Books / Bahvarich-Upanishad Appayya Dikshit Traslated by Krishnananda

1. Bahvarich-Upanishad Appayya Dikshit Traslated by Krishnananda

Page 1

॥ श्री: ॥

बह्वृचोपनिषद्

अप्पय दीक्षित कृत संस्कृत भाष्य एवं

कृष्णानन्द कृत हिन्दी टीका सहित

Rs ० 5

श्री पोताम्बरापीठ संस्कृत परिषद् द्वारा

प्रकाशित एवं प्रचारित

Page 2

॥ श्री: ॥

बह्वृचोपनिषद्

अप्पय दीक्षित कृत संस्कृत भाष्य एवं

कृष्णानन्द कृत हिन्दी टीका सहित

श्री पोताम्बरापीठ संस्कृत परिषद् द्वारा

प्रकाशित एवं प्रचारित

Page 3

प्रकाशक

श्री पीताम्बरापीठ संस्कृत परिषद्

दतिया (म. प्र.)

मूल्य रु. १

संवत् २०३९

सन् १९८२

: मुद्रक :

शिवशक्ति प्रेस प्रा. लि.

वैद्यनाथ भवन, ग्रेट नाग रोड, नागपुर-९

Page 4

प्रकाशकोय

श्री ब्रह्मलीन गुरुवेर द्वारा बह्वृचोपनिषद् का स्वयं अध्यापन किया गया। तथा श्री विद्या पूजन के समय अभिषेक कार्य में इसके पाठ का विधान है। सभी देवताओं के अभिषेक का ब्रह्म के साथ सामरस्य में ही समापन होता है। यह उपनिषद् भी भगवतीत्रिपुरसुन्दरी का ब्रह्म के साथ सामरस्य का प्रतिपादक है। अतः पाठ एवं ज्ञान के सुविधा हेतु किया गया यह प्रकाशन साधकों के लिये अत्यन्त उपयोगी सिद्ध होगा।

ललिता प्रसाद शास्त्री

मन्त्री, श्री पीताम्बरापीठ संस्कृत परिषद्

दतिया

Page 6

ब्रह्मलीन

श्री पीताम्बरा पीठाधीश्वर राष्ट्रगुरु परमपूज्य श्री १००८ श्री स्वामी जी महाराज, वनखण्डेश्वर, दतिया (म०प्र०)

Page 8

॥ श्री: ॥

बह्वृचोपनिषद्

'बह्वृचाभ्यामहं विद्यामहाखण्डार्थवैभवम् ।

अखण्डानन्दसाम्राज्यं रामचन्द्रपदं भजे ॥

ॐ इमं वाड्मे मनसीति शान्तिः ।

सैषा परा शक्ति: । सैषा शाम्भवी विद्या कारिदविद्येति वा हादि-विद्येति वा । सांविद्येति वा । रहस्यमोंवाच प्रतिष्ठा । सैव पुत्रत्रयं शरीत्रत्रयं व्याख्य बहिरन्तरभाषयन्तो देशकालवस्तुस्वान्तर-सङ्ज्ञानहात्रीपुरुसुन्दरी व प्रत्यगृचिचतिः । सैवात्मा ततोऽन्यदसत्स्वम-नातमा ।

अत एषा ब्रह्मसंवित्तिर्भावाभावकलाविनिर्मुक्ता चिद्विद्याद्वितीयाब्रह्मसंवित्तिः सच्चिदानन्दलहरी महात्रीपरसुन्दरी बहिरन्तानुप्रविश्य स्वयमेवैकैव विभाति । यदस्ति सन्मात्रम् । यदिह भाति चिन्मात्रम् । यत्र्रियमानन्दं तदेतत्पूर्वाकारा महात्रीपुरसुन्दरी । त्वं चाहृदच सर्वं विश्वं सर्वदेवता । इतरत्सर्वं महात्रीपुरसुन्दरी सत्यमेकं ललिताख्यं वस्तु तद्वितीयमखण्डार्थं परं ब्रह्म ।

पटच्चक्वपरित्यागाद्वास्वरूपप्रहाणतः । अविक्ष्ठानं परं तत्त्वमेकं सच्चिदघनं महत् ॥ इति ।

"प्रज्ञानं ब्रह्म" इति वा "अहं ब्रह्मास्मि" इति वा भाष्यते । "तत्त्वमसि" इत्येक सम्भाष्यते । "अयमात्मा ब्रह्म" इति वा 'ब्रह्मैवाहमस्मि" इति वा 'योऽहंमस्मि' इति वा 'सोडहमस्मि'

१-अयं श्लोकोऽत्रिक: पुस्तकान्तरे ।

२-इत आरम्भ विषयते महदितोऽन्तः पाठोऽधिक: पुस्तकान्तरे ।

Page 9

इति वा 'योऽसौ सोऽहमस्मि' इति वा या भाय्यते सेषा बोड़शी श्रोविद्या पञ्चदशाक्षरी श्रीमहालिपुरसुन्दरी बालाम्बिकेति वा सकलेति वा मातृकेति स्वयम्वरकल्याणीति भुवनेश्वरोति चामुण्डेति चण्डीति वाराहीति तिरस्कारिणीति राजमातृकेति वा शुक्रश्यामलेति वा लघुश्यामलेति वा अश्वारुढेति वा प्रत्यङ्गिरा धूमावती सावित्री गायत्री सरस्वती बह्मानन्दफलेति । ऋचः अक्षरे परमे व्योमन् । यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति । य इत्तिहदुस्त इमे समासते । इत्युपनिषद् । वाड्मे मनसीति शान्तिः ।

॥ समाप्तेयं बह्वृचोपनिषद् ॥

॥ बह्वृचोपनिषद्राश्यम् ॥

यस्यां देवी महावाक्यैश्चतुर्भिर्भाष्यते परा । बह्वृचाध्यायोपनिषदं व्याख्यास्ये तां द्वितिय़काम् ॥

देवोति । अत्र प्राज्ञगदुपपत्तेर्देवी सगुणनिर्गुणोभयात्मकैकाहृद्वितीयाआसीत् । सैव जगदण्डमण्डाकारमिदं जगद् आकाशादिपृथिवीकर णद्वारेणासृजत् । सैव सगुणांशेन कामकलेभृङ्गारकलेभि च विज्ञायते । तस्या एव सकाशाद्ब्रह्मा चतुर्मुखो ब्रह्मजनजातः । विष्णुर्द्रमुरुद्रगणाश्चाजीजनन् । गन्धर्वादिकद्रुच सर्वं तस्याः प्रादुर्भावजन्तु । सैव परा शक्तिःसहस्रत्रयाख्याकुलोत्तमेशोत्तमादिसंप्रदायैस्तुरीयतया स्वप्रधानत्वात् परत्वोपपत्तेः । ननु त्रिमूर्त्युत्तीर्णत्वं निर्गुणस्यैव स्यात्तन्न सगुणस्य यदिसगुणस्य च स्यात्तत्रापि शवस्यैव न तु देव्याः इति चेत्

ब्रह्मविष्णुरुद्रेश्वरसदाशिवाद्यैः प्रसिद्धैः पञ्चदेवैस्तुरीयातीतस्यापि सगुणत्वावगमात्त्र सदाशिवानां पञ्चानामपि देवानां वाङ्मनोमोसमनोन्मनीसंज्ञाभिः शक्तिभिस्समेतानामेव मूर्तिमत्वं जगद्व्यापारायधिकारतत्वं च सिध्यति । अन्यथा निर्गुणब्रह्मस्वरूपमात्रतयासिद्धिः । तस्मात्परा शक्तिरेव सर्वकारणस्वरूपिणीति । सैषा पराशक्तिरेव शाम्भवी शम्भुसम्बन्धिनी सगुणा निर्गुणा वा विद्या स्यात् । कदेइलहीमित्युक्तप्रथमपादार्थंत्वाल् कादिविद्येति वा हस्कलहीमित्युक्तद्वितीयपादार्थंत्वाद्दादशविद्योति वा सकलहीमित्युत्त-

Page 10

तृतीयपादार्थत्वादिविद्येति वा या भाष्यते सैषा पञ्चदशाक्षरी श्रीविद्येति शाम्भवीति तस्याऽऽवाचि ओङ्कारवचने प्रतिष्ठेति यत्तद्रहस्यं सत्यमित्यर्थः। सैव परा शक्तिरभ्युदयार्थैरभिमूर्छ्यात्मतयोपास्यमाणाऽऽडिप निःश्रेयसार्थिभिरमूर्तत्वादात्मतत्त्वोपास्यमानत्वात्।

"प्रज्ञानं ब्रह्म" इति "अहं ब्रह्मास्मि" इति "तत्त्वमसि" इति "अयमात्मा ब्रह्म" इति च सम्भाष्यते। अस्य महावाक्यचतुष्टयस्य रहस्योपनिषदि प्रातिलोम्येन वर्णितार्थत्वादिलमितप्रणुच्चेन। नन्वहमस्मिन् योडहुमस्मीति सोडहुमस्मीति योडसौ सोडहमस्मीति यद्वाक्यचतुष्टयमुच्यते अस्य पूर्वोक्तप्रज्ञानब्रह्मादिवाक्यैश्चतुष्टयार्थाविलक्षणत्वात्पुनरुक्तिदोषषड् इति चेदतरोच्यते। न ह्यस्य पूर्ववद्वाक्यार्थाविलक्षणत्वं शङ्क्यं सम्भाव्यितुमू। पूर्ववद्वाक्यानां प्रातिलोम्येनाधिकारे सम्बन्धविपर्ययप्रयोजनत्वादपरवाक्यानां विषयमार्गितत्वाच्च।

यत्पूर्ववाक्यानामर्थभ्यासविषयवाक्यमुक्तं तस्यावृत्तिसूचकमपरमिदं वाक्यचतुष्टयं भवितुमर्हतीत्येवं वैलक्षण्यमवगन्तव्यम्। यथा च "प्रज्ञानं ब्रह्म" इत्यादिवाक्यानां पूर्वपूर्ववर्गसाधनत्वेन उत्तरोरत्तरसाधनत्वमस्ति तथाहमस्मीत्यादिवाक्यानामपि वक्तुं युक्ततम्। आद्यस्य निदिध्यासनाभ्यासरूपत्वाद्द्वितीयस्य मननाभ्यासरूपत्वात्तृतीयस्य श्रवणाभ्यासरूपत्वाच्चतुर्थस्य दर्शना भ्यासरूपत्वाच्च। दर्शсनश्रवणमनननिदिध्यासनानामत्तरोत्तरसाधनत्वं सर्ववेदावोचाम्।

तस्मात्सर्व्वमन्नवदिति । यैवं महावाक्यैर्मुक्तिमृक्षुर्भिभाव्यते सैषा निर्गुणब्रह्मचैतन्यस्वरूपिणी पराशक्तिव्यवहारदशायां प्रणवेन सह षोडशी श्रीविद्या कादिपञ्चदशाक्षरी महात्रिपुरसुन्दरीत्यादिसगुणनामभिर्‌मिधीयमानाऽऽश्रुयद्यार्थिभिरुपास्यमाना भवति ।

ननु निःश्रेयसाभ्युदयोभयोरमिरुद्धत्वं सर्वशास्त्रप्रसिद्धम् निःश्रेयसस्य ज्ञाननिविषयत्वादभ्युदयस्य याज्ञादिनिविषयत्वाच्च। अस्यां ह्युपनिषदि निःश्रेयसार्थकं निर्गुणोपासनमध्युदयार्थकं सगुणोपासनमभिहितं दृश्यते। न चात्रैकवाक्यतोपपद्यते। "प्रज्ञानं ब्रह्म" इत्यादिमहावाक्यानां सगुणब्रह्मपरत्वकल्पनानौचित्यात् । महात्रिपुरसुन्दरीत्यादिशब्दानां निर्गुणब्रह्मपरत्वकल्पनानौचित्याच्च । तस्माद्विरुद्धमेवंतदुपादनमिति ।

Page 11

अत्रोच्यते नायं विरोधः । अत्रैकवाक्यताया अनावश्यकत्वात् । नि:श्रेयसायुदित्याख्योभयफलसिद्धघर्थंकसगुणनिर्गुणसमुच्चयोपासनविषया होयमुपनिषन्मध्यमाधिकरणमपेक्ष्य प्रवृत्ताडस्ति । मन्दाधिकारिण: सगुणमात्रोपासकत्वाच्च । सगुणनिर्गुणयोश्च तम: प्रकाशयोरिव विरुद्धस्वकल्पनमपि उत्तमाधिकारिदृष्टतैच भवितुम्हि न तु मध्यमाधिकारिदृष्टतया । समुच्चयोपासनफलभूतनिश्रेयसायुदय: सामान्याधिकरण्यं च परमेश्वरनियमिताधिकारवस्तु ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रादिषु श्रूयते एव । न चाधिकारीव्यतिरक्तेष्वप्यभयफलसिद्धिरिति शक्यं सम्भावयितुम् । समुच्चयोपासनसिद्धावपि फलसमुच्चयासिद्धे: तस्माद्धिकारिभेदेनोभयलिङ्गतया प्रवृत्तायामस्यामुपनिषदि न कश्चिदपि विरोध इति ।

इदानीं शब्दब्रह्मविषय: परब्रह्मवेदनाभावे परमप्रयोजनाभावं “ऋच” इत्यादिना दर्शयति । ऋच इति । ऋच: ऋग्वेदमन्था: विश्वे सर्वे देवाश्च अक्षरे अविनाशिनि परमे सर्वोत्त्कृष्टे यस्मिन् व्योमन्‌ व्योमनि चिदाकाशेsधिदैवतनिरुक्तरुद्रयवसन्‌ । चिदाकाशात्मकनिर्गुणपरब्रह्मणस्सकलवेददेवाधिष्ठानत्वे सति कें मुक्तिकन्यानैपै नरतिर्यङ्गाद्यशेषप्रपञ्चाधिष्ठानत्वोपपत्ते: । तदक्षरस्वादिलक्षणं परं ब्रह्म यो न वेद न विदितवान् स ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानहीन ऋचा वेदन शब्दब्रह्ममात्राध्ययनेनैतर्थ: । कि प्रयोजनं करिष्यति ।

शब्दब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात्परे यदि । श्रम: श्रमफलं तस्य ह्यधेनुमिव रक्षत: ॥

इति परब्रह्मज्ञानहीनस्याधीतशब्दब्रह्मणोडपि श्रममात्रफलत्वश्रवणात् । ये पुन्स्तत्परदब्रह्म इत् इत्यं पूर्वोक्तप्रकारेण विदुरविदितवन्तस्त इमे वर्तमानाः जीवन्ति एव समासते परब्रह्मणि सम्यगासीनाः भवन्तीत्यर्थ: ।

अयं भाव:-लोकेsधीतसमस्तवेदमन्टोडपि पुरुषस्तत्परमतात्पर्य्यंभूतपरब्रह्मात्मैक्यापरोक्षज्ञानानुभवहीनश्चेत् तदध्ययनश्रमश्चित्तशुद्धिमात्रप्रयोजनो भवेत न तु सद्योमुक्तिप्रयोजन इति ।

इति श्रीमत्सुन्दरेश्वररतात्पादशिष्ययाष्पयदीक्षिताचार्यंकृतौ बह्वृचोपनिषद्भाष्यं समाप्तम् ।

॥ शिवम् ॥

Page 12

जातृ-ज्ञान-जेय नामक त्रिपुटी की अभेद भावना को, भावनोपनिषद् में, श्री चक्र पूजन कहा गया है । इस प्रकार स्पष्ट रूप से अभिहित होते हुए भी कतिपय साधक उपनिषद् के आदेश का पालन करके अन्य दुर्बल प्रमाणों का आश्रय लेकर श्री चक्र का चित्रण कर काम एवं अर्थ के समुद्र में स्वयं डूबते हुए अन्यो को भी डुबा लेते हैं । आध्यात्मिक तत्त्व रूप परिवार से युक्त होने के कारण यह देह ही देवालय है । जीव सदाशिव है । अज्ञान रूपी मल का परित्याग कर सोऽहं भाव से पूजन करना चाहिये । जैसा कि कहा है :—

देहो देवालय: प्रोक्तो जीवो देव: सदाशिव: । त्यजेक्ज्ञान निर्मालयं सोऽहं भावेन पूजयेत्

अतः बाह्य आराधन की अपेक्षा सगुण मूर्त्त देवी की अन्तः भावनात्मक उपासना का प्रतिपादन उपनिषद् में है इस प्रकार के पूजन में चिद् अग्नि स्वरूप परमानन्द शक्ति का स्फुरण ही देवता के लिये वस्त्र हैं । आत्मा के अतिरिक्त सभी वस्तुओं का संगरहित स्मरण विभूषण हैं तथा असङ्ग चिद् रूप निर्गुण ब्रह्म-भावना ही पूजा है । जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्ति अवस्थाओं के एकीकरण से आविर्भूत ताम्बूल तथा तुरीय अवस्थात्मक नमस्कार से निर्गुण ब्रह्मभाव की अनुभूति होती है । मूलाधार से ब्रह्मरन्ध्र पर्यन्त कुण्डलिनी के आवागमन से देहशून्य प्रमाता के स्वरूप में समष्टि-चैतन्य का निमज्जन हो जाता है इसके फलस्वरूप सर्वगत ब्रह्मभाव की सहज उत्पत्ति होती है । इस प्रकार श्री चक्र पूजन, देवता के सगुण मूर्त्त आराधन द्वारा अभिलषित कार्य की सिद्धि प्राप्त करना ही लक्ष्य नहीं है अपितु निर्गुण ब्रह्म की उपासना से मोक्ष कार्य की सिद्धि ही लक्ष्य है । (परम शाक्त भास्करराय एवं अप्पय दीक्षित कृत भावनोपनिषद् भाष्य से)

अतएव अत्यन्त तुच्छ जीव से ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र पर्यन्त देवों की जननी के रूप में महात्रिपुर सुन्दरी के सत्यात्मक स्वरूप को अद्वितीय अखण्ड ब्रह्मात्मक प्रतिपादित करने के हेतु यह बह्वृचोपनिषद् कहा गया है । इस उपनिषद में परा देवी का "प्रज्ञानं ब्रह्म", "अहं ब्रह्मास्मि", "तत्त्वमसि", "अयमात्मा ब्रह्म" चार महावाक्यों के द्वारा प्रतिपादन किया गया है । परम वेदान्ती अप्पय दीक्षित कृत भाष्य के आधार पर हिन्दी टीका लिखी जाती है ।

Page 13

पहिले जगत् की उत्पत्ति से पूर्व सगुण निर्गुणात्मिका देवी एक अद्वितीय रूप थी। देवी ने अण्डाकार इस जगत् आकाश आदि के पञ्चीकरण से सृजन किया। सगुण अंशों से वह कामकला, श्रृंगार कला नामों से प्रसिद्ध है। चतुर्मुख ब्रह्मा, विष्णु एवं रुद्र की जननी देवी महा त्रिपुर सुन्दरी ही हैं। गन्धर्व आदि समस्त सृष्टि की इनके द्वारा उत्पत्ति कही गई है। ब्रह्मा, विष्णु एवं रुद्र से भी अधिक तुरीय रूप होने से स्वयं के प्राधान्य के कारण इनको परा कहा गया है। यह परा शक्ति समस्त जगत् का कारण स्वरूप है। यह परा देवी ही शाब्भवी, सगुणा एवं निर्गुणा विद्या है। क ए ई ल ह्रीं द्वारा उक्त प्रथम वाग्भव कूट के कारण यह कादि विद्या है, ह स क ह ल ह्रीं द्वारा उक्त द्वितीय पाद के अर्थ के कारण यह हादि विद्या कही गई है, तथा सकल ह्रीं द्वारा उक्त तृतीय पादार्थ के कारण यह सादि विद्या के नाम से प्रसिद्ध है। यही परा शक्ति पञ्चदशाक्षरी श्री विद्या ही शाब्भवी विद्या कहीं जाती, यदि ओंकार का प्रयोग किया जावें। ॐ सत्यं स्वरूप है। यही इस का रहस्य है। अभ्युदय की कामना करनेवाले इसकी मूर्तरूप से उपासना तथा निःश्रेयसार्थी अमूर्त चैतन्य आत्मरूप में उपासना करते हैं। 'अहं ब्रह्मास्मि', 'तत्वमसि', 'अयमात्मा ब्रह्म' आदि वाक्यों के द्वारा इस विद्या की भावना की जाती है। 'अहंमस्मि', 'योऽहमस्मि', 'सोडहमस्मीति', 'योऽसौ सोऽहमस्मीति' वाक्यों की पूर्वोक्त वाक्य चतुष्टय 'प्रज्ञानं ब्रह्म' आदि वाक्यों से विलक्षणता प्रतीत होती है किन्तु 'प्रज्ञानं ब्रह्म' आदि पूर्वोक्त वाक्य अधिकारी, सम्बन्ध, विषय एवं प्रयोजन आत्मक अनुवन्ध चतुष्टय की दृष्टि से कहे गये हैं। जबकि 'अहमस्मि' आदि वाकू चतुष्टय केवल विषय को उद्देश्य करके कहे गये हैं। 'प्रज्ञानं ब्रह्म' आदि चार वाक्य दर्शन, श्रवण, मनन, निदिध्यासन की दृष्टि से क्रमशः निरूपण करते हैं।

यह जो मुमुक्षुओं के द्वारा महावाक्यार्थों से निर्गुण ब्रह्म चैतन्य रूपिणी पराशक्ति की उपासना की जाती है वही पराशक्ति व्यवहार दशा में प्रणव के साथ जपने से षोडशी, श्री विद्या, कादि पञ्चदशी महारिपुर आदि सगुण नामों से अभ्युदयार्थी साधकों द्वारा व्यवहृत की जाती है।

यहां यह शङ्का उत्पन्न होती है कि निःश्रेयस और अभ्युदय नामक दो मार्ग तम एवं प्रकाश के समान परस्पर विरोधी है। निःश्रेयस ज्ञानीजनों का विषय है एवं अभ्युदय अज्ञानियों का। इस उपनिषद् में निःश्रेयस साधकों के लिये निर्गुण उपासना एवं अभ्युदयार्थी साधकों के लिये सगुणोपासना का विधान है। अतः एकवाक्यता का अभाव है। 'प्रज्ञानम् ब्रह्म' आदि वाक्यों से सगुण ब्रह्मत्व की उपासना अनुचित है तथा महात्रिपुरसुन्दरी आदि शब्दों के द्वारा निर्गुण ब्रह्म की उपासना की कल्पना अनुचित है।

Page 14

उपर्युक्त शङ्का के परिहार के लिये भाष्यकार ने लिखा है कि निःश्रेयस एवं अभ्युदय नामक उभय फलों की सिद्धि के हेतु मध्यम अधिकारी को उद्देश्य कर इस उपनिषद् में सगुण एवं निर्गुण उभय विषयों की प्रवृत्ति है। मन्दाधिकारी के लिये सगुण मात्र की उपासना एवं उत्तम अधिकारी के लिये निर्गुण मात्र की उपासना का विधान है अतः अधिकारी भेद पर आश्रित होने से सगुण एवं निर्गुण उभय लिङ्गों में प्रतिपादित उपनिषद् में विरोध नहीं है।

उपनिषद् का उपसंहार 'ऋचः अक्षरे परमे व्योमन्' वाक्य से की गई है। इसका अर्थ है कि ऋग् आदि वेदमन्त्र एवं समस्त विश्व-देवतागण का अक्षर अविनाशि परम सर्वोत्तम्‌ व्योम अर्थात् चिदाकाश में अवस्थान है। चिदाकाशात्मक निर्गुण परब्रह्म का सकल वेद एवं देवों में अधिष्ठान है अतएव जो अक्षर आदि परम ब्रह्म को नहीं जानता वह जो ब्रह्म एवं आत्मा एवं परमात्मा के तादात्म्य प्रतिपादक विज्ञान से होन हैं वे केवल शब्द ब्रह्म के अध्ययन से ऋचा का अर्थ नहीं समझ सकते। कहा है :-

"शब्द ब्रह्मणि निष्ठातो न निष्ठायात्परे यदि । श्रमः श्रमफलं तस्य ह्यधेनुमिव रक्षत: ॥"

केवल वे जो परब्रह्म के विज्ञान में निष्ठात हैं जीवन-मुक्ति पद पा सकते हैं। जो समस्त वेद के मन्त्रों के वेत्ता हैं परन्तु परम तात्त्विक् भूत परब्रह्म एवं आत्मा के ऐक्य के अपरोक्ष (प्रत्यक्ष) ज्ञान से रहित है उनको केवल चित्त शुद्धि कदाचित् हो सकती है किन्तु सद्योमुक्ति के वे अधिकारी नहीं हैं।

गुरवर ब्रह्मलीन श्री स्वामोजी महाराज ने ईशोपनिषद् के योगपरक भाष्य में 'अन्धतन्‍मः प्रविश्यन्ति...........प्रारम्भ होने वाले मन्त्र क. ९ से ११ तक

"सम्भूति च विनाशश्च यस्तद् वेदोभयं सह । विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्यामृतमश्नुते।"

का इसी अर्थ में भाष्य किया है जो असम्भूति अर्थात् कारण एवं विनाश अर्थात् कार्य को अङ्गीभूत भाव में उपासता है वह सम्भूति से जन्ममरण रूप मृत्यु को तैरकर असम्भूति अर्थात् कारण रूप प्राण तत्व से अमृत को प्राप्त कर लेता है। व्यक्त वर्णात्मक एवं अव्यक्त नादरूप वाणी उभय की जो उपासना करता है वह व्यक्त से मृत्‍यू पा कर अव्यक्त से अमृतत्व को प्राप्त करता है।

मूलाधार गत कुण्डलिनी जब सहस्रार शिव से जाकर मिलती है तब वह सुधा सरोवर में स्नान कर अपने को पूर्ण अमृत शिवमय अनुभव करती तथा पुनः अपने स्थान तक पहुंचने के मार्ग में समस्त प्रपञ्च को अमृत से सिञ्चित करती हुई विराजती है। श्रीमदाचार्य शङ्कर ने सौन्दर्य लहरी के श्लोक क. ९, १० में इस प्रकार परा देवी के अभिषेक की चर्चा की है।

Page 15

तीर्थमध्य सुधारसोदघेवार्तितं निज विमर्श केलया । आणवार्दि मलमोचितं स्नानमात्र विधिना निमज्जनम् ॥

"सहस्रारे पञ्चे सह रसि पत्या विहरसे", तथा "सुधा द्वारा सारांशचरण युगलान्त-विमिलितै:" आदि श्लोकों में इस विषय का प्रतिपादन किया है । जब ब्रह्म और शक्ति का तादात्म्य घटित होता तभी पूर्ण अभिषेक कहा है । श्री विद्या रहस्य में तृतीय श्लोक में अपने भाष्य में इसी मत का प्रतिपादन किया है । अता एव देवता एवं ब्रह्म के तादात्म्य प्रतिपादक उपनिषदों से ही अभिषेक करने की प्रथा है । जैसे देवी का अभिषेक देवी अथर्व शीर्ष से, गणेश का अभिषेक गणेश अथर्व शीर्ष से आदि—इसी प्रकार त्रिपुरसुन्दरी का अभिषेक भी त्रिपुरसुन्दरी को ब्रह्मस्वरूपिणी प्रतिपादक बह्वृचोपनिषद् से अभिषेक करना चाहिये ।

Page 16

श्री पीताम्बरापीठ, दतिया (म. प्र.) से प्रकाशित

ग्रन्थ-सूची

क्र. नाम पुस्तक लेखक / टीकाकार माध्यम मूल्य

१. श्री वगलामुखी रहस्यम् राष्ट्रगुरु १००८ श्री स्वामीजी महाराज पीताम्बरा-पीठ संस्कृत १८-००

२. पञ्चोपनिषद् (प्रकाश भाष्य) " " " " ४-५०

३. प्रश्नोपनिषद् (प्रकाश भाष्य) " " " " १-००

४. आनन्दलहरी शङ्कराचार्यं श्री रामकवि डिण्डिम भाष्य एवं गोपाल सुन्दरी टीका " " ९-००

५. नारदीय शिक्षा नारदमुनि विरचित शिक्षा विवरणोपेता टीकासहित " " १-५०

६. श्री महात्रिपुरसुन्दरी पूजा पद्धति राष्ट्रगुरु पूज्यपाद १००८ श्री स्वामोजी महाराज " ४-००

७. कामकला विलास पुण्यानन्दनाथ " ४-००

८. महाविद्याचतुष्टयचम (तारा-धूमावती, भुवनेश्वरी मातृके) राष्ट्रगुरु १००८ श्री स्वामीजी महाराज " ८-००

९. रेणुका-तन्त्रम् " " " ६-००

१०. शरभ-तन्त्रम् " " " ४-००

११. श्रीविद्यारत्नसूत्रम् गौडपादाचार्य कृत श्री शंकराण्यमुनिकृत दीपिका सहितं " ३-००

१२. पञ्चस्तवी " " " ०-५०

१३. तान्त्रिक-पञ्चाङ्ग राष्ट्रगुरु १००८ श्री स्वामीजी महाराज " ७-००

१४. घेरण्ड संहिता-घेरण्ड मुनि " " संस्कृत-हिन्दी ५-००

१५. प्रत्यभिज्ञाहृदयम् शाक्त दर्शन हिन्दी २-००

Page 17

१६. ईश्वर गीता

राष्ट्रगुरु १००८ श्री स्वामीजी महाराज

कूर्मपुराणान्तर्गत

हिन्दी ६-००

१७. वैदिक-उपदेश

अनु. श्री जो. एन. पिंगले

अंग्रेजी ५-००

१८. वैदिक-उपदेश

अनु. पं. छोटेलाल शर्मा

हिन्दी १-००

१९. अथर्ववेदाऽऽद्य ज्योतिष

आचार्य पं. ओं. नारायण द्विवेदी

२०. पुरश्चरण पद्धति

स्व. योगीन्द्रकृष्ण दौर्गादत्ति शास्त्री ,

२-५०

२१. लेख-संग्रह

राष्ट्रगुरु १००८ श्री स्वामीजी " १२-००

महाराज

२२. वेदान्त प्रबोध

अनु. डा. शिवशरण शर्मा संस्कृत-हिन्दी २-००

सत्यबोधाश्रम प्रणीत

२३. सिद्धान्त रहस्य

राष्ट्रगुरु १००८ श्री स्वामीजी हिन्दी ३-००

महाराज

२४. सिद्धान्त रहस्य

अनु. श्री शिवदत्त शर्मा चतुर्वेद: संस्कृत ३-००

२५. सिद्धान्त रहस्य

अनु. सी. डी. पान्डे

अंग्रेजी

२६. सौन्दर्य लहरी पद्यानुवाद

अनु. स्व. फौजदार बलवीरसिंह पद्य हिन्दी १-००

२७. परमशरण

श्री सूर्यप्रकाश गोस्वामी पद्य १-००

२८. त्रिपुरा महिम्न स्तोत्र

स्व. योगीन्द्रकृष्ण दौर्गादत्ति संस्कृत-हिन्दी ३-००

शास्त्री

२९. चिद्-विलास

राष्ट्रगुरु १००८ श्री स्वामीजी " १-५०

(श्री विद्या रहस्य)

महाराज

३०. चिद्-विलास

अनु. डा. योगेश मिश्रा

अंग्रेजी सजिल्द ३-००

३१. सप्तविंशति रहस्यम्

राष्ट्रगुरु १००८ श्री स्वामीजी संस्कृत ७-००

महाराज

३२. वातुलनाथ सूत्र

पं. कृष्णानन्द बुद्धौलिया संस्कृत-हिन्दी २-००

अनन्तशक्तिपादकृत

३३. शिवसूत्रं-भक्तिसूत्रञ्च

राष्ट्रगुरु १००८ श्री स्वामीजी संस्कृत १-००

महाराज ऋजवर्थ बोधिनी कृति

३४. शिवसूत्रं स्पन्दकारिका

किशोरीलाल चउदा संस्कृत-हिन्दी १-५०

३५. मातृका चक्र विवेक

ले. सिद्धश्री स्वतन्त्रानन्दनाथ संस्कृत-हिन्दी १५-००

भाष्य-शिवानन्द अनु. कृष्णानन्द बुद्धौलिया

Page 18

ऋ.

नाम पुस्तक

लेखक /टीकाकार

माध्यम

मूल्य

३६. स्वरोदय विज्ञान

संकलनकर्ता मास्टर मोतीलाल

हिन्दी

३७. योग विज्ञान प्रथम भाग

अज्ञात

"

३८. योग विज्ञान द्वितीय भाग

अज्ञात

"

३९. योग-दर्शन

अनन्तपणिडतकृत वृत्ति

महर्षि पतञ्जलि प्रणीत

संस्कृत

४०. योग दर्शन

अनु. डॉ. योगेश मिश्र

महर्षि पतञ्जलि प्रणीत

अंग्रेजी

४१. दर्शन शास्त्र संग्रह

राष्ट्रगुरु १००८ श्री स्वामीजी महाराज

हिन्दी

४२. छिन्नमस्ता नित्यान्चन

"

"

४३. ताराक्षपू्ररराजस्तोत्र

"

हिन्दी-पद्य

४४. केनोपनिषद्

अनु. डॉ. योगेश मिश्र, जयपुर

हिन्दी

४५. ईशावास्योपनिषद्

"

"

४६. माण्डूक्योपनिषद्

टीकाकार-पं. कृष्णानन्द बुद्धौलिया

"

४७. कठोपनिषद्

टीकाकार-बदर्न्सिंह

"

४८. मुण्डकोपनिषद्

"

"

४९. पराप्रवेशिका

टोकाकार-पं. कृष्णानन्द बुद्धौलिया

महामाहेश्वराचार्य क्षेमराज विरचित

हिन्दी पद्य-नुवाद एवं टीका

५०. शाक्त सौरभ

ले. श्री बदर्नासह

हिन्दी

५१. शाक्त सौरभ (ज्ञान खण्ड)

"

"

५२. ललिता सहस्रनाम

भास्कर राय विरचित

सौभाग्यभास्कर

संस्कृत

५३. सुभगोदय

आचार्य गौडपाद कृत

अनु. कृष्णानन्द बुद्धौलिया

संस्कृत-हिन्दी

५४. भैरव-विज्ञान

पं कृष्णानन्द बुद्धौलिया

हिन्दी

५५. प्रश्नोपनिषद्

राष्ट्रगुरु १००८ श्री स्वामीजी कृत प्रकाश भाष्य का

हिन्दी अनुवाद

अनुवादक-कृष्णानन्द बुद्धौलिया

यन्त्रस्थ

५६. बह्वृचोपनिषद्

अष्यय दीक्षित कृत संस्कृत भाष्य एवं कृष्णानन्द कृत हिन्दी टीका

संस्कृत-हिन्दी

आवश्यकतानुसार मूल्य में परिवर्तन हो सकता है।