1. Atharvana Mahanarayana Upanishad
Page 1
1
ग्राम्भस्यपारे भुवनस्य मध्ये नाकस्य पृष्ठे महतो महीयान् । शुक्रेण ज्योतिषा समनुप्रविष्टः प्रजापतिर्ॐरात गर्भे ऽग्रन्
2
यस्मिन्निदं सं च वि चैति सर्वं यस्मिन्देवा ऋग्धि विश्वे निषेदुः । तदेव भूतं तदु भव्यमामनन्तं तदद्रे परमे व्योमन्
3
येनावृतं खं च दिवं मही च येनादित्यस्तपति तेजसा भ्राजसा च । यदन्तः समुद्रे कवयो वदन्ति तदद्रे परमे प्रजा:
4
यतः प्रसूता जगतः प्रसूती तयेन जीवान्व्यचसर्ज भूय्याम् । यदोषधीभिः पुरुषस्पृशं शृङ् विवेश भूतानि चराचराणि
5
सर्वे निमेषा जज्झिरे विद्युतः पुरुषाद्धि । कला मुहूर्ताः काष्ठाश्छाहोरात्राश्श सर्वश:
6
तदेवर्तं तदु सत्यमाहस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् । इष्टापूर्तं बहुधा जातं जायमानं विश्वं बिभर्ति भुवनस्य नाभिः
7
तदेवाग्रिस्तद्द्वायुस्तत्सूर्यस्तद् चन्द्रमाः । तदेव शुक्रममृतं तद्ब्रह्म तदापः स प्रजापतिः
8
ग्रधमासा मासा ऋतवः संवत्सरश्च कल्पताम् । स ग्रापः प्रदुधे उबहे इमे ग्रन्तरिक्षमथो सुवः
Page 2
1
10
नैनमूर्ध्वं न तिर्यञ्चं न मध्ये परिजग्रभत् | न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद्यशः: १०
1
11
न संदृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम् | हृदा मनीषा मनसा अभिक्लृप्तो य एनं विदुरमृतास्ते भवन्ति ११
1
12
ऋद्धः: सम्भूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ १२
1
1
एष हि देवः प्रदिशोऽनु सर्वाः पूर्वो हि जातः स उ गर्भे अन्तः | स विजायमानः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्जनास्तिष्ठति सर्वतोमुखः १
1
2
विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतোবाहुरुत विश्वतस्पात् | सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावापृथिवी जनयन्देव एकः २
1
3
वेनस्तत्पश्यन्विश्वा भुवनानि विद्वान् यत्र विश्वं भवत्येकनीडम् | यस्मिन्निदं सं च वि चैतद् स श्रोता: प्रोतेक्ष विभुः: प्रजासु ३
1
4
प्र तद्वोचे ग्र्रमतं नु विद्वान् गन्धर्वो नाम निहितं गुहासु | त्रीणि पदा निहिता गुहासु यस्तद्वेद स पिता स पितासत् ४
1
5
स नो बन्धुर्जनिता स विधाता धामनि वेद भुवनानि विश्वा | यत्र देवाः अमृततत्त्वमानशानास्तृतीये धामन्यभयरयन्त ५
1
6
परि द्यावापृथिवी यन्ति सद्यः परि लोकान्परि दिशः परि सूर्यः | ऋतस्य तन्तुं विततं विवृत्य तदपश्यत्तदभवत्तत्प्रजासु ६
1
7
परीत्य लोकान्परीत्य भूतानि परीत्य सर्वाः प्रदिशो दिशश्च | प्रजापतिः प्रथमजा ऋतस्यात्मनात्मानमभिसमबभूव ७
1
सदसस्पतिमद्भुतं प्रियमिन्द्रस्य काम्यम्
Page 3
2
5
सनिं मेधामयासिषम् ५
2
6
उद्रीप्यस्व जातवेदोऽपघ्नन्नितृंषि मम पशूंश्च मध्याावह जीवनं च दिशो दिशः ६
2
10
मा नो हिंसीज्जातवेदो गामश्रं पुरुषं जगत् । ग्रबिभ्रदग्र आगहि श्रिया मा परिपातय १०
2
इति श्रीमहानारायणोपनिषदि द्वितीयः खण्डः २
1
तत्पुरुषस्य विद्धहे सहस्राक्षस्य महादेवस्य धीमहि तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् १
2
तत्पुरुषाय विद्धहे महादेवाय धीमहि तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् २
3
तत्पुरुषाय विद्धहे नन्दिकेश्वराय धीमहि तन्नो वृषभः प्रचोदयात् ३
4
तत्पुरुषाय विद्धहे वक्रतुण्डाय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात् ४
5
षरमुखाय विद्धहे महासेनाय धीमहि तन्नः षष्ठः प्रचोदयात् ५
6
पावकाय विद्धहे सप्तजिह्वाय धीमहि तन्नो वैश्वानरः प्रचोदयात् ६
7
वैश्वानराय विद्धहे लालीलाय धीमहि तन्नो ऽग्निः प्रचोदयात् ७
भास्कराय विद्धहे दिवाकराय धीमहि
Page 4
५
तन्नः सूर्यः प्रचोदयात्
६
दिवाकराय विद्महे महाद्युतिकराय धीमहि तन्न आदित्यः प्रचोदयात्
१०
आदित्याय विद्महे सहस्त्रकिरणाय धीमहि तन्नो भानुः प्रचोदयात्
११
तीक्ष्णशृङ्गाय विद्महे वक्रपादाय धीमहि तन्नो वृषभः प्रचोदयात्
१२
कात्यायन्यै विद्महे कन्यकुमार्यै धीमहि तन्नो दुर्गा प्रचोदयात्
१३
महाशूलिन्यै विद्महे महादुर्गायै धीमहि तन्नो भगवती प्रचोदयात्
१४
शुभगायै विद्महे काममालिन्यै धीमहि तन्नो गौरी प्रचोदयात्
१५
तत्पुरुषाय विद्महे सुपर्णपत्नाय धीमहि तन्नो गरुडः प्रचोदयात्
१६
नारायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि तन्नो विष्णुः प्रचोदयात्
१७
नृसिंहाय विद्महे वज्रनखाय धीमहि तन्नः सिंहः प्रचोदयात्
१८
चतुर्मुखाय विद्महे कमण्डलुधराय धीमहि तन्नो ब्रह्मा प्रचोदयात्
Page 5
३
९
सहस्त्रपरमा देवी शतमूला शताङ्कुरा सर्वं हरतु मे पापं दुर्वा दुःस्वप्ननाशिनी
३
२
दूर्वा ऽमृतसमूता: शतमूला: शताङ्कुरा: शतं मे घ्नन्तु पापानि शतमायुरिवर्धन्ति
३
३
कारडात्कारडात्प्ररोहन्ती पुरुष: पुरुष: परि एवा नो दूर्वे प्रतनु सहस्त्रेण शतেন च
३
४
ऋषभकान्ते रथक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुन्धरे शिरसा धारिता देवी रक्तास्व मां पदे पदे
३
५
उद्धतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना भूमिधेनुधरित्री च धरसी लोकधारिणी तेन या ब्रह्मदत्तासि काश्यपेनाभिमन्त्रिता
३
६
मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतं त्वया हतेन पापेन जीवामि शरद: शतम
३
७
वाचा कृतं कर्मकृतं मनसा दुर्विचिन्तितं त्वया हतेन पापेन गच्छामि परमां गतिं मृत्तिके देहि मे पुष्टिं त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितं
३
८
गन्धद्वारां दुराधर्षा नित्यपुष्टां करीषिणीम ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम
३
९
ॐ भूर्लोक्न्न्मीर्भुवर्लग्न्मी: सुवः कालकर्गी तन्नो महान्त्मी: प्रचोदयात
३
१०
पद्यप्रभे पद्यसुन्दरि धर्मर्तये स्वाहा
Page 6
४
११
हिरण्यशृङ्गं वरुणां प्रपद्ये तीर्थे मे देहि याचितः यन्मया भुक्तमसाधूनां पापेभ्यश्र प्रतिग्रहः
४
१२
यन्मे मनसा वाचा कर्मणा वा दुष्कृतं कृतम् तन्मे इन्द्रो वरुणो बृहस्पतिः सविता च पुनन्तु पुनः पुनः
४
१३
सुमित्रिया न ग्राप श्रोषधयः सन्तु दुर्मित्रियास्तस्मै भूयासुर्योंऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः
४
१
नमोऽग्रयेडप्सुमते नम इन्द्राय नमो वरुणाय नमो वारुणाय नमोऽद्भ्यः । यदपां कूर्म यदमेध्यं यदशान्तं तदपगच्छतात्
४
२
श्रत्याशनादतीपानाद्यद्य उग्रातप्रतिग्रहात् तन्मे वरुण राजा पापिन्ंा हत्वा नशतु
४
३
सोऽहमपापो विरजो निर्मुक्तो मुक्तिकिल्बिषः नाकस्य पृष्ठमारुह्य गच्छेद्ब्रह्मसलोकताम्
४
४
इमं मे गङ्गे यमुने सरस्वति शुतुद्रि स्तोमं सचता परुष्णया असिक्न्या मरुद्वृधे वितस्तयार्ज्जीकये शृङ्गुह्या सुषोमया
४
५
ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसोऽध्यजायत ततो रात्र्यजायत ततः समुद्रो अर्णवः
४
६
समुद्रादर्णवादधि संवत्सरो अजायत अहोरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी
४
७
सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो स्वः
Page 7
५
यत्पृथिव्या रजः स्वमन्तरिद्धे विरोदसी इमांस्तदापो वरुणः पुनात्वघमर्षणः
६
एष सर्वस्य भूतस्य भव्ये भुवनस्य गोप्ता एष पुरुषकृतां लोकानेष मृत्यो हिरण्मयः द्यावापृथिव्योर्हिरण्मयः संबृतः सुवः स नः सुवः संशिशाधि
१०
ग्राद्रि ज्वलति ज्योतिरहमस्मि ज्योतिर्ज़्वलति ब्रह्माहमस्मि योडहमस्मि ब्रह्माहमस्मि ब्रह्मेवाहं मां जुछोमि स्वाहा
११
ग्रकार्यकार्यवकीर्णीं स्तेनो भूषहा गुरुस्तल्पः वरुणोडपामघमर्षणस्तस्मात्पापात्प्रमुच्यते
१२
रजो भूमिस्त्वमारोदयस्व प्रवदन्ति धीराः पुनन्तु ऋषयः पुनन्तु वसवः पुनातु वरुणः पुनात्वघमर्षणः
पञ्चमः खण्डः
इति श्रीमहानारायणोपनिषदि
१
ग्राक्रान्त्समुद्रः प्रथमे विधर्मन्ज्ञानयन्तप्रजा भुवनस्य राजा वृत्रा पवित्रे ग्रधि सानो ग्रव्ये बृहत्त्सोमो वावृधे सुवान इन्दुः
२
जातवेदसे सुनवाम सोममरातीयतो निदहाति वेदः स नः पर्षदति दुर्गाणि विश्वा नावेव सिन्धुं दुरितात्यग्निः
३
तामग्रिवर्णां तपसा ज्वलन्तीं वैरोचनिं कर्मफलेषु जुष्टाम् दुर्गां देवीं शरणमहं प्रपद्ये सुतरसि तरसे नमः
४
ग्रग्रमे त्वं पारया नाव्यो ग्रस्मान् स्वस्तिभिरति दुर्गाणि विश्वा पूष्णः पृथ्वी बहुला न उर्वी भवा तोकाय तनयाय शंयोः
Page 8
५
विश्वानि नो दुर्गहा जातवेदः सिन्धुर्न नावा दुरितातिपर्षि । अग्ने ऋततिव्रतमसा गृणानओड्माकं बोध्यविता तनूनाम् ॥
६
पृतनाजितं सहमानमप्रिमुग्ं हवेम परमात्सधस्थात् । स नः पर्षदतिदुर्गाणि विश्वा जामदेवो ऋतिदुरितात्यप्रमि: ॥
७
प्र वो हि कमीड्यो अग्निवरेपु सनाग्न होता नव्यश्च सत्त्सु । स्वां चाग्ने तन्वं पिप्रयस्वास्मभ्यं च सोभगमायजस्व ॥
५
परस्ताद्यशो गुहासु मम सुपर्णपत्नाय धीमहि । शतबाहुना पुनर्जायत सुवो राजा सधस्था त्रीणि च ॥ इति श्रीमहानारायणोपनिषदि षष्ठ: खण्ड: ॥
१
भूरग्नये पृथिव्यै स्वाहा । भुवो वायवे॑न्तरि॒क्षाय स्वाहा । सुवरादित्याय दिवे स्वाहा । भूर्भुवः॑सुव॒रन्न्रम॑से दि॒ग्भ्यः॑ स्वाहा । नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवः सुव॒रन्न्रोम् ॥
२
भूर॒न्न्नग्न॑ये पृथि॒व्यै स्वाहा । भुवो॒ड्नं वाय॑वे॒न्तरि॒क्षाय स्वाहा । सुवर्ऋमा॑दित्याय दि॒वे स्वाहा । भूर्भुवः॑सुवर्न्न च॒न्द्र॑म॒से दि॒ग्भ्यः॑ स्वाहा । नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूर्भुवः सुव॒रन्न्नमो॑म् ॥
३
भूरग्नये च पृथिव्यै च महते च स्वाहा । भुवो वायवे चान्तरि॒क्षाय च म- हते च स्वाहा । सुवरादित्याय च दिवे च महते च स्वाहा । भूर्भुवः॑सुव॒रन्न्रम॑से च न॒क्त॑त्रे॒भ्य॑श्च दि॒ग्भ्य॑श्च महते च स्वाहा । नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भूर्भवः सुव॒रन्न्रह॑रोम् ॥
४
पाहि नो अग्रम एनसे स्वाहा । पाहि नो विश्ववेदसे स्वाहा । यज्ञं पाहि विभावसो स्वाहा । सर्वं पाहि शतक्रतो स्वाहा ॥
८
यश॒च्न्द॒साम॑पुष॒भो विश्व॑रू॒प॒श्च॒न्द्रो॒भ्य॑श॒च्न्दाँ॑स्यावि॒वेश । सतां श॒क्यः॑ प्रोवाचोपनिष॒दिन्द्रो ज्येष्ठ॑ इन्द्रा॒य ऋषि॑भ्यो नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्यो भू-
Page 9
भुवःसुवश्चनद ॐ ५
नमो ब्रह्मणे धारगां मे ग्रस्त्वनिराकरगां धारयिता भूयासं कर्गययोः श्रुतं मा च्योधवं ममामुष्य ॐ ६
7
1
ऋतं तपः सत्यं तपः श्रुतं तपः शान्तं तपो दानं तपो यज्ञस्तपो भूर्भुवः सुव्रह्मैतदुपास्यैतत्तपः १
7
2
यथा वृत्तस्य संपुष्पतस्य दूराद्रन्धो वात्येवं पुरुषस्य कर्मशो दूराद्रन्धो वाति । यथासिधारां कर्तेङवहितामवक्रामेद्यद्यु वेह वेहवा विहलिष्यामि कर्तं पतिष्यामीत्येवमनृतादात्मानं जुगुप्सते २
7
3
ऋषीणाम्मीयान्महतो महीयानात्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तोः । तमक्रतुं पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमीशम् ३
7
4
सम्प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्सम्प्रार्चिषः समिधः सम जिह्वाः । सम्प इमे लोका येषु चरन्ति प्राणाः गुहाशया निहिताः सम सम्प ४
5
ऋताः समुद्रा गिरयश्व सर्वेऽस्मात्स्यान्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः । ऋतद्र्विश्वा ग्रोषधयो रसद्र्वेनेष भूतेस्थितस्थते ह्यन्तरातमा ५
इति श्रीमहानारायणोपनिषदाष्टमः खण्डः ५
1
ब्रह्मा देवानां पदवीः कवीनामृपिरिविर्विप्रायां महिषो मृगाणाम् । श्येनो गृध्राणां स्वधितिरवनानां सोमः पवित्रमत्येति रेभन १
2
ऋजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बहुं प्रजां जनयन्तीं सरूपाम् । ऋजो ह्येको जुषमाणोडनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्यः २
हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्वोता सदिषद्वरसद्वेदिषदतिथिदुरोगसत् ।
Page 10
३
नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदज्जा गोजा ऋतजा ऋतद्रिजा ऋतं बृहत्
४
यस्मान्न जातः परो अन्यो ग्रन्यो ग्रस्ति य ग्राविवेश भुवनानि विश्वा प्रजापतिः प्रजया संविदानस्त्रीन् ज्योतींषि सचते स षोडशी
५
विधर्तां हेतामहे वसोः कविद्विदानति नः सवितारं नृचक्षसम्
६
ऋध्या नो देव सवितः प्रजावत्सावीः सौभगम् परा दुष्वप्नियं सुव
७
विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परासुव यद्भद्रं तन्न आ सुव
५
मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः
६
मधुनक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः मधु द्यौरस्तु नः पिता
१०
मधुमान्नो वनस्पतिरधुमाँ ग्रास्तु सूर्यः माध्वीर्गावो भवन्तु नः
११
घृतं मिमिक्षे घृतमस्य योनिर्घृते श्रितो घृतमवस्य धाम अग्नुष्धर्मा वह मालद्यस्व स्वाहाकृतं वृषभ वदति हव्यम्
१२
समुद्रादूर्मिर्मधुमाँ उदारदुपांशुना सममृतत्वमानट् घृतस्य नाम गुह्यं यदस्ति जिह्वा देवानाममृतस्य नाभिः
१०
१३
वयं नाम प्रब्रवामागृतस्यास्मिन्न यज्ञे धारयामा नमोभिः उप ब्रह्मा श्रृणवच्छस्यमानं चतुःश्रृङ्गोऽवमीद्वौर एतत्
Page 11
९
१
चत्वारि श्रृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्याँ आविवेश १
९
२
त्रिधा हितं पणिभिः गुह्यमानं गावो न देवासो वृणतेऽविन्दन् इन्द्र एकं सूर्य एकं जजान वेनादेकं स्वधया निष्ठितदृः २
९
३
यो देवानां प्रथमं पुरस्ताद्दिक्षु आभिको रुद्रो महर्षिः हिरण्यगर्भं पश्यत जायमानं सा नो देवः शुभया स्मृत्या संयुनक्तु ३
९
४
यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चित् यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वं ४
९
५
न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैकेऽमृतत्वमानशुः परेण नाकं निहितं गुहाविँ विभ्राजते यद्यत्तया विशन्ते ५
९
६
वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः सन्न्यासयोगाद्गतयः शुद्धसत्त्वाः ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे ६
९
७
दहं विपाप्मं वरं केशभूतं यत्पुरडरीकं पुरमध्यसंस्थं तन्नापि दहं गगनं विशोकस्तस्मिन्यदन्तस्तदुपासितव्यं ७
९
८
यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः ८
९
९
ग्रजोऽन्यः सुविभा नाभिः सर्वमस्यैव ९
१०
१
सहस्रशीर्षं देवं विश्वाकारं विश्वशम्भुवं विश्वं नारायणं देवमद्भं परमं प्रभुम् १
Page 12
२
विश्वतः परमं नित्यं विश्वं नारायणं हरिम् । विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुपजीवति ॥
३
पतिं विश्वस्यात्मेश्वरं शाश्वतं शिवमच्युतम् । नारायणं महाज्ञेयं विश्वात्मानं परायणम् ॥
४
नारायणः परं ब्रह्मत्वं नारायणः परः । नारायणः परो ज्योति रात्मा नारायणः परः ॥
५
नारायणः परो ध्याता ध्यानं नारायणः परः । परादपि परश्श्रासु तस्माद्यस्तु परात्परः ॥
६
यच्च किंचिज्जगत्यास्मिन्दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः ॥
७
ग्रनन्तमध्यये कोविदसमुद्धन्तं विश्वशम्भुवम् । पद्मकोशप्रतीकाशं हृदयं चाप्यधोमुखम् ॥
५
श्रधोनिष्ठस्य वत्स्त्यां तु नाभ्यामुपरि तिष्ठति । हृदयं तद्विजानीया दिव्यस्यायतनं महत् ॥
८
सततं तु शिराभिस्तु लम्बत्याकोषनिभ्रम् । तस्यान्ते सुपिरं सूच्मं तस्मिन्न्तसर्वं प्रतिष्ठितम् ॥
१०
तस्य मध्ये महानार्णः पूर्वश्शार्चिर्विश्वतोमुखः । सोऽग्रभुग्विभजंसिष्ठन्नाहारमन्नदयः कविः ॥
११
सन्तापर्यति स्वं देहमापादतलमस्तकं । तस्य मध्ये वह्निशिखा ऋषीणां चोर्ध्वा व्यवस्थिताः ॥
१२
नीलतोयदमध्यस्था विद्युल्लेखेव भासुरा ।
Page 13
11
12
नीवारशूकवत्त्न्वी पीताभा स्यात्तनूपमा
11
13
तस्या: शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थित: स ब्रह्म स शिव: सेन्द्र: सोऽद्र: परम: स्वराट्
11
14
अथातो योग जिहा मे मधुवादिनी ग्रहमेव कालो नाहं कालस्य
11
15
नारायण: स्थितो व्यवस्थितश्वतवारि च
11
इति श्रीमहानारायगोपनिषदि एकादश: खण्ड: 11
12
1
ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं विश्वरूपाय वेऽ नम:
12
2
आदित्यो वा एतन्मरडलं तपति । तत्र ता ऋचस्तदृचां मरडलं स ऋचां लोकोडथ य एष एतस्मिन्मरडले ज्योति: पुरुषस्तानि यजूंषि स यजुषां लोकोडथ य एष एतस्मिन्मरडले ग्र्चीर्दीप्यते तानि सा- मानि स साम्नां मरडलं स साम्नां लोक: सैषा ऋग्यजुर्विद्या तपति य एषो- जतरादित्ये हिररमय: पुरुष:
12
3
आदित्यो वै तेज ग्रोजो बलं यशश्र्चनु:श्रोत्रमात्मा मनो मन्युमनुमृत्युः सत्यो मित्रो वायुराकाश: । प्राणो लोकपालक: । किं तत्सत्यमनमायुरमृतो जीवो विश्व: । कतम: स्वयम्भू: प्रजापति: संवत्सर इति । संवत्सरोडसावादित्यो य एष पुरुष एष भूतानामधिपति: । ब्रह्मा: सायुज्यं सलोकतामाप्रोत्येत- सामपे देवतां साम्यज्य सायुज्य सायुज्य सायो लोकतामात्राप्नोति य एवं वेदेत्युपनिषत्
12
इति श्रीमहानारायगोपनिषदि द्वादश: खण्ड: 12
13
1
घृणि: सूर्य ग्रादित्य ग्रोम् । ग्रर्चर्यन्ति तप: सत्यं मधु न्ररन्ति तद्ब्रह्म त- दाप ग्रापो ज्योतीरसोमृतं ब्रह्म भूर्भुव:स्वरोम्
Page 14
13
1
सर्वो वै रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु । पुरुषो वै रुद्रस्तस्मै नमो नमः । विश्वं भूतं भव्यं भुवनं चित्रं बहुधा जातं जायमानं च यत् । सर्वो ह्येष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥
13
2
कद्रुद्राय प्रचेतसे मीहुष्टेमाय तव्यसे । वोचेम शन्तमं हृदे । सर्वो ह्येष रुद्रस्तस्मै रुद्राय नमो अस्तु ॥
13
3
नमो हिरण्यबाहवे हिरण्यवर्ग्णाय हिरण्यरूपाय हिरण्यपतये । अम्बिकापतये उमापतये नमो नमः ॥
13
4
यस्यैकंकृत्यमिहोत्रहविषी भवति प्रतिष्ठिता: प्रत्येकस्याहुतयस्तिष्ठन्त्यथो प्रतिष्ठितये ॥
13
5
कृष्णष्व पाज इति पञ्च ॥
13
6
प्रदितर्देव गन्धर्वा मनुष्या: पितरोड्सुरास्तेषां सर्वभूतानां माता मेदिनी पृथ्वी मही सावित्री गायत्री जगत्यूर्वी पृथ्वी बहुला विश्वा भूत । कतमा का या सा सत्येनामृतेति वसिष्ठ: ॥
13
7
ग्रापो वा इदं सर्वं विश्वा भूतान्याप: प्राणो वा ग्राप: पशव ग्रापोऽन्नमापोऽमृतमाप: सम्राडापो विराडाप: स्वराडापश्चन्दांस्यापो ज्योतींष्यापो यज्ञुष्याप: सत्यमाप: सर्वा देवता ग्रापो भूर्भुव: सुवराप ग्रोम् ॥
13
8
ग्राप: पुनन्तु पृथिवीं पृथिवी पूता पुनातु माम् । पुनन्तु ब्रह्मणस्पतिं ब्रह्म पूता पुनातु माम् । यत्किंचाममभोज्यं यद्वा दुश्चरितं मम । सर्वं पुनन्तु मामापोऽतां च प्रतिगृह्ण स्वाहा ॥
13
9
श्रमिश्र मा मन्युश्र मा मन्युपतयश्र मन्युकृतेभ्य: पापेभ्यो रक्षन्ताम् । यदहा पापमकार्षि मनसा वाचा हस्ताभ्यां पद्भ्यामुदरेण शिश्ना ग्रहस्तदवलुम्पतु ॥
Page 15
14
3
यत्किन्च दुritं मयि । इदमहं माममृतयोनौ सत्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा
14
4
सूर्यंश्च मा मन्युश्च मन्युपतयश्च मन्युकृतेभ्यः पापेभ्यो रक्षन्ताम् । यद्रात्र्या पापमकार्षि मनसा वाचा हस्ताभ्यां पद्भ्यामुदरेण शिश्ना रात्रिस्तदवलुम्पतु यत्किन्च दुritं मयि । इदमहं माममृतयोनौ सूर्ये ज्योतिषि जुहोमि स्वाहा
14
5
ग्रहणो ऋतयपीपरात्रिनो ऋतिपारयद्रात्रिनो ऋतयपीपरदहनो ऋतिपारयत्
इति श्रीमहानारायणोपनिषदि चतुर्दशः खण्डः १४
15
1
ग्रायातु वरदा देवी ग्रतं ब्रह्मसम्मितम् । गायत्री छन्दसां माता इदं ब्रह्म जुषस्व नः
15
1
ग्रोजोऽसि सहोऽसि बलमसि भ्राजोऽसि देवानां धाम नामासि विश्वमसि विश्वायुः सर्वमसि सर्वायुरभिभूरोम् । गायत्रीमावाहयामि सावित्रीमावा-हयामि सरस्वतीमवहयामि १
15
2
ग्रों भूः । ग्रों भुवः । ग्रों स्वः । ग्रों महः । ग्रों जनः । ग्रों तपः । ग्रों सत्यं । ॐ तत्सवितुवरेभर्गो देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात् । ग्रोमापो ज्योतीरसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् २
15
3
ग्रों भूर्भुवः सुवर्महर्जनस्तपः सत्यं मधु द्ररन्ति । तद्ब्रह्म । तदाप ग्रापो ज्योतीरसोमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ३
15
4
ग्रों तद्ब्रह्म । ग्रों तद्र्रायुः । ॐतदात्मा । ग्रों तत्सर्वम् । ग्रों तत्पुरो-नमः ४
15
5
उत्तमे शिखरे देवी भूम्यां पर्वतमूर्धनि । ब्राह्मणेभ्यो ह्यनुज्ञाता गच्छ देvi यथासुखम् ५
Page 16
६
ॐ ग्रन्थश्ररति भूतेषु गुहायां विश्वमूर्तिषु । त्वं यज्ञस्त्वं विष्णुस्त्वं वषट्कारस्त्वं रुद्रस्त्वं ब्रह्मा त्वं प्रजापतिः
७
ग्रामृतोपस्तरङ्गमसि
प्राणे निवेश्योमृतं जुहोमि प्राणाय स्वाहा । अपाने निवेश्योमृतं जुहोमि अपानाय स्वाहा । व्याने निवेश्योमृतं जुहोमि व्यानाय स्वाहा । उदाने निवेश्योमृतं जुहोमि उदानाय स्वाहा । समानेऽनिवेश्योमृतं जुहोमि समानाय स्वाहा
५
प्राणे निवेश्योमृतं जुहोमि । शिवो मा विशाप्रदाहाय । प्राणाय स्वाहा । अपाने निवेश्योमृतं जुहोमि । शिवो मा विशाप्रदाहाय । अपानाय स्वाहा । व्याने निवेश्योमृतं जुहोमि । शिवो मा विशाप्रदाहाय । व्यानाय स्वाहा । उदाने निवेश्योमृतं जुहोमि । शिवो मा विशाप्रदाहाय । उदानाय स्वाहा । समानेऽनिवेश्योमृतं जुहोमि । शिवो मा विशाप्रदाहाय । समानाय स्वाहा
६
ग्रामृतापिधानमसि । ब्रह्मणि स आत्मामृतत्वाय १०
पंचदश:
खण्ड:
इति श्रीमहानारायणोपनिषदि
१
श्रद्धयाऽऽप्राणे निवेश्यामृतं हुतम् । प्राणमत्रेनाॅप्यायस्व । अपाने निवेश्यामृतं हुतम् । अपानमत्रेनाॅप्यायस्व । व्याने निवेश्यामृतं हुतम् । व्यानमत्रेनाॅप्यायस्व । उदाने निवेश्यामृतं हुतम् । उदानमत्रेनाॅप्यायस्व । समानेऽनिवेश्यामृतं हुतम् । समानमत्रेनाॅप्यायस्व । ब्रह्मणि स आत्मामृतत्वाय
२
प्राणानां ग्रन्थिरसि रुद्रोमाविशान्तकस्तेनाऽऽत्रेनाॅप्यायस्व
३
श्रद्धष्टमात्रः पुरुषोऽजुष्टं च समाश्रितः । ईशः सर्वस्य जगतः प्रभुः प्रीणाति विश्वभुक्
Page 17
16
4
मेधा देवी जुषमाणा न ऋगादिद्विश्वाची भद्रा सुमनस्यमाना त्वया जुष्टा जुषमाणा दुरुक्तान् बृहद्देम विदथे सुवीराः त्वया जुष्ट ऋषिभिःवतु देवी त्वया ब्रह्मा गतश्रीरुत त्वया त्वया जुष्टश्रितं विन्दते वसु सा नो जुषस्व द्रविणेन मेधे
16
5
मेधां मे इन्द्रे ददातु मेधां देवी सरस्वती मेधां मे अश्विनावुभावाधत्तां पुष्करस्रजौ
16
6
ग्रप्सरासु च या मेधा गन्धर्वेषु च यन्मनः देधी मेधा मनुष्यजा सा मां मेधा सुरभिर्जुषताम्
16
7
ग्रा मां मेधा सुरभिर्विश्वरूपा हिरण्यवर्णा जगती जगम्या ऊर्जस्वती पयसा पिन्वमाना सा मां मेधा सुप्रतीका जुषताम्
1
सद्योजातं प्रपद्यामि सद्योजाताय वै नमः भवे भवे नातिभवे भजस्व मां भवोद्भवाय नमः
2
वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमः श्रेष्ठाय नमो रुद्राय नमः कालाय नमः क-लविकरणाय नमो बलविकरणाय नमो बलप्रमथनाय नमः सर्वभूतदमनाय नमो मनोन्मनाय नमः
3
अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यो घोरघोरतरेभ्यः सर्वतः सर्व सर्वेभ्यो नमस्ते ग्रस्तु रुद्ररूपेभ्यः
4
तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि तन्नो रुद्रः प्रचोदयात्
5
ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानां ब्रह्माधिपतिरब्रह्मणोऽधिपतिरब्रह्मा शिवो मे अस्तु सदाशिवोम्
Page 18
६
ब्रह्म मे तु माम् । मधु मे तु माम् । ब्रह्म मेऽव मधु मे तु माम् । यस्ते सोम प्रजावत्सोऽभि सोऽग्रहम् । तुःस्वप्नन्दुरुष्वहा । यांस्ते सोम प्राणांस्ता- झुहोमि त्रिसुपर्णाम्याचितं ब्राह्मणाय दद्यात् । ब्रह्महत्यां वा एते घ्नन्ति ये ब्राह्मणास्त्रिसुपर्णं पठन्ति ते सोमं प्राप्तुवन्त्यासहस्रात्पिंकं पुनन्ति ॐ ६
७
ब्रह्ममेधया मधुमेधया ब्रह्म मेऽव मधुमेधया । श्रद् धा नो देव सवितः प्र- जावत्सावीः सौभगम् । परा दुःस्वप्नियं सुव विश्वानि देव सवितर्दुरितानि परासुव । यदद्ध्रुं तन्नो ग्रासुव मधु वाता ऋतायते मधु द्रवन्ति सिन्धवः । माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः । मधु द्योरस्तु नः पिता मधुमान्नो वनस्पतिर् मधुमां अग्रस्तु सूर्यः । माध्वीर्गावो भवन्तु नः य इमं त्रिसुपर्णमयाचितं ब्राह्मणाय दद्यात् । भ्रूणहत्यां वा एते घ्नन्ति ये ब्राह्मणा- स्त्रिसुपर्णं पठन्ति ते सोमं प्राप्तुवन्त्यासहस्रात्पिंकं पुनन्ति ॐ ७
ॐ ब्रह्ममेधवा मधुमेधवा ब्रह्म मेऽव मधुमेधवा ब्रह्मा देवानां पतिः । कवीनाम ऋषिविप्राणां मुहिषो मृगाणां श्येनो गृध्राणां स्वाधितिर्वनानां सोमः पवित्रमत्येति रेभन् हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिदुरोणसद्
नृषद्वरसदृतसद्व्योमसद्जा ऋतजा ऋद्रिजा ऋतं बृहद् य इमं त्रिसुपर्णमयाचितं ब्राह्मणाय दद्यात्
५
वीरहत्यां वा एते घ्नन्ति ये ब्राह्मणास्त्रिसुपर्णं पठन्ति ते सोमं प्राप्तुवन्त्यासह- स्त्रात्पिंकं पुनन्ति ॐ ५
इति श्रीमहानारायणोपनिषदि सम्पदशः खण्डः १७
देवकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा । मनुष्यकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वा- हा । पितृकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा । ग्रातृकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा । ग्रन्थकृतस्यैनसोऽवयजनमसि स्वाहा । यदिद्वा च नक्तं चैनश्शक्रम तस्यावयजनमसि स्वाहा । यदिद्वांशश्राविद्वांशश्रेनश्शक्रम तस्यावयजनमसि
Page 19
१
स्वाहा । यद्याहामेनो विद्वांसश्राविद्वांसश्रैने श्रकृतं तस्यावयजनमसि स्वाहा । यत्स्वपन्तश्र जाग्रत श्रैने श्रकृतं तस्यावयजनमसि स्वाहा । यत्सुषुप्तश्र जाग्रत श्रैने श्रकृतं तस्यावयजनमसि स्वाहा । एनस एनसोऽवयजनमसि स्वाहा ९
२
कामोऽकामीन्राहं करोमी कामः करोति कामः कर्ता कामः कारयिता एतत्ते काम कामाय स्वाहा २
३
मन्युरकार्षीन्न्राहं करोमी मन्युः करोति मन्युः कर्ता मन्युः कारयिता एतत्ते मन्यो मन्यवे स्वाहा ३
१५
९
तिला: कृष्णा:स्तिला: श्वेतास्तिला: सौम्या वशानुगा: । तिला: पुनन्तु मे पापं यत्किञ्चिद्धुरितं मयि स्वाहा । यन्मे मनसा वाचा कर्मणा वा दुष्कृतं कृतं । दुःस्वप्नं दर्शनस्पर्शं तिला: शान्तिं कुर्वन्तु स्वाहा । चौरस्यात्रं नवश्राद्धं ब्रह्महा गुरुतल्पगः । गोस्तेयं सुरापानं भूूगहत्यां तिला: शमयन्तु स्वाहा । गसायन्तं गसिकान्तं कुष्ठान्तं पतितान्तं भुक्त्वा वृषलींभोजनं । श्रद्धा प्रजा च मेधा च तिला: शान्तिं कुर्वन्तु स्वाहा । श्रीश्र पुष्टिश्शानुरायं ब्रह्मारयं बहुपुत्रिकाम् । श्रद्धा प्रजा च मेधा च तिला: शान्तिं कुर्वन्तु स्वाहा ९
ग्रग्रये स्वाहा । विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा । ध्रुवाय भूमाय स्वाहा । ध्रुवत्तितये स्वाहा । धूमाय स्वाहा । ऋच्युतत्तितये स्वाहा । ग्रग्रये स्विष्टकृते स्वाहा । धर्माय स्वाहा । ग्रधर्माय स्वाहा । ग्रृहः स्वाहा । श्रोषधिवनस्पतिभ्यः स्वाहा । रन्नोदेवजनेभ्यः स्वाहा । गृह्येभ्यः स्वाहा । ग्रवसानेभ्यः स्वाहा । ग्रवसानपतिभ्यः स्वाहा । सर्वभूतेभ्यः स्वाहा
। कामाय स्वाहा । ग्रनतरिन्त्याय स्वाहा । यतेजति जगति यच्चेष्टति नान्यो भागो यतान्नमे स्वाहा । पृथिव्यै स्वाहा । ग्रनतरिन्त्याय स्वाहा । दिवे स्वाहा । सूर्याय स्वाहा । चन्द्रमसे स्वाहा । नक्षत्रेभ्यः स्वाहा । इन्द्राय स्वाहा । बृहस्पतये स्वाहा । प्रजापतये स्वाहा । ब्रह्मणे स्वाहा । स्वधा पितृभ्यः स्वाहा । नमो रुद्राय पशुपतये स्वाहा । देवेभ्यः स्वाहा
Page 20
। पितृभ्यः स्वधास्तु । भूतेभ्यो नमः । मनुष्येभ्यो हन्ता । परमेष्ठिने स्वाहा २
इति श्रीमहानारायणोपनिषद्येकोनविंश: खंड: १६
ये भूताः प्रचरन्ति दिवानक्तं बलिमिच्छन्तो वितुदस्य प्रेष्ठाः तेभ्यो बलिं पुष्टिकामो हरामि मयि पुष्टिं पुष्टिपतिददातु स्वाहा १
२
सजोषा इन्द्र सगणो मरुद्भिः सोमं पिब वृत्रहञ्जूर विद्वान् जहि शत्रून्पमृधो नुदस्वाथाभयं कृणुहि विश्वतो नः
३
त्रातारमिन्द्रमवितारमिन्द्रं हवे हवे सुहवं शूरमिन्द्रं हयामि शक्रं पुरुहूतमिन्द्रं स्वस्ति नो मघवा धातविन्द्रः
४
यत इन्द्र भयामहे ततो नो अभयं कृधि मघवञ्जगिध तन्न ऊतिभिर्विवृधिषो विमृधो जहि
५
स्वस्तिदा विशाम्पतिर्वृत्रहा विमृधो वशी वृषेनः पुर एतु नः सोमपा अभयङ्करः
६
ऊर्ध्व ऊ षु ण ऊतये तिष्ठा देवो न सनिता ऊर्ध्वो वाजस्य सनिता यदञ्जिभिर्वाङ्गदिर्विर्हयामहे
७
तरसिर्विश्वदर्शतो ज्योतिष्कृदसि सूर्य विश्वमाभासि रोचनम्
५
उपयाम गृहीतोऽसि सूर्याय त्वा भ्राजस्वत एष ते योनिः सूर्याय त्वा भ्राजस्वते
९
विष्णुमुखा वै देवाश्चनदोभिरिमाल्लोकानपजययमभ्यजयन्
१०
श्री मे भजत । ग्रलल्मी मे नश्यत
Page 21
11
महाँ इन्द्रो वज्रबाहुः षोडशी शर्म यच्छतु स्वस्ति नो मघवा करोतु हन्तु पाप्मानं योऽस्मान्द्वेष्टि द्वेष्टि ११
12
शरीरं यज्ञः शमलं कुसीदं तस्मिन्त्सीदतु योऽस्मान्द्वेष्टि द्वेष्टि १२
13
वरुणस्य स्कभ्ननमसि वरुणस्य स्कभ्भसर्जनमसि उन्मुक्तो वरुणस्य पाशः १३
14
त्रीणि पदा विचक्रमे विष्णुर्गोपा अदाभ्यः इतो धर्माणि धारयन् १४
15
प्राणापानव्यानोदानसमाना मे शुध्यन्ताम् ज्योतिर्हं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा १५
16
वाङ्मनश्श्रोत्रजिह्वाघ्राणेरतोबुद्ध्याकूतिसंकल्पा मे शुध्यन्ताम् ज्योतिर्हं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा १६
17
शिरःपादपाश्वपृष्ठोदरजंघाशिश्नोपस्थपायवो मे शुध्यन्ताम् ज्योतिर्हं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा १७
18
त्वग्वर्ममांसरुधिरस्नायुमेदोऽस्थिमज्जा मे शुध्यन्ताम् ज्योतिर्हं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा १५
19
शब्दस्पर्शरसरूपगन्धा मे शुध्यन्ताम् ज्योतिर्हं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा १९
20
पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशा मे शुध्यन्ताम् ज्योतिर्हं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा २०
21
अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया मे शुध्यन्ताम् ज्योतिर्हं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा २१
Page 22
22
विच्छिट स्वाहा
23
खखोल्काय स्वाहा
24
उत्तिष्ठ पुरुषाहरितपिंगल लोहितान्न देहि देहि ददापयिता मे शुद्ध्यन्ताम् ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा
25
शुक्रशोणितमग्रोजांसि मे शुध्यन्ताम् ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा
20
इति श्रीमहानारायणोपनिषदि विंश: खण्ड:
1
ॐ स्वाहा
सत्यं परं परं सत्यं सत्येन न सुवर्गाल्लोकाद्न्नयवन्ते कदाचन सतां हि सत्यं तस्मात्सत्ये रमन्ते । तप इति तपो नानशनात्परं यद्वि परं तपस्तहुर्धर्षं तहुराधर्षि तस्मात्तपसि रमन्ते । दम इति नियतं ब्रह्मचारियासत्स्वाद्मे रमन्ते । शम इत्यरशये मुनयस्तस्माच्छ्मे रमन्ते । दानमिति सर्वाणि भूतानि प्रशंसन्ति दानान्नातिदुष्करं तस्माद्दाने रमन्ते । धर्म इति धर्मेण सर्वमिदं परिगृहीतं धर्मान्नातिदुश्वरं तस्माद्धर्मे रमन्ते प्रज्ञाननमिति भूयांसस्तस्मादूयिष्ठ: प्रजायन्ते तस्माद्रूयिष्ठ: । प्रज्ञानने रमन्ते । ऋग्वेद इत्याहुस्तस्माद्ग्रेय श्राधातव्य:। । ऋग्मिहोत्रमित्याहुस्तस्माद्ग्रिहोत्रे रमन्ते । यज्ञ इति यज्ञो हि देवानां यज्ञेन हि देवा दिवं गतास्तस्माद्यज्ञे रमन्ते । मानसम्मिति विद्वांसस्तस्माद्विद्वांस एव मनासे रमन्ते । न्यास इति ब्रह्मा ब्रह्मा हि पर: पारो हि ब्रह्मा तानि वा एतान्यवराणि तपांसि न्यास एवात्यरे चयत् । य एव वेदेत्युपनिषत्
21
इति श्रीमहानारायणोपनिषद् एकविंश: खण्ड:
प्रजापत्यो हारुङि: सौपर्योय: प्रजापतिं पितरमुपससार किं भगवन्त: परमं वदन्तीति । तस्मै प्रोवाच सत्येन वायुरावाति सत्येनादित्यो रोचते दिवि सत्यं वाच: प्रतिष्ठा सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितं तस्मात्सत्यं परमं वदन्ति । तपसा देवा देवतामग्र ग्रायंस्तपसार्षय: सुवर्न्विन्दंस्तपसा सप्तानप्रशुदामारा-
Page 23
1
तीस्तपसि सर्वं प्रतिष्ठितं तस्मात्तपः परमं वदन्ति । दमेन दान्ता: किल्बिषमवधून्वन्ति दमेन ब्रह्मचारिण: सुवरगच्छन्दमो भूतानां दुराधर्ष दमे सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माद्दमः परमं वदन्ति । शमेन शान्ता: शिवमाचरन्ति शमेन नाकं मुनयोडन्वविन्दन् । शमो भूतानां दुराधर्ष शमे सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माच्छमः परमं वदन्ति । दानं यज्ञानां वरूथं ददिषा लोके दातारं सर्वभूतानुपजीवन्ति दानेनारातीरपानुदन्ति दानेन द्रिपन्तो मित्रा भवन्ति दाने सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माद्दानं परमं वदन्ति । धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा लोके धर्मिष्ठं प्रजा उपसर्पन्ति धर्मेण पापमपनुदन्ति धर्मे सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माद्धर्मं परमं वदन्ति । प्रज्नानं वै प्रतिष्ठा लोके साधु प्रजायांसतनुं तन्वानः पितॄणामृणो भवति तदेव तस्यांऋणं तस्मात्प्रजननं परमं वदन्ति । ऋग्मयो वै त्रयी विद्या देवयानः पन्था गाहं पत्यमृक् पृथिवी रथन्तरमन्वाहार्यपचनो यजुर्न्तरिद्धं वामदेव्यमाहवनीयः साम सुवर्गो लोको बृहत्तस्मादग्रீनं परमं वदन्ति । ग्राम्याग्रिहोत्रं सायम्प्रातर्गृहाश्रां निष्कृतिः स्विष्टं सुहुतं यज्ञकृतूनां प्रायश्चित्तं सुवर्गस्य लोकस्य ज्योतिस्तस्मादग्रिहोत्रं परमं वदन्ति
इति श्रीमहानारायणोपनिषदि द्वाविंशः खण्डः
यज्ञ इति यज्ञो हि देवानां यज्ञेन हि देवा दिवं गताः यज्ञेनासुरानपानुदन्ति यज्ञेन हि द्विषन्तो मित्रा भवन्ति यज्ञे सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माद्यज्ञं परमं वदन्ति । मानसँ वै प्रजापत्यं पवित्रं मानसॆन मनसा साधु पश्यति मानसॆऋषयः प्रजा ग्रसृजन्ति मनसॆ सर्वं प्रतिष्ठितं तस्मान्मनसं परमं वदन्ति । न्यास इत्याहुर्मनीषिणो ब्रह्माग्र्म् । ब्रह्मा विश्वः कतमः । स्वयम्भूः प्रजापतिः संवत्सर इति । संवत्सरोऽसावादित्यो य एष आदित्ये पुरुषः स एव परमेष्ठी ब्रह्मात्मा । याभिरादित्यस्तपति रश्मिभिस्ताभिः पर्जन्यो वर्षति पर्जन्येनोष-धिवनस्पतिभिरन्नं भवत्यन्नेन प्रजा: प्रजायन्ते प्रजाभिर्बलेन तपस्तपसा श्रद्धा श्रद्धया मेधा मेधया मनीषा मनीषया मनो मनसा शान्तिः शान्त्या चित्तं चित्तेन स्मृतिः स्मृत्या स्मारं स्मारॆण विज्ञानं विज्ञानॆनात्मानं वेदयति । तस्मादतं ददन्त्सर्वाग्रंयेतानि ददात्यन्नाद्राग्याय भवन्ति भूतानां प्राणर्मनो म॑नस॑च विज्ञानं विज्ञानादानन्दो ब्रह्मयोनिः । स वा एष पुरुषः पञ्चधा पञ्चात्मा येन सर्वमिदं प्रोतं पृथिवी चान्तरिक्षं च दिशश्व
Page 24
23
1
वान्तरदिशाश्र सर्वे: सर्वमिदं जगत् ९
23
1
स भूतं स च भव्यं जिन्यासासक्तिपूरितं जारयिष्ठा: । श्रद्धासत्यो महस्वांस्तप-सोपरिष्ठाज्ज्ञात्वा तमेवं मनसा हृदा च भूयो न मृत्युमुपयाहि विद्वान् ।
23
1
तस्मान्न्यासमेषां तपसामतिरिक्तमाह: ९
24
2
वसुरगयो विभूरसि प्राङ् त्वमसि सन्धाता ब्रह्मन् त्वमसि विश्वसृक् तेजो-दास्त्वमस्यग्रेर्वचोस्त्वमसि सूर्यस्य ह्युमोदास्त्वमसि चन्द्रमस: । उपयाम गृहीतोऽसि । ब्रह्मणो त्वा महस ग्रोमित्यात्मानं युज्जीत । एतद्रे महोपनिषदं देवानां गुह्यम् । य एवं वेद ब्रह्मणो महिमानमाप्रोति तस्माद्ब्रह्मणो महिमान-मित्युपनिषत् २
25
1
तस्यैव विदुषो यज्ञात्मा यजमान: श्रद्धा पत्नी शरोरमध्वर्यो: वेदिनो-नि बर्हिर्वेद: शिखा हृदयं यूप: काम ग्राज्यं मन्यु: पशुस्तपोडग्रिदम: शम-यिता दधिष्या वाग्घोता प्राङ् उद्गाता चतुर्दशयुर्मनो ब्रह्मा श्रोत्रमग्रीत् ।
25
1
यावद्दिश्रयते सा दीक्षा यदश्नाति तद्व्रतं यत्प्रविशत्युपरप्तति तदस्य सोमपानं यद्रमते तदुपसदो यत्सङ्गरत्युपविशत्युत्थिते च स प्रवर्ग्यो यन्मुखं तदाहवनीयो याद्याहुतीराहुती यदस्य विज्ञानं तद्भुहोति यत्सायम्प्रातरत्ति तत्समिधो य-त्सायमप्रातर्मध्यन्दिनं च तानि सवनानि । ये ग्रहोस्ते दर्शपूर्णमासौ येऽर्धमासाश्र मासाश्र ते चातुर्मास्यानि य ऋतवस्ते पशुबन्धा ये संवत्सराश्र परिवत्सराश्र तेऽहर्गणा: सर्ववेदसं वा एतत्स्त्रं यन्मरसां तदवबृथ: । एतद्रे
25
1
नारायणमुनिना प्रोतानि देवानामव महिमानं गत्वादित्यस्य सायुज्यं गच्छत्यथ यो ददृशे प्रमीयते पितॄणामेव महिमानं गत्वा चन्द्रमस: सायुज्यं गच्छति । एतौ वै सूर्याचन्द्रमसोरमौ महिमानौ ब्राह्मणो विद्वान्भिजयति तस्माद्ब्राह्मणो महिमानमाप्रोति तस्माद्ब्राह्मणो महिमानमाप्रोतीत्युपनिषत्