1. ASS033RajanighantusahitoDhanwantariyaNighantuhVaidyanarayanaSarmaPurandare18962_ASS_033_Rajanighantusahito_Dhanwantariya_Nighantuh_-_Vaidyanarayana_Sarma_Purandare_1896_202

1

आनन्दादाश्रमसंस्कृतग्रन्थयावलि: ।

2

ग्रन्थाङ्: ३३

3

राजनिघण्टसहितो धन्ववन्त-रीयनिघण्टटु: ।

4

एतत्पुस्तककं वे० शा० रा० रा० “पुरन्दर्रे” इत्युप-नामकेविष्ठात्मजैवैर्यनारायणशर्मिभि: संशोधितम् ।

5

तच्

6

हरि नारायण आपाटे इत्यनेन पुण्यख्याप्तपत्तने

7

आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाखैरैर्मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।

8

शालिवाहनशकाब्दा: १९१८ विस्ताब्दा: १९९१

9

अथ्यते अनुसारेण स्वयत्तीकृता:)

3

३. यत्र यत्र पर्यायशब्द्वविषयक: संशयोऽभूत तत्र सुश्रुतभावप्रकाशावाचस्प- त्यशब्द रत्ननाकार्दीन्न्थविशेषममाश्रय तच्छेद: कृतः । अतः एव तेषां ग्रन्थनां कर्तम्भृशं समानतोऽस्म ।

4

४. सम्प्रति धन्वन्तरियनिघण्टमाधिकृत्य किच्छद्रुतं संप्राप्तमेव । अयं ग्रन्थो धन्वन्त- यर्तेवासिनां केनचिदपि छ्वात्रेण अरित इति वच्यमान श्लोककान्त्यार्धेन धन्वते । एत्वस्य ग्रन्थस्यानुक्रमणिकया पञ्चर्स्यान्त्यश्लोकार्ध—

4

' द्रव्यवालि:: समादिष्टा धन्वन्तरिममुखोद्धता ' इति ।

4

जीवस्वाश्चर्वेदाचार्येषषु धन्वन्तरिवसस्य ग्रन्थस्य विचना जातेत्ययुदितवचनसुनिश्रि- तमेव । अपरं च । अस्य ग्रन्थस्य सुलभमा श्लोकरचना सुश्रुतग्रन्थानाय साहस्य प्रकट करोति । विक्रमसभास्तिथेषु नवकविरत्नेषु ' धन्वन्तरि: ' इति कवियर्जोऽभूते धन्व- नर्यनिघण्टुरयं प्रणीत इति केशांचिन्नमतम् । किन्तु धन्वन्तरि: साक्षादादिदेव इति सुश्रुतदेपि प्रथमाध्याये कथितम् ।

4

यथा—

4

'अहं हि धन्वन्तरिरादिदेवो जरावजाममृत्युरोऽमराणाम । शैल्यक्मजैर्फेररर्पेते प्राणोस्मिं भूूप इहोपदुष्टुम ' इति ।

4

सत्यां वस्तुस्थितथ्यामीदर्शयं धन्वन्तरियनिघन्तुविक्रमकालीन इत्यसंभव्यमे ।

5

१. मम हस्ते संनिहितेसर्वेषु पुस्तकेषु पुस्तकसदृशर्ज्यित्वा धातूनां शोधनमा- रणमतकं प्रकरणं न संgruहीतम् । न च तदत्राजनिघण्टवपि दृश्यते । अतः एव यत्र यस्य यस्य धातोर्गुणगुणा लिखितितास्तत्र तत्र तस्य तथ्य धाततो: शोधनमारणं टिप्पण्या दत्तम् ।

6

६. यै: सदृहस्थथैर्धन्वन्तरियनिघण्टराजग्रन्था:: पुस्तकानि मधुपयोगार्थ दत्तानि तषाषाभिधानमालाभूमिकाया सह सादरं संोजितितौ । मया स्वाध्ययनकर्मिणि नियुक्त धन्वन्तरियनिघण्टतो: पुस्तकमकृत्वास्य ग्रन्थस्य मूलं कलिफे प । तथैव मम पितृव्याभत्रो: पुरन्दरोपपाहयोवै्यबल्लाठामजानन्तराघववाभिधानायो: '७७३ '

6

इति शकाब्दे लिखितित पुस्तकं व० शा० रा० 'आचार्योपाहगणेशातमजानां रघनाथशर्मणाणा ' पुस्तकं तथैव 'महावातमश्र्रीकृष्ण ' इत्यतेषां '१९२१ ' इति शकाब्दे लिखितित पुस्तकं च मम हस्ते संनिहितमासीति । सुपरशुद्धं लिखितमकथित- धातुशोधनमारणविषयेत्तत्पुस्तकत्रत्रयं भृश ग्रन्थ्यर्मणि मधुपयोगार्थतां गतम् । तत्स्मि- पुस्तकत्रय एकार्थद्धर्थर्थिदिवर्ग वर्तते । अन्येश्वत्र कथेषु पुस्तकेष्यमुद्धिष्टो गे नास्ति ।

1

ॐ तत्सद्विरूपाय नमः । प्रस्तावविकालेष: ।

2

धनवन्तरीनिघण्डुरितयभिोदय ग्रन्थ्योतीव प्राचीनश्चिक््सकानामत्ययन्तोप- योगी च । अतः एव तं मुद्रितं कृत्वा प्रकाशं निनिव्येव मनो बहुसमाः । परं सांसा- रिकैविवविधववसायेरेताद्दछत्ताभिप्रया एतवकालं मनोरथय: संञातः । एवं सम- तीतेषु दिनेषु संप्रयं ग्रन्थ्यो मुद्रितव्य इति मनसि स्पृहा पृष्टा समाजयात् । विधे: सुिनियोयोगनेष मे चित्ताभिप्रयोऽस्मिनित्रवर्यणां वेदाशास्त्रप्रपन्नानां श्रीमत० 'इस्लाम- पुरकर ' इत्युपाधिधारणां पण्डितवामनशास्त्रिणां कर्पन्थ्यसमायातः । तैश्चायं ग्रन्थ आनन्दाश्रमे मुद्रणिय इति योजना कृत: । अनन्तं श्रीमग्रग्ध: 'महादेव चिम- नाजी आपटे ' इत्यैत: सम्यगनुजातोऽमेतसय पूर्वस्थिततस्य अन्यस्य विरचनां कर्तु समारब््धवान् ।

3

२. श्रीमग्रग्ध: 'महादेव चिमणाजी आपटे ' इत्यैतेरममदुपयोगार्थ धनवन्तरी- निघण्डटोर्दर्श पुस्तकानि दत्तानि । मम सकास्ते अन्यथास्य श्रीणि कन्या- सन्् । एतेषां पुस्तकान्तरणां सम्मिलनादयं हस्तस्थितो ग्रन्थ्यो धनवन्तरीनिघण्डुरि- त्ययबिध:: सुपरिणामः । अथ माघुरये श्रीमग्रग्ध: 'महादेव चिमणाजी आपटे ' इत्यैत:: सह कदाच्छिदहं सुसंगत । तस्मिन्नसमये प्रस्तुतो यथाभाष्टो 'धनवन्तरीनि- घण्टु: ' वैैद्यानां सम्यगुपयोगार्थलं न वेति संजातायां पृच्छायां मयाऽप्यनुवावाद: कृतो यथाऽस्य अन्यस्थातितरां प्राचीनत्त्वादोपोषीणां संप्रत्ति भिन्ननामपयत्वच्छा साम्प्रत्ति कानां चिकित्सासकानां पूर्णोपयोगार्थं न तावद्यं ग्रण्डोऽयं भवत् एषष ग्रन्थ 'नरह- रपण्डितविरचितराजनिघण्ट्ना ' यदि संयोजजितस्तर्हं सम्यभविष्यति । श्रीमन्- हादेव चिमणाजी आपटे इत्यैतेर्प्रमिनप्रrakashं नीते ममनोगतेऽनुमोदित: । अनेनव कारणेन 'धनवन्तरीनिघण्टु राजनिघण्टुसहित: ' इत्याभिधानं कृत्वाऽयं ग्रन्थ: संशोधित: । एवं ग्रन्थनिर्र्णयो:: संशोधितकृतैवकौभूत: प्रवाहवेणिका प्रस्तुतमन्थरूपूपण या मया कलिपिता तस्या विरचनाकर्मणि ये दु:सहा: श्रमाख्यायोदेशमासाभ्यधिकका्लष- यर्न्त व्यापृतृतेन मयाऽङ्कीकृततास्तेपर्णि प्रतिमां लेखालेखर्ये दर्शयितु न तावच्छक्यम् । प्रय- यान््तरार्थ यानि पुस्तकान्यानीतानि तेष्वतीविभेदो दष्ट: । सुचिरं तद्तानां पाठान्तराणां विचैर्यैकीकरणकर्मणि मयाऽत्तमा संत्रासभजनं कृत: । यदि तावन्नमया मध्ययनक- मेणि नियुक्तं मम पुस्तककं मम हस्त संनिहितं नाभविष्यत्तर् एतस्य सुपूर्णस्य अन्यस्य ग्रन्थशोधनकर्मासंभाव्यमभविष्यत् । परमीशककृपाया सर्वान्त्रूहणसुदूरं प्रक्षियेष ग्रन्थ:

7

७. अस्य ग्रन्थयोद्यघटनमेवम्—

7

अस्मिनग्रन्थे गणद्रव्याव्यां यानि यानि द्रव्यगुणि काहितानि तानि तानि स्थूलयसाक्षैरैरादावर्धचन्द्ररेकावकाशस्थित-क्रमसंयाभिर्लिितानि ()। तथाव तेषामुपभेदा मध्यमायसाक्षैरन्स्ते क्रमसंयाभिरेव दर्शितः । यथा—‘हरितालम्’—॥ २ ॥ इति । यानि द्रव्यगुणि गणद्रव्याव्यां नोक्कानि परिं च यस्मिर्गे पुस्तकेषु दृश्यन्ते तस्मिन्नेव वर्ग ‘वर्गेतरप्रकरणणे’ दत्तानि । राजिनिषट्ष्टतद्रव्यगुणि धन्वन्तरयिनिष्ष्टौ टेषां वर्णानुसारेण यथायोगस्थले मया यथायोगस्थले लिखितितानि । अपरं च राजिनिषट्ष्टस्थिततावशिशिष्ट-न्यायस्य ग्रन्थ्यस्य परिशिष्टकृतकरणणे यथावद्ध्वर्गे लिखितितानि ।

8

८. राजिनिषष्टौ धन्वन्तरयिनिष्ष्टतानि यानि यानि यानि वाचनानि दृश्यानि तानि तानि तत्र तत्रान्ते ताराकितानि छिच्छहः: (*) । परं च धन्वन्तरयिनिष्ष्टौ तानि समा-लिष्टयाद्दिभागे छिच्छहस्ताराकितानि ।

9

९. अस्य ग्रन्थान्यते निवृत्तुष्टयिनिरुद्धशब्दनामकारादिके्मण् वर्णानुक्रमणमाणिका तथा संस्कृतममहाराष्टीयकर्नाटकगुर्हहिन्दीयाटियानाङ्छळबजछालीभाषाषु द्रव्यभिधानानानि च वर्णानुक्रमेण संयोजितानि ।

10

१०. आदर्शपुस्तककावाचनषु वेदमूर्तिवैद्य्यसुदेववात्मजकेशवेन ‘आदाययोपाह-चिन्तामणित्मजभास्करणे च मम साहाय्यं कृतम् । अतः एव तावप्यत्राहं संभा-यामि ।

11

११. अथ प्रस्तावनाया इतिकरणात्प्रप्रगस्ति मे विज्ञियर्थ्या प्रमादाभ्रमामादैयाकार-णरीतिसंभ्रमाद्द्या ग्रन्थास्थिततान्दोपान्सर्वर्था क्षन्तुर्हन्त्यैव दयार्द्वान्ता विद्बुजनानास्त यथा श्रयूते—

11

“वैव्याकरणकिरातादपशब्दमृगाः क यान्न्ति संत्र्रस्ताः । यादि नटगणकाचिक््सकवैतलिकवदनकन्दरा न स्युः” इति ।

11

तथा चयं ग्रन्थ: शब्दकोशासानिभिदोस्ति । अतः एव श्रीदारानाथतर्कवाचस्पति-भट्टाचारै: सम्यगगणितमस्ति ।

11

यथा—“बहुच्छिद्रं परित्यज्य गुणलेशज्ञिष्टृक्षया । परिगृह्न्नवदो विज्ञा कृजवः दम्भर्जिताः” ॥

11

अपि च—“इन्द्रदायोदपि यस्तान्तं न ययुः शब्दवारिधेः । क्रियायां तस्य कृकृष्टय क्षमो वक्तु नरः कथम्” इति ।

1

[ ४ ]

2

यत एव सविनयं भवत्सकाशां वक्ष्यमाणा विज्ञप्तिः—

3

“यथदुक्तमिहि प्रोक्तं प्रमादेन भ्रमेन वा । कृपया हि दयावन्तः सन्तः संशोधयन्तु तत्” इत्यादिलम् ।

4

“पुण्यस्तम्भे स्थिरमूला यस्योपाधि: पुरन्दररे । द्वितीययो विह्ल्लसायं वैद्यो नारायण: सुतः: ॥ १ ॥

5

षट्पञ्चशात्त्मे वर्षे वयस: शोधनंक्ृतम् । ग्रन्थस्य, कृपया कामङ्क्षया: सुसिद्धि गतंं च तत्” ॥ २ ॥ इति ।

6

युष्मदीयस्य—वैद्यस्य नारायणशर्मणः:

1

आदर्शपुस्तकोलेखपत्रrika ।

2

अथानाययोर्धनवन्तरियनिबन्धदुराजनिघण्डवन्दः शोधसगये येषां पुस्तकानि संस्कारार्थ गृहीतानानि तेषां नामग्रामिनदेशः पुस्तकानां संक्षक्षश्रृततया मकाियन्ते—

3

(क.) इति संज्ञितम्—पुस्तकं बे० शा० रा० रा० ‘गोरे’ इत्युपनाकानाम् “विद्ध-लात्मज नारायण शास्त्री हिन्दोलैकर’ इत्यतेमाशस्ति । अस्य लेखनकाब्दा: १७०१ । अस्मिनपुस्तके धातूनां शोधन-मरणकर्म व्यार्यातं । परमं चैकचार्थव्यार्थिदिवर्गो न दृश्य्यते ।

4

(ख.) इति संज्ञितम्—पुस्तकं भापट इत्युपनाकानां बे० शा० रा० रा० ‘गोपा-लाशषिणाम् । १९३१ संवत्सरे मार्गशीर्षा मासे शुक्लपले तृतीयायां रविवासरे (दमन) द्वाणापूर्णनगरगे ‘साण्डोर-करेत्यपाहारणछोदत्तमजशिवरमनाईक’ इत्येशाुपयो-गर्थ ‘माधवजी गणपतजी’ इत्यनेन लिखितमेतत्पुस्तकम् । धातूनां शोधनं मारणं च नत्र व्यार्यातं । तथैवचार्थ्या-थादिदिवर्गोपि न दृश्य्यते ।

5

(ग.) इति संज्ञितम्—एतपुस्तकं ‘कृष्णजी विनायक भापट’ इत्यतेषाम् । अस्ति तत्र लिखितं १७२९ संवत्स्रे प्रभमे फाल्गुनशुद्धप्रतिपितौ रामचन्द्रसूनना बहलाचक्रदेदेन लिखितितमिति । अस्मिनपुस्तके गणद्रव्यावलिस्थेकार्थद्वचर्थोदिवर्गो न दृश्य्यते । तद्धातूनां शोधनं मारणं च न दृश्य्यते ।

6

(घ.) इति संज्ञितम्—आचार्योपनाकानां बे० रा० रा० ‘कृष्णतमजपुरुषो-शम’ इत्येषां पुस्तकमेतत् । लेखनकाल: १७०३ । अस्मिनपुस्तके धातुशोधनमारानादिकथने न दत्तम् ।

7

(ङ.) इति संज्ञितम्—पुस्तकममेतत् ‘आडधरे वैद्य्य ’ इत्येषाम् । शके १७७९ संवत्सरे मागे मासे शुक्लचतुर्था पुण्यपत्तने लिखितितम् । अस्मिनपुस्तके गणद्रव्यावलिस्थेकार्थद्वचर्थोदिवर्गो नास्ति । धातुशोधनमरणणमसिस्मिनपुस्तके दत्तम् ।

8

(छ.) इति संज्ञितम्—बे० शा० रा० रा० ‘गोपालशास्त्री भापट’ इत्येते-

1

( २ )

2

घाम । गुडूचयादिप्रथमवर्गपरिमतेमेवैतपुस्तकम् । वास्त्य-सिम्शशकलेखः ।

3

( छ. ) इति संज्ञितम्—श्रीमन्मादादेव चिमनाजी आपटे इत्यैत: ‘वटोडर’ न्यायार्यायाराजधानीतः: समानीतम् । शकदर्शनमिश्रन्न वर्तते । अस्य ग्रन्थस्य ससमानदार्त्तपुर: कािनचित्पुष्टानि गलिताानि वर्तते । द्विशतसंवसराविधिको लेखनकालो वर्तते इति लेखन-दर्शनेअनुमीयेते । धातूशोधनमारणादिविवपयोऽ न वर्तते ।

4

( ज. ) इति संญितम्—राजनिषघण्टपुस्तकम्—पुण्यस्थाननां माटे इत्युपपाहानां वे । शा. रा. रा. कृष्णशास्त्री वैद्य इत्यनेपाम् । तत्र लेखनशाको न वर्तते । तथाऽपयेत्तपुस्तकं पञ्चसतातिवर्षदेशीय भवतीति मति: । एतद्यशतो मदीयपुस्तकानुसारि । अस्मिन्पुस्तके नास्ति धातूणां शोधनमारणाप्रकरणम् ।

5

( झ. ) इति संज्ञितम्—आनन्न्दाश्रमस्थ संस्करार्थ लिखितं पुस्तकम् ।

6

( अ. ) इति संज्ञितम्—धन्वन्तरीनिघण्टपुस्तकमेतत्, रा० रा० “ श्रीपतराव छत्रे वकील ” इत्यतेषाम् ।

7

( ट. ) इति संज्ञितम्—धन्वन्तरीनिघण्टपुस्तकमेतक्, केडग्राममानवासिनां रा० रा० ‘ नागुभाऊ वकील ’ इत्यतेषाम् ।

8

( ठ. ) इति संज्ञितम्—राजनिषघण्टपुस्तकमेतत्, रा० रा० ‘श्रीपतराव छत्रे वकील’ इत्यतेषाम् ।

9

( ड. ) इति संज्ञितम्—राजनिषघण्टपुस्तकम्, रा० रा० ‘नागुभाऊ वकील’ इत्यतेषाम् ।

10

( ढ. ) इति संज्ञितम्—चिंचवडग्राममानवासिनां चापेकर इत्युपपाहानां वे० शा० रा० ‘गणेश विनायक’ इत्यतेषाम् । राजनिषघण्टपुस्तकमेतत् ।

11

( ण. ) इति संज्ञितम्—धन्वन्तरीनिघण्टपुस्तकमेतत्, चिंचवडग्राममानवासिनां रा० रा० चापेकर इत्यतेषाम् ।

12

( त. ) इति संज्ञितम्—धन्वन्तरीनिषघण्डपुस्तकमेतत्,—आनन्न्दाश्रमपुस्तकंसंग्रहाल-यस्थम् ।

13

समापेयमादर्शपुस्तकोंकोलेखपत्रिका ।

1

|| श्री: || सपरिशिष्टधनन्वतसीययिनिघटुराजनिघष्टवर्गाणाम्

2

अनुक्रम: ।

3

मङ्गलाचरणम् ... ... ... १ प्रन्थस्य कारणम्... ... ... ... गन्धव्यावली: ... ... ... २ १ गुच्छद्यादि: प्रथममो वर्गः: ... ... ... २ शतपुष्प्यादिक द्वितीययो वर्गः: ... ... ... ६९ ३ चन्दनादस्तितीयो वर्गः: ... ... ... ९३ ४ करवीरादिशचतुर्तो वर्गः: ... ... ... १३४ ५ अम्मागादि: पञ्चमो वर्गः: ... ... ... १६९ ६ सुवर्णादि: पञ्चष्टो वर्गः: ... ... ... २०५ ७ मिश्रकादि: सप्तममो वर्गः: ... ... ... २९९ परिशिष्टम्... ... ... ... ३१९ राजनिघण्टवशिष्टव्यावली: ... ... ... ३१९ मङ्गलाचरणम् ... ... ... ३१९ प्रस्तावना... ... ... ... ३१९ १ अनुर्गादि: प्रथममो वर्गः: ... ... ... ३२१ २ भूम्यद्यादिद्वितीययो वर्गः: ... ... ... ३२४ ३ गुढ्द्यादस्तितीयो वर्गः: ... ... ... ३२९ ४ शताहादिशचतुर्तो वर्गः: ... ... ... ३३४ ५ पर्पर्तादि: पञ्चमो वर्गः: ... ... ... ३४० ६ पिप्पस्यादि: पञ्चष्टो वर्गः: ... ... ... ३५

4

७ मूलाकादि: सप्तममो वर्गः: ... ... ३४७ ८ शालम्यादिरष्टमो वर्गः: ... ... ३५६ ९ प्रभार्नादिरनवमो वर्गः: ... ... ३६४ " १० करवीरादिशदशमो वर्गः: ... ... ३६८ ११ आम््रादिरेकादशो वर्गः: ... ... ३७३ १२ चन्दनादिशदशो वर्गः: ... ... ३७५ १३ सुवर्णादिशत्रयशो वर्गः: ... ... ३७५ १४ पानियादिशतुर्तो वर्गः: ... ... ३८१ १५ क्षारकादि: दशदशो वर्गः: ... ... १८४ १६ शाल्यादि: षडशो वर्गः: ... ... ३८४ १७ मांसाकादि: सप्तदशो वर्गः: ... ... ३९० १८ मनुष्यादिरष्टदशशो वर्गः: ... ... ३९३ १९ सिहादिरेकोनविशो वर्गः: ... ... ४०२ २० रोगगादिद्विशो वर्गः: ... ... ४०८ २१ सत््वादिरेकाविशो वर्गः: ... ... ४१४ २२ मिश्रकादिशद्विशो वर्गः: - ... ... ४१९ २३ एकार्थादिशत्रयोविशो वर्गः: ... ... ४२१ धनन्वतरीययोत्तरनिघण्टवेकार्याभि- धनन्धव्यावली:... ... ... ४३५

5

इति वर्गोंानुक्रमणी सम्पूर्ण । ।

1

ॐ तत्सद्ब्राहणे नमः ।

2

अथ राजिनिघण्टसाहितो धन्वन्तरीनिघण्टु ।

3

श्रीकामाक्ष्यै नमः । ॐ नमो विग्रराजाय ।

4

अथ धन्वन्तरीनिघण्टटुप्रम्भः ।

5

तत्रत्रौ मण्डलाचरणम् ।

6

नमामिि धन्वन्तरिमादिदेवं सुरासुरैर्विन्दतपादपद्म् ॥ लोके जरावरुभयममृत्युनाशां धतारमीशं विविधोपधीनाम् ॥ १ ॥

7

ग्रन्थस्य कारणम् ।

8

अनेकदेशान्तरभापितेषु सर्वेपद्ध्वा प्राकृतसंस्कृतके ॥ गृढत्ववगृढषु च नास्ति संख्या द्रव्ययाभिधानेषु तथोपपधीषु ॥ २ ॥

9

प्रयोजनं यस्य तु यावदेव तवत्स् स्मृति यथाऽमस्तु कूपात् ॥ तथा निघण्टमाणुनिधरेनन्न्त्तादागूलाम्यहं किञ्चिदहिहकेदेशम् ॥ ३ ॥

10

नामोक्तमेकस्य यथोपधस्य नामापरस्यापि तदेव चोक्क्तम् ॥ शास्त्रषु लोकेषु च यत्सिद्धं न ग्रृहतेदं पुनरुक्दोपः ॥ ४ ॥

11

तुल्याभिधानाानि तर्नि यानि शिष्टैर्द्वर्याणि योगे विविनिवर्श्तानि ॥ अर्थाधिकगमसप्रदायैर्विभज्य तर्केण च तानि युद्धात् ॥ ५ ॥

12

किराततगोर्ल्पलकापसायायानेचरास्तात्क्कुशलास्तात्ऽन्ने ॥ विद्दन्ति नानाविधभेषजानां प्रमाणवर्णर्णकृतिनामजाती: ॥ ६ ॥

13

तैम्यःकाशादुपलभय वैद्यव्यः पश्चश्चा शास्त्रषु विमश्र्य बुद्ध्या ॥ विकल्पयेत् । व्यरसप्रभावान्न्निवापाककवीर्णाणि तथा प्रयोगात् ॥ ७ ॥

14

प्रायो जैनाः सन्न्ति वनेचरास्ते गोोपदाश्च प्राकृतनागैंसंज्ञा: ॥ प्रयनोंर्थो वचनमृतृच्छियेस्मातः प्राकृतमितदोपः ॥ ८ ॥

15

• "गृछाद्यादिनिघण्ट:"द्रव्यावलिधन्वन्तरी:" इत्यादि किञ्चितपुस्तके पाठो दृश्य्यते ।

16

१ प. रमादिते । २ प. च. यद्यौ । ३ क. स. ग. न. च. । ४ क. ग. च 'वेदिता । ५ प. 'विनिर्ाय त । ६ ग. प. 'पाधिकं' ७ क. प. ततः । ८ क. ग. 'थारुसुख' ख. 'शात्व- ना । ९ क. च. 'भवव्या' १० ग. जडा: ११ छ. 'मतजञज्ञा:' १२ ग. 'नार्थ व' ।

1

धनन्वतरीय नियणगुण्डुः— [ गुडूच्यादि:-

2

एकं तु नाम प्राथितं बहुनामेकस्य नामानि यथा बहूनि ।

3

द्रव्यस्य जातत्याकृतिवर्णवीर्यरससप्रभावादिगुणैर्भवन्ति ॥ ९ ॥

4

नाम स्तुतं केनाचिदेकमव तेनै जानाति स भषेजं तु ॥

5

अन्यस्ताऽन्नेन तु वेति नान्त्रा तदेव चान्योऽथ परेण कशित् ॥ १० ॥

6

बहुन्तः: प्राकृतसंस्कृतानि नामानि विज्ञाय बहुरंश पृष्टा ॥

7

दृष्टा च संस्पृश्य च जातिलिङ्गदैर्व्याज्ञाद्रपष्मभषेजमाद्रेर्ण ॥ ११ ॥

8

गोपालास्तापसा व्याधा ये चान्ये वनचारिन: ॥

9

मूलजातिष ये तेषभ्यो भषेजव्यक्तिरियेते ॥ १२ ॥

10

अनानामिनमोहोमुपत्ति वैद्यो न वेति पश्यन्नपि भषेजानानि ॥

11

क्रियाक्रमो भषेजमूलमेव तद्द्रपेजं चापि निघ्टुमूलम् ॥ १३ ॥

12

तस्मानिघण्डुरित्तेष नातिसंक्षेपविस्तर:: ॥

13

हिताय वैद्यपुत्राणां यथावत्संसप्रकाशयते ॥ १४ ॥

14

द्रव्यावालिं विना वैद्यास्ते वैद्या हास्यभजनम् ॥

15

द्रव्यावालिभिधानानां तृतीयमपि लोचनम् ॥ १५ ॥

16

द्रव्यावालिनिविष्टानां द्रव्यणाणां नामनिर्णयम् ॥

17

लोकसिद्धद्धं वक्षयामि यथाथागमपरिस्फुटम् ॥ १६ ॥

18

अनन्तपारस्य निग्रह क्वित्तसारं चित्स्सागमसागरसय ॥

19

उक्तो मया सम्प्रति कल्पयोगद्द्रव्यावलीनामसमुच्चययोदम् ॥ १७ ॥

20

विचारेय दोषोपदेशकालं वर्पर्यये: सात्त्व्यवलाग्निर्मात्रम् ॥

21

विकारहेत्वाकृतिसाध्यताश्च ततशिकित्तिसेद्धिप्रगामयार्तितम् ॥ १८ ॥

22

जवरभिभूत: पडहे व्यतीते विपकदोषे कृतलङ्गञयार्गै: ॥

23

यद््रेपजं वैद्यवरप्रयुक्तं निः:संशयं हन्त्यिश्चरेण रोगान् ॥ १९ ॥

24

अथ गणद्द्रव्यावलि: ।

25

तत्राऽसद्वौ गुडूच्यादि: प्रथमो वर्ग:: ॥ १ ॥

26

गुडूचयातिविपापपूर्वामिञष्टाधनन्वयासक: । वासाकादििरिनमम्बैश्च पिवेक्तार्थं तु

27

वातिकके ॥ १ ॥ किरातत्तिक्कटुकायस्तापर्टीकाम्यम्बभि:: पटोलद्रिनिशाभ्यं च

28

पिवेक्तार्थं तु पै्तिकके ॥ २ ॥ षठीपुष्करभार्गीभि: पाठाकफलदारुर्भि: कट्-

29

नेनाथ शृङ्न्या च पिवेक्तार्थं कफजवरे ॥ ३ ॥ पणण्यौ बृहतयो गोकण्टो विल्वो-

30

१ क. ड. प्राथिते । २ य. 'स्तदन्न्ये' । ३ क. 'साक्षिसवि' । ४ क. ख. 'मात्रा: । वि° । घ.

31

'मात्रान् । वि° । ५ क. घ. 'नादी' । य । ६ क. च. 'द्वैह:' ॥ यो भषेप° । ७ क. 'टोलेन नि' ।

32

८ क. के ॥ २ ॥ सर्तापू° ९ ख. छ. 'भारार्हर्पा' ।

1

१ प्रथमो वर्गः ] . राजनिषङ्गदुसहित: । ३

2

ग्रिमन्थननोर्लु । काश्मर्यः पाटला चेति संनिपतहरो गण: ॥ ४ ॥ जीवकल्प भक्तौ मेदे काकोलययौ द्रे च योजिते । द्रे सुपुर्ण्यो च जीवन्ती मधुुकं रक्तचित्रनुत् ॥ ५ ॥ क्षपकः— रक्तचित्रहरो वृप्यो मधुरोर्यं गणः स्मृतः । कृद्द्विदिार्यमगु गुप्ता स्तिवारमभेदौ । श्राण्यो सारिवे चोभे बाकुची रक्तवानुत् ॥ ६ ॥ मदनेक्ष्वाकुञजीमृतस्खपुसं कृतवेधनम् । धामार्गवो स्मन्तकश्रौ कोविदारो विपाणिक: ॥ ७ ॥ शणपुष्पी तथा विम्बी स्ङ्गग्धस्थिवर्वतं ततः । श्रेष्ठमेतप्रयोक्तव्यं वमनं श्लेमरोगिनाम् ॥ ८ ॥ त्रिफलासस्गवधो दन्ती द्रवन्ती नीलिनी सुधा । सम्मला काचननक्षरी त्रिृता चेन्दवारणी ॥ ९ ॥ विशाल त्रायमाणा च शक्िन्यज्ञोल एव च । श्रेष्ठ पित्तविककारे योज्यमेतद्रेचनम् ॥ १० ॥ अपमारगस्तेजवती तथा ज्योतिपम्पतीफलम् । योजज्यं नस्यं कृत्विव्याधौ शिररोगे च पिनसे ॥ ११ ॥ रस्ताऽश्वगन्धा वर्भीभूतथा सहचर्रो वला । प्रसारणीशतार्र्वीयरेन्द्रण्डशापि । सर्वतः: ॥ १२ ॥ आस्तापनं कपादमतेैस्तथा वातानुलोमनम् । तैलं कपायर्शोषैक्ष गोक्षरीर: संार्धितं जेयेत् ॥ १३ ॥ वातशोधितमर्शीसि ज्वरमुन्नादर्मर्तितम् । कटयूरूपार्श्वपृष्टार्तिशोपं शोफं सर्वपोषथुम् ॥ १४ ॥

3

गुडूचद्यािरययं वर्ग: प्रथम: परिककीर्तित: ॥ ऊर््वोदोपहरण: सर्वमव्याविनाश: ॥ १ ॥

4

॥ इति गुडूचद्यादि प्रथमो वर्ग: ॥ १

5

अथ शतपुष्पादिर्तीययो वर्ग: ॥ २ ॥

6

शतपुष्पा मिशिशर्वाचा हुपपा कृमिहा तथा । सवत्सकथेन्द्रयवा त्रिक्षारा *लवणानि च ॥ १ ॥ हिद्जुर्हिङ शिववाटी च तुम्बुरूत्वफलानि च । एभि: सुसार्धितं सार्प: पयसा योनिदोपनुत् ॥ २ ॥ मूत्रच्छच्छार्तिशूलोग्रं वन्ध्यायमपि गर्धम् । गृहयर्ष:पाण्डुरोगौतिगुल्मोपालम् ॥ ३ ॥ सूक्ष्ममेला केसरं त्वक् पत्रं तालिसकं तुगा । पृथ्वीका दाडिमं धान्य जीरकं च दिकार्र्कम् ॥ ४ ॥ पिप्प्ली पिप्प्लीमूलं चचयचित्रकनगरम् । मीरीच दीपकं चैवौक्षामलं साल्मवेतसम् ॥ ५ ॥ अजमोदाजनकन्ये च दधिर्थ चेति कार्ष्िकम् । प्रदेयमिहि

7

• 'चरके'—सीवचर्लं सैन्ध्वं च बिडमोद्रद्वमव च । समुद्र्रेण रोहतानि पञ्च ज्वर्लवर्णानि च ॥ १ ॥

8

१ ख. ग. योजयेत् । २ क. घ. छ. शर्ष्पुर्ण्यो । ३ क. 'तीति' च 'यो' । घ. 'ति बुधे:यो' ॥ ४ घ. वर्यो गन्धर्वक्षापि सर्वतः: । ५ छ. 'यपष्ठे च गो । ६ क. साधते च मत् । ७ ख. 'वेदनम् । ८ क. ख. घ. हौं खारीं । ९ स. मृ्रीका । १० च, 'फलं चास्स्मुत्रे' । ११ क. 'लथं चार्धका' ।

1

धन्वन्तरीयनिघण्डुः— [ चन्द्रनादिसूृतीयो वर्गः ]

2

शुद्धायः: शर्कयाश्रत्रुष्पम् ॥ ६ ॥ चर्णमग्धिरपर्सादां स्यात्परं रुचिवर्धनम् । लीहकासामयार्शासि शवासं शलं ज्वरं वमिम् ॥ ७ ॥ निहन्ति दीपयत्यार्णि बलवर्र्णकं परम् । वातानुलोमनं हृत्य कण्ठजिह्वाशोधनम् ८ ॥

3

शतपुष्पादिको वर्गः द्वितीयय: परकीर्ततः । कायाश्र्रीदीपनो बलयो वक्तसौगन््यतीक्षकृत् ॥ २ ॥

4

॥ इति शतपुष्पादिद्वतीययो वर्गः ॥ २ ॥

5

अथ चन्द्रनादिसूृतीयो वर्गः ॥ ३ ॥

6

चन्दनं कुङ्ुकमोशीरं प्रियजस्तुर्णिरोचना । तुरुक्कागरुकस्तर्स्यः कर्परो जातिपत्रिका ॥ १ ॥ जातिकङ्ल्पूपगाणां लव्जस्य फलानि च । नलिका नलदं कुप्रं हरेणुस्तर्गं प्रवम् ॥ २ ॥

7

नवं व्याघ्रनखं स्पाका भोलो दमनकं मुरा । स्थाणे येकं चौरकं च शैलहयं त्वेल्वालुकम् ॥ ३ ॥ सरलं समपर्णं च लक्षा तामलकी थथा । लामजककं पबर्कं च धातकयाः कुसुमानि च ॥ ४ ॥

8

प्रपोण्ड्रीकं कर्चनूं समांशै: सममात्रिकैः । महासुग्न्धमित्यतेनप्रस्थं तैलस्य साध्यये ॥ ५ ॥

9

प्रस्वेदमलल्दर्गन्ध्यकण्डकुपुत्रहर्यं परम् । अनेनाभक्तगात्रसृत् वृद्धः सम्मतिकोऽपि वा ॥ ६ ॥

10

युवा भवति शुक्रकाभ्य श्रीनामत्यन्तवल्लभः । सुभगगो दर्शनीयश्च गच्छच्छ प्रमदाशतम ॥ ७ ॥ वन्ध्यादपि लभते गर्भं पण्डोऽपि पुरुपते ।

11

अपपुत्र: पुत्रामोति जीव्येच शररदां शतम् ॥ ८ ॥ मनःशिला सस्सिनन्दूर सौराष्ट्री गैन्थकदयम् । सीसिकथक: सर्जरस: कासीसं पुरुकन्दरु ॥ ९ ॥

12

शर्दाः सहलकिकम्पहलं सककुष्टपुरुकरम् । एभर्गार्ममूत्रंसद्धिं कद्दुतैलं विपाचयेत् १० ॥

13

पामाविर्वाचकादृक्ककुपुष्टमित्रत्राण । अभज्ञानाशयतेव नान्ना विद्रा विणं मतम् ॥ ११ ॥

14

तुतयं तु तप्यञजनधातुफेनश्क्षुष्यरीतीकरोोधश्रश्रः । नेत्रत्रामयं काचमलार्तिककण्डरुदाहतेमर्हरं परं च ॥ १२ ॥

15

चन्दनादिरययं वर्गसृतीतीय: परकीर्ततः । श्रीमतीं भोगिनमर्: प्रायो गन्धगुणाश्रय ॥ ३ ॥

16

॥ इति चन्द्रनादिसूृतीयो वर्गः ॥ ३ ॥

footer

१ म. 'प्रदं नाम पर । २ छ. 'मं वीर्गेवव । ३ क. 'गे मेल । ४ क. ख. ग. वृ. 'शं: शाणमा ' । ५ क. गन्धमारिका । ६ क. सतित्तक्: । ७ क. ख. ग. 'सं परुकु । ८ क. ग. प्राह्वस । छ. प्राहव: ९ छ. नै: सखर्पर्तितिककक्लोभकुृष्टः । ने० । १० छ. नेत्रत्राक्षणं ।

1

[ आमम्रादि:९ पञ्चमो वर्गः ] राजिनिघण्डुसहित: ।

2

अथ करवीरादिशचतुर्भो वर्गः ॥ ४ ॥

3

करवीरस्त्वेदगजो धत्तुरो लाङ्गली तथा । मृृङ्गार्कपुष्पकाचाममूलकं शियुसर्पौ ॥ १ ॥ भूतिः सुरसम्बवीरं कुठरः मुखसुसुरी । एभि: सुत्रक- सौवीर्दैर्दुष्मण्डलट्यां जयेत् ॥ २ ॥ सिद्धमातिपामापिटकाक्रमिकुष्ठगानि नाश्- येत । एभिर्गममूत्रसंसिद्धं कुरुत्तलं विपायेत् ॥ ३ ॥ काण्ड्रीजलपिष्प्यौ रसोनो गुच्छनं तथा । पलाणण्डुदुष्मश्चैव योज्ययं कृमिनविनिाशनम् ॥ ४ ॥ कदली- सिन्द्वारों च निर्गुण्डी गिरिरिकर्णिका । जन्न्तुकार च पश््वा च वाराही मांसरो- हिणि ॥ ५ ॥ वन्दकासादित्यकान्ता च नाकुल्यौ वृद्धदारुकः । रक्तपथौ शंखपुष्पी तन्ददुली काममर्कः ॥ ६ ॥ पीठस्त्र वस्त्रमत्रणं योज्यमेतदह्दे ज्वरे । नस्ये धूमप्रयोगेषु सर्वभूतग्रहापहम् ॥ ७ ॥ उन्मादमोहज्ववरकृच्छल्लतलाग्नि- चोरोगववृशिकादीन् । उप्पनाेप विपाणि हन्ति स कृत्रस्थावरज्जमणि ॥ ८ ॥ ईक्षवस्त्रविधा काशो द्वभौ द्रौ च शरस्थथा । वंशौ नलक्ष दूर्वा च श्वेतनीलारुणोत्पलम् ॥ ९ ॥ पश्विनी पञ्चवीजं च मृणाालं मूलकेसरम् । एतद्पि रक्तपितोत्थथ विकारे परमं हितम् ॥ १० ॥

4

करवीरादिको वर्गश्चतुर्भो: समुदाहतः: ॥ १ ॥ नानाव्याधिप्रशमनो नानान्विल्यसमाश्रयः: ॥ ४ ॥

5

॥ इनि करवीगादिशचतुर्भो वर्गः ॥ ४ ॥

6

अथा आमम्रादि: पञ्चमो वर्गः ॥ ५ ॥ ॥ आमम्रामातकजम्बवीरं नारञ्ज बीजपूरकम् । आम्मल्कारुकभव्यान्यानि तन्दु- कश् विकृतम् ॥ १ ॥ ॥ मधुुकं पीलु खर्ज्रं द्राक्षोडूपरूपकम् । तूलं पालेवं तालं पियालं नारिक्येकरम् ॥ २ ॥ वटावथत्पुपक्षजम्बवृद्ध्वरं फलु क्षीरिणी । क्ष्रेपातक: शमी कोलं करीरं करमर्कम् ॥ ३ ॥ एपां फलानि हन्यानि यथाकालर्तुकानि च । समाह्य प्रयोज्यानी वैलवर्णवर्णिवृद्धये ॥ ४ ॥ कदम्बौ द्वौ करञ्जो च शिरपार्ुनवेतेसाम् । वर्णण: शिंशोपा सर्ज शालमल्ली मुक्कोड- रिम: ॥ ५ ॥ एपां वय त्वचाानि च योज्ययेत् । विसर्पवण रुगदाहशोफार्तां प्रशन्तये ॥ ६ ॥ मलिकावार्पकाजातीवसन्तग्रैष्

footer

१ क. भूतः: सर: । छ. भूतीषु । २ क. 'रैग्हमुद्रवर्तनं भवेत् । ३ क. तण्डुली । ४ छ. इ शुकक: शाको दर्मो दो द्वौ च शरस्थथा । ५ क. ख. 'ले पष्पके । ६ क. ख. 'न्न्दुकं सर्व्विक - ७ क. 'केकलम् । ८ ख. 'मृदतुवृवरं क्षीरिणिस्थथा । ९ घ. बलवर्णर्करणं च । १० घ. 'तस: ११ क. 'शापा: सप: ।

1

८ धन्वन्तरीयनिग्रण्डः:- [ गुडूचयादि:-

2

वत्सदायनी स्मृता ॥ १ ॥ सैवोक्ता सोमवल्ली च कण्डली चक्रलक्षणा । प्रोक्ता नागकुमारी च छित्छञ् ज्वरनाशनी ॥ २ ॥ जीवन् मधुपुर्णी च तस्त्रिका देवनिर्मिता । वयस्था मण्डली सौमव्या विशाल्यामृतसंभवा ॥ ३ ॥ पिण्डमाता बहुच्छन्ना सा चोत्का कन्दरोहिणी । रसायनी मृृतिका च चन्दहासा भूपिजता ॥ ४ ॥ कन्या कन्दोद्वा कन्दामृतकन्द गुडूचिका ।

3

गुणाः—गुडू स्वरसे तिक्का कपायोर्णा गुरुस्तथा । त्रिदोषजन्त्रुरर्कशः कुष्ट्जवरहररा परा ॥ ५ ॥ गुडूचाययुष्पदा मेष्या तिक्का संग्राहिणी बला । ज्वरजातृपाण्डुवातसिक्तर्दिमेत्रिदोपजित ॥ ६ ॥ गुडूची कफवात्रीत् पित्त मेदोविोषिणी । रक्तवातप्रशमनी कण्डूविसर्पणनाशिनी ॥ ७ ॥ * कन्दोद्वा गुडूची च कट्टण्या सानिपातहा । *विष्ण्री ज्वरभूतन्री वलीपालितनाशिनी ॥ ८ ॥

4

अन्यच—वृतेन वातं सगुडा विव्वन्थं पित्त सिताद्या मधुना कफं च । वातासमुमुग्रं रुतैलेलमिशा शुण्ठयाऽमवां शमये गुडूची ॥ ९ ॥

5

राजनिनिग्रण्ड गुडूचयादिसूत्रतीयो वर्गः:-

6

जेया गुडूच्यमृत्वल्हचृता ज्वररि । रयामा सुकृता मधुपुर्णीका च । छित्छोद्वामृतालता च रसायनी च छित्छ च सोमलतिकाामृतसंभवा च ॥ १ ॥ वत्सदायनी छित्निरुहा विशालया अभिपक्वप्रया कुण्डलिनीिनी वयस्था । जीवन्तिका नागकुमारी च स्याच्छंस्त्रिका संव च चण्डहासा ॥ २ ॥ अन्या कन्दोद्वावा कन्दामृता पिण्डगुडूचिका । बहुच्छन्ना बहुरुहा पिण्डालुः कन्द रोहिणी ॥ ३ ॥ पूर्वाश्च्वाधिकरराद्यादुत्तरा लोक्संसङ्गिका । गुडूच्योर्भ योरिस्थमेकार्धंशाहाभिभाः ॥ ४ ॥

7

गुणाः—जेया गुडूची गुरुरूणवीर्द्या तिक्का कपया ज्वरनाशनी च । दाहहातितृष्णामिररक्तप्रमेहपाण्डुभ्रममहारिणी च ॥ ५ ॥ * * ६ ॥

8

( २ ) † अतिविषापा । ( उपविष्म )

9

अतिविषा शुककन्दा जेया विशा च च भजुरा । रयामकन्दका प्रतिविषा शुष्ठी चोपाविषा विषा ॥ १० ॥ आर्द्रो्वेता विरूपा च विपदा पित्तल्लभा । गुणमियाऽ त्रिसरार्गी वाल्लानां रोगनाशिनी ॥ ११ ॥

10

— गुणाः—*कट्टूणातिविपा तिक्का कफपित्जवरपहा । *आमातीसारकौस्री प कष्ठठर्दिविनाशिनी ॥ १२ ॥

11

प्राहवः † अतिविषाशोधनम्—दोलाश्यां गोमयमकाथ पञ्चर्तिविपां तथा । सूर्यतापे भवेल्लुक्ता योयेत्तेन चक्षः ॥

1

राजानिघण्ट, राजिनिघण्टसहितः । ११ अतिविषा शेतका वृह्मा चे मधुरा । विरूपा इ विश्वरूपा महौधी ॥ ७ ॥ वीरा प्रतिविषा चन्द्री विषा शेतवच अरुणोपवि चैव क्षया दशद्या ॥ ८ ॥ तो दीर्घ- गुणा:-* * ॥ ९ ॥

2

(३) मूर्वा ।

3

मूर्वा मधुरसा देवी पृथकर्णी त्रिपर्णर्पि । देवश्रेणी स्वादुरसा सिन याद्या- च मोरटा ॥ १३ ॥ तस्ती-

4

गुणाः—मूर्वा स्वादुरसा चोष्णा हद्रोगकफवातजात् । कुष्ठकण्डूवमीमेट्टका- मज्वरनाशिनी ॥ १४ ॥

5

राजिनिघण्टौ गुढद्यादिस्त्रतीयो वर्गः— रत्तु- मूर्वा दिव्यलताऽमरा मधुरसा देवी त्रिपर्णी मधुश्रेणी भिन्नदळाऽरी मती तिक्का पृथकर्णीका । गोर्णी लघुपुर्णिका च दह्नी तेजजस्विनी मोरटा श्र्राणमुहुलकामधुला स्थः पीयूनी रकला ॥ १० ॥ सुखोपिता स्निग्घ- पीपुर्णी मधुस्वा । ज्वलिनी गोपवली चेतव्यासंंशका ॥ ११ ॥

6

गुणाः—मूर्वा तिक्का कपाटयोष्णा हद्रोगकफवातहत् । वमप्रमेहकुप्राणि कु- मज्वरहरिणी ॥ १२ ॥

7

मोरट: : (मूर्वाविशेष) ॥ १ ॥

8

मोरट: : कीर्णीपुष्पक पीलपुष्पो मधुसव । तेजिनी दीर्घमूला च पृ क्षीरमोरटः ॥ १९ ॥

9

गुणाः—*जवरोमुखवैरस्यतृतृणााहविनाशनः । कफपित्तहरश्शासौ फवै- क्षीरमोरटः ॥ १६॥

10

राजिनिघण्टौ गुढद्यादिस्त्रतीयो वर्गः— मोरट: कीर्णीपुष्पक पीलपुपत्रो मधुसव । घनमूला दीर्घमूलाः पुरूप: क्षर मोरटः ॥ १३ ॥

11

गुणाः—मोरट: क्षियरवहुलो मधुर: सकपायकः । पित्तदाहजवरान्नि वृष्यो बलविविवर्धनः ॥ १४ ॥

footer

• अयं श्लोक: ग ड च छ पुस्तककेपु न दृश्य्यते । १ त. तिक्रसा । २

3

कालमेषी च समझा विकसारुणा । मल्लुकका रक्तयष्टी च भाण्डी यपि ॥ १७ ॥ क्षेत्रणी विजया रक्ता रक्ताञ्जी वस्त्रभूषणणा । जिग्री का काला गण्डाली कालमेषिका ॥ १८ ॥

4

तस्त्रिका है — *मञजिष्टा मधुरा स्वादे कपयोष्णा गुरुरूथा । *कफोग्रणमेमेन्त्रमयायेत् ॥ १९ ॥

5 (हासा राजिनिघणटौ...)

हासा राजिनिघणटौ पिष्पल्याद्याः पञ्च वर्गः— गुणाञजिष्टा हरिणी रक्ता गौरी योजनवल्लिका । समझा विकसा पद्धा रोहिणी कुष्ञ्जवपिका ॥ १९ ॥ भण्डी चित्रलता चित्र चित्राञ्जी जनननी च सा । ज्वरत्पर्णी विजया मञ्जपा रक्तयट्टिका ॥ १६ ॥ क्षेत्रणी चैव रागाढ्या मेदोोषी कोलभाण्डिका । अरुणा ज्वरहरवी च छाया नागकुमारी ॥ १७ ॥ गुढार्चीरतलिका चैव रागाञ्जी वस्त्रभूषणणा । षकेत्रिशाध्या प्रोक्ता मञजिष्टा च ॥ ८.वैरैः ॥ १८ ॥ च गुणाः—* * ॥ १९ ॥

6 (५ धन्व्यासः:)

( ५ ) धन्व्यासः । ध्रे छन्ने धन्व्यासो दुरलम्भा ताममूली च कच्छुरा । * दुरालाभा दुःस्पर्शा ॥ १ धन्वयवासकः ॥ २० ॥

7

जीर्वाणा—दुरलम्भा स्वादुशीता तिक्का दाहविनाशिनी । विपम ज्वरत्द्वीच्छ कन्नेमोहविनाशिनी ॥ २१ ॥

8

रोहिं राजिनिघणटौ गुढाद्यास्तुतीयो वर्गः— योरिथथैधनी सूक्ष्ममदला विरूपा দুরभिग्रह । दुर्ल्हा दुष्धर्पा च स्याचतु शणका ॥ २० ॥ * * ॥

9

द गुणा—दुरलम्भा कदुस्तिक्का सोप्णा क्षाराम्लका तथा । मधुरा वाताप तम् ज्वरगुल्मप्रमेहज्जित ॥ २१ ॥ अन्या क्षुदुरलम्भा मरुस्थथा मरुसंभवा । वशरार्दाजभक्षा स्यादजन्न्युष्भोभिक्षा ॥ २२ ॥ कपया फण्युचैव ग्राहणी चरभगिया । करार्दिनिका चेति विजया द्वदशाभिभा ॥ २३ ॥ दुरलम्भा दूसरी च गौल्याञ्जलवरकुष्टनुत् । श्वासभ्रम्री च पारदे शुद्धि रेका ॥ २४ ॥

1

१ प्रथममो वर्ग: ] राजिनिघण्टुसहित: । ११

2

यास: : ( धन्वसविशेषः ) || २ ||

3

यासो यावासकोऽनन्तो बालपत्र्रोऽधिकन्टक: । दूरमूलः समुद्रान्तो दीर्घ- मूलो मरुद्धवः ॥ २२ ||

4

गुण::-यावासक: स्वादुतिक्को ज्वरतुर्क्तपितनुत् ।

5

राजिनिघण्टटौ गुद्धद्यादिस्तुतीयो वर्गः:—

6

यासो यावासो बहुकन्टोकोडलपक: क्षुद्रजुदी रोदनिका च कच्छरा । व्याद्या- लपत्र्रोऽधिकन्टक: खर: सुन्दुरमूलो विपकन्टकटोपि स: ॥ २९ ॥ अनन्तस्ती- क्षणकानटकश्च समुद्रान्तो मरुद्धवः । दीर्घमूल: शक्ष्मपत्र्रो विपपत्र: कण्टका- लुक: ॥ २६ ॥ त्रिर्णिका च गान्धारी चैक्रविशतिनामभि ।

7

गुण:—यासो मधुरतिक्कोऽसो शतः: पिचार्तिदाहजित् । बलदीपपनकृत्- पणकफछ्लर्दिविसर्जित् ॥ २७ ||

8

( ६ ) वासक: |

9

वासक: सिंहपर्णी च वृपो वासांऽथ सिंहिका । आटरूप:: सिंहमुखी भिष- गमाटाऽटरपक: ॥ २३ ||

10

गुण:—आटरूपो हिमस्तितः: पित्तश््रेष्मास्कासजित् । क्षयहच्छदिकु पुत्रो ज्वरतृणविनाशतः: ॥ २४ ||

11

राजिनिघण्टटौ शताब्दििक्षुर्थो वर्ग:—

12

वासक: सिंहिका वासा भिग्माता वदाना । आटरूप* सिंहमुखी सिंहही कण्टीरवी वृष: ॥ २८ ॥ शितपर्णि वाजिन्ता नासा पञ्चमुखी तथा । सिंह- पर्णी मृेंग्राणी नामान्यस्यास्तु पोढ ॥ २९ ॥

13

गुण:—वासा तिक्का कटु: शीता कास्री रक्तपित्तजित् । कामलाकफवै- कङ्ग्यजवरवाससक्षयाहा ॥ ३० ||

14

( ७ ) खदिर: | (मृग:, मृगशीर्ष: )

15

खदिरो रक्तसारक्ष गायत्री दन्तधावन: । कण्टकी वाल्पपत्रक्ष जिह्मनशलय: क्षतक्षम: ॥ २५ ||

16

गुण:—खदिर: स्याद्द्वसे तिक्को हिमपितकफासनुत् । कुष्टामकासकण्ड- तक्मिदोोपहर: स्मृत: ॥ २६ ॥ खदिर: क्र्मिकुष्ठप्र: कफरेतोविोषषण: ।

17

राजिनिघण्टटौ शालमल्यादिरष्टमो वर्ग:—

18

खदिरो बालपत्र्रो शौन््यपत्रिक्षिक्तितिक्षमा: सुशयो वक्रकण्टश्च यज्ञगो

12

१२ धन्वन्तर्र्यनिघण्टतः— [ गुडूद्यादि:—

31

दन्तधावनः ॥ ३१ ॥ गायत्री जिह्वशल्यश्च कण्टी सारदुमस्तथा । कुप्रारि-

32

गुणाः—खदिरस्तु रसे तिक्त: शीत: पित्तकफपाह: पाचन: कुष्ठकासास- शोफकण्डवृणापह: ।

33

सोमवल्लकः ( खदिरविशेषः ) ॥ ३ ॥

27

खदिर: शेतससारोन्य: सोमवल्लक: पथिदुम: । इयामसारो नेमितृक्ष: कार्मुकः कुब्जकण्टक ॥ २७ ॥

28

गुणाः—शेतस्तु खदिरस्तिक्त: शीतपित्तकफपाह: । रक्तदोपहरश्रैर्वच कण्ड- कुष्ठविनाशन: ॥ २८ ॥ ।

34

राजनिघण्टौ—खदिर: शेतससारोन्य: कार्मुकः कुब्जकण्टकः । सोमससारो नेमितृक्ष: सोमवल्लक: पथिदुम: ॥ ३४ ॥

39

गुणाः—शेतस्तु खदिरस्तिक्त: कपाय: कडुरूपणकः । कण्ड्तिभूतकुष्ठत्र: कफवातवृणापह: ॥ ३९ ॥

4

( राजनिघण्टौ )—शामल्यादिरष्टमो वर्ग:—

4

ताम्रकण्ट्टक: । ( खदिरविशेषः ) ॥ ४ ॥

36

सर्वको रक्तसारक्ष सुसरस्ताम्रकण्टक: । स प्रोक्तो बहुशल्यश्च याङ्गिक: कुष्ठतोदन: ॥ ३६ ॥ युपद्यमोऽवखदिरोऽपरुश दशधा स्मृत: ।

37

गुणाः—कट्ट्ष्णो रक्तखदिर: कपायो गुरूतिक्पकः । आमवातास्वास्तववृत् ब्रणभूतजवरापह: ॥ ३७ ॥

9

( राजनिघण्टौ ) शामल्यादिरष्टमो वर्ग:—

9

विट््ठखदिर: ( खदिरविशेषः: ) ( क्षुद्रखदिर: ) ॥ ९ ॥

38

विट््ठखदिर: काम्भोजी कालस्कन्ध्यथ गार्हटो मरुज: । पत्तनरुर्बहुहुसार:: संसार: खादिरो ग्रहैरमहासार: ॥ ३८ ॥ ।

39

गुणाः— विट््ठखदिर: कडुरूपणास्तिक्तो रक्तव्रणोत्थदोपहर: । कण्ड्तिविपवि- सर्पजवरकुष्ठोमाद्भूतत्र: ॥ ३९ ॥ ।

6

( राजनिघण्टौ ) शामल्यादिरष्टमो वर्ग:—

6

अरि: : ( खदिरविशेषः ) ॥ ६ ॥

6

अरि: संदर्ानिका डाला जेया खदिरपत्रिका ।

1

१ प्रथमो वर्ग: ] राजनिघण्डुसहित: : १३

2

( राजनिघण्टटौ ) शालमल्यादिरष्टयो वर्गः— ख्वादिरः ( खदिरिन्या्यासः ) ॥ ७ ॥

3

खादिर: खदिरोद्भूततत्त्सरो रङ्ग्: स्मृतः । जयः खदिरसारक्ष तथा रङ्ग्: पदाह्यः ॥ ४१ ॥

4

गुणा:—कडुकः: खादिर: सारस्तिकोणः कफवाताहत् । तृणकण्ामयप्रन्थ रुचिकृदीपनः परः ॥ ४२ ॥

5

( ��� ) निम्बः ( उत्तराभाद्रपदा )

6

निम्भो नियमनो नेतात् पिञ्चमन्तः सुतिक्त्तक । अरिष्टः सर्वतोभद्रः प्रभः पारिभद्रकः ॥ २९ ॥

7

गुणा:—निम्बस्तिक्करस शीतो लघु: श्लेष्ष्मापित्तनुत् । कुष्ठ्रकण्डूर्णान्न्ति लेपाहारदिशीतल:: ॥ ३० ॥ अपकं पाचयेच्छोयं तणं पकं विशोधयेयेत् ।

8

राजनिघण्टटौ प्रभादादिर्नवम्भो वर्गः—

9

अथ निगदित: प्रभाद्रः पिञ्चमन्तः पारिभद्रको निम्बव: । काकफलः कीरेष्ठो नेटा अरष्टः सर्वतोभद्रः ॥ ४३ ॥ घमनो विशिष्टर्णपणी पवननेत्रः पीतसारकः शीतः । वरतिको अरष्टफलो जयेष्मामालकश्च हिजुनिन्या्यासः ॥ ४४ ॥ छेदनस्वाग्घमननो येया नांशा तु विशाति ॥

10

गुणा:—प्रभाद्रक: प्रभावती शीततिक्त्तकः कफवत्रणिमिवमिशोषाननाये । वलासाभिद्धहुविपपितदोपजिद्धिशेषपतो हृदयविदाहशान्तिकृ ॥ ४५ ॥

11

महानिम्ब: ( निम्बविशेषः ) ॥ ٨ ॥

12

महानिम्ब: स्मृतोद्रक: कार्मुको विपमुष्ठिक: । केशमुष्ठिनर्निम्म्बरको रम्यको- क्षहीर एवव च ॥ ३१ ॥

13

गुणा:—महानिम्भो रसे तिक्क: शीतपित्तकफपहः । कुष्ठ्रक्तविनाशी च विपर्र्ं हन्ति शीततः: ॥ ३२ ॥

14

राजनिघण्टटौ प्रभादादिर्नवम्भो वर्गः—

15

महानिम्भो मदोद्र्रेक: कार्मुको: केशमुष्ठिक: । काकाण्डो रम्यको-क्षिरो महा- तिक्को हिमडुम: ॥ ४६ ॥

14

१४ धन्वन्तรียयनिघण्टुः— [ गुच्छायादि:-

3

गुणाः—महानिम्वस्तु शिरः कपायः कदुित्तिकः । असदाहव्लासग्रो विषमजवरनाशः ॥ ४७ ॥

4

(राजिनिघण्टौ) प्रभाार्दिनर्वममो वर्गः—

5

कैडड्यः (निम्म्वविशेषः) ॥ ९ ॥

6

कैडडर्योड्यो महानिम्भो रामणो रमणस्थथा । गिरिनिम्भो महारिष्टः शुक्ल-शालः काफायः ॥ ४८ ॥

7

गुणाः—कैडडर्यः कडुकस्तिक्तः कपायः शीतलो लघुः । संतापशोषकुष्टार्सा-क्रममिभूतविषापः ॥ ४९ ॥

8

(९) किराततितक्तः ।

9

किराततितक्को हैमः काण्डस्तिक्ः किरातकः । भूनिम्भो नार्यतिकक्थै किरातो रामसेनक ॥ ३३ ॥ कैडडर्यः पिचुमन्न्दक्ष निम्भोड़िष्टो वरतचः । छर्दिग्रो हििडुर्नियाः प्रियशालल्ख पर्वततः ॥ ३४ ॥ नेपालः कैथितथानयो जातिभेदो ज्वरान्तक । महातिकक्थ तिक्क्ष निद्रारि संनिपातहा ॥ ३५ ॥

10

गुणाः—किरातको रसे तिक्को रसः शीतौ लघुस्थथा । श्लेष्पित्ताशशोफा-दिकासतृष्णाजवरपः ॥ ३६ ॥

11

राजिनिघण्टौ प्रभाार्दिनर्वममो वर्गः—

12

भूनिम्भो नार्यतिकः सत्याकैरातो रामसेनकः किराततितक्को हैमः काण्ड-स्तिक्तः किरातकः ॥ ६० ॥

13

गुणाः—भूनिम्भो वातलस्तिक्तः कफफपितज्जवरपः ॥ ब्रणसरोपणः पथ्यः कुठष्ठकण्डण्डितशोफनुत् ॥ ५१ ॥ नेपालनिम्भो—नेपालनिम्भो नैपालस्तृणनिम्भो ज्वरान्तक । नाडीतिक्कोर्धतिकक्थ निद्रारि संनिपातहा ॥ ६२ ॥

14

गुणाः—नेपालनिम्भो शीतोष्णो योगवाही लघुसुथथा । तिक्कोड़िक्फपि-चावासशोफवृतृष्णाजवरपः ॥ ६३ ॥

15

(१०) *कटुक ।

16

कटुका मत्स्यशककला मत्स्यपित्च च रोहिनि । कृष्णभेदा काण्डरूहा नास्मा कटुकरोहिणी ॥ ३७ ॥ अशोकरोहिणी तिक्का चक्राक्षी शुक्ललादिनी-

17

• कटुककाशशोधनम्—कटुकर्कीमुष्णदुर्धन प्रेक्षालय प्रभायेदाप ।

18

१ स. 'लक्मि ' २ ख. ग. ड. 'श्र कैं । ३ क. ग. ड. च. कौडड्यः । ४ क. ख. ए औरः: संदादा । ...

1

१ प्रथमो वर्गः ] राजनिघण्टर्सुहित: । १६

2

ण्यरिष्टा च प्रोक्ता तिक्करोहिणी ॥ ३८ ॥ आम्री सप्तपर् च विप्रञ् जननी जना ।

3

गुणाः:-कटुका पित्तचित्तका कडुः शीतासदाहजित् । वलासारोचकानन्ति विपमजवरनाशिनी ॥ ३९ ॥

4

राजनिघण्टटौ पिप्पल्यादिः पष्ट्रो वर्गः:-

5

कटुका जननी तिक्का रोहिणी तिक्करोहिणी । चक्राङ्गी मत्स्यपि्ता च वकुला शुक्ललादिनी ॥ ४४ ॥ सादिनी सप्तपर् स्याचक्राङ्गी मत्स्यभेदिनी । अशोकरोहिणी कृष्णणा कृष्णभेदा महापर्भी ॥ ४५ ॥ कद्ब्यञनी काण्डरुह true कडदुश् कडुरोहिणी । केदारकटुकाडाष्टप्याम्री पञ्चर्विंशतिः ॥ ४६ ॥

6

गुणाः:-कटुका टिकदुस्तिक्का शीतपितासदोजपित् । वलासारोचक्वास- ज्वहरह्रेचनी च सा ॥ ४७ ॥

7

( १११ ) मुस्ता ।

8

मुस्ता चाम्बुधरो मेयो घनो राजकसेूकः । भद्रमुस्तो वराहोऽब्दो गार्जेयः कुरुविन्दकः ॥ ४० ॥ जीमतोऽथ वृष््वाइक्षी जलदोऽथ जैलावहः । नादेयः पिण्डमुस्तोऽन्या नागरः परकीतः ॥ ४१ ॥

9

गुणाः:-मुस्ता तिक्कपायाायङ्गशिशिरा श्रेष्मरकचित् । पित्तजवरतिस- रत्ती तृणाक्रमविनाशनी ॥ ४२ ॥

10

राजनिघण्टटौ पिप्पल्यादिः पष्ट्रो वर्गः:-

11

मुस्ता भद्रा वारिाम्भोदमेया जीमतोऽवदो नीरदोऽभं गणश । गार्जेययं स्याद्द्रमुस्तौ वराही गुण्डग्रन्थथिर्ध्कासी कसेरू ॥ ४८ ॥ कोडेष्टा कुरुवि- न्द्याख्या सुगन्धिग्रन्थथिला हिमा । वन्या राजकसेूक कञ्चछोथा पञ्चविंशतिः ४९ ॥

12

गुणाः:-भद्रमुस्ता कपाया च तिक्का शीता च पाचनी । पित्तजवरकफन्नी च क्षया संग्रहणी च सा ॥ ६० ॥

13

अरा नागरमुस्तौ नगरोथथा नागररादिघ- न्या । चक्राङ्गी नादेयी चूडाला पिण्डमुस्तौ च ॥ ६१ ॥ शिशिरा च वृष््वाइक्षी कण्डछरुहा चानुकेरोचाटा सा पूर्णकोष्टप्रसंज्ञा कलापिनी सागिता ॥ ६२ ॥

14

गुणाः:-तिक्का नागरमुस्तौ कडुः कपाया च शीतला कफन्तुत् । पित्तज- तिसारुचितृष्णाहनाशनी श्रेमहतत् ॥ ६३ ॥

१

१६ धन्वन्तरीยนिगुण्डः— [ गुच्छाद्यादि:-

२

जलमुस्तम् ( क्षुद्रमुस्ता ) ( मुस्ताविषेश ) ॥ १० ॥

३

जलमुस्तं दशपुरं वानयं परिपेलवम् । कैवैतिमुस्तं शैवालं जलं जीविताह्यम् ॥ ४३ ॥

४

गुणाः—जर्लजें तिक्तकटुकं कायाय कान्तिद हिमम् । मेध्य वातान्ध्यविसर्प-कण्डूपुत्रविषापहम् ॥ ४४ ॥

५

राजिनिगुण्टौ शाल्मल्यादिरिष्टमो वर्गः— शैवालं जलजली स्च्छावलं जलं च तत् ॥

६

गुणाः—शैवालं शशीतलं स्निग्धं संतापप्रणनाशम् ॥ ६४ ॥

७

( १२ ) पर्पट्टः ।

८

पर्पट्टः स्यातपर्पेटको वरतिकः सुित्तिकः । रजो रेणुश्र पांशुश्र कवचोवर्मकटकः ॥ ४५ ॥

९

गुणाः—*पर्पट्टः शीललस्तिक्तः पित्श्क्लेष्जवरपाह: । *रक्तदाहारुचिक््लानिद्रमविननाशम् ॥ ४६ ॥

१०

राजिनिगुण्टौ पर्पट्टादि: पञ्चमोमो वर्गः—

११

पर्पट्टशकरको रेणुसृष्णारि खरको रज । शीतः शीतप्रियः पांशुः कल्पपाञ् वर्मकटकः ॥ ६५ ॥ कुशशाशः पर्पट्टः सुित्तको रक्तपुष्पक । पिसारः कटुपत्रक्ष कवचोष्टशाभिग्ध ॥ ६६ ॥ * * ॥ ६७ ॥

१२

( १३ ) वाल्लकम् ।

१३

वालकं वारि तोयं च ह्वीवें जलमस्तु च । केर्यं वज्रमुदीच्य च पिष्ठमाचने कवम् ॥ ४७ ॥

१४

गुणाः—वालकं शीलतलं तिक्त पित्श्क्लेष्मनविसर्पित् । कफसकृत्कणकुप्राणि जवरदाहौ च नाशयेत् ॥ ४८ ॥

१५

राजिनिगुण्टौ करवीरादिर्ददशमो वर्गः—

१६

वालकं वारिपयैरर्युक्त हीवीरकं तथा । केर्यं वज्रमुदीच्य च पिष्ठं ललनाप्रियियर्युक्त ॥ ६८ ॥ वाल्च च कुन्तलोशीरं कचामोदं शीन्दुधा ।

१७

गुणाः—वालकं शीलतलं तिक्त पित्तवानन्तित्रपापहम् ॥ ६९ ॥ ज्वरकुप्राणि सारत्रं केर्यं शिवच्रणपपुतुत् ।

१८

क्ष. ग. घ. इ 'लमुस्तम् तिक्तकटुक' । २.क. ख. घ. ड. मेध्यवा । ३ क. ख. ग. १ ह. 'सृक्रमि' । २ ख. ग. ड. 'श्र करां' । ३ क. घ. ड. च. कौण्डर्यः । ४ क. ख. अ अरि: सदानािप्या २१

1

१ प्रथमो वर्गः ] राजनिघण्टसिद्धिः । २६

2

( १४ ) पटोलः: । ( पटोलम् )

3

पटोलः कुलकः प्रोक्तः पाण्डुकः कर्कशच्छच्छः ॥ ४९ ॥ राजीवफलः: पाण्डुफलो राजनामाऽमृतफलः: ।

4

गुण:—वीर्यगर्भप्रतानश्च कुहृहा कासमुक्तिः ॥ ६० ॥ पटोलं कटुकं तीक्ष्णमुष्ण पित्तविरोधी च । कफसकण्डुकटुणि जवरदावाही च नाशयत् ॥ ६१ ॥

5

राजनिघण्टौ गुड्डूयाद्वसतीयो वर्गः—

6

स्यात्पटोलः कडुफलः कुलकः कर्कशच्छच्छः । राजनामाऽमृतफलः पाण्डु: पाण्डुफलो मतः ॥ ७३ ॥ बीजगर्र्भा नागलः: कुप्रारि कासमर्दनः । पक्ष-रैजीफलो ज्योतिश्त्री पौण्डशाह्यः ॥ ७४ ॥

7

गुण:—पटोलः कटुितकोष्णो रक्तपित्तवलासलेज् । कफकण्डटिकुष्टसग् जवरदाहार्तिनाशः ॥ ७६ ॥

8

स्वादुपत्रफला । ( पटोलविशेष ) ॥ ७१ ॥

9

पटोली स्यादिततीयाऽन्न्या स्वादुपत्रफलौ च सा । पटोलायास्तु पर्यायेैर्यो- जयेन्द्रपङ्गुप्तम ॥ ६२ ॥

10

गुण:—पटोलपत्रं पित्त्रं वल्ली चास्य कफापहा । फलं त्रिोषशमनं मूल चास्य विरेचयेत् ॥ ६३ ॥

11

राजनिघण्टौ मूलाकादि सप्तमो वर्गः—

12

ज्य्रेया स्वादुपटोली च पटोली मण्डली च सा । पटोली मधुरादिः स्यात्योक्ता दीर्घपटोलिका ॥ ७६ ॥ स्िगघपर्णी स्वादुपर्र्ः पर्यायेैष पटोलिका ।

13

गुण:—पटटोली स्वादुपिटपत्रनी रुचिकर्ज्वरनाशि ॥ ७७ ॥ वलपुष्टीकरी पथया ज्येया दीपनपाचनी । पटोलपवं पित्तं नालं तस्य कफपपहम् ॥ ७८ ॥ फलं त्रिोषशमनं मूल चास्य विरेचनम् ।

14

( १५ ) हरिद्रा ।

15

हरिद्रा पीतिका पिज्जा रजनी र्जिनी निशा । गौरी वर्णवती पीता हरीता वरवर्णीनी ॥ ८५ ॥

16

हॅल्दीका भद्रता ज्येया वर्णविलासिनी । विपत्री च जयन्ती च दीर्घ-क्षा तु राजषिणी ॥ ८६ ॥

17

१ ज. 'गर्जीफ ' २ घ. 'लारसा । ३ ख. घ. 'पद्योत्त्तम् । इ ग. 'पञजं वर: इ ड: 'श्वैरी: । ४ क व घ. ड. 'रिषा व' । ५ क. हलादिका ।

1

१६ धन्वन्तरिरीषिणघण्डु— [ गुच्छायादिः:-

2

गुणाः—हरिद्रा स्वरसे तिक्का रूक्षष्णा विषर्कुष्टनुत् । कण्डूमेहव्राणा- हन्ति देहवर्णविधायिनी ॥ ६६ ॥ विशोभनी कृमिहरा पीनसारचिनाशि ।

3

राजिनिघणौ पिप्लयादिः पष्ट्रो वर्गः—

4

ता हरिद्रा हरिर्ञनी स्वर्णवर्णा सुवर्णा शिवा वर्णनी दीर्घर्गा । रितद्धि च प पीता वराक्षी च गौरी जननिष्ठा वरा वर्णदात्री पवित्रा ॥ ७९ ॥

5

कृता रजनिनाक्ष्वी विपन्नत्री वरवर्णीनी । पिण्ड्ला वर्णनी चैव मङ्ल्या मङ्ला च सा ॥ ८० ॥ लक्ष्मी भद्रा शिफ शोफा शोभना सुभागाद्या ।

6

यामा जयन्तिका द्रे च त्रष्णानामविलासिनी ॥ ८१ ॥

7

गुणाः—हरिद्रा कदुत्तिकोष्णा कफवातसकुष्टनुत् ॥ मेहकण्डू्रान्हन्ति देहवर्णविधायिनी ॥ ८२ ॥

8

( १६ ) दारुहरिद्रा ।

9

अन्या दारुहरिद्रा च पपीतत्रुः पीतचन्दनम् ॥ ७७ ॥ निर्दिष्टा कापूररजनी सा च कालेक्यं स्मृतम् । कालेयकं दारुणिशा दार्वी पीताह्पीतार्तिकम् ॥ ८८ ॥

10

कटंकंडेरी पुर्जन्या पीतदारू पञ्चपचा । हेमवर्णवती पीता हेमकान्ता कुष्मा-म्भका ॥ ८९ ॥

11

गुणाः—तिक्का दारुहरिद्रा स्यादुष्णा व्रणमेहजित । कर्णेत्रमुखोद्ृता रुजं कण्डूं च नाशयेत् ॥ ९० ॥

12

राजिनिघणौ पिप्लयादिः पष्ट्रो वर्गः—

13

अन्या दारुहरिद्रा च दार्वी पीतद्वि पीतीका । कालेयकं पीतदारू स्थिररागा च कामिनी ॥ ८३ ॥ कटंकंडेरी पुर्जन्या पीतदारू निशा स्मृता । कालेयकं कामवती दारूपीता पञ्चपचा ॥ ८४ ॥ स्याटकर्कटकिनी क्षया प्रोक्ता सप्त- दशहद्या ।

14

गुणाः—तिक्का दारुहरिद्रा तु कटष्णा व्रणमेहनत् ॥ ८५ ॥ कण्डूविस- पर्त्वगोपिवपकर्णासिदोपनत् ।

15

( १७ ) शठी । ( सट्ठी )

16

सटी सटी पलाशशख श्रेया पृथुपलाशिका । सुगन्धन्धमूला गन्धाली पढ्यग्रथा सूत्राता वधः ॥ ८६ ॥ चन्द्राणी चन्द्रगन्था च द्विविधेयेतिसंश्र्रिता ॥ ८७ ॥

17

गुणाः—सटी स्यात्तिक््तीष्णष्णा संनिपात्जवरपहा ॥ ८८ ॥ कफो- ग्र्रणकास्री वक्तशुद्धिविधायिनी ।

18

१ क. घ. द. 'घमेहनु' । २. ड. 'हृकुष्ट' । ३ क्ष. पिस्ता । ४ क्ष. हरिद्रा १५ क. च. 'यका स्मृता । ग प. घ. 'यका: स्मृत: । १६ क. घ. द. च. 'तका ॥ ८० ॥ क० ७ घ. ड. च., कुष्माभलाला । आरे: सन्दानाप॥ ॥

1

१ प्रथमो वर्ग: ] राजिनिघण्टुसाहित: । १०

2

राजिनिघण्टौ पिप्पलयादिः पत्रो वर्गः:- सटी सटी पलाश्व पद्ग्रन्था सुव्रता वधू । सुगंधमूला गन्धाली षटिका च पलाइका ॥ ८६ ॥ सुभद्रा च तृणी दूवी गन्धा पृष्पलाशिका । सौमम्या हिमोद्द्वा गन्ध वधर्नागेन्दुसमिता ॥ ८७ ॥

3

गुणा:-सटी सतिकाम्लरस लघुगुणा रचिप्रदा च ज्वरहरिणी च । कफसकण्डूपणदोपह्री वक्तमयध्वंसकरी च सोक्ता ॥ ८८ ॥

4

गन्धलाशः: | ( षडीविशेषष: ) ॥ १२ ॥

5

अन्य्यो गन्धलाशश्च स्थूलकस्तिक्ककन्दक ॥ ६१ ॥ तपसी ज्वलनी चैव हरिद्रा पात्रकन्दका ।

6

गुणा:-कासश्वासहरसौ सिद्धमाञवरशलानिलापहा ॥ ६२ ॥ सटी सर्यत्वशोमूला कपयकाुकु सरा ।

7

राजिनिघण्टौ पिप्पलयादिः पत्रो वर्गः:- अन्या तु गन्धपत्रास्तथलोस्या तिक्ककन्दका । वनजा सटिका वन्या स्तवक्षीयर्कपत्रिका ॥ ८९ ॥ गन्धपीता पलाशान्ता गन्धाव्या गन्धपत्रिका । दीर्घपत्रा गन्धनिशा वेदभूहा सुपाकिनी ॥ ९० ॥

8

गुणा:- गन्धपत्रा कटुः स्वादुष्टीणोष्णणा कफवातजित् । कासच्छदिर्ज्वराहन्न्ति पित्तकोपं करोति च ॥ ९१ ॥

9

( १८ ) मूलम् ।

10

मूलं पुष्करमूलं च पौस्करं पुष्करादयम् । काश्मीरीं पुष्करजटा वीरं तफलपत्रक्रमम् ॥ ६६ ॥

11

गुणा:-तिक्तं पुष्करमूलं तु कटुकूपं कफवातजित् । ज्वररोचकासस्रं शोफाग्मानविनाशसम् ॥ ६७ ॥ श्वासं हिकां जयेत्यव सेव्यमानं शै8ः शैः ।

12

राजिनिघण्टौ पिप्पलयादिः पत्रो वर्गः:- मूलं पुष्करमूलं च पुष्कर पद्मपत्रक्रमम् । पथं पुष्करजं बीजं पौस्करं पुष्करादयम् ॥ ९२ ॥ काश्मीरीं ब्रह्मतीर्थ च श्वासारिल्पपुष्करम् । येयं पञ्चदशाहं पुष्क्रा जटाशिफे ॥ ९३ ॥

13

गुणा:-पुष्करं कटु तिक्कोष्णं कफवातजवरापहम् । श्वासारोचकासस्रं शोफनं पाण्डानुनाशम् ॥ ९४ ॥

14

१ क. ख. ग. च. अन्या गन्धपलाशशी च स्थूल तिक्तकन्दका ॥ ६४ ॥ ता० २ ख. शै हिष्मा । ३ छ. चिरे ।

19

(१९ ) भार्गी । ( भाार्ंगी )

भार्गी गर्भशशाकं च पन्हा ब्राह्मणयष्टिका । अञ्जवरवली फें्जी च सौवब्रह्मसुवर्सा ॥ ६८ ॥ शुक्रमाता च कास्री भृजा भागर्गवा मता ।

69

गुणः—भार्गी स्यात्स्वरसे तिक्का चोषणा शवासकफपहा । गुमज्वरास्त्रग्वातध्री यक्षमाणं हन्ति पीसिनम् ॥ ६९ ॥

राजिनिघण्टौ पिप्पलयादिः पष्टो वर्गः—

95

भार्गी गर्भशाक्रश फञ्जी चाञ्चवरवली । वर्षा ब्राह्मणयष्टिश्वर्वरो भृजाघ सा ॥ ९५ ॥ पन्हा यथिष्ट भार्वी वारा कासजि्तपरम् । सुरूपा भरेष्टा च शुक्रमाता च पौडश ९६ ॥

97

गुणः—भार्गी तु कद्ृतिकोष्णा कासवासविनाशिनी । शोफव्राणिक्री च दाहजवरिनिवारिणी ॥ ९७ ॥

20

( २० ) पाठा ।

70

*पाठाऽम्वाष्टाऽववृकी च प्राचीना पापचेलिका । वरतिक्ता वृहत्तिक पाठिका स्थापना वृकी ॥ ७० ॥ मालती च वगा देवी त्रिवृप्तान्या शुभा मता ।

71

गुणः—पाठा तिक्का रसा वृष्या विपस्री कुपुत्रकण्डदुनुत् । त्रिदोषहद्रोगवराज त्रिदोषमनी परा ॥ ७१ ॥ पाठाऽतिसारशूलवृघणी कफपित्ज्वरपहा ।

राजिनिघण्टौ पिप्पलयादिः पष्टो वर्गः—

78

*पाठिका स्थापना चैव श्रेयसी द्वद्विकर्र्णिका ॥ ७८ ॥ एकाष्टीला कुचली च दीपनी वरतिक्ता ।

99

तिंक्पुष्पा वारा तिक्का दीपनी त्रिशरा वृकी ॥ ९९ ॥ मालवी च वरा देवी वृत्तपर्णा द्वद्वग्धिता ।

100

गुणः—पाठा तिक्का गुरूणा च वातापत्त्ज्वरपहा । भग्नंसधानानकृत््त-दाहातीसारशूलहत ॥ १०० ॥

73

श्वासारि: (पाठाविशेषः) ॥ ७३ ॥

श्वासारि: पद्मतीर्थ च पथ्यं पुष्करसागरम् ।

72

गुणः—वृक्षराहं शूलहरं समूल सुखसंभवम् ॥ ७२ ॥

१ क्ष. काशी । २ क ड. च. 'श्रीयं वचनों बर्हुकस्तथा ॥ ६८ ॥ श० । ३ क्ष.शुक्रमाता । ४ क्ष. वापर्णी । ५ क. ख. भार्गी । ६ क. पापवेलिका । ७ क्ष. तिक्कापुषा वृहत्तिक्ता ।

1

१ प्रथमो वर्गः ] राजिनिघण्टटुसहित: । २१

2

( २१ ) कट्फलः । कडकफलः सोमवल्कक्ष श्रीपर्र्णी कुमुदा तथा । महाकुम्भा च कुम्भीका भद्रा भद्रवतीति च ॥ ७३ ॥

3

गुणाः—कट्फल:: कफवातग्रो गुल््यमेहागृदाहजित् ॥ रुचिष्यो ज्वरदु- र्ममग्रहणीपाण्डुररोगह ॥ ७४ ॥

4

अन्य्यच—कट्फलं च च कफधातुविकारिज् । ह्लासमुखरोगग्रहं कासश्वासजवरापहम् ॥ ७५ ॥

5

राजिनिघण्टौ शौ मल्यावादिरष्ट्मो वर्गः— कुमुदा चोग्रन्धश्च इद्रा रक्तञकस्थथा । कुम्भी च लघुकाष्र्मयः श्रीपर्र्णी च त्रिपसग्धा ॥ १०१ ॥

6

गुणाः—कड्फल: कडुरुष्णश्च कासश्वासजवपहः । उग्रदाहहरो रुच्यो मुखरोगशमप्रद ॥ १०२ ॥

7

( २२ ) देवदारूः ।

8

देवदारू स्मृतं दारुकं किलिमं च तत् । स्नेहविद्वं महादार भद्रा- विन्द्रारु च ॥ ७६ ॥ देवकाष्टं भद्रकाष्टं प्रतिष्ठां सुदारु च । सुरदान्दर्- वृक्ष तथैवामदारु च ॥ ७७ ॥

9

गुणाः—देवदारू रसे तिक्तं सिन्घघोष्णं श्रेष्मवाताजित् । आम्दोप- वन्न्धामप्रमहविविनिवर्तकम् ॥ ७८ ॥ देवदार्विनिलं हन्ति सिन्घघोष्णं श्रेष्म- पाकतः ।

10

राजिनिघण्टौ चन्दनादिृदशौ वर्गः— देवदारू सरदार दारुकं सिन्घदारुरमरादारु च । भदारू शिवदारु शांभवं भूतहारी भवदारू रुद्रवत् ॥ १०३ ॥ देवकाष्टं पृतिकां भद्रकाष्टं सुकाष्टकम् । अग्निघदारुकं चैव कापदारु पडाह्यम् ॥ १०४ ॥

11

गुणाः--देवकाष्टं तु तिक्कोष्णं रूक्षं श्रेष्मानिलापहम् । भूतदोपापं धत्ते लिसममर्जेषु कालिकम् ॥ १०५ ॥

12

( २३ ) कट्टत्रृणाम् ।

13

कट्टत्रणं सकलं भूतिर्भूतिर्दं रोहिपिं तृणम् । ध्यामकं इयामकं पौरं पाटललं देवदेंशकम् ॥ ८० ॥

14

गुणाः—कट्टत्रणं शवासकासस्रं ह्रद्रोगशमनं परम । विष्च्यजीर्णश्ूलघ्न कफन्- पित्तसनाशनम् ॥ ८१ ॥

15

१ च. 'प्रिमान्याजि ' २ छ. कििरिम । ३ क. 'ण कफवा ' । ४ क. च 'वदण्डक ' । ५ व. ग. च. 'फहरिहहवाताक् ' ।

२२

२२ धन्वन्तरीยนिघण्टः— [ गुहद्यादि:-

३

राजनिघण्टौ शालमल्यादिरष्टमो वर्गः— कुतृणं कट्णं भूर्भूतिकं रोहिष्ं तृणम् । इयामकं ध्यामकं पूर्मूर्द्धलं वद् र्धकम् ॥ १०६ ॥

गुणाः—कुतृणं दशनामाल्यं कुटित्तकफफहम् । शखशल्यादिदोषप्रं बालग्रहहविनाशसम् ॥ १०७ ॥ अन्य्यदोहिपकं दीर्घर् वृढकाण्डो वृद्धच्छदम् । द्राघिष्टं दीर्घननलक्ष तिक्तसारथ कुसितम् ॥ १०८ ॥

गुणाः—दीर्घरोहिपकं तिक्त कट्टरूणं कफवाताजित् । भूतग्रहविषपत्रं च तृण- क्षतविरिरोपणम् ॥ १०९ ॥

कपटम { ।। १४ ॥ ( कट्टरूणविष: )

कपटं च सुमृदुलयं चिडा गन्धवधूस्तथा । तरुणं तरणी तारा वातभृत्तै नाशानी ॥ ८२ ॥

गुणाः—कफवाताहरं चोष्णा दीपनी रक्तपित्तजित् ।

गुण्डथ: { ।। १९ ॥ ( कट्टरूणविष: )

गुण्डो द्वृत्तगुणः शुण्डः शृङ्गभेदी भमल्कः । शुण्डं कुण्डं तृणशुण्डो वर्तल्कः पृठुकन्दक: ॥ ८३ ॥

गुणाः—कपायानुरसः स्वादः शीतलो मूत्रकृच्छहा । रक्तपित्तहरो गुण्डो रज:शुक्रविशोधन: ॥ ८४ ॥

२४

( २४ ) शृङ्गी ।

शृङ्गी कर्कटशृङ्गी च कुलीरा कर्कटाढया । कुलीरभृंगी चक्र च महागोपा नवादिनी ॥ ८९ ॥ चन्द्र्रास्पदा विपाणी च शृङ्गी वनमूर्ध्वजा ।

गुणाः—तिक्का कर्कटशृङ्गी च गुरुस्थोर्वसमीरजित ॥ ९० ॥ कासभासा- ित्यक्षम्री वान्न्तुतृणारचीर्येत ।

राजनिघण्टौ पिष्पलयादि: पञ्च्रो वर्गः—

शृङ्गी कुलीरभृंगी स्याद्यालोपा च वनमूर्ध्वजा । चन्द्रा कर्कटशृङ्गी च महा- गोषा च शृङ्िका ॥ ११० ॥ कालिका चेन्दुखण्डा च लताङ्गी च विपाणिका । चक्र च शिखरं चैव कर्कटाढ् त्रिपक्षभा ॥ १११ ॥

गुणाः—तिक्का कर्कटशृङ्गी तु गुरुरूगुणानिलापहा । हिकातीसारकास्री श्वासपि्तास्हिनी ॥ ११२ ॥

footer

१ क. 'लयं विडागन्धववतुस्त । २ क. ड. च. तारौ । ३ क. ड. च. 'तनिनारिणी । गु० । ४ क. ड. च. 'णा:-—कर्कटाढ्ढा जवरभास रासस्री तिक्तका हिमा । हिक्मातिसारपि्तास्कानुर्वातारचीर्येत ।

1

१ प्रथमो वर्ग: ] राजनिघण्डुसहित: । २३

2

अजश्रृङ्गी ( शृङ्गीविशेषः ) ॥ १६ ||

3

*अजश्रृङ्गी मेपश्रृङ्गी सर्पदद्रा च चार्तिकिका । द्वितीयया दक्षिणावर्ता वृषिकाली विपणिका ॥ ८७ ॥

4

गुणा:—अजश्रृङ्गी हिमा स्वादु: शोफतुृष्णावमीजर्येत् । चक्षुष्या स्वादुद्रौ गविपकाकासिकुटनुत् ॥ ८८ ॥

5

( राजनिघण्डौ प्रभार्दादिर्नवमो वर्ग: )—

6

• चक्षुष्या तिक्कटदुग्धा च पुत्रश्रेणी विपणिका ॥ ११३ ॥

7

गुणा:—अजश्रृङ्गी कडुस्तिक्का कफार्श: शूलशोफजित् । चक्षुष्या श्वाससहद्रोगविपकाकासातिकुटजित् ॥ ११४ ॥

8

( २५ ) शालिपषर्णी ।

9

शालिपषर्णी स्थरा सौष्म्या त्रिर्पर्तिगुहा धर्वा ॥ ८७ ॥ विदारिगन्धांशमुर्ती दीर्घमूला सुपुत्रिका । शालिपषर्णीविशेष:आलकं पालकं गर्धं सबलं भूमग्नन्धकम् ॥ ८८ ॥ ज्वलननाभ शुद्ध्रं च गन्ध वोर्टं कुष्ष्मकम् ।

10

गुणा:—शालिपषर्णी रसे तिक्का गुरुर्णा वातदोषपित् ॥ ८९ ॥ विषमजवरमेहार्श: शोफवातविनाशिनी ।

11

राजनिघण्डौ शताहादिश्थतुर्ये वर्ग:—

12

सयाच्छालिपषषर्णी सुदला सुपुत्रिका स्थरा च सौष्म्या कुदा गुहा धर्वा । विदारिगन्धांशमुती सुपुणिका स्यादीर्घमूलाऽपि दीर्घपात्रिका ॥ ११३ ॥ वात्री पितला तन्वी सुख सर्वानुकारिणी । शोफनी सुभगा देवी निथला त्रीहिपणिका ॥ ११४ ॥ मूला च शरूपा च सुपुत्रा शुभपत्रिका । शालिपर्णी शालिदला सद्यानत्रिशदाहर्ग ॥ ११९ ॥

13

गुणा:—शालिपषर्णी रसे तिक्का गुरुर्णा वातदोषपित् । विषमजवरमेहार्श:शोफसंतापनाशिनी ॥ ११६ ॥

14

( २६ ) पृष्टिपषर्णी ॥ ( वृष्णिपर्णी )

15

पृष्टिपषर्णी पृथकपर्णी कलशी धावनी गुहा । शृगाल्वविन्नाहृद्धिबला पर्णी कोशुकपुच्छछा ॥ ९० ॥

16

पृष्टिपषर्णीविशेष:सर्वानानुकारिणी तन्वी दीर्घपर्णी च पर्णिका । कुमुदाऽतिगुहा चै विषपरी सैव कीर्तिता ॥ ९१ ॥

17

गुणा:—पृष्टिपषर्णी रसे स्वादुर्गुष्णात्रात्रदोषपित् । काश्वासप्रशमनी ज्वरतृदाहनाशनी ॥ ९२ ॥

1

२४ धन्वन्तर्यिनिघण्टः— [ गुडूचयादिः:-

2

राजनिघण्टौ शताहादिशततुर्थों वर्गः—

3

स्यात्पुष्पपर्णा कलशी महागुहा श्रृगालविक्षा धमनी च मेखला । लाञजू- लिका कोष्पकपुच्छिका गुहा श्रृगालिका सैव च सिंहपुच्छल्का ॥ १७ ॥ पृथकपर्णी दीर्घर्पर्णी दीर्पर्णी कोष्ुकमेखला । चित्रपर्णयुपचित्र च श्पुछच्छा- दाहया ॥ १८ ॥

4

गुणा—पुष्पपर्णी कडूणाम्ला तिक्तीसारकासचित । वातरोगजवर- माद्रणाहविनाशशिनी १९ १९ ॥

5

( २७ ) बृहती ॥

6

बृहली सिंहिका कान्ता वाताकी राष्ट्रिका कुली । विपदा स्थूलकण्टाकी महती तु महोटिका ॥ ९३ ॥

7

गुणा—सिहिका कफवत्री श्वासूलजवरपहा । छठिहद्रोगमन्द्राग्निमा- दोपांश नाशयेत् । बृहती ग्राहिणी सोप्पा वात्री पाचनी तथा ॥ ९४ ॥

8

राजनिघण्टौ शताहादिशततुर्थों वर्गः—

9

बृहली महती कान्ता वाताकी सिंहिका कुली । राष्ट्रिका स्थूलकण्टा च भण्डाकी तु महोटिका ॥ १२० ॥ बहुपुत्री कन्ततनुः कण्ालुः कटफला तथा । दोरीली वनवृन्ताकी नामान्याशततुर्देश ॥ १२१ ॥

10

गुणा—बृहली कट्टुटिकोकोणणा वाताज्जवरहरिणी । अरोचकामकास्री श्वासहद्रनाशिनी ॥ १२२ ॥

11

सर्पतनुः । ( बृहतीविशेषः ) ॥ १७ ॥

12

राजनिघण्टौ शताहादिशततुर्थों वर्गः—

13

बृहत्यन्या सर्पतनुः क्षविका पीततण्डुला । पुत्रमदा बहुफला गोधिननीति पडाहया १२३ ॥

14

गुणा—क्षविका बृहती तिक्का कडूरूणा च तत्समा । युक्त्या द्रव्यवि- शेषणाय धारासंस्तम्भसिद्धिधा ॥ १२४ ॥

15

राजनिघण्टौ शताहादिशततुर्थों वर्गः—

16

श्वेतबृहती: । ( बृहतीविशेषः ) ॥ १८ ॥

17

श्वेतडान्या शेतबृहती क्षया शेतमहोटिका । शेतसिंही शेतफला शेतवार्- किनी च पद्म ॥ १२६ ॥

18

गुणा—विजेया शेतबृहती वातश््रेष्मविनाशिनी । र्चया चाञनयोगेन

19

१ प. कान्ता । २ ख ग. 'लभण्ट' । ३ ग. प. ड. च. 'अण्टालम' ।

1

१ प्रथमो वर्ग: ] राजनिघण्टुसहित: । २६

2

नानानेत्रमामयापहा ॥ ११९ ॥

3

( २८ ) कण्टकारी ।

4

कण्टकारी तु दु:स्पर्शा क्षुद्रा व्याघ्री निदिग्धिका । कण्डालिका कण्टकिनी धावनी दुष्प्रर्पिणी ॥ १९६ ॥

5

गुणा:—कण्टकारी कदुस्तिका तथोष्णा श्वासकासजित् । अरुचिजवराला तमदोषहृदनाशिनी ॥ १९७ ॥

6

राजनिघण्टौ शतादादिश्चतुर्तो वर्ग:—

7

कण्टकारी कण्टकिनी दु:स्पर्शा दुष्प्रर्पिणी । क्षुद्रा व्याघ्री निदिग्धा च धावनी क्षुद्रकण्टिका ॥ १२० ॥ बहुकण्ट क्षुद्रकण्ट क्षया क्षुद्रफला च सा । कण्टारिका चित्रफला स्याचतुर्दशसङ्का ॥ १२१ ॥

8

गुणा:—कण्टकारी कृष्णष्णा च दीपनी श्वासकासजित् । प्रतिशयार्तें दोषणी कफवातजवरार्ितन्तु ॥ १२२ ॥

9

लक्ष्मणा (बृहतीवीविशेष:) ॥ ११९ ॥

10

लक्ष्मणा क्षेत्रदूती च सितासिंही कुमर्तिका । सुखेता कण्टकारी च दुर्लभा च महौभी ॥ ९७ ॥

11

राजनिघण्टौ शतादादिश्चतुर्तो वर्ग:—

12

शितकण्टारिका श्वेता क्षेत्रदूती च लक्ष्मण। । सितासिंही शितक्षुद्रा क्षुद्रा तार्किनी सीता ॥ १२३ ॥ किष्णा च कटुवार्तिकी क्षेत्रजा कपटेश्वरी । स्यानि: क्ष्रेहफला रामा सितकण्ट महौभी ॥ १२४ । गर्भी चन्द्रीका चान्द्री चन्द्रपुष्पा प्रियकरणी । नाकाली दुर्लभा रास्ता द्रेपा द्वादशह्या ॥ १२५ ॥

13

गुणा:—शेतकण्टारिका रुचया कट्टष्णा कफवातनुत् । चक्षुष्या दीपनी क्षया मोक्ता रสนिनियामिका ॥ १२६ ॥

14

कास्री (बृहतीवीविशेष:) ॥ २० ॥

15

कास्री क्षुद्रमाता च कचितिदार्र्तिकनी विदुः । वनजा किञ्चिदाटव्या कपटा कपटेश्वरी ॥ ९८ ॥ मालिना मलिनञ् च कटुवार्तिकनीति च । गर्भी बहुवाहा च चन्द्रपुष्पा प्रियकरणी ॥ ९९ ॥

16

गुणा:—कण्टारीद्रीं तिक्तं वातामकफकासजित् । फलानानी क्षुद्रिकाणां तु कटृतित्क्सजवरपहा ॥ १०० ॥ कण्डुकुष्टुक्रमित्रानी कफवातहर्णि च ॥

17

१ क्ष. धाविना ।

१

२६ धन्वन्तर्िनिघण्डु— [ गुडूद्यादि::-

२

वृन्ताकी । ( वृहतीविशेषः ) ॥ २१॥

३

वृन्ताकी वार्ताका वृन्ता भाण्डाकी भाणिका मता ।

४

गुणातः* वृन्ताकं स्वादु तीक्ष्नोणं कतुपाकमपिक्तम् । कफवतहरं ह्ययं दीपनं शुक्लं लघु ॥ १०१॥

५

राजिनिघण्टै मूलकादिः सप्तमो वर्गः—

६

वारताकी कण्टकवृन्ताकी कण्टालुः कण्टपट्टिका निद्रालुर्माणसलफला वृन्ताकी च महोटिका ॥ १२७ ॥ चित्रफला कण्डकिनी महती कट्टकला च सा । मिश्रवर्णफला नीला फला रक्तफल तथा ॥ १२८ ॥ शाकश्रेष्ठा वृत्तफल नृप्रियफलस्मृति: ।

७

गुणातः—वारताकी कटुका रुचया मधुरा पित्तशिनी । बलपुष्टिकरी ह्यया गुरुवार्तेषु निन्दिता ॥ १२९॥ ।

८

( २९ ) गोक्षुरः ।

९

गोक्षुर: स्याद्रोगोक्षुरको भक्षक: स्वादुकण्डक: । गोकण्टको भक्षक: पडञः: कण्टक्रट्रिक ॥ १०२ ॥ अन्यच—गोकण्टटो गोक्षुरः कण्टी पडञः शुरक: खुरः । त्रिकण्टक: कण्टफल: श्वदण्ट्रो व्यालदण्टकः ॥ १०३ ॥

१०

गुणातः—श्वदण्ट्रो वृहृणो तृष्यषिदोषमननोऽग्नृत् । शूलहरोगकृच्छान्त्र: प्रमे- ह्विनिवर्तक ॥ १०४ ॥ अन्यच—गोक्षुरो मूत्रकृच्छान्त्रो वृप्य: स्वादु: समी- रजित् । शूलहरोगशमनो वृहृणो मेहननाश: ॥ १०५ ॥ ।

११

राजिनिघण्टै गुडूद्यादिशितीयो वर्गः—

१२

स्याद्रोगोक्षरो गोक्षुरक: खुराङ्ग: श्वदण्टक: कंटकभद्रकण्टौ । न्यायालदण्टप्रः: खुरको महाञ्जो दुःखक्रमथक्रमशो दशाह: ॥ १३० ॥ खुद्रोपरो गोक्षुरकस्ति- कण्टक: कण्टी पडञः बहुकण्टक: शुरः । गोकण्टक: कण्टफल: पलकपा शुद्रक्षुरो भक्षकक्षणदुम: ॥ १३१ ॥ शूलशृञकटश्चैव वनशृञकटस्तथा । इक्षगुन्ध: स्वादुकण्ट: पर्याया: पोडश स्मतः ॥ १३२ ॥ ।

१३

गुणातः—स्यातामुभौ गोक्षुरको सुशीतलौ बलप्रदौ तं मधुरौ च वृहृणौ । कृच्छार्मरीमेहविदानाशौ रसायनो: तत्र वृहृण: पर: ॥ १३३ ॥ ।

१४

( ३० ) बिल्व: । (चित्रा)

१५

बिल्व: शलाटु: शण्डिलयो ह्र्यगन्थो महाफल: । शैलूप: श्रीफलस्तहा::

१६

*क पुस्तके—लवणमरिचचूर्णैनांस्मृत रामठालकं दहनवनदनपक जम्बुककानन्तम् । हरति पवनदोषं क्षेपमहन्त्र प्रसिद्ध जतरभरणमभ्यं चरभोज्य्य भरीयम् ॥

1

१ प्रथमो वर्ग: ] राजिनिष्णुदुसहित: । २७

2

कर्कटः प्रतिष्ठामारूतः ॥ १०६ ॥ लक्ष्मीफलो गन्धगर्भः सत्यकर्मो वाराहः । वातसारोऽरिमेदंश कण्टको हस्सितानन ॥ १०७ ॥

3

गुणा:-— बिल्वमूलं त्रिोपत्रं छदिद्रं मधुरं लघु । बिल्वस्य च फलं चाम्लं स्निग्धं संग्राहि दीपनम् ॥ १०८ ॥ कदुतिककपायोक्षण तीक्ष्णं वातकफप- हम् । विद्यात्तदेवैं पकं तु मधुरानुरसं गुरु ॥ १०९ ॥ विदाहि विष्टम्भकरं दोोषह्ततिमारूतम् ।

4

राजिनिघण्ट्वाग्रदिरेकादशो वर्गः—

5

बिल्व: शलयो हृत्यगन्ध: शलादु: शण्डिल्य: न्यायाच्छीफल: कर्कटादा: । शैलूप: न्यायाच्छैवपत्र: शिवेष्ट: पत्रश्रेष्ठ: गन्धपत्रस्त्रिवपत्र ॥ १३४ ॥ लक्ष्मीफलो गन्धफलो दुरार्हशाकपत्रस्त्रिशिख: शिवदुम: । सदाफल: सप्तफलद: भूभूततिक: समीरसार: शिखिविनेत्रसञजितः ॥ १३५ ॥

6

गुणा:-—बिल्वस्तु मधुर हृत्य: कपाय: पित्तिजुरुः । कफजवरतिसारसग्रो रचुक्रीदीपन: पर: ॥ १३६ ॥ बिल्वमूलं त्रिोपत्रं मधुरं लघु वातलुत् । फलं तु कोमलं स्निग्धं गुरु संग्राहि दीपनम् ॥ १३७ ॥ तदेव पकं विजयेये मधुरं सरसं गुरु । कदुतिककपायोक्षणं संग्राहि च त्रिोषपित ॥ १३८ ॥

7

( ३१ ) अग्निमन्थ: ।

8

अग्निमन्थोऽग्मथनस्तकारी विजयन्तिका । वद्धन्थोर्णी केतु: श्रीपर्णी कर्णिका जया ॥ ११० ॥ नादेयी वद्धन्थनो द्वितीययश्चग्नमन्थ: । रक्तांगो मथनश्चैव चैवणिको मतः ॥ १११ ॥ क्षद्राग्नन्थस्त्रपर:पूर्वमनियो- जिततः । क्षुद्राग्नन्थ इत्यादिमानि परिक्षितते ॥ ११२ ॥

9

गुणा:-—तकरी कडुक तिक्का तथषोष्णडिलपाण्डुजित । शोष्श््रेष्माग्न्या- न्यामविवन्थांश विनाशयेत् ॥ ११३ ॥

10

राजिनिघण्टौ प्रभासदादिनिनवमो वर्गः—

11

अग्निमन्थोऽग्मथनस्तकारी विजयन्तिका । वद्धन्थोर्णी केतु: श्रीपर्णी कर्णिका जया ॥ १३६ ॥ नादेयी विजयानन्ता नदी यावत्रयोदश ॥

12

गुणा:-—तकरी कडुरुणा च तिक्काण्डिलकफपहा । शोष्श््रेष्माग्नमान्या- शर्विद्वन्थाधमाननानी ॥ १३७ ॥

13

राजिनिघण्टौ प्रभासदादिनिनवमो वर्गः—

14

१ क. च. 'मा सुदारु । २ क. च. 'अष्टकायोऽसि । ३ क. ख. च. 'व संसंपकं म ' । ४ ख. 'पङ्कुद्वान्ति मा । ड. च. 'पक्तपू ' । ५ क. स वै वारुणिकोत्तम: । क्षु° । ६ ड. च, छ. 'ततः । द्वितीय: क्षु° ।

1

२८ धन्वन्तरीयिनिघण्टुः— [ गुडूद्यादिः—

2

क्षुद्राग्निमन्थः । ( अग्निमन्थविशेषः ) ॥ २२ ॥

3

क्षुद्राग्निमन्थस्तपनो विजया गणकारिका । अरणिलर्लेगुप्तमन्थश्च तेजजोवृक्षस्तनु-त्वचा ॥ १३८ ॥

4

गुणा:—अग्निमन्थद्रयं चैव तुल्यं वीर्यसादिपि । तत्प्रयोगानुसारेण योजये-स्वमनीषया ॥ १५९ ॥

5

( ३२ ) सोनयाकः ।

6

सोनयाकः शुकनाससथ कड्जोऽथ कटर्भरः । मयूरजङ्घ्योर्लुकः प्रियजीवः कुटन्कट ॥ ११४ ॥ स प्रोक्तः पृशुशिम्वश्च त्रिण्डुको दीर्घवृत्तः । भल्लुक: शिलको फल्गुवृत्ताको जम्बुकको मत् ॥ ११९ ॥

7

गुणा:—त्रिण्डुकः शिशिरस्तिक्तौ वस्तिरोगहरः पर । पित्त्श्ष्मामवाती-सारकासारुनीर्येत् ॥ १६६ ॥

8

राजिनिग्रणितौ भभद्रदर्दिनवमो वर्गः—

9

सोनयाकः: शुकनाससथ कड्जोऽथ कटर्भरः । मयूरजङ्घ्योर्लुकः प्रियजीवः कुटन्कटः ॥ १४० ॥ सोनयाक: पृशुशिम्वन्न्यो भल्लकौ दीर्घवृत्तः । पीतसृ-क्षत्र टेण्डुकौ भूतसारं सुनिर्ग्धम् ॥ १४१ ॥ नि:सार: फल्गुवृत्ताका: पूति-पत्र्रो वसन्ततः । मण्डूकपर्ण: पीताङ्जो जम्बुकः पीतापादक: ॥ १८४२॥ वाताारि: पीतक: शोणः कट्टनश्च विरेचन । भ्रमरेणोर्र्हजङ्घ्यो नेत्रनेत्रमिताभि: ॥ १४३ ॥

10

गुणा:—सोनयाकुगु्लं तिक्तं शीतल च त्रिदोषपित् । पित्तलेप्मातिसारप्रं संनिपतजवरापढम् ॥ १४४ ॥ तथाच-टेण्डुफलं कट्टणं च कफफवातहरं लघु । दीपनं पाचनं ह्यं रचिककुलवर्णाम्कम् ॥ १४५ ॥

11

( ३३ ) काश्मर्य:: ।

12

काष्मर्या काश्मरी हीरा काश्मर्यं मधुपुर्यपि । श्रीपीर्णी सर्वतोभद्रा गैम्भीभी कृष्णवृत्का ॥ ११७ ॥

13

गुणा:—*श्रीपीर्णी स्वरसे तिक्का गुरुर्णा रक्तपितजित् । त्रिदोषश्रममहा-तिञजवत्वणाविपाजयेत् ॥ १८ ॥ अन्यच्छ—श्रीपीर्णी स्वादुित्वा च रक्त-दितजववरापहा । काश्मर्यकुसुयं वृद्धिण्य वल्य पि्तासनाशनम् ॥ ११९ ॥

14

• 'श्रीपीर्णी स्वादुित्वा च रक्तपितजवरापहा । काश्मर्यकुसुयं वृद्धिण्य वल्य पि्तासनाशनम्' ॥

15

१ ग. रहवक: १ २ क. ख. न. च काश्मारी ।

1

१ प्रथमो वर्ग: ] राजनिघण्टदुसहित: | २९

2

राजिनिघण्टौ प्रभ्रादिर्र्णवमो वर्गः—त्याकाशमर्य: काश्मरी कृष्णवृत्ता हीरा भद्रा सर्वतोभद्रिका च श्रीर्णी स्यातिन्नुपर्णी सुभद्रा कम्बारी सा कट्ट्फला भद्रर्णी ॥ १४६ ॥ कुसदा च गोपभद्रा विदारिणी क्षीरणी महाभद्रा । मधुपर्णी स्वभद्रा कृष्णा खेता च रोहिणी वृष्टि: ॥ १४७ ॥ स्थलत्वचा मधुमती सुफलं मेदिनी महाकुमुदा । सुदृढत्वचा च कथा वि विजया विंशतिर्नाम् ॥ १४८ ॥

3

गुणा:—काश्मरी कटुक तिक्का गूष्णा कफशोफनुत् त्रिदोपविषदाहार्ति-जवरतृष्णावदोपजित् ॥ १४९ ॥

4

( ३४ ) पाटला ( पाटली )

5

पाटलोक्का तु कुम्भिका ताम्र्रपुष्पाऽम्बवासिनी । स्थली वसन्त्वती स्याद्-मोघा कालवृन्तिका ॥ १२० ॥

6

गुणा:—पाटलाऽपि रसे तिक्का गूष्णा पवनानासज्जित् । पित्तहकावीमीशोफ-कफरोचकनाशनी ॥ १२१ ॥

7

राजजनिनिघण्टौ प्रभ्रादिर्र्णवमो वर्गः—पाटली ताम्रपुष्पी च कुम्भिका रक्तपुष्पिका । वसन्त्वती चामघा ताली च विटवल्ल्लभा ॥ १९० ॥ स्थिरगन्धाऽम्बवासा च कालवृन्तीन्न्दुभृया ।

8

गुणा:—पाटली तु रसे तिक्का कडूष्णा कफवातजित् । शोफ्मानमिश्वा-सशमनी संनिपतनुत् ॥ १९१ ॥

9

काष्ठपाटला । ( पाटलाविविशेषः ) ॥ २३ ॥

10

द्वितीयया पटला शेतार्दिष्ट काष्ठपाटला । सा चैव शेतकुम्भीका कुवेराकी फलेहा ॥ १२२ ॥

11

गुणा:—पाटलाया गुणस्तद्द्वच्छिनन्मारुक्क्रद्ववेत् ।

12

राजिनिघण्टौ प्रभ्रादिर्र्णवमो वर्गः—सितपाट्लिका चान्या सितकुम्भी फलेहा । सीता मोघा कुवेराकी सिताहा काष्ठपाटला ॥ १९२ ॥ पाटली धवला मोक्ता क्षेया वसुमिताहध्या ।

13

गुणा:—सितपाट्लिका तिक्का गूष्णा वातदोषपजित् । वमहिष्काकफनी च श्रमशोपापहारिका ॥ १९३ ॥

14

• क. ख. ड. च. पुस्तकेडयं श्लोको दृश्यश्यते— 'पाटलाया गुणस्ते ह्य सुगन्धं कफवातातजित् । पाटलाया गुणस्तद्द्वच्छिनन्मारुक्कोपजित्' ॥

15

१ ज. स्वयम् । २ ज. 'ला सोमे ।

30

३० धन्वन्तर्यनिघण्टः— [ गुडूच्यादिः:-

35

( ३५ ) जीवकः

जीवकः शृङ्कः क्ष्वेदो दीर्घायुः कूर्चीशीर्षक । हस्ता्जो मधुरः स्वादु मार्णतः शरीरजीव्यापि ॥ १२३ ||

गुणाः—जीवको मधुरः शीतो रक्तप्तानिलाञयेत् । दाहजवरक्षयं हन्ति कफशुक्लेविवर्धनः ॥ १२४ ||

राजनिनघण्टौर्पर्टादि पञ्चमो वर्गः—

जीवको जीवननो जीज्यः शृङ्गादः प्राण्द प्रियः । चिरजीवी च मधुर मङ्गलयः कूर्मीशीर्षक ॥ १२५ ॥ हस्ता्जो त्रिद्विदशोक्षोक्त भायुमाजीवकस्तथा । दीर्घायुर्बल्दश्चैव नामान्यतेनि पोडश १६६ ॥

गुणाः—जीवको मधुरः शीतो रक्तप्तानिलार्तिजित् । क्षयदाहजवरान्न्ति शुक्लश्लेपविवर्धनः ॥ १६७ ॥

36

( ३६ ) कृष्पः । (गौडे काशीमिरे प्रचप्रसिद्धिः )

कृष्पभो दुर्गेरो धीरोरो मातृको वृपभो वृपः । विपाणी कुकिन्द्राक्षो वनुरो गोपतिस्थथा ॥ १२८ ॥

गुणाः—कृष्पभस्तु रसे स्वादुः पित्तरक्तसमीरर्हा । क्षयदाहजवरं हन्ति श्लेष्मशुक्रविवर्धनः ॥ १२९ ॥ हन्ति दहाभासपितानि क्षयवात्जवरैः सह ॥

राजनिनघण्टौर्पर्टादि पञ्चमो वर्गः—

कृष्पभो गोपतिधीरो वृपाणी घर्धरो वृपः । कुक्रान्ज्पुञवो वोहा शृगी धुर्यथ भूपति ॥ १७० ॥ कामी कृष्पियशोक्तो लाङ्गुली गौक्ष वन्धुरः । गोरक्षो वनवासी च जेयो विंशतिनामकः ॥ १७१ ॥

गुणाः—कृष्पभो मधुरः शीतः पित्तरक्तविवेक्नुत् । शुक्लश्लेष्मकरो दाहक्षयजवरहरश्च सः ॥ १७२ ॥

37

( ३७ ) मेदा ।

मेदा जेया मणिच्छद्रा शल्यपर्णी धाराडपि च । महामेदा देवमणिर्वसुच्छद्रा प्रकीर्तिता ॥ १७३ ॥

गुणाः—मेदां स्वादुरसा शीता क्षयदाहजवरपहा । सपिप्तं च जेयेत्कासं सकर्ष च चिवर्धयेत् ॥ १७४ ॥ महामेदा हिमा स्वादुः कफपित्तविवर्धनी । हन्ति दाहहासपितानि क्षयवात्जवरैः ॥ १२५ ॥

१ न 'णद: क्षील । २ क. घ. ड. च. धीर: श्रीमान्पभको वृपः । ३ क. ख. वृपाणी । ४ क. ख. ड. च. 'अभर्यार्ति' । ५ क. ख. ड. च. 'दाद्यं गुरु स्नयं वातपित्तहहरम् । स' ।

1

१ प्रथमो वर्गः ] राजिनिघण्टौसहित: । ३१

2

राजिनिघण्टौर्पतादिः पञ्चमो वर्गः—

3

मेदा वसा मणिच्छिद्रा जीवनी शल्यपर्णिका । नवच्छेया हिमा रक्षा मध्यदेशे प्रज्यायते ॥ १६० ॥ मेद:सारा स््रेहवमी मेदिनी मधुरा बरा । स्िगधा मेदोद्रवा साध् शल्यदा बहुरन्ध्रीका ॥ १६१ ॥ स्त्यापोडशाभिधा चै युता पुरुपदन्तिका ।

4

गुणा:—मेदा तु मधुरा पित्तदाहार्तिकसनुत् । राज्यक्षम्जवर-हरा वातदोपकरी च सा ॥ १६२ ॥ महामेदा वसुच्छिद्रा जीवनी पांशुरा-गणि । देवेष्टा सुरमेदा च दिव्या देवमणिस्थथा ॥ १६३ ॥ देवगन्था महा-

5

छिद्रा कृक्षारी रुद्रसंहिता । महामेदाभिः: कन्दो लताजातः: सुपाण्डुरः १६४॥ मेदाऽपि शुक्लकन्द: स््यान्मेदो धातूमिव स्वेत् ।

6

गुणा:—महामेदा हिमा रुच्या कफशुक्रप्रवृद्ध्तिक् । हन्ति दाहास्पितानि क्षयं वातं ज्वर च सा ॥ १६५ ॥

7

• विजया ( मेदाविशेष: ) ॥ २४ ॥

8

विजया रञ्जिका भञ् तन्दाकृतद्वहवादिनी मादिनी माधिका मादु: मोक्ता गजाकानिनिष्टस्थ: ॥ १३० ॥

9

गुणा:—भञ् कफहरि तिक्का ग्राहिणी पाचनी लघु: । तीक्ष्नोष्ण्णा पित्तला होहमन्न्दवाग्द्विवर्धिनी ॥ १३३१ ॥

10

( ३८ ) काकोली ।

11

काकोली मधुरा शुक्षा क्षीरावांशोलिका स्मृता । वयस्था स्वादुमांसी च वाायसोली च कर्र्णिका ॥ १३२ ॥

12

गुणा:—काकोली स्वादुशीता चै वातपित्तजवरपaha । दाहह्री क्षयहत्री च श्रेष्मशुक्रविवर्धिनी ॥ १३३ ॥

13

राजिनिघण्टौ गुण्डूद्यादिसत्रतीयो वर्गः—

14

काकोली मधुरा काकी कािका वाायसोलिक: । क्षीरा च क्वांशिका वीरा शुका धीरा च मेदुरा ॥ १६६ ॥ ध्वांशोली स्वादुमांसी च वयस्था चै जीविनी । इत्येषा खलु काकोली जेया पञ्चदशाहया ॥ १६७ ॥

15

• विजयाशोधनम्—युञ्चबुलत्वर्कपायेण भञं संवेय शोयेत् । गोडदुधभावनां दस्तर् शुष्कां सर्वत्र योजयेत् ॥ १ ॥

16

१ क. ड. ज. काकोला । प. काकिनी । २ ड. च. छ. च रक्तपि*

1

३२ धन्वन्तरीनियनिघण्टः— [ गुडूचयादि:-

2

गुणाः—काकोली मधुरा स्िगधा क्षयपितानार््तनुत् । रक्तादाजवरश्नी च कफशुक्रविवर्धिनी ॥ १६८ ॥

3

( ३९ ) क्षीरकाोली ।

4

द्वितीयया क्षीरकाोली क्षीरशुष्का पयस्विनी । यथा क्षीरमधुरा वीरा क्षीर विषाणिका ॥ १३४ ॥

5

गुणाः—रुचिष्या कफ्तासहद्रोगशमनी मता । श्वासकासक्षयहारा वृष्पा वस्तिविशोधनी ॥ १३६ ॥

6

राजिनिघण्टौ गुडूचयादस्तृतीयो वर्गः—

7

द्वितीयया क्षीरकाोली क्षीरशुष्का पयस्विनी । पयस्या क्षीरमधुरा वीरा क्षीर विषाणिका । जीववली जीवशुष्का स्याद्यातिपेपा नवाहया ॥ १६९ ॥ रामववीयर् विपाकेषु काकोल्या सहशी च सा ।

8

( ४० ) माष्पपर्णी ।

9

माष्पर्णी च काम्बोजी कृष्णवृत्ता महासहा । आर्ध्मापा सिंहविन्ना मांस मासाऽश्वपुच्छल्का ॥ १७६ ॥

10

गुणाः—माष्पर्णी रसे तिक्का शीतला रक्तपितजित् । कफपित्तशुक्रकरी हन्ति दाहजवरानान्ल् ॥ १७७ ॥

11

राजिनिघण्टौ गुडूचयादस्तृतीयो वर्गः—

12

माष्पर्णी तु काम्बोजी कृष्णवृत्ता महासहा । आर्ध्मापा मांसमासा मण्डलया हयपुच्छल्का ॥ १७० ॥ हंसामापाऽश्वपुच्छा च पाण्डुरा माष्पत्रिका । कल्याणीणी वज्रमूली च शालिपर्णी विसारिणी ॥ १७१ ॥ आत्मोद्रवा बहुफला स्वयंभोः सुलभ घना । इतेया माष्पर्णी स्यादेर्कविशनामाका ॥ १७२ ॥

13

गुणाः—माष्पर्णी रसे तिक्का वृष्पा दाहजवरपहा । शुक्रवृद्धिकरी बलया शीतला पुष्टिवर्धिनी ॥ १७३ ॥

14

( ४१ ) मुद्रपर्णी ।

15

मुद्रपर्णी क्षुद्रसहा शिम्भी मार्जर्गगन्धिका । वनजा रिङ्ग्णी हस्ता शूर्ष्प-णर्बुभे स्मते ॥ १३८ ॥

16

गुणाः—मुद्रपर्णी हिमा स््वादुर्वातरक्तविनाशनी । पित्तदाजवरान्हन्ति कृमि्री कफशुक्रनुत् ॥ १३९ ॥

17

राजिनिघण्टौ गुडूचयादस्तृतीयो वर्गः—

1

१ प्रथमो वर्ग: ] राजिनिघ्णुसाहित: । ३३

2

मुद्रपर्णी क्षुद्रसहा शिम््वी माजार्गन्धिका । वनजा रिद्धिणी हस्ता शूर्प- पर्णी कुराज्जिका ॥ १७४ ॥ कासिकिका काकमुदा च वनमुर्दा वनोद्भवा । अरण्यमुर्दा वन्येति जेया पञ्चदशाहया ॥ १७५ ॥

3

गुणा:—मुद्रपर्णी हिमा कास्वाटरक्षयापहा । पित्दाहज्वरान्हन्ति चक्षुष्या शुक्रवृद्धिकृत ॥ १७६ ॥

4

( ४२ ) जीवन्ती ।

5

जीवन्ती जीवनीया च जीवनी जीववर्धनी । माञगल्यनामध्येया च शाक- श्रेढा यशस्करी ॥ १४० ॥

6

गुणा:—चक्षुष्या सर्वदोपत्री जीवन्ती मधुरा हिमा । शाकानां प्रवरा यूना द्वितीया किञ्चिदेव तु ॥ १४१ ॥

7

राजिनिघ्णौ गुण्डचयादृतीययो वर्ग:—

8

जीवन्ती सयाजीवनी जीवनीया जीवा जीववदा जीवदात्री । शाक- श्रेढा जीवभद्रा च भद्रा मञगलया च क्षुद्रजीवा यशस्या ॥ १७७ ॥ शृदाती जीवपुत्रा च का्जिका शशशिमविका । सुपिद्धेल्ति जीवन्ती जेया अष्टदाभिधा ॥ १७८ ॥ जीवन्त्यन्या वृहत्पूर्वा पुत्रभद्रा प्रियाकरी । मधुरा जीवपुत्रा च वृत्त जीवा यशस्करी ॥ १७९ ॥

9

गुणा:—जीवन् मधुरा शीता रक्तपित्तानिलापपहा । क्षयदाहज्वरान्हन्ति कफफीर्वीयविनिर्धानी ॥ १८० ॥ एवमेव वृहत्पूर्वा रसववीर्येवल्लान्तिता ।भूतविधा-णी जेया वेगद्रासनियमिका ॥ ८१ ॥

10

( ४३ ) मधुयषष्टी ।

11

मधुषष्टी च यष्टी च यष्टीष्ठु मधुसुस्वा । यष्टिकंमधुक च चैव यष्ढां मधुय- ष्टिका ॥ १४२ ॥

12

गुणा:—मधुषष्टि: स्वादुरसैं शीतपित्तविनाशनी । वृप्या शोपक्षयरा विष- छर्दिविनाशनी ॥ १४३ ॥

13

राजिनिघ्णौ पिष्पळ्यादि: पञ्च वर्ग:—

14

यष्टीमुरधुषषष्टी मधुवल्ली मधुसुस्वा । मधुकं मधुका यष्टी यष्ढां वसुसंमितम् ॥ १४४ ॥

15

गुणा:—मधुरं यष्टिमधुकं किञ्चचित्त च शितलम् । चक्षुष्यं पित्हहड्ड्यं शोपतुर्ाणपहाम् ॥ १४५ ॥

16

१ क. ड. च. 'ह्यमागभे' । २. 'सा शशिरा पितना।' ।

1

३४ धन्वन्तरीनिनिघण्टु— [ गुहचयादि:-

2

हरीतनकम् । ( मधुषष्टीविशेषः ) ॥ २६ ॥

3

तल्क्षणं ह्रीतनकं हरीतं हरीतिका च सा । स्थजा जलजाऽन्या तु मधुष्पर्णी मधूलिका ॥ १४४ ॥

4

गुणाः—यष्टिकायुगुलं स्वादु तृष्पितासज्ितसमम् ।

5

राजिनिघण्टौ पिप्पल्याद्याः पप्रो वर्गः—

6

अन्यत्कीतनमुक्तं ह्रीतनकं हरीतनीयकं मधुुकम् । मधुवल्ली च मधलो मधुरं- लता मधुरसाऽतिरसा ॥ १८४५ ॥ शोपपाहा च सौम्या स्थजा जलजा च सा द्वधाभूता । सामान्येन मतेन द्वादशसंख्या बहुग्धिया ॥ १८४६ ॥

7

गुणाः—हरीतनं मधुुरं रच्यं वल्यं वृक्षयं वृणापहम् । शीतलं गुरु चक्षुष्यमयं- सिपितापहं परम् ॥ १८७ ॥

8

( ४४ ) धृद्धिः ।

9

धृद्धिवृद्धिः सुखं सिद्धिर् रथाढं मंगलं वसु । कृष्पाष्ट्रा गुगं योग्यं लक्ष्मी: सर्वजनप्रिया ॥ १४९ ॥

10

गुणाः—धृद्धिरमधुरशीता स्यात्तक्षयपिताानञयेत् । रक्तपजवं हन्ति वर्ध्नी कफशकुकयोः ॥ १५० ॥

11

राजिनिघण्टौ पर्पताद्याः पञ्चमो वर्गः—

12

धृद्धि: सिद्धिद्धि:प्राणदा जीवदात्री सिद्ध योग्या चेतनानीया रथाक्षी । मण्डल्या स्यालोककान्ता यशस्या जीवनश्रेष्टा द्वादशाहा क्रमेण ॥ १५१ ॥ वृद्धिसृष्टि: पुष्टिर्दा वृद्धदात्री मण्डल्या श्री: संपदा श्रीजननेष्टा । लक्ष्मीभर्तिर्मुक्तसुगं जीवभद्रा येया एवं विशति: सम चाऽद्याः ॥१८ ॥ धृद्धिवृद्धिश्च कन्दौ द्वौ भतः: कोशयामले । क्षेतरोमानन्वित कन्दौ लताजातः: सरन्त्रकः १५२ ॥ तुलग्निन्तिसमा धृद्धिववर्तनफल च सा ।

13

वृद्धिसु दक्षिणार्वर्तनफल प्रोक्ता महा-पिभि: ॥ १५३ ॥

14

गुणाः—धृद्धिवृद्धिश्च मधुरा सुसुग्धिता तिक्क्षशीला । रुचिमेधाकरी श्लेेपमकृष्कृतृहिरा परा १५४ ॥ प्रयोगेपनयानोरके यथलाभां प्रययेत् । यत्र द्व्यानुश्रष्टि: स्याध्यम्यत्र प्रययेत् ॥ १५५ ॥

15

( ४५ ) विद्यारिका ।

16

विद्यारिका मता शुक्ला स्वादुकन्दा श्रृशालिका । वृष्पकन्न्दा विद्यारी च वृष्पवली विडालिक ॥ १४७ ॥

17

१ श. 'नामम' । २ श. द. 'मस्तार्प' । ३ क. उ. च 'पिष्ठेण गु' । ४ श. वृक्षक ' । ५ श. 'क्षक्षव' ।

1

१ प्रथममो वर्ग: ] राजनिघण्टुसहित: । ३६

2

गुणा:—विदारी शशिरा स्वादुगुरः: स्िगधा समीरजित् । पित्तासज्त्था वल्या वृष्या चै प्रकीर्ता ॥ १४८ ||

3

राजनिघण्टटौ मूलकादि: सप्तमो वर्ग:—

4

विदारिका स्वादुक्कन्दा सिता शुका शृगालिका । विद्यारी वृष्यकन्दा च विडाली वृषवल्लिका ॥ १९९३ ॥ भूष्पाण्डी स्वादुललता गजेष्टा वारिवलभा । जेया कन्दफला चेति मनुसंखया ह्यामता ॥ १९४ ||

5

गुणा:—विदारी मधुरा शीता गुरुर: स्िगधाऽस्पितजित् । जेया च कफकृत्पुश्चिवल्या वीर्यिवर्धनी ॥ १९९५ ॥

6

क्षीरविदारी (विदारिकवविशंश: ) ॥ २६ ॥

7

अन्या क्षीरविदारी स्यादिकुगुन्धक्षुवलल्चपि । क्षरीवली क्षरीकन्दा क्षरीशुका पयसविननी ॥ १४९ ||

8

गुणा:—विदारिकन्दो वल््यक्ष वातपित्हरक्ष स । मधुरो वृहणो वृष्या: शीतस्पर्शोण्डितमूर््तक ॥ १६० ॥ स्नदोपसस्य हरणी गृहृवृषविप्यपूदनी ।

9

राजनिघण्टटौ मूलकादि: सप्तमो वर्ग:—

10

अन्या क्षीरविदारी स्यादिकुगुन्धक्षुवल्लरी । इक्षुवली क्षरीकन्द: क्षरीवली पयसविननी ॥ १९६ ॥ क्षीरशुका क्षरीलता पय:कन्दा पयलोता । पयोविदा-िका चेति विजया द्वदाशाध्या ॥ १९७ ॥

11

गुणा:—जेया क्षीरविदारी च मधुुराम्ला कपाटका । तिक्का च पित्तश्ल्री मूत्रमेहायामपहा ॥ १९८ ॥ क्षरीकन्दो द्विधा प्रोक्तो विनालास्तु रुना-लक: । विनालो रोगहर्ता स्याद्यस्तम्भी सनलक: ४९९ ॥

12

( ४६ ) कपिकच्छू: ।

13

*कपिकच्छूरातममगुप्ता स्वयंगुप्ता महर्र्भी । *लाड्डूली कैण्डला चण्डा मर्कटी दुर्र्भिग्रह ॥ १६१ ॥

14

गुणा:—कपिकच्छू र रसे स्वादुस्तिक्त्ता सीताण्डिलापहौ । वृष्या पित्तास्त्र्री च दुष्टणविनाशिनी ॥ १९२ ॥

15

राजनिघण्टटौ गुढचयादिस्तृतीयो वर्ग:—

16

• • ॥ २०० ॥ कपिरमफला गुप्ता दु:स्पर्शा कच्छुरा जया । प्राव-भेणया शूकशिश्मी वदरी गुरुरार्भी ॥ २०१ ॥ शिम्भी वराहिका तीक्षणा रोमाल्तुर्बनसूरिका ॥ २०२ ॥

17

१ भ्र. 'तल: ॥ स्त* । २ ड. च. कण्डरा । ३ क. ड. च. 'हा । शतिपिप*

३६

३६ धन्वन्तरीयिनिघण्टः— [ गुढच्यादि:-

गुणा—कपिकच्छलः स्वादुरसा वृष्पा वातक्षयापा । शीतलपित्तासहस्री च विकृतत्रवणनाशिनी ॥ २०३ ॥

दधिपुष्पी । ( कपिकच्छलूविशेषः ) ॥ २७ ॥

दधिपुष्पी तु खद्राञ् खद्रा पर्यङ्कापादिका । वृष्भी सा तु काकाण्डी श्रेया शुक्रकरपादिका ॥ १९३ ॥

गुणा—कफपितच्छरा गुर्वी रञ्नी वातनानाशिनी । उष्णवीर्या स्वादुरसा काकाण्डी मापवद्वत् ॥ १९४ ॥

राजनिघण्टटौ मूकादिआः सप्तमो वर्गः—

दधिपुष्पी खद्राञ् खद्रा पर्यङ्कापादिका रूपा । खद्रादी वंशया काकोली कोलपालिका नवधा ॥ २०४ ॥

गुणा—दधिपुष्पी कटुमधुरा शिरिरा संतापपित्तदोपनी । वातामयदोप , करी गुरस्तथाड्रोचक्र्नी च ॥ २०५ ॥

( ४७ ) शितिवारः । ( शिनिवारकः )

शितवारः सूचिपत्रः सूचयाः सुिनपणक । श्रीवारकः शितवारः स्वास्तिकः कुुकुटः शिखी ॥ १९५ ॥

गुणा—*सुिनपणोऽग्निकृदप्यो गुर्गृही त्रिदोपजित् । शितवारस्तु संग्राही कपायः सर्वदोपजित ॥ १९६ ॥

राजनिघण्टटौ शतादादिश्चनुर्थो वर्गः—

शितावरी शितवरः सूचयाः सूचिपत्रक । श्रीवारकः शिखी वध्रुः स्वास्तिकः सुिनपणक ॥ २०६ ॥ कुुटः कुुकुटः सूचिदलः श्वताम्भरोऽपि स । मेधाकृद्दााहकक्षेति जेयः पञ्चशदायः ॥ २०७ ॥

गुणा—शितवारस्तु संग्राही कपायोष्खिदोपजित् । मेधारुचिप्रदो दाहह- ज्वरहारी रसायनः ॥ २०८ ॥

( ४८ ) पापणभेदकः ।

• पापानभेदकोऽममत्रः शिलाभेदोऽमभेदकः । * स चैवोपलभेदक्ष नग भृद्पददश्मजित ॥ १७७ ॥

गुणा—पापानभेदकः शूककृच्छ्पमेत्रिदोपजित् । हदोग्रीहगुल्माशारोंवस्तिषु- द्वम्बरः पर ॥ १९८ ॥ अमभेदो हिमस्तितः शकराराशिकशूलजित् ।

राजनिघण्टटौ पर्तादिः सप्तचमो वर्गः—

*ष्टपुष्टकेदयं चार्थश््लोकः—हदोग्रीहगुल्माशारोंवस्तिशुद्धिकरः पर ॥

1

१ प्रथमो वर्ग: ] राजिनिघन्तुसाहित: । ३७

2

** ** ॥ १०९ ॥ श्वता चोपलभेदी च नगजिच्छल्लगर्भजा ॥

3

गुणा:—पापानभेदी मधुुरसितक्तो मेघविनाशक । मृद्दाहममृतकृच्छ्त्रः शीत-लक्षा्मीशरीरः ॥ २१० ॥

4

राजिनिघण्टौ पर्पटादि: पञ्चमो वर्गः:—

5

वटपत्री ( पापानभेदकविशेष: ) ॥ २८ ॥

6

अन्या तु वटपत्री स्याद्यान्या चैरावती च सा । गोधावतीरावती च इयामा ख्वद्जनामानिका ॥ २११ ॥

7

गुणा:—वटपत्री हिमा गौौलया मेघकृच्छत्रविनाशिनी । वल्दा वृणहस्त्री च किञ्चछीपनकारिणी ॥ २१२ ॥

8

राजिनिघण्टौ पर्पटादि: पञ्चमो वर्गः:——

9

श्वेतशिला ( पापानभेदकविशेष: ) ॥ २९ ॥

10

अन्या श्वेत शिलावलका शिलजा शैलवलकला । वल्कला शैैलगर्भाधा शिलान्नावकसममानिका ॥ २१३ ॥

11

गुणा:—शिलावलकं हिंस् स्वादु मेघकृच्छत्रविनाशम् । मूत्राशोधामशरीरीलक्षयितापापरहारम् ॥ २१४ ॥

12

राजिनिघण्टौ पर्पटादि: पञ्चमो वर्गः:——

13

चतुष्पत्री ( पापानभेदकविशेष: ) ॥ ३० ॥

14

क्षुद्रपापानभेदाऽन्या चतुष्पत्री च पार्वती । नागभूरमकेतुश गिरिभः: कन्द्रोद्धवा ॥ २१५ ॥ शैलोद्रवा च गिरिजा नगजा च दशाहया ।

15

गुणा:—क्षुद्रपापानभेदा च वृणकृच्छत्रशरीरहरा ॥ २१६ ॥

16

( ४९ ) श्रावणी ।

17

श्रावणी स्यानमुण्डिनिका भिक्षु: श्रवणशीर्पका । श्राणाद्धा प्रिजिता परित्राजी तपोधना १६ १९ ॥ श्रावणिका मुण्डभी लोभनीया तथाऽन्या । कद्म्बपुष्पिका प्रोक्ता छिन्नग्रन्थिनिका च सा ॥ १६० ॥

18

गुणा:—मुण्डिका कटुटिका स्याद्यानिलासविनाशिनी । आमारुचिन्यपस्मा-रण्डश्रीपदनाशिनी ॥ १६१ ॥

19

राजिनिघण्टौ पर्पटादि: पञ्चमो वर्गः:——

20

श्रावणी स्यानमुण्डिनिका भिक्षु: श्रवणशीर्पका । श्रवणा च प्रिजिता परि-ब्राजी तपोधना २१७ ॥

21

१ क. ड. च. 'जी तथा घना । २ क. घ. ड. 'स्वादात्तपप्तास्ना' ।

1

३८ धन्वन्तरीनिषघण्डः— [गूडूछायादि:-

2

गुणा:—श्रावणी तु कपाया स्यात्कडूष्णा कफपित्तनुत् । अमातीसारका-सत््री विषच्छदिविनाशिनी ॥ २१८ ॥ महाशवणिकाण्डन्या सा महामुण्डी च लोचनी । कदम्बपुष्पा विकचा क्रोड़ोडा पलकपा ॥ २१९ ॥ नदीकदम्भो मुण्डारया महामुण्डिका च सा । छिन्न ग्रन्थििनिका माता स्थिरो लोभनी यथा ॥ २२० ॥ भूकदम्भो लम्बुजा स्यादिलेोष पोशाहद्या ॥ २२१ ॥

3

गुणा:—महामुण्डोपणत्तिका च इपछौलल्या मर्जुछिदा । स्वरक्रोदोचनी चैव मेहुकृच रसायनी ॥ २२२ ॥

4

( ५० ) सारिवा ।

5

• सारिवा शरार्दा गोपा गोपवल्ली प्र तानिका । *गोपकन्या लेंटाएस-स्फोटा श्वेतोका काष्पसारिवा ॥ १६१ ॥

6

( ५१ ) कृष्णमूली ।

7

• सारिवाङ्या कृष्णमूली कृष्णणा चन्दनसारिवा । *भद्रा चन्ददनगोपा तु चन्दना कृष्णवल्लध्यपि ॥ १६२ ॥

8

गुणा:—*सारिवे द्व्रे तु मधुरे कफवातास्रनासने । *कुष्कृष्णञ्जवरहरये मेहदुर्गिननाशने ॥ १६३ ॥ कृष्णमूली तु संग्रहािशिशशिरा कफपितजित् । तृष्णारुचिशमनी रक्तपितहरा स्मृता ॥ १६४ ॥

9

राजनिघण्टौ चन्दनादिरर्दशो वर्ग:— || * ॥ २२३ ॥ * ॥ २२४ ॥ * ॥ २२५ ॥

10

( ५२ ) वाकुची ।

11

वाकुची सोमराजी तु सोमवल्ली सुवल्लचपि । अवल्गुजा कृष्णफला सैव पूतिफला लता ॥ १६५ ॥ चन्द्रलेखवेन्ददुलेखा च शशिखेवा च सा । पूतिकर्णा कालमेपी दुर्गन्था कृष्णष्णष्णाशनी ॥ १६६ ॥

12

गुणा:—वाकुची शीतलला तिक्का श्रेष्मकुष्कृमीयेत् । रसायर्येोपयुक्त च रचिमेभाविनाशिनी ॥ १६७ ॥ वाकुची कटका पाके ग्राहिकुष्त्रणपहा ।

13

राजनिघण्टौ शताहादिक्षत्रतुर्थ वर्ग:—

14

वाकुची सोमराजी च सोमवल्ली सुवल्लिका । सीता सीतावारी चन्दरेखा चान्दी च सुप्रभा ॥ २२६ ॥ कुष्हस्त्री च चाम्बोजी प्रतिगन्धा च वल्गुजा ।

15

१ क्ष. मरुच्छावा । २ क. लतााएसस्फोटा । ३ ग. घ 'ची सद्यादसे ति ' ४ ग. घ. 'यनी च कुष्णी मेधाभिवर्धर्नी ।

1

१ प्रथमो वर्गः । राजिनिघण्टसुहित: । ३९

2

स्मृता चन्द्राभिधा राखी कालमापी तथैन्द्वी ॥ २२७ ॥ कृष्णदोपापपहा चैव कान्तिदा वल्गुजा तथा । चन्द्र्राभिधा प्रभायुक्ता विंशति: स्यात् नमतः ॥ २२८ ॥

3

गुणाः—वाकुची कटुट्टिकोष्णा क्रूमिकुष्पकफपहा । त्वगदोपविषपक्णतिकिवर्जु प्रशमनी च सा ॥ २२९ ॥

4

( ५३ ) मदनः ।

5

मदन: शलयको राट: पिण्डी पिण्डीतक: फलः । तंगर: करहाटक छर्दनो विपपुष्पकः ॥ १६८ ॥

6

गुणाः—मदन: कटुक्रस्तिक्स्तथा चोपणो वर्णपaha । श्ष्मजवरप्रतििशया-युगलम्षु विद्र्रीषु च ॥ १६९ ॥ शोष्मापि द वस्तु वमाने चेह श्यस्ते ।

7

राजिनिघण्टौ शालमल्यादिप्रथममो वर्गः—

8

मदन: शलयकैर्द्य: पिण्डी धाराफफलस्था । तरट: करहाटक राहु: पिण्डानक: स्मतः ॥ २३० ॥ ग्रण्टालो मादनो हर्पो ग्रण्टायो अस्थिरोधनः २३१ ॥ ग्रन्तिफलो गोलफलो मदनाश्व विंशति ॥ २३२ ॥

9

गुणाः—मदन: कटुतिक्कोणः कफवातवृणामहः । शोफदोपापहश्चैव वमाने च प्रशस्यते ॥ २३३ ॥

10

( ५४ ) कटुकलाम्बुनी ।

11

कटुकलाम्बुनी तुम्वी लम्बा पिण्डफला च सा । इक्ष्वाकु: क्षत्रियनरा तक्वीजा महाफल ॥ १७० ॥

12

गुणाः—कासवासच्छल्दिर्हरा विपाते कफकपिते । इक्ष्वाकुर्मने शस्तः प्रशाम्यति च मानः ॥ १७१ ॥ कडतुतुम्वी कटुस्तिक्का वातुकच्छ्वासकास-जित् । * कासस्त्री शोधनी शोफ्रणूलविपापहा ॥ १७२ ॥ * द्वितीयया भिन्नविकान्ता गुर् रूक्षादितशीलला ।

13

राजिनिघण्टौ गुडूचयादिस्त्रीयो वर्गः—

14

कटुतुम्वी कटुफला तुम्बीविनी कटुतुम्विनी । वृहतफला राजपुत्री तिक्वीजा च तुम्बिका ॥ २३४ ॥

15

गुणाः—कटुतुम्वी कटुस्तिक््णा वान्तिुकच्छ्वासवातजित । * * ॥ २३६ ॥

16

राजिनिघण्टौ मूलकादि: सम्समो वर्गः—

17

१ क. ग. ड. च. गालवः २ क. ख. विशमुष्ठिकः ।

1

४० धन्वन्तरीविनिघण्टदु:— [ गुढूच्यादि:-

2

गोरक्षतुम्बवी ( अलामबूनीविशेष ) ॥ ३१ ॥

3

गोरक्षतुम्बवी गोरक्षी नवालाम्बुर्ध्टाभिधा । कुम्भालम्बुर्ध्टालाम्बुः कुम्ब-तुम्बवी च सम्था ॥ २३ ॥

4

गुणाः—कुम्भतुम्बवी समधुरा शिखिरा पित्तहारिणी । गुरुः संतर्पणी रचया वीर्यपुष्टवलप्रदा ॥ २३७ ॥

5

राजनिघणटौ मूलकादिः सम्प्तमो वर्गः—

6

क्षीरतुम्बवी ( अलामबूनीविशेष ) ॥ ३२ ॥

7

क्षीरतुम्बवी दुग्धतुम्बवी दीर्घर्वृत्तफलभिधा । इक्ष्वाकुः क्षत्रियरा दीर्घर्वीजा महाहाफला ॥ २३८ ॥ क्षीरीणी दुग्धवीजा च दन्तवीजा पयस्तिनी । महावली हलामुखः श्रमणी शरभूमिता ॥ २३९ ॥

8

गुणाः—तुम्बवी समधुरा स्निग्ध पित्त्री गर्भोपोकृत् । वृष्पा वात्रप्रदा चत्र वलपुष्टिवर्धनी ॥ २४० ॥

9

राजनिघणटौ मूलकादिः सम्प्तमो वर्गः—

10

भूतम्बवी ( अलामबूनीविशेष ) ॥ ३३ ॥

11

भूतम्बवी नागतुम्बवी च चक्रापसममुद्रवा । वल्मीक्ससंभवा देवी दिव्यतुम्बवी पहाढया ॥ २४१ ॥

12

गुणाः—भूतम्बवी कडुकोष्णा च संनिपातापपहारिणी । दन्तार्गलादन्तरोध- धनुर्वातादिोषनुत् ॥ २४४२ ॥

13

( ५५ ) जीमतुकः ।

14

जीमतुकको देवतण्डो वृत्तकोशो गरगरी । प्रोक्तासखविपहा वेणी देवफाली च ताडाका ॥ १७३ ॥

15

गुणाः—जीमतुकको जवरवासकासहिष्मारुचिक्षये । शो्फपाण्डविपद्र्रे गरेपु वमाने हितः ॥ १७४ ॥

16

राजनिघणटौ गुढूच्यादिस्तितीयो वर्गः—

17

जीमतुकः कण्टकफला गर्गरी वेणी सहा कोशफल च कद्फला । घोरा कद्मवा विपहा च कर्कटी स्यार्वेदाली खलु सारम्पika ॥ २४१३ ॥ वृत्तकोशा विपन्न्री च डाली लोमशपत्रिका । तुरङ्गिका च बकरीकरी नाघ्रमेोनविजनः ॥ २४४ ॥

18

गुणाः—देवफाली नु तिक्कोष्णा कतुः पाण्डुकफपाहा । दुर्र्नामवासकासस्त्री कामलामाभूतनाशनी ॥ २४५ ॥

19

१ क. 'ताङ्खो वृ' । ड. च. 'ताङ्खो गकोशा नागारिग । प्रो°

1

१ प्रथमो वर्ग: ] राजनिघण्टुसहित: । ४१

2

( ५६ ) त्रपुसमम् ।

3

त्रपुसं कटुकं तिक्तं विपाण्डुर्हस्तिपर्णिनी । दीर्घर्णी मूत्रफला लता कर्कटिकाडपि च ॥ १७९ ॥

4

गुणा:-—त्रपुसं छर्दिहत्मुक्तं मूत्रबस्तिविशोधनम् ।

5

राजनिघण्टटौ मूलकादि: ससमो वर्गः— त्रपुसी पीतपुष्पी कण्ालुत्रपुसकर्कटी । बहुफला कोशफला सा तुतुन्दलफला मुनि ॥ २४६ ॥

6

गुणा:-—स्यात्रपुसीफलं रच्यं मधुरं शशििरं गुरु । भ्रमपित्चविदाहार्तिवानितहृद्धमूत्रदम् ॥ २४७ ॥

7

उर्वारः: (त्रपुसविशेष :) ॥ ३४ ॥

8

• उर्वारः: कर्कटी प्रोक्ता व्यालपत्रा च लोमशा । *स्थूला तोयफला चैव हस्तिदन्तफला मुनि ॥ १७६ ॥

9

गुणा:-—*उर्वारुकं पित्तसुशीतलं मूत्रमयप्रहरं मधुरं रचिप्रदम् । *संतामूर्छापरहर सुत्रमिदं वायुप्रकोपाय घनं तु सेवत् ॥ १७७ ॥

10

राजनिघण्टटौ मूलकादि: ससमो वर्गः— ॥ * * ॥ २४८ ॥ * * ॥ २४९ ॥ --

11

वालुकम् (त्रपुसविशेष :) ॥ ३५ ॥

12

वालुक काण्डकं वालु तच्छीतं मधुरं गुरु ।

13

गुणा:-—रक्तपित्तहरं भेदि लघुणं पकमप्रियत् ॥ १७८ ॥

14

राजनिघण्टटौ मूलकादि: ससमो वर्गः—

15

अथ वाल्की बहुफला स्ग्धघफला क्षेत्रकर्कटी क्षेत्ररूहा । मधुरफला शरदिका खुद्वर्वारुक्ष पीतपुष्पीका ॥ २६० ॥

16

गुणा:-—वालुकी मधुरा तीष्मामानह्या श्रमपहा । पित्तशमनी रचया करे कासपीिनौ ॥ २६१ ॥

17

राजनिघण्टटौ मूलकादि: ससमो वर्गः—

18

कर्कटी (त्रपुसविशेष :) ॥ ३६ ॥

19

अथ कर्कटी कदुदला छर्दासनीका च पीतसा मूत्रफला । त्रपुसी च हस्तिपर्णी लोमशकण्टा च मूत्राला नांगमिता ॥ २९२ ॥

20

१ क. छर्द्याफर्णी । ग. छर्द्यामनी । क्ष. छर्द्यायनी । २ ट. पाथहरं तु । ३ ट. पहुकण्टा । ६

3

गुणा:—कर्कटी मधुरा शीता तत्विक्क्ता कफपित्त् । रक्तोषकरा पका मूत्ररोधार्तिनाशनी ॥ २६३ ॥ मूत्रवरोधशमनं बहुमूत्रकार कृच्छामरीमिशमनं वििनहन्ति पित्तम् । वन्तिश्रमप्रवबर्दाहनिवारि रुच्यं क्षष्मापहन लघु च कर्कटकाफलं स्यात् ॥ २६४ ॥

4

राजनिघण्टौ मूलकादि: समसमो वर्गः— पडुभुजा (त्रपसविशेष:) ॥ ३७ ॥

5

अथ पडुभुजा मधुफला पण्डक्षा वृत्तकर्कटी तिक्का । तिक्तफला मधुपाका वृत्तेवारुक्ष पणमुखा नवधा ॥ २६९ ॥

6

गुणा:—तिक्तं वाल्ये तदनु मधुरं किञ्चिदफलं च पाके निष्पाक चेत्दमृतासमं तर्षणं पुष्टिदाय । त्रिप्यं दाहशश्रमविशमनं मूत्रवृद्धिं च धत्ते पित्तन्मादापहर-कफदं पाडुभुज वीर्यकारी ॥ २६६ ॥

7

शीर्नवृत्तम् (त्रपसविशेष:) ॥ ३८ ॥

8

शीर्नवृत्तं चित्रफलं विचित्रं पीतवर्णसम् ।

9

गुणा:—शीर्नवृत्तं लघु स््वादु भेषज्यं वधिपित्त् ॥ २७९ ॥

10

राजनिघण्टौ मूलकादि: समससमो वर्गः—

11

मृगाक्षी (त्रपसविशेष:) ॥ ३९ ॥

12

मृगाक्षी शतपुष्पा च मृगेर्वारमृगदनी । चित्रवल्ली बहुफला कपिलाक्षी मृगेक्षणा २७७ ॥ चित्रा चित्रफलं पथया वित्रा मृगार्भिता । मृजा कुम्भीसी देवी कतृकला लघुचिर्भिता २७८ ॥ सेन्दिनी च महादेवी श्रेया चैकोनवविंशति:

13

गुणा:—मृगाक्षी कटुका तिक्का पाकेऽमला वातानानाशनी । पित्तकृतपीनसहरा दीपानी रचिकृतपरा ॥ २७९ ॥

14

राजनिघण्टौ मूलकादि: समसससमो वर्गः—

15

चीणाकर्कटी । (त्रपसविशेष:) ॥ ४० ॥

16

चीणाकर्कटीका श्रेया बीजकर्कटी तथा । सुदीर्घा राजिलफला बाण्न: कुलकुलकर्कटी २८० ॥

17

गुणा:—चीणाकर्कटीका रुच्यया शशिरा पित्तनाशनी । मधुरा तृसिदा ह्यद्या दाहशोपहारिणी ॥ २८१ ॥

1

१ प्रथममो वर्गः ] राजिनिघण्टसहित: । ४३

2

चिर्भेटम् । ( त्रपुविशेषः ) ॥ ४१ ॥

3

चिर्भेटं धेनदुगुर्धं च येयं गोरक्षककर्कटी ।

4

गुणा:—चिर्भेटं मधुरं रूक्षं गुरु पित्तकफाहपहम् ॥ १८० ॥

5

राजिनिघण्टौ मूलकादिः सप्तममो वर्गः—

6

द्याच्छिेटा सुचित्रा चित्रफला क्षत्रचिभेटा पाण्डफला । पथया च रोचनफला चिभिटिका कर्कटी गृहसंख्या ॥ २६२ ॥

7

गुणा:—बाल्ये तिक्का चिभिटा किंचितद्म्मला गौल्योपेता दीप्नी सा पाके । शुष्का रूक्षा श्रेष्मावातारुचित्री त्रिज्याग्री सा रोचनी दीपना च ॥ २६३ ॥

8

राजिनिघण्टौ गुण्डुद्यादिस्तृतीयो वर्गः—

9

गोपालकर्कटी । ( त्रपुविशेषः ) ॥ ४२ ॥

10

गोपालकर्कटी वन्या गोपकर्टिका तथा । क्षुद्रर्तः लघुफला गोपाली लघुचिर्भेटा ॥ २६४ ॥

11

गुणा:—गोपालकर्कटी शिता मधुरा पित्तनाशनी । मूत्रकृच्छलाशर्मिहदाहशोचनिवर्तनी ॥ २६९ ॥

12

डङ्ङ्गरी । ( त्रपुविशेषः ) ॥ ४३ ॥

13

*डङ्ङ्गरी डाङ्ङ्गरी चैव दीर्घोर्वाररुक्ष डङ्ङ्गरि । *डाङ्ङ्गरी नागशुण्डा च गजदन्तफला मुनि: ॥ १८१ ॥

14

गुणा:—*डङ्ङ्गरी शीतला रूचया दाहपित्तासद्रोपजित् । *शौपहर्तर्णी गौल्या जाड्याहा मूत्रोधनुत् ॥ १८२ ॥

15

राजिनिघण्टौ मूलकादिः सप्तममो वर्गः—

16

• • ॥ ६६ ॥

17

गुणा:—* * ॥ ६७ ॥

18

बालं डाङ्ङ्गरिकं फलं सुमधुरं शीतं च पित्ताहं तृष्णादाहिनिवर्हणं च रचि-कृष्टसत्पर्षण पुष्टिकम् । वीर्योन्नेमेषस्करं बलप्रदामिदं भान्तिश्रमवंसनं पकं चेतुकुरुते तदेव मधुरं तृद्दाहरत्तं गुरु ॥ २६८ ॥

19

कृष्माणण्डका । ( त्रपुविशेषः ) ॥ ४४ ॥

20

कृष्माणण्डिका कुम्भफला तथा स्थिरफला मता । कृष्माणण्डी सोममसृणा च पीतिका च वृहतफला ॥ १८३ ॥

21

१ क. ड. डमरी । २ क. 'शुण्टी च । ३ ड. शोक्हह' ।

1

४४ धन्वन्तरीยนिघण्टु— [ गुच्छद्यादिः:-

2

गुणाः—बलीफलानां प्रवर कृष्माणण्ड वातापितचित् । बस्तिशुद्धिकयं तृष्यं ह्यं चेतोविकारिज् ॥ १६४ ॥

3

राजनिनिघण्टौ मूलकादिः सप्तमो वर्गः—

4

ककोटिका च कृष्माणडी कुम्भाण्डी तु वृृहफल । सुफला स्यात्कुम्भफल नागपुष्पाक मुनिः ॥ १६९ ॥

5

गुणाः—मूत्रधाताहरं प्रमेहशमनं कृष्माण्रीच्छदनं विष्णुत्रगलपनं तृार्तिशमनं जीर्ञपुष्टप्रदम् । तृष््य स्वादुकृतं त्वरोचकरं बल्य च पित्तापह कृष्माणण्ड प्रवरं वदन्ति भिपजो वलीफलानां पुनः ॥ २७० ॥

6

राजनिनिघण्टौ मूलकादिः सप्तमो वर्गः—

7

मांसलफलः | ( (त्रपुसविविशेषः ) ॥ ८६ ॥

8

मांसलफलः कलिङ्गिक्षत्रफलिक्षत्रवल्हिकिक्षत्र । मधुरफलो वृत्तफलो । घृणाफलो मांसलो नवधा ॥ २७१ ॥

9

गुणाः—कलिङ्गो मधुरः शीतः पित्तदाहश्रमापः । तृष््यः संतर्पणो ब वीर्यपुष्टिवर्धनः ॥ २७२ ॥

10

वंश्यकौटौकी | (त्रपुसविविशेषः ) || ८७ ॥

11

वंश्यकौटौकी देवी मनोञ्ञ च कुमारिका । नागारिः सर्पदमनी विषक-ण्टकिनी यथा ॥ १८९ ॥ विजया नागार्दमनी सर्वभूतप्रमदिनी । व्योगपाद-प्रजा चैव क्षेया योगीश्वरी यथा ॥ १८६ ॥

12

गुणाः—नागारिर्ार्ताविषजिन्द्रीति श्रेष्माशपपदम् ।

13

राजनिनिघण्टौ गुच्छद्यादिस्तृतीयो वर्गः—

14

वंश्या देवी वंश्यकौटौकी स्न्यानागारातिनागार्हभी मनोञ्ञा । पथम्या दिव्या पुत्रीत्री सुक्न्दा श्रीकानन्दा सा कन्दववलीश्वरी च ॥ २७३ ॥ सुगन्धा सर्पदमनी विषकृण्टकिनी बरा । कुमारी विषहस्त्री च नानामतिमूनविशातिः ॥ २७४ ॥

15

गुणाः—वंश्यकौटौकी तीक्ता कृष्णणा च कफपाहा । स्थवरादिविषणी च शस्यते सा रसायने ॥ २७५ ॥

16

ककोटौकी | (त्रपुसविविशेषः ) || ८७ ॥

17

ककोटौकी स्वादुफला मनोञ्ञा च कुमारिका । अवन्न्या चैव देवी च विष-प्रशमनी यथा ॥ १८७ ॥

18

१ घ. 'गरी कन्या स * २ ख. वंश्यापुत्रप्रदा ।

1

१ प्रथममो वर्ग: । राजनिघण्टसहित: । ४६

2

गुणाः—करकोटकीयुक्तं तिक्तं हन्ति क्लेष्विषविषम् मधु मधु च शिररोगे कन्दस्तस्या प्रशश्यते ॥ १८८ ॥

राजनिघण्टौ मूलकादि: सप्तमो वर्गः— करकोटकी स्वादुफला मनोषा च मनस्विनी बोधना वन्ध्यकरकोटी देवी कण्टफलाापि च ॥ २७६ ॥

गुणाः—करकोटकी कट्टरूणा च तिक्का विपविनाशनी वातन्त्री पित्तहैव दीपनी रचकारिणी ॥ २७७ ॥

राजनिघण्टौ मूलकादि: सप्तमो वर्गः— करका । ( त्रपुसविशेष: ) ॥ २७८ ॥

राजनिघण्टौ मूलकादि: सप्तमो वर्गः— करका कारवल्ली च चीरपत्र: करिलका । सूक्ष्मवली कण्फला पीतपुपाऽष्म्बुल्लिका ॥ २७९ ॥

गुणाः—कारवली सुित्कोणा दीपनी कफवातजत् । अरोचकरा चैव रक्तदोषकरी च सा ॥ २८० ॥

कुडुहुच्छी । ( त्रपुसविशेष: ) ॥ २८१ ॥

कुडुहुच्छी श्रीफलिका प्रतििपत्रफला च सा । शुभवी कार्वी चैव प्रोक्ता बहुफला यथा ॥ २८२ ॥ लघुकारिलका प्रोक्ता येया कन्दलता तथा । लघुकारववली प्रोक्ता सा च नवाह्या ॥ २८३ ॥

गुणाः—कुडुहुच्छी कट्टरूणा तिक्का रचकारिणी च दीपनदा । रक्तानिलदोषप्रया पश्यापि च सा फले प्रोक्ता ॥ २८४ ॥ कारलीकन्दमशोषं मलरोधविशोधनम् । योिनिनर्गतदोषपत्रं गर्भसावविपापहम् ॥ २८५ ॥

57

( ५७ ) धामार्गवः

धामार्गव: कोशफला राजकोशाकी तंथा । करकोटकी पीतपुष्पा महाजाल्ली निरुच्यते ॥ २८६ ॥ महाकोशाकी धन्या हस्तियोपा महाफला ।

गुणाः—धामार्गवो गदेदेशकृष्ट: स्थरेषु च महत्सु च । कोशाकी सुित्कोणा पकामाशशोधघिनी ॥ २८७ ॥ कासगुल्मोदरगरे वातःष्मास्थे । कफे च कण्ठवकत्रस्थे कफसंचयेषपु ॥ २८८ ॥ अनन्या स्वादुग्धोषी ज्वरस्यान्तेहिता स्मृता ।

राजनिघण्टौ मूलकादि: सप्तमो वर्गः—

footer

१ ड. कारली । २ क. ल. ग. ड. च. फला ।

46

४६ धन्वन्तรียयनिघण्टुः— [ गुच्छ्यादि:-

3

हस्तिकोशातकी तवन्या वृहतकोशातकी तथा । महाकोशातकी वृत्ता ग्राम्य-कोशातकी शराः ॥ २८४ ||

4

गुणाः—हस्तिकोशातकी स्निग्ध मधुरा सऽधमानवात्कृत् । वृष्पा क्रमिकरी चैव त्रणसरोपणी च सा ॥ २८५ ||

5

कोशातकी | ( धामार्गविविशेषः ) || ६० ||

6

कोशातकी कृच्छच्छद्रा जालिनी कृतवेधनी । क्ष्वेडा सुतिक्ता गण्टली मृदृफलिका लता ॥ १९२ ||

7

गुणाः--क्ष्वेदास्तकः कटुतीष्णोऽप्रगद्ध प्रशशยते । कुष्पाण्ड्वामायग्रीह-शोफगुल्मगररादिपु ॥ १९३ ||

8

राजनिघण्टौ गुच्छ्यादिश्रीयो वर्गः—

9

कोशातकी कृच्छच्छद्रा जालिनी कृतवेधना । क्ष्वेडा सुतिक्ता गण्टली मृदृफलिनी तथा ॥ २८६ ||

10

गुणाः—कोशातकी तु शिशिरा कटुऽलकपायका । पित्तवातकफफणी च मलाधमानविशोधिनी ॥ २८७ ||

11

अन्य्यच—राजनिघण्टौ मूल्कादिः सम्समो वर्गः—

12

कोशातकी स्वादुफला सुपुष्पा कर्कोटकाकी स्यादपि पीतपुष्पा । धाराफला दीर्घफला सुकोशा धामार्गवः स्यानवसञ्जकोयम ॥ २८८ ||

13

गुणाः—धाराकोशातकी स्निग्ध मधुरा कफपित्तनुत् । इष्टदाकरी पथथया रुचिचिक्द्दलवीर्दा ॥ २८९ ||

14

( ५८ ) अशमन्तकः ।

15

अशमन्तर्कन्द्रकस्तु कुशली चामलपत्रकः । श्वेष्णस्तत्वग्ालुकापर्णः स्मृतो यमलपत्रकः ॥ १९४ ||

16

गुणाः—अशमन्तकः कपायास्तु हिमः पित्तकफपपहः ।पाकया शीतसंग्राही कफपिसासदोपनुत् ॥ १९५ ||

17

राजनिघण्टौ प्रभाभद्रिनवमो वर्गः—

18

अशमन्तकथन्दर्कुश कुशालामलपत्रकः । अशमन्तकhendन्दुशफरी शिलन्तथा बुधः स्मृतः ॥ २९० ॥ पापान्तक इत्ययुक्त वधिचन्द्रमिताहयः ॥ २९१ ।

19

गुणाः—अशमन्तकः स्यानममधुरः कपाायः सुशीतलः पित्तहरः प्रमेहजितत् विदाहतृष्णाविपमजवराहो विपार्तिविच्छदिर्हरश्च भृतगजित् ॥ २९२ ॥

20

१ म. 'कथेन्द्र' त. 'कथेन्द्र' । २ क. ख. प. ड. च. 'पत्र्र' स्मृ । ३ ट 'क्षैन्द्रक' १४ । नन्दुकृक्ष ।

1

प्रथममो वर्ग: ] राजिनिघण्डुसहित: । ४७

2

( ५९ ) कोविदारः ।

3

कोविदारः काक्ष्नारः कुदालः कुण्डली कुली । ताम्रपुष्पेशमार्कको महामलपत्रकः ॥ १९६ ॥

4

गुणा:—कोविदार्: कपायस्तु संग्राही तृणरोपण: । गण्डमालागुद्भ्रंशश मतः कुष्केशाहा ॥ १९७ ॥

5

राजिनिघण्टौ करवीरादिदशमो वर्ग:—

6

कोविदारः काक्ष्नारः कुदालः कनककरक: कान्तपुष्प कररक: कान्तरो यमलछद्: ॥ २९३ ॥ पीतपुष्पः सुवर्णो गिरिज: काक्ष्नारः । युग्मपत्रो महापुष्प: स्याचतुर्दशाधिभि: ॥ २९४ ॥

7

गुणा:—कोविदार्: कपाय: स्यात्ससंगग्राही तृणरोपण: । दीपन: कफवातन्त्रमूत्रच्छन्निनर्वर्धन: ॥ २९५ ॥

8

( ६० ) आवर्तकी । ( विपाणिका )

9

आवर्तकी तिन्दुकिनी विभाण्डी पीतकीलका । चर्मरञ्ञ पीतपुष्पा महाजाली निर्चयते ॥ १९८ ॥

10

गुणा:—अवर्तकी च कुपुष्त्री सोधर्वाोधदोपनाशनी । कपाया शीतला वृष्या त्रिदोपन्यिसारित् ॥ १९९९ ॥ शोफगुल्मोदरानाहकृमिलालविनाशिनी ।

11

राजिनिघण्टौ गुढूच्यादिष्टसतीययो वर्ग:—

12

आवर्तकी तिन्दुकिनी विभाण्डी विपाणिका र्क्तलता मनोजोजा । सा रक्तपुष्पी महाद्याली सा पीतकीलापि च चर्मरञ्ञ ॥ २९६ ॥ वामावर्ता च सम्प्रोक्ता भूसंश्रया शशिसयुक्त ।

13

गुणा:—अवर्तकी कपायाम्ला शीतलता पिच्छ्हारिणी ॥ २९७ ॥

14

(६१ ) शणपुष्पी । ( पणपुष्पी, सणपुष्पी, क्षिलहिला, शणवीजा )

15

शणपुष्पी वृहपुष्पी सा चौक्तकी शणघण्टिका । महार्ष्णो माल्यपुष्पी वमनी कटट्टिक्का ॥ २०० ॥

16

गुणा:—शणपुष्पी रसे तिक्का वमनी कफपितच्छजित् । वात्र्री कण्ठहृदोगमुखरोगविनासिनी ॥ २०१ ॥

17

राजिनिघण्टौ शताहादिष्टथर्तो वर्ग:—

18

१ क्ष. 'दरोदथ कुदाल: कुम्भार: कु* । २ क. ड. 'ष्ष्ाम* । ३ क. ड. च. शणपुष्पी । ४ क्र. 'का पण* । ५ क. म 'हाशनो मा* !

१

४६ धन्वन्तरीनिनिघण्टुः— [गुच्छयादि:-

२

षणपुष्पी वृहत्पुष्पी शानिका षणघण्टिका । पीतपुष्पी स्थफला लोलाश॥ २९८ ॥

३

गुणाः—षणपुष्पी रसे तिक्ता कषाया कफवात । अजीर्णजवरोषी वमनी रक्तदोपितत् २९९ ॥

४

राजिनिघण्टौ शताहादिश्तुर्थो वर्गः—

५

सूक्ष्ममपुष्पा ( षणपुष्पीविशेषः ) ॥ ६१ ॥

६

द्वितीयाऽन्या सूक्ष्मपुष्पा स्यात्क्षुद्रदर्शनषणपुष्िका । विष्टिका सूक्ष्मष्पर्णी च बाणााढा सूक्ष्मघण्टिका ॥ ३०० ॥

७

गुणाः—षणपुष्पी क्षुद्रतिक््ता वाव्या रसनिनामिका । द्वितीयाऽन्या तृृतपर्णी श्वेतपुष्पी महािता । सा महाश्वेतघण्टणी च सा महाषणपुष्िका ॥ ३०१ ॥ महाश्वेता कषयोष्णा नष्ट रसनिनामिका ।

८

( ६२ ) बिम्ब्वी ।

९

बिम्ब्वी रक्तफला तुण्डी तुण्डिककरफला च सा । ओष्ट्रोपमफला गौढा पीलुर्णी च तुण्डिका ॥ २०२ ॥

१०

गुणाः—तुण्डिका कफपित्तश्क्तोषपाण्जवरापहा । श्वासकासापहं स्नन्य फलं वातकफपहहम् ॥ २०३ ॥ बिम्ब्वीफलं स्वाददुशीतं स्तमम्भनं लेखनं गुरु । पित्तासदहहोत्

११

वं वाताधमानमानविन्धकृत् ॥ २०४ ॥

१२

राजिनिघण्टौ गुच्छयादिसूतीययो वर्गः—

१३

तिक्ततुण्डी तु तिक्कारया कट्टुका कट्टटुण्डिका । बिम्ब्वी च कटुत्तिकादि-तुण्डीपर्यायगा च सा ॥ ३०२ ॥

१४

गुणाः—कट्टटुण्डी कट्टस्टिक्ता कफवानन्तिविषापहा । अरोचकासापित्त्नी सदा पथया च रोचनी ॥ ३०३ ॥

१५

राजिनिघण्टौ मूलकादिः सप्तममो वर्गः—

१६

अथ भवति मधुरबिम्ब्वी मधुबिम्ब्वी स्वादुतुण्डिका तुण्डी । रक्तफला र्वी रफला शोष्णफला पीलुर्णी च ॥ ३०४ ॥

१७

गुणाः—बिम्ब्वी तु मधुरा शीतल पित्त्वासकफफपहा । असृञ्जवरहरा रम्या कासिजृद्धहविम्बिका ॥ ३०६ ॥

१८

१ ज. तन्या । २ क. ड. च. 'केशाफ' । ३ क. ड. कोष्णा । ख. च कोहला । ४ क. ख. ड. च. 'ताश्शो' । ५ क. 'लं स्न्यकरं स्वादुकसासार्तिबुद्धिद्विज् । पि ।

1

१ प्रथमो वर्ग: ] राजिनिगुण्डसहित: । ४९

2

✓ (६३) हरितकी । ( त्रिफलन्तर्ता )

3

*हरीतकयभया पथया प्रपथया पूतानाृता । जयावख्या हैमवती वयस्था चेकी शिवा ॥ २०५ ॥ प्राणदा नन्दिनीनी चैव रोहिणी विजया च सा । गुणा:—+कपायाश्मला च कटुका तिक्का मधुरसानविता । इति पञ्चरसा पथया लवणेन विवर्जिता ॥ २०६ ॥ अम्लभावाजजयेदातं पित्तं मधुरतिक्तात् । कफं रूक्षकपत्वात्रिदोषपत्री ततोभया ॥ २०७ ॥ पथया लेखनी लघवी मेधया चक्षुहिता सदा । मेहकुपुत्रणछल्दिशोषफवाताससृच्छ्जित ॥ २०८ ॥ वातानुलोमनी हद्या सेन्द्रीयाणां प्रसादिनी । संतर्णकृृताोगान्प्राय हन्ति हरितकी ॥ २०९ ॥ तृष्णाणां मुखोषे च हस्तस्तम्भे गलगह्रे । नववृ्रे तथा क्षीण गर्भिण्यां न प्रशस्ते ॥ २१० ॥ हरस्य भवने जाता हिता च स्वतः: सर्वरोगांश्च हर्ते तेन ह्यताता हरितकी ॥ २१ ॥

4

राजिनिगुण्डावामाशदिरेकाशदो वर्ग:-

5

*‘भावप्रकाश’—सुधमीयां गतो विष्णु: सुगसरसुसमारकृतः । पणी सुथां स्वयं तस्यात्पपिता: सतः बिन्दव: ॥ १ ॥ ततो हरितकी जाता सप्तसा लोम्हपर्दा । अभया चेतकी पथया पूतना च हरितकी । जया हैमवती चैव प्रोक्ता: सप्त इमा: शिवा ॥ २ ॥

अभया’ श्यडगुला श्रेया सूक्ष्मवर्णं गुरुस्थता । त्रिवेखा वर्तुळा रक्षा कफहदच्छनी स्मृता ॥ ३ ॥ ‘चेतकी’ पूर्वदेशे स्यादृष्टव्याविनिनाशिनी । दशाङ्गुलेख्रे व देवानामपि दुर्लभा ॥ ४ ॥ ‘पथया’ मागधदेशे स्यादृष्टव्याविनिनाशिनी । पशवागुला चतुुरेखा कीर्ता च रमायनी ॥ ५ ॥ ‘पूताना’ सप्तकोणान्ता शिरलतापूजा आयुधा मा हरा शुषा नामतश्र पल्लडू ॥ ६ ॥ ‘हरितकी’ बनोवृता सर्वोदरविनाशिनि । मृत्कृच्छलाशरीमेहवातापपितकफपहपा ॥ ७ ॥ ‘जया’ सिन्ध्रद्वा श्रेया गुल्मागृहविनिनाशिनी । रक्तातिसारपित्त्री दीप्नी कफहतपरा ॥ ८ ॥ शुद्रा ‘हैमवती’ प्रोक्ता बाल्यव्याविनिनाशिनी । नेत्रत्रोगे प्रशष्टा च सर्वमायविनाशिनि ॥ ९ ॥

6

†‘आत्रेसंसंहितायाम’ अभया श्यडगुला प्रोक्ता पूतना चतुुरगुला । सार्धागुला च जीवन्ती चेतकीत्यापपल्लडू ॥ १ ॥ चेतकी द्विविधा प्रोक्ता कृष्ण शुक्लश्च च वर्णतः । षढगुला हिता प्रोक्ता शुक्ता चैगुला स्मृता ॥ २ ॥ श्रेणा कृष्ण समाप्ताया रेचनार्थि जिर्ज्ञागुणा । चेतकीवृक्षशाख्यायां यावत्तिष्ठन्ति तं पुनः: ॥ ३ ॥ बिन्दन्ति पशुपथक्याया नराणा कोऽत्र विस्मय: । चेतकी यावद्विभृत्य हस्ते तिष्ठति मानव: ॥ ४ ॥ तावद्विनत्ति रोगांसतु प्रभाववात्रत्रशय: । तृष्णाणां गुकुमाराणा तथा भेषजविदां ॥ ५ ॥ कृष्णां हितमेव स्यात्सुखोपायविरचनम् । हरितकी दग्रिणामाणमनपरसायनम् ॥ ६ ॥ पथ्यथान्तेथवा याद्दौ क्ष्रेच्छास्ममयनाशिनिम् ॥

7

+‘ग्रन्थ्यान्तरे’—ग्रीष्मे तर्लुगुंडा ससैन्ध्यवयुता मेघम्युद्द्नामवरे तुल्यां शकरया शरथमलया शुष्णा तुषाहारणे । पिपळ्या शिषि वसन्तसमये खाण्डेण संश्रितितां राजप्राप हरितकीभीव गदा नश्यन्तु ते शत्रव: ॥ १ ॥ हरितकी रसायनी समररक्नाशिनि । वरा स्वरामिदीपनी त्रि दोष- शूलनाशिनि ॥ २ ॥

७

1

५० धन्वन्तरीयनिग्ण्टुः— [ गुच्छादि::-

2

हरीतकी हेमवती जयाभया शिवाद्यथा चेतनाका च रोहिणी । पथया मपथयापि च पूतनामृता जीवपिया जीवनिका भिपगव ॥ ३०६ ॥ जीवन्ती मानण्डा जीव्या कायस्था श्रेयसी च सा । देवी दिव्या च विजया वहिन्यत्रमिताभिधा ॥ ३०७ ॥

3

गुणतः:-हरीतकी पञ्चरसा च रेचनी कोष्टमयग्री लवणेन व्यर्जिता । रसायानी नेत्ररुजापहारिणी त्वगामयग्री किलो रोगवाहहिनी ॥ ३०८ ॥ अन्यच—बीजास्थिका मधुरा तद्नस्तत्वभगगततः सा कडुरूपवीर्या । मांशांशथश्ल्कपाकाययुक्ता हरीतकी पञ्चरसा स्मृतयेयम् ॥ ३०९ ॥ हरीतकीभेदोः—हरीतक्रमृतोत्पन्ना सप्तभेदर्दीरीता । तस्या नामानि वर्णार्थ वक्ष्यामथ यथाक्रमम् ॥ ३१० ॥ विजया रोहिणी चैव पूतना चामुताभया । जीवन्ती चेतना चेति नात्रा सप्तविधा मता ॥ ३११ ॥ अलावुनाभिर्विजया सुनुत्ता रोहिणी मता । स्वल्पत्क्पूताना जेया स्थूलमांसामृता स्मृता ॥ ३१२ ॥ पश्छास्त्रा चाभया जेया जीवन्ती स्वर्णवर्णभाङ्क् । व्यस्यां तु चेतनाकी विद्यादित्यासां स्वरूपक्षणम् ॥ ३१३ ॥ विन्द्याद्रौ विजया हिमाचलभवा स्याचेततनाकी पूतना सिन्धौ स्याद्यथ रोहिणी तु विजया जाता प्रतिष्ठानाके । चम्पायामृताभया च जन्मिता देश सु्राप्राणये जीवन्ती च हरीतकी निदिता सप्तभेद बुधः ॥ ३१४ ॥ सर्वयोग विजया च रोहिणी क्षतेषु लेपेपु तु पूतनोदिता । विरेचने स्याद्यमृता गुणाधिकिका जीवन्तका स्यादिह जीर्र्ण रोगजित् ॥ ३१५ ॥ स्याचेतनाकी सर्वरुजापहारिका नेत्रमायग्रीमभयं वदन्ति । इथं यथायोगमिय प्रयोजिता जेया गुणाड्या न कदाचित््यथा ॥ ३१६ ॥ चेतनाकी च धृता हस्ते यावचित्पति देहिनः । ताविद्रेचते वेगत्तप्रभावान् संशयः ॥ ३१७ ॥ समानापि जातीनां प्रधानं विजया स्मृता । सुखप्रयोग-मूलभा सर्वव्याधिश शश्यते ॥ ३१८ ॥ क्षिडाप््सु निमजति या सा जेया गुणवती भिपगवर्यै । यस्या यस्या भूयो निमजन्मना सा गुणाड्या स्यात्॥ ३१९ ॥ हरते प्रसभं व्याधीर्भूयस्तरति यद्द्पुः । हरीतकी तु सा प्रोक्ता तत्र कीर्दिमिवाचक ॥ ३२० ॥ हरीतकी तु तृष्णाणां हस्तम्भे गल्यग्रह । शोपे नवजरे जीर्र्ण गुर्णिव्या नैव शकते ॥ ३२१ ॥

4

( ६४ ) विभीितकः ( त्रिफलानन्ततः: )

5

विभीितक: कर्पफलो वसन्तोऽक्ष कलिदुुम: । संवर्तको भूतवास: कल्कको हायों वंहेडक ॥ २१२ ॥

6

१ क. ख. ग. ड. च विभीितकः ।

1

१ प्रथममो वर्गः : ] राजनिगुण्टदुसहित: । ६१

2

गुणा:—विभीतकः कटुः पाके लघुद्वैसर्गजित्सरः । कासाक्षिववत्ररोगोग्रः केशस्त्रदिककर परः ॥ २१३ ॥ अन्यच्च—विभीतं कायं च कृमिवैसर्गितसरम् । चक्षष्यं कडूरूषणं पाके स्वादु कफसाजित ॥ २१४

3

राजनिगुण्टावादिरेकादशो वर्गः—

4

विभीतकस्तैलैफलो भूतवास: कलिद्दुग्ध । संवर्तकस्तु वसन्त: कल्िकवृक्षो वहहेडक ॥ ३२२ ॥ हार्यः कर्पफल: कल्किधर्मोक्षण्डिलप्रकरः । विभीतकश्च कास्रः स प्रोक्तः पौडशाशयय ॥ ३२३ ॥

5

गुणा:—विभीतक: कटडुस्तिक्त: कपायाोष्: कफपापह: । चक्षष्य: पलितत्रनश्च विपाके मधुरो लघु ॥ ३२४ ॥

6

( ६९ ) वयरूथा (भर्णी) (त्रिफलान्तर्गता )

7

वयस्थाममलकं तृष््यं जातीफलरसं शिव शम् । धत्रीफलं श्रीफल च तथा मृतफलं स्मृतम् ॥ २१५ ॥

8

गुणा:—*कपायं कटु तिक्कोपण स्वादु चामलकं हिमम् । रसंं त्रिदोपहृज्यं उपरञं च रसायनम् ॥ २१६ ॥ हन्ति वसान्त तद्मत्त्वात्पितं माधुरयिशौ लतः: कफं रूक्कपाकत्फलं धात्र्याक्षिदोपवित्त ॥ २१७ ॥

9

राजनिगुण्टावादिरेकादशो वर्गः—

10

आमलकी वयस्था च श्रीफल धात्रिका तथा । अमृत च शिवा शान्ता शीततामृतफल तथा ॥ ३२५ ॥ जातीफल च धात्रेया श्रेया धात्रीफला तथा । तृष्या त्रिफल चैव रोचनी च चतुर्दश ॥ ३२६ ॥

11

गुणा:—आमलकं कपायाम्लकं मधुरं शिरिश्रं लघु । दाहपपित्तमीमेहशोफ्रं च रसायनम् ॥ ३२७ ॥ अन्यच्च—कटु मधुरकपायर् किञ्चिदमलं कफप्रं रतिकरमतिशीते हन्ति पि्तासातपम् । शमवमनिवन्धधामानविम्भदोपशमनमृता चा आमकलया: फलं स्यात् ॥ ३२८ ॥

12

• ख. पुस्तके— 'आमलकं मधुराल्पकर च हष्ठिकं बहुशुक्करं च । शीतकंं सुपवितित्रं च छ्र्दिहरं वण्महरं च ॥ शोष्पहरं बहुशोहरं च मेहसमूत्रहरं च वं च । ककेशकरं मुखरोगहरं च जीवनदीर्धककर च वं च ' ॥ इति शलोकयुक्तअधिकं तज्यते ।

13

१ क. ड. लघु: शतवलमासजित् । का । २ ग. रर: । केशाक्षिकण्टकरोगोग्रः केशरङ्गकर: सर: । अ० ।

1

६२ धन्वन्तरीनियनिगण्डुः— [ गुडूचयादि:-

2

प्राचीनामलककम् ( वयस्थाविशेषः ) ॥ ६२ ॥

3

प्राचीनाममलकं प्राचीनारञं रक्तं मतम् । गुणाः—तत्तपकं पित्तककृठर्र्जर गुरु वातजित ॥ २१८ ॥

4

राजनिघण्टावाक्रादिरेकादशो वर्गः—

5

काष्ठधात्री । ( वयस्थाविशेषः ) ॥ ६३ ॥

6

अन्यच्छास्मलकं प्रोक्तं काष्ठधात्रीफलं तथा । लघुमलकमितयुक्त क्षुद्रजाती- फलं च तत् ॥ ३२९ ॥

7

गुणाः—काष्ठधात्रीफलं स्वादु कपायं कडुकं तथा । शीतं पित्तसदोपोषं पूर्वोक्तधिकं गुणणेः ॥ ३३० ॥

8

राजनिघण्टावाक्रादिरेकादशो वर्गः—

9

कर्कटः । ( वयस्थाविशेषः ) ॥ ६४ ॥

10

कर्कटः कर्कटः कर्कः क्षुद्रधात्री च स स्मृतः लघुमलमकसञज्ञ प्रोक्तः कर्कक फलक्ष पद् ॥ ३३१ ॥

11

गुणाः—कर्कटं तु फलं रुच्यं कपाययं दीपनं परम् । कफपित्तहरं ग्राहि चक्षष्यं लघु शीतलम् ॥ ३३२ ॥

12

( ६६ ) आरग्ववधः ।

13

आरग्वधो दीर्घफलो व्याधिर्हा चतुरङ््जः । अरेवतस्थथा कर्णी कर्णिका रोधथ रेचन ॥ २१९ ॥

14

गुणाः—आरग्वधो रसे तिको गुरणः कृमिशूलनुतः । कफोधरप्रमेहरः कृष्ण ग्धत्रोपोजित ॥ २२० ॥

15

राजनिघण्टौ प्रभ्रादिर्नवमो वर्गः—

16

आरग्वधोऽन्या मथानो रोचनचतुरङ््जः । हेमपुष्पो रजततःः शण्डुत्रक्ष जवरान्तक ॥ ३३३ ॥ अरुजः स्वर्णपुष्पः स्वर्णदुः कृष्णमूदनः । कर्णभर- णकः महाराजदुमः स्मतः ॥ ३३४ ॥ कर्णिकार आदिःत्यामोक्त- श्रैकोनाविंशति ।

17

गुणाः—आरग्वधोऽतिममधुरः शीतः शोलापहारक । जवरकणार्ककुष्ठमकफवि- भ्रम्भनाशक ॥ ३३५ ॥

18

१ क स ग. ड. व 'शम्भक्षतु' ' ।

1

१ प्रथमो वर्ग: ] राजिनिघण्टुसहित: । ६३

2

कर्णिकारः ( आरग्वधविशेषः ) ॥ ६९ ||

3

कर्णिकारों राजवृक्ष: ग्रहः कृतममालः । आरोग्यशिम्भी शम्याको व्याधिघातो व्याथानक ॥ २२१ ||

4

गुणा:—कृतमलो मधु: शीतः पित्तन्नो मधुरः सरः । तत्तफलं मधुरं वल्य वातापिताajitसरम् ॥ २२२ ||

5

राजिनिघण्टतौ भद्रादार्दिनवमो वर्गः—

6

अथ भवति कर्णिकारों राजत:: ग्रहहश्च कृतममालः । सुफलक्ष परिव्याघो व्याधारिरिपु: पञ्वीजको वसुसञ: ॥ ३३६ ||

7

गुणा:—कर्णिकारों रसे तिक्त: कड्ण: कफश्हलत् । उदरक्रमिमेहोग्रण गुल्यनिरिवारण ॥ ३३७ ॥

8

(६७) दन्ती ।

9

दन्ती शीघ्र्रा निककुम्भा स्याद्याुपर्चित्रा मकुलकः । तथोदुम्म्बरपणौ च विशालया च गुणप्रिया ॥ २२३ ||

10

गुणा:—दन्ती तीक्ष्ष्णणकटुकका कफवातोदराजञययेत् । अशोत्र्णामशरीश्लान्हन्ति दीपनशोधनी ॥ २२४ ||

11

राजिनिघण्टौ पिप्पलद्या: पग्रो वर्गः—

12

दन्ती शीघ्र्रा येनघण्टा निककुम्भी नागस्फोटा दन्तिननी चोपचित्रा । भद्रा रूक्षा रोचनी चानुकूला निःश्ल्या स्याद्याद्रकदन्ता विशालया ॥ ३३८ ॥ मधुपुष्पैरण्डफला भद्राणयेण्डपत्रिका । उदुम्बरदला चैव तरणी चाणुरवेती॥ ३३९ ॥ विशोधनी च कुम्भी च क्षया चाघ्रकराहया ॥

13

गुणा:—दन्ती कृष्णा शूलामस्त्वद्रोषपशमनी च सा । अशोत्र्णामशरीश्यशोधनी दीपनी परा ॥ ३४० ||

14

अरणी ( दन्तीविशेषः ) ॥ ६६ ||

15

ऐरणी च वराजी च तथैव च जयावहा । आवर्तकी केशरूहा तथैव विषभद्रा ॥ २२६ ॥

16

गुणा:—*दन्ती रसेषु तिक्कोष्णा शूलत्वद्रोषनाशशिनी । कफवातोदरार्सासि हन्ति दीपनशोधनी ॥ २२६ ॥

17

• ग. पुस्तकके—दन्ती तीक्ष्ष्णणकटुकका कफं चोदरज जयेत । अशोत्र्णामशरीशान्हन्ति दीपनपाचनी ॥ इत्यं श्रोतोश्यते ।

18

१ क, ख, ग, ड, च, 'पवित्रा' २ क, ख, ग, ड, वर्णणी ।

54

५४ धन्वन्तरीनिनिघण्टु:— [ गुद्यादि:-

3

राजनिघण्टौ पिप्पल्यादिः पञ्च्रो वर्गः—

अन्या दन्न्ती केशरूहा विषाभद्रा जयावहा । आवर्तकी वराङ् च जयाहा भद्रदन्तिका ॥ १४१ ॥

गुणा:—अन्या दन्ती कडूणा च रेचनी कृमिहा परा । शूलकुक्रामदोोषेणी तन्द्रामयविनाशनी ॥ १४२ ॥

*रेचक: (दन्तीवीजम्) ॥ ९७ ॥

*रेचको जयपालक्ष सारकास्तिचिरीफलम् । दन्तीवीजं मलद्रावी निककुम्भो बीजरेचक ॥ २२७ ॥ कुम्भीवीजं निककुम्भा च बीजं तत्तकुम्भीनीफलम् ॥

गुणा:—*जयपाल: कडरूपाण कृमिहिारी विरेचन । *दीपन: कफवातत्रो जठरामयशोधन ॥ २२८ ॥

4

राजनिघण्टौ पिप्पल्यादिः पञ्च्रो वर्गः—

*दन्तीवीजं मलद्रावि क्ष्येयं स्याद्रीरेचनी ॥ ३४३ ॥ कुम्भीवीजं कुन्तिनी बीजसञ्ञं ग्रण्डावीजं दन्न्तिनीवीजमुक्म् । बीजजान्तर्यं शोधनी चक्रदन्त्यो वेरेन्द्रार्य तन्निनकुभ्याज बीजम् ३४४ ॥

गुणा:—* * ॥ ३४५ ॥

5

( ६८ ) द्रवन्ती |

द्रवन्ती शामवरी चित्रा न्यग्रोधा मूपिकाहाया । प्रत्यक्षणी विपा चण्डा पुत्र्रेण्याखुपर्मिका ॥ २२९ ॥

गुणा:—द्रवन्ती ग्रहणीतृणात्रिदोषमनी हिता । अभच्छन्नतनोंयं ग्रन्थ्यां प्रमेहे जडरे करे ॥ २३० ॥ कफिताये पाण्डौ कृमिकोपष्टभंगदरे । द्रवन्ती हद्रोगहरा कफकृतमिनविनाशनी ॥ २३१ ॥

6

राजनिघण्टौ पर्पतादि: पञ्चमोमो वर्गः—

द्रवन्ती शामवरी चित्रा न्यग्रोधी शतमूलिका । प्रत्यक्षश्रेणी वृपा चण्डा

*जयपालशोधनम्—वत्रे वध्वा तु जेपालं गोममयस्योधके न्यसेत् । पाचयेाममात्रं तु जेपाल: शुद्धतां वृजेतु ॥ १ ॥ अन्यश्च—जेपालो निस्तुपं कृत्वा दुर्गे दोलायुते पचेत् । अन्तर्जिज्ञां परित्यज्य युर्याद्रसकर्मणि ॥ २ ॥ अन्यश्च—जेपालो रहितत्वगद्ुरसशाभिर्मले मािप्पे क्षितस्त्रय-हमुणतोर्यावर्मल: खल्वे सवामोर्दित: । लितसो नूतनखर्परेषु विगतस्लेहो रज:संनिभौ निम्म्ब-स्याम्बबुनि भावितस्त्र बहु:: शुद्धो गुणाढ्यो भतः ॥ ३ ॥

१ ड. मूलका । २ क. घ. ड. च. 'त्रश्रृद्धथाखौ ।

1

१ प्रथमो वर्गः ] राजिनिघणसुहित: । ६९

2

पत्रश्र्रेण्याुककर्णिका ॥ ३४६ ॥ मूपकाहादिका कर्णी प्रतिपर्णी शिवा च सा सहसमूली विकान््ता न्यायाचतुरेथा ॥ ३४७ ॥

3

गुणा:---द्रवन्ती मधुुरा सीता रसवन्धकारी परा । जवरञ्नी कृमिहा शूलश्मनी च रसायनी ॥ ३४८ ॥

4

( ६९ ) नीलिनी ।

5

/ नीलिनी नीलिका काला ग्राम्या तृणीविशोधधनी । तुन्था श्रीफलिका मोचा भारवाही च रञ्नी ॥ २३२ ॥ *अन्यच्च--अपभूतः केशुरः सहदेवोग्रप्रतःः कीर्तनी विजया राजी तथैव च न्यायावहा ॥ २३३ ॥

6

गुणा:---नीली तिक्का रसे चोष्णा कटटियाटकफपहा । केशया विपोदरं हन्ति वातासुकृनाशिनी ॥ २३४ ॥

7

राजिनिघणौ शताहादिथुर्तो वर्गः—

8

नीली नीला नीलिनी नीलपत्री तुन्था श्रीफरी राजी नीलिका नीलपुपी । काली इयामा शोधनी श्रीफल च ग्राम्या भद्रा भारवाही च मोचा ॥ ३४९ ॥ कृष्ण व्या्यजनकेशी च रञ्नी च महाकला । असिता ह्वीतनी नीलकेशी चारटका माता ॥ ३५० गन्धपुष्पा इमालिका रञ्पत्रा महावला । स्थिररण्डापुष्पी स्यादेवाविशाद्या ॥ ३५१ ॥

9

गुणा:---नीली तु कदुत्तिक्कोष्णा केशया काशकफमनुतु । मरुद्रिपोदरव्या-घिग्गुमजनञुवरपा ॥ ३५२ ॥

10

राजिनिघणौ शताहादिथुर्तोथ वर्गः—

11

महानीली ( नीलििनिविशेषः ) ॥ ९८ ॥

12

अन्य चैव महानीली अमला राजनीलिका । तुन्था श्रीफलिका मेला केशार्हा वृषपात्रिका ॥ ३६३ ॥

13

गुणा:---महानीली गुणाण्या स्याद्ृघ्रश्रेष्ठा सुवीर्येदा । पूर्वक्तनीलिकाऽदेशया सगुणा सर्वकर्मसु ॥ ३६४ ॥

14

( ७० ) स्नुकू ।

15

स्सुकस्नुही च महावृसो गुडा निस्श्लिपपत्रकः । अन्तर्गतदुग्धा गण्डीडः सीहण्डो वज्रकण्टकः २३५ ॥

16

*कपुस्तके—द्वितीयिया शरपुष्ष्का च शताहा सप्तपत्रिका । रक्तापहा रक्तधारा रित्तया नालिससंभवा ॥ गुणा:-नालिका फलजनुत्री विपषित्ठका शुचिः । ह्रदयोगवान्तगुल्भे शीघ्ररोगे च योजयेत्” इति पाठो दश्यते ।

17

†स्नक्काशशोचन पत्रगव्येष कार्य्यम् ।

18

१ क. ख. ग. च. मेला ।

1

५६ धन्वन्तรียिनिघण्टः— [ गुडूच्यादिः:-

2

गुणाः—निहृडिद्रो रसे तिक्को गुरूणः कफवाटजित् । दुष्ट्राणामशरीं हन्ति तथा वातविशोधन ॥ २३६ ॥ स्नुहीरशीं विषाधानं गुल्मोदरहरं परम् । स्नुही रसेषु तिक्का च गुरूणा कफवाटजित् ॥ २३७ ॥

3

राजिनिघण्टौ शामल्यादिरष्टमो वर्गः—

4

स्नुही सुधा महावृक्षः क्षिरी निस्किशपत्रिका । शाकाकण्टश्च गुण्डार्यः सेहण्डो वज्रकण्टकः ॥ ३९५ ॥ बहुशाखो वज्रवृक्षो वातारि क्षीरकाण्डकः भद्रो व्याघ्रनवश्चैव नेत्रार्दिण्डवृक्षक ॥ ३९६ ॥ सम्न्तदुग्घो गण्डीरो क्षयः स्ुकू्रेति विशति ।

5

गुणाः—स्नुहिरूपाणा पित्दाहकुत्वातप्रमेहनत् । क्षरीं वातविषाधानगुल्मोदरहरं परम् ॥ ३९७ ॥ स्नुहरिन्या त्रिधारा स्यातिच्छ्रो धारास्तु यत्र सा । पूर्वाक्तगुणव्यतेपा विशेषप्रससिद्धा ॥ ३९८ ॥

6

( ७१ ) सातला ।

7

• सातला समला सारी विंदुला विमलाऽमला । बहुफेना चर्मुकपा फेना दीपा मरालिका ॥ २३८ ॥

8

गुणाः—सातला शोधनी तिक्का कफपित्तसदोपनुत् । शोफोदरांध्वमानहग किंच्छिनमारुकृद्ववेत ॥ २३९ ॥

9

राजिनिघण्टौ शताहादिश्थुरथो वर्गः—

10

• बहुफेना चर्मुकपा फेना दीपा विपाणिका ॥ ३९९ ॥

11

स्वर्णपुष्पी चित्रघना न्यायात्रयोदशनामाक ।

12

गुणाः—सातला कफपित्त्री लगुतिकत्कपायिका । विसर्पकुपुष्ठस्फोटट्र्ण शोफिनृन्तनी ॥ ३६० ॥

13

( ७२ ) क्षिरीणी ।

14

क्षिरीणी काचनक्षيري कटुपुर्णी च गर्पिणी । तिक्दुग्धा हैमवती हेमदुग् हिमावती ॥ २४० ॥

15

गुणाः—तिक्का तु काचनक्षिरी पित्तकृमिविषापाहा । शोधनी दोषसंसघातशमनी रक्त्षिच्छजित ॥ २४४१ ॥

16

राजिनिघण्टौ पर्पतादिः पञ्चमो वर्गः—

17

१ च. बिन्दुला । २ क्ष. त 'रानाहह' ।

1

१ प्रथमो वर्ग: ] राजनिघण्टुसहित: । ६७

2

क्षिरणी काक्ष्नकक्षरी कर्पणी कटुपर्णिका । तिक्दुग्धा हैमवती हिमदुग्धा हिमावती ३६२ ॥ हिमादिजा पीतदुग्धा यवचित्रा हिमोद्रवा । हेमी च हिमजा चेति चतुरेगुणगुया ३६३ ॥

3

गुणा:-क्षिरणी कटुत्तिका च रेचनी शोफतापनुत् । कृमिदोपकफर्नी च पित्ज्वरहरा च सा ॥ ३६४ ॥

4

सर्वक्ष्री ( क्षिरणीविशेष ) ॥ ९९ ॥

5

सर्वक्ष्री स्वर्णदुग्धा सुवर्णक्ष्रीकोडपि च । हेमादा कनकक्ष्री हेमक्ष्री च काक्ष्नी ॥ २४२ ॥

6

गुणा:-क्षिरणीयुगुर्ल तिक्त कृमिपित्तकफपहम् ।

7

राजनिघण्टौ पर्पतादिः पञ्चमो वर्गः—

8

स्वर्णक्ष्री स्वर्णदुग्धा स्वर्णार्धा रुक्मिणी तथा । सुवर्णा हेमदुग्घा च हेम-क्ष्री च काक्ष्नी ॥ ३६५ ॥

9

गुणा:-स्वर्णक्ष्री हिमा तिक्का कृमिपित्तकफपहा । मूत्रक्ृच्छ्छाश्मरीशोफददा-हजवरहरा परा ॥ ३६६ ॥

10

(७३ ) श्यामा ।

11

श्यामा तितृन्मालविका मसूरविदला च सा । कालाार्धचन्द्रा कालिन्दी सुपेणी कालमेप्यपि ॥ २४४३ ॥

12

गुणा:-त्रिवृता कडुरूणा तु कृमिश्क्लेमोदरजवान् । शोफपाण्डामयय्रीहा-हन्ति श्रेत्रा विरेचने ॥ २४४४ ॥

13

राजनिघण्टौ पिप्पलयादिः पत््रो वर्गः—

14

उक्ता तितृन्मालविका मसौरा श्यामाार्धचन्द्रा विदला सुपेणी । कालि-न्दिका सैव तु कालमेपी काली त्रिवेलावर्णिनचन्द्रसंज्ञा ॥ ३६७ ॥

15

गुणा:-त्रिवृत्तिका कट्टरूणा च कृमिश्क्लेमोदरार्तिजित् । कुष्ठकण्डूवर्णाहन्ति प्रशश्ता च विरेचने ॥ ३६८ ॥

16

शुक्रभाण्डा ( श्यामाविशेष ) ॥ ६० ॥

17

शुक्रभाण्डा त्रिभण्डी स्यात्याकाक्षी संरला त्रिवृत् । सर्वानुभूतिखिष्टुटा यस्या कुमुदगन्धिनि ॥ २४९ ॥

18

१ क. ड. 'का माता । हे।' । २ क. हेमादा । ३ क. 'लुष्ष्यपि । ४ क. च, शुक्रभाण्डा । ५ क. ड. न. रसना । ६ क. ख. ड. च. कोटरवामिनी ।

1

५८ धन्वन्तरीยนिघण्टु:- [ गुडूच्यादि:-

2

गुणा:-कषाया मधुरा चोषणा विपाके कडुका त्रिवृत् । कफपितप्रशामनी रूक्षा चानलोकपनी ॥ २४६ ॥ कफपितहारा रूक्षा मधुरा बहुरेचेनी । वातुक कडुका पाकेषाया त्रिवृताृता ॥ २४७ ॥

3

राजिनिघण्टौ पिप्पल्यादिः पञ्चमो वर्गः:-

4

रक्ताऽन्यापि च काालिन्दी त्रिपुटा तान्पुष्पिका । कुलवर्णा मसूरी चाद्य्य अमृता कानासिका ॥ ३६९ ॥

5

गुणा:-रक्ता त्रिवृद् तिक्का कृष्ण रेचनी च सा । ग्रहणी मलविष्ट्रम्भहारिणी हितकारिणी ॥ ३७० ॥

6

( ७४ ) ऐन्द्री ।

7

ऐन्द्रीन्न्दवारणीन्न्दद्राऽतेन्द्रवारुणमृगदानी । गवदानी क्षुद्रफला त्रिभाक्षी गवाक्षपि ॥ २४८ ॥

8

गुणा:-इन्द्रावारुणिका तट्यष्णा रेचनी कडुका तथा । कृमिश्लेष्मप्रवणान्हन्ति हन्ति सर्वोदरान्यपि ॥ २४९ ॥

9

राजिनिघण्टौ गुडूच्यादिस्तृतीयो वर्गः:-

10

ऐन्द्रीन्न्दवारुण्यरूणा मृगदानी गवदानी क्षुद्रसहेन्द्रचर्भिप्ता । सूर्यी विपन्नणी गुणकर्णिकाऽमरा माता सुवर्णा सुफला च तार्का ॥ ३७१ ॥ त्रिभाक्षी गवाक्षी च पीतपुष्पीन्द्रीवल्ली । हेमपुष्पी क्षुद्रफला वारुणी वाल्कप्रिया ॥ ३७२ ॥ रक्तेवारर्फललता शुक्रवल्ली विपाaha । अमृता विपवल्ली च क्षेयोर्त्रिशदाहया ॥ ३७३ ॥

11

गुणा:-इन्द्रावारुणिका तिक्का कडुः शीता च रेचनी । गुल्मपिततोदरश्प्रेष्कृमिककुष्ठजवपaha ॥ ३७४ ॥

12

( ७५ ) विशाला ।

13

अन्येन्न्दवारणी प्रोक्ता विशाला च महाफला । आत्मरक्षा चित्रफल त्रिपुसी त्रिपुसा च सा ॥ २६० ॥

14

गुणा:-इन्द्रावारुद्र्यं तिक्त कडु पाके रसे लघु । वीर्यों्पण कामलापित्त-फक्षीणपदनाशम् ॥ २६१ ॥

15

राजिनिघण्टौ गुडूच्यादिस्तृतीयो वर्गः:-

16

महेन्द्रवारणी रमया चित्रवल्ली महाफला । सा माहेन्दी चित्रफल त्रिपुसी त्रिपुसा च सा ॥ ३७९ ॥ आत्मरक्षा विशाला च दीर्घवल्ली वृृहफला । स्यावृवृद्धारणी सौम्या नामानस्याख्यातुदर्भ ॥ ३७६ ॥

1

१ प्रथममो वर्ग: ] राजनिघण्डुसहित:ः ६९

2

गुण::-महेन्द्रवारणी क्षया पूर्वक्तगुणभागीनी । रसे वीर्ये विपाके च किंचचि- घोषा गुणाधिका ॥ ३७७ ||

3

श्वेतपुष्पी ( विशालाविश: ) || ६१ ||

4

श्वेतपुष्पी मृगाक्षी च मृगेर्वार्मृगादानी । हस्तिदन्ती नागदन्ती वारणी गजचिर्भटा २६२ ||

5

गुण::-कण्डरोगापचिवश्वासकासष्टीहैैकफोदोरम् । मूढगर्र्भे च हरति कुष्टदुष्ट- र्णाञयेत् ॥ २६३ ||

6

( ७६ ) त्रायमाणा ।

7

त्रायमाणा कृतराणा त्रयन्ती त्रायमाणका । बलदेवा बलभद्रा वारर्पिं गिरिजानुजा २६४ ||

8

गुण::-त्रयन्ती कफपित्तासगुम्जवरहरा मता । उष्णा कटुप्रपाया च स्मृति- काशूलनाशिनी ॥ २६९ ॥ रक्तपितश्रमच्छर्द्विपपत्री तिक्तवल्कला ।

9

राजनिघण्टौ पर्पप्तादि: पञ्चमो वर्ग::-

10

त्रायमाणा कृतराणा त्रयन्ती त्रायमाणका । बलदेवा सुकामा च वारर्पिकी गिरिजानुजा ॥ ३७८ ॥

11

मङ्गलयाहा देववला पालिनी भयनाशिनी । अवनी रक्षणी त्राणा विजया पोडशाहया ॥ ३७९ ||

12

गुण::-भ्रमतृष्णाक्षयग्लानिपच्छर्द्विनानाशिनी ।

13

( ७७ ) यवतिक्का ।

14

यवतिक्का शक्षििननी तु वढपादा विसर्पिणी । नाकुली चाक्ष्ीडा च नेत्र- मीला यशस्करी ॥ २९६ ॥

15

गुण::-*शक्षििननी कट्टिक्ामला गुरु: स्तिग्धा विशोधनी । त्रिोषशमनी कुत्रष्यधूधरनाशिनी ॥ २९७ ॥

16

राजनिघण्टौ गुडूद्यादिस्तुतीयो वर्ग::-

17

यवतिक्का महात्तिका वढपादा विसर्पिणी । नाकुली नेत्रमीला च शक्षििननी पत्रतण्डुली ॥ ३८० ॥ तण्डुली चाक्ष्ीडा च सूष्मपुष्पी यशस्तिनी । माहे- श्री तिक्तया यावी तिक्तति पोडश ॥ ३८१ ॥

18

• ख. पुस्तके—'यवतिका सुित्त च दोपत्री दीनी मता । शक्षििननी च रसे तिक्त मेध्या कृमिविपापहा' इति पाठो दृश्ययते ।

19

१ ज. 'चिन्देपा । २ ग. ड. च. 'रोगोप । ३ ड. 'हंगरोद । ४ श. छ. 'मूलगर्भापपहरणी क्र० । ५ ग. छ. 'दगर्भोपपहरणी क्र० । ६ ड. च गिरमानुग्म् । क्ष. गिरमानानुजम् ।

1

६० धन्वन्तरीर्निघण्डः— [ गुच्छायादिः:-

2

गुणाः—यवत्तिका सतिकाम्ला दीपनी रुचिकृतपर । क्रमिकपुष्टत्रविपासमा-

3

दोषणी रेचनी च सा ॥ ३८२ ॥

4

( ७८ ) अण्डूकोटः |

5

अण्डूटोऽअण्डूलोको रेची निर्दिष्टो दीर्घर्कीलकः । पितसारस्तफलो गन्ध- पुष्पो निकिकोचकः ॥ २९८ ॥

6

गुणाः—अण्डूोलः स्निग्धतीक्ष्णः कटुको वा्तनाशनः । कुकराखविर्पं हन्ति ग्रहजनन्तुविपापः ॥ २९९ ॥ भूहतहृदिपृहैव कण्ठशूलस्य शोधनम् ।

7

राजिनिघण्टौ प्रभ्रादिदिर्णवमो वर्गः—

8

अण्डूोलः कोट्टरो रेची गृहपत्र्रो निकिकोचकः । गुस्म्नेह पितमारो मदनो गृहमल्लिका ॥ ३८३ ॥ पितस्ताम्भफलो येयो दीर्घकालो गुणढयक । कोल्को लम्बकर्णश्च गन्धपुष्प रचन ॥ ३८४ ॥ विज्ञानतैलर्भश्च स्मृतिसंन्याभिः स्मतः ।

9

गुणाः—अण्डूोलः कटुकः स्निग्घो विलूपतादिदौपनुत् । कफानिलहरः सूतः: शुद्धिबृदेचनयक ॥ ३८९ ॥

10

( ७९ ) अपामार्गः |

11

अपामार्गस्तु शिखरी प्रत्यकपुष्पी मयूरार्क । अधःशलयोद्य क्षिनिही दुर्ग्रहः खरमजरी ॥ २६० ॥ स चैवौक्तः शैवरीको मर्कटी दुर्भिग्रहः ।nपरापुष्पी वशीरक्षक कणटी पाइपली ॥ २६१ ॥

12

गुणाः—*अपामार्गस्तु तिक्कोणः कटुश् कफनाशनः । *अर्शःकण्डूरामम्रो रक्तहृदादिवान्तकृत ॥ २६२ ॥

13

राजिनिघण्टौ शतादादिशतुर्तो वर्गः—

14

अपामार्गस्तु शिखरी क्षिनिही खरमजरी । दुर्गृहशाप्यघशलयः प्रत्यकपुष्पी मयरक ॥ ३८६ ॥ काण्डणतः शैवरीको मर्कटी दुर्भिग्रहः । वशीरक्षक परापुष्पी कणटी मर्कटिपबली ॥ ३८७ ॥ कटुर्माञरिको नन्दी शकवक: पङ्कटकणक । मालाकाणटश्च कुञ्छ त्रयोविंशतिनामाकः ॥ ३८८ ॥

15

गुणाः---—* * ॥ ३८९ ॥

16

रक्तपुष्पः ( अपामार्गविशेषः ) ॥ ६२ ॥

17

अन्यो रक्तो रक्तपुष्यो वशीरः कपिपप्पली । खुदापामार्गोको रक्त: ख्यायातको रक्तपूवक ॥ २६३ ॥

18

१ क्ष. वामना सरः कु० । २ क. ख. 'शलयक्ष क्रि' । ३ ड. च. 'न्तिन्तिजित् ।

1

१ प्रथमो वर्ग: ] राजिनिघण्डुसहित: । ६१

2

गुणाः—अपामर्गोर्ुणो वातविष्टम्भी कफनाशः । रक्तापामर्गः शीतः कडुकः कफार्तनु ॥ २६४ ॥ * तृणकण्डूविपत्रक्ष संग्राही वान्तिकृपर । अपामर्गः कडुस्तिक्कतीष्णः कफनाशः ॥ २६५ ॥ सिद्धमोरापचीमेहखण्डदर्शोश्र् वान्तिकृत ।

3

राजिनिघण्टौ शताहादिश्त्रुर्तो वर्गः—

4

अन्यो रक्तद्यपामर्गः लघुद्रापामर्गकस्थथा । आगद्रको दुग्धानानिका रक्तविनद्लल्पपत्रिका ॥ ३९० ॥

5

गुणाः—रक्तोपामर्गः शीतः कडुकः कफार्तनुत् । ॥ ३९१ ॥

6

(८०) तेजस्विनी ।

7

तेजस्विनी तेजवती तेजोढ़ा तेजनीति च । अश्ववृ्री वल्कला शीता पारिजाता महौसी ॥ २६६ ॥

8

गुणाः—तेजोढ़ा श्रेष्मवात्रवृ रूनया दीपनपाचनी ॥

9

राजिनिघण्टौ गुडूच्यादिस्त्रुतीयो वर्गः—

10

तेजोवती बहुरसा कनकप्रभाडण्या तीक्षणा सुवर्णकुल्ली लवणवाग्नदिदीक्षा । तेजस्विनी सुरलतात्रिफलात्रिगर्भ्या स्यात्कजुणी तद्गृत् शैलसुतातेला ॥ ३९२ ॥ सुवेगा वायसी तीवा काकाण्डी वायसादनी । गीर्लता श्रीफली सौमम्या ब्राह्मी लवणकिशशुका ॥ ३९३ ॥ पराववतीपीता पीततैला यशस्विनी । मेधया मेधाविन धीरा स्यादेकात्रिशदाहया ॥ ३९४ ॥

11

(८१) ज्योतिष्पमती ।

12

ज्योतिष्पमती तु कटभी सुवर्णलतिकाकोति च । ज्योतिष्कायाग्निभासा च लवणोक्ता च दुर्र्जेरा २६७ ॥

13

गुणाः—कटभी तिक्तततीष्णोणा कफजिश्च विरेचनी । मेधाकरणी वर्णकरी ब्रण्या जटरनाशिनी ॥ २६८ । ज्योतिष्पमती कडुस्तिक्का सरा कफसमीरजित् । अत्ययुष्णा वमनी तीक्षणा वहिवुद्धिस्मृतिप्रधा ॥ २६९ ॥

14

राजिनिघण्टौ गुडूच्यादिस्त्रुतीयो वर्गः—

15

ज्योतिष्पमती सुवर्णलताडनलप्रभा ज्योतिर्लताता सा कटभी सुपिष्ठला । दीसा च मेधया गतिदा च दुर्र्जेरा सरस्वती स्याद्ृतार्कसंहरया ॥ ३९५ ॥

16

गुणाः—ज्योतिष्पमती तिक्तकरसा च रूक्षा किंचिक्तदुर्वातकफफपाहा च । दाहप्रदा दीपनकृत् मेधया प्रज्ञा च पुष्णाति तथा द्वितीया ॥ ३९६ ॥

17

१ क ह. च. व तञ्जित । २ र ग. तेजोका । ३ ख. अस्वप्रा । ४ क. ड. च. 'णाः—वातक्षे पहरा कणया ० ५ क. ड. दुर्भेरा । ग. दुर्लभा ।

1

६२ धन्वन्तरीनिघण्टुः:- [ गुगुव्यादि::-

2

(८२) राष्णा (रस्ना )

3

• रस्ना युक्तकरसा रस्तया श्रेयसी रसना रसा । सुगन्न्धमूळाऽिरसा सौवपुचिरसा सृता ॥ २७० ॥

4

गुणा:—रस्ना तिक्कोपष्णगुवी स्द्यादिषवातास्कासचित । शोफवातोदरश्ष्मन्यामस्य पाचनी ॥ ३७१ ॥

5

राजनिनिघण्टौ पिप्लयादि: पत्रे वर्गः—

6

• सुगन्न्धमूळा सुरसा रसाध्याऽिरसा दश ॥ ३९७ ॥

7

गुणा:—रस्ना तु त्रिविधा प्रोक्ता मूलं पत्लं तृणं तथा । जेये मूलदले श्रेष्ठे तृणरास्ता च मध्यामा ३९८ ॥ रस्ना गुरुश्रेष्ठ तिक्कोपष्ण वातास्काचित । शोफकम्पयोदरश्क्लेपशमनी पाचनी च सा ॥ ३९९ ॥

8

(८३ ) अश्वगन्धा ।

9

अश्वगन्धा वाजिगन्धा कम्बुकजाऽशवरोह: वाराहकर्णी तुर्गी बलया वाजिकरी स्मृता ॥ २७२ ॥

10

गुणा:—अश्वगन्धा कपायोष्णा तिक्का वातकफपाहा । विपस्त्रणक्ष्यानन्ति कान्तिवीर्यबलप्रदा ॥ २७३ ॥

11

राजनिनिघण्टौ शताहादिक्षुतुर्थो वर्गः—

12

अश्वगन्धा वाजिगन्धा कम्बुकष्टा वाराहिका । वाराहकर्णी तुर्गी वनजा वाजजिनी ही ॥ ४०० ॥ पृष्टदा बलदा पुण्या हयगन्धा च पीवरा । पलाशपर्णी वात्री श्यामला कामरूपिणी ॥ ४०१ ॥ कालप्रियकरी वल्या गन्धपत्री हप्रिया । वाराहपत्री त्रयोर्विंशनामिका ॥ ४०२ ॥ Vajigandha, Kambukasta, Varahika, Varaharni, Turagi, Vanaja, Vajini are so. || 400 || Pushtada, Balada, Punya, Hayagandha, and Peevara. Plashaparni, Vatree, Shyamala, Kakarupini [are also so]. || 401 || Kalapriyakari Valya Gandha-patriya priya. Varahapatriya Trayovimshatinamika [are so]. || 402 ||

13

गुणा:—अश्वगन्धा कट्टूणा स्याचित्त च मद्गन्धिका । वल्या वातहरा हन्ति कासवासक्षयवान् ॥ ४०३ ॥

14

(८४ ) पुनर्नवा ।

15

पुनर्नवा विशाखक्ष कैण्डिल:: शशिवाटिका । वृक्षिर: लघुर्पर्र्र्ष्ठलकः ॥ २७४ ॥

16

गुणा:—पुनर्नवा भवेदुष्णा तिक्का रूक्षा कफपाहा । सशोफपाण्डहद्रोगकासोर:शतशलनुत् ॥ २७५ ॥

17

१ क. ग. घ. ड. च. मता । २ क. ड. वीं च विगि । ३ च. कुठिलक: भ्र. कपलक: । ४ छ. तृषिकक: ।

1

१ प्रथममो वर्गः ] राजनिघण्टौसाहित: । ६३

2

राजनिघण्टौ पर्पतादिः पञ्चमो वर्गः:-

3

पुनर्नवा विशाश्व कठिल्ह: शशिवाटिका । पृथ्वी च क्षितवर्षाभूर्र्पत्रः कठिल्लकः ॥ ४४ ॥

4

गुणा:—श्वता पुनर्नवा सोप्णा तिक्का कफविषापहा । कासहद्रोगशूलापाण्डुशोफानिलार्तनुत् ॥ ४० ॥

5

क्रूर: (पुनर्नवाविशिष्टः ) ॥ ६३ ॥

6

पुनर्नवोऽपरः क्रूरः सयोमण्डलपत्रकः । श्वेतमूलोर्पकेतुर्हावपर्शुभुच्यते ॥ २७६ ॥

7

गुणा:—रक्ता पुनर्नवा तिक्का सारिणी शोफनाशशिनी । रक्तमद्रदोषप्रनी पाण्डुपित्तप्रमर्दिनी ॥ २७७ ॥

8

राजनिघण्टौ पर्पतादिः पञ्चमो वर्गः:-

9

पुनर्नवाङन्या रक्ताक्तव्या कूरा मण्डलपत्रिका । रक्तकाण्डार्पकेतुलोर्हिता रक्तपत्रिका ॥ ४०६ ॥ वैशाखी रक्तवर्भोः शोफनी रक्तपुष्पिका । विकखरा विपन्नी च चात्रण्या च सारिणी ॥ ४०७ ॥

10

वर्षाभव: शोषणपत्रौ भौमः संमीलितदुग्धम् । पुनर्नवो नवो नव्य: याच विंशतिसंख्याया ॥ ४०८ ॥

11

गुणा:—रक्ता पुनर्नवा तिक्का सारिणी शोफनाशशिनी । रक्तमद्रदोषप्रनी पाण्डुपित्तप्रमर्दिनी ॥ ४०९ ॥

12

राजनिघण्टौ पर्पतादिः पञ्चमो वर्गः:-

13

नीलपुनर्नवा (पुनर्नवाविशिष्टः ) ॥ ६४ ॥

14

नीला पुनर्नवा नीला इयामा नीलपुनर्नवा । कृष्णया नीलावपर्षाभूर्नीला-दिशाभिान्विता ॥ ४१० ॥

15

गुणा:—नीला पुनर्नवा तिक्का कडूष्णा च रसायनी । ह्रद्रोगपाण्डुवायुथुष्वातकफपाहा ॥ ४१ ॥

16

(८५) सैरेयकः

17

सैरेयक: सहचर: सैरेयथ सहचारः । पीतो रक्तोथ नीलक्ष कुसुमाइस्तं विभावयेत् ॥ २७८ ॥ पीतः: कुरण्टको क्षयो रक्त: कुरवक: स्मृतः ।

18

गुणा:—कुरण्टको हिमस्तिक्त: शोफतुृणाविदाहनुत् । केशो वृष्योथ बल्यक्ष त्रिदोषशमनोतः ॥ २७९ ॥

19

१ क्ष. ड. शोणः

1

६४ धन्वन्तरीयनिघण्टु— [ गुढच्यादिः:-

2

राजिनिघण्टौ करवीरादिर्श्मो वर्गः—

3

अथ रक्ताक्लानः स्याद्रक्तसहाक्ष्यः स चापरिम्लानः । रक्तामलन्तकोऽपि च रक्तप्रसवश्च कुरुवकश्चौ ॥ ४१२ ॥ रामाल्जनकामो रागप्रसवो मधत्ससव प्रवः । सुभगो भस्लानन्द सद्यादियमफिनुचन्द्रमितः ॥ ४१३ ॥

4

गुणाः—उष्णः कटुः कुरुवकौ वातामयशोफनाशनो ज्वरनुत् । ज्वमानश्लोकसस्वार्तिप्रशमनो वर्ण्य ॥ ४१४ ॥ पीतः स क्षिक्रातः पीताम्लानः कुरुटण्टकः कनकः । पीतकुरुवः सुपीतः स पीतककुसमाख सम्संज्ञात् ॥ ४१५ ॥

5

गुणाः—क्षिक्रातः कषाययोष्णस्तिक्क्ष कफवातत्रिज् । दीपनः शोफकण्डतिरक्तत्वदोपनाशन ॥ ४१६ ॥ नीलपुष्पा तु सा दासी नीलाम्लानस्तुच्छादनः । बला चाऽस्तेगला चैव नीलपुष्पा च पक्षिढा ॥ ४१७ ॥

6

गुणाः—आर्तेगला कटडुस्तिका कफमारुत्श्लनुत् । कण्डुकृष्प्र्राणान्हन्ति शोफ्तत्वदोपनाशनी ॥ ४१८ ॥ अन्य्यच—कुण्टटः कुुरण्टो त्रिण्टी सा वन्या सहचारी तु सा पीता । शोणी कुरुवकनाश््री काण्टककिनी शोणाष्टिका चैव ॥४१९ ॥ साङन्या तु नीलशिष्टिका नीलकुरुटण्टष नीलकुसमा च । वाणो वाणा दासी कण्डाऽस्तेगला च सम्संज्ञा स्यात् ॥ ४२० ॥

7

गुणाः—त्रिष्टिकाः कटुस्तिका दन्तमयशान्तदाक्ष शूलघ्नः । वातकफशोफकासत्वदोपविननाशकारिः ॥ ४२१ ॥

8

( ८६ ) बला ।

9

बला भद्रौदेनी वाटी समझा खरायष्टिका । महासञ्छदानिका शीतपाकयोदनाहया ॥ २८० ॥

10

गुणाः—बला स्निग्धा हिमा स्वादुृष्टया दलया त्रिदोपनुत् । रक्तपित्तक्षयं हन्ति बलजो वर्धयत्पि ॥ २८१ ॥

11

राजिनिघण्टौ शताहादिशततुर्तो वर्गः—

12

बला समञ्छदानिका च भद्रा भद्रौदेनी स्यात्वरकाष्टिका च । कल्याणीनी भद्रवला च मोटा वाटी बलाख्य्येति दशाहया स्यात् ॥ ४२२ ॥

13

गुणाः—बलाऽित्तिका मधुरा पित्तािसारनाशनी । बलवर्ध्यप्रमधा पुष्टिकफ्रोगविशोधनी ॥ ४२३ ॥

14

१ ज. 'स्तुपादः' २ ज. ट. कण्ट: । ३ ट. कुरटो ४ क. च. 'क्षतं ह।' ५ ज. 'रोधविः' ।

1

१ प्रथमो वर्ग: ] राजिनिघण्टसहितः: | ६९

2

महावला ( वलाविषः ) ॥ ६९ ||

3

महावला वर्षापुष्पी तथा वाष्पायनी स्मृता । सहदेवा देवसहा पीतपुष्पी वृहकला ॥ २८२ ॥

4

गुणः:-महावला तु ह्रोगवाताशःशोफनाशनी । शुक्रवृद्धिकरी हन्यादिप्रयं च जवरं गुणाम् ॥ २८३ ॥

5

राजिनिघण्टटौ शताहादिश्चतुथर्तो वर्गः—

6

महावला जेयेपुवला कटंभरा केसरूढा केसरिका मृगैदिनी । स्यार्पपुष्पाडपि च केसर्वर्धनी पुरासिनीनी देवसहा च मारिणी ॥ ४२४ ॥ सहदेवी पीतपुष्पी देर्वाही गन्धल्लरी । मृगा मृगगया चेति क्षया समदशादाया ॥ ४२५॥

7

गुणः:-महावला तु ह्रोगवाताशःशोफनाशनी । शुक्रवृद्धिकरी वलया विपमजवरहारिणी ॥ ४२६ ॥

8

गाञैरुकी ( वलाविषः ) ॥ ६६ ॥

9

गाञैरुकी नागवला खरगन्थानिका झपा । विश्वदेवा तथाऽरिष्ट खण्डा हस्तवगवेधुका ॥ २८४ ॥

10

गुणः:-गाञैरुकी मधुराम्ला कपायोणा गुरस्तथा । कतुस्तिक्ता च वात्री वर्णणपित्तकारजित् ॥ २८५ ॥

11

राजिनिघण्टटौ शताहादिश्चतुथर्तो वर्गः—

12

भद्रौदनी नागवला खरगन्था चतुष्फल । महोद्या महाशाखा महापात्र महाफल ॥ ४२७ ॥ विश्वदेवा तथाऽरिष्टर्वा हस्तवगवेधुका । देवणण्डा महादणण्डा घंटेस्तादास्तु पौड ॥ ४२८ ॥

13

गुणः:-मधुराम्ला नागवला कपायोणा गुरस्तथा । कण्डहतिकुष्वात्री वर्णणपित्तकारजित् ॥ ४२९ ॥

14

बलिका ( वलाविषः ) ॥ ६७ ॥

15

वलिकाऽतिवला प्रोक्ता वाष्पपुष्पी च कङ्क्ता । वृष्या प्रोक्ता वृष्पगन्था सैव भूरिवला लता ॥ २८६ ॥

16

गुणः:-वातिपपाहं ग्राहि वल्य वृपयं वल्ललात्रयम् ।

17

राजिनिघण्टटौ शताहादिश्चतुथर्तो वर्गः—

18

वलिकाऽतिवला वलया विकॢ वाष्पपुष्िका घणटा । शीता च शीत-पुष्पा भूरिवला वृष्पगन्धीका दशशा ॥ ४३० ॥

19

१ क. 'ला वाष्वतु ' २ क. ड, 'पुष्पा वृं ।

20

१

1

६६ धन्वन्तरीविनिघण्टः— [ गुच्छाद्या::-—

2

गुणाः—तिक्का कडिशतिवला वातनी कृमिनाशिनी । दाहृतृणाविपछर्दि- क्रेदोशमनी परा ॥ ४३१ ॥

3

बला (बलाविशेषः ) ॥ २६८ ॥

4

बला चातिवला चैव महावलवला बला । अन्या राजला चेति बलाया: पञ्चकं मतः ॥ २६७ ॥

5

गुणाः—तत्तिपसवात्जिज्राहि वल्य वृष्यं च कृष्ण्जित । स्निग्धं मधुरायुषयं वातास्तग्दरनाशम् ॥ २६८ ॥

6

राजिनिघण्टौ शताहादिकथुर्तो वर्गः—

7

महासञ्जदौदिनika बलाहया वृक्षारूढा वृद्धिबलाक्षतण्डला । भुजंगिजहाऽपि च शीतपाकिनी शीतलता वाला शीतवरा आलोत्तरा ॥ ४३२ ॥ बल्या स्वर्हटी चैव व्यालजिहा त्रिक्ष्वा ।

8

गुणाः—महासञ्जा मधुरा अम्ल चैव त्रिदोषहा । युक्ता बुधैः प्रयोक्तव्या ज्वरदाहविनाशिनी ॥ ४३३ ॥

9

( ८७ ) प्रसारणी ।

10

प्रसारणी सुप्रसरा सरणी सारणी च सा । चारुपर्णी राजवला भद्रपर्णी ततानिका ॥ २८९ ॥

11

गुणाः—प्रसारणी गुरुरुस्तका सरा संधानकुन्मता । त्रिदोषशमनी वृष्पा तेजःकानिन्वलभद्रा ॥ २९० ॥

12

राजिनिघण्टौ पर्पतादिः पञ्चमो वर्गः—

13

प्रसारणी सुप्रसरा सारणी सरणी सरा । चारुपर्णी राजवला भद्रपर्णी ततानिका ॥ ४३४ ॥ प्रवला राजपर्णी च वलया भद्रवला तथा । चन्द्रवली भद्रा च क्ष्येया पञ्चदशाह्या ॥ ४३५ ॥

14

गुणाः—प्रसारणी गुरगुणा च तिक्का वातविनाशिनी । अर्शःश्क्षयथुस्त्री च मलविष्टम्भहारिणी ॥ ४३६ ॥

15

( ८८ ) शतावरी ।

16

शतावरी शतपदी पीवीरिन्न्दीवरी वरी । कृष्णप्यमोक्ता द्वीष्तुर्द्वीपिककों चोर्ध्व- कण्टका ॥ २९१ ॥

17

गुणाः—शतावरी हिमा तिक्का रसे स्वादुः क्षयासृजित । वातापितहरा वृष्पा रसायनवरा स्मृता ॥ २९२ ॥

18

१ ट. ड. खिरिहटी । २ क्ष. 'का खरक' ।

1

१ प्रथममो वर्ग: ] राजनिघण्टुसहित: । ६७

2

राजनिघण्टटौ शताहादिश्चतुर्थो वर्गः— शतावरी शतपदी पीवरीन्दीवरी वरी । कृष््यप्रोक्ता द्वीपशत्रुर्दीपिकामरक- ण्टिका ॥ ४३७ ॥ सूक्ष्मपत्र सुपत्र च बहुमूला शताहा । नारायणी स्वादुरसा शताहा लघुपुणिका ॥ ४३८ ॥ आत्मशल्या जटामूला शतवीर्या महौदिनी । मधुरा शतमूला च केशिका शतनेत्रिका ॥ ४३९ ॥ विश्वार्या वैष्णवी काप्र्णी वासुदेवी वरीसी । दुर्र्मरा तैजवल्ली च स्यात्रयक्सिशदा- हद्या ॥ ४४० ॥

3

सहसवीर्या ( शतावीरीविशेषः ) ॥ ६९ ॥ ।

4

सहसवीर्या भीरूक्ष रङ्गिणी बहुपुत्रिका । महापुरपदन्ता च शतावर्यर्ध्व- कंटिका ॥ २९३ ॥ गुणाः—सहसवीर्या मेध्या तु हया वृष्या रसायनी । शीतवर्र्य निहन्तयशोर्- ग्रह्णीयनमानम् ॥ २९४ ॥ ।

5

राजनिघण्टटौ शताहादिश्चतुर्थो वर्गः— महाशतावरी वीरा तुङ्गिनी बहुपुत्रिका । सहसवीर्या सुरसा महापुरूपद- ंटिका ॥ ४४१ ॥ ऊर्ध्ववकण्टा महावीर्या फणिजिह्हा महाशाना । शतवीर्या स्वीर्य च नामन्याख्योदय ॥ ४४२ ॥

6

गुणाः—शतावर्यौ हिमे मधुरे पित्तजितपरे । कफवातहरे तिक्के महाश्रेष्ठे रसायने ॥ ४४३ ॥ शतावरीद्रीयं वृण्यं मधुरं पिच्छजिद्धिष्मम् । महती कफवा- त्री तिक्का श्रेष्टा रसायने ॥ ४४४ ॥ कफपित्तहरास्तिकास्तस्या एवाडूरा: स्मृता: ।

7

( ८९ ) एरणण्ड: ।

8

एरणण्डस्तरुणः शुक्लशित्रो गन्धर्हहस्तक । पञ्चञुलोर्धमानमाणण्ड दीर्घदण्ड: ॥ २९६ ॥ रक्तोपर:, हस्तिकर्णो व्याघ्रो व्याघ्रदलो रुखु । रुखको हस्तिकर्र्णी च चक्षुकोतानपतक ॥ २९६ ॥

9

गुणाः—*एरण्डोपि रसे तिक्त: स्वादूष्ोणिलनासः । उत्दावर्त्प्लीही- गुल्मवस्तिश्लात्रवृद्धनुत् ॥ २९७ ॥ गुरुत्वात्प्रशमनो विकाराङ्गणिता-

10

• क. ड. पुस्तककयो:— 'तैलमरेन्द्रअञ्ज वल्य गुरूपणं मधुर सरम् । ताक्ष्नोणं पिच्छछल विश्रं रक्ताण्डार्ववं भृषम् ' इति श्लोको दश्यते ।

11

१ ख. ड. अ. ण. तुङ्गिनी । २ ज, छ. ड. ऊर्ध्वकन्डा । ३ क. ड. हस्तिपर्णि ।

1

६८ धन्वन्तรียिनिघण्टु:- [ गुच्छायादि:१ प्रथमो वर्ग: ]

2

अयेत् । फलं स्वाद्यु च सक्षारं लुणणं भेदि वाताजित् ॥ २०८ ॥ एरण्डयुगुलं वृप्यं स्वादु पिच्छसममीरजित् ।

3

राजनिघण्टण्टौ शालमल्यादिप्रथमो वर्ग:—

4

श्वेतैरण्ड: सितरैण्डश्चित्रो गन्धर्वहस्तक: आमण्डस्तरुण: शुक्र्रो वातारि-दीर्घण्डक: ॥ ४४५ ॥ पश्च्वाजुलो वर्धमानो रुकको द्वादाहयः रैकैरण्डशो परो व्याग्रो हस्तिकर्णो रुसुस्तथा । उरुक्कको नागकर्णक्षुरत्तानपत्रतः ॥ ४४६ ॥ करपणी याचचक: स्िनग्धो व्याग्रदलस्थथा । तत्करस्त्रीवीजय हस्तैरण्डक्षिपक्षधा ॥ ४४७ ॥

5

गुणा:—श्वेतैरण्ड: स ककटुररससत्त्व उष्ण: कफफार्थिभंसं धत्ते ज्वरहरम-रुकसाहारी रेंसार: । रैकैरण्ड: भयुपचन: शान्तर्कार्तिपाण्डुभ्रांतिस्वा-सजवरकफहरोचचत्रो लघुष ॥ ४४८ ॥

6

राजनिघण्टण्टौ शालमल्यादिप्रथमो वर्ग: —

7

स्थूलैरण्ड: ( एरण्डविशेष ) ॥ ७० ॥

8

स्थूलैरण्डो महैरण्डो महापश्च्वाजुलादिक: ।

9

गुणा:—स्थूलैरण्डो गुणाणाख्य: स्याद्रसवीर्यविपक्तु ॥ ४४९ ॥

10

वर्गेतरद्देत्तद्भोगगतम्—

11

॥ १ ॥ वृष्पमेधा ।

12

वृष्पमेधा च मेपात्रीर्वास्त्रैच्छगलात्रिका ।

13

गुणा:—वृपगनन्था रसे तिक्का कापाया मधु कतु । विपाकशमनी शीतल लक्ष्मी मारुतकोपनी ॥ १ ॥

14

राजनिघण्टण्टौ गुच्छायादिस्तृतीयो वर्ग:—

15

वस्तास्त्री वृपगनन्थाया मेपात्री वृत्रपत्रिका । अजात्री वोकडी चैव स्यादिलिपयोपा पाहद्या ॥ २ ॥

16

गुणा:—वस्तास्त्री स्याक्तकटुरसा कासदोपविनाशशिनी । बीजदा गर्भजननी कीर्तिता भिपगुत्तम् ॥ ३ ॥

17

गुच्छायादिर्यं वर्ग: प्रथम: परकीर्तित ।

18

उर्ध्वोर्र्दोपहरण: सर्वमयविनिनानाश: ॥

19

इति रसवीर्यविपाकमहिते: राजनिघण्टयुगुतधन्वन्तรียिनिघण्टौ गुच्छायादि: प्रथमो वर्ग: ॥ १ ॥

20

• • अय, वृष्पमेभयास्तथाऽस्मिनेव वर्गे पूर्व गताया: (२४)चतुर्विंशसंख्यामितिताया:

21

शुर्क्याथ परस्परसंन्वन्थावाद्र्गतान्ते संग्रहीता ।

22

६ वसासा: ।

1

[ २ द्वितीयो वर्ग: ] राजनिघण्डुसहित: । ६९

2

अथ राजनिघण्डुसहितधनवन्तरीयनिघण्टौ द्वितीयय: शतपुष्पादिको वर्गः

3

( १ ) शतपुष्पा ।

4

शतपुष्पा मिश्रगर्षणपा पीतीका वैधवी शिफा । अतिछत्रा त्वावापुष्पा शदाहा कारवी स्मृता १ ॥

5

गुणा:—शदाहा कडुकका तिक्ता स्ग्धघोणा श्रेष्मावातत् । ज्वरनेत्रवणहन्ति वस्तिकर्मणि श्यते ॥ २ ॥ शतपुष्पादं चौक्तं तृपयं मधुरगुल्मजित । वातत्रं दीपं स्तन्यं कफकृदुचिदायकम् ॥ ३ ॥

6

राजनिघण्टौ शदाहादिच्छथुर्थो वर्ग::-

7

शदाहा शतपुष्पा च मिश्रगर्षणपा च पोतीका । अहिच्छत्राऽप्यवापुष्पा माधवी कारवी शिफा १ ॥ संगतपत्रिका छत्र व्रपुष्पा सुपुष्मिका । शतप्रसूना बहुला पुष्पाद् शतपत्रिका ॥ २ ॥ वनपुष्पा घूरपुष्पा सुगन्धा सूक्ष्मपत्रिका । गन्धारिकातिच्छत्रा च चतुर्विशिनामिका ॥ ३ ॥

8

गुणा:—शदाहा तु कडुस्तिक्ता स्ग्धघा श्रेष्मातिसारानुत् । ज्वरनेत्रवृण्री च वस्तिकर्मणि श्यते ॥ ४ ॥

9

( २ ) मिश्रेया ।

10

मिश्रेया तालपर्णी तु तालपत्री मिश्रविष्टथा । शालेय:: स च शालीनो नाक्ष्वा शीतशिवो मतः ॥ ४ ॥

11

गुणा:—तिक्का स्वादुहिमा तृप्या दुर्र्माक्षयज्ञिनमिशी । क्षतक्षीणता वल्या वातपित्तास्रोषपित ॥ ५ ॥

12

राजनिघण्टौ शदाहादिच्छथुर्थो वर्ग::-

13

मिश्रेया तालपर्णी च तालपत्रा मिश्रविष्टथा । शालेया स्याच्छीतशिववा शालीना वनजा च सा ॥ ९ ॥ अवापुष्पा मधुरिका छत्र सहितपुष्पिका । सुपुष्पा सुरसा वन्या येया पञ्चदशद्या ॥ ६ ॥

14

गुणा:—मिश्रेया मधुुरा स्ग्धघा कट्ट: कफहरा परा । वातपित्तोधोषप्रछ्लीहजनतुविशानी ॥ ७ ॥

15

१ क. 'पा पैतिं । ख. 'पा शोफिका । ग. ड. 'पा पोति । २ ग. प्रागधी । ३ ख. 'फा । अहिच्छत्रा हव्या० । ४ ड. 'य्यं पित्तुक ' । ५ ग. 'पनुतु ।

1

७० धन्वन्तरीयर्निघण्टः— [ शतपुष्पादिको-

2

( ३ ) वाचा ।

3

वचोग्रन्धा गोलोमी जटिलोग्रा च लोमशा । अन्या श्वेतवचा मेध्या पङ्ग्रन्था हैमत्व्यपि ॥ ६ ॥

4

गुणा:—वमनी कदुतिकोष्णा वात्श्लेष्मरपाहा । कण्या च मेध्या कृिमहिद्वन्ध्वामानशान्नुत् ॥ ७ ॥ वचाद्यं तु कटुकं रूक्षोष्णं मलमूत्रम् । दीपनं कफवातत्रं मेध्यापुष्पं च पाचनम् ॥ ८ ॥ जन्तुग्रं चोग्रन्धा स्थण्ठरोगजित ।

5

राजिनिघण्टै पिप्पलयादिः पित्रो वर्गः—

6

वचोग्रन्धा गोलोमी जटिलोग्रा च लोमशा । रक्तोत्री विजया भद्रा मङ्गलयेति दशाहया ॥ ८ ॥

7

गुणा:—वचा तिक्का कट्टष्णा च कफामग्रन्थिशोफनुत् । वात्जवरतिसारणी वान्तिकृन्मादभूतनुत् ॥ ९ ॥

8

राजिनिघण्टै पिप्पलयादिः पित्रो वर्गः—

9

मेध्या (वचाविशेष:) ॥ १ ॥

10

मेध्या श्वेतवचा तवन्न्या पङ्ग्रन्था दीर्घपत्रिका । तीक्ष्णगन्धा हैमवती मंगलया विजया च सा ॥ १० ॥

11

गुणा:—श्वेतवचाऽतिगुणाया मतिमेधायु:समृद्धिदा कफनुत् । तृष्या च वातभूतक्रममिदोपश्नी च दीपनी च वचा ॥ ११ ॥

12

( ४ ) हपुषा ।

13

हपुपा घिपा विश्रा विश्वग्रन्धाऽतिगिनधिका । अपरा आश्वत्थफला कैच्छ्छष्मा ध्वाक्षनाशिनी ॥ ९ ॥

14

गुणा:—हपुपा कदुतिकोष्णा गुरुर्वातबलासजित् । अर्शीसि गुल्मशालानि हन्ति जन्तदूर्दैः सह ॥ १० ॥ श्रीहोदरविबन्ध्री शूलगुल्मारशींसां हिता ।

15

राजिनिघण्टै शताहादिक्षतुर्तो वर्गः—

16

हपुपा विपुपा विश्रा विश्वग्रन्धा विगन्धिका । अनन्या चासौ स्वल्पफला कच्छछ्री ध्वाक्षनाशिनी ॥ १२ ॥ वृहहशुविषधी च कफन््री चापराजिता । पूर्वा तु पञ्चनाद्री स्याद्यापरा सम्प्रधाभिधा ॥ १२ ॥

17

गुणा:—हपुपा कदुतिकोष्णा गुरु: श्लेष्मवलासजित् । मदरोदरविबन्ध- शूलगुल्मारशींसां हरा ॥ १४ ॥

18

१ छ. विशा मित्र्र । २ ड. कच्छछ्री ।

1

२ द्वितीययो वर्ग: । राजनिघण्टुसहित: । ७१

2

( ५ ) विड्ढा ।

3

विड्ढा जन्तुह्री च कृमिन्नी चित्रतण्डला । तण्डुली कृमिहाऽमोघा कैरला मृगामिनी ॥ १११ ॥

4

गुणाः—रुष्णोष्ण कटुक पाके लघु वातकफफपहम् । ईपित्तकं विपानहन्ति विड्ढा कृमिनशाशनम् ॥ १२ ॥

5

राजनिघण्टटौ पिप्पुल्यादि पष्ट्रो वर्गः—

6

विड्ढा कृमिहं चित्रतण्डला तण्डुलीयका । वातारिस्तण्डला प्रोक्ता जन्तुह्री मृगामिनी ॥ १५ ॥ कैरली गहराऽमोघा कपपाली चित्रतण्डला । वरा सुचित्रवीजा च जन्तुह्री च पोडशा ॥ १६ ॥

7

गुणाः—विड्ढा कटुर्णा च लघुवातकफार््तिनतु । अग्निमान्यारचिभ्रान् कृमिोषिननाशनी ॥ १७ ॥

8

( ६ ) कुटजः

9

कुटज: कौटज: कोटो वत्सको गिरिमालिका । कलिङ्ग म्लिकापुष्प इन्द्र-वृक्षोदय वृक्षः ॥ १३ ॥

10

गुणाः—कुटज: कटुजस्तिक्तः काययो रुक्षशीतल: । कुप्रातीसारपित्तास-गुदानि विनाशयेत् ॥ १४ ॥

11

राजनिघण्टटौ प्रभ्रादिर्र्णवमो वर्गः—

12

कुटज: कौटज: शक्रो वत्सको गिरिमालिका । कलिङ्ग म्लिकापुष्प: प्रास्त्रज्य: शक्रपादप: ॥ १८ ॥ वरतिक्को यवफल संग्रही पाण्डुरधुमम् । प्रात्रपेण्यो महागनन्ध: सत्यापच्छद्शाधिभि: ॥ १९ ॥

13

गुणाः—कुटज: कटुटिक्कोष्ण: कपायक्षतिसारोजित् । तत्रासितोऽसपित्त-स्तत्वगोोषार्शोननिकुन्तः ॥ २० ॥

14

( ७ ) इन्द्रयव:

15

फलानि तस्येन्द्रयवा: शक्रादा: स्थु: कलिङ्गका । तथा वत्सकोवीजानानि प्रोक्ता भद्रयवस्थ: १५ ॥ वजजे गहरं चैव सा चोक्का कृष्णतण्डला ।

16

गुणाः—शक्रादाह: कटुटिक्कोष्णाक्तिदोषपत्राश दीपना: । रक्तार्स्यायतिसारं च घ्र्न्ति शूलमीस्थ: ॥ १६ ॥

17

१ क्ष. कट्टरूण । २ ट. 'हा चैत्रा त० । ३ ग. 'टजो गिरिरजो वत्सव* । ४ क. ख. घ. ड. 'को हिमम* । ५ 'यो गुर्शी* । ६ छ. ड. विशोधयेत् ।

1

७२ धन्वन्तरीययनिषण्डुः— [ शतपुष्पादिको—

2

राजनिघण्टटौ भभद्रदिर्नवमो वर्गः—

3

इन्द्रयवा तु श्राद्धा शुक्रबीजानी वत्सकः । तथा वत्सकवीजानी भद्राजा कुटजाफलम् ॥ २१ ॥ क्षया भद्रयवा चैवं वीजान्ता कुटजाभिधा । तथा कलि्जबीजानी पर्यायर्र्शाभिधा ॥ २२ ॥

4

गुणाः—इन्द्रयवा कडुस्तिक्ता शीतल कफवातररक्तपितहररा । दाहातिसारश-मनी नानाजवरदोोषमूलमग्न्री ॥ २३ ॥

5

(८) यवक्षारः ( त्रिक्सारन्तगतः )

6

यवक्षारः स्मृतः पाकोयो यर्वजो यावशूकज । यवाहः शुक्रजो यव्यो याव- शूको यावग्रज ॥ १७ ॥

7

गुणाः—यवक्षारः कट्टूष्णश्च कफवातोदार्तिजित् । आमशोलाम््रीकृच्छ- विपदोपहरः सैरै ॥ १८ ॥ ऊष्णो विरुक्षणस्तिक््ण दीपन कफवातजित् । पिचासाद्वूपण ह्यो यवः क्षार उच्यते ॥ १९ ॥

8

राजनिघण्टटौ पिप्पलयादिः पत्रो वर्गः—

9

यवक्षारः स्मृतः पाकोयो यवजो यवसूचकः । यवशूको यावदाह यावपप्तं यावग्रजः ॥ २४ ॥

10

गुणाः—यवक्षारः कट्टूष्णश्च कफवातोदार्तानुत् । आमशोलाम््रीकृच्छ- विपदोपहरः सरः ॥ २५ ॥

11

(९) सर्जिक्षारः ( त्रिक्सारन्तगतः )

12

क्षारोन्यः सर्जिकाक्षारः सर्जिकाथ सुवर््चिका । सुवर््चकः सुत्वचौढ सुखर्वचः सं एव च ॥ २० ॥

13

गुणाः—सर्जिकोप्णा कडुः क्षाररसा वातकफौलौ जयेत् । गुल्माध्मानकृमीन्ना- न्यमेोजतरनानाशनी ॥ २१ ॥

14

राजनिघण्टटौ पिप्पलयादिः पत्रो वर्गः——

15

स्वर्जिक्षारः स्वर्जिकथ क्षारस्वर्जी सुखवार्श्चकः सुवर््चकः सुवर््ची च सुख- वाचा वष्पम ॥ २६ ॥

16

गुणाः—स्वर्जिकः कडुरुष्णश्च तीक्ष्ण वातकफफर््तनुत् । गुल्माध्मानकृमी- नन्ति व्रणजाठर्दोपनत् ॥ २७ ॥

17

१ क. ड. 'वज: शुक्रज: स्मृततः । य* १ २ ड. पर: १ ३ क. ख. ग. स उच्यते । गु* ।

1

२ द्वितीययो वर्गः ] राजनिघणटुसहितः । ७३

2

( १० ) †टडङ्कुणः ( त्रिक्षारन्तगतः )

3

टडङ्कुष्टगुणक्षारो मालतीरससंभवः । द्रावी द्रववकक्षैव लोहानां शुद्धिका- रक ॥ २२ ॥

4

गुणाः—कथितटडङ्गुणक्षारः कट्टूणः कफनाशकः स्थरादिविपत्रक्ष कास- श्वासपहरक ॥ २३ ॥ विरुक्षोणिलहरः श्लेष्मा पित्तदूषणः । अग्निदी- मकररक्षीष्णडङ्गुणक्षार उच्यते ॥ २४ ॥

5

राजनिघणटौ पिप्पल्यादिः पत्रो वर्गः—

6

टडङ्कुष्टक्षारो रक्षकारो रसाधिकः लोहद्रावी रसप्रत्र सुभगो रञ्दक्ष सः ॥ २८ ॥ वर्तुलं कणकक्षार्कं मलिनं धातुवलभम् । त्रयोदशाहाय्यात्र कथितं तु द्विषभैरै ॥ २९ ॥

7

गुणाः—कथितटडङ्गुणक्षारः कट्टूणः कफनाशकः स्थरादिविपत्रक्ष कास- श्वासपहरक ॥ ३० ॥

8

राजनिघणटौ पिप्पल्यादिः पत्रो वर्गः—

9

टडङ्कुणम ( टडङ्कुणभेदः ) || २ ॥

10

द्वितीययं टडङ्कुणंं श्वेतं श्वतकं श्वेतडङ्कुणम् । लोहशुद्धिकरं सिन्धुमालतीतीरसं- भवम् ॥ ३१ ॥ शिवं च द्रवकं प्रोक्तं शितसारं दशाभिभम् ॥

11

गुणाः—सुखेतं टडङ्कुणं स्निग्र्भं कट्टूणं कफवतनुत् । आमक्षयापहच्छाविप- कासममलापपहम् ॥ ३२ ॥

12

( ११ ) सैन्ध्यवम् ।

13

सैन्वं सिन्धु सिन्धृत्थ नादयं सिन्धुजं शिववम् । शुद्धं शीतशिवं चान्य- नymमन्थं शिलातमकम् ॥ २९ ॥

14

गुणाः—सैन्ध्यं शिशिरं स्निग्र्भं लघु स्वादु त्रिदोषपित । ह्यं नेत्रत्ररोगप्रं वणारोचकानानाशम् ॥ २६ ॥ सैन्ध्यवं स्वादु चक्षुष्यों तृप्तयं रोचनदीपनम् । आविदााहि विबन्ध्रमं सुखदं स्यात्रदोोषपित ॥ २७ ॥

15

राजनिघणटौ पिप्पल्यादिः पत्रो वर्गः—

16

सैन्ध्यवं स्याच्छीताशिवं नादयं सिन्धुजं शिवम् । शुद्धं शिवात्मजं पथ्यं मणिमन्थं नवाभिभम् ॥ ३३ ॥

17

• टडङ्कुणशोधनम्—टडङ्कुणं वर्धियोगेन स्फुटितं शुद्धतां व्र्जेत् । टडङ्णोग्निकरो रोद्धः: कफशो चातपित्तत् ॥ १ ॥

18

१ घ. �वः । सौभाग्यद्रववक । २ ज, सितक्षारं । ३ क. ख. ग. शिवात्मजम् । ग. शिलातमकम् । १०

1

७४ धन्वन्तरीयनिघण्डः— [ शतपुष्पादिको—

2

गुणा:---सैन्धवं लवणं दृशयं चक्षुषयं रुचिदीपनम् । त्रिदोषमनं पूतं तृणदोषपिविवन्धजित् ॥ ३४ ॥ सैन्धवं द्विविविवं क्षयं शीतं रक्तमिति क्रमात् । रसववीर्यविपाकये गुणाढ्य पूतानां शिवम् ॥ ३५ ॥

3

( १२ ) विडडम् ( विडम् )

4

विडं कृत्रमक घूर्तं क्षारं द्रावणमासुुरम् । सुपाकयं कण्डवललवणं कृतकं चेति नमतः ॥ २८ ॥

5

गुणा:---सक्षरां दीपनं शूलहरोगकफनाशानम् । रोचनं तीक्ष्ष्णणं च विडं वातानुलोमनम् ॥ २९ ॥

6

राजिनिघण्टौ पिप्पलादि: पष्ट्रो वर्गः—

7

विडं द्राविडिक खण्डकं कृतकं क्षारमासुुरम् । सुपाकयं कण्डवललवणं घूर्तं कृत्रिम दश ॥ ३६ ॥

8

गुणा:---विडमृष्णणं च लवणं दीपनं वातानाशानम् । रञ्च्यं चाजीर्णशूलत्रं गुल्ममेहविनाशनम् ॥ ३७ ॥

9

( १३ ) अक्षमम् |

10

अक्षं सौवर्चलं प्रोक्तं रुककं ह्यगन्धकम् । तिलकं कृष्णณलवणं तकाल-लवणं स्मृतम् ॥ ३० ॥

11

गुणा:---लघु सौवर्चलं पाके वीर्यशोणं विपदं कटु । गुल्मशूलविवन्धन्ध्रं ह्यं सुरभि रोचनम् ॥ ३१ ॥

12

राजिनिघण्टौ पिप्पलादि: पष्ट्रो वर्गः——

13

सौवर्चलं तु रुककं तिलकं ह्यगन्धकम् । अक्षं च कृष्णณलवणं रञ्च्यं द्राविकं तथा ॥ ३८ ॥

14

गुणा:---सौवर्चलं लघु क्षारं कट्टपूर्णं गुल्मजन्तुजित् । ऊर्ध्वातामशूलार्ति-विवन्धरोचकाचयेत् ॥ ३९ ॥

15

( १४ ) उर्दिदम् (औषिदम् )

16

*औषिदं पांशुलवणं रोमकं वसुकं वसु । उखरं पांवक्षारमौ सर्व-गुणं तथा ॥ ३२ ॥

17

• आयुर्वेदविज्ञाने—औषिदं पांशुलवणं यज्ञतां भूमित: स्वयम् ।

18

१ ख. ग छ. द्राविडडमा० २ ख. कृत्रिं । ३ ग. छ. क्ष. 'ने सूक्ष्मं हं ' ४ ड. रोचनम् । ५ ज. रञ्च्य काकाद्रवति । ६ क्ष. उर्दिदं । ७ क. क्ष. 'ते सर्वगुणोत्तरम् । गु० ।

1

२ द्वितीययो वर्ग: ] राजिनिघण्टुसहित: । ७५

2

गुणाः—लघु तीक्ष्ष्णोष्णक्दि सूक्ष्मं वातानुलोमनम् । सतिककं कटुकं क्षारं विद्याल्वणमौच्छदिद्रम् ॥ ३३ ॥ पांशुज तिक्तम्यर्गु व्यव्याय पाचितम् ।

3

राजिनिघण्टौ पिप्पलयादि: पष्टो वर्ग:— रोमकमौच्छदिमुक्तं वसुकं वसु पांशुल्वणमूश्ररजम् । पांवमौखाररमैण-मौर् सर्वसह रुद्रः ॥ ४० ॥

4

गुणाः—रोमक तीक्ष्ष्णम्यर्णं कडु तिक्तं च दीपनम् । दाहशोपककं ग्राहि पित्तकोपकरं परम् ॥ ४१ ॥

5

(१५) सामुद्रलवणम् ।

6

सामुद्रलवण much प्राहु: क्षारं च शिषिरं तथा । समुद्रजं सागरजं लवणोधिससंभवम् ॥ ३२ ॥

7

गुणाः—सामुद्रलवणं पाके नात्यष्णमविदाहि च । भेदनं स्ृघभीपपच शूलत्रं नातिपित्तम् ॥ ३३ ॥

8

राजिनिघण्टौ पिप्पलयादि: पष्टो वर्ग:— समुद्रकं तु सामुद्रं समुद्रलवणं शिवम् । वंशिरं सागररोत्थ च शिषिरं लवणणाधिजम् ॥ ३८ ॥

9

गुणाः—सामुद्रं लघु ह्यं च पलितासदद्पित्तम् । विदाहि कफवातत्रं दीपनं रुचिककृतपरम् ॥ ४३ ॥

10

राजिनिघण्टौ पिप्पलयादि: पष्टो वर्ग:— नीलककाचोद्रवम् । (लवणविशेषः) ॥ ३ ३ ॥

11

नीलककाचोद्रवं काचितिलकं काचसंभवम् कृष्णलवण पाकाजं स्मृतम् ॥ ४४ ॥ काचाथोथ हद्र्यगन्त्यं च तत्काललवणं तथा । कुरुविन्दलं कृत्रिमं च चतुर्िश ॥ ४५ ॥

12

गुणाः—काचादिलवणं रच्यमीपत्क्षं च पित्तम् । दाहकं कफवातत्रं दीपनं गुमशूलहत ॥ ४६ ॥

13

राजिनिघण्टौ पिप्पलयादि: पष्टो वर्ग:— गाढाठलवणम् (लवणविशेषः ) ॥ ४ ४ ॥

14

गाढाठदिलवणं शुभ्रं पृथ्वीजं गडेदेशजम् । गडोत्थ च महारम्भं साम्म्भरं सम्भरोद्रवम् ॥ ४७ ॥

15

गुणाः—गडोत्थ तीष्णलवणमीपदम्ं मलापहम् । दीपनं कफवातत्रमशों क्लष्टशोधनम् ॥ ४८ ॥

1

७६ धन्वन्तरीยนिघण्टः— [ शतपुष्पादिको—

2

राजनिघण्टटौ पिप्पलयादिः पष्टो वर्गः—

3

द्रौण्येयम् ( लवणविशेषः ) ॥ ६ ५ ॥

4

द्रौण्येयं वारर्हर्यं द्रोणीजं वारिज च वार्धीभभवम् । द्रोणीलवणं द्राणं त्रिकूटलवणं च वर्सुसंज्ञम् ॥ ४९ ॥

5

गुणाः—द्रौण्येय लवणं पाके नात्युगुणविदाहि च । भेदनं स्निग्घमीपच शूलघ्रं चाल्पपित्तम् ॥ ६० ॥

6

राजनिघण्टटौ पिप्पलयादिः पष्टो वर्गः—

7

औौपरकम् ( लवणविशेषः ) ॥ ६ 1 ॥

8

औौपरकं सर्वगुगुं सर्वरससं सर्वलवणममुखरजम् । साम्बारं बहुलवणं मेलक लवणं च मिश्रणके नवधा ॥ ५१ ॥

9

गुणाः—औौपरकं तु कदु क्षारं तिक्तं वातकफापहहम् । विदाहि पित्तकृतृदाहि मूत्रसंशोषकारी च ॥ ५२ ॥

10

राजनिघण्टटौ पिप्पलयादिः पष्टो वर्गः—

11

लवणारम् ( लवणविशेषः ) ॥ ७ 1 ॥

12

लवणारं लवणोस्थं लवणणासुरजं लवणभेद्रक्ष । जलजं लवणक्षारं लवणं च क्षारलवणं च ॥ ५३ ॥

13

गुणाः—लोवणारक्षारमत्युगुणं तीक्ष्णं पित्तप्रवृद्धिसम् । क्षारं लवणमीपच वातगल्मादिदोषनुत् ॥ ५४ ॥

14

राजनिघण्टटौ पिप्पलयादिः पष्टो वर्गः—

15

वज्रकम् । ( लवणविविशेषः ) ॥ 8 1 ॥

16

वज्रकं वज्रकक्षारं क्षारश्रेष्ठष्ठं विदारकम् । सारं चन्दनसारं च धूमयोथं श्रैमज गजा ॥ ५९ ॥

17

गुणाः—वज्रकं क्षारमत्युगुणं तीक्ष्णं क्षारं च रौचनम् । गुल्मोदरतितिविष्टम्भ- शूलप्रशमनं सरम् ॥ ६६ ॥

18

राजनिघण्टटौ पिप्पलयादिः पष्टो वर्गः—

19

सर्वक्षारः । ( लवणविशेषः ) ॥ 9 1 ॥

20

सर्वक्षारो बहुक्षारः समूहक्षारस्तथा । स्तोमक्षारों महाक्षारों मल्लारः क्षारमेलकः ॥ ५७ ॥

21

१ ट. धूम्रभ्रजा । २ क्ष. रोचनम् ।

1

२ द्वितीययो वर्ग ] राजिनिघण्टसहितवः ७७

2

गुणा:-सर्वक्षारो क्षतिक्षारक्षुयो वास्तिशोधनः । गुदावर्तकृमित्रक्ष मलवस्त्र विशोषणः ॥ ३८ ॥

3

( १६ ) *हिड्डु ।

4

हिड्डु रामठम्यग्रं जन्तुत्रं भूतानानाशम् । अगृढगन्ध वाहीकीं चरणं स्ूपघृत ॥ ३६ ॥

5

गुणा:-हिड्डूष्णं कटुकं ह्ययं सरं वातकफौ कृमीन् । हन्ति गुलमोद्राक्षमा नवन्थ्यशूलहदायान ॥ ३७ ॥

6

राजिनिघण्टौ पिष्पल्यादिः पत्रो वर्गः— हिड्डूगन्ध भूतारिवर्हीकं जन्तुनाशम् । शलुलगुल्मादििरक्षोत्रमुक्तवीर्य च रामठम् ॥ ३९ ॥

7

अगृढगन्धं चरणं भ्रेदनत् स्ूपघृतपनम् । तीक्ष्णं सहसवेधी येयं पञ्चदशाभिषु ॥ ६० ॥

8

गुणा:-ह्ययं हिड्डु कट्टष्णं च कृमिवातकफपहम् । विवन्न्याधमानशूलत्रं चक्षष्यं गुलमनाशम् ॥ ६१ ॥

9

( १७ ) हिड्डपत्री ( हिज्ज्जी )

10

हिड्डपत्री तु कवरी पृथ्वीका पृथुला पृथु । वाष्पिका दीर्घिका तन्वी विल्लविका दारुपत्रिका ॥ ३८ ॥

11

गुणा:-वाष्पिका कटुतीक्ष्णा ह्या वातकफफपहा । कृमिष्ट्हिवन्न्या- शोंगगुल्महृस्तिशूलनुत् ॥ ३९ ॥

12

राजिनिघण्टौ पिष्पल्यादिः पत्रो वर्गः— पृथ्वीका हिड्डपत्री च कवरी दीर्घिका पृथुः । तन्वी च दारुपत्री च विल्लवी बाष्पी नवादाया ॥ ६२ ॥

13

गुणा:-हिड्डपत्री कटुस्तीक्षणा तिक्कोणा कफवातनुत् । आमकृमिहरा रचया पथया दीपपनचनी ॥ ६३ ॥

14

( १८ ) नाडीहिड्डुः

15

नाडीहिड्डु पलाशौ तु जन्तुका रामठी च सा । वंशपत्री वेणुपत्री पिण्डहिड्डु शिवाट्टिका ॥ ४० ॥

16

*हिड्डूशोधनम्—अक्षरस्थ लौहपात्रे मृद्य रामठं क्षिपपेत् । चाल्यैक्तिचिररत्त्वं योगेषु योञ्येत् ॥ १ ॥

17

१ क. ड. शूलनाशम् । २ क. ख. ग. इ. 'शाख्यो जं ।

1

७४ धन्वन्तरीविनिघण्टतः— [ शतपुष्पादिको-

2

गुणाः—नाडीहिज् ककृष्णं च कफवातार्शान्तकृत् । विष्टम्भनवन्धधाम- दोषं दीपन परम् ॥ ४१ ॥ ।

3

राजनिघण्टौ पिप्लयादिः पञ्चो वर्गः—ऽ

4

नाडीहिज् पलाशाखया जन्तुका रामठी च सा । वंशपत्री च पिण्डाहा सुवीर्यो हिजुनाटका ॥ ६४ ॥ ।

5

गुणाः—नाडीहिज् ककृष्णं च कफवातार्शान्तकृत् । विष्टविबन्धोधोषं मानाहामयहारि च ॥ ६५ ॥

6

(१९) तुम्बुरुः : ।

7

*तुम्बुरुः: सौौरभः सौरौ वनजः सानुजो द्रिजः । *तीक्षणवलकस्तीक्ष्णफलस्तीक्षणपत्रो महामुनि ॥ ४२ ॥ ।

8

गुणाः—तुम्बुरुः ककटतीक्ष्णोतः कफामारुतश्लजित् । अपतेन्द्रोराग्मान-कृमिनग्रो वहहिदीपनः ॥ ४३ ॥ ।

9

राजनिघण्ट्वाम्रादिरेकाशो वर्गः—

10

• • ॥ ६६ फुट्फलः सुगन्धिश स प्रोक्तो द्दाहजन्य ।

11

गुणाः—तुम्बुर्मर्धुरस्तिक्क्ः कृष्णः कफवातनुत् । शूलगुर् दराग्धानकमित्रो वहहिदीपनः ॥ ६७ ॥

12

(२०) सूष््ममैला ।

13

सूष्मैला द्रविडडी तुथा कोरैजी बहुला वृतिः एला कपोतवर्णा च चन्दबाला च निष्कुटी ॥ ४४ ॥ ।

14

गुणाः—सूष्मैला मूत्रकृच्छस्त्री शवाससक्षये हित । सूष्मैला शीतल स्वाद्दुह्या रोचनदीपनी ॥ ४५ ॥ ।

15

राजनिघण्टौ पिप्लयादिः पञ्चो वर्गः—ऽ

16

एला बहुलगल्गन्द्री द्रविडीड निष्कटुटखुटि । कपोतवर्णी गौराङ् बाला बलवती हिमा ॥ ४६ ॥ चन्द्रीका चोपुकुशी च सूष्मसागरगामिनी । गर्भोरि-

17

गन्धफलिका कायास्ताष्टदाहया ॥ ६९ ॥ ।

18

भ्रैदैला ( एलाविशेषः ) ॥ १० ॥

19

भ्रैदैला भ्रैदेला तु त्रिपुटा त्रिपुटोद्रावा । स्थैमैला तक्सगुन्धा च पृथ्वीका कन्याका पुटा ॥ ४७ ॥ ।

20

गुणाः—एला तीक्षा च लघवी स्यातककफवाताविप्रवणान् । वास्तिकैण्डुरुजो हन्ति मुखमस्तकशोधनी ॥ ४८ ॥ ।

21

१ ग. ध. ड. 'तन्त्र्रोद । २ क. ड. त्रिद्वित्रा । ३ क. ड. 'कण्ठरु ' ।

1

२ द्वितीययो वर्ग: ] राजनिघण्टसहितः: । ७९

2

राजनिघण्टौ पिप्पस्यादिः पञ्चो वर्गः— स्थूलेलैला बृहदेला त्रिपटा त्रिदिवोद्रावा च भंदेला । सुरभितवकृच महैला पृथ्वी कन्या कुमारीका चैन्द्री ॥ ७० ॥ कायस्था गोपुटा कान्ता अमृताची गर्षभभव । इन्द्रणी दिव्यगन्धा च विजेयाष्टाशाहध्या ॥ ६७ ॥

3

एलाद्रयगुणा—एलाद्रयं शीतलतिक्तमुक्तं सुगन्ध पिचातिकफपहारी । करोति हद्रोगमलार्तिवास्तिसर्वस्त्रमत्र स्थिरिरा गुणाण्या ॥ ७२ ॥

4

( २१ ) नागपुष्पम् ( अनुराधा )

5

नागपुष्पं मतं नागकेसरम् नागकेसरम् । चामप्ये नागकिलंकं कनकं हेम काश्बनम् ॥ ७८ ॥

6

गुणा:—नागकेसरमलप्पोषणं लघु तिक्त कफपहहम् । वास्तिरुगिवपवातासकण्ड्रं शोफेनाशनम् ॥ ७९ ॥

7

राजनिघण्टौ पिप्पळ्यादि: पञ्चो वर्गः— क्षकिलकं कनककाद् च केसरम् नागकेसरम् । चामप्ये नागकिलंकं नागीर्यं काथनं तथा ॥ ७३ ॥ सुर्र्ण हेमककिलकं रुक्यं हेम च पिञ्जरम् । फणिनगयोगादिकेसरं पञ्चभूमध्यम् ॥ ७४ ॥

8

गुणा:—नागकेसरमलप्पोषणं लघु तिक्त कफपहहम् । वास्तिवातायमत्रं च कण्ठशीर्पूजपहहम् ॥ ७५ ॥

9

( २२ ) त्वक् ।

10

त्वचं वराज्यं भृङ्ग त्वकचोचं शकलमुक्तकटम् । सैहलं लाटर्पण च सुखशोध्य वनप्रियम् ॥ ८० ॥

11

गुणा:—वाराज्यं लघु तीक्ष्नोष्णं कफवातविपापहहम् । कैण्ठवत्ररुजो हन्ति शिरोगोगवस्तिशोधनम् ८१ ॥

12

राजनिघण्टौ पिप्पळ्यादि: पञ्चो वर्गः— त्वचं त्वगवल्कल भृङ्ग वाराज्यं मुखशोधनम् । शकल सैहलं वन्य सरसं रामवहलभम् ॥ ७६ ॥ उत्कटं बहुगन्ध च विज्जुल च चनाप्रियम् । लाटर्पण गन्धवलर्क बरं शीतं वसुक्सति ॥ ७७ ॥

13

गुणा:—त्वचं तु कट्टुकं शीतलं कफकासविननाशम् । शुक्रामशमनं चैव कण्ठशुद्धिकरणं लपु ॥ ७८ ॥

14

१ क. ग. ड. 'मृत्युषणम् । २ क. शोषनामम् । श. शिरो्रेचकम् । ३ क. ग. ड. 'ह्यं वं पि ' । ४ क. ग. ड. कवव ।

1

६० धन्वन्तरीनिघण्टु— [ शतपुष्पादिको—

2

( २३ ) तमालपत्रम् ( पत्रजम् )

3

तमालपत्रं पत्रं स्याप्तलाशं छदनं दल्म् । रामं तापसजं वासो गोपनं वस्त्रमंशुकम् ॥ ९२ ॥

4

गुणा:—पत्रकं कफवाताशोहलासारीचकापहम् ।

5

राजनिघण्टौ पिप्पल्यादिः: पित्रो वर्गः—

6

पत्रं तमालपत्र much च पत्रकं छदनं दल्म् । पलाशमंशुकं वास्तापसयं सुकुमारकम् ॥ ७९ ॥ वस्त्रं तमालकं रामं गोपनं वसनं तथा । तमालं सुभिगन्ध क्षये समदाह्यम् ॥ ८० ॥

7

गुणा:—पत्रकं लघु तिक्ष्ण कफवाताविपापहम् । वास्टिककण्डृतिदोोषप्रमुख मस्तकशोधनम् ॥ ८१ ॥

8

( २४ ) तालीसकम् ।

9

तालीसकं तु तालीसं पत्रं तालीसपत्रकम् । नीलममलकीपत्रं पत्राङ्गं च शुकोदरम् ॥ ९३ ॥

10

गुणा:—तालीसं श्वाससणं प्रदीपनं श्रेष्पितपित्मुखरोगहरं ह्यं सुप्रत्र पत्रसंंवृतम् ॥ ९४ ॥

11

राजनिघण्टौ पिप्पल्यादिः: पित्रो वर्गः—

12

तालीसपत्रं तालीसं पत्राह्यं च शुकोदरम् । धात्रीपत्रं चार्कायवेध् करिपत्रं घनच्छद्म् ॥ ८२ ॥ नीलं नीलास्वर तळे तालीपत्रं तैलाह्यम् । तालीसरकस्यति नामान्यादुःखतुर्दर्श ॥ ७९ ॥

13

गुणा:—तालीसपत्रं तिक्कोष्ण मधुर कफवातानुत् । कासहिकाकाशयवासच्छिदिोन्दापविनाशकृत् ॥ ८४ ॥

14

( २५ ) वंशरोचना ।

15

स्याद्यंशरोचना वांशी तुङ्क्षकीरी तुगा शुभा । तवक्क्षरी वंशजा शुभ्रा वंशक्षरी च वैष्णवी ॥ ९५ ॥ वंशक्षरी स्मता वंडा यवजा यवसंभव । गोधूमसंभववा चान्या ॥

16

गुणा:—कपाया मधुरा तिक्का कास्री वंशलोचना । मूत्रकृच्छलशयवासहिता वल्या च वृहृणी ॥ ७७ ॥

17

राजनिघण्टौ पिप्पल्यादिः: पित्रो वर्गः—

18

१ इ. गोगानां । २ इ. 'धमवतति' । ३ ज. ट. तदाह्यम् । ४ श. तुगाक्ष्री । ५ क. ड वैष्णवी ।

1

२ द्वितीययो वर्ग । राजनिघण्डुसाहितः । ८१

2

स्यादृशरोचना वांशी तुङ्क्षरी तुगा शुभा । तवक्क्षरी वंशा शुक्ला वंशक्षरी च वैनवी ॥ ८५ ॥ तवक्सारा कर्मरी श्वता वंशकापुरोचन । तुङ्क्षा रोचनिका पिक्षा नवेन्दुर्वशकरकरा ॥ ८६ ॥

3

गुणा:—स्यादृशरोचना रुक्षा कपाया मधुरा हिमा । रक्तशुद्धिक्री तापपिचौद्रकहरा शुभा ॥ ८७ ॥

4

पलाशगन्धा ( वंशरोचनाविशेः ) ॥ ८८ ॥

5

अन्या पलाशगन्धा च तवक्क्षरी प्रकीर्ता ।

6

गुणा:—तवक्क्षरी मधुरा रुक्षा कपायासारचित्रान् । पित्तश्वासक्षया-हन्ति कासदाहनिपूदिनी ॥ ८९ ॥ तुगा क्षरी क्षयश्वासकासरी मधुरा हिमा ।

7

राजनिघण्टौ पिष्पलयादिः पपत्रो वर्गः—

8

तवक्क्षरीं पयक्षरीं यवजे गवयोद्धोवम् । अन्यद्योषूममं चान्यटिप्पटीका-तण्लोद्धवम् ॥ ९० ॥ अन्यच तालसंभूतं तालक्षवीरादिनामकम् । वनगोक्ष्र्जं श्रेमभावेनद्यदुरीदितम् ॥ ९१ ॥

9

गुणा:—तवक्क्षरीं तु मधुरं शिशिरं दाहपत्तिनुत् । क्षयकासफश्वासनाशनं चासदोपनुत् ॥ ९२ ॥

10

( २६ ) उपकुवृ्री ।

11

उपकुवृ्री चोपकुवृ्री कालिका चोपकाालिका । सुपवी कुष्मिका कुवृ्री पृथ्वीका स्थूलजीरक ॥ ९३ ॥

12

गुणा:—पृथ्वीका कटुका पाके रुचया पित्तामिदिदीपनी । श्रेष्मामानहारा जीर्णा जन्न्तु च प्रकीर्ता ॥ ९४ ॥

13

राजनिघण्टौ पिष्पलयादिः पपत्रो वर्गः—

14

दीप्योपकुष्िका काली पृथ्वी स्थलकणा पृथु । मनोजक्षा जारणी जीर्णा तरुणः स्थूलजीरकः ॥ ९५ ॥ सुपवी कारवी श्रेया पृथ्वीका च चतुर्दश ।

15

गुणा:—पृथ्वीका कटुटिक्कोष्णा वातगुलमामदोपनुत् । श्रेष्मामानहारा जीर्णा जन्न्तु च दीपनी परा ॥ ९६ ॥

16

( २७ ) दाडिम: ।

17

दाडिमो दाडिमिसारः कुत्रिमः फल्शाडवः स्वाद्म्लो रक्तबीजश्र करकरुकलभः ॥ ९७ ॥

18

१ म. 'कुष्पीकोप ' २ क.ड. 'बी कारवी कु ' ३ क. ड. 'लङ्खण्डण्डवः । ग. 'लखखण्डण्डवः । ११

1

८२ धन्वन्तरीยนिघण्टु:- [ शतपुष्पादिको-

2

गुणाः—स्निग्घणं दाडिमं हयं कफपितविरोध च । द्विविधं तच्च विजयं मधुरं अम्लमे च ॥ ६२ ॥

3

राजिनिघण्टवाम्रादिरेकाशो वर्गः—

4

दाडिमो दाडिमीसारः कुट्रिमः फलशाण्डवः । करको रक्तबीजव सुफलो दन्तबीजक ॥ ९३ ॥ मधुवीजः कुचफलो रोचनः शुुकवल्लभः । मणिवीजस्तथा वल्कफलो वृत्तफलक्ष स ॥ ९४ ॥ सुनीलो नीलपत्रक्ष श्रेयः सम्दशाहयः

5

गुणाः—दाडिमं मधुरमम्लकपायं कासावातकपितविनिनशि । ग्राही दीपककं च लघुपूर्णं शितलं श्रमहरं रचिदत्राय ॥ ९५ ॥ दाडिमं द्विविधीमीर्तामायैर्स्लमकपरं मधुरं च । तत्र वातकफहहारि किलाहलं तापहारी मधुरं लघु पध्यम् ॥ ९६ ॥ प्रत्यान्न्तर—अल्पं कपायं मधुरं वातप्रं ग्राही दीपनम् ।

6

(२८) धान्यकम् ।

7

धान्यकं धान्यका धन्या धानी धानयेकं तथा । कुस्तुम्बुरूशाल्का च छत्रधान्यं विनुष्क्म् ॥ ६३ ॥

8

गुणाः—आर्द्र कुस्तुम्बुरुः कुर्यात्स्वादुः सौगन्ध्यह्यताम् । सा शुष्का मधुर पाके स्निग्धा दृढाहनाशिनी ॥ ६४ ॥ धान्यकं कासत्ृच्छदिर्वरहचक्षपो हितम् । कपायं तिक्तमधुरं हयंचनदीपनम् ॥ ६५ ॥

9

राजिनिघण्टै पिप्पलयादि पत्रो वर्गः

10

धान्यकं धान्यं धान्य धानये धिनिकं तथा । कुस्तुम्बुरूशाल्िका छत्रधान्यं विनुष्क्म् ॥ ९७ ॥ सुगन्धि शाकायोग्यश्च सूक्ष्मपत्रो जनप्रियः धान्यबीजो बीजधान्यं वेधके पोडशाह्यम् ॥ ९८ ॥

11

गुणाः—धान्यकं मधुरं शीतं कपायं पित्तानाशम् । ज्वरकासत्ृछाछार्दीर् कफहारि च दीपनम् ॥ ९९ ॥

12

(२९) जीरकम् ।

13

जीरकं दीर्घकं ह्यमजाजी दीप्यमाघम् । मनोजं वर्णं रुकयं पीताभं पूज्यमानक ॥ ६६ ॥

14

गुणाः—जीरकं कडू रूक्षं च वातहदीपन परम् । गुल्माधमानातिसारग्रं ग्रहिणीणीकृमिहतपरम् ॥ ६७ ॥

15

१ क ग. द. 'छत्रधान्यं तु विष्न्' । २ दीपनपाचनम् ।

1

२ الثانيयो वर्ग: ] राजनिघण्टसुसहित: । ८३

2

राजनिघण्टौ पिपळ्यायादिः पञ्चो वर्ग:-

3

जीरको जरणो जीर्णो दीर्घपक्ष् दीपकः । अजाजिको वहिशङ्गौ माग् ध्श्व नवाढ्यः ॥ १०० ॥

4

गुणा:—जीरक: कडुरूष्ण् वातहदीपन पर: । गुल्माधनातिसारग्रो गृहणक्मिहितपरः ॥ १० ॥

5

शुक्ेत: : ( जीरकाविशेष: ) ॥ १२ ॥

6

प्राजी कणा व्याख्या दीर्घकः कैणजीरकः । स्तान्यो दीर्घकणा गौर जीका दीर्घजीरकः ॥ ६८ ॥

7

गुणा:—गौराराजा हिमा रूचया कडुर्धुरदीपनी । कृमिद्रा विपहरी च चक्षुष्यार्ष्माननाशिनी ॥ ६० ॥

8

राजनिघण्टौ पिपळ्यायादिः पञ्चो वर्ग:-

9

गौरादिजीरकस्तबन््यो सजाजी स्याच्छ्रेतजीरकः । कणाहा कणजीर्णा च कणा दीप्यः सितादिक:॥ १०१ ॥ श्रेया दीर्घकणा चैब सिताजाजी नवाढ्यः ।

10

गुणा:—गौराराजा हिमा रूचया कडुर्धुरदीपनी । कृमिद्रा विपहरी च चक्षुष्यार्ष्माननाशिनी ॥ १०३ ॥

11

कृष्ण: : ( जीरकाविशेष: ) ॥ १३ ॥

12

कृष्णणाजी तु जरणा सुगन्धन्धः कणजीरकः । कश्मीरजीरका वर्षा कालिकः स्यात्कालपेशिका ७० ॥

13

गुणा:—जरणा कडुरूणा च कफशोफिनिकृन्तनी । रूचया जीर्णजवरणी च चक्षुष्या ग्राहिणी परा ॥ ७१ ॥

14

राजनिघण्टौ पिपळ्यायादिः पञ्चो वर्ग:-

15

कृष्णा तु जरणा काली बहुगुन्धा च भेदिनी । कटुभेदिनिनका रूचया नीला नीलकणा स्मृता ॥ १०४ ॥ कश्मीरजीरका वर्षा काली स्थैर्यन्तशोधनी । कालमेपी सुगन्धा च विजया घोशार्भा १०९ ॥

16

गुणा:—जरणा कडुरूणा च कफशोफिनिकृन्तनी । रूचया जीर्णजवरणी च चक्षुष्या ग्राहिणी परा ॥ १०६ ॥

17

बृहत्पाळी : ( जीरकाविशेष: ) ॥ १४ ॥

18

बृहत्पाळी सूक्ष्मपत्रा वन्यजीरः कणा तथा ।

19

१ ख. करंजी* २ ख. 'नीं। पातु' । ३ ट. स्यादान्त।

1

८४ धन्वन्तर्यिनिघण्टः— [ शतपुष्पादिको -

2

गुणाः—वन्यजीरः कटुः शीतो ब्रणह पक्षनामकः ॥ ७२ ||

3

राजनिघण्टौ पिप्पल्यायादिः पत्रो वर्गः—

4

वृहतपाली लघुपत्रोऽरणयजीरः कणा तथा ।

5

गुणाः—वन्यजीरः कटुः शीतो ब्रणह पक्षनामकः ॥ १०७ ॥ जीरकादि-

6

गुणाः—जीरका कटुकः पाके कृमिन्त्रा वाद्धिदीपनाः । जीर्णजवररहा रञ्च्या ब्रणहाग्धमाननाशाना ॥ १०८ ॥

7

( ३० ) पिप्पली ।

8

पिप्पली मागधी कृष्ण चमला तीक्ष्णण्डुला । उपकुलया कणा श्यामा कोला शैण्डी तथोषणा ॥ ७३ ॥

9

गुणाः—पिप्पली कटुकः स्वादुर्हिमा स्मिग्धा त्रिदोपोजित् । तृद्जवरोदराज- नत्वामननाशानी च ररसायनी ॥ ७४ ॥

10

राजनिघण्टौ पिप्पल्यायादिः पत्रो वर्गः—

11

पिप्पली क्रुकरा शैण्डी चमला मागधी कणा । कटुवीजा च कौरर्जी वैदेही तीक्त्णण्डुला ॥ १०९ ॥ श्यादा दन्तफला कृष्णा कोला च मघोध्वा । उपणा चौपकुलया च स्म्यादा तीक्ष्णण्डुला ॥ ११० ॥

12

गुणाः—पिप्पली ज्वरहा वृप्या स्मिग्घोष्णा कटृतिक्तका । दीपनी मारुत- शवासकासश्रेष्ठक्षयापा ॥ १११ ॥

13

( ३१ ) मूलम् ।

14

मूलं च पिप्पलीमूलं ग्रन्थिं च्चविकाशिरः । कोलमलं कण्डुग्रन्थि सर्वग्रन्थि कषूपणम् ॥ ७५ ॥

15

गुणाः—कट्टूप्ण पिप्पलीमूलं श्रेष्मसंगतनाशनम् । वातोत्च्छितकरं हान्ति कृमीन्वद्विर्मर्दीमितकृत ॥ ७६ ॥

16

राजनिघण्टौ पिप्पल्यायादिः पत्रो वर्गः—

17

ग्रन्थिं पिप्पलीमूलं मूलं तु च्चविकाशिरः । कोलमलं कण्डुग्रन्थि कटुकूलं गणम् ॥ ११२ ॥ सर्वग्रन्थि च पत्राढ्यं विरूपं शोषणसंभवम् । सुग्रन्थि ग्रांभं चैव पययाः सुखतुर्दर्शन ॥ ११३ ॥

18

गुणाः—कट्टूपणं पिप्पलीमूलं श्रेष्मकृमिनविनाशनम् । दीपनं वातारोगग्रं रे । पित्तकोपनम् ॥ ११४ ॥

19

१ ख. ग. 'कं' वटिका । २ ख. ग. 'र: । कोलं' । ३ ग. कणाग्र । ४ क्र. ड. 'तो- हं । ५ क. 'मीनग्रिन्र' । ६ ट. वटिकाशिरः ।

1

२ द्वितीययो वर्ग: ] राजनिष्घण्डुसहित: । ८९

2

( ३२ ) चविका ।

3

चविका कोल्वली च चव्यं चविकमेव च । गुणा:—चव्यं च ककटुषणं स्ञन्तुहदीपन परम् । कफोध्रेकहरं वातप्रको- शमन भवेत् ॥ ७७ ॥

4

राजनिष्घण्टटौ पिप्पल्याद: पत्रो वर्ग:— च्यकं चविका चव्यं वशिरो गन्धनाकुली । वहली च कोल्वली च कोलं कुंकमरस्तकम् ॥ ११५ ॥ तीक्षणा करिनिका वहली कुकरो द्वादाभिधा । गुणा:—च्यं स्यादुष्कटुकुकं लघु रोचनदीपनम् ॥ ११६ ॥ जन्तोध्रेकापहं काश्वासशार्तिककृन्तम् ।

5

श्रेयसी ( हस्तिपिप्पली ) ( चविकाविशेष: ) ॥ १९ ॥

6

तस्या: ( चविककाया: ) फलं विनिदिष्टृतं श्रेयसी गजपिप्पली । अन्यच— तफलं श्रेयगी हस्तिमगधा गजपिप्पली । गजकृष्णा करिकणेभर्णा त्रिप- पिप्पली ॥ ७४ ॥ गुणा:—गजपिप्पालिका स्वादु: कटुरूणा च कीर्तिता । वलासं हन्ति वातेन सार्थ जन्तुजयप्रदा ॥ ७९ ॥

7

राजनिष्घण्टटौ पिप्पल्याद: पत्रो वर्ग:— गजोपणा चव्यफला चव्यजा गजपिप्पली । श्रेयसी छिद्रवैदेही दीर्घग्रन्थिथश्च तजसी ॥ ११७ ॥ वर्तुली स्थलवैदेही श्रेया चेति दशाभिधा । गुणा:—गजोपणा कटुरूणा च रुक्षा मलाविषोषणी ॥ १८ ॥ वलासवा- हस्त्री च स्तन्यवर्णविविवर्धिनी ।

8

राजनिष्घण्टटौ पिप्पल्याद: पत्रो वर्ग:— सैहली ( पिप्पलीविशेष: ) ॥ १६ ॥

9

सैहली सर्पपण्डा च सपार्भी ब्रह्मभूमिजा । पार्वती शैलजामूलं लम्बवीजा तथोकटा ॥ ११९ ॥ अद्रिया सिहलस्था च लम्बदन्ता च जीवला । जीवला जीवननेत्रा च कुर्वी पोशाद्या ॥ १२० ॥

10

गुणा:—सैहली कटुरूणा च जन्तुस्त्री दीपनी परा । कफश्वाससमीराति- मनी कोष्ठशोधनी ॥ १२१ ॥

11

१ ज. ड. कुुटलममस्तकम् । ट. कुटलममस्तकम् । २ क्ष करिनिका । ३ त. जीवली । ४ ज. ड. कुर्वी ।

1

८६ धन्वन्तर्यनिघण्टः— [ शतपुष्पादिको-

2

राजिनिघण्टतौ पिप्पलयादिः पञ्चमो वर्गः—

3

वनादिपिप्पयली ( पिप्पलीविशेषः ) ॥ १७ ॥

4

वनादिपिप्पलयभिधानयुक्तं सूक्षमादिपिप्पलयभिधानमेत् । क्षुदादिपिप्प- लयभिधानौयज्यं वनभिधार्पूर्वककणाभिधानम् ॥ १२२ ॥

5

गुणाः—वनपिप्पिका चोषणा तीक्ष्णा रुचया च दीपनी । आमा भव- नाड्या तु शुष् स्वल्पगुणा स्मतः ॥ १२३ ॥

6

( ३३ ) चित्रकः : ( चित्रकम् )

7

चित्रको दहनो व्यालः पांठिनो दारुणोऽद्रिकः । ज्योतिर्पिष्को वहलरी वधः पांली पाठी कडुः शिखवी ॥ १८० ॥ कृष्णारुणोणलो द्रीपी चित्रभानुश्रः पावकः ।

8

गुणाः—चित्रकोऽभिसमः पाके कडुकः कफोषफजित् । वातोदराशार्ोग्रणी- क्षयपाण्डुविनाशान् ॥ १८१ ॥

9

राजिनिघण्टतौ पिप्पलयादिः षष्ठमो वर्गः—

10

चित्रकोऽग्निश शार्वल्श्चित्रः पाली कडुः शिखवी । कृष्णानुर्दनो व्या्यालो ज्योतिर्पिष्का पालकस्तथा ॥ १२४ ॥ । अनलो दारुणोणलो वधः पावकः शवलस्थथा । पाठी द्रीपी च चित्रान्गो श्रेयः शूरथ विंशति ॥ १२५ ॥

11

गुणाः—चित्रकोऽभिसमः पाके कडुकः शोफकफपहः । वातोदराशार्ोग्रणी कृमिककण्डतिनाशान् ॥ १२६ ॥

12

राजिनिघण्टतौ पिप्पलयादिः षष्ठमो वर्गः—

13

कालः ( चित्रकविविशेषः ) १८ ॥

14

कालो व्यालः कालमूलोऽतिदीप्यो माजारोऽर्दिर्हः पावकक्ष । चित्रा- हड्याऽयं रक्तचित्रो महाः स््यानुद्रहच्छित्रकोऽन्यो गुणाढ्य ॥ १२७ ॥

15

गुणाः—स्थूलकायकरो रुचयः कुष्णो रक्तचित्रकः । रसे नियमको लोहे वेधकश् रसायनः ॥ १२८ ॥

16

( ३४ ) शुण्ठी ।

17

• शुण्ठी महौषधर् विश्वं नागरं विश्वभेषम् । विषौषधर् शृङ्गवें कटुभ्रं तथाऽस्त्रम् ॥ ८२ ॥

18

१ अ. क्षुदा च पि । २ अ. ह. 'योग्यं व' । ३ ग. घ. पाठारो । ४ ग. छ. 'तिष्ठक्षारूणि दमि: । ५ ग. पाठी पाठि शठः शिखवी । ६ क. घ. ड. 'त्' । प्रीहोद । ७ ख. ड. 'नीकृमिककण्डु' । ८ अ. 'चित्रपाली कुठः शिखि' ।

1

२ الثانيयो वर्ग: ] राजनिघण्डसहितः: | ८७

2

गुणा:—स्निघोषणा कट्टका शुण्डी वृष्पा शोफकारूचीन् । हन्ति वातोदरशवासपाण्डूश्रीपदनाशिनी ॥ ८३ ॥

3

राजनिघण्टटौ पिप्पल्यादि: पपत्र वर्गः—

4

*। विश्वौपर्भं कटुप्रन्धि कटुभद्रं कट्षणम् ॥२९॥ सौपर्र्ण शृङ्गवेरं च कफिखाद्रकं स्मृतम् । शोपण नागराहं च विजयं पौडशाह्यम् ॥ १३० ॥

5

गुणा:—शुण्डी कट्टणा स्निग्धा च कफशोफानिलापहा । शूलबन्थोधराधमानश्वासश्रीपदधारिणी ॥ १३१ ॥

6

आर्दकम् (शुण्डीविशेषः ) ॥ १९ ॥

7

आर्दकं गुल्मूलं च मूलजेलं कन्दलं वरम् । शृङ्गवेरं महीजं च सैकतेष्टमनुपजम् ॥ ८४ ॥पाकशाकामार्द्र्यं राहुछत्रं सुशाकम् । शार्दादादर्शशाकं च सच्छपाक मुनिवृद्ध्यम् ॥ ८५ ॥

8

गुणा:—*कट्टष्णमर्द्रकं हृतयं विपाक शीलतलं लघु । *दीपनं रचितं शोफकफकाठयापपहम् ॥ ८६ ॥ कफानिलहरं स्वर्ये विन्वनाहहूलजित । कट्टष्णं रोचन वृष्यं ह्यं चैवाश्रृतम् ॥ ८७ ॥

9

राजनिघण्टटौ पिप्पल्यादि: पपत्र वर्गः—

10

आर्दकं गुल्मूलं च मूलजेलं कन्दलं वरम् । शृङ्गवेरं महीजं च सैकतेष्टमनुपजम् ॥ १३२ ॥पाकशाकं चास्द्र्यं राहुछत्रं सुशाकम् । शार्दादादर्शशाक्ष सुशाकं मुनिवृद्ध्यम् ॥ १३३ ॥

11

गुणा:— * * ॥ १३४ ॥

12

( ३५ ) मारिचम् ।

13

मरिचं पेलितं ह्याम वलीजं कृष्णमूर्पणम् । यवनें शिरोवृत्त कोलकं धर्मम् ॥ ८८ ॥

14

गुणा:—मरिचं कटु तिक्कोष्णं पित्तकृच्छलेखपमानानाशम् । वाथूं नििवारयत्यव जन्न्तुताननाशम् ॥ ८९ ॥

15

• ख. पुस्तक इमे श्लोका दृश्ययन्ते - - 'शुण्डी शककफवातवृ कट्टृष्ण्याष्मापाचनी । विपाके कटुटिक्कोष्णा स्वादुः स्निघाममृकृतसरा ॥ नागरे कफवातवृं विपाके मधुरुरं कटु । स्निघोषणा रोचनं हृत्यं सजेह लघु दीपन ॥ प्रातरुथाय कोणेण वारणा परिवर्तितम् । मन्दादिदीपनं मूल्य अतिवेद्वश्रमेपेजम् ॥ वातश्ले विविनधे च सामदोपे च मार्दवे । नागम्भन्तु सदा पथ्यं जीर्णिर्विशनः ' ॥

16

१ ड. 'दृजजं स्तु ' । २ ग, ड, मलिनं । ३ क्ष, वर्ष्पक्रमम् ।

1

८८ धन्वन्तरीयनिघण्टतः: [ शतपुष्पादिको-

2

राजनिघण्टै पिप्पल्याद्या: पत्रो वर्गः—

3

मरिचं पलितं श्यामं कोलं वलीजमूपणम् । यवनेनं वृत्तफलं शाकाङ्गं धर्मपत्तनम् ॥ १३६ ॥ कडुकं च शिरोवृत्तं वीरं कैफविरोधि च । रोहणं सर्वहितं कृष्ण समसंभूतं निरूपितम् ॥ १३७ ॥

4

गुणा—मरिचं कडु तिक्कोपण लघुगुष्मविनाशन् । समीरकृतमिह््रोगहरं च रचिकरकम् ॥ १३८ ॥

5

मरीचम् ( मरीचविशेष ) || २० ॥

6

मरिचं शुभमरिचं वीजं शिरोगोस्तु शियुग्जम् ॥

7

गुणा—नात्युणं नातिरुक्ष च वीर्यतो मरिंच सितितम् । पित्तकोपकलं तीक्ष्णं रोचनदीपनपनम् ॥ ९० ॥ रसे पाके च कडुकं कफवं मरिंच लघु ।

8

राजनिघण्टै पिप्पल्याद्या: पत्रो वर्गः—

9

सितमरिचं तु सिताराक्ष्यं सितववलीजं च बालकं बहुहुलम् । धवलं चन्द्रकमेत्युनिनिनाम गुणाधिक च वषकरम् ॥ १३८ ॥

10

गुणा—कडूपणं श्वेतमरिंच विप्रं भूतनाशन् । अववृप्य दष्टिरोगग्रन्थ युक्ता चैव रसायनम् ॥ १३९ ॥

11

( ३६ ) यावानी ( दीप्यक )

12

यावानी दीपको दीव्यों यवसाहो यवप्राजः । यावानीकोगग्रन्था च दीपनी या च दीपनी ॥ ९१ ॥

13

गुणा—यावानी कडुटिक्कोष्णा वाताश््रेष्मद्वमान् । हन्ति गुलमोदरं शूलं दीपत्याशु चलानम् ॥ ९२ ॥

14

राजनिघण्टै पिप्पल्याद्या: पत्रो वर्गः——

15

यावानी दीपकको दीव्यों यवसाहो यवप्राजः । दीपनी चोगग्रन्था च वातारिभ्क्ष्यकद्वक ॥ १४० ॥ यवजो दीपनीयश्च शूलहत्री यावानी । उग्रा च तीव्रग्रन्था च जेया पञ्चदशहाया ॥ १४१ ॥

16

गुणा—यावानी कडुटिक्कोष्णा वाताश:श्रेष्मनाशनी । शूलक्षमानकृमिछल्दिर्मनी दीपनी परा ॥ १४२ ॥

17

यावानीका ( यावानीविशेष ) || २१ ॥

18

यावानीका यावानी स्याचौहारो जन्तुनाशनः ॥

19

गुणा—चौहारस्तदुग्ध: प्रोक्तो विशेषपात्रमिनिनानाशः ॥ ९३ ॥

20

१ अ. ज. ह. कपिवि । २ स. ह यावानीका । ३ ग. 'मानिनिग्राम' ।

1

२ द्वितीयो वर्गः ] राजनिघण्डहितः । ८९

2

यवानी (यवानीविशेष:) ॥ २२ ॥

3

यवानी यावनी तीत्रा तुरष्को मदकारिणी ।

4

गुणाः—यवानी यावनी रूक्षा ग्राहिणी मादिनी कद्दुः॥ ९४ ॥

5

( ३७ ) वृक्षाम्लम् ।

6

वृक्षाम्लं तित्डीकं च शाकाम्लं रक्तपूरकम् अम्लवृक्षाऽम्शावः सद्यापरोऽम्लमहीरुः ॥ ९५ ॥

7

गुणाः—तित्डीकं च वातप्रं ग्राह्यष्णुं रचुकल्लगु ।

8

राजनिघण्टटौ पिप्पलयादिः पत्रो वर्गः:

9

वृक्षाम्लमल्शाकं सद्याचक्राम्लं तित्डीफलम् । शाकाम्लममल्लपूरं च पूरामलं रक्तपूरकम् ॥ १४३ ॥ चूडाम्वीजाम्फलाम्लकं सद्याम्लािनुक्षाम्लफले रसाम्लम् । श्रेष्टाम्लमत्यम्मथम्वीय बीजं फल चुक्रादि गजेन्दुसंर्लय्यम् ॥ १४४ ॥

10

गुणाः—वृक्षाम्लमलं कडुकं कपायं सोपणं कफार्शोत्रमुदीर्यन्ति । तृष्णा-समीररोदरहृदादिगुलातिसारवणदोपनाशि ॥ १४५ ॥

11

( ३८ ) अम्लः ( अम्लवेतसम् )

12

अम्लोऽम्लवेतसो भीमो रसाम्लौ वीरवेतसः रक्तक्षवी वेतसाम्लः शतवेधी च भ्रेरक ॥ ९६ ॥

13

गुणाः—कपायं कद्दु रूक्षोपणमम्लवेतसकं विदु । त्तूकफानिलजन्तवशोहल्ला-धाशमिगगुमजित ॥ ९७ ॥

14

राजनिघण्टटौ पिप्पलयादिः पत्रो वर्गः:

15

अम्लोऽम्लवेतसो वेधी रसाम्लौ वीरवेतसः । वेतसाम्लक्षाम्लसारः शतवेधी च भ्रेरक ॥ १४६ ॥ भीमश्र भेदनो भेदी राजाम््लक्षम्भेदनन् । अम्लाक्शो रक्तसारः फलाम््लक्षाम्लनायकः ॥ १४७ ॥ सहसवेधी वीराम्लो गुमकेतुर्धाभिधी । रक्तमांसादिस्त्रावी सद्याद्रिधा चैवाम्लवेतसः १४८॥

16

गुणाः—अम्लवेतसत्यम्ललं कषायोपण च वातजित् । कफार्शःश्र्रमगुम-मररोचकहरं परम् ॥ १४९ ॥

17

( ३९ ) अजममोदा |

18

अजमोदा वस्तमोदा दीप्यको लोचार्कटः खरादा कारवी वल्तिमोदा हस्तिमयूरका ॥ ९८ ॥

19

१ ग. वातवेधी ।

20

५३

90

९० धन्वन्तरीनिनिघण्टः— [ शतपुष्पादिको—

91

गुणाा:—अजमोदा च शूलग्री तिक्कोष्णी कफवातजित् । हिकाधमानारचि हन्ति कृमिनिजृद्धिदीप्नी ॥ ९९ ॥

2

राजनिघण्टौ पिप्पल्यादि: पञ्चष्टो वर्गः—

3

अजमोदा खरावद्धा च वस्तमोदा च मर्कटी । मोदा गन्धला हस्तिकारवी गन्धपत्रिका ॥ १६० ॥ मयूरी शिखमोदा च मोदाद्या वहिदीदीपक । ब्रह्मकोशी विशाली हृत्यगन्धोग्रग्रन्थिका ॥ १७१ ॥ मोदिनी फलमुर्या च विंशत्याख्यासुवाचक ।

4

गुणाा:—अजमोदा कडूरुणा रूक्षा कफवातहारिणी रचिकृत् । स्थूलाग्मा नारोचकजठरामयनाशनी चै ॥ १७२ ॥

5

(४०) अजगन्धा ।

6

अजगन्धा खरपुष्पा वस्तगन्धा विघन्धििका । कारवी बर्बरा गन्धा तुञ् पूतिमयूरिका ॥ १०० ॥ Ajagandha Kharapushya Vastagandha Vigandhanika. Karvi Barbara Gandha Tujhi Putyamurika. || 100 ||

7

गुणाा:—अजगन्धा वातहरा वीर्योष्णा तु ज्वरपहा । गुल्माशिलाकफना हशूलिजृद्धिकृतपरा ॥ १०१ ॥

8

राजनिघण्टौ शतादादिश्ष्टतुर्तो वर्गः—

9

अजगन्धा वस्तगन्धा सुरपुष्पी विघन्धििका । उग्रगन्धा ब्रह्मगर्भी ब्रा्मी पूतिमयूरिका ॥ १७३ ॥

10

गुणाा:—अजगन्धा कडूर्णा स्यादात्गुल्मोदापहा । कर्णवणार्तिशश्ल्नी पीता चेदज्ञा हिता ॥ १४४ ॥

11

(४१) कपितथः ।

12

कपितथोऽथ दधथितस्तु ग्राहीं गन्धफलक्ष स । अक्षैसस्ययो दधिफलशिरपाकी कपिमियः ॥ १०२ ॥

13

गुणाा:—*कपितथमाममस्वर्ये कफप्रं ग्राही वातलम् । *कफानिलहरं पकं मधुराम्लसरं गुरु ॥ १०३ ॥ शवासकासारुचिरं तृष्णाग्रं कण्ठशोधनम् ॥

14

राजनिघण्टावाम्ब्रादिरेकादशो वर्गः—

15

मालूरस्तु कपितो मञ्गलयो नीलमल्लिका च दधि । ग्राधिफलशिरपाकी ग्रन्थिफलः करभल्लठभषौ ॥ १६९ ॥ दन्तशतः कठिनफलः करण्डफलकथ सतः दशसञज्ञः ।

16

गुणाा:—कपितो मधुुराम्लक्ष कसायायस्तिक्शीतलः । वृष्यः पित्तानिल

17

१ ड. 'वी तृगगन्धा च तु । २ ड. 'ही पत्रतः सुपुत्रकः । अ । ३ क. ख. 'क्षशाको द० ।

1

२ द्वितीययो वर्ग: ] राजनिघण्टसहितः: । ९१

2

हन्ति संग्राही तृणनाश: ॥ १६६ ॥ अन्य्य—आमं कण्डरुजं कपथिमधिकं जिह्षाजट्टौहं तदोषत्रवर्धनं विपरिहरं संग्राहकं रोचकम् । पकं श्वासमिश्रक्रमं हिष्मापनोदक्षयं सर्व ग्राहि रचिप्रदं च कथितं सेव्यं ततः सर्वदा ॥ १७७ ॥

3

• • ॥ १८८ ॥

4

( ४२ ) शर्करा ।

5

शर्केरोक्ता तु मीण्डांडी भेत मत्षयाण्डिका सिता । अहिच्छत्रा तु सिकता शुद्धा शुब्रा क्षितोपला ॥ १०४ ॥

6

गुणा:—शर्करा शीतवीर्या तु सर्वदाहविनासनी । रक्तपितप्रशमनी छर्दिमूर्त्तपापहा ॥ १०५ ॥

7

राजनिघण्टौ पानीयादिशतुर्दशो वर्गः—

8

शर्केरोक्ता तु मीण्डांडी श्वेत मत्षयाण्डिका च सा । अहिच्छत्रा तु सिकता सीता चैव गुडौध्वजा ॥ १९१ ॥

9

गुणा:—शर्करा मधुुरा शीतल पित्तदाहशमपहा । रक्तदोषहरा भान्तिकमिककोपप्रणाशिनी ॥ १६९ ॥

10

मधुशर्करा ( शर्कराविशेष ) ॥ २३ ॥

11

शर्करान्या मधुभवा माधवी मधुशर्करा । मासीकशर्करा मोक्ता शर्करा मदनोध्ववा ॥ १०६ ॥ यावासशर्करा चान्या निर्दिष्टा यावशर्करा । स्वेदिनी हादानी रूक्षा कषया स्वादुपाकिका ॥ १०७ ॥

12

गुणा:—यवासशर्करा शीतल रसे स्वादुर्रसासज्जित । शर्करा मधुसंभूता छर्तीसारनाशनी ॥ १०८ ॥

13

राजनिघण्टौ पानीयादिशतुर्दशो वर्गः—

14

सितताजान्या शर्कजा माधवी मधुशर्करा । मासीकशर्करा मोक्ता सिताखण्डश्च खण्डक: ॥ १६१ ॥

15

गुणा:—सिताराखण्डोतिममधुरश्क्षुष्यच्छर्दिनाशनः । कुपुत्रणकफफ्वासिका पितासादोषनुतः ॥ १६२ ॥

16

राजनिघण्टौ पानीयादिशतुर्दशो वर्गः—

17

यावनाली ( शर्कराविशेष ) ॥ २४ ॥

18

यावनाली हिमामोत्पन्ना हिमानी हिमशर्करा । ক্ষুদ্রशर्करिका क्षद्रा गुण्डजा जलबिन्दु: ॥ १६३ ॥

19

१ ज. त्वाप: । २ ग. ड. शिता । ३ क्ष. ड. गुण्डजा जााल ।

1

९२ धन्वन्तरीยนिघण्टः:- [ शतपुष्पादिको द्वितीययो वर्गः: ]

2

गुणाः—हिमजा शर्करा गौल्या सोष्णा तिक्कटिपिच्छला । वातन्त्री सारिका रुचया दाहपप्ताससदायिनी ॥ १६४ ||

3

राजनिघण्टौ पानीयादिश्तुर्देशो वर्गः— तवराजशर्करा (शर्कराविशेषः:) २९॥

4

यवासाशर्करा तवन्या सुधा मोदकमोदकः । तवरराज खण्डसारः खण्डजा खण्डमोदकः ॥ १६५ ||

5

गुणाः—तवराजोदितिममधुर पित्तशमत्पापः । त्रिपयो विदाहमूर्तितिंघान्तिशान्तकरः सरः ॥ १६६ ॥

6

साधारणशर्करागुणाः:—स्िग्धा पुण्डुकशर्करा हितकरी क्षीणे क्षयेरोचके चक्षुष्प्यावलवर्धिनी सुमधुरा रूखा च च वंशशेखुजा । त्रिपद्या त्रिस्त्रवलप्रदा श्रमहरा इयाममेक्षु शीतल स्िग्धा कान्तिकरी रसालालिनिता रक्क्षुजा पितपित् ॥ १६७॥

7

राजनिघण्टौ पानीयादिश्तुर्देशो वर्गः— माधवी सिता (शर्कराविशेषः:) २६॥

8

माधवी सिता मधृपुष्पा मधुजा मधुर्करा । माष्षिकशर्करा चैपा क्षद्राजा क्षद्राशर्करा ॥ १६८ ॥

9

गुणाः—यद्युं यन्मधु प्रोक्तं तद्हुणा तस्य शर्करा । विशिष्टपाद्रलवृप्य च तर्पण क्षीणदेहिनमाम् ॥ १६९ ॥

10

॥ १ ॥ † नवसारः : |

11

करीरपीलूकाष्टे पच्यमानेषु चोद्रवः । खारोऽनवसारः स्याचूल्िका लवणणाभििवः ॥ १ ॥ इष्ठिकादने जातं पाण्डुरं लवणं हितोत् । तदुक्तं नवाराज्य चूलिकलवणं च तन् ॥ २ ॥

12

गुणाः—वचक्रसारमत्युग्रं तीक्षणं क्षारं च लोचनम् । गुल्मोदरं च विष्टम्भं शूलप्रशमनं सरम् ॥३ ॥ ग्रथान्तरते—सेरेन्द्रजारणं लोहधावणं जठरायकृत । गुल्मपीहास्योषप्रंयुक्त मांससादिारणम् ४॥ विाराख्यां शित्रदोपन्नं चूलिकलवणं मतम् ।

13

शतपुष्पादिको वर्गो द्वितीय: परिककीर्तित: । कायागिर्दापनो बलयो वक्त्रसौगन््यतीक्षकृत ॥

14

इति रसरीर्ीयविपाकसहिते राजनिघण्टटुयतधन्वन्तरीनिघण्टौ शतपुष्पादद्विततीययो वर्गः ॥ २ ॥

15

† नवसारस्य शुद्धि:—“नवसारो भवेच्छृद्धष्र्णतोये विपाचिततः । दोलायच्रेण यतने भिषभिमर्योगसिद्ध्यये ” ॥

16

*नवसारस्यापि वर्गान्तेत्र संग्रहणं त्रिक्षारसंबंधसद्ध्वादेव ।

1

[ ३ तृतीयो वर्ग: ] राजनिघण्टसहितः: । ९३

2

अथ चन्दनादिस्ततीययो वर्ग: ।

3

( १ ) चन्दनम् ।

4

चन्दनं गन्धसारं च महार्ह श्वेतचन्दनम् । भद्र्रीस्तु मलयजं गोशीर्पीवं तिलपर्णकम् ॥ १ ॥

5

गुणा:—*श्रीवण्ड शीतलं स्वादु तिक्कं पित्तविनाशनम् । रक्तसादनं वृष्यमन्तर्दाहापरम् ॥ २ ॥ पित्तासविपितृदाहक्रमितं गुरु रूक्षणम् । सर्वं सतिक्तमधुरं चन्दनं शिशिरं परम ॥ ३ ॥

6

राजनिघण्टौ चन्दनादिद्वर्दशो वर्ग:—

7

श्रीवण्डं चन्दनं प्रोक्तं महार्ह श्वेतचन्दनम् । गोशीर्पी तिलपर्ण च मङ्गल्य मलययोद्ववम् ॥ १ ॥ गन्धराज सुगन्ध च सर्ववासं च शीतलम् ॥ २ ॥ गन्धाढ्य गन्धसारं च भद्रश्रीभंगिवहलम् । वावने मलयजं च शीतगन्धोर्ध्यम् ॥ ३ ॥

8

गुणा:—श्रीवण्डं कडुत्तिकशीतललगुणं स्वादे कपायं क्रियतितपित्तभ्रांतिवामिजवरक्रिमितप्तासंतापाशान्तप्रदम् । वृष्य वक्तरुजपह प्रतनुते कान्ति तनोर्दिनां लिप्से सुमनोजसिन्धमुरदारम्भभादिसंरम्भद्धम् ॥ ४ ॥ श्रेष्ठ कोष्ठरकपरो पकलितं सुग्रन्थ सद्रौरैं छेदे रक्तमयं तथा च विमलं पीतः च यद्र्पणणे । स्वादस्तिक्क्कटृ सुगन्धवहलं शीतलदलपने गुण क्षीण चार्धगुवानिन्तु तु कथितं तच्च चन्दनं मध्यमम् ॥ ५ ॥

9

अन्यच—चन्दनं द्विविधं प्रोक्त much बेट्टसुकडिससंङ्मक । बेट्टं तु सारद्विच्छेद् स्वयं शुकं तु सुुकडि ॥ ६ ॥ मयाद्रिसमीपस्था पर्वत बे्टसंङ्का: तजातं चन्दनं यत् बे्ट्वाच्यं किचयते ॥ ७ ॥

10

गुणा:—बेट्टचन्दनमतीव शीतलं दाहपित्तशमनं जवरपपहम् । छ्दिमोहतुपि कुृष्टगैमिराकासรกशमनं च तिक्क्कम ॥ ८ ॥ सुुकडिचन्दनं तिक्कं कुृष्पिता-सदाहनुत् । शौत्यसुगन्धं चाण्ड शुके लेपे तद्न्यथा ॥ ९ ॥

11

• ग्रन्थान्तरे— ' चन्दनं सुिशिरं च विपल्पं रक्तपत्तशमन much च सुगन्धि । तिक्क्के नयनयोहितमन्य शीतलं मृदु गुरु वृष्णोषधि ' ॥

12

१ ख. "द्विप्रिय म ' । २ ख. ग, घ, 'र्ष तैलौ ' ।

1

९४ धन्वन्तरीनिनिघण्टः— [ चन्दनादि:-]

2

रक्तचन्दनम् ( चन्दनविशेषः ) ॥ १ ॥

3

रक्तचन्दनमप्यलोहितं हरिचन्दनम् । रक्तसारं ताम्रसारं निर्दिष्टं लघु चन्दनम् ॥ ४ ॥

4

गुणा:—रक्तचन्दनमप्यहृ रक्तप्रदं तिक्तशीतलम् । रक्तदोक्लेहरं हन्ति पित्तकोपं सुदणामम् ॥ ५ ॥

5

राजनिनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशो वर्गः—

6

रक्तचन्दनमिदं च लोहितं शोणितं च हरिचन्दनं हिमम् । रक्तसारथ ताम्रसारकं लघुचन्दनमथर्कचन्दनम् ॥ १० ॥

7

गुणा:—रक्तचन्दनमतीव शीतलं तिक्तमीक्षणगदासद्योपनुत् ।भूतपित्तकफकासजवरभ्रान्तिन्तुवमिजिचित्र्पापहम् ॥ ११ ॥

8

कुचन्न्दनम् ( चन्दनविशेषः ) ॥ २ ॥

9

कुचन्दनं पत्ञं च रक्काष्ठा सुरञ्कम् । पत्राङ्ग पट्टङ्गं च पङ्ठुरअनमेव च ॥ ६ ॥

10

गुर्णा:—स्वादुपाक रसे शीतंं पत्ञं नातिशीतलम् । कुचन्दनं तु तिक्तं त्यासुगंधि तणरोपणम् ॥ ७ ॥

11

राजनिनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशो वर्गः—

12

पत्ञं चै पत्राङ्गं रक्काष्ठा सुरञ्दम् । पत्राढ्यं पट्टरं च भार्यावृक्ष रक्तक ॥ १२ ॥ लोहितं रक्काष्ठां च रगकाष्ठां कुचन्दनम् । पट्टरञनक चैव सुरञ् च चतुर्दश ॥ १३ ॥

13

गुणा:—पत्राङ्गं कडुक रूष्मलं शीतं तु गौल्यकम् । वापित्तजवरं च विस्फोटटोनाद्भूतम् ॥ १४ ॥

14

• क. पुस्तकेदयं श्लोको ह्रियते— 'रक्तचन्दनमेवं स्वादुद्रष्टोषं शीतलं मृदु । चक्षष्य रक्तपित्तग्रहं वर्ण्य लोहितचन्दनम् ॥

15

† ग. पुस्तकेदयं श्लोकोविशेषो ह्रियते— 'स्वादु; पाके रसे शीतं श्रेष्मलं नातिपित्तम् । वातासाधारणे प्रोत्तं मुखरोोगो स्वास्थ्य्यते ' ॥

16

१ छ. 'प्याहु: स्वादु तिक्तं तु शी । २ ट. 'मिहत्तु ' । ३ क. ख. घ. ड. पदर । ४ ख. 'णा:—पत्ञं मधुरुर वर्ण्य तिक्त पित्तकफपहहम् । कु० ' ।

3

३ तृतीययो वर्गः ] राजिनिघण्टुसहितः । ९६

3

कालीयकम् । ( चन्दनविशेषः ) ॥ ३ ॥

कालीयर्के पतङ्गं स्यात्था नारायणप्रियम् । मलयोर्थं पीताकाष्ठं चतुर्थर् हरिचन्दनम् ॥ ८ ॥

गुणाः—कालीयकं पञ्चित्राह्य शीतलं रक्तपित्तजित् ।

राजिनिघण्टौ चन्दननादिर्द्वदशो वर्गः—

पीतगन्थ्य तु कालीयं पीतकं माधववमियम् । कालीयकं पीताकाष्ठंर्बरं पीत-चन्दनम् ॥ १५ ॥

गुणाः—पीतं च शीतललं तिक्तं कुष्ठश्लेष्मानिलापहम् । कण्डवीचर्चकाद-दुक्रमितहितकान्तदं परम ॥ १६ ॥

4

बर्बरिकम् । ( चन्दनविशेषः ) ॥ ४ ॥

अथ बर्बैरिकं श्वतं निर्गंध बर्वरोद्रवम् ।

गुणाः—पित्तास्क्फफदाहं कृमिमित्रं गुरुरूक्षणम् ॥ ९ ॥

राजिनिघण्टौ चन्दननादिर्द्वदशो वर्गः—

बर्वरोथ्य बर्बरकं श्वेतबर्बरकं तथा । शीतं सुगन्धि पिट्टारि: सुरभिश्रेतिसमा ॥ १७ ॥

गुणाः—बर्वरं शीतललं तिक्तं कफमारुतपित्तजित् । कुष्ठकण्डुत्रणान्नन्ति विशेषदारक्कदोषोजित् ॥ १८ ॥

राजिनिघण्टौ चन्दननादिर्द्वदशो वर्गः—

5

हरिचन्दनम् । ( चन्दनविशेषः ) ॥ ५ ॥

हरिचन्दनं सुराह हरिगन्ध चन्दनचन्दन दिव्यम् । दिविज च महागन्ध नन्दनज लोहितं च नवसंघम् ॥ १९ ॥

गुणाः—हरिचन्दनं तु दिव्यं तिक्तहिर्यं तदिह दुर्लभं मनुषै । पित्तारोप-विलेपि च दवतुशोषमान्यतापपरम् ॥ २० ॥

चन्दनसामान्यगुणः—सर्वयेतानि तुल्यानि रसततो वीर्यस्तथा । गन्धेन तु विशेष: स्याप्तर्वे श्रेष्ठतमं गुणः ॥ १० ॥ अन्य्यच—चन्दननानि समानानि रसततो वीर्यस्तथा । भियन्ते किन्तु गन्धेन तत्रस्यां गुणवत्तरम् ॥ ११ ॥

2

( २ ) कुड्डुकम् ।

कुड्डुकं रुधिरं रक्तस्तगसं च पीतकम् । काश्मीरीं चार बाहलीकं संकोचं पिशुणं वर ॥ १२ ॥

१ क. ख. ग. घ. ड. 'के तु पितं स्था' । २ ख. 'ये पीतवच' । ३ ण. त. पावित्रायं ।

96

९६ धन्वन्तरीनिघण्टु— [ चन्द्नादि:-

गुणाः—“कुडुञं कट्टुकं तिक्तपुष्णं श्लेष्सममीरजित् । वर्णवृष्टिशिरोरोगवि-पहतकायाकान्तिक् ॥ १९३ ॥

राजनिघण्टौ चन्दनादिद्वर्दशो वर्ग:-

ज्य्येयं कुडुक्रममिशोशवरमत्काशमीरं पीतं काश्मीर रुधिरं वरं च पिशुणं रक्तं षतं शोोषितम् । वाहीकीं गुगुणं वरेयमुण कालकं जागुण्ड कान्तं वधि-िखं च केसरवरं गौरं करासीरीतम् ॥ २१ ॥

गुणाः—कुडुञं सुराभि तिक्तकट्टणं कासावटकफकठरुजाप्रम् । मर्ध्शलवि-पदोपनाशनं रोचनं च तनुकान्तिककरम् ॥ २२ ॥

राजनिघण्टौ चन्दनादिद्वर्दशो वर्ग:-

त्रृणकुडुञमम् ( कुडुमविशिष्टः ) ॥ ६ ॥

त्रृणकुडुञं तृणांसं गन्धित्रुणं शोषितं च तृणपुष्ष्म् । गन्धराधिकं तृणोथ तृणगौरं लोहितं च नवसंज्यम् ॥ २३ ॥

गुणाः—त्रृणकुडुञं कट्टुणं कफममारुतशोफनुत् । कण्डतीपामाकुष्ठामदोपपत्रं भास्वरं परम् ॥ २४ ॥

3

( ३ ) उशीरम ।

उशीरं च मृणामालं स्याद्याभयं समगन्ध्यिकम् । रणाणप्रिय वीरतरं वीरं वीर-णमूलम् ॥ १४ ॥ अन्यच-उशीरं वीरानीमूलं वाल्कं तृणवाल쿰 ।

गुणाः—उशीरं शीतलं तिक्तं दाहकान्तिकहरं च तत् । वात्रं जवरतृणम्ह-दुक्तं हन्ति योगतः ॥ १५ ॥ । उशीरं स्वेदौर्गण्यपित्चत्रं स्ग्धगतिक्तम् ।

राजनिघण्टौ चन्दनादिद्वर्दशो वर्ग:-

उशीरमृणामालं स्याजजलवासं हरिप्रियम् । मृणामलभयं वीरं वीरणं समग-

*ख पुस्तकेदेशयं श्लोको दश्यते—

'मेध्यं पित्तमृत्तदाहस्वेवेददुर्र्निन्धनाशनाम् । वात्रं कुडुमञं प्रोक्तं स्वादु पित्तविरोधिकृत ' ॥

तथाच ग. पुस्तके के श्लोकां दश्यते—

'कुडुञं च भवेत्स्वादु विपाक्ये शीतल हिमम् । तथा श्लेष्महरं प्रोक्तं नातिपिक्तकरं भवेत् ॥

कुडुञं कटु तित्तीषण् वातष्मररुजं जयेत् । शिरोतित्रणोरोगं विपुृतकायाकान्तिकिदम् ' ॥

१ ड. 'णकुकृशि' २ ग. वृणप्रिय ।

3

३ तृतीय्यो वर्गः । राजिनिघण्डुसहित: । ९७

4

निकधम् ॥ २६ ॥ रणप्रियं वारितरं शिसिरं शितिमृलकम् । वैणागमूलकं चैव जलामोदं सुन्धिकम् ॥ २६ ॥ सुगन्धमूलकं शुभं वालक वसुभूध्यम् । गुणाः—शीरं शीतलं तिक्तं दाहशमरं परम् । पित्जवारातिशमनं जल- सौगन्ध्यप्रदायकम् ॥ २७ ॥

5

(४) प्रियजञजु: ।

6

प्रियजञजु: प्रयवली च फलिन्य कड्जुनी प्रिया । वृत्ता गोवन्दनी श्या- काराम्भा वर्णभेदिनी ॥ १६ ॥

7

गुणाः—प्रियजञजुः: शीतला तिक्का मोहदाविनाशिनी । जवरवान्तहारा रक्तमुद्रिकितं च प्रसायेत् ॥ १७ ॥

8

राजिनिघण्टटौ चन्दनादिर्दादश वर्गः—

9

प्रियजञजु: फलिन्य श्यामा प्रयवली फलमिया । गौरी गोवन्दनी वृत्ता काराम्भा कड्कजुनी ॥ २८ ॥ भजौरा गौरवली च सुभागा पर्णभेदिनी । शुभा पीता च मण्डल्या श्रेया चाद्भमिता २९ ॥

10

गुणाः—प्रियजञजुः: शीतला तिक्का दाहप्तासदोपित् । वान्तिभ्रान्तिज्व- रहरा वक्रजाजन्यविनाशनी ॥ ३० ॥

11

(५) तूर्णिका: ।

12

तूर्णिस्तूर्णीमापीतस्तूर्णिक: कनकस्तथा । कुटैरक: कान्तलको नन्दि- वृक्षोऽष्ट नन्दक: ॥ १८ ॥

13

गुणाः—तूर्णी त्रिदोपह्यकण कुपुत्रणपह: । गण्डमालापहण: संनिपा- तिनिकृन्तः ॥ १९ ॥

14

राजिनिघण्टटौ चन्दनादिर्दादश वर्गः—

15

तूर्णीस्तूर्णिकस्तूर्णी पीततः: कच्छपस्तथा । नन्दी कुटैरक: कान्तो नन्दी- वृक्षो नवाद्यः: ॥ ३१ ॥

16

गुणाः—नन्दी्रीक्ष: कडदुस्तिक्त: पीतस्तिक्कासदाहजित् । शिरोतिर्श्वेतकुष्त्र: सुगन्ध: पुष्टिवीयर्द: ॥ ३२ ॥

17

१ ख. वेणीगे मूं । २ क. ख. ग. ड. 'भेदेनी । ३ छ. 'मुद्रत्तकं । ४ क. ड. तूर्णिस्तूर्णीकण: पीततूणिक: कच्छछस्तथा । कुट्टार* । १२

1

१८ धन्वन्तरीयनिनर्घण्टः— [ चन्दनादि:-

2

( ६ ) रोचना ।

3

रोचना पिण्डला पिण्डा मेधया गौरी च गोमती । माञल्या वन्दनीयाया पावनी रञ्चिरा रचि: ॥ २० ॥

4

गुणाः—रोचना पाचनी शिता विपनेरुजो जयेत् । सौभौग््यकरणी भूतगृहदोपं च आशयेत् ॥ २१ ॥

5

राजनिनर्घण्टौ चन्दनादिर्दशो वर्गः—

6

गोरोचना रचि: शोभा रञ्चिरा रोचनी शुभा । गौरी च रोचना पिण्डा मञल्या पिण्डला शिवा ॥ ३३ ॥ पीता च गोमती गव्या वन्दनीया च काक्षनी । मेधया मनोरमा यामा रमा भूमिकराद्या ॥ ३४ ॥

7

गुणाः—गोरोचना च शशिरा विपदोपहन्ती र्चया च पाचनकरी कृमि कुृग्रहरी । भूतगृहदोपषणं कुर्ते च पथया श्रृङ्गारमङ्करी जनमोहिनी च ॥ ३५ ॥

8

( ७ ) तुरुष्काः

9

तुरुष्को यावन: कल्क: पिण्याक: पिण्डित: कप कप: । कपिज: कृत्रिमौ धूम्रौ धूम्रवर्णश्च सिहक: ॥ २२ ॥ सुगन्धि: कृतक्षैव युक्तियुक्त पिण्डक: । कपितैलैमिति र्यतां तथा पिण्डलानमकम् ॥ २३ ॥

10

गुणाः—तुरुष्का: कटुतिकोणः स्ग्धघो वातबलासजित । स्वादुःख कट्टुक: पाके सुरभिनर्वताप्रिय ॥ २४ ॥

11

राजनिनर्घण्टौ चन्दनादिर्दशो वर्गः—

12

तुरुष्को यावनो धूम्रौ धूम्रवर्ण: सुगन्धक: । सिहक: सिहसारक्ष पीतसार: कपिस्ताथा ॥ ३६ ॥ पिण्याक: कपिज: कल्क: पिण्डित: पिण्डैलैलक: केरवर: कृत्रिमको लेपन मुनिभृदय ॥ ३७ ॥

13

गुणाः—तुरुष्का: सुरभिस्तिक्त: कदुमिग्गंधश्च कृपुजित् । कफिताश्मरीम-त्रागतभूतजरावार्जित ॥ ३८ ॥

14

( ८ ) अग्रु ( आर्द्रा )

15

उष्ष्ण वरं लोहं कृमिजग्धनयार्कम् । कृष्णगरु स्यादागरु योगजं विश्वैधकम् ॥ २९ ॥

16

१ क. ह. रचिदा । २ क. ख. ग. ध. ह. 'ध्रूप' ।

3

३ तृतीयो वर्ग: ] राजिनिघण्टुसहित: । ९९

गुणा:—कद्दु तिक्कोष्णमगरु स्निग्ध वातकफफहम् । श्रुिनेत्ररुजं हन्ति माङ्लयं कृष्णतुत्परम् ॥ २६ ॥

राजिनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशौ वर्ग—

स्वादुस्तवगरुसार: स्यात्सुष्मयो गन्धधूमज ॥

गुणा:—स्वादु: कडुकपायोष्ण: सघूमोद्वाजित् ॥ ३९ ॥

कालेयकम् ( अरुविष: ) ॥ ७ ॥

कालेयकं ससारं च पीतवर्णं च शब्दतः ।

गुणा:—वर्णप्रसादनं चैव लघुचन्दननमेव च ॥ २७ ॥

राजिनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशौ वर्ग—

कृष्णगरु स्यादगरु शुक््रारं विश्वरूपक । शीर्पे कालागरु केड्यं वष्ुकं कृष्णकापक्रमम् ॥ ४० ॥

धूपार्ह वहलुरं गन्धराजकं द्दाशध्यम् ।

गुणा:—कृष्णगरु कट्टूपणं च तिक्क्ं लेपे च शीतलमम् । पाने पित्तहरं किचित्र्रोषपत्नमुद्राहतम् ॥ ४१ ॥

राजिनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशौ वर्ग:—

काष्ागरु ( अरुविष: ) ॥ ८ ॥

अन्यागरु पीतकं च लोहं वर्णप्रसादनम् । अनार्यकमसारं च कृमिजर्धं च काष्ठमकम् ॥ ४२ ॥

गुणा:—काष्ागरु कट्टूपणं च लेपे रूक्षं कफपहम् ।

राजिनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशौ वर्ग:—

दाहागरु ( अरुविष: ) ॥ ९ ॥

दाहागरु दहनागरु दाहककात्रं च वहहिकात्रं च । धूपागरु तैलागरु पुरं च पुरमधनवल्हं चैव ॥ ४३ ॥

गुणा:—दाहागरु कट्टकोष्णं केशानां वर्धनं च वर्ण्ये च । अपनयति केशदोपानातुते संतंतं च सौगन्ध्य्यम् ॥ ४४ ॥

राजिनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशौ वर्ग:—

मङ्ल्लया ( अरुविष: ) ॥ १० ॥

मङ्ल्लया मल्मिका गन्धमञ्जळागरुवाका ।

गुणा:—मङ्ल्लया गुरुशिशिरा गन्धाल्लया योगवाहिका ॥ ४५ ॥

१ श. २. जपत्रं च ।

1

१०० धन्वन्तर्यिनिघण्टः:— [ चन्दनादि:-

2

(९) कस्तूरीका ।

3

कस्तूरीका मृगमदो मृगनाभिर्गाण्डजा । माजार्य वेधमुखख्या च मद्नी गन्धचेलिका ॥ २८ ॥

4

गुणाः—कस्तूरीका तिक्का कटुः श्रेष्मानिलापहर्है । विपभी दोषशमनी मुखशोपहरा परा ॥ २९ ॥ अन्यच—कस्तूरी सुरभिष्टिक्का चक्षुष्या मुखरोगजित । किलोसकफदौगर्न्ध्यैवातालक्ष्मीमपलाहा ॥ ३० ॥

5

• राजनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशो वर्गः—

6

कस्तूरी मृगनाभिस्तु मद्नी गन्धचेलिका । वेधमुखख्या च माजारली सुभागा बहुगन्धन्धा ॥ ४६ ॥ सहसवेभी श्याम्या स्यात्कामानन्दा मृगाण्डजा । कुरुरुज्ञानाभी ललिता मदो मृगपदस्तथा ॥ ४७ ॥ इयामली कामोडी च विजेयाष्टार्शाहया ।

7

कस्तूरीविशेषः—कपिला पिङ्ग्ला कृष्णणा कस्तूरी त्रिविधा क्रमात् । नेपालदेपि च क,मीरे कामरूपे च जायते ॥ ४८ ॥

8

साऽप्येका खरिका ततश्च तिलका क्षया कुलित्थपरा पिण्डान्यापि च नायकेति च परा या पक्षभेदभिभा । सा शुद्धा मृगनाभितः क्रमवशादेपा क्षतीशोिता पक्षत्यादिनत्रयेषु जन्िता कस्तूरी स्थ्यते ॥ ४९ ॥

9

पूर्णाकृतित्वस्तु खरिका तिलका तिलिलाभा कौल्थवीजसष्ठी च कुलितथ च । स्थूला ततः किियदियं किल पिण्डकार्या त्याथ किञ्चिधिका यदि नायिका सा ॥ ५० ॥

10

कस्तिरीक्षणम्—स्वादे तिक्का पिङ्ग्रा केतकीनां गन्ध धत्ते लाघ्यं तोचने च । याऽप्त न्यस्ता नैव वैर्यमीया राजभोग्या प्रशस्ता ५१ ॥

11

अपि च—या गन्ध केतकीनामपहरति मदं सिन्धुराणा च धत्ते स्वादे तिक्का कटुर् लघुरथ तुलिता मद्दिता चिकक्णा स्यात् । दाहं या नैति वहौ शिमिशिमिमिति चिरं चर्मगन्धहिताशा सा कस्तूरी प्रशस्ता वरमृगनुजा राजते राजभोग्या ५२ ॥

12

अन्यच कस्तिरीक्षणम्—वाले जरति हरिणे क्षीणे रोगिनि च मन्दगन्धयुता । कामातुरे च तरुणे कस्तूरी बहहलपरमळा भवति ॥ ५३ ॥

13

कृत्रिमकस्तिरीक्षणम्—या सिग्धा धूमगन्ध वहिति विनिहिता पीतां पाथोंदर्निःशेप या निवृत्ति भवति हुतवे भस्मसादेव सत्यः । या च न्यस्ता तुलयां कलयति गुरुतां मर्दिता रक्षतांं च क्षया कस्तूरियेयं खलु कृतमतभि: कृत्रिमा नैव सेव्या ॥ ५४ ॥

14

गुणाः—कस्त्रीप्रंसा—शुद्धो वा मलिनोस्तु वा मृष्मदः किं जातमेः

15

१ घ. गन्धमुखया । २ ग. हा । वक्रस्रैरभजननी हत्या वस्तिविषोधनी । अ । ३ ज. न्यगन्ध्यालः

3

३ ततीययो वर्ग: ] राजिनिघण्टसुहित: : १०१

तावता कोऽप्यानवधिश्मत्कतिनिधिः सौरभयमेको गुण । येनासौ स्मरणमण्ड- नैकवसतिभाले कपोले गेले दोर्मूले कुचमण्डले च कुरुते सञ कुर्जीटीशाम ॥६५॥

10

( १० ) कर्पूरः ।

कर्पूरः शीतलरजः शीताभः स्फटिकको हिमः । चन्द्रसुपारस्तुरिनः शशी- नर्ग्धिमवालुकः ॥ ३१ ॥

गुणाः—कर्पूरं कटु टिकं च मधुरं शिसिरं विदुः । त्रिष्णदोविषदोषं चक्षुष्यं मदकरम् ॥ ३२ ॥

राजिनिघण्टौ चन्दनादिर्दशो वर्ग—

कर्पूरो घनसारकः सितकरः शीतः शशाङ्कः शिला सीताशङ्गुर्हिमवालुकः हिमकरः शीतलप्रभा शंभवः शुभ्रांशु स्फटिकाभसारमिहिकातााराचन्द्र- वश्न्द्रालोकतुपारगौरौकुमुदायनेकादास्सहा द्वद्या ॥ ९६ ॥

कर्पूरभेदाः— पोतासो भीमसेनस्तदनु शितकरः शङ्कारावाससञः पांशुः पिञ्ञोऽद्वसारस्त- दनु हिमयुता वाल्लुका जूटिका च । पश्चाद्यास्तापारस्तुपर्परि सहियम शीतललः पैंिकाडन्या कर्पूरस्तेयति भेदा गुणसमाहंसा वैच्रहयेन हद्या ॥ ७७ ॥

गुणाः—कर्पूरः शिशिरस्तिक्तः स्निग्धश्चोष्णस्दाहद । चिरस्थो दाहदोपत्र स स्धः शुभकृतपर ॥ ९८ ॥

कर्पूरलक्षणि—शिरो मध्य तलं चेति कर्पूरस्विधि स्मृतः । शिरस्तभाग्रसंजतां मध्य पर्णतले तलम ॥ ९९ ॥

भास्वदििशदपुलकं शिरोजात तु तुमम् । सामान्यपुकलं स्वच्छ तले चूर्णं तु गौरकम् ॥ ६० ॥ स्तम्भभगर्स्ते श्रेष्ठं स्तम्भवाये च मध्यमम् । स्वच्छ- मीपद्ररिभिं शुभं तन्नध्ययं स्मृतम् ॥ ६१ ॥

सुद्धं शुभ्ररुकं च पुलकं बाहजं वदेत् । अपि व—स्वच्छं भुजारपत्रं लघुतरविशदं तोलने तिक्तकं चेत्स्वादे शैल्य सुहृयं वहलपरमलामामोदौरभयदायाय । निश्लेह दाहर्येपत्रं शुभतममिति च्रणाय ॥ ६२ ॥

राजिनिघण्टौ चन्दनादिर्दशो वर्ग—

चीनकः : ( कर्पूरविषेकः ) ॥ ११ ॥

चीनकक्षीनकर्पूरः कृत्रिमौ धवल:: पातु: । मेघसारस्तुपपारश्र्ये द्वीपर्पूररज स्फूततः ॥ ६३ ॥

footer

१ ख. दिशा: । २ ज. पञ्चशिकाडन्या । ट. पञ्चशिका । ३ श. ट. रशमने । ४ ज. ट. 'ख द्विप् ।

१०२

१०२ धन्वन्तरीयनिघण्डु— [ चन्दनादिः:-

गुणाः—चीनकः कटिकोष्ण ईच्छितः कफाह: । कण्डोषरो मेषः पाचनः कृमिनाशः ॥ ६४ ॥

११

( ११ ) जातिपत्री ( जातिपत्रिका )

जातिपत्री जातिकोशा सुमन:पत्रिकाअधिकांश च । मालतीपत्रिका चैव प्रौकी सा मलनाशनी ॥ ३३ ॥

गुणाः—जातिपत्री कट्टूष्णा स्यात्सुरभि: कफनाशनी । रक्तवैदौगन्दर्भ्यहर्जन्य विहृत्कायाशान्तदा ॥ ३४ ॥

राजनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशो वर्गः—

जातिपत्री जातिकोशा: सुमन:पत्रिकाअधिकांश सा । मालतीपत्रिका पञ्चनाम्भी सौमनसायिनी ॥ ६५ ॥

गुणाः—जातिपत्री कडुस्तिक्का सुरभि: कफनाशनी । रक्तवैश्चत्रजननी जाड्यदोपनिकृन्तनी ॥ ६६ ॥

१२

( १२ ) जातीफलम् । ( जाति: )

*जातीफलं जातिसस्य शालुकं मालतीफलम् । मर्दनोण्ड जातिश्रृणं पुतं सौमनसं फलम् ॥ ३७ ॥

गुणाः—*जातीफलं कफायोपणं कटु कण्डामयार्ितिज् । *वातातिसारमे ह्रणं लघु वृष््य च दीपनम् ॥ ३६ ॥

राजनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशो वर्गः—

• इ मज््जासारं जातिससारं पुटं च सौमन:फलम् ॥ ६७ ॥ ,

गुणाः—* * || ६८ ॥

१३

( १३ ) कड्डोलकम् । ( कड्डोलक: )

*कड्डोलकं कृत्फलं कोलकं कडुक फलम् । पूर्णं कन्दफलं दीपं मारीचं मा्धववोचितम् ॥ ३७ ॥

गुणाः—कड्डोलं कडु तिक्कोणं रक्तवैरस्यनाशनम् । मुखजड्यहरं रुच्यं वात्श्लेपहरं परमम् ॥ ३८ ॥

राजनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशो वर्गः—

• इ । विद्य्स्य स्थूलमारिचं कड्डोलं मा्धववोचितम् ॥ ६९ ॥ कड्डोलं कृत्फलं प्रोक्तं मारीचं रुद्रसमितम् ।

१ ख. ग. छ. 'छा सौमनमायनी । २ क. ख. ग. ध. ड. कडुस्तिक्का सुर । ३ क. 'कत्रर्व- गक्ष्य' । ४ ग. मज््जासार ।

3

३ तृतीयो वर्ग: ] राजिनिगुणदुसंहित: १०३

गुणा:-—कड्कोलं कडु तिक्कोणं वक्त्रजाढ्यहरं । दीपन पाचनं रुच्यं कफवातानिकृन्ततनम् ॥ ७० ||

( १४ ) पूगफलम् । ( पूगम् )

यात्पूगफलमुद्रगुं संंसि घोंटाफल स्मृतम् । चिक््रं चक्रोणा चिका गुर्वाक: खपुरं च तत् ॥ ३९ ||

गुणा:-—भेदि संमोहकृतपूर्णं कपायं स्वाद्यु रैचनम् । कफपितहरं रुच्यं वक्त्रक्लेदमलापहम् ॥ ४० ||

राजिनिगुण्टवाम्रादिरेकादशो वर्ग:--

पूगस्तु पूगवृक्षश्च क्रमुको दीर्घपादप: । वक्तरुद्धवल्ल्क्चिक्रणश: मुनि-हद्यय: ॥ ७१ ||

गुणा:-—पूगवृक्षस्य निर्यासो हिमं संमोहनो गुरु: विपाके सोष्णकक्षार: साम्भो वात्रपितचल: ॥ ७२ ॥

विशेषपक्ष—पूगं तु चिक्किणी चिका चिक््रण शक्ष्ण तथा । उद्रेग क्रुकफलं श्रेयं पूगफलं वसु ॥ ७३ ॥

गुणा:-—सैरी च मधुुरा रचया कपायाम्ला कदुस्तथा । पथया च कफवातम्री सारिका मुखदोषोपहलत् ॥ ७४ ॥

तैलनं मधुुरं रुच्यं कण्ठशुद्धिकरं लघु । त्रिदोषशमनं दीपयं रसालं समम् ॥ ७५ ॥

गाल्यं गुहागहरं शक्ष्णं कपायां कडु पाचनम् । विष्टम्भम्भजटाधारमानहरण दवरक लघु ॥ ७६ ॥

घोंटा कट्टुकपायोष्णा काटिना रचकारिणी । मलविष्टम्भम्भशमनी पि्छह-दीपनी नी च सा ॥ ७७ ॥

पूगीफलं छेडैलसंजकं यत्तकोण्णेषु पृथितं सुगन्धि । श्रेष्मापहन पाचनचे च बलप्रद पुष्टकं रसाह्यम् ७८

यन्कोड्णे वेतिगुणाभिधानकं ग्रामोद्रवं पूगलं त्रिदोपननुतु । अमापह रोचनरुचपाचन विष्टम्भमुन्दायहारहारी ७९

चन्द्रापुरोद्रव पूग कफर्ं मलशोशोधम् । कडु स्वाद्य कपाायं च रुच्यं दीनपाच-म् ८० ॥

आन्धदेशोद्रव पूग कपाायं मधुरं रसे । वातजिद्ध्वावक्त्रजाढ्यग्रमी- ८१ ॥

पूगीफलविशेषगुणा:—पूगं संमोहकृतसर्वं कपाायं स्वाद्य रेचनम् । त्रिदोषशमनं रुच्यं वक्त्रक्लेदमलापहम् ॥ ८२ ॥

अपि च-थामं पूग कपाायं मुखमलशमनं कण्ठशुद्धि विधेत्ते रक्तामश््रेष्मपितप्रशमनमुद्रामानहारं सरं च ।

शुक्कं कण्ठामयग्रं रुचिकरमुदितं पाचनं रेचनं स्यात्तपर्णेनाायुते चेज्ज्वटिटति वितितनुते पाण्डुवाते च शैोपम् ८३ ॥

१ ख. ग. क्ष. शयावलम् । २ च. ट. खेरी । ३ ट. डेलिस । ४ ट. 'भदामाम् । ५ य. चन्द्रद्रगु । ६ ज. शोफम् ।

1

१०४ धन्वन्तरीनिघषण्डः— [ चन्दनादि:-

2

( १५ ) लवङ्गम् ।

3

लवङ्ग देवकुसुयं भृङ्गरां शिखरं लवम् । दिव्यं चन्दनपुष्पं च श्रीपुष्पं वारि-संभवम् ॥ ४१ ॥

4

गुणाः—लवङ्ग कुसुमं ह्ययं शीतलं पित्तनाशम् । चक्षुषयं विषहृत्व्य माङ्गल्य मूर्धरोगहृत् ॥ ४२ ॥

5

राजिनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशो वर्गः—

6

लवङ्गकलिका दिव्यं लवङ्ग शिखरं लवम् । श्रीपुष्पं देवकुसुयं रचयिरं वारि-संभवम् ॥ ८४ ॥ तीक्ष्णपुष्पं तु भुढाभी जीर्वाणकुसुयं तथा । पुष्पक च चन्द-नाद्या स्याञ्ये च द्वादशाहयम् ॥ ८५ ॥

7

गुणाः—लवङ्ग शीतलं तिक्तं चक्षुषयं मुक्तरोचनम् । वातपितकफत्रं च तीक्ष्णं मूर्धरुजपहसम् ॥ ८६ ॥

8

अप च—लवङ्ग सोष्णकं तीक्ष्णं विपाके मधुरं हिमम् । वातपितकफामत्रं क्षयकासासदोषनुत् ॥ ८७ ॥

9

( १६ ) नलिका ।

10

नलिका विदुमललता कपोतचरणा नल्ली । सुपरा धमनी शून्य निर्र्मथया नर्तकी नटी ॥ ४३ ॥

11

गुणाः—नलिका रक्तपित्त्री चक्षुष्या विपनाशनी । नलिका वातला तिक् गुर्वी च मधुरा हिमा ॥ ४४ ॥

12

राजिनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशो वर्गः—

13

नलिका विदुमलतिका कपोतवाणा नली च निर्मथया । सुपरा धमनी स्तुत्या रक्तदला नर्तकी नटी रुद्राः ॥ ८८ ॥

14

गुणाः—नलika तिक्तकटुका तीक्षणा च मधुरा हिमा । कृमिवातोदौर्तय-शः:शूलनी मलशोधनी ॥ ८९ ॥

15

( १७ ) मानसी (नलदम् )

16

मानसी कृष्णजटा हिंसा नलदा जटिला मिशी । जटा च पिशिता पेशी कृष्णवार्दी च तपविनी ॥ ४५ ॥

17

गुणाः—मानसी स्वादुक्पाया स्यात्कफपित्तानाशनी । विपगामारुतहृद्लया त्वचकान्तप्रसादनी ॥ ४६ ॥

18

१ क. ख. ड. शिखरां । २ क. ख. ड. शिशिं । छ. शिखरं । ३ ज. 'भक्त' । ४ ट. 'रामार्शी:' ।

1

३ तृतीययो वर्गः ] राजिनिघण्टसुहित: । १०६

2

राजिनिघण्टटौ चन्दनादिर्द्वदश वर्गः— मांसी तु जटिला मांंसी कर्व्यादी पिशिता मिशी । केशिनी च जटा हिंसा टामांसी च मांंसनी ॥ ९० ॥ जटाला नल्दा मेपी तामसी चक्रवर्तिनी । माताभूतजटा चैव जननी च जटावती ॥ ९१ ॥ मृगभण्डापि चे्येता एकविंशतिधाभिधा: ।

3

गुणा:—सुरभिस्तु जटामांसी कपाया कटुशीतला । कफहद्दूतदाह्री पित्छनी मोदकान्तकृत् ॥ ९२ ॥

4

गन्न्धमांसी (मांंसीविशेष: ) ॥ १२ ॥

5

द्वितीयिया गन्ध्यमांसी स्याल्ककेशी भूतजटा स्मृता । पिशाची पूूतना केशी भूतकेशी च लोमंशा ॥ ४७ ॥

6

गुणा:—मांंसीद्रयं कपायं च वर्ण्ये पित्ककफफपहम् । रक्तत्रं च सुगन्ध न्याद्यातत्रं केश्यमुत्तम् ॥ ४८ ॥

7

राजिनिघण्टटौ चन्दनादिर्द्वदश वर्गः—

8

द्वितीयया गन्ध्यमांसी च केशी भूतजटा स्मृता । पिशाची पूूतना चैवभूत- केशी च लोमंशा ॥ ९३ ॥ जटाला लघुमांसी च रयाता अङ्गमिताहद्याह: ।

9

गुणा:—गन्ध्यमांसी तिक्क्षशीता कफकण्ठामयापहा । रक्तपित्तहरा वर्ण्यी विपभूतत्वजहरापहा ॥ ९४ ॥

10

राजिनिघण्टटौ चन्दनादिर्द्वदश वर्गः—

11

आकाशमांसी ( मानंसीविशेष: ) ॥ १३३ ॥

12

आकाशमांसी सूष््माण्न्या निरालम्बा खवसंभवा । सेवली सूष्मपत्री च गौरी पर्वतवासिन्य ॥ ९५ ॥

13

गुणा:—अभ्रमांसी हिमा शोफणनाडीरुजपहा । लूतागर्धभजालादिहा- र्णी वर्णकारिणी ॥ ९६ ॥

14

( १८ ) कुष्ठप्रम् ।

15

कुष्टं रोोगोगदो व्याधिरुपत्लं पाकलं रजा । वापयं वनीरजं रामं कौवेरं पारिभद्रकम् ॥ ४९ ॥

16

गुणा:—कुष्टं कडूं तिक्तं स्याल्कफमार्कतर्रक्चित् । त्रिदोपविषकण्डंश कुष्टरोगांश नाशयेत् ॥ ६० ॥

17

१ ज. पेशी । २ क. ख. ग. 'तपित्तजिं ।

18

१४

1

१०६ धन्वन्तरीยनिधिघण्टः— [ चन्दनादि:-

2

राजनिघण्टौ चन्दनादिर्दश वर्गः—

3

कुत्रं रुजाग्दो व्याधिममयं पारिभद्रकम् । रामं वनीरजं वापयं येर्यं त्वगदोषमुत्पलम् ॥ ९७ ॥ कुत्तैं च पावं चैव पंवकं मनुशकम् ॥

4

गुणाः—कुत्रं कडूषणं तिक्तं स्यात्कफमारुतकुष्टृजित् । विसर्पविपककणित्तिखर्ज्-ददुद्रप्रकान्तिकृत ॥ ९८ ॥

5

(१९ ) रेणुका ।

6

रेणुका राजपत्री च नन्दिनी कपिला द्विजा । कैपिलोला पाण्डपुत्नी स्मृता कौन्ती रेणुका ॥ ९१ ॥

7

गुणाः—*रेणुका शिखस्तान्त्य तृष्णां कण्डूं च नाशयेत् । विपस्त्री दाहह-दौर्वैल्यमुमूलयति योजिता ॥ ९२ ॥

8

राजनिघण्टौ पिप्पलयादिः पुष्प वर्गः—

9

रेणुका कपिला काक्ता नन्दिनी महिला द्विजा । राजपुत्री हिमा रेणुः पाण्डुपुत्री रेणुका ॥ ९९ ॥ सुपुर्णी शिरशा शान्ता कैलती वृता च धर्मिणी । कपिलोला हेमवती पाण्डपुत्नी च विंशाति: ॥ १०० ॥

10

गुणाः—रेणुका तु कदुः शीता खर्जर्क्ण्तिहारिणी । तृष्णादाहविपस्त्री च मुखवैरमलम्यकारिणी ॥ १०१ ॥

11

( २० ) तगरम् ।

12

तगरं कुटिलं वक्रं दीनें जिहयं नतें षठम् । कालनुसामर्यमनञु कुष्ठितं नहुपं तृप्तम् ॥ ९३ ॥

13

गुणाः—तगरं स्यात्कफायोषणं स्निग्धं दोषप्रगुणतः । हक्षर्िपिपदोप्रपन्न भृततापस्मारनाशनम् ॥ ९४ ॥

14

राजनिघण्टौ करवीरादिर्दश वर्गः—

15

तगरं कुटिलं वक्रं विमत्रं कुष्ठितं नतम् । षठं च नहुपारख्यं च ददुद्रहस्तं च वर्णम् ॥ १०२ ॥ पिण्डीतगरकं चैव पाथिवं राजहर्पणम् । कालनुसारार्कं क्षत्रं दीनं जिहयं मुनीन्दुधा ॥ १०३ ॥

16

• ग. पुस्तकेऽयं क्षपकः श्रोको दश्यते 'कौन्ती तिक्का हिमा तृणाविषकुं कफ जयेत् । Pित्दाहा वाताकोप च केवल मुखशोर्नी ' ॥

17

१ ज. 'त्सं चापा।' ट. 'त्सं चापाटलें चें' । २ ड. भस्मगन्धा । ३ क. ग. प्र. ड. 'ण्डुगुत्री सृत् । ४ क. 'व्यल्क गुल्माञय' । ५ क्ष. 'तु । हच्छछपीं ' ।

3

३ तृतीयो वर्ग: ] राजिनिघण्टसहितः: | १०७

4

गुणा:—तगरं शीतलं तिक्तं हृष्टदोपविनाशम् । विषार्तिशमनं पथ्यं भृतो न्यादभयापहम् ॥ १०४ ||

5

( २१ ) परिपेलम् ( परिवृत्तम् )

6

परिपेलं पूर्वं वन्यं गोपुर्ंटे स्याटकुटनाम् । क्षितपुष्पं दासापुरं गोनर् जीर्णपुष्पकम् ॥ ६५ ||

7

गुणा:—परिवृतं सुगन्धि स्याप्तस्वेदमकण्डुजित् । जयेदत्तकफौ मेध्ययं कान्तिप्रदं भवेत् ॥ ६६ ॥ अन्यच—परिवृतं वातकफौ जयेन्नेध्ययं च कान्तिदम् । कफष्णाहारं प्रोक्तमसपितविननाशम् ॥ ७७ ||

8

राजिनिघण्टौ शालमल्यादृष्टयो वर्गः:

9

परिपेलं पूर्वं धान्यं गोपुर्ंटे स्याटकुटनाम् । क्षितपुष्पं दासापुरं गोनर् जीर्णपुष्ट्रमम् ॥ १०५ ||

10

गुणा:—परिपेलं कट्टूप्रणं च कफामरुतानानाशम् । तृणदाहामाशूल्यं रक्तदोषहरं परम् ॥ १०६ ॥

11

( २२ ) नखम् ।

12

नख: कररुह: शिल्पी करजोद्यथ खुर: शफः । शुक्ति: शंखथल: कौशी हुनर्गहहननु: सह ॥ ९८ ||

13

गुणा:—नखं कुकुष्पणं च विषं हन्ति प्रयोजितम् । कुष्ठानि साध्ययतेव कफं खण्डयति क्षणात् ॥ ९९ ॥

14

राजिनिघण्टौ चन्दनादिर्द्धदशो वर्गः—

15

नख: कररुह: शिल्पी शुक्तिशह: खुर: शफः । वल: कौशी च करजो हुनर्गहनुस्तथा ॥ १०७ ॥ पाणिजो वद्रीपत्रो धूम्य: पण्यविलासिनी । संधिनाल: पाणिरह: स्याष्टष्टशसंशक: ॥ १०८ ॥

16

गुणा:—नख: स्यादुष्ष्णकण्डको विषं हन्ति प्रयोजित: । कुष्ठकण्डवृणग्रश्भूतविद्व्रावण: पर: ॥ १०९ ॥

17

( २३ ) व्याघ्रनखम् ।

18

नखमन्यद्याघ्रनखं पुटं व्याघ्रायुध मतम् । अक्रं व्याघ्रतलं पादंकृष्ट वैज्रकारम् ॥ ६० ॥

19

गुणा:—*ग्रहभूततोपशमनं पवित्रं द्वीपजिं नखम् । *व्याघ्रनखवस्तु तिक्कोष्ण: कषाय: कफवाताजित ॥ ६१ ॥ कण्डुकुष्णवृणग्रश् वर्ण्य: सौगन्ध्यद्: पर: ।

20

१ क. 'पुटं गो ' २ श. 'ष्णाकारं । ३ क. ड. कौशी । ४ क. व. ह. चक्रनावक्म् ।

1

१०८ धवन्तरीनिघण्टु— [ चन्दनादि:-

2

राजनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशो वर्गः— नवोऽन्यः स्याद्लनखः কূটश्चक्रनायक । चकी चक्रनखस्तर्यसः कालो व्याघ्रनखः स्मृतः ॥ ११० ॥ द्वipinिनको व्यालनखः खपुटो व्यालणिजः । व्यालायुध व्यालवलो व्यालघ्र पोडश ॥ १११ ॥

3

गुणा:-* * ॥ ११२ ॥

4

( २४ ) स्प्तका । स्पष्का स्ृग्ब्राहहिणी देवी माली कोटिका लता । पञ्चमुण्डर्देवपुत्री निर्मालया पिशुना वः ॥ ६२ ॥

5

गुणा:-स्पष्का शीता सुगन्था स्यात्तृपाणा मुष्णाति योगिता । विपंं हन्ति हिनस्तैव दाहं देहसमुद्रवम् ॥ ६३ ॥ स्पष्का सुगन्था कुपुत्री दैर्ण्य्यस्ते-नाशिनी ।

6

राजनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशो वर्गः— स्पष्का च देवी पिशुना ववृक्ष कोटिर्मिनुब्राह्मणिका सुगन्था । समुद्रकान्ता कुटिला तथा च मालािका भूतालिका च लघवी ॥ ११३ ॥ निर्मालया सुकारा च माली देवपुत्रिका । पञ्चगुसिरसकम्प्रोक्ता नवपुष्पी च विंशति: ॥ ११४ ॥

7

गुणा:-स्पष्का कडुकपाया च तिक्का श्रेष्पमार्तकासित् । श्रेष्पमेहाश्मरीकुच्छनाशनी च सुगन्धाधा ॥ ११५ ॥

8

( २५ ) *बोलम् । ( भोल: ) बोलं गन्धरसं पिण्डं निर्लोहें बर्बरं रसम् । गोपकं नालिकं पौरं रसं गन्ध विदुः ॥ ६४ ॥

9

गुणा:-भोलैं तिक्त हियं रक्तमुद्रितकं हन्ति योगतः । कफपित्तयान्नन्ति मद्ररािरुजापहम् ॥ ६३ ॥

10

राजनिघण्टौ पिप्पलयादि: पपत्रो वर्गः— बोलं रक्तपाहं मुण्डं सुरसं पिण्डं विपम् । निर्लोहें बर्बरं पिण्डं सौरभ रक्तगन्धम् ॥ ११६ ॥ रसगन्ध महागन्ध विश्व च शुभगन्धम् । विश्वगन्ध गन्धरस वणारि स्मृतिसंजकम् ॥ ११७ ॥

11

*बोलस्य शुद्धिर्जम्भीर्तने कुडुष्टप्रवज्यया ।

12

१ क. कौमते । ग. गोमतं । ण. सौगन्धभानालंक । २ क. द. लें तु कट्टििकोष्ण कगायं रफदोषनुत् । क ।

1

तृतीयो वर्ग: ] राजिनिघण्टौसहित: । १०९

2

गुणाः—बोलं तु कदु तिक्कोषणं काययं रक्तदोषनुत् । कफपित्तमयहन्न्ति भरादिरुजपहम् ॥ ११८ ॥

3

( २६ ) दमनम् । ( दमनः, दमनकम् )

4

दमन: पाण्डुरग: सद्यान्तो गन्धोत्कट मुनि: । पुण्डरीको ब्रह्मजटा तपस्वी कृष्पिपुत्रक ॥ ६४ ॥

5

गुणाः—दमन: सद्यादसे तिक्को विषन्नभूतदोषनुत् । त्रिदोषमननो ह्य: कण्डुककुष्टपह स्मृत ॥ ६९ ॥

6

राजिनिघण्टौ करवीरादिर्दशमो वर्ग:—

7

अथ दमनकस्तु दमनो दानतो गन्धोत्कटो मुनिर्जटिल: । दण्डी च पाण्डुरागो ब्रह्मजटा पुण्डरीक्षक ॥ ११९ ॥ तापसपत्र पुत्री पवित्रको देवशेख-शैव । कुलपत्रश्च विननीतस्तपसविपत्र सप्तधात्रीक ॥ १२० ॥

8

गुणाः—दमन: शीतलतिक्तो: काययकटुक: कुष्दोषहर: । द्वन्द्रत्रिदोषशमनो विपविस्फोटविकारहरण: स्यात् ॥ १२१ ॥

9

दम: ( दमनविशेष: ) ॥ १४ ॥

10

दमनोन्यो दम: शान्त कृषिदमवशान्त: । क्षमाशान्तिपर: साधुक: साधुक: साधुगान्न्धिक: ॥ ६६ ॥

11

राजिनिघण्टौ करवीरादिर्दशमो वर्ग:—

12

अन्यक्ष वन्यदमनो वनादिनामा च दमनपयोय:

13

गुणाः—वीर्यस्तम्भनकारी वल्ददायी चाऽमदोषोहारी च ॥ १२२ ॥

14

( २७ ) मुरा ।

15

मुरा गन्धवती दैत्या गन्धाद्या गन्धमालिनी । सुरभिर्हरिगन्था च कुटी गन्धकुटी स्मृता ॥ ६७ ॥

16

गुणाः—*मुराऽत्यन्य भनेच्छीता तीका सुरभिगान्धिनी । क्षणोति क्षतपुशां पित्तशान्ति नियच्छत्ति ॥ ६८ ॥

17

राजिनिघण्टौ चन्दनादिर्दशदो वर्ग:—

18

मुरा गन्धवती दैत्या गन्धाद्या गन्धमादिनी । सुरभिर्गिन्या च कुटी गन्धकुटी तथा ॥ १२३ ॥

19

• क. ड. पुस्तकयो: श्रकोविषोषड्यायं ह्यतते— 'मुरा तीक्षा कदु: शीता काया कफवात्जित् । स्वावासस्रविदाहातित्रिश्र्रमभल्लत्ग्ष्पदा ' ॥

१

११० धन्वन्तरीर्निषघण्डः— [ चन्दनादि:-

२

गुणाः—मुरा तीका कदुः शीता कपाया कफपितृहृ । श्वाससृगिवषदा दार्तिभ्रममूर्त्तापाहा ॥ १२४ ॥

३

( २८ ) स्थोनेयकम् ( स्थोनेयम् )

४

स्थोनेयकं वर्धीचूडं शुक्रपुच्छ much शुक्लच्छम् । विकर्णं शुक्रवर्हं च हरितं शीर्णरोमकम् ॥ ६९ ॥

५

गुणाः—स्थोनेययं कफवातत्रं सुगन्धि कडु तिक्कम् । पित्तकोपशमनं बल वृद्धिर्धनम् ॥ ७० ॥

६

राजनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशो वर्गः—

७

स्थोनेयकं बहिहिशिखं शुक्रच्छदं मयूरचूडं शुक्रपुच्छकं तथा । विकीर्णरोमापि च कीरवर्णकं विकर्णसंज्ञं हरितं नवाहयम् ॥ १२५ ॥

८

गुणाः—स्थोनेययं कफपितत्रं सुगन्धि कडुितिक्कम् । पित्तकोपशमनं बल वृद्धिर्धनम् ॥ १२६ ॥

९

( २९ ) चौरकः ( चौरकम् )

१०

*चौरकः शङ्कितखण्डा दुष्पत्रः क्षमको रिपुः । गणहासः कोपनकःकिततः फलचौरकः ७१ ॥

११

गुणाः—चौरकः शिरोडट्यं विपरान्तकारक । कुष्टकण्डरूमाणान्हन्ति क्षणाद्धोपामप्रयोगतः ॥ ७२ ॥ चौरकशोप्रगन्धथ तिक्तः कृमििसमीरजित् ।

१२

राजनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशो वर्गः—

१३

• । चपलःकितवो धूर्तः पटुनीचो निशाचरः १२७ ॥ गणहासः कोपनकशौरकः फलचौरकः दुष्ुकलो ग्रन्थिलथैव सुगन्धः पर्णचौरकः १२८॥ ग्रन्थिपर्णो ग्रन्थदलो ग्रन्थपत्रस्त्रनेत्रा ।

१४

गुणाः—चौरकस्तीत्रगन्धन्धोष्णितक्तकं वातकफाहपह । नासामुखरुजाजीर्णकृमिोषपिननाशः ॥ १२९ ॥

१५

( ३० ) शैलेयम् ।

१६

शैलेययं फलितं वृद्ध जीर्ण कालानुसर्कम् । स्थिरं च शिलादुग्धः शिलापुष्यं शिलोद्रवम् ॥ ७३ ॥

१७

गुणाः—शैलेyकं हिमं प्रोक्तं दाहजिदोषनाशम् । रक्तदोषहरं चैव कण्डूर्निमुक्तं स्मृतम् ॥ ७४ ॥ शैलेययं तिक्कं शीतं सुगन्धि कफपितजित् । दाहतृष्मापिश्वास्रणोषिननाशम् ॥ ७५ ॥

१८

राजनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशो वर्गः—

3

३ तृतीयो वर्ग: ] राजनिघ्णसुसंहित: १११

4

शैलैयं शिलजं वृद्धं शिलापुष्पं शिलोद्रवम् । स्थिरं पलितं जीर्णं तथा कालनुसयाकम् ॥ १३० ॥ शलोथं च शिलाददुः शैलजं गिरिपुष्पकम् । शिलाप्रसूनं सुभगं शैलक पोडशाह्यम् ॥ १३१ ॥

5

गुणा:—शैलैयं शिशिरं तिक्त सुगन्धि कफपित्त् । दाहृष्णणाममिभ्यास- वृणदोषविनासम् ॥ १३२ ॥

6

( ३१ ) एळवालुकम् ।

7

• एळवालुकमालकं वाळुकं हरिवालुकम् । एळवालुकं कपिथं स्यार्वर्ण प्रसरं वढम् ॥ ७६ ॥

8

गुणा:—एळवालुक: सुगन्धि: न्यायाच्छितऽत्यनन्त प्रकीर्तः । विपविरवं- सनोऽट्युप्रः: कण्डकुत्रव्रणान्तकृत ॥ ७७ ॥ †

9

राजनिघ्णौ शताहादिच्छत्तुर्तो वर्ग:—

10

• । एळवालुकं कपिथं च दुर्र्वर्णं प्रसरं वढम् ॥ १३३ ॥ एळगणन्धिकमेलाहं सुगन्धि सुगन्धिकमम् । एळफल च विजेयेयं त्रिस्मदाह्यमुचते ॥ १३४ ॥

11

गुणा:—एळवालुकमत्यग्रं कपायं कफवातननुत् । मूर्र्तितिजवरदाहंश नाशयये- द्रोचनम् परम् ॥ १३५ ॥

12

( ३२ ) सरल: ( सरलम् )

13

सरल: पूतिकां च चिडा पित्तदुमो मतः । दीपवृक्ष: स्निग्धधारः: प्रोक्को मारीचकपत्रक ॥ ७८ ॥

14

गुणा:—सरल: स्निग्धगतिक्कोषण: कफफामृतनानाश: । वक्त्रास्वावरभ्रंशने- तरोरोगव्रणान्तकृत ॥ ७९ ॥ †

15

राजनिघ्णटौ चन्दनादिर्ददशो वर्ग:—

16

सरलस्तु पूतिकां तुम्बी पीतदुरुथितोपतवरः । स स्निग्धधारुसञ्ञ: स्निग्घो मारीचकपत्रको नवधा ॥ १३६ ॥

17

गुणा:—सरल: कडुटिक्कोषण: कफवातनविनाश: । तत्वदोोषशोफकण्डूति- वृणप्र:: कोष्ठशुद्धि: ॥ १३७ ॥

18

† क. ख. ग. ड. पुस्तकेषु शलोकविशेष:— 'एळवालुकमत्यग्रं शोधनं कफवाताजित । मर्तिजवरदाहंश नाशयेद्रोचन परम् ' ॥

19

१ क. ख. ड. 'थं च दुर्र्वर्णप्र' । २ क. ख. ड. 'फवाताविना' ।

1

११२ धन्वन्तरीयनिघण्टः— [ चन्दनादि:-

2

( ३३ ) समपर्णः ।

3

समपर्णः शुकिपर्णोछत्रपर्णः सुपर्र्णः । सम्च्छछदो गुढ़पुष्स्तथा शाललिपत्रकः ॥ ८० ॥

4

गुणाः—त्रिदोषशमनो ह्यः सुरभिर्दीपनः सर । शालगलमुकर्मीन्कुर्सं हन्ति शाललिपत्रकः ॥ ८१ ॥

5

राजिनिघण्टौ चन्दनादिर्दशो वर्गः— समपवर्र्णः पत्त्रवर्णः शुकिपर्र्णः सुपर्र्णकः । सम्च्छदो गुच्छपुष्पोगुग्पर्र्णो मुिनच्छद् ॥ १३८ ॥ वृहस्पतिबहुपर्र्णश्च तथा शाललिपत्रकः । मलगगन्ध गन्धपर्णो विष्येयो वहภูมิतः ॥ १३९ ॥

6

गुणाः—समपर्णस्तु तिक्कोष्णस्त्रिपोषप्रश्च दीपनः । मदगन्धो निरुन्देऽ्यं वपररत्तमकयकृमीन् ॥ १४० ॥

7

( ३४ ) लक्षा ।

8

लक्षा पलंकपा रक्ता दीशिख कृमिजा जतु । क्षत्री र्ज्माता च दुमव्या धिरलत्कः ॥ ८२ ॥

9

गुणाः—लक्षा तिक्का कपयोष्णा मृग् शोणपित्तनुत् । कृमिश्लेष्मप्रप्रणहन्ति भूतज्वर्तिनाशिनी ॥ ८३ ॥

10

राजिनिघण्टौ पिप्पलयादिः पद्म्रो वर्गः— लक्षा खदिर्का रक्ता र्माता पलंकपा । जतु च कृमिजा चैव दुमव्याधारिर लत्कः ॥ १४१ ॥ पलाशी मुण्डणी दीमर्जनतुका गन्धमादिनी । नीला दवररसा चैव पितार्र्मिनभुभूयः ॥ १४२ ॥

11

गुणाः—लक्षा तिक्कपकाया स्याच्छ्लेष्पितार्तिदोपनुत् । विपरक्तप्रशमनी विषमजवरनाशिनी ॥ १४३ ॥

12

( ३५ ) तामलकी ।

13

तामलकजटा ताली तमालं तु तमाालिनी । वितुन्नभूता तमकं भूधात्री भामलकपि ॥ ८४ ॥

14

गुणाः—भूधात्री मधुरा तिक्का वीर्यतः: शिरिरा स्मृता । पित्तं हन्ति कफ स्त्री दृष्टिदाविनाशिनी ॥ ८५ ॥ *

15

• ग. पुस्तके श्लोकोविशेषः— ' पित्तक्ष्महारा रुचद्या विपदा सुरभर्भलुः । नेत्ररोगप्रशमणी प्रणशलविनाशार्ता ' ॥

16

१ क. ड. 'णाः—समपर्णिदिपोषप्रतः सु० । २ ग. 'जवरविना ।

3

३ तृतीयो वर्ग: ] राजनिघण्टसहितः । ११३

4

राजनिघण्टौ पर्पटादिः पञ्चमोमो वर्गः—

भूमामली तमाली च ताली चैव तमालिका । उचटा वड्ढापादी च वितुन्हा च वितुस््निका ॥ १४४ ॥ भूभाषित चार्डा वृप्या विपस्त्री बहुपत्रिका । बहुवीर्य हि भयदा विश्वपर्णी हिमालय ॥ १४५ ॥ अजटा चैव वीरा च स्याद्यात्यापा नवैक्था ।

गुणा:—भूभाषित तु कपयाम्ला पित्तमेहविनाशनी । शिशिरा मूत्ररोमार््त शमनी दहनाशिनी ॥ १४६ ॥

( ३६ ) लामजकम् ।

• लामजकं सुनालं स्याडमृणलं लवं लघु । * इष्टकापथके शीघ्र दीर्घ मूलं जलालाशयम् ॥ ८६ ॥

गुणा:—लामजकं भवेक्ति हिमं चात्यन्तमष्यते । पिचप्रशानतिजननं विपरक्तविननाशनम् ॥ ८७ ॥

राजनिघण्टौ चन्दनादिर्दशशो वर्गः—

• • || १४७ ॥

गुणा:—लामजकं हिमं तिक्त मधुरुर वातापित्तजित् । तुद्दाहशममूर्छार्िरकपित्तजवरपाहम् ॥ १४८ ॥

( ३७ ) पद्मक: ( पञ्चकम् )

पद्वको मलयशार्व: पीतररक्त मरुद्रव: सुभतः शीतवीर्यक्ष पाटलापुष्पौनक: ॥ ८८ ॥

गुणा:—पद्वकं शिशिरं स्तिघ्रगंध कपायं रक्तपित्तनुत् । गर्भस्थैर्यकरं प्रोक्त ज्वरछर्दिविपापहम् ॥ ८९ ॥ * मोहहाजवरभान्तिकुष्टस्फोटोटशान्तिकृत ।

राजनिघण्टौ चन्दनादिर्दशशो वर्गः—

पद्वकं पीतकं पीतं माल्यं शीतलं हिमम् । शुभ्रं केदारजं रक्त पाटलापुष्प संनिभम् ॥ १४९ ॥ पद्मकाचर्त् पद्मववृुकं प्रोक्त स्याद्यादाशहायम् ।

गुणा:—पद्वकं शीतलं तिक्त रक्तपित्तविननाशनम् । * || १९० ॥

( ३८ ) धातुककी ( धातकी )

धातकी ताम्रपुष्पी च कुञ्जरा मेय्यावासिनिनी । पार्वतीया सुभिक्षा च वहिष्पा च शिदता ९० ॥

१ क. ग. ह. 'रक्त: सुरोद्ध' । २ क. ह. मधुवा* ।

१५

1

११४ धन्वन्तरीविनिघण्टः— [ चन्दनादि:-

2

गुणा:-धातकी कडुकणा च मदृदिपनाशनी । अतिसारहारा गर्भस्था-नी कृमीररक्तत् ॥ ९१ ॥

3

राजनिघण्टौ पिप्लयादिः पञ्चो वर्गः—

4

धातकी वर्धिपुष्पी च ताम्रपुष्पी च दाहहनी । अग्निवाला सुभिखा च शर्वती बहुपुष्पिका ॥ १६१ ॥ कुमुदा साधुपुष्पी च कुंजरा म्यवासिनी । गुच्छसंघादिपुष्प्ता खेया सा लोघ्रापुष्णी ॥ १६२ ॥ तीव्रवाला वर्धि-शिखा मध्येपुप्पा च वंशति: ।

5

गुणा:-धातकी कडुरूणा च मदृदिपनाशनी । प्रवािकासतिसारघणी विसर्पप्रणनाशनी ॥ १६३ ॥

6

( ३९ ) प्रपौण्डरीकम् ।

7

प्रपौण्डरीकं चक्षुषयं पुण्डर्यः: पुण्डरीकम् । शेतपुष्पं सुपुष्पं स्याद्याश्रीपुष्पं सानुजानुम् ॥ ९२ ॥

8

गुणा:-प्रपौण्डरीकं मधुुरं कपाटयं तिक्क्षशीतलम् । रक्तपित्तत्रान्हन्ति जवरदाहतृपापम् ॥ ९३ ॥

9

राजनिघण्टौ चन्दनादिर्र्दशो वर्गः—

10

प्रपौण्डरीकं चक्षुषयं पुण्डर्य पुण्डरीकम् । पौण्डर्य च सुपुष््यं च सानुञजे चामुञजे स्मृतम् ॥ १६४ ॥

11

गुणा:-प्रपौण्डरीकं चक्षुष्यं मधुरयं तिक्क्षशीतलम् । पितरक्तत्रणान्हन्ति जवरदाहतृपापम् ॥ १६५ ॥

12

( ४० ) कर्सूरम् । ( कचूरः )

13

कर्चीरो गन्धमूलक्ष द्रविडौ कौशलर्य एव च । वेधमुखुरो दुर्लभश्च कश्चचि-तत्समत: सही ॥ ९१ ॥

14

गुणा:-कर्ची: कटुट्तिकोण रूचयो वातवलासचित् । दीपन: श्रीगु-ल्माश:शमन: कुर्कासाहा ॥ ९६ ॥

15

राजनिघण्टौ पिप्लयादिः पञ्चो वर्गः—

16

कर्चीरो द्रविडौ काशौ दुर्लभभो गन्धमूलकः । वेधमुखुरो गन्धसारो जटिल-शाष्टनामक ॥ १६६ ॥

17

गुणा:-कर्ची: कटुट्तिकोणः कफकासविनाशतः । मुखवैषध्ययजननो गलगण्डादिदोपनुत् ॥ १७७ ॥

18

१ क्ष. शतपुष्पं । २ क. कार्प्य । ३ क. घ. ४ छ. 'फेर्केसाहा ।

3

३ तृतीयो वर्गः : राजनिघण्टुसहितः । ११६

41

( ४१ ) मनःश्ला ।

मनःश्ला मनोगुप्ता मनोगृ कुटी शिला । मनोजा नागजिहा च गोला नेपालिका कला ॥ ९६ ॥

गुणा:—मनःश्ला कडुस्तिक्का तथोष्णा विपनाशनी । भूतावेशभयं ह्न्ति प्रलेपतिलकादिभिम् ॥ ९७ ॥ अन्यश्च—मनःश्ला सर्वरसायनाया तीका कट्टणा कफवातहत्री । स्वात्मिकाभूतपादिमान्यकण्डिकासक्षयहारिणी च ॥ ९८ ॥

अश्मरी मृत्रुकच्छ् चेत्यशुद्धा कुरते शिला । मन्न्द्रागणि वल्लवृद्धि च शुद्धा सर्वरुपाहा ॥ ९९ ॥ दोपा:—मनश्िला मन्द्रवलं करोति जन्तो- ध्रुवं पाण्डुविपाकहीनी । मालाानुवर्ध्न खलु मूत्ररोयं शशकरं कृष्णगद्धगदं करोति ॥ १००० ॥

राजनिघण्टै सुवर्णार्दिशयोदयशो वर्गः—

मनःश्ला स्यातकुनटी मनोजा शिला मनोगृढापि च नागजिहा । नेपा- लिका्यानमनससथ गुप्ता कल्याणिका रोगशिला दशाहा ॥ १९८ ॥

गुणा:—मनःश्ला कतुः मिग्रज्ञा लेखनी विपनाशनी । भूतावेशभयोन्ना- दाहिणी वजयकारिणी ॥ १९९ ॥

42

( ४२ ) सिन्दूरम् ।

सिन्दूरं रक्तारेणुख नागर्भे च नागजम् । शुक्क्रारभूपणं श्रीमदसन्न्तोत्सववै- ण्डनम ॥ १०१ ॥

गुणा:—सिन्दूरपृष्पकटुुक विपदुष्टपनाहम् । त्वगदोपकुवृर्सर्पर्णिजवर- हरं परम् ॥ १०२ ॥

राजनिघण्ट्टै सुवर्णार्दिशयोदयशो वर्गः—

• मनःश्लाभेदशोधनससस्वपातानानि—

तत्रार्द्वौ भेद:—मनःश्िला त्रिधा प्रोक्ता यामाढी कणवीरका । खण्डाहड्या चेति तद्द्रूप सर्व तत्परिकच्यते ॥ यामा रक्ता च गौरा च भाराख्या यात्मिका मता ।

तेजस्विनी च निगौरा ताम््राभा कणवीरका ॥ चूणीभूतार्दितरकाण्डी सभारा खण्डपुविका । उत्रोत्तगुणे: श्रेष्ठ भूषिसत्व प्रकृतता ॥

शशोधनम्—अगस्यपतत्रतोेन भविता सतवासरम् । शुक्क्रशेरसर्ार्पि शुद्ध्यति मनःश्िला ॥

सत्त्वपातनम्—जयन्तीभृराजलोल्रछागस्रसे शिलाम् । दोलायन्त्र पचेथ्यं यां छागोत्थमूत्रैकै॥

क्षालयेश्चारलेन सर्वरोोगषु योजेत्रे । अष्टमांशेन किटेन गुद्गुगुलुसर्परि । कोष्ठठं रुद्ध्वा वढढाधाता सर्वे सु्छनमनःश्िला ।

• सिन्दूरश्धन—दुग्धामलययोगतस्तस्य विशुद्धिर्ग्नदिता बुधः ।

१ ग. ड. 'त्ववर्र्णः । २ क. ड. 'भ्रूषणम् । ३ ग. 'परिशिख्वणह: ' ।

1

११६ धन्वन्तर्निघण्टः— [ चन्दनादि:-

2

सिन्दूरं नागरेणः स्याद्रक्त सीमनतकं तथा । नागजं नागगर्र्भे च शोणं वीरजजः स्मृतम् ॥ १६० ॥ गणेशभूपणं संथारां शुद्धारकं स्मृतम् । सौभा गमरुणं चैव म्जलयं मनुसंपितम् ॥ १६१ ॥

3

गुणाः—सिन्दूरं कटुकं तिक्तपुष्णं व्रणविरोपणम् । कुस्त्राविपकण्डितीवीशपमनं परम् ॥ १६२ ॥

4

सिन्दूरलक्षणम्—सुर्जोऽप्रिसहः सूक्ष्णः स्िगधः स्वछलो गुर्मर्दुः । सुवर्ण करजः शुद्धः सिन्दरो मङ्गलप्रद ॥ १६३ ॥

5

गिरिसिन्दूरम् ( सिन्दूरविशेष ) ॥ ९५

6

महागिरिषु चाल्पियान्पाकानन्तस्थितो रसः । शुक्लः शोणः स निर्दिष्टो गिरिसिन्दूरसंजक ॥ १०३ ॥

7

गुणाः—त्रिदोषशमनं भेदि रसवन्धनमग्रिभम् । देहलोककर नेत्रयं गिरिसिनन्दूरमीरीतम् ॥ १०४ ॥

8

(४३) * सौराष्ट्री ।

9

सौराष्ट्री चामृता सङ्ञ् काण्डक्षी काक्षी सुराष्टा । अजिता तुवरी तुलया मृसा मृत्स्वा मृतालकम् ॥ १०५ ॥ अन्यच—सौराष्ट्री चामृता काण्डक्षी फटिका मत्तिका लता । आढकी तुवरी तन्न्या मृस्ना मृसरृतिका ॥ १०६ ॥

10

गुणाः—काण्डक्षी कटुकपाया स्थाल्केया चैव विपापहा । कण्डूविसर्पच्छिणां नाशिनी व्रणरोपणणी ॥ १०७ ॥ ग्रथान्तरते—काण्डक्षी कपया कटुकाम्लकण्ठ्या व्रणस्त्री विनाशनी च । क्षत्रपाहा नेत्रहिता त्रिदोषशानप्रदा पारदर्ञनी च ॥ १०८ ॥

11

राजनिमिषट् सुवर्णादस्त्रयोदशो वर्गः—

12

तुवरी मृच्छ सौराष्ट्री मृत्स्वा सङ्ञ सुराष्टा । भूश्री मृतालक कासी मत्तिका सुरमृत्तिका ॥ १६४ ॥ तुलया काण्डक्षी सुजाता च जया चैव चतुर्दश ।

13

गुणाः—तुवरी तिक्तकटुका कपयाऽण्ड्ला च लेखनी । चक्षुष्या गृह्णीछार्दि-पित्तसंतापहारिणी ॥ १६५ ॥

14

*सौराष्टृमृत्पत्तिशोधने—सौराष्ट्रिनिसभता मृत्ना सा तुवरी लता । ववर्णः लिप्यते याडंसी मसि-रागवन्धिनी । तस्याः: शोधनम्—तुवरी कािक्ष्रे क्षिमा त्रिदनाच्छद्धिमुच्छति । क्षाराम्लेर्दिता धाता सर्वं मुक्त्ति निधितम् ।

15

१ क. ड. स्वात्र्क्यं ।

1

३ तृतीयो वर्ग: । राजनिघण्डदुसहित: । १७७

2

( ४४ ) *गन्धक: |

3

गन्धको गन्धपाणो लेलीनो गन्धमादनः । पूतिगन्धो बलिवृत्तसा गन्धाश्मा धातुहा वली ॥ १०९ ॥

4

गुणा—गन्धक: कट्टतिकोष्णसतीत्रगन्धोऽतिगन्धककृत् । घिपत्रत्र: कुष्टकण्ड टिकच्छ्त्वगदोपनाशन: ॥ ११० अन्य्ये च गन्धकभेदाः—सित: कुष्ट्रे रसे पीतो रक्तो लोहप्रयोगे । नीलो नानाप्रयोगषु चतुर्धा गन्धको मत: ११११॥

5

विशेषगुणा:—गन्धामाष्टिरसायन: सुमुधुर: पाके कट्टपूर्णाणिवत्: कण्डुकृपविविस पन्ददोपोषमनो दीवानलः: पाचन: आमोन्योचनशोषणो विपहर: सूतन्द्रीर्यप्रदो गौरीपुष्पभवस्थया कृमिहर: स्वात्मशक: सूतजित् १११२॥ दोपा—अपचितो गन्धक एव कुष्ठं करोति तापं विपयं शरीरे । सौर्र्यं च रूपपं च वलं तथौज: शुक्रं निहित्येव करोति चास्म् ॥ ११३ ॥

6

राजनिघण्डौ सुवर्णार्नादिक्षयोदय वर्ग:—

7

गन्धको गन्धपाणो गन्धाश्मा गन्धमादन: । पूतिगन्धोऽतिगन्धश्च वटसौ गन्धिकस्तथा ॥ १६६ सुगन्धो दिव्यगन्धक्ष गन्धश्च रसगन्धक: कुष्ठार: कुररगन्धश्च कीटप्रह: शरभ्रमित: ॥ १६७ ॥

8

गुणा—गन्धक: कट्टुरुष्णश्च तीत्रगन्धोऽतिविद्विदृत् । विपत्रत्र: कुप्रकणूतिव जल्त्वगदोपनाशन: ॥ १६८॥ गन्धकभेदाः—गन्धको वर्णतो येयो भिन्न भिन्न भिन्न गु नाश्रय: । शेत: कुष्ठपाहारी स्याद्त्तको लोहप्रयोगकृत् ॥ १६९ ॥ पीतो रसप्रयोगार्हो नीलो वर्णान्तररोचित: ।

9

*गन्धकभेदाः—चतुर्धा गन्धको येयो वर्ण्ये: शेतोदिभि: खल । शेतोदष्ट चटिका प्रोक्त लेपने गन्धमरणे ॥ तथास्ममलकसार: स्थयो भवन्तिपीतवर्णान् । शुकपुष्लक: स एव स्याच्छोण्ये रसरसायने ॥ रक्त शुकतुण्डारहयो धातुवादविधी वर । दुर्लभ: कृष्णवर्णश्च स जरामृत्युनाशन: ॥

10

गन्धकोशोधनम्—गन्धको द्रावितो भृङ्गसे क्षिक्षो विशुष्यति । तदतः ससथा भिन्नो गन्धक परिशशुद्धति ॥ स्थल्या दुर्ग्ध विनिनिक्ष्य मुखे वर्णं नििव्य च । गन्धकं तत्र निक्षिप्य वर्णितं सिक्त ताृत्ति ॥ छायायेत्ष्फुर्र्ण सर्परेणैव गन्धकम् । ज्वलयेत्त्वपरस्योर्ध्व वनच्छान्स्तेथोपले: । दुर्घे निष्पिततो गन्धो गलित: परिशशुद्धति । इति विशुद्धफलजन्यवृच्छमञ्चित: शानमितो हिदित: ॥

11

अन्य्य च शोधनम्—लोहपात्रे विनिनिक्षिप्य उत्तमं प्रतापयेत । तसे वृते तत्समानं सिपेन्द्र कं रज: ॥ विद्धं गन्धकं तष्ट्वा लघुवक्षे विनिनिक्षिपेत् । यथा वखादिनि:सत्य दुग्धमध्य्येड्याखिलं पतेत् ॥ एवं स गन्धक: शुद्ध्रो सर्वर्माच्चितो भवेत्

12

१ ड.वर्लाव* २ त. 'लिवासा ग ' ३ त. 'तिक्च्छत्' ।

1

११८ धन्वन्तरियिनिघण्टुः— [ चन्द्रनादिः:-

2

वटसौगन्धिकः ( गन्धकविशेषः ) ॥ १६ ॥

3

वटसौगन्धको गन्ध गन्धको गन्धमादन: । लेलीनो गन्धपाषाणो लेली- तक्ष निकृन्तक ॥ ११४ ॥

4

गुणा:—त्वगदोपुष्पृथ्वीसर्पलोहसंहारिसृतहा । रसायनोवरो षेप कृष्णो गन्धको मतः ॥ ११९ ॥

5

( ४५ ) अम्बिका ( माचिका )

6

माचिका प्रतिष्ठाद्वमष्टा तथाऽम्वास्माालिकाऽम्बिका । अम्बवृष्टका कपाया च सा प्रोक्ता मुखवााचिका ॥ ११६ ॥

7

गुणा:—म्ब木の तु रसे तिक्का तथोषशनी । अशोन््री क्षययू-थानपरिपन्थितया स्मृता ॥ १७७ अन्यच—माचिका तु कपाया च कण्ण्या वातवलासजित् । पित्तकोपशमनी तृणशोधनरोपणणी ॥ ११८ ॥

8

राजनिघण्टौ शतादादिशतथुरर् वर्गः—

9

अम्बवृष्टकास्माालिकास्माला शटाम्वास्माष्टिकाऽम्बिका । अम् च माचिका चैव दृढवलका मधुरिका ॥ १७० ॥ गन्धपत्री चित्रपुष्पी श्रेयसी मुखवाचिका । भिन्नपत्र मूरिमल्ली विजया पोडशादाया ॥ १७१ ॥

10

गुणा:—अम्बवृष्टा सा कपायाम्ला कफकण्टरुजापह । वातामयववलासनी वृचृद्वीपी परा १७२ ॥

11

( ४६ ) सिक्थकम् ( सिक्थक: )

12

सिकथकं मधुकं सिकथं मधुच्छिष्टं मधुथितम् । मधुशेेपं मदनकं मधुजं माक्षिकासयम् ॥ १९ ॥

13

गुणा:—सिकथकं मृगन्धमधुरभूतं भ्रंशसंयुक्त् । हन्ति वीर्षाकण्डवादी- नवररोपणमुत्तम् ॥ १२० ॥ भेदेन पिच्छलं स्वादु कुपुष्टवातासजिमृदु ।

14

राजनिघण्टौ सुवर्णादिस्त्रयोदशो वर्गः—

15

सिकथकं मधुकं सिकथं मधुजं मधुभवम् । मदनकं मधुच्छिष्टं मदनं मिक्षिकामलयम् ॥ १७३ ॥ क्षौदर्यं पीतरागं च स्निग्ध माक्षिकजं तथा । क्षौद्रजं मधुशेपं च द्रावक माक्षिकासयम् ॥ १७४ ॥ मधुपितं च संप्रोक्तं मधुर्थं

16

चेज्ञानाविशाति:

17

गुणा:—सिकथकं कप्लं स्वादु कुपुष्टवातार्तिंजिनमृदु । कटु सिद्धि च लेपेन फुटिटाञविरप्रोपणम् ॥ १७५ ॥

18

१ ख. पठों ।

3

३ तृतीययो वर्ग: ] राजिनिघण्टुसहित: । ११९

4

( ४७ ) रला |

5

लालः सर्जरसः शालः क्षणः फलकलोद्भवः । ललनः शालिन्यासो यक्ष- धूमूपोग्रिवल्भः ॥ १२१ ||

6

गुणा:—लालः स्वादुः कपायोषणः स्तम्भनो वृणरोपणः । विपादिभूतहन्त च भग्रसन्धानुकमतः ॥ १२२ ||

7

राजिनिघण्टौ चन्दनादिर्दशौ वर्गः—

8

लालः सर्जरसथैव शालः कनकलोद्भवः । ललनः शालिन्यासो देवेष्ट: शीतलतलस्थथा ॥ १७६ ॥ बहुरूपः शालरसः सर्जनिन्याकसस्तथा । सुराभिः सुररूप्ष् यक्षधूपोग्रिवल्भः ॥ १७८ ॥ कालः कलजः मोक्तो नान्ना सप्तदशाक्तः ।

9

गुणा:—लालस्तु शिशिरः स्िगधः कपायस्तिक्कससंग्रहः वातपित्तहरः स्फोटकण्ृदितत्रणनाशः ॥ १७८ ॥

10

( ४८ ) *कसीसम् |

11

कासीसं धातुकसीसीं केसरं तमललोशम् ।

12

गुणा:—कासीसं तु कपायोषणमलं वातवलासजित् । विपनेत्ररुजः क्ष्वित्रं हन्ति कुपुत्राणपि ॥ १२४ ॥

13

राजिनिघण्टौ स्वर्णार्दिशत्रयोदशो वर्गः—

14

कासीसं धातुकसीसीं केसरं तमललोशम् । शोधनं पांशुकं शीसंं शुभं सददागम्य मतः ॥ १७९ ॥

15

गुणा:—कासीसें तु कपायं स्याच्छिशिरं विपककुृजित् । कर्वाकृमिहिरं चैव चक्षष्यं कान्तिर्वर्धनम् ॥ १८० ॥

16

पुष्पकासीसम् । (कासीविशेः ) ॥ १७० ॥

17

• द्वितीयीयं पुष्पकासीसें वत्सकं च मलीमसमम् । * ह्रवं नेत्रौपथम योज्यं विपदं नीलमृत्तिका ॥ १२९ ॥

18

*कासीसभेदोशोधनभारणानि—कासीसं वाल्के ह्येक पुष्पवर्द्धमपरम् । गुर्मगलगुर्ध्माभं शोण्यार्येविपरिग्रहम् ॥ वाल्के पुष्पकासीसें क्षित्रणं केसरम् ।

19

शोधनमारणे—सृद्धधम्भुना कित्रं कासीसं निर्मलं भवेत् । तुवरी ससर्ववत्ससर्वस्तत्यापि समाहेत् । कासीसं शुद्धिमाप्रोति पूर्णश्च रजा किया । वल्ना हतकासीसं कान्तं कासीसमारितम् ॥

20

१ ग. दिभप्रसंधानप्रक्षोत्दाकरी मता ॥ १२२ ॥

1

१२० धन्वन्तरीयनघण्टटुः— [ चन्दनादिः:-

2

गुणाः—पुष्पादिकासीसमतिमिशशतो शोषण कपयाम्लमतीव नेत्रयम् । विपानलश्लेमगडत्रणं क्षित्रक्षयणं कचरजनं च ॥ १२६ ॥

3

राजनिघण्टौ सुवर्णदिस्त्रयोदशो वर्गः * | * || १८१ ॥

4

गुणाः—पुष्कासीसकं तिक्क् शीतं नेत्रमयापपहम् । लेपेनात्यामककुषादि-नानात्वगोषनाशम् ॥ १८२ ॥

5

( ४९ ) *गुग्गुलु: |

6

गुग्गुलुः कालनिरियोसो जटायु कौशिकः पुरः । नक्तचरः शिवो दुर्गो महिि-क्षः पलंकपा ॥ १२७ ॥

7

गुणाः—गुग्गुलुः पिच्छलः प्रोक्तः कडुस्तिक्क कपयवान् । वर्णः स्वर्र्यो लघुः सूक्ष्म रूक्ष वातवलाससित् ॥ १२८ ॥ अन्य्य—गुग्गुलु प्रथतः स्निग्धः सरोष्योथ कफानिलात् । वस्तिमेदोत्रणमन्नेशोफभूतविकारजित्

8

॥ १२९ ॥ गुग्गुलुविपदस्तीक्ष्ण कपयः पिच्छलः कट्टः । वर्णः स्वर्र्यौ लघु-भेंडी स्निग्गो वातवलाससित् ॥ १३० ॥ स नवो वृहणो वृषषः पुराणस्त्ति-लेखनः ।

9

राजनिघण्टौ चन्दनादिर्दिशो वर्गः—

10

गुग्गुल्यर्वननद्रिष्टे भवाभीष्टो निशाटकः । जटालः कालनिरियोसो पुरो भूत-हरः शिवः ॥ १८३ ॥ कौशिकः शंभो वो दुर्गो यातुन्नो महिपाकः । देवश्रेष्ठः मरुदेशयोदपि रक्षो रुक्षगन्धकः ॥ १८४४ ॥ दिव्यस्तु महिपाकक्ष नामाान्य-तानि विंशति: ।

11

गुणाः—गुग्गुलुः कडुत्तिकोणः कफमारुतकासजित् । कृमिवातोदरपृृहोशो फाशोत्रो रसायन ॥ १८५ ॥

12

राजनिघण्टौ चन्दनादिर्दिशो वर्गः—

13

कणगुग्गुलुः | ( गुग्गुलुविशोप: ॥ १८ ॥

14

गन्धराजः स्वर्णकषः सुवर्णः कणगुग्गुलुः । कनको वंशपीतत सुखुरसथ प्ललं-कपः ॥ १८६ ॥

15

गुणाः—कणगुग्गुलुः कट्ट्णः सुरभिर्तनानाशः । शूलगुग्गुमोद्राघमनकफ-प्रश्च रसायन ॥ १८७ ॥

16

*गुग्गुलशोधनम्—काथे हि दशमलस्य चोर्ष् प्रेक्षिष्य गुग्गुलुम् । आलोक्य वकृतंतं चण्डा-सुपार्ोषपितम् ॥ १ ॥ ृताक्क् पिण्डितं कुर्च्छद्धिदिमागाति गुग्गुलुः । अन्यच्च—दुगे वा त्रि-लाकाथ्ये दोलायत्रे निपाहित: । वासमामा गालििनो ग्रामः सर्वकर्मसु गुग्गुलुः ॥ २ ॥

1

तृतीययो वर्गः ] राजनिघण्टुसहितः । १२१

2

राजनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशो वर्गः—

3

भूमिजः ( गुग्गुलुविषः ) ॥ १९ ॥

4

गुग्गुलु तृतीययोऽन्या भूमिजो दैत्यमेजः । दुर्र्हाद् इडाजात आशादि- रिपुसंभवः ॥ १८८ ॥ मजाजो मेजश्चैव महिपासुरसंभवः ।

5

गुणा—गुग्गुलुभुमिसिक्तः कट्टण् कफवाताजित् । उमापयक्ष भूतदग्नो मेध्ययः सौरभद्यः सदा ॥ १८९ ॥

6

( ५० ) कुन्दुरुः ( कुन्दरः )

7

कुन्दुरु: स्त्याकुन्दुरुः शिखरी कुन्दगोपुरः । सुकुन्दस्तीक्ष्गणन्ध पालिन्दो भीपणो वली ॥ १३१ ॥ अन्यच—कुन्दरः स्याहापुरकः सौराष्टी शिखरी मता ।

8

गुणाः—कुन्दुरुः कट्टुकास्तको वात्श्लेष्मययापपहः * पाने लेपे च शिशिरः प्रदर्ामयशान्तिकृ ॥ १३२ ॥

9

राजनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशो वर्गः—

10

कुन्दुरुक: सौराष्टः शिखरी कुन्दुरुकुन्दकस्तिक्ष्णः गोपुरको बहुगुन्ध पालिन्दो भीपणश्च दशसंज्ञः ॥ १९० ॥

11

गुणाः—कुन्दुरुमभुरास्ततः कफपित्तार्दिहनुत् । * ॥ १९१ ॥

12

( ५१ ) श्रीवेएकः ( श्रीवेएकम्, चाह: )

13

श्रीवेएकको धूपवृक्षः क्षमीरः शीर्षः खरडुम् । श्रीवासः पायसस्थाहः क्षियररावस्तथा दति ॥ १३३ ॥

14

गुणाः—श्रीवेएकः स्वादुतिक््तस्तु कपायो वणरोपणः । कफपित्तासञानहन्ति ग्रहः शीर्रोगनुत् ॥ १३४ ॥

15

राजनिघण्टौ चन्दनादिर्द्वदशो वर्गः—

16

श्रीवेष्ट वृक्षधूपक्ष चीडा गन्धो रसाजक । श्रीवासः श्रीरसो वेष्ट लक्ष्मी- वेष्टस्तु वेएकः ॥ १९२ ॥ वेष्टसारो रसावेष्टः क्षीरशीर्षः सुधूपकः । धूमपाञ्जस्ति- लपर्णश्च सरलाञण्डपि पौडश ॥ १९३ ॥

17

गुणाः—श्रीवेष्टः कडुतिक्क्षक्ष कपाायः श्लेष्मापित्तजित् । योनिदोपर्यूजाजीर्ण वणग्रधामानोपजित् ॥ १९४ ॥

18

१ क. पं: फलु । १६

1

१२२ धन्वन्तरिनिघण्टः— [ चन्दनादि:-

2

(५२) सल्लकी |

3

सल्लकी वल्की छाडा सुरभिः सुस्वाद च सा । अर्धमूनी कुन्दुरुकी गज-भक्षा मेहरणा ॥ ३५ ॥

4

गुणाः—सल्लकी स्यात्कषयाऽतिशीता वीर्ये प्रकीता । बालासं हन्ति पित्तस्य प्रकोशमनी मता ॥ ३६ ॥ अन्यच—सल्लकी सुरभशिष्टा कपाया ग्राहिणी रसा । कुत्रासकफवाताशोत्रोषार्तिनाशनी ॥ ३७ ॥

5

राजनिघण्टवाम्रादिरेकाशो वर्गः—

6

सल्लकः सल्लकी सल्लडी सुगन्धा सुरभिस्वाद । सुरभर्गजभक्षा च सुवहा गजवल्लभा ॥ ९५ ॥ गन्धमूला मुखवामोदा सुश्रीका जलविक्री । हस्या कौण्टरिका चैव प्रोक्ता व्यसफला च सा ॥ ९६ ॥ छिन्नरूहा गन्धफल श्रेया चाष्टादाहद्या ।

7

गुणाः—सल्लकी तिक्कमधुरा कपाया ग्राहिणी परा । कुत्रासकफवाताशोत्रवणदोोषार्तिनाशनी ॥ ९७ ॥

8

(५३) *कम्पिल्लकः | ( कम्पिलम्, कपलकः )

9

• कम्पिल्लकाऽथ रक्ताङ्गौ रेची रेचनकस्थथा । *रञ्नो लोहिताञ्श्च कम्पिल्लो रक्तचूर्णक ॥ ९८ ॥

10

गुणाः—*कम्पिल्लको विरेची स्यात्कतृष्ण वृणनाशन । गुल्मोदररवि-न्धाधमश्लेष्ममिविनाशन ॥ ९९ ॥ अन्यन्तरे—पित्त्राणामधानमानिवन्थिनत्रः श्लेष्मोदारार्क्तिमिगुल््यवैरी । मूलाशशोफवृणगुल्महरी कम्पिल्लको रञ्चयगदाधारी १४० ॥

11

राजनिघण्टौ सुवर्णादिशयदशो वर्गः

12

• • || १९९८ ॥

13

गुणाः—*कफकासातिर्धारी च जन्तुकृमिहिरो लप्पु ॥ १९९९ ॥

14

• कम्पिल्लकशुद्धिः—साधारणरसनाममिव ज्ञातव्या ।

15

† राजनिघण्टौ 'रजक: ' इति पाठः ।

16

१ ख. 'शृपुत्री । २ ज. ट. हस्तवा । ३ ज. ट. कुण्टरिका ।

1

सृतीयो वर्ग: । राजनिघण्टुसहित: । १२३

2

(५४) *कडुष्टम् ।

3

कडुकुष्टं कालकुष्टं च विरञ रञ्नायकम् । रेचकं पुलकं हांसं शोधनं कालपाक लकुम ॥ १४१ ॥

4

गुणाः—कडुष्टं तिक्तकुकं वीर्ये चोषणं प्रकीर्तितम् । गुल्मोदावर्तेश्ूलक्रमं सररञं वृणापहम् ॥ १४२ ॥

5

राजनिघण्ट सुवर्णार्दिशयोदशो वर्गः—

6

कडुष्टं कालकुष्टं च विरञ रञ्दायकम् । रेचकं पुलकं चैव शोपक कालपाक लकुम ॥ २०० ॥ कडुष्टं च द्विधा मोक्तं तारेमाभ्रक तथा ।

7

गुणाः—कटुकं कफवातनप्र रेचकं वृणश्हलन् ।

8

(५५) †भलाताक: । (अरुकरम्)

9

भलाताक: स्मृतोऽष्को दहनस्तपनोऽश्रिक: । अरुकरो वीरतर्भलातातो शिरुकवो धनु ॥ १४३ ॥

10

गुणाः—भलाता: कडतुितिकोष्णो मधुर: कृर्मिननाशन: । गुल्माशौर्ग्रह्णीकुष्पा न्हन्ति वातकफामयान् ॥ १४४ ॥

11

राजनिघण्टावामभ्रादिरेकादशो वर्गः—

12

भलाताकोऽयिर्दहनस्तपनोऽरुकरोऽनल: । कृमिनत्रस्तैलवीजक्ष वातारिक: स्फोटवीजक ॥ २०१ ॥ पृथ्वीवीजो धनुवीजो भलातो बीजपादप: । वर्धीर्तरुक्षेति विजजेय पोडशाहद्य: ॥ २०२ ॥

13

• कडुष्टोपपत्ति:—हिमवत्पादशिखरे कडुष्टपुजायते । तत्रकं रक्तकालं स्यातान्य्रेण्डकं स्मृतम् ॥ १ ॥ पीततमप्रभं गुरु क्षिग्ध श्रेण कडुष्टमादिष्टौ । इयाम पीते लघु त्यक्सत्वं नेष्ठ तथाऽण्ड- कम् ॥ २ ॥ अन्य्यच—हिमवत्पादशिखरे कडुष्टपुजायते । तत्रकं नालिकालक्यं च तच्चान्य्रेण्डकं मतम ॥ ३ ॥ पीतमप्रभं गुरु क्षिग्ध श्रेण कडुष्टमादिष्टम् । इ्याम श्वेतं पितल्पगु त्यक्सत्वं हि रेणुक्रमम् ॥ ४ ॥ केचिद्वदन्ति कडुष्ट्रे सयो जातस्य दन्न्ति: । वर्षश्च इयावतीपीतां रेचनं परिच्यते ॥ ५ ॥ कतिचिच्छेजीवाहांं नाल् कडुष्टस्रष्टितम् । वदन्ति श्वेतपीतां तदवीव विरेचनम् ॥ ६ ॥

14

कडुष्टशोधनम्—कडुष्टं शुद्धिमाति श्रेधा शुण्यमुभावितम् । रसे रमायणं श्रेष्ठेन निः:सत्वं बहुद्वैक्तम् ॥ ७ ॥ सवाकार्योस्य न प्रोक्तो यस्मात्मभवमयं हि तत् । अन्यच—जम्बीवारिणि स्विनस्त्र: शालिता: करणवारणा । शुद्धिमायान्तरीयमी योज्या विप्रयोगभार्गसिद्धिये ॥

15

• भलाताकशोधनम्—भलाताकानि पक्ानी समानीय क्षिक्षपेजले । मजान्न्ति यानि तत्रैवै शुक्खर्थे तानि योजयेत् ॥ १ ॥ इट्टकाचारणिकैर्दर्पणार्निर्विषं भवेत् ।

16

१ क. ख. 'हृदय' । २ क. 'क्षेण सरजन्तुत्र' । ३ क. ग. 'तो रुक्षो दं ।

१२४

धनन्वन्तियनिघण्टः— [ चन्द्रनादिः—

(५६)

तुर्थम् । तुर्थं कर्पिकातुथमृतासञ्ज्रेव च । मयूरग्रीवकं चन्याच्छित्तिकर्णं च तुन्थ-कम् ॥ ११५ ॥ द्वितीययं कर्परीतुत्थं कर्परीतुत्थकं तथा । नेत्रनर्मल्यकारि स्यात्-तुत्थममृतोपमम् ॥ १९६ ॥

गुणाः—तुत्थं दष्टिरोगग्रणं शीतं शिवत्रविनाशम् । विपवेगशमने प्रशस्तं कथ्यते बुधैः ॥ १४७ ॥

राजनिघण्टौ सुवर्णीदीसखयोदशो वर्गः— तुर्थं नीलाञजं नीलं हरितादर्शं च तुन्थकम् । मयूरग्रीवकं चैव तामगर्भा-मृतोद्ववम् ॥ २०५ ॥ मयूरतुत्थ संप्रोक्त शिखिविकण्डं दशाशयम् ।

गुणाः:—तुत्थं कटु कपायोष्णः शिवत्रनेत्रमयापष् । विपदोपषु सर्वषु प्रशस्तं वान््तicarकम् ॥ २०६ ॥ तुत्थभदो राजनिघण्टोत्-द्वितीययं कर्परीतुत्थं कर्परीरमकं तथा । चक्षुष्यमृतोपपन्नं तुत्थ कर्परिका तु पद् ॥ २०७ ॥

गुणाः—खर्परी कट्टुका टिक्का चक्षुष्या च रसायनी । त्वग्दोपशमनी रुचया पुष्टिवर्हिनी ॥ २०८ ॥

(५७)

हेष्माशिकम् । हेममाशिकमावर्ते तापिजे धातुमाशिकम् । तप्तयं च मासिकं धातु मधु-धातु विनिर्दिष्टशेत् ॥ १४८ ॥

• तुत्थोत्त्पत्ति—पात्त्वा हलाहलं वान्त पीतामुतगर्हवमता । विपणामृतगुुक्त गिनगे मरकता-ह्रये ॥१॥ तद्धान्त हि घर्नाभृतं संजाते मस्यां खतु । मयूरकष्टमच्छत्राय भागश्यार्तिक्ष्यते २ ॥ ततीयशोशोचने मारणं च—मस्यकं शुद्धिप्रात्रो रक्तवर्णं भवितितम् । श्रेवेगणेन संमिग्ध सवाग्दपितम् ॥ ३ ॥ दोलायक्ष्रेण सुस्वित्रं मस्यक प्रग्रहत्रयम् गोमिहह्यजमत्रु शुद्धं स्यात्प-खर्पम् ॥ ४ ॥ लुकचधावगन्धाशमटङ्डेण सर्वमर्न्वतम् । निुर्य मूपिकामचये भ्रियते कोकुण्टं पुष्टः ॥ ५ ॥

अन्यच

अन्यच तुत्थशोभनम्—विश्रया मर्द्ययतुत्थ मार्जकरकपणीतयः । दशशायं टुण्ण स्त्वा पचे-लघुट्ये तनः ॥ ६ ॥ पुष्टं द्रा पुष्टं क्ष्राद्रेय तुत्थशुद्धये ।

• हेममाशिकोकोत्पत्तिशोचनमारणानि— सुवर्णशैलप्रभव विष्णणा का्नाना रसः । तपाकीरातर्चनेनु यवनेषु अनिर्मितः ॥ तप्यः सूर्यसुसन्ततो माधे मास्मि श्र्यते । मधुरः काचनाभातो सामलो रजतसंनिभः ॥

3

३ तृतीययो वर्ग: । राजनर्घण्टानुसाहित: । १२६

4

गुणाः—माषिकं कडु तिक्कोपणं रसायनमनुोत्तमम् । वस्त्रोगरहरं हन्या- दर्शन शोफोदरक्ष्यां ॥ १४० ॥ त्रिदोषमनं तृप्यं चक्षुष्यं च विषापपहम् । मदानलालत्वं बलहानिमुग्रां विष्टम्भमता नेत्रत्रुञ च कुष्ष्म् । करोति मालां तृण पूर्विकां च माषिकाधातुगुरूप्यपकः ॥ १५० ॥

5

राजनर्घण्टौ सुवर्र्णदिशचयोदशो वर्ग:— माषिकं चैव माषिकं पीतकं धातुमाषिकम् । तपिजं तप्यकं तप्यमापीतं पीतमाषिकम् ॥ २१९ ॥ आवर्ते मधुधातु: स्त्याक्षौर्धातुस्तथाप्रः । प्रोक्तं माषिकाधातुष वाण... २२० ॥

6

गुणाः—माषिकं मधुरं तिक्ल्पयं कडु कफपापम् । भ्रहहासमूर्तिर्श्वाकासविपापम् ॥ २२१ ॥ अन्य्यच—माषिकं द्विवथं प्रोक्तं हेमादं तार्मा- क्षिकम् । भिन्नवर्णविशेषत्वादसवीर्द्धिकं पुस्तक ॥ २१२ ॥ तार्वादादिक्ये तार्माषिकं च प्रशसते । देहे हेमाद्रिक शतं रोगहतलुष्टमुक्त ॥ २१३ ॥

7

(५८) अञजनम् ।

8

अञजनं मेचकं कृष्णं सौवीरं च सुवीरजजम् । कपोत यामुनेयं च स्रोतोज सारितं तथा ॥ १५१ ॥

9

गुणाः—सौवीरमअञजनं प्रोक्तम्यन्तं शिशिरं वृधयः । विषहिष्वाक्रममाषि- रोगविपापद्म् ॥ १५२ ॥ शीते नीलाञजनं प्रोक्तं कृतितक्कपाकयकम् । चक्षुष्यं कफवातत्रं विपत्रं च रसायनम् ॥ १५३ ॥

10

राजनर्घण्टौ सुवर्र्णदिशचयोदशो वर्ग:— अञजनं यामुनं कृष्णं नादयं मेचकं तथा । स्रोतोजं द्वकपप्रं नीलं सौवीरं च सुवीरजम् ॥ २१४ ॥ तथा नीलाञजनं चैव चक्षुष्यं वारिससंभवम् । कपोतक च कापोते संप्रोक्त शत्रुभूमितम् ॥ २१५ ॥

11

माषिकाश्च द्विवधा हेममाषिकस्तार्माक्माषिकः । तस्यां मादाकं का्युकजोत्य स्वर्र्णमाषिकम् ॥ तपार्तीरसंभूतं पञ्चवर्ण सुवर्णवत् ।

12

शोधनम्—एण्डतैलसंयुक्त सिद्धंध्यति माषिकम् । सिद्धं वा कडालीकन्दतोतेयेन घटकाद्रयम् ॥ तसिं क्षित बराकाभ्ये शुद्धिभायाति माषिकम् ।

13

मरणणम्—मातुलजाल्मगन्धाभ्यां पिष्टं मघोरे स्थितम् । पबकोल्पपुटे धमाते भ्रियते माषिकं खुलु । विधााय गोर्लं लवणहाययत्र पच्छिर्नाध मृदुविधिना च । स्वततः सुसार्तं परिर्णयं सम््यवश्लोन्नितं व्योग- विड्गुच्छम् ॥ संंवितं क्षोभ्युर्निहितं रोगोंगाोपमृतवे । दुःसायोगनापि सतवाससैर्तेन तुल्योदृष्ट सुधारसाधनपि ॥

14

† अञजनस्य शुद्धि:-अञजनस्य विशुध्यन्ति मृृताराजनिद्रवः । मनोहासत्त्वसत्त्वमञजननां समाहरे ॥

1

१२६ धन्वन्तรียर्निघण्टु— [ चन्दनादि:-

2

गुणाः—शीतं नीलाञनं प्रोक्तं कडतिकं कपकायम् । चक्षष्यं कफवातत्र विषणं च रसायनम् ॥ २१६ ॥

3

( ५९ ) समुद्रफेनम् । (समुद्रफेनः ) (धातुफेनम् )

4

समुद्रफेनं फेने च शुष्काशुष्कं पयोजिसम् । विद्यादुद्धिफेनं च प्रोक्तं सागर- रजं मलम् ॥ १९४ ॥

5

गुणाः—समुद्रफेन: शशिरः कर्णपाकनिवारणः । लेखनो नेत्रोगाणां हिमो विषविनाशः ॥ १९५ ॥ चक्षष्यो रक्तचित्रत्रो गुल्महीहरः स्मतः । *

6

राजिनियणटौ पिप्लयादिः पञ्चो वर्गः—

7

समुद्रफेनं फेनक्षार्धिफफेनं पयोजिसम् । सुफेनमवधिडिण्डरीं सामुद्रं सप्त नामकम् ॥ २१७

8

गुणाः—समुद्रफेनक् शशिरं कपायं नेत्रत्रोगनुत् । कफकण्डामयप्रं च रचिक्त- तर्णरोगहत् ॥ २१८ ॥

9

( ६० ) चक्षष्यया । ( नीलाञननम् )

10

चक्षष्यया हप्तप्रसादा च सौत्रव प्रोक्ता कुलथिका । कुलाली लोचनहिता कुम्भकारी मालापहा ॥ १९६ ॥

11

गुणाः—हिमा प्रोक्ता कपाया च विपं स्थरजज्जम् । छित्ति योजिता सम्यञ्जुनेत्रासावाननेकशः ॥ १७७ ॥ सा च विस्फोटकण्डार्तिवृणदोपनिवर्हर्णी ।

12

राजिनियणटौ सुवर्णादिसयोदशो वर्गः—

13

कुलथया दिक्प्रसादा च चक्षष्ययाठ कुलथिका । कुलाली लोचनहिता कुम्भकारी मालापहा ॥ २१९ ॥

14

गुणाः—कुलथिका तु चक्षष्यया कपाया कटका हिमा । विपविस्स्फोटक- ण्डतिवृणदोपनिवर्हर्णी ॥ २२० ॥

15

रसाञ्नम । ( चक्षष्यव्याविशेषः ) ॥ २० ॥

16

रसाञ्नं तार्क्ष्य्यशैलं रसततं रसोद्द्रवम् । रसगर्भ रसाग्रग्रं च दार्वीकाथ- समुद्रवम् ॥ १९८ ॥

17

गुणाः—रसाञ्नं हिहिं तिक्त रक्तपित्तकफापहम् । हिष्माश्वाससहरं वर्ण्य

18

• क. ड. पुस्तककोयो: शोकविशेषो दश्यते— 'समुद्रफेनमुर्णंत्यापाचन लघु लेखनम् । चक्षष्यं कफवातत्रं गुल्मर्ग्हापपहहतम ' ॥

19

१ क. शुक्रफेन । २ क. ट. निहृन्ति ।

3

३ तृतीययो वर्गः ] राजिनिघण्टुसहित: । १२७

4

सुखरोगविषापम् ॥ १६९ ॥ रसाञनं रसे चोपणं चक्षुष्यं तिक्कटकं कदु । रक्तपित्तविषच्छार्दहिकारं हृदयसादनम् ॥ १६० ॥ अन्यच—रसाञनं च पीताभं विषवत्रगदापम् । श्वासहिद्धिमाहारं वर्ण्य वातापिटसनाशनम् ॥ १६१॥

5

राजिनिघण्टटै सुवर्णार्दिक्षयोदेशो वर्गः—

6

रसाञनं रसोद्धृतं रसगर्र्भा रागप्रजम् । कृतकके बालभैप्यज्यं दार्वीकाथौद्धवं यथा ॥ २२१ ॥ रजातं तार्श्यशल्येर्यकं तथा । रसानाभ चाग्रिसारं द्दाशाहं च कीर्ितम् ॥ २२२ । रीतां तु धम्ममानायां तिक्तं तु रसाजनम् । तद्भावे तु कर्तव्यं दार्वीकाथमुद्रनम् ॥ २२३ ॥

7

( ६१ ) पुष्पाञनम् । ( रीती )

8

पुष्पाञनं पुष्पकेतु: कौसम्भ कुसुमाञनम् । रीतिजं रीतिकुSUM रीतिपुष्पयं च पौषिकम् ॥ १६२ ॥

9

गुणा:—पुष्पाञनं हिं हन्ति हिकामयन्तदुस्तरामम् । क्षिररोगचयं हन्याद्रिपं निर्विपततां नंयेत् ॥ १६३ ॥

10

राजिनिघण्टटै सुवर्णार्दिक्षयोदेशो वर्गः—

11

पुष्पाञनं पुष्पकेतु: कौसम्भ कुसुमाञनम् । रीतिकं रीतिकुSUM रीतिपुष्पयं च पौषिकम् ॥ २२४ ॥

12

गुणा:—पुष्पाञनं हिं प्रोक्तं पित्तहिकाप्रदाहनुत् । नाशयेद्रिपकासारति सर्वनेत्रामयपहम् ॥ २२५ ॥

13

राजिनिघण्टटै सुवर्णार्दिक्षयोदेशo वर्गः—

14

सोतोञ्जनम् । ( पुष्पाञनविशेषः ) ॥ २२१ ॥

15

सोतोञ्नं वारिभवं तथाऽन्यसोतोञ्ध्ववं सोोटेनदीभवं च । सौवीरसारं च कपोससारं वल्मीकीशीर्ष मुिनिसमििताहम् ॥ २२६ ॥

16

गुणा:—सोतोञ्नं शीतकडु कपायं कृमिनशनम् । रसाञनं रसे योग्यं स्तनादद्धिकारकं परम् ॥ २२७ ॥ सोतोञ्नलक्षणम्—वल्मीकीशिखराकारं भिन्न नीलाञनमप्रभम् । येषु च गैरिकावर्णं श्रेष्ठं सोतोञ्नं च तत् ॥ २२८ ॥

footer

१ छ. 'ह्रं हवप्रसा । २ क्ष. त. जेयेत् । ३ क्ष. घर्मे ।

1

१२८ धन्वन्तरीयनिर्घण्टः— [ चन्दनादिः:-

2

*शिलाजतु । ( पुष्पाञनवविशेषः ) || २२ ||

3

शिलाजतु स्यादितथः शैलेयं गिरिजाश्मजम् । जत्वश्मजं चाष्मज तु प्रोक्तं धातुजमद्रिजमम् ॥ १६९ ||

4

गुणाः—*शिलाजतु भवेत्तिकं कटट्णं च रसायननम् । *मेहोन्नादाशमरीशो- फुकृपापस्मारनाशम् ॥ १६६॥ क्षयशोकोदाराशसि हन्ति वस्तिरुजो जयेत् ।

5

राजिनिघण्टौ सुवर्णार्दिसयोदय वर्गः—

6

शिलाजतु स्याद्श्मोथ्य शैलं गिरिजमश्मजमम् । अमलाक्षाऽमजतुकं जत्व- शकमिति स्मृतम् ॥ २९ ||

7

गुणाः—* इ * || २३० ||

8

+गैरिकम् । ( पुष्पाञनवविशेषः ) || २३ ||

9

गैरिकं रक्तधातुः स्यात्त्रप्राधातुर्गवेधुकम् । पापणगैरिकं चैत्र द्वितीययं स्वर्ण- गैरिकम् ॥ १७७ ॥ पापणगैरिकं प्राक्तं कटिनं ताम्रवर्णम् ।

10

गुणाः—विपदो गैरिकः स्निग्धः कपायो मधुरो हिमः । चक्षुष्यो रक्तपितत्र इष्ठदिहिनिमाविपाहः ॥ १६८ ॥ अन्य्यच-गैरिकं ददाहपितासकफहकावि पापम् । चक्षष्यमन्यत्द्लयस्य विशेषपाज्वरनाशनम् ॥ १६९ ।

11

राजिनिघण्टौ सुवर्णार्दिसयोदय वर्गः—

12

गैरिकं रक्तधातुः स्याद्रिरिधातुर्गवेधुकम् । धातुः सुर्ज्धातुथ गिरिजं गिरि- मृद्रवम् ॥ २३१ ||

13

गुणाः—*गैरिकं मधुरी शीतं कपायं व्रणरोपणम् । *विस्फोटार्शोणिग्- दाह्रं वरं स्वर्णार्दिकं शुभम् ॥ २३२ ॥

14

सुवर्णगैरिकम् । ( स्वर्णगैरिकम् । पुष्पाञनवविशेषः ) || २४ ॥

15

सुवर्णगैरिकं चान्यततो रक्करजो विदुः । अत्यन्तशोणितं स्निग्धं मषणां स्वर्णगैरिकम् ॥ १७० ॥

16

*शिलाजतुशोधनम्—शिलाजतु समानाय मिश्रणं रुण्डं विधााय च । निष्णिप्यात्रगुणपार्थाायके स्थापेतसुर्धा ॥ १ ॥ मर्दयित्वा ततो नारीं गृणीयाद्धक्षगालितिनम् । स्थापितित च मृतपात्रे धारयेदातपे बुधः ॥ २ ॥ उपरिस्पर्यं घं यस्तात्क्षिपेदेन्यपात्रे । एवं पुनः नूनार्तं द्विमासाभ्यां शिलाजतु ॥ ३ ॥ ममकार्यक्षें वल्लभं क्षिणं त्रिद्धपरं भवेत् । निर्धधम् च ततः शुद्धं सर्वकर्मसु योज्ययेत ॥ ४ ॥

17

• गैरिकशुद्धिः—आम्रक्षारगवाम्यांत्रैगैरिकं विमलं धेतम् । क्रमादत्तं च पार्तां च सर्वं पतति शोधातः ॥ १ ॥ अन्य्यच—सामान्यसानामित्व शोधनं क्षयेयम ।

3

३ तृतीययो वर्ग: ] राजिनिघण्टसहित: । १२९

4

गुणा:-स्वादु स्निग्धं हिं नेत्रयं कपाय रक्तपितिज् । हिद्धमावामविविषं च रक्तप्रं स्वर्णगैरिकम् ॥ १७१ ||

5

राजनिघण्टौ सुवर्णदिस्त्रयोदयशो वर्ग:-— सुवर्णगैरिकं चान्त्यस्वर्णर्धातु: सुरक्तम् । संध्याभ्रं बन्धधातुक्ष शिलाधातु: पढाढ्यम् ॥ २३३ ||

6

गुणा:-* * | * || २३४ ||

7

( ६२ ) कतकम् ।

8

कतकं छेद्नीयश्वर कतं कटफलं मतम् । अम्बुप्रसादनफलं शुक्षणं नेत्रविकाराजजित् ॥ १७२ ||

9

गुणा:-कतकं शीतलं पाहुष्टृणाविषविनाशम् । नेत्रोथरोगविध्वंसि विविधानाञजनययोगतः ॥ १७३ ॥ कतकस्य फलं तिक्तं चक्षष्यं पित्तलं मृदु । वारिप्रसादनं कृत्श्र्करामशरणी जयेत् ॥ १७४ ||

10

राजनिघण्टावाश्रदिरेकादशो वर्ग:-— कतकोऽम्बप्रसादांश कतस्तिक्तफफलथा । रचयस्तु छेदननीय क्षयो गुडफल: स्मतः ॥ २३५ ॥ उक्त: कतफलस्तिक्तकमरीचवव नवाहाय: ॥ २३६ ॥

11

गुणा:-कनक: कदुतिक्कोणशक्षुष्य: कृमिदोपनुत् । रचुकृच्छलदोपन्नो बीजमम्बुप्रसादन: ॥ २३७ ॥

12

( ६३ ) लोघ्रः | ( लोघम् )

13

लोघ्रो रोघ्र: शावरकास्तिल्वकास्तलकस्तरु: । त्रिरीटक: काण्डहीनो भील्ली शम्बरपादप: ॥ १७८ ॥

14

गुणा:-लोघ्र: शीत: कपायक्ष हन्ति तृष्णामरोचकम् । विषपिवध्वंसन: प्रोक्तो रुक्खो ग्राही कफाह: ॥ १७७६ ॥

15

राजनिघण्टौ पिप्पलयादि:: पष्टो वर्ग:-— लोघ्रो रोघ्रो भील्लतरुशिल्लक: काण्डकीलक: । त्रिरीटो लोघको वृक्ष: शम्बरो हस्तिरोधक: ॥ २३८ ॥ तिलक: काण्डहीनश्च शावरो हेमपुष्पक: । भील्ली शावरकश्चैव जेय: पञ्चदासह: ॥ २३९ ॥

16

क्रमुक: (लोघ्रविशेष:) ॥ २९ ॥

17

क्रमुक: पट्टिकारोध्रो वल्क: स्थूलवल्क: । जीर्णपर्णं वृहतपर्ण: पट्टी लाक्षप्रसादन: ॥ १७७ ॥

18

१७

1

१३० धन्वतरीयनिघण्टु— [ चन्दनादिः—

2

गुणाः—*लोध्ययुक्तं कषयं तु शीतं वातकफाससजित् । * चक्षुषयं विष हतत्र विशिष्टो वल्केरोधकः ॥ १७८ ॥

3

राजनिघण्टौ पिप्पलयादि पष्टो वर्गः—

4

क्रमुकः पट्टिकारोधः कल्करोध्रो वृहदुल्कल । जीर्र्णबुद्ध्रो वृहदुल्कल जीर्णपत्रोऽम्बभेषजः ॥ २४० ॥ शाबर श्वतेरोधक्ष मार्जनो बहलत्वचः । पटी लाक्षाप्रदाक्ष वल्कलो वाणभूहयः ॥ २४१ ॥

5

लोधद्रयगुणा— * १ | * ॥ २४२ ॥

6

( ६४ ) *शङ्खुकः ।

7

शङ्खौ वारिभवः कम्बुर्लदो दीर्घनिशवनः । सुवरो दीर्घनादक्ष धवलः श्रीविभूणः ॥ १७९ ॥

8

गुणाः—शङ्खः स्वादुः कटु पाके वीर्ये चोषणः कीकीर्तः । परिणामं जये चञ्चलं चक्षुष्यो रक्तपित्ताजित् ॥ १८० ॥

9

राजनिघण्टौ सुवर्णार्दिसखयोदयशो वर्गः—

10

शङ्खौ हृर्णोभवः कम्बुर्लजः पावनध्ववानिः । कुटिलोऽन्तर्महानादः कम्बुपूतः सुनादक ॥ २४४३ ॥ सुवरो दीर्घनादक्ष बहुनादोः हरिप्रियः । एवं षौडशाधा येयो धवलो मञ्गलप्रदः ॥ २४४४ ॥

11

गुणाः—शङ्खः कटुरसः शीतः पुष्टिवर्र्यबलप्रदः । गुल्मूलहरः श्सनानो विषोपनुत् ॥ २४५ ॥

12

राजनिघण्टौ सुवर्णार्दिसखयोदयशो वर्गः—

13

शुल्लकः । ( शङ्खविशेष ) ॥ २६ ॥

14

शुल्लकः लघुशङ्खः श्याच्छम्बुकको नवशङ्खक ।

15

गुणाः—शुल्लकः कटुकस्तिक्तः शूलहारी च दीदीपनः ॥ २४६ ॥

16

राजनिघण्टौ सुवर्णार्दिसखयोदयशो वर्गः—

17

कृमिश शङ्खः । ( शङ्खविशेष ) ॥ २७ ॥

18

कृमिश शङ्खः कृमिजलजः कृमिवारिरूहश्च जन्न्तुकम्बुख ।

19

गुणाः—कथतो रसवीर्यैः कृतधीभिः शङ्खसहस्रोयम् ॥ २४७ ॥

20

• शङ्खस्य शुद्धिअम्वारनीरेण कडूववजया ।

21

१ ड. 'लघ्रोधक' । २ क. ड. शीतःः । ३ ग. 'नामोथ्यशूलप्रश्क्षु' ।

1

३ तृतीयो वर्गः । राजनिघण्टुसहित: । १३१

2

वर्गेतराणि— (१) *बहुला ।

3

बहुला च बलादनन्ता भद्रा पातालवासिनी । मुखरागकरी सौमम्या अमृता त्वमृतोद्ध्वा ॥ १ ॥ कामदा कामजननी जीवन्ती यावनीप्रिया । आमदोजननी हद्या देवाना दानवप्रिया ॥ २ ॥ ताम्ूलवली ताम्बुली देहदा श्रमभजनी नागवली च नागाद्या र्नी तीक्ष्मजरी ॥ ३ ॥

4

गुणा:—ताम्बूलं कडु तिक्तपुष्पमधुर खारं कशायायितं वात्रं कफनाशं कृमिहरं दुर्र्निर्धारणार्णाम् । वक्तस्या ५भरणं विशुद्धिकरणं कामग्निस-दीपनं ताम्ूलस्य । सकवे ! त्रयोदेश गुणः स्वर्गापि ते दुर्लभा ॥ ४ ॥ *कृष्णं पर्र्ण तिक्तपुष्प कपायं धते दाहं वक्त्रजाड्यं मल च । * शुभ्रं पर्ण श्ष्म-वाताम्यप्रं पथ्यं रुच्य दीपनं पाचन च ॥ ५ ॥

5

राजनिघण्ट्वाम्रादिरेकाशो वर्ग:— थ भवति नागवली ताम्बुली फणलता च सप्तशिरा । पर्णलता फणि-वल्ली भुजगलता भक्ष्यप्रती च ॥ ६ ॥ सा श्रीवीटाम्लादिवाटादिनानाग्मस्तो-स्थानभेदाद्भिभिना । एकाप्येपौ देशमृत्लावविशेषपानानाकारं याति कायये गुणे च ॥ ७ ॥

6

गुणा:—नागवली कटुस्त्तीणा तिक्का पीनससवाज् । कफकासहरा रुचया दाहककीर्पीनी परा ॥ ८ ॥

7

श्रीवाटी मधुरा तीक्षणा वातापित्तकफहा । रसाद्या सरसा रुचया विपाके शशिरा स्मृत। ॥ ९ ॥ स्यादल्वती कडुामल्लिका तीक्षणा तथोष्णामुखपाक-र्नी । विदाहपिचास्त्रविकिकोनी च विष्ट्म्भिदा वातानिनर्हणी च ॥ १० ॥ *सतसा मधुुरा तीक्षणा कडुरुरुणा च पचनी । गुल्मोदराधहारा ...

8

• गुहागरे सम्शिरा सिद्द्धा तप्तर्र्णार्तिरसासतिरुचया । सुगन्धीतीक्ष्णा मधुरातितिहया संदीपनी पुस्त्वकरादितबल्ल्या ॥ १२ ॥ नामस्रा न्याऽमल्सरा सुतीक्ष्णम धुरा रुचया हिमा दाहहनुतिप्पो्रेकहरा सुदीपनकरी वल्या मुखामोदिनी । श्रीसौभागयिवर्धनी मदकरी राज्ञं सदा वल्हभा गुल्माधारमानविबन्ध्जिञ्थिता

9

• ( १४ ) चतुर्दशसंस्यामितपूगाफलसंवर्द्धवादात्रवर्न्ते बहुलाया । संग्रह: ।

10

† श्रीवाटी=सिरिवार्दिपान इतित्यातस । + अग्लवती=अवादेशपर्ण इतित्यातस । † सतसा=सातीसर्पणम् । * ...

11

१ ड. 'शा दोष्मम् । २ ज. ट. कार्यम् । ३ छ. ड. कार्यम् । ३ छ. ड. गुणेश । ३ ट. ड. 'न्धधिसकफहा सा ।

१

१३२ धन्वन्तरीनिघण्टु:- [ चन्दनादि:-

२

सा मालवे तु स्थिता ॥ १३ ॥ अन्ध्रे *पटुलिका नाम कषायोष्णा कतुस्तथा । मपाकर्षा कण्ठस्य पित्तकृतनाशनी ॥ १४ ॥ †वेसणीया कतुस्ती्णा हद्या दीर्घ- दला च सा । कफवातहरा रचया कटर्पनपचनी १६॥ अन्यच—सत्यस्रोटित- भक्षितं मुखरुजाड्यावावंह दोपक्दाहारोचकरत्ताय मलुकृष्टभि वन्ति- प्रदम् । यद्ययो जलपानोपखितरं तश्चित्रात्रोटिटं तम्बूलीदमुत्तं च रचि- क्षैदर्ये त्रिदोपार्तिनितत् १६ ॥

३

• • ॥ १७ ॥

४

शिरापर्ण तु शैथिल्य कुर्यात्स्यासह्रदः । शीलर्णं त्वग्दोपद् तस्य भक्ष्यते च शितं सदा ॥ १८ ॥ अनिधाय मुखे पर्णं पुङ्गं खादति यो नरः । मथिभशो दरि्रीद्यादन्ते स्मरति न हरिम् १९ ॥

५

( २ ) चूर्णम् ।

६

गुणाः—चूर्ण चार्जुनवत्रक्षं कफहरं गुल्मप्रमकार्यं शोफ्रं कुटजं करञजनितं वातापहं रच्यम् । पित्त्रं †जलजं वलाघृच्छिदं शैलाहर्यं पित्तं स्फटिकिकयं वृद्धदन्तपक्षिक्जननं शुकलादिजं रुक्सदम् ॥ २० ॥ तम्बूलक्षणम्—पर्णाधिकये दीपनी रक्तद्रा चर्णाधिकये रुक्षदा कुच्छदाद्रा । साराराधिक्ये क्ष्वादिरे शोपद्रा चर्णाधिकये पित्तकृतपूतिगन्धा २१ ॥

७

( ३ ) जिर्ध्ष्णी ।

८

जिर्ध्ष्णी जिर्द्धिष्णी जेया मोदकी गुडमञजरी । पारतेया सुनिर्धर्पा तथा मदनमञजरी २२ ॥

९

गुणाः—वातन्त्री मधुररोषा च व्रणस्त्री योनिशोषनी । जिर्ध्ष्णी कटुका पाके तथा तीसारनाशनी २३ ॥

१०

( राजनिवृत्तौ जिर्ध्ष्ण्यायाः पर्यायशब्दा गुणाक्ष न दृश्य्यन्ते )

११

( ४ ) * * कपर्दिका ।

१२

• कपर्दिका वराटष् कपर्दर्श वराटका । चचरचरशो वर्यो बालकीीडन- कथ स ॥ २४ ॥

१३

• पटulिका=पोटकुलीपर्णमिततिख्यातम् । † वेसणीया=घोरसमुद्रदेशपर्णमिततिख्यातम् ।

१४

• चूर्णन्यात्र संग्रहणे पूणिफलसेबद्ध्वा । † जलज=मौच्छिकम् । § काथ इति्यते ।

१५

• कपर्दिकाया: (६१)एकपशमितस्य शहसस्य च परस्परसद्द्वैनात्र संग्रहः ।

१६

+कपर्दिकाया: शुद्धि:—जम्भीनीररोण ककुच्छवञजेया । अन्यच—वराटा: काष्ठिके स्वस््वा यामार्धछद्धिमाप्रयः ।

१७

१ ज. त. कुद्दुलयं त्रिं ।

1

तृतीययो वर्ग: ] राजनिघण्टौसहितः: | १३३

2

। गुणणा:—*कपर्दः कडुतिकोषणः कर्णशूलत्रणापहलः * गुलमशूलामयप्रश्र नेत्रदोपनिकृन्ततः॥ २५॥ ग्रन्थान्तरे—परिणामदिशूलवृत्ति गृणीक्षयनाशनी । कृष्णा दीपानी वृष्पा नेत्रा वातकफाहा ॥ २६ ॥ रसेन्द्रारणे प्रोक्ता वीड- द्रव्येषु शस्ययते । तदन्ये तु वराटाः स्फर्गुरवः श्रेष्मपितला ॥ २७ ॥

3

राजनिघण्टौ सुवर्णादिशक्रयोदयशो वर्ग—

4

• । चराचरश्वरो वर्यो वाल्क्रीदनकृथ सः ॥ २८ ॥

5

गुणा:— * | * * ॥ २९ ॥

6

( ५ ) * * मृत्तिका ।

7

*मृनमत्तिका प्रशस्ता सा मृत्सा मृत्लेति चेष्यते ॥ ३० ॥

8

गुणा:—ग्रन्थान्तरे—मृत्तिका पावनी प्रोक्ता रससिद्धिविधायिका । दशादिस- वशोफानां ह्री लेपनोजिता ॥ ३१ ॥

9

राजनिघण्टौ भूम्यादिद्वृतीयो वर्ग:— ॥ * || ३२ ॥

10

( ६ ) * * पर्वत: ।

11

पर्वत: शिखरी शृंगी सालुमांश गिरिमर्मतः । नगेन्द्रः श्यामवलः श्रीमानश- राशि: शिलोचचय ॥ ३३ ॥

12

ग्रन्थान्तरे गुणाणा:—अद्रौ हितकरो वासो यथा खलु तपस्विनाम् । यक्षमभाजां जनानार्ना तु शैलवासस्था भवेत् ॥ ३४ ॥

13

राजनिघण्टौ भूम्यादिद्वृतीयो वर्ग:—

14

अथ गिरिधरणीद्रगोत्रभृच्छृच्छ्विरिलोचयशैलसानुन्तः । क्षितिभृद्- नागावानीधरादिस्थिरकुधाश धरारो धरक्ष ॥ ३५ ॥ अहार्य: पर्वतो ग्रावा कटकी स्थथानवानपि । शृंगी च वृक्षवांश्रेति शब्ददा: शैलोार्थवाचका: ३६ ॥

15

चन्दनादिरयं वर्गसत्रतीय: परिकीकीर्तः । श्रीमतां भोगिनमर्ह: प्रायो गन्धगुणाश्रय: ॥

16

इति रसवीर्यविपाकसहिते राजनिघण्टौगुतधनन्वन्तररीयननिघण्टौ तृतीययो वर्ग: ॥ ३ ॥

17

• • मृत्तिकाया: पर्वतस्यच्छापत्र संग्रह: कण्णकृणसंवर्द्धत्वेन

1

१३४ धन्वन्तरीनिनिघण्टु— [ करवीरादिः:-

2

अथ करवीरादिष्टशतुर्थो वर्गः:

3

(१) *करवीरर: | (उपविपम्

4

करवीरोऽश्वहाऽश्म्रो हयमारोश्मार्कः । शेतकुन्दः शेतपुष्पः प्रतिहासोऽश्मोहकः १ ॥ द्वितीयो रक्तपुष्पको चण्डको लैगुडस्तथा । चण्डटकाको गुल्म- कश्च प्रचण्डः करवीरकः २ ॥

5

गुणाः—करवीरः कडुस्तिक्त वीर्यं चोष्ण ज्वरपहः । चक्षष्यः कुष्टकण्डङ्गः प्रलेपादिष्पन्थ्या ३ ॥ करवीरद्ययं तिक्तं सविपं कुष्टजितकटु ।

6

राजविनिघण्टौ करवीरादिर्दशमो वर्ग:-

7

करवीरो महावीरो हयमारोश्मार्कः । हयन्त्रः प्रतिहासथ शनकुन्दोऽश्वरोधकः १ ॥ हयार्विवीरकः कन्दुः शकुन्दः शेतपुष्पकः । अश्वान्तस्तथाऽश्म्रो नवराढोऽश्नाशकः २ ॥ स्थलादिकुमुद प्रोक्त दिव्यपुष्पो हर्- प्रियः । गौरीपुष्पः सिद्धपुष्पस्त्रिककराहः प्रकीर्तितः ३ ॥

8

गुणाः—करवीरः कडुस्तीण्ः कुष्टकण्डूतिनाशतः । तृणार्तिविषपविस्फस्फोट- मनोऽश्मृतिप्रदः ॥ ४ ॥ रक्तकरवीरकोऽन्यो रक्तप्रसवो गणशेकुसुमख । चण्डीकुसुमः कूरो भूतार्दावी रविविप्रियो मुनिभिः ५ ॥

9

गुणाः—रक्तस्तु करवीरः स्यातकडुस्तीण्णो विशशोपकः । त्वग्ोषप्रणकण्डूति- कुष्टहारी विषषापः ६ ॥ पीतकरवीरकोऽन्यो पीतप्रसवः सुगन्धिकुसुमख । कृष्णस्तु कृष्णकुसुमशर्विधो गुणे तुल्यः ७ ॥

10

(२) चक्रमर्दः | (चक्रर्मार्कः )

11

चक्रमर्दस्त्वेदगजो मेपाक्षिकुसुस्तथा । प्रपुष्टास्तरवटवृक्षाहस्त्रिका तथा ॥ ४ ॥ अन्य्यच—चक्रमर्दस्त्वेदगजो मेपाक्षोऽण्डगस्तथा । प्रपुष्टाः प्रपुष्णा- स्त्रीकी व्यावर्तकस्तथा ५ ॥

12

गुणाः—चक्रमर्दः कट्टु्णः स्त्ममोक्तो वातकफपाहः । दद्वुकण्डङ्गः कान्ति- सौमार्यकरो मतः ६ ॥

13

। करवीरशोधनम्—हयार्विविषवचच्छोयो गोदुग्धे दोोलकन् तु । करवीरद्यययं नेत्रत्ररोगकुष्ट्रण- हमम् १ ॥ लघूं कुमिककण्डङ्गं भक्षितं विषवन्नमतम् ।

14

१ क. ग. ध. ड. शतकुन्दः । २ क. ड. लठुकड* ३ क. ड. गुणक* ४ ग. 'ये्रेनोष्णो । ५ ज. हरिप्रियः ।

1

चतुर्थो वर्गः । राजनिघण्टुसहित: । १३६

2

राजनिघण्टौ शताहादिचतुर्थों वर्गः—

3

स्थाचक्रममर्दोऽडडगजो गजारख्यायो मेपाहयश्रैद्गजोोण्डहस्ती । व्यावर्तकश्चक्रग- चक्रकी पुन्नाडपुष्णाटविर्मदकाश ॥ ८ ॥ ददुग्धप्रश्चक्रमर्दो स्थाचक्राहाः शुकना-श्न । हडवीजः प्रपुष्णाटः खर्जुश्रोनिवशाति ॥ ९ ॥

4

गुणा:—चक्रर्मद: कदुस्त्रीमेदोवातकफाह: । वृणकण्डुटिकुष्ठातिददुपमा- दिदोषनुत् ॥ १० ॥

5

( ३ ) *धत्वूर: | ( धस्तुर:, उपविषष्म्, कृत्तिका )

6

धत्वूर: कनको धूर्तो देवता किितव: षतः । उन्मत्तको मदनक: कालिश हरवल्भ: ॥ ७ ॥

7

गुणा:—धत्वूर: कडुरुष्पण्श् कान्तिारी वृणार्तिनुत् । कृष्णि हन्ति लेपन प्रभावेन ज्वर्णं जयेत् ॥ ८ ॥ त्वगदोषपक्षृच्छुककण्डित्ज्वरहारी भमावाह:

8

राजनिघण्टौ करवीरादिर्शमो वर्ग:—

9

धत्वूर: किितवो धर्त उन्मत्त: कनकहाया: । षठो मातुलक: श्यामो मदन: शिवशेखरवर: ११ ११ ॥ खर्जूप्र: कालपुष्प खतः: कण्ठफलस्थथा । मोहन: कलभोंमत्त: शैवशास्त्राद्याशाहह: ॥ १२ ॥

10

गुणा:—धत्वूर: कडुरुष्पण्श् कान्तिारी वृणार्तिनुत् । त्वगदोषपक्षर्जुङ्कण्डुति उवरहारी भमप्रद: ॥ १३ ॥ कृष्णधत्वूर: सिद्ध: कनक: सचिव: शिव: । कृष्णपुष्पो विपाराति: कूरधर्तेर् कीर्तित: ॥ १४ ॥

11

राजधत्वूरकशान्यो राज धर्तो महाशठ: निस्नैषिणपुष्पको भान्तो राजवर्ण:: पडाढह्य: १५ ॥ सितित- नीलकृष्णलोहितपीतप्रसव्वाच सन्न्ति धत्वरा: । सामान्यगुणेपार्स्तेषु गुणाण्यस्तु कृष्णकुसुम: स्यात् ॥ १६ ॥

12

( ४ ) †कलिकारी ( कालिकार्िका ) ( उपविषष् )

13

*कलिकारी तु हलिनी विशल्या गर्भपातिनी । लाङ्गल्याड्याग्मुखी सीरी दीपा नक्ष्रेन्दुपुष्िका ॥ ९ ॥

14

*धत्वूरशोधनम्—धत्वूरबीजं गोमूत्र्ये चतुुर्यामोोषितितं पुनः । काण्डडं नितुष् कृता योगपु विनि योजयेत ॥ १ ॥

15

† कलिकारीशोधनम्—लांगली शुद्धिमायातिं गोमूत्रसंस्थिता ।

16

× गुणा:—कलिकारी सरा कृष्णष्ार्ार्शर्णशलनुत् । तीक्ष्णक्रमिनुल्छवी पितला गर्भपातिनी ।

17

१ क. श. ग. 'दकर: कालि '

1

१३६ धन्वन्तरीर्निघण्टः— [ करवीरादि:-

2

गुणः—लाञ्जली कट्टरूणा च कफवातविननाशनी । तिक्का सारा च भय-शुगर्भशल्यत्रणपहा ॥ १० ॥

3

राजनिघण्टौ शताहादिशतुर्थों वर्गः—

4

कलिकारी लाञ्ज्लिनि हलिनी गर्भापतिनी । दीक्षा विशालयाऽशिमुखी हली नकेन्दुपुष्पिका ॥ १७ ॥ वियुज्जवालाऽग्िग्ध च तृणहतपुष्पौर्भा । स्वर्ण-पुष्पा वृद्धिशिखा स्यादेवा पोडशाद्या ॥ १८ ॥

5

गुणः—कलिकारी कट्टरूणा च कफवातनिक्कुन्तनी । गर्भतःशल्यनिष्का-सकारिणी सारिणी परा ॥ १९ ॥

6

(५) मृृङ्राजः ।

7

मृङ्राजो वृृङ्राजो मार्क्भो मृङ्ग एव च । वृृङ्कारको वृृञर्जुभृङ्राजः केसर-जनः ॥ ११ ॥

8

गुणः—मृङ्राजः समाखयाततस्तिक्कोणो रोक्ष एव च । कफशोफफामपाण्डू-त्वगृद्धद्रोगविपनाशः ॥ १२ ॥

9

राजनिनिघण्टौ शताहादिशतुर्थों वर्गः—

10

मार्क्भो मृृङ्राजश्च मृृद्हः केसर्जनः । पितृयो रक्षककक्ष केर्शयः कुन्त-लर्र्धनः २० ॥ पीतोड्यः स्वर्र्णमृङ्राजो हरिववासो हरिप्रियस । देवप्रियो वन्दनीयः पावनक्ष पदाह्य ॥ २१ ॥ नीलस्तु मृृङ्राजोऽन्यो महानीलस्तु नीलकः । महामृङ्भो नीलपुष्प श्याममलक्ष पदाह्य ॥ २२ ॥

11

गुणः—मृङ्ङ्राजस्तु चक्षुप्यासस्तिक्कोणः केसर्जनाः । कफशोफविष्-त्राक्ष तत्र नीलो रसायनः ॥ २३ ॥

12

(६) अर्कः । ( उपविवपम् )

13

अर्कः सूर्यदयः पुष्पी विकीरोत्थ विककीरण । जम्बवलः क्षीरपर्णी स्यादा-स्फोटोस्करो रविः ॥ १३ ॥

14

गुणः—अर्कस्तितो भवेदुष्णः शोधनः परमः स्मृतः । कण्डूत्रणहरो हन्ति जन्तुसन्ततिमुद्धताम् ॥ १४ ॥ अर्कस्तु कट्टरूष्ण वातःहृदपन सरः । शॉफ-वर्णहरः कण्डुपुष्ष्टीहर्मीजयेत् ॥ १९ ॥

15

राजनिनिघण्टौ करवीरादिर्दर्शशमो वर्गः—

16

• अर्कसीरशोधनम्—पञ्चगव्यये शुद्धं तु देवयर्ार्कदयं तथा । अर्कददयं सरं वातकृष्टकाण्ढ-विपापहम् । विहिनन्ति ग्रीहगुमाशोयकृच्छल्लेखमोदरक्रूमान् ।

17

१ स घृत्क्लेशवसायं हितः ।

4

४ चतुर्थर्थो वर्गः : राजनिर्घण्टसहिहितः : १३७

5

अर्कः क्षरदलः पुष्पी प्रतापः शीरकाण्डकः । क्षीरो भास्करः क्षरीवर्जुत्रः शिवपुष्पकः ॥ २४ ॥ भञजनः क्षरपर्णी स्यातविता च विकीरणः । सूर्यदिश सदापुष्पो रविरास्फोटकस्थथा ॥ २९ ॥ तूलफलः शुक्लफलो विंशेक्ससमायः ।

6

गुणाः—र्कस्तु कद्रुरुष्णश्च वातज्दीपनीयक ॥ २६ ॥ शोफव्रणहरः कण्डूपुष्क्रमिविनानाशः ।

7

राजार्कः : | ( अर्कविशेषः ) ॥ १ ॥

8

राजार्कों वसुकोल्कर्कों मन्दारो गणरूपकः एकात्रीलः सदापुष्पी स चालार्कः प्रतापन ॥ १६ ॥ राजार्कः कट्टितकोष्ण्नो वीर्यमेदोविषापः । वातकुपुत्राना्हन्ति शोफकण्डूविसर्पनुत् ॥ १८ ॥

9

राजनिर्घण्टौ करवीरादिदर्शशमो वर्गः—

10

राजार्कों वसुकोल्कर्कों मन्दारो गणरूपकः । कात्रीलक्ष सदापुष्पो येयोदत्र वसुसुमितः ॥ २७ ॥

11

गुणाः—राजार्कः कट्टितकोष्ण् कफमेदोविषापः । वातकुपुत्राना्हन्ति शोफकण्डूविसर्पनुत् ॥ २८ ॥

12

राजनिर्घण्टौ करवीरादिदर्शशमो वर्गः—

13

शुक्रार्कः : | ( अर्कविशेषः ) ॥ २ ॥

14

शुक्रार्कस्तपनः श्वेतः प्रतापश्व शितार्र्कः । सुपुष्पः शङ्खरादिः स्यात्यर्कों वृत्तमलिका ॥ २९ ॥

15

गुणाः—श्वेतार्कः कट्टितकोष्ण् मलशोधनकारकः । मूत्रकृच्छच्छशोशोफार्तीत्र- णदोपविनाशनः ॥ ३० ॥

16

राजनिर्घण्टौ करवीरादिदर्शशमो वर्गः—

17

श्वेतम//न्दारः : | ( अर्कविशेषः ) ॥ ३ ॥

18

श्वेतम//न्दारकस्तवन्यः पृथ्वी कुरवकः स्मृतः दीर्घपुष्पः शितालर्कों दीर्घर्-र्कः शाराहय ॥ ३१ ॥

19

गुणाः—श्वेतम//न्दारकोऽट्यष्णस्तिक्तको मलविशोधधनः । मूत्रकृच्छत्राना्हन्ति कृमीनेतयन्तदारुणान ॥ ३२ ॥

20

१ ख. 'कोड्यकों ।

21

१८

1

१३८ धन्वन्तरीनिघण्टु:- [ करवीरादि:-

2

(७ ) बुकः । ( वक )

3

बुको वसुक इत्युक्तः शिवाह: शिववशेखरः महापाशुपतथैव सुत्रतः शिव- मल्िका ॥ १९ ॥

4

गुणा:—वसुक: कडतिकोष्णः श्रेष्मोद्रृतकफपह: । वृणानसमतानह- रति प्रलेपादिप्रोजित: ॥ २० ॥

5

राजनिघण्टटौ करवीरादिर्दर्शमो वर्ग:-

6

वक: पशुपत: शंवः शिवपिण्डश सुत्रतः । वसुकथ शिवाङ्क्ष शिव्रेः कपूरक ॥ ३३ ॥ शिवमली शिवाल्हाद् शाम्भभो राविंसमितः ।

7

गुणा:—पित्तदाहकफवासस्रममहारी च दीपन: ॥ ३४ ॥

8

(८ ) काकमाची ।

9

काकमाचीध्वाक्षमाची काकाहदा चैव वायसी । कडफला चैव रसा- जनवरा स्मृता ॥ २१ ॥

10

गुणा:—काकमाची त्रिदोषणी रसा स्वर्ज्ञा सतिकक्का । हन्ति दोषत्रयं कुष्टं वृष्मा सोप्पा रसायनी ॥ २२ ॥

11

राजनिघण्टटौ शतादादिशतथर्थो वर्ग:-

12

काकमाचीध्वाक्षमाची वाययसाधा च वायसी । सर्व्तिक्का बहुफला कडफला च रसायनी ॥ ३५ ॥ गुच्छफला काकामाता स्वादुपाका च सुन्दरी । वरा विदावणी चैव मत्स्याक्षी कृष्णष्णानी ॥ ३६ ॥ निक्िका बहु्तिक्का च नामनाशशृताः

13

गुणा:—काकमाची कडस्तिक्का रसोष्णा कफनाशनी । श्लाशर्ष:शोफदो- पुत्री कुष्टकणतिहारिणी ॥ ३७ ॥

14

काकजण्डढाया (काकमाचीविष: ) ॥ ४ ॥

15

काकजण्डढायाध्वाक्षजण्डढाया काकापादा तु लोमशा । परावतपदी दासी नदीकान्ता प्रचवली ॥ २३ ॥

16

गुणा:—काकजण्डढाया च तिक्कोणा रक्तपित्तजवरपहा । कृमिदोषहरी वर्ण्या विपदोषपहरा माता ॥ २४ ॥

17

राजनिघण्टटौ शतादादिशतथर्थो वर्ग:-

18

१ ड. छ. 'तथ्यथाप' । २ स. ट. चन्द्रार्णी ।

1

४ चतुर्थर्थो वर्गः ] राजनिर्घण्टदुसहित: । १३९

2

काकजङ् ध्व्वाक्षजङ् काकाढ़ा साढथ वायसी । परावतपद्दी दासी नदीकान्ता तु लोमशा ॥ ३८ ॥

3

गुणाः—काकजङ् तु तिक्कोष्णा कृमिवणकफपाहा । वाधियार्जीर्णि-जीर्र्णविपमजवरहारिणी ॥ ३९ ॥

4

काकनासा ( काकनासिका ) (कामाचीविशेषः ) ॥ ६ ॥

5

काकनासा ध्व्वाक्षनासा काकुण्डफला च सा । सुुर्जी तस्करमामायु-ध्व्वाक्षटुण्डफला लता ॥ २५ ॥

6

गुणाः—काकतुण्डी भवेचित्ता कट्टूणा वर्णशोधनी । अतिविद्वं शोयन्ती तैलपाकके हितवाह् ॥ २६ ॥

7

राजनिर्घण्टौ गुढच्यादिस्तृतीयो वर्गः—

8

काकनासा ध्व्वाक्षनासा काकुण्डा च वायसी । सुुर्जी तस्करमामायुर्ध्-ध्व्वाक्षटुण्डा सुनासिका ॥ ४० ॥ वायसाहा ध्व्वाक्षवली काकाक्षी ध्व्वाक्षना-सिका । काकप्राणा च विजेयाद्यालिपयं त्रयोदश ॥ ४१ ॥

9

गुणाः—काकनासा तु मधुरा शिरिरा पिट्टहारिणी । रसायनी दाढ्यकरी विशेषपातलितापहा ॥ ४२ ॥

10

*काकादनी ( उपविषपम् ) (कामाचीविशेषः ) ॥ ६ ॥

11

काकादनी काकापीलूः काकणन्ती च रक्तिका । वक्तशल्या ध्व्वाक्षनवीर्मोहा काकान्तिका २७ ॥

12

गुणाः—काकणन्तिक्ष तिक्कोष्णा वात््श्लेष्महारा लता । ग्रदोपहारा केशया तृप्या चोर्ध्वगदपहा २८ ॥

13

राजनिर्घण्टौ गुढच्यादिस्तृतीयो वर्गः—

14

काकादनी काकापीलूः काकाशिम्भी च रक्तला । ध्व्वाक्षदनी वक्तशल्या दुर्मोहा वायसादनी ४३ ॥ काकुतुण्डी ध्व्वाक्षनखी वायसी काकदन्तिका । ध्व्वाक्षदन्नीति विजेयास्तिरक्ष दशधाभिभाः ॥ ४४ ॥

15

गुणाः—काकादनी कट्टूणा च तिक्का दिव्यरसायनी । वातदोपहारा र्चया पालितस्तम्भिननी परा ॥ ४५ ॥

16

*काकादनीशोधनम्—गुणा काकानिनक्समस्त्वा प्रहगचुक्यतां धवम् । गुणा लघुहिमा रक्ष भेदर्नी शाकासामजत् ॥ १ ॥ कृष्णका्मणणकुष्टण्डदृष्टष्म्पितत्रणापहा ।

१ ड. च. काकाशिम्भी ।

1

१४० धन्वन्तरीर्निघण्टु— [ करवीरादि:-

2

चूडामणि: । (काकमाची विशेषः ) ॥ ७ ॥

3

चूडामणि: शीतपाकी शिखण्डी कृष्णला मता । उच्चटा ताम्रिका गुच्छा चटककी काकसाद्या ॥ २९ ॥

4

गुणा:- गुच्छा रूक्षा तथा तिक्का वीर्योणा च प्रकीर्ता । विषपवैपम्य जन्तुस्त्री रोगग्रामभयापदा ॥ ३० ॥

5

राजनिनघण्टौ गुडूच्वादिस्तृतीयो वर्गः:-—

6

गुच्छा चूडामणि: सौमम्या शिखण्डी कृष्णलारुण । ताम्रिका शीतपाकी स्यादुच्चटा कृष्णचूडिका ॥ १६ ॥ रक्ता च रक्तिका चैव काम्भोजी भिल्भुभूपष्णी । वन्याश्ममलचूडा च विजेया पोडशाद्या ॥ १७ ॥

7

श्वेतकाम्भोजी । (काकमाचीविशेष:) ॥ ८ ॥

8

अपरा श्वेतकाम्भोजी श्वेतगुच्छा भिरटीika । काकादनी काकपीर्लुवक्त शल्या सितोच्चटा ॥ ३१ ॥

9

गुच्छाद्रीयगुणा:- गुच्छाद्रीं च शतोष्ण वीजवान्तिकर्ं शिफा । शूलग्री विषपहतपत्र वर्ये श्वता प्रशस्यते ॥ ३२ ॥

10

राजनिनघण्टौ गुडूच्वादिस्तृतीयो वर्गः:-—

11

द्वितीया श्वेतकाम्भोजी श्वेतगुच्छा भिरटिका । काकादनी काकपीर्लुवक्त शल्या पडाद्या ॥ ४८ ॥

12

गुच्छाद्रीयगुणा:- गुच्छाद्रीं तु तिक्कोष्ण वीज वान्तकरी शिफा । शूलग्री विषपहतपत्र वर्ये श्वता च शस्यते ॥ ४९ ॥

13

(५) मूलकम् ।

14

मूलकं हरिपर्णं च मृत्तिकाकारमेव च । नीलकन्दं महाकन्दं रञ्चितयं हस्तिदन्तम् ॥ ३३ ॥

15

गुणा:- मूलकं गुरु विष्टम्भि ती्ष्णाय त्रिदोपनुत् । तदेव स्विन्रं स्निग्धं च कर्षणं कफवातनुत् ॥ ३४ ॥ त्रिोषशमनं शुक्के विषोषहरं लघु ।

16

राजनिनघण्टौ मूल्कादि सप्तमो वर्गः:-—

17

मूलकं नीलकण्णं च मूलाहं दीर्घमूलकम् । मूसारं कन्दमूलं स्यादुस्तिदन्तं सितं तथा ॥ ५० ॥ शण्डमूलं हरिपर्णं रुचिरं दीर्घकन्दकम् कुजरसारमूलं च मूलस्ते त्रयो दश ॥ ५१ ॥

18

१ क. 'वक्रा' । २ त. 'न्तिहरा शि' । ३ क ड. 'करी शि' । ४ क्ष. 'रं हि तत । शू । ५ त. शूलग्री । ६ ण. रोचिष्यम् ।

1

४ चतुतुर्थो वर्गः । राजिनिगुणद्वन्दसहित: । १४१

2

गुणा:—मूलकं तीक्ष्णमुक्तं च कट्टष्णं ग्राही दीपनम् । दुर्र्नामगुल्महद्रोगवاترं रचितं गुरु ॥ ६२ ॥

3

चाणार्कयमूलकम् ( मूलकविशेषष: ) ॥ ९ ॥

4

चाणार्कयमूलकं चाान्यछालचये मरससंभवम् । शामार्कटकं मिश्रं विष्णुगुंसं मेतं तथा ॥ ३५ ॥

5

गुणा:—चाणार्क्य मूलकं तिक्तं कट्टष्णं रच्यदीपनम् । कफवातकृमिन्य्यं नाशयेद्राहकं परम् ॥ ३६ ॥

6

राजिनिघण्टौ मूलकादि: सप्तमो वर्ग:—

7

चाणार्क्यमूलकं चाान्यछालचये विष्णुगुमकम् । स्थलमूलं महाकन्दौ कोटटिलयं मरससंभवम् ॥ ६३ ॥ शामार्कटकं मिश्रं जेयं चैव नवाभिधम् ।

8

गुणा:—चाणार्क्यमूलकं सोष्णं कट्टुक रच्यदीपनम् । कफवातकृमीन्गुल्म नाशयेद्राहकं गुरु ॥ ६४ ॥

9

*गृञ्जनम् । ( आटवीमूलकम् ) ( मूलकविशेषष: ) १० ॥

10

तृतीययं मूलकं चाान्यनिदिितं तच गृञ्जनम् । पीतके मधुरं स्वादु तच नारन्दकम् ॥ ३७ ॥

11

गुणा:—आटवीमूलकं तिक्त विपाके कट्टुक तथा । पित्तविरोधी कफहा गुरु; स्याद्यातनानाशनम् ॥ ३८ ॥

12

राजिनिघण्टौ मूलकादि: सप्तमो वर्ग:—

13

गृञ्जनं शिखिवमूलं च यवनेणं च वर्तुलम् । ग्रन््थिमूलं शिखाकन्दं डिण्डीरमोधकम् ॥ ६५ ॥

14

गुणा:—गृञ्जनं कट्टकोपणं च कफवातरुजापहम् । रच्यं च दीपनं ह्ययं दुर्गन्ध गुल्मनाशनम् ॥ ६६ ॥

15

राजिनिघण्टौ मूलकादि: सप्तसमो वर्ग:—

16

पिण्डमूलम् । ( मूलकविशेषष: ) ॥ १११ ॥

17

पिण्डमूलं गजाण्डं च पिण्डकं पिण्डमूलकम् ॥ ७६ ॥

18

गुणा:—पिण्डमूलं कट्टष्णं च गुल्मवातदिदोपनुत् ॥ ७७ ॥

19

मूलकविशेषगुणा:—सोष्णं तीक्ष्णं च तिक्त मधुरकटुरसं मूत्रदोषषाहारी शवासार्श:कासगुल्मक्षययनरुजानाभिलामयप्रम् । कण्यं बल्यं च रच्य मल-

20

• कवित्तृस्तके 'गृञ्जरम्' इति पाठो हसยते । तथा च 'गर्जेजम्' इपिपि पाठो हसयते ।

21

५ छ. 'गुम्सं मले त' । ग. 'गुमसमं त' । २ छ. मल ।

1

१४२ धन्वन्तरीनिघण्टु:- [ करवीरादि:-

2

विकृतिहरं मूलकं बालकं स्यादुर्ष्ण जीर्णं च शोफप्रमुदितमिदं दाहपप्तास्ता दायि ॥६८॥ आमें संग्राहि रुच्यं कफपवनहरं पकमेतकटडूणं भुक्ते प्राग्भक्षितं चेत्सपदि वितनुते पित्तदाहास्कोम्। युक्तया सार्थ तु जर्धक हितकरवलवृंदे सवारणे तच्चपक हद्रोगश्लपनमुदितं शूलरुगार मूलम् ॥ ६९ ॥

3

(१०) शृघुः

4

शृगुर्हरितशाकाक्ष् शृघुको लघुपत्रक:। अवदंशक्षमशो दंश: प्रोक्तो मूलकप- यर्पि ॥ ३९ ॥ सौभाञजनस्तीक्ष्णगन्धोमुखभण्डजो स्थ शुघुकः। श्वेतक: श्वेत मरिचो रक्तको मधुशीयुक्तः ॥ ४० ॥

5

गुणा:— शृघुस्तिक्त: कटुष्ष्णा: कफशोफसमीररजित्। कृष्यामविपमेदोत्रो विद्रधिभिष्टीहुलमनुत् ॥ ४१ ॥

6

राजनिघण्टादि मूलकादि: सममो वर्ग:— शृगुर्हरितशाकाक्ष शाकपपत्र: सुप्रत्रक:। उपदंशक्षमशो दंश: जेय: कोमलप-रक: ॥ ६० ॥ बहुमूलो दंशमूलस्तीक्ष्णमूलो दशाहय: ।

7

गुणा:— शृघुश्च कटुटिक्कोष्णक्ष्णो वातकफफपह:। मुखजाड्याहरो रुच्यो दीपनो तृणदोपनुत् ॥ ६१ ॥

8

शोभाञनो नीलिशृगुस्तीक्ष्णगन्धो जनप्रिय:। मुखामोद: कृष्णिशृगुश्रुष्यो रचरञ्चन: ॥ ६२ ॥

9

गुणा:— शोभाञजनस्तीक्ष्णकडू: स्वादूण: पित्छलस्तथा । जन्न्तुवार्तिष्- लग्नश्रक्षुष्यो रोचन: पर: ॥ ६३ ॥ श्वेतशिघु: सुतिक्ष्ण: स्यानमुखभण्ड: सिता- दाय:। सुमूल: श्वेतमरिचो रोचन मधुशुचक: ॥ ६४ ॥

10

गुणा:— श्वेतशिघु: कटुस्तीक्ष्ण: शोफानलनिकृन्तनतः । अद्घ्यथथाहरो रुच्यो दीपनो मुखजाजन्यनुत् ॥ ६५ ॥ रक्तको रक्तशिघृ: स्यानधुरो बहुल्छद्: । सुगन्ध्रकanser: सिंहो मृगारिश प्रकीर्तः: ॥ ६६ ॥

11

गुणा:— रक्तशिघुर्मर्हावीर्यं मधुररुक्ष रसायन: शोफाधानमानसमीरार्तिपित्तच्छ्रे- प्पसारक: ॥ ६७ ॥

12

(११) सर्षप:

13

सर्षप: शुभ्रगौरौरस्तु सिद्धार्थो भूततानानाश:। कटुसहोग्रहनस्तु कटको राजि- काफत्व: ॥ ४२ ॥

14

† ख. पुस्तकेसयं पाटो डश्ययते— 'शोभाञजनदृतयं तीक्ष्णं कटु स्वादूणपिच्छलम्म् । मक्षारं वातोशोफप्रं दष्टमान्यहरं सम्' ॥

15

१ श. दीर्घको । २ श. 'खभृङ्डो' । घ. 'खमशशोधक: शुक: ।

3

४ चतुर्थर्थो वर्गः । राजनिघण्टुसहरितः । १७३

4

गुणाः—गौरसर्पपकोऽट्यष्णो रक्तोप्रः कफवातचित् । कृमयाकण्डकुष्ठत्रः श्रतिशीर्पोणिलातिर्जित् ॥ ६४॥ तद्द्वक्तस्तु सिद्धार्थस्तिक्ः स्लिग्घोषणः कदुः ।

5

राजनिघण्टटौ शाल्यादिः पौडशो वर्गः— तीक्ष्णकश्च दुर्गंधयुक्त रक्तोप्रः कुष्ठनाशक । सिद्धप्रयोजनः सिद्धसाधनः सितसर्पः ॥ ६५॥

6

गुणाः—सिद्धार्थः कडुतिकोष्णो वातरक्तग्रहपहः । त्वग्दोोषमनो रञ्च्यो विपभूतत्रणापः ॥ ६६॥

7

राजक्षकवकः | ( सर्पवविशेषः ) ॥ ७२

8

राजक्षकवक इस्त्यक्ता राजिका कृष्णसर्पपा । शुक्ताभजनकश्चैव सा चोक्का राजसर्पः ॥ ७३॥

9

गुणाः—राजिका कडुतिकोष्णा कृमििश्रेष्ठमहारा परा । रचय्या पित्तला प्रोक्ता दृष्टिविष्टप्रदर्णी ॥ ७४॥ अन्यच-राजिका तु कफवातहारिणी रचयिकाण्ड्रियजननी च कथ्यते । कण्डरुकृमिनाशिनी तथा उष्ण्वीर्यमुपहन्ति शलिनाम् ॥ ७५॥

10

विशेषगुणा—कृमिः स्लिग्घोष्कुष्ठत्रः कडुकौ रसपाकतः । तदुणा राजिका रचय्या तद्दुष्टोऽपिर्पः ॥ ७६॥

11

राजनिघघण्टटौ शाल्यादिः पौडशो वर्गः—

12

राजक्षकवकः कृष्णतीक्ष्णफला राजराजिका राजी । सा कृष्णसर्पपार्या विजजेया राजसर्पपार्या च ॥ ७०॥

13

गुणाः—राजसर्पपकस्तिक्तः कट्टूष्णो वातशूलनुत् । पित्तदाहप्रमदो गुल्मकण्डकुष्ठत्रणापः ॥ ७१॥

14

( १२ ) भूतृणः ( भूतिः )

15

भूतृणो रोहिपो भूतिर्भूतिकोऽथ कुटुम्बक्षक । मालातृणः प्रलम्बश्च छत्रोतिच्छत्रकस्तथा ॥ ४७॥

16

गुणाः—भूतृणो लघुरुष्ण रुक्खः श्रेष्ठमयापः । अस्य प्रयोगः सहसा हन्ति जन्न्तुस्मुद्धतान् ॥ ४८॥ अन्यच-भूतृणः कडुतिक्श् वातसंताननाशः । हन्तिभूतग्रहवेशानिन्त्वपदोशांशं दारार्णान् ॥ ४९॥

17

राजनिघण्टटौ शालल्यादिष्टमो वर्गः—

18

भूतृणो रोहिपो भूतिर्भूतिकोऽथ कुटुम्बक्षक । मालातृणः सुमाली च

1

१४४ भवन्तरीनिनिघण्डः— [ करवीरादिः:-

2

छत्र्रोदितिछत्रकस्था ॥ ७२ ॥ गुग्धवीज: सुगन्धश्च गुलालः पुस्तवविग्रहः | बधिरशातिगणन्धश्च शृङ्गरोहः शरेन्द्रुकः ॥ ७३ ॥

3

गुणाः—भूतृणं कडु तिक्त च वातसंतापपनाशनम् । हन्ति भूतग्रहवेशान्विष दोषांश दार्ुणान् ॥ ७४ ॥ सुगन्धभूतृणामश्यः सरसः सुरभिस्तथा । गन्धत्रण: सुगन्धश्च मुखवासः पडाह्यः ॥ ७५ ॥

4

गुणाः—गन्धत्रणं सुगन्ध स्यादीपचिट्टं रसायनम् । स्ग्धमधुरशीतं च कफपित्तमाशपहम् ॥ ७६ ॥

5

( १३ ) सुरसा ( सरस: )

6

सुरसा तुलसी ग्राम्या सुरभी बहुमञ्जरी । अपतेराक्षसी गौरी भूतस्त्री देवदुन्दुभि: ॥ ६० ॥

7

गुणाः—तुलसी लघुरुप्णा च रूक्षा कफविनाशनी । कृमिदोषं निहन्तयेपा रचिक्तद्वदीपी ॥ ६१ ॥

8

राजनिघण्ट्टौ करवीरादिर्दर्शमो वर्गः—

9

तुलसी सुभागा तीवा पावानी विष्णुभा । सुरजेया सुरसा जया कायस्था सुरदुन्दुभी ॥ ७७ ॥ सुरभिवर्हुपत्री च मञजरी सा हरिमिया । अपतेराक्षसी श्यामा गौरी त्रिदशमञजरी ॥ ७८ ॥ भूतस्त्री पुत्री च जया चैकोनवविशतिः:

10

गुणाः—तुलसी कडुटिक्कोणा तुलसी क्षेष्चापताजित् । जन्न्तुभूतकृमिरा रचिक्क्दात्तशान्तकृत ॥ ७९ ॥ कृष्ण तु कृष्णतुलसी श्वता लक्ष्मी: सीता- ह्या ।

11

( १४ ) जम्बबीरः:

12

जम्बबीर: खरपपत्रश्च फणी चोक्क: फणिजक: । मरुत्तको मरुबको मरुर्म्य- रुवकस्तथा ॥ ९२ ॥

13

गुणाः—फणिजकको हिमस्तक्तो रूक्ष कफविनाश: । रक्तहारी तथा हन्ति सुघोरं कृत्रिम विषम् ॥ ९३ ॥ मरुवक: कफहरो रच्च्यो मुखसुगन्धकृतत् ।

14

राजनिघण्ट्टौ करवीरादिर्दर्शमो वर्गः—

15

मरुव: खरपतस्त्रु गन्धपत्र: फणिजक: । बहुवीर्ये: शीतलक: सुराद्धक्ष समी- रण्: ॥ ८० ॥ जम्बबीर: प्रस्थकुसुमो जेयो मरुवकस्तथा । आजन्मसुरभि- पत्त्रां मरीचय त्रयो दश ॥ ८१ ॥ द्व्वा मरुवक: प्रोक्तो श्वेतैव सितरे: । श्वेत भेषजकार्य स्यादपर: शिवपूजने ॥ ८२ ॥

16

१ ८. गुच्छाल: । ज, गुच्छवूशर्वि* ।

3

चतुर्थो वर्ग: ] राजनिघण्टुसहित: । १४६

4

गुणाः—मरुवः कडुत्तिकोष्णः कृमिकृष्टविनाशन । विद्वन्धाधमानशूलत्रो मान्यत्वदोषनाशनः ॥ ८३ ॥

5

( १५ ) कुठरकः । ( कुठेर: )

6

कुठरकस्तु वैकुण्ठ: लघुपर्णोर्र्कस्तथा । वटपत्र: कुठेरोऽन्या: पणार्सो बिलवगनन्ध: ॥ ८४ ॥

7

गुणाः—*अर्जक: शीतलस्तिक्त: श्लेष्मामयविनाशन । द्विवध च विपं हन्याष्टर्क्तविनाशन ॥ ८५ ॥

8

राजनिघण्टौ करवीरादिर्दर्शमो वर्गः—

9

अर्जक: लघुतुलसी लघुपर्णो मुखार्जुनक: । उग्रन्धश्च जम्वीर: कुठेरश्व कठर्जर: ॥ ८६ ॥ सितार्कस्तवैकुण्डो वटपत्र: कुठरक: । जम्वीरो गन्ध- बहुल: सुमुख: कटुपत्रक ॥ ८७ ॥

10

शालुक: । ( कुठरकविशेष: ) ॥ ९३ ॥

11

कुठरकसत्रतीयोऽन्या: शालुक: कृष्णशालुक: । कृष्णार्जक: कालमाल: करलाल: कृष्णमल्लिका ॥ ९४ ॥

12

गुणाः—*त्रयोऽर्जका: कट्टूणा: स्थु: कफवातामयपपहा । * नेत्रामयहरा रुचया: सुखप्रसवकारिका ॥ ९७ ॥ कृत्रिम च विपं हन्य रक्तोष- विनाशना ।

13

राजनिघण्टौ करवीरादिर्दर्शमो वर्गः—

14

कृष्णार्जक: कालमालो मालुक: कृष्णमालुक: स्यात्कृष्णमल्लिका प्रोक्ता गरशो वनर्वर्वर ॥ ८८ ॥

15

गुणाः—* | * ॥ ८९ ॥

16

( १६ ) सुमुख: ।

17

सुमुख: सुमेशस्तख गरशो: कटुपत्रक: । दोपोत्केशी सुवक्त्रस्व स्वास्थ्य: सुव- दो मत ॥ ९९ ॥

18

• सु. पुस्तकेदयं श्लोको दृश्यश्यते ....

19

'कुठेरका: सुगन्धा: स्पृ. कटुपाकरमा: स्मृता । पित्तन्ना लघुक्षाय तिक्ष्varrhoणा पित्तवर्र्णना:' ॥

20

१ क. गन्धबिलवक: । २ क प्रशन्नध । ख. प्रसिद्धव ।

21

१९

1

१४६ धन्वन्तरीविनिघणण्डः— [ करवीरादि:-

2

गुणाः—*पित्तकृत्यार्शलूलप्र सुमुखः समुहातः । कफानिलविषनाशका सदौर्जन्यनाशः ॥ ६९ ||

3

राजनिघण्टौ करवीरादिदशमो वर्ग—

4

वनवर्र्काण्ड्या तु सुगन्धः सुसस्रहः । दोपोक्लेशी विप्रक्ष सुमुखः सूक्ष्मपत्रक ॥ ८८ ॥ निद्रालुः शोफहारी च सुवक्रक्ष दशाहदयः ।

5

गुणाः—वनवर्र्िका चोष्णा सुगन्धो कट्टुका च सा । पिशाचवान्तभूत्री घ्राणसंतर्णी परा ॥ ८९ ||

6

( १७ ) आसुरी ।

7

आसुरी राजिका राजी कृष्णका रक्तसर्पः । तीक्षणगन्धा चातितीक्ष्णा शवकः शवकः शवः ॥ ६० ||

8

गुणाः—राजिका कटुटितकोष्णा कुपुष्णी कफगुल्मजित । निद्राकरी शोफहरीहारी च सा स्मृता ॥ ६१ ॥

9

राजनिघण्टौ शाल्यादिः पौडशो वर्ग—

10

आसुरी राजिका राजी रक्तिका रक्तसर्पः । तीक्षणगन्धा मधुरिका शवकः अवुकःः शवः ॥ ९० ||

11

गुणाः—आसुरी कटुटितकोष्णा वातपित्रीर्तिशूलनुत् । दाहपित्तप्रदा हन्ति कफगुल्मकृत्रिमरान् ॥ ९० ॥

12

( १८ ) काण्डरी: । ( काण्डरी )

13

• काण्डरी: काण्डकटुकको नासासंवेदनः धातु । *उग्रकाण्डस्तोयवल्ली कारवल्ली सुकाण्डक ॥ ६२ ॥

14

गुणाः—*काण्डरी: कटुटितकोष्णः सरो दुष्टत्रणार्तिजित् । *लतागुल्मोदरश्रीहशूलमन्दाग्निनानाशः ॥ ६३ ॥

15

राजनिघण्टौ गुढाचयादिस्त्रतीयो वर्ग—

16

गुणाः—* * || ९३ ॥

17

• • || ९२ ॥

18

• कं. डु पुस्तकयोविशषपाटः— ‘निद्राकर: शोफहरो रचहारी च सा स्मृत: । सुमुखंरुचिच्छच्छद्धो वाष्ष्माविपापः ॥

4

४ चतुर्थो वर्ग: ] राजनिघण्टदुसहित: । १४७

19

( १९ ) जलपिप्पली | ( जलभू: )

जलपिप्पलयभिश्ता शरार्दी तोयपिप्पली । मत्स्यादिनी मत्स्ययगन्धा लाङ्गली शकुलादिनी ॥ ६४ ॥

गुणा:—जलपिप्पिका तिक्का कपाया कर्पित्तजित् । श्वासविपदा हार््तभ्रममूर्छात्रपाहा ॥ ६५ ॥

( राजनिघण्टौ जलपिप्पल्या: पर्यायशब्दा गुणाक्ष न दश््यन्ते )

20

( २० ) रसोनो: ।

रसोनो लश्नोऽरिष्टो म्लेच्छकन्दो महौपधम् । महाकन्दो रसोनोऽन्या गुृज्नो दीर्घपत्र: ॥ ६६ ॥

गुणा:—रसोनो उष्ण: कटुपिच्छलश्क्ष स्निग्धो गुरु: स्वादुरसोऽतिवल्यः । वृक्षक्ष मेधासवरवर्णचक्षुर्भास्थसंसंधनकर: सुतीक्ष्ण: ॥ ६७ ॥ तथात्—हद्रो गजीर्णज्वरक्िशूलविनिन्धगुर्म्यमारुचिकत्रच्छ्छोफान् ।

कफामयान्हन्ति महारासोन: ॥ ६८ ॥

राजनिघण्टौ मूलाकादि: सप्तमो वर्ग:—

2

२ रसोनो लश्नोऽरिष्टो म्लेच्छकन्दो महौपधम् । भूतप्रशोगगन्ध लशुन: शीतर्मार्कक ॥ ९४ ॥

गुणा:—रसोनोऽमलरसोन: स्यादुुरूपण: कफवातनुत् । अरुचक्रमिहरोग शोफन्रक्ष रसायन: ॥ ९५ ॥ रसोनोऽन्या महाकन्दो गुृज्नो दीर्घपत्रक: पृष्ठोपत्र: शुक्लकन्दो यवनेटो वले हित: ॥ ९६ ॥

गुणा:—गुृञनस्य मधुरुर कड्डु कन्दं नलममप्युपदििशन्ति कपाायम् । पत्रसञ्च- यमुशान्त च तिक्तं सूरयो लवणममस्ति वदन्ति ॥ ९७ ॥

21

( २१ ) गुृञरम् । ( गर्जरम् )

गर्जरं पिष््ळं मूलं पीतकं मूलकं तथा । स्वादुमूलं सुपीतं च नागरं पीतमोलकम् ॥ ६९ ॥

गुणा:—गर्जरं मधुरुर रुचयं किञ्चिक्तडु कफाहपहम् । आध्मानकृमिशश्लत्रं दाह- पित्तजवरपहाम् ॥ ७० ॥

राजनिघण्टौ मूलाकादि: सप्तमो वर्ग:—

गर्जरं पिष््ळमूलं च पीतकं च सुमूलकम् । स्वादुमूलं सुपीतं च नारङ्गं पीत-

छ. 'फवातात्र' । २ ज. शीतपूर्वार्क: । म. ड. शीतपूर्वार्क: ।

1

गुणाः—गर्जरं मधुरं रुचयं किञ्चत्कडु कफपाहम् । आधामानकृमिशूललं दाहपित्तृपापम् ॥ ९९ ॥

2

( २२ ) पलाण्डुः | (उलि:, कन्दर्: )

3

पलाण्डुर्वनेक्ष सुकन्दो मुखद्रूपणः हरितोऽअन्य पलाण्डु लतार्कों दुर्द्धम: स्मतः ॥ ७१ ॥

4

गुणाः—पलाण्डुस्तण्डुणो न्यान्यो विपाक मधुरस्तु स । कफं करोति नो पित्तं केवोऽनिलनाशतः ॥ ७२ ॥ उलि: पश्वरसापि स्यात्ररूणा चामलवजिता । वायोशोफारुषिश्रेष्ठकृमिह्रोगनानी ॥ ७३ ॥ पलाण्डु: कट्टुको वलय गुरुवातासपितचित् । अन्य: क्षरीपलाण्डुश्च वृप्यो मधुरच्छल: ॥ ७४ ॥

5

राजनिनघण्टौ मूलकादि: सम्समो वर्ग—

6

पलाण्डुस्तीक्षणकन्दक्ष उहटी च मुखद्रूपणः शुद्रियः कृमिनक्ष दीपनो मुखगन्धक: ॥ १०० ॥ बहुपत्रो विश्वगन्धो रोचनो रुद्रसञ्जक: हेतकन्दक्ष तको इति द्विधा ॥ १०१ ॥

7

गुणाः—पलाण्डु: कट्टुको वलय: कफपित्तहरो गुरु: वृप्यश्च रोचन: स्िगघो वान्तिर्दोपविनानाशतः ॥ १०२ ॥ अन्य्यो राजपलाण्डु: स्थायवनणे तृपार्हाय: । राजप्रियो महाकन्दौ दीर्घपत्रक्ष रोचक: ॥ १०३ ॥ तृपनेणं तृपककन्दक्ष महाकानदो तृपप्रिय: रक्तकन्दक्ष राजस्ते नामान्यत्र त्रयोदशा १०४ ॥

8

गुणाः—पलाण्डुर्दुत्पर्व: स्थच्छिशिर: पित्तनाशतः । कफहदीपनशैव बहु: निद्राकरस्थता ॥ १०५ ॥

9

( २३ ) कदली ।

10

कदली सुकुमारा च रम्भा स्वादुफला मता । दीर्घपत्रा च निःसारा मोचा हस्तिविपाणिका ॥ ७५ ॥

11

गुणाः—कदली मधुरा शीतल: रम्म्या पित्तहर: मृदु: कदल्यास्तु फलं स्वादु कषाययं नातीशीतलम् । रक्तपित्तहरं वृप्यं रुचयं कफकरं गुरु ॥ ७६ ॥ कन्दस्तु वातलो रूक्ष: शीघ्रतोसृकृमिपुष्टनुत् ।

12

राजनिनघण्ट्वाम्ब्रादिरेकाशो वर्ग—

13

कदली सुफला रम्भा सुकुमारा सकृतफला । मोचा गुच्छाफला हस्ति-

14

१ ग. घ. 'शक: ह० २ ग. दुङ्ग्मो मत: ३ त. उलि: ४ त. उण भानुफला ।

1

४ चतुर्थर्थो वर्ग: ] राजनिर्गुणदुसहरित: । १४९

2

विपाणी गुच्छदन्तिका ॥ १०६ ॥ कौष्टरीरसा च निः:सारा राजष्टा बाल-क्रमिया । उरुस्तम्भा भानुफल वनक्ष्मीश पौडश ॥ १०७ ॥

3

4

काष्टकदली ( कदलीविशेष: ) ॥ १४ ॥

5

द्वितीयया काष्टकदली श्वता राजकदलिपि । विपन्त्री कदली चापि पापाण-कदली यथा ॥ ७८ ॥ पाठान्तरे—द्वितीयया काष्टकदली श्वता वनकदलिपि । विपन्त्री स्वादुकदली पापाणकदली यथा ॥ ७९ ॥

6

गुणाः—*त्याकाष्टकदली र रुचया रक्तपित्तहरा हिमा । * गुर्हमन्दान्द्रिजनी दुर्जेरा मधुरा ॥ ८० ॥

7

राजनिर्गुणणावामादिरेकादशो वर्ग—

8

काष्टकदली सुकाष्टा वनकदली काष्ठिका शिलारम्भा । दारुकदली फळालक्या वनमोचा चामकदली च ॥ ११० ॥

9

गुणाः—* * * ॥ १११ ॥

10

राजनिर्गुणणाणावामादिरेकादशो वर्ग—

11

गिरिककदली ( कदलीविशेष: ) ॥ १५ ॥

12

गिरिककदली गिरिरम्भा पर्वतमोचाऽर्यणकदली च । वहुवीजा वनरम्भा गिरिजा गजवल्लभाभिहिता ॥ १११२ ॥

13

गुणाः—गिरिककदली मधुरहिमा बलवीर्यविवृद्धिदायिनी र रुचया । तृप्तिपित्त-दाहोषपशमनक्री च दुर्जेरा च गुरु: ॥ ११३ ॥

14

राजनिर्गुणणाणावामादिरेकादशो वर्ग—

15

सुवर्णकदली ( कदलीविशेष: ) ॥ १६ ॥

16

अन्या सुवर्णकदली सुवर्णरम्भा च कनकरम्भा च । पीता सुवर्णमोचा चम्पस्करम्भा सुरमिभिका सुभा ॥ ११४ ॥ हेमफला स्वर्णफला कनकस्तम्भा व पीतरम्भा च । गौरा च गौररम्भा काञ्चनकदली सुरमिया बहु१९ ॥

17

१ क्ष. काष्ठरसा ।

1

१६० धन्वन्तरीनिघण्टु:- [ करवीरादि:- ]

2

गुणा:-सुवर्णमयोचा मधुरा हिमा च स्वल्पशाने दीपनकारिणी च । तृष्णापहा दाहवविमोचनी च कफावाaha तृष्करी गुरुश्च ॥ ११६ ॥

3

( २४ ) सिन्दवारः ।

4

*सिन्दवार: श्वेतपुष्प: सिन्धुक: सिन्दवारकः नीलपुष्प: शीतसहो निर्गुण्डी नीलिसन्धुका ॥ ८१ ॥

5

गुणा:-निर्गुण्डी कदुतिक्कोष्णा कृमिकपुुरुजहा । वातश्लेष्प्रशमनी प्रीहगुल्मारूचीर्येत् ॥ ८२ ॥

6

राजनिघण्टौ शताहादिश्चथुरोर्गः:-

7

*स्थिरसाधनको नेता सिद्धकथार्थसिद्धक: १११७ ॥

8

गुणा:-सिन्दवार: कदुस्तिक्कः कफवात्क्षयापह । कुप्रकृणतिशमनः शूलक्तकासिद्धि: ॥१८ ॥

9

शेफालिकाडन्या निर्गुण्डी वनजा नीलमञजरी । शुकाडन्या शेतसुरसाभूतकेशी च कथ्यते ॥ ८३ ॥

10

गुणा:-कृष्णसंंजो विपप्रक्ष पवित्रो गिरिसिनन्धुक: ।

11

राजनिघण्टौ शताहादिश्चथुरोर्गः:-

12

सुगन्धान्या शीतसहा निर्गुण्डी नीलिसन्धुक: । सिन्धुकर्च्छपिकाभूतकेशीन्द्राणी च नीलीका ॥ ११९ ॥

13

गुणा:-कडूणा नीलनिनर्गुण्डी तीक्षा रूखा च कासजत् । श्लेष्शोफसमीरातिप्रदधामानहारिणी ॥ १२० ॥

14

राजनिघण्टौ शताहादिश्चथुरोर्गः:-

15

शुक्रजा्री । ( शेफालिकाविशेषेश: ) ॥ १७ ॥

16

शेफालिका तु सुवहा शुक्रजा: शीतमञजरी प्रोक्ता । अपराजिता च विजया । वातारिर्भूतकेशी च १२१ ॥

17

गुणा:-शेफालिक: कडुतिक्कोष्णा रूखा वातक्षयापहा । स्याद्ङ्गसंधिवातनी गुदवातादोषनुत् ॥ १२२ ॥

footer

१ ट. 'फाहा । २ क. ग. सिन्धुक: सिन्धुया ३ उ सीतासिन्धुका । ४ क्ष. ड. 'कशपि' ।

4

४ चतुर्थों वर्ग: | राजिनिघण्टौसहित: | ९१

26

( २६ ) अश्वक्षुरकः । ( अश्वक्षुरा । अश्वक्षुरिका ) अश्वक्षुरः: श्वेतपुष्पी शेता च गिरिकर्णाका । कट्टेभी शेतनामा च शेतस्पन्दापराराजिता ॥ ८४ ॥ नीलपुष्पा महाश्वता गिरिकर्णी गर्वदिनी । वल्ली चात्यग्रन्था च नीलस्पन्दा प्रकीर्ता ॥ ८५ ॥

26

गुणा:—गिरिकर्णादयं तिक्त पित्तोपद्रवननाशम् । चक्षुष्यं विपदोपक्रमं त्रिदोषशमन च तत् ॥ ८६ ॥ गिरिकर्णा हिमा तिक् पित्तोपद्रवननाशिनी । विषनेत्रिकारंश हन्ति कुपुरुपाहा ॥ ८७ ॥

26

राजिनिघण्टौ गुढद्यादिसृतीयो वर्ग:— अश्वुराऽद्रिकणी च कट्टेभी दघिपुष्पिका । गर्दभी सितपुष्पी च शेतस्पन्दापराराजिता ॥ १२३ ॥

26

गुणा:—गिरिकर्णा हिमा तिक् पित्तोपद्रवननाशिनी । चक्षुष्या विपदोपश्री त्रिदोषशमनी च सा ॥ १२४ ॥ नीलपुष्पा महानीला स्याननीला गिरिकर्णाका । गर्वदिनी व्यक्तगन्था नीलस्पन्दा पडाहया ॥ १२५ ॥

26

गुणा:—नीलाद्रिकर्णा शशिरा सत्तिक् रक्तातिसार्वरदाहन्त्री । विच्छ दिक्कोन्मादमद्भार्तिशातिकसामयमहारिणी च ॥ १२६ ॥

27

( २७ ) जन्न्तुकारी ( जन्न्तुकार ) जन्तुकारी जन्तुकृष्णा जन्तुका रक्तनी स्मता । जननी चैव संर्पा जन्तुका चक्रवर्ती ॥ ८८ ॥

27

गुणा:—जन्तुका शशिरा तिक् रक्तदोषपनिवर्हणी । पित्तोषशमनी हन्ति विपयोयोग प्रयोगतः ॥ ८९ ॥

27

राजिनिघण्टौ गुढद्यादिसृतीयो वर्ग:— जन्तुका जन्तुकारी च जननी चक्रवर्ती । तिर्र्कफला निशान्दा च वहू-पात्रा सुप्रत्रिका ॥ १२७ ॥ रज्ुकष्णा ज्येष्ठा च कपिकठ्छफलोपमा । रक्तनी सूक्ष्मवल्ली च भमरी कृष्णवल्हिका ॥ १२८ ॥ विज्जुल्लिका वृक्षरूहा ग्रन्थिपर्णी उवलिका । तरुवली दीर्घफला एकविंशतिसंख्याका ॥ १२९ ॥

27

गुणा:—जन्तुका शशिरा तिक् रक्तपित्तकफपाहा । दाहहतृष्णावामिश्री च चितुक्रीदीपनी परा ॥ १३० ॥

footer

१ क. स. ग. 'अश्वखुर: । २ क. उ. 'टभभि: श्रे' । ३ क. ख. प. उ. 'पुष्णी म' । ४ क. ख. १ क. उ. 'वादिनी । ५ क. ड. रक्तपित्तकफपाहा । श. ग. रक्तपित्तत्रिग्रपहाहा । ६ ड. राजवृक्षा ।

1

१६२ धन्वन्तरीनिनिघण्टु— [करवीरादि:-]

2

( २८ ) पद्मचारिणी ( पञ्चचारटी ) पञ्चचारिनियतिचरा पन्दा पञ्चवतीति च । चारटी गन्धमूला च लक्ष्मी:: श्रेष्ठा सुपुष्कारा ॥ ९० ॥

3

गुणा:—पन्दा सुगन्धा तिक्त च मोहापस्मारनी । राजनिघण्टौ पर्टादि: पञ्चमो वर्ग:—

4

पङ्शिनिनी सा तु पम्हा चारटी पञ्चचारिणी । सुगन्धमूलाम्बुरुहा लक्ष्मी: श्रेणी सुपुष्कारा ॥ १३१ ॥ रम्या पञ्चवती चातिचरा स्थरूहृता । जेया पुष्क- रिणी चै पुष्कराया च पर्ष्णिका ॥ १३२ ॥ पुष्करादियुता नाडी मोक्ता पश्दशाध्या ।

5

गुणा:—स्थलादिपङ्शिनिनी गौल्या तिक्त शीता च वान्तिनुत् । रक्तचित्तरा मेहभूतीसारनाशनी ॥ १३३ ॥ ।

6

( २९ ) वृष्टि: ( वाराही ) गृष्टिविश्वसेनकान्ता वाराही वृष्टिका च सा । माधवी सौक्री कान््ति: कान्ता च वनमालिनी ॥ ९२ ॥

7

गुणा:—कान्ता सौक्रीका तिक्त कुष्ठक्रमििराार्जित् । वाराहा: कफहा कन्द: कुकटो रसपाकतः । हिमकुष्ठक्रममिरो हयो वलयो रसायन: ॥ ९३ ॥

8

राजनिघण्टौ मूलकादि:: सप्तमो वर्ग:— स्याद्धराही सूक्री क्रोडकन्या वृष्टिविश्वसेनकान्ता वाराही । कौमारी स्याद्रहपत्री त्रिनेत्रा क्रण्डी कन्या वृष्टिका माधवेष्टा ॥ १३४ ॥ सूकरकन्द: क्रोडो वनवासी कुष्णनाशो वन्या: अमृतश्च महावीर्यो महायधि: शवरकन्दश्च ॥ १३५ ॥ वराहकन्दो वीरश् ब्राह्मणकन्द: सुकन्दक: हृद्धिदो व्याधिनन्ता च वसुनेत्रमिताध्या: ॥ १३६ ॥

9

गुणा:—वाराही तिक्तकटुकका विपिक्तकफहा । कुष्ठमेहृमिरो वृष्पा बल्या रसायनी ॥ १३७ ॥

10

( ३० ) मांसरोहिणी । ( मांसरोहिका )

• मांसरोहिन्यतिरुहा वृत्ता चर्मकेसा च सा । विकसा मांसरोहा च रुहा रक्ता मकीर्ता ॥ ९४ ॥

11

१ श. ड. स्थपर्णी तु । २ ट. वातनु । २ क. ख. ग. ड.तः: कुष्ठमेहृमिरो वृष्पा वं ८ ग. 'कपा च । त. 'कशा चा । ।

1

४ चतुुर्थो वर्ग: ] राजनिघण्टुसहित: । १६३

2

गुणा:—विकसा कटका टिक्का तथोषाणा स्वरसादननुत् । रसायनप्रयोगाश्च सर्वरोगहररा मता ॥ ९६ ॥ कपाया ग्राहिणी वर्ण्या रक्तपितप्रसादनी । सामान्यगुणा:—*हिणीयुगुलं शीतं कपायं कृमिनाशम् । *कण्ड-शुद्धिकरं रुच्यं वातदोषपिदनम् ॥ ९७ ॥

3

राजनिघण्टटौ चन्दनादिर्द्वदश वर्ग:—

4

• विकसा मांंसरोही च श्रेया मांंसरोहा मुनि: ॥ १३८ ॥ अन्या मांसी सदामांसी मांंसरोहा रसायनी । सुलोमा लोमकरणी रोहिणी मांसरो-हिका ॥ १३९ ॥

5

गुणा:—* इ * इ १४० ॥

6

( ३१ ) वन्दका ।

7

वन्दका स््यानक्षरूहा शेखरी कामरूपका । वृक्षदानी तररूहा कामिनी पद्मरुपणी ॥ ९७ ॥

8

गुणा:—वन्दक: शीतल: पाके ग्राही स््यानत्र्णरोषण ।

9

राजनिघण्टटौ पर्पतादि पञ्चमो वर्ग:—

10

वन्दार्क: पादपरूहा शेखरी तरुरोहिणी । वृक्षदानी वृक्षरूहा कामवृक्ष शेखरी ॥ १४१ ॥ केसरूपा तररूहा तर्स्था गन्धमोहिनी । कामिनी तर्भु-शया दुपदी पौडशाद्या ॥ १४२ ॥

11

गुणा:—वन्दकास्तिक्काशशििर: कफपितश्रमाप: । वश्यादिसिद्धो तृष्य: कपायक्ष रसायन ॥ १४३ ॥

12

( ३२ ) सुवर्चला । ( आदित्यभक्ता )

13

सुवर्चलासदित्यकान्ता सूर्यभक्ता सुखोद्वा । मण्डुकर्णी मण्डकी वर-दासदित्यह्यपि ॥ ९८ ॥

14

गुणा:—आदित्यभक्त कटका तथोषाणा स्फोटकापहा । सरस्वती सरास्वर्या रसायनविधीौ हित ॥ ९९ ॥

15

राजनिघण्टटौ शताहादिथुर्थोर् वर्ग:—

16

आदित्यभक्ता वरदार्र्कभक्ता सुवर्चला सूर्यलतार्र्ककान्ता । मण्डुकर्णी मङ्गभवा च सौरि: सुतेजोर्र्कहिता रवीशी: ॥ १४४ ॥ मण्डकी सत्यनाग््री मार्तण्डवलभा । विककान्ता भास्करेण च भवेद्ार्दशाद्या ॥ १४५ ॥

17

१ क्ष. ड. 'रुक्सया' २ क. ड. 'त्यपर्यपि ।

1

२६४ धन्वन्तरीनिघण्टुः— करवीरादिः:-

2

गुणा:-आदित्यभक्त शिरिरा सतिक्का कटुस्तथोग्रा कफहारिणी च । त्वचन्दपोकण्डूत्रणकुपुष्टभूतग्रोगशीतज्ववरनाशिनी ॥ १४६ ॥

3

ब्राह्मी (सुवर्चलाविशेष:) ॥ १८ ॥

4

ब्राह्मी सोमा विनिर्दिष्टा दिव्यतेजा महौपधी । कपोतवेगा तष्णा च सौवव ब्रह्मसुवर्चला ॥ १०० ॥

5

गुणा:-ब्राह्मी सोमा रसे तिक्का शोफपाण्डुज्वरापहा । दीपनी कुष्टकण्ड्री प्रीहवावतवलासजित ॥ १०१ ॥

6

अन्यच—ब्राह्म्यागुपस्या हिमा मेषया कपाया तिक्का लघुः । स्वर्या स्मृतिप्रदा कुष्टपाण्डमेहास्कासज् ॥ १०२ ॥

7

राजिनिघण्टौ पर्पटादिः पञ्चमो वर्गः—

8

ब्राह्मी सरस्वती सौमम्या सुरभ्रेष्ठा सुवर्चला । कपोतवेगा वैधावी दिव्यतेजा महौपधी ॥ १४७ ॥ स्वायंभुवी सोमलता सुरैया ब्रह्मकन्याका । मण्डुकामता मत्स्याक्षी मण्डूकी सुरसा तथा १४८ ॥ मधया वीरा भारती च वारा च परमेष्ठीनी । दिव्या च शारर्दी चेति जेषर्णवकराहया ॥ १४९ ॥

9

गुणा:-ब्राह्मी हिमा कपाया च तिक्का वातासपित्तजित । बुद्धि पृरां मेधां च कुर्यादागुप्यवर्धनी ॥ १६० ॥

10

राजिनिघण्टौ पर्पटादिः पञ्चमो वर्गः—

11

क्षुद्रपत्रा (सुवर्चलाविशेष: ) १९ ॥

12

ब्राह्मी तु क्षुद्रपत्राडन्या लघुब्राह्मी जलोद्धवा ।

13

गुणा:-ब्राह्मी तिक्करोषणा च सरा वातामशोफजित ॥ १६१ ॥

14

( ३३ ) नाकुली ।

15

नाकुली सर्पगन्धा च सुगन्धा भोगिनन्धाका । सौव सर्पसुगन्धा च तथों वििरिजपत्रिका ॥ १०३ ॥

16

गुणा:-नाकुली कट्टुरूणा स्याचिक्ाडपि परकीर्ता । मूशकस्य विप्रं हन्ति कृमिदोपविनाशिनी ॥ १०४ ॥

17

राजिनिघण्टौ मूलकादिः सप्तसमो वर्गः—

18

नाकुली सर्पगन्धा च सुगन्धा रक्तपत्रिका । ईश्वरी नागगन्धा चापयहिस्बु-श्वरसा तथा ॥ १६२ ॥ सर्पार्दिनी व्यालगगन्धा जेया चेति दशाहया ।

19

१ क. ड. गन्धीति त। २ क. ड. था च रतिप। छ. न. था चिरिजतिप। ३ तिरिरगणपत्रिका ।

1

४ चतुर्थो वर्गः ] राजनिष्माणसहरितः । १६६

2

( ३४ ) महासुगन्धा |

3

*अन्या महासुगन्धा च सुवहा गन्धनाुली । सर्पक्षी नकुलेशा च छत्राकी विषमर्दिनी ॥ १०५ ॥

4

गुणाः—सर्पक्षी कडुका तिक्का तैथा च कृमिरोगजित् । वृषिकोड्र्वासपर्पदि विपत्री तृणरोणी ॥ १०६ ॥

5

राजनिष्माण्टौ मूलकादि सम्मो वर्गः—

6

• सर्पक्षी फणहस्त्री च नकुलच्छाड्याऽहिभुक मा ॥ १६३ ॥ विपर्दनिनिका चाहिमर्दिनी । महागिनधाऽहिलता क्षया सा द्दाशहया ॥ १९४ ॥

7

गुणाः—नकुलयुगलं तिक्तं कट्णं च त्रिदोपजिन् । अनेकविविधवंसि किञ्चच्छ्रेणं द्वितीय्यम् ॥ १९९ ॥

8

( ३५ ) वृद्धदारुकः |

9

*वृद्धदारुक आवेगी जिद्ध्को दीर्घवाल्कः । वृद्धः कोटरपुष्पी स्याद्जात्री छागलान्त्यपि ॥ १०७ ॥

10

गुणाः—वृद्धदारुकः कडुस्तिक्तस्तथयोष्पणा कफवातजित् । शयतुष्मिमेहासवातोदरहरः परः ॥ १०८ ॥

11

राजनिष्माण्टौ गुडुचयादिसृतीयो वर्गः—

12

• वृद्धः: कोटरपुष्पी स्याद्जात्री छागलान्त्रीका ॥ १६६ ॥ जीर्णादारुद्वितीया स्याजीर्णा फजी सुपुष्पिका । अजरा सूक्ष्मपत्रा च विजया च पडाद्या ॥ १७७ ॥

13

गुणाः—वृद्धदारुद्य गौल्यं पिच्छ्लं कफवातहत । वल्य कासाममदोपक्रमं द्वितीययं स्वलपवीर््यम् ॥ १९८ ॥

14

( ३६ ) रक्तपादी |

15

रक्तपादी शमीपत्रा सम सङ्ञ्जलिकारिका । नमस्करी गन्धकारी स्पर्शसंकोचपर्णिका १०९ ॥

16

गुणाः—*रक्तपादी कटुः शीता पिचातीसारनाशनी । *शोफदाहस्त्रमवासणकुपुष्टफकासनुतः ११० ॥

17

राजनिष्माण्टौ पर्पार्तादि पञ्चमो वर्गः—

18

रक्तपादी शमीपत्रा स्पृक्ता खादीरपत्र्री । संकोचनी समझा च नमस्करी

19

१ ह. छ. क्ष. छत्रक्षी । २ क. ड. लघवी । ३ . त. जीर्णामालुक ।

1

१६६ धन्वन्तरीर्निघ्नः— [ करवीरादि:-

2

प्रसारिणी ॥ १९९ ॥ ल्जालुः सप्तपर्णी स्यात् खदिरी गण्डमालिका । लज्जा च ल्जिका चैव स्पर्शललजासुरोहिणी ॥ १६० ॥ रक्तमूला ताम्र मूला स्वगुप्ताञ्जलिक । नात्रां विंशिरियुक्ता लज्यास्तु भिवरैः ॥ १६१ ॥

3

गुणा:-— * १ * * ॥ १६२ ॥

4

ल्जालुवैपरीत्याऽन्या अल्पक्षपुत्रवृहदला । वैपर्लत्यादिलल्जुर्ध्िधाने प्रयोजयेत् ॥ १६३ ॥

5

गुणा:-—ल्जालुवैपरीत्याद्या कदुरूष्णा कफामनुत् । रसे नियामिका चैव नानाविज्ञानकारिका ॥ १६४ ॥

6

( ३७ ) विश्वग्रन्थिः ।

7

रक्तपाथपरा प्रोक्ता विश्वग्रन्थििक्षपायपि । हंसपादी हंसपदी घृतमण्डालिका च सा ॥ १११ ॥

8

गुणा:-—रक्तप्रसादनी सीता दाह्वीसर्पनानाशिनी । वर्णप्रारोपणी हंसपदिका हंसपादिका ॥ ११२ ॥

9

राजिनिघण्टौ पर्पटादिः पचमो वर्गः—

10

रक्तपाथपरा प्रोक्ता त्रिपदा हंसपादिका । घृतमण्डमालिका श्रेया विश्वग्रन्थििक्षपायिका ॥ १६५ ॥ विपादी कीटमारि च हेमपदी मधुसुस्वा । कर्णाटी ताम्रपात्री च विक्रान्ता सुवहा यथा ॥ १६६ ॥ ब्रह्मार्दनी पदाञ् च शीताञ् सुतपादका । संचारिणी च पदिका प्रहादी कीपादिका ॥ १६७ ॥ गोशापदी च हंसाङ्द्रिर्ार्ष्टपदी तथा । हंसपादी च विजया नात्रा चैपा शारिखा ॥ १६८ ॥

11

गुणा:-—हंसपादी कदुरूष्णा स्याद्रिपभूतविनाशिनी । भ्रान्त्यपस्मारदोोषणी विजया च रसायनी ॥ १६९ ॥

12

( ३८ ) शङ्खपुष्पी ।

13

शङ्खपुष्पी कम्बुपुष्पी शङ्खाहा कम्बुमालिनी । तिलौकी शङ्खकुसुमा मेष्या विलासिनी ॥ ११३ ॥

14

गुणा:-—शार्द्नी कदुत्तिक्कोणा कासपिटबवलासजित् । विपापस्मारभूतार्द्त मेष्या रसायनी ॥ ११४ ॥

15

राजिनिघण्टौ गुडूच्यादस्त्रीयो वर्गः—

16

१ क. ड. शङ्खमालिनी । २ क. ख. ड. त्रिरीटी ।

4

४ चतुर्थर्थ: वर्ग: | राजनिघ्णुसहित: | १६७

शङ्कपुष्पी सुपुष्पी च शङ्खाद्धा कम्बमालिनी । सितपुष्पी कमपुष्पी मेधया वन विलासिनी ॥ १७० ॥ चिरिन्टी शङ्ककुसुमा भूग्राम रेखामालिनी । इत्यापा पुष्पपी स्याद्याक्ता द्वादशनामभि: ॥ १७१ ॥

गुणा:—शङ्कपुष्पी हिमा निक्ता मेधाकृतस्कारिणी । ग्रहभूतादोपमनी वशीकरणसिद्धिद्धा ॥ १७२ ॥

विष्णुकान्ता । ( शङ्कपुष्पीविशेषष: ) ॥ २० ॥

विष्णुकान्ता नीलपुष्पी सतीना छर्दिका तथा । शुक्रपुष्पा भूमिलद्या हस्ता सा शङ्कपुष्मिका ॥ ११२ ॥ सूक्ष्मपत्रान्तरा श्रेया सर्पार्क्षी रक्तपुष्पिका ।

गुणा:—*विष्णुकान्ता कदुस्तिक् कफवामायापहा ।

राजनिघ्णत्तौ पर्र्पतादि: पञ्चमो वर्ग:—

विष्णुकान्ता हरकान्ता नीलपुष्पापराजिता । नीलकान्ता सतीना च विकरान्ता छर्दिका च सा ॥ १७३ ॥

गुणा:—* ॥

( ३९ ) तण्डुलीยक: | ( तण्डुली ( )

तण्डुलीयक उदिगृष्टतण्डुलस्तण्डुलीयक: । भण्डीरस्तण्डलीवीजो मेघनादो घनस्वन: ११६ ॥

गुणा:—तण्डुलीयो विपप्रक्ष रूक्ष: शीततर:: शुचि: मधुरुरो रसपाकाभ्यां रफपितप्ताघात: ॥ ११७ ॥

राजनिघ्णत्तौ पर्र्पतादि: पञ्चमो वर्ग:—

तण्डुलीयस्तु भण्डीरस्तण्डली तण्डुलीयक: । ग्रन्थिलो बहुवीर्यश्च मेघनादो घनस्वन: ॥ १७४ ॥ सुशाक: पथ्यशाक्राश स्फर्जेषु: स्विनताहदय: । वीरस्त-ण्डुलनामा च पर्यायाश्च चतुर्दश ॥ १७५ ॥

गुणा:—तण्डुलीयस्तु शिरो मधुरो विपनाशतः: । रूडिक््रीदीपन पथ्य: पित्तदाहश्मापह: ॥ १७६ ॥

( ४० ) कासमर्दा: |

समदौढिरर्मर्देश कासारसि: कर्ककशस्तथा । कौल्क: कनकयुक्त: स च वृसोमार्क: ॥ ११८ ॥

॥:—कासमर्दा: सुित्त: स्यानमधुर: कफवातजित् । विशेषतः पित्तहर: : कण्ठशोधन: ॥१९ ॥

१ ड. छ. 'पित्तप्रदाहक: २ त. कालकण्टक: |

1

१६८ धन्वन्त्रीविनिघण्टु:- [करवीरादि:-

2

राजनिघण्टौ शताहादिशतुर्थो वर्गः—

3

कासममर्दोर्मिदर्श कासारि कासममर्कः । कालः कनक इत्युकतो जारणो दीपकक्ष सः ॥ १७७ ॥

4

गुणा—कासममर्दः सतिकोणो मधुरः कफवातजित् । अजीर्णकासपिचित्र्न पाचनः कण्ठशोधनः ॥ १७८ ॥

5

( ४१ ) इक्षु:-

6

इक्षुः कर्कटोको वंशः कान्तारो वेणुनिश्वनः । इक्षुरन्यः पौण्ड्रकुस्तु रसालः सुकुमार्कः ॥ १२० ॥

7

गुणा—इक्षुः सरो गुरुरुः स्ग्धघो वृहणः कफमूत्रजित् । तृप्तिः शीतः पव निजृद्धके वात्प्रकोपनः ॥ १२१ ॥ अन्यः करकशली स्याद्याक्षुयोनीक्षुवालिका । तथाअन्यक्षुगन्भः कोकिलिलाचकः ॥ १२२ ॥

8

गुणा—अतीव मधुरो मूले मध्ये मधुर एव च । अग्रे त्वच्चि च विषयेय ईक्षणां लवणो रसः॥ १२३॥ इक्षयुग्यं रसे स्वादु पित्तं वृक्षशीतलम् । ग्रन्थान्तरे—गुरु श्रेष्मप्रदं वातरक्तपितविदानाशम् । शकरामसमीर्येस्तु दन्तनिपीडितो रसः ॥ १२४ ॥ गुरर्विदाहा वि गुरु रसः स्निग्धः सुतीक्ष्णः कफवातुलत् ॥ १२५ ॥ इक्षुविशेषगुणा—वृक्षः शतोष्णपिचितं शयमति मधुरो वृहणणं श्रेष्मकारी स्निग्धघो ह्युगोथ वल्योऽप्ति- शमनपरो मृत्शुद्धि करोति । मेदोत्रृद्धि विधते शयमति च मलं तर्पणं चेन्द्रियाणां दन्तेर्पीड्य साक्षादममृतरसं भक्षयेदिक्षुदण्डम् ॥ १२६ ॥

9

राजनिघण्टौ पानीयादिशतुर्दो वर्गः—

10

इक्षव: पञ्चधा प्रोक्ता नानावर्णगुणान्विनता: । सितः पुण्ड्रो करण्डक्षुः कृष्णो रक्तक्ष ते क्रमात् ॥ १७९ ॥ इक्षुः कर्कटोको वंशः कान्तारः सुकुमार्कः । असिपपत्रो मधुटृणो वृक्ष्यो गुडवृष्णो नव ॥ १८० ॥ शतेक्षुस्तु सितेक्षुः स्वात्काप्रेक्षुर्वशपत्रकः १८१ ॥

11

गुणा—सितेक्षुः कठिनो रुरुचयो गुरुरु कफमूत्रकृत् । दीपनः पित्तदाहहरा विपाके कोष््णः स्मतः ॥ १८२ ॥ पुण्ड्रकुस्तु रसालः स्याद्याक्षुः सुकुमार्कः । कम्बैरो मिश्रणवर्णः नेपाललेखुक्ष समधा ॥ १८३ ॥

12

गुणा—पुण्ड्रोऽतिमधुरः शतः कफकृतृपित्तनाशनः । द्वाहशमहरो ह्यैचो

13

१ त इक्षमो गु। २ ट. वृक्षयो ।

1

४ चतुर्थो वर्ग: ] राजनिघण्डुसहित: | १६९

2

रसे संतर्षणः परः ॥ १८४ ॥ अन्य: करङ्गशालि सद्यादिक्षुवाटीक्षुवाटिका । यावनी चेष्चयोनिष रसाली रसदालिका ॥ १८५ ||

3

गुणा:—करङ्गशालर्मुरः शीतलो रचिक्ुणमृदुः पित्तदाहरो वृष्यस्ते-जोवलविवर्धन: ॥ १८६ ॥ कृष्णशुरिशुरः उक्त इयामेषु कोकिललासकः इ्यामवंशः इ्यामलेषु कोकिलिक्षुख कथ्यते ॥ १७७ ||

4

गुणा:—कृष्णेक्षुरतो मधुरुरशक् पाके स्वादः सुहृद्य कटुको रसाह्य । त्रिदोपहारी शैवीयर्यदश सुवल्यदायी बहुवीर्यदायी ॥ १८८ ॥ रक्क्षः सूक्ष्मपत्र शोणो लोहिन उत्कटः मधुरो हस्वमल्क्ष लोहिततेक्षु कीर्तितः ॥ १९९ ||

5

गुणा:—लोहिततेक्षु मधुरः पाके स्याच्छीतलो मृदुः । पित्तदाहरो वृष्यस्ते-जोवलविवर्धन: ॥ १९० ॥ इक्षमूलं तिविक्षुनेत्रं च मोरटकं तथा । वंशनेत्रं वंशमूलं मोरटं वंशपुरकम् ॥ १९२ ||

6

गुणा:—मूलाद्वर्ध् तु मधुरा मध्येयेतिममधुरास्था । इक्षवस्तेग्रभागेषु क्रमा-ल्लवणणीरीगमा ॥ १९३ ॥

7

अभukt पित्ताह्रस्ते मुक्ते वातपकोपना: । भक्तमध्यये गुरु-तरा इतीक्ष्णां गुणाखय ॥ १९४ ॥ वृष्यो रक्तसपित्तश्रममनपद्तु: शीतलः क्षेपमदोऽल्प स्निग्धो हृत्यक्ष रच्यो रचति च मुदं मूत्रशुद्धि विधाते । कान्तिन्त देहय दत्ते वलमति कुरुते वृहणं त्रिमिदायी दन्तर्निष्पीीडय काण्डे मृदुयतिरिसिततो मोहनश्र्रेक्षुदुण्ड: ॥ १९५ ||

8

अन्यच—पीयूरोपोपितं त्रिदोप-शमनं स्यादान्तनिष्पीडित तदछ्रेदुहयब्रज तदपरं शेषमानिलग्रं किियत् । एतद्तातहरं तु वातजननं जाड्यप्रतिशयायदं उक्त पर्चयित कफानिलकरं पानीयमिश्रूद्रवम् ॥ १९६ ॥ मधुरं लवणक्षारं स्निग्ध सोप्णं रचिप्रदम् । वृष्यं वातकफपत्रं च यावनालेक्षुज्य जलम् ॥ १९७ ॥ पक्केक्षुरस स्निग्ध: स्त्याकफवातानाशनोऽतिगुरु: । अतिपाकेन विदाहं तनुते पि्तासदो-प्रशोपांश ॥ १९८ ||

9

गुड: ॥ २१ ||

10

• गुड: सद्यादिक्षुसारथ मधुरो रसपाक: |

11

गुणा:—गुड: समभुुर: क्षारो गुरुगुण्य: कफवातनुतः । अहित: पितरक्त च वर्णश्चै रसायन: ॥ १२८ ॥ गुडोऽभिष्यिनदिमधुरो वृहण: कफकारक: । गुरुरु: कर्कशरै पित्त विशेष: ॥ १९९ ॥

12

१ क. ड. समवीर्यदश ।

1

१६० धन्वन्तरीयनिघण्टु:— [करवीरादि:-

2

राजनिघण्टौ पानीयादिश्त्रुर्दशो वर्गः—

3

• | शिशुप्रिय: सितादिश स्याद्रुणो रसज स्मृतः ॥ १८ ||

4

गुणा:-पिचत्रः पवनार्तिद्वुद्धचरो ह्यक्सिृदोपाहः संयोगेन विशेषपतो ज्वरहरः संतापशान्तप्रद् । विष्णूत्रामयशोधनोऽग्जननः पाण्डुप्रमेहानान्तकः स्तिग्धः स्वादुतरो लघु; श्रमहरः पथय: पुराणो गुडः ॥ १९९ ||

5

(४२) काशः (कास: )

6

काश: काण्डेक्षुरिष्टः काकेक्षुर्यसेशेखरुकः इश्वारिकेक्षुकाण्डश स चैवेक्ष-रकः स्मृतः ॥ १३० ॥ श्वेतचामपरपुष्पव तथुककुसुमथ सः ।

7

गुणा:-काश: स्वादू रसे तिक्को विपाके वीर्यतो हिमः तर्पणो वलक्कृ-दृश्यः श्रमोषभयापः । काशद्र्यं च पितासकच्छञिन्यमुरः हिमम्॥ १३१ ॥

8

राजनिघण्टौ शामल्यादिृष्टमो वर्गः—

9

काश: काण्डेक्षुरिक्ष्वारः काकेक्षुनायसेशेखरुकः इक्षुरैक्षुकाण्डश शार्द: सिततपुष्पकः ॥ २०० नादेयो दर्भपत्रन्त्र लेखनी काण्डकाण्डकः कण्टल-ळकारक्षैव जेयः पश्चषदशादायः ॥ २०१ ॥

10

गुणा:-काशक शिशिरो गौल्यो रचिकृत्पदाहलुत् । तर्पणो वलकृष्टृपय आमोषपक्षयापः ॥ २०२ ॥ अन्योऽशरी मिशिर्गुण्डा अण्डथालो नीरजजः शरः ।

11

गुणा:-मिशिर्ममधुरशीतः स्यातिपत्तदाहक्षयापAH ॥ २०३ ॥

12

(४३) मुञ्ज: (मुञ्जक:)

13

मुञ्ज: क्षुर: स्थलदर्भो वाणाढो ब्रह्ममेखलः ।

14

गुणा:-मुञ्ाणुष्ष्णो विसर्पसमूत्रवस्त्रिरोगनुत् । वाणाढो मधुरः शीतः पित्तदाहतनुपAH ॥ १३२ ॥

15

राजनिघण्टौ शामल्यादिृष्टमो वर्गः—

16

मुञ्जोमौञ्जीत्रुणार्यः स्याद्रहण्यस्तेजनादायः । वानीरजजो मुञ्जनकः शारी दर्भीहयक्ष सः॥२०४॥ दूरमूलो वढतृष्णा वढमूलो बहुप्रजः । र्ज्जनः शत्रुभृंश स्याचतुर्दशसं्यशकः २०५ ॥

17

गुणा:-मुञ्ज्स्तु मधुरः शीतः कफपिपित्तजदोषजित् । ग्रहरक्षसु दीक्षासु पावनो भूतनाशनः ॥ २०६ ॥

18

१ क. 'यर्दा हिं' २ क्ष. ड. दर्पणो । ३ ड 'न्योऽशरी । ४ क्ष. ड. अण्डथालो । ५ क. ग. 'गजित् ।

4

४ चतुर्थर्थे वर्ग: ] राजिनिघण्टुसहित: । १६१

44

( ४४ ) मृदुर्भः ।

44

मृदुर्भः कुशः वर्हिः शुचीरः सुवृत्तकः । क्षंवरोऽन्या स्थूलः शीरी गुंद्रा च नीरजः स्मतः ॥ १३३ ॥

44

गुणाः—दर्भवयुगं पवित्रं्यानमत्रृच्छलल्शीतलम् । रक्तपित्तप्रमनं केवलं पित्तनाशम् ॥ १३४ ॥

blank

राजिनिघण्टौ शालमल्यादिष्टष्टमो वर्ग:—

blank

सितदर्भोः हस्तकुम्भः पूतो याञयपत्रकः । वज्रो ब्रह्मपवित्रश्च तीक्ष्ण यज्ञस्य भूषण: ॥ २०७ ॥ सूचीमुखः पुण्यत्रणो वर्हिपुष्ट्मणो द्विद्रत् ।

blank

गुणाः—यज्ञमूलं हिं रुचच्य मधुरं पित्तनाशम् । रक्तजत्वनुपाश्वासकमला-दोोषोपकृत् ॥ २०८ ॥

blank

कुशोऽलप: शरपपत्रक्ष हरिदर्भः पृथुच्छद । शारी च रुक्षदर्भ दीर्घपत्रः पवित्रा: ॥ २०९ ॥

blank

गुणाः—दर्भीर् द्वौ च गुणणे तुलयो तथापि च सितोऽधिकः । यदि श्वेतकुशाभावासन्तपरं योजयेञ्द्रिपक् ॥ २१० ॥

45

( ४५ ) शरः ।

45

*शरो वाण इपु: काण्ड उत्कट: सायाक: खुरः । स्थलोऽन्या इखुक: प्रोक्त इक्षुरथापि नामतः ॥ १३६ ॥

45

गुणाः—*शरदृद्यं श्याममधुरं सतिक्तं कोपण कफभान्न्तिमदापहारि । *वलं च वीर्य च करोति नित्य निपेवितं वातकं च किंचित् ॥ १३७ ॥

blank

राजिनिघण्टौ शालमल्यादिष्टष्टमो वर्ग:—

blank

• । इखुर: खुरिकापत्रो विशिश्वश्च दशाभिव: ॥ २११ ॥ स्थलोऽन्या: स्थलशरो महाशार: स्थलसायकममुखवाच: । इखुरक: खुरपत्र्रो बहुमूलो दीर्घमूलको मुनिभि: २१२ ॥

blank

गुणाः—** । * * ॥ २१३ ॥

46

( ४६ ) वंश: (पुनर्वसू )

46

वंशो वेणर्यफल: कार्मुकस्तृणकेतुक: तत्वसार: शतपरवी च मस्कर: कीचकस्तथा ॥ १३७ ॥

46

गुणाः—वंशश्वाम्ल: कपयश्र कुटतिक्क्ष शीतल: । मृदुहृच्छलप्रमेर्शी:- पित्तदाहासनाशन: ॥ १३८ ॥ वंशो वृणाससंहारो भेदन: सकपायक: । वंशक्ष श्लुकफकृदृष्टम्भी शोष्मवातल: ॥ १३९ ॥

footer

१ क. ख ड 'चिविरोधयथृ' । २ 'ट. छ स चान्य: पृ० ।

footer

२१

१६२

१६२ धन्वन्तरीयनिघण्टु— [ करवीशादि:-

३

राजनिघण्टौ मूलकादिः सप्तमो वर्गः—

४

वंशो यवफलो वेणुः कर्मरस्तुनकेतुकः । मस्करः शतपर्वा च कण्टालुः कण्टकी तथा ॥ २१४ ॥ महावलो दृग्रन्धिर्द्धपन्न धनुर्धम् । धनुष्यो षढ काण्डक्ष विजेयो वाष्भोमितः ॥ २१५ ॥ अ्यनस्तु रन्धवंश: स्याच्छवसारः कीचकाहदय । मस्करो वादीन्य सुपिरार्यः पढाढयः २१६ ॥

५

गुणाः—वंशौ तम्बलै कपायौ च किञ्चचितौ च शीतौ । मूलमृच्छुत्प्रमे हर्षः पित्तदाहनाशिनौ ॥ २१७ ॥ विषेपो रन्धवंशस्तु दीपनोर्र्नाशानः । रचिकृत्पाचनो ह्यः शूल्नो गुल्पमननाशः ॥ २१८ ॥

६

वंशग्राम् । ( वंशशाङ्ुरः ) ॥ २२ ॥

७

वंशग्रामं तु करीरः स्याद्यांशशाङ्ुरपरः स्मतः ।

८

गुणाः—पित्तसदाहकृच्छत्रं रचिकृत्पर्व निर्गुगुणम् ॥ १४० ॥

९

राजनिघण्टौ मूलकादिः सप्तमो वर्गः—

१०

वंशग्रामं तु करीरो वंशशाङ्ुरः यवफलाञुरः । तस्य ग्रन्थिस्तु पुरः पर्व तथा काण्डसंधिश ॥ २१९ ॥

११

गुणाः—करीरं कडु तिक्तल्म कपायं लघु शीतलमम् । पित्तसदाहकृच्छत्रं रचिकृत्पर्व निर्गुगुणम् ॥ २२० ॥

१२

( ४७ ) नलः ।

१३

नडो नटो नलश्रैव स च पोटगलः स्मतः । धमनो नर्तको रन्ध्री शून्य-मध्यो विभीषणः ॥ १४१ ॥

१४

गुणाः—नलः शीतः कपायश्च पित्तमूत्रविननाशः ।

१५

राजनिघण्टौ शालमल्यादृतमो वर्गः—

१६

नलो नडो नलश्रैव कुशिरनन्धोऽथ कीचचक । वंशान््तरश्च धमनः शून्यमध्यो विभीषणः ॥ २२१ ॥ छित्रान्तो मृदुपत्रश्च रन्धपत्रो मृदुच्छद्ः । नलवंशः पोटगल इत्यस्याः हास्त्रिपथधा २२२ ॥

१७

गुणाः—नलः शीतकपायश्च मधुरो रचिकारकः । रक्तपित्तशमनो दीपनो वीर्यवृद्धः ॥ २२३ ॥

१८

महानलः ( नलविशेषः ) ॥ २३ ॥

१९

*अन्य्यो महानलो बन्यो देवनालोत्तमो नलः । * स्थलनलः स्थलदण्डः सुरनलः सुदुग्धम् ॥ १४२ ॥

4

४ चतुुर्थी वर्ग: ] राजनिगुणदुसहित: । १६३

5

गुणा:—नलः स्थद्याधिको वीर्ये श्यते रसकर्मणि । राजनिघणौ शालमल्यािरदृष्टमो वर्ग:— * | * || २२४ ||

6

गुणा:—देवनालोतिमभुरो वृष् ईप्तकादायकः । नलः स्थद्याधिको वीर्ये श्यते रसकर्मणि ॥ २२५ ॥

7

(४८) दूर्वा ।

8

नीलमूर्वा स्मृता शष्पं शौद्रलं हरितं तथा । शतपर्वी शीतलवीर्यो शतबैल्यपि शीतलला ॥ १४३ ॥ श्वेतदूवा तु गोलोलोमी श्वेतदण्डा सिता लता । सहस्रवीर्यार्नन्ता च दुर्र्मरा भार्वी रूहा ॥ १४४ ॥

9

गण्डदूर्वा च गण्डाली तीक्षत्रा मत्स्याक्षिकाडपि च । वन्ही नाडी कलापक्ष वारूणी शुक्लालाषिका ॥ १४५ ॥

10

द्वर्त्रयगुणा—दूर्वा शीता कपाया च रक्तपितकफपाहा । अनुपत्रा कपाया च शीतलला श्रेष्वातला ॥ १४६ ॥ अन्य्यच—दर्भः शरो नलश्रैव तथा दूर्त्रीत्रयं समम् । स्वादुत्तित्तकपायणामि पित्त्लेष्महरणि च ॥ १४७ ॥ दाहहतृष्णसवीर्सपररक्तपितत्ताहदानि च ॥ ।

11

राजनिघणौ शालमल्यािरदृष्टमो वर्ग:— स्यानिलूर्वा हरितं च शांभीवी स्यामा च शान्ता शतपर्वीकाृता । पूता शतग्रन्थिरनुष्णवलिका शिवा शिवावेष्टापि मङ्गला जया ॥ २२६ ॥ सुभगा भूतःह्री च शतमूूला महतोपभी । अमृता विजय गौरी शान्ता स्यादेकविनशति: ॥ २२७ ॥

12

गुणा:—नीलमूर्वा तु मधुरा तिक्का शिशिररोचनी । रक्तपिततािसारग्रणी कफवाताजवरापाहा ॥ २२८ ॥ स्याद्यालोमी श्वेतदूर्वा सितारख्या चण्डा भद्रा भार्वी दुर्र्मरा च । गौरी विप्रस्रेशानकान्ताऽपयनन्ता श्वता दिव्या श्वेतकाण्डा प्रचण्डा ॥ २२९ ॥ सहस्रवीर्य च सहस्रकाण्डा सहस्रपर्वी सुरवल्लभा च । शुभा सुर्वा च शितच्छदा च स्वच्छ च कुच्छान्रूहाऽधिहस्ता॥ २३० ॥

13

गुणा:—श्वेतदूर्वातििशशिरा मधुरा वन्तिपित्तजित् । आमातीसारकासणी रूच्या दाहहतृपाहा ॥ २३१ ॥ मादूर्वा वलिदूर्वादलिर्वा मालाग्रन्थग्रन्थित ग्रन्थिदूवा । मूलग्रन्थवर्हरी ग्रन्थिमूला रोहपर्वी पर्ववली सितारख्या ॥ २३२॥

14

• 'गण्डदूर्वा' हरयार्ली, गांढहरेली इति रायता ।

15

१ क. घ. इ. छ. प. त. शाडवलं । २ क. 'वल्ली च शी' ३ क. ख. ग. ह. शिता । ४ ण. बाहुली ।

1

१६४ धन्वन्तरीनिघण्टु— [ करवीरादि:-

2

गुणाः—वल्लिद्वर्वा सुमधुरा निक् च शशिरा च सा । पित्तोषप्रशमनी कफवन्तितृपाहा ॥ २३३ ॥ गण्डली स्याण्डद्वर्वाऽतितीत्रा मत्स्याक्षी स्यादारिणी मीननेत्रा । इयमग्रन्थिर्ग्रन्थिथिला सूचीपत्रा इ्यामकाण्डा जलस्था ॥ २३४ ॥ शुकलाक्षी कलाया च चित्र पञ्चदशाया ।

3

गुणाः—गण्डद्वर्वा तु मधुरा वातपित्जवरपाहा । शशिरा द्वन्ददोोषप्री भ्रम तृष्णाश्रमपहा ॥ २३५ ॥

4

द्वर्वासाधारणगुणाः—द्वर्वाः कपाया मधुुराथ शीताः पित्तुपारोचकावन्ति हन््यः । सदादाहमूर्ार्हभूतशान्तिश््रेष्प्यमश्चवंसंतृमिदाक्ष ॥ २३६ ॥

5

( ४९ ) पुण्डरीकम् ।

6

पुण्डरीकं श्वेतपत्रं सिताञ्ज श्वेतवारिजम् । ॥ हरिनत्रें शरत्पत्रं सारदं शभु वल्लभम् ॥ १४८ ॥

7

गुणाः—॥पुण्डरीकं हियं तिक्तं मधुरं पित्तनाशम् । दाहाममश्रोषपत्रं पिपासाभमन(शनम् ॥ १४९ ॥

8

राजनिघण्ट्टौ करवीरादिदर्शमो वर्ग:-

9

पुण्डरीकं श्वेतपत्रं सिताञ्ज श्वेतवारिजम् । सर्व ॥ २३७ ॥

10

गुणाः—॥दाहामश्रमदोपत्रं पिपासादोपनाशनम् ॥ २३८ ॥

11

( ५० ) सौगन्ध्यिकम् ।

12

सौगन्ध्यकं नीलपत्रं भद्रं कुवलयं कुंजम् । इन्न्दीवरं तमरसं कुवलं कुष्मल मटर ॥ १६० ॥

13

गुणाः—॥नीलाञ्ज शीतलं स्वादु सुगन्ध पित्तनाशम् । ॥रुच्यं रसायने ज्येष्ठं देहदार्ध्य च कौशयम् ॥ १९१ ॥

14

राजनिघण्ट्टौ करवीरादिदर्शमो वर्ग:-

15

उत्पलं नीलकमलं नीलाञ्ज नीलपङ्जम् । नीलपत्रं च वाणाढं नीलादि कमलाभिभम् ॥ २३९ ॥

16

गुणाः— * | * ॥ २४० ॥

17

( ५१ ) रक्तपद्मम् ।

18

रक्तपद्वं तु नलििनं पुष्करं कमलं नलम् । राजीववं स्यात्कोकदनं शतपत्रं सरसरोहम् ॥ १५२ ॥

19

१ ज, 'भ्रमम' २ क. ग ड कुहम् ।

4

४ चतुर्थो वर्गः । राजिनिगुणण्डुसहित: । १६६

गुणा—पाके रक्तपालं शितं तिक्त च मधुर रसे । भिनत्ति पिट्टासंतापा ध्वंसयत्स्यायां रजुम् ॥ १९३ ॥

राजिनिगुणटौ करवीरादिदर्शशमो वर्गः—

कोकदनमरुणकमलं रक्ताम्भोज च शोषणपर्यं च । रक्तपालमरविन्दं रवि- प्रियं रक्तवारिजं वसव: ॥ २४१ ॥

गुणा:—कोकदनं कडुटिकं मधुर शििरं च रक्तदोपहरम् । पित्तकफवात- शमन संतर्षणकारणं वृष््यम् ॥ २४२ ॥

कमलानी—पाथोजं कमलं नभं घ नलिनाम्भोजाम्बुञ्माभुजे श्रीपाद्ाम्भरुच्छाञ्जपद्जल्यानम्बभरोहं सारसं । पक्षजें सरसीरूं च कुटपं पाथोरुह पुक्कं वार्जे तामरसं कुशोकसजे कजार- विन्दे तथा ॥ २४३ ॥ शतपत्र विसकुमृ सहसपत्रं महोत्पाक वारिरहम् । सरभिसलिलपसहराजावानी वेद्वदिम्पितानि ॥ २४४ ॥

गुणा:—कमलं शितलं स्नाद्वु रक्तपितश्रमार्जिनुतु । सुगन्धि भान्ंतिसंतृप- शान्तिनं तर्षणं परम् ॥ २४५ ॥

कुमुदम् । ( पुण्डरीकविशे: ) ॥ २५६ ॥

कुमुदं श्वेतजलमञ्जम्भोजममृतुजम् । पद्मजं अरविन्दं च कहारं च कुशे- शयम् ॥ १९४ ॥

शीतम्

गुणा:—*कुमुदं शीतलं स्वा, पाके तिक्त कफ, हम् । *रक्तदोपहरं दाह- शमपित्तप्रशान्तृत् ॥ २५५ ॥

राजिनिगुणटौ करवीरादिदर्शशमो वर्गः—

धववत् गोोत्पं कुमुदं कहं कैवं च शतलकम् । शशिकान्तपिनन्दुकलं चन्द्राकेश् च च व २४६ ॥

गुर्णा:— * | * २४७ ॥

नर्भा:—*केन्दोत्पमुत्पलकमयमिनन्द्रीं च कन्दोत्थम् । सौगन्धिकं सुगन्ध के चासितोषवधा ॥ २४८ ॥

गुर्णा:—नीलोोत्प:रवीगु शितं सुुरभि सौखर्यकृत् । पाके तु तिक्तमय- रक्तपित्तापहार । २४९ ॥ उत्पलिन कैरविनी कुमुद्रती कुमुदिनी च च देश । कुवलयि वोरिवणी नीलोोत्पलिनी च विजया ॥ २६० ॥

गुर्णा:—उत्पालिनी इ्तका रक्तमयहरिणी च पित्त्री । तापकफकास- तृष्णाशमनी च त्रि ॥ २५१ ॥

1

१६६ धन्वतरीयिघण्टु— [ करवीरादि:-

2

लघुमुत्पलम् । (पुण्डरीकविशेषः ) ॥ २६ ॥

3

ईपच्छीितं विदु: पद्ममपष्ीलमथोत्पलम् । ईपद्दकं तु नलिनं क्षुद्रं तथोत्पत्रयम् ॥ १६६ ॥

4

गुणा:—उत्पलस्य त्रयं स्वादु कषाययं पित्तजिद्धिमम् ।

5

राजनिनघण्टौ करवीरादिदर्शशमो वर्गः—

6

ईपच्छ्ेतं पद्मं नलिनं च तत्तुकमीपदारक्तम् । उत्पलमीपष्ीलं त्रिविधितीदं भवेकमलम् ॥ २६२ ॥

7

गुणा:—उत्पLAदिरर्यं दाहरक्तपित्तप्रसादन । पिपासादाहद्रोगच्छर्दिश् छर्रो गण: ॥ २६३ ॥

8

(५२) पद्मिनिनी ।

9

पद्मिनिनी स्यात्कुटिपिनी नलिनी च कुमुद्रती ।लाशिनी पववती वनवृण्डसरहहा: ॥ २५७ ॥

10

गुणा:—पद्मिनिनी शिखिरा रूक्षा कफपित्तहरा स्मृता ।

11

राजनिनघण्टौ करवीरादिदर्शमो वर्गः—

12

पद्मिनिनी नलिनी प्रोक्तशीर्षपत्रं कुटपिन्यजिनी तथा । इतिं तत्पपपर्ययनाश्च श्रेया प्रयोगतः ॥ २५८ ॥

13

गुणा:—पद्मिनिनी मधुर तिक्का कषायौ: शिखिरा परा । पित्तकृमिशोपन्तभ्रांतिसंताशान्त्तिकत् ॥ २५९ ॥

14

(५३) पद्मबीज मू ।

15

पद्मबीजं तु पद्ममाक्षं गालोड्य पद्मकर्कटी । भेडा कौक्षदानी नौषध कन्दली ॥ २५९ ॥

16

गुणा:—स्वादु तिक्तं पद्मबीजं गर्भस्थापनामुत्तमम् पित्तशमनं नमारुकृद्ववेत् ॥ १६० ॥

17

राजनिनघण्टौ करवीरादिदर्शशमो वर्गः—

18

पद्मबीजं तु पद्ममाक्षं गालोड्य कन्दली च सा कौक्षदानी ह्यामा स्यात्पद्मकर्कटी २६६ ॥

19

गुणा:—पद्मबीजं कढु स्वादु पित्तछर्दिहरं । दाहसदोोषपाचनं रुचिकरकम् ॥ २६७ ॥

20

१ ग. नामतशैव पकमम् । छ. नायक । ० ता्यक ।

1

चतुर्थो वर्गः । राजनिघण्टदुसहितः । १६७

2

(५४) विसमम् (मृणालम् )

3

वसं मृालं विसिनी मृणाली स्यानमृणालिका । मृणालकं पद्मनालं सरलं नलिनीरुहम् ॥ १६१ ॥

4

गुणा:—अविदाहि विसंं प्रोक्तं रक्तपितप्रसादनम् । विष्टम्भ मधुरं रूक्षं कुर्षण वातकोपम् ॥ १६२ ॥

5

राजनिघण्टटौ करवीरादिदर्शो वर्गः—

6

मृणालं पद्मनालं च मृणाली च मृणालिनी । विसंं च पद्मतन्तुख विसिनी नलिनीरुहम् ॥ २५८ ॥

7

गुणा:—मृणालं शिशिरं तिक्तं कपायं पित्तदाहजित् । मृतृच्छच्छिका-रं रक्तवान्तहरं परम् ॥ २५९ ॥

8

(५५) पद्ममूलम् (मूलम् )

9

पद्ममूलं तु शालकं सकलं करहाटकम् । शालिनं पद्मकन्दं च जालूककं निगयते ॥ १६३ ॥

10

गुणा:—पद्मकन्द: कपायाः स्यात्स्वादे निकतो विपाकतः । शीतवीर्योंऽस्पि-शोथरोगभ्याय कल्पते ॥ १६४ ॥

11

राजनिघण्टटौ करवीरादिदर्शो वर्गः—

12

पद्मकन्दस्तु शालकं पद्ममूलं कटाहयम् । शालिनं च जालूककं स्वादित्यवं षढाहयम् ॥ २६० ॥

13

गुणा:—शालकं कडु विष्टम्भ रूक्षं रूच्य कफाहपहम् । कपायं कासापित्तं तृणादाहिनिवारणम् ॥ २६१ ॥

14

(५६) पद्मकेसरम् (केस रम् )

15

पद्मकेसरमापीतें कि्जलं किञ्जमेव च । मकरन्दं तथा तुङ्ग गौरं काक्ष्नकं च तत् ॥ १६५ ॥

16

गुणा:—त्रुपात्रं शीतलं रूक्षं पितरक्तक्षयापहम् । पद्मकेसरमेवोक्तं पित्तं कपायाम् ॥ १६६ ॥

17

राजनिघण्टटौ करवीरादिदर्शो वर्गः—

18

कि्जलं मकरन्दं च केसरं पद्मकेस रम् । किञ्जं पीतं परागं च तुङ्गाम्येंजक नव ॥ २६२ ॥

19

गुणा:—कि्जलं मधुरं रूक्षं कडु चास्य तृणापपहम् । शिशिरं रूच्यपित्तं तृणादाहिनिवारणम् ॥ २६३ ॥

1

१६८ धन्वन्तरीनिघण्टः— [करवीरादि:- वर्गेतराणि— (१) बलामोटा ।

2

बलामोटा सूक्ष्ममूला हरिता च जया स्मृता । विजया च जयन्ती च तथा चैवापरािता ॥ १ ॥ गुणाः—विप्री तिक्तकटुकका कफपितसमीरजित् । अपराजिता केसरहा तथा चैव नयोजिता ॥ २ ॥ विजया नागदमनी निः:शेषपविनाशनी च ॥ ३ ॥

3

राजनिघण्टौ शतादादिशथुर्तो वर्गः—nजयन्ती तु बलामोटा हरिता च जया यथा । विजया सूक्ष्ममूला च विकान्ता चापराजिता ॥ १ ॥ गुणाः—श्रेया जयन्ती गैलगण्डोहारी तिक्का कृष्णष्णानिलनाशनी च । भूतापहा कृष्णठविशोधनी च कृष्णा त सा तत्र रसायानी स्यात् ॥ २ ॥

4

(२) सोमववली । सोमववली यज्ञनेत्री सोमक्षीरी द्विजप्रिया । गुणाः—सोमववली त्रिदोपत्री कदुस्तिक्का रसायानी ॥ ४ ॥ राजनिघण्टौ गुडूद्यादिसस्त्रीयो वर्गः— सोमववली महागुल्मा यज्ञश्रेष्ठा धनुर्लता । सोमार्हा गुल्मववली च यज्ञवली द्विजप्रिया ॥ ३ ॥ सोमक्षीरा च सोमा च यज्ञरुद्रासंख्यया । गुणाः—सोमववली कदुः शिता मधुरा पित्तह्नुत् । तृष्णाविशोधशमनी पावनी यज्ञसाधनी ॥

5

(३) पोटकी । पोटकी पोतका मोक्ता मत्स्या काली सुराङ्ङ्गिका । गुणाः—पोटकी शीतला स्निग्धा श्रेष्मला वाapitपित् ॥ ५ ॥

6

(४) अशोर्घ्रः । अशोर्घ्रः सूरणः कन्दाहः कन्दवर्र्धनः दुर्र्मारिकः सुवृत्तिश्च च वातािकः कन्दसूरूप ॥ ६ ॥

footer

*अशोर्घ्रस्यास्य, आर्मिन्न वर्गं पूर्व गतेनोत्रिशन्मितेन ( २५ )}[णा सह संद्वत्रा संग्रह: कृतः । १ अ. गदन्ध्यक्ता ।

1

१ पञ्चमो वर्ग: ] राजिनिघण्टसहित: । १६९

2

गुणाः—सूरणः कडुको रुच्यो दीपनः पाचनस्तथा । कृमिदोपहरो वात- शूलगुल्यासदोपनुत् ॥ ७ ॥ श्वास कासं च छैर्दि च निवारयति सेवितः ।

3

राजिनिघण्टौ मूलकादिः सममो वर्गः—

4

कण्डूल: सूरणः कन्दी सुकन्दी स्थूलकन्दक: । दुर्र्मारिः सुवृत्तक्ष वातारि: कन्दसूरणः ॥ ६ ॥ अशोस्त्रस्त्रीककन्दश्च कन्दार्ह: कन्दवर्धनः । बहुकन्दो रुच्यकन्द: सूररकन्दस्तु पौडश ॥ ६ ॥

5

गुणाः—सूरणः कडुकरुच्यदीपनः पाचन: कृमिकफानिलापह: । श्वासका- सत्वमनार्शासां हरः शूलगुल्शमनोऽदोपनुत् ॥ ७ ॥ मितसूरणस्तु वन्यो वनक- नन्दऽरणयसूरणो वनज: स श्वेतसूरणायो वनककेन्द: कण्डूलक्ष समाख्या ॥ ८॥

6

गुणाः—श्वेतसूरणको रुच्य: कटृष्ण: कृमिनाश: । शूलगुम्लादिपोषप्र: स चारोचकरक: ॥ ९ ॥

7

करवीरादिको वर्गशतुर्ः समुद्राहतः: । नानानाव्याधिप्रशमन नानाद्रव्यससमाश्र:: ॥ ४ ॥

8

इति रसवीर्येविपाकसहिite राजिनिघण्टयुतधनभवन्ततरीय नियिघण्टौ करवीरादिकशतुर्थो वर्ग: ॥ ४ ॥

9

अथाऽम्रादि: पञ्चमो वर्ग:--

10

( १ ) *आम्र: । ( पूर्वाभाद्रपदा )

11

आम्रश्रतो रसालाक्ष कीरेप्रे मदिररसासख: । कामाङ्ग: सहस्कर परपुणे मैदोद्रव: ॥ १ ॥ अन्यच—आम्रौ रसालो माकन्द: कामाङ्ग: पिकवान्धव: । वनपुष्पोत्सवश्रृत: परपुणे मदोद्रव: ॥ २ ॥ मधुष्क्तो मधुफल: सुफलो मदिरासख: । वसन्तपादपोऽसौ तु सहकारोऽतिसौरभ: ॥ ३ ॥

12

गुणा:—बालं कपायं कडुक्लं रुक्षं वातापिसकृत् । सम्पूर्णमाशघम्लं च रक्तपितकफप्रदम् ॥ ४ ॥ ह्ययं वर्णकं रुच्यं रक्तमांसवलपप्रदम् । कपयाअनु-

13

*सितसूरण: 'पाण्डरागुरगुण इति रायते । † कञ्चितपुस्तके ग्रन्थान्तरम्— 'अगुपफलवानाम: पुष्ष्तश्रृत उच्यते । पुपुष्तः: फलेंश संयुक्त: सहस्कर: स उच्यते 'इति ।

14

१ ट. 'शक्तृ । २ क्ष. 'बन्दोष्टल्लु' । ३ क. ख. ड. 'सखा । का० । ४ क. ख. घ. ड. महोत्सव: । ग. मदोत्सव: ।

15

२२

1

७० धन्वन्तरीर्निघण्टुः— [आम्नादि:-

2

रसं स्वादु वातप्रं बृहहणं गुरु ॥ ६ ॥ पित्तवरोधिसपाकग्रं शुक्रविवर्धनम् । मधुरं बृहहणं वल्यं गुरु विष्टभयजीर्कृत ॥ ६ ॥ सहकाररसो ह्यः सुरभिः सिंहघरोचनः । त्वडममूलत्वं ग्राहि कपायं कपितजित् ॥ ७ ॥ पकराग्रं सकपयाम् भेदनं कफवातजित् । ह्ययं वर्णकं रुच्यं रक्तमांसबलदम्॥ ८॥

3

राजनिनघण्टावामादिरेकाशो वर्गः—

4

आम्रः कामशश्रुतो रसालालः कामवल्लभः । कामाञः सहकारक्ष कीरेषे माधववृद्धम् ॥ १ ॥ भृजाभीर्श् सीधुरसो मधुरली कोकिलोत्सवः । वसन्तदूतोष्मफलो मडा्यो मन्मथलयः ॥ २ ॥ मध्वावासः सुमदनः पिकरागो नृपप्रियः । मियाम्बुः कोकिलावासः स प्रोक्तस्त्रिखराययः ॥ ३ ॥

5

गुणा:—आम्रः कपायाम्लसरः सुगन्धः कण्ठमयग्नोस्त्रकरक्ष वाल । पित्तप्रकोपानिलरक्तदोोपप्रदः षत्त्वदिवादिरुचितप्रप्रश् ॥ ४ ॥

6

अपि च—वालं पिततानिलकफकरं च वद्स्ताति तहापकक दोपत्रितशयमनं स्वादु पुष्टिं गुरु च । दत्ते धातुप्रचयअधिकं तर्णं कान्तिकारि रुचं तृणाशमशकृतो चृतजातं फलं स्यात् ॥ ५ ॥

7

क्षुद्राम्रः । ( आम्रविविशेषः ) ॥ २ ॥

8

क्षुद्राम्रः स्यात्क्रममितर्लक्षावृक्षो जतुदुमः । सुकोशको यनस्कन्धः कोशाश्रक्ष सुरत्तक ॥ ९ ॥

9

गुणा:—कोशाम्रोऽम्लः कटुः पाके वीर्योष्ष्णोथानिलापहः । कफपितचरो रुच्यः कुपुत्रो रक्तशोधनः ॥ १० ॥

10

राजनिनघण्टावामादिरेकाशो वर्गः—

11

कोशाश्रक्ष यनस्कन्भो वनाग्रो जतुपादपः क्षुद्राम्र्रेति रक्ताम्रो शाखा वृक्षः सुरत्तक ॥ ६ ॥

12

गुणा:—कोशाम्रम्लमनिलापहपरं कफार्तिपित्तं गुरु विदाहविशोप करि । पक्कं भवेन्नमधुरमीपपदपरममल्ं पद््वादि्युक्तरुचिदीपनपुष्टिवल्यम् ॥ ७ ॥

13

राजाम्ः ( आम्रविविशेषः ) ॥ २ ॥

14

राजाम् उक्त आमरानतो मन्मथोधवनस्थथा । टङ्को नीलकपितथोऽनयं राजपुत्रो नृत्मः ॥ ११ ॥

15

१ ख. 'पैनुतु' । २ क. ड. चचक । तवत् । ३ ख. ड. क्षुद्राम्र उत्तम: कोशाम्रो लाक्षा सुरत्तकः । जन्तुवृक्षो यननबन्धः कृमिवृक्षः सुकोशकः सु० । छ. क्षुड्रोऽय उत्तम: कोशाम्रो लाक्षा सुरत्तकः सु० ।

1

पञ्चमो वर्गः : ] राजनिघण्टुसहरितः । १७

2

गुणाः—राजग्रामयुगलं चामलपुष्णामवीर्य च चित्तलम् ।

3

राजनिघण्टावाम्रादिरेकादशो वर्गः—

4

राजानोन्यो राजफलः स्ममारम्भः कोकिलोत्सवः मधुरः कोकिलानन्दः कामेष्टो नृपत्वभः ॥ ८ ॥ अन्यो महाराजसवृतो महाराजाज्यक्रस्थथा । स्थलाम्ब्रो मन्थथावाससङ्गो नीलपथितकः ॥ ९ ॥ कायायुध कामफलो राजपुत्रो नृप्तमज । महाराजफलः कामो महाचत्रस्त्रयोदयः ॥ १० ॥ तस्यापि श्रेष्टोऽन्याम्ब्रो रसालो वद्धपर्वकः । क्षयेक्षकलतामश्र मधवौम्बः शित्तम्बकः ॥ ११ ॥ बैनेजयो मन्थथानन्दो मदनेच्छाफलो मुनिः ।

5

गुणाः—राजग्रामः कोमलः सर्वे कद्वम्ला चित्तदाहदाः सुपकाः स्वादुमाम्याः पुष्ठवीर्यवलमदाः ॥ १२ ॥ राजग्रामः त्रिपु प्रोक्त साम्यमेव रसाधिकम् । गुणाधिकं तु विजयं पर्यादुत्तरोत्तरम् ॥ १३ ॥

6

अपि च—बालं राजफलं कफसपवनश्वासार्तिपितप्रदं दोषबहुलं भूयः कपायामलकम् । पक्वं चेन्ममधुरं विदोपोषमणं तृ्णविदाहशश्वासाराचकमोचक गुरु हिमिं वृष्यातिछार्हायम् ॥ १४ ॥ आम्रतचा कपाया च मूलं सगौन्धिताद्रशम् । रुक्यं संग्राहि शिरं पुष्पं तु रचिदीपनम् ॥ १५॥

7

( २ ) आम्रतकः । ( आम्रतः: )

8

आम्रतकः पीतनकः कपिछत्रोऽलवटकः * शृंगी कपी रसाद्ध्यथ तनु क्षीरः किपिमियः १२ ॥

9

गुणाः—आम्रतकफलं वृध्यं पित्तासकफवद्धृत् । शतीतं कपायं मधुरं किञ्चिनारुतुकदुर् १३ ॥

10

राजनिघण्टावाम्रादिरेकादशो वर्गः—

11

आम्रतक: : पीतनकः कपिछत्रोऽलवटकः * ॥ १६ ॥

12

गुणाः—आम्रतक कपायामलमारं हृतकण्ठहर्षणम् । पक्वं तु मधुराम्लाकर्यं स्निग्ध पित्तकफपाकपहम् ॥ १७ ॥

13

( ३ ) जम्वीरः । ( जम्बीरम् )

14

जम्वीरो जम्भलो जम्बः प्रोक्तो दन्तशठस्थथा । गम्भीरो वक्त्रशोधी च रोचनो दन्तहर्षणः ॥ १४ ॥

15

गुणाः—तृ्णाशूललोकोत्क्लेशच्छदिर्श्वासानिवारणः । वात क्षेष्मविबन्धं नम्बीरं गुरु पित्तलम् ॥ १५ ॥

16

१ ज. ट. "क्षकाालुता" २ च. ट. "द्वाम्रोऽशिं" ३ ट. वनेशो । ४ ड. छ. "वातक: ।

1

१७२ धन्वन्तरीยนिघण्टण्टु:- [ आगमादिः:

2

अन्यच—जम्वीरं गुरु नात्यम्लं वातश्क्लेपविबन्धत् ॥ १६ ॥ कटुकमधुर मल्लं सुप्रतीतीं रसे स्यादुचिकरमुदरायश्रेष्ठर्पणं चातिसारि । हरति कफसमीरं Pितमाहन्ति वीर्यकरणपि न हृतयं रक्तपित्त तनोति ॥ १७ ॥

3

राजनिघण्टा्वामादिरेकादशो वर्ग:—

4

जम्वीरो दन्तषठो जम्भो जम्वीरजम्भौ चैव । रोचनको मुखशोर्ष जड्यार्जेन्तुिनग्नवधा ॥ १८ ॥

5

गुणाः—जम्वीरस्य फलं रसेऽमलममधुर वातापाह पित्तकृतपथ्यं पाचन रोचनं वलकरं वर्धिवृद्धिदम् । पकं चन्ममधुरं कफार्तिशमन पित्तसदोपानु द्रर्ये वीर्यविववर्धन च रुचरितकृत्पुष्टमियं तर्षणम् ॥ १९ ॥

6

मधुजम्वीरः: ( जम्वीरविशेषः ) ॥ ३ ॥

7

अन्यो मधुजम्वीरो मधुजम्वीरफलशान्यः । *शक्द्रावी शर्करकः पित्त द्रावी च पत्सञ्ञः ॥ १८ ॥

8

गुणाः—*मधुर मधुजम्वीरो शिशिरः कफपितञजित् । *शोपप्रस्तर्षणे वृक्ष्य: श्रमः पुष्टकारक: ॥ १९ ॥

9

राजनिघण्टा्वामादिरेकादशो वर्ग:—

10

अन्यो मधुजम्वीरो मधुजम्भो मधुरजम्भलश्चैव * ॥ २० ॥

11

गुणाः—* | * ॥ २१ ॥

12

राजनिघण्टा्वामादिरेकादशो वर्ग:—

13

निम्ब्रूकः: ( जम्वीरविशेषः ) ॥ ४ ॥

14

निम्ब्रूकः: स्यादमलजम्वीरकारयो वर्धिवर्द्धियो वार्धीवीजोऽमलसारः । दन्तातः शोधनो जन्तुमारी निम्ब्रूकः स्याद्रोचनो रुद्रसञ्ञः ॥ २२ ॥

15

गुणाः—निम्ब्रूकफलं प्रथथममल्लरसं कडूषण गुल्याममावातहरमश्रिवृद्धिकारि | चक्षष्यमेतदद्य कासकफार्तिकतण्डविच्छैदिर्हार परिपक्मतीतीव रुच्यम् ॥ २३ ॥

16

( 4 ) नारङ्गः: (नारङ्गम् )

17

नारङ्गत्वकसुगन्धश्च नागरङ्जो मुखप्रियः । स चैरावतिकः प्रोक्तो योगी वत्राधिवासन: ॥ २० ॥

18

गुणाः—आम्लं समधुरं ह्यं विषदं भक्तरोचनम् । वातत्रं दुर्जें प्रोक्तं नारङ्गस्य फलं गुरु ॥ २१ ॥

19

१ श. भुक्त्रेचनम् । २ क. ख. ड. 'म्' । दुर्जें वातशमनं ना* ।

1

९ पञ्चमो वर्गः : राजनिघण्टुसहितः : १७३

2

राजनिघण्टवाम्रादिरेकादशो वर्गः—

3

नारदः स्यानागरज्ञः सुर्ग्धस्तवन्धश्चैरावतो वक्त्रवासः । योगी र्छो योगरः सुर्ग्धो गन्ध्योद्यं गन्धपशो रन्वीष्टः ॥ २४ ॥

4

गुणाः—नारदं मधुरं चालं गुरुपणं चैव रोचनम् । वातामकृमिशूलं श्रमहल्लरुच्यम् ॥ २५ ॥

5

( ५ ) बीजपूर्णः ( बीजपूरकम् )

6

बीजपूर्णः बीजपूर्ः केसरी फलपूरकः बीजकः केसरामल्लक्ष मातुल्ङ्गः सुपू- रकः ॥ २२ ॥ वराम्लो बीजको लुण्डो रुचको मध्यकेसरः कृमित्रो गन्धकु- सुमः केसरी सिन्धुपादतः ॥ २३ ॥

7

गुणाः—श्वासकासारुचिर्हृणामायद्रं कण्शोधनम् । लङ्घुण् दीपने ह्ययं मातुल्ङ्गमुदाहतम् ॥ २४ ॥ त्वात्तिका दुर्जेरा तस्य वातक्रमिकफपाहा । स्वादु शितं गुरु स्निग्धर् मांंसमारुतपर्तेजित् ॥ २५ ॥ मेघ्य शलार्त्ताच्छदिदं कफरो- चकानानाशानम् । दीनं लघु संह्राहि गुल्माशोरी्रं तु केसरम् ॥ २६ ॥ पित्तमारु- तकृद्धलयं पित्तलं वर्द्धकेसरम् । ह्यं वर्णकरं रुच्यं रक्तमांसवलप्रदम् ॥ २७ ॥

8

श्लाजीर्णिविवन्धेषु मन्दाय्रौ कफमारुते । अपैच्चीश्वासकाससेषु रस्तस्योपच्यु- जयेते ॥ २८ ॥ रसोऽतिमभुरो हर्यो वीर्यपिचानिलापहः । कफकुहर्जा पाके मातुल्ङ्गजटा कतु ॥ २९ ॥ मूलं चैव कृमीन्हन्ति पुष्पीबीजं च गुल्मित् । अन्यच—चेतोहारी रसेन प्रययति कदुतााम्लतां चापि धते हद्रोगोदानगुल्म- शसनकफरः प्रीहेंकोपपहन्ता । वीर्यदर्शांसि कासग्रहणिमपहरत्याकृतपाच- नोयं संधत्ते रक्तपित्त परिणितिसमये केसरो मातुल्ङ्गयाः ॥ ३० ॥

9

राजनिघण्टावाम्रादिरेकादशो वर्गः—

10

बीजपूरो बीजपूर्णः पूर्णवीजजस्तु केसरः । बीजकः केस्रोमल्लक्ष मातुल्ङ्गः सुपूरकः ॥ २६ ॥ रुचको बीजफलको जन्न्तुग्रो दन्तुुरत्वचः पूको रोचन- फलो द्विदेदमुनिंसर्मितः ॥ २७ ॥

11

गुणाः—बीजपूरफलमल्कट्टूपणं श्वासकाससर्जन पचनं च । कण्शोधनपरं लघु ह्ययं दीपनं च रुचिकत्पवन च ॥ २८ ॥ तथा च—बालं पित्तमरूककफा- करणं माध्य च तादाद्गविध पकं वर्णकरं च ह्यमथ तत्प्णाति पुष्टि बलम् । शलाजीर्णिविवन्धमारुतकफशासारतिमन्दायजित्तकासरोचकोशान्तदमिं

12

१ ज. वरिष्टः । २ ड. छ. बीजपूरकः । ३ क. ड. 'णाहल्तकण्ठ । ४ क. ड. लघुप्रदर्दी । ५ क. ड. रच्यं । ६ क. ख. 'तनुर्त् । ७ क. अरुचिष्ठाा । ८ ख. 'यो विपापि । ९ ण. 'हकालेयह ।

1

१७४ धन्वन्तरीविनिघण्टः— [आम्रआदि:-]

2

म्यानमातुल्ङ्ग सदा ॥ २९ ॥ अन्यच—त्वक्तिका दुर्जेरा सयात्क्रमिकफफपवनध्ववंसिनी स्घ्रघर्पूणं मधयं शूलार्तिपित्तप्रशमनविरोचकं च गौल्यम् । वातातित्रं कृष्णं जठगडहरं केसरं दीप्यमलं बीज तिक्त कफशाःश्वयशुष्मकरं बीजपुरस्य पश्ययम् ॥ ३० ॥

3

मधुकर्कटी । (बीजपूर्णर्णविषेषः ॥ ५ ॥

4

बीजपूर्णाडपरः प्रोक्तो मधुरो मधुुकर्कटी । मधुवली च विजयायार्माना महाफला ॥ ३१ ॥

5

गुणाः—मधुकर्कटिका स्वादाः शीता पित्तासजिर्दुः । एपा त्रिदोषप्रशम्या रुचचैव दुर्जेरा ॥ ३२ ॥

6

राजनिघण्टावाम्रादिरेकादश वर्गः—

7

अथ मधुर्बीजपूरो मधुस्पर्णी मधुुकर्कटी मधुवली । मधुुकर्कटी मधुरफला महाफल्यार्माना च ॥ ३१ ॥

8

गुणाः—मधुकर्कटी मधुरा शिशिरा दाह्नासशिनी । त्रिदोषशमनी रूच्युप्या च गुरुर्जेरा ॥ ३२ ॥

9

राजनिघण्टावाम्रादिरेकादश वर्गः—

10

वनबीजपूरक । (बीजपूर्णविषेषः ) ॥ ६ ॥

11

वनबीजपूरकोऽन्यो वनजो वनपूरथ वनबीजः । अत्यमला गन्धाद्या वनोद्वा देववती च ॥ ३३ ॥ पीता च देवदासी देवा मातुल्ङ्गिका चै । पवनी महाफला च स्याद्यायमिति वेदभूमिमिता ॥ ३४ ॥

12

गुणाः—अम्लः कृष्णो वनबीजपूरो रुचिमदो वातविनानाशख । स्याद्ामल-दोषः कृमिनशकारी कफाहः श्वासनिष्पूदनश ॥ ३५ ॥

13

( ६ ) अम्लका ।

14

अम्लका चुक्रीका चुका साम्ला शुक्ताथ शुक्तिका । अम्लका चिखिका चिखिडी सुतितिडि ॥ ३३ ॥

15

गुणाः—अम्लकायाः फलं चाम्लमलय्यन्त पित्तृक्छगु । रक्तकृतताशमनं वस्तिशुद्धिकरं परम् ॥ ३४ ॥ परकं तु मधुराम्लं च भेदि विष्टम्भि वाताजित् । त्वगभस्म स्यात्पाकयोषणं कफ्रं त्विनिलापहम् ॥ ३५ ॥

16

राजनिघण्टावाम्रादिरेकादश वर्गः—

17

१ ट. 'मुक्तं म० । २ ज. स्यादामदो । ३ क. * मत्ययुष्णुं पि ।

1

९ पञ्चमो वर्गः : राजनिघण्टुसहित: : १७६

2

चिक्स्वा तु चुकिका चुकका मिल्का शाकुक्रिका । अम्ली सुतित्डी चाम्ला चुकिका च नवाभिधा ॥ ३६ ॥

3

गुणः—चिक््वाऽम्ला भवेदामा पका तु मधुरामिलका । वात्री पि्च्दा- हासकफदोपकोपनी ॥ ३७ ॥

4

तथाच—अम्लकाया: फलं त्वामयमत्म्लं लघु पित्कृत् । परकं तु मधुराम्लं स्याद््रेदि विस्त्रभववातजित् ॥ ३८ ॥ पक्कचिक्स्वाफलरसो मधुराम्लो रुचप्रदः । शोफपाकरो लेपाद्रणदोपविनाशः ॥ ३९ ॥ चिक्ष्मात्रं च शोफत्रं रक्त- दोपव्यथापपहम् । तस्य शुक्तत्ववाचार शूलमन्द्राग्ननाशम् ॥ ४० ॥

5

अम्लसारम्—अम्लसारस्तु शाकाम्लं चुकामलं चाम्लाचुकिका । चिक्स्वामलम- चूूर्क्ष चिक््वासारोषि सभाः ४१ ॥

6

गुणः—अम्लसारस्तवतीवाम्लो वातत्र: कफदाकृत । सामये शर्करा- दाहपितक्करफ्तिनुत् ॥ ४२ ॥

7

क्षुद्रामिलका (अम्लिकाविशेष:) ॥ ७ ॥

8

क्षुद्रामिलका तु चाजैरी लौणिका चाम्लालौणिका । लोला लोणा चतु- उर्णी सैव दन्तशटा माता ॥ ३६ ॥

9

गुणः—चाजैरी कफवात्री ग्राहि्यगुणा च पित्कृत् । अम्ला क्षुद्रामिलका प्रोक्ता स्वाडूणा सकपायका ॥ ३७ ॥ ग्रहणयौर्विक्री आमवातकफे हिता ।

10

राजनिघण्टौ परर्पटादि: पञ्चमो वर्गः—

11

क्षुद्रामिलका तु चाजैरी चुकार्ढा चुकिका च सा । लोणामिलका चतुपुर्णी लोणा लोडाम्प्लत्रिका ॥ ४३ ॥ अम्ब्वाष्टऽम्लवती चैव अम्ला दन्तशटा माता । शक्राङ्ग चाम्लापत्री च जेया पञ्चदशाहद्या ॥ ४४ ॥

12

गुणः—क्षुद्रामली च रसे साम्ला सोप्पा सा वद्धिवर्धनी । रुचिकचृद्धहणी- दोपुर्नीमत्री कफपहा ॥ ४५ ॥

13

(७) आरुकम् । (आरुक: )

14

*आरुकं वीरसेनु तु वीरं वीरानकं तथा । विद्याजातिविशेषेण तच्चतुर्वि- धमारुकम् ॥ ३८ ॥

15

गुणः—आरुकाणि च ह्याानि मेहाशार्नोनाशानि च ।

16

१ क. ड. लोटिका । २ क. ड. 'लोटिका । भ्र. त. 'लोडिका । ३ क. 'नि महाशार्' । ख. 'नि मोहाशार्' ।

1

१७६ धन्वन्तरीयदिन्घण्टु:- [ आम्रादि:-

2

राजनिघण्ट्वामादिरेकादशो वर्गः—

3

• । तच्च विद्याचतुर्जेति पत्रपुष्पादिभेदतः ॥ ४६ ॥

4

गुणा:—अरुणानि च सर्वाणि मधुराणि हिमानि च । अर्ष्पमेहगुल्मास्त्र दोषविधवंसनानि च ॥ ४७ ॥

5

(८) भवम् ।

6

*भ्यैवं भ्यं भविष्य च भावनं वक्त्रशोधनम् । तथा पिच्छलवीजं च तच रोमफलं मतम् ॥ ३९ ॥

7

गुणाः:—*भ्यममलं च वातप्रं पिच्छलं वक्त्रशोधनम् ।

8

राजनिघण्ट्वामादिरेकादशो वर्गः—

9

• । तथा पिच्छलवीजं च तच रोमफलं मतम् ॥ ४८ ॥

10

गुणाः:—भ्यममलं कट्टूणं च वालं वातकफापम् । पकं तु मधुरामलं च रचिकृ्तसमूलत् ॥ ४७ ॥

11

(९) तिन्दुकः ।

12

*तिन्दुको नीलसारक्ष कालसन्ध्योठिमुतः । स्फूर्जनक: स्फर्जनस्तुतः: स््यन्दनो रामणो रव: ॥ ४० ॥

13

द्वितीयिनन्दुकः:+काकतिन्दुर्कटिनन्दुकः । काकेन्दुकृ विरक्ततः कपीपीलु: काकतिनन्दुकः ॥ ४१ ॥

14

गुणाः:—+आं कपायं संग्रहि तिन्दुकं वातकोषपनम् । विपाक गुरु संर्कं मधुर कफपितजित ॥ ४२ ॥

15

राजनिघण्ट्वामादिरेकादशो वर्गः—

16

• । स्फूर्जको रामणश्चैव स्फर्जन: स््यन्दनाह्यः ॥ ४० ॥

17

गुणाः:—तिन्दुकस्तु कपाय सयात्ससंग्राही वातकृत्परः । पकंस्तु मधुर: सिन्घघो दुर्जे: श्रेष्ठमलो गुरुः ॥ ५१ ॥ तिन्दुकोऽन: काकापीलु: काकाण्ड: काकतिनन्दुकः । काक्सफूर्जश्च काकाण्ड: कलाह: काकावीजक: ॥ ६२ ॥

18

• ग. पुस्तकेडर्य गुणपाटाविषे:—

19

'हह्य स्वादु कपयामल्ल भ्यमस्याविशोधनम् ' ।

20

'पित्तश््रेमहरं ग्राहह गुरु विम्भ शीलितम् ' इति ।

21

x 'काटेंडवुरु ' इति र्याते ।

22

• क. ख. ड. पुस्तकेश्वय पाठ:—

23

'तिन्दुकद्वयमारं च कपायं ग्राहहि वातकृत् ।

24

गुप्तक गुरु पाके तु मधुर कफवातजित ' इति ।

25

१ ज. म. तत्र । २ ज. भ्र. 'जार्ती: प' । ३ ग. भ्यम भभवयं भवि* । ४ क. ड. कुिपलु: ग. पीलूक: १ घ. कुपीपल: ।

1

९ पञ्चमो वर्ग: : राजिनिषण्डुसहित: : १७७

2

गुणाः—तिन्दुकश कपाायोऽम् गुरुर्त्वाविकारकृत् । पकस्तु मधुरः किंचि- तकफृत्पितत्वान्ततः ॥ ६३ ॥

3

( १० ) विकृतः : ( विकฤतम्, विशाखा )

4

विकृतो मृदुफलो ग्रन्थिलः स्वादुकण्टकः । गोपघोट: काकापार्दो व्याघ्र- पादोढ किक्षिड्णी ॥ ४३ ॥

5

गुणाः—गोपघोट रसे तिक्का शीतला शोफनाशनी । हन्ति श्लेपणमत््यु- ग्रमुदुत्तक हन्ति योगतः ॥ ४४ ॥

6

राजिनिषण्डौ प्रभभ्रादिर्नवमो वर्गः—

7

विकृकृतो व्याघ्रपादो ग्रन्थिल: स्वादुकण्टकः । कण्टपादो बहुफलो गोपघोट सुवद्रुम: ॥ ४५ ॥ मृदुफलो दन्तकान्गो यज्ञषियो ब्रह्मपादप: । पिण्डरोहिणक: पूतः किक्षिड्णी च त्रिपक्षधा ॥ ४६ ॥

8

गुणाः—विकृतोऽम्लो मधुर: पाकेडितिममधुरो लघु: । दीपन: कामला- सत्र: पाचन: पित्तनाश: ॥ ४६ ॥

9

( ११ ) मधुुक: : ( मधुुकम्, रेववती )

10

मधुको मधुमवृक्षस्तु मधुपृठीलो मधुसव: । गुडपुष्पो लोध्रपुष्पो वानप्रस्थोढ माधव: ॥ ४७ ॥

11

गुणाः—*मधुक मधुरं शीतं पित्तदाहशमपहनम् । *वातलं न तु दोपप्रं वीर्यपुत्रिवर्र्धनम् ॥ ४६ । वृहहणीयममह्यं च मधुक्कुसुमं गुरु । वातापितोष- मनं फलं तस्योपपदिश्रियते ॥ ४७ ॥

12

राजिनिषण्डावाप्रादिरेकाशो वर्गः—

13

मधुको मधुवृक्ष: स्व्यानमधपृठीलो मधुसव: । गुडपुष्पो लोध्रपुष्पो वानप्रस्थक्ष माधव: ॥ ५७ ॥

14

गुणाः—* * * ॥ ५८ ॥

15

जलद: : (मधुकविशेष: ) ॥ ५८ ॥

16

मधुकोऽन्यो द्वितीययस्त जलदो दीर्घपत्रक: । ह्रस्वपुष्पो: ह्रस्वादद्वु: गौड- कोढठ मधूलिका ॥ ४८ ॥ अन्य जलमघुकस्तु मधुपुष्पो जलाह्यक: । रस- पुष्पो दीर्घपत्रौ गौर्ण्डजो मधुपुष्पक: ॥ ४९ ॥

17

गुणाः—जेययो जलमघुकस्तु मधुरो तृणनानाश: । वृप्यो वान्तिहर: शिततो बलकारी रसायन: ॥ ५० ॥

18

१ ड. च. गोपकण्ट:: २ र. ड. 'वृक्ष: स्थानमघु' ' । ३ ग. 'त्रौ गौरार्खयो मधूलिका: । गु' । २३

1

१७८ धन्वन्तरीविनिघण्टुः [ आम्रादि:-

2

राजनिघण्ट्वामादिरेकादशो वर्ग:-

3

अन्य्यो जलमशकको मङ्गलयो दीर्घपपत्रको मधुपुष्पक । क्षौद्रप्रियः पत्तः कीरेष्टो गौरिकाक्षश्च ॥ ५९ ॥

4

गुणाः—मधुकपुष्पं मधुरं च वृष्यं हयं हिं पित्तविदाहारि । फलं च वातामयपित्तानाश येयं मधुक्द्रयमेवमेत्त ॥ ६० ॥

5

( १२ ) पीलुः ( पीलुकः )

6

पीलुः शीतलः सहस्रांशी धानी गुडफलोडपि च । विरेचनफलः शाकी इयामः करभवलबः ॥ ६१ ॥

7

गुणाः—रक्तपित्तहर पीलुः फलं कडु विपाकि च । अशो्रं वस्तिशमनं सक्हें कफवातजित् ॥ ६२ ॥ पीलुज्य च रसंं स्वादु गुल्माशोरं तु तीक्षณम् ।

8

राजनिघण्ट्वामादिरेकादशो वर्ग:-

9

पीलुः शीतलः सहस्रांशी धानी गुडफलस्तथा । विरेचनफलः शाकी इयामः करभवलबः ॥ ६१ ॥

10

गुणाः—अङ्ाहः कडुकः पीलुः पायायो मधुुरमक । सरः स्वादुःख गुल्माशार्शिशमनो दीपनः पर ॥ ६२ ॥ अन्य्यैवं वृहत्पीलुर्महापीलुर्महाफलः । राजपीलुर्महावृक्षो मधुपीलुः पदायः ॥ ६३ ॥

11

गुणाः—मधुरस्तु महापीलुवृक्ष्यो विपनानाशः । पित्तप्रशमनो रुच्य आम्रो दीपनीयक ॥ ६४ ॥

12

( १३ ) खर्जूरी । ( खर्ूरम् )

13

खर्जूरी तु खरस्कन्था पायाया मधुुरग्जा । दुष्प्रधर्पा दुुराहोानिः स्वादुमस्तका ॥ ६३ ॥

14

गुणाः—क्षतक्षयापह हयं शीतलं तर्पणं गुरु । रसे पाके च मधुरं खर्जूरां रक्तपित्तजित् ॥ ६४ ॥

15

राजनिघण्ट्वामादिरेकादशो वर्ग:-—

16

खर्जूरी तु खरस्कन्था दुष्प्रधर्पा दुुराहहा । निःश्रेणी च पायाया च यवनेशः हहारिंप्रया ॥ ६३ ॥

17

गुणाः—खर्जूरी तु पायाया च पका गैल्यपायका । पित्त्री कफदा चैव कृमिकृृष्यवृहहणी ॥ ६६ ॥

18

१ क. ड. रा रसा । दुं ।

1

९ पञ्चमो वर्ग: ] राजनिषघण्टुसहित: । १७९

2

दीप्या ( पिण्डखर्जूरीका ) ( खर्जूरीविशेषः ) ॥ ९ ॥

3

• दीपाया च पिण्डखर्जूरी स्थपिण्डा मधुसुवा । *फलपुष्पा स्वादुपिण्डा हृदयभक्ष रसाभिधा ॥ ६५ ॥

4

राजनिघण्टावाप्रादिरेकाशो वर्गः— * * ॥ ६७ ॥

5

तथा हन्या राजखर्जूरी राजपिण्डा नृपप्रिया । मुिनखर्जूरीका वन्या राजेशा रिपुसंपिता ॥ ६८ ॥

6

गुणाः—पिण्डखर्जूरीकायगुग्ं गौल्य स्वादे हिमि गुरु । पित्तदाहार््तवासप्रं श्रमहृदीर्वृद्धिवृद्धिम ॥ ६९ ॥ अन्यच—दह्रनी मधुुरास्पित्तशमनी तृष्णा- तिन्दोषपाहा शीतार् श्वासकफशोमोदयहरा संतर्णी पुष्टा । वहेर्मन््यकरी गुरुर्विपहरा हतया च दत्ते बलं स्निग्ध वीर्यविवर्धनी च कथा पिण्डारख्य- खर्जूरीका ॥ ७० ॥ मधुखर्जूरी त्वन्या मधुुककटिका च कोककर्किका । कण्ड- किनी मधुफलिका माधवी मधुुरा च मधुरखर्जूरी ॥ ७१ ॥

7

गुणाः—मधुरखर्जूरी मधुुरा वृप्या संतापवित्तशान्तकरी । शिरिरा च जन्तुक्री वहूवीर्यविवर्धने तनुते ॥ ७२ ॥ भूर्जूरी भुक्ता वसुधाखर्जूरीका च भूमिकर्जूरी ॥

8

गुणाः—भृखर्जूरी मधुुरा शिरिरा च विदाहपित्तहरा ॥ ७३ ॥

9

( १४ ) द्राक्षा ।

10

*द्राक्षा चारुफला कृष्ण प्रियाला तपसपिया । काश्मीरीका विनिर्दिष्ट रसाला करमर्दिका ॥ ९६ ॥

11

गुणाः—द्राक्षा हस्यररसा स्वर्या मधुुरा स्निग्धशीतलता । रक्तपित्तजर्श्वास- तृष्णादार्हक्षयापा ॥ ७७ ॥

12

राजनिषघण्टावाप्रादिरेकाशो वर्गः—

13

• | गुच्छफला रसाला च क्षेयामृतफला च सा ॥ ७४ ॥

14

गुणाः—द्राक्षाऽटिममधुराफला च शीता पित्तार्दाहजित् । मूत्रदोपहरा रूच्या वृप्या संतर्णी परा ॥ ७५ ॥

15

✓ उत्तरापथिका( द्राक्षविशेष ) ॥ १० ॥

16

उत्तरापथिका प्रोक्ता कपिला सा फलोत्चमा । स्वादुपका मधुरसा मृद्याका गोस्तनी स्मृता ॥ ८६ ॥

17

१ क. द. व. 'हस्तमाप' । २ क. हरद्ग ।

1

१६० धन्वन्तरीर्निधिघण्डः— [ आगनादि:-

2

गुणाः—मृदुका मधुरा स्िगधा सीता वृष्या तु लोमनी । रक्तानिलश्वास-कासभ्रमत्रृष्णाजवरपहा ॥ ६९ ||

3

राजनिघण्ट्वामादिरेकादश वर्गः—

4

अन्या कपल्द्राक्षा मृदुका गोस्तनी च कपलफला । अमृतरसा दीर्घ-फला मधुवल्ली मधुफला मधूली च ॥ ७६ || हरिता च हारदूरा सुफला मृदी हिमाोच्चपथिका । हैमवती शतवीर्या कश्मीरी गजराजमहिणिता ॥ ७७ ||

5

गुणाः—गोस्तनी मधुरा शीता हत्या च मर्दहर्णी । दाहहमूज्वरश्वासुत्-पाहनासिनी ॥ ७८ || अन्य सा काकालीद्राक्ष जम्बुका च फलोत्तमा । लघुद्राक्षा च निर्वीजा सुवृता रचिकरिणी ॥ ७९ ||

6

गुणाः—शिशिराश्वासह्लानासिनी जनवल्लभा । द्राक्षाविशेषषेगुणः—द्राक्षा-वालफलं कट्टष्णविपदं पित्तादोपमं मध्ये चाम्लसं रसान्तरगते रचयति-वृद्धिदम् । पकं चेन्मुरं तथा स्मसहितं तृष्णापितचपपहग्ध पकं शुक्लतमं श्रार्थिशमने संतर्पण पुष्टिम। ८० ॥ अपर च—सीता पित्तादोपमं दयमति मधुरा स्िगपाकाण्डरुचया चक्षप्या श्वासकाश्रमवमिशमनी शोफतृष्णाजव-रत्ती । दाहह्यामभ्रममादीनपनयति परा तर्पिणी पक्षष्का द्राक्षा सुक्ष्णवीर्या-नापि मदनकलकेलिद्राक्षान्िवधते ॥ ८१ ||

7

(१५) आक्षोडः ( अखण्डः )

8

आक्षोडः पार्वतीस्य फलस्रेहो गुडालाशश्रย । कीरेटः कर्र्पलालक्ष स्वादुमज्जा पृठच्छदः ॥ ६० ||

9

गुणाः—आक्षोडकः स्वादुरसो मधुरः पुष्टदायक । पित्तश्लेष्मररो रूक्षः स्ग्धोषो गुरुवृहणः ॥ ६१ ||

10

राजनिघण्ट्वामादिरेकादश वर्गः—

11

अक्षोटः पार्वतीस्य फलस्रेहो गुडालाशय । कीरेटः कन्न्दलालक्षमधमज्जा वृहच्छदः ॥ ८२ ||

12

गुणाः—अक्षोटो मधुरो बल्यः स्ग्धोषोण वातापित्तजित् । रक्तदोपमशमनः-शीतलः कफककोपनः ॥ ८३ ||

13

(१६) परुपकम् ।

14

परूपकं पर मोक्तं नीलवर्णं परारावम् । परिमण्डलर्भ्यास्ति परूपं चापि नामतः ॥ ६७ ||

15

† 'खिसमिस' 'विनदाना' 'वेदाणा' इति व्याता ।

16

१ छ. ण, नीलपर्ण । २ ड. छ छ. ण, परापरम् । ३ मळ्यायास्ति ।

1

६ पञ्चमो वर्ग: ] राजनिघण्टणुसहित: । १८४

2

गुणा:-—परुपफलं चाम्लं वातत्रं पिच्छकृदुुरु । तदेव पकं मधुुर वातपित्तर्हणम् ॥ ६३ ॥

3

राजनिघण्टावामादिरेकादशो वर्गः—

4

परुपकं नीलपर्णं गिरिपीलु परावरम् । नीलममण्डमलपास्ति परुपं च पररुस्तथा ॥ ८४ ॥

5

गुणा:-—परुपमलं कडुकं कफार्तिजिप्तातापपह तत्फलमेव पित्तम् । सोपणं च पकं मधुर रुचिप्रदं पित्तापह शोफहरं च पीतम् ॥ ८५ ॥

6

( १७ ) तूलम् ।

7

तूलं तन्दं च यूप च क्रुकं ब्रह्मकाष्टकम् । ब्रह्मदारु ब्राह्मणेणं ब्रह्मण्यं ब्रह्मचारिनम् ॥ ८६ ॥

8

गुणा:-—तुलस्य च फले स्वादु वलवर्णाृद्धिकृत् । तूलं तु मधुुराम्लं स्यातातपित्तहरं परम् ॥ ८६ ॥ दाहप्रशमनं तृप्तं कायाय कफनाशम् ।

9

राजनिघण्टाणि प्रभद्रादिनर्नवमो वर्गः—

10

तूलं तन्दं ब्रह्मकाष्टं ब्राह्मणेणं च यूपकं । ब्रह्मदारु सुपुष्पं च सुुरूपं नीलवृन्तम् ॥ ८७ ॥ क्रुकं विपाक च मृदुसारं द्विव्रहितम्

11

गुणा:-—तूलं तु मधुुराम्लं स्यातातपित्तहरं सरम् । * ॥ ८७ ॥

12

( १८ ) पालेवतम् ।

13

पालेवतं रैवतं जेयेमारवेतं तथा । महापालेवं चोक्क रक्तपालेवं यथा ॥ ६६ ॥ पालेवं स्ितं पुष्स्तिन्दुकाभफलं मम् । अन्यमाणवणकं जेयेयं महापालेवं यथा ॥ ६७ ॥

14

गुणा:-—पालेवतं तु मधुरं स्िगर्ग्धं ह्यं समीरिजित् ।

15

राजनिघण्टावामादिरेकादशो वर्गः—

16

पारवेवतं तु रैवतमारवेतक च किंश्च रैवतकम् । मधुफलममृताफलार्यं पारे वतक च सहाहम् ॥ ८८ ॥

17

गुणा:-—पारवेवतं तु मधुरं कृमिवातहारी वृपयं तृपाजवरविदाहरं च ह्यम् । ऊर्ध्वभ्रममविषविनाशकारि स्िगग्ध च रच्यमुदितितं बहुवीर्यदायाय ॥ ८९ ॥

18

महापारवेवतं चान््यस्वर्णपarevतं तथा । सांम्राणिजं खखारिकं च रक्करैवतकं व तत् ॥ ९० ॥ वृृहपारवेवतं प्रोक्तं द्वीपसं द्वीपक्षजरी ।

19

१ क. ड. 'तले' गुरु । २ क. ड. दैवतक । ३ ज. सत्राउनी ।

1

१८२ धन्वन्तरीयिनिघण्डुः— [ आगमादि:-

2

गुणाः—महापारेतं गैल्यं वलकृतपुष्टवर्धनम् । वृक्ष्यं मूर््जवरज्ञं च पूर्वा्वाकाधिकं गुणः ॥ ९१ ||

3

( १९ ) तालः: | (तालम्, टाडः: )

4

तालो ध्वजद्रुमम: प्राश्रुर्ग्रीर्स्कन्थो दुरार्हः । तृणराजो दीर्घतर्लेखयपत्र द्वमेशरः ॥ ६८ ||

5

गुणाः—फलं स्वादुरसं पाके तालजं गुरु पित्तजित् । तक्ष्रीजं स्वादु पाके तु मूलं स्याद्रक्तपितजित् ॥ ६९ ||

6

राजनिघण्ट्टै प्रभ्रादिदिर्नवमो वर्गः—

7

तालस्तालद्दुम: पात्री दीर्घस्कन्थो ध्वजद्रुमः । तृणराजो मधुरसो मदाक्ष्यो दीर्घपादप: ॥ ९२ ॥ चिरायुस्तुरराजश्च गजभक्षो हढच्छदः दीर्घपत्रो गुच्छपत्रोड्यासवद्विशक्ष पौडः ॥ ९३ ||

8

गुणाः—तालक्ष मधुरः शीतपित्तदहशमप:। सरश कफपिप्तत्रो मदकृद्हाहोपनुत् ॥ ९६ ||

9

राजनिघण्ट्टै प्रभ्रादिदिर्नवमो वर्गः—

10

श्रीतालः: | (तालविशेष ) ॥ १११ ||

11

श्रीतालो मधुतालक्ष लक्ष्मीतालो मृदुच्छदः । विशालपत्रो लेखार्हो मपीले ह्यददलस्तथा ॥ ९९ ॥ शिरलपत्रक्षैव याम्योद्वीतो नवाहयः ।

12

गुणाः—श्रीतालो मधुरोऽयन्तमीपचय कपायकः । पित्तजितकफकारी च वातमीपत्रकोपयेत् ॥ ९४ ||

13

राजनिघण्ट्टै प्रभ्रादिदिर्नवमो वर्गः—

14

हिन्तालः: | (तालविशेष ) ॥ १२ ||

15

हिन्तालः: स्थूलतालक्ष वक्रपत्र्रो वृहद्दल । गर्भर्भावी लतातालो भीपणो बहुकुटक: ॥ ९७ ॥ स्थिरपत्रो द्विधालेखय: शिरपात्र: स्थिराञ्घिश: । अम्लसारो वृहताल: स्याचतुर्र्धाभि: ॥ ९८ ||

16

गुणाः—हिन्तालो मधुरामक्ष कफकृतपित्तदाहानुत् । श्रमतृष्णाणपाहारी च शिरिशरो वातोदपानुत् ॥ ९९ ||

17

माड: : (तालविशेष ) ॥ १३ ||

18

• माण्डो माण्डुद्मो दीर्घर्भो ध्वजवृक्षो वितानक: । मद्यदुम्मो मोहकारी मद्दुर्जुरद्धा ॥ ७० ॥

19

१ क. ड. । तु । बीजं तु स्वादुपाक्ये्यानममूलं तु रक्त ।

1

१६४ धन्वन्तरीनिघण्टण्डु— [ आ्रादिः :-

2

*खुवरं नालिकेरस्य स्निग्धं गुरु च च दुर्जरम् । दाहवविष्टम्भदं रुच्यं बलवीर्य- विवर्धनम् ॥ १०९ ||

3

× मधुनारिकेकोऽन्या मधुवीकफलक्ष मधुफलोनोऽशितजफलः । माषिकिक- फलो मृदुफलो बहुकचर्भो हस्तफलक्ष वसुगणिताः ॥ ११० ॥

4

गुणाः—मधुरं मधुनालिकेरमुक्तं शिशिरं दाहतुपापितपिच्छहरि । बलपुष्टि- करं च कान्तिमस्यायं कुरुते वीर्यविवर्धनं च रुच्यम् ॥ १११ ॥ अपि च— मधुवीकं नारिकेरीफलतिममधुरं दुर्जेर् जन्न्तुकारि स्निग्धं वातातिसारश्रमश- नमथ ध्वंसनं वाहिदीप्तै । आमश्लेष््यप्रकोपं जनयति कुरुते चारुकान्ति बलं च स्थैर्य प्रचदनकलावर्धने पित्तनाशम् ॥ १२२ ॥

5

( २२ ) वटः ( यथा )

6

वटो रक्तफलः शुष्णी न्यग्रोधः स्कन्धजो ध्रुवः । क्षरी वैश्ववणवावासो बहु- पादोः वनस्पतिः ॥ ७६ ॥

7

गुणाः—वटः शीतः कपायाथ स्तम्बनौ रूक्षणात्मककः । तथा तृणाछर्दि- मूर्क्करक्तपित्तविनाशन ॥ ७७ ॥

8

राजनिघण्ट्वामा्रादिकेकाशो वर्गः—

9

स्याद्यथ वटो जटालो न्यग्रोधो रोहिणोऽरोही च । विटपी रक्तफलक्ष स्कन्धरुहो मण्डली महाचाय ॥ ११३ ॥ शुष्ठी यक्षावासो यक्षतरः पाद्रो- हिनो नील । क्षरी शिफारहः स्याद्रहुपतः सतु वनस्पतिनर्भवः ॥१४॥

10

गुणाः—वटः कपायो मधुरः शिशिरः कफपित्त् । ज्वरदाहतुपामोह- वृणशोफपपहारक ॥ ११५ ॥

11

† नदीवटो यज्ञवृक्षः सिद्धार्थो वटको वटी । अमरा सञ्नी चैव क्षरी- काष्टा च कीर्तिता ॥ ११६ ॥

12

गुणाः—वटी कपायमधुरा शिशिरा पित्तहारिणी । दाहतुष्णाश्रमवासवि- छ्दिर्शमनी परा ॥ १७ ॥

13

( २३ ) पिप्पलः । ( अश्वत्थः ) (पुष्ट्यम् )

14

पिप्पलः केकेशावासश्लपपत्रः पवित्रकः । मण्डलयः इ्याममलोऽश्वत्तो बोधि-

15

• 'खुवरम् ' खोवरे इति न्यायातम । + ' 'मधुिनारिकेरकः ' मोहाचा नारळ इति खयाते । † 'नदीवटः ' नदीवड इति खयाते ।

16

१ ज. खर्जें । ट. खर्बं । २ ज. ट. 'लोऽक्षितित' । ३ ग. दुमः । ४ क. ड. 'नो रुक्षणो गुरुः । त* ।

1

९ पञ्चमो वर्गः राजिनिघन्तुसहित:। १६९

2

वृक्षो गजाशनः ॥ ७८ ॥ श्रीमान्क्षीरुद्रमो विमः शुभदः इयामलच्छद्ः । पिप्पलो गुह्यपत्रुसेव्यः सत्यः शुचिद्रुम ॥ ७९ ॥ चैत्यदुमो वन््यवृक्षन्द्रकरहितादयः

3

गुणाः—अश्वथोदपि स्मृतस्तद्वृक्तपित्तफाहः ॥ ८० ॥

4

राजिनिघण्टवाम्रादिरेकादशो वर्गः—

5

अश्वथशाच्युतावासश्लपपत्र: पवित्रित्रक । शुभदो वोधिरवृक्ष याष्ठिको गजभक्षकः ॥ ११८ ॥ श्रीमान्क्षीरुद्रमो विम्रो मङ्गल्य इयामलक्ष सः । पिप्पलो गुह्यपत्रक्ष सेव्यः सत्यः शुचिद्रुम । चैत्यदुमो धर्मवृक्षन्द्रकरमितादयः ॥ ११९ ॥

6

गुणाः—पिप्पल: सुमथुरस्तु कपायः शीतललक्ष कफपित्तविनाशी । रक्तदाहशमन स हि सयौ यौनिदोपोहरणं किल पकः ॥१२०॥ अन्यच—अश्वथवृक्षस्य फलानानि पकाननीव हत्यानि च शीतलानि । कुर्वान्ति पितासावविपापार्तंदोहं विच्छिर्र्देशोपारुचोपननाशम् ॥ १२१ ॥

7

अश्वथथी लघुपत्री स्यात्यापवित्रा हस्तपत्रिका । पिप्पलिक वनस्था च क्षुद्रा चाश्वथसंनिभा ॥ १२२ ॥

8

गुणाः—अश्वथिका तु मधुरा कपाया चासापपित्तजित् । विपदाहप्रशमनी गुर्विणया हितकारिणी ॥ १२३ ॥

9

( २४ ) प्लक्षः । (उत्तरा )

10

प्लक्ष: कपीत:: शृंगी सुपार्श्वशर्दर्शनः । प्रवकः गर्भाण्डक्ष कण्डलुवटपवः ॥ ८१ ॥

11

गुणाः —प्लक्षः कडुकपायक्ष शीतल रक्तपित्तजित् । मूर्ध्िशमप्रलापांश हरेत्तक्षः विशेषतः ॥ ८२ ॥

12

राजिनिघण्टवाम्रादिरेकादशो वर्गः—

13

प्लक्ष: कपीतित: क्षीरी सुपार्वाण्डथ कण्डलुः । शृंगी वरोहशावी च गर्भाण्डः कपीतकः ॥ १२४ ॥ हट्टमग्रहः प्रवकः प्रवृञक्ष महावलः । प्लक्षै वापरो हस्तव सुशीतः शीतलवीर्यक ॥ १२५ ॥ पुण्डो महावरोहश्च हस्तपर्णस्तु पिम्परपरि । हिदुरो मङ्गलछायो यो नेत्रक्रमभिः ॥ १२६ ॥

14

गुणाः—प्लक्षः कडुकपायक्ष शिशिरो रक्तोपसजित् । मूर्ध्िशमप्रलापपन्नो हस्तपक्षो विशेषशकः ॥ १२७ ॥

15

( २५ ) जम्बूः : ( रोहिणी )

16

जम्बवः सुराभिपत्रा च राजजम्बमर्हाफल: । सुरभी स्यानमहाजम्बमर्हा-

1

१८६ धन्वन्तरीनिघण्टुः— [आनादिः:-

2

स्कन्धा प्रकीर्ता ॥ ८३ ॥ बेतसी काकजमबूष नादेयी शीतवल्भा । भमरेष्टा नीलवर्णा द्विती जम्बुरुच्यते ॥ ८४ ॥

3

जम्बूदगुणणाः—जम्बवं वातलं ग्राहि स्वादद्म्लं कर्फवाताजित् । हुकण्-घर्षणं चान्यकपायं क्षुद्राजम्बवम् ॥ ८९ ॥

4

राजनिघण्टावाप्रादिरेकादशो वर्गः—

5

जम्बूस्तु सुुरभिपत्र नीलफला यामला महास्कन्धा । राजार्ह राजफला शुक्रप्रिया मेयमोदिनी न नवाहा ॥ १२८ ॥

6

गुणाः—जम्ब्रोः कपायमशुरा श्रमपित्ताहकण्ार्तशोषशमनी कृमिदोष-ह्री । श्वातिसारकफकासविनशानी च विष्टम्भनी भवति रोचन-पाचनी च ॥ १२९ ॥ महाजम्बू राजजम्बूः स्वर्णमाता महाफला । शुक्रप्रिया कोकिलेष्टा नीला वृृहफल ॥ १३० ॥

7

गुणाः—महाजम्बरूष्णा समधुरकपाया श्रमरा निररसत्यास्यास्थयं क्षटिटि जडिमिमानं स्वरकरी । विधत्ते विष्टम्भं शमयति च शोषं वितनुते श्रमातीसा-र्ति श्वासितकफकासप्रमनम् ॥ १३१ ॥ +काकजमबूः काकफला नादेयी काकवल्भा । भृष्टा काकनीला च ध्वांशजम्बर्धनप्रिया ॥ १३२ ॥

8

गुणाः—काकजमबूः कपायाम्ला पाके तु मधुरा दाहशमातिसारसनी वीर्यपुष्टिवलप्रदा ॥ १३३ ॥ अन्या च *भूमजम्बृहहस्तफला भृजववल्भा हस्ता । भृजवमर्भमरेष्टा पिकमक्ष कापजमबूष् ॥ १३४ ॥

9

गुणाः—भूमिजम्बूः कपया च मधुरा श्रेष्म्पचितन्नत् । हया संग्राहितहुकण् दोपणी वीर्यपुष्टि ॥ १३५ ॥

10

( २६ ) उडुम्बरः ( कृतिका )

11

*उडुम्बरः क्षीरवृक्षो हेममदुग्धः सदाफतः । अपपुष्पससंन्धो यज्ञाः शीतवल्कल ॥ ८६ ॥

12

गुणाः—*उडुम्बरं कपायं स्याप्तकं तु मधुरुरां हिमम् । *कृमिकृत्पिटरत्तक्रं मूर्ढाहतनुपापहम् ॥ ७७ ॥

13

राजनिघण्टावाप्रादिरेकादशो वर्गः—

14

*| कालस्कान्धो यज्ञयोगो यज्ञिय: सुप्रतिष्ठितः॥ १३६॥ शीतवल्को जन्न्तु-फलः पुष्पशून्यः पवित्रकः । सौम्यः शीतलफलशेति मधुसंसञः समीरितः॥ १३७॥

15

× काकजमबूः 'नदार्तिजंबु' इति ह्यातते ।

16

• भूमिजम्बः 'क्षुद्रजंब' इति ह्यातते ।

17

१ क. ड. 'फर्पत्ति' ।

1

९ पष्मो वर्ग: ] राजनिघण्टदुसाहित: । १६७

2

गुणा:—* * ॥ १३८ ॥

3

अपि च—दौदुम्बरं फलमतीव हिं सुपकं पित्तापहं च मधुर श्रमशोफहारि । आयं कशायमतिदीपनरोचनं च मांसय वृद्धिकरसमाविकारि ॥ १३९ ॥ नद्यदुम्बारिका चान्या लघुपुत्रफला तथा । लघुहेमदुद्या प्रोक्ता लघुपर्ध्वसदाफला ॥ १४० ॥ लघ्वादुम्बराद्या स्यान्नाणाहा च प्रकीर्र्ता ।

4

गुणा:—रसववीर्यविपाककेषु किञ्चल्ल्यूना च पूर्वतः ॥ १४? ॥

5

(२७) काकोदुम्बारिका ।

6

काकोदुम्बारिका फलगू राजफल्लघु; शिवाटिका । फल्गुनी फल्ैसंभारी मलयुश्चिरत्रभेपजा ॥ ८८ ॥

7

गुणा:—काकोदुम्बारिका ग्राहिककण्डकुत्रत्रणापहा । रक्तपित्तहरा शोफपाण्डु-श्रेष्म्हरा च सा ॥८९ ॥ अन्यच—काकोदुम्बारिका शीता पाके गौलड्याल्मिका कदु: त्वगदोपरक्तपितच्छ्री तत्तफलं चातिसारहहत् ॥ ९० ॥

8

राजनिघण्ट्वामादिरेकादशो वर्ग:—

9

कृष्णोदुम्बारिका चान्या खरपत्री च राजिका । उदुम्बरी च कठिना कुष्त्रीणी फल्गुवाटिका॥१४२॥ अजाखी फल्गुनी चैव मलयुश्चित्रभेपजा । काकोदुम्बारिका चैव ध्वाक्षनामनी त्रयोश ॥ १४३ ॥

10

गुणा:—काकोदुम्बारिका शीता पका गौलड्याल्मिका कदु: त्वगदोपपित्तर-कन्द्री तद्लकं चातिसारसज्त् ॥ १४४ ॥ उदुम्बर्त्वचा शीता कपाया वृणना-शिनी । गुर्विणी गर्भसंरक्षे हिता स्तन्यप्रदायिनी ॥ १४५ ॥

11

(२८) क्षीरी (क्षरीका, क्षिरणी )

12

क्षيري चोक्तस्तु राजजन्य: स क्षीरशुष्को नृप: राजदानो वृद्धस्कन्ध: कपीष्टः प्रियदर्शन: ॥ ९१ ॥

13

गुणा:—राजदानो रसे स्वादु: पाकेऽम्ल: शीतलस्थथा । रुचिकारी भवे- द्वातनानाशत्र प्रकीर्र्ित: ॥ ९२ ॥ * राजदानी तु मधुरा पित्तहद्दुर्तर्पणी । वृण्या स्थौल्यकरी हद्या सुस्ग्धधा मेनानाशकृत् ॥ ९३ ॥

14

राजनिघण्ट्वामादिरेकादशो वर्ग:—

15

राजदानो राजफल्ल: क्षीरवृक्षो नृपदुष्म । निम्बबीजो मधुफल्ल: कपीष्टो मा माधवोद्रव: ॥ १४६ ॥ क्षीरी गुच्छफल्ल: प्रोक्त: शुकेष्टो राजवल्लभ: श्रीफ-लोऽठ वृद्धस्कन्ध: क्षीरशुक्ल्पपक्षधा ॥ १४७ ॥

16

१ ग. लकान्तारी ।

1

१८८ धन्वन्तरीยนिघण्टुः— [ आम्नादि:-

2

गुणा:— * | * || १४८ ||

3

( २९ ) श्रेष्ठमतकः

4

श्रेष्ठष्टमतकः कर्बुदारः पिच्छल� लेखासार्तकः शेलुः शैलर्वाध्वीरः शापितो द्विजुकितसितः ॥ ९४ ||

5

गुणा:—श्रेष्ठमतको हिमः स्वादु सयादुक्षः पिच्छलः शुचः ।

6

राजनिघण्टवाम्रादिरेकाशो वर्गः—

7

श्रेष्ठमतको वाहुवीरः पिच्छल� द्विजुकसितः । शेलुः शीतलफलः शीतलः शाकटः कर्बुदारकः ॥ १४८ ॥ भूत्दुमो गन्धपुष्पः खयात एकदाशहायः ।

8

गुणा:—श्रेष्ठमतकः कटुहिमो मधुरः कपायः स्वादुःख पाचनकर कृमिषु लहरी । आमासदोपफलोरोधयवत्रार्तिविस्फोटशान्तिकरणः कफकाकरकथ ॥ १४९ ॥

9

राजनिघण्टवाम्रादिरेकाशो वर्गः—

10

भूक्बर्बुदारः ( श्रेष्ठमतकविशेषः ) ॥ १४ ॥

11

भूक्बर्बुदारक्षन्यः शुलुश्रेष्ठमतकस्तथा । मशेल्लुघुशुषु पिच्छल� लघुपू वर्कः ॥ १६० ॥ लघुशीतः सूक्ष्मफलो लघुभूतद््रमशः सः ।

12

गुणा:—भूक्बर्बुदारो मधुरः कृमिदोपविनाशः । वातप्रकोपनः किञ्चित शीतः स्वर्णमात्रक ॥ १६१ ॥

13

( ३० ) शमी ( धनिषा )

14

शमी शङ्कुफला तुङ्शा केसहस्त्री शिवाफला । ईशानी शंक्री लक्ष्मीर्मी ज्वल्या पापनाशिनी ॥ ९९ ॥

15

गुणा:—शमीफलं गुरु स्वादु रूकोष्णं केशाशानम् ।

16

राजनिघण्टौ शालमयादिष्टमो वर्गः—

17

शमी शान्ता तुङ्शा कचनरिपुफला केसमथनी शिवेशा नौर्क्ष्मीस्तपतननुष्टा शुभकरी । हविर्गन्ध्या मेष््या दूरितशमनी शङ्ङ्कुफालिका सुभद्रा मण्डल्याया सुरभि । रथ शापपशमनी ॥ १६२ ॥ भद्राऽयथ शंक्री जेया केसहस्त्री शिवाफला । सुपुत्रा सुखदा चैव चैव जेया पचदशहाहया ॥ १६३ ॥

18

गुणा:—शमी रूक्षा कपाया च रक्तपातििसारजित् । तत्तफलं तु गुरु स्वादु तिक्कोष्णं केशाशानम् ॥ १६४ ॥ द्वितीया तु शमी शान्ता शुभा भद्राऽपरा-िता । जया च विजया चैव पूर्वात्तङ्गगुणसंयुता ॥ १६६ ॥

19

१ ख. 'टकमम्। शे° २ ख. 'लुर्वाध्वीरः शा' ।

1

५ पंचमो वर्ग: | राजनिघण्डुसहित: | १८९

2

( ३१ ) बदरम् ( कोल्म् )

3

बदरं कोलक कोलं सौवीरं फिनिलं कुहम् । कर्कुकं गुडफलं वाळेष्टं फलौैशिरः ॥ १६ ॥

4

गुणा:—कर्कुककोलबवदरमलं वातकफापहम् । पक्ं पित्तानिलहरं स्निग्धं च मधुरं रस्ते ॥ १७७ ॥ पुरातनं हृष्टशमनमामत्रं दीपन लघु । सौवीरबदरं स्निग्धं मधुरं वातापितजित् ॥ १८ ॥

5

राजनिघण्टावाश्रादिकादशो वर्ग:—

6

बदरो वदरी कोल: कर्कनू: फिनिल: स्मृतितः । सौवीरको गुडफलो वाळेष्ट: फलौैशिरः ॥ १६ ॥ द्वद्बीजो हृष्टफल: कण्टकी वक्रकण्टक: । सुवीज: सुफतः: स्वच्छ: स प्रोक्त: स्मृतिसंवित: ॥ १७ ॥

7

गुणा:—बदरं मधुरं कायायमलं परिपकं मधुराम्मुष्णमेत् । कफकृतपच-नातिसाररक्तमशोपार्तिविनाशनं च रुच्यम् ॥ १८ ॥ बदरस्य पत्रलेपोह ज्वर्दाहविनाशन: । त्वचा चा विस्फोटशमनी वीजं नेत्रत्रायमपपहम् ॥ १९ ॥ राजबदरो नृपशो नृपवदरो राजवलभमौ। । पृष्टफलनुवीजो मधुरफलो राज-कोल्थ ॥ १६ ॥

8

गुणा:—राजबदकर: समधुर: शिशिरो दार्हाच्च्पितवातहरः । वृपक्ष वीर्द्यावृद्धि कुरोते शोपश्रं हरते ॥ १६१ ॥ भूवदरी क्षितिवदरी वल्लीवदरी च वदरीवल्ही च । बहुफलिका लघुवदरी बदरफली सूष्मवदरी च ॥ १६२ ॥

9

गुणा:—भूवदरी मधुराढम्ला कफतविकहारिणी पथया । दीपनपाच-नक्री किञ्चित्तवासस्कारिणी रुचया ॥ १६३ ॥ सूष्मफलो बदरोऽन्याजो बहु-कण्ट:: सूष्मपत्रको दुस्पर्शो: । मधुर: शवराहार: शिखिप्रियमौहै निर्दिष्ट: ॥ १६४ ॥

10

गुणा:—लघुवदरं मधुराम्लं पक्ं कफवातानाशनं रुच्यम् । स्निग्धं तु जन्तु-कारकीमीपितत्तार्दाहशोपनम् ॥ १६५ ॥

11

( ३२ ) कीर: ( कीरम् )

12

करीरो गुर्ढपत्रक्ष शाकुपुष्पो मृदुफल: । ग्रन्थिस्तीक्षणसारक्ष चक्रकस्ती-णकण्टक: ॥ १९ ॥

13

गुणा:—वातश्क्लेपहं रुच्यं कट्षणं गुद्कीलजित् । कीरमाधमानकरं रुचि-

14

२ क. ड. गुच्छपत्रक्ष ।

1

१९० धन्वन्तरीनिघघण्टु— [ आपनादिः:-

2

कृत्त्वादुतित्तकम् ॥ १०० ॥ अन्यच—करीराक्षपलूनि त्रिणि स्नन्यफफलानि च । स्वादुित्तिककटृष्णामि कफवाततहरणि च ॥ १०१ ॥

3

राजिनिषण्टौ शालमल्यादिदष्टमो वर्गः—

4

निष्पत्रकः कीरक्ष कीरग्रन्थिलस्थता । क्रुकरो गूढपत्रक्ष करकतीक्ष कण्टकः ॥ १६६ ॥

5

गुणाः—करीरमाध्यमानकर कपायं कृष्ण्णमेतत्कफकारि भुरि । शवासानि लारोचकसर्वशूलविच्छार्द्विज्वत्रणदोपहारि ॥ १६७ ॥

6

( ३३ ) करमर्दकम्

7

करमर्दकाविशिष्टं सुषेणं पाणिमर्दकम् । करामलं करमर्दे च कृष्णपाकफलं मतम् ॥ १०२ ॥

8

गुणाः—अम्लं तृणपाहरं रुक्य पित्तकरमर्दकम् । पकं च मधुर शीतलं रक्तचित्रहरं मतम् ॥ १०३ ॥

9

राजिनिषण्टवाम्रादिरेकाशो वर्गः—

10

करमर्दः सुषेणश्च कराम्लः करमर्दकः । आविग्रः पाणिमर्दर्श कृष्णपाक फलो मुनिः ॥ १६८ ॥

11

गुणाः—करमर्दः सत्त्काम्लो बालो दीपनदाहकः । पक्षिदोषशमनोर्चितचित्र विपनाशानः ॥ १६९ ॥

12

( ३४ ) कदम्बवः । ( नीपकक: ) ( शततारका )

13

कदम्बो वृत्तपुष्पक्ष नीपस्तु ललनाप्रियः । कादम्बर्येज्वृक्षोऽभ्यः सुवासः कर्णपूरक ॥ १०४ ॥ धारकाकदम्बः प्राष्टव्यः कादम्बर्यो हरिप्रियसः । नीपो धूलि-कदम्बोऽन्य सुवासो वृत्तपुष्पकः ॥ १०५ ॥

14

गुणाः—कदम्बवस्तु कपायः स्याद्यासः शतो गुणष्पि च । तृणसरोहणक्षायि कासदाहविपापहः ॥ १०६ ॥

15

राजिनिषण्टौ प्रभदार्दििनवमो वर्गः—

16

कदम्बो वृत्तपुष्पक्ष सुरभर्ललनाप्रियः । कादम्बर्येः सिन्धुपुष्पो मद्याद्यः कर्णपूरक ॥ १७० ॥

17

गुणाः—कदम्बवस्तिक्कटुकः कपायो वातानाशनः । शीतलः कफपित्चर्ति-नाशनः शुक्रवर्धनः॥ १७१।॥ धारकाकदम्बः प्राष्टव्यः पुलकी भृग्वषभभः । मेgha-गमप्रियो नीपः प्राष्टणेण्य कदम्बकः ॥ १७२ ॥ धूलीकदम्बः क्रुकप्रसूतः:

18

१ ड. छ. चम्बर्येः सिन्धुपुष्पो मद्याद्य: क १ २ ड ।

6

६ पंचमा वर्गः । राजिनिघण्डुसहित: । १९१

7

परागपुष्पो बलभद्रसञ्जकः वसन्तपुष्पो मकरनन्दवासो मृहृमियो रेणुदम्बकोऽष्टौ ॥ १७३ ॥ भूमिकदम्भो भुिनम्भो भूमिजो मृगजलभः । लघुपुष्पो वृत्तपुष्पो विपन्न्रो तृणहारकः ॥ १७४ ॥

8

कदम्बत्रयगुणा:—त्रिकदम्ब्वा कटडुवर्णा विषषोफहरा हिमा । कपाया-सितपञ्चचित्र्रा वीर्यसृद्धिकरा परा: ॥ १७५ ॥

9

( ३५ ) करञ्जः

10

करञ्जो नक्षमालक्ष पृथतिकशिरिवल्लवकः । वृत्तपर्णः करञ्जोऽन्या: प्रकीर्यौ गौर एव च ॥ १७७ ॥

11

गुणा:—करञ्शोष्णोणिक्त: स्यात्कफप्तासदोपदित् । तृणपृहुकर्मीहनन्ति भूतत्रगो योनिरोगहा ॥ १०८ ॥ चिरविलव: करञ्क्ष तीक्ष्रो वातकफपहह: ।

12

राजिनिघण्डौ प्रभ्रादिनर्वमो वर्ग:—

13

करञ्जो नक्षमालक्ष पृथतिकशिरिवल्लकः । पूतिपर्ण्यो वृद्धफलो रोचनक्ष प्रकीर्यक: ॥ १७६ ॥

14

गुणा:—करञ्जो कडुरुष्णश्च चक्षुष्यो वातानानाशन: । तस्य स्रेहोऽतिस्ङ्गगन्ध वातत्र:: स्थिरर्दीसिद्धि: ॥ १७७ ॥ अन्य्यो वृत्तकरञ्ज: स्यात्प्रकीर्यौ घृतपर्र्णक: । स्ङ्गघपत्रस्तपवी च विपारिथ विरोचन: ॥ १७८ ॥

15

गुणा:—वृत्तकरञ्ज: कट्ट्णो वातहृद्तृणनाश: । सर्वत्त्वदोषशमनो विपस्पर्र्विनानाश: ॥ १७९ ॥

16

उदकीर्ये: ( करञ्जविशेष: ) ॥ ९५ ॥

17

उदकीर्येस्तुतीयोऽन्या: पद्ग्रन्थो हस्तिचारिणी । मदहस्तििनिका रोही हस्तिरोहणक: प्रिय: ॥ १०९ ॥

18

राजिनिघण्डौ प्रभ्रादिनर्वमो वर्ग:—

19

प्रकीर्यौ रजनीपुष्प: सुमना: पृथतिकर्णिक: । पूतिककरञ्ज: कैडर्ये: कलमलक्ष सप्तमा ॥ १८० ॥

20

अञ्ञारवल्लिका ( करञ्जविशेष: ) ॥ ११६ ॥

21

अञ्ञारवल्लिकाऽमष्टा काक्रीौ कौकाभाण्डिका । वायव्या कालमकाभेदा बाक्यवह्यपि चच्यते ॥ ११० ॥

22

गुणा:—*महाकरञ्जितस्तिक्कोण: कटुकको विपनाशन: । *कण्डुविर्चिकाकु-हृत्वदोषप्रणनाशन: ॥ १११ ॥

23

१ ड. पृतिपत्रक: २ क. ड. 'वल्ली शाम्भ' ग. 'वल्ली शार्दूल काक' । ३ क. ख. ड. करभाण्डिका। ।

1

१९२ धन्वन्तरीยนिघण्टुः— [ आम्रादि:- ]

2

राजनिघण्टौ प्रभ्रादिर्नवममो वर्गः—

3

जेयो महाकरञ्योऽन्यःहग्रन्थो हस्तिचारिणी । उदकीर्यों विषप्री च काकाक्री मदहस्ततिनी ॥ १८१ ॥ अञ्जारावली शारार्ष्ठ मधुसत्ता वमायिनी(? ) । हस्तिरोहणकश्चैव जेयो हस्तिकरक्षकः ॥ १८२ ॥ सुमननाः काकभाण्डी च मदत्तष पोडश ।

4

गुणाः— * | * || १८३ ॥

5

राजनिघण्टौ प्रभ्रादिर्नवममो वर्गः—

6

गुच्छकरञ्जः ( करञ्जविशेष: ) ॥ १७ ॥

7

अन्यो गुच्छकरञ्ज: स्फग्धदलो गुच्छपुच्छ्को नन्दी । गुच्छी च मानन्दी सानन्दो दन्तधावनो वसवः ॥ १८४ ॥

8

गुणाः—करञ्जः कदुत्तिकोष्णो विपातार्तिनाशनः । कण्डवीर्र्चककाकुपुष्स्पर्शत्वगदोपनाशनः ॥ १८४९ ॥

9

राजनिघण्टौ प्रभ्रादिर्नवममो वर्गः—

10

रीठाकरञ््जः ( करञ्जविशेष: ) ॥ १८ ॥

11

रीठाकरञ््जकस्तवन्यो गुच्छलौ गुच्छपुष्पकः । रीठा गुच्छफलोऽरिष्टो मङ्गललय: कुम्भबीजक ॥ १८६ ॥ प्रकीर्ये: सोमवल्कथ फेिनलो रुद्रसञ्शकः ।

12

गुणाः—रीठाकरञ्जस्तिकोष्ण: कदुत्तिमिग्धश्व् वातजित् । कफनत्र: कुष्पकण्तिविपपविसस्फोटनाशनः ॥ १७७ ॥

13

( ३६ ) शिरिरी: ।

14

शिरीपो मृदुपुष्पश्व भण्डिक: शर्दिनीफल: । कपीततः: शुकतरः इयामवर्णः: शुकप्रिय: ॥ ११२ ॥

15

गुणाः—तिक्तिकोष्णो विषपा वर्ण्यस्त्रिदोषपशमनो लघुः । शिरीप: कुष्पकण्-द्रवस्तवगदोपशासकाहा ॥ १११ ॥

16

राजनिघण्टौ प्रभ्रादिर्नवममो वर्गः—

17

शिरीप: शीतपुष्पश्व भण्डिको मृदुपुष्पक: । शुकेष्टो वर्हिपुष्पश्व विपहन्ता सुपुष्पक: ॥ १८८ ॥ उद्यानक: शुकतरुर्यो लोमपुष्पक: । कपीततः कलि-ज्जश्व इ्यामल: शर्दिनीफल: ॥ १८९ ॥ मधुपुष्पस्तथा वृचपुष्प: सप्तत्दाह्यः ॥

18

गुणाः—शिरीप: कतुक: शीतो विपातहर: परः । पामांशकुष्पकण्हूतित्वगदोपस्य विनाशन: ॥ १९० ॥

19

१ क. ड. भण्डक: २ ज. 'मार्ष:कुशः' ।

1

६ पञ्चमो वर्गः ] राजनिघण्टुसहित: । १९३

2

( ३७ ) अर्जुनः ( स्वाती )

3

अर्जुनः ककुभः पार्थशिरत्रयोधी धनंजयः । वीरान्तक किरीटी च नदीसर्जोऽपि पाण्डव ॥ ११४ ॥

4

गुणा:—*ककुभस्तु कषायोषणः कफनो वृणनाशकः । पित्त्रममननुपार्तिको मारुमयकोपन ॥ ११५ ॥

5

राजनिघण्टटौ प्रभद्रदिर्दनवमो वर्गः— अर्जुनः शम्वरः पार्थशिरत्रयोधी धनंजयः । वीरान्तक किरीटी च गाण्डीवी शिवमल्लर्कः ॥ १९१ ॥ सव्यसाची नदीसर्जः कर्णा:, कुरुवीरक: । कौन्तेयन्द्रुसुखः वीरर्दुः कृष्णसाराधी ॥ १९२ ॥ पृथातः फल्गुनो धन्वी ककुभश्चैकविशातः ॥

6

गुणा:—* * * ॥ १९३ ॥

7

( ३८ ) वेटस: (पूर्वीषाढा )

8

*वेटसSO निचुलः प्रोक्तो वज्जुलो दीर्घपत्रक: । *कैलन गञजरीनम्रः सुपेणो गन्धपुष्पकः ११६ ॥ नादेयी मेष्पुष्ोडन्यो जलकामो निकजनक । जलौक:संवृद्धथैव विदुलो जलवेतसः ११७ ॥

9

गुणा:—वेटसस्य द्रयं शीतंं रक्तोत्रं तृणशोधनम् । रक्तपितहरं तिक्त सकपकायं कफापहम् ॥ ११८ ॥

10

राजनिघण्टटौ प्रभद्रदिर्दनवमो वर्गः—

• | * ॥ १९४ ॥

11

गुणा:—वेटस: कडुकः स्वादुः शीतो भूताविनाशः । पित्तमकोपनो र्युच्यो विश्येयो द्योपीयो द्दीपनः परः ॥ १९५ ॥

12

( ३९ ) वरुण: ।

13

*वरुण: इवेतपुष्पक्ष तिक्क्शाक: कुमारक: । शेतदुमो गन्धवृक्षस्तमालो मारुतापह ॥ ११९ ॥

14

गुणा:—वरुण: शीतवातप्रस्तिको विद््रिजजन्तुजित् । तथा च कतुरुष्णक्ष रक्तदोषहरः परः ॥ १२० ॥

15

राजनिघण्टटौ प्रभद्रदिर्दनवमो वर्गः—

• | शेतदुमो: साधुवृक्षस्तमालो मारुतापह: ॥ १९६ ॥

16

१ क. ड. पार्थ: क्षशत्रयो । २ क. ड. कलनौ । ३ क. ड. वज्जुलो ४ क. ख. म. 'फावह। ३५

१९४

१९४ धन्वंतरीनिघण्टुः— [ आपनादिः—

गुणा:—वरुणः कडुरुष्णश्च रक्तदोषहरः परः । शिरवातरः स्िगघो दीप्यो विद्धिविधातत् ॥ १९७ ॥

४०

( ४० ) शिशपा ।

शिशपा तु महायामा कृष्णसारा स्मृत गुरुः । कुर्शीशाऽन्या कपिला भस्मकगर्भी वसादिनी ॥ १२१ ॥

गुणा:—कडरूणं कण्डूपोषप्रं वस्तििरोगिननाशम् । शिशपायुगुलं वर्ण्य हिकाशोफौ विसर्येत् ॥ १२२ ॥ पित्तदाहशमनं बल्य रुचिकरं परम् ॥

राजनिघण्टटौ प्रभ्रादिर्नववमो वर्गः—

शिशपा तु महायामा कृष्णसारा च धूर््मिका । तीक्ष्णसारा च धीरा च कपिला कृष्णशिशपा ॥ १९८ ॥

गुणा:—इयामादिशिशपा तिक्का कडडूणा कफवातनुत् । नष्टजीर्णहरा दीप्या शोफतीसारहारिणी ॥ १९९ ॥ शिशपाऽन्या श्वेतपत्रा सिताहादििश्व शिशपा । श्वतादिशिशपा तिक्का शशिरा पित्तदाहनुत् ॥०० ॥ कपला शिशपा चान्या पीता कपलिर्शिशपा । सारिणी कपिलाक्षी च भस्मकगर्भी कुर्शीशापा ॥ २०१ ॥

गुणा:—कपिला शिशपा तिक्का शीतवीर्या श्रमापहा । वातापिता ज्वरस्त्री च छर्दिहिकाविनाशिनी ॥ २०२ ॥

साधारणशिशपात्रयगुणा:—शिशपात्रितर्य वर्ण्य हिमशोफविसर्पितत् । पित्त- दाहशमनं बल्य रुचिकरं परम् ॥ २०३ ॥

४१

( ४१ ) सर्जक: ( सर्ज: )

सर्जको वस्तकर्ण्य कपायशिरपत्रतः । सस्यससंवरकः शूर सर्जोऽन्या: शाल उच्य ॥ १२३ ॥

गुणा:—कुष्ठकण्डूढकृमिश्ष्मावातपित्तरुजा जयेत् । सर्जयुगुं कपायं स्यार्र्ण्य रुकं कफपाहम् ॥ १२४ ॥

राजनिघण्टटौ प्रभ्रादिर्नववमो वर्गः—

सर्ज: सर्जरस शाल: कालकूटो रजोद्भवव । वलीवृक्षक्षरर्पणो राल: कार्योऽजकर्शक ॥ २०४ ॥ वस्तकर्ण्य: कपायी च ललनोन्धवृक्षकः । वंशक्ष शालनिन्यासो दिव्यसार: सुरेक्तः ॥ २०५ ॥ शूरैण्डिवल्लभभस्त्रैव यक्षवृपं: सुसिद्धक ॥

१ ग. 'भी च स सा' । २ ख 'भायो वार।' । ३ ट. 'प: ससि' ।

1

१९६ धन्वन्तरीयिघण्टुः— [आम्रादि:-

2

शृग्गः शुक्रश्लेष्विवर्धनः ॥ २१३ तद्सस्तद्वुणो ग्राही कषायः कफनाशनः । तदच्च निर्दिष्टं फलं तस्य यथाविधम् ॥ २१४ ॥ मोचरसो मोचस्तु मोचसावश्च मोचनन्यासः । पिच्छलसार: सरसः शालमलिवेश मोचारसार ॥ २१५ ॥

3

गुणाः—मोचरसस्तु कपायः कफवातहरो रसायनो योगात् । वलपुष्टवर्ण वीर्यप्रायुर्हसिसिद्धो ग्राही ॥ २ १६ ॥

4

रोहितकः ( रोहितितः ) ( शालमलिविशेषः ) ॥ २१ ॥

5

रोहितको रोहितको रोही दादिमपुष्पकः । कुशालमलिः शालमालिको रोचन: कूटशाललि ॥ १३० ॥

6

गुणाः—रोहितको यक्तवृच्छगुगुोदररः सरः । शुक्रको रोहितकश्चैव कडद्पुभयं स्मृतम् ॥ १३१ ॥ कर्णरोगं चश्चै विपवेगविनाशनम् ।

7

राजनिघण्टौ शालमाल्यादिष्टमो वर्गः—

8

रोहितको रोहितकथ रोहितः कुशालमलिदिमपुष्पकसंजकः सदा प्रसः स च कूटशालविरचनः शालमालिको नवाह्यः ॥ २१७ ॥

9

ससहः शेतरोहितः शेतपुष्पः सिताहः । सिताङ्ग शुक्रोहितो लक्ष्मी वाञ्जनवलभः ॥ २१८ ॥

10

गुणाः—रोहितकौ कटुस्निघौ कषायौ च सुशीतौ । कृमिदोोषणप्लीहर कनेत्रामयापहौ ॥ २१९ ॥

11

(४३) मुष्शकः ( मुष्काः )

12

मुष्कको मोक्षको मुष्ठिपर्को मुष्शकस्तथा । क्षारश्रेष्ठो गोलकश् द्विवधः शेतकृष्णकृष्णः ॥ १३२ ॥

13

गुणाः—वातश्लेष्महरः क्षारश्रेष्ठो ग्राही च गुलमनुत् ।

14

राजनिघण्टष्ट्वाआम्रादिरेकाशो वर्गः—

15

मुष्कको मोचको मुक्को मोक्षको मुष्शकस्तथा । गोलीठो मेहनथैव क्षारवृक्ष पाटिल: ॥ २२० ॥ विपापहो जटलक्ष वनवासी सुतीक्ष्कः शेतकृष्णश्च स द्वधा स्यात्रयोदसंजकः ॥ २२१ ॥

16

गुणाः—मुष्शकः कटुकोऽम्च रोचनः पाचनः परः । प्रीहगुलोमोदार्तन्ने द्विधा तुलयगुणान्वतः ॥ २२२ ॥

17

१ ख. द. 'चित्रप्रणवी' ।

1

१९८ धन्वन्तरीयनिघण्टतः— [ आमादि:-

2

राजनिघण्टौ करवीरादिदर्शशमो वर्ग:— वार्ष्की त्रिपुटा जया सुरूपा सुभा प्रिया । श्रीवली पष्पदानन्न्दा मुक्तबद्धा नवाभिधा ॥ २९ ॥

3

गुणा:—वार्ष्की शिशिरा ह्य्या सुगन्ध: पित्तनाशनी । कफवातविस्फोटो-नटृमिदोषपनाशनी ॥ २३० ॥

4

(४७) जाती (हस्त: ) जाती मनोझा सुमना राजपुत्री प्रियवन्दा । मालती ह्यगन्धा च चेतिका तेलभाविनी ॥ १३७ ॥

5

गुणा:—मालती कफपित्तास्यरुपपाकवणकुप्रञित् । चक्षुष्यो मुकुललस्तस्या-स्ततपुष््यं कफवातजजित् ॥ १३८ ॥ सुगन्धि च मनोहरं च सर्वश्रेष्ठतमं मम् ।

6

राजनिघण्टौ करवीरादिदर्शशमो वर्ग:— जाती सुरभिग्न्द्यात्यासुमाना तु सुरािया । केतकी सुकुमारा तु संख्या पुष्पा मनोहरा ॥ २३१ ॥ राजपुत्री मनोझा च मालती तेलभाविनी । जनेष्टा ह्यगन्धा च नामानस्याश्चतुदर्श ॥ २३२ ॥

7

गुणा:—मालती शीततिक्क्या स्यात्कफघ्रीमुखपाकनुत् । कुडमलं नेत्ररो गग्रं व्रणविस्फोटकुप्रञ्ित् ॥ २३३ ॥

8

(४८) वसन्ती । वसन्ती प्रसन्ती च सुवसन्न्ता वसन्तजा । शोभना शीतसंवासा सेव्या भ्रमरवान्धा ॥ १३९ ॥

9

गुणा:—वसन्ती शीतला ह्य्या सुगन्धा स्वेदननाशनी ।

10

राजनिघण्टौ करवीरादिदर्शशमो वर्ग:— वसन्ती प्रसन्ती वसन्तजा मधुवी महाजाता: । शीतसहा मधुधवहला वसन्न्ती च ननावछ्री ॥ २३४ ॥

11

गुणा:—वसन्ती शिशिरा ह्य्या सुरभि: श्रमहारिणी । धम्मिल्लामोदिनी मन्दमदनोन्माददायिनी ॥ २३५ ॥

12

(४९) ग्रष्मी । गैष्मी तु सुरभि: का्ता सुगन्धा वनमालिनी । सुकुमारा शिखरिणि वैपाली वनमालिका* ॥ १४० ॥

13

• क. ख. पुस्तकयोरधिकमिं श्लोकार्र्थ दृश्य्यते— 'वनमालिनी सुगन्धा च सुकुमारा च मोदिनी' इति ॥

14

१ क्ष. तिलभाविनी । २ क. ख. इ. 'फपित्तसि' । ३ ख. नेपाली ।

1

६ पञ्चमो वर्ग: ] राजनिघण्टदुसहित: । १९९९

2

गुणा—नेपालिका रसे तिक्का वीर्ये चोषणा प्रकीर्ता । वातपि्चरुजाञ नेत्रोगाणां नाशनी माता ॥ १४१ ||

3

राजनिघण्टौ करवीरादिर्दिशमो वर्गः—

4

बनमल्लिकाडतिमोदा ग्रेष्मी ग्रीष्मोद्भवा च सा । समला सुकुमारा च सुरर्भी सूचमल्लिका ॥ २३६ ॥ सुगन्धा शिखरिणी स्न्याभवेली चेन्दुभृद्या ।

5

गुणा:—बनमल्लिकाडतिशौल्त्या सुराभि: सर्वरोगहत् २३७ ||

6

(५०) चम्प्यक: ( आक्षेपा )

7

चम्पक: सुकुममारश्च सुरर्भि: शीतलश्लेश स: । चाम्पेयो हेमपुष्पश्च काञ्चन: पद्मदातिथि ॥ १४२ ||

8

गुणा:—चम्पक: कथित शीतो वीर्य तिक्तकटुकको रसे । ह्यव: सुगन्धि- विपर् कफपि्चविनाशन: ॥ १४३ ||

9

चम्पकविशेषगुणा:—चम्पकसववमिश्रसुगन्थ भूसुरामरमहीपतियोग्यम् । वातपि्चशमनं च सुगन्धि स्वर्णवर्णर्णमपि पद्मपद्मदाति ॥ १४४ ||

10

राजनिघण्टौ करवीरादिदिशमो वर्गः—

11

चम्पक: स्वर्णपुष्पश्च चाम्पेय: शीतलच्छदद: । सुभगो भृङ्गमोही च शीतलो भ्रमरातिथि: ॥ २३८ ॥ सुरर्भिर्दिवव्यपुष्प स्थिरगन्धोतिगन्न्धक: स्थिर- पुष्पो हेमपुष्प: पीतपुष्पथास्तोपर: ॥ २३९ ॥ हेमाह: सुकुममारस्तु वनदीपो- भूर्दय: । ततल्लिका गन्धफली बहुगन्धा गन्धमोदिनी श्रेथा ॥ २४० ||

12

गुणा:—चम्पक: कटुकस्तिक्त: शिशिरो दाहनानाश: । कुपुकण्डूवर्णहरो गुणायो राजचम्पक: ॥ २४१ ॥ क्ष्रादिचम्पकस्तवन्य: संर्जेयो नागन- मपक: । फणिचचम्पकनागाहश्मपको वनज शरा: ॥ २४२ ||

13

गुणा:—बनचम्पक: कट्टूष्ण वातकफ्चवंसनो वर्ण्य: । चक्षुष्यो वृणरोपी वहिदस्तम्भं करोति योगगुणात् ॥ २४३ ||

14

(५१) तरणी ( तरुणी )

15

तरणी रामतरणी कर्णिका चारुकेसरा । सहा कुमारी गन्धाधव्या द्विद्रे- णसंसमता ॥ १४६ ||

16

गुणा:—तरणी श्रेष्मपीपित्री ग्राहिणी शीतलाऽञ्जिित् ।

17

† क. ख. ड. पुस्तकेकेशर्य पाटो हस्ययते— “ चम्पक: कटुकुक: शीत: कफपि्चविषपAH: : हत्ससुगन्धिश पित्त्रो विषेदाराजचम्पक: ” इति ।

18

क. ख. ड. लच्छद: । चा । २ ख. *पद्दे दधाति । ३ क. *भववातमी । ४ ड. छ. *मिमृत् ।

1

२०० धन्वन्तर्यिनिघण्टुः— [ आग्रादिः:-

2

राजनिघण्टौ करवीरादिदर्शशमो वर्गः—

3

तरणी सहा कुमारी गन्धाव्या चारुकसेसरा भृकेष्टा । रामतरणी तु सुदला बहुपात्रा मृृक्वलभा च दशाहा ॥ २४४ ॥

4

गुणाः—तरणी शिखिरा स्ग्धधा पित्ताहजवरपहा । मधुुरा मुखपाक्नी तृष्णाविच्छ्दिद्वारिणी ॥ २४५ ॥ महती तु राजतरणी महासहा वर्ण्यपुष्कोऽम्लान । अमिलातकः सुपुष्प सुवर्णपुष्प सप्ताहः ॥ २४६ ॥

5

गुणाः—विजेया राजतरणी कपाया कफकारिणी । चक्षुष्या हर्षदा हद्या सुरभि सुरवलभा ॥ २४७ ॥

6

(५२) कुश्जकः

7

कुजंको भद्रतरणी वृहृत्पुष्PAट्टिकेसरा । महासहा कण्टकाद्या नीलालिकुलसंकला ॥ १४६ ॥

8

गुणाः—कुजकः सुरभि स्वादु कषायस्तु रसायन: । त्रिदोषमनो वृष्यः शीतः संग्रहणपरः ॥ १४७ ॥

9

राजनिघण्टौ करवीरादिदर्शशमो वर्गः—

10

कुजंको भद्रतरणी वृत्तपुष्PAट्टिकेसरा । महासहा कण्टकाद्या: खर्वोण्डलिकुलसंकुल ॥ १४८ ॥

11

गुणाः—कुजकः सुरभि: शीतो रक्तपितकफपह: । पुष्ष्पं तु शीतलं वर्ण्य दाहह्रं वातपितजित ॥ २४९ ॥

12

(५३) यूथिका ।

13

यूथिका वाल्पुष्पा तु पुष्पगन्धा गुणोज्वला । गैिनिका चारमोदा च शिखण्डी स्वर्णयूथिका हरिणी पीतिका पीतयूथिका । प्रोक्ताऽन्या शक्ध्ववला नामक: शक्यूथिका ॥ १४९ ॥

14

गुणाः—यूथिकायुगलं स्वादु शकरां सुगन्धि च ।

15

राजनिघण्टौ करवीरादिदर्शश वर्गः—

16

यूथिका गणिकाऽम्बष्ठा मागभी वाल्पुष्पिका । मोदनी बहुगन्धा च भृच्छन्दा गजाहया २६० ॥ अनन्या यूथी सुवर्णाहा सुगन्ध: हेमयूथिका । युवती तीष्ण्यक्तगन्धा शिखण्डी नागपुष्पिका २६१ ॥ हरिणी पीतयूथी पीतिका कनकप्रभा । मनोहरा च गन्धाव्या प्रोक्ता सा मनुसंर्मिता २६२॥

17

• 'सुर्णयूथथा ' सोनजुवि, पिव्वळ्जुवि, इति इत्यादि ।

18

१ क. ख. घ. 'को देवत ' २ क. 'पुष्पोऽडति ' ३ क. ड. कार्णिका । ४ ड. स्वर्णपुष््पिका ।

9

९ पञ्चमो वर्ग: : ] राजनिघण्डुसहित: | २०१

गुणा:—यूधिकायगुगुणं स्वादु शिविरं शर्कारार्नुत् । पित्तदाहत्रपाहारी नानात्वदोषनाशनम् ॥ २६३ ॥ सिपीतनीलममेचकमन्यः कुसुमेन युधिका: कथा: ।

गुणा:—तिक्खहिमपित्तकाामयजवरघन्यो वृणादिदोषपहरा: ॥ २६४ ॥ सर्वासां युधिकां तु रसवीर्यादिसाम्यता । सुरूपं तु सुगुन्धाढ्यं स्वर्णयूथया विशेषतः ॥ २६५ ॥

54

( ५४ ) कुन्द: : | ( कुन्दा )

कुन्द: सुमकरन्दश्च सदापुष्पो मनोहर: । अष्टहासो मृञ्सुहच्छुक: शाल्यो-दनोपम: ॥ १६० ॥

गुणा:—कुन्दस्य कुसुष्पं हल्य स्वल्पगन्धि मनोहरम् ।

राजनिघण्टौ करवीरादिर्दर्शमो वर्ग:—

कुन्दस्तु मकरन्दश्च महामोदो मनोहर: । मुक्तापुष्प: सदापुष्पस्तारपुष्पो-त्रहासक: ॥ २६६ ॥ दमनो वन वनसच्छ मनोहरजो रुद्रसम्पित: ।

गुणा:—कुण्डोऽतिमधुर: शीत: कपाय: कैशयभावन: । कपित्तहरशैवै सरो दीपपनपाचन: ॥ २६७ ॥

55

( ५५ ) शतपत्री | ( शतपत्रा )

• शतपत्री तु सुमना शीता शिववल्लभा । * सौम्यगगन्धा शतदल सुसृत्ता शतपत्रिका ॥ १६१ ॥

गुणा:—* शतपत्रा हिमा तिक्का कपाया कृष्णनाशनी । * मुखस्फोटहरा रचया सुरभि: पित्तदाहनुत् ॥ १६२ ॥

राजनिघण्टौ करवीरादिर्दर्शमो वर्ग:—

• | इ * ॥ २६८ ॥ * | इ * ॥ २६९ ॥

56

( ५६ ) अतिमुक्त: | ( अतिमक्क्क: )

अतिमुक्त कार्मुक्श्च मण्डनो भ्रमरोत्सव । अविममुक्तो माधवी च सुवसन्त: ग्राश्रय: ॥ १६३ ॥

गुणा:—अतिमुक्त सुगन्धि स्याद्व्युमुक्त सुमण्डनम् ।

राजनिघण्टौ करवीरादिर्दर्शमो वर्ग:—

सैवतिमुक्तक्कार्या पुण्डक्रनाश््री च काचिदुक्तान्द्या । मदनी भ्रमरानन्द। मकान्ता च पञ्चख्यार्या ॥ २६० ॥

26

२६

२०२

२०२ धन्वन्तर्ยนिघण्टु— [ आगमादि:-

गुणाः—अतिमुक्तः कषायः न्यायाच्छिशः श्रमननाशः । पित्तदाहज्वरोन्मादह्रिकाच्छदििनिवारण ॥ २६१ ॥

५७

(५७) बकुलः

बकुलः सीर्धगुन्धश्च मध्यगन्धो विशारदः । मधुगन्धो गूधपुष्पेः शिरपकेसरस्तथा ॥ १६४ ॥

गुणाः—बकुलोद्वपुष्पं च सुपुकं च सुगन्धि च । मधुरं च कपायं च स्निग्ध संज्ञादि वाकुलम् ॥ १६५ ॥ स्थरीकं च दन्तानां विषादं तत्फल गुरु ।

राजनिघण्टौ कररवीरादिदर्शशमो वर्गः—

बकुलस्तु सीर्धगुन्धः श्रीमुखमधुदोहलक्ष मधुपुष्ष् । सुरभिर्भ्रमरानन्दः अस्थिरकुसुमः केसरथ शरदिक: ॥ २६२ ॥ करकः सिर्दासंसजो विशारदो

गूधपुष्को धन्वी । मदनो मधयामोदिशिरपुष्त्रेति सप्तदशसंज्ञः ॥ २६३ ॥

गुणाः—बकुलः शितलो हद्यो विपदोपविननाशः । मधुरथ कपायाथ मदाह्यो हृदायकक ॥ २६४ ॥ तथा च—बकुलकुसुपं च रुच्य क्षीरा्यं सुरभि शीतलं मधुरम् । स्निग्धकपायं कथितं मलसंग्रहकं चैव ॥ २६५ ॥

५८

(५८) किडकिरातः (सुरङ्ञ्) (विशाखा )

किडकिरात: किडकिरात: पीतकः पीतभद्रकः हेमगौरो विप्रलम्बी पद्पदाननन्दवर्धनन ॥ १६६ ॥

गुणाः—सुरङ्ञ् च भवेदुष्णा तिक्का कफविनाशनी । अर्हषां नित्य हन्ति शोफसंघातनाशनी ॥ १७७ ॥ किडकिरातोद्वपुष्पं सुगन्धि हृपुष्टिदम् ।

५९

(५९) तिलकः

तिलक: पूर्णक: श्रीमान्शुकरछत्रपुष्पकः मुखमण्डनको रेची पुण्डच्छित्रो विशेषकः ॥ १६६ ॥

गुणाः—तिलकत्वक्कपायोणा पुंस्तव्री दन्तररोगजित् ।

राजनिघण्टौ कररवीरादिदर्शशमो वर्गः—

तिलकौ विशेषः स्यानमुखमण्डनकश्च पुण्ड्र: पुण्ड्रोः स्थिरपुष्परिच्छ्न रूले दगधरुहो रेचकथ मृतजीवी ॥ २६६ ॥ तरुणीडाक्षकामो वसन्त: सुन्दरोऽभीष्टः । भालविभूषणसंसजो विजयेः पञ्चदशनामा ॥ २६७ ॥

१ ख. 'ल: शतीग' । २ ख. ग. 'द्यप: सिहकं' । ३ क. घ. विपदं फलमुचये । ४ क्ष. ठ. सिधा तु संं । ५ क. ड. पुष्पक: ।

1

२०४ धन्वन्तรียนयनिघण्टु— [ आगमादि: ९ पञ्चमो वर्गः : ]

2

वर्गेताराणि—

3

( १ ) केतकीकीयम् ।

4

केतकी सूचिकाष्पो जम्बुकः क्रकचच्छदः सुवर्णकेकी चान्या लघुपुष्पा सुसन्दिनी ॥ ? ॥

5

गुणा:—केटकी कटुका पाके लघुतिकिका कफपाहा ।

6

राजिनिघण्टौ करवीरादिदर्शमो वर्गः—

7

केतकी तीक्ष्पुष्पा च विफला धूलपुष्पिका । मेध्या कण्डदला चैव शिवदृष्टा नृप्रिया ॥ ? ॥ क्रकचा दीर्घपत्रा च स्थिरगन्था तु पांसुला । गन्धपुपेन्दुक्ालिका दलपुष्पा त्रिपन्नधा ॥ २ ॥ स्वर्णार्दिकेकी तन्न्या श्रेया सा हेमकेतकी । कनकप्रसवा पुष्पी हैमी छिन्नरूहा यथा ॥ ३ ॥ विष्टरूहा स्वर्णपुष्पी कामवल्लहदा च सा ।

8

गुणा:—केटकीकुसुयं वर्ण्य केकेशदौर्गण्यनाशनाम् ॥ ४ ॥ हेमार्भ मदनो-यादवर्धनं सौख्य्यकारिक च । तस्य स्तनोऽठिशिशिरः कटुः पित्तकफपाहा॥ ९॥ रसायनकरो बलयो देहाद्र्करः परः ।

10

गणेरूका कर्णिकार: कर्णिशश्च गणकारिका ।

11

गुणा:—गणेरु: शोभनी शोफ्श्लेष्माश्रवणकुप्रज्ञित ॥ २ ॥

12

( ३ ) साग : ( शाक : )

13

सग: करच्छछदो भूमिसह दीर्घछादो मतः ।

14

गुणा:—सग: श्रेष्मानिलाससन्न गर्भसंधानदो हिम: ॥ ३ ॥

15

राजिनिघण्टौ मभ्रादिदर्शनवमो वर्गः—

16

शाक: क्रकचपत्र: स्यात्खपत्र्रोऽतिपपत्रक । महीसह: श्रेष्ठकाश्च: स्थिरसा च गृहदुम: ॥ ६ ॥

17

गुणा:—शाकस्तु सारस: प्रोक्त: पित्तदाहष्माप: । कफप्रं मधुरं रुच्यं कषायं शाकावल्कम् ॥ ७ ॥

18

( ४ ) धव: ।

19

धवो नन्दितरुगौरी शकाटाशो धुरन्धारी ।

20

गुणा:—धव: शीत: प्रमेहार्ष:पाणण्डिप्तकफपाहा ॥ ४ ॥

21

राजिनिघण्टौ प्रभ्रादिदर्शनवमो वर्गः—

1

२०६ धन्वन्तरीयनिघण्टुः— [ सुवर्णार्दि:-

2

शुक्रस्य शुद्धि बलवर्णवीर्यमोजश्च पुष्टि प्रदाति हेम ॥ ३ ॥ दोषाः—बलं च वीर्यं हरते नराणां रोगजान्ोषयतीह काय । अससौखदं तच सदैवमेवं रूकं सदोषं मरणं करोति ॥ ४ ॥

3

राजिनिघण्टौ सुवर्णार्दिसत्रयो दोष वर्गः—

4

स्वर्णं सुवर्णककोञज्वलकाक्षनानि कल्याणहाटकहिरण्ययमनोहराणि । गाङ्ग्रेयगैैरिकहारजतात्रिवीर्यरुक्माधिमेतपनीयकभास्करणामणि ॥ १ ॥ जामबू- नदाष्टपद्जातरूपविज्ञानचामीकरकर्पुराणि । कारत्स्त्राभिञ्र्भमभूर्तेजासी दीनलपीकानि ॥ २ ॥ मलयसौभौर्यवशतकुम्भशृङ्चन्द्राजरजाम्बवानी । आग्रेणिष्काग्रिशिखानि चेति नैत्रभिनिर्धारितनाम हेम ॥३ ॥

5

सुवर्णजाति:-तद्बैके रसधेज तदपरतं स्वयं भूमिजं किंान्यहदुलोहंसकरभवं चेति त्रिधा काचनम् । तत्रासन्नयं किल पीतरक्तपरणं रक्तं ततोऽञ- चथा मैरलं तद्तिक्रेण तद्दिं स्याप्तपूर्र्वाहोत्तमम् ॥ ४ ॥

6

गुणा:-—स्वर्णं स्मिग्पकपायितिक्तमधुर दोषत्रयप्रवसनं शीतं स्वादु रसायनें च रचुकचक्षुषमययुष्द्धम् । प्रशवीर्यबलस्मृतिस्वरकरं कान्तिन्ति विधते तनोः संधचे दूरिक्षक्षयं श्रियमिदं धत्ते तृणां धारणतः ॥ ९ ॥ दाहे च रक्तमथ यब सिितं छायाया काश्मीरकानन्ति च विभाति निकारापपटे । स्मिग्घं च गौरौवयं तदेव कनकं मृदु रक्तपीतम् ॥ ६ ॥

7

(२) रौप्यम् ।

8

रौप्यं सौंधं सिितं तारं रजतं तममररूपम् । शुभं कुर्यं वसुश्रेष्ठं रचिरं शेतकं मतम् ॥ ५ ॥ चन्द्रहांस चन्द्रपुष्पन्द्रभृति मेहावसु । वाक्यलं श्रेष्ठमि- छ्न्ति रश्िमालं तथाऽपरम् ॥ ६ ॥

9

गुणा:-—तारं च तारयति रोगसमुद्रपारं देहस्य सौखर्यकरणं पुलितं बलि च । वर्ण्य विष्प्रमलं हरति सहस वृष्यं पुनर्नस्करं कुते चिरराय: ॥ ७ ॥

10

दोषा:-—अपक्तारं प्रकरोति तपां विद्वन्धनने यच्छति शुक्रनाशाम् । अपटाटवं वीर्यबलहाननिदं महादानपोपयपति सिद्धम् ॥ ८ ॥

11

†रौप्यभेदा:-—सहजं खिनिससंभतं कृत्रिमं च त्रिभोदितम् । रजत पूर्वपूर्व हि स्वगुणेत्तररोत्त- रम् ॥ १ ॥

12

रौप्यशुद्धि:-—सुवर्णशोधनवज्ञया ।

13

रौप्यमारणम्—माक्षिकेण ददर्ेनयुक्तं सूक्ष्मरौप्यदलसंचयं पुटेट् । द्वित्वारथथ भ्रमेहतां ब्रजेतापाकोौ इवशंकरस्मते: ॥ २ ॥

14

१ क, घ, महाशुभम् । ग, महासुधा ।

1

वर्गः ] राजिनिघण्टौसहितः । २०७

2

राजिनिघण्टौ सुवर्णादिशक्रयोदय वर्गः— Rौप्यं शुभं वशु्रेष्ठं रुचिरं चन्द्रलोलोकम् । श्वेतकं तु महाशुभं रजतं तमस- रूपकम् ॥ ७ ॥ चन्द्रभृतिः सितं तारं कलधौतेन्दुलोलोकम् । कुप्यं घौतं तथा सौर्ध चन्द्र्रहांस मुनीन्दुकम् ॥ ८ ॥

3

गुणाः—रौप्यं स्निग्धं कपायाम्ल विपाकये मधुरं सर्वम् । वातपित्तहरं रुच्यं वलिपिततनाशनम् ॥ ९ ॥ दाहच्छेदिनिकाशेषु सितं स्निग्धं च युरु । सुगर्षेऽपि च वर्णाल्युत्तमं तद्दुरीरितम् ॥ १० ॥

4

( ३ ) *ताम्र्रम् ।

5

ताम्रं म्लेच्छमुखं शुक्लं रक्तं रक्तधातुक्म् । उडुम्बरं तम्यकं च विद्या- चवार्णं च नामतः ॥ ९ ॥

6

गुणाः—गुल्मं च कुष्ठं च गुदामर्यं च शूलानि शोफोदरपरिरोगान् । उत्क्के शभेद्रभ्रममोहादाहिन्ति सम्यदुमृतमेव श्लुवम् ॥ १० ॥ दोपा—शुक्लं तनौ नयति शोपमशेषपधातु रोगान्करति विविधान् निहन्ति कान्तिम् । तृष्टं रजं च विषपं कुरुते विशिष्टपाकेन हीनमिह वानन्तिविरेचारि ॥ ११ ॥ हन्त्यायु- रुचै कुुरुतेतितापं मूर्र्णा विधात्ते हर्ते च शुभम् । नानागदानां च सहाय । कर्ताशुद्धक्ष शुल्वोद्वत्र च जीवहर्ता ॥ १२ ॥

7

राजिनिघण्टौ सुवर्णादिशक्रयोदय वर्गः—

8

※ताम्रभेदशुद्धिममारणि— तत्रास्द्वौ ताम्रभेद—म््लेच्छ नैपालक चेति तयोनर्नैपालमुमत्तम् । नेपालदान्यस्ख्युथं म््लेच्छितियभिर्दिगते ॥ अस्प शुद्धि—सुवर्णवज्ज्ञा । ताम्रमरणम्—सूक्ष्मं शुल्वदल विलिप्प बलिर्ग्धेन वहो घृतं मयो मुक्तिकलाद्वितदुलि- पुटेः स्वस्याम दुग्धमात्रिभि । आम्ले वासरयुग्ममेव सुष्टं संस्वेदित दोल्या वानत्यादीन्सहजाग्रहाति पुष्टं पद्ममात्रैः ससभि । रसेन ताम्रस्य दलानि लिप्त्वा गन्धेन ताम्रदिगुणेण पश्चातः । व्रेण बद्धाद्ष्ट समुद्रयेनापि च वेष्टणीयम् । मृदा च संलिप्य पुं ददितं दला.. ताम्रस्य विपूर्ण- येतु । धत्वर्चार्ार्ककुत्रयं च विर्मद्ययेत्रत्रिदिनप्रमाणम् । कलाप्रमाणेन विल्पं च दवा दवली- स्ता्य च वात्शाले ।

9

• सोमनाार्थीताम्रम्—शुल्वतुल्येन सूतेन बलिना तल्स्मेन च । तदार्थाशेन तालेन शिल्या च तद- या ॥ विधे कज्जल कृष्णं भिन्नकजलसंनिभम् । यत्रायाविनिर्दिष्टवाल्ुकाकायङ्गं पञ्चै ॥ भ्रीं ताम्रपत्राणि पर्यार्येण विनिनिक्षेत् । विपचेयामपरन्त स्वाःश्रतीं समुद्र्रेत् ॥ तत्तद्रोगहारा- ानसहित ताम्रं द्विवल्लोन्मितं परिणाममूलमुद्रं शूलं च पाण्डुरौ । गुल्महरीयकृतक्षया- सदन मेह च शूलमार्ग दुष्टं च ग्रहणि हरेधधुवमिद तल्सोमानाथाभिधम् ॥

10

१ ट. ताम्रम्

1

२०८ धन्वन्तर्यिनिघण्टः— [सुवर्णादिः:-

2

तात्रं क्च्छमुखं शुवं तपनेष्टमुदुम्बरम् । त्रम्बकं चारविन्दं च रविलौहं रविम्रियम् ॥ ११ ॥ रक्तं नेपालकं चैव रक्तधातु: करेन्दुधा ।

3

गुणाः—तात्रं सुप्रतं मधुरं कपायं तिक्तं विपाकये कटु शीतलं च । कफाहं पिच्तहरं विबन्धशूलग्नपाण्डुरगुल्मनाशि ॥ १२ ॥ घघधातसहं सिंहग्ध रक्तपत्रामलं मृदु । शुदाकरसमुत्पपत्रं तात्रं शुभमसंकरम् ॥ १३ ॥

4

( ४ ) त्रपु ।

5

त्रपु त्रुकमानीनीलं रञं वर्णं च पिचट्म् । गुरु श्रेष्ठः सलवर्णं सुर्टी नीलिका घनमम् ॥ १३ ॥

6

गुणाः—त्रपुसं तिक्तपुष्पणं च रोक्षं श्रेष्ठविधाकृतम् । पित्तकोोषशमनं विकारं कृमिं जयेत् ॥ १४ ॥ सतिक्तं लवणं भेदि पाण्डुत्वकृवातजित । लेखं च पित्तलं किञ्चत्रपु सीसंं च तुष्णम् ॥ १५ ॥

7

दोपाः—पाकेन हीनों खलु नागववृौ दुष्टानि गुलमानि तथा विकृष्टम् । पाण्डप्रमेहापचवातोषभ-गदरशिशत्रिकलासकुष्टम् ॥ १६ ॥ मेहाहरिविद्धिधिमुख्यरोगान्तीव निलयं कुरुतो बलदात् । विपोमौ रक्तविकारवृन्दं क्षयं च कृच्छाणि कफजवरं च ॥ १७ ॥

8

राजिनिघण्टौ सुवर्णादिसक्रयोदशो वर्गः—

9

त्रपु त्रपुसमाणण्डकं वर्णं च मधुरं हिमम् । कुरुप्यं पिचट्णं रञं पूतिगन्ध दशाहह-यम् ॥ १४ ॥

10

गुणाः—त्रपुसं कटुटिक््तहिं कपायलवण सरं च मेहनग्रम् । कृमिदाहापाण्डु-शमनं कान्तिकरं तद्रसायनं चैव ॥ १९ ॥ श्वतें लघु मृदु स्वच्छं सिंहग्धगुणा-पहं हिमम् । स्म्रितपत्रकरकान्त त्रपु श्रेष्ठमुदाहतम् ॥ १६ ॥

11

( ५ ) *रीतिका । ( पित्तम् )

12

रीतिका काकातुण्डी च द्विविग्ध पित्तलं भवेत । रीतिस्तु लौहः पिः

13

• त्रपुभेशशुद्धिमारणानि—

14

तत्रस्द्वौ त्रपुभेदः—खुरं मिश्रकं चेति द्विविधं वर्णमच्यते । खुरं तत्र गुणः श्रेष्ठ मिश्रकं तवितंहतम् । अस्य शुद्धिः—सुवर्णवर्र्णया ।

15

महारणम्—पलाशदवयुक्त्त्व वङ्गपत्राणि लेपयेत् । तलेन पुिटं पश्चान्िन्रियते नात्र संशयः ॥ भार्तततल्मंसं वहं वर्णणं वष्ठितम् । विशापिष्पालपालशाकाष्ट्रां याति पश्चाताम् ॥

16

१ ग.ण स्वर अरष्ठीलि । २ ख. क्षरटी । ड.छ. किरींडा । ण. खेरटी । ३ ज. ट. 'पुष्पात्रक् । ४ ज. सुत्रपात्रकरे । ट, सुत्रपर् ५ क. ग. रतिः सुलो ।

२१०

२१० धन्वन्तรียनिघण्टः— [सुवर्णादि:-]

२०

पिष्टकम् ॥ २० ॥ मृदु कृष्णायसं वयं तार्शुद्धिकं स्मृतम् । सिरावृक्तं च वज्रं न्यायािनपिष्ठे च पोढः २१ ॥

२२

गुणाः—सीसें तु वन्धतुल्य स्यादसवीर्यविपाकतः । उष््ण च कफवातक्रम- शोष्रं गुरु लेखनम् ॥ २२ ॥

२३

स्वर्णे नीलं मृदु स्लिग्धनिर्मलं च सुगौरवम् । रौप्यशोधने क्षमि सीसकं च तदुत्ततमम् ॥ २३ ॥

७

( ७ ) *कांस्यम् ।

२३

कांस्यं लोहं निजं घोप प्रकाशं कांस्यकं वल्म् । गोपपुष्पं च पठितं शर्द्धैः पर्यायवाचकैः ॥ २३ ॥

२४

गुणाः—कांस्यं तिक्कोणरूक्ष च लघुलेखवि प्रकीर्ितम् । अज्ञानदिप्रयुक्त च दिव्यदृष्टप्रदायकम् ॥ २४ ॥ अन्यच-निःसंशयं हन्ति समस्तरोगान्योयं गुणणा स्दाहदेहकर्ता । कामसस्य बुद्धि कुरुते बलासं यत््निहन्त्याषु बलं करोति ॥ २५ ॥

unknown

राजनिघण्टौ सुवर्णादिषयोदशवर्गः—

२४

कांस्यं सौराष्टिकं घोप कंसीयं वहिलोलोकम् । दीसं लोहं घोरपुष्पं दीसकं सुमनहायम् ॥ २४ ॥

२५

गुणाः—कांस्यं तु तिक्कोणमुणं चक्षुष्यं वायुकफविकारक्रमम् । रुक्षं कपायरुच्य लघु दीपनपाचने पथ्यम् ॥ २६ ॥ श्वते दीं शब्ददाभ्यं स्लिग्धनिर्मलम् । घनाग्रिससहसत्राणं कांस्यमुत्तमीरीतम् ॥ २६ ॥

८

( ८ ) **लोहम् ।

२७

लोहं शस्त्रं घनं पिण्डं तीक्ष्णं पार्श्ववं शिवम् । अय कृष्णायसं वीरं भ्रमं कृष्णलोलोकम् ॥ २७ ॥ मुण्ड तीक्ष्ण च कान्त च त्रिप्रकारमय स्मृतम् ।

footer

*कांस्यशोधनमारणे—तसकांस्यं गव्यमूत्र्ये वापिते परिशुध्यति । प्रियते गन्धाथालाभ्यां निरुद्ध पखभिः पुण्डः ॥

footer

***लोहशोधनमारणे—लोहशोधने तु सुवर्णवञजेयम् । सूक्ष्ममांशानि कृतानि चर्ण- यस पिष्ठा बलिहिर्हलादार्द सस पुटानि तस्य दहने विन्यास्य मषोडरे । पश्वत्रीफलकोजलेन पुटि- तस्यास्यच शुद्धामनुभ भस्मीभावमुर्ति त्रि:समधा पावके ॥

footer

भस्मगुणाः—तस्याद्यपुनर्भं हि भंसित लोहस्य दिव्यमृतृत सम्यसिद्धुरसायन त्रिकुटकं वज्रभभवन्तम् । हन्त्यार्श्क्रममिद जरामरणजे व्याधि च सथोभावां दिर्तं श्रीगिरिशेन कालयने भृत्यं पुग तपितु ॥

footer

१ श. ड. 'पिष्ठिक' ' ।

1

६ षष्ठो वर्गः राजिनिघण्डदुसहितः । २११

2

मृदु कण्टं कदारं च त्रिविधं मुण्डमु्यते ॥ २७ ॥ खरसारं च हतालं तालं वल्लं च वज्रम् । काललोहाभिधानं च पाढ्रं तीक्ष्णमु्यते ॥ २८ ॥ भ्रमरं चुम्बकं चैव रक्तकालोचे तथा । एवं चतुर्विधं कान्तं रोमकान्त च पञ्चम ॥

3

गुणाः—कायं शोफश्लाशार्ःकुष्टपाण्डुप्रमेजित् । लोहं तिक्ष्णरुकं स्या-पाण्डुररोगहरं परम् ॥ ३० ॥ कफपित्तापहं पुंसां रसायमननुत्तमम् ॥ ३० ॥

4

अन्यच—आयुः प्रदाता वलवीर्कर्ता रोगहरती मदननस्य कर्ता । अयः-समानो न हि किश्चिदन्यो रसायनं श्रेष्ठतमं वन्दन्ति ॥ ३१ ॥ दोषः—दोष-कारि गदकारि चापयसं चेदशुद्धमतिसंस्ककृत ध्रुवम् । पाटवं न तनुते शरीरके दारूणां हिदि रुजे करोति च ॥ ३२ ॥

5

राजिनिघण्टौ सुवर्णार्दिक्षयोशो वर्गः—

6

*अयस्कान्त कान्तलोहं कान्तं स्यालोहकान्तिकम् । कान्तयस कृष्णलोहं महालोहं च समधा ॥ २७ ॥ अपि च—स्याद्मकं तद्नु चुम्बव्रोरोमकाकार्यं स्याच्छेदकागम्यमिति तच्च चतुर्विधं स्यात् । कान््तालोहगुणवृद्धि यथाक्रमेण दार्याङ्गकान्तिकचकार्यविरोगदायि ॥ २८ ॥ मुण्डं मुण्डसयं लोहं वप्तसारं शिलाट्यजमम् । अजमं क्रमिलोहं च कराए कृष्णाय नव ॥ २९ ॥ तीक्ष्ण क्षसायसं शस्त्रं पिण्डं पिण्डयासं षडम् । आयसं निषितं तीक्षणं लोहखड्णं च मुण्डजम् ॥ ३० ॥

7

गुणाः—लोहं रूक्षोष्णित्तकं स्यादात्तपपित्तकफपहहम् । प्रमेहापाण्डुशूलस्रं तीक्ष्णं मुण्डाधिकं स्मृतम् ॥ ३१ ॥

8

अयस्कान्तगुणाः—अयस्कान्तविशेषा: स्थुर्धमकाश्चुवादय । रसायन-करा: सर्वः देहसिद्धिकारा: पराः ॥ ३२ ॥ न सूतेन विना कान्तं न कान्ते way विना रस । धातकान्तसमायोगद्ररसायनमुदीरितम् ॥ ३३ ॥

9

वर्तलोहम् ( लोहविशेषः ) || ॥ ? ॥

10

वर्तलोहं वट्टलोहं वर्तकं लोहमेव च । वर्तलोहं च विक्रियातं पञ्चलोहं च लेका ॥ ३३ ॥

11

*अयस्कान्तम् 'लोहचुम्बक' इति रायते ।

12

*वर्तलोहशोधनमणे—दुतममरवजले क्षितं वर्तलोहं विशशुद्यति । भ्रियते गन्धथालाभ्यां तं वर्तलोहक् ॥

1

षष्टो वर्गः ] राजनिघण्टुसहितः । २१६

2

त्रिदोषपन्ददोोषपोथं ज्वरं हरति सेवितम् ॥ ४२ ॥ ग्रन्थान्तर—हिज्दुलः सर्वदो- सन्त्र दीपनोदितरसायनः । सर्वरोगहरो हृष्प जरणणे लोहमारणे ॥ ४३ ॥

3

राजनिघण्टौ स्वर्णार्दिशत्रयोदय वर्गः—

4

हिज्दुलं वर्वर्ं रक्तं सुवर्णं सगरं स्मृतम् । रक्कतं ददं मेलेच्छं चित्रां चूर्ण- दारम् ॥ ४७ ॥ अन्यच मार्ार्क चैव मणिरागं रसोद्रवम् । रजकं रसगर्भे च वाणूससंर्यसंमतम् ॥ ४८ ॥

5

गुणाः—हिज्दुलं मधुरं तिक्तमष्णवातकफफपहम् । त्रिदोषपन्ददोोषपोथं ज्वरं हरति सेवितम् ॥ ४९ ॥

6

( १० ) †वैक्रान्तः ।

7

वैक्रान्तः कान्तसंज्ञं स्यादत्रो भूमिरजथा । गोनसयं शुद्रकुलिशं जीर्णवज्रं तु वज्रकम् ॥ ४४ ॥ ततु ससविविध प्रोक्तमनकेर्ककार्यकरम् । पाट्कोण तीक्ष्- धारं च स्वच्छिन्धनुच्छवि ॥ ४५ ॥ तदत्ततं तु वैक्रान्ते हितं प्रोक्तं रसा- ये ।

8

गुणाः—मेहक्वाण्ड्यांशर्ध्वकक्षयग्रहणिकासज्जित । तृष््यो रसायनो वल्यो वैक्रान्तो वहिदीपनः ॥ ४६ ॥ आयुष््यदश वर्णवर्णकरोदितितृपष्यः प्रज्ञाप्रदः सकलदोोषगुणपाहारी । दीसामिककृत्विसमानगुणस्तरस्त्री वैक्रान्तक खलु वपु- बेललोहकारी ॥ ४७ ॥

9

दोपाः—अशुद्धवज्रं कुरुपाण्डुपाहतपर्र्र्पीडारुचिकपु- कारि । शुद्धं मृतं सौौर्यबलप्रदं वैक्रान्भस्पि रसायनं च ॥ ४८ ॥

10

राजनिघण्टौ स्वर्णार्दिशत्रयोदय वर्गः—

11

वैक्रान्तं चैव विकरान्त नीचवज्रं कुवज्रकम् । गोनासः शुद्रकुलिशं चूर्णवज्रं च गोनसः ॥ ६० ॥

12

† वैक्रान्तेभेदशोधनमारणानि—अटाक्षस्थाफलकः पाट्कोणो मगुणं गुरुः । शुद्धो मिश्रितव- नैथ गुक्तो । वैक्रान्त उच्यते । श्वताः पीता रत्नास्तास्ते स्थ्यु पागावतप्रभाः । कैकिकण्ठप्रभार्ैव तथा मरकतप्रभा ॥ श्यामलः कृष्णवर्णशः कन्तुर्क्षशाठधा हि स ।

13

अस्य शोधनम्—वैक्रान्ताका स्थृखदििन शुद्धाः संवेदिताः क्षार्पट्टूनी दत्वा । अम््लेषु मूत्रेषु कुल्लिथरभमानारे अथवा कोद्वववारिकका ॥

14

वैक्रान्तारणम्—कुल्लिथकायमसंस्त्रो वैक्रान्तः परिशुष्यति । म्रियते पृष्पुगटर्न्धिनमिशुक्रोद्रव- रयतःः ॥ वैक्रान्तेषु च सर्वषु हयमिश्रं विनिक्षिपेत् यो नैपुणेन वा कूर्याद्द्रवं दत्वा पुष्टं लघ । भस्मी- तं तु वैक्रान्ते वज्रस्थाने नियोजेयेत् ॥ भस्मतः समुपागतो विकृतकौ हेत्रा मृतनान्तितः 'पाार्दशो ण्यवलसहितो गुच्छोमितः सेवित । यक्षमणं जरणं च पाण्डुगुर्जं श्वास च कासायमयं दुषण च चक्षमुखानुरोगश्चयेहृतृ ॥

15

१ ८. 'मुष्णं वा ।

1

६ षष्ठो वर्गः ] राजनिघण्डुसहरित: २२१

2

गुणाः—कृष्णशालिशिदोषप्रन्न मधुरः पुष्टवर्धनः ॥ ८६ ॥ वर्णकानिन्-करो बलयो दाहजर्र्र्र्हद्वृत् ।

3

रक्तशालिस्ट्वामश्रालि शोणालिशिश्व लोहित: ॥ ८७ ॥

4

गुणाः—रक्तशालि सुमुरो लघुः स्निग्धो बलावहः । रचुकदीपनः-पथ्यो मुखजाडर्यजाहः ॥ ८८ ॥ सर्वमयहरो रच्यो पित्तदाहनिलास-जित् ।

5

मुण्डशालिर्मुण्डनको निःशको यवशूकज: ।

6

गुणाः—मुण्डशालिशिदोषप्रन्न मधुराम्ल बलप्रद: ॥ ८९ ॥

7

स्थूलशालिर्महाशालि स्थूलार्धः स्थूलतण्डल: । एवंगुणाढ्यशलेष नामा-नद्यानि सूरभि: ॥ ९० ॥

8

गुणाः—महाशालि: स्वाद्मधुरिशिर: पित्तशमनो ज्वरं जीर्ण दाह जठर-रजमदाय शमयेत् । शिशुना much यूर्णा वा यदपि जरतां वा हितकर: सदा सेव्य: सर्वैर्नलवलवीर्याणि कुर्ते ॥ ९१ ॥

9

सूक्ष्मशालि: सूचिशालि पोतशालिश सूचक: ।

10

गुणाः—सूक्ष्मशालि सुमुरो लघुः पित्तसदाहनुत् ॥ ९२ ॥ दीपन: पाच-नैव किन्छात्तविकारिजत् ।

11

गन्धशालस्तु कलमाषो गन्धालु: कलमोत्तम: सुगन्धिर्गन्धवहल: सुुराभिर्-न्धतण्डल: ॥ ९३ ॥

12

गुणाः—सुगन्धशालिर्धुरोस्तितृप्यद: पित्तश्सामारुचिदाहशान्त् । स्तन्यस्तु गर्भस्थिरतालपवातः पुष्टमदल्पकफक्ष बलद: ॥ ९४ ॥ निरपो मधुर: स्निग्ध: शीतलो दाहपित्तजित् । त्रिदोषमनो रच्य: पथशय: सर्वमया-पन्तु ॥ ९५ ॥ श्रीहिगौर्य मधुरिशिर: पित्तहारी कषाय: स्निग्धो वृष्पा: क्रमिकफहरस्तापरकापश: । पुष्टं दन्ते श्रमशमनकृर्र्र्वृद्धि विधत्ते रच्योड-त्यन्तः जनयति मुदं वात्कृन्नमेचकोऽन्य ॥ ९६ ॥

13

अथपृथक्शालिनामानि—( *मण्डक: स्थूलशालिश स्याद्विम्बशालिकस्तथा । निजातिषाणहुलयाक्ष बिम्बी कौसेन्दुकस्तथा ॥ ९७ ॥ प्रासाधिका जीरकार्या शयामा मधुरा मता । राजानां मौलिकस्यापि शालि: स्यादुर्वी यथा॥९८॥

14

सूक्ष्मशालि: कुदितिका सुशालिर्गुरुशालय । वनशालिगुर्ण्डुरूकी क्षीरीका पज्य: पृथक् ॥ ९९ ॥ अशाचा पाटाला व्रीहिर्हिको वीहिधान्यक: वीहि-संधान्यमुदिष्ट: अर्धधान्यस्तु व्रीहिक: १०० ॥ गर्भेपाकणिक: पाष्टिक: घष्टिको

15

*एदारर्भ्य 'बल्या मूत्रविवर्धना:' इत्यन्तो धनुराकारचिहहस्तो ग्रन्थो ज. ट. पुस्तकोन्यास्ति ।

1

२२२ धन्वन्तरीनिर्घ्नु::- [ सुवर्णदिः:-

2

बलसंभवः । सुधानयं पथ्यकारी च मुपविमञ्जविवियः ॥ १०१ ॥ शालिस्तु कलमाच्यस्तु कलमो नाकायकः । कदम्बपुष्पगन्धश्च कलजाततः कललोद्द्रवः ॥ १०२ ॥

3

गुणा:-—पित्तश्लेष्मकरो वृष्यः कलमो मधुरस्थथा । लोहितो रक्तशालिनः स्त्याकाष्टलोहितशालयः ॥ १०३ ॥

4

रुणाली रुणशालिस्तु रक्तशाल्यः सुशालक ।

5

गुणा:-—तृष्णाग्नो मल्क्ृष्णो हस्यस्तु मतः परे ॥ १०४ ॥

6

महाशालीः सुगन्धा स्त्यात्सुन्धा गन्धसंभव । गन्धानख्या गन्धमालया च गन्धानानी गन्धमालिनी ॥ १०५ ॥

7

गुणा:-—सुगन्धा मधुरा ह्या कफपित्तजवाराससित् । जलोद्वा जलरुहा जलजा सुजातकका ॥ १०६ ॥

8

रक्ताञ्जुलं तुकारं च कुकुयं समवर्णर्जा ।

9

गुणा:-—कुण्डुमा मधुरा शीता रक्तपिततािसारिज् ॥ १०७ ॥

10

तिलजा नीलनामा स्यादीर्घकृष्ण स्पूजका । मधुरा च सुगन्ध च तिलवासी निग्रयते ॥ १०८ ॥

11

राजदनी राजमिया राजभावा मुनिप्रिया । तिलनी तिलपणी च आमगन्ध प्रभावासिनी ॥ १०९ ॥

12

गुणा:-—कफपित्तहराः स्निग्धा काश्वाससहरः पराः श्रीघ्रपाककारा ह्या लधवः शुक्रवर्धनाः ॥ ११० ॥ कोमलहारससंभूतातिलवासीमिहागुणाः पाण्डुरोगेषु शूले चास्ष्मवाते प्रशस्यते ॥ १११ ॥

13

वक्तको वक्तशालिः स्यादीर्घस्तु आशुकोपित । राजमिया पथ्यकारा मयदेशसमुद्रवा ॥ १२२ ॥

14

गुणा:-—वक्तिका लघवः प्रोक्ता मुखपाककरा्रास्तथा ।

15

कलटाकः कल्र्वा स्याद्धुरुसो गरुडः स्मृत ॥ ११३ ॥ गुरुवको गुुरडकः सुखभोजी सुभोजकः

16

गुणा:-—कविलो गन्धकारी च लघुपाककरोपि च ॥१४॥ कफपित्तहरः स्वादुः शूलवासिनिवारणः । ग्रहगीगुल्फकुपुत्रं विकलं भोजनने शुभम् ॥ ११५ ॥ कुष्माण्डिका कुम्भाडिका रक्त सुमधुरा गुरः । सुगन्धा दुर्र्जा पीता स्थल तण्ठुककोमला ॥ ११६ ॥

17

कम्बिका मधुरा स्िन्न्या वातापित्तनिर्वािणी । सौरभं शुण्डकः शुण्डी कौसम्भी कठिनो फलः

18

गुणा:-—कौसम्भी लघुपाका च वातापित्तनिर्वाही ॥ १७ ॥

6

षष्टो वर्ग: । राजनिघण्टुसहित: । २२३

उम्पास उम्पिकिकालिर्मधुरा गुरुरतण्डला । बहुशूका सुगन्धाद्या तार्- र्यनवल्भा ॥ ११८ ॥

गुणा:—उम्पिका मधुरा स्ग्धधा सुगन्धा च कपायका । पित्तश्लेष्महरा रूक्षा क्षम्पिकासनिलनाशनी ॥ ११९ ॥

पशकिक: पक्सिनावलय: पक्सिराजो मुनििय: । स्थूलतण्डुलसंभूता गन्धे वहलन्धृत् १२० ॥

शालिविशेषा:—दगध्याामवनौ जाता: शालिनो लघुपाकिन: । किंचित- तिक्त मधुरा: पाचना बलवर्धना: ॥ १२१ ॥ केदारा मधुरा वृष्या बलया: इप्तपाकयाल्पमलता गुरव: कफनाशना: ॥ १२२ ॥

शालयो ये छिन्न्नरूहा रूक्षास्ते बद्धवर्चस: । रोप्यानिररांप्या लघव: शीघ्रपाका गुणोत्रा :: १२२३ विदाहिनो दोषहरा बलया मूत्रविवर्धना: ) ॥

17

( १७ ) अक्षता (यव: )

अक्षस्तातीक्ष्णशूकाथ यवाैव तु नामतः ।

गुणा:—रूक्ष: शीतो गुरु: स्वाददु: सरो विद्वात्कृषव: ॥ ७८ ॥ वृष्यों: स्थैर्यकरो मूत्रमेद: पित्तकफायजेत् । पीनैनस्वासकासौरुस्तम्भकण्ठठत्वगा- मयान ॥ ७७९ ॥

राजनिघण्टटौ शालयादि: पौडशो वर्ग:— यवस्तु मेध्य:: शुक्लशुकससंजो दिव्योक्षत: कक्षुकधान्यराजा: । स्यातीक्षण- शुक्लस्तुरगप्रियश्च सकर्हयेष्टश्च पवित्रधान्यम् ॥ १२४ ॥

गुणा:—यव: कपायो मधुर: सुशीतल: प्रमेहोजित्तकफपहारक: । अशू- कमण्डस्तु यवो बलप्रमदो वृषस्य तृणां बहुवीर्यपुष्टि:: ॥ १२५ ॥

राजनिघण्टटौ शालयादि: पौडशो वर्ग:—

वेणुज: ( अक्षताविशेष: ) ॥ ९ ॥

वेणुजो वेणुबीजश्च वंशाजो वंशतण्डुल: । वंशधान्यं च वंशशाहो वेणुर्वंश- द्वायव: ॥ १२६ ॥

गुणा:—शीतः: कषायो मधुररस्तु रूक्षो मेहरक्रमिश्लेष्मविषपापहक्ष । पुष्टिं च वीर्र्य च बलं च दत्ते पित्तापहो वेणुयव: प्रशस्त: ॥ १२७ ॥

18

( १८ ) वसन्ता: (मुद्रा: )

वसन्ता:: कृष्णमुद्राक्ष शारदा हरितास्तथा । मुदानां नामतशोक्का: शीघ्र- श्रेष्ठ रसोत्त्तमा: ॥ ८० ॥

१ ज, ट, 'पुणर्वाशद्विजजवा: ।

1

२२४ धन्वन्तरीनिघ्नष्टुः— [ सुवर्णादि:-

2

गुणाः—मुद्रः किलोटो माङ्गलयो हरितः शारार्दोपि च । पित्तप्रसकेको वसुको माधवः प्रवरोदितः ॥ ८१ ॥ मुद्रो रूक्को लघुर्गाही कफपितहरं हिमः । स्वादुरलपालिनो नये वन्याोप्येतद्द्रण स्मृतः ॥ ८२ ॥ हरितः प्रव रस्तेपं तच्छैकं तिक्तमुत्तम् । कृष्णमुद्रस्तु वरको राजमुद्रस्तु खण्डकः ॥ ८३॥

3

राजनिघण्टौ शाल्यादिः पोडशो वर्गः—

4

मुद्रस्तु स्तूपश्रेष्ठः स्यार्णार्हर्ष रसतोत्तम् । भुक्तिप्रदो हयानन्दो भूवलो वाजिभोजन ॥ १२८ ॥ कृष्णमुद्रस्तु वसन्तो माधववश सुराञ्जः

5

गुणाः—कृष्णमुद्रस्बिदोपन्नो मधुरो वातानाशनः ॥ १२९ ॥ लघु दीपनः पथ्यो बलवीर्ज्ञापुष्टः । शरदस्तु हरिनमुद्रो धूसरोऽन्य्य शरदः ॥ १३०॥

6

गुणाः—हरिनमुद्रः कपायक्ष मधुरः कफप्तहत् । रक्तमूत्रयप्रप्रश्च शीतोलो लघुपदीपन ॥ १३१ ॥ तद्च्छ धूसरो मुद्रो रसवीर्द्यादिपु स्मृतः ।

7

गुणाः—कपायो मधुरो रुच्यः पित्तवातविवन्धन्धत् ॥ १३२ ॥

8

मुद्रयगुणा—पित्तस्वरतिशमनं लघु मुद्रूपं संतापहारि तरोचचकनाशनं च । रक्तप्रसादमिदं यदि सन्ध्वेनयुक्त तदा भवति सर्वरुजपहारि ॥ १३३ ॥

9

(१९ ) माष्तः (राजमापः )

10

मापो बीजवरो धारीश्ववलो राजमापकः । *राजमापो नीलमापो नृपोपचित ॥ ८४ ॥

11

गुणाः—*कफपित्तरो रुच्यो वात्कृद्दलदायकः । राजमाप: सरो वृष्षः कफपिच्छाशुक्रनुत् ॥ ८५ ॥ सुवादुः शतलो रूक्षः कपाायो विषदो गुरुः

12

राजनिघण्टौ शाल्यादिः पोडशो वर्गः—

13

• १ |

14

गुणाः—* ॥ १३४ ॥

15

*खव: शुधाभिजननशपलो दीर्घशम्भविवक । सुकुममारो वृत्तबीजो मधुरः क्षवककक्ष सः ॥ १३५ ॥

16

गुणाः—खव: कपायममधुरः शीतलः कफपित्तजित् । वृष्ष: शरमरो रुच्यः पवनोधमानकारकः ॥ १३६ ॥

17

( २० ) कोद्रवः

18

कोद्रवः कोरदूपस: स्याद्दुहलो वनकोद्रवः ।

19

गुणा:—कोद्रव: शीतल much ग्राही विपिप्तकफञयेत् ॥ ८६ ॥

20

राजनिघण्टौ शाल्यादिः पोडशो वर्गः—

21

*खव: 'लघुचवल्ली' इति इत्यादिते ।

1

६ षष्ठो वर्गः । राजनिघण्टटुसहित: । २२६

2

कोद्रवः कोरुपूष् कुहालो मदनाप्रजः । स च देशविशेषेणं नानाभेदः प्रकीर्ततः ॥ १३७ ॥

3

गुणाः—कोद्रवो मधुरस्तिक्को वर्णणां पथयकारकः कफपित्तहररो रूक्सो मोहक्कृदातलो गुरुः ॥ १३८ ॥

4

( २१ ) नीवारः ।

5

नीवारस्तापसश्रैव मुनिभक्तप्रसादिितः । अरण्यधान्यनामा च रसिकत्थ प्रकीर्ततः ॥ ८७ ॥

6

गुणाः—नीवारो मधुरः स्निग्धः पवित्रः पथयदो लघुः ।

7

राजनिघण्टटौ शालयादि: पौडशो वर्गः— नीवारोऽरण्यधान्यं स्यानमुनिधान्यं तृणोद्रवम् ।

8

गुणाः—नीवारो मधुरः स्निग्धः पवित्रः पथयदो लघुः ॥ १३३९ ॥

9

( २२ ) श्यामाकः (श्यामाक: )

10

श्यामाकस्तृणवीजश्च मुनिभक्ष्ययो गोवां प्रियः । * सुकुममारो राजधान्यं तृणवीजोत्तमच सः ॥ ८८ ॥

11

गुणाः—*श्यामाको मधुरः स्निग्धः कपायो लघुशीतलः । * वातककृत्कफपित्तत्र संग्राही विपदोपनन्तु ॥ ८९ ॥

12

राजनिघण्टटौ शालयादि: पौडशो वर्गः—

13

श्यामाकः श्यामाकः श्यामस्त्रीवीजः स्यादावविमियः ॥ * ॥ १४० ॥

14

गुणाः—* इ * ॥ १४१ ॥

15

( २३ ) प्रियहङ्गु: ( कङ्गु: )

16

प्रियहङ्गु: कङ्गुकश्रैव चिनकः पीततण्डुलः । अस्थिसंवन्धनश्रैव कङ्गनी पदु(?) कथ्यते ॥ ९० ॥

17

गुणाः—* प्रियहङ्र्मधुरो रुच्यः कपायः स्वादुशीतलः । * वातककृत्पित्तदाहन्न रूक्सो भद्रास्थिववन्धकृत् ॥ ९१ ॥

18

राजनिघण्टटौ शालयादि: पौडशो वर्गः—

19

कङ्गनी कङ्गुनी प्रोक्ता चिनकः पीततण्डुलः । वातलः सुकुममारक्ष स च नानानािविधाभिधः ॥ १४२ ॥

20

१ ड. छ. मादक: इ अ ।

21

२९