1. Atma Tattva Viveka Udayana Jivanand Vidyasagar

Barcode : 4990010016434 Title - Atmatatwabiveka Author - Charya, Udayan Language - sanskrit Pages - 144 Publication Year - 1873 Barcode EAN.UCC-13

4990010 016434"

UDAYANACHARYA

Odited Gp *

EPANDM TIBAXASDA VIDTASACABAD 1.

dalrelta.

RRINTEE AT THE CANESA PRE S

1873

आात्मतत््वविवेक:।

0,0100

साम्यं यस्य निजं जगतु जनितेव्वादी ततः पालनम् व्युत्पत्ते: करणं हिताहितविधिव्यासधसभ्भावनम्। भूतोक्ति: सहजा ऊपा निरुषधि यंत्रस्तदर्थात्मक स्तस्मे पूर्व्वगुरु त्तमाय जगतामोभाय पित्रे नमः ॥ दह खल निसर्गप्रतिकूलस्भावं सर्वजनसम्बेदनसिद दुःखं जिहासवः सर्वएव तब्ानोपायमविद्ांसोऽनुसरन्तः मर्व्वाध्याकम विदेकवाक्यतया तत्त्वज्ञानमेव तदुपायमाकर्ण- रयान्ति न ततोऽन्य प्रति योग्यनुयोगितया आत्मैव तख्वती- ज्ेयः। तथाद्ि यदि नैरात्म्य यदि बाब्मास्ति वस्तुभूत

क्य तेव वादिनाम् अत आत्मतत्त्वं विविच्यते। अत्र बाधकं भवदाव्नि चगभङ्गो वा वाच्यार्थभक्गो वा गुथ गुणिभेदभङ्गो वा अनुपलभ्ी वा। तत्र न प्रथमः प्रमा- गाभावात् यत् सत्तत् चणिकं यथा घटः संब विवादाध्या- सितः शब्दादिरिति चेव् प्रतिबन्वासिदे: । सामर्षासतामर्थ -- ( १ )

Uttarpara Jaikrishna Public Libram Acco No ............. Date ....

चात्मतविदेक:।

लक्षणाविरुद्वधमासंसर्गेण भेदसिडौ तव्सिद्विरिति चेव्न विरु-

सामर्थ्य हि करणत्ं वा तद्योग्यता वा। नादः साध्यावि शिष्टत्प्रसङ्गात्। व्याव्ृत्तिभेदादयमदोष इति चेव्र तदनु- पपत्तेः व्यावत् भैदेन विर्रोधोहि तभ्मूलं सघन ताव- निथो व्यावत्त्त्य प्रतिचेपात् गोत्ाखत्ववत् तथासति विरो- धादन्यतरापाये वाघासिद्ेनारन्यतरप्रसङ्गात्। नापि तदा- च्षेपप्रतिचेपा्यां वत्तत्व शिंशपात्वत् परापरभावानव्यपग- मात्। अभ्युपगमे वा समर्थस्याम्य करगमसमर्थस्यापि वा करणं प्रसज्येत। नाप्युपाधिभेदात् कार्य्यला नित्यत्वत् तदभावात्। नच पज्दमात्रसुपाधि: पर्य्यायशब्दोच्ेट प्रम- झवात्। नापि विकल्पभेदः स्वरूपकतस्य तस्य व्याृत्तिभे- दकत्वे असमर्थव्याव्टत्तेरपि भेदप्रसङ्गात् विषयक्कतस्य तु तस्थ भेदकले परस्पराश्टरयप्रसङ्गात् नच निर्न्निमित्तएवायं व्याह- च्तिभेदव्यवहारः अति प्रसङ्गादिति। नापि द्वितीयः साहि सहकारिसाकत्यम्बा प्रातिस्विकी वा।न तावदाद्य: पक्षः सिद्धसाधनात् परानभ्यपगमेन हेत्वसिद्वेख्व यत्सहकारिंस- मवधानवत् तद्ि करोत्येव दूति को नाम नाभ्युपेति यमु- दिश्य साध्यते नवाकरणकाले सहकारिसमवधानवत्त्व मस्माभिरभ्युपेयते यतः प्रसङ्ग प्रवर्त्तत। प्रातिस्विकौ तु योग्यता अन्वयव्यतिरे कविषवीभूतं वीजतं वा स्यात् तदवा- न्तरजातिभेदी वा सहकारिवै कल्वप्रयुत्तकार्य्याभाववत्त्वम्बा।

चात्मतत्तवर विषेक:।

न तावदाय: अकुर्वतोपि वौजजातीयस् प्रत्यक्षसिद्तात् तवापि तचाविप्रतिपत्तः । नापि द्वितीय तस्य कुर्वतोपि मयानभ्यपगमेन दृष्टान्तस्य साधन विकलत्वात् कोहि नाम सुस्थात्मा प्रमाणशून्यमभ्युपगच्केत् सहि न सावत् प्रत्यक्षेण- नुभूयते तथानवसायात नाप्यतुमानेन लिङ्गाभावात्। यदि न कश्विद्विशेष: कथं तहि करणाकरणे इति चेत् कएवमाह नेति परं किं जातिभेदरूपः सहकारिलाभालाभरूपोवेति नियामकं प्रमायमनुसरन्तो न पश्यामः तथापि योऽयं सह- कारिमध्यमध्यासीनो चेपकरणसभावोभावः स यदि प्राग- प्यासोत् तदा प्रसह्य कुर्वाणो गोर्वासथापशतेनाप्यपहस्त- बितुं न शक्यते दति चेतु युकत मेतत् यद्यक्षेपकरणस्वभाव- त्वम् भावस्य प्रमाणगोचर: स्वात् तदेव कुतः सिद्दमिति नाधिगच्काम। प्रसङ्गतद्विपर्य्ययाभ्यामिति चेन्न परस्परा- शयप्रसङ्गात् एवं स्वभावत्वसिडी हि तयो: प्रव्ृत्तिस्तत् प्रट्ट- त्तो चैवं सवनावत्वसिद्विरिति। स्यादेतत् कार्य्यजन्मेव त्र्प्मि वर्थ प्रमागं विलम्बकारिम्वभावानुद्वत्तौ कार्य्यामुत्पत्ति: स- वदेति चेन्न विलम्बकारिस्भावस्य सवदैवाकरणे तत्त्वव्या- घातात् ततञ् विलम्ब कारोत्यस्य यावतहकार्य्सविधानं तावन्न करोतोत्यर्थः। एवज्ज कार्य जन्मसामग्रमं प्रमाणयि- तुं शक्यते न तु जातिभे दे तेतु किं वथानुभवं विलम्बकारि- स्वभावा: परस्परं प्रत्यासत्राः कार्य कवतवन्तः किम्बा यथा त्वत्परिकन्पनं चिप्रकारिसवभावाद्त्यत् कर्म्मोपजननमजाग-

चायतचवविषेक:।

रुकमेवेति। नापि ततीय: विरोधात् सहकार्य्यभावप्रयुक्क- कार्य्याभाववांस सहकारिविरहे कार्य्यवांस्ेति व्याहतं त- स्मात यद् यदभाव एव वब् करोति तस् तक्सङ्ञावे तत्क- रोत्येव दति तु स्यात्। एतच् स्थर्य्यसिद्वेरेव परं वौजं सर्वस्मिति एतेन समर्थव्यवहारगीचरत्वं हेतु रिति निरस्तं

मुख्यस्तद्दवहार: तस्य जनननिमित्तकत्वात् अ्रन्यथात्वनि- यमप्रसङ्गात् इति चेत् कोटशं पुनर्जननं मुख्यसमर्थव्यवश्दा- रनिमित्त न तावत् पच्चेपकरएं तस्यासिद्: नियमस्य च सहकारिसाकल्ये सत्येव करगं करगमेवेत्ेवं सभावत्वेनाप्य- पपत्तेः ततस् जनन निमित्त एवायं व्यवहारो न व्याप्तिमि- दिरिति। स्यादेतत् एतावतापि भावस्य कः सभावः समथिंतोभवति नहि कषेपाचेपाभ्यामन्यः प्रकार दूति चेत् दूषणाभिधानसमये निशयाभावेनैव सन्दिग्धा सिद्िनिर्वाहय कथापूर्वरूपपर्य्यवसानात् उत्तरपत्तावसरे तु सोऽपि न दुर्वचः तथाहि करमं प्रत्यविलम्वदूतति कोऽर्थः किमुत्यत्तेर- नन्तरमेव करणं सहकारिसमवधानानन्तरमेव वा विलम्ब दूत्याप कोऽर्थः किं यावन्र सहकारिसमवधानं तावदकरएं सर्वधैवाकरगं वा तत्र प्रथमचतुर्थयोः प्रमाणाभावादनिश्न- येड़पि द्वितौयततौययो: प्रत्यक्षमेव प्रमाणं वीजजातोयस्य हि सहकारिसमवधानानन्तरमेव करयं करणमेवेति प्रत्य- पसिषमेव तथा सदकारिसमवधानरहितस्याकर समित्यपि।

यात्तश्वविषेक:।

अत्र च भवानपि विप्रतिपद्यतएव न प्रमाण सिद्धत्वात् वि- पर्य्यये बाधकाच्च। तथाहि, यदि सहकारिविरहेऽकुर्व्वागां तत्मवधानेपि न कुर्य्यात् तज्जातौयमकरगामेव स्वात् सम- वधाना समवधानयोरुभयोरय्यकरणात्। एवं तत्मवधान- विर हेपि यदि कुर्ष्यात् सहकारिणो न कारगं स्व: तानन्त- रेगापि करणात्। तथा चानन्यथासिद्ान्वयव्यतिरेकवता- मध्यकारगात्वे कार्य्यस्याकरणकव प्रसङ्ग: तथाच कादाचि-

रित्वमेव भावस्य खनञावः तोयपनतिवत्तायान्तु च्ेप का- रित्वमेव स्वरूपमिति नोमवरफ्ारनिवृत्तिरिति। तथापि किमसमर्थस्यव सहकारिविरहः खरुपलाभानन्तरं कर्त्त रेव वा सहकारिसमवधानम् अ्धयावेति किं नियामकमि- नि चेत् दूदमुच्यते कुशूलस्थस्याङ्ग रानुकल: शिलाशकलात कश्विदक्ति विशेषो वा नचेवनियमेनेकत प्रवृत्ति: अ्न्यस्रान्रि व्ृत्तिन्तदर्थिना न स्यात् परम्परयाङ्गरप्रसवसम्थवोजचग- जननादस्त्य वेति चेत् कदा पुनः परम्परयापि तथाभूतं करिघतीति तत सन्देहद्ृति चेत् स पुनः किमाकार: किं सहकारिष समर्वहितेष्वपि करिष्यति न वेति उतासमव हतेष्वपि तेषु करिष्यति न षैति। अथ यदा सहकारिसमवधानं तदैव करिष्यत्येव परं कदा तेषां समवधानमिति सन्देहः। न तावत् पूर्वः सामान्यतः कार- पत्वावधारणे तस्यानवक्ाशत् अवकाशे वा कारणलान-

चातमत खवविवेक:ः ।

वधारणात्। नापि द्वितौयः सहकारिणान्तत्वावधारणे तस्या नवकाशात् अवकाशे वा तेषां तत्वानवधारणत्। ततोये तु सर्वएव तक्षन्तानान्तःपातिनोवौजचणाः समान- शोला: प्राप्नवन्ति यत्र तत सहकारिसमवधाने सति कर- सनियमात् सर्वत्र च सहवारिसमवधानासमवधानासभ्- वात् समर्थएव चगे चित्यादिसमवधानमिति चेत् तत् किं असमर्थ सहकारिसमवधानमेव न समवधाने सत्यपि वा तस्ान्न कार्य्जन्म। नाद्यः गिलाशकलादावषि त्तितिसलिलतेज: पवन्योगदर्शनात्। न द्वितीयः शिला- शकलादिव कदाचित् सहकारिसाकत्यवतोपि बीजा- दङ्गरानुत्पत्तिप्रसङ्गात्। एवमपि स्ात् कोदोष इति चेत्न तावदिदमुपलव्धम्। आशङ्कत दूति चेत् तत्समव- धाने सत्यपि अकरणवत् तद्िरहे करणमप्याशङ्गेत। आशङ्मतामिति चेत् तहिं वीजविरहेप्याशङ्मेत तथाच साध्वो प्रत्वक्षानुपलस्भपरिशुद्धिः । स्यादेतत् न वीजा- दोनां परसर समवधानवतामेव कार्य्यकरगमङ्गो छल्या- शङ्गाते येन समवधाननियमात् सर्वेषामेव तज्जातीया- नामेकरसतानिश्चयः स्यात् नापि यन तन्र समर्थोत्य- त्तिमङ्गोक्तत्य येन विकलेभ्योपि कदाचित् कार्य्य जन्म- मभावनार्या प्रत्यक्षमुपलभविरोधः स्यात्। किन्राम वोजादिष्व समवहितेष्ववान्तरजातिविशेषमाय्चित्यापि का- रव्यजन्म सभ्भाव्यत इति न दष्टसमवधानमाच्रेयेवोपपत्ती तत

चात्मतत्वविवेक:।

कल्पनायां प्रमाणाभावात् कल्पनागौरवप्रसङ्गप्रतिहतत्वात् अतोन्द्रियेन्द्रियादिविलीपप्रसङ्गात् विकल्पानुपपत्तेः विशे षस्य विशेषं प्रतिप्रयोजकत्वाच्चति। तथाहि उत्पत्तेरारभ्य मुहरप्रहारपर्य्यन्तं चटस्तावत् जात्यन्तरानाक्रान्त एवानुभू- यमान: क्रमवत् सहकारिवेचित्ात् कार्य्यकोटी: सरुपा- विरूपा: करोति ततैतावतेव सर्वस्मिन् समञ्जसे अ्नुप- लभ्यमानजातिकोटिकल्पना केन प्रमागेन केन वोप- योगेन येन कल्पनागौरवप्रसङ्गदीषी न स्वात् योयदर्थ कल्पाते तस्यान्यथा सिद्ेरेव तस्याभाव दति भवानेवाह दूति। दृष्टञ्च जातिभेदं तिरस्कृत्य सवभाव्भेद कल्पनयेव कार्य्योत्पत्तो सहकारिगोपि दष्टववात् कर्थाञ्जत् स्ीक्रि- यन्ते अतोन्द्रियेन्द्रियादिकल्पना तु विलोयेत मोना- भावात् विकल्पानुपपत्तेः स खल्ु जातिविशेषः शालित्वस्य संग्राहकीवा स्यात् प्रतिक्षेपकोवा। आ्रद्ये कुशूलस्थ- स्थापि शाले: कथं न तद्रूप्वत्तं द्वितीये त्वभिमतस्यापि शाले: कथं तद्रूपवत्त्वम्। एवं शालित्वमपि तस्य संग्रा- हकं प्रतिक्षेपकम्बा आद्यअशालेरतत्त्वप्रसङ्ग: द्वितीये तु शालेरेवातत्वप्रसङ्ग। नच नोभयमपीति वाचयं विरो- धाविरोधयोः प्रकारान्तराभावात् व्यत्िभेदेन संग्रह- प्रतिक्षेपावपि न विरुद्ाविति चेत विलौनमिदानीं तद- तज्जातीयताविरोधेन परिद्ृश्यमानकतिपय व्यक्तिप्रतिचे- पेपि मिथः कचित्तरगविहृगयोरपि सभे दसभवात।

वाव्मतत्वविवेकः ।

यथ यस्य जातिविशेष: सचेतु व्यभिचरेत् व्यभिचरेदपि शिंगपा पादपमविशेषात् तथाच गतं सभावहेतुना। वि- परव्यये बाधकं विशेष दति चेव्र तस्वेहापि सभ्वात् तदभावे स्वभावत्वानुपपत्तेः उपपत्ता वा किं बाघकानुसरणज्य- मनेनेति विभेषस्य विशेषं प्रतिप्रयोजकत्वाच्च। तथाहि कार्य्यगतमङ्ग रत्वं प्रति वजत्वस्याप्रयोजकत्वे अबौजादपि तदुत्पत्तिप्रसङ्गः। वोजस विशेषः कथमवोजे भववष्य- नोति चेत् ताई शालेविशेषः कथमशालौ स्यादिति शालेरङ्ग रानुत्पत्तिप्रसङ्ग। अगालिवद्वीजेऽप्यसी भवतु विशेषः तथापि वोजत्वैकार्थ समवेतएवासावङ्गरं प्रति- प्रयोजक दूति चेत्र शालित्वव्यनिचारे शालित्वैकार्थसम- वायदत् वोजत्व्यभिचारे वोजत्वैकार्थसमवायेनापि निय- न्तुमशक्ात्वात् अविशेषात्। तम्मात् यो यथाभूतो यथा- भूतमात्मनोऽन्वयव्यतिरेकावनुकारयति तस्य तथाभूतस्टेव तथाभूते सामर्थ्यम्। तद्विशेषास्त कार्य्विशेषां प्रयोजयन्ति

कस्य पुनः प्रमाणस्यायम् व्यापारकलाप इति चेत तदुत्पत्ति निययहेतो: प्रत्यक्षानुपलव्स्येति ब्रमः। अरथ न्यायेन विना न ते परितोषः। ऋृणु तमपि। यद्यथा यदक्करं प्रत्यप्रयोजकं न तद्दीजजातीयं यथा शिला- शकलम् भङ्गरं प्रत्यप्रयोजकन्न। कुशूलनिहितं वीज- मभ्यपेतं परैरिति व्यापकानुपलब्िः प्रसुद्गह्वेतुः।

थातमतच्चविष कः ।

विपय्ययेपि किम्बाधकमिति चेतु अङ्गुरस्य जातिप्रति- नियमाकस्तम्िकत्वप्रसङ्ग दत्युत्र' बीजलं तस्य म्रत्यक्षसिष्- मशक्यापङ्जवमिति चेदस्त तहिं विपर्य्ययः यद्ञौजं तदङरं प्रतिप्रयोजकं यथान्तसामग्री मध्यमध्यासौनं वीज बीन- केदं विवादाम्पदमिति समावहेतु:। अ्रङ्करस्य हि जातिप्रतिनियमो न तावननिनिमित्तः सार्वचिकतवप्रसद्गात् नाप्यन्यनिमित्तः तथाभूतस्य तस्याभावात। सेयं निमि त्तवत्ता विपचाडावर्त्तमाना खव्याप्यमादाय वौजप्रयो- जकतायामेव विस्रा्यतीति प्रतिबन्धसिद्दिः। अधवा क्वतमङ्ग रग्रहेग वोज सवभावत्व क्वचित कार्य्येप्रयोजकं न वा। न चेव्र तत् सभावं वीज तेन रपेण कचिदप्यनु- पयोगात् एवच्च प्रत्यक्षसिद्ं 'बोजसभावत्व नास्ति मर्वप्रमाणागोचरम्त, विशेषोऽस्तोति विशद्ा बुद्धि: क्वचि- दुपयोगेप्येकस्य तेन रूपेग सर्वेषामविशेषस्ताद्रप्यात् तथा च कथं किञ्िदेव वोजं म्वकाय्य कुर्य्यात् नाप गणि नच वस्त माल तत्काय्ये अवोजात्तदनुत्पातिप्रम द्वात् नापि वीजमात्रम् झङ्गरकारिगोपि तदुस्पत्तिप्रस- द्वात् नाप्यङ्ुराद्यन्यतममात्रम् प्रागपि तदुत्पत्तिप्रसङ्गात्। यदा यदुत्पनं सत् यत् कार्ध्यामुकूलसहकारिमध्यमधिशते तदा तदेव कार्य्य प्रति तस्य प्रयोजकत्वमिति चेत् तत् किमवान्तर जातिभेदमुपादाय वौजखभावेनैव वा। आद्ये सएव जातिभेद: प्रयोजकः किमायातं वीज-

१० चात्तखविवेक: ।

सस्य द्वितीयेतु समानशोलानामपि सहकारि वैकत्याद- करणमित्यायातं तत्ततहकारिस्महित्ये सति तसत्कार्य्य- प्रयोजकस्य वौजव्वभावस्य सर्वसाधारगत्वादिति। अनापि प्रयोग: यद्येन रूपेशार्थक्रियासु नोपयुज्यते न तत्तदूपं यथा वीजं वुञ्जरत्वम किश्निदप्यकुर्वन्नकुख्जरप्वरूपं तथाच मात्यादय: सामग्रोप्रविष्टा वोजलेनार्थक्रियासु नोपयु- ज्य सइति व्यापकानुरन्ब्धि: प्रसङ्गहेतुः तद्रूपताया अर्थक्रि- याम्प्र.तयोग्यतया व्यापल्वात् अन्यथातिप्रसङ्गात्। तद्रूपत्वमे- तस्य प्रत्यक्षसिडत्वादशक्यापन्कवमिति चेत् श्रस्त तहि बिप- र्य्यय: वद्यदूपं तत्त नार्थक्रियासूपयुज्यते यथा सभावेन सा- मग्रोनिवेशिनोभावा वोजरूपायते कुशूलस्थादय दूति स- भावहेतु: तद्रूपवत्त्व मात्रानुबन्धित्वाद्योग्यतायाः। ततवास्ति किञ्चित् कार्य यत्र वोजलेन वीजमुपयुज्यते दूति वीजानु भवएवासाधारणं कार्य्य यत वोजत्वं प्रयोजकं तच्न सर्वस्पा होजाङ्गवतोति किमनुपपन्नमिति चेत्न यौगिक तदनुभवस्य तदन्तरेणाम्य पपत्तेः। लोकिक दति चेन्न सत्यमेतत् नत्विट्मवश्यं सर्वस्माद्मोजाङ्कवति इन्द्रियादिप्रत्यासन्नेर- सदातनत्वात् असावत्रिकत्वाच्च। ततय दोग्यमपि सह्च- कार्य्यसन्निधेन करोतोति रिविं कार्य्यान्तरमेवातीन्ट्रिय सर्ववोजाव्यभिचारि भविष्यतौति चेत् त्ब्न तावदुपा- देयम् अ्रमूर्नस्य मूर्तनुपादेयलवात् परिट्श्यमान मूत्त घटिततया मूर्तान्तरस्य तहेशस्यानपपत्तः नापि सहकारयें

काक्षतस्व. बवेकः । ११ मिथः सहकारिणामव्यभिचारानुपपरः। अरपि चैवं सैति प्रयोजकखवभावो नान्वयव्यतिरेकगोचर: तम्रोचरस्त न प्रयोजकः दृश्यं कार्य्यजातमदृश्येनेव खभावेन क्रियते टृसेन वटश्यमेवैति सोऽयं यो धवाशोत्यस्य विषयः। अथवा व्यतिरेकेय प्रयोग: विवादध्यासितं वौजं सह-

षगेभूतवीजजातीयलात्। यत् पुनः सहकारिवेकत्य- प्रयुक्ताङ्ग रादिकार्य्यवे कव्यं न भवति न तदेवभ्र तवीजजा- तोयं यथा शिला शकलमि नच किमलसाध्यव्याव्ृत्ते- रुक्रसाधनव्यावृत्तिरुदाहता किम्बा परम्परयापि तथाविध- प्रप्तवसामर्थ्यविरह्ादिति व्यतिरेक सन्देह दति वाच्यं मागेव पङ्काबोजस्य निराक्ृतव्वादिति। स्यादेतत् माभूत् सामर्थ्यासामथ्य लक्षराविरुद्ध धर्मसंसर्ग: अ्रस्त वोजतमेव प्रथाजकं भवतु च सहकारि समवधाने कर्त खभावत्वं भावस्य तथाच तदसब्निधाने Sकरएमप्युपपद्यतां तथापि तज्जातीयमात्रएवेयं व्यवस्था नत्वेकस्यां व्यक्तौ करणाकरए- लक्षणविरुद्धर्मासंसर्गस्य प्रत्यच सिद्तया तत् दुर्वारत्वा- दिति चेन्न विरोधखरूपानवधारणात् स खल धर्मायोः परस्पराभवरूपत्वं वा स्यान्नित्यत्वानित्यतववत्। धर्ममिय तदापादकत्वम्वा पतोप्णत्ववत् तद्दत्ता वा दरिडत्वकुएडलि- त्ववत्। न प्रधम: निव्वि शेषगस्यासिदत्वात् यावत् सत्वं किश्चित् करणात् सविशेषएस्य तु विरोधसिद्वावम्यध्यासा-

१२ सात्मतस्त विवक:।

नुपपत्तेः : यदा यदकरणं हि तदा तत् करणस्याभावो नत्वन्यदा तत् करणस्य नचानयो रेकधर्णिसमावेशमाति- छामह। न द्वितीय: भावाभावातिरिक्षयोः करणाकरपयो-

पाकरणे कार्य्यभावाभावो वा अतिरेकसिद्यावपि खकाल- एव स्वाभावप्रतिच्ेपवत् अकरणीभावमाचिपेत् करयं न तवन्यदा नहि यो यदा नास्ति स तदा खाभावं प्रतिघेतु- महति विरोधाभावं वा उत्चेमुं तथा सति न कदापि तब्न स्यात् नच कदापि तद्विरोधी भवैदिति "नासतोविद्यते सतः इत्यायातं न वा विरोधः। नन्व वं सति परिमाण भेदोपि कालभेदेन न विरुध्येत तवाम्येवं वत्रां सुकरत्वात् न बाधकवलेन तव कालभेदस्य विवचितत्वात् तथाह्ि नारब्वद्रव्येरेवावयवैद्रव्यान्तरमारभ्यते मूर्तत्वसमान देश- त्वयोरेकदा विरोधात् तथाचारभपक्षे पूर्व्वद्रव्यनिव्ृत्ति: अनिव्टत्तावनार्द्ति। तव निव्टत्तावात्तयभेदादेव परिमाण भेद: अनिव्ृत्ता संयोगिद्व्यान्तरानुपचये क परिमायभेदी पलसो यो विरोध मावहेत्। तदुपचये तु क्ष परिमाणान्तरो- त्पत्तिः आश्यानुत्पनेः। अतएव स्थोल्यातिभयप्रत्ययोपि तत्न भ्रान्तः। तम्रात् कालभेदेनापि न परिमायभेद एक- स्मिन् धर्म्मिसुपसंहच शक्यतद्त्यादि पदार्थ चिन्ताचतुरैः सह चिन्तजीयम्। अस्तु तर्हीदवापि बाघकं बसां प्रसङ्गतद्वि- पर्य्यययोरत्रचादिति चेन्न तयो: सामर्थ्यासामर्थ्यविषयत्ाते

चात्नच्यविवेक:। ११

तत्न च उत्तत्वात् भ्रास्तां वा तथापि न ताभ्यां शत्यशत्यो रविवच्चितलवात् कालभेद एव विरोध: साध्यते तथोपसंहसें भक्यत्वात् यदा तदेत्युपेच्य यत् समर्य तत् करोत्ये वेति मक्यमिति चेत्र कालनियमाविषच्चार्या यत् समथ तत्करो- त्येवेति कदाचित् स्वात् तथाच सभ्वविधेरत्यन्तायोगी- विरुद्धो नत्वयोग: नोलं सरोजं भवत्वे वैतिवत्। मनु यद- समर्थ प्रथममासौत् तस्य सामर्थ्य पच्मादपि कुत आगतं प्रथमं समर्थस्य का पच्चात् कुतर मतम्। नैतदेवं तत्ततह- कारिमतस्तन्तत्कारकत्वं ह्वि सामर्थ्यम् अतद्दतस्तदन्यवतोवा तदकर्तृत्वमसामर्थ्यम् ददच्वोत्पत्तिकमस्य रूपं ते च सह- कारिणः सोपसपणकारणवशात् भिन्नकाला इत्यर्थात् कार्य्याणापि भिन्नकालतेति तथाप्य क कालस्थ एव भावो जातनष्ट स्तदा तदा तत्कार्य्य करोतु उत्पन्नमानस्य तम्ख- भावत्वात् एकदेशस्थवदिति चेत सोऽयमेककालस्थता स्वरूपापेचया सहकारिसाविध्यापेचया वा। आबेन किश्विद् नुपपत्नं नित्यानामप्येवं रूपत्वात् वर्त्तमानैकखभाव- त्वात् सर्व्वभावानाम्। तदेव तु क्वचित् सावधि क्चिन्निर- वधोंति विशेष: । सावधित्वेपि व्यापारफल प्रवाह्प्रकर्षा- पकर्षाभ्यामविशेष:। द्वितीयस्त स्यादपि यदि तेषां योग • पद्यं भवेत् क्रमिरास्त सहकारिण द्रव्यतां सहकारि- सहितः खभावेन करोतौति वह्ारि तु जातनट्टएव करो- त्वत्य त्तरप्रसङ्गो निरर्गल मैभवस्येत्यलमनेन। तम्म्राते ( २ )

१४ कार्यस्य स एव काल: वारणस्य तु सचान्यस्ेति सम्बन्धि- कालापेचया पूर्वकालताव्यहारः। घरिच यदा तदेति खथाने यन सवति प्रचिम्य तयोरेव प्रसुक्र्ता्िपर्यबयो: कोक्षेष: न असिदिति चेत्तर्हिं देशाद्द्दैतं वा कार पभेदोवा आपयेत भाषवतां तदादाय योगाचारनयनगरं प्रवेश्याम दति वेज हेतुफलभाववाद वेरियमनपोद्य तत्र प्रवेष्टमशक्- त्वात् तदपवाढे वा सव्वाख्यसाधन शस्त्रसन्नासिनस्तव वद्धि व्वर्नद संभ्रामभूमावपि कुतोभयम्। ननु यावत्योऽर्थक्रिया भिवरदेशास्तावब्रेदं कारगमस्तु कोविरोध इूति चेन्न तेषा- षि प्रत्ये कं तत् प्रसङ्गस्य तदवस्थतवात् एवमेकस्य जगति वस्ततत्व स्यालामे साव्वी चएाभङ्गसाधनपरिशद्धिः। अ्रस्तु तहि कविशेष एवानयोरिति चेत् स पुनः कस्मिन् साध्ये किं साम्थ्यासामर्थ्ययो: किम्बा तद्िरुबधर्माध्यासेन भेदे आहोखित् शतयथत्योविरोधे। नाद्यः सर्व्वंत्र सामथ्य प्रमख्यकरणात् सर्व्वत्राभत्ञो कचिदप्यकरणात् सव्वंदेशसमा- नख्वभावत्वेऽय्यस्य खोपादावदेशएव तत्तत् कार्य्य करोतौति अयमस्य सभावः खकारणादायातो न नियोग पर्यनुयोगा- वहतीति चेर्त्ताई सर्वकालसमानखभा वल्वेपि तत्ततहकारि- लाभ एव करोतोत्ययमस्य सभावः सवकारबादायात् इति किम्र रोचयेः। न द्वितीय विरुर्षधर्षाध्यासेनाप्यभेदे भेद व्यवहारस्य निर्निमित्तकत्वप्रसङ्गात् अनेकान्तिकय हेतु: कालतोपि न भेदं साधयेत्। न ततीय: विरोधलचण-

पाहत र्वचिवेक: । १५

योगे वाधवसहस्नेयापि विरोधस्यापनेतु मनकालात प्रयोगे वा तदेष चिन्त्म्। यदिधाने यस्य निषेधी यव्ि- ेधे वा यस्य विधानं तयोरेकच र धाराणि परसरापरीह्षार- स्थिततया विरोध: स वेह नाम्ति तहे प्रकार्थ्यकारित्वं कि तहेशकार्य्याकारारिलेन विरुडं तद्विधौ तस्य नियमेन निषेधात् न पुनईे गान्तरे तत् कार्य्याकारिलेन तस्यानिषे- धात् महन्यत तदकरणमतत्करयं वा तत्न तत्करपस्या- भावोऽपि तु तत्र तदकरवमिति चेत् इन्तेवभभूतविरोधल- नषव्यापृत्ति भिवकालम त्यमत्रयोरपोत्युतप्रायं तत्प्रति- सन्दधौथाः।

संसर्ग:। ननु यदेकदा यत् 'करोति तद्यावत् सत्व तत करोत्येव यथा कवविष्कब्दः शव्दान्तरमिति प्रसक्कोडस्तु विपय्ययस्त यदेकदा: यव्र करोति तत् सर्वंदैव तब कराति यथा शिलाशकलम् अङ्करम्। न करोति चकदा कुशू- लस्ष वोजमङ्करमिति चेत् तदेतव्जात्यभिप्रायेय वा स्थात् व्यत्षवभिम्रायेस वा स्थात्। प्रथमे यमपि श्रनैकान्तिकम् पनियमदर्भनात् द्वितोये इयम्यन्ययासिद एकान्तासामर्थ्य- प्रयुत्तत्वादृत्यन्ताकरपास्य सामथ्य सति सहकारिसबिधि- प्रयुत्नत्वात् करणनियमस्य। एतेन यद्यत्करोति तत्तदुत्पन्र मात्र यथाकर्ष विभागं यदुत्पन्रमातं यब करोति तब कदाविद्पि यथा शिलाशकलमहुरमिति निरस्म् प्चाषि Utrarpara Jaikrishna Public L:bruty Accn. No. C0 Date

११ चाततर्वविवेक:। पूर्ववदनैकान्तान्यथासिद्ी दोषाविति। नापि ततीयः कतकत्वानित्यत्वादेरपि परस्पराभाववत्तामाचेशैव विरोध- प्रसङ्गादिति। अरस्त तषिं तस्वैव तेनैव सहकारिणा सम्बन्धोऽसम्बन्ध सेति विरोध: न विकल्पानुपपत्तेः तथाह्ि सम्बन्धिनः सम्बन्ध्यन्तरे स्वाभावसाभाव्यं वा विरुद्वेत अ्भावप्रतियोगितवं वा तद्वति सहितं वा तन्न वेति सहितं वा उभयसहितं वा तथैवैति सहितं वा। न प्रथमः अन- भ्युपगमात्। न द्वितीय: सत्कार्य्यप्रतिचेपात्। न ततीय: प्राकप्रध्व साभावयीर्भावसमानकालत्वानभ्यपगमात्। नः चतुर्थः सहि न तदैवास्तोति योगपद्यनियमेन सम्बन्धिनो- स्तदसिद्व: दूतएव तव्िद्वावितरेतरात्र्रयत्व नियमसिडो हि विरोधसिद्धि: तव्सिद्वा तु भेड़े सति नियमसिद्विः।

गाप्रयुत्तत्वाच्च सम्बन्धासमधयोः नापि विनाशस्य शरहेतुक त्वात् अयं विरोधोरऽर्यात् सिध्यात तस्याप्यसिड्: ध्रवभावि- वे तु वच्यामः। नापि पञ्चमः नहि तदेव तत् सहकाय्यस्ति नास्ति चेति अभ्य पगच्काम: । ननु समवधानं नाम सहकारिां धर्मः संयोगोभवद्धि- रिथ्यते स च तेभ्योऽतिरितोऽव्याप्यव्ृत्तिश्चेत्यपि। तथाच सएव तदैव तत्नैवास्ति नास्ति चेति अनतरे के स्थिरवादि- नोव्यस्तान्यपि बोजवारिधरषिधामानि तान्येवेति तेभ्योपि कार्य्योत्पत्तिप्रसङ्गात्। व्याप्यव्ृत्तित्वे तु सर्वत रत्नादिवि-

भात तत्वविबेक:। 6

संयुक्तखवभावा: परमाणवोजाताइत्येव ज्यायः। नैतदेवं वषिकपरमाणावप्यस्य विरावस्य दुर्षारत्वात् तवाहि पूर्व दिगवस्थितः परमाणुर्यधापर दिगवखिितेन परमाणुना पर- दिगवच्केदेनावृतरूप उत्पन्न: तथेव पूर्वदिगव च्के देनापि नवा उभयथा वा शद्ये उभयतोष्यनुपलब्धिप्रसङ्गः द्वितौये तूभय- तोप्यपलव्भापत्ति: ततीये पुनः सएव दुराव्मा विरोध: । स

दूति चेत् कः पुनरसौ दिगन्तरावच्केद: यदि हि यहिगव- च्क्रेदेन संयुत्तस्तहिगवच्केदनैवाऽसंयुक्रोपि ततो विरोधः स्यादिह तु नैवमिति चेत् हन्त संघोगसंयोगिनोर्भेद पच्चपि यद्यवं सिदान्तव्त्तान्त: स्यात् कौटृथो दोष इति। एतेन व्यतिरेकपच्ोपि निरस्तः। अधिकस तल्ाख्त्रयहेतुद्टष्टान्त- सिद्दौ प्रमाणाभाव: अवस्तुननि प्रमाणाप्रव्ृत्तेः प्रमाणप्रठ्वत्ता- वलोकत्वानुपपत्तेः। एवन्तर्य व्यवहारे सवचनविरोध स्यादिति चेत् तत् किं सवचनविरोधेन तेषु प्रमासमुपद- रभितं भवेत् व्यवहारनिषेधे व्यवहारोपि वा खसिडतः स्यात् अपरामाषिकोडयं व्यवहारोऽवश्याभ्युपगन्तव्यदति वा भवेत्। न तावल् प्रथम: नहि विरोधसहस्त्रे णापि सिथिरेतस्य कमा- दिविरह्े वा प्शमुङ्क वा म्रत्यचमनुमानं वा दर्भवितु भक्यं तथात्वे वा अतं भौतकलहेन। द्वितीयन्खिव्यतएव प्रामा- षिके: अवचनमेव तहि प्राप्त किं कुन्भायनवचनं सवंधैवा-

चाततस्वविवेक:।

नुपपत्र तथावत्तनमेव श्रेयः त्वमपि परिभावय तावत् निष्प्ामाणिके मूक्रवावदूकयो: कतरः श्रेयान् एवं विदुषापि भवता न मूकोभूय स्थितम् अपि तु व्यवहार: प्रांतषिद्व- एवा सति इति चेत् सत्यं यथा अप्रामाणिक: स्ववचनविरु- ोऽयो माप्रसाङोदितिमन्यमानेन त्या अप्रामागिकएव व्यवहारोऽसति सवोक्कतस्तथास्म्रभिरपि प्रमारणाचन्तायामप्रा मारणिको व्यवहारो माप्रसाङ्गीदिति मन्यमानरप्रामाशिक- एव स्ववचनविरोध: सोक्रियते यदि तूभयचापि भवान् समदृष्टिः स्यादस्मराभिरपि तदा न किञ्िदुच्यते दति। त- तोये त्वप्रामािकश्चाप्यवश्ा भ्यपगन्तव्यस्ति कस्येयमा- क्षति भवानेव प्रष्टव्य। व्यवहारस्य सुदृढ़ निरुढ़लवादिति चेदप्रामाशिकश् सुदृढ़निरुढव्वति व्याघातः कथत्चिदपि व्यवस्थितत्वादिति चेत् तप्रामाणिकयेन् कथव्विदपि व्यव- तिष्ठते प्रामाषिकश्न त्तदेवोच्यतामिति वादे व्यवस्था जल्पवि- तरडयोस्तु पचादिषु प्रमाणप्रश्नमात्रप्रव्ृत्तस्य न स्ववचनवि- रोध: तत्र प्रमाणनोत्तरमनिष्टमशक्यञ्ज अप्रमाणेनेव तूत्त- र सवचनेनैव अङ्ग: मदुक्रेषु पच्चादिषु प्रमाणं नास्तीति स्वयमेव खोकारात्। अनुत्तरेत्वप्रतिभेवेति यदि च व्यव- हारखोकारे विरोधपरौहारःस्ात् असौ सोक्रियेतापि न- सवेवं न खलु सकलव्यवहाराभाजनज् तव्विषधव्यवहारभा- जनश्ेति वचनं परसरमविरोधि। विधिव्यवहारमात्ाभि- प्रायेणभाजनत्ववादे कुतोविरोधदति चेत् हन्त सकल-

चात्मतर्ववित्रेकः ।

यथापि स्ववचनविरोधउभयथाप्यवस्तुनैव तेन भवितव्यं वस्तुनः सर्वव्यवहारविरहानुपपत्तेः। नेतिपचे सकल वि- धिनिषेधव्यवहारविरह्होन्यनेनेव व्यवहारेण विरोधात् श्रव्य- वहतस्य निषेब्गमशक्यत्वात् व्यवृक्रियतदतिपक्षे विषयस्रूप- पर्य्यालोचनयैव विरोधात् नहि सर्वव्यवहारविषयश व्यव ड्रियते चेति यदि चावस्तुनोनिषेधव्यवहारगीचरत्वं विधि- व्यवहारगोचरतापि किन्न स्यात् 'प्रमाणभावस्योभयतापि तुन्य वादिति बन्ध्यासुतस्यावतृत्वेऽचेतनलादिक मेव प्रमाणं वत्ाल्वे तुन किञ्चिदिति चेन्न तवापि सुतत्वस्य विद्यमान- त्वात् नहि बनध्याया: सुतोन सुतः तथासति स्ववचन विरो- धात् वचनमातमेतत् नतु परमार्तः सुतएवासाविति चेन्न अचेतन्यस्याप्येबंरूपत्वात् चेतनादन्यत् सभावान्तरमेव ह्या- चेतनसुचते चैतन्यनिरव्टात्तमात्रमेवेह विवन्ितं तच्व सभ- वत्यवति चेव्न तननाप्यसुततत्वनिवृत्तिमात्रस्यव विवच्तितत्वात् असुतत्वनिव्टत्तिमाचस्य स्वरूपेण क्वतिज्ञाप्योरसामर्थ्ये समर्थ- मर्थान्तरमवसेयमनन्तर्भाव्य कुतो हेतुत्वमिति चेत्र अचितन्ये- व्यस्य न्यायस्य समानत्वात् व्याह्यत्तिरुपमपि तदेव गमकं यद्तस्मादेव यथा शिंभपात्वं बन्ध्यासुतस्वसुतादिव घटादे: सुतादपि देवदत्तादेर्व्यावर्त्तते अतो न हेतुरिति चेन्न अचै- तन्य मपि अस्यैवं रूपमेव नहि बन्यासुतस्तनादिव देव- दत्तादेरचेतना दषि काष्ठादेन व्यावतते। वहत्वं वस्वे-

२०

कनियतोधर्ष: सकथमवस्तुनि साध्योविरोधादिति चेव स पुनरयं विरोध: कुतः प्रमाणात् सिद्ध: किं वश्ृत्वविविक्ञस्या- वस्तु नो नियमेनोपलभ्ात् आहोखिदस्त विवितास्य वतृ- त्वस्यानुपलश्वादिति न तावदवस्त केनापि प्रमाषेनीपलब्भ गाचरस्तथालवे वा नावस्तुनाप्युत्तर: समानलात्। नह्ति वत्नत्वमिव अवत्तृत्वमपि वस्तु दिवित्र वस्यचित् प्रमाणस्य विषयः । तद्विबित्र कल्पनमात्रं तावदस्तीति चेत् तत् सृष्टविकरपनेपे को वारयिता ननु वकृत्वं वचनं प्रति कर्तत्व तन्कथमवस्तुनि तस्य सर्वसामर्थ्य विरहलन्षण त्वादिति चेतृ अवत्तृत्वमपि कथं तच तस्य वचनेतर कर्तल- लच्णत्वादिति। सर्वसामथ्य विरहे वचनसामथ्य विरहो न विरुवदति चेत् सर्वसामर्थ्विरही बन्ध्यासुतस्य कुतः प्र- माणात् सिद्वः। अ्रवस्त त्वादेवेति चेत् नन्वेतदपि कुतः सिद्ध' सर्वसामथ्य विरहादिति चेत् सोऽयमितस्ततः केवलै- वेचनैनिर्धनाधमर्णिकद्व साधून् भ्रामयन् परसरात्र्रय- दोषमपि न पश्यति क्रमयौगपद्यविरह्ादिति चेव्र तदिरह- सिद्यावपि प्रमाणानुयोगस्यानुष्टत्ते: सुतत्वे च परामृश्य माने तदविनाभूत सकलवत्ृत्वादिधर्माप्रसत्ती कुतः क्रमयौ- गपद्यविरह साधनस्यावकाश: कुतस्तराज्तावस्तुत्वसाधनस्य कुतसमाशावता त् साधनानां तम्मात् प्रमागमेव सोमा- व्यवहारनियमस्य तदतिक्रमेतवनियमएवेति। नह्वप्रतोते देवदत्तादो स किं गौर अष्ोवेति वैयाव्यं बिना पन्न: तवा-

चात्मतर्वविवेक: । २१

पि यद्येकोऽप्रतीतपरामर्थविषय एवोत्तरन्ददाति न गौर- दूति अपरोपि किन्र दद्याव कणद्ति। नचैवं सति काि- दर्थ सि्धिः प्रमाणाभावविरोधयोरुभयथापि तुख्यत्वादिति। नन्वप्रतोते व्यवहाराभावदति युत्त कूर्मरीमादयस्त प्रती- यन्तएव नह्येते विकल्या कि्रिदर्थभेदममुल्लिखन्तएव उत्प- दन्ते नच प्रमागास्पदमेव व्यवहारास्परदमिति तत्वमुक्क तथाहि शशविषाणमिति ज्वानमन्यथाख्यातिरवा स्यात् शस- तख्यातिर्वा। न तावदाद्यस्ते रोचते तथासति किञ्निदा- रोप्यं किच्विदारीपविषयदति स्थात् तथाचारोपविषयस्तत्र वास्ति आरोपणीयस्वन्यचैवेति जितं नैयायिकैः। नाषि- द्वितीय: कारणानुपपत्ते। इन्द्रियस्य ज्ानजनने विषयाधि- पत्येनेव व्यापारात्। लिङ्गशब्दाभासयोरप्यन्यथाख्यातिमाच्र जनकत्वात् अपहस्तितसवाथयोसत्वसत् ख्यातिजनकत्वे शवि-

नियामकाभावात् सहिसङ्गेतो वा स्यात् शब्दस्ाभाव्यं वा आद्यस्तावत् सङ्केतविषयाप्रतोरेव पराहतः तत एव तत्- प्रतोता वितरेतरात्त्रयत्वं पदशद्वेतबत्ेनैव प्रतौतो खार्थपरि- त्यागः तथाचानन्विताः पदार्थाएवान्विततया परिस्फर- न्तीवि विपरीत ख्यातिरेवावत्तते स्वार्थपरित्यागे तु पुन- रम्यनियम: पसामयिकार्थ प्रत्यायनात् शरब्दस्ाभाव्याक्तु नि- यमे व्युत्पननवदव्युत्पन्नस्यापि तथाविध विकल्पोदयप्रसङ्गा- दिति वासनाविशेषादिति चेत् अथासदुल्लेखिनः प्रत्ययस्

*sikrisau. Poulio Librar

१२ पात्तचषिवेक: । वासनैव कारणं उत वासनावि न तातदाया मथविषा- यादि प्रत्ययानां सदातनत्वप्रसङ्गात् कदाचित् प्रबोधात् कदाचिदिति चेत् प्रबोधोऽपि सहकार्य्यन्तरं वा प्रतिशय- परम्परापरियाकी वा शध्येवासनेवेति पच्ानुपपत्ति: द्विती- येषि यथर्थान्तरप्रत्यासत्त सतद्टा पर्ववत् खसन्ततिमानराधी- नत्वे वाह्यवादव्याघातः नोलादिवद्दौनामवि वासना परिपा- कादेवोत्मादात् वासनापीति पच्चे तु तदन्योपि हेतु: कषि- दत्तव्यः सच विचार्यमाणः पूर्वन्यायावातिवत्त तदूति। नच भभविषाणादिभम्दानामसद्थ: सह सम्वन्धावगमोपि

नचाथंकरिया विशेषोम्यस्ति यतो विषयविशेषसुबीय तबसङ्क- तोष्टद्यतां नच सङ्कतयितुरेव वचनात्तद्वगतिः तद्विष- यासां सरवेषां वचनानामप्रतीत विषयत्वेनाग्टहोतसमयतया पप्रतिपादकत्वात्। नच शशविषासमुच्चारयतः कविदभि- प्रायोह्टत्तदूति तद्विषयोऽस्य वाच्यदति सुग्रहः समयदति वाच्यं महेव माकार: समयग्रहः। गां बधानेत्यके अप्रतोतशब्दार्थं- स्याभिप्रायमाचप्रतोतो समयग्रहपसङ्गात् मय विशेषान्तर- विनाऊृत: कल्यनामात बिषयोऽस्य वाच्य इतति साम्मतं घट- कूर्मरोमादोनामपितदर्थत्वप्रसङ्गात्। नच सर्षेप्रतिपत्तारः

परसरवार्त्तानभिन्नतया भपराथत्वप्रसङ्गात् नदि खयद्ट त- समयनग्रा हयित्वापरोव्यवह्ारयितु भक्यते नच व्यवहारोप

पावत अषिवेक: ।

दभावन्तरेव वाहयितुमपि। नय गां बधानेतिवत् पथविषा गपदार्थे व्यवहार: नचायमसावस इतिवदुपदेश: नच यवा- गोसभामवय इनिवदुपल चयांतिदेश: नचेह प्रभिन्नकमक्षो- दरे मधूनि मधुकर: पिवतौतिवत् प्रसितपद्सामानाधि- करख्थम्। तदम: शमबिधाणादि कलना: नासत्स्याति- रपास्तथात्व कारणाभावात्। मूकखप्रवदासां व्यवहारि- कत्वप्रसङ्गात्त तमादन्यथाख्यातिरुपा एवेति नैतदमुरीवे नाप्यवस्तुनो निषेधव्यवहारगोघरत्वमिति भवतु वा सत्- ्यातिस्तथापि न ततो व्यतिरेक: प्रामाषिक: । तथाि कोडयं व्यतिरेकीनाम यद्यतोव्यतिरिचते तस्य तत्नाभावोवा तद्भावसभावतं वा। तच न तावत् ब्रामयो- गपदययो: अथविषाये अ्भावः प्रमाणगोच्र: ट्त्षरह्ितभू- भृत्कटकवत् क्रमयोगपद्यव हितस्य भथविषावस्य प्रमाणा- विषयत्वात् नापि क्रमयोगपद्याभावरूपत्व भभविषारास्य प्रामाषिकं घटाभाववञ्च शर्शवषागस्य प्रमाशेनानुपलभभात् घटाभावोपि न प्रमाणगोचर इति चेव्र तद्विवित् तरखभा- वस्य तस्य प्रमाणतएव सिद्धे; असिद्ौ वा ततराम्यव्यवहार- एव। घटस्तावत् स्ाभावविरहखभावः प्रमाण्सिद्ट: ताड्रू- प्यं म कदाचिदप्यनुपलभ्ात्। एतावतैव तदभावोषि घटविरह सभावः सिददति चेन्न घटाभावस्य तदभावविर- हस्भावत्वानभ्य पममात् नचान्वस खभावे प्रमाणगोचरे तदन्योऽपि सिद्ध: स्पादृतिप्रसङ्गात्। एवस्यूतावेव घटतद-

१४ पात्तन्नविवेक: । भावौ वदेकस्य परिष्टत्तिरेषा परसरव्याव्टत्तिरिति चेव्र घट- वहटाभावस्थापि प्रामाणिकत्वानभ्य पगम सभाववादान- वकाशात् प्रमाणसिदे हि वस्तुनि खभाववादावलम्बनं नतु सभाववादावलम्वनेनैव बस्तसिद्धिरिति भवतामेव तत्र तत्र जयदुन्दभिः: तत् किमिदानों खाभावविरहखभावो- घटः प्रमाणनेव सिवस्तव दथ्या एवमेतत् घटो हि याटक्. ताटकसभावस्तावत् प्रमाखपथमवतीर्ण: तस्य च यदि पर- मार्थतोऽभावोऽपि कश्चित् स्यात् परमार्थतः सोडि तदिरह- सभावदूति तथैव प्रमासेनावेदितः स्यात्। नंचैतदभ्यु प- गम्यते भवता तम्मात् घटवत तदभावस्यापि प्रामाषिकले- नैवानयो: परसरविरहलच्षणाव्यतिरेकसिद्दि: शप्रामाणिकत्वे खवनयोरपि न तथाभाव इति अभविषाणादिष्वपौयमेव गतिः। ननु काल्पनिक रूपसम्पत्तिरेवास्वनुमा नाड्ग तब तस्या: सव्वत्र सुलभत्वात्। ननु पचसपक्चविपचास्तावस्ववस्त- भेदेन हिरूपा: तब्र ये कल्पनोपनीतासन काल्पनिकाएव पच्धर्मात्वान्वयव्यतिरेकाः प्रमाणोपनीतेषु तु प्रामाषिका- एवेति विभाग: । तदिह काल्यनिकाविरम्नेर्यद्यपि प्रमेय - त्वादेव्याव्ृत्ति: काल्पनिकी सिद्दा तरथापि प्रमाणिकाज्जल *दादेः प्रामाणिक्य वेषितव्या सा च न सिदेति कुतस्तस्य. हेतुत्वम् एवं प्रामाचिके शब्दे पचचीऊ्वते प्रामाणिकएव हेतु- सद्वावो वत्व्यः। नचासी चाचषतवव्ास्तीति सोपि कथं

वाततख्वविषेक:।

हेतु: एवं अतकत्वस्यापि वस्वेकनियतस्य धर्ममस्य वास्तव- एवान्वयोवन्नव्य: वस्तनोविपचाच वास्तवएव व्यतिरेक: । नच तौ तस्य तत्कथमसावषि हेतुरिति प्रलपितमेतत् नहि नियामकमन्तरेण सम्पदं प्रति कल्पना त्वरते विपदन्पति तु विलम्बतदूति शक्य वंतं तथा च निरग्निकमपि कूर्ा- रीम सधूममिति कल्पनामातरेष विपचवृत्तित्वात् धमोपि नाग्निं गमयेत् वास्तव्यां रूपसम्पत्ती किमनेन काल्पनिकेन दोषेशेति चेत् तर्हिं वास्तव्यामसम्पत्तो किं काल्पनिक्या तयेति समानं विरोधा विरोधी विशेषदति चेत् कुतएष उभयोरेकत्र वस्ववस्तत्वादन्यता वस्तत्वादिति चेत्तत् किं काल्पनिकोपि धूमी वस्तुभूतो येन कूर्मरोम्रस्तेन सह वि- रोधः स्यात् क्वचिद्दस्तभूतदूति चेत निर्धूमत्वमपि क्वचिहस्त- भूतमेवेति तेनापि विरोधएव। तस्माद्यथा काल्पनिकी विपत्तिन दोषाय तथा काव्पनिकी सम्पत्तिरषि न गुणा- येति व्यतिरेकभङ्ग:। अस्तु तर्हि ध्रवभाविलेन विनाशस्याहेतुकत्वे सिद्धे क्षणभङ्ग: न विकल्पानुपपत्तेः तडि तादात्म्य वा निरूपा- ख्यत्वं वा तत्कार्य्यत्वं वा तद्ापकत्वं वा तभावत्वमेव वेति। न पूव्वः निषेध्यनिषेधयोरेकत्वानुपपत्तेः उपपत्ती वा विश्वस्य • वैख्वरूप्यानुपपत्तः। ननु कालान्तर अर्थक्रियां प्रत्यशत्तिरे- वास्य नास्तिता सा च कालान्तर समरथेंतर खभावत्वमेवेति चेत नन्वयमेव चणभक्क स्तथाचासिइ्मसिड्वेन साधयतः ( ३ ) Uttarpara "alkrishna Publie Librars

२६ चालतसविवेब:।

कसे प्रतिनन्दः । चपि य देशान्तरवाल्ान्तरानुषा्गिएयस्य नासतिता वद्ययमेव नूनमनच्तरमिद्मुत् यदयमेव देशान्तर- कालान्तराबुषक्गीति यदि वा खदेशकालवत् कालान्तरदे- शान्तरवो रषि मास्तिताननुषक्रडस्तित्वप्रसङ्ग: भ्रथकेः कथ- मस्तु पताः सत्ता लचवलवात् इति चेत् कालान्तरकार्यं प्रति सवकालेऽपतिरसत्व किम्बा स्वकार्थ्यमपि प्रतिकाला- नरेऽयशिरसत्वम् आद्ये सवकालेऽय्य स्त्प्रसङ्गः तदानी- मषि ताद्रप्यात कालान्तरकार्य्यं प्रत्येवमेतत् दति चेत् कि- मयं मन्त्रपाठः नहि वोयवाशत्रः स तदपेचया नास्तौति व्यवन्चियते मद्ि रासभापेच्चया धूमोजगति नास्ति तत् कस्य हेतो: नहशतस्य स्रूपं निवत्ततपतति। द्वितौये तु यदि कालान्तराधाराशत्ि: कथं तदालिका। तदाधारा चेत् तदैवासत्त्वप्रसङ्ग: कालान्तरे तु विपर्य्यः। तस्मात्। विधिात्मास्य भावस्य निषेधस्त ततः पर:। मोऽपि चातेति क: प्रेः नृपववपि म लज्जते।। अस्त तहिं भावसरूपातिरित्ा निव्टत्तिनास्तीत्यस्य सोपास्येति शेषः । नन्वयमपि चवभङ्गस्योधार: सच कफो- सिनुड़ायितोवत्तत भवतु वा निहत्तिरसमर्था तथाम्यहेतुक- लवे तस्या: किमायातम्। तुच्कस्य कौहशं जन्मे ति चेतु या- हम: कानदेशनियमः। सोऽपि तस्य कोटृश इति चेदेवं बहि न घटनिष्टत्ति: कापि कदापि सर्वत्रेव सदैवैति स्थात्। भवतु प्रथमएवेति चेत् सोडयं भावनासता ख रूपप्रतिषेधा

शाहमतत्वविवेक:। वा पभावप्रतिबेधेन निव्टत्तिसव रूपनिरुन्निर्वेति। चाधे भाव- स्येव सदातनत्वप्रसङ्ग: द्वितौयेतु निष्टसेरेवति। भ्रस्तु त्हि कार्य्यत्वमेव प्रुषभाषित्वं न तस्यापि कार्य्यइति पच्चे विरो- धात् तस्येव कार्य इत्यसिब:। यत्कच्चिदुत्पन्रमानस्व कार्य्य सएव तस्य नाशदति चेत् तहिं यस्या: सामवा यत् कार्य्य तत्तरदारिक्ानपेच्चमिति साधनार्थः तमिमं को- नाम नानुममुते कार्व्यमेव विनाशदति केनानुरोधेन व्यव- हर्त्तव्यं किन्तहिरहवत्वात् कार्य्यस्य किम्बा तदिरहरूप- त्वात्। न तावत् पूर्व्व: सहकारिष्वपि तथाभावप्रसक्गात् वि- रहस्वरूपानिरुतस। न द्वितीय: सह्ि कार्य्यकाले कार- गस्य योग्यानुपलभ्भनियमाद्या भवेत् व्यवहारामुरोधाद्ा प्रतिरित्तविनाशबाधकानुरोघाडा। न प्रथम: उपलभ्यन्ते हि पटकाले वैभादयः । लभस्वेति चेत किमत्र प्रमाशम् । अभेदेपि किन्प्रमाणमिति चेत् माभूत्तावत् सन्देहस्थिता- वपि अनुपलब्धिरनवलम्वनविघ्नमिति। न द्वितीयः नहि पटोजात इत्युशे तन्तवोनष्टा इति कविद्यवहरति पटस्या- नतिरेकात् तन्तुमात जन्ननि भेदाग्रहादव्यवहारइ्ति रेस् तहिं व्यवहारावलम्बनमपि विसभागसन्ततौ कर्थव्विद्ठा- वहारावलम्बनमस्तौति चेत् नैतदेवं यदि हि तन्तुनाशे च पटनिव्ृत्तिः। ताई कयं तदान्त्रयस्तदावकोवा पटः प्राक अन्यैवासाविति चेव तावज्जातिक्वतमन्यत्वसुपलभ्यते व्यत्ति वतन्तु नाढ.पि सिध्यति अतएव तव्सिदावितरेतराच्रयत्वं

१८ चात्मतखवविवेक:।

तथापि यद्येवं स्यात् कोटृशोदोषदति चेत् न कश्वित् केव लप्रमाणाभावव्यवहारामनुरोधव तदसिद्कावषि सिध्यतस्त- स्य निमित्तान्तरापेक्षणात् अपि च तन्तुविनाथ:ः सामान्य- तस्तन्तुविरहखभावो वा स्यात् तद्विपरीतो वा स्थात आद्ये कथं तन्खन्तरं नहि सामान्तो नीलमनोलं विरुवत्वस्वभा- वमनोलान्तरं द्वितीये कथन्तहिरोधी नाि नोलं सामान्य- तोषि नौलान्तरविरोधि। विशेषमाचएतायं विरोधद्ृति चेत् तत् किं सामान्यतोऽनुभयस्भावएव विनाशः। श्ररो- मिति सुवतोऽन्यतरमुपादाय विनाशव्यवहारानुपपत्तिः। सामान्यस्यालोकलात् तत्र विरोधोऽपि किं करिष्यतीति चेत् विलोनमिदानी विरुद्वधर्माध्यासेन भेइप्रत्याशया तस्य तदाख्त्रयत्वात्। नन्वतिर््तिाभावपत्े वथा एट: पटान्तरा- भाववांस तज्जातीययाभावोवा ण्टविरोधी पटान्तर मह- वत्ति्वेति न कव्निद्विरोधः तथा कार्य्याभावपक्ेषि भविष्य- तौति नैतदैवं प्रतियोगिना हि तादात्म्यसाबन्वैकजातौ- यत्वानि नेष्यन्ते अप्रतियोगित्वप्रसङ्गात् भिन्नकालत्वात् सा- मान्यतोविरुद् धर्मसंसर्गाच्च अप्रतियोगिना तु संसर्गे को- दोष: नहि भेदविजातीयतैककालता संसर्गविरोधिन्य: तादात्म्य हि संसर्गित्वे विरुदं विरोधित्वक्ष ते च नेथेते एव। नापि बाधकानुरोध स्तदभावात्। ननु घटाभावे घटोऽस्ति नवा आद्े घटवति तदभाव: कपाले घटोऽस्तौति तान्यपितद्वन्ति प्रसज्येरन् नास्तौति पक्षेऽनवस्थाप्रसङ्ग: अ्र्प्र-

सात्मतत्वविवेक:।

भावान्तरमन्तरेग तत्र नास्तिताव्यवहारे भावान्तरेपि त- घाप्रसङ्ग: न भावान्तरस्य खवजातीयतेनाविरुद्सजातीय- त्वात् विरुदजातीयस्य वा समानंजातीयत्वानुपपत्ते: अन्यत्व- मात्रेण तथाव्यवहारे तद्दत्यपिप्रसङ्गात् अभावस्य तु विरुद्ध- स्वभावतये वाभावान्तरानुभवतर्कयोरभावा दिति। भिन्ना- भावजनमनि घटताद्वातय दोष इति चेव्न घटताद्वाकय हि यदि घटत्वमेव अभिमतमेव तत् नह्यभावजननि घटोऽघट

कालान्तर घटानवस्थानम्वभावएव हि तदभावः। श्रस्तु तहिं निरुपादानतवं बाघकं जन्मनउपादानव्याप्ततवात् इति चेव्न धर्म्मिग्राहकप्रमागबाधात् भावावच्कदाच व्याप्ेः। एतेन निरुपादेयतं व्याख्यातं गुणादि सिद्धो चानेकान्ति- कत्वादिति। अस्तु त्ह व्यापकत्व ध्रवभावित्वमिति चेव्न अतादात्- म्यात् अतत्कर सत्वाच्च अस्म द्दिपापि व्याप्तिग्रहो न साहि त्यनियमेन विरोधितया विषमसमयत्वात् नापि जन्मान- न्तर्य्यनियमेम तदसिड्वेः सिद्दौ वा ततएव चगभङ्गसिङ्वे: किमनेन भविष्यत्तामात्रेगा। व्यापकत्वमस्तौति चेदस्त न ववेतावता हेत्वन्तरानपेत्त्वसिद्धि: अ्रद्यतनघटस्य खस्तन- कपालमालयैवानैकान्तादिति। एतेन सापेचते व्यभिचा- रोपि स्यात् विनाशहेतूनां प्रतिबन्धवैकत्वसभ्भवादिति परास्त' कपालसन्ततितृत्ययोगचेमल्वात् विनाशस्येति।

ऋ्रस्तु तहि परमः पक्ष स्तथाहि विनाशोन जायते प्रभाव- त्वात् प्रागभाववत् जातोपि वा निवरसते जातलात् घटव- दिति नैतदेवं प्रागभावो जायते त्रभावत्वात् विनाशित्वाद्वा म्रध्वसवत् घटवद्रा पजातवा न निवन्तते पजातलात् आकाशवत् प्शविषाएवद्देतिवदसाधनत्वात्। किमेतेषां दूषणमिति चेत् भावा्व्किन्नव्याप्तिकत्वादप्रयोजकत्वं प्राक्- प्रध्व साभाव ग्राहकप्रत्यक्षबाधः प्राक पच्ाच्च कार्य्योन्नज्जन- प्रसङ्गलच्षणप्रतिकूलतकश्। अथोन्मज्जने कोदोष इति चेत्

द्वि तन्द्रदर्भनकाले चन्द्रदेशविच्केदवत् तद्दतः कालविच्छेद- भावस्य म्राक् प्रजवंससहवत्तितेनाविरोधप्रसङ्गात् यथार्थतवे तु भेदस्थिती तदुन्ज्जनानुपपत्तेः एतेन प्रागभावकाले प्रध्व सोन्मज्जनं तत्काले च प्रागभावोन्मज्ज नमपास्त भाव- वद्भावयोरपि उभयविरोधिसभावत्वादिति। कुतः पुनः स्थिरसिद्दिः प्रत्यभिन्ञानात् चणिकत्वानुप- पत्त य लक्षयाभेदेन व्यभिचारिजातीयतवात् प्रत्यभिन्ना न प्रमाणमिति चेन्न शवान्तरलक्षराभेदेनाव्यभिचारनियमात्। किन्तदिति चेत् विरुषधर्नासंसष्टविषयत्व सिद्दच् तदन। एवस समपि कदाचिद्यभिचरेदिति चेव्र विरुबधर्षासंसर्गा- नास्कन्दितस्य कत्वप्रत्ययस्थ व्यभिचारे सव्वंत्र कत्वोच्के द- प्रसक्रात् तथाचानेकत्वमपि न स्वादिति भव निष्किख्चनः । तममाई दपटत्ताववश्य विरुदधर्षासंसर्ग: तद्संसरगें वावश्य

३१

कुटू मलेषु निपुणं मिभालयन्तोपि न विरुदधर्मासंसरगमीचा- महे। प्रथ च प्रत्यभिन्नानमंवंधूय तत्र भेदएव पदं वविधत्त इूति चेत कस्य प्रमाणस्य बलेन आख्थयनाशस्य इुताशन- नाशहेतुलवेन विद्वातत्वात् तस्य चात्र प्रतित्तगसुपलब्धे। वन्ति तैलयोकुत्तरोत्तरमपचीयमानत्वात् पूव्वस्य नाग उत्त- रोत्पादख्न न्यायसिद्दति चेत् नम्बयं प्रत्यनोकधर्मसंसर्गएव नष्टत्वानष्टत्वयोराञ्यनाशानाशयोरवा एकत्र तेजस्यनुप- पच्चेः। सःडयं शतं शिरम्केदेऽपि न ददाति विंभतिपन्न- कन्तु प्रयच्छतीति किमन ब्रूमः। भविष्यति तर्हींहापि विरुद्वसंसर्गोदुरुह्ृद्ूति चेत अरथ सएवायं स्फटिकदूत्यन् प्रमाणप्रतीत संसर्गाणं विरोध,आशङ्गाते तत् प्रतौत विरो- धानां संसर्ग: अथाप्रतौत सरूप विरोधसंसर्गाएव केषि- दिरुद्वतया संसष्टतया वेति। न प्रथमः प्रागेव निराक्कत- तवात्। न द्वितौयः योग्यानामनुपलभ्नबाधितत्वात् भयो-

तव्ात्। न ढतीयः तस्यातिप्रसन्जकतया स्व्वंन कत्वो- केदप्रसङ्गादिति। एतेन प्रत्यभिन्नानादेव लक्षणभागमा- क्वथ्य अ्रनुमानेन स्थर्य्यसििः। तथाहि विवादाध्यासिता- भाव: कालभेदेपि न भिद्यते तद्वेदेपि विरष्व धर्षा संसष्ट- त्वात् योयन्रे देपि न विरुवध्मासंसृष्टो नासौ तळ्कदेपि भिद्यते यथा प्रतिसम्बन्धिपरमाएभेदेपि एकं परमाण: तथा-

चात्मतत्वविवेक: ।

चायं विवादाध्यासितोभावः तस्मात् कालभेदिऽपिन भिद्यत दूति अत्र व्याप्तो न कश्वित् विप्रतिपद्यते पत्तधर्मता तु प्र साधितैव नगिक दानुपपत्तिश्वानुगतव्यवहारानन्यथासि द्वेः शब्दलिङ्गविकच्या हि साधारणं रूपमनुपस्थापयन्ती न तगाकुओीकरमेपि समर्था दरत्यविवाद वाह्यार्थस्थिती खिथिरा- स्थिर विचारात्। तच्चालौकं वा आकारोवा वाह्य वस्त वैति लयः पचा: तब न प्रथमः तद्ि न तावदनुभवादेव तथा व्यवस्थाम्यं तस्यालोकत्वादुल्लेखात् तथात्वे वा प्रष्ृत्तिविरी- धात् नह्यलोकमेव तत् द्वयनुभयाप्यर्यक्रियार्थी प्रवत्तते अनयनिव्ृत्ति स्फुरणान्रेष दोष इति चेत् एतदेवासत् विधि- रूपस्येव स्फरगात्। नहि शत्दलिङ्गाभ्य मिह महौधरोहेश अनग्निर्न भवतोति स्कुरण मपित्त्वग्निरस्तोति। यर्द्यप निवृत्तिमहं प्रत्येमीति न विकल्पः तथापि निव्ृत्तिपदार्थों- ललेखएवनिव्टयुख्नखः। नह्यनन्तर्भावितविशेषण विभिष्टप्रतो तिर्नाम ततो यथा सामान्यमहं प्रत्येमोत्यनुव्यवसायाभावेपि साधारणाकारस्फ रणांत् विकत्पधीः सामान्यबुद्धि: परेषां

हन्त साधारणकारपरिम्फरण विधिरूपतवा यदि सामा- न्यबोधव्यवस्था किमायाम मस्फुरदभावाकारे चेतसि निह्ट- त्तिप्रतीतिव्यवस्थायाः । नह्यगोः पोटेयमिति विकल्प: किन्तु गो रिति ततोन्यनिव्ृत्तिमहं प्रत्येमोत्ेव माकाराभावेपि नि- वृत्त्यकारस्रमं यदि स्यात् कीनिषृत्तिप्रतोतिमपण्ञ बीन

चाअतच्विवेक: । ३३

अन्यथात्वत्त् प्रतिभानं तरथेततिव्यवद्ृतिरिति गवाकारे चेत- सि तुरगबोध इत्यस्त। नच निव्टत्तिमात्र प्रतिभासेपपि प्रवृत्तिसभ्भवः नह्यघटीनास्तोत्येव घटार्घी प्रवत्तमे अपि तु घटास्तीति। अघटस्यव निव्ृत्तिरिति प्रतौतौ नायं दोषद्ूति चेत्र घटनिव्ृत्यपतिक्षेपे नियमस्वैवासिड्ेः तत- प्रतिक्चेपे तु कस्ततोऽ्न्यावधि निषेधप्रतिक्षेपस्वैव विधि- त्वात्। निवृत्तरपरिस्फरसे गबधानेति देशितोऽखमपि बध्रौयात् दूति चेव्र भवे दप्यवं यद्यशोर्जाप गौः स्यात् किन्तु गोर्गो रखोऽखव ति अन्ययानिव्वत्तावपि कुतस्त समा- श्वाम दूति निवृत्यत्तरा चेदनवस्थानिवृत्त्यनिव्वत्तितद्धि- करणानां सरूपसाङ्गर्य्ये प्रव्ृत्तिसङ्गरः स्यात् स्वरूण्भेदेनैव नियमे विधिमात्रप्रतिभासेपि तथा किन्न स्थात। स्रूप- भे दएवान्यापोहीन्यापीढ़सरुपलवा द्विघेर्विति चेन्र अाली कपसे तद्भावात तस्य स्वरूपविधावनलीकत्वप्रसङ्गात् खलक्षणस्य च विकल्पानारोहात् अपि चगां बधानेतिदेशितोगवि प्रत्ट- सौ नाखे तदप्रतीत: । यदा लखमुपलपस्यते तदा तन प्रवृत्य ना खापि गोरभावं प्रतोत्यैव निवरतातौति किमनुप- पन्रम्। स्यादेतत् नह्यनुभवमवधूय भवितुं त्तममिति की- विधिस्फुरणमपड़गताम् तदुपसज्जनीभूतस्त न्रिषेधोऽपि स्फर- • त्येव अन्यथा विधेरवच्केदकत्वानुपपत्तेः । नह्यन्तो विशे- वमव्यावत्तयतो विशेषणत्व नाम नचान्यतो व्यावत्तनं व्यव- च्ित्तिप्रत्यायनादन्यत् ततो यथेन्दीवरपुगड रौकादि शब्दे-

३४ भातमत खवियक:।

भ्यो गुगोभूतनौलधवलादिविधिशेखराप्रतौति सदन्यव्यव- छेदस्त तनर्भार्भ कायमाय स्तथा सर्व्बन ति चेत् बस्त ताव- देवं विधिस्त स्फुरतोत्यत्र सम्पृति नोनिबन्धः त्रन्वथावक्क - दावक दकयो रपतौतेरवच्छित्तिरपि न स्यात् यथोत्ला- दावेव नौलत्ादप्रतोतौ। नय निषेध्यमस्पपती प्रतौतिर्नि- षेघं सुष्टमर्ह्ांि तस्य तवनिरूपणाधीननिरूपणत्वात्। नच निषेधान्तरमेव निषेध्य मितरेतराव्य्रप्रसङ्गात्। परान पेच- निरूपणे तु विधौ नायं दोष इति। ततःप्रतौतावितरेतरा- म्रयत्वमुप्त सङ्गेते सथ्वार्य्य यत्परिृतं न्ानत्तिया तद्तत् ग्राम्यजनधन्वोकरणं गोलकादिवत् स्थानान्तरसन्जारात् स्फरतु विव्यलोकमिति चेव्र व्याघातात् किच्विदितिविध्यर्थो न कित्चिदिति चालीकार्थः। अतद्ूपपराषटत्तिमाचे णाली-

तु कथं विधिर्माम विध्यंशस्यारोपितत्वाद्यमैव दोष इति न्ेव खलचगविधेविकत्पासस्पर्शात् सामान्यविघेरनभ्युप- गमात् परिशेषाट्लीकविधी विरोधस्यव स्थितेः । भेदा- य्रहात् विधि व्यवहारमात्रमिति चेत् सभ्भवेदप्य तत् र्यादि स्वलसगामपि विधित्वमपहाय स्फबेत् यदि चालीकमपि निषेधरूपतां परिृत्य प्रकाशेत नचवमुभयोरपि निरंशतया प्रकारान्तरमुपादायाप्रथनात् पपथमानरूपासभ्वाच् काल्प- निकस्यांभाशिभावस्यातएव मूलएव निहितः कुठारः। साधारपञ्ज रूपं विकव्यागोचरो नचालौकं तथा भवितु

मर्हतोति। तस्यातिदेशकालानुममो म खाभाविकस्तच- तवात् न काल्पनिक सस्या: क्णिकत्वात् नारीपितोऽष्यन्य-

भाविकस्यभेदस्याभावात् भावे वा कात्निकत्वस्य व्याघातात् परमार्थासतः परमार्थाभेदंपर्य्यवृसायित्वात् आरोपितस्वा- ग्रहानुपपत्ते अभेदारोपानवकाशाच् भरोपितासत्स्य पर- मार्थसत्प्रसङ्कात् चत्रुःकोटिविनिसा तस्व चातिप्रसन्नकत्वात् तदग्रहस्य नैलोक् पि सुलभत्वात्। अन्यत् पारमार्षिकभेद प्रतोतो कथमभेद आरोप्यतामिति चेत् एवन्तर्हि यस्व प्रति- भासे यवारोप्यते नियमेन तस्यैवा प्रकाशे तदारोप्यंन तु तब्रामवमात्नस्यातिप्रसख्नकत्वात् अतएव न व्यधिकरण- स्यापि सतोसतो वा भेदस्याग्रंती अभेदारोपयोगोति। नापि न्यायादन्यापोष्टसिद्ि: तदभावात्। यत्ञावाभाव साधारणं तदन्यव्याव्ृत्तिनिष्ठ यथा अमर्तत्म् यच्ात्यन्त- विलचणानां सालचख व्यवहारहेतुस्तदन्यव्याहटत्तिरुपमिति न्यायोस्त दूति चेव्र कालात्ययापदेशात। महि प्रथमानस्य निष्ठान्यायसाध्यानामप्रथन शरीरन्तु चिन्तितमेबेति निष्फल: प्रयास:। यदा चानलौकएव ध्रवं न्यायस्यानुभवाभास: तदा केव कथालौके न हि तस्ाप्रतीयमान मपि विश्वि- दस्ति यत्रायेन साध्यमित्य क्म्। किश्वेदं भावाभाव साधारखं न तावदुभयरूपतं विरोधात्। न तवनात्वमन भ्य पगमात् नहि गोलमभावस्यापि धर्म इत्सव्य पमम्बते।

२६ व्ात्मततश्यविवेक: ।

न निषेधैकरूपेति। न तदुभय सादृश्य मसन्नवात् अ्रत- विष्टत्त्यैव तथातवे साध्याविशेषात्। नाप्यस्ति नास्ति- सामानाधिकर एं विरोधात् अन्वथासिदेख। नहि यदस्ति तदेव नास्तीति प्रत्ययगोचर। स्यात्। प्रकारान्तरमार्तिित्य स्यादवेति चेत् एवं ताहटि तमेव प्रकारभेदमुपादाय विधि- व्यवस्थायां को विरोधो येन प्रतिबध्धः सिद्धेात। तस्य विधि- रूपतायामस्ति नाम किमधिक मुपनेयमिति चेत् निषेध- रूपत्वेपि नास्ति नाम किमधिकसुपनेयमिति समानम्। अतएव साधारमिति चेत् तथापि किन्तदुभयात्मकत्वमु-

ध्यन्तरोपसम्प्राप्तिः प्राप्तोपाधिनियमीवेति सार्थकत्वं तयोः तदेतदिधावपि तुत्यम्। शान्ताशेषविशेषल्वादलोकपक्षे क्वोपाध्यन्तरविधिस्तन्नियमोवेति विशेषदोषः। ततो गो- शब्दो गोत्व विशिष्टव्यक्तिमात्राभिधायी पर्य्ववसितः तास्त, विप्रकोष देशकालतया नार्थक्रियाथि प्रार्थनामनुभवितुमीश तद्ति प्रतिपत्ताविशेषाकाङ्कः। साच तस्या काङ्वास्ति गोष्टेकालाक्षे धेनु: घदोघ्ौ महाघरटा न्दिनीत्यादिभि नियामकैर्विधायकैरव्वा निवार्य्यतद्ति विधौ न कविरीषः। गोलवविभिष्टसदसद्वशिमात प्रतोतेसदेवास्यादिपद प्रयोगव- फस्यमिति चेत् तावनाचप्रतिपत्यर्थभेव तत् अनेकप्रति- मत्यर्थन्तु तदुपयोग: तस्य आ्रगप्रतौतेरित्ुत्तम्।

चातम तर्वविवेक:। २७

यस्त निपुरन्ान्यी विक्स्मेव पचयति सा गजनानं यव्वावांभावसाधारणप्रतिभास न तेन तस्य विषयत्वं यथा गोभ्ानं स्वातेनेत्यादि तववदि गोविकल्प स्वाखविषयत्व- मेव तड्ावाभावसाधारच गव्यपि वास्रेतवा ततः साध्या- विभिष्टलम् । भ्थान्यादि विभेषाक्ाड्डा तदा साधारखम् नशुदावती मौविकल्पोखास्वादि विशेष माकाइृति निय- मविधोतु विरोधएव। नज्तद्विवयस्य तद्विभ्ेष नियमाकाहा नाम गोज्ञानस्यापि विशेषनियमाकाङ्वाप्रसङ्गात्। तदीय- मदसत्ानुपदर्शंनञ्जे सद्यदि सरूयमेव ततोऽसिडिदाष:। नहि गोविकल्योगोखरुपमेव नोपदर्थयतोति मम कदापि सिद्ध तवाप्यद्यापि उपाध्यन्तरज्जेत् तदानेकान्तः। नहि योयस्योपाध्यन्तरं नोपदर्भयेत् नासो तमपीति नियमः । ननु नियमएव तथाहि यत्र यत्समवेतधर्णबोधनं तन्न तत्- स्वरूपबोधनं यथा गोविकल्पशब्दो तुरगे तथा लौ गव्यपि नोलत्ाद्यपेक्षयेति व्यापकामुपलब्धिः। धर्मिबोधेहि धर्न्माणां कस्यचिदोध: कस्यचिदबोध: इत्युपकारभेदाब्रियम: स्यात् उपकारभेदब पत्िभेदान्वेत् नचैवं प्रक्वते धनवखा- प्रसक्गात्। ततः अक्मेरभेदादुपकाराभेदे सर्व्योपाधिसहित- बोधोडबोधी वेति इयो गतिरिति प्रतिबन्धसिद्िः । दुष्प्रयुक्- •मेतत् उपाधितडतां भेदे प्रतिनियतसामग्रीबोध्यलादेव तदयोगपद्ये बोघाबोधीपपसेः। प्रतिनियतस्ामभोबोध्य त्वस्यापि सवभाववैचियानिबन्धनत्वात् तस्वापि खकारवाधी ( 8)

चातमतत्वविवेक:।

नत्वात् तस्याम्यन्वयव्यतिरेकसिदत्वात् तस्वापि कार्य्यो- व्वेथत्वादिति। यस्वथतारभेदाहित्यादि तस्तदा गोभेत यदि धर्मिमिमाताधीन स्तद्योघमाचाधोनो वा तावभातबोध- सामग्राधोनो वा यावदुपाधिबोध: स्यात् नचवम्। एतेम भेदावर्तियः प्रतोतावमि शा्दलिङ्गद्वारा धर्नपराणास्षेत् भम- तोतिः इन्द्रियदारापि मा भूदित्यादि कर्ससपें कटिचा- ननमपासतम्। तत्तदुपाध्युपलव्सामत्रौ विरहकाले प्रस- ज्ितस्येष्टलवात् विचित्रशक्मकत्वाञ्च प्रमागानांलिङ्गस्य प्रसिद्ध प्रतिबन्ध प्रतिसन्धानशक्िकतवात् शब्दस्य समयसीम विक्राम-

प्रमाणै: प्रत्याव्ते अतिप्रसङ्गात् यस्थ तुपाधेरुपलभ्भाएव येन धर्ममापलभ्यते तस्यानुपलश् स तेन नोपलभ्यत् दूति परं यज्यते सर्व्वोवाध्यमुपलभवा तथा च सिद्साधनमिति संच्षेप: । स्वादेतत् वदौन्द्रियेण समानविषयावेव लिङ्गशब्दौ ततः प्रतिभासभेदोऽमुपपवः। एकविषयत्व हि विप्रतिभासा- भेदेन व्याप्त' सव्येतरनयनदष्टवद्द्टष्टम्। नचेह तथा वथा हि प्रत्ये चेतसि देशकालावस्थानियतानि परिस्फुटरू- पाषि खलव्णानि प्रतिभान्ति न तथा शाब्दलैङ्गिकवि- कत्पेषु। तत्र हि विजातीय व्याइत्तमिव परसराकार- सट्गीर्गमिवास्फ टमिव प्रत्यच्ापरिचितं किच्निदूपमाभा- समानमनुभवविष्रयः। नचीपायभेदमात्रेय प्रतिभास-

चात्मतच्विबेक: । भेद उपपद्यते नहि प्रतिपत्युपायाः प्रतिमत्याकारं परिवस- यितुमौथते। बचैकं वस्तु दाकारमिति प्रतिबन्धसिद्िः। अ्म्य प्रयोग: योयः क्वचित् वस्तुनि प्रत्यच्तप्रतिभासाद्वि- परोतप्रतिभासो नासी तेनैक विषय: बधा घटग्रहात् पट- प्रतिभास: । तथा च" मवि प्रत्यक्षप्रतिभासादिपरीतः प्रतिभासोधिकत्पकालदति। ददमप्यवद्यं चित्राचित्र प्रति- भासान्यां मियोषिकडाभ्यां एकनीलविषयाभ्यामनका- तात्। नहि चित्राध्यकषे यबोलं चकारिति तदेव पश्ान्न केवनं तदैव वा पुरुषान्तरस् येनाकारेशैकविषयत्वं तयोनं तेनैव विरोधो येन च विरोधो न तेनैकविषयत्वम्। धर्मान्तराकारेण हि विरोधी नोलमाचाकारेणचैकविषय- तेति चेतु नन्विहापि धर्मान्तराकारेण विरोधोगोलवत् पिएडमात्ाकारेग चैकविषयतेति तावभावनिराकरणे- डसिड्ोहेतु: पूर्वत्र मिदमाधनम्। नह्टि माब्दलेङ्रिक विकन्पकाले देशकालनियमादयोपि सव्वएव धर्मविशेषा विषयभाव मासादयन्तीत्यभ्यपगच्छाम:। ननु धर्सिश्वेव स्फटा स्फटप्रतिभासभेद: कथं न कथच्वित् यथा वथाहि धमाः प्रतिभान्ति तथा तथा स्फुटति प्रति- भानव्यवहारः। यथायथा च धर्मागामप्रतिपत्ति: तथातथा . प्रतिभानस्य मान्यव्यवहार: दूशन्तिकादी प्रत्यच्चेपि लोका- नाम्। मतु सव् धेवाप्रतिपल्तो विदूरादिप्रत्ययोपि पक्ष- एवेति चेत् अ्रस्तु। नतु तावतापि धर्षधर्रिभेदसिवौ प्रत्य-

४० चातातखवविषेक: ।

चबाधस्य तव्न्देद्वेपि सन्दिग्धानैकान्तिकस्य वा परिहार: तावतापि प्रतिभासभेदसोपपत्तः यदि च नैवं दूरतमादि प्रत्ययेषु कः समाश्वासविषयः वस्यार्थो लभ्यत इति चेत् नन्वलाभोडषि पूर्वपूर्ववोपल व्यानपमह नेमैव। नद्ि सख- द्रव्यत्वपार्थिवत्ववच्तलवादिकं परिभूय शिंभपा लभ्यते यवार्थ क्रियासिद्धिरिति चेत् सर्व्वेषामनुह्टस्तः । कस्यार्थक्रियेति विन्निखायकं न किश्ित् किन्तु सक्कोणर्थंकरिया विरहादेक- मेव तत वस्तु। नचकािन् प्रतिभासरेद इळेकएव प्रत्ययस्तत्र सालम्बन दति बुम इति चेत् तथापि कतम दृत्यनिसये सएवानाखासः। असक्गौरगापि चार्थक्रिया न व्यत्नितः सामग्रोतः सव्व सभ्भवात् अतएव न सन्तानतः । नद्ेकसन्तान नियताकाचचिदवक्रिया नाम। काव्विदर्ष- क्रियां प्रति प्रत्यच्तानुपलभ्भ गोचरएव तथा व्यवस्थाप्यत इति चत्तहि दूरतमाधपलव्धा कपि तथा व्यवस्थाप्याः। सव्वे षामेद तेषो तान्तामर्थक्रियां प्रि प्रयजकत या अ्रन्वः- व्यतिरेकगोचरत्वादिति। स्यादेतत् न धर्मान्तराकारेण प्रतिभासमेदोभेदहेतुः किन्तु पारोच्यापारीस्वरूपतया। सा हिन धर्षमभेदानम्य- पादाय समर्थयितुं अक्ता तेष्वपि परोचषापरोस्षम्तानोदयात। ततापि धर्माान्तरानुसर पेऽनषस्थानार्दिति चेव्र तयोषविष- याकारत्ात्। दिविधोहि ज्ानधष्मो विष्याषचेदो जाति- भेदव्व। तत्र विषयाव केदभेदेन विषयस्य भेदस्थितिरभेद-

४१

• निराकरणं वा नतु द्वितौयेन तस्य कारणभेदेनैवोपपत्तेः मृत्यनुमिति स्मृतिवत्। यथा च विषयभेदेपि कारणभेदादे- वापरोच्षजातोयमिन्द्रियज जांनं तथा विषयाभेदेपि कारय- । भेदादेव परोचापरोचजातोयमिन्ट्रियलिङ्गन्ञानं भवत् केन वार्यते। वारणं वा कार्य्यभेदूं प्रति कारणभेदोऽप्रयोजकः . स्यात् तथाचाकस्मिकः स आपद्येत। जातिभेदोयं नतूपाधि भे दद्ूति किमत्र निष्टङ्ग कारगमिति चेत् पनुभवएव। नहहि व्यवसायकाले पारोच्यापारोच्यस्ृतित्वानु भूतित्वानि परिस्फ- रन्ति असावम्निमानयमस्निमान् सोडग्निमानितिस्फरणात्। अनुव्यवसायकाले तुततप्रतिभास: अ्रमुमनुमिनोमि इमं पश्यामि तं सरामोत्यज्न खात्। कथं तहिं परोच्ोऽर्यः प्रत्य- चश्वेति व्यवहार: यथानुमितो दृष्ठ स्मत इति। यदम्यत्य- न्तविलकणना मित्यादि तदपि सन्दिग्धा नैकान्तिकं विधि- नापि तथाभूतेन सालक्षस्य व्यवहारस्य निर्वाहात्। तथाह्ययं व्यवहारो न निर्निमित्तो नाम्यनेकनिमित्तो नाप्य- नेका संसर्गेकनिमित्त: अतिप्रसङ्गात्। ततोऽनेकसंसर्गेक- निमित्तोऽयं परिशियते। तथा च ताटृशस्य विधिरूपत्वे कोविरोध: येन व्याप्तिः स्यात् प्रत्युत निषेधरूपतायामेव वि- रोधोदशिनः प्रागिति ऊवतं पक्वसमुल्लासैः । नापि प्रहृत्या-

प्रहत्तावति प्रसङ्गात् प्ध्यवसायादयमदोष इति चेत्। श्रथ कोऽयमध्यवसायः किपलौकस्य वस्तधर्षातयावभासः

४२ गात्मतसतविवेक:।

किं वा वस्वात्कतया ततोभेदायहो वस्तुवासना समुत्यं वैति न प्रथम: विकल्पे तदनवभासनात्। न द्वितीय: असाधा- रणविषयतया शब्दविकल्पयोरप्रव्यत्तिप्रसङ्गात् तस्यासाम- यिकत्वात्। तस्माद्विकल्पवस्तुनोस्यचूरसवत् सव्वथाविरोध एव साधारणविषये तु वस्तुत्वाप्रतिभासनं तस्यासाधारण-

भेदाग्रहस्य सर्व्वत्र सुलभत्वात्। अतेभ्यो भेदो गहीत इति चेत् किमेतेषु ग्टहयमाशेष्वग्टह्यमारोषुवा। नाद्ः अतेषामपि सवलच्णानां विकल्यगोचरत्वात्। न द्वितीय: अ्रनिर्गीतावधेभेदय्याप्रथनात् प्रथने वाध्यवमेयाभिमतखल- चसादपि भेदोग्ट ह्येताविशेषात्। ग्टहोतादग्रही भेदस्या- गहौतेभ्यस्तु तद्ग्रह इति चेत् यदि धर्मलचणो भेद स्तदा विपर्य्यय: सवरूपलच्षणश्त् अविशेषात् सर्व्वंत स्तद्ग्रहोऽ न्यत तादावाग्रहात् निःस्रुपत्वात् तस्य। क्व स्रूप- लच्षगो भेद इति चेत् अष्ट हीतादपि तथा स्यादविशेषात् निःसरूपमपि सखरूपमिव भिन्नमिव प्रथितमिति चेत तत् किमध्यवसेयापेक्षया सखरूपमिव न प्रथिनम् श्रध्यवसेय- स्वरूपमिव वा स्फुरितम्। आध्ये अप्रतिपत्तिवा स्याद- विशेषात् निःसरूपप्रतिपत्तिरवा स्वात् उभयथापि सामाना- िकरस्यप्रवृत्ती न स्यातां द्वितौयस्त प्रागेव दृषितः । नाषि चतुर्थः नौलानुभववासनासमुत्यस्य पौतानुभवस्य नोले प्रवर्सकत्वप्रसङ्गात्। नानुभवः प्रवत्तकः अर्पि तु

बात्म स्वविवेकः । ४२

विकल: स व बसात्तरूव विषय दूति चेत् वस्मादिति साचात् परम्परया वा प्रथमे शाब्दलेङ्रिकविकल्यानाम- प्रवर्त्तकत्वप्रसङ्गः। द्वितोये तुंस एवातिप्रसङ्गः। अतु- भवव्यापारपुरस्काराबरियम इति चेत् कः पुरस्कारार्थ. न तावदनुभवैक विषयत्वं बिकल्पेन तदसंसर्ात् नाम्यनुभत्- त्वारोप: खात्मनि कत्पनापोढ़ाभ्रान्तववात् विषये चाभिला- पसं सगयोग्याप्रतिभासत्वात् तथानवभासे वा विकल्पत्वव्या- घातान् विशेषोपलब्धी हारोपासभ्वात्। नापि तद्वर्ष- प्रामाखारोप: तस्यानियतविषयत्वे प्रवृत्तिनियमानुपपत्तेः परमाथसदिषयत्वे च तुल्य विकल्पसंसगप्रसङ्गात् अलोक- विषयत्वे चाप्रवृत्तः अलोकस्यानलोकतया तु स्फ़रगं निषिद्वं नाप्यनुभवात् खात्मनोभेदाग्रह एव तझ्यापारपुर- स्कार: सरूपस्य खतोवगतेः विषयभेदस्य च प्रागेव निरूप- सात्। नाप्यपारोच्य तस्यापि खात्मनि सर्वभ्ञान साधा- रणत्वात् विषये च विकल्पस्य तदभावात् तथाभावेष्यन्यन नियतप्रष्ृत्त्यनुपपत्तेः। नापि विषयसारूप्यं तदभावात्। काहि परमार्थसदलीकय: समानरूपता नाम यदि रूपशब्दोधर्मावाचक: समानशब्दखकपयायः क्ार्थसङ्गतिः प्रक्वते यदि वा रूपं धर्माः समानसकोवैकजातीयोदति तथापि क्ार्थसङ्गतिः। प्रक्वते अतद्याष्टत्तरिति चेव्न तस्य चालोकानलोकनिष्ठतया एकत्वेकजातीयत्वयोरभावात्। आभिमानिकोयं सारूप्यव्यवहारी न पारमार्थिक दति

४४ चातमतावषिवेकः ।

चेवर अभिमानस्वेव चिन्तयमानतात् नहि चिन्तित प्रकारान् परिभूयापरोडभिमानो नाम। खभावादेव कविद्टिकल्पः क भिंखिदेवास्फरितेपि प्रवत्तयति किमत्र क्रियतां सचास्य स्वभावभेहः सकारणादेवायातः तत्र क: पर्यनुयोज्यतामिति चेत् तत् किमप्र त्यासन्नएव विकल्य स्तत्न प्रवत्त यति प्रत्या- सत्यन्तराभावात् सवभावप्रत्यासनो वा व्यवस्वतिरेव वा प्रत्या- सत्तिः। न प्रथमः अतिप्रसङ्गात् द्वितौये तु खभावेनोत्तरं स्यात् किन्तु तदेव स्फुरणं नहि व्यवहारे प्रवत्त यितव्ये स्व- भाव प्रत्यासत्तिमवधूय ज्ञान जेययोरपर: कविद्विषर्यावर्षाय- भाव: सदसदनिर्व चनोयार्थ व्यातिवादि भिर्राप खभावप्रत्या- सन्त रवज्जनोयत्वादिति वच्यमाणत्ात्। ततीये तु व्यक्- मातात्पः अव्यव्हारनियमं प्रत्येव निबन्धानुसरणत्। कारएशतेरसदुत्पन्रिनियम इति चेत् सत्यम् एतच्चिन्तनीयं कारणशक्यापि नियतजातीयनियतया भवितव्यम् अन्य:ा ज्वलनविकल्पाव्जलेपि प्रवृत्तिप्रसङ्गात्। दाहादिसमर्था- कार विकश्पजातोयं तात्विके वङ्ी प्रवरयतीति जाति- वोपाधिर्वा नियामक दति चेव तहिं रतमरीचिनिचये ततः प्रवर्त्तेत तज्जातौयस्य दहनएव प्रवर्त्तनसाम थ्यात्। ताद्रूप्येव तस्यैव प्रथनादितिचेत् प्रथतां नतु तस्यप्रवत्त नयोग्यता तत्र प्रथननियता वक्िखलचसे वद्चिविकल्पाद- प्रवृत्ति प्रसङ्गात्। खोकुरु वा तस्यापि तत्र सफुरणं परिहर वा वक्किविकश्यादवक्कौ प्रष्ृत्तिमिति। एतेनाकारसारूम्यं

सात्मनन्यविनका। ४५

मियमहेतुर पास्तः अरधनीयसारष्मभावेषि प्रव्ृत्तिदर्घनात्

साम्ये वा जायाचेतन्यमोरेकशेषप्रसङ्कात्। न च साभ्ये प्यमाम्तरविशेषात् कार्य्यविशेषव्यवस्था मिथः सामग्राजतु- विधानेन जायमानलवात् नय कार्योंनेयं सामग्रीसाम्य वाह्ये धूमाद्यनुविधौयमानस्य कारणस्य दश्यतवात् धूम- न्वानस्य व तडाभिचारोपलभ्भात् न व तदेव कारयमेकल दृश्यमदश्यच्ान्यवति युक्चम्। यदिच नोलिमादिवि- नानस्य जातिविशेष: कथं तदतिपत्वभ्ञेयं स्पृशेत् शेयस्व चेत् कथं ज्ञानं तद्विभिव्यादिति जातिसद्ठरापादन प्रस्तावे चिन्तितप्रायम्। तम्मात् स्क रेतएव जानं प्रवत्तवतीति गलेपा दिकयाम्यङ्गो कार यितव्योगत्यन्त राभावात्् । तर्ा्नं स्फरिते स्वाकार एव प्रवस्तयतु तव प्रवृत्तएवचार्थी तत् सहयमर्थमाप्तादयति प्रभायां प्रवृत्तोसगिवदिति चेव्र पभि-

कारारोपसभवः तस्य तेनासस्पर्शात्। नचाकार वाह्य- त्वारोप: खरूपेस्फ रत्वसवरूपारोपानवकायात्। प्रभा- यान्तु मगिबद्ञाव मखर्योपवत्तते नतु तद्बहेगति दृष्टाम्तोप्याभासः। नचाकारवादेऽए रतोऽर्घस्य सत्ताया

कारेणानैकान्तिकत्वात् प्र्थक्रियासम्बादस्यापि रक रितस्या-

पाद्मतत्वेविवेक:।

कारमानशरौरत्ात् वाह्मस्व चासिङ्वेः । निरालख्नार्था कारवच कचिदासमावयादर्बेकियाकारोपि निरालम्बनएव भस्थितोति विपचे बाधकाभावात् प्रतिबन्धस्वाप्यसिद्देः । तम्मादाह सिद्धि: साकारच् प्ानमति वा नलोल्षपलवमिति। अ्स्त तर्हि वाह्मेव सवलच्णं विकत्यस्य विषय: । यव्पि सरपेगासायिकतया तनाभिलापसंसर्गयोग्य तथाम्य तद्रपपराष्टत्तिप्रत्यासत्या साधारण रूपतामापवं मत्तथा भवत्वेव। यथाच्यको मौरगोव्यावटत्तस्तयायरेपि गावदूति चेन्। अथ कीडयमगोर्नाम किमकस्य गोखलचगस्यानात आहोख्त्तद्गतधर्ाविरही पथमे न मवान्तरपि गोशब्द विकल्पी प्रवत्तेयाता मशादिवदनाव्षत्वाविशेषात् प्रतति प्रसङ्ग: महिषमालङ्गाध्यमोव्याव्टस्याश्ेपि मोव्यवहारप्रस ड्राश्च। स भोरपि व्याघस्तंत इूति चेत् तत् किमभिसतो नोगोरवि न व्यावस ते। व्यावन्तते किन्तु म्वयमप्यसी गोरिति चेत् यद्यमोव्याव्टत्तिरेवास्य गोत्वं तदश्वेषि समानम् अन्यच्ेत्तदुथताम्। द्वितीये तु तद्तधर्सविरहित्याव्टत्तसत द्ानेव स्यात् तव च म विवादः। मिथ्र: सश्रिवाकारा: पिसडाएव साधारणं रूपमस्त लतमतद्रपपरावटत्तेति चेत्र समभेदाभावात्। सहि न वास्तवः पिगडानां विरुदधधमा ध्यस्तत्वात् नाभिमानिकः शावलेयादेमदेनैव प्रथमात्। तहगणां सश्ेदाभिमानइति चेत्र धर्षातिरिम्षधर्णानभयुप- गमात् अभ्युपगमे वा पर्य्वसितं विवादेन। स्वादेतन

चातानत्वविदेक:। ४७

भिवानामेव खलचसानां समानाकारविकत्वजननसामर्थ् मन्तु तदपेच्या व केचिदावरत व्यपदिश्खन्ते केचिदगाव- दूति तच्व सामर्थ्य खकारणनिवतत्वादवर्यमुयोज्यम् सन्थवा सामान्बेव्वपि सामान्यान्तरं वस्पेरत चनुवतम्यव- हारानुरोधात्। तथा मोषिणदेच्वपि गोत्वस्य तेव्वेव व्यव- स्थित्यनुरोघात्। उभयमुखो वेवमनवस्था स्यादिति चेत् यद्येवं निमित्तान्तरमनपेच्य एकव्यवहार एकेडसन्त- भिन्नैरेव भिन्रव्यवहारोभिन्न एवानेन क्ेनचित् किब्र साध्यते पक्ञिसभावावलव्यनस्योभव नाचि तुस्यत्वात्। सघेवं सत्यकव्यनहारा अचिदपि न स्वाबिर्भिमित्तोवा भवेत् उभ- यमय्यनिष्टम्। तद्ेतत् तुखमनेवाव्यवहारोपि एवं सति न स्वाभिर्निमित्तो वा भवेत् उंभयमप्यनिट्टम्। तस्मादे- के नैकव्यवहार बदने केनाम्य ने कव्यव हवार एवेति सामर्थ्नियम: का गतिस्तव्निं सामान्येव्वनेकेव्वेक व्यवहारस्य या चन्द्रमस्ये कम्मिव्रनेकव्यवहारस्य। भ्रान्तोऽसाविति वेत् अ्रबमपि भ्रान्तएव बाधकस्योभयवापि तुख्लवात्। सर्व्वनस्ताब्तोऽ- स्विति चेत् भेदव्यवहारोऽमि तथा किन्र स्यात्। अर्थ-

भेदवत् सजातीयासजातीयत्वव्यवस्थापकाय क्रयासाजात्य वैजात्ये अपि कियर पशासि। ते अपि आ्रान्ते इति चेत् अयंश्ियाभेदोपि स्ान्तपति तुख्म्। अख्वे वसिति चेत् त्यज त्हि वाच्वसनम्। अयमेवाश्पदति चेत् तत्र

Valkrishns tahlie Librarv

नुगमोडपि एवं निमित्तमनाइृत्व कचं सदपि हि कार्यसा- आस्यं सामग्रोसताजालमन्तरेब्यायच्तिकमापद्येत चन्धवा तत् परम्पराजवनमपि विलम्यनमेव। भिन्नेख्त का रभेदण्यव- हारसिपी व्यश्तिभिरेव तथाभूताभिरभिमतसिदे सदनुसर- चपयासयफम्मात्। तस्मादारोपव्यवहारखाननारोपित- जान्मनादरे ग्सन्व शवैति। परस्तु तहि जात्यादो बाधकाइपोह्सितिरिति चेत् व्यवदारस्थान्यवासिको का बाधकम्। पन्धथा विपसे बल- वहाधकमुपनोयानन्यथासिचिवित्वाम्तोपि खवभाबहेतु र बाधक

रववाय्य पपाद्यताम्। नचेतच्यक्य गत्वन्तराभवात्। न च बाधकमप्यस्ति तति स्रूपतो वा जानतो वा स्वात्। स्वरपलोऽप्यनुपलभ्भो वा विरुवधर्माध्यासो वा न प्रथमो- इसिश: ए्क एतएव दि साधारणाकारस्य शरौरं चिन्तयितु- मारवं मास्य रतः भध्य से साधारपस्क रमं व्यासेवामो न तु विकल्पे तस्य समानशब्दसङ्केतब्रहतिमिरनिकुरम्बकरम्वि तटष्टिभिरेवोपपादनात् नत्वव्माभि:। कव्चनाकोषखान- न्तप्रसरतया तत्त्वाव्यवस्वापकत्वादिति चेद्र शब्दानुसन्धान- विरहेपि जायमानल्वात्। तथाि तवासनातपवेति चेतु विभेकशङ्ेतविषयाभावेषि समानशब्दसक तम्रहवासना- वशादेकाकारपरामर्ष. तक्षज्वावे वा। न तावदाया नाना-

चातमतत्त विवेक:।

खगलोचनवाषद कुलिशादिष्वपि

टूष्ट एवायमर्थ दांत चेत् सोंडयं साम्तादिमतीषु व्यक्तिषु साधारणं रूप न पञति पश्यति तु गोशव्दवाच्ेषु दशस्विति किमन वत्व्यम्। नूनं रचिरमेवास्य लोचनमिति शक्त मिदमितरेशापि वत् मिति चेत् शक्य नतु व्यवहारस्त मूल विपर्य्यासयितुम्। नन्वेतावतापि विकल्प: सिध्यत्व नुभ- वस्तु कथं सवस्तक विकल्पसिद्ध रेव। कथन्तस्य सवस्तुकतेति चेत् शब्दवासनादिकारणान्तरविव्वंसादिति तष्ीं भव। अन्तरालेकिमिति नोपलभ्यतदत चेत् उपलब्धिकारणभा- वात। पिएडएव कुण्डे वदरवत् कुतोनोपलभ्यतदूति चेन्न अनन्यदेशत्वात् भेदेनतूपलभ्यतं एव। पिरडान्तरासंसर्गिगि पिएडेनुभूयमाने तत् संसर्गितयानुभवात्। नापि द्वितीयं बाधकम् अवयविसमानयोगचेमलवात्। जायमानपिएड सम्बन्धा नुपपत्तेरप्रतिक्रमात्तनासत्वादनुत्या- दाञ्जेति चेत् कथं पुनस्तनासत्वं त्वया व्यज्ायि। तत्रसत्त्वे तत्रत्याकाशादेरपि गोत्वप्रसङ्गादिति चेववा एतत् पव्ा- दृपि तन्नत्याकाशादिना सम्बध्यते। यैन च पिसड न सम्बध्यते न तन्र कदापि तवास्ति तत् कुतोविरोधः । अथ पिएडमन्तर्गडमुपादायोपलचयतया तवेति व्यवहार: तदा तटुपसर्पमापसर्पणोत्पत्तिविनाशैरेव तदुपपत्तौ न यातीत्यादि: अरपराद्वेषोरिव धानुष्कस्य कराडम्बरः। ( ५ )

भाततच विवेकः। तथाहि पिण्डमधित्वत्योपसर्प म्रापसर्पणाभाव सदुपलच्चितं देशमधिकवृत्य च सत्वासत्वे सामान्यस्येति किं केन सक्कतं तथाप्यनुत्पन्े पिणडे तस्यासत्त्व सुलभमेव तदस्त्वादिति हृदयं तब सकूपसत्वासत्वयोद्ितौयानपेचतात् सम्बन्ध- त्वासम्बन्वत्वे त द्वितीयापेचे ततस्तचा सति नास्तीति कोऽर्थः तेनासता न सम्बध्यत दूति। तच्नेवमेतत् पस्चात् कथं सम्बध्यतामिति चेत् तस्य सत्वात् असम्बन्धत्वस्य तढ़ सत्व प्रयुत्तात्वात् ततः प्रागसन् पिए: पद्मात् कथमुपपद्म- तामिति चोदयनिष्ठा सा च सत्कार्य्यवादमनुपततीत्यभुत्ता वान्तिः। तथापि सामान्यतद्वतोरत्यन्तभेदे कथं सामाना- परिकरसमिति चेत् किमिदं समानेनाधिकररेन हि सम्बन्धः सामानाधिकरएं तस्य च भेदेन की विरोध दति नाधिगच्ाम: । गवाशयोरवि तथाभावप्रसङ्गइति चेत् ननु व्यतिरेकटृष्टन्तस्थानं तत् नतु विरोधस्थानं तञ्व मैत- तनयो पि यदि कविदश्यामः स्वात् परिदृशमानानामप तथाभावप्रसङ्क दति क्व नाम दुलभं तथापि विशेषोकाच्य द्रति चेत् अरस्ति स्वाभाविकोविशेषो यत् किव्निदेव केन चित् सम्बदधं न सव्वें सर्व्वेसेति। अगुगमी नियमोपि खभावादेव किन्न स्यादिति चेत एकस्यानेक सम्बन्धे अने- कस्य चैकसम्बन्ध अविरोधात् एकानेकवोरनेकैकव्यव- दार विरोधादिति। नापि ज्ञानतोबाधकं तत्सरूप- प्रतिचेपस्यानुभवबाधितत्वात् कारयप्रतिचेपस्य च तस्य

साह्मतश्व बिवेक: । ५१

सननेवापास्तत्वात् एकत्वप्रतिक्तेपस्य च विरुबधर्मार्ाध्या- मविरहप्रतिहतत्वात् पारीख्वापारोच्ा देरसिद्दे: विषयमप्र- तिचिम्ब तत््प्रामासस्य प्रतिक्षेसमशक्यत्वात् तदप्रतिचेपख च दर्शि तत्वात् इन्ट्रियजत्वप्रतिक्षेपस्य चेन्द्रियान्वय व्यतिरे- कानुविधानवाधितत्वात् साध्ात्कारित्ववित्यान्ते व तदतु- विधानस्थाव्यभिचारात्। प्रन्यथा निर्व्विकत्पकस्थाप्यनिन्द्रि यजत्व प्रसङ्गात् कामासुरकामिनीज्जानस्य तदन्तरेसाप्यप- पत्तेः बाधकाभावाच् दर्शनव्यापारोपाधिकत्वकत्पनानव- काशात् भवकाशे वा विपर्ययकत्पनाया अपि प्रसङ्गात्। दष्ट्रियमनपेख साचात्कारिसमनन्तर प्रत्ययमहिममाच्रेस

ममनुत्पत्त: पू्व्वस्मरणादिसहकारिवैधर्य निवन्धनत्वादि त्येष्ा दिक्।

वाचयत्वसिडिहि परमं प्रयोजनम्। कल्पनाजालविधूननेन गश्भोरोदारसमाधिसमधिगमादिति चेत् निष्पुमाणक- मिदं कः बह्ध्यात् प्रमानच्जान न प्रत्यवानुमाने आरग- मख न किञ्चिददतीति त्वयैव चाहितः शिष्यः। नचवं

तथादि शब्दस्व काचिदपि वस्तुनि मानसिद्ा बाधविधि व्यवृतिः किमिहास्ति नोवा। अस्येव चेत् कथमियन्ति न दुब खानि। नास्त्येव चेत् खवचनप्रतिरोधसिद्धिः । इति

५र बात्मतचविवेक: ।

तवेव विषयसच्चारमात्रेण छोकः। न चास्माकमिव तवाप्यच मकतैव शरयं सर्वथा वचनविरोधे हुदासी- नस्य सा शोभते। नचान विधो विरोध: कश्वित्। नच त्वमुदासौनः प्रयोजने प्रहत्तलवात्। तम्मादल मङ्गलिदी- पिकया ध्वान्तध्व सविधिमनुष्टायेति आगमस्य तत्तवार्थ परिसर्शित्वविरोधे न स्वर्गापवर्गार्थिनां प्रवृत्ति: सिद्वतीति प्रयोजनमस्महिचारस्येव परं सुन्दरम्। तस्राच्कब्द: किं वाच्यमित्यनुयोगे किं प्रतिभासादयाध्यवसायात् यडा तत्त्वतदूति विकल्पस्थोऽन्यापोढ़ा का रोऽन्या पोढ़खल च्षषं न किच्चिदिति क्रमेण यत् प्रत्यक्तम्। तत् प्रथमे समयविप- ययास: विकस्पाकारस्य समयाविषयत्वात्। डितीये तु प्रह्- न्तिविपर्व्यास: अट्ृष्टे नियामकाभावात्। ततौये स्ववान्ति रोध: अस्यैवार्थस्यानेन त्त्वतावचनात् अवचने वा तत्व-

बाधकमिति। -030- विज्ञानवादिनि जागरूके वाह्यमेव नास्ति कुत आ्ररा- कोति चेत् स तावदिदं पृष्टोव्याचष्टा किं ते ग्राह्मग्राहक- भागयो: परमार्थ सतोरेवाभेदो विवच्ितः उताहोऽभिन्न- जातीयत्वम्। श्रथ ग्राह्यांभस्यालीकत्वमिति। तन्र प्रथमे साध्ये यः कवविव्ेतु रुपादोयते सहोपलन्ननियमी वा ब्राह्यत्वं वा प्रकाशमानत्वं वा स व्यक्तमाभासः । तथाहि नीलधव-

५२

दिदं तस्य स्वबधाय ज्योत्आपनम्। यदि हि मिधे: प्रचलोक धर्मानुत्षिखेत् कथ्मेकं सत्त दात्कं भवैत् न चेदु- वविसेत् कथं तदाकारं नाम सवसम्बेदनस्यानुलिखितरुपा- भावास् वाह्यस्ववं विधवरुषधर्नाध्यामाइयं तथात्वेऽम्यभेदे- एर्थक्रियाचेतनग्रव्त्तोनां सङ्करप्रसङ्गात् विवेचनानुपपत्ति- प्रसङ्गाप्च। नतु विज्वानस्य नहि तस्यार्थत्रियाधौनं सत्त्वम् अपि त् प्रतिभासमाताधीनम्। नापि तवार्थक्रियार्थिनः काचित् प्रव्ृत्ति: स्वरसवाहिविन्वानप्रवाहातिरिक्ाया अर्थ- क्रियाया स्तर्दारिनवाभावात्। विवेचनाभावसाच परमोनिर्वा- हः। स्वस म्विदि तद्रपत्वादिति चेत् तत्किमद्गपरियतथान्े रात्तमपदमिव विभ्ानमासाद्य व्यालनकुलादेरिव नौलध- वलादेः माखतिकविरोधत्यागो निभृतवैरायां तत्फल- त्यागो वा। न तावत् प्रथम: परस्परनिषेधविधिनान्त- रीयकविधिनिषेधयोर विरोधे जर्गात विरोधीक्केद प्रम- इात्। नचवमस्त्विति उत्तरेपि निव्ध तिः कथमय्य त्ञारप- ताया अनिव्ृत्ते: तावभानशरीरत्वाज्च विरोधस्य। तव्ति- डिरेव च भेदसिद्विरती न द्वितीयोपि यस्त वाच्चे बिरो- धपालनाय विशेषो दर्शितः स तेषामिवास्तु यदि ह्वि विरुदधषाध्यासस्य भेटसाधकत्वं प्रति समाख्ासः किमर्व क्रियां प्रति नियमोपन्यासेन नचेसथापि किन्तेन सोडपि अर्थक्रिययो विरुद्धर्नाध्यासेन भेदे सति स्वात्। ब्रन्यच्व

बातमतन्न्न विवेक:।

यथा वा्ेऽथंक्रियां प्रति बियमी न स्वादिति दगड- सथा प्रानेऽषि प्रतिभासनियमो न स्यादिति दव्हएव। क्व प्रतिभासासाङर्य्यनियम: सहैव प्रतिभासीयि स्वादिति चेव्र सहानुपलभ्मसाङ्र्य्य ब्रूमः किम्तु नौलस्वैव पोतलेन पौतस्यव नौसलेनानुपलअं सएव मूलं सर्वविरोधानाम्। अन्यधोपनभ्ानुपलभयोरम्यसिद्विरेव तद्पि नोपलभ्यत इत्सुध्यते तदप्युपलभ्यतएव यदिदमश्वादिकमुपलभ्यते तब्र .- मलभ्यते इत्मशधे व निहत्तः । ते नामनानोपलभ्यतद्ति चेत् नत् किं सहोपलस्भेपि नोलाअना पोतमुपलभ्यते यतो न विरोध: स्यात् तम्मादुभावषि विरोधी समी चमी चभिद- विसजं ने कवलमेकस्य प्रोदि: सुभगाभिकन्यायेन यदि स्यात् एतेन विवेच नाभावोपि निरस्तः आकारयोरसमोदेन वेदन- स्यैव विवेचनत्वात् अपि च क्षगिकतायमेकपुरुषापेक्षया वाख्यस्वापि कुतो विवेचनं नानापुरुषापेच्षयापि सन्दिग्धं परेग परस्मावेदनात् क सन्देहद्ूति चेत् अभेदेनैव तत्त्त्वविवे चनं साध्यं तथा च किन्तेनीषन्यस्तेनाि। तज्जतीयस्य तु वाखवहिज्ानस्थापि विवेचनमेवेति सवसम्बेदनबाधितीऽयं विरुषधर्णाध्यासो न भेद साधक इति उष्टलगुड़कं सम्बेद- मेनैवास्य साचितत्वात्। हिनस्तु तर्हिं प्रकाशमानताने- कखं विरुबध्नाध्यासोप्ये कतां तबाप्यकतां तथाप्य कता- नजत् विकलनोलाखाकारप्रकामस्वरूपे किमायातमिति नेत् तदिदं भोतेः चेतरनिनायनं नियताकारखमेव श्ोवल-

चातात खुविवेक: ।

मनियताकारत्वव्ानेकता तविवत्ती च न नोलाकारं. नापि नोलपोताद्या कारमित्वनाकारमे वा वशिप्यते। स्यादेतत् पारमार्थिको विरुद्धधमाध्यासी भेदहेतुरयं कास्पनिकदति चेत् एवन्तर्हिं सुतरामयत्रसिद्वं स्फटिकवडी- धस निराकारशुद्त्वम् आकारनिकरर्वनातमेव सफरतोत्य भयथव कालात्ययापदिष्टाः सहोपलव्ादयः। अि च

मेदो आह्मनीलादिभेदो वा चकास्ति स किं सत्वो असत्यो वा सत्यत्वे स एच दोषो हेतूनाम् अ्रसत्बत्वे नायमाता विज्ञानस्य इत्यनाअन्यपि सहोपलभधनियमा- दयोग्यता इत्यनेकान्ता:। भेदो न प्रथतएवति चेत् एवं तर्हिं अस्तु तावत् सर्व्वजनीनप्रतीतिविरोध: स्वाग्वि- राधो वा। अमिद्यास्ताि हेतवः नहि भेदाप्रथन सद्ार्थ तद्याप्यतां वा पश्यामः तदस्फ रणेऽपि पचादिम्रवि- भागोपि कथं कक्ष बोधयितु प्रहत्तीऽसि किमर्यंक्व अन्वय- व्यतिरेकाप्रतीतो किश्व हेतोर्बलं कुतश् विप्रतिपत्ति: कोदशे चेति सोडयं विचारमारभते भेदस्तु साम्प्रत- मपि नेक्कति ननमुनत्तोप्यनेन जितः विकल्पारूढ एव भेदीव्यवहाराङ्' नामुभवारुढ इति चेत् सोषि सत्योऽ •सत्योवा भासते न वेति विकस्पननातिवर्सते। असव्नवा- स्फ रख वाध्यवसोयत इति चेत् अध्यवसीयत इति विवरभा- इमेतत् तद्विषय व्यवहारजननमध्यवसायार्य इति चेत् व्यव-

Uttarpara 'eikriehne Publio Librart

द्ारोपि यवमानरप: कयमसंस्तेनजन्यतां जानपस्ेत् क यं नियामकं बिना तद्विषय: स्वकारणसामग्रोसामर्थ्ादिति चेत् सोडयं व्यतद्धति रूपन्ञानालीकभेदयोर्नियामकान्तरा- भवैपि कारणसामर्थ्माञ्चित्यविषयविषयिभाव मिच्कति नत्वनुभवामुभाव्ययोरिति चोरं विहाय नचिररी सकग्रस्तस्य सोवोरे भेदोपि विकस्याकारएव नतु वाद्य इति चेत् यध- सबवासो कर्वं विक्व्याकार: तदाकारसेत् कथमसन्निति परिभावय। व्रम्तु सर्हि सव्रेवेति चेत् नव्वदयदर्शि चेत विज्वानं कथं भेदप्रथा आकारइयदर्थि चेत् कथमैकं सद्द- यात्मकम्। चित्राकारमिति चेत् चित्र मैका मनेकं वितति विकल्प गिलितमेव तव पश्यतः अनेकलवे क एकविज्ञानतादाबा विज्वानस्यापि यावदाकारमनेकते क्व चित्राकारसम्बेदनं खखमान्रमम्नत्वात् एकत्वे क्व भेद प्रतौतिक् अनोलाद्यने- कव्याहृन्तिक्वतोऽनेकत्वाध्यवसाय एवेति चेत् पतादाका कथं व्याहत्तीनामुझ्ेख: तादाकी कथमनेकतवं एकत्वेपि क्क तत् ्वतोपि भेदाध्यवसायः। उज्खोयमस्य विज्ञानस्य यदने कतवं नाम न पुनस्तत्वान्तरमिति चेत् सरूपम खरुप- स्वतिवाय बध्ये अ्रनेकसरूपमे कममिति कीऽन्योवदेट्सु- खात् द्वितीयस्विथ्यतएवास्म्राभिः। किन्तु त्वयेष्यतां आ्न्ति- रसाविति चेत् तस्वामपि सवरूपमखवरूप वा प्रकाशेत प्रका- रान्तराभावादिति। स्वादेतत् यवा तत्तया परिस्मुरद्पि न वस्तुगत्या तदेव तथा तदप्यतत्तया परिस्क रदृषि नातदेव

चातत लविषेक: ।

ततः स्वरूपस्यातत्तया प्रथनेपि न काचिद् ग्राह्यलक्षणक्चति रिति चेस् यद्यतत्तापि विस्फुदन्ती सरुपमेवास्य स्यात् स्यादप्यस्योधन्यासस्य प्रस्तु तोपयोगः। अस्रूपस्य कथं प्रकाश इति यद्यपि तथा वत्चाम: तथाप्यतत्ता कथं तस्य स्वरूपमितौतोपि दोयतां दष्टिः कथ्ास्रूपस्फ रसे दोष: नायं भिन्नयोर्वेद्य वेदकभावो व्यापारनिबन्धनी नियतस्व तस्याभावात्। नापि जाति निबन्धनः कख्वित् ज्रेय दतति व्यवस्थानुपपत्तिप्रसङ्गात्। नहि निसगमिद्वानां गोलवादौना मोदृशी रीति रिति चेत् नन्वयमभेदेपि दोषस्तदवस्थ एव। तथा हि स्वस्य वेदनमिति नायं व्यापारनिबन्धो व्यवहारः स्वात्मनि तदभावात्। नापि.जातिनिबन्धनः साधार सय- प्रसङ्गात्। नहि जात्येव गौःकात्मानं प्रति न तुपरं प्रतोति नियमो दष्टः। नच ज्ानं म्वस्येव परस्यापि वैदमं मर्व्वसव्व सत्वापत्ेः। न तत् कस्यचित् किन्तु वैदनमात्- मिति चेत् तथापि मवत्मन्जड़वत् परत्राप्यजए्डं स्थात् परस्मिन्नन्ववत् खस्तित्रम्य्वं प्रसज्येत जात्यैव तदपखात्। जात्यापि सकारणात् क्विन्रियत रुपमेव तदुत्पत्नमिति चित्। नैवमुख्च बैँया: परैरि कदाचिदवं ्रयेत। अ्रभेदो इस्त मा वा भेदन्तु प्रकाशमानलेन व्यासैधामदति चेन्न धस्तु नि भेदनिव्टरेरेवाभेदरूप्लवात् अ्रस्त तहि भेदाभेदविधुरमेत चित्रं चेतंभेदे प्रका- शस्या योगात् अभेदेचित्रत्वानुपपत्तरिति चेन्र मिथोविरुद-

च सोऽम्यस्विति वाच्य स्याद्वादावतारे तवापि दिगम्बर त्वप्रसङ्गात्। भ्रस्त तहि चतुः शिखरोशून्यमेव चित्रमाचर्य- रुपत्वात्। एकानेकत्वविरहेपि सत्वमित्याय्तर्य्यार्थो हि चिचशब्दइति चेत। अरथ यतुःशिखरशेखरमेव किन्न स्वात् भास्तर्य्यरूपतायुक स्तुस्यत्वात्। एकेकपक्चामुपपत्तिय यथा

अपि चातर वस्ततव्तु कोटिविरहे चेतसो भावान्तरेगेदमु- क्रम्। यदनात्मान एवैताश्तस्त्र: कोढयी भासन्ते मषा प्रतिभान्तीति तत्नापतिभानमनुत्तरम्। प्रतिभाने तु ग्रा- हलचगायोगेपि ग्राह्यभाव दति चेतु एवमेतत्। तथा च चित्राद्वैताद्वरं चित्रद्वैतमंस्त, प्रतिभासनानुरीधादिति। व्यादेतत् वहिरन्तरुभयनापि ब्राह्यलक्षणक्षतिरस्त प्रका- समानत्वन्तु नोलादोनामशक्यापङ्वं तावन्मानच्ताम्माकम- भिमतर्मिति चेत् तदेत्द्विक्रीतगवौरचगम्। किमिदं हि प्रकाशमानतवं यत् सर्वथा बाह्यलक्षणच्तावपि न चौगं न प्रक्ाशसम्बन्धो नियमानुपपत्तेरित्युक्कं न प्रकाशतादातम्य चित्र त्वानुपपत्तेरित्यक्कम्। तम्माब्ोलादौना प्रकाशमानतं परियालयता ग्राह्यलणे यत्रः कर्त्तव्य: परिषर्त्तव्यं वा प्रका गमानत्वं अन्चथा तपनीयमघनीय वाससि ग्रन्थिकर्त्तारमुपह्- ममि सयञ् कनकमुपादाय गमनाखले ग्रन्थि करोषोति। सेयं सर्वप्रकारमसिद्ि: सर्वप्रकारज्जानेकान्तिकमिति।

एतेन द्वितीय: पक: प्रत्युतः। नहि सजातीयलेन ग्राह्य लच्षवैधुर्थ्मुक्षार्य्यते प्तिप्रसङ्गस्य तादवस्यात् जड़- त्वे प्रकाशासभभावनैवेति चेव तुत्यत्वात्। यथा ह्यखसम्बेदन- वादिन: परं प्रति प्रकाशमपि ज्ञानमातमननि जड़मेव तथा व्सम्वेदनमातवा दिनोपि स्ालमनि प्रकाशमपि ज्ञानं परं प्रति जड़मेव कथच्िद् द्ान्तरेप्यजड़च्जेत् वाद्येपि तथा कित्र स्ादिति सन्दिग्धविपचवृत्तित्वम्। नमु वाह्ये सर्व- थेव ग्राह्यलत्तगच्चतिः दह त समानोपादानतानियमेन चिताकारागां परमार्थभिवानामेव व्यतिवेदनसिद्विः । न मिश्रः प्रथानियमे द्यपादानसुखेन सामान्यतो वा सामग्री सामर्ध्यमेव वक्रव्यम् अन्यथा तथाविधकार्य्ानुत्पत्तेः। तथा च वाह्यग्राह्यनियतम्वभाव ज्ञानोत्पत्तावपि सुलभमेतदिति- पू्वकएव दोषः । अस्त तर्हि तृतोय: सवधा ग्राह्मलच्षणा- नुपपत्ते: तदभावे सामग्रीसामर्थ्यस्याप्याश्तवितु मशकात्वात् विचारसिद्े हि वस्तुनि कारसचिन्तनावसरो नत्वविवेचचित- दति चेत् किं ग्राह्यलचसा निर्वत्रव्या प्रकाशमानतवममौषां निवत्तते सत्व वा। न प्रथमः नहि लक्षणापरिज्ञानमा- वेण स्पष्ट दृष्टमपि लच्मपड़गीतुं शक्ते अपरिभ्जानस्य दु- कहत्वेनाम्य पपत्तेः। तेषामप्रतिभासे तन्निषेधस्यानुपपत्तेः। न द्वितीयः तदाहि तल्वचणानुप्प्त्तिः सत्त्व निवत्तयेत् यद सतत्े लक्षणमुपपद्येत उभयथाप्यनुपपत्ती कोडमुरागोऽ- सत्वे। तदेव लच्यमिति चेत सत्वमेव किन्न स्यात् त्रति-

चाततर्वविवेक:।

प्रसङ्गादिति चेतुत्यम्। वेदनाधोनव्यवह. रगोचरत्वमि- ति चेत् अस्तु तार्वदिदं तस्यवैति तु नियम: कुतः । साम- ग्रीतस्तथा वेदनोत्यततिरिति चेत् तदतत् सभभाव्यते सति न त्वसतौति विशेषः। यथाहि सति ज्ञानेनाभिलाषः तेन यत्र स्तेन प्रवृत्तिः तया तृत्पाप्ति: क्रियते न तथा अलौके तस्य प्राप्तमभक्य त्वात् भक्यत्े वानलीकलवात्। व्यवहारो प्ययमलीकदूति चेन् तहि सुतरां लक्षणाभाव: तद्दारस्या- म्यभावात्। ग्रस्त तर्हिं सवथा विचारासहत्वमेव विख- स्येति चेत् तत् किमिदानीं ततत्त्वोपप्नव एव काष्ठाशून्यता वा न प्रथम: दरयतीं भूमिमारूढ़स्यापि विचारस्य निवलतायां प्रमाणाभावात् भावे वा कथं तत्त्वोपप्नवस्वैव विचारस्यान- पप्नवात्। तत्षमानन्यायस्यान्यस्यापि तथाभावप्राप्तेः नि- कलत्वाज्। न हवस्यातिप्रव्ातः फलं गगनासादनेनातप्तेः अलोककलापालिङ्गनेन तापानपनोदात्। नाम्यतिनिट्ट- त्ि: जड़ौभावमाचेऽप्य पनिपातिदुःखानिवटत्तः। नच दु :- खमपि विचारासहमित्यहेयमेव तथाविधस्य विचारेप्यन धिकारात्। नापि यथा लोकं व्यवस्थिति: विचारात् प्राग- पि तस्या: पामरादिवदयलसिहः। नापि परलोकमात्रा व्रिष्टन्तिः तस्यैहिकतुत्यलात्। दृश्ते हि तावद्यमिति चेत् यदि आ्ानवचनोदृशि सतदा परीपि तथा साच्षात् का- रवचनश त् दूहैवानुमानादेव प्रव्ृत्तिप्रसङ्गः। तदपि प्रत्यक्ष मति चेत् आसुष्िकमपि प्रत्यच्मेव तुत्लचणत्वात्। त्र-

पाततरवचिवेक्त: ।

रचेरेव तत न प्रवृत्तिरिति चेतु तथापि किं विचारेण तमन्तरेणापि तस्या: सुलषभत्वात्। तामेवायं पुष्पातौति चेत ऋविशेषादिहापि पुष्णीयादिति। सोडयं पबनतनय- वार्त्तामुपनुत्य तत्स्पर्षया बालवानर: कियदमि दूरसुत्- प्रत्य महार्षवे पतितः प्राह् त्रपार एवायमकूपारो मिथ्या रामायणमति तत् किमनेन एवं घातु निर्वत वा न शक्यते। कोटशं जगदित्येतावव्याव्मपि पामरद्भावन्ि- ष्फलमेव। नच निष्फलत्व पि शड्डेयमिदं तावत् परामर्ष- पाटवाभावेनाप्युपपत्तेः। नहि जात्यन्वीनौलं भातु नि- वंत्षा वा न शतदत्यन्न यानिर्व्वाचयमेव तक्ञोकदूति। अस्तु तहि शून्यतैव परमं निर्व्याग्मिति चेव साहि यद्यसिद्दा कयं तदवशेषमपि विश्वमभिधीयते वासाव्स्य स्वत्र सुल्षभत्वात् परतश्त् सिद्धा परोप्युपगन्तव्यो ग्राप्म लचणञ्जावज्जनौयमिति। सच परी यदि संवतिरेव विखव- शून्यतयोनं कविद्िशेष: कथं तदप्यवभिषेत। श्रसंद्ति- रुपसेत् पर: परतएव सिद्दा वखबत्ता खयमसिबसेत् कथं शून्यत्वमपि साधयेत् खतः सिदसेत् आमातोऽसि मार्गेग। तथाहि सतः सिद्धतया तदनुभवरूयं शून्यत्वादेव चन तस्य कालावच्केद इति नित्यम्। अतएव न देशावच्कद इति व्यापकम् अतएव तविधमकमिति विचारासष्टं तस्य धर्माधर्निभिभाव सुपादाय प्रहत्तेः। अतएव विशेषाभावड- त्यद्वेतं प्रपञ्जस्यापारमार्थिकत्वाच्च निष्पतियोगिकमिति वि ( ६)

बात्मतस्वविवेक: ।

विरुपम् अविचारितप्रपच्नापेच्या तु शून्यमिति व्यव- हारः। तथापि प्रपसशून्यस्यानुभवमानस्य प्रपभ्नेन क: सम्बन्ध। नव नायं प्रकाशत इति चेत् वस्त गत्या न कश्चित् संहत्या तु गगनगन्धव्व नगरयोराधाराधेयभावड्व विषयविषगिभाव: सच यवा नैयायिकेः समर्थयिष्यने तथव वैद्यनिष्ठस्वसावस्मिन् दर्भनदति विशेषः। अरवि- केव हि तथा तथा विवसते यथा यथानुभाव्यतया व्य-

व व्यवहारपथमवतरति गगनमिव खप्रटष्टघटकटाइकोटर कुटीकोटिभि:। तदास्तां तावत किमार्ट् कवगिजोवहिन्- चिन्तवेति तम्मदनुभवव्यवस्थितौ अनावपि परिस्फर- तोन्यवञ्ज नोयमेतत् । तल्मिहो तक्षचषमपि किश्विद- स्त्येव। तञ्च वाज्याविरोधे व्ानानित्यतायां तव्रिष्ठ- सभयनिष्ठं वा वाह्यविरोधे ज्ञाननिष्ठमेव तवित्यतायां य्ाध्यनिष्ठमेवेति। तर्थाहि लच्चस्तावदय विषयविषयि- भाब: सच प्रकाशस्य सत सतदीयतामातरूपः खभाव- विशेष। खभावत्वादेव च नोमकारान्तरमपेचचते तन्मा- चोयखादेब च नान्यदौयः। किमस्य फलमिति प्रश्न- प्रसुक्क पि वह्िस्तशोचर व्यवहारप्रहत्तिरन्तरमपि तेन ज्ञान-

रेवोत्तरं कार्य्यनारणवत् अन्यधा तनाययुपकारान्तरा- मेचायामनवस्या तक्नपेखायां वा साधारख् केन वार्य्य

चाततचविवेक: । तेन तदेव कियते अनेमाप्य तदेष विषयीक्रियतदति विवे- चनीयं। विषयोक्रियते इति कीऽर्यः क्रियतदत्वपि कोऽर्थः दूत्यपि विचारणीयं कार्य्योत्ाटन मेव करसं तदीयतो- त्यस्तिरेव विषयोकरगमिति विवेचनौयम्। उपकारस्, यधान विज्ञानवरपातिरितो नास्ति तथा तवापि कार्य- सरूपातिरिक्षोनास्तौति प्रतिसन्धयमिति। अ्रतएव कार्य्यकारस भावोष्य पेच्षितव्य इति तु महत् साइसं तथा सति हि स्वादेब ने स्वादेवेत्याद्यापद्येत। तथा च प्रकाश- समसोरम्यतरस्य कोटस्था प्रसङ्ग:। सळ्तोऽस्विति चेत विषयविषयिभावोअम्य वमस्तु यदि विषयकाय्ययोर्बलवती- बाधेति द्योगतिः। तदत तत्व म तावदुभय निष्ठ लक्षणं मतोऽसतोवास्यिरस्वापि रफुरशात् नय ज्ञाननित्वतायां पारमार्थिकवाख्यनिष्ठं सत् कार्यवादव्यावृटत्तेः सांख्यप्रक्रिया विध्वंसात् न खन्न पू्वपरवतिरोभावाविर्भावान्तवेय विचा रस्याप्यव सरः। नाम्यलौकग्रा्यतायां चषिकञ्ञाननिष्ठम् पूति तुच्छस्व विशेवाभावात् ज्नस्य निराकारतवात्। अन्यत्राम्यसि्श्ेद्ारोपवितुमसक वात्। असन्तएव विशेषा- सआासतोति चेत्र ससन दति ह्वातत्साला अतहेया दूतति वा पकिच्चिदरपा दति वा नियत व्याहत्तिमावरुपा। इति वा प्रथमे कालदेगाम्तरयो: सत्वप्रसङ्गः दितोये ववि- शेषता दतोये नोल प्यालोक स्ानोलव्यावत्तिरुपताथा मनौ लाना पारमा्थिकल्वनासङ्ग: तेषामलीकले तद्राष्टच्या-

पातनखविवेक: ।

तनो नीलस्यानलीकत्वापत्ति: तथाप्यलीकत्वे अविभेषत्वं तेनरूपेणाविशेषत्वमिति चेत्। अ्रथ विशेष: केन नौलपो- तादिनेति चेत् तत् किं ततोऽधिकम् अनलीकं त्ािं स्यात् अनधिकश्वेत् कुतस्तेनापीति वासनावथाद्िशेषा: सकुरन्ती- ति चेत् स्करन्तु कः कारखे विप्रतिपद्ते ते तु नौलादयो यद्यकिच्निदरूपा: कथं विशेषा: तदितररूपेणा किच्ि- दूपले तेन रूपेगा किञ्चिदूपाएवेति ब्रूमः । विचारासहता- मात्रमलोकत्वमिति चेत् त्थापि भाषापरिवर्त्तमात्रं विचा- रासहताया: किश्धिदपत्वविरोधित्वात् अविरोधे वा त्वद्वि- चारसहना अपि किच्विदूपाएव नौलादय इति विचारस्य दुविचारत्प्रसङ्गात् तेन नौलादोनां छायामात्स्याय्य- नाक्रान्ते: प्रविश वा अनिर्वचनीयख्या तकुचिं तिष्ठ वा मतिकइ ममपहाय न्यायनयारस रेग नीलादोनां पारमा- थिकत्वे सत्मात्। न ग्राह्यभेद मवधूय धियोऽस्तिष्टत्ति सतद्वाधनेबलिनिवदनये जयत्रीः । नोचेदनिन्ध मिद मौदृशमेव विखवं तथ्य तथामतमतस्य त कोऽवकाशः। तवालोकं विचारासहमनिर्वचनीय बा यमान्वित्य जग- त्रिन्दीयते स एव विचारसिन्यतां कोऽसौ कोटृशखेति। सत्कैप्रमाणमेव वाक्यारूढ़मिति चेत् तच्चदविचारासह किं तेन भोतविचारकत्पेन तथाह्ि केनचिद्वातेन राजद्वारि

सात न स्वविषेक: । ६५.

द्विरदमालोक्य विकस्पितं किमयमन्बकारो मूलकमन्ति आहोस्विज्जलवाहोवलाकान् वर्षति गर्व्जबि च। यद्दा बान्वोडयं राजहवारे रमशानेच यस्तिर्ष्ठात स बान्वद्ति परमाचार्य्यवचनात्। बथवा योडयं भूमो दृश्यते तस्य कयति दूषितञ्ज तत्र माद् :. तस्य सूर्पयुगलप्रस्फोटना- भावात्। न द्वितीय स्तस्य स्तभ्भ चतुष्ट्याभावात्। न तृतोय: तस्य लगुड़भ्वामणाभावात्। न चतुर्थः तस्य नरशिर: पतोद्विरणाभावात् ततो न किच्निदिदमिति किमतावता द्विरदरूप निवत्तताम्। यद्ा वरमेतस्रात योऽयं सोऽयमि- ति वादी द्वितोयोभौतः तद्िचारसहमिति चेत् एवं तहहि स्वयमेव विलीनमलीकादिवादेः। नोत्तरप्रतिक्षसमपि लो- कसिदमिति चेत् तहिं तस्य परिकरशद्विरपि तथैव व्राच्या अन्यथा लोकस्यापि व्यतिक्रमे विचार यादृच्छिकवा- झातापत्तः लीके चाकाङ्कायोग्यतासत्तिमत्तया प्रतिसंहित- मश्निष्टार्थ प्रमाशान्तराप्रतिहतं सवचन र्रताख्न्नान व्या- घातादिदोषरहितं सार्थप्रतिवेपकयुत्तेरनान्षेपकं वावयमर्थ- प्रतिपत्तेरङ्ग' यथा पव्व तोऽन्निमानिति। चनङ्गमितरत् यथायं परवती देवदत्तोगोर दूति जलफदोवक्किमानति। गिरिर्देवदत्तेन भुंत् मग्विमानिति सेतोडित्योधावतीति प्रथोविषागोति माता वन्येति वहं मूकदूति इमं न जाना मोति। मम कर्षे प्रविश्य गजोगज्जति भेषजसुच्य तामिति तदर्थ: साधनं दूपमृच्ध।

६६ सात्मनस्ववित्रेक: ।

तब साधनं व्याप्तिपचधर्णातोपयिक रूपपस्चकोपेतं लिङ्ं यधा विभिष्धमवत्त्वादितिलिङ्गाभासमितरत यथा जला- प्रयत्वादिति। तत्परिकरव्न तर्क: सोऽपि व्याप्तिबलमालम्बा निष्टप्रसङ्गरूपः। अनिष्टञ्व द्विविधं प्रामाणिकपरित्यागोऽपा- मासिकपरिग्रहश। यथा यधमुदकं पिपासा दुःखं न भमयेत् न पोयेत् यदि च तदेव परमन्तइ हेत्। तदविभिष्टं ममापि- दहेत्। इतरस्त तर्काभासःयथा यदि जलं पिपासादुःखं नाश- मयिष्यत् रूपवद्पि नाभ विष्यत् यथाकाश्म्। यदि च तदेव परमन्तरधच्चत् मामपि सुरभिमकरिथदिति। दूषगमप स्प्रतिचेपकयुत्नारनाक्षेपकं दथ्यां साधकत्वाविनाभृतं सिद्धञ्ज यथाम्निमत्व साध्ये प्रमेयत्वमनेकान्तिकत्वादहेतुरिति अन्य श्री तु तदाभासी यथायं धूमोनाग्निसाधक: सर्व्वधानु पलभ्यमानोपाधिशङ्गाग्रस्तत्वात् प्रमेयत्वात् विरुद्त्वाच्चेति। द्ूतरदपि प्रमायमनुमानच्काययैव विचाराङ्ग तर्कमनन्य- यासिद्वित्च पुरस्कृत्व प्रदत्ते: ततस्तवाप्येषव रोतिरनुगन्त व्येति। एवं व्यवस्थिते लौकव्यवहारे साधनोपक्रमेय यदि वि- चारयसि प्रतिभजेव तावबाङ्ग धारयति। तथाह्नि न कि- शिदस्ति न किश्चित सत्यं न किश्चित् कारकं न कि्चित् विचारसहं न किश्चित् सालम्बनं न किश्निदर्शनं न कवित् सिदान्त इत्यादौ खार्यप्रतिचचेप स्तावहुर्व्वारः। प्रतिभ्जापि हि न स्थात न सत्या न कारिका न विचारसह्ा तहित्ञा-

सात्मत स्वविवेकः। नमपि न सालम्बनं तत् फलमपि न दर्शनं तदर्थापि न सि- द्वान्त दरत्यापद्येत। दूष्यत एवेदमिति चेवर इच्छामात्रेण व्याघातानिष्टत्ते :! यदि हि न ज्नातं किच्चिदस्तीत्यादिप्र- तिच्रार्थ: प्रतिज्जां स्पृशेत् कथमयमर्थः प्रत्येतव्य: मचेत् कथं सानुपपत्रा तदुपपवत्वे च कय्रं पुनः प्रतिभ्तार्थ उपपद्ते सदिदमायातं स्वविषमूर्च्छिता मुजङ्गी आरत्मानमेव दशती- ति। तद्वतदूति विशेषसाद्यमदोषइति चेतु तदिचारो वा स्यात् लोकमय्यादातिक्रमो या। प्रथमः पू्वमेव निरस्तः तस्य प्रतिज्ञारूपतया कुलौर स्येव सवप्रसूतयुक्षयपत्येनैव प्रति- हतत्वात् द्वितीये तु सेच्कायातिक्रमवत् सएव व्याघातः । यदि हि लोकमर्ययादातिक्रमी न विचार स्वरूपस्थिति: तत्सरूपस्थितिश्वेत्र तदतिक्रमद्त्यर्थः प्रतिषेध्यसिद्वा सिद्ि व्याघातन्न। यदि हि प्रतिषेष्य सिद्धं नात्यन्ताय प्रतिषेध: न चेवरतराम्। लोकव्यवहारसिदमिति चेत् सिदमेव हि तहिं नह्मन्यतोपि किञ्चित् सिध्यति। नायमबाध्योव्यवह्ार दति चेत् यदि नैकत्र अन्वतापि तथाभावप्रसङ्गात् सर्बत- बाध्यतदूति चेत् तदपेक्ष सिद्धिना व्यवहारेगानपेचनेश वा अव्यवहारेसेव वेति यस्तावत्तदपेच्चसिद्धि: स कथं तमेव वा वेत नह्यनुष्णत्वानुमानेनोष्णलग्राहिप्रत्यक्ष बाघोलोके द्वि- तीयस्वसन्वी नहि निषेधकं प्रमाणं निषेध्यसिद्धि निरपेच्चं भवितुं समते ढतनैये तु तद्विपरीतापत्तिः विचास्बाध्यत्व मुप क्रम्याविचारवाध्यलेन हंहयात्। मचतदपि मिर्व्यूढ़ं

६८ चाततत्वविवेकः ।

सह्य यत्रसिद्ध मध्यचं वा स्यात् अरनिष्टिमानं वा बाध्ये वि- रोधोऽसिडिस्च द्वितोये लोकातिक्रमः परामिध्यातदनिष्टि- बाधप्रसङ्गसति एतेन हेतवो निरस्ता: ते हि भेयत्वात् ज्ा. नत्वात् असत्वात विकस्यानुपपत्तेः प्रत्ययत्वात् क्म्ानुप- पसः मिथोव्यांघातादित्यादय एते हि सर्वएव खार्थक्रिया- प्रतिच्ेपिकां युक्निमाविपन्ति निषेध्यसिद्दिज्जापेक्षन्त अनै- कान्तिको च प्रथमद्वितीयो खफलएव व्यभिचारात्् असि- डो छतीयचतु्था अनैकान्तिक् पश्चमः पूर्ववत् असिद्वा व्याघातेनानैकान्तिकस षछ्ठ: असिब्ो पनेकान्तिकश सप्तमः सर्वएव कालात्ययार्णदिष्टाइति। एतेन दष्टान्ता अपि विसर्व्जनीया: ते हवि रज्ुसपंबत् तज्ज्ञानवत् मर्थवषारवत् द्पगामुखवत् खप्नप्रत्ययवत् छेद्यानुपपत्तो छविदावत् मिथः शोषकनिर्वापकानलसलि- लवदित्यादयः। येन च तत्र सर्पस्यासत्व तजज्ञामस्य मि- व्यात्वं प्भविषाणस्याकारकत्व दर्पणमुखस्य विचारासहत्व खप्नभानस्व निरालम्बनत्वं छेवानुपपत्ती क्विदानुपत्तिखा- वशरितानि तेनैत्र तत् रज्ो: सख् असर्पज्ञानस्य सत्वत्व शभस्वान्वन गवादेविवाएव कारकत्व दर्पवस्य विचार सहत्वम् भखप्रम्ानस्य सालम्वनत्वं छेर्दयानष्ठा छिदा सिधी ज्ानकर्मम चोपपादितानि तदनुपपत्तौ वा साध्यविकलतया सवयवेते दषान्ताभासा: अन्तिमस्तु साधनविकल: सिवा- न्तानां व्याघातः परसरविरहरुपत्वलचए: जलानलयोस्त

वध्यघातक वभावत्वलवमः नव शब्दसाम्ये नानुमार्नाम- त्येषा दिक्। अस्त तहटिं दूषशोपक्रमेण विचारद्ति चेत तमपि पश्यामः कौटभोऽसाविति नेदं खूलं विरुद्धधर्ग संसगं- प्रसङ्गात नास्थ लं तथा प्रतिभासप्रसक्वात् न परानपेक्षं सद सदतिरेकप्रसङ्गात् नैकं तथा प्रतिभासप्रसङ्गात्। नानेकं भेदव्यवस्थितिप्रसङ्गात् न च व्यापकं निष्कियत्वप्रसङ्गात् नाव्यापकं अ्विधेयत्वप्रसङ्गदित्यादिरिति चेत्न मिथो- विशोषमलशे शिल्चे शपाद नानुकूलत्व विपर्य् या पर्य दसा नैम्तर्का भासत्वात्। यथा हि नायं पर्व्वती निरा्नि: निर्धुमत्वप्रसङ्गा- त् नाम्याग्नमान् तथोपलब्धिप्रसङ्गात् दत्यनय रेक आ्भास: परस्राप्रतिचेपकयोरुभयोरनाभ स वानुपपत्तेः । तथावापि नह्य स्थूलादिनिषेधादन्यः स्लादिविधि: तव्रिष वाद्ान्योड

सिद्ो वा व्याप्यव्यापकतदधिकरणानां सिद्दो विवादनिष्टत्ते- दृष्टापादमत् प्रथमे अनुभूतावमिते स्थूले विरुद्धधनासंसर्ग- स्थेष्टत्वात् तथा व वत्यामः । अनुकूलस्न द्वितीयः श्रस्थलता- प्रतिच्ेपस्य स्थलोपनभ्ानुग्राहकत्वात् तद्रपताव्यवहारस्य तथा प्रतिभामव्याप्तत्वाच्त एवं ततीयोपि अनपेचत्वप्रतिने- पस्य सापेक्षवोपलभ्ानुग्राहकातवत् अपेतत्वविधेः सदात- नत्व व्याप्तत्वाञ्च। चतुर्थस्वप्रसिद्व्यापकः सदसत्वस्य विरोधे- नैकच विधिवत् निषेधस्याम्मनुपपत्तः। पञ्चमस्तुत्तुकूल

पलन्वकत्वात् ताद्रप्यव्यवहारस्व तथा प्रतिभासव्यापत्वा- सेति षछ्ठसिविष्टएर्वाम्माकेम्। नतु भेदा सरूयं बा स्यात् दूतरेतराभावो वा धमान्तरं वा। न पूष्व: घठोभिन् दूति सहत्योगानुपपत्तः । नापरः प्रतौतावालाञ्तयप्रस- द्रात् भिव्रप्रतियोगि निरूपणादि तदभावो निरुम्य सवि- रूपशमेव च भेदनिरूपयं नोत्तरः बनवस्था मसंङ्ात्। तत् कथमसो भवतु दवयतामिति चेत् तत् किं भेद ज्ान- मेव नास्ति सृपि वा नित्यं अनित्वमपि वा निर्द्धेतुक सहे तुक मपि वा निव्वि धयकं सविषय कमपि वा बाध्यमानविषय कमिति तब प्रथम: सवता विरोधादनुत्तर: द्वितीय: सुषुप्ता- वस्थामुरोधादुपेक्षणीयः तृतोयोषि विरोधाव्तेय: चतुर्थस्तु भे दोले खादेव त्याज्य: पञ्नमस् चिन्त्यते किमेतेष्वन्तमाल्ा अस्य विषय: तदन्योरवेति तत्र यथयन्यएव किमेताभिरधिक- रणानुपपत्तिभिस्तस्य ब्राध्येत एवं हि चौरापराधेन व्यल्ष- अवं मारव्यनिग्रह्ः स्यात्। त्रथान्यतमात्मा तवापि वदि धर्मान्तरमवेति तत्वं तदानवस्याभिया तदधिकएव प्रवाह स्थज्यतां तस्य कुतस्याग: नह्यनवस्था प्रतिभासमान मयें निंवस्तयति किन्तु प्रवाह परिहापयति गन्धे गख्ान्तर- वत् अगेतरेतराभावमेव भेदज्ञानमवलम्बत इति तत्वं ततापि हाताजयः तेन हि भेदन्ञानमेव न स्थात्। बा्ति व तत तती हेतन्तरमाचिपेत् नतु स्वात्मनि सयमहेतुत

चात्तर्वविदेकः। स्वयमेव निवस ते अविद्यावभादिति चेत् किञ्वातः नत्व विद्य त्येवमाव्मञ्ययनिष्वत्तिः तथासति घटादयोपि कुलाला- दिनिरपेका: खयमेव भवयुः। अथावययदोषोपदृततया तबन खवसैव कारणं ततो यतः कुतवित तस्य जन तब दुनिरूपमतोऽविद्य त्युव्यतद्ूति. विचारार्थः । नाम्ति तर्त्टि विवाद: नच सर्दाप दुर्निक्रपं प्रतियोगिरुमत्वे नाप्रतोतावधि क रवप्रतोतिरषिकर एखभावत्वे नाममृतौ प्रतियोगिक्मृति- स्वेतरेतराभावग्रहगपकारयमिति निरुपशात्। अ्रघ सवरू- पमेव भेदप्रतिभासस्य विषय इति तत्वं तथापि सचप्रयोग एवानुपपत्र र्यन्यतां भेदेन तु किमपरावं सीऽपि दश्यत दूति चेत् सत्य नेमित्तिकस्तु स्यात् न तु खरूपतः नहि वटमानय घदमवलोकयेत्वादी भेदपद्मपि प्रेचा- वानुपादन्ते व्याख्यायान्तु मूढ प्रबोधनाय घटः कुल- इतिवत् सहप्रयोगेषि न दीष: तथापि कः परमार्थः वथा- यथ वयमपि पटस्य हि घटावना प्रतोतिरघटावमा च प्रतोतिस्ततो वैशिष्यप्रतीतिखेत्यतुभवसितं तवाभाबस्य प्रथन मात्रं अभावान्तरधर्मान्तरयोरभाव्रात् सामान्यादिषु विषु सयं धर्ममान्तराभावात् द्रव्यादिपु चिषु सयं वयस्यापि सभवात्। भ्वत पटेडयं न घटस्तन्तुमयश्ति गन्धोडयं न रुप सुरभिसेति गतिरियं नोत्केपय तिर्थ्क् चेति सक्तणश्य स्रूपभेदस्य ताद्रूप्येगप्रतोतो प्रतीति: दतरेत- राभावस्य व्वबाधितः समानाधिकरण निषेधप्रत्यय: वैधनी

स्य तु विरोध: स चेकधर्नाासमावेश दत्येषा दिक्। सत्मो म्यनुकूल एव घटादो व्यापकता प्रतिच्चेपस्याव्यापकतोपल- भोपष्टभ्भवत्वात् व्यापकत्वस्व निष्कियत्वत्याप्तत्वाच्च त्रष्ट- मस्त क्वचिदिष्टएव वत एव हि कचिदविधेयोऽतएव क्वचि- ड्िधेयोऽव्यापक दूति व्यवन्चियते। सर्वतति चेव व्याप्ता- सिदे शिरोषाञ्च नहि यदव्यापकं तत् सवताविधेयमिति प्रतिबन्ध: कवचिदस्तौत्यव्यापकार्थः सवत्र नास्तीति चावि- धेयार्थस्तवाभिमत स्तदनयोविरीघोऽपि स्यात् यद्विधेयख- भावं तत् कथं प्रतिषेध्यमिति चेत्न प्रतिषेध्यखभावता हि विधेयस्त विरुदा न तु प्रतिषेधप्रतियोगितापि। अ्रथ योऽस्ति कथं तस्य प्रतिषेधोष्यस्तीति चेत् कोदोषः अ्रनयो- रविरोधप्रसङ्ग दरतति चेत् प्रकारभेदेन प्रसङ्गोपि न दोषमा- बइति तदभेदेन तु विधिनिषेधी केन सवीक्कतौय प्रत्यविरोध प्रसज्य तेति। एतेन कालभेदादिनाम्यविरोधीद्रष्टव्यः। भस्तु तर्हिं स्थलघाती विरुद्दवर्ष्ाध्यासो ग्रहणाग्रहणादि: पक्चविध: नासिद्वे: तथाहि यो येन यत्रव यदैवोपलभ्यते स तेन तचैव तदैव नोपलभ्यतद्ूति नानुभवः नाम्यभ्यपगम: एकावयवसह्ितस्थोपलभेडन्यावयव सहितस्यानु पलवाद्गति चेत् एवं तर्ह्यवर्यावन्युपलभ्यमाने कविदवयव उपलभ्यते कश्चिभेति वाक्यार्थः सविशेषये हि विधिनिषेधी विशेषय- मुपसंक्रामतइति न्यायात् तथा चावयवानासुपलभ्भानुपलभ्भा ववयविनि सच्वार्थ्य प्रसङ्गस्तदलमनेन। एतेनावृतल्ानावतत्वं

चालत ख बिषेक:। ०१

व्यास्यातम्। अनावरणद्भावत् कतिपयावयवावरणेपि तथा विधस्थौत्योपलभ्ः किव् स्वारदिति तववग्रिष्यते तदप्यसत् तस्य परिमायगतसामान्यविशेषस्य ततोऽन्यस्य नियतसाम- ग्रीवेद्यस्य तदभावे तदुमलश्भेऽप्यनुपलभ्भत्वात्। एतेन कम्पा- कम्पसंसर्गो निरस्तः सामग्रोभेटेनावयवनियत कम्पोत्पादे तस्यां दशायामवयविनो निसन्तल्वात। एवं तर्ाहि कम्पा- कम्पयोरवयवयो विभागात् संयोगनाशे द्रव्यनाशः स्यादि- ति चेतु ततः किं अपसिद्दान्त इति चेत्न एवमपि क्चिद- भ्य पगमात् सर्वत्रैवं प्रसङ्ग द्रति चेत् तथाप्यवयविनः कि. मत्याहितम्। नचैवमपि कर्भ सोद्रव्यारभ्भकसंयोगप्रतिदन्द्ि- विभागजनन नियमा नभ्ययगमात् कारगविशेषात् कस्यचि- देव कर्ममपस्तथाभूतविशेषलब्धेः। एतेन पागी चलति तथ- लभूतः परमाशुरपि चलेत ततो अचलङुजपरमागोर्बिभा- गः ततो यो थेन संयुज्यते विभज्यते वा स तत्कार्य्यद्रव्ये सपीतिन्यायेन भुजपासोरपि विभाग ततः संयोगनाशः ततः शरोरनाशदति निरस्तम्। नहि पाषिपरमायक्रि या भुजपरमागविभागमारमते नियमेन तदनारभकलवे कर्मलसक्षतिरिति चेत आकाशादिदेशे एवमपि सर्वए- वोपलभ्येत विभागिभ्यामकाशादिदेशाभ्यां न संयुज्येतेति वेद अवयवसंयोगविभागाभ्यामेव तव्िङ्कः। एतक्ष सज्य- गवबोध द्वरवाधिकमनुसन्धेयं तहनि चलवद्वयवी लभ्ये ते- ति चेत् नेदमनिष्टं पायो कनयमाने शरीर न पमपत दूति (0)

चाहात खवविषेकः ।

प्रत्ययात्। अथवा यो यदामिततवोपलभ्यते स तम्मिंसल- त्यचलोपि चलएव विभाव्यते दर्पमुखवत् जलवश्चेति द्रषट- व्यम्। ऊवतं प्रतौतिरूपकल्पनया चलत्ववयवे रवंत्र तथबैति न किच्विदनुपपत्र न चले तुकथं तथोपलभ्यता तथापि चलाचलाचयस्य चलाचलतया प्रतीतो चलाचल जल चन्द्र- बत् द्वैतप्रत्ययोपि स्यादिति देत् स्यादपि यद्यासर्याच्त्ेदः

नाम किन्तु सएवैकसले चल उपलभ्यतेऽचले त्वचन्दत वीचिषु सोउषि सहस्रनिभ इि चेत एवमेतत् तामां विच्छे देनाकलनात। अमु तर्हि चलाचल्यीयुत सिद्धिप्ररुङ्ग- इति चेत् न सयं प्रतिबन्वासिद्धेः नच प्रसुङ्क व्याप्तावपि पराभ्य पगमः शरणं नद्ेवं पराभ्य पगमोऽि वस्तरदकादी दृश्यते तावदयमिति चेत्र तन्तुवस्तादी विपर्ययस्यापि दर्श- नात् दृदं मिथ्येति चेत् तत कथं सत्यं अबाधादिति चेत इह ताि बाधकान्तरं वाच्यं चलाचलत्वमेवेति चेव खतः सिद्धावषि किमिति नेदं बाधकमिति विपर्य्ययस्यापि वक् शक्यत्वादिति रक्ारतविरोध इति चेत्र भ्रान्तत्वात् तन्-

दिनं प्रति प्रागेव परिह्ृतल्वात्। दूतरं प्रति का वार्त्तेति चेत सैव तावत् तथेवाविरोधात् प्रकारभेदेनापि विरोधा- भ्य पगमे व्याप्तेरसिद्ध: संयोगतद्भावयेरेवासिद्व : सिद्धौ वा प्रकारभेदाविरुद्ध स्टाभावसाटेशापरित्यागत् नचैवं

चातसत्त्यविवेक: । Oy

पदार्थान्तरवैवभ्नोंग मंयोगएव निराकर्तव्य: तव्वैधर्म्येग तेषामेव निराकरगप्रसङ्गात्। नचेवसेव न्याय्य नियमवता हि सत्यवैधम्यें से तरव्षिराक्रियते असत्यवैधम्ये स सत्यत्वस्येव निर्वाह्ात् निषेध्यप्रतोतिनान्तरीयकत्वाव् निषेधसिद्वेः । श पविषागादौ कष्पितेनापि निवेध्धेन निषेधससिडिरिति चेन निराऊृतत्वात् संयोगस्य षासातेग काल्यनिकत्वसिद्वावति- प्रसङ्गाच्च पम मृङ्गन्यायस्य च योग्यानुपलस्भाभावेनासिख: इूत एव वाधकात तव्ि हावितरेतराअयत्वं शब्दप्रत्यभिज्ञा

चेन्न अनुभवव्य तदनुरूपसुपाधि मुखपिगडमदखा स्ान्त- वेनव्ययोप पत्तौ तद्विप रीतानुमानप्रवत्त ने अस्नावनुष्त्वा- भुमाने प्रव्त्तिप्रमङ्गात्। नच प्रत्यभिक्वानस्य सामान्यवत् संयोगप्रत्ययस्य तद्मुरुपसुपाध्यन्तरमस्त एवभ्भ मय्ादा- तिक्रमे तु लवदभिप्रेतप्रतिवन्धप्रत्ययस्यापि भ्रान्ततवेनाच्था सिद्धि प्रभङ्ग: कथ वार्य तदवारये शिथिलमलस्तर्कः कथं प्रवत्तत वयालोकव्यवस्थानव्वाध्यच्ान्तरवत् संयोगरापि शब्दपाजजादय क्रियास्थिते सदध्यचस्यापि प्रामाखमिते न सान्ततणङ्गावकाश दूति। अ्रस्तु ति तदेश्वातह गत्व- रूपोविरोध: न बिशोधलन्षणभावात् नह त्ेशसंसर्गीव वो नियमेन टेगान्तरसंसर्गनिषेधः। तई शत्वतददेमत्वयी- स्तु स्यात् तत्म सर्गस्तुं केनेषयते। अध्यक्षमेबैंक संसर्गपरि- छे दकं तदनाव्यव ककेदमुखेन तदन्यवव्केदफलमिमं विरो

ध सुदिर तौति चेत् स्यादप्य वं यदि नियमे नैवासंसृष्ट स्थान्य संसर्ग प्रतितिपदध्यचमुदियात् नतवेवदस्ति युगपदेकस्या-

न वा कमप स्ात्मानमेव वा सर्वधा न विरोधं दोपयेत् अ्रन्ततः परमाणोरप्य कस्यानेकै परमापभि: संसर्गखीका राज्जति। एतेन वृत्तिविकल्योनिरसतः परमाणवत्ताववय-

अस्तु र्ताई चित्रे नौलानोलविरोध: नषि तदेवं रूपं चित्रत्वविरोधात् नानेकं एकावयवि समवायविरोधात् नचानेकं व्यापकं तथानुपलभविरोधात् न व्यापकंतथासुप- वअ्विरोधात्। नचाव्यापकं स्वाभावविदेअजा नीयत्व बविरो वात्। अन्यथा विशेधाविरोधव्यवस्पाविरोधात् नचारूप एवायवी चाकुषत्वविरोधादिति चेव चित्रत्वं हहि नानातवं वा मिधोविरुद्ध नानाजातिसमवायं वा अभम्रेत्यैकत्वाभ्य- पगमे विरोध उद्भाव्यते तवैवमेतत् नतु तथाभ्य पगमः । भ खल्वने कत्वं चिनत्वं शक्रेष्वम्यनेकेमु चिष्नप्रत्ययप्रसङ्गात्। नाष्येकसमिन् विरुषनेकजातिसमवायः विरोधेनैव मिरा- कतत्वात् अपि तु नोलत्वादिवच्वित्रत्वमपि जातिविभेषएव

वयव सहितस्यावर्यावन उपलभ्भेSप्युपलभ्यते। अतएव चागके चत्रे पि चित्रम्रत्ययो न कदापि तथाम्यचित्र पाखे चित्र- प्रत्ययोमाभूत् धवलप्रत्ययस्त कुत इति चत् अव्यवरूप-

चानतख्त वेवेक: ।

सक्जारेणावयविनोपि तथा प्रत्ययात्। अतएव यचावयवरपं न प्रत्यक्ष तत्र बसरेणवैतद्पि नास्ति दखभेव वाह्यालोक- रुपमारोप्यपिञ्जर सरमरेखरालोक्ने। स्वादेतत् यादि चितत्वं नाम जातिविशेष: क्थं तहनि विरुदजातीयरूप समाहारमाने चित्रत्वप्रत्ययद्गति चेस्। नंवै नीलधवला र पेषु पटेषु अवचिदपि कार्य्ये वार्यासतप्रत्यय: कस्यापि वैध सानिमित्तस्त न वार्य्यते चित्र सब्दस्यान्तादिपदवदनेकार्थ- व्वात्। मोलपीतादिषु मिथः संसष्टेष्वनारब्द्व्येष्वपि कर्बुरप्रत्ययोभवतौति चेत् सत्यवं द्रव्यान्तरोत्यादाभिमानात्

अ्रस्तु तहि परमाशुनिव्टत्ते: सर्व्वविलोपः तथाहि बहुभि: परमाणुभि: संसज्यमान: परमांगः प्रत्येकं किमेकदेशेन संयुज्यत कात्सरेॉन वा। प्रकारान्तराभावात् न प्रथम: तस्य कदेशाभावात् भावे वा परमाणत्वव्याघातात्। न द्वितौयः परमाणवन्तरेणासंसर्ग प्रसङ्गात् नह्यस्ति सभभवः एकतैव परिसमाप्तवृत्तिरच्वापि वसत इति न वश्ा समानयोगक्षेमत्वात्। नद्य्ति सभवोनोलएव विषय आकारे वा परिसमाप्ता पीतादिसंपृक्ता चेति न व्ितोय: तदभावात् एवमनाकारतमविषयत्च्च बडेरिय्यतएवति 'वेत् तत् किं यन् प्रतिभासते तदमत् नाही न प्रतिभासत- एव किश्चित्। नाद्यः असवपि ने लपोतादी जानवृत्ति विकशस्य तदवस्थत्वात् नहि हात्सत्रमेव विद्वानं नोलोसेखि

चात्य नस्व विवेक:।

पोतादमुछ्खित्वप्रसङ्गात्। नापि तदेकदेशः तदभावादि- न्यऋ्त्वात् न द्वितीय: वाह्मपि वृत्तिविकत्पस्यानुपपत्ते- रिति। स्वादेतत् निःशेषसमदायी अत्खशन्दस्थार्थः समुदाये किदेव समुदाव्येकदेशपदार्थ: न च बड्धिः समुदायस्वभावा तस्या एकरूपलवात् तत् कुतः छत्सेकदेशविकलपोतथानं कथं ताई तदिषयिणी तदाकारवती वा प्रकारान्तराभावा दिति यदि तदा सरूपयेति म्रूम इति चेत् स्फुर्ररिरट्ि ताकिकवेदिका विटडवन केवलमस्भ्यमभ्यसयत द्रूरद्रर्तवेति। एतेन तदतहेशत्वं निरस्ं तथाहि बुद्धे नौ साख्ाकारतां परिच्छिन्ददध्यक्ष तदभावव्यक्केदमुखेन तदविनाभूतां पीता व्याकारतामपि व्यर्वच्किन्यात् तथाच कबमेका बुद्धि ्मौ ल- प्रीताद्याकारा स्वार्दिति तुब्बोडमुयोग: भवैदेवं यदि नौला व्याकारतायाः पोताद्याकाराभावाविनाभावः स्थात स एव तु कुतः नौलपोताद्याकाराया बड रेकालेगनैव निख याम प्रत्याकारनियतले चित्रविप्रतिपत्तेरिति चेत् तटेतन् सुख्ं परमाशववय्व्यादिष। नहि तवाप्यनेक परमाग

नानुभूयते तथाल्वे वा एकसंसर्गप्रतिर्पत्ति: कदाचिव्र स्वा- दिति तुष्चैवानुगतिः । वाचि वैचितान्तु क्ीपयुज्यत इति संयोगव्यवस्थापनेनैव घट्केमयुगपद्योगात् दिगदेशभेदा- कयाउत्तिभ्यामित्यादयो निरस्ता: परमाममसिद्यासिद्वि-

सततस्वविवेक:।

भ्य मेव मृत्तत्वादयो निरवकायिता: ब्राकाम व्यतिभेदा- दयस्त सभ्नाविता एव सर्व्वत् ज्. हेतुदृगायां प्रतिभ्वापद्यी

मासिद्धि: दष्टान्तासिहेः अ्रनवस्थालक्षणविपरीततर्कैस्व तदुपष्टभवकतया त टेरनेकत्वप्रैसङ्रस्व च विद्यमानखात। न च प्रलय: परमाणी रसत्वसाधकस्य प्रमागस्याभावात्। सावयवत्वापादकानाव्ष हेतृनामनवस्थोत्थापकत्वात तदन्य एवायं परमाणूरक्रवीजी यस्य भेदादुत्तिचामगड़ीदवभपि भत्वा निष्पततौति। नच कस्पिताख्याः कल्पितप्रतिबन्धाव प्रसङ्गा भविषन्तीति युक्तम् इन्क्क्राकल्पितेन व्यवहारेग

तु तदिरोषेमोस्तरस्य निषेधकस्वाव्मलाभाभावादित्वसक्कदा वेदितत्वात् अन्यथा सव्व मेतद्ुडावषि समानं मापि हि घटक्रेष युगपद्ये।गादिभि: सावयवा प्रसज्ेत। तम्या- मसिदा दूति चेत्र अनुमानसिद्वत्वात् तथाहि बुद्धि: षट्- कयोगिनी मृर्त्ति मती च सत्वात् व्यवहस्त व्यत्वाद्दा आरी- प्यवदिति भक्ते विपर्य्ययस्य धर्मि ग्राहकमानसाधितत्वाढ- नवकार्थमदमिति चेत् एव मन्यतापि प्रतिसन्दधीधा द्रत्येषा दिक। . अ्न्यस्तु चच्तुषो निमीत्य निहयौभवितुमिच्ब्राह ग्रस्तु तहिं वुद्वेरपि विलोपद्ृति। अ्रत्र तु किं वताव्यं यत्र हेत्वा दिव्यवहारो नास्ति। अरस्तु परं साम्बत दति चेत् भवेदेवं

सातातचविषेक: ।

यदि संवतिरषि परमार्थसतौ स्थात् ब्न्वथा तु न यथा वा- स्तवस्तथा साम्बतोऽपि संवतिरमि सतौति चेतु अस्या परम्यमत्व न कि्िद्धिकमुत पर संवतेस्त परमाणसतव म्वोकारे सैव बद्िरपरपरिहयेति। सती च बाधकवतौ व सभ्भूतिः सतौति चेत् सत्येव यदि मतकथं बाधकं तथा चेत् कथं तदा नोलस्य सत्वमिति हखते तावदेवमिति चेत् सत्वैकार्थसमवायिनोबाधकत्वमेव त्र्हि हेयं बाधकेकार्य समवायिन: सत्वमेव किब्र होयते दति चेव्र वाधकस्यापि त्यागप्रसङ्गात्। उभय मप्यतञ्त नौयमेव तहह एवमेतत् मियोविरोधस्त हेयः नहि विरुडयोरेकार्थसमवायः तथा भूतयोर्षा विरोध: शकथउपपार्दयितुमते समयात्। न च विचारावसरे खसमयावतार इति यथा यथा च बुद्धिनिवा- रगाय यत्न स्तथातथोळ्जलः प्रकाशः तव्िराकरणमपि बोद्धव्यमेवेति तदेतदायातं प्रदोपान्तरेण प्रदौपं निर्व्बाप्य तिमिरा पादममिति। एतेन हेतुफलभावानुपपत्तेः सर्व्व विलोपदूति निरस्त तविराकरगप्रयासस्य साकल्यवैकल्वाभ्यां तविराकरणानुपपत्तः सत् कार्य्यदूषगस्ेष्टत्वात् असत् कार्य्यदूषणस्य च प्रत्यच्षबाधितत्वात् तत्प्रतिपादनस्यासत- एवोत्पत्तावनैकान्तिकत्वात् सत्वे वा प्रयासवैफत्यादिति। स्यादेतत् माभू वन्रेतानि दूषणान्यवयविनि अ्रमुपलक- स्तु स्यात् नहि परमाएसच्चयादपरं किच्चिदुपलभ्यत इति चेत् वैल्च्यविष्टभ्िकेयं स्व लैकामुभवस्य सर्वजनसिबत्वात्

तत्प्रतिपादनस्य विकल्प मात्र तदिति चेव्र स्ष्टप्रतिभास- तवात् भोपाधिकमस्य अष्टत्वमिति चेतृ तथाभूतानुभवमन्त- रेगोपाधेरम्यभावात् बन्यया मोलादि बिकल्यानामप तथैव सष्टत्वोपपस्ती सव्व प्रत्यच्तोक्केदप्रसङ्गात्। निम्टही- तनिद्चितएवार्थे प्रत्यचस्यापि प्रामासात् निश्वयोपप्नवे तस्या प्य पप्रवादिति। नच परमामवएव सला: तत्त्वव्याघा- तात् नच तत्ससुदायस्तस्य समुदितस्थानस्य तयानभ्यप- गमात् अभ्युपगमे वा अबयविना किमपराच नच सकु- हिताएव तथा प्रतिभासितुमहन्ति तेषां प्रत्येकममूरत्ात्। नच नानादिग्देभव्यापितैव स्थोस्थ परमाखुषु प्रत्येकमसन्भ- वात् नच नानाल्वेकार्थ समवाविन्वेव मा स्थौल्यमिति सामातं स्थुलएकद्रति प्रत्ययनियमात् नंच भागेवेवारपितेन एक- व्वेनेदसुपर्पात्तमत् तदसन्पवात मह्ति कर चरर पच्चवुक नामि- करादि परमागनामैक कयित् कचिदारीपरयत लच तैश्व भेदनं प्रथमानेषु स्थूलप्रत्यय नच त्त्वे स्पपलेव तहिपर तातत्त्वसमारोपसख्वः। अपि चेवमैकपरमागालना पर- माखुकोटिरप्यारोपिता परमाखुता माचतवव पविस्फ- रेत्। न स्यूलतया नच नानादिग्दशव्यादिलसवर्माद्त मेति माम्पतं विरोधात् यदि त्ि नानादिक्रा: परमागवो .देअतयावभासेरन् नैकतया देशितया चारीम्य रन् तथाच

तथारोप्य रन न नानालवेन देशतेनवावभा सेरन त. या ध

चातमतरवविवेक: ।

कस्य नानादिग्दे त्यापितादेशानामपरिस्फ त्तत:ंें तस्माटेक त्वारोपे परमाणुमात्रत्वावभासएव स्यादिति एवन्तर्ह्यना- रब्धद्रव्यराशिषु का वान्तति चेत् तावहेश व्यापित्वमा- स्ेन तावत् परिमारुद्र व्रयवत्त्वरोप: नचेहापि तथा स्यात् अन्यवाप्यमिडवे: ननासन्नवेक: स्थल: परिम्फ रत बाध- कानामपास्तत्वात्। एतेन प्रतिभासधर्नीपि निरम्तः सोऽपि ह्वटन बौद्धो वा्तवीषिति न कयीं गतिमतिवत्तत दृति। अतोन्द्रयास प्रचेक मगवः कथं मिलिता अपि दृशयेरन्ः धतीन्दिय समूहस्याप्यतीन्द्रियत्वात् विशिष्टी त्यादादैन्द्रियकव्वमिति चेत् किमद्यापि खप्ने हस्त प्रसार- यसि। अस्तनवं तथापि णमेदाज्जातिभेदीनिराकती जातिस द्वर प्रसङ्गात् तदभटेपि तख्वादृशा न कविद्विशेषः। भवतुवा जातिविशेषपि तथापि सयसत्मेवेन्द्रियकत्वं प्रतिप्रयोजकं मन्तय्म् अन्यया स्थलतामनाप्ट्रव्नेकीपि परमाण: कदापि तयात्पत्रः प्रत्यकरामियान् निवमेन तु तद्विपरीतस्य प्रत्य-

रेकगम्यात्वाडेतुफलभावस्य। नच सव्चिता अप सल- तयात्पत्रा मच बहुत्वभेव सथोत्ता तिपर्य्ययम्त सूक्ष्मता वेति तहे शानामपि प्रत्यक्षत्प्रसङ्गात्। नैरन्तर्व्मपि विर्वान्तत- मिति चे तथ्य प्रक्ृतेऽप्यसन्भवात् रूपपरमागनां रसादि- परमागभिगन्तरितलान न चारोप्यते नैरन्तर्थ मितरेत

राययपसङ्गात् नैरन्तर्यारोपे तेषां सतलानां ग्रहमं तभ्हगें च सति तैरन्तव्यारीपदूति।.तस्मादैन्ट्रियकत्व स्थलतायाः प्रयोजकत्वात् अप्रवोजकलवे तत्तह शानामपि प्रत्यकत्व- सङ्ात्। तेषाप्त प्रत्येकमस्यु ललद्तौन्द्रिया एव परमाएवः

अस्त त्हि चएमा नस्थायी एलोडर्सइति चेव भाग- भागिनोर्युगपदुपलभ्भवाकतित्वात् घटपटादिभङ्क तन्तुकपा- लादोनामुत्याद समानोपादानतया सप्रतिघत्वव्याघाता- ख्वेति। सोडयमधिकरण शिवान्तन्यायेन सलसिदवो च ङ्गभङ्ग:। एतेन यत् सत् तब्रिरवयवं यथा विज्वानं सच्व विवादास्पदौभूनोघटादिरिति निरस्त विपर्य्यये बाधका- भावेन व्याप्तासिद्वेः। यत् सत्तत् सावयवं यथा घटः सब्च विज्ञानमिति चार्व्वाकपरिवत्त स्वाय्यवकाशाच्च समोवा सनःधिः। ननु निरवयवमेव विच्वानं ससम्बिदितरृष घटस्य च मावयवतायामद्यापि विवादएव तत् कथं परि- बर्सः क्थं वा समः समाधिरिति चेत् शुष्कविवादस्य विभ्वा- नेषि दुर्ववारतात् नहि कश्वित् करहीष्ठपाख जठरादि- परिह्ीनं पिठरमनुसवति अस्त, वा सत्त्वात् सप्रतिघत्व- सिरिर्बुड्ावप्रतिघत्वं वा घटादाविति। अपि च स्वतन्त्रसाधनमिदं प्रसङ्गो वान प्रथम: घटा- . दिगव्देन स्थलेतरानां रुपादोनां परामाणनां वा पथ्ौ- करणे सिद्दसाधनात् सथ लमेकमभ्युपगम्य पत्चविधो काला-

पातममच्तविवेद:।

व्ययापदेशात् अनभ्युपगमे त्वाश्रवासिद्ेरिति। मनु प्रा- माषिकेऽ्य पगमे वाध: स्यात् सव्वंधानम्य पगमे चाश्रया. सिद्धि: स्यात्। नचैवमच्रेति चेत् तदेबब्रभःस्थल कमल- परिमलसाधनस्यापि सात्रयतामापादयदात्रयासिदिदोष मो- घायेत्यलमनेन। पव्व तादिवल्लोकप्रतौतिसिधान् घटादो- नुपादाय निरवयवत्वानुमानं स्यात् ब्रन्यथा ब्रभ्मविवर्त्तादि- विप्रतिपत्तिहृततया दहनानुमानमपि पर्व्वतादोन स्यादिति

उन्यप्रकारा: सभ्वन्ति तथाहि सर्व्वत्र स्वप्नपर्वते खप्नधूभेन स्वप्नवक्किरेव साध्यते केवलं सांवृतेपि व्यवहारे सत्यानृतव्य- वस्थास्तोति तस्यां निर्भरः कर्त्तव्यः। इछतु घटादि- व्यपदेशेन स्थ लएव यदि पचोक्वतः कयं निरवयवत्वे न साध्येन न विरोध: अध परमागुरेव कवं न सिपसाधनं विप्रतिपय्न प्रति न तर्थेति चेत् नवै करित् परमापथां निरवयवत्व विप्रतिपद्यते लोकव्यामोहनिवर्हणाय साधन- मिति चेतु तथापि यं लोक: स्वलमेकमुपलव्धवान् तस्य पच्तवे विरोधएव ततोऽज्यस्य पत्तत्व सिद्साधनमेव एक: स्थ लोऽयमिति मिथ्यति सेतू एतदेव तर्हिसाध्यतां किमने- नाजागलसानकेशकल्पेन सत्वेन। नच तत्र वेदं शकय- मुपसंहरत्तु' व्यधिकरणचात् तस्त्ाद्येन रूपेण यस्य पचतं विवचचतं तेन सिषाधयिषितधरगविरोधदिवादाभ्यां तवरा- नुमानप्रव्यप्ति र्नातोऽन्यर्थेति। नापि द्ितीय: विषर्ष्या-

चालता्यविवेक।

पर्यवसानात् नच विवाद विषयोनिरवयवः तत्त्ाब्र सव्रिति बिपर्य्यः। नचैवं सावयवत्वं पक्षस्यानिष्कता प्रवत्तयितु अक्य ते मच तत् त्वयेष्यते नच तस्येष्टी तेनासत्वं शक्त- साधनम् आत्त्रयासिडेविरोधादसाधाराड्वा नय विपर्य- योऽपि परेच्या प्रवत्ततदूति। कः पुनरवयविनि न्यायः तत् किं प्रत्यच्ान्ायो गरौ- यान् यद्येवं बुदावेव कोडसौ तम्मादसारमेतत् तथापि यद्ि- रस्तसमस्तविरुद्वधर्माध्यासं तदेकमेव व्यवहत्तव्यं यथा विच्ञानं तथाच विवादाध्यासितएकम्थ लानुभवगोचर दूति सवभावहेतुः तावभात्नानुबन्धित्वादेकताव्यवह्ारस्य नहयमेकव्यवहारोनिर्निमित्तो Sनियमप्रसङ्गात् नाम्यनि- मित्तः द्रवकठिनोष्णशीतादावपि• तथाव्यवहारप्रसङ्गात्। भ्रस्त तहि वाल्चेषु सत्वेव्वनित्यसन्देह्हः तथ्यातथ्य- विभागस्याशक्त्वादिति चेव्न तावत् सर्वस्य यथार्थत्वादेव विभागोडनुपपत्रः उत्तरविरोधात् तरथाहि विपरीतमवगतं मथति लौकिको प्रतिपत्ति: अन्यथाख्यातिरिति च वैनयि- को यथार्था न वा उमयथाप्युत्तरेग न सिद्धिः। शब्दसंला पपर्वंयाथार्थमाव्मेतव्र प्रतोतिरिति चेवर विवादानुपपतः नहि व्यवहारमात परीचकाणां विवाद: नच नायमस्तीति शब्दार्थे विवादर्दत देत् एवं सत्यप्रतीतस्य निषेदुमशक्य- तवात् पराभिप्रायनिषेधाथत्वाच्च विवादस्य अभ्य पगन्तुप्रति- वेड्रो: प्रतिषेध्यप्रतीतिः कघबास्तौति नचान्यव्ञानादन्यच (5)

चात्मतस्वविदेकः।

प्रवृत्तिसभभवः प्रतिप्रसङ्गात्। नच नानसाब्रिध्य नियामक मतिप्रसङ्गात् नच तत् सहितोभेदाग्रहः। अग्रहप्राधान्ये भैदाविवच्तार्या निवटत्तेरि प्रसंक्गात् तकेतोरमेदाग्रहस्यापि विद्यमानत्वात् नासौ निवत्त कः अप तु भेदय्रहद्ृति चेव रजतएव नेदं रजतमिति उत्वा न निवर्त्तेत मेदग्रहस्य तत्कारणस्याभावात् भावे का विपरीतख्यातिरमिस भेद- प्रत्ययात् तस्मात् प्रवश्त कर्षान्रवत्त कोऽप्यग्रहएव तेषां सो- कर्भुसुचितः तथा च स दोषस्तद्वस्थएव। अथ भेद: प्रधा- नम् अरङ्गमग्रहः तदा सत्येव रजतन्वानाद्रजते न प्रवरत्तेत इद्मंशरजतांशयोर्भेदाभावादित्यादि व्वयमूहनीयम्। प्रष्ट- तिवत् प्रतिपत्तावप्युभवाग्रहस्तच्दति चेन्र अग्र्रहस्याविव- सितलात् सामग्रीविशेषादेव तात्सड्वे: तत्वेऽपरिस्करतौति त नियम: नच क्वचिदि भेदावुभावपि तत्त्वं यतस्तधा स्या- दित्येषा दिक। नापि सवस्यायथाथखात तदग्राहकस्व वथार्थ त्ाभ्यामुत्तरविरोधात् तत् किश्वित् प्रमाएं किविद प्रमायमति विभागएव वस्तुगतिः। नचासी प्रतीति गति- मवधय व्यवहारगौचर: कथन्तातुनिरुप्यते खतः परतोवे- ति आध्ये सयं ग्राहकेरसेति वा। तत्र न प्रथम: स्वसम्बेद- नस्यासिद्व: प्रकामत्वस्यासाधारसत्ात् शब्दसाम्य नानुमा- नमहत्त:। नचाध्यक्षमव प्रमायं सन्दिग्धभेदत्वात् खप्रत्य- सस्योपलभस्य चाधेटष्टिः प्रसिद्धति परेस परवेदनेऽनव- खवा सपात्। नच क्रिया सजातीय क्रियाकर्मतामत्र ते कवि-

पातमचविवेक: ।

दावदिति। तर्कपुरस्कारान्रषदोष इति चेन् उपलभाप- रपर्य्यायादृष्टेः सिद्धिर्निष्यत्तिर्वा स्यात् प्रतीतिर्वा आाध्ये अ्र-

द्वितीये तु सिद्धसाधनं नहनुपलखोपलव्ध उपलब्धीभर्वतति नचैवं सत्यर्थोषि नोपलभ्यत नद्यपलस्प्रतौतिरथवेदनम् अपितपलसनिष्पत्तिः। उपलभ्भादृष्टी उपलभ्निष्पत्तिरेव व्यवहार: कुतदूति चेत् माभूत् नह्यव्यवहारादेव निष्पव्स्य

नचानवस्था अवश्यवैद्यतवानभ्युपगमात् निश्यवत् अन्ययात्व निश्चितनिशयस् नाद्यनिव्योडपि सिद्धित नचासावात्न्यननि- सयद्रति तदिदं वधूमाषमापनव्टत्तान्तमनुह्रति। छ्विदा- दिवदिति दष्टान्तमात्रेगा नास्रदवधानं ज्वानं न ज्ञानान्तर कर्स्मतज्जातीयक्रियात्वात या यज्जातीया क्रिया नासी त- त्क्रियाकसे यथा क्विा कविदान्तरस्येति तु न्यायविप्नवः कि- दावत् सवथा सजातोय कर्मात्वे साध्ये बाधितविषयतवात् पुरुषान्तरज्ञानस्य च ज्ञानान्तरवैद्यत्वात् सयमपि स्मृत्या- दिगोचरत्ाज्। स्वकर्मात्वे साध्ये दृष्टान्तस्य साध्ययिकलतया हेतोविरुडत्वादिति। नाषि स्वग्राह्हकेगा विवेचनानुपपत्तः नहि प्रमागपह्मणं यथार्थत्वैकनिवतमप्रमागेऽपि प्रमागाभि- मानात। अन्मथा विपर्ययज्ञानादप्रवृत्तिप्रमङ्गाच्च ततो याि प्रामाएमापाततः स्करेदपि तथापि नियमहेतोरभावात्

CG चाहमनच्यदिवेक:।

प्रमाम मेवेदमिति निषयः कुतः सच मृम्यते पारलौकि- कव्यवहाराङ्तवाव्व शङ्ञानिवर्तनेन तदप्रत्यह्ं निवितमे- वेति चेत् तवरिव्वत्तिरेव कुतः प्रमाणान्तरादिति चेत् तद- पि निश्चयफलमन्यया वेति अ्रन्यथालेन गडोक्केदोनियय माध्यत्वासतस्य निवयफलत्वे तु योमृम्यते न चासौ सतदूति सफुरगमाच तावदस्त सवतद्ूति चेत् किन्तेन नेतदप्यननु- संद्ितोपाधेरुपहितप्रत्ययायोगात्। नच विषयोपधानमावं प्रामाख तदाभाससाधारखात अपि त्वनुभवस्य सतो- भूतार्थानुसन्धानम्। नचार्थानुसन्धानेऽषि तस्य भृतत्वमन-

मुसंद्ितस्य चार पसाधारखात कचििशषोप्यमुमन्धीय तद्ूति चेव क्वापि प्राथमिकेन अन्यथानभ्यामदशावान्तचा- पि संशयोन स्वादभ्यामदशत्पन तु श्रभुमन्धानं व्याप्रिग्रह अनित संस्कारसमुइवसरगाबलेन भवत् प्रमागन्तरथरी रएव प्रविशतौति पवतएवावशिषयते। तन्नाध्यनवस्थेति चे- व्रतावदसी दष्टाम्तद्वारिका प्रागेव तव्विक्वयात् फलद्वारिका तु स्यादपि यदि मामाएमवश्य निव्चेयमभ्य पेयते। प्र्पज्जा- तप्रामाखथेन कयं परप्रामाख्वेदनमिति चेत् वथा विषय- वेदनम्। अ्रस्त तहिं धर्मिमिलिङ्गद्वारिका ताभ्यामननुमा

इताभावात् यत्र लिङ्ननाने धर्षिन्ाने वा तथ्यातथ्यभावेन द्वैत सुपलभ्यते तन तथ्यत्वानियये लिङ्गमाभासमङ्ासंक्रा

न्ततया न निखीयते यत तु तजज्ञानं तदेकनियतं तत् तावतैव लिङ्गनिशयस्तदाभासशङ्गानुत्थानात्। एककोटि- नियतोह्यनुभवानिययः ज्वान तव्वर्षभग्रार्हिि च ज्वाने न द्वैतमिति व्यवस्थितिरेव तस्कापि प्रामाखनिक्चय: परत- एवेति न्यायसम्प्रदायः । अतप्वेति विशेषान्ताट्ृशस्य स्वतएवेति तात्पर्य्याचा- र्य्या:। स्यान्मतम् एतदेब तु कथं निशेयं यदेवभ्भूतमेकको- टिनियतमैव यायता नवाधनवस्थितिरिति चेत्र व्याप्तिभ्षा- नस्य साचादात्मन्यप्रव्ृत्तावषि सर्वोपसंहारेया यदुपाधिमुपा- दाय प्रव्ृत्ति: तडभवलात तज्जातीयन्तत्रोपाधि: तव्व तत्ा- प्यविशिष्टमनुव्यवसायलवात्। नच सामान्येन निदमनिसये तदालिङ्गिते विशेषे छतयङ्गावकाथ। यथा वाचकः शब्द- दूति स्ात्मनोवाचकत्वं न सःव्षाद्विघत्ते प्रवृत्तिविरोधान्। तथापि सामान्येन यदुपाविमधिकवत्य प्रवत्तः गव्द सद्वत्वात् भन्दशब्दोवाचको न वति गझ्या न परिभूयते नाम्यनव- स्थ त्येवमिद्ापीति तर्काच्चात् भवन्ति धर्ण्रिज्ञानं व्यभिच- रेत्। निरालम्बनमसदालम्वनं वा भवेत निषिद्न्न तत यद्यनुव्यवसायी व्यभिचरेत् तदार्थकर्कोडप न स्थात् न्ा- नेतरस्याथप्राकटराभावात् यदि तव्जातीयं व्यभिचरेत् व्य- भिचारोऽपि कवचिदपिन व्यवतिषेत तदव्यवस्थितौ व्यभषि- चारोडपि न स्यात् अन्यथाख्यातिरुत्पत्या तस्य तत्वस्थितो चान्यथात्वं स्ात् तद्वधिकत्वात्।

श्ात्मतस्वविवेक: ।

एतेन खप्नजागरावस्थयोरविशेष दति निरस्तम् कसत् ख्यातेरात्मख्यातेय निराकतत्वात् अन्यथाख्यातेस्तत्वख्या- तित्वव्यवस्थामन्तरेणानुपपत्तरिति। सा च जागरेडि यदि न स्थात् तदा न भवेदेव तर्थाप कथमनयोरवस्थयोविभाग: कर्त्तव्यद्ति चेद्र लोकसिदत्वात्। किमनयोलचर्णमति चेत कत कर्मकरणदेशकालप्रबन्ध बाध: काकतालौयसम्बा- दवान् खप्नस्य प्रबन्धे काकतालीय: कस्यचचिदेव विषयस्य बाधोजागरस्पेति। एतेन बाध्यप्रबन्धीऽवस्थाविशेषः रूप्र

त्वेकांशे प्रमाणमातविप्नवोभवेत्। तथा च न्वायरुढि: मे चावाव्र तत्त्वमधिगच्केदिति भियेति।

अस्त त्हहि गुएगुमिनोरमेदावेरत््य चषिकज्ञान मात्रापरिशेषादिति चेत् उच्यते। अस्ति तार्वददह्त दर्भन- सपर्शनाभ्यामिकार्य प्रतिसन्धानं तादसेकैकविषयं वा स्यात् समुदायविषयं वा तदतिरित वस्त विषयं वा वरुवननुरी- ध्याकारविषयं वा अल्ौकविषय वा नादः। नहि यदेव रूपं सएव स्पशंदूति। नच रूपं त्वगिन्द्रियमाह्यम् अ्रन्ध- स्यापि नौलादिप्रत्ययप्रसङ्गात्। नचेकमेव वस्त, करणभेदे नान्यथा प्रथतति युह्हम् ब्रनाव्मकत्वप्रसङ्गात् भेदाभेदव्यव स्थायुपपत्त य। नापि द्ितीय: सहि एकदेशतया वा एककालतया वा एककार्य्यतया वा एककार यतया वेति।

सात्मना्वविवेकः।

न तावदुपादानरूपैकदेशसभ्भवः तयो: प्रति नियतोपादान- त्वात् सभभवे वा तदैव द्रव्यमिति-पर्य्वसितं विवादेन। ना- स्यधिकरणोभूतभूतलाद्याधार तया तव्भवः चन्ुषा हापल- भ्यमाने भूतले रूपविशेषे घटोि चक्षषैवोपलभ्यमानी रूप- विशेषम्तदाधार दति शक्ते नियेतं तवोरधरोत्तरभावे नंकन्ञानमंसर्गित्वात् तद्धिकरमाः स्पर्शादयोज्पोति तु कस्य प्रमागस्य विषय: नहि स्पर्शादय य्ान्तुषे चेर्तस चकासति। त्वचीडय व्यापारडत्वपि नार्ति तवापि भूत- लघट सशंय राधाराधेयभावप्रतीतेः। न मुदाययो्त सम्भवः परस्रात्त्रयत्वप्रसङ्गात् एकाधारतायां हि समुदा- यामुमध्ानं समुदायानुसन्धाने, चैकाधारताडुसन्धानसभव- पृति अनवस्था प्रसङ्गाच्च भूतलस्यापि समुदायलं किंक्वत- मित्यनुयोगानिवत्तेः। शतएव नैककालतया प्रमाग- भावात् भावे वा रासभकरभयोरप्य क कालतया सक- दायत्वप्रसङ्गः भेदाग्रहरय प्रहृनेऽ्यमभ्नवात्। अतरव नैककार्य्यतयापि उपादेयरूपस्येककार्व्यस्याभावात् एकोद काहरगलचगा अरथंद्रिया दत्यपि न युतं रुपावतिरिक्रस्य उद्कस्यानभ्युपगमात् एकेकस्यानेकाहार्य्यल प्रमाग भावात् ममुदायस्य चासिङ्केः। अतएव नैककारणतया- पीति निमित्तमन्तरेग तु समुदायव्यवहारेति प्रसङ्गः। ततीये न विवादः। नापि चतुर्थः सहि विचाननय माश्रित्य वा स्यात् हिचन्द्रादिवादिसम्वादाद्दा। आ्राद्येतु

"alkr'sphe ta'dw Libra

भाततस्वविवेक: ।

रूपादिषु कः पच्चपातः प्राप्तर्यक्रियास्थितेश्व न ह्विती- योऽपि। ते इकपादीनामिति चेव्नतेषां किन्तु तस्वैवेति किव्र स्यात् बाधकादिति चेव्न तावत् क्रमयोगपद्य विरोधी- रक्रारतविरोधो वा बाधकं निषिद्त्वात् क्षषिकपरमास- रुपद्रश्र्येगाक्रान्तेन्न। सम्बन्धाभावदति चेत् असम्बन्धस्तावद- स्तु कथं तद्त् प्रतवयतइति चेत् तेषान्तथोत्यादादिति पि- दारोडप तवैव यथा शरीरश्ेतनाविति। रूपादिभिरेव समस्तार्थक्रियासिद्वेः किन्तदिति रिक्तद्रव्यकत्पनर्येति चेत्र तावनाव गैव समस्तार्थक्रियासिड्वेः कि रुपादिकल्नये त्यस्यापि वाचाटवचसोऽवकाशप्रसङ्गात् प्रतोयमानत्वादिति चेत् तुल्यम् एतेनालीक विषयतापि निरस्ता। अेद- साधनं बाधकमिति चेत किन्तत् सहीपलसनियमदूत

खे त्यानुपलभ्भे पि शङ्गोपलभभात्। नासी शह्धः किन्तु मङ्ग दूव तैमिरिककेशवदिति चेतु अतोगुणवदिशेषः यत्तैमिरि- ककेगा: करतलपरामर्शप्रतिनियतार्थ क्रिययोरपायाव्रसन्- वन्तोति व्यवस्थापयति दह तु तत्अवेडिशम्रतामाचानु पलस्भादिति। व्यापकत्व।दिति चेत् वस्तुन, र्व्यापिरुपलभ्भ- योवा आद्ये न विप्रतिपत्ति: नच व्यापकानुपलब्धिमाव्रेय व्याप्यतदुपलब्धी निवर्त्तेते दहनानुपलब्धा धमतदुपलब्धेIः रषि निव्ृत्तिप्रसङ्गात्। तवापि वा किव्न परिकल्पयसि धूम- द्रवासौ न धम इति पावकवत्तानुपलब्धेरिति। तस्मात्र

पात्मनस्वविवेक: । ९२

व्यापकामुपलव्वेार्व्याम्यनिर्व्वात्त: किन्तु व्यापकनिव्ृत्तेः सा चातासिद्वेति वाययं तदेतत् तुन्यं प्रक्ृतेऽपि उपलब्धेस्त व्याप्ति- रिह्ैव भम्ना खत्यानुपलस्ैपि गङ्डोपलआदित्युक्रम्। स्यादेतत् पीतएवशङ्: उत्पन्द्वत्ि चेव पुरुषान्तरेय शेत- स्ेवोपलब्धेः। नाम्यसमएव.सहीपलवनियमी हेतुरनै कामनात्। अरभास्वरं रूप भाम्वनेया सह नियमेनोप- लभ्यते ततोभिवञ्जति देशाविक्कदर्दूत चेत्र भसिहे:

सभादिति चेत्तृन्य रूपाद्यनुपलभ्भेि तवतामुपलब्े:। तथापि न विपर्य्य: कदापीति चेत्तत्य नहि देहानुपलसे देह्ापलभ्भवह्देह्वानुपलभऽि देहस्योपलस। दर्शने प्रतिपत्तिनिष्पत्तिसामग्रोसाहित्वनियमेन सहोपल- भोना देशा विक्कदो वा म्यात् नियमेन विरुद्धवर्सा ध्यामद्वेदखति कोविरोध:। धर्मविरोधएव कोडतेतिचेतु

निषेधदूत्यादि। नोलमुस् नञ्जलतोत्यादो च व्यावत्तिभेदनिराकरसे पूखकएव न्यायोडनुमन्धेगः अनयोपाधिभेदात। अरभेदे च धर्ममधर्सिगटूरादूरतया ग्रहणे पटुपट नो कुतः। नच पुरुषभेदेन तथवान्यस्योत्यादः एकस्य हैकप्याभावात नचान्यान्यएवासी एकदेशतया तत्वेन प्रतिसन्धानात्। नच सा म्रान्ता मित्रदेशस्य तथाभृतस प्रत्यासीदृता-

१४

म्यनुपलव्भात। मंच निरालम्बएव तदुपलभ्ोव्टवतादि

युक्तम् अनुभवानां तह शोह्लेखाननुरोधात उन्खे बा सएवालम्बनप्रत्ययः तावन्मान्नानुबन्वित्वादवलम्बनव्यवहा- रस्य। नच देशोSस्वालख्बनं नतु वन्नादिरिति साम्पतम् अनुपलब्धविशेषतया देशदेशिनोरविशेषात। मचदवीयां- मोऽषि विशेषा: स्फरन्ेव नतु निश्चोयन्तदति युक्कम्। नद्वि योगविमलाव्जनधोतदृष्टेरन्यस्य ताराव्यूहगतयः प्रति- भान्तोति शक्य प्रतिपाद्यितुम्। अनिस्यानुपपत्तेश्व अनु- भूतोधयात्मा न निशीयतदूति हेतुर्वाच्यः। वासनानुद्धव- इति चेत् निःशेषविशेषवन्तं धर््ममगसुपलभ्य विदूरवर्तिन- स्तट खिल् सार गेडपि अनुभवव्यापा रानुसा विनिक्चयानुदयात। तथापि चानुभवकन्पनायां सर्व्व: मव्वंदा सव्वें जानाति नतु निव्चिनोतोति कित्र स्थात। आान्तिवशारत्ताद्दप- वीतविशेषनिश्चयेऽनुभृतविशेषानिश्चय दति चेव्न अनुभववै- परीत्यनिशयम्य स्वत्रानाश्वामप्रसङ्गात। यत्र च विप- रोतस्थाप्यनिश्नयस्तत्र का वार्त्ता यथा पराचीनैर्भगेर्वा चोनानां संयोगदिभागयोरिति। अस्त तर्हि नैरातम्यम अनुपलक्धरिति चेव्न "मर्वा- दृष्टस सन्देहात स्वादृष्टव्यभिचारतः" दृश्यत्वविशेषणाचै- वमिति चेत्र तदमिबः। परोपगममिद्ेरदषदति चेव्न सतन्त्रसाधनत्वात। यदि पर: सह सैव नैवमभ्य पगक्ेत

चाततरवविवेक: ।

नमं साधनमिद मूर्क्छेत यदि व परादृष्टिमवधय दश्यन्त- मभ्य पगच्के त एवमपि सभ्वेत नचैवं अक तस्य तदुप- हितरूपत्वादिति संचेप:। विस्तरस्वसन्तोच्चणिका इति व रूहनीय:। अथात्मसङ्वावे किम्पमाय प्रत्यक्षमेव तावत् अंहमिति विकत्स्य प्राथमन्नान्नसिडत्वात्। नच्तायमवस्तकः सन्दि- ग्ववस्तकोंवा अभाव्दत्वादप्रतिव्नेपाच्च नच लैङ्रिकः अ्रनमु- संहितलिङ्स्यापि सवप्रत्ययात्। नचस्मृतिरिय मननुभूते तदनुपपत्तः। अनादिवासना वशादनादिरयमवस्तु कोवि- कन्पदत्यपि म युत्त नीलादिविकस्पसाधारखात्। इह वामनामुपादायानाखासे प्रमाणान्तरेऽपि क: समाखासो यतो नीलादिविकत्पेषु समाशांसा स्यात्। तस्माद्वास- नामाचवादं विहायागन्तुकमप किञ्चित् कारणं वाच्य तच्वाप्तानाप्रशब्दी वा लिङ्गतदाभासौ वा प्रत्यच्चतदा- भामी वेति। तन यथा प्रथममध्यम प्रकाराभावाबी- लविकल्प सवरमं कल्पमालम्बते तथाहमिति विकल्पोऽपि तत्रायं प्रत्यक्षपृष्ठभावित्व साच्षादेव सवस्तकः तदाभासे तु मूलेऽस्य पारम्पर्य्यात् सवस्तुतेति। नच वाह्यप्रत्य- चनिवृत्तावेव निर्मूल्तत्वं बद्धिविकत्पस्यापि तथात्वप्रसङ्गात् तत्न सवसम्बेदनं मूलमिहापि मानसप्रत्यचमिति न कषि- द्विशेष: । अरीरादिवस्तुकी भविषतीति चेव्र निरुपा- षिथ रोरे न्ट्रिय ब द्वितत्स मुदायालम्बनत्वेडति प्रसङ्गात्। खस-

Uttarpar *stkrishna Publio Libren

यातसस्वविवेक:।

व्न्धियरोरादावयं स्यादिति वाय्य तत कः खोयदति वचनौयम्। अनन्यत्व स्वत्व सर्वभावाना तथा च यदा तनैव तदनुभवते तदा प्रन्वेतु: प्रत्येतव्यादव्यतिरेकादह्- मिति स्यात्। अतएव घटादयोन कदाचिदनन्यानुभ- वितका इति न कदाय्यहमासरदमिति चेत् एवन्सहिं त्वव्पतेऽप्यहं प्रत्ययः भरौरादावारोपरुपएव ततः प्रत्येतु रन्यत्वात् बद्धौ मुख्यएवेति चेत्र तस्या: क्रियालवेनान्- भूयमानाया भिन्नस्य कर्त्तुरहं क्विनद्ोतिवदहं जानामी- त्यनुभवास् नोलादिप्रत्येतव्याकारवत् प्रतिपत्राकारोडपि। प्रतिपत्तेरेवायमाता तथा भासत इूति चेत् तार्ह् प्रत्येर-

द्वितम्। अस्त म्वोपादानमावमति चेव तत्प्रतिभासने तदाकारस्यापि प्रतिभासप्रसङ्गात् आ्रकारमन्तरेणकारि- पोडनव भासात् प्रद्ृत्तिसन्तानान्योबडिसन्तान: प्रतिपत्ता वसं तमालरयावम्जानमाचत्मपद्ति चेत्। ब्रस्तु तर्िं प्रषृत्तिविव्ञानोपादानमनादि निधनः प्रतिपत्ता स किं सन्तन्यमानव्ञानरूप: तद्विपरीतोवा इति पिन्तावशिष्यते निःशेषिता चासी प्रागिति।

कः पुमरत् न्यायः प्रतिसन्धानं तथ्यमिदमित्यसिद्दमत प्यक्च विरुड्म् परवभिष्टमनैकान्तिकमिति चेव हेत्वर्धानवबो धात् नहि प्रत्यभिन्नानामाच्रमच विबच्ितं तत् किं कार्यय

गालम चविवेक: ।

कारणयोरेकसन्तान प्रतिनियमः । सोऽपि विरुददति चेतु एवोडपि न विवचितो नः। वस्तहिं पूर्धापरधि- यामिक कळ कतया विनिशयः। एषोऽपि तासामुपादा- नोपा देवभावेनाप्य पपद्यतप्ृति चेत्र स्वेर्य्यस्थितो तदभावात् चचिकत्वेऽपि नकनातोयतवे नसति तदुत्पत्तिरेवोपादानो- पादेयभावः गिथ्याचार्य्यधियामपि तथाभावप्रसङ्गात्। भेदाग्रहे सतोति चेव पव्यतेऽरपि तदभावात्। शरोर- भेदाग हस्तावदस्तोति चेव भिवजन ज्ानाव्यासे: अ्नु- पलव्धपिट केवापि बालेनातिप्रसङ्गात्। घटकपाल चण- योरतथाभावप्रसङ्गाच्। एकाधारतया नियमदति चेव तस्य वास्तवस्य वषिकत्वयचेपि विषमसमयानां चचानाम- भावात् काव्पनिकस्य त्वतिप्रसख्कत्वात् शरोरबद्येरपि समानदेशताभिमानात्। एतेनाभ्ान्तसमतकावसाय: प्रछ् तिविक्रिये ततो हेतुफलस्योपादानोपादेयलचयमिति निर- स्तम्। काष्ठस्य तु प्रक्ृतेविक्कतिरङ्गारद्ति कुतोनिचितं भबता यावता वङ्क रेवायं विकार: किव्न स्वात्। वज्किसम्बन्धि- काष्ठादेव तदुत्पस्ते रिति चेव्न काष्ठसम्बन्धेन वड्करेव तदुत्पत्तिरित्यपि किन्र कलपोत। पा्षिवं पार्थिवोपा- दानमिति निवयादिति चेतु कृतएतत् खभागेव्वलचमेष- तथा दर्भनादिति चेत् एतदपि कुतः प्रभ्नान्तसमतेकाव- सायादिति चेत्। अरथ केयं समता नाम यदि सालातं ()

चात्तच्नविषे:।

सादेश्य वा तत् प्राडिरस्तम् एकसन्तानत्वस् स्तदपि तदुत्पत्तिमात्रश्वेत निमित्तनेमित्तिकयोरपि तथाभाव- प्रसङ्ग:। उपादानोपादेयभावयेत् कथं तेनैव तघ्ाव- स्थाप्येत तजन्नानेषु तत्प्रतिसन्धानमेवोपादानोपादेय लक्षण मिति चेव आत्माययप्रसङ्गात्। तद्योग्यतेति चेत् सैव केति चिन्त्य भत्ञिविभेषद्वति चेत् स तावब्र प्रतिचपनियतः यथा हि तेन ततकर्त्तव्यं तथा तादृयापि तत् कर्त्तव्य- मित्यपि नियमएव अन्यथा तेन तत् ऊ्वतमित्यपि न निसी- येत चस्य दुरुन्नेयलवात। तथा च निरीहं जगव्ायेत आकस्मिकञ् कार्य्यन्य ताटृभत्वमापद्येत तथा च न निय- मउपपद्यते नापि प्रतिसन्ताननियती विशेषाभावात् अस्तु वैजात्यमिति चेव्न अनुपलव्धिबाधितत्वात् नहि भिष्याचार्य नीलधियोमंतियापि जातिक्ृतं विभेषसुपलभामहे। अ्रट्ट- शयत्वाद्यमदोषद्ूति चेम दश्यसमवायिन्याजाते रहश्यत्वानु- पपत्तेः उपपत्ती वा धूमादावषि अवकाशप्रसङ्गात्। तथा- चावान्तरधूमएव वङ्क: कार्य्य: स्यात् इति शङ्ाकलाङ्गत- लवात्। नच ध्रूमसामान्यमग्निङ्कमयेत् एवमेतदाद्यस्येव- तर्थाभावादिति चेव्र तवापि घड्ायास्तदवस्त्वात्। त- समात् कारगस्य वेजात्ये प्रमाणसिद्ध कार्य्यस्य सौसादृश्य- प्यवान्तर जातिभेद: कस्पाते हेतुवैनात्वस्य फलवैजात्यं प्रति प्रयोजकत्वात् भप्रयोजकत्वे तस्याकत्तिकत्वप्रसङ्गात्। कारणसाजात्येऽपि कार्यस्य बैजात्यं सहकारिवैजात्ये पर्य्यव-

सात्तस्वविवेक:।

स्यसोति युत्तमुत्पश्यामः । ब्न्वथा प्रक्वते परलोकोडपि न सिद्दिात् अचेतनोपादानकमपि ज्वानमवान्तरजातीयं स्थात्

विश्विदेव निमित्त भविष्यतीति शङ्गायाः समुत्यापयितु शृक्यत्वादिति। श्रस्त तहिं सहकारिभेदावियमदति चेत् सएवैक: क्न्तेति गोयते अथैकएव कर्त्ता नतु ताटक् सहकारिपरम्परेति कुतोविशेषादिति चेत्र तत्वार्वकत्वं भिव्रकळ केभ्यो व्यावत्तते नतु ताटक सहकारित्वमित्यतोविशेषात्। कुताच्चदेवमपि स्यारदिति चेवनु सएव विशेषसिबयते नच तत्खभावतवं वा तज्जातोयत्व वा तक्षहकारित्व वा ताटकूसहकारित्वं वेत्य- तोनातिरिचते। तन्र प्रथमोऽसन्वी द्वितौयोऽतिप्रसञ्न्र- कः। चतुर्थे नियामकाभावः ततीयएव परिशिष्यते गत्य- न्तराभावादिति। अथवा सम्भवर्द्धाप नायमुपाधि: तच तावन्मावस्यानिबन्धनत्वात्। तथाहि सर्वज्ः सप्रत्ययानेकक- न्ट कतया प्रतिसन्वत्तन वां आद्ये तत्प्रतिसन्धानादेव प्रतिसन्धातुरेकत्वं सिद्ध न्ानाव्वेदश्व धियामस्थर्यस्य सरवैरव प्रतोते: प्रतिसन्धातु: चषिकतायाः सर्वन्ननाम्यनाकलनात्। शथ न प्रतिसन्धत्ते न ताह कार्य्य कारणभावमाचनिबन्धनं प्रतिसन्धानम्। नह्यस्ति सभवो वदन्वयेऽपि यस्यानन्वय स्तत्तावन्मात्वनिबन्धनमिति प्रतिसन्वत्तेन सत्यं तत्प्रतिस- -

वानमतोन तावन्ावानेककर्तसिद्धिरिति चेत् तत किं

१०. बालत चविदेक:।

सर्वभ्स्थापि विपर्य्यः। पाहार्थ्योन दोषावइति चेत निबन्धनाभेदेषि वाधमय आहार्य्याऽन्यस्तु खरसवाहीति

भेदस्यासर्व सैरषि दर्शनात्। विषया एव भिख्नाः प्रति- भान्ति न बुदयदृति चेत्र पासामपि भेदनिषयात् विषय- भेदाप्रथनेऽपि मानाभ्यासदर्भनात्। यदि व भेदवरम्ेपि बुद्धि मात्रेय तद्ग्रहोडमेदारोप उपयुव्यते। पार्थिवतया पचात् काठ काछादफार स्तोभस्म्राप्यभेदेन प्रतिसन्धी- येत नचैवम्। स्वादेतदालयभेदाग्रहात् प्रतिसन्धानमिति चेवर सह- हमास्दं प्रष्ृत्तिसन्तानादन्यएव वा स्यान्तदन्तःपातिका- दाचितकानेकाहं प्रत्ययकपोवा। न तावदाद्: नह्यक्षम- इमिकयामिथः सतन्त्र मन्तानद्दयमनुभूयते सत्यपप वा परस्परमनुपादानोपादेयखभावाब्र परस्पर प्रत्याकलितार्था- नुसन्धानबन्ध: तथात्वे वा चैत्रमैनरादिव्वषि प्रसङ्गः उभयो- वैभयोपादानत्वे एकमप्यनेकाच्यमिति किमपरादमवर्याध संयोगादिभिः । न चालयविभ्ञानोपात्त प्रष्टत्तिविज्ञानं न किच्निदुपादत्तइति युक्न तथालवे निमिस्ततामपि न याया- दुपादानत्वव्याप्तत्वात्निमित्तताया: अन्यया निमित्ततामाच भुपगम्य कस्व निह्टत्तो सर्व सन्तानोच्केदः अरविभेषात्। शमिति सुवतवरमचतणानामकिश्चित करणे पत्तिविद्तेर- सत्वप्रसङ्गः । तथा च तत्पूर्वधगानामपोत्यनेन विपर्य्याये-

पात्तर्च्चाववेक:। १०१

पाकिज्चित्करं जगदापद्येतेति साधुकार्य्यकार प्भावः प्रति सन्वाननिबन्धनसमन्वितः स्वात्। तस्मादन्यदेव निमित्त

.6 प्रष्ृत्तिस्व प्रसज्येत एवञ्.।

मिथो न प्रतिसर्धधास सङ्गरेऽनेकसंतितिरिति संग्रहः। नापि द्वितीयः तस्यापि भेदाग्रहः स्वरूपती वा स्थात् विषयतो वा स्यात्। आद्ेहि पूर्वाहमिति प्रत्ययमाचाड्दा प्रहृत्तिव्वानेभ्योऽपि बा न तावदाद्य: शहमित्यभ्नासिषम् त्- इमिति जानामि पहमिति जास्यामौति चैकात्थोलनेखस्य भेदनिशयमन्तवेणामुपपत्तः . कर्थादुपपत्तौ तदर्थस्वैव प्रतिसन्धिरचितो न प्रवृत्तिविज्ञानार्थानामपि। नच ते- भ्योऽपि भेदाग्रहदूति चोक्नमेव। नापि विषयतः सह्ि स्वा- कारो वा वस्तवन्तरं वा अलौकं वेति। नाद्यीदूषिनतात् न द्वितीयः खयमभ्य पममात् योऽभ्य पगच्केत् सोऽपि विरु- चधमाध्यासान्वेदमिक्केत् तन्रिष्वत्तौ च तस् निवृत्तिम्। न ततोयः अहमिति विकल्पस्य सवस्तुकतायाः प्रागेव प्रतिपा- दनात् अवस्तुकत्वेऽपि न तब प्रक्ृतीपयोगिभेदाग्रहसन्वः सदसदारीपितसत्वा रोपितासत्वव्याधकरणव्यपदेश्यभेदेन षड विधस्यापि भेदस्याग्रह्ी अभेदारोपोपयिकतया न तन सभवतीत्युत्तत्वादिति। अथवा दद्दातुभवः कालान्तरया- विनीं समतिं जनयेत् तव्जनितो वा संस्कार: सोडप्यतोन्द्रियः

१०२ भाततस्वविषेक:।

प्रत्यच्चसिदोवा अतोन्द्रियोऽपि तावत् कालावस्थायो सन्तन्य- मानो वा अध्यचसिद्दापि तदुत्तरबुडिधारारूपः तदन्या वा तद्विशेषो वा विशेषोऽय्यनुभवमभवत्वमात्रं वा ब्नुभवित्स- न्तानवजात्यं वेति। तत्र न प्रथमः । अनुत्पव्नानन्वयध्वस्त- यो रविशेषात् नापि दश्सोऽन्यः तस्यानुपलन्धिवाधितलवात् नाप्यनुभवप्रभवत्वमात्रं विशेष: नाि कर्माकरकरोपनीतमेव वोजं चितिमासावयाछुरं कुरुते नतु प्रमाद पतितं तथा

वनुभवेनैव वेति न कषिदिशेषः । एवज्वाननुभूतेऽपि स्मर- राप्रसङ्को नवानुभूतेऽपोति । शालिप्रभवष्य वौजस्य शालित प्रतिसन्धानवब्रियम इ्तिचेन्न चीरजम्ब रसपायिनीलधवल- कनरवजनितविपरौतपा रावत वदनियमदर्भनेन तस्याप्रयी जकत्वात् वैजात्यन्तु विशेषीभवेत् यथा चौरावसेकादस्तत्वं परिषृत्य माधुर्ष्यमुपादायानुवत्तमानामलको कालान्तरेऽि माधुर्य्यमुन्ोलयति लाचारसावसेकाद्वा धर्वालमानमपहाय रक्षतामुपादायानुवत्त मानं कार्पासवोजं कुसुमेषु रक्रबाम्। नचैवं प्रक्वतेऽपि जवाकुसुमाद्युपधानसविधानेपि तद्ूपताम नादायधवलिमानमेव सन्तन्वानस्य स्फटिक स्येव ज्ानस्य विष- योपरागमपगमय्य चिद्रूपतामातेपामुष्ृत्ते: सर्व्वाकारत्वमेव सर्व्वम्ञानानां किन्तु कवविदाकार: पटु रन्े त्वपटवद्गति तु सदर्भनत्रभावतो विरुद्धधर्षाध्यासादपिन भीः। नहि सएव पटुरपटुसेति सन्भवति नच खसम्बिदिति रूपस्या-

चालतच्विवेक। १०२ पाटवार्थ पश्यामः। निराकारपचेपि यावानर्धोबस- विषयः तार्वतत स्फटैव सा। यत तु अस्फुटा नासौ तदि षयः तथात्वे वा विषयेतरव्यवखथा न स्वात् सांभे त्वयुक्त मेतदिति दर्शितं प्राक तम्मादतीन्ट्रियः संस्कार: परि प्रिथ्यते। सच न सन्तन्यंमान स्तचेव स्मुत्यादिप्रसक्क प्रह्- ततिसन्ताने फलानवकाशप्रसंभ्गात् अन्यत्र संस्कारेणान्यच फलेSतिमसङ्गात् परम्परयैकोपादानतानियमे संस्कारान्तर सन्तानेऽपि स्मृतिप्रसङ्गात्। तम्मरात् खोपादानएवस्मृतिं करोतौति गत्वन्तराभावादापाततितमप्य पेयमेव। तथाच स्मृतेः कालान्तरसम्बन्धात् संस्कारतदुपादानयोः स्वैर्यम- यत्रसिबमधच्ब नोयक्षेति। एतेन धर्माधर्मालक्षमोऽपि संस्कारो व्याख्यातः तथाच खोयः संस्कार: कचित् सन्ताने आहित: स तत् व फलदानयोग्यो नान्यच व्यादिनिरस्तम् अतिरित्ञसंस्कारपचे हेतोव्यंधिकरणत्वात् विशेष लक्षणस्य च सरूपासिउत्वात् अ्रविभिष्टोत्तरकार्य्यप्रवाहमावस्य च विरुदत्वादिति। नचातोन्द्रियोऽपि संस्कार: सोगतनये सब्वति तस्य

सन्तानान्तरतवेन ज्ानस्वापि पारोच्य तदन्त:पातिनः स्मृतिसुखादेरपि तथाभावप्रसङ्गादिति तदिदमुनरूपं प्रति- सन्धानं निमित्तवत्तया व्याप मनिमित्तकत्वे नियमानुषपत्ते स््ानेककर्ट कत्वे नास्तोति व्यापकानुपलब्धरा विपचा-

१०४ चात्तसविदेक: । विवस मानं तत् निमित्तवत्येककळ कतवे विश्वाम्यतीति प्रतिबर्ध्धासदिः। एवं सति चान्वयेषि नत्तकोमतरलता- चेपादो द्रष्टव्य: सैव हि खूलता तएव वा परमाषवः प्रति- सन्ोयमाना माश्जाननिमित्तत्वेनावस्थिता । विरुद्धधर्नावि- रड्िविषयत्वेन तु विभेषणीयमत्र प्रतिसन्धानमन्यथा यएव वालस्वया दष्टः सएव युवा मया दृश्यतदत्यनेनाने- कान्सात्। नमु सिदमिद विशेषणं देइस्यैव चेतनत्वात् मैवं देहत्वभूतत्वमूस्तत्वरुपादिमत्त्वा दिभ्यः नच भतानां समु- दायप्य्यवसितं चैतन्यं प्रतिदिनं तस्यान्यले पूर्व्वपूर्व्वानुभूत- स्यास्मररण प्रसङ्गात्त्य। नच प्रकापय्य वसितं करचरषाद्यव- यवविगमे तदनुभूतस्या सरगप्रसङ्गात् देहस्याचेतनत्वे बा- लस्य प्रथममप्रव्ृत्तिप्रसङ्गाय् इच्काद्वेषावन्तरेग प्रयत्तानुप- पत्तेः दृष्टाभ्युपायताप्रतिसन्धानं विना चेच्छानुपपत्तः। इह जनमन्यननुभूनस्य प्रतिबन्ध स्यास्पृती प्रतिसन्धाना योगात् जन्मान्तरानुभूते चानुभवितरि भम्मसाङूते श्रन्येन समरण योगात् बनुभवादीनां प्रवृत्यन्तानाख्व कार्ययकारसभावस्य दूहैव जन्मनि निव्चितत्वान् तथाच तदभावे तदभावस्य सुल- भत्वात् अन्यथा सवस्वप्रसङ्गा। अतएव नेन्द्रियाखि चेतयन्ते दर्भनस्पर्शनाभ्या मेकाथग्रहणाच्न। नच मनस्तथा तस्य

अनादिव्वासी वौतरागजन्मादर्भनात् अनन्तव सतोऽनादि- त्वात् द्रव्यञ्त समवायिकारणत्वात् विभुध नित्यद्रव्यत्व

भाततखबिवेक:। सत्यमूसतं त्वान् श्रमूत्तव निष्कियत्वात् निष्कियस नित्व द्रव्यत्वे सत्यम्पदादिप्रत्यचत्वात् प्रत्यचधर््ा्त्यलास। तर्का- साब भवन्ति आदिससे प्रथमप्रषृत्यनपपत्तो सव्वदैवा- प्रष्टत्तिप्रसङ्ग। सान्तनुपत्तिम्रसङः। व्यत्वे निर्गुगत्वप्रसङ्कः अविभुत्वेदहनपवनादे: क्रियानुपपत्ति- प्रसङ्ग:। भ्रद्व्त्वे निर्गुषत्व ग्रसङ्गः भ्रविभुत्वे दहनपवनादेः क्रिया नुपपत्तिप्रसङ्गः। नच संयुत्तासंयोगात् तदुर्त्पात्तः साचात् क्रियाहारकस्य तस्वाभावात् अतथाभूतस्य तबेतुलेऽतिप्र- झात्। मूत्त ते नित्यस्यास्मरदादिप त्यवधर्ानाधारत्प्रसङ्ग. विशेषगुणवतवारक्कत्वप्रसङ्ग: सक्रियत्वे मूतंत्व प्रसङ्ग इति पास्त्ार्थसंगह्ः। असुरेवासी विभ्ानासमवायिकारण संयोगाधारत्वात् मनोवत् भणोयांसमणोरपीति वार्धाव- रोधाविति कवित् तदयुक्कम् आ्रत्मन्यविभी मनसोऽणुत्वा- सिद्धे: तत् योगकरमादेव क्रियाक्रमोपपत्तेः आगमस्त मह- तने पि महौयांसमिति प्रथमपद मपहाय उपन्यस्तस्तद्षलमनेन। स्वादेतत् सिद्ोऽप्ययमीदैशो हेयएव श्रम्मदर्भी द्वि तदुष कारिसि रज्यते तदपकारियास डेषटि रागदेषो मूलं संसा- रस्य यस्तुन तं पश्येत् नासौ तदुपकारापकारियमपि ततो न रव्ये त न द्विव्यात् न संसरेदिति जाङ्गलिकेन नेर्विव्य- वन्म्र सुनमापि नैरावमव भावनीर्यमति चेव पभाव- दर्भिनो मुमुच्ततवव्याघातात्। नह्यातानमप्रति सन्धाय क वन दुःखं दातुमिक्के त् सुखं वासम्। यमा स्वर्गापवर्ग-

१०२ पममत जविवेश: ।

फलभागिना भवितव्यमित्यभिप्रायस्य यावदभियोगमनुष्टत्तः अननुष्टस्तावभियोगनिव्टत्तो फलासिद्वे:। दयश् नैराव्ा- दृष्टिर्नास्तिक्ं द्रढयेत् तत् प्रवलविषयतृष्णासंपुतमननुसरन्तं प्रसुवोत। नचेदेवं कुतो यावज्जीवेत् सुखं जोवेदित्यादयो निःशङ्गप्रलापाः। यत्त क्मुपकारिषि रज्येदपकारिि द्विष्यादिति तदेषमेतत् योहि मोचमुपकारं मनुते स तद्देती रक्स्तमुपाददान स्तत्परिपन्विनं द्वेषादलं प्रत्ययाद्दा परिहर रव समोह्हितं समासादयेवतु विपर्य्यात् यख भोगं सोऽपि तथेत्यनुकूलमेव प्रतिकूलत्वेन ग्होतं मन्देः। अन्यता्यनु रज्येदन्यन्ाषि दविषादिति तु न हष्ट गोवैद्यकेऽपीति । तथापि दुःख हेतुत्वादिन्द्रियादिवद्सी होयतामिति चेत् यादृशो दुःखहेतु स्तादृभो हेयएव सोपाधित्व तथा निरु- पाधिरपि होयतामिति चेत् अभक्यत्वाव्रिष्पयोजनकत्वाच्च। नहि तस्य हानं विनाशो नित्यत्वात् नापि विप्रयोगोव्याप- कत्वात् नाम्यप्रतिपत्ति: यथा यथा तदर्य यत स्तथा प्रति- पत्ते: प्रत्यापत्तेः उपेच्यत दति चेत् क्वतैवेतावन्त काल मुपेच्षा तथापि तज जानासिद्ध : निष्प योजनञ्ज तत्। सी- पाधेहि विनाशो दुःखहानाय निरुपाधेस्त किमर्थम्। पनः सोपाधिशङ्गयेति चेन्न वौजाभावात् कुतः पुनरुपादेयः। तथा सति भावनाक्रमेण निःत्रयस सिद्ध: किमस्योपादानं विवेक: कुत अनामनः शरोरादेः किं पुनरत्र प्रमाणं न्याय आम्रावस शरीरमेव हि तावभर्प्ाभिषित्ामनात्मानं मन्य-

१०0

मानस्य तटुपादाय तदनुकूलनेसोकाविषया तष्ा विजनते तथा च तत् प्रतिकूलविषये छैषः। नचतत् केवलावद- र्शिंन: स्भवति निरुपाधे: पुववित्तलोभाभावात् तैरनुप- कार्य्यत्वास् केदकेमदाहभोषाद्यनुपपत्तः विधिनिषेधानधि- काराच जन्मजातिवयोवित्तसंस्काराद्यपग्रहेण ततः प्रवृत्तः ततोनावन्यावय्रहोनिदानं संस्कारस्य मिथ्यान्ञानस्व तत्त्व- न्ानाबरिवसते तञ्व त्वगमननादि क्रमेणोत्वद्यते कारण- निवृटत्तो च कार्य न जायते उत्पवस धर्षाधर्प्रचयोभोगेन चोयते इति न्यायार्थसारसंचेप:। आ्रम्तायसारसंचेपस्तु भ्र- परोरं वावसन्तम् इत्यादि। तदप्रामाएं प्रपश्चमिष्यात्वसि- द्वान्तभेद तत्वोपदेभपीनः पुन्येष्मृतव्याघातपुनवत्षदोषेभ्यः दूति चेव्र सतात्पर्व्यकत्वात् निष्यपश्ठ आरत्मा भ्ेयोमुसुन्तु- भिरिति तात्पर्य्य प्रपञ्न मिथ्यात्वव्वतीनां आव्मनएवैकस्य म्ानमपवर्गसाधनमिति अद्दैत न्ा तौनां दुरूहोऽयमिति

आलैवोपादेय इत्याकन्ुतीनांम् गारुड़वदनुष्ठाने तात्पर्य

नेयम्। अन्यथा "जैमिनियदि वेदनः कपिलोनेति का प्रमा। उभी च यदि वेदचौ व्याख्याभेदस्त किं अ्वतः"। प्रामास्न्तु तस्य कुतदूति चेव प्मोत्त्वात् तदसिइ्मिति चेम्न विश्वस्य कततरनुमानसिदत्वात्। विवादाध्यासित- करळकं सकर्तकं कार्यय लात् इति विशेषविरुद्योऽयं हेतुरिति

बाकनचविवेय: ।

क्ेम विरोधिविभेषाप्रतोतो विरोधस म्रत्येतुमशकात्वात् तत्प्रतोतो वा सहोपलव्ननियमेन विरोधस्य बाधितत्वात् सम्वधैवाप्रतोतस्यापि न्यायगोचरत्वमपि कथमिति चेव स्वार्थानुमानसिदत्वात्। ततोऽपि कथं सिध्यतीति चेत् अप्रतोतप्रत्यायकं प्रमायं मलप्रतीतन विरोध: भक्वनिखय- हत्यतोविशेषात्। का पुनरत्रानुमानस्वैवं भूतप्रत्यायने शतिरिति चेत् आकाङ्गानुपपत्तिनियमभैदेन निविध: सम्बन्धः तव्राकाङानियमाभ्यामन्वयो अनुपपत्तिनियमाभ्यां व्यतिरेकौति विभाग: । अ्स्त ताईि सत्प्रतिपचलं शरोरा जन्यत्वादिति चेव्र असमर्थविशेषणत्वेनासिडभेदस्यातुत्यबल- खात्। असिद्धिपरिद्वारेय विशेषयं समयमिति चेव्र एकामसिचिं परिहरतोद्वितीयापत्: ब्न्वया विवादाध्या- सितं नादष्टद्ेतुकं धरोराजन्धत्वादित्यनेमापि जन्यत्वस्व सत्प्रतिपचप्रसङ्गात्। तर्हि तर्कापरिर्शाद्रस्त शरीरनि- वत्तो बव्िनिष्टत्त:। बुद्धिनित्यत्वे शरोरानुपयोगात् प्रयत् मित्यतारयां म्ाने्ानुपयोगादिति चेव प्रयलस्य हिधर्षक- त्वात् सहिम्ानकाय्यों प्ानेकविषयकस कट तं तत्र कार्य- त्वनिष्टत्तो कारवतया ज्ञानं माप्रेचिष्ट विषयार्धन्तु तद्पेचा केन वा्य्वेत। नच तस्य स्वरूपेय विषयप्रवगत्व म्रानत्व- प्रसङ्गात्। अ्रयमेव हि ज्ञानात् प्रयवस्य भेदो यदयमर्शा- प्रवपदति। मच निविषयएदास्विति वाच्यम् प्रकारच- त्वमसङ्गात्। तथा च सोम्येका वयं सिदरत् मासैत्सो- दिति चेव्र तत्र साधनस्य निहाषतवात् दोषे वा सएव बाघ:

चातातत्वविवेकः । १०८

सर्वविषयत्वात्तस्य किं विषयनियमार्थेन ज्ानेनेति चेत् तस्य सरूपेणार्थप्रवणत्वाभावात् भावेवा भ्ानत्वप्रसङ्गा- दित्युक्म्। जीवनपूर्वप्रयत्नवद्विषय व्यवस्था भविष्वतीति चेव्र तस्य जात्यन्तरत्वात् एकजातीयते तस्यापीक्ापूर्वक- त्वप्रसङ्गात्। इच्छाया वा तत्कारणलं न स्यात् तामन्तरे- सापि तज्जातीयस्योत्पत्ते:। तम्मात् छतिजातौयस्य जाने- छाभ्यामेव विषयव्यवस्था सच साधयितुमिष्टदवति। ता- किकगवंवाइस्वाह ननु सपक्षविपच्तयोह मनादर्शनमावसर पतशः प्रवृत्तावपि व्यभिचारोपलभात्तल्वचणस्यानुपलव्व्य भिचारस्यापि तथाभावसभभावनाक्रान्तत्वाल्लच्णन्तरं प्रति- वधवस्य वक्षमुचितम्। तत्र उपाधिविरही वा स्थात् तदुत्प- च्तिर्वा विपन्तबाधकं वेति संचेप:। तत न प्रथम: भदटश्यो- पाध्यभावनिस्ये अभ्युपायाभावात् दृश्येनेवोपाधिना भवि- तव्यमिति नियमानुपपत्तेः । नापि द्वितीयः साह्न्वयव्य- तिरेकाभ्यां निश्चौयेत। तौष दृशशरीरवच्चेतननिष्ठौ वा

न प्रथम: विटपादौ व्यभिचारात् प्रक्वतासिदेख। न हि- तोय: घटादिकार्थ्यव्यतिरेकसमये तत्प्रयोजक कुलालादि- व्यतिरेकवद्दृश्य चेतन मात्रघ्यतिरे कस्य निख्ेतुमभक्ाबात्। नहि कुलालादिद्टश्यव्यतिरेके तस्यावश्ं व्यतिरेकोविटपा- दावपि तथाभावप्रसङ्गात्। तर्हिं सन्तानानां तवानुमान मपि कथं कुशकारव्यतिरेके दश्यादृश्यसाधारणचिवात्र- ( १० )

११० चात्मतस्वविवेक: ।

व्यतिरेकासिद्विवत् चित्तव्यतिरेकेऽपि कम्पं प्रतिचिन्मान्- व्यतिरेकासिद्वेरिति चेन्न वादान्तरत्वात् यदापि तत्प्रस्ताव: तद़ापि सवदेहे खपरसान्तानसाधारण चिन्माताविनिर्भाग- वत्तिदृशदेहमावस्यव प्रत्यच्ानुपलभ्भा्भ्यां कम्पं प्रतिकार- गरत्वप्रतोते: परचित्तस्यापि कारणत्वं प्रतीयतदूति। नापि ततीयः विपचे बाधकाभावात् देशकालनियमादीनां खवका- रगायत्त सविधिना कादाचित्केन प्रतिनियतशक्तिना क रसेनाचेतनेनाप्युपपत्तेरिति उत्तानोल्वपितमेतत् कल्पचय- स्याप्यपपत्तेः। तथाहि चत्ारोहि जर्गात भावाभवन्ति विरोधी वहिर्ष्टनिः सहवृत्तिरन्तव्वत्तिक्वेति ननु पञ्चमः प्रकार: शक्तितुमपि शक्य: विरोधाविरोधयोः साहित्यासा- हित्ययोराधिक्यानाधिक्यो: परस्रनिषेधरुपत्वात् ।् त दयमत्र सापाधितन शङ्गनीयम् अकार्य्य स्वैवाकार्य्यस्यापि वा सकत कत्वप्रसङ्गात। नचदमिष्टम् अकार्य्यस्य कारक- वस्तामाचेय सहज विरोधे कारकविशेषस्य कर्सरनवका- शात्। नापि ततीय: तुत्ययोग चेमयोरविशेषात् व्यभि- चारभङ्गानाधायकत्वाच्च। चतुर्थस्त स्यात् सोडपि न भरी- रान्तर्भू तव्ृत्ति: चेष्टमानभरीरच्ेतुकस्यापि कस्यचिद्चेतन- पवेकत्वप्रस्वात्। नचेदमिष्टं चेष्टाचेतनमोरबिनाभाव भ- 5परसक्गात्। नापि सहष्तत्ति: देहस्यानुपाधितवे तस्थानुपा- धित्वात् तयोस्त ल्वयोगक्नेमत्वात् अतधाभावे सहष्ृत्तिनि- यमानुपपत्तः। शरोरस्थ च नोपाधित्वं कर्तरव्यापकतवात

चात्मत्वविषेक: ।

सत्कार्थ्यत्वस्थोपाधेविद्यमानलवात्। नाप्यायतनतया तथा- भावी भोगोपाधित्वात्। माप्यपकरणप्रापकतया साक्षात् प्रयत्नानव्िष्ठेयता उपाधित्वात् अन्यथापि तत्पाप्तेरिति। नाय्यधिकव्टत्ति: शरीरविनाक्कतस्य कत्तः खयमनभ्युपग- मास्। भस्त पाचिकोऽभ्यपगम: तेन न कार्यलमाचात कर्त- मत्वसिद्ि: शङ्वितोपाधित्वात्। नचोपाधेरेव तव्सिद्वि: तस्य स्वयं सन्दिग्धासिडत्वादिति चेत् उभयथाम्यगरीरिकर्त व्य- वस्थितिनियमात्। किन्तु कथच्तिदुपाधिमादाय स व्यव तिष्ठतां यद्ा कार्य्यत्वमवेति मन्देहः परिशिष्यते गन्यन्तरा- भावात् सोऽपि निवार्य्यते। म तावहन व्यतिरेकेशानित्य- न्ञानसभभवः तयो: कार्य्यकाररभावंनिच्यात् ततो नित्यभ्भ- वेत् त्तः सवविषयञ् निवतविषयताया अनित्यलेन व्याप- नात् विषयनियमस्य सामग्रीशत्तिसमवधामाघीमतया नि- त्यात्तस्या: स्वव्याप्यमुपादाय.निवर्त्तमानावा अनित्ये वि- यामात् सर्वगोचरे च साने सिद्ध चिकोषप्रयत्नयोरि तथाभावः तदेकविषयत्वात्तयोः। तथा च कच्िदुपाधिमा- दायाशरीरपर्वकमपि किञ्विदव कार्य्य कर्तपर्वकं भविष्- तोति पङ्गापिशाच्या: कावकाशः। एवमन्यचाय्यमया दिशो- पाधिभङ्गा निराकरणोयेति निरुपाधिस स्बन्वसिद्धिः। विष- सवावे च. साधनप्रमुक्तसाध्यसद्वावसिडो साध्याभावप्रयुत्त- साधना भावलक्षणस्य व्यतिरेकस्यापि सिधेने तदर्थम् पृथ-

११२ सात्मतर्वविषेका।

गपेक्षेति। द्वितोयेऽपि श्रवणसम्पुटमवधाय कलकलस्यन्य- ताम्। तथाहि दण्डादिषूदासीनेषु दृश्योऽदृश्योवा कारक- व्यापासविनिर्भागव्टत्तिव तनी निवृत्तो न वैति त्वमेव प्र- ष्टव्यः। नचेत् कुतः कारणाद्यदासते निष्टत्तश्ेत् कथमट्टश्य व्यतिरेक संशयः तथापि दृश्यास्यन्वयः ताद्टमस्य व्यतिरेकोऽ- म्युपयुज्यत द्ति चेत् कोडत विप्रतिपद्यते कारकप्रयोग्लुरुभय- वाषि तुख्यत्वात्। देही ताटशद्ति चेत् कोऽस्यार्थः किं देह् द्वारैव कारकाणि प्रयुङ्त चेतनः आ्रहो देहं प्रजुष्नान- एवेति। न पूर्व्वः देहस्यापि कारकतया देहान्तरप्रयोज्य तायामनवस्थापातात्। न द्वितीयः विषभकलचालनादौ व्यभिचारात्। देहं धारयन्तति चेत् सोऽयं देहीघार्य: किं कारकतया तत्कार कान्तर प्रयोगायम् अ्रथ स्वकर्ममोपा- त्ततामात्रेय। प्रथमे न विवाद: देहस्य कचित् कार्य्यंकार- एतयाधिष्ठाननियमात् यत्रापि न तत्कारकं तव्रापि तद विष्ठेयमिति तु कशे तनोऽभिद्दध्यात्। द्वितीयेऽपि यः सा- वादधिष्ठातुमशक्तः स साचादधिष्ठेयमुपादाय तत्प्रजुन्जीत नत्वेकस्य साच्षादविष्ठानयोग्यम् अन्वस्थापि तर्थेति नियम: देहएव व्यभिचारात् ततीये तजागलस्तनकल्य: कायोनो- पयुडत्ां खविवेचने खन्निवेशर्यात तत् यथा धूममात्र प्रति

रकस्य तत्प्रयोगद्वारकस्यापि देहस्यावश्यमपेक्ता स्वात् यएव कुलालकायवान् घटस्य कर्तता सपव करभशरीरवा

सात्मतत््वविवेक: । ११२ नवि दस्डादीन् प्रयुन्जोत। न खल स्वकर्ममोपात्ततामा- त्रेग करभकुभ्भकार शरीरयो: कयिद्विशेषः। कार्य्य- विशेषे कार्यवशोषोऽनुपयोग्यय्यपेक्षगीयदति चेत् तन् कार्य्य ऽनुपयुत्त व्ावश्यापेत्तणीयख्वेति व्याघातः। अव्याघाते वा कुश्भे कर्त्तव्ये करभगरीगमप्यवश्यमपेक्षगीयमविशेषा- दिति तम्मात सन्दगत्रदयः पिगडवत् कारकप्रयोजकतयैव गववधिष्टाननियमा नत शरोरखेनैव नच शरोरस्य सवत्र कारकत्व प्रयोजकत्व वेति। एवन्तहि न प्रतिनिय-

चेन्न वादान्तरत्ात् यदापि तत्प्रस्तावः तदापि न कार्य- मात्रेग कारकाधिडानमत्रिग वा तदनुमानं ततः कर्ट- मार्वामड्े: किन्ु हर्षभवशोकस्तितादिलिङ्ग स्तान्यन्नीय नर्भोक्वर नुमानति न किश्रिवेतन्। ततीयेपीर्षावथा पिते चक्षतो निमौच् नायानुसारः श्रवताम् दड जर्गात नास्त्येव तत्कार्य्यन्नाम.यत् कारकचक्रप्वधोय्याबान

कणा तम्तणव्यवस्थानुपपत्तः। तर्वाहि अधेयाधरको पहितमर्य्बदमधिकरगस्य रूपमाधारत्ान्ः अपनेय पगन्तृकार कोपहितञ्व रुपमपादानस्य तद्यावलवात्। क रसो भूतकम्मपहितव्व रूप सम्प्रदानस्य तद्भिप्रेतत्ात्ः कारणपहितत् रूपं कमगः तद्दाप्यत्वाय्। कतरहितच्व रूप करणस्य साचात्तद्यापारविषवच्ान्। समसकार-

११४ चाहनस्वविवेक:।

कोपहितम्त रुपं कर्तुस्तत्प्रयोजवत्वात् व्ानचिकीर्षाप्रय- वाधारत्वव्यवस्थितेव न चक्रकेतरेतरात्त्रयदोषः। एवं सति कटव्याइटन सदुपहितसोमसमस्तकारकव्याव्ृत्ताव- कारककार्य्योत्पत्तिप्रसङ्गदति सथूलः प्रमादः। भवैदेवं यदि कर्वा कारकमाचस्य व्याप्तिः स्यात्। सैवतु कुत- दूति चेत् कुतः पुनरव्याप्तिः नहि षड़भ्योऽन्यत् कर्तनु- पहितं कारकमस्ति। नचैषामेव कर्त्रुपधानसून्यं लक्षण- मस्ति एकैकमपोद्यशेष शेषतः काय्य सभावनायां सर्वा- पोहसन्भावनापसङ्गात्। नच समस्तविशेषापोहे सामान्य स्थिति: यतः षट्कव्याट्टत्तावपि कारगमात्रतः कार्थ्यप्र- त्याभा स्थात् एकप्रष्टत्ती तु सर्वप्रष्टत्तिरप्रत्यह्ा शृङ्खला- बन्धे न व्यवस्थिते। श्रथ मतं तवैवैयं प्रक्रिया अ्रस्माकन्तु कार्य्येशानुवि- हितभावा भावं चेतनं वा चेतनं कारकमुच्यते संहतो च सवें खप्रधानमुपादाने तरव्यवस्था तु कथ्तदिति चेव्न तथापि निरुपादानत्वप्रसङ्गात्। जातिप्रतिनियतहेतुलेन

चेवन उपादानमान्नस्य तह्तेतुत्वे निमित्तवैचित्रेाप्येक जातो- यत्वप्रसङ्गात्। निर्निमित्त वा प्रसज्येत उपादानादेव तथा विधात् तदुत्पत्त ने किश्चिदेतत्। कस्मात् सा- मगरराः सर्वसन्भवद्रति चेत् कुत एतत् निमित्तसहितस्यै- वोपादानस्य प्रत्यच्ानुपालभ्नाभ्यां कार सलावधारणादिति

चातनस्वविवेक: । ११५

चेत्र दृश्यमात्रविषयत्वात्तयोः । दृश्यत्वं तस्य कर्थाच्तदवि- वच्चितमिति चेवर चेतनेपि तथा किबर स्वादिति तस्ा- दुपादाननिमित्तयोयथा परसरसह्टितयोरेककाय्ये भक्ति- स्तथाचेतनाचेत नयोरपोत्येक निवृत्तावितर निर्वात्तप्रसङ्गः। अि च मृत्पिएडदव्डादिषु खव्यापार पारतन्ता तावत् नियमेनोपलभ्यते। तदिदं दणडादिमात्रानुबन्ध वा स्वात् अटष्टविशेषी- पग्रहानुबन्धं वा अचतृन्यमाचानुबन्ध वैति निपुणं निरु- पव। तत् न प्रथम: वेमादोनां खातन्त्राप्रसङ्गात। तेषां वैमादित्मावानुवन्धमिति चेव दणडादीनां खातन्ताप्रस- द्वात् नचैतत् कार्य्यविषयनियतं गवाभ्याजनादो दएडा- दोनां खातन्वाप्रसङ्गात्। न द्वितीयः तस्य जाति विशे- षानियतत्वे घटाथमपि कदाचित्तेषां खातन्त्राप्रसङ्गात् तव्रियतत्वे सएवोच्यताम्। नच घटपटभकटकटाहादिगतं दणण्डवेमवासी सन्दभादिगतं वा सामान्यमुपलभेमहि। अस्त्यसौ यतः शरोरि कत त्वानुमानमिति चेव घटडारैव तथाभावात्। अस्तु वा संस्थान विशेष: नच सएवाच् निवन्धनं तस्याभावैऽपि जलादोनाक्वेतनप्रेर्थ्यत्दशंनात्। नच शरोरप्रेय्य यत्तदेव चेतनप्रेय्य मिति नियम: शरीर स्वेव खातन्त्राप्रसङ्गादित्य तप्रायम्। तस्मादचेतन्यमाव- निबन्धन मेतइएडादिषु तथाच परमाणटष्टादिर्ष्वप तस्य भावात्तथाभावी दुवारः।

११६ आगतत्वविवेक: ।

तदेतत् कार्य्य कारणवत्तया व्याप्तं साच विपक्े मनाबन्ती स्वव्याम्यानुपादाय व्यावत्तमाना खपचे विश्राम्य तोति उभयमुखी प्रतिबन्धसिद्िः। क पुनरयं प्रतिबन्धः स्व/भाविकः सम्बध्धः कः साभाविकार्यः निरुपाधित्व कः पुनरुपाधि: साध्यप्रयोज्य निमित्तान्तरं किं वास्य लक्षगं साधनाव्यापकत्व मति साध्यव्यापकतवे मति साध्यव्याम्यत्व

व्ययाविरोधवाधकाभ्याम् कि बाधकम् ग्रन्वयव्यतवेक विषय भूयोदर्शममाहायकमाचरद्रत्तरदुस्तकेः। म चात्ा- ववेतरेतरायव चक्रकानवस्थानिष्टप्रमङ्गभेदेन पञ्ञविधोपि कचिदाभिचारं निराचन्ाणं क्वचित्तन्निबन्धनमुपाधिमदधू- नयन् सहायीभवतोति फमतो न कश्विद्दिशेषः। तदुदा- हरणानि चात्ेव वथायथं परिचेयानौति। अध न्यायदुर्बलस्य प्रतिबन्धीकरणं यदुनैव गणविवार स्वापि सिद्ि: स्यात् दृश्यमाननियतत्वात् प्रत्यक्वाधस्य। नत दशत्व निवृत्तेरेव विषागत्वनिवृत्ति: अत्यापकनिहत्ता- वर्व्या यनिव्वत्त रयोगात् विषागगतकार्य्यत्वप्रयुक्तत्वा्द दृश्यल छार्रेः तेत तवविवत्तावपि नाकार्यस मृद्गस्ष निर्वात्तरिति। साच सहार्थमिद्ाकृतह्वत्वस्य न परिभ्ंशाय निष्पयोजन- दिनरतवात्। तथापि सभभावितस्या कोर्तिभिया नोपेचा- महति प्रत्विधिरिति चेतु तहं साक्षेषीरिय मुझोचते । कहहि अप्रतः गृशीयमृङ्गसाधनप्रवृवत्तददं प्रष्टव्य: किन्ते

चाद्मत स्वविषेक: । ११७

वा द्रव्यम्। प्रथमे सिद्साधनं लोकविरोधस लोके तद्विप- रौतस्थैवार्थस्य विषाणशव्देनांभिधानात्। द्वितौये त्वन्वय- व्यतिरेकाभ्यां संस्थानविशेषकार्य्यत्वमेव व्यवहारलक्षणाया- म्तदभिव्यक्केः कथं तद्रहितेषु परमागवादिष तत्सभ्वः सभ्- वेवान कथं तन्न घटत्वादिकमपि। शमिति व्रुवतः कथं न जातिसङ्गरप्रसङ्ग: कारगं विना कार्य्याभावप्रसङ्गोवा नवा अव्वयव्यतिरेकी काय्यकारणभावे प्रमाणमिति सर्घ समाकुलमाकुलमतेः। तस्ादतौन्द्रियं नित्यं वा विषागमेव म भवति यञ्च विषाणं तच्व प्रत्यक्षबाधितमिति कुतस्तदनु- मानावकाशः । एवं तहि नित्यं न्ञानमित्यपि व्याहतम् दन्द्रियादिविका- रमात्र व्यत्तिव्यङ्गालवाजनानत्वसामान्यस्येति चेव्न अतभ्गाव- व्वादतदाकषेपकत्वास्। नहि मातत्वस्य बनध्यात्ववद्रित्यत्व- स्याभावे व्वानत्वमचेतनानामपि चेतनत्वप्रसङ्गात्। नापि नित्यतं म्ानतवाभावमात्चिपेत् व्वानलवेनाविरोधात् विरोध- मूलस्य विपन्तबाधकस्याभावात् दर्शनादर्शनयोसार्थप्रवग- तवोपाधिग्स्तत्वात् रूपतानित्यत्वयोसचर्मात्रग्राह्य व्यत्ित् वत्। नचेन्द्रिया दिविकारोज्वामत्वाभिव्यश्निहेतु: धर्थ प्रवण व्यक्तिमाचस्वैव तविरपेचस्यातयाभावात् एतदनघेक्षस्य तु तस्यातिप्रसन्जकत्वात्। अ्रथ चट्रोपद्रवाः केवलस्य व.र्तले विश्वस्य वैश्वरूप्य व्याघातः सततोत्पत्तिपसङ्गय पटष्टापेचषा-

'akrhaua ! ublto Librar

११८ सात्मतसवषिवेकें।।

याञ्च कक्षनागौरवं तत एव तटुपपस्ते: स्वाय प्रहृत्तावनोख- रत्प्रसङ्ग: पराय पत्तावदुःखमयसगंप्रसङ्ग:। एवमेव प्रष- त्तावचैतन्यम् एकत्वे प्रमागाभावः बनेकत्वे त्वसार्वन्ना प्रति- नियतसामग्रोविज्वत्वादित्यादयः। तत्र कारणचक्रस्यैकदेश- मुपादाय शेषवैयर्थ्य प्रसच्नने सर्ववैयर्थमसङ्ग:। भन्वयव्यतिरे का भ्यां सिद्धकारगभावस्य न वैदयर्थ्यमिति चेत् अनुमितकारम. भावस्याप्येवं प्रमायसिद्वत्वाविशेषात्। यत्र यदर्ं कस्पितं तस्य तेनैव विफलोकरगे सर्वत्राटृष्टसुपादाय दृष्टवैफस्य प्रस- ङ्र: । तथाच तदपि न स्थात् प्रमाणाभावात् दृष्टे नह्यदृष्ट मुबोयते परार्थंज् प्रव्टत्ति सार्थाभावात्। नच दुःखसृध्या कारुएापवादः जनकाध्यापकचिकित्सकादिषु व्यभिचारात्। श्रय दोर्जचाडव किं नेवमिति चेव्र दोषाभावात् तदभावद मोहाभावात् तदभावोऽपिसव्वप्त्वार्दिति। एकडाछककारी तु पर मार मट्ष्ट मुप कार्य्यश्राण कादि भोगपर्थन्ं दय्यादिप- दार्थषट्कत जानाति नन मित्यविवादम् एषामुपादाना- दिरुपत्वात् पत्रककेयतकेदकमावापरिचाने तोपादामा- दिपरिज्ञानानुपपत्तः । य तज्ञा 1.मेकं कत्तु नातु वा समथःस तज्जातोयं सर्वमेवेतिनियमः । सामर्थ्यस्य जाति निवतत्वात् केवलं समर्थोपि सहकार्य्यसबिधेन कुर्ष्यात् म जानौयात् तत प्रथम मिन्यतएव कार्य्यस्य देशकालनियमो- पलवात्। द्वितीयन्तु सव्वेदपि यदि कार्य्यमस्य ज्ञानं स्यात्। नच तत्तयाकयमिति चेतुशरौराषाये तदाविताना-

११८

मिन्द्रियादौनामपायात्। नचान्वयव्यनिरेकसिसच्े तुभाव- स्याभावेऽपि हेत्वन्तरात् कार्य्यजन्म निहेतुकत्व प्रसङ्गात्। न- चाहेतुकं कार्य्य नाम ततःसवंतः सिद्ेवास्य ज्ञान चिकौर्षां-

शरोरापायएव कथमिति चेत् दृशयस्य प्रत्यक्षबाधितत्वात् अटृशयस्यापि सावयबतया मूत्त तथा च निविड़तरपाषागाम- ध्यवत्ति नि भेकशरोरादौ कार्य्ये कत्त व्ये नाभग्नस्य प्रवेशः। नच परमाणुरूपं तच्छरौरम् अनन्तरालत्वे निर्मनस्क तयेन्द्रियामयत्वानुपपत्त: नच वह्ि हत्तिमनो ज्ञानजनन :- पयागि शरोरवैयर्थ् प्रसङ्गात्। नच दविष्ठ एव सर्य्यादि स्तत् कुर्य्यादिति साम्परतं कारकानषिष्ठानात् शरौरस्य तढायतनतया प्रयत्नस्याव्यापकत्वात्। तथापि च व्यापकत्वे अपमवायिकारणानुरोधेनाकारणकतया तदेव नित्यत्वम्। नचाहेशमात्र सम्बन्धेन क्रियाद्वेतुत्वम् अ्स्रदादिमयत्नस्यापि तथाभावप्रसङ्गात्। नच संयुतासंयोगादघिष्ठानं साचाद- विष्ठानस्य विवचितत्वात्। विषापनोदादौ कथमिति चेव्न तत्रास्मदादिव्वानमात्र प्रति यत्नस्वा विरोधात् विषापनो दादो तु तकहकारिणस्तञ्न्याटट्टसह्कारिगो वाऽन्यस्यैव ततत्यो यतः क्रियाहेतुरिति। सर्गादौ तुन शरीरगन्धो- पौति सर्वथाकलेवरविगमादकारणकतया बुद्दे: सर्वजत्व मनिवार्य्य विशेषात् कत्त रेकस्येति। ऋ्रस्तु तावदसौ सव्वज्ञः कर्त्ता वक्ञा तु कथमिति चेतु

१२० चाततसव्रविवेक्क: ।

वचनगक्ौ सत्यां पराथकतानत्वात् योहि ह्िताहितविभागं विद्वान् परार्थाभिप्रायः स स्थानकरणपाटवे सत्यविदुषेऽवश्य- मुपदिशेत् यथान्वाय दचिणेन याहि वामेन मागा- इति एृथग्जनोऽपि तथा च भगवानिति सथानकरणपाट- वमसिद् देहाभावात् तेषां तात्वादिविद्वतादिरूपत्वात्। नच तदन्तरेगैव तन्निष्पत्ति: तदुत्पत्त रवधारणात्। नच तत्कारगमनधितिष्ठत स्तत्कट तमीखरस्यापौति चेव यस्य काय्यस्य यत् कारंगम् अन्वयव्यतिरेकसिद तत्- कारणाधिष्ठानयो: स्थूलसिडारथ तद्वयवपरम्पराकारणाधि ष्वानवद्वश्यभ्भावनियमात्। नच सर्व्वत्र काय्ये कायः कारणमिति प्रागुपेचित: पितत्वाद्ोपदेशानुमानम्। त- थापि कतम आगमस्तेन प्रसोतद्वति चेत् वैदायुरवेदादि- सित्यधिकरि कर्णज्वर: सिंहनादः। तर्थााि न तावदय- मायुर्वेदोऽप्रमाणं सम्बादस्य प्रायिकत्वात् विसम्बादस्य कालतालीय तथा कट कर्मीसाधनवैगुएहे तुकत्वात् पुन- स्तल्माहके ततएव फलसिद्ः। नच निर्मालस्तथा भवि- तुमहति अतिप्रसङ्गात्। नचान्वय व्यतिरेकावस्य मूलम् आवापोद्दापेन योगानामनन्ततयार्व्याचीनेनाशक्यलात् विषादी तथाकरणे बहुतरावर्यप्रसङ्गाच्च। कसप्रेच्यावा- ननाक लितवस्तुतत्त्व: पाठनपोष णचार मशिवा च्यधनल्ना दिकं योग्यायै कारयेत् कुर्य्याद्दा। मचोपदेशस्योपदेशपा- रम्पर्थ्यमात्र मूलम् अवश्वमुपदेशस्य कचित् प्रमाणे विय्ा

बाततचविवेक: । १२१ नेर्रिति व्यास:। नय नित्यानमसभ्वः वाकयल्ात्। तस्मा- दतीन्ट्रियार्थंदर्भिंयूव्वकोऽयमिति विशेष: । तवाचानेन

इत्युनीयते। ननु महचछन्द्री यथ्यन पूज्यप्रामाणिकवचन खदा- सन्दिव्वासिद्विभेषणो हेतु: । भ्रथ बद्चथंः तदा सुगता- दयागमैरनैकान्तः तेषामपि वा सव्य प्रपूव्व कत्वमिति चेव्र वहुत्वातिथयस्य विवचितत्वात् कोऽनिभय: सव्व दर्भनान्त :- पातित्व कसतेः परियह्ः अर्धानुष्ठानं सवोळ्कतव्यवद्ार- व्याकरणादिपालनीयत्व खोछ्यतप्रामाखयायुर्वेद खोक्कतार्थ- त्वर्थंत्वच्च। तथाहि नास्येव तर्डशंनं यतर सांछतमेत- काषि गर्भाधानाद्यन्त्य ष्टिपर्यस्तां वैदिकौं क्रिर्यां जनो नानुतिष्ठति सपुश्या सृश्यादिविभागं वा जनोनानु- मनुते व्यतिक्रमे वाचमनसानादि प्रायखवित्त नानुति- ष्ठति। न सवत्र सर्व्वोजनएवमिति चेत् माभूत् नहि सर्वत्र सर्वेरयोंगिभिरायुरवेदाथो नानुष्ठीयशदूति न. तस्य महाजन परिग्रह्ः अपि तु सर्वदर्शनान्तःपातिभिरित्येव। तथापि न सर्वो वेदार्थएवमिति चेत् माभूत नह्ि सर्वोवे- दकार्थएव मपितु कविदमि केनापि एवन्तर्हिं सोगताथा- गमार्थाऽपि कविदहिंसादि: सवदर्भनान्त:पातिभिरवृष्ठीय- तएव कैसिदिति सोपि म्हाजनपस्गिद्ीत: सयात। म ।सन्देद्ाव् क्रिमह्टिंसा दिर्वेदिक एवामा. विड़ालंव्रतन्वायेन ना दापादनाय शोजोदनिप्रभृतिभिरुपनिवद्: नाहीखित् खयं (११ )

१२२ बात्मतच्तरा विवेक:।

प्रटृष्ट एवेति। न तावत् सयं टष्टएवेति त्रमणकाव्यागम- साधारगत्ात् यस्न साधारजी मण्डलीकरमादि: केशोलु- ज्कनादिवा नासो स्वेरमुछ्ठोयते वैदिकस्वसाधारणएव नि- षेकादिस्तवेति। ऋपि च वाचकापसंथ विभागीऽस्ति वस्त- तोनवा तद्दाव हारस्तावत् सवैरेव तोर्थि कैरापोभानेन खो कवतः तथा शिचाज्योतिम्कन्दोनिगमनिरुत्ञाद्र्थव तेषां बे दरच्चैव परमं प्रयोजनमिति। स्यादितत् व्याकरगादोनि तावत् सवेरे वाभ्यपे तार्थानि वेदा अपि तैः पालनौया भवन्तु तश्वेति तु कुतः संसार- मोचकागमोऽपि तत्पालनीय किन्र स्यादिति चेन्न तत्कत भिस्तधानभ्य पगमात् अ्व्युत्पादनात् असाधारयलिङ्गाभा वात् विरुड्लिङ्गसद्वावाच्च। नहि वेद शब्दार्थाविव सुगता- द्यागमासाधारगशब्दार्ावनुरोध्य तेषां प्रवृ्त्ति: यतएवसु नैयते प्रत्युत विरोधएव तेस्तदप्रामाख्व्यत्ादनात् तम्पात् सर्वाभ्य पेतव्यवहारव्याकरणादिपालनीयत्वमपि वेदानामेव नान्येषां स्वाभ्य पतप्रामाखैरायुरवेदादिभि: सोक्कतवषा- मर्थः प्रतिपदं तदीय मान्तिकपौष्टिकप्रायश्वित्ततपोजम्यदा- नहोमाभ्य पदेशात् नचैषभागस्तनाप्रमाणमेव तुष्ययोगच्चेम- खात्। एतदेवासिद प्रचेपस्यापि स्वादिति चेव् अध्ये- चध्यापयित्सम्प्रदायाविच्केदात् अन्यथाकरणे चास्य बहुभ्य: स्वाब्निवारणमिति न्यायात्। तम्देवंरुपोऽपि महाजनप- रिय्रहोवेदानमिवेति सोऽयमोदृशो महाजनपरियड्ी वैद स्यासर्वंच्रपूर्वकत्वे5सन्भवन् सर्वत्रपूर्वकलवेन व्याप्यते। यथा-

चावतचविवेक:। १०२

स्तथा तथाविधे धर्षशास्त्र पि व्यामोह्ाङ्जववपि कस्यचिदेव नतु सर्वेषाम्। अ्रथ पूर्वाविरुधन्त स्तथापि पूर्वस्य पूर्ववदप- रिग्रहे केनचित् परिग्रहे वा कथं तभ लस्यान्यस्य सर्वेः परि ग्रहः। नच नासोदेव पूर्व धर्माशास्त्र मानान्तरस्याच व स्तुनि कुरहतयानुष्ठानाभावस्य प्रसङ्गात्। तथाच धर्न्माभावे तु तत्कार्य्यस्य सुखस्याम्यभावे रागातुत्पत्ती लोक समोहो- केदे लोकोक्के दप्रसङ्ग: ।

हनित्यत्वा द्वा प्रतयविच्क्रेदे सर्गादौ सर्वानुविधेयपुरुषधौरे- यपूर्वकत्वाद्दा महाजनपरिग्रहः। नतु पूर्वागमानपेच्चार्वा- चोनपुरुषपशपूर्वकत्वात् पूर्वागमप्नामा राप्रामा एयोरुभय- थापि तस्य विप्रलभ्भकत्वात् प्रामाख हि तद्विरुद्ाभिधानं विप्रलभ्भएव अप्रामाखेम्य पायमविदुषार्डनमुष्टाने तदाभा- सानुष्ठाने वा असर्वज्ञोपदेशाविपनभएवेति। तत न प्रथमो वेदपरम्परानुपलभात् अर्वाचानानां पाठपारतन्तामालेग प्रवाह्ोपपत्ती तत्कल्पनायां मागाभावात्। नापि च हि-

स्यानुष्ठीयतेऽर्थः निबध्यते न ादिभि: पुरुषाणामपची- यमानशक्ित्वाच् यथा हाशमेघराजसूयाद्यनुष्ठानभ्त्ञ रप- चयस्तथाध्ययनभत्ञरपि। नच पूर्व मपि नामुष्ठिताएव राजस्याद्यः तदर्थस्य वेदबाक्यस्य वैयर्यप्रसङ्गात्। नच नित्यानुमेयवेदसभभवः वर्गाजा नित्यत्वम्यानुपूर्व्याः पाठा

१२४ यत्वात्। नचानुपूर्ववीशून्धा वर्णाः पदं नाम नचाकाङ्ाद्युपेत पट कदम्बकादन्यद्वाव्यं नामेतिगुरुरपि लघुरेव। तष्मात्

ततो बैदानां शाखोच्छेद: तदर्थानामनुष्ठानोच्छदः वर्णा-

पतएव भगवतोव्यासस्य पुरुषणत्यपचयमवैच््य वचनानि खस्पायुषः सत्पसत्वाइ्त्यादौनि वेदोवसादमवैक्य प्रतिमन्व- न्तरश्चेषा पुतिरन्या विधोयते इत्यादीनि अ्रनुष्ठानोक्षा- दमवैस्य दानमेकं कलौ युग दत्यादोनि आचारविप्न- वमवैच्य प्रजास्तत भविषन्ति शिश्ोदरपरायणा दूत्या- दौनि। तथा न अयमाणा प वेदावयवा उत्सादमुपया- स्वन्ति वेदत्वात् वाक्यत्वाद्ा उत्पत्रशाखावदिति न्यायः यथाचतत् तथा पर्वता अपि चूर्गीभविष्धन्ति पार्थिवत्वात् घटवत् समुद्रा अपि शोषमुपयास्यन्ति जलाशयत्वात् स्थलौ- पज्मलवत् सूर्ययोडपि निर्वास्थति तेजस्वात् दीपकवत् ब्रझ्मा- पि प्रथ्यति शरोरित्वात् अस्रदादिवत् दत्याद्यागमावि- रोधेनानुमोयताम्। स्यादेतत् भविषयदुच्केदोऽनुमितः सतु भूतोऽपोति कुत इति चेत् अतएव यत उत्सादानन्तर पुनः सगेष भाव्यम्॥ अन्यथा संसारियां कतहानप्रसङ्ग:। नहि विशवनिनाय मन्तरेपभोगन्नानयो: सभभवः। नच तेन विना कर्मा प्रवाहसंरोध: । ततोयथा भविषन् विख-' सर्गप च्ेदपूर्व्वकस्तथायमपोति। समय नियमस्त प्रास्तिनां कर्भ व धम्य पि वर्षादिनियमवदुद्यास्तमयनियम वद्दा द्रषट-

चातमतर्व बिवेक:। १०५ व्यः कर्अणामेवेवंसभावत्वात्। एतद्र्थमेव हि पुराशेषु सष्टिप्रलययोहिवसरानिव्यवहारा। तथायि सर्वप्राणिना पयोगपद्ये किं प्रमागमिति चेत् दिःसप्तभीमभुवनप्रासाद- भङ्गेडपि निर्भया एव ग्रामकुटोहद्टविहारिय: शरोरिय दूति महती प्रत्याभा।

यावदनुवत्तय दति नानवसरदोषावकाशोडपीति युक्नसुत्य- श्यामः। तदेव कथं मन्वादिभि: परिष्टद्यनतां वेदाद्ति चेत् आयुर्वेदवदाप्तोक्तत्वनिस्नयात्। सएव कुतदूति चेत अध्यक्षतः तेषामप्यतीन्द्रियायंदर्भितात्। ताटृमान्ेषा तत्परिग्रहेण किं प्रयोजनमिति चेत् अ्रम्द्दवहारेगासाद- पत्यानिव्यत्पद्यन्ताम। तथा च धर्मासमप्रदायः प्रवत्तता मिति भूतदया स्वाधिकारसम्पादनज्ज। अ्रथवा सर्गान्तर- गहोतव्याप्तिप्रादुर्भावे सुप्तप्रतिबद्धवत् पितत्ेनाविप्रलभ्भक- त्वमुच्चावचभूत निर्भमाणदर्शनेन सार्वज्ञामनुमायाप्तत्वनिश्वय- स्तषाम् तस्य। यद्ा भगवानेव सम्प्रदाय प्रवरत्त नव्यसन-

निर्साय तदातनं महाजनं परियाहितवान बटनीपाध्याय वत् सयं नटित्ेति सर्वं सुस्थम्। पचत्रयेऽपि चात्र पुरा-

मेवं वेदसम्प्रदायः सर्गान्तरवेदापेच्षएवेति सेखरमोमां- सापचः कपितपचोवा स्वादिति चेत् किमथे पुनरियम- पेचा पर्ववेदे जगनावस्य नतावद्देदार्योपलभाय नित्यसवं-

चात्मतच्वविवे क: ।

सत्वात्। नापि वचनार्थ स्वभावतः मर्वकर्ततया आरद- र्शान पेचणात्। नापि विरोधपरिहारार्य प्रतिपाद्यानां तदनुसन्धान विधुरत्वात् अविधुर्य्ये वा कर्त्तृः सार्वज्ाविन्वा- नादेव समस्तविरोधविधूननात्। तथापि पूर्वसर्गान्तरादेव व्यवहारीऽपि परमेखरस्य गोचरद्ति चेत् क: सन्देहः यदि वैतदेव वेदस्य प्रवाहनित्यत्वं न केवलं तस्य किन्तु घटादेर- पोति न्यायएव दर्शनमन्चया मोमांसेवेति क मेश्रमोमांसे- ति। तस्ादुक्तरूपः परिग्रही नान्यया सभवतीति प्रतिब नसिद्विः। तथाचाप्ोक्तत्वात् प्रामाएममिति। कयं एनः सुगताद्यागमेपु अनादरम्कान्दमानां वैदविद्वषिदर्मनान्तः पातिपुरुषप्रगीतत्वादिति मार्शाङ्कष्ठा: जिनेन्द्रजगदिन्द्रप्र भृतिप्रणोतेष्वप्यादरात् तत् कस्य हेतोः महाजनपरि- ग् हौतपूर्वागमा विरुद्वतया तदनुसारितात् कुतम्त्हि सिद्ध- प्रामासवेद्विरोधात्। कथन्तर्हि कतिपवैरपि तत्परिग्रह आयासभोरुभिर्दुखमयजात्य कर्म विद्वेषात् उत्तरगर्त्तीयतन्तु- वायवत् नत्वेवं वेदे कर्ममरय व निर्भरत्वात् वैवर्कवहिः

नल्ेवं श्ुतो परे: पूज्यमानानामप्यचाप्रवेभात् इूतः पति- नानामधि परे रुपादानात् भच्यपेयाद्वेतरुचिभिख्व रागात् सरभादिवत्। नववेव माम्तराये तद्विभागव्यवस्थापकत्वात् कुतर्काभ्यासिभिख्न मोहात् कालाचार्य्यादिवत्। नत्वेवं बरद्मणि आबालभावं प्रवृत्ते: अविवेकिभिच्व पाषिड संसर्गात् शौस्डिक्वकादिवत्। नत्वेवं प्रक्ृते पिचादिक्रमेव

चात्मतभ्वविवे कः।

प्रवर्तनात् योगाभ्यासाभिमानिभिरव्यग्रताभिसन्धेः सुभू- त्यादिवत्। नत्वेवं प्रस्तते प्रथमतः कर्मकाएडएव नियोगात् अयोग्यराजीवनात सामान्यश्मणकवत्। नलेवं प्रक्ृते आगन्तुकानामनधिकारात् कुहकवञ्नितेः समोचीनप्रत्य- यात् दीपद्वरदर्शि वालिशवत्। नत्वेवं प्रक्रते तदभावात् किन्तु महाजनपरिग्रहाद्दक्ृप्रामाखमनुमाय आ्युर्वेद नैरु- ज्यकामवदिति। किं पुनरमौषां मूलं नद्येतावन्तीग्रन्थगशयः परविप्रल- आार्थ प्रगोयन्ते। नच विश्मेव विप्रलभ्यमिति चेत् भवतु वित्ञिन्म लं किमनेन चिन्तितेन अतिनिर्बन्धे तु क्षषकने- रात्म्यादिप्रतिपादकानां तर्काभासः प्रतिपादितञ्ज तथा शून्यमाकारादिप्रतिपादकाना तु दुरभ्याम: योगशास्त्रेष्व- भ्यस्यतः सरूषशून्यत्वमेव भाव्यमेवेति प्रतियादनात्। चैत्य- चोवरादिप्रतिपादकानान्तु. खस्थितिमभिसन्धाय दर्शनान्त- रस्थितिद्वेषः खस्थिती प्रमाणमनपेच्य परस्थिती दिगानान् ब्रह्मचर्य्यादिपरतिपादकानान्तु वेदाएव न्यायाविरुद परत- न्वोकमप्यने ना्यप्रसिद्धेर्ग्टह्यतइति विमर्शात्। मन्त्रकोषप्र- तिपादकानान्तु प्रगाववीजजातयः सर्वसाधारएः। नरद्डेय- देवतानासाङ्गस्वधिक: श्रदा परिगहीतव्ाकारोदेवतेति हस्तसमालोच: सत्यतपः शालिनां वचनं मन्त्र: विषयवत्यां चिन्तायां चित्तस्थैय्यं प्रयोजन कथमन्तथा महर्षोणां भापा- नुग्रहच्तमता कथं वा चतुर्भुजाष्टभुजादिव्यवस्थितिः टुरूहा- दिति एकविप्रलभभार्थ वा केनचित् कियदेव प्रणोतम्।

११८ बात्मतखवविवेकः।

तेन पनुष्ठितमपर सदनुयायिभिग्ट हौतमनुष्ठितं व्याख्यातं विवर्षितव्ति किमनुपपन्रम्। तस्पाद्िरुद्दागमव्युदासेन बेदाएवा्वाचीनपुरुष पूर्वकत्वंध्पक्गाव्युदासेन परमेखरप्रणी- तत्वादेव भूतार्थभागस्याप्रामाख शङ्गाव्युदासेन प्रभाग- मेवेति नियमः। कथच्नरमदति चेत् महाजनपरिग्रहस्य तत्साध्यस्य वा सवंत्पूर्वकत्वस्य पुरुषदीषाभावस्य वा प्रामाए हे तोभू तभाव्यर्थभागयी: साधारगतवात्। किं तस्य फलमिति चेत् स्वार्थप्रतिपादनं कि तेन प्रयोजनं यथायथमु- पादानं दानं मोचस तजानर्थकहेतूनां ततत्त्वचनानाड्ानम् अर्थ हे तू नामुपादानय् आ्रात्मनोमो च स ति । कः पुनरयं मोच्: आत्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिरात्न. किमात्यन्ति कत्व तज्जातीयात्यन्ताभावविशिष्टत्वं कथं कार गमात्रोक्केदात्। अपुरुषार्थोऽयमिति चेत् असत्यस्याका- म्यस्याशक्यस्य दुरन्तस्य च तथाभावात्। नन्वयं तथा सत्योह्ययं प्रमागसिदत्वात् सवेरभ्युपगमाच्च काम्यश्न दु.खस्य सभावहेयव्वात्। सुखार्थन्तडानमिति चेन्न अतद्देतुतवात व्यप्तिरिति चेज् असिङ्वे:। नद्वि दुःखाभावः सुखेन व्याप्य- तदूति सुखं तावत्तेन व्याप्यतदति चेत् तहि सुखे सत्य- वश्य दुःखा भावोभवदिति सुखप्रार्थनेऽपि विपरीतापत्ति: नावेद्यत्वादसी काभ्यत दति चेव्न दुःखार्त्तानां तदभाववे दनमभिसन्वायेव तव्जिहासादर्भनात् कथमन्यथा देहमपि जह्य: श्रविवेकिनस्ते इति चेत् किमत्र विवेकेन इथमाय- तामाचानुबन्धित्वात् पुरुषार्थस्य गम्यागम्ययो: काम्यत्ववत्।

पातन चविनेय। ११८

बहुतरानर्थंप्रसतनियक्नया तु शाखमनुकूलयन्तसते इतरेभ्यो- भिद्यन्ते। अपिचैवं कएटकादिजन्यदुःखनिवृत्तिरपि पुरु- षार्थो न स्वात् अवैद्यत्वात् प्रथमं विद्यते अमाविति चेत् तुब्य मोचेऽपि नाध्यचेगेति चेत् तहिं दुरितचचयकामस्य कर्मानुष्टानानथंक्प्रसङ्ग: तदभावतत्फलाभावयोरनध्य चलात्। उपलब्धि योग्यतापमानिव्टत्तिरूपत्वादयमदीष दूति चेत् तुख्यं दुःखवत् खस्वाप्यच्के दादकाम्योऽयमिति चेव तपपया दोषतिरस्कारेग प्रव्ृत्ति वदलम्प्रत्ययैन गुण- तिरस्काराव्िव्टत्तेरपि दर्नात् मधुविषसंपृत्त मन्रमत्री- दाहरगाम्। सन्ति केचनालम््रत्ययवन्तः नच समर्थ दुःख स्यैव प्राचर्य्यात् दुःखे सुखहेत्वनुषङ्ग डपि सुखे दुःखहेततु- षङ्गनियमाच्च। तथाहि न्यायोमाज्जि ते व्वेव विषयेषु कि- यतौ सुखखद्योतिका कियन्ति वाव्ज नरचगादिदु:खदु- हिंनानि। अन्यायोपार्ज्जितेषु तु यद्विविष्यति तन्मनसापि चिन्तयितुमशक्य विदाङ्ग र्वन्तु सन्तो यदि कगटकादिज- न्येषु दुःखेपि लेभतोऽपि सुखानुसङ्ग:। अर्ति तु खर्गादि सुखेव्वपि बहुलोदुःखशव्यसभ्भेदः अतएव विविच सुज्यता तुषतगडलवदित्यभक्यमिति। शक्क्चायं निर्वत्यलात् खन्त-

न्तु सुखं न सत्यं योग्यानुपलभ्वाधितलवात्। श्रुतिस्तत्र प्रमाशमिति चेव्न योग्यानुपलभ्बाघिते तद नवकाशात् अवकाशे वा यावप्नवनश्ुतेरपि तथाभावप्रस- झात्। नापि काम्यं तदा सत्वात् नहि यद्यस्यास्ति स

१३० बात्मतज्यविषेक:।

तत् कामयते आ्रान्तेरेवं करठचामीकरवदिति चेव्न खस- म्येद्ये तदभावात्। नापि शक्तर नहि तबनिर्वत्यं नित्य स्वात् नापि विकार्य्यम् अपरिसामित्वात्। न संस्कार्थ्यम् अनाधेयातिशयत्वात् न प्राम्यं नित्यसम्बन्धत्वात् न ज्ेयं ज्ञानस्यथापि नित्यत्वात् अनित्यत्वे वा शरौरदिकारणापाये तदनुत्पत्ते: उत्पत्तौ वा तेषामकारपत्वप्रसङ्गात्। तथाच सर्वः सर्वदर्शी स्यात् आत्ममनःसंयोगादिःसर्वत्राविशेषात् जा- नक्षेययोर्नित्यत्वेऽपि तत्मम्बन्धोजन्यते। सच षट्पदार्थव्यति- रेकादुन्यन्रोऽपि निवत्त ते प्रध्व सवदिति चेत् भावाभावयोः प्रकारान्तराभावात्। तन् स नाभावः प्रतियोग्यमुपपत्तः भावत्वेऽवश्यमुत्पन्नीनिवर्त्तेत उपाध्यन्तराभावात्। अविद्या विध्व सनमेव तत्प्राप्तिरिति चेत् अत्र न नोविवादः। नह्येकविंशति विधदुःखव्यतिरिक्का अविद्या नाम तद्विध्व- सनञ्ज पुरुषारथइति प्रतिपादनादिति दुरन्तच तत् तद- भिसन्धेः सुखसंस्कारसहकारितया तदुद्ववे विशिष्टसुखा- भिलाषिणोवैषयिकेषि प्रव्यत्तिसंभ्भवात्। अलाभेमत्तका- शिन्या दष्टा तिर्य्यक्त कामितेत्युदाहरणात्। स्यादेतत् आत्मा तु किं म्वप्रकाशसुखखभावोऽन्यथा वेति पृच्कामः श्राडोऽसि चेतु उपनिषद पृच्क नैयायिकी-

नुयाः। तदतिरित्षी तु सुखन्नानव्यवहारवीजाभावात् तहावहाराभावः अनुग्रहाभिष्वङ्ग न्द्रियप्रसादादिलक्षग कार्य्य हि तह्वहार वीजम्। अ प्रवगत्वस्ति-

चाततख् चियेक। १३१

संस्वारादिकार्य्यन्न म्रानव्यवहारवौज लोके तयोद्याभाव आम्मनोति। तम्मात् य्ुतेः सृत्वात्मानं तदनु समनुक्ान्तवपुषो विनिख्चित्य न्यादादथ विहित्तहेयव्यतिकरम्। उपासीत सुला थमदमविरामैकविभवो भवोच्कित्य चित्तप्रयिधिविहितैये।गविधिभिः । उपास्यमाने तस्मिन् प्रथमं वहिरर्थएव भासते यमा- रित्य धर्म मोमांसोपसंचार: चार्वाकसमुत्यानत् तत्प्रति- पादनार्थ पराख्िखानि इत्यादि। तद्वानार्थ परं कर्माभ्य- इूत्यादि। अथार्थाकार: यमान्तित्य व दरिडकमतोपसंहारः योगाचारसमुत्थानञ्ज ततप्रतिपादनार्थमालेवेदं सर्वमि- न्यादि। तडानार्थमगन्धमरसमित्यादि। अथार्थाभावः य- मास्रित्य वेदान्तद्वारमात्रोपसंहार: शून्यत्वनेरात्म्यससुत्-

द्वानाय अन्धन्तमः प्रविभन्ति ये केचावमहनोजनाइत्यादि। ततौविवेक: यमान्तिरित्य सांख्य मतोपसंहार: पातिसत्वसमु- तथानन्न। तत्प्रतिपादनार्थन्व प्रक्वतेः परः स्ादित्यादि तद्ानाय नान्यत सदित्यादि। ततः केवल आक्ा प्रकाशते यमाश्रित्याद्वैतमतोपसंहारः तत्प्रतिपादनारथ न पश्यती- त्याहुरेको भवतीत्यादि। तचानार्थ नाद्वैतं नापि च ह्वैत- मित्यादि। ततः समस्त संस्काराभिभवात् केवलोऽपि न विकल्पते यमान्तित्य चरमवैदान्तीपसंहार: तत्प्रतिपाद तार्थ' यतोवाचोनिवर्त्तन्ते अप्राप्य मनसा सहेत्यादि। सा

चातम च विदेक: ।

चावस्था न हेया मोच्चनगरगोपुरायमाशलात्। निर्वाणन्तु तस्या: सयमेव यदाश्वित्य न्यायदर्भनोपसंहार: तत्प्रतिपा- दनार्थम् अथ यो निष्काम शत्मिकाम आप्क्राम: स ब्रच्मैव सन् ब्रम्माप्येति न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति तनव समवलो- यन्तइत्यादि तमममादभ्यासकामोऽप्यपहागथि विहाय पुर- दवार प्रविधीत् यतो मार्ग विमागसंसर्गसस्पोक्हमाप्क्मानेरु- घते लब्चेग धनुषा योगदति। बहुतरपरतन्त्रप्रान्तरध्वान्तभोत स्तिमितपधिकरचासार्थंवाहेन यत्नात्। दूदमुद्यकरेय न्यायलोकागमानाम् व्यतिहतिमवधय व्यञ्ज्रितं वत्म मुक्रेः॥ नास्य स्ाधामकंलितगुग: पोषयन् प्रौतये नः कोडन्धे ववित्रस्ततिशतविधी भिल्पिनः स्ात् प्रकषः। निन्दामेव प्रथयतु जनः किन्तु दोषाननिरप्य प्रेध्यांस्तस्य सवल्तितवचनं प्रोययेदेव भूय:॥ द्रति श्ीमदुदयनाचार्य ऊत आ्रव्मतत्त्वविवेक:

समाप्ः ।