1. Bhaktirasāmṛtasindhu of Rūpa Gosvāmī

1.1.1

श्री-श्री-भक्ति-रसामृत-सिन्धुः [1] भगवद्-भक्ति-भेद-निरूपकः पूर्व-विभागः [1.1] सामान्य-भक्तिः प्रथम-लहरी श्री-श्री-राधा-गोविन्द-देवौ विजयेते अखिल-रसामृत-मूर्तिः प्रसृमर-रुचि-रुद्ध-तारका-पालिः कलित-श्यामा-ललितो राधा-प्रेयान् विधुर् जयति

śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhuḥ [1] bhagavad-bhakti-bheda-nirūpakaḥ pūrva-vibhāgaḥ [1.1] sāmānya-bhaktiḥ prathama-laharī śrī-śrī-rādhā-govinda-devau vijayete akhila-rasāmṛta-mūrtiḥ prasṛmara-ruci-ruddha-tārakā-pāliḥ kalita-śyāmā-lalito rādhā-preyān vidhur jayati

---

1.1.2

हृदि यस्य प्रेरणया प्रवर्तितो ऽहं वराक-रूपो ऽपि तस्य हरेः पद-कमलं वन्दे चैतन्य-देवस्य

hṛdi yasya preraṇayā pravartito 'haṃ varāka-rūpo 'pi tasya hareḥ pada-kamalaṃ vande caitanya-devasya

---

1.1.3

विश्राम-मन्दिरत्या तस्य सनातन-तनोर् मद्-ईशस्य भक्ति-रसामृत-सिन्धुर् भवतु सदायम् प्रमोदाय

viśrāma-mandiratyā tasya sanātana-tanor mad-īśasya bhakti-rasāmṛta-sindhur bhavatu sadāyam pramodāya

---

1.1.4

भक्ति-रसामृत-सिन्धौ चरतः परिभूत-काल-जाल-भियः भक्त-मकरान् अशीलित-मुक्ति-नदीकान् नमसामि

bhakti-rasāmṛta-sindhau carataḥ paribhūta-kāla-jāla-bhiyaḥ bhakta-makarān aśīlita-mukti-nadīkān namasāmi

---

1.1.5

मीमांसक-बडवाग्नेः कठिनाम् अपि कुण्ठयन्न् असौ स्फुरतु सनातन सुचिरं तव भक्ति-रसामृताम्भोधिः

mīmāṃsaka-baḍavāgneḥ kaṭhinām api kuṇṭhayann asau sphuratu sanātana suciraṃ tava bhakti-rasāmṛtāmbhodhiḥ

---

1.1.6

भक्ति-रसस्य प्रस्तुतिर् अखिल-जगङ्-मङ्गल-प्रसङ्गस्य अज्ञेनापि मयास्य क्रियते सुहृदाम् प्रमोदाय

bhakti-rasasya prastutir akhila-jagaṅ-maṅgala-prasaṅgasya ajñenāpi mayāsya kriyate suhṛdām pramodāya

---

1.1.7

एतस्य भगवद्-भक्ति-रसामृत-पयोनिधेः चत्वारह् खलु वक्ष्यन्ते भागाः पूर्वादयः क्रमात्

etasya bhagavad-bhakti-rasāmṛta-payonidheḥ catvārah khalu vakṣyante bhāgāḥ pūrvādayaḥ kramāt

---

1.1.8

तत्र पूर्वे विभागे ऽस्मिन् भक्ति-भेद-निरूपके अनुक्रमेण वक्तव्यं लहरीणां चतुष्टयम्

tatra pūrve vibhāge 'smin bhakti-bheda-nirūpake anukrameṇa vaktavyaṃ laharīṇāṃ catuṣṭayam

---

1.1.9

आद्या सामान्य-भक्त्य्-आढ्या द्वितीया साधनान्विता भावाश्रिता तृतीया च तुर्या प्रेम-निरूपिका

ādyā sāmānya-bhakty-āḍhyā dvitīyā sādhanānvitā bhāvāśritā tṛtīyā ca turyā prema-nirūpikā

---

1.1.10

तत्रादौ सुष्ठु वैशिष्ट्यम् अस्याः कथयितुं स्फुटम् लक्षणं क्रियते भक्तेर् उत्तमायाः सतां मतम्

tatrādau suṣṭhu vaiśiṣṭyam asyāḥ kathayituṃ sphuṭam lakṣaṇaṃ kriyate bhakter uttamāyāḥ satāṃ matam

---

1.1.11

अन्याभिलाषिता-शून्यं ज्ञान-कर्माद्य्-अनावृतम् आनुकूल्येन कृष्णानुशीलनं भक्तिर् उत्तमा

anyābhilāṣitā-śūnyaṃ jñāna-karmādy-anāvṛtam ānukūlyena kṛṣṇānuśīlanaṃ bhaktir uttamā

---

1.1.12

यथा श्री-नारद-पञ्चरात्रे सर्वोपाधि-विनिर्मुक्तं तत्-परत्वेन निर्मलम् हृषीकेण हृषीकेश-सेवनं भक्तिर् उच्यते

yathā śrī-nārada-pañcarātre sarvopādhi-vinirmuktaṃ tat-paratvena nirmalam hṛṣīkeṇa hṛṣīkeśa-sevanaṃ bhaktir ucyate

---

1.1.13

श्री-भागवतस्य तृतीय-स्कन्धे च (3.29.11-13) अहैतुक्य् अव्यवहिता या भक्तिः पुरुषोत्तमे

śrī-bhāgavatasya tṛtīya-skandhe ca (3.29.11-13) ahaituky avyavahitā yā bhaktiḥ puruṣottame

---

1.1.14

सालोक्य-सार्ष्टि-सामीप्य-सारूप्यैकत्वम् अप्य् उत दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्-सेवनं जनाः

sālokya-sārṣṭi-sāmīpya-sārūpyaikatvam apy uta dīyamānaṃ na gṛhṇanti vinā mat-sevanaṃ janāḥ

---

1.1.15

स एव भक्ति-योगाख्य आत्यन्तिक उदाहृतः

sa eva bhakti-yogākhya ātyantika udāhṛtaḥ

---

1.1.16

सालोक्येत्यादि-पद्यस्थ-भक्तोत्कर्ष-णिरूपणम् भक्तेर् विशुद्धता-व्यक्त्या लक्षणे पर्यवस्यति

sālokyetyādi-padyastha-bhaktotkarṣa-ṇirūpaṇam bhakter viśuddhatā-vyaktyā lakṣaṇe paryavasyati

---

1.1.17

क्लेश-घ्नी शुभदा मोक्ष-लघुता-कृत् सुदुर्लभा सान्द्रानन्द-विशेषात्मा श्री-कृष्णाकर्षिणी च सा

kleśa-ghnī śubhadā mokṣa-laghutā-kṛt sudurlabhā sāndrānanda-viśeṣātmā śrī-kṛṣṇākarṣiṇī ca sā

---

1.1.18

तत्रास्याः क्लेशघ्नत्वम् - क्लेशास् तु पापं तद्-बीजम् अविद्या चेति ते त्रिधा

tatrāsyāḥ kleśaghnatvam - kleśās tu pāpaṃ tad-bījam avidyā ceti te tridhā

---

1.1.19

तत्र पापम् अप्रारब्धं भवेत् पापं प्रारब्धं चेति तद् द्विधा

tatra pāpam aprārabdhaṃ bhavet pāpaṃ prārabdhaṃ ceti tad dvidhā

---

1.1.20

तत्र अप्रारब्ध-हरत्वम्, यथा एकडशे (11.14.19) यथाग्निः सुसमिद्धार्चिः करोत्य् एधांसि भस्मसात् तथा मद्-विषया-भक्तिर् उद्धवैनांसि कृत्स्नशः

tatra aprārabdha-haratvam, yathā ekaḍaśe (11.14.19) yathāgniḥ susamiddhārciḥ karoty edhāṃsi bhasmasāt tathā mad-viṣayā-bhaktir uddhavaināṃsi kṛtsnaśaḥ

---

1.1.21

प्रारब्ध-हरत्वम्, यथा तृतीये (3.33.6) यन्-नाम-धेय-श्रवणानुकीर्तनाद् यत्-प्रह्वणद् यत्-स्मरणाद् अपि क्वचित् श्वादो ऽपि सद्यः सवनाय कल्पते कुतः पुनस् ते भगवन् नु दर्शनात्

prārabdha-haratvam, yathā tṛtīye (3.33.6) yan-nāma-dheya-śravaṇānukīrtanād yat-prahvaṇad yat-smaraṇād api kvacit śvādo 'pi sadyaḥ savanāya kalpate kutaḥ punas te bhagavan nu darśanāt

---

1.1.22

दुर्जातिर् एव सवनायोग्यत्वे कारणम् मतम् दुर्जात्य्-आरम्भकं पापं यत् स्यात् प्रारब्धम् एव तत्

durjātir eva savanāyogyatve kāraṇam matam durjāty-ārambhakaṃ pāpaṃ yat syāt prārabdham eva tat

---

1.1.23

पद्म-पुराने च अप्रारब्ध-फलं पापं कूटं बीजं फलोन्मुखम् क्रमेणैव प्रलीयेत विष्णु-भक्ति-रतात्मनाम्

padma-purāne ca aprārabdha-phalaṃ pāpaṃ kūṭaṃ bījaṃ phalonmukham krameṇaiva pralīyeta viṣṇu-bhakti-ratātmanām

---

1.1.24

बीज-हरत्वम्, यथा षष्ठे (6.2.17) तैस् तान्य् अघानि पूयन्ते तपो-दान-व्रतादिभिः नाधर्मजं तद्-हृदयं तद् अपीशाङ्घ्रि-सेवया

bīja-haratvam, yathā ṣaṣṭhe (6.2.17) tais tāny aghāni pūyante tapo-dāna-vratādibhiḥ nādharmajaṃ tad-hṛdayaṃ tad apīśāṅghri-sevayā

---

1.1.25

अविद्या-हरत्वम्, यथा चतुर्थे (4.22.39) यत्-पाद-पङ्कज-पलाश-विलास-भक्त्या कर्माशयं ग्रथितम् उद्ग्रथयन्ति सन्तः तद्वन् न रिक्त-मतयो यतयो ऽपि रुद्ध- स्रोतो-गणास् तम् अरणं भज वासुदेवम्

avidyā-haratvam, yathā caturthe (4.22.39) yat-pāda-paṅkaja-palāśa-vilāsa-bhaktyā karmāśayaṃ grathitam udgrathayanti santaḥ tadvan na rikta-matayo yatayo 'pi ruddha- sroto-gaṇās tam araṇaṃ bhaja vāsudevam

---

1.1.26

पाद्मे च कृतानुयात्रा-विद्याभिर् हरि-भक्तिर् अनुत्तमा अविद्यां निर्दहत्य् आशु दाव-ज्वालेव पन्नगीम्

pādme ca kṛtānuyātrā-vidyābhir hari-bhaktir anuttamā avidyāṃ nirdahaty āśu dāva-jvāleva pannagīm

---

1.1.27

शुभदत्वम् शुभानि प्रीणनं सर्व-जगताम् अनुरक्तता सद्गुणाः सुखम् इत्य्-आदीन्य् आख्यातानि मनीषिभिः

śubhadatvam śubhāni prīṇanaṃ sarva-jagatām anuraktatā sadguṇāḥ sukham ity-ādīny ākhyātāni manīṣibhiḥ

---

1.1.28

तत्र जगत्-प्रीणनादिद्वय-प्रदत्वम्, यथा पाद्मे येनार्चितो हरिस् तेन तर्पितानि जगन्त्य् अपि रज्यन्ति जन्तवस् तत्र जन्गमाः स्थावरा अपि

tatra jagat-prīṇanādidvaya-pradatvam, yathā pādme yenārcito haris tena tarpitāni jaganty api rajyanti jantavas tatra jangamāḥ sthāvarā api

---

1.1.29

सद्-गुणादि-प्रदत्वम्, यथा पञ्चमे (5.18.12) यस्यास्ति भक्तिर् भगवत्य् अकिञ्चना सर्वैर् गुणैस् तत्र समासते सुराः हराव् अभक्तस्य कुतो महद्-गुणा मनोरथेनासति धावतो बहिः

sad-guṇādi-pradatvam, yathā pañcame (5.18.12) yasyāsti bhaktir bhagavaty akiñcanā sarvair guṇais tatra samāsate surāḥ harāv abhaktasya kuto mahad-guṇā manorathenāsati dhāvato bahiḥ

---

1.1.30

सुख-प्रदत्वम् सुखं वैषयिकं ब्राह्मम् ऐश्वरं चेति तत् त्रिधा

sukha-pradatvam sukhaṃ vaiṣayikaṃ brāhmam aiśvaraṃ ceti tat tridhā

---

1.1.31

यथा तन्त्रे सिद्धयः परमाश्चर्या भुक्तिर् मुक्तिश् च शाश्वती नित्यं च परमानन्दो भवेद् गोविन्द-भक्तितः

yathā tantre siddhayaḥ paramāścaryā bhuktir muktiś ca śāśvatī nityaṃ ca paramānando bhaved govinda-bhaktitaḥ

---

1.1.32

यथा हरि-भक्ति-सुधोदये च भूयो ऽपि याचे देवेश त्वयि भक्तिर् दृढास्तु मे या मोक्षान्त-चतुर्वर्ग फलदा सुखदा लता

yathā hari-bhakti-sudhodaye ca bhūyo 'pi yāce deveśa tvayi bhaktir dṛḍhāstu me yā mokṣānta-caturvarga phaladā sukhadā latā

---

1.1.33

मोक्ष-लघुताकृत् मनाग् एव प्ररूढायां हृदये भगवाद्-रतौ पुरुषार्थास् तु चत्वारास् तृणायन्ते समन्ततः

mokṣa-laghutākṛt manāg eva prarūḍhāyāṃ hṛdaye bhagavād-ratau puruṣārthās tu catvārās tṛṇāyante samantataḥ

---

1.1.34

यथा श्री-नारद-पञ्चरात्रे हरि-भक्ति-महा-देव्याः सर्वा मुक्त्य्-आदि-सिद्धयः भुक्त्यश् चाद्भुतास् तस्याश् चेटिकावद् अनुव्रताः

yathā śrī-nārada-pañcarātre hari-bhakti-mahā-devyāḥ sarvā mukty-ādi-siddhayaḥ bhuktyaś cādbhutās tasyāś ceṭikāvad anuvratāḥ

---

1.1.35

इति सुदुर्लभा साधनौघैर् अनासन्गैर् अलभ्या सुचिराद् अपि हरिणा चाश्वदेयेति द्विधा सा स्यात् सुदुर्लभा

iti sudurlabhā sādhanaughair anāsangair alabhyā sucirād api hariṇā cāśvadeyeti dvidhā sā syāt sudurlabhā

---

1.1.36

तत्र आद्या, यथा तान्त्रे ज्ञानतः सुलभा मुक्तिर् भुक्तिर् यज्ञादि-पुण्यतः सेयं साधन-साहस्रैर् हरि-भक्तिः सुदुर्लभा

tatra ādyā, yathā tāntre jñānataḥ sulabhā muktir bhuktir yajñādi-puṇyataḥ seyaṃ sādhana-sāhasrair hari-bhaktiḥ sudurlabhā

---

1.1.37

द्वितीया, यथा पञ्चम-स्कन्धे (5.6.18) राजन् पतिर् गुरुर् अलं भवतां यदूनां दैवं प्रियः कुल-पतिः क्व च किङ्करो वः अस्त्व् एवम् अङ्ग भजतां भगवान् मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्ति-योगम्

dvitīyā, yathā pañcama-skandhe (5.6.18) rājan patir gurur alaṃ bhavatāṃ yadūnāṃ daivaṃ priyaḥ kula-patiḥ kva ca kiṅkaro vaḥ astv evam aṅga bhajatāṃ bhagavān mukundo muktiṃ dadāti karhicit sma na bhakti-yogam

---

1.1.38

सान्द्रानन्द-विशेषात्मा ब्रह्मानन्दो भवेद् एष चेत् परार्द्ध-गुणीकृतः नैति भक्ति-सुखाम्भोधेः परमाणु-तुलाम् अपि

sāndrānanda-viśeṣātmā brahmānando bhaved eṣa cet parārddha-guṇīkṛtaḥ naiti bhakti-sukhāmbhodheḥ paramāṇu-tulām api

---

1.1.39

यथा, हरि-भक्ति-सुधोदये त्वत्-साक्षात्-करणाह्लाद-विशुद्धाब्धि-स्थितस्य मे सुखानि गोष्पदायन्ते ब्राह्माण्य् अपि जगद्-गुरो

yathā, hari-bhakti-sudhodaye tvat-sākṣāt-karaṇāhlāda-viśuddhābdhi-sthitasya me sukhāni goṣpadāyante brāhmāṇy api jagad-guro

---

1.1.40

तथा भावार्थ-दीपिकायां (10.88.11) च त्वत्-कथामृत-पाथोधौ विहरन्तो महा-मुदः कुर्वन्ति कृतिनः केचित् चतुर्-वर्गं तृणोपमम्

tathā bhāvārtha-dīpikāyāṃ (10.88.11) ca tvat-kathāmṛta-pāthodhau viharanto mahā-mudaḥ kurvanti kṛtinaḥ kecit catur-vargaṃ tṛṇopamam

---

1.1.41

श्री-कृष्णाकर्षिणी कृत्वा हरिं प्रेम-भाजं प्रिय-वर्ग-समन्वितम् भक्तिर् वशीकरोतीति श्री-कृष्णाकर्षिणी मता

śrī-kṛṣṇākarṣiṇī kṛtvā hariṃ prema-bhājaṃ priya-varga-samanvitam bhaktir vaśīkarotīti śrī-kṛṣṇākarṣiṇī matā

---

1.1.42

यथा एकादशे (11.14.20) न साध्यति माम् योगो न साङ्ख्यं धर्म उद्धव न स्वाध्यायस् तपस् त्यागो यथा भक्तिर् ममोर्जिता

yathā ekādaśe (11.14.20) na sādhyati mām yogo na sāṅkhyaṃ dharma uddhava na svādhyāyas tapas tyāgo yathā bhaktir mamorjitā

---

1.1.43

सप्तमे (7.10.48) च नारदोक्तौ यूयं नृलोके बत भूरि-भागा लोकं पुनाना मुनयो ऽभियन्ति येषां गृहान् आवसतीति साक्षाद् गुढं परं ब्रह्म मनुष्य-लिङ्गम्

saptame (7.10.48) ca nāradoktau yūyaṃ nṛloke bata bhūri-bhāgā lokaṃ punānā munayo 'bhiyanti yeṣāṃ gṛhān āvasatīti sākṣād guḍhaṃ paraṃ brahma manuṣya-liṅgam

---

1.1.44

अग्रतो वक्ष्यमाणायास् त्रिधा भक्तेर् अनुक्रमात् द्विशः षड्भिः पदैर् एतन् माहात्यं परिकीर्तितम्

agrato vakṣyamāṇāyās tridhā bhakter anukramāt dviśaḥ ṣaḍbhiḥ padair etan māhātyaṃ parikīrtitam

---

1.1.45

किं च स्वल्पापि रुचिर् एव स्याद् भक्ति-तत्त्वावबोधिका युक्तिस् तु केवला नैव यद् अस्या अप्रतिष्ठता

kiṃ ca svalpāpi rucir eva syād bhakti-tattvāvabodhikā yuktis tu kevalā naiva yad asyā apratiṣṭhatā

---

1.1.46

तत्र प्राचीनैर् अप्य् उक्तम् यत्नेनापादितो ऽप्य् अर्थः कुशलैर् अनुमातृभिः अभियुक्ततरैर् अन्यैर् अन्यथैवोपपाद्यते

tatra prācīnair apy uktam yatnenāpādito 'py arthaḥ kuśalair anumātṛbhiḥ abhiyuktatarair anyair anyathaivopapādyate

---

1.2.1

इति श्री श्री भक्ति-रसामृत-सिन्धौ पूर्व-भागे भक्ति-सामान्य लहरी प्रथमा (1.2) द्वितीया लहरी साधन-भक्तिः सा भक्तिः साधनं भावः प्रेमा चेति त्रिधोदिता

iti śrī śrī bhakti-rasāmṛta-sindhau pūrva-bhāge bhakti-sāmānya laharī prathamā (1.2) dvitīyā laharī sādhana-bhaktiḥ sā bhaktiḥ sādhanaṃ bhāvaḥ premā ceti tridhoditā

---

1.2.2

तत्र साधन-भक्तिः - कृति-साध्या भवेत् साध्य-भावा सा साधनाभिधा नित्य-सिद्धस्य भावस्य प्राकट्यं हृदि साध्यता

tatra sādhana-bhaktiḥ - kṛti-sādhyā bhavet sādhya-bhāvā sā sādhanābhidhā nitya-siddhasya bhāvasya prākaṭyaṃ hṛdi sādhyatā

---

1.2.3

सा भक्तिः सप्तम-स्कन्धे भङ्ग्या देवर्षिणोदिता

sā bhaktiḥ saptama-skandhe bhaṅgyā devarṣiṇoditā

---

1.2.4

यथा सप्तमे (7.1.31) तस्मात् केनाप्य् उपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत्

yathā saptame (7.1.31) tasmāt kenāpy upāyena manaḥ kṛṣṇe niveśayet

---

1.2.5

इति वैधी रागानुगा चेति सा द्विधा साधनाभिधा

iti vaidhī rāgānugā ceti sā dvidhā sādhanābhidhā

---

1.2.6

तत्र वैधी यत्र रागानवाप्तत्वात् प्रवृत्तिर् उपजायते शासनेनैव शास्त्रस्य सा वैधी भक्तिर् उच्यते

tatra vaidhī yatra rāgānavāptatvāt pravṛttir upajāyate śāsanenaiva śāstrasya sā vaidhī bhaktir ucyate

---

1.2.7

यथ, द्वितीये (2.1.6) तस्माद् भारत सर्वात्मा भगवान् ईश्वरो हरिः श्रोतव्यः कीर्तितव्यश् च स्मर्तव्यश् चेच्छताभयम्

yatha, dvitīye (2.1.6) tasmād bhārata sarvātmā bhagavān īśvaro hariḥ śrotavyaḥ kīrtitavyaś ca smartavyaś cecchatābhayam

---

1.2.8

पाद्मे च स्मर्तव्यः सततं विष्णुर् विस्मर्तव्यो न जातुचित् सर्वे विधि-निषेधाः स्युर् एतयोर् एव किङ्कराः

pādme ca smartavyaḥ satataṃ viṣṇur vismartavyo na jātucit sarve vidhi-niṣedhāḥ syur etayor eva kiṅkarāḥ

---

1.2.9

इत्य् असौ स्याद् विधिर् नित्यः सर्व-वर्णाश्रमादिषु नित्यत्वे ऽप्य् अस्य निर्णीतम् एकादश्य्-आदिवत्-फलम्

ity asau syād vidhir nityaḥ sarva-varṇāśramādiṣu nityatve 'py asya nirṇītam ekādaśy-ādivat-phalam

---

1.2.10

यथा, एकादाशे (11.5.2-3) तु व्यक्तम् एवोक्तम् मुख बाहूरु-पादेभ्यः पुरुषस्याश्रमैः सह चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर् विप्रादयः पृथक्

yathā, ekādāśe (11.5.2-3) tu vyaktam evoktam mukha bāhūru-pādebhyaḥ puruṣasyāśramaiḥ saha catvāro jajñire varṇā guṇair viprādayaḥ pṛthak

---

1.2.11

य एषां पुरुषं साक्षाद् आत्म-प्रभवम् ईश्वरम् न भजन्त्य् अवजानन्ति स्थानाद् भ्रष्टाः पतन्त्य् अधः

ya eṣāṃ puruṣaṃ sākṣād ātma-prabhavam īśvaram na bhajanty avajānanti sthānād bhraṣṭāḥ patanty adhaḥ

---

1.2.12

तत् फलं च, तत्रैव (11.27.49) एवं क्रिया-योग-पथैः पुमान् वैदिक-तान्त्रिकैः अर्चन्न् उभ्यतः सिद्धिं मत्तो विन्दत्य् अभीप्सिताम्

tat phalaṃ ca, tatraiva (11.27.49) evaṃ kriyā-yoga-pathaiḥ pumān vaidika-tāntrikaiḥ arcann ubhyataḥ siddhiṃ matto vindaty abhīpsitām

---

1.2.13

पञ्चरात्रे च सुरर्षे विहिता शास्त्रे हरिम् उद्दिश्य या क्रिया सैव भक्तिर् इति प्रोक्ता तया भक्तिः परा भवेत्

pañcarātre ca surarṣe vihitā śāstre harim uddiśya yā kriyā saiva bhaktir iti proktā tayā bhaktiḥ parā bhavet

---

1.2.14

तत्र अधिकारी यः केनाप्य् अतिभाग्येन जात-श्रद्धो ऽस्य सेवने नातिसक्तो न वैराग्य-भाग् अस्याम् अधिकार्य् असौ

tatra adhikārī yaḥ kenāpy atibhāgyena jāta-śraddho 'sya sevane nātisakto na vairāgya-bhāg asyām adhikāry asau

---

1.2.15

यथैकादशे (11.20.28) यदृच्छया मत्-कथादौ जात-श्रद्धो ऽस्तु यः पुमान् न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्ति-योगो ऽस्य सिद्धिदः

yathaikādaśe (11.20.28) yadṛcchayā mat-kathādau jāta-śraddho 'stu yaḥ pumān na nirviṇṇo nātisakto bhakti-yogo 'sya siddhidaḥ

---

1.2.16

उत्तमो मध्यमश् च स्यात् कनिष्ठश् चेति स त्रिधा

uttamo madhyamaś ca syāt kaniṣṭhaś ceti sa tridhā

---

1.2.17

तत्र उत्तमः शास्त्रे युक्तौ च निपुणः सर्वथा दृढ-निश्चयः प्रौढ-श्रद्धो ऽधिकारी यः स भक्ताव् उत्तमो मतः

tatra uttamaḥ śāstre yuktau ca nipuṇaḥ sarvathā dṛḍha-niścayaḥ prauḍha-śraddho 'dhikārī yaḥ sa bhaktāv uttamo mataḥ

---

1.2.18

तत्र मध्यमः यः शास्त्रादिष्व् अनिपुणः श्रद्धावान् स तु मध्यमः

tatra madhyamaḥ yaḥ śāstrādiṣv anipuṇaḥ śraddhāvān sa tu madhyamaḥ

---

1.2.19

तत्र कनिष्ठः यो भवेत् कोमल-श्रद्धः स कनिष्ठो निगद्यते

tatra kaniṣṭhaḥ yo bhavet komala-śraddhaḥ sa kaniṣṭho nigadyate

---

1.2.20

तत्र गीतादिषूक्तानां चतुर्णाम् अधिकारिणाम् मध्ये यस्मिन् भगवतह् कृपा स्यात् तत्-प्रियस्य वा

tatra gītādiṣūktānāṃ caturṇām adhikāriṇām madhye yasmin bhagavatah kṛpā syāt tat-priyasya vā

---

1.2.21

स क्षीण-तत्-तद्-भावः स्याच् छुद्ध-भक्त्य्-अधिकारवान् यथेभः शौनकादिश् च ध्रुवः स च चतुःसनः

sa kṣīṇa-tat-tad-bhāvaḥ syāc chuddha-bhakty-adhikāravān yathebhaḥ śaunakādiś ca dhruvaḥ sa ca catuḥsanaḥ

---

1.2.22

भुक्ति-मुक्ति-स्पृहा यावत् पिशाची हृदि वर्तते तावद् भक्ति-सुखस्यात्र कथम् अभ्युदयो भवेत्

bhukti-mukti-spṛhā yāvat piśācī hṛdi vartate tāvad bhakti-sukhasyātra katham abhyudayo bhavet

---

1.2.23

तत्रापि च विशेषेण गतिम् अण्वीम् अनिच्छतः भक्तिर् हृत-मनः-प्राणान् प्रेम्णा तान् कुरुते जनान्

tatrāpi ca viśeṣeṇa gatim aṇvīm anicchataḥ bhaktir hṛta-manaḥ-prāṇān premṇā tān kurute janān

---

1.2.24

तथा च, तृतीये (3.25.36) तैर् दर्शनीयावयवैर् उदार- विलास-हासेक्षित-वाम-सूक्तैः हृतात्मनो हृत-प्राणांश् च भक्तिर् अनिच्छतो मे गतिम् अण्वीं प्रयुङ्क्ते

tathā ca, tṛtīye (3.25.36) tair darśanīyāvayavair udāra- vilāsa-hāsekṣita-vāma-sūktaiḥ hṛtātmano hṛta-prāṇāṃś ca bhaktir anicchato me gatim aṇvīṃ prayuṅkte

---

1.2.25

श्री कृष्ण-चरणाम्भोज-सेवा-निर्वृत-चेतसाम् एषां मोक्षाय भक्तानां न कदाचित् स्पृहा भवेत्

śrī kṛṣṇa-caraṇāmbhoja-sevā-nirvṛta-cetasām eṣāṃ mokṣāya bhaktānāṃ na kadācit spṛhā bhavet

---

1.2.26

यथा तत्रैव, श्रीमद्-उद्धवोक्तौ (3.4.15) को न्व् ईश ते पाद-सरोज-भाजां सुदुर्लभो ऽर्थेषु चतुर्ष्व् अपीह तथापि नाहं प्रवृणोमि भूमन् भवत्-पदाम्भोज-निषेवणोत्सुकः

yathā tatraiva, śrīmad-uddhavoktau (3.4.15) ko nv īśa te pāda-saroja-bhājāṃ sudurlabho 'rtheṣu caturṣv apīha tathāpi nāhaṃ pravṛṇomi bhūman bhavat-padāmbhoja-niṣevaṇotsukaḥ

---

1.2.27

तत्रैव, श्रीकपिल-देवोक्तौ (3.25.35) नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिन् मत्-पाद-सेवाभिरता मद्-ईहाः ये ऽन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य सभाजयन्ते मम पौरुषाणि

tatraiva, śrīkapila-devoktau (3.25.35) naikātmatāṃ me spṛhayanti kecin mat-pāda-sevābhiratā mad-īhāḥ ye 'nyonyato bhāgavatāḥ prasajya sabhājayante mama pauruṣāṇi

---

1.2.28

तत्रैव (3.29.13) सालोक्य-सार्ष्टि-सामीप्य- सारूप्यैकत्वम् अप्य् उत दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्-सेवनं जनाः

tatraiva (3.29.13) sālokya-sārṣṭi-sāmīpya- sārūpyaikatvam apy uta dīyamānaṃ na gṛhṇanti vinā mat-sevanaṃ janāḥ

---

1.2.29

चतुर्थे श्री-ध्रुवोक्तौ (4.9.10) या निर्वृतिस् तनु-भृतां तव पाद-पद्म- ध्यानाद् भवज्-जन-कथा-श्रवणेन वा स्यात् सा ब्रह्मणि स्व-महिमन्य् अपि नाथ मा भूत् किं त्व् अन्तकासि-लुलितात् पततां विमानात्

caturthe śrī-dhruvoktau (4.9.10) yā nirvṛtis tanu-bhṛtāṃ tava pāda-padma- dhyānād bhavaj-jana-kathā-śravaṇena vā syāt sā brahmaṇi sva-mahimany api nātha mā bhūt kiṃ tv antakāsi-lulitāt patatāṃ vimānāt

---

1.2.30

तत्रैव श्रीमद्-आदिराजोक्तौ (4.20.24) न कामये नाथ तद् अप्य् अहं क्वचिन् न यत्र युष्मच्-चरणाम्बुजासवः महत्तमान्तर्-हृदयान् मुख-च्युतो विधत्स्व कर्णायुतम् एष मे वरः

tatraiva śrīmad-ādirājoktau (4.20.24) na kāmaye nātha tad apy ahaṃ kvacin na yatra yuṣmac-caraṇāmbujāsavaḥ mahattamāntar-hṛdayān mukha-cyuto vidhatsva karṇāyutam eṣa me varaḥ

---

1.2.31

पञ्चमे श्री-शुकोक्तौ (5.14.44) यो दुस्त्यजान् क्षिति-सुत-स्वजनार्थ-दारान् प्रार्थ्यां श्रियं सुर-वरैः सदयावलोकाम् नैच्छन् नृपस् तद्-उचितं महतां मधुद्विट्- सेवानुरक्त-मनसाम् अभवो ऽपि फल्गुः

pañcame śrī-śukoktau (5.14.44) yo dustyajān kṣiti-suta-svajanārtha-dārān prārthyāṃ śriyaṃ sura-varaiḥ sadayāvalokām naicchan nṛpas tad-ucitaṃ mahatāṃ madhudviṭ- sevānurakta-manasām abhavo 'pi phalguḥ

---

1.2.32

षष्ठे श्री-वृत्रोक्तौ (6.11.25) न नाक-पृष्ठं न च पारमेष्ठ्यं न सार्व-भौमं न रसाधिपत्यम् न योग-सिद्धीर् अपुनर्-भवं वा समञ्जस त्वा विरहय्य काङ्क्षे

ṣaṣṭhe śrī-vṛtroktau (6.11.25) na nāka-pṛṣṭhaṃ na ca pārameṣṭhyaṃ na sārva-bhaumaṃ na rasādhipatyam na yoga-siddhīr apunar-bhavaṃ vā samañjasa tvā virahayya kāṅkṣe

---

1.2.33

तत्रैव श्री-रुद्रोक्तौ (6.17.28) नारायण-पराः सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति स्वर्गापवर्ग-नरकेष्व् अपि तुल्यार्थ-दर्शिनः

tatraiva śrī-rudroktau (6.17.28) nārāyaṇa-parāḥ sarve na kutaścana bibhyati svargāpavarga-narakeṣv api tulyārtha-darśinaḥ

---

1.2.34

तत्रैव इन्द्रोक्तौ (6.18.74) आराधनं भगवत ईहमाना निराशिषः ये तु नेच्छन्त्य् अपि परं ते स्वार्थ-कुशलाः स्मृताः

tatraiva indroktau (6.18.74) ārādhanaṃ bhagavata īhamānā nirāśiṣaḥ ye tu necchanty api paraṃ te svārtha-kuśalāḥ smṛtāḥ

---

1.2.35

सप्तमे प्रह्लादोक्तौ (7.6.25) तुष्टे च तत्र किम् अलभ्यम् अनन्त आद्ये किं तैर् गुण-व्यतिकराद् इह ये स्व-सिद्धाः धर्मादयः किम् अगुणेन च काङ्क्षितेन सारं जुषां चरणयोर् उपगायतां नः

saptame prahlādoktau (7.6.25) tuṣṭe ca tatra kim alabhyam ananta ādye kiṃ tair guṇa-vyatikarād iha ye sva-siddhāḥ dharmādayaḥ kim aguṇena ca kāṅkṣitena sāraṃ juṣāṃ caraṇayor upagāyatāṃ naḥ

---

1.2.36

तत्रैव शक्रोक्तौ (7.8.42) प्रत्यानीताः परम भवता त्रायता नः स्व-भागा दैत्याक्रान्तं हृदय-कमलं तद्-गृहं प्रत्यबोधि काल-ग्रस्तं कियद् इदम् अहो नाथ शुश्रूषतां ते मुक्तिस् तेषां न हि बहुमता नारसिंहापरैः किम्

tatraiva śakroktau (7.8.42) pratyānītāḥ parama bhavatā trāyatā naḥ sva-bhāgā daityākrāntaṃ hṛdaya-kamalaṃ tad-gṛhaṃ pratyabodhi kāla-grastaṃ kiyad idam aho nātha śuśrūṣatāṃ te muktis teṣāṃ na hi bahumatā nārasiṃhāparaiḥ kim

---

1.2.37

अष्टमे श्री-गजेन्द्रोक्तौ (8.3.20) एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्-प्रपन्नाः अत्य्-अद्भुतं तच्-चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्द-समुद्र-मग्नाः

aṣṭame śrī-gajendroktau (8.3.20) ekāntino yasya na kañcanārthaṃ vāñchanti ye vai bhagavat-prapannāḥ aty-adbhutaṃ tac-caritaṃ sumaṅgalaṃ gāyanta ānanda-samudra-magnāḥ

---

1.2.38

नवमे श्री-वैकुण्ठनाथोक्तौ (9.4.67) मत्-सेवया प्रतीतं ते सालोक्यादि-चतुष्टयम् नेच्छन्ति सेवया पूर्णाः कुतो ऽन्यत् काल-विप्लुतम्

navame śrī-vaikuṇṭhanāthoktau (9.4.67) mat-sevayā pratītaṃ te sālokyādi-catuṣṭayam necchanti sevayā pūrṇāḥ kuto 'nyat kāla-viplutam

---

1.2.39

श्री-दशमे नागपत्नी-स्तुतौ (10.16.37) न नाक-पृष्ठं न च सार्व-भौमं न पारमेष्ठ्यं न रसाधिपत्यम् न योग-सिद्धीर् अपुनर्-भवं वा वाञ्छन्ति यत्-पाद-रजः-प्रपन्नाः

śrī-daśame nāgapatnī-stutau (10.16.37) na nāka-pṛṣṭhaṃ na ca sārva-bhaumaṃ na pārameṣṭhyaṃ na rasādhipatyam na yoga-siddhīr apunar-bhavaṃ vā vāñchanti yat-pāda-rajaḥ-prapannāḥ

---

1.2.40

तत्रैव श्री-वेद-स्तुतौ (10.87.21) दुरवगमात्म-तत्त्व-निगमाय तवात्त-तनोश् चरित-महामृताब्धि-परिवर्त-परिश्रमणाः न परिलषन्ति केचिद् अपवर्गम् अपीश्वर ते चरण-सरोज-हंस-कुल-सङ्ग-विसृष्ट-गृहाः

tatraiva śrī-veda-stutau (10.87.21) duravagamātma-tattva-nigamāya tavātta-tanoś carita-mahāmṛtābdhi-parivarta-pariśramaṇāḥ na parilaṣanti kecid apavargam apīśvara te caraṇa-saroja-haṃsa-kula-saṅga-visṛṣṭa-gṛhāḥ

---

1.2.41

एकादशे श्री-भगवद्-उक्तौ (11.20.34) न किञ्चित् साधवो धीरा भक्ता ह्य् एकान्तिनो मम वाञ्छन्त्य् अपि मया दत्तं कैवल्यम् अपुनर्-भवम्

ekādaśe śrī-bhagavad-uktau (11.20.34) na kiñcit sādhavo dhīrā bhaktā hy ekāntino mama vāñchanty api mayā dattaṃ kaivalyam apunar-bhavam

---

1.2.42

तथा (11.14.14) न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्र-धिष्ण्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् न योग-सिद्धीर् अपुनर्-भवं वा मय्य् अर्पितात्मेच्छति मद् विनान्यत्

tathā (11.14.14) na pārameṣṭhyaṃ na mahendra-dhiṣṇyaṃ na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam na yoga-siddhīr apunar-bhavaṃ vā mayy arpitātmecchati mad vinānyat

---

1.2.43

द्वादशे श्री-रुद्रोक्तौ (12.10.6) नैवेच्छत्य् आशिषः क्वापि ब्रह्मर्षिर् मोक्षम् अप्य् उत भक्तिं परां भगवति लब्धवान् पुरुषे ऽव्यये

dvādaśe śrī-rudroktau (12.10.6) naivecchaty āśiṣaḥ kvāpi brahmarṣir mokṣam apy uta bhaktiṃ parāṃ bhagavati labdhavān puruṣe 'vyaye

---

1.2.44

पद्म-पुराणे च कार्त्तिक-माहात्म्ये (दामोदराष्टके) वरं देव मोक्षं न मोक्षावधिं वा न चान्यं वृणे ऽहं वरेशाद् अपीह इदं ते वपुर् नाथ गोपाल-बालं सदा मे मनस्य् अविरास्तां किम् अन्यैः

padma-purāṇe ca kārttika-māhātmye (dāmodarāṣṭake) varaṃ deva mokṣaṃ na mokṣāvadhiṃ vā na cānyaṃ vṛṇe 'haṃ vareśād apīha idaṃ te vapur nātha gopāla-bālaṃ sadā me manasy avirāstāṃ kim anyaiḥ

---

1.2.45

कुवेरात्मजौ बद्ध-मूर्त्यैव यद्वत् त्वया मोचितौ भक्ति-बद्धौ कृतौ च तथा प्रेम-भक्तिं स्वकां मे प्रयच्छ न मोक्षे ग्रहो मे ऽस्ति दामोदरेह

kuverātmajau baddha-mūrtyaiva yadvat tvayā mocitau bhakti-baddhau kṛtau ca tathā prema-bhaktiṃ svakāṃ me prayaccha na mokṣe graho me 'sti dāmodareha

---

1.2.46

हयशीर्षीय-श्री-नारायण-व्यूह-स्तवे च न धर्म कामम् अर्थं वा मोक्षं वा वरदेश्वर प्रार्थये तव पादाब्जे दास्यम् एवाभिकामये

hayaśīrṣīya-śrī-nārāyaṇa-vyūha-stave ca na dharma kāmam arthaṃ vā mokṣaṃ vā varadeśvara prārthaye tava pādābje dāsyam evābhikāmaye

---

1.2.47

तत्रैव पुनः पुनर् वरान् दित्सुर् विष्णुर् मुक्तिं न याचितः भक्तिर् एव वृता येन प्रह्लादं तं नमाम्य् अहं

tatraiva punaḥ punar varān ditsur viṣṇur muktiṃ na yācitaḥ bhaktir eva vṛtā yena prahlādaṃ taṃ namāmy ahaṃ

---

1.2.48

यदृच्छया लब्धम् अपि विष्णोर् दाशरथेस् तु यः नैच्छन् मोक्षं विना दास्यं तस्मै हनुमते नमः

yadṛcchayā labdham api viṣṇor dāśarathes tu yaḥ naicchan mokṣaṃ vinā dāsyaṃ tasmai hanumate namaḥ

---

1.2.49

अत एव प्रसिद्धम् श्री-हनुमद्-वाक्यम् भव-बन्ध-च्छिदे तस्यै स्पृहयामि न मुक्तये भवान् प्रभुर् अहं दास इति यत्र विलुप्यते

ata eva prasiddham śrī-hanumad-vākyam bhava-bandha-cchide tasyai spṛhayāmi na muktaye bhavān prabhur ahaṃ dāsa iti yatra vilupyate

---

1.2.50

श्री-नारद पञ्चरात्रे च जितन्ते-स्तोत्रे धर्मार्थ-काम-मोक्षेषु नेच्छा मम कदाचन त्वत्-पाद-पञ्कजस्याधो जीवितं दीयतं मम

śrī-nārada pañcarātre ca jitante-stotre dharmārtha-kāma-mokṣeṣu necchā mama kadācana tvat-pāda-pañkajasyādho jīvitaṃ dīyataṃ mama

---

1.2.51

मोक्ष-सालोक्य-सारूप्यान् प्रार्थये न धराधर इच्छामि हि महाभाग कारुण्यं तव सुव्रत

mokṣa-sālokya-sārūpyān prārthaye na dharādhara icchāmi hi mahābhāga kāruṇyaṃ tava suvrata

---

1.2.52

अतएव श्री-भागवते षष्ठे (6.14.5) मुक्तानाम् अपि सिद्धानां नारायण-परायणः सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्व् अपि महा-मुने

ataeva śrī-bhāgavate ṣaṣṭhe (6.14.5) muktānām api siddhānāṃ nārāyaṇa-parāyaṇaḥ sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣv api mahā-mune

---

1.2.53

प्रथमे च श्री-धर्मराज-मातुः स्तुतौ (1.8.20) तथा परमहंसानां मुनीनाम् अमलात्मनाम् भक्ति-योग-विधानार्थं कथं पश्येम हि स्त्रियः

prathame ca śrī-dharmarāja-mātuḥ stutau (1.8.20) tathā paramahaṃsānāṃ munīnām amalātmanām bhakti-yoga-vidhānārthaṃ kathaṃ paśyema hi striyaḥ

---

1.2.54

तत्रैव श्री-सूतोक्तौ (1.7.10) आत्मारामाश् च मुनयो निर्ग्रन्था अप्य् उरुक्रमे कुर्वन्त्य् अहैतुकीं भक्तिम् इत्थम्-भूत-गुणो हरिः

tatraiva śrī-sūtoktau (1.7.10) ātmārāmāś ca munayo nirgranthā apy urukrame kurvanty ahaitukīṃ bhaktim ittham-bhūta-guṇo hariḥ

---

1.2.55

अत्र त्याज्यतयैवोक्ता मुक्तिः पञ्च-विधापि चेत् सालोक्यादिस् तथाप्य् अत्र भक्त्या नातिविरुध्यते

atra tyājyatayaivoktā muktiḥ pañca-vidhāpi cet sālokyādis tathāpy atra bhaktyā nātivirudhyate

---

1.2.56

सुखैश्वर्योत्तरा सेयं प्रेम-सेवोत्तरेत्य् अपि सालोक्यादिर् द्विधा तत्र नाद्या सेवा-जुषं मता

sukhaiśvaryottarā seyaṃ prema-sevottarety api sālokyādir dvidhā tatra nādyā sevā-juṣaṃ matā

---

1.2.57

किन्तु प्रेमैक-माधुर्य-जुष एकान्तिनो हरौ नैवाङ्गीकुर्वते जातु मुक्तिं पञ्च-विधाम् अपि

kintu premaika-mādhurya-juṣa ekāntino harau naivāṅgīkurvate jātu muktiṃ pañca-vidhām api

---

1.2.58

तत्राप्य् एकान्तिनां श्रेष्था गोविन्द-हृत-मानसाः येषां श्रीश-प्रसादो ऽपि मनो हर्तुं न शक्नुयात्

tatrāpy ekāntināṃ śreṣthā govinda-hṛta-mānasāḥ yeṣāṃ śrīśa-prasādo 'pi mano hartuṃ na śaknuyāt

---

1.2.59

सिद्धान्ततस् त्व् अभेदे ऽपि श्रीश-कृष्ण-स्वरूपयोः रसेनोत्कृष्यते कृष्ण-रूपम् एषा रस-स्थितिः

siddhāntatas tv abhede 'pi śrīśa-kṛṣṇa-svarūpayoḥ rasenotkṛṣyate kṛṣṇa-rūpam eṣā rasa-sthitiḥ

---

1.2.60

शास्त्रतः श्रूयते भक्तौ नृ-मात्रस्याधिकारिता सर्वाधिकारितां माघ-स्नानस्य ब्रुवता यतः दृष्तान्तिता वशिष्ठेन हरि-भक्तिर् नृपं प्रति

śāstrataḥ śrūyate bhaktau nṛ-mātrasyādhikāritā sarvādhikāritāṃ māgha-snānasya bruvatā yataḥ dṛṣtāntitā vaśiṣṭhena hari-bhaktir nṛpaṃ prati

---

1.2.61

यथा पाद्मे - सर्वे ऽधिकारिणो ह्य् अत्र हरि-भक्तौ यथा नृप

yathā pādme - sarve 'dhikāriṇo hy atra hari-bhaktau yathā nṛpa

---

1.2.62

काशी-खण्डे च तथा अन्त्यजा अपि तद्-राष्ट्रे शङ्ख-चक्राङ्क-धारिणः सम्प्राप्य वैष्णवीं दीक्षां दीक्षिता इव सम्बभुः

kāśī-khaṇḍe ca tathā antyajā api tad-rāṣṭre śaṅkha-cakrāṅka-dhāriṇaḥ samprāpya vaiṣṇavīṃ dīkṣāṃ dīkṣitā iva sambabhuḥ

---

1.2.63

अपि च अननुष्ठानतो दोषो भक्त्य्-अङ्गानां प्रजायते न कर्मणाम् अकरणाद् एष भक्त्य्-अधिकारिणाम्

api ca ananuṣṭhānato doṣo bhakty-aṅgānāṃ prajāyate na karmaṇām akaraṇād eṣa bhakty-adhikāriṇām

---

1.2.64

निषिद्धाचारतो दैवात् प्रायश्चित्तं तु नोचितम् इति वैष्णव-शास्त्राणां रहस्यं तद्-विदां मतम्

niṣiddhācārato daivāt prāyaścittaṃ tu nocitam iti vaiṣṇava-śāstrāṇāṃ rahasyaṃ tad-vidāṃ matam

---

1.2.65

यथैकादशे (11.20.26, 11.21.2) स्वे स्वे ऽधिकारे या निष्ठा सा गुणः परिकीर्तितः विपर्ययस् तु दोषः स्याद् उभयोर् एष निश्चयः

yathaikādaśe (11.20.26, 11.21.2) sve sve 'dhikāre yā niṣṭhā sā guṇaḥ parikīrtitaḥ viparyayas tu doṣaḥ syād ubhayor eṣa niścayaḥ

---

1.2.66

प्रथमे (1.5.17) त्यक्त्वा स्वधर्मं चरणाम्बुजम् हरेर् भजन्न् अपक्वो ऽथ पतेत् ततो यदि यत्र क्व वाभद्रम् अभूद् अमुष्य किं को वार्थ आप्तो ऽभजतां स्व-धर्मतः

prathame (1.5.17) tyaktvā svadharmaṃ caraṇāmbujam harer bhajann apakvo 'tha patet tato yadi yatra kva vābhadram abhūd amuṣya kiṃ ko vārtha āpto 'bhajatāṃ sva-dharmataḥ

---

1.2.67

एकादशे (11.11.37) आज्ञायैव गुणान् दोषान् मयादिष्टान् अपि स्वकान् धर्मान् सन्त्यज्य यः सर्वान् मां भजेत् स च सत्तमः

ekādaśe (11.11.37) ājñāyaiva guṇān doṣān mayādiṣṭān api svakān dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajet sa ca sattamaḥ

---

1.2.68

तत्रैव (11.5.41) देवर्षि-भूताप्त-नॄणां पितॄणां न किङ्करो नायम् ऋणी च राजन् सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम्

tatraiva (11.5.41) devarṣi-bhūtāpta-nṝṇāṃ pitṝṇāṃ na kiṅkaro nāyam ṛṇī ca rājan sarvātmanā yaḥ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ gato mukundaṃ parihṛtya kartam

---

1.2.69

श्री-भगवद्-गीतासु (18.66) सर्व-धर्मन् परित्याज्य माम् एकं शरणं व्रज अहं त्वां सर्व-पापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा सुचः

śrī-bhagavad-gītāsu (18.66) sarva-dharman parityājya mām ekaṃ śaraṇaṃ vraja ahaṃ tvāṃ sarva-pāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā sucaḥ

---

1.2.70

अगस्त्य-संहितायाम् यथा विधि-निषेधौ तु मुक्तं नैवोपसर्पतः तथा न स्पृशतो रामोपासकं विधि-पूर्वकम्

agastya-saṃhitāyām yathā vidhi-niṣedhau tu muktaṃ naivopasarpataḥ tathā na spṛśato rāmopāsakaṃ vidhi-pūrvakam

---

1.2.71

एकादशे एव (11.5.42) स्वपाद-मुलं भजतः प्रियस्य त्यक्तान्य् अभावस्य हरिः परेशः विकर्म यच् चोत्पतितं कथञ्चिद् धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्टः

ekādaśe eva (11.5.42) svapāda-mulaṃ bhajataḥ priyasya tyaktāny abhāvasya hariḥ pareśaḥ vikarma yac cotpatitaṃ kathañcid dhunoti sarvaṃ hṛdi sanniviṣṭaḥ

---

1.2.72

हरि-भक्ति-विलासे ऽस्या भक्तेर् अङ्गानि लक्षशः किन्तु तानि प्रसिद्धानि निर्दिश्यन्ते यथामति

hari-bhakti-vilāse 'syā bhakter aṅgāni lakṣaśaḥ kintu tāni prasiddhāni nirdiśyante yathāmati

---

1.2.73

अत्र अङ्ग-लक्षणम् - आश्रितावान्तरानेक-भेदं केवलम् एव वा एकं कर्मात्र विद्वद्भिर् एकं भक्त्य्-अङ्गम् उच्यते

atra aṅga-lakṣaṇam - āśritāvāntarāneka-bhedaṃ kevalam eva vā ekaṃ karmātra vidvadbhir ekaṃ bhakty-aṅgam ucyate

---

1.2.74

अथ अङ्गानि गुरु-पादाश्रयस् तस्मात् कृष्ण-दीक्षादि-शिक्षणम् विश्रम्भेण गुरोः सेवा साधु-वर्त्मानुवर्तनम्

atha aṅgāni guru-pādāśrayas tasmāt kṛṣṇa-dīkṣādi-śikṣaṇam viśrambheṇa guroḥ sevā sādhu-vartmānuvartanam

---

1.2.75

सद्-धर्म-पृच्छा भोगादि-त्यागः कृष्णस्य हेतवे निवासो द्वारकादौ च गङ्गादेर् अपि सन्निधौ

sad-dharma-pṛcchā bhogādi-tyāgaḥ kṛṣṇasya hetave nivāso dvārakādau ca gaṅgāder api sannidhau

---

1.2.76

व्यावहारेषु सर्वेषु यावद्-अर्थानुवर्तिता हरि-वासर-सम्मानो धात्र्य्-अश्वत्थादि-गौरवम्

vyāvahāreṣu sarveṣu yāvad-arthānuvartitā hari-vāsara-sammāno dhātry-aśvatthādi-gauravam

---

1.2.77

एषाम् अत्र दशाङ्गानां भवेत् प्रारम्भ-रुपता

eṣām atra daśāṅgānāṃ bhavet prārambha-rupatā

---

1.2.78

सङ्ग-त्यागो विदूरेण भगवद्-विमुखैर् जनैः शिष्याद्य्-अननुबन्धित्वं महारम्भाद्य्-अनुद्यमः

saṅga-tyāgo vidūreṇa bhagavad-vimukhair janaiḥ śiṣyādy-ananubandhitvaṃ mahārambhādy-anudyamaḥ

---

1.2.79

बहु-ग्रन्थ-कलाभ्यास-व्याख्या-वाद-विवर्जनम्

bahu-grantha-kalābhyāsa-vyākhyā-vāda-vivarjanam

---

1.2.80

व्यावहारे ऽप्य् अकार्पण्यं शोकाद्य्-अवश-वर्तिता

vyāvahāre 'py akārpaṇyaṃ śokādy-avaśa-vartitā

---

1.2.81

अन्य-देवान् अवज्ञा च भूतानुद्वेग-दायिता सेवा-नामापराधानाम् उद्भवाभाव-कारिता

anya-devān avajñā ca bhūtānudvega-dāyitā sevā-nāmāparādhānām udbhavābhāva-kāritā

---

1.2.82

कृष्ण-तद्-भक्त-विद्वेष-विनिन्दाद्य्-असहिष्णुता व्यतिरेकतयामीषां दशानां स्याद् अनुष्ठितीः

kṛṣṇa-tad-bhakta-vidveṣa-vinindādy-asahiṣṇutā vyatirekatayāmīṣāṃ daśānāṃ syād anuṣṭhitīḥ

---

1.2.83

अस्यास् तत्र प्रवेशाय द्वारत्वे ऽप्य् अङ्ग-विंशतेः त्रयां प्रधानम् एवोक्तं गुरु-पादाश्रयादिकम्

asyās tatra praveśāya dvāratve 'py aṅga-viṃśateḥ trayāṃ pradhānam evoktaṃ guru-pādāśrayādikam

---

1.2.84

धृतिर् वैष्णव-चिह्णानां हरेर् नामाक्षरस्य च निर्माल्यादेश् च तस्याग्रे ताण्डवं दण्डवन्-नतिः

dhṛtir vaiṣṇava-cihṇānāṃ harer nāmākṣarasya ca nirmālyādeś ca tasyāgre tāṇḍavaṃ daṇḍavan-natiḥ

---

1.2.85

अभ्युत्थानम् अनुव्रज्या गतिः स्थाने परिक्रमः अर्चनं परिचर्या च गीतं सङ्कीर्तनं जपः

abhyutthānam anuvrajyā gatiḥ sthāne parikramaḥ arcanaṃ paricaryā ca gītaṃ saṅkīrtanaṃ japaḥ

---

1.2.86

विज्ञप्तिः स्तव-पाठश् च स्वादो नैवेद्य-पाद्ययोः धूप-माल्यादि-सौरभ्यं श्री-मूर्तेः स्पृष्टिर् ईक्षणम्

vijñaptiḥ stava-pāṭhaś ca svādo naivedya-pādyayoḥ dhūpa-mālyādi-saurabhyaṃ śrī-mūrteḥ spṛṣṭir īkṣaṇam

---

1.2.87

आरात्रिकोत्सवादेश् च श्रवणं तत्-कृपेक्षणम् स्मृतिर् ध्यानं तथा दास्यं सख्यम् आत्म-निवेदनम्

ārātrikotsavādeś ca śravaṇaṃ tat-kṛpekṣaṇam smṛtir dhyānaṃ tathā dāsyaṃ sakhyam ātma-nivedanam

---

1.2.88

निज-प्रियोपहरणं तद्-अर्थे ऽखिल-चेष्टितम् सर्वथा शरणापत्तिस् तदीयानां च सेवनम्

nija-priyopaharaṇaṃ tad-arthe 'khila-ceṣṭitam sarvathā śaraṇāpattis tadīyānāṃ ca sevanam

---

1.2.89

तदीयास् तुलसी-शास्त्र-मथुरा-वैष्णवादयः यथा-वैभव-सामग्री सद्-गोष्ठीभिर् महोत्सवः

tadīyās tulasī-śāstra-mathurā-vaiṣṇavādayaḥ yathā-vaibhava-sāmagrī sad-goṣṭhībhir mahotsavaḥ

---

1.2.90

ऊर्जादरो विशेषेण यात्रा जन्म-दिनादिषु श्रद्धा विशेषतः प्रीतिः श्री-मूर्तेर् अङ्घ्रि-सेवने

ūrjādaro viśeṣeṇa yātrā janma-dinādiṣu śraddhā viśeṣataḥ prītiḥ śrī-mūrter aṅghri-sevane

---

1.2.91

श्रीमद्-भागवतार्थानाम् आस्वादो रसिकैः सह सजातीयाशये स्निग्धे साधौ सङ्गः स्वतो वरे

śrīmad-bhāgavatārthānām āsvādo rasikaiḥ saha sajātīyāśaye snigdhe sādhau saṅgaḥ svato vare

---

1.2.92

नाम-सङ्कीर्तनं श्री-मथुरा-मण्डले स्थितिः

nāma-saṅkīrtanaṃ śrī-mathurā-maṇḍale sthitiḥ

---

1.2.93

अङ्गानां पञ्चकस्यास्य पूर्वं विलिखितस्य च निखिल-श्रैष्ठ्य-बोधाय पुनर् अप्य् अत्र कीर्तनम्

aṅgānāṃ pañcakasyāsya pūrvaṃ vilikhitasya ca nikhila-śraiṣṭhya-bodhāya punar apy atra kīrtanam

---

1.2.94

इति काय-हृषीकान्तः-करणानाम् उपासनाः

iti kāya-hṛṣīkāntaḥ-karaṇānām upāsanāḥ

---

1.2.95

चतुःषष्टिः पृथक् साङ्घातिक-भेदात् क्रमादिनाः

catuḥṣaṣṭiḥ pṛthak sāṅghātika-bhedāt kramādināḥ

---

1.2.96

अथार्षानुमतेनैषाम् उदाहरणम् ईर्यते

athārṣānumatenaiṣām udāharaṇam īryate

---

1.2.97

1 - तत्र गुरुपादाश्रयो, यथा एकादशे (11.3.21) तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्य् उपशमाश्रयम्

1 - tatra gurupādāśrayo, yathā ekādaśe (11.3.21) tasmād guruṃ prapadyeta jijñāsuḥ śreya uttamam śābde pare ca niṣṇātaṃ brahmaṇy upaśamāśrayam

---

1.2.98

2 - श्री-कृष्ण-दीक्षादि-शिक्षणं, यथा तत्रैव (11.3.22) तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्व्-आत्म-दैवतः अमाययानुवृत्त्या यैस् तुष्येद् आत्मात्म-दो हरिः

2 - śrī-kṛṣṇa-dīkṣādi-śikṣaṇaṃ, yathā tatraiva (11.3.22) tatra bhāgavatān dharmān śikṣed gurv-ātma-daivataḥ amāyayānuvṛttyā yais tuṣyed ātmātma-do hariḥ

---

1.2.99

3 - विश्रम्भेण गुरोः सेवा, यथा तत्रैव (11.17.27) आचार्यं मां विजानीयान् नावमन्येत कर्हिचित् न मर्त्य-बुद्ध्यासूयेत सर्व-देव-मयो गुरुः

3 - viśrambheṇa guroḥ sevā, yathā tatraiva (11.17.27) ācāryaṃ māṃ vijānīyān nāvamanyeta karhicit na martya-buddhyāsūyeta sarva-deva-mayo guruḥ

---

1.2.100

4 - साधु-वर्त्मानुवर्तनम्, यथा स्कान्दे स मृग्यः श्रेयसां हेतुः पन्थाः सन्ताप-वर्जितः अन्वाप्त-श्रमं पूर्वे येन सन्तः प्रतस्थिरे

4 - sādhu-vartmānuvartanam, yathā skānde sa mṛgyaḥ śreyasāṃ hetuḥ panthāḥ santāpa-varjitaḥ anvāpta-śramaṃ pūrve yena santaḥ pratasthire

---

1.2.101

ब्रह्म-यामले च श्रुति-स्मृति-पुराणादि-पञ्चरात्र-विधिं विना ऐकान्तिकी हरेर् भक्तिर् उत्पातायैव कल्पते

brahma-yāmale ca śruti-smṛti-purāṇādi-pañcarātra-vidhiṃ vinā aikāntikī harer bhaktir utpātāyaiva kalpate

---

1.2.102

भक्तिर् ऐकान्तिकी वेयम् अविचारात् प्रतीयते वस्तुतस् तु तथा नैव यद् अशास्त्रीयतेक्ष्यते

bhaktir aikāntikī veyam avicārāt pratīyate vastutas tu tathā naiva yad aśāstrīyatekṣyate

---

1.2.103

5 - सद्-धर्म-पृच्छा, यथा नारदीये अचिराद् एव सर्वार्थः सिध्यत्य् एषाम् अभीप्सितः सद्-धर्मस्यावबोधाय येषां निर्बन्धिनी मतिः

5 - sad-dharma-pṛcchā, yathā nāradīye acirād eva sarvārthaḥ sidhyaty eṣām abhīpsitaḥ sad-dharmasyāvabodhāya yeṣāṃ nirbandhinī matiḥ

---

1.2.104

6 - कृष्णार्थे भोगादि-त्यागो, यथा पाद्मे - हरिम् उद्दिश्य भोगानि काले त्यक्तवतस् तव विष्णु-लोक-स्थिता सम्पद्-अलोला सा प्रतीक्षते

6 - kṛṣṇārthe bhogādi-tyāgo, yathā pādme - harim uddiśya bhogāni kāle tyaktavatas tava viṣṇu-loka-sthitā sampad-alolā sā pratīkṣate

---

1.2.105

7 - द्वारकादि-निवासो, यथा स्कान्दे संवत्सरं वा षण्मासान् मासं मासार्धम् एव वा द्वारका-वासिनः सर्वे नरा नार्यश् चतुर्भुजाः

7 - dvārakādi-nivāso, yathā skānde saṃvatsaraṃ vā ṣaṇmāsān māsaṃ māsārdham eva vā dvārakā-vāsinaḥ sarve narā nāryaś caturbhujāḥ

---

1.2.106

आदि-पदेन पुरुषोत्तम-वासश् च, यथा ब्राह्मे अहो क्षेत्रस्य माहात्म्यं समन्ताद् दश-योजनम् दिविष्ठा यत्र पश्यन्ति सर्वान् एव चतुर्भुजान्

ādi-padena puruṣottama-vāsaś ca, yathā brāhme aho kṣetrasya māhātmyaṃ samantād daśa-yojanam diviṣṭhā yatra paśyanti sarvān eva caturbhujān

---

1.2.107

गङ्गादि-वासो, यथा प्रथमे (1.19.6) या वै लसच्-छ्री-तुलसी-विमिश्र- कृष्णाङ्घ्रि-रेण्व्-अभ्यधिकाम्बु-नेत्री पुनाति सेशान् उभयत्र लोकान् कस् तां न सेवेत मरिष्यमाणः

gaṅgādi-vāso, yathā prathame (1.19.6) yā vai lasac-chrī-tulasī-vimiśra- kṛṣṇāṅghri-reṇv-abhyadhikāmbu-netrī punāti seśān ubhayatra lokān kas tāṃ na seveta mariṣyamāṇaḥ

---

1.2.108

8 यावद्-अर्थानुवर्तिता, यथा नारदीये यावता स्यात् स्व-निर्वाहः स्वीकुर्यात् तावद् अर्थ-वित् आधिक्ये न्यूनतायां च च्यवते परमार्थतः

8 yāvad-arthānuvartitā, yathā nāradīye yāvatā syāt sva-nirvāhaḥ svīkuryāt tāvad artha-vit ādhikye nyūnatāyāṃ ca cyavate paramārthataḥ

---

1.2.109

9 - हरि-वासर-सम्मानो, यथा ब्रह्म-वैवर्ते सर्व-पाप-प्रशमनं पुण्यम् आत्यन्तिकं तथा गोविन्द-स्मारणं नॄणाम् एकदश्याम् उपोषणम्

9 - hari-vāsara-sammāno, yathā brahma-vaivarte sarva-pāpa-praśamanaṃ puṇyam ātyantikaṃ tathā govinda-smāraṇaṃ nṝṇām ekadaśyām upoṣaṇam

---

1.2.110

10 - धात्र्य्-अश्वत्थादि-गौरवम्, यथा स्कान्दे अश्वत्थ-तुलसी-धात्री-गो-भूमिसुर-वैष्णवाः पूजिताः प्रणताः ध्याताः क्षपयन्ति नॄणाम् अघम्

10 - dhātry-aśvatthādi-gauravam, yathā skānde aśvattha-tulasī-dhātrī-go-bhūmisura-vaiṣṇavāḥ pūjitāḥ praṇatāḥ dhyātāḥ kṣapayanti nṝṇām agham

---

1.2.111

11 - अथ श्री-कृष्ण-विमुख-जन-संत्यागो, यथा कात्यायन-संहितायाम् वरं हुत-वह-ज्वाला-पञ्जरान्तर्-व्यवस्थितिः न शौरि-चिन्ता-विमुख-जन-संवास-वैशसम्

11 - atha śrī-kṛṣṇa-vimukha-jana-saṃtyāgo, yathā kātyāyana-saṃhitāyām varaṃ huta-vaha-jvālā-pañjarāntar-vyavasthitiḥ na śauri-cintā-vimukha-jana-saṃvāsa-vaiśasam

---

1.2.112

विष्णु-रहस्ये च आलिङ्गनं वरं मन्ये व्याल-व्याघ्र-जलौकसाम् न सङ्गः शल्य-युक्तानां नाना-देवैक-सेविनाम्

viṣṇu-rahasye ca āliṅganaṃ varaṃ manye vyāla-vyāghra-jalaukasām na saṅgaḥ śalya-yuktānāṃ nānā-devaika-sevinām

---

1.2.113

12 - 13 - 14 - शिष्याननुबन्द्धित्वादि-त्रयं, यथा सप्तमे (7.13.8) न शिष्यान् अनुबध्नीत ग्रन्थान् नैवाभ्यसेद् बहून् न व्याख्याम् उपयुञ्जीत नारम्भान् आरभेत् क्वचित्

12 - 13 - 14 - śiṣyānanubanddhitvādi-trayaṃ, yathā saptame (7.13.8) na śiṣyān anubadhnīta granthān naivābhyased bahūn na vyākhyām upayuñjīta nārambhān ārabhet kvacit

1.2.114

15 - व्यावहारे ऽप्य् अकार्पण्यं, यथा पाद्मे अलब्धे वा विनष्टे वा भक्ष्याच्छादन-साधने अविक्लव-मतिर् भूत्वा हरिम् एव धिया स्मरेत्

15 - vyāvahāre 'py akārpaṇyaṃ, yathā pādme alabdhe vā vinaṣṭe vā bhakṣyācchādana-sādhane aviklava-matir bhūtvā harim eva dhiyā smaret

---

1.2.115

16 शोकाद्य्-अवश-वर्तिता, यथा तत्रैव शोकामर्षादिभिर् भावैर् आक्रान्तं यस्य मानसम् कथं तत्र मुकुन्दस्य स्फूर्ति-सम्भावना भवेत्

16 śokādy-avaśa-vartitā, yathā tatraiva śokāmarṣādibhir bhāvair ākrāntaṃ yasya mānasam kathaṃ tatra mukundasya sphūrti-sambhāvanā bhavet

---

1.2.116

17- अन्य-देवानज्ञा, यथा तत्रैव हरिर् एव सदाराध्यः सर्व-देवेश्वरेश्वरः इतरे ब्रह्म-रुद्राद्या नावज्ञेयाः कदाचन

17- anya-devānajñā, yathā tatraiva harir eva sadārādhyaḥ sarva-deveśvareśvaraḥ itare brahma-rudrādyā nāvajñeyāḥ kadācana

---

1.2.117

18- भूतानुद्वेग-दायिता, यथा महाभारते पितेव पुत्रं करुणो नोद्वेजयति यो जनम् विशुद्धस्य हृषीकेशस् तूर्णं तस्य प्रसीदति

18- bhūtānudvega-dāyitā, yathā mahābhārate piteva putraṃ karuṇo nodvejayati yo janam viśuddhasya hṛṣīkeśas tūrṇaṃ tasya prasīdati

---

1.2.118

19 - सेवा-नामापराधानां वर्जनं, यथा वाराहे ममार्चनापराधा ये कीर्त्यन्ते वसुधे मया वैष्णवेन सदा ते तु वर्जनीयाः प्रयत्नतः

19 - sevā-nāmāparādhānāṃ varjanaṃ, yathā vārāhe mamārcanāparādhā ye kīrtyante vasudhe mayā vaiṣṇavena sadā te tu varjanīyāḥ prayatnataḥ

---

1.2.119

पाद्मे च सर्वापराध-कृद् अपि मुच्यते हरि-संश्रयः हरेर् अप्य् अपराधान् यः कुर्याद् द्विपदपांशुलः

pādme ca sarvāparādha-kṛd api mucyate hari-saṃśrayaḥ harer apy aparādhān yaḥ kuryād dvipadapāṃśulaḥ

---

1.2.120

नामाश्रयः कदाचित् स्यात् तरत्य् एव स नामतः नाम्नो हि सर्व-सुहृदो ह्य् अपराधात् पतत्य् अधः

nāmāśrayaḥ kadācit syāt taraty eva sa nāmataḥ nāmno hi sarva-suhṛdo hy aparādhāt pataty adhaḥ

---

1.2.121

20- तन्-निन्दाद्य् असहिष्णुता, यथा श्री-दशमे (10.74.40) निन्दां भगवतः श्र्ण्वंस् तत्-परस्य जनस्य वा ततो नापैति यः सो ऽपि यात्य् अधः सुकृताच् च्युतः

20- tan-nindādy asahiṣṇutā, yathā śrī-daśame (10.74.40) nindāṃ bhagavataḥ śrṇvaṃs tat-parasya janasya vā tato nāpaiti yaḥ so 'pi yāty adhaḥ sukṛtāc cyutaḥ

---

1.2.122

21 - अथ वैष्णव-चिह्ण-धृतिः, यथा पाद्मे ये कण्ठ-लग्न-तुलसी-नलिनाक्षा-माला ये बाहु-मूल-परिचिह्णित-शङ्ख-चक्राः ये वा ललाट-फलके लसद्-ऊर्ध्व-पुण्ड्रास् ते वैष्णवा भुवनम् आशु पवित्रयन्ति

21 - atha vaiṣṇava-cihṇa-dhṛtiḥ, yathā pādme ye kaṇṭha-lagna-tulasī-nalinākṣā-mālā ye bāhu-mūla-paricihṇita-śaṅkha-cakrāḥ ye vā lalāṭa-phalake lasad-ūrdhva-puṇḍrās te vaiṣṇavā bhuvanam āśu pavitrayanti

---

1.2.123

22 - नामाक्षर-धृतिः, यथा स्कान्दे हरि-नामाक्षर-युतं भाले गोपी-मृडङ्कितम् तुलसी-मालिकोरस्कं स्पृशेयुर् न यमोद्भटाः

22 - nāmākṣara-dhṛtiḥ, yathā skānde hari-nāmākṣara-yutaṃ bhāle gopī-mṛḍaṅkitam tulasī-mālikoraskaṃ spṛśeyur na yamodbhaṭāḥ

---

1.2.124

पाद्मे च कृष्ण-नामाक्षरैर् गात्रम् अङ्कयेच् चन्दनादिना स लोक-पावनो भुत्वा तस्य लोकम् अवाप्नुयात्

pādme ca kṛṣṇa-nāmākṣarair gātram aṅkayec candanādinā sa loka-pāvano bhutvā tasya lokam avāpnuyāt

---

1.2.125

23 - निर्माल्य-धृतिः, यथा एकादशे (11.6.46) त्वयोपयुक्त-स्रग्-गन्ध-वासो ऽलङ्कार-चर्चिताः उच्छिष्ट-भोजिनो दासास् तव मायां जयेमहि

23 - nirmālya-dhṛtiḥ, yathā ekādaśe (11.6.46) tvayopayukta-srag-gandha-vāso 'laṅkāra-carcitāḥ ucchiṣṭa-bhojino dāsās tava māyāṃ jayemahi

---

1.2.126

स्कान्दे च कृष्णोत्तीर्णं तु निर्माल्यं यस्याङ्गं स्पृशते मुने सर्व-रोगैस् तथा पापैर् मुक्तो भवति नारद

skānde ca kṛṣṇottīrṇaṃ tu nirmālyaṃ yasyāṅgaṃ spṛśate mune sarva-rogais tathā pāpair mukto bhavati nārada

---

1.2.127

24 - अग्रे ताण्डवं, यथा द्वारका-माहात्म्ये यो नृत्यति प्रहृष्टात्मा भावैर् बहुषु भक्तितः स निर्दहति पापानि मन्वन्तर-शतेष्व् अपि

24 - agre tāṇḍavaṃ, yathā dvārakā-māhātmye yo nṛtyati prahṛṣṭātmā bhāvair bahuṣu bhaktitaḥ sa nirdahati pāpāni manvantara-śateṣv api

---

1.2.128

तथा श्री-नारदोक्तौ च नृत्यतां श्री-पतेर् अग्रे तालिका-वादनैर् भृशम् उड्डीयन्ते शरीर-स्थाः सर्वे पातक-पक्षिणः

tathā śrī-nāradoktau ca nṛtyatāṃ śrī-pater agre tālikā-vādanair bhṛśam uḍḍīyante śarīra-sthāḥ sarve pātaka-pakṣiṇaḥ

---

1.2.129

25 दण्डवन्-नतिः, यथा नारदीये एको ऽपि कृष्णाय कृतः प्रणामो दशाश्वमेधावभृथैर् न तुल्यः दशाश्वमेधी पुनर् एति जन्म कृष्ण-प्रणामी न पुनर्-भवाय

25 daṇḍavan-natiḥ, yathā nāradīye eko 'pi kṛṣṇāya kṛtaḥ praṇāmo daśāśvamedhāvabhṛthair na tulyaḥ daśāśvamedhī punar eti janma kṛṣṇa-praṇāmī na punar-bhavāya

---

1.2.130

26 - अभ्यूत्थानं, यथा ब्रह्माण्डे यान् आरूढं पुरः प्रेक्ष्य समायान्तं जनार्दनम् अभ्युत्थानं नरः कुर्वन् पातयेत् सर्व-किल्बिषम्

26 - abhyūtthānaṃ, yathā brahmāṇḍe yān ārūḍhaṃ puraḥ prekṣya samāyāntaṃ janārdanam abhyutthānaṃ naraḥ kurvan pātayet sarva-kilbiṣam

---

1.2.131

27 - अनुव्रज्या, यथा भविष्योत्तरे रथेन सह गच्छन्ति पार्श्वतः पृष्ठतो ऽग्रतः विष्णुनैव समाः सर्वे भवन्ति श्वपदादयः

27 - anuvrajyā, yathā bhaviṣyottare rathena saha gacchanti pārśvataḥ pṛṣṭhato 'grataḥ viṣṇunaiva samāḥ sarve bhavanti śvapadādayaḥ

---

1.2.132

28 - स्थाने गतिः स्थानं तीर्थं गृहं चास्य तत्र तीर्थे गतिर् यथा

28 - sthāne gatiḥ sthānaṃ tīrthaṃ gṛhaṃ cāsya tatra tīrthe gatir yathā

---

1.2.133

पुराणान्तरे संसार-मरु-कान्तार-निस्तार-करण-क्षमौ स्लाघ्यौ ताव् एव चरणौ यौ हरेस् तीर्थ-गामिनौ

purāṇāntare saṃsāra-maru-kāntāra-nistāra-karaṇa-kṣamau slāghyau tāv eva caraṇau yau hares tīrtha-gāminau

---

1.2.134

आलये च, यथा हरि-भक्ति-सुधोदये प्रवीशन्न् आलयं विष्णोर् दर्शनार्थं सुभक्तिमान् न भूयः प्रविशेन् मातुः कुक्षि-कारागृहं सुधीः

ālaye ca, yathā hari-bhakti-sudhodaye pravīśann ālayaṃ viṣṇor darśanārthaṃ subhaktimān na bhūyaḥ praviśen mātuḥ kukṣi-kārāgṛhaṃ sudhīḥ

---

1.2.135

29 - परिक्रमो, यथा तत्रैव विष्णुं प्रदक्षिनी-कुर्वन् यस् तत्रावर्तते पुनः तद् एवावर्तनं तस्य पुनर् नावर्तते भवे

29 - parikramo, yathā tatraiva viṣṇuṃ pradakṣinī-kurvan yas tatrāvartate punaḥ tad evāvartanaṃ tasya punar nāvartate bhave

---

1.2.136

स्कान्दे च चतुर्मास्य-माहात्म्ये चतुर्-वारं भ्रमीभिस् तु जगत् सर्वं चराचरम् क्रान्तं भवति विप्राग्र्य तत्-तीर्थ-गमनादिकम्

skānde ca caturmāsya-māhātmye catur-vāraṃ bhramībhis tu jagat sarvaṃ carācaram krāntaṃ bhavati viprāgrya tat-tīrtha-gamanādikam

---

1.2.137

30 - अथ अर्चनम् शुद्धि-न्यासादि-पूर्वाङ्ग-कर्म-निर्वाह-पूर्वकम् अर्चनम् तूपचाराणां स्यान् मन्त्रेणोपपादनम्

30 - atha arcanam śuddhi-nyāsādi-pūrvāṅga-karma-nirvāha-pūrvakam arcanam tūpacārāṇāṃ syān mantreṇopapādanam

---

1.2.138

तद्, यथा दशमे (10.81.19) स्वर्गापवर्गयोः पुंसां रसायां भुवि सम्पदाम् सर्वासाम् अपि सिद्धीनां मूलं ताच्-चरणार्चनं

tad, yathā daśame (10.81.19) svargāpavargayoḥ puṃsāṃ rasāyāṃ bhuvi sampadām sarvāsām api siddhīnāṃ mūlaṃ tāc-caraṇārcanaṃ

---

1.2.139

विष्णुरहस्ये च श्री-विष्णोर् अर्चनं ये तु प्रकुर्वन्ति नरा भुवि ते यान्ति शाश्वतं विष्णोर् आनन्दं परमं पदम्

viṣṇurahasye ca śrī-viṣṇor arcanaṃ ye tu prakurvanti narā bhuvi te yānti śāśvataṃ viṣṇor ānandaṃ paramaṃ padam

---

1.2.140

31 - परिचर्या परिचर्या तु सेवोपकरणादि-परिष्क्रिया तथा प्रकीर्णक-च्छत्र-वादित्राद्यैर् उपासना

31 - paricaryā paricaryā tu sevopakaraṇādi-pariṣkriyā tathā prakīrṇaka-cchatra-vāditrādyair upāsanā

---

1.2.141

यथा नारदीये मुहूर्तं वा मुहूर्तार्धं यस् तिष्ठेद् धरि-मन्दिरे स याति परमं स्थानं किम् उ शुश्रूषणे रताः

yathā nāradīye muhūrtaṃ vā muhūrtārdhaṃ yas tiṣṭhed dhari-mandire sa yāti paramaṃ sthānaṃ kim u śuśrūṣaṇe ratāḥ

---

1.2.142

यथा चतुर्थे (4.21.31) यत्-पाद-सेवाभिरुचिस् तपस्विनाम् अशेष-जन्मोपचितं मलं धियः सद्यः क्षिणोत्य् अन्वहम् एधती सती यथा पदाङ्गुष्ठ-विनिःसृता सरित्

yathā caturthe (4.21.31) yat-pāda-sevābhirucis tapasvinām aśeṣa-janmopacitaṃ malaṃ dhiyaḥ sadyaḥ kṣiṇoty anvaham edhatī satī yathā padāṅguṣṭha-viniḥsṛtā sarit

---

1.2.143

अङ्गानि विविधान्य् एव स्युः पूजा-परिचर्ययोः न तानि लिखितान्य् अत्र ग्रन्थ-बाहुल्य-भीतितः

aṅgāni vividhāny eva syuḥ pūjā-paricaryayoḥ na tāni likhitāny atra grantha-bāhulya-bhītitaḥ

---

1.2.144

32 - अथ गीतं, यथा लैङ्गे ब्राह्मणो वासुदेवाख्यं गायमानो ऽनिशं परम् हरेः सालोक्यम् आप्नोति रुद्र-गानाधिकं भवेत्

32 - atha gītaṃ, yathā laiṅge brāhmaṇo vāsudevākhyaṃ gāyamāno 'niśaṃ param hareḥ sālokyam āpnoti rudra-gānādhikaṃ bhavet

---

1.2.145

33 - अथ संकीर्तनम् नाम-लीला-गुणदीनाम् उच्चैर्-भाषा तु कीर्तनम्

33 - atha saṃkīrtanam nāma-līlā-guṇadīnām uccair-bhāṣā tu kīrtanam

---

1.2.146

तत्र नाम-कीर्तनम्, यथा विष्णु-धर्मे कृष्णेति मङ्गलं नाम यस्य वाचि प्रवर्तते भस्मीभवन्ति राजेन्द्र महा-पातक-कोटयः

tatra nāma-kīrtanam, yathā viṣṇu-dharme kṛṣṇeti maṅgalaṃ nāma yasya vāci pravartate bhasmībhavanti rājendra mahā-pātaka-koṭayaḥ

---

1.2.147

लीला-कीर्तनम्, यथा सप्तमे (7.9.18) सो ऽहं प्रियस्य सुहृदः परदेवताया लीला-कथास् तव नृसिंह विरिञ्च-गीताः अञ्जस् तितर्म्य् अनुगृणन् गुण-विप्रमुक्तो दुर्गाणि ते पद-युगालय-हंस-सङ्गः

līlā-kīrtanam, yathā saptame (7.9.18) so 'haṃ priyasya suhṛdaḥ paradevatāyā līlā-kathās tava nṛsiṃha viriñca-gītāḥ añjas titarmy anugṛṇan guṇa-vipramukto durgāṇi te pada-yugālaya-haṃsa-saṅgaḥ

---

1.2.148

गुण-कीर्तनम्, यथा प्रथमे (1.5.22) इदं हि पुंसस् तपसः श्रुतस्य वा स्विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धि-दत्तयोः अविच्युतो ऽर्थः कविभिर् निरूपितो यद् उत्तमःश्लोक-गुणानुवर्णनम्

guṇa-kīrtanam, yathā prathame (1.5.22) idaṃ hi puṃsas tapasaḥ śrutasya vā sviṣṭasya sūktasya ca buddhi-dattayoḥ avicyuto 'rthaḥ kavibhir nirūpito yad uttamaḥśloka-guṇānuvarṇanam

---

1.2.149

34 - अथ जपः मन्त्रस्य सुलघूच्चारो जप इत्य् अभिधीयते

34 - atha japaḥ mantrasya sulaghūccāro japa ity abhidhīyate

---

1.2.150

यथा पाद्मे कृष्णाय नम इत्य् एष मन्त्रः सर्वार्थ-साधकः भक्तानां जपतां भूप स्वर्ग-मोक्ष-फल-प्रदः

yathā pādme kṛṣṇāya nama ity eṣa mantraḥ sarvārtha-sādhakaḥ bhaktānāṃ japatāṃ bhūpa svarga-mokṣa-phala-pradaḥ

---

1.2.151

35 - अथ विज्ञप्तिः, यथा स्कान्दे हरिम् उद्दिश्य यत् किञ्चित् कृतं विज्ञापनं गिरा मोक्ष-द्वारार्गलान् मोक्षस् तेनैव विहितस् तव

35 - atha vijñaptiḥ, yathā skānde harim uddiśya yat kiñcit kṛtaṃ vijñāpanaṃ girā mokṣa-dvārārgalān mokṣas tenaiva vihitas tava

---

1.2.152

सम्प्रार्थनात्मिका दैन्य-बोधिका लालसामयी इत्य् आदिर् विविधा धीरैः कृष्णे विज्ञप्तिर् ईरिता

samprārthanātmikā dainya-bodhikā lālasāmayī ity ādir vividhā dhīraiḥ kṛṣṇe vijñaptir īritā

---

1.2.153

तत्र सम्प्रार्थनात्मिका, यथा पाद्मे युवतीनां यथा यूनि यूनां च युवतौ यथा मनो ऽभिरमते तद्वन् मनो ऽभिरमतां त्वयि

tatra samprārthanātmikā, yathā pādme yuvatīnāṃ yathā yūni yūnāṃ ca yuvatau yathā mano 'bhiramate tadvan mano 'bhiramatāṃ tvayi

---

1.2.154

दैन्य-बोधिका, यथा तत्रैव मत्-तुल्यो नास्ति पापात्मा नापराधी च कश्चन परिहारे ऽपि लज्जा मे किं ब्रूवे पुरुषोत्तम

dainya-bodhikā, yathā tatraiva mat-tulyo nāsti pāpātmā nāparādhī ca kaścana parihāre 'pi lajjā me kiṃ brūve puruṣottama

---

1.2.155

लालसामयी, यथा श्री-नारद-पञ्चरात्रे कदा गम्भीरया वाचा श्रिया युक्तो जगत्-पते चामर-व्यग्र-हस्तं माम् एवं कुर्व् इति वक्ष्यसि

lālasāmayī, yathā śrī-nārada-pañcarātre kadā gambhīrayā vācā śriyā yukto jagat-pate cāmara-vyagra-hastaṃ mām evaṃ kurv iti vakṣyasi

---

1.2.156

यथा वा कदाहं यमुना-तीरे नामानि तव कीर्तयन् उद्बाष्पः पुण्डरीकाक्ष रचयिष्यामि ताण्डवम्

yathā vā kadāhaṃ yamunā-tīre nāmāni tava kīrtayan udbāṣpaḥ puṇḍarīkākṣa racayiṣyāmi tāṇḍavam

---

1.2.157

36 - अथ स्तव-पाठः प्रोक्ता मनीषिभिर् गीता-स्तव-राजादयः स्तवाः

36 - atha stava-pāṭhaḥ proktā manīṣibhir gītā-stava-rājādayaḥ stavāḥ

---

1.2.158

यथा स्कान्दे श्री-कृष्ण-स्तव-रत्नौघैर् येषां जिह्वा त्व् अलङ्कृता नमस्या मुनि-सिद्धानां वन्दनीया दिवौकसाम्

yathā skānde śrī-kṛṣṇa-stava-ratnaughair yeṣāṃ jihvā tv alaṅkṛtā namasyā muni-siddhānāṃ vandanīyā divaukasām

---

1.2.159

नारसिंहे च स्तोत्रैः स्तवश् च देवाग्रे यः स्तौति मधुसूदनम् सर्व-पाप-विनिर्मुक्तो विष्णु-लोकम् अवाप्नुयात्

nārasiṃhe ca stotraiḥ stavaś ca devāgre yaḥ stauti madhusūdanam sarva-pāpa-vinirmukto viṣṇu-lokam avāpnuyāt

---

1.2.160

37 - अथ नैवेद्यास्वादो, यथा पाद्मे नैवेद्यम् अन्नं तुलसी-विमिश्रं वीशेषतः पाद-जलेन सिक्तम् यो ऽश्नाति नित्यं पुरतो मुरारेः प्राप्णोति यज्ञायुत-कोटि-पुण्यम्

37 - atha naivedyāsvādo, yathā pādme naivedyam annaṃ tulasī-vimiśraṃ vīśeṣataḥ pāda-jalena siktam yo 'śnāti nityaṃ purato murāreḥ prāpṇoti yajñāyuta-koṭi-puṇyam

---

1.2.161

38 - अथ पाद्यास्वादो, यथा तत्रैव न दानं न हविर् येषां स्वाध्यायो न सुरार्चनम् ते ऽपि पादोदकं पीत्वा प्रयान्ति परमां गतिम्

38 - atha pādyāsvādo, yathā tatraiva na dānaṃ na havir yeṣāṃ svādhyāyo na surārcanam te 'pi pādodakaṃ pītvā prayānti paramāṃ gatim

---

1.2.162

39 - अथ धूप-सौरभ्यम्, यथा हरि-भक्ति-सुधोदये आघ्राणं यद् धरेर् दत्त-धूपोच्छिष्टस्य सर्वतः तद्-भव-व्याल-दष्टानां नस्यं कर्म विषापहम्

39 - atha dhūpa-saurabhyam, yathā hari-bhakti-sudhodaye āghrāṇaṃ yad dharer datta-dhūpocchiṣṭasya sarvataḥ tad-bhava-vyāla-daṣṭānāṃ nasyaṃ karma viṣāpaham

---

1.2.163

अथ माल्य-सौरभ्यं, यथा तन्त्रे प्रविष्टे नासिका-रन्ध्रे हरेर् निर्माल्य-सौरभे सद्यो विलयम् आयाति पाप-पञ्जर-बन्धनम्

atha mālya-saurabhyaṃ, yathā tantre praviṣṭe nāsikā-randhre harer nirmālya-saurabhe sadyo vilayam āyāti pāpa-pañjara-bandhanam

---

1.2.164

अगस्त्य-संहितायां च आघ्राणं गन्ध-पुष्पादेर् अर्चितस्य तपोधन विशुद्धिः स्याद् अनन्तस्य घ्राणस्येहाभिधीयते

agastya-saṃhitāyāṃ ca āghrāṇaṃ gandha-puṣpāder arcitasya tapodhana viśuddhiḥ syād anantasya ghrāṇasyehābhidhīyate

---

1.2.165

40 - अथ श्री-मूर्तेः स्पर्शनं, यथा विष्णु-धर्मोत्तरे स्पृस्ट्वा विष्णोर् अधिष्ठानं पवित्रः श्रद्धयान्वितः पाप-बन्धैर् विनिर्मुक्तः सर्वान् कामान् अवाप्नुयात्

40 - atha śrī-mūrteḥ sparśanaṃ, yathā viṣṇu-dharmottare spṛsṭvā viṣṇor adhiṣṭhānaṃ pavitraḥ śraddhayānvitaḥ pāpa-bandhair vinirmuktaḥ sarvān kāmān avāpnuyāt

---

1.2.166

41 - अथ श्री-मूर्तेर् दर्शनम्, यथा वाराहे वृन्दावने तु गोविन्दं ये पश्यन्ति वसुन्धरे न ते यम-पुरं यान्ति यान्ति पुण्य-कृतां गतिम्

41 - atha śrī-mūrter darśanam, yathā vārāhe vṛndāvane tu govindaṃ ye paśyanti vasundhare na te yama-puraṃ yānti yānti puṇya-kṛtāṃ gatim

---

1.2.167

42 - आरात्रिक-दर्शनं, यथा स्कान्दे कोटयो ब्रह्म-हत्यानाम् अगम्यागम-कोटयः दहत्य् आलोक-मात्रेण विष्णोः सारात्रिकं मुखम्

42 - ārātrika-darśanaṃ, yathā skānde koṭayo brahma-hatyānām agamyāgama-koṭayaḥ dahaty āloka-mātreṇa viṣṇoḥ sārātrikaṃ mukham

---

1.2.168

उत्सव-दर्शनं, यथा भविष्योत्तरे रथ-स्थं ये निरीक्षन्ते कौतिकेनापि केशवम् देवतानां गणाः सर्वे भवन्ति श्वपचादयः

utsava-darśanaṃ, yathā bhaviṣyottare ratha-sthaṃ ye nirīkṣante kautikenāpi keśavam devatānāṃ gaṇāḥ sarve bhavanti śvapacādayaḥ

---

1.2.169

आदि-शब्देन पूजा-दर्शनं, यथाग्नेये पूजितं पूज्यमानं वा यः पश्येद् भक्तितो हरिम्

ādi-śabdena pūjā-darśanaṃ, yathāgneye pūjitaṃ pūjyamānaṃ vā yaḥ paśyed bhaktito harim

---

1.2.170

43 - अथ श्रवणम् श्रवणं नाम-चरित-गुणादीनां श्रुतिर् भवेत्

43 - atha śravaṇam śravaṇaṃ nāma-carita-guṇādīnāṃ śrutir bhavet

---

1.2.171

तत्र नाम-श्रवणं, यथा गारुडे संसार-सर्प-दष्ट-नष्ट-चेष्टैक-भेषजम् कृष्णेति वैष्णवं मन्त्रं श्रुत्वा मुक्तो भवेन् नरः

tatra nāma-śravaṇaṃ, yathā gāruḍe saṃsāra-sarpa-daṣṭa-naṣṭa-ceṣṭaika-bheṣajam kṛṣṇeti vaiṣṇavaṃ mantraṃ śrutvā mukto bhaven naraḥ

---

1.2.172

चरित्र-श्रवणं, यथा चतुर्थे (4.29.41) तस्मिन् महन्-मुखरिता मधुभिच्-चरित्र- पीयूष-शेष-सरितः परितः स्रवन्ति ता ये पिबन्त्य् अवितृषो नृप गाढ-कर्णैस् तान् न स्पृशन्त्य् अशन-तृड्-भय-शोक-मोहाः

caritra-śravaṇaṃ, yathā caturthe (4.29.41) tasmin mahan-mukharitā madhubhic-caritra- pīyūṣa-śeṣa-saritaḥ paritaḥ sravanti tā ye pibanty avitṛṣo nṛpa gāḍha-karṇais tān na spṛśanty aśana-tṛḍ-bhaya-śoka-mohāḥ

---

1.2.173

गुण-श्रवणं, यथा द्वादशे (12.3.15) यस् तूत्तमःश्लोक-गुणानुवादः सङ्गीयते ऽभीक्ष्णम् अमङ्गल-घ्नः तम् एव नित्यं शृणुयाद् अभीक्ष्णं कृष्णे ऽमलां भक्तिम् अभीप्समानः

guṇa-śravaṇaṃ, yathā dvādaśe (12.3.15) yas tūttamaḥśloka-guṇānuvādaḥ saṅgīyate 'bhīkṣṇam amaṅgala-ghnaḥ tam eva nityaṃ śṛṇuyād abhīkṣṇaṃ kṛṣṇe 'malāṃ bhaktim abhīpsamānaḥ

---

1.2.174

अथ तत्-कृपेक्षणं, यथा दशमे (10.14.8) तत् ते ऽनुकम्पां सुसमीक्षमाणो भुञ्जान एवात्म-कृतं विपाकम् हृद्-वाग्-वपुर्भिर् विदधन् नमस् ते जीवेत यो मुक्ति-पदे स दाय-भाक्

atha tat-kṛpekṣaṇaṃ, yathā daśame (10.14.8) tat te 'nukampāṃ susamīkṣamāṇo bhuñjāna evātma-kṛtaṃ vipākam hṛd-vāg-vapurbhir vidadhan namas te jīveta yo mukti-pade sa dāya-bhāk

---

1.2.175

अथ स्मृतिः यथा कथं चिन्-मनसा सम्बन्धः स्मृतिर् उच्यते

atha smṛtiḥ yathā kathaṃ cin-manasā sambandhaḥ smṛtir ucyate

---

1.2.176

यथा विष्णु-पुराणे (5.17.17) स्मृते सकल-कल्याण-भाजनं यत्र जायते पुरुषं तम् अजं नित्यं व्रजामि शरणं हरिम्

yathā viṣṇu-purāṇe (5.17.17) smṛte sakala-kalyāṇa-bhājanaṃ yatra jāyate puruṣaṃ tam ajaṃ nityaṃ vrajāmi śaraṇaṃ harim

---

1.2.177

यथा च पाद्मे प्रयाणे चाप्रयाणे च यन्-नाम स्मरतां नॄणाम् सद्यो नश्यति पापौघो नमस् तस्मै चिद्-आत्मने

yathā ca pādme prayāṇe cāprayāṇe ca yan-nāma smaratāṃ nṝṇām sadyo naśyati pāpaugho namas tasmai cid-ātmane

---

1.2.178

अथ ध्यानम् ध्यानम् रुप-गुण-क्रीडा-सेवादेः सुष्ठु चिन्तनम्

atha dhyānam dhyānam rupa-guṇa-krīḍā-sevādeḥ suṣṭhu cintanam

---

1.2.179

तत्र रूप-ध्यानं, यथा नारसिंहे भगवच्-चरण-द्वन्द्व-ध्यानं निर्द्वन्द्वम् ईरितम् पापिनो ऽपि प्रसङ्गेन विहितं सुहितं परम्

tatra rūpa-dhyānaṃ, yathā nārasiṃhe bhagavac-caraṇa-dvandva-dhyānaṃ nirdvandvam īritam pāpino 'pi prasaṅgena vihitaṃ suhitaṃ param

---

1.2.180

गुण-ध्यानं, यथा विष्णुधर्मे ये कुर्वन्ति सदा भक्त्या गुणानुस्मरणं हरेः प्रक्षीण-कलुषौघास् ते प्रविशन्ति हरेः पदम्

guṇa-dhyānaṃ, yathā viṣṇudharme ye kurvanti sadā bhaktyā guṇānusmaraṇaṃ hareḥ prakṣīṇa-kaluṣaughās te praviśanti hareḥ padam

---

1.2.181

क्रीदा-ध्यानं, यथा पद्मे सर्व-माधुर्य-साराणि सर्वाद्भुतमयानि च ध्यायन् हरेश् चरित्राणि ललितानि विमुच्यते

krīdā-dhyānaṃ, yathā padme sarva-mādhurya-sārāṇi sarvādbhutamayāni ca dhyāyan hareś caritrāṇi lalitāni vimucyate

---

1.2.182

सेवा-ध्यानं, यथा पुराणान्तरे मानसेनोपचारेन परिचर्य हरिं सदा परे वाङ्-मनसाऽगम्यं तं साक्षात् प्रतिपेदिरे

sevā-dhyānaṃ, yathā purāṇāntare mānasenopacārena paricarya hariṃ sadā pare vāṅ-manasā'gamyaṃ taṃ sākṣāt pratipedire

---

1.2.183

अथ दास्यम् दास्यं कर्मार्पणं तस्य कैङ्कर्यम् अपि सर्वथा

atha dāsyam dāsyaṃ karmārpaṇaṃ tasya kaiṅkaryam api sarvathā

---

1.2.184

तत्र आद्यं यथा स्कान्दे तस्मिन् समर्पितं कर्म स्वाभाविकम् अपीश्वरे भवेद् भागवतो धर्मस् तत्-कर्म किमुतार्पितम्

tatra ādyaṃ yathā skānde tasmin samarpitaṃ karma svābhāvikam apīśvare bhaved bhāgavato dharmas tat-karma kimutārpitam

---

1.2.185

कर्म स्वाभाविकं भद्रं जप-ध्यानार्चनादि च इतीदं द्विविधं कृष्णे वैष्णवैर् दास्यम् अर्पितम्

karma svābhāvikaṃ bhadraṃ japa-dhyānārcanādi ca itīdaṃ dvividhaṃ kṛṣṇe vaiṣṇavair dāsyam arpitam

---

1.2.186

मृदु-श्रद्धस्य कथिता स्वल्पा कर्माधिकारिता तद्-अर्पितं हरौ दास्यम् इति कैश्चिद् उदीर्यते

mṛdu-śraddhasya kathitā svalpā karmādhikāritā tad-arpitaṃ harau dāsyam iti kaiścid udīryate

---

1.2.187

द्वितियं, यथा नारदीये ईहा यस्य हरेर् दास्ये कर्मणा मनसा गिरा निखिलास्व् अप्य् अवस्थासु जीवन्-मुक्तः स उच्यते

dvitiyaṃ, yathā nāradīye īhā yasya harer dāsye karmaṇā manasā girā nikhilāsv apy avasthāsu jīvan-muktaḥ sa ucyate

---

1.2.188

अथ सख्यम् विश्वासो मित्र-वृत्तिश् च सख्यं द्विविधम् ईरितम्

atha sakhyam viśvāso mitra-vṛttiś ca sakhyaṃ dvividham īritam

---

1.2.189

तत्र आद्यं, यथा महाभारते प्रतिज्ञा तव गोविन्द न मे भक्तः प्रणश्यति इति संस्मृत्य संस्मृत्य प्राणान् संधारयाम्य् अहम्

tatra ādyaṃ, yathā mahābhārate pratijñā tava govinda na me bhaktaḥ praṇaśyati iti saṃsmṛtya saṃsmṛtya prāṇān saṃdhārayāmy aham

---

1.2.190

तथा एकादशे (11.2.53) च त्रि-भुवन-विभव-हेतवे ऽप्य् अकुण्ठ- स्मृतिर् अजितात्म-सुरादिभिर् विमृग्यात् न चलति भगवत्-पदारविन्दाल् लव-निमिषार्धम् अपि यः स वैष्णवाग्र्यः

tathā ekādaśe (11.2.53) ca tri-bhuvana-vibhava-hetave 'py akuṇṭha- smṛtir ajitātma-surādibhir vimṛgyāt na calati bhagavat-padāravindāl lava-nimiṣārdham api yaḥ sa vaiṣṇavāgryaḥ

---

1.2.191

श्रद्धा-मात्रस्य तद्-भक्ताव् अधिकारित्व-हेतुता अङ्गत्वम् अस्य विश्वास-विशेषस्य तु केशवे

śraddhā-mātrasya tad-bhaktāv adhikāritva-hetutā aṅgatvam asya viśvāsa-viśeṣasya tu keśave

---

1.2.192

द्वितीयं, यथा अगस्त्य-संहितायाम् परिचर्या पराः केचित् प्रासादेषु च शेरते मनुष्यम् इव तं द्रष्टुं व्यावहर्तुं च बन्धुवत्

dvitīyaṃ, yathā agastya-saṃhitāyām paricaryā parāḥ kecit prāsādeṣu ca śerate manuṣyam iva taṃ draṣṭuṃ vyāvahartuṃ ca bandhuvat

---

1.2.193

रागानुगाङ्गतास्य स्याद् विधि-मार्गानपेक्षत्वात् मार्ग-द्वयेन चैतेन साध्या सख्य-रतिर् मता

rāgānugāṅgatāsya syād vidhi-mārgānapekṣatvāt mārga-dvayena caitena sādhyā sakhya-ratir matā

---

1.2.194

अथ आत्म-निवेदनं, यथा एकादशे (11.29.34) मर्त्यो यदा त्यक्त-समस्त-कर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे तदामृतत्वं प्रतिपद्यमानो मयात्म-भुऊयाया च कल्पते वै

atha ātma-nivedanaṃ, yathā ekādaśe (11.29.34) martyo yadā tyakta-samasta-karmā niveditātmā vicikīrṣito me tadāmṛtatvaṃ pratipadyamāno mayātma-bhuūyāyā ca kalpate vai

---

1.2.195

अर्थो द्विधात्म-शब्दस्य पण्डितैर् उपपायते देह्य्-अहन्तास्पदं कैश्चिद् देहः कैश्चिन् ममत्व-भाक्

artho dvidhātma-śabdasya paṇḍitair upapāyate dehy-ahantāspadaṃ kaiścid dehaḥ kaiścin mamatva-bhāk

---

1.2.196

तत्र देही, यथा यामुनाचार्य-स्तोत्रे (49) वपुरादिषु यो ऽपि को ऽपि वा गुणतो ऽसानि यथा तथा-विधः तद् अयं तव पाद-पद्मयोर् अहम् अद्यैव मया समर्पितः

tatra dehī, yathā yāmunācārya-stotre (49) vapurādiṣu yo 'pi ko 'pi vā guṇato 'sāni yathā tathā-vidhaḥ tad ayaṃ tava pāda-padmayor aham adyaiva mayā samarpitaḥ

---

1.2.197

देहो, यथा भक्ति-विवेके चिन्तां कुर्यान् न रक्षायै विक्रीतस्य यथा पशोः तथार्पयन् हरौ देहं विरमेद् अस्य रक्षनात्

deho, yathā bhakti-viveke cintāṃ kuryān na rakṣāyai vikrītasya yathā paśoḥ tathārpayan harau dehaṃ viramed asya rakṣanāt

---

1.2.198

दुष्करत्वेन विरले द्वे सख्यात्म-निवेदने केषांचिद् एव धीराणां लभते साधनार्हताम्

duṣkaratvena virale dve sakhyātma-nivedane keṣāṃcid eva dhīrāṇāṃ labhate sādhanārhatām

---

1.2.199

अथ निज-प्रियोपहरणं, यथा एकादशे (11.11.41) यद् यद् इष्टतमं लोके यच् चाति-प्रियम् आत्मनः तत् तन् निवेदयेन् मह्यं तद् आनन्त्याय कल्पते

atha nija-priyopaharaṇaṃ, yathā ekādaśe (11.11.41) yad yad iṣṭatamaṃ loke yac cāti-priyam ātmanaḥ tat tan nivedayen mahyaṃ tad ānantyāya kalpate

---

1.2.200

अथ तद्-अर्थे ऽखिल-चेष्टितं, यथा पञ्चरात्रे लौकिकी वैदिकी वापि या क्रिया क्रियते मुने हरि-सेवानुकूलैव सा कार्या भक्तिम् इच्छता

atha tad-arthe 'khila-ceṣṭitaṃ, yathā pañcarātre laukikī vaidikī vāpi yā kriyā kriyate mune hari-sevānukūlaiva sā kāryā bhaktim icchatā

---

1.2.201

अथ शरणापत्तिः, यथा हरि-भक्ति-विलासे (11.677) तवास्मीति वदन् वाचा तथैव मनसा विदन् तत्-स्थानम् आश्रितस् तन्वा मोदते शरणागतः

atha śaraṇāpattiḥ, yathā hari-bhakti-vilāse (11.677) tavāsmīti vadan vācā tathaiva manasā vidan tat-sthānam āśritas tanvā modate śaraṇāgataḥ

---

1.2.202

श्री-नारसिंहे च त्वां प्रपन्नो ऽस्मि शरणं देव-देव जनार्दन इति यः शरणं प्राप्तस् तं क्लेशाद् उद्धराम्य् अहम्

śrī-nārasiṃhe ca tvāṃ prapanno 'smi śaraṇaṃ deva-deva janārdana iti yaḥ śaraṇaṃ prāptas taṃ kleśād uddharāmy aham

---

1.2.203

53 अथ तदीयानां सेवनम् तुलास्यः, यथा स्कान्दे या दृष्टा निखिलाघ-सङ्ग-शमनी स्पृष्टा वपुः-पावनी रोगाणाम् अभिवन्दिता निरसनी सिक्तान्तक-त्रासिनी प्रत्यासत्ति-विधायिनी भगवतः कृष्णस्य संरोपिता न्यस्ता तच्-चरणे विमुक्ति-फलदा तस्यै तुलस्यै नमः

53 atha tadīyānāṃ sevanam tulāsyaḥ, yathā skānde yā dṛṣṭā nikhilāgha-saṅga-śamanī spṛṣṭā vapuḥ-pāvanī rogāṇām abhivanditā nirasanī siktāntaka-trāsinī pratyāsatti-vidhāyinī bhagavataḥ kṛṣṇasya saṃropitā nyastā tac-caraṇe vimukti-phaladā tasyai tulasyai namaḥ

---

1.2.204

तथा च तत्रैव दृष्ता स्पृष्टा तथा ध्याता कीर्तिता नमिता स्तुता रोपिता सेविता नित्यं पूजिता तुलसी शुभा

tathā ca tatraiva dṛṣtā spṛṣṭā tathā dhyātā kīrtitā namitā stutā ropitā sevitā nityaṃ pūjitā tulasī śubhā

---

1.2.205

नवधा तुलसीं देवीं ये भजन्ति दिने दिने युग-कोटि-सहस्राणि ते वसन्ति हरेर् गृहे

navadhā tulasīṃ devīṃ ye bhajanti dine dine yuga-koṭi-sahasrāṇi te vasanti harer gṛhe

---

1.2.206

54 अथ शास्त्रस्य, शास्त्रम् अत्र समाख्यातं यद् भक्ति-प्रतिपादकम्

54 atha śāstrasya, śāstram atra samākhyātaṃ yad bhakti-pratipādakam

---

1.2.207

यथा स्कान्दे वैष्णवानि तु शास्त्राणी ये शृण्वन्ति पठन्ति च धन्यास् ते मानवा लोके तेसां कृष्णः प्रसीदति

yathā skānde vaiṣṇavāni tu śāstrāṇī ye śṛṇvanti paṭhanti ca dhanyās te mānavā loke tesāṃ kṛṣṇaḥ prasīdati

---

1.2.208

वैष्णवानि तु शास्त्राणी ये ऽर्चयन्ति गृहे नराः सर्व-पाप-विनिर्मुक्ता भवन्ति सुर-वन्दिताः

vaiṣṇavāni tu śāstrāṇī ye 'rcayanti gṛhe narāḥ sarva-pāpa-vinirmuktā bhavanti sura-vanditāḥ

---

1.2.209

तिष्ठते वैष्णवं शास्त्रं लिखितं यस्य मन्दिरे तत्र नारायणो देवः स्वयं वसति नारद

tiṣṭhate vaiṣṇavaṃ śāstraṃ likhitaṃ yasya mandire tatra nārāyaṇo devaḥ svayaṃ vasati nārada

---

1.2.210

तथा श्री-भागवते द्वादशे (12.13.15) च सर्व-वेदान्त-सारं हि श्री-भागवतम् इष्यते तद्-रसामृत-तृप्तस्य नान्यत्र स्याद् रतिः क्वचित्

tathā śrī-bhāgavate dvādaśe (12.13.15) ca sarva-vedānta-sāraṃ hi śrī-bhāgavatam iṣyate tad-rasāmṛta-tṛptasya nānyatra syād ratiḥ kvacit

---

1.2.211

55 अथ मथुरायाः, यथा आदि-वाराहे मथुरां च परित्यज्य यो ऽन्यत्र कुरुते रतिम् मूढो भ्रमति संसारे मोहिता मम मायया

55 atha mathurāyāḥ, yathā ādi-vārāhe mathurāṃ ca parityajya yo 'nyatra kurute ratim mūḍho bhramati saṃsāre mohitā mama māyayā

---

1.2.212

ब्रह्माण्डे च त्रैलोक्य-वर्ति-तीर्थानां सेवनाद् दुर्लभा हि या परानन्द-मयी सिद्धिर् मथुरा-स्पर्ष-मात्रतः

brahmāṇḍe ca trailokya-varti-tīrthānāṃ sevanād durlabhā hi yā parānanda-mayī siddhir mathurā-sparṣa-mātrataḥ

---

1.2.213

श्रुता स्मृता कीर्तिता च वाञ्छिता प्रेक्षिता गता स्पृष्टा श्रिता सेविता च मथुराभीष्टदा नृणाम् इति ख्यातं पुराणेषु न विस्तार-भियोच्यते

śrutā smṛtā kīrtitā ca vāñchitā prekṣitā gatā spṛṣṭā śritā sevitā ca mathurābhīṣṭadā nṛṇām iti khyātaṃ purāṇeṣu na vistāra-bhiyocyate

---

1.2.214

56 अथ वैष्णवानां सेवनं, यथा पाद्मे (6.253.176) आराधनानां सर्वेषां विष्णोर् आराधनं परम् तस्मात् परतरं देवि तदीयानां समर्चनम्

56 atha vaiṣṇavānāṃ sevanaṃ, yathā pādme (6.253.176) ārādhanānāṃ sarveṣāṃ viṣṇor ārādhanaṃ param tasmāt parataraṃ devi tadīyānāṃ samarcanam

---

1.2.215

तृतीये (3.7.19) च यत्-सेवया भगवतः कूट-स्थस्य मधु-द्विषः रति-रासो भवेत् तीव्रः पादयोर् व्यसनार्दनः

tṛtīye (3.7.19) ca yat-sevayā bhagavataḥ kūṭa-sthasya madhu-dviṣaḥ rati-rāso bhavet tīvraḥ pādayor vyasanārdanaḥ

---

1.2.216

स्कान्दे च शङ्ख-चक्राङ्कित-तनुः शिरसा मञ्जरी-धरः गोपी-चन्दन-लिप्ताङ्गो दृष्तश् चेत् तद्-अघं कुतः

skānde ca śaṅkha-cakrāṅkita-tanuḥ śirasā mañjarī-dharaḥ gopī-candana-liptāṅgo dṛṣtaś cet tad-aghaṃ kutaḥ

---

1.2.217

प्रथमे (1.19.33) च येषां संस्मरणात् पुंसां सद्यः शुद्ध्यन्ति वै गृहाः किं पुनर् दर्शन-स्पर्श-पाद-शौचासनादिभिः

prathame (1.19.33) ca yeṣāṃ saṃsmaraṇāt puṃsāṃ sadyaḥ śuddhyanti vai gṛhāḥ kiṃ punar darśana-sparśa-pāda-śaucāsanādibhiḥ

---

1.2.218

आदी-पुराणे ये मे भक्त-जनाः पार्थ न मे भक्ताश् च ते जनाः मद्-भक्तानां च ये भक्तास् ते मे भक्ततमा मताः

ādī-purāṇe ye me bhakta-janāḥ pārtha na me bhaktāś ca te janāḥ mad-bhaktānāṃ ca ye bhaktās te me bhaktatamā matāḥ

---

1.2.219

यावन्ति भगवद्-भक्तेर् अङ्गानि कथितानीह प्रायस् तावन्ति तद्-भक्त-भक्तेर् अपि बुधा विदुः

yāvanti bhagavad-bhakter aṅgāni kathitānīha prāyas tāvanti tad-bhakta-bhakter api budhā viduḥ

---

1.2.220

57 - अथ यथा-वैभव-महोत्सवो, यथा पाद्मे यः करोति महीपाल हरेर् गेहे महोत्सवम् तस्यापि भवति नित्यं हरि-लोके महोत्सव

57 - atha yathā-vaibhava-mahotsavo, yathā pādme yaḥ karoti mahīpāla harer gehe mahotsavam tasyāpi bhavati nityaṃ hari-loke mahotsava

---

1.2.221

58 - अथ ऊर्जादरो, यथा पाद्मे यथा दामोदरो भक्त-वत्सलो विदितो जनैः तस्यायं तादृशो मासः स्वल्पम् अप्य् उरु-कारकः

58 - atha ūrjādaro, yathā pādme yathā dāmodaro bhakta-vatsalo vidito janaiḥ tasyāyaṃ tādṛśo māsaḥ svalpam apy uru-kārakaḥ

---

1.2.222

तत्रापि मथुरायां विशेषो, यथा तत्रैव भुक्तिं मुक्तिं हरिर् दद्याद् अर्चितो ऽन्यत्र सेविनाम् भक्तिं तु न ददात्य् एव यतो वश्यकरी हरेः

tatrāpi mathurāyāṃ viśeṣo, yathā tatraiva bhuktiṃ muktiṃ harir dadyād arcito 'nyatra sevinām bhaktiṃ tu na dadāty eva yato vaśyakarī hareḥ

---

1.2.223

सा त्व् अञ्जसा हरेर् भक्तिर् लभ्यते कार्त्तिके नरैः मथुरायां सकृद् अपि श्री-दामोदर-सेवनात्

sā tv añjasā harer bhaktir labhyate kārttike naraiḥ mathurāyāṃ sakṛd api śrī-dāmodara-sevanāt

---

1.2.224

59 अथ श्री-जन्म-दिन-यात्रा, यथा भविष्योत्तरे यस्मिन् दिने प्रसूतेयं देवकी त्वां जनार्दन तद्-दिनं ब्रूहि वैकुण्ठ कुर्मस् ते तत्र चोत्सवम् तेन सम्यक्-प्रपन्नानां प्रसादं कुरु केशवः

59 atha śrī-janma-dina-yātrā, yathā bhaviṣyottare yasmin dine prasūteyaṃ devakī tvāṃ janārdana tad-dinaṃ brūhi vaikuṇṭha kurmas te tatra cotsavam tena samyak-prapannānāṃ prasādaṃ kuru keśavaḥ

---

1.2.225

60 अथ श्री-मूर्तेर्-अन्घ्रि-सेवने प्रीतिः, यथा आदि-पुराणे मम नाम-सदाग्राही मम सेवा-प्रियः सदा भक्तिस् तस्मै प्रदातव्या न तु मुक्तिः कदाचन

60 atha śrī-mūrter-anghri-sevane prītiḥ, yathā ādi-purāṇe mama nāma-sadāgrāhī mama sevā-priyaḥ sadā bhaktis tasmai pradātavyā na tu muktiḥ kadācana

---

1.2.226

61 अथ श्री-भागवतार्थास्वादो, यथा प्रथमे (1.1.3) निगम-कल्प-तरोर्-गलितं फलं शुक-मुखाद् अमृत-द्रव-संयुतम् पिबत भागवतं रसम् आलयं मुहुर् अहो रसिका भुवि भावुकाः

61 atha śrī-bhāgavatārthāsvādo, yathā prathame (1.1.3) nigama-kalpa-taror-galitaṃ phalaṃ śuka-mukhād amṛta-drava-saṃyutam pibata bhāgavataṃ rasam ālayaṃ muhur aho rasikā bhuvi bhāvukāḥ

---

1.2.227

तथा द्वितीये (2.1.9) च परिनिष्ठितो ऽपि नैर्गुण्ये उत्तमःश्लोक-लीलया गृहित-चेता राजर्षे आख्यानं यद् अधीतवान्

tathā dvitīye (2.1.9) ca pariniṣṭhito 'pi nairguṇye uttamaḥśloka-līlayā gṛhita-cetā rājarṣe ākhyānaṃ yad adhītavān

---

1.2.228

62 अथ स-जातीयाशय-स्निग्ध-श्री-भगवद्-भक्त-सङ्गो, यथा प्रथमे (1.18.13) तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्-भवम् भगवत्-सङ्गि-सङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिषः

62 atha sa-jātīyāśaya-snigdha-śrī-bhagavad-bhakta-saṅgo, yathā prathame (1.18.13) tulayāma lavenāpi na svargaṃ nāpunar-bhavam bhagavat-saṅgi-saṅgasya martyānāṃ kimutāśiṣaḥ

---

1.2.229

हरि-भक्ति-सुधोदये च यस्य यत्-सङ्गतिः पुंसो मणिवत् स्यात् स तद्-गुणः स्व-कूलर्द्ध्यै ततो धीमान् स्व-यूथ्यान् एव संश्रयेत्

hari-bhakti-sudhodaye ca yasya yat-saṅgatiḥ puṃso maṇivat syāt sa tad-guṇaḥ sva-kūlarddhyai tato dhīmān sva-yūthyān eva saṃśrayet

---

1.2.230

63 अथ श्री-नाम संकीर्तनं, यथा द्वितीये (2.1.11) एतन् निर्विद्यमानानाम् इच्छताम् अकुतो-भयम् योगिनां नृप निर्णीतं हरेर् नामानुकीर्तनं

63 atha śrī-nāma saṃkīrtanaṃ, yathā dvitīye (2.1.11) etan nirvidyamānānām icchatām akuto-bhayam yogināṃ nṛpa nirṇītaṃ harer nāmānukīrtanaṃ

---

1.2.231

आदि-पुराणे च गीत्वा च मम नामानि विचरेन् मम सन्निधौ इति ब्रवीमि ते सत्यं क्रीतो ऽहं तस्य चार्जुन

ādi-purāṇe ca gītvā ca mama nāmāni vicaren mama sannidhau iti bravīmi te satyaṃ krīto 'haṃ tasya cārjuna

---

1.2.232

पाद्मे च येन जन्म-सहस्राणि वासुदेवो निषेवितः तन्-मुखे हरि-नामानि सदा तिष्ठन्ति भारत

pādme ca yena janma-sahasrāṇi vāsudevo niṣevitaḥ tan-mukhe hari-nāmāni sadā tiṣṭhanti bhārata

---

1.2.233

यतस् तत्रैव च नाम चिन्तामणिः कृष्णश् चैतन्य-रस-विग्रहः पूर्णः शुद्धो नित्य-मुक्तो ऽभिन्नत्वान् नाम-नामिनोः

yatas tatraiva ca nāma cintāmaṇiḥ kṛṣṇaś caitanya-rasa-vigrahaḥ pūrṇaḥ śuddho nitya-mukto 'bhinnatvān nāma-nāminoḥ

---

1.2.234

अतः श्री-कृष्ण-नामादि न भवेद् ग्राह्यं इन्द्रियैः सेवोन्मुखे हि जिह्वादौ स्वयम् एव स्फुरत्य् अदः

ataḥ śrī-kṛṣṇa-nāmādi na bhaved grāhyaṃ indriyaiḥ sevonmukhe hi jihvādau svayam eva sphuraty adaḥ

---

1.2.235

64 - अथ श्री-मथुरा-मण्डले स्थितिः, यथा पाद्मे अन्येषु पुण्य-तीर्थेषु मुक्तिर् एव महा-फलम् मुक्तैः प्रार्थ्या हरेर् भक्तिर् मथुरायां तु लभ्यते

64 - atha śrī-mathurā-maṇḍale sthitiḥ, yathā pādme anyeṣu puṇya-tīrtheṣu muktir eva mahā-phalam muktaiḥ prārthyā harer bhaktir mathurāyāṃ tu labhyate

---

1.2.236

त्रि-वर्गदा कामिनां या मुमुक्षूणां च मोक्षदा भक्तीच्छोर् भक्तिदा कस् तां मथुरां नाश्रयेद् बुधः

tri-vargadā kāmināṃ yā mumukṣūṇāṃ ca mokṣadā bhaktīcchor bhaktidā kas tāṃ mathurāṃ nāśrayed budhaḥ

---

1.2.237

अहो मधु-पुरी धन्या वैकुण्ठाच् च गरीयसी दिनम् एकं निवासेन हरौ भक्तिः प्रजायते

aho madhu-purī dhanyā vaikuṇṭhāc ca garīyasī dinam ekaṃ nivāsena harau bhaktiḥ prajāyate

---

1.2.238

दुरूहाद्भुत-वीर्ये ऽस्मिन् श्रद्धा दूरे ऽस्तु पञ्चके यत्र स्वल्पो ऽपि सम्बन्धः सद्-धियां भाव-जन्मने

durūhādbhuta-vīrye 'smin śraddhā dūre 'stu pañcake yatra svalpo 'pi sambandhaḥ sad-dhiyāṃ bhāva-janmane

---

1.2.239

तत्र श्री-मुर्तिः यथा स्मेरां भङ्गी-त्रय-परिचितां साचि-विस्तीर्ण-दृष्टिं वंशी-न्यस्ताधर-किशलयाम् उज्ज्वलां चन्द्रकेण गोविन्दाख्यां हरि-तनुम् इतः केशि-तीर्थोपकण्ठे मा प्रेक्षिष्ठास् तव यदि सखे बन्धु-सन्गे ऽस्ति रङ्गः

tatra śrī-murtiḥ yathā smerāṃ bhaṅgī-traya-paricitāṃ sāci-vistīrṇa-dṛṣṭiṃ vaṃśī-nyastādhara-kiśalayām ujjvalāṃ candrakeṇa govindākhyāṃ hari-tanum itaḥ keśi-tīrthopakaṇṭhe mā prekṣiṣṭhās tava yadi sakhe bandhu-sange 'sti raṅgaḥ

---

1.2.240

श्री-भागवतं यथा शङ्के नीताः सपदि दशम-स्कन्ध-पद्यावलीनां वर्णाः कर्णाध्वनि पथि कतामानुपुर्व्याद् भवद्भिः हंहो दिम्भाः परम-शुभदान् हन्त धर्मार्थ-कामान् यद् गर्हन्तः सुखमयम् अमी मोक्षम् अप्य् आक्षिपन्ति

śrī-bhāgavataṃ yathā śaṅke nītāḥ sapadi daśama-skandha-padyāvalīnāṃ varṇāḥ karṇādhvani pathi katāmānupurvyād bhavadbhiḥ haṃho dimbhāḥ parama-śubhadān hanta dharmārtha-kāmān yad garhantaḥ sukhamayam amī mokṣam apy ākṣipanti

---

1.2.241

कृष्ण-भक्तो यथा दृग्-अम्भोभिर् धौतः पुलक-पतली मण्डित-तनुः स्खलन्न् अन्तः-फुल्लो दधद् अतिपृथुं वेपथुम् अपि दृशोः कक्षां यावन् मम स पुरुषः को ऽप्य् उपययौ न जाते किं तावन् मतिर् इह गृहे नाभिरमते

kṛṣṇa-bhakto yathā dṛg-ambhobhir dhautaḥ pulaka-patalī maṇḍita-tanuḥ skhalann antaḥ-phullo dadhad atipṛthuṃ vepathum api dṛśoḥ kakṣāṃ yāvan mama sa puruṣaḥ ko 'py upayayau na jāte kiṃ tāvan matir iha gṛhe nābhiramate

---

1.2.242

नाम यथा यदवधि मम शीता वैणिकेनानुगीता श्रुति-पथम् अघ-शत्रोर् नामा-गाथा प्रयाता अनवकलित-पूर्वां हन्त काम् अप्य् अवस्थां तदवधि दधद्-अन्तर्-मानसं शाम्यतीव

nāma yathā yadavadhi mama śītā vaiṇikenānugītā śruti-patham agha-śatror nāmā-gāthā prayātā anavakalita-pūrvāṃ hanta kām apy avasthāṃ tadavadhi dadhad-antar-mānasaṃ śāmyatīva

---

1.2.243

श्री मथुरा-मण्डलं, यथा तट-भुवि कृत-कान्तिः श्यामला यास् तटिन्याः स्फुटित-नव-कदम्बालम्बि-कूजद्-द्विरेफा निरवधि-मधुरिम्णा मण्डितेयं कथं मे मनसि कम् अपि भावं कानन-श्रीस् तनोति

śrī mathurā-maṇḍalaṃ, yathā taṭa-bhuvi kṛta-kāntiḥ śyāmalā yās taṭinyāḥ sphuṭita-nava-kadambālambi-kūjad-dvirephā niravadhi-madhurimṇā maṇḍiteyaṃ kathaṃ me manasi kam api bhāvaṃ kānana-śrīs tanoti

---

1.2.244

अलौकिक-पदार्थानाम् अचिन्त्या शक्तिर् ईदृशी भावं तद्-विषयं चापि या सहैव प्रकाशयेत्

alaukika-padārthānām acintyā śaktir īdṛśī bhāvaṃ tad-viṣayaṃ cāpi yā sahaiva prakāśayet

---

1.2.245

केषांचित् क्वचिद् अङ्गानां यत् क्षुद्रं श्रूयते फलं बहिर्-मुख-प्रवृत्त्यैतत् किन्तु मुख्यं फलं रतिः

keṣāṃcit kvacid aṅgānāṃ yat kṣudraṃ śrūyate phalaṃ bahir-mukha-pravṛttyaitat kintu mukhyaṃ phalaṃ ratiḥ

---

1.2.246

संमतं भक्ति-विज्ञानां भक्त्य्-अङ्गत्वं न कर्मणाम्

saṃmataṃ bhakti-vijñānāṃ bhakty-aṅgatvaṃ na karmaṇām

---

1.2.247

यथ चैकादशे (11.20.9) तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता मत्-कथा-श्रवणादौ वा श्रद्धा यावन् न जायते

yatha caikādaśe (11.20.9) tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā mat-kathā-śravaṇādau vā śraddhā yāvan na jāyate

---

1.2.248

ज्ञान-वैराग्ययोर् भक्ति-प्रवेशायोपयोगिता ईषत् प्रथमम् एवेति नाङ्गत्वम् उचितं तयोः

jñāna-vairāgyayor bhakti-praveśāyopayogitā īṣat prathamam eveti nāṅgatvam ucitaṃ tayoḥ

---

1.2.249

यद् उभे चित्त-काठिन्य-हेतू प्रायः सतां मते सुकुमार-स्वभावेयं भक्तिस् तद्-धेतुर् ईरिता

yad ubhe citta-kāṭhinya-hetū prāyaḥ satāṃ mate sukumāra-svabhāveyaṃ bhaktis tad-dhetur īritā

---

1.2.250

यथा तत्रैव (11.20.31) तस्मान् मद्-भक्ति-युक्तस्य योगिनो वै मद्-आत्मनः न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेद् इह

yathā tatraiva (11.20.31) tasmān mad-bhakti-yuktasya yogino vai mad-ātmanaḥ na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyo bhaved iha

---

1.2.251

किन्तु ज्ञान-विरक्त्य्-आदि-साध्यं भक्त्यैव सिध्यति

kintu jñāna-virakty-ādi-sādhyaṃ bhaktyaiva sidhyati

---

1.2.252

यथा तत्रैव (11.20.32-33) यत् कर्मभिर् यत् तपसा ज्ञान-वैराग्य तश् च यत् योगेन दान धर्मेण श्रेयोभिर् इतरैर् अपि

yathā tatraiva (11.20.32-33) yat karmabhir yat tapasā jñāna-vairāgya taś ca yat yogena dāna dharmeṇa śreyobhir itarair api

---

1.2.253

सर्वं मद्-भक्ति-योगेन मद्-भक्तो लभते ऽन्जसा स्वर्गापवर्गं मद्-धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति

sarvaṃ mad-bhakti-yogena mad-bhakto labhate 'njasā svargāpavargaṃ mad-dhāma kathañcid yadi vāñchati

---

1.2.254

रुचिम् उद्वहतस् तत्र जनस्य भजने हरेः विषयेषु गरिष्ठो ऽपि रागः प्रायो विलीयते

rucim udvahatas tatra janasya bhajane hareḥ viṣayeṣu gariṣṭho 'pi rāgaḥ prāyo vilīyate

---

1.2.255

अनासक्तस्य विषयान् यथार्हम् उपयुञ्जतः निर्बन्धः कृष्ण-सम्बन्धे युक्तं वैराग्यम् उच्यते

anāsaktasya viṣayān yathārham upayuñjataḥ nirbandhaḥ kṛṣṇa-sambandhe yuktaṃ vairāgyam ucyate

---

1.2.256

प्रापञ्चिकतया बुद्ध्या हरि-सम्बन्धि-वस्तुनः मुमुक्षुभिः परित्यागो वैराग्यं फल्गु कथ्यते

prāpañcikatayā buddhyā hari-sambandhi-vastunaḥ mumukṣubhiḥ parityāgo vairāgyaṃ phalgu kathyate

---

1.2.257

प्रोक्तेन लक्षणेनैव भक्तिर् अधिकृतस्य च अङ्गत्वे सुनिरस्ते ऽपि नित्याद्य्-अखिल-कर्मणां

proktena lakṣaṇenaiva bhaktir adhikṛtasya ca aṅgatve suniraste 'pi nityādy-akhila-karmaṇāṃ

---

1.2.258

ज्नानस्याध्यात्मिकस्यापि वैरग्यस्य च फल्गुनः स्पष्टतार्थं पुनर् अपि तद् एवेदं निराकृतं

jnānasyādhyātmikasyāpi vairagyasya ca phalgunaḥ spaṣṭatārthaṃ punar api tad evedaṃ nirākṛtaṃ

---

1.2.259

धन-शिष्यादिभिर् द्वारैर् या भक्तिर् उपपाद्यते विदूरत्वाद् उत्तमता-हान्या तस्याश् च नाङ्गता

dhana-śiṣyādibhir dvārair yā bhaktir upapādyate vidūratvād uttamatā-hānyā tasyāś ca nāṅgatā

---

1.2.260

विशेषणत्वम् एवैषां संश्रयन्त्य् अधिकारिणाम् विवेकादीन्य् अतो ऽमीषाम् अपि नाङ्गत्वम् उच्यते

viśeṣaṇatvam evaiṣāṃ saṃśrayanty adhikāriṇām vivekādīny ato 'mīṣām api nāṅgatvam ucyate

---

1.2.261

कृष्णोन्मुखं स्वयं यान्ति यमाः शौचादयस् तथा इत्य् एषां च न युक्ता स्याद् भक्त्य्-अङ्गान्तर-पातिता

kṛṣṇonmukhaṃ svayaṃ yānti yamāḥ śaucādayas tathā ity eṣāṃ ca na yuktā syād bhakty-aṅgāntara-pātitā

---

1.2.262

यथा स्कान्दे एते न ह्य् अद्भुता व्याध तवाहिंसादयो गुणाः हरि-भक्तौ प्रवृत्ता ये न ते स्युः पर-तापिनः

yathā skānde ete na hy adbhutā vyādha tavāhiṃsādayo guṇāḥ hari-bhaktau pravṛttā ye na te syuḥ para-tāpinaḥ

---

1.2.263

तत्रैव अन्तः-शुद्धिर् बहिः-शुद्धिस् तपः-शान्त्य्-अदयस् तथा अमी गुणाः प्रपद्यन्ते हरि-सेवाभिकामिनाम्

tatraiva antaḥ-śuddhir bahiḥ-śuddhis tapaḥ-śānty-adayas tathā amī guṇāḥ prapadyante hari-sevābhikāminām

---

1.2.264

सा भक्तिर् एक-मुख्याण्गाश्रितानैकाङ्गि काथ वा स्ववासनानुसारेण निष्ठातः सिद्धि-कृद् भवेत्

sā bhaktir eka-mukhyāṇgāśritānaikāṅgi kātha vā svavāsanānusāreṇa niṣṭhātaḥ siddhi-kṛd bhavet

---

1.2.265

तत्र एकाङ्गा, यथा ग्रन्थान्तरे { पद्यावली, 53. अनोन्य्मोउस्} श्री विष्णोः श्रवणे परीक्षिद् अभवद् वैयासकिः कीर्तने प्रह्लादः स्मरणे तद्-अङ्घ्रि-भजने लक्ष्मीः पृथुः पूजने अक्रूरस् त्व् अभिवन्दने कपि-पतिर् दास्ये ऽथ सख्ये ऽर्जुनः सर्वस्वात्म-निवेदने बलिर् अभूत् कृष्णाप्तिर् एषां परा

tatra ekāṅgā, yathā granthāntare { padyāvalī, 53. anonymous} śrī viṣṇoḥ śravaṇe parīkṣid abhavad vaiyāsakiḥ kīrtane prahlādaḥ smaraṇe tad-aṅghri-bhajane lakṣmīḥ pṛthuḥ pūjane akrūras tv abhivandane kapi-patir dāsye 'tha sakhye 'rjunaḥ sarvasvātma-nivedane balir abhūt kṛṣṇāptir eṣāṃ parā

1.2.266

अनेकाङ्गा, यथा नवमे (9.4.18-20) स वै मनः कृष्ण-पदारविन्दयोर् वचांसि वैकुण्ठ-गुणानुवर्णने करौ हरेर् मन्दिर-मार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युत-सत्-कथोदये

anekāṅgā, yathā navame (9.4.18-20) sa vai manaḥ kṛṣṇa-padāravindayor vacāṃsi vaikuṇṭha-guṇānuvarṇane karau harer mandira-mārjanādiṣu śrutiṃ cakārācyuta-sat-kathodaye

---

1.2.267

मुकुन्द-लिङ्गालय-दर्शने दृशौ तद्-भृत्य-गात्र-स्पर्शे ऽङ्ग-सङ्गमम् घ्राणं च तत्-पाद-सरोज-सौरभे श्रीमत्-तुलस्या रसनां तद्-अर्पिते

mukunda-liṅgālaya-darśane dṛśau tad-bhṛtya-gātra-sparśe 'ṅga-saṅgamam ghrāṇaṃ ca tat-pāda-saroja-saurabhe śrīmat-tulasyā rasanāṃ tad-arpite

---

1.2.268

पादौ हरेः क्षेत्र-पदानुसर्पणे शिरो हृषीकेश-पदाभिवन्दने कामं च दास्ये न तु काम-काम्यया यथोत्तमःश्लोक-जनाश्रय रतिः

pādau hareḥ kṣetra-padānusarpaṇe śiro hṛṣīkeśa-padābhivandane kāmaṃ ca dāsye na tu kāma-kāmyayā yathottamaḥśloka-janāśraya ratiḥ

---

1.2.269

शास्त्रोक्तया प्रबलया तत्-तन्-मर्यादयान्विता वैधि भक्तिर् इयं कैश्चन् मर्यादा-मार्ग उच्यते

śāstroktayā prabalayā tat-tan-maryādayānvitā vaidhi bhaktir iyaṃ kaiścan maryādā-mārga ucyate

---

1.2.270

अथ रागानुगा विराजन्तीम् अभिव्यक्तां व्रज-वासी जनादिषु रागात्मिकाम् अनुसृता या सा रागानुगोच्यते

atha rāgānugā virājantīm abhivyaktāṃ vraja-vāsī janādiṣu rāgātmikām anusṛtā yā sā rāgānugocyate

---

1.2.271

रागानुगा-विवेकार्थम् आदौ रागात्मिकोच्यते

rāgānugā-vivekārtham ādau rāgātmikocyate

---

1.2.272

इष्टे स्वारसिकी रागः परमाविष्टता भवेत् तन्-मयी या भवेद् भक्तिः सात्र रागात्मिकोदिता

iṣṭe svārasikī rāgaḥ paramāviṣṭatā bhavet tan-mayī yā bhaved bhaktiḥ sātra rāgātmikoditā

---

1.2.273

सा कामरूपा सम्बन्ध-रूपा चेति भवेद् द्विधा

sā kāmarūpā sambandha-rūpā ceti bhaved dvidhā

---

1.2.274

तथा हि सप्तमे (7.1.29-30) कामाद् द्वेषाद् भयात् स्नेहाद् यथा भक्त्येश्वरे मनः आवेश्य तद् अघं हित्वा बहवस् तद्-गतिं गताः

tathā hi saptame (7.1.29-30) kāmād dveṣād bhayāt snehād yathā bhaktyeśvare manaḥ āveśya tad aghaṃ hitvā bahavas tad-gatiṃ gatāḥ

---

1.2.275

गोप्यः कामाद् भयात् कंसो द्वेषाच् चैद्यादयो नृपाः सम्बन्धाद् वृष्णयः स्नेहाद् यूयं भक्त्या वयं विभो

gopyaḥ kāmād bhayāt kaṃso dveṣāc caidyādayo nṛpāḥ sambandhād vṛṣṇayaḥ snehād yūyaṃ bhaktyā vayaṃ vibho

---

1.2.276

इति आनुकूल्य-विपर्यासाद् भीति-द्वेषौ पराहतौ स्नेहस्य सख्य-वाचित्वाद् वैध-भक्त्य्-अनुवर्तिता

iti ānukūlya-viparyāsād bhīti-dveṣau parāhatau snehasya sakhya-vācitvād vaidha-bhakty-anuvartitā

---

1.2.277

किं वा प्रेमाभिधायित्वान् नोपयोगो ऽत्र साधने भक्त्या वयम् इति व्यक्तं वैधी भक्तिर् उदीरिता

kiṃ vā premābhidhāyitvān nopayogo 'tra sādhane bhaktyā vayam iti vyaktaṃ vaidhī bhaktir udīritā

---

1.2.278

यद्-अरीणां प्रियाणां च प्राप्यम् एकम् इवोदितम् तद् ब्रह्म-कृष्णयोर् ऐक्यात् किरणार्कोपमा-जुषोः

yad-arīṇāṃ priyāṇāṃ ca prāpyam ekam ivoditam tad brahma-kṛṣṇayor aikyāt kiraṇārkopamā-juṣoḥ

---

1.2.279

ब्रह्मण्य् एव लयं यान्ति प्रायेण रिपवो हरेः केचित् प्राप्यापि सारूप्याभासं मज्जन्ति तत्-सुखे

brahmaṇy eva layaṃ yānti prāyeṇa ripavo hareḥ kecit prāpyāpi sārūpyābhāsaṃ majjanti tat-sukhe

---

1.2.280

तथा च ब्रह्माण्ड पुराणे सिद्ध-लोकस् तु तमसः पारे यत्र वसन्ति हि सिद्धा ब्रह्म-सुखे मग्ना दैत्याश् च हरिण हताः

tathā ca brahmāṇḍa purāṇe siddha-lokas tu tamasaḥ pāre yatra vasanti hi siddhā brahma-sukhe magnā daityāś ca hariṇa hatāḥ

---

1.2.281

राग-बन्धेन केनापि तं भजन्तो व्रजन्त्य् अमी अङ्घ्रि-पद्म-सुधाः प्रेम-रूपास् तस्य प्रिया जनाः

rāga-bandhena kenāpi taṃ bhajanto vrajanty amī aṅghri-padma-sudhāḥ prema-rūpās tasya priyā janāḥ

---

1.2.282

तथा हि श्री-दशमे (10.87.23) निभृत-मरुन्-मनो ऽक्ष-दृढ-योग-युजो हृदि यन् मुनय उपासते तद्-अरयो ऽपि ययुः स्मरणात् स्त्रिय उरगेन्द्र-भोग-भुज-दण्ड-विषक्त-धियो वयम् अपि ते समाः सम-दृशो ऽङ्घ्रि-सरोज-सुधाः

tathā hi śrī-daśame (10.87.23) nibhṛta-marun-mano 'kṣa-dṛḍha-yoga-yujo hṛdi yan munaya upāsate tad-arayo 'pi yayuḥ smaraṇāt striya uragendra-bhoga-bhuja-daṇḍa-viṣakta-dhiyo vayam api te samāḥ sama-dṛśo 'ṅghri-saroja-sudhāḥ

---

1.2.283

तत्र रूपा सा कामरूपा सम्भोग-तृष्णां या नयति स्वताम् यद् अस्यां कृष्ण-सौख्यार्थम् एव केवलम् उद्यमः

tatra rūpā sā kāmarūpā sambhoga-tṛṣṇāṃ yā nayati svatām yad asyāṃ kṛṣṇa-saukhyārtham eva kevalam udyamaḥ

---

1.2.284

इयं तु व्रज-देवीषु सुप्रसिद्धा विराजते आसां प्रेम-विशेषो ऽयं प्राप्तः काम् अपि माधुरीं तत्-तत्-क्रीडा-निदानत्वात् काम इत्य् उच्यते बुधैः

iyaṃ tu vraja-devīṣu suprasiddhā virājate āsāṃ prema-viśeṣo 'yaṃ prāptaḥ kām api mādhurīṃ tat-tat-krīḍā-nidānatvāt kāma ity ucyate budhaiḥ

---

1.2.285

तथा च तन्त्रे प्रेमैव गोप-रामाणां काम इत्य् अगमत् प्रथाम्

tathā ca tantre premaiva gopa-rāmāṇāṃ kāma ity agamat prathām

---

1.2.286

इत्य् उद्धवादयो ऽप्य् एतं वाञ्छति भगवत्-प्रियाः

ity uddhavādayo 'py etaṃ vāñchati bhagavat-priyāḥ

---

1.2.287

काम-प्राया रतिः किन्तु कुब्जायाम् एव सम्मता

kāma-prāyā ratiḥ kintu kubjāyām eva sammatā

---

1.2.288

तत्र सम्बन्ध-रूपा सम्बन्ध-रूपा गोविन्दे पितृत्वाद्य्-आभिमानिता अत्रोपलक्षणतया वृष्णीनां वल्लवा मताः यदैश्य-ज्ञान-शून्यत्वाद् एषां रागे प्रधानता

tatra sambandha-rūpā sambandha-rūpā govinde pitṛtvādy-ābhimānitā atropalakṣaṇatayā vṛṣṇīnāṃ vallavā matāḥ yadaiśya-jñāna-śūnyatvād eṣāṃ rāge pradhānatā

---

1.2.289

काम-सम्बन्ध-रूपे ते प्रेम-मात्र-स्वरूपके नित्य-सिद्धाश्रयतया नात्र सम्यग् विचारिते

kāma-sambandha-rūpe te prema-mātra-svarūpake nitya-siddhāśrayatayā nātra samyag vicārite

---

1.2.290

रागात्मिकाया द्वैविध्याद् द्विधा रागानुगा च सा कामानुगा च सम्बन्धानुगा चेति निगद्यते

rāgātmikāyā dvaividhyād dvidhā rāgānugā ca sā kāmānugā ca sambandhānugā ceti nigadyate

---

1.2.291

तत्र अधिकारी रागात्मिकैक-निष्ठा ये व्रज-वासि-जनादयः तेषां भावाप्तये लुब्धो भवेद् अत्राधिकारवान्

tatra adhikārī rāgātmikaika-niṣṭhā ye vraja-vāsi-janādayaḥ teṣāṃ bhāvāptaye lubdho bhaved atrādhikāravān

---

1.2.292

तत्-तद्-भावादि-माधुर्ये श्रुते धीर् यद् अपेक्षते नात्र शास्त्रं न युक्तिं च तल्-लोभोत्पत्ति-लक्षणम्

tat-tad-bhāvādi-mādhurye śrute dhīr yad apekṣate nātra śāstraṃ na yuktiṃ ca tal-lobhotpatti-lakṣaṇam

---

1.2.293

वैध-भक्त्य्-अधिकारी तु भावाविर्भवनावधि अत्र शास्त्रं तथा तर्कम् अनुकूलम् अपेक्षते

vaidha-bhakty-adhikārī tu bhāvāvirbhavanāvadhi atra śāstraṃ tathā tarkam anukūlam apekṣate

---

1.2.294

कृष्णं स्मरन् जनं चास्य प्रेष्ठं निज-समीहितम् तत्-तत्-कथा-रतश् चासौ कुर्याद् वासं व्रजे सदा

kṛṣṇaṃ smaran janaṃ cāsya preṣṭhaṃ nija-samīhitam tat-tat-kathā-rataś cāsau kuryād vāsaṃ vraje sadā

---

1.2.295

सेवा साधक-रूपेण सिद्ध-रूपेण चात्र हि तद्-भाव-लिप्सुना कार्या व्रज-लोकानुसारतः

sevā sādhaka-rūpeṇa siddha-rūpeṇa cātra hi tad-bhāva-lipsunā kāryā vraja-lokānusārataḥ

---

1.2.296

श्रवणोत्कीर्तनादीनि वैध-भक्त्य्-उदितानि तु यान्य् अङ्गानि च तान्य् अत्र विज्ञेयानि मनीषिभिः

śravaṇotkīrtanādīni vaidha-bhakty-uditāni tu yāny aṅgāni ca tāny atra vijñeyāni manīṣibhiḥ

---

1.2.297

तत्र कामानुगा कामानुगा भवेत् तृष्णा काम-रूपानुगामिनी

tatra kāmānugā kāmānugā bhavet tṛṣṇā kāma-rūpānugāminī

---

1.2.298

सम्भोगेच्छा-मयी तत्-तद्-भावेच्छात्मेति सा द्विधा

sambhogecchā-mayī tat-tad-bhāvecchātmeti sā dvidhā

---

1.2.299

केलि-तात्पर्यवत्य् एव सम्भोगेच्छा-मयी भवेत् तद्-भावेच्छात्मिका तासाम् भाव-माधुर्य-कामिता

keli-tātparyavaty eva sambhogecchā-mayī bhavet tad-bhāvecchātmikā tāsām bhāva-mādhurya-kāmitā

---

1.2.300

श्री-मूर्तेर् माधुरीं प्रेक्ष्य तत्-तल्-लीलां निशम्य वा तद्-भावाकाण्क्षिणो ये स्युस् तेषु साधनतानयोः पुराणे श्रुयते पाद्मे पुंसम् अपि भवेद् इयम्

śrī-mūrter mādhurīṃ prekṣya tat-tal-līlāṃ niśamya vā tad-bhāvākāṇkṣiṇo ye syus teṣu sādhanatānayoḥ purāṇe śruyate pādme puṃsam api bhaved iyam

---

1.2.301

यथा पुरा महर्षयः सर्वे दण्डकारण्य-वासिनः दृष्ट्वा रामं हरिं तत्र भोक्तुम् ऐच्छन् सुविग्रहम्

yathā purā maharṣayaḥ sarve daṇḍakāraṇya-vāsinaḥ dṛṣṭvā rāmaṃ hariṃ tatra bhoktum aicchan suvigraham

---

1.2.302

ते सर्वे स्त्रीत्वम् आपन्नाः समुद्भूताश् च गोकुले हरिं सम्प्राप्य कामेन ततो मुक्ता भवार्णवात्

te sarve strītvam āpannāḥ samudbhūtāś ca gokule hariṃ samprāpya kāmena tato muktā bhavārṇavāt

---

1.2.303

रिरंसां सुष्ठु कुर्वन् यो विधि-मार्गेण सेवते केवलेनैव स तदा महिषीत्वम् इयात् पुरे

riraṃsāṃ suṣṭhu kurvan yo vidhi-mārgeṇa sevate kevalenaiva sa tadā mahiṣītvam iyāt pure

---

1.2.304

तथा च महा-कौर्मे अग्नि-पुत्रा महात्मानस् तपसा स्त्रीत्वम् आपिरे भर्तारं च जगद्-योनिं वासुदेवम् अजं विभुम्

tathā ca mahā-kaurme agni-putrā mahātmānas tapasā strītvam āpire bhartāraṃ ca jagad-yoniṃ vāsudevam ajaṃ vibhum

---

1.2.305

अथ सम्बन्धानुगा सा सम्बन्धानुगा भक्तिः प्रोच्यते सद्भिर् आत्मनि या पितृत्वादि-सम्बन्ध-मननारोपनात्मिका

atha sambandhānugā sā sambandhānugā bhaktiḥ procyate sadbhir ātmani yā pitṛtvādi-sambandha-mananāropanātmikā

---

1.2.306

लुब्धैर् वात्सल्य-सख्यादौ भक्तिः कार्यात्र साधकैः व्रजेन्द्र-सुबलादीनां भाव-चेष्टित-मुद्रया

lubdhair vātsalya-sakhyādau bhaktiḥ kāryātra sādhakaiḥ vrajendra-subalādīnāṃ bhāva-ceṣṭita-mudrayā

---

1.2.307

तथा हि श्रुयते शास्त्रे कश्चित् कुरुपुरी-स्थितः नन्द-सूनोर् अधिष्ठानं तत्र पुत्रतया भजन् नारदस्योपदेशेन सिद्धो ऽभूद् वृद्ध-वर्धकिः

tathā hi śruyate śāstre kaścit kurupurī-sthitaḥ nanda-sūnor adhiṣṭhānaṃ tatra putratayā bhajan nāradasyopadeśena siddho 'bhūd vṛddha-vardhakiḥ

---

1.2.308

अतएव नारायण-व्यूह-स्तवे पति-पुत्र-सुहृद्-भ्रातृ-पितृवन् मैत्रवद् धरिम् ये ध्यायन्ति सदोद्युक्तास् तेभ्यो ऽपीह नमो नमः

ataeva nārāyaṇa-vyūha-stave pati-putra-suhṛd-bhrātṛ-pitṛvan maitravad dharim ye dhyāyanti sadodyuktās tebhyo 'pīha namo namaḥ

---

1.2.309

कृष्ण-तद्-भक्त-कारुण्य-मात्र-लाभैक-हेतुका पुष्टि-मार्गतया कैश्चिद् इयं रागानुगोच्यते

kṛṣṇa-tad-bhakta-kāruṇya-mātra-lābhaika-hetukā puṣṭi-mārgatayā kaiścid iyaṃ rāgānugocyate

---

1.3.1

इति श्री-श्री-भक्ति-रसामृत-सिन्धौ पुर्व-विभागे साधन-भक्ति-लहरी-द्वितिया [1.3] अथ भावः शुद्ध-सत्त्व-विशेषात्मा प्रेम-सूर्यांशु-साम्य-भाक् रुचिभिश् चित्त-मासृण्य-कृद् असौ भाव उच्यते

iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau purva-vibhāge sādhana-bhakti-laharī-dvitiyā [1.3] atha bhāvaḥ śuddha-sattva-viśeṣātmā prema-sūryāṃśu-sāmya-bhāk rucibhiś citta-māsṛṇya-kṛd asau bhāva ucyate

---

1.3.2

तथा हि तन्त्रे प्रेम्णस् तु प्रथमावस्था भाव इत्य् अभिधीयते सात्त्विकाः स्वल्प-मात्राः स्युर् अत्राश्रु-पुलकादयः

tathā hi tantre premṇas tu prathamāvasthā bhāva ity abhidhīyate sāttvikāḥ svalpa-mātrāḥ syur atrāśru-pulakādayaḥ

---

1.3.3

स यथा पद्म-पुराणे ध्यायं ध्यायं भगवतः पादाम्बुज-युगं तदा ईषद्-विक्रियमाणात्मा सार्द्र-दृष्तिर् अभूद् असौ

sa yathā padma-purāṇe dhyāyaṃ dhyāyaṃ bhagavataḥ pādāmbuja-yugaṃ tadā īṣad-vikriyamāṇātmā sārdra-dṛṣtir abhūd asau

---

1.3.4

आविर्भूय मनो-वृत्तौ व्रजन्ति तत्-स्वरूपतां स्वयं-प्रकाश-रूपापि भासमाना प्राकाश्यवत्

āvirbhūya mano-vṛttau vrajanti tat-svarūpatāṃ svayaṃ-prakāśa-rūpāpi bhāsamānā prākāśyavat

---

1.3.5

वस्तुतः स्वयम् आस्वाद-स्वरूपैव रतिस् त्व् असौ कृष्णादि-कर्मकास्वाद-हेतुत्वं प्रतिपद्यते

vastutaḥ svayam āsvāda-svarūpaiva ratis tv asau kṛṣṇādi-karmakāsvāda-hetutvaṃ pratipadyate

---

1.3.6

साधनाभिनिवेशेन कृष्ण-तद्-भक्तयोस् तथा प्रसादेनातिधन्यानां भावो द्वेधाभिजायते आद्यस् तु प्रायिकस् तत्र द्वितीयो विरलोदयः

sādhanābhiniveśena kṛṣṇa-tad-bhaktayos tathā prasādenātidhanyānāṃ bhāvo dvedhābhijāyate ādyas tu prāyikas tatra dvitīyo viralodayaḥ

---

1.3.7

तत्र साधनाभिनिवेश-जः वैधी-रागानुगा-मार्ग-भेदेन परिकीर्तितः द्विविधः खलु भावो ऽत्र साधनाभिनिवेशजः

tatra sādhanābhiniveśa-jaḥ vaidhī-rāgānugā-mārga-bhedena parikīrtitaḥ dvividhaḥ khalu bhāvo 'tra sādhanābhiniveśajaḥ

---

1.3.8

साधनाभिनिवेशस् तु तत्र निष्पादयन् रुचिम् हराव् आसक्तिम् उत्पाद्य रतिं संजनयत्य् असौ

sādhanābhiniveśas tu tatra niṣpādayan rucim harāv āsaktim utpādya ratiṃ saṃjanayaty asau

---

1.3.9

तत्र आद्यो (1.5.26) तत्रान्वहं कृष्ण-कथाः प्रगायताम् अनुग्रहेणाशृणवं मनोहराः ताः श्रद्धया मे ऽनुपदं विशृण्वतः प्रिय-श्रवस्य् अङ्ग ममाभवद् रतिः

tatra ādyo (1.5.26) tatrānvahaṃ kṛṣṇa-kathāḥ pragāyatām anugraheṇāśṛṇavaṃ manoharāḥ tāḥ śraddhayā me 'nupadaṃ viśṛṇvataḥ priya-śravasy aṅga mamābhavad ratiḥ

---

1.3.10

इति रत्या तु भाव एवात्र न तु प्रेमाभिधीयते मम भक्तिः प्रवृत्तेति वक्ष्यते स यद् अग्रतः

iti ratyā tu bhāva evātra na tu premābhidhīyate mama bhaktiḥ pravṛtteti vakṣyate sa yad agrataḥ

---

1.3.11

यथा तत्रैव (1.5.28) इत्थं शरत्-प्रावृषिकाव् ऋतू हरेर् विशृण्वतो मे ऽनुसवं यशो ऽमलम् सङ्कीर्त्यमानं मुनिभिर् महात्मभिर् भक्तिः प्रवृत्तात्म रजस्-तमोपहा

yathā tatraiva (1.5.28) itthaṃ śarat-prāvṛṣikāv ṛtū harer viśṛṇvato me 'nusavaṃ yaśo 'malam saṅkīrtyamānaṃ munibhir mahātmabhir bhaktiḥ pravṛttātma rajas-tamopahā

---

1.3.12

तृतीये च (3.25.25) सतां प्रसङ्गान् मम वीर्य-संविदो भवन्ति हृत्-कर्ण-रसायनाः कथाः तज्-जोषणाद् आश्व् अपवर्ग-वर्त्मनि श्रद्धा रतिर् भक्तिर् अनुक्रमिष्यति

tṛtīye ca (3.25.25) satāṃ prasaṅgān mama vīrya-saṃvido bhavanti hṛt-karṇa-rasāyanāḥ kathāḥ taj-joṣaṇād āśv apavarga-vartmani śraddhā ratir bhaktir anukramiṣyati

---

1.3.13

पुराणे नात्य-शास्त्रे च द्वयोस् तु रति-भावयोः समानार्थतया ह्य् अत्र द्वयम् ऐक्येन लक्षितम्

purāṇe nātya-śāstre ca dvayos tu rati-bhāvayoḥ samānārthatayā hy atra dvayam aikyena lakṣitam

---

1.3.14

द्वितीयो, यथा पाद्मे इत्थं मनोरथं बाला कुर्वती नृत्य उत्सुका हरि-प्रीत्या च तां सर्वां रात्रिम् एवात्यवाहयत्

dvitīyo, yathā pādme itthaṃ manorathaṃ bālā kurvatī nṛtya utsukā hari-prītyā ca tāṃ sarvāṃ rātrim evātyavāhayat

---

1.3.15

अथ श्रि-कृष्ण-तद्-भक्त-प्रसादजः साधनेन विना यस् तु सहसैवाभिजायते स भावः कृष्ण-तद्-भक्त-प्रसादज इतीयते

atha śri-kṛṣṇa-tad-bhakta-prasādajaḥ sādhanena vinā yas tu sahasaivābhijāyate sa bhāvaḥ kṛṣṇa-tad-bhakta-prasādaja itīyate

---

1.3.16

अथ श्री-कृष्ण-प्रसादजः प्रसादा वाचिकालोक-दान-हार्दादयो हरेः

atha śrī-kṛṣṇa-prasādajaḥ prasādā vācikāloka-dāna-hārdādayo hareḥ

---

1.3.17

तत्र वाचिक-प्रसादजः, यथा नारदीये सर्व-मण्गल-मूर्धन्या पूर्णानन्द-मयी सदा द्विजेन्द्र तव मय्य् अस्तु भक्तिर् अव्याभिचारिणी

tatra vācika-prasādajaḥ, yathā nāradīye sarva-maṇgala-mūrdhanyā pūrṇānanda-mayī sadā dvijendra tava mayy astu bhaktir avyābhicāriṇī

---

1.3.18

आलोक-दानजः, यथा स्कान्दे अदृष्ट-पूर्वम् आलोक्य कृष्णं जाङ्गल-वासिनः विक्लिद्यद्-अन्तरात्मनो दृष्टिं नाक्रष्टुम् ईशिरे

āloka-dānajaḥ, yathā skānde adṛṣṭa-pūrvam ālokya kṛṣṇaṃ jāṅgala-vāsinaḥ viklidyad-antarātmano dṛṣṭiṃ nākraṣṭum īśire

---

1.3.19

हार्दः प्रसाद आन्तरो यः स्यात् स हार्द इति कथ्यते

hārdaḥ prasāda āntaro yaḥ syāt sa hārda iti kathyate

---

1.3.20

यथा शुक-संहितायां महाभागवतो जातः पुत्रस् ते बादरायण विनोपायैर् उपेयाभूद् विष्णु-भक्तिर् इहोदिता

yathā śuka-saṃhitāyāṃ mahābhāgavato jātaḥ putras te bādarāyaṇa vinopāyair upeyābhūd viṣṇu-bhaktir ihoditā

---

1.3.21

अथ तद्-भक्त-प्रसादजः, यथा सप्तमे (7.4.36) गुणैर् अलम् असङ्ख्येयैर् महात्म्यं तस्य सूच्यते वासुदेवे भगवति यस्य नैसर्गिकी रतिः

atha tad-bhakta-prasādajaḥ, yathā saptame (7.4.36) guṇair alam asaṅkhyeyair mahātmyaṃ tasya sūcyate vāsudeve bhagavati yasya naisargikī ratiḥ

---

1.3.22

नारदस्य प्रसादेन प्रह्लादे शुध-वासना निसर्गः सैव तेनात्र रतिर् नैसर्गिकी मता

nāradasya prasādena prahlāde śudha-vāsanā nisargaḥ saiva tenātra ratir naisargikī matā

---

1.3.23

स्कान्दे च अहो धन्यो ऽसि देवर्षे कृपया यस्य तत्-क्षणात् नीचो ऽप्य् उत्पुलको लेभे लुब्धको रतिम् अच्युते

skānde ca aho dhanyo 'si devarṣe kṛpayā yasya tat-kṣaṇāt nīco 'py utpulako lebhe lubdhako ratim acyute

---

1.3.24

भक्तानां भेदतः सेयं रतिः पञ्च-विधा मता अग्रे विविच्य वक्तव्या तेन नात्र प्रपञ्च्यते

bhaktānāṃ bhedataḥ seyaṃ ratiḥ pañca-vidhā matā agre vivicya vaktavyā tena nātra prapañcyate

---

1.3.25

क्षान्तिर् अव्यर्थ-कालत्वं विरक्तिर् मान-शुन्यता आशा-बन्धः समुत्कण्ठा नाम-गाने सदा रुचिः

kṣāntir avyartha-kālatvaṃ viraktir māna-śunyatā āśā-bandhaḥ samutkaṇṭhā nāma-gāne sadā ruciḥ

---

1.3.26

आसक्तिस् तद्-गुणाख्याने प्रीतिस् तद्-वसति-स्थले इत्य् आदयो ऽनुभावाः स्युर् जात-भावाङ्कुरे जने

āsaktis tad-guṇākhyāne prītis tad-vasati-sthale ity ādayo 'nubhāvāḥ syur jāta-bhāvāṅkure jane

---

1.3.27

तत्र क्षान्तिः क्षोभ-हेताव् अपि प्राप्ते क्षान्तिर् अक्षुभितात्मता

tatra kṣāntiḥ kṣobha-hetāv api prāpte kṣāntir akṣubhitātmatā

---

1.3.28

यथा प्रथमे (1.19.15) तं मोपयातं प्रतियन्तु विप्रा गङ्गा च देवी धृत-चित्तम् ईशे द्विजोपसृष्टः कुहकस् तक्षको वा दशत्व् अलं गायत विष्णु-गाथाः

yathā prathame (1.19.15) taṃ mopayātaṃ pratiyantu viprā gaṅgā ca devī dhṛta-cittam īśe dvijopasṛṣṭaḥ kuhakas takṣako vā daśatv alaṃ gāyata viṣṇu-gāthāḥ

---

1.3.29

अथ अव्यार्थ-कालत्वं, यथा हरि-भक्ति-सुधोदये वाग्भिः स्तुवन्तो मनसा स्मरन्तस् तन्वा नमन्तो ऽप्य् अनिशं न तृप्ताः भक्ताः स्रवन्-नेत्र-जलाः समग्रम् आयुर् हरेर् एव समर्पयन्ति

atha avyārtha-kālatvaṃ, yathā hari-bhakti-sudhodaye vāgbhiḥ stuvanto manasā smarantas tanvā namanto 'py aniśaṃ na tṛptāḥ bhaktāḥ sravan-netra-jalāḥ samagram āyur harer eva samarpayanti

---

1.3.30

अथ विरक्तिः विरक्तिर् इन्द्रियार्थानां स्याद् अरोचकता स्वयं

atha viraktiḥ viraktir indriyārthānāṃ syād arocakatā svayaṃ

---

1.3.31

यथा पञ्चमे (5.14.43) यो दुस्त्यजान् दार-सुतान् सुहृद् राज्यं हृदि-स्पृशः जहौ युवैव मलवद् उत्तमःश्लोक-लालसः

yathā pañcame (5.14.43) yo dustyajān dāra-sutān suhṛd rājyaṃ hṛdi-spṛśaḥ jahau yuvaiva malavad uttamaḥśloka-lālasaḥ

---

1.3.32

अथ मान-शून्यता उत्कृष्टत्वे ऽप्य् अमानित्वं कथिता मान-शून्यता

atha māna-śūnyatā utkṛṣṭatve 'py amānitvaṃ kathitā māna-śūnyatā

---

1.3.33

यथा पाद्मे हरौ रतिं वहन्न् एष नरेन्द्राणां शिखा-मणिः भिक्षाम् अटन्न् अरि-पुरे श्वपाकम् अपि वन्दते

yathā pādme harau ratiṃ vahann eṣa narendrāṇāṃ śikhā-maṇiḥ bhikṣām aṭann ari-pure śvapākam api vandate

---

1.3.34

अथ आशा-बन्धः आशा-बन्धो भगवतः प्राप्ति-सम्भावना दृढा

atha āśā-bandhaḥ āśā-bandho bhagavataḥ prāpti-sambhāvanā dṛḍhā

---

1.3.35

यथा श्रीमत्-प्रभुपादानां न प्रेमा श्रवणादि-भक्तिर् अपि वा योगो ऽथवा वैष्णवो ज्ञानं वा शुभ-कर्म वा कियद् अहो सज्-जातिर् अप्य् अस्ति वा हीनार्थाधिक-साधके त्वयि तथाप्य् अच्छेद्य-मूला सती हे गोपी-जन-वल्लभ व्यथयते हा हा मद्-आशैव माम्

yathā śrīmat-prabhupādānāṃ na premā śravaṇādi-bhaktir api vā yogo 'thavā vaiṣṇavo jñānaṃ vā śubha-karma vā kiyad aho saj-jātir apy asti vā hīnārthādhika-sādhake tvayi tathāpy acchedya-mūlā satī he gopī-jana-vallabha vyathayate hā hā mad-āśaiva mām

---

1.3.36

अथ समुत्कण्ठा समुत्कण्ठा निजाभीष्ट-लाभाय गुरु-लुब्धता

atha samutkaṇṭhā samutkaṇṭhā nijābhīṣṭa-lābhāya guru-lubdhatā

---

1.3.37

अथ कृष्ण-कर्णामृते (54) आनम्राम् असित-भ्रुवोर् उपचितम् अक्षीण-पक्ष्माङ्कुरेष्व् आलोलाम् अनुरागिणोर् नयनयोर् आर्द्रां मृदौ जल्पिते आताम्राम् अधरामृते मद-कलाम् अम्लान वंशी-स्वनेष्व् आशास्ते मम लोचनं व्रज-शिशोर्-मूर्तिं जगन्-मोहिनीम्

atha kṛṣṇa-karṇāmṛte (54) ānamrām asita-bhruvor upacitam akṣīṇa-pakṣmāṅkureṣv ālolām anurāgiṇor nayanayor ārdrāṃ mṛdau jalpite ātāmrām adharāmṛte mada-kalām amlāna vaṃśī-svaneṣv āśāste mama locanaṃ vraja-śiśor-mūrtiṃ jagan-mohinīm

---

1.3.38

अथ नाम-गाने सदा रुचिः, यथा रोदन-बिन्दु-मरन्द-स्यन्दि-दृग्-इन्दीवराद्य गोविन्द तव मधुर-स्वर-कण्ठी गायति नामावलीं बाला

atha nāma-gāne sadā ruciḥ, yathā rodana-bindu-maranda-syandi-dṛg-indīvarādya govinda tava madhura-svara-kaṇṭhī gāyati nāmāvalīṃ bālā

---

1.3.39

तद्-गुणाख्याने आसाक्तिः, यथा कृष्ण-कर्णामृते (88) माधुर्याद् अपि मधुरं मन्मथता तस्य किम् अपि कैशोरम् चपल्याद् अपि चपलं चेतो बत हरति हन्त किं कुर्मः

tad-guṇākhyāne āsāktiḥ, yathā kṛṣṇa-karṇāmṛte (88) mādhuryād api madhuraṃ manmathatā tasya kim api kaiśoram capalyād api capalaṃ ceto bata harati hanta kiṃ kurmaḥ

---

1.3.40

तद् वसति-स्थले प्रीतिः, यथा पद्यावल्याम् { नोत् fओउन्द् इन् म्य् एदितिओन्.} अत्रासीत् किल नन्द-सद्म शकटस्यात्राभवद् भञ्जनं बन्ध-च्छेद-करो ऽपि दामभिर् अभूद् बद्धो ऽत्र दामोदरः इत्थं माथुर-वृद्ध-वक्त्र-विगलत्-पीयूष-धारां पिबन्न् आनन्दाश्रु-धरः कदा मधु-पुरीं धन्यश् चरिष्याम्य् अहम्

tad vasati-sthale prītiḥ, yathā padyāvalyām { not found in my edition.} atrāsīt kila nanda-sadma śakaṭasyātrābhavad bhañjanaṃ bandha-ccheda-karo 'pi dāmabhir abhūd baddho 'tra dāmodaraḥ itthaṃ māthura-vṛddha-vaktra-vigalat-pīyūṣa-dhārāṃ pibann ānandāśru-dharaḥ kadā madhu-purīṃ dhanyaś cariṣyāmy aham

---

1.3.41

अपि च व्यक्तं मसृणितेवान्तर् लक्ष्यते रति-लक्षणम् मुमुक्षु-प्रभृतीनां चेद् भवेद् एषा रतिर् न हि

api ca vyaktaṃ masṛṇitevāntar lakṣyate rati-lakṣaṇam mumukṣu-prabhṛtīnāṃ ced bhaved eṣā ratir na hi

---

1.3.42

विमुक्ताखिल-तर्षैर् या मुक्तिर् अपि विमृग्यते या कृष्णेनातिगोप्याशु भजद्भ्यो ऽपि न दीयते

vimuktākhila-tarṣair yā muktir api vimṛgyate yā kṛṣṇenātigopyāśu bhajadbhyo 'pi na dīyate

---

1.3.43

सा भुक्ति-मुक्ति-कामत्वाच् छुद्धां भक्तिम् अकुर्वताम् हृदये सम्भवत्य् एषां कथं भागवती रतिः

sā bhukti-mukti-kāmatvāc chuddhāṃ bhaktim akurvatām hṛdaye sambhavaty eṣāṃ kathaṃ bhāgavatī ratiḥ

---

1.3.44

किन्तु बाल-चमत्कार-करी तच्-चिह्न-वीक्षया अभिज्ञेन सुबोधो ऽयं रत्य्-आभासः प्रकीर्तितः

kintu bāla-camatkāra-karī tac-cihna-vīkṣayā abhijñena subodho 'yaṃ raty-ābhāsaḥ prakīrtitaḥ

---

1.3.45

प्रतिबिम्बस् तथा च्छाया रत्य्-आभासो द्विधा मतः

pratibimbas tathā cchāyā raty-ābhāso dvidhā mataḥ

---

1.3.46

तत्र प्रतिबिम्बः अश्रमाभीष्ट-निर्वाही रति-लक्षण-लक्षितः भोगापवर्ग-सौख्यांश-व्यञ्जकः प्रतिबिम्बकः

tatra pratibimbaḥ aśramābhīṣṭa-nirvāhī rati-lakṣaṇa-lakṣitaḥ bhogāpavarga-saukhyāṃśa-vyañjakaḥ pratibimbakaḥ

---

1.3.47

दैवात् सद्-भक्त-सङ्गेन कीर्तनाद्य्-अनुसारिणाम् प्रायः प्रसन्न-मनसां भोग-मोक्षादि रागिणाम्

daivāt sad-bhakta-saṅgena kīrtanādy-anusāriṇām prāyaḥ prasanna-manasāṃ bhoga-mokṣādi rāgiṇām

---

1.3.48

केषांचित् हृदि भावेन्दोः प्रतिबिम्ब उदञ्चति तद्-भक्त-हृन्-नभः-स्थस्य तत्-संसर्ग-प्रभावतः

keṣāṃcit hṛdi bhāvendoḥ pratibimba udañcati tad-bhakta-hṛn-nabhaḥ-sthasya tat-saṃsarga-prabhāvataḥ

---

1.3.49

अथ छाया क्षुद्र-कौतूहल-मयी चञ्चला दुःख-हारिणी रतेश् छाया भवेत् किंचित् तत्-सादृश्यावलम्बिनी

atha chāyā kṣudra-kautūhala-mayī cañcalā duḥkha-hāriṇī rateś chāyā bhavet kiṃcit tat-sādṛśyāvalambinī

---

1.3.50

हरि-प्रिय-क्रिया-काल-देश-पात्रादि-सङ्गमात् अप्य् आनुषङ्गिकाद् एष क्वचिद् अज्ञेष्व् अपीक्ष्यते

hari-priya-kriyā-kāla-deśa-pātrādi-saṅgamāt apy ānuṣaṅgikād eṣa kvacid ajñeṣv apīkṣyate

---

1.3.51

किन्तु भाग्यं विना नासौ भाव-च्छायाप्य् उदञ्चति यद् अभ्युदयतः क्षेमं तत्र स्याद् उत्तरोत्तरम्

kintu bhāgyaṃ vinā nāsau bhāva-cchāyāpy udañcati yad abhyudayataḥ kṣemaṃ tatra syād uttarottaram

---

1.3.52

हरि-प्रिय-जनस्यैव प्रसाद-भर-लाभतः भावाभासो ऽपि सहसा भावत्वम् उपगच्छति

hari-priya-janasyaiva prasāda-bhara-lābhataḥ bhāvābhāso 'pi sahasā bhāvatvam upagacchati

---

1.3.53

तस्मिन्न् एवापराधेन भावाभासो ऽप्य् अनुत्तमः क्रमेण क्षयम् आप्नोति ख-स्थः पूर्ण-शशी यथा

tasminn evāparādhena bhāvābhāso 'py anuttamaḥ krameṇa kṣayam āpnoti kha-sthaḥ pūrṇa-śaśī yathā

---

1.3.54

किं च भावो ऽप्य् अभावम् आयाति कृष्ण-प्रेष्ठापराधतः आभासतां च शनकैर् न्यून-जातीयताम् अपि

kiṃ ca bhāvo 'py abhāvam āyāti kṛṣṇa-preṣṭhāparādhataḥ ābhāsatāṃ ca śanakair nyūna-jātīyatām api

---

1.3.55

गाढासङ्गात् सदायाति मुमुक्षौ सुप्रतिष्ठिते आभासताम् असौ किं वा भजनीयेश-भावताम्

gāḍhāsaṅgāt sadāyāti mumukṣau supratiṣṭhite ābhāsatām asau kiṃ vā bhajanīyeśa-bhāvatām

---

1.3.56

अत एव क्वचित् तेषु नव्य-भक्तेषु दृश्यते क्षणम् ईश्वर-भावो ऽयं नृत्यादौ मुक्ति-पक्षगः

ata eva kvacit teṣu navya-bhakteṣu dṛśyate kṣaṇam īśvara-bhāvo 'yaṃ nṛtyādau mukti-pakṣagaḥ

---

1.3.57

साधनेक्षां विना यस्मिन्न् अकस्माद् भाव ईक्ष्यते विघ्न-स्थगितम् अत्रोह्यं प्राग्-भवीयं सुसाधनं

sādhanekṣāṃ vinā yasminn akasmād bhāva īkṣyate vighna-sthagitam atrohyaṃ prāg-bhavīyaṃ susādhanaṃ

---

1.3.58

लोकोत्तर-चमत्कार-कारकः सर्व-शक्तिदः यः प्रथीयान् भवेद् भावः स तु कृष्ण-प्रसादजः

lokottara-camatkāra-kārakaḥ sarva-śaktidaḥ yaḥ prathīyān bhaved bhāvaḥ sa tu kṛṣṇa-prasādajaḥ

---

1.3.59

जने चेज् जात-भावे ऽपि वैगुण्यम् इव दृश्यते कार्या तथापि नासूया कृतार्थः सर्वथैव सः

jane cej jāta-bhāve 'pi vaiguṇyam iva dṛśyate kāryā tathāpi nāsūyā kṛtārthaḥ sarvathaiva saḥ

---

1.3.60

यथा नारसिंहे भगवति च हराव् अनन्य-चेता भृशम् अलिनो ऽपि विराजते मनुष्यः न हि शश-कलुष-च्छविः कदाचित् तिमिर-पराभवताम् उपैति चन्द्रः

yathā nārasiṃhe bhagavati ca harāv ananya-cetā bhṛśam alino 'pi virājate manuṣyaḥ na hi śaśa-kaluṣa-cchaviḥ kadācit timira-parābhavatām upaiti candraḥ

---

1.3.61

रतिर् अनिश-निसर्गोष्ण-प्रबलतरानन्द-पूर-रूपैव उष्माणम् अपि वमन्ती सुधांशु-कोटेर् अपि स्वाद्वी

ratir aniśa-nisargoṣṇa-prabalatarānanda-pūra-rūpaiva uṣmāṇam api vamantī sudhāṃśu-koṭer api svādvī

---

1.4.1

इति श्री-श्री भक्ति-रसामृत-सिन्धौ पुर्व-विभागे भाव-भक्ति-लहरी तृतीया [1.4] अथ प्रेमा सम्यङ्-मसृणित-स्वान्तो ममत्वातिशयाङ्कितः भावः स एव सान्द्रात्मा बुधैः प्रेमा निगद्यते

iti śrī-śrī bhakti-rasāmṛta-sindhau purva-vibhāge bhāva-bhakti-laharī tṛtīyā [1.4] atha premā samyaṅ-masṛṇita-svānto mamatvātiśayāṅkitaḥ bhāvaḥ sa eva sāndrātmā budhaiḥ premā nigadyate

---

1.4.2

यथा पञ्चरात्रे अनन्य-ममता विष्णौ ममता प्रेम-सङ्गता भक्तिर् इत्य् उच्यते भीष्म-प्रह्लादोद्धव-नारदैः

yathā pañcarātre ananya-mamatā viṣṇau mamatā prema-saṅgatā bhaktir ity ucyate bhīṣma-prahlādoddhava-nāradaiḥ

---

1.4.3

भक्तिः प्रेमोच्यते भीष्म-मुख्यैर् यत्र तु सङ्गता ममतान्य-ममत्वेन वर्जितेत्य् अत्र योजना

bhaktiḥ premocyate bhīṣma-mukhyair yatra tu saṅgatā mamatānya-mamatvena varjitety atra yojanā

---

1.4.4

भावोत्थो ऽति-प्रसादोत्थः श्री-हरेर् इति स द्विधा

bhāvottho 'ti-prasādotthaḥ śrī-harer iti sa dvidhā

---

1.4.5

तत्र भावोत्थः भाव एवान्तर्-अङ्गाणम्-अङ्गानाम्-अनुसेवया आरूढः परम-उत्कर्षम् भाव-उत्तः परिकीर्तितः

tatra bhāvotthaḥ bhāva evāntar-aṅgāṇam-aṅgānām-anusevayā ārūḍhaḥ parama-utkarṣam bhāva-uttaḥ parikīrtitaḥ

---

1.4.6

तत्र वैध-भावोत्थो, यथैकादशे (11.2.40) एवं-व्रतः स्व-प्रिय-नाम-कीर्त्या जातानुरागो द्रुत-चित्त उच्चैः हसत्य् अथो रोदिति रौति गायत्य् उन्मादवन् नृत्यति लोक-बाह्यः

tatra vaidha-bhāvottho, yathaikādaśe (11.2.40) evaṃ-vrataḥ sva-priya-nāma-kīrtyā jātānurāgo druta-citta uccaiḥ hasaty atho roditi rauti gāyaty unmādavan nṛtyati loka-bāhyaḥ

---

1.4.7

रागानुगीय-भावोत्थो, यथा पाद्मे न पतिं कामयेत् कञ्चिद् ब्रह्मचर्य-स्थिता सदा तम्-एव मूर्तिं ध्यायन्ती चन्द्रकन्तिर्-वरानना

rāgānugīya-bhāvottho, yathā pādme na patiṃ kāmayet kañcid brahmacarya-sthitā sadā tam-eva mūrtiṃ dhyāyantī candrakantir-varānanā

---

1.4.8

श्री-कृष्ण-गाथां गायन्ती रोमाण्चोद्भेद-लक्षणा अस्मिन्-मन्वन्तरे स्निग्धा श्री-कृष्ण-प्रिय-वर्तया

śrī-kṛṣṇa-gāthāṃ gāyantī romāṇcodbheda-lakṣaṇā asmin-manvantare snigdhā śrī-kṛṣṇa-priya-vartayā

---

1.4.9

अथ हरेर् अतिप्रसादोत्थः हरेर् अतिप्रसादो ऽयं सङ्ग-दानादिर् आत्मनः

atha harer atiprasādotthaḥ harer atiprasādo 'yaṃ saṅga-dānādir ātmanaḥ

---

1.4.10

यथैकादशे (11.12.7) ते नाधीत-श्रुति-गणा नोपासित-महत्तमाः अव्रतातप्त-तपसः मत्-सङ्गान् माम् उपागताः

yathaikādaśe (11.12.7) te nādhīta-śruti-gaṇā nopāsita-mahattamāḥ avratātapta-tapasaḥ mat-saṅgān mām upāgatāḥ

---

1.4.11

माहात्म्य-ज्ञान-युक्तश् च केवलश् चेति स द्विधा

māhātmya-jñāna-yuktaś ca kevalaś ceti sa dvidhā

---

1.4.12

अथ आद्यो, यथा पञ्चरात्रे माहात्म्य-ज्ञान-युक्तस् तु सुदृढः सर्वतो ऽधिकः स्नेहो भक्तिर् इति प्रोक्तस् तया सार्ष्ट्यादिनान्यथा

atha ādyo, yathā pañcarātre māhātmya-jñāna-yuktas tu sudṛḍhaḥ sarvato 'dhikaḥ sneho bhaktir iti proktas tayā sārṣṭyādinānyathā

---

1.4.13

केवलो, यथा तत्रैव मनोगतिर् अविच्छिन्ना हरौ प्रेम-परिप्लुता अभिसन्धि-विनिर्मुक्ता भक्तिर्-विष्णु-वशङ्करी

kevalo, yathā tatraiva manogatir avicchinnā harau prema-pariplutā abhisandhi-vinirmuktā bhaktir-viṣṇu-vaśaṅkarī

---

1.4.14

इति महिम-ज्ञान-युक्तः स्याद् विधि-मार्गानुसारिणाम् रागानुगाश्रितानां तु प्रायशः केवलो भवेत्

iti mahima-jñāna-yuktaḥ syād vidhi-mārgānusāriṇām rāgānugāśritānāṃ tu prāyaśaḥ kevalo bhavet

---

1.4.15

आदौ श्रद्धा ततः साधु-सङ्गो ऽथ भजन-क्रिया ततो ऽनर्थ-निवृत्तिः स्यात् ततो निष्ठा रुचिस् ततः

ādau śraddhā tataḥ sādhu-saṅgo 'tha bhajana-kriyā tato 'nartha-nivṛttiḥ syāt tato niṣṭhā rucis tataḥ

---

1.4.16

अथासक्तिस् ततो भावस् ततः प्रेमाभ्युदञ्चति साधकानाम् अयं प्रेम्नः प्रादुर्भावे भवेत् क्रमः

athāsaktis tato bhāvas tataḥ premābhyudañcati sādhakānām ayaṃ premnaḥ prādurbhāve bhavet kramaḥ

---

1.4.17

धन्यस्यायं नवः प्रेमा यस्योन्मीलति चेतसि अन्तर्वाणीभिर् अप्य् अस्य मुद्रा सुष्ठु सुदुर्गमा

dhanyasyāyaṃ navaḥ premā yasyonmīlati cetasi antarvāṇībhir apy asya mudrā suṣṭhu sudurgamā

---

1.4.18

अतएव श्री-नारद-पञ्चरात्रे, यथा भावोन्मत्तो हरेः किञ्चिन् न वेद सुखम् आत्मनः दुखं चेति महेशानि परमानन्द आप्लुतः

ataeva śrī-nārada-pañcarātre, yathā bhāvonmatto hareḥ kiñcin na veda sukham ātmanaḥ dukhaṃ ceti maheśāni paramānanda āplutaḥ

---

1.4.19

प्रेम्ण एव विलासत्वाद् वैरल्यात् साधकेष्व् अपि अत्र स्नेहादयो भेदा विविच्य न हि शंसिताः

premṇa eva vilāsatvād vairalyāt sādhakeṣv api atra snehādayo bhedā vivicya na hi śaṃsitāḥ

---

1.4.20

श्रीमत्-प्रभुपदाम्भोजैः सर्वा भागवतामृते व्यक्तीकृतास्ति गूढापि भक्ति-सिद्धान्त-माधुरी

śrīmat-prabhupadāmbhojaiḥ sarvā bhāgavatāmṛte vyaktīkṛtāsti gūḍhāpi bhakti-siddhānta-mādhurī

---

1.4.21

गोपाल-रूप-शोभां दधद् अपि रघुनाथ-भाव-विस्तारी तुष्यतु सनातनात्मा प्रथम-विभागे सुधाम्बु-निधेः

gopāla-rūpa-śobhāṃ dadhad api raghunātha-bhāva-vistārī tuṣyatu sanātanātmā prathama-vibhāge sudhāmbu-nidheḥ

2.1.1

इति श्री-श्री-भक्ति-रसामृत-सिन्धौ पूर्व-विभागे प्रेम-भक्ति-लहरी-चतुर्थी इति श्री-श्री-भक्ति-रसामृत-सिन्धौ रसोपयोगि-स्थायि-भावोपपादनो नाम पूर्वविभागः समाप्तः [2] सामान्य-भगवद्-भक्ति-रस-निरूपको दक्षिण-विभागः [2.1] विभावाख्या प्रथम-लहरी प्रबलम् अनन्य-श्रयिणा निषेवितः सहज-रूपेण अघ-दमनो मथुरायां सदा सनातन-तनुर् जयति

iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau pūrva-vibhāge prema-bhakti-laharī-caturthī iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau rasopayogi-sthāyi-bhāvopapādano nāma pūrvavibhāgaḥ samāptaḥ [2] sāmānya-bhagavad-bhakti-rasa-nirūpako dakṣiṇa-vibhāgaḥ [2.1] vibhāvākhyā prathama-laharī prabalam ananya-śrayiṇā niṣevitaḥ sahaja-rūpeṇa agha-damano mathurāyāṃ sadā sanātana-tanur jayati

---

2.1.2

रसामृताब्धेर् भागे ऽस्मिन् द्वितीये दक्षिणाभिधे सामान्य-भगवद्-भक्ति-रसस् तावद् उदीर्यते

rasāmṛtābdher bhāge 'smin dvitīye dakṣiṇābhidhe sāmānya-bhagavad-bhakti-rasas tāvad udīryate

---

2.1.3

अस्य पञ्च लहर्यः स्युर् विभावाख्याग्रिमा मता द्वितीया त्व् अनुभावाख्या तृतीया सात्त्विकाभिधा व्यभिचार्य्-अभिधा तुर्या स्थायि-संज्ञा च पञ्चमी

asya pañca laharyaḥ syur vibhāvākhyāgrimā matā dvitīyā tv anubhāvākhyā tṛtīyā sāttvikābhidhā vyabhicāry-abhidhā turyā sthāyi-saṃjñā ca pañcamī

---

2.1.4

अथास्याः केशव-रतेर् लक्षिताया निगद्यते सामग्री-परिपोषेन परमा रस-रूपता

athāsyāḥ keśava-rater lakṣitāyā nigadyate sāmagrī-paripoṣena paramā rasa-rūpatā

---

2.1.5

विभावैर् अनुभावैश् च सात्त्विकैर् व्यभिचारिभिः स्वाद्यत्वं हृदि भक्तानाम् आनीता श्रवणादिभिः एषा कृष्ण-रतिः स्थायी भावो भक्ति-रसो भवेत्

vibhāvair anubhāvaiś ca sāttvikair vyabhicāribhiḥ svādyatvaṃ hṛdi bhaktānām ānītā śravaṇādibhiḥ eṣā kṛṣṇa-ratiḥ sthāyī bhāvo bhakti-raso bhavet

---

2.1.6

प्राक्तन्य् आधुनिकी चास्ति यस्य सद्-भक्ति-वासना एष भक्ति-रसास्वादस् तस्यैव हृदि जायते

prāktany ādhunikī cāsti yasya sad-bhakti-vāsanā eṣa bhakti-rasāsvādas tasyaiva hṛdi jāyate

---

2.1.7

भक्ति-निर्धूत-दोषाणां प्रसन्नोज्ज्वल-चेतसाम् श्री-भागवत-रक्तानां रसिकासङ्ग-रङ्गिणाम्

bhakti-nirdhūta-doṣāṇāṃ prasannojjvala-cetasām śrī-bhāgavata-raktānāṃ rasikāsaṅga-raṅgiṇām

---

2.1.8

जीवनी-भूत-गोविन्द-पाद-भक्ति-सुख-श्रियाम् प्रेमान्तरङ्ग-भूतानि कृत्यान्य् एवानुतिष्ठताम्

jīvanī-bhūta-govinda-pāda-bhakti-sukha-śriyām premāntaraṅga-bhūtāni kṛtyāny evānutiṣṭhatām

---

2.1.9

भक्तानां हृदि राजन्ती संस्कार-युगलोज्ज्वला रतिर् आनन्द-रूपैव नीयमाना तु रस्यताम्

bhaktānāṃ hṛdi rājantī saṃskāra-yugalojjvalā ratir ānanda-rūpaiva nīyamānā tu rasyatām

---

2.1.10

कृष्णादिभिर् विभावाद्यैर् गतैर् अनुभवाध्वनि प्रौढानन्द-चमत्कार-काष्ठाम् आपद्यते पराम्

kṛṣṇādibhir vibhāvādyair gatair anubhavādhvani prauḍhānanda-camatkāra-kāṣṭhām āpadyate parām

---

2.1.11

किन्तु प्रेमा विभावाद्यैः स्वल्पैर् नीतो ऽप्य् अणीयसीम् विभावनाद्य्-अवस्थां तु सद्य आस्वाद्यतां व्रजेत्

kintu premā vibhāvādyaiḥ svalpair nīto 'py aṇīyasīm vibhāvanādy-avasthāṃ tu sadya āsvādyatāṃ vrajet

---

2.1.12

अत्र विभावादि-सामान्य-लक्षणम् ये कृष्ण-भक्त-मुरली-नादाद्या हेतवो रतेः कार्य-भूताः स्मिताद्याश् च तथाष्टौ स्तब्धतादयः

atra vibhāvādi-sāmānya-lakṣaṇam ye kṛṣṇa-bhakta-muralī-nādādyā hetavo rateḥ kārya-bhūtāḥ smitādyāś ca tathāṣṭau stabdhatādayaḥ

---

2.1.13

निर्वेदाद्याः सहायाश् च ते ज्ञेया रस-भावने विभावा अनुभावाश् च सात्त्विका व्यभिचारिणः

nirvedādyāḥ sahāyāś ca te jñeyā rasa-bhāvane vibhāvā anubhāvāś ca sāttvikā vyabhicāriṇaḥ

---

2.1.14

तत्र विभावाः तत्र ज्ञेया विभावास् तु रत्य्-आस्वादन-हेतवः ते द्विधालम्बना एके तथैवोद्दीपनाः परे

tatra vibhāvāḥ tatra jñeyā vibhāvās tu raty-āsvādana-hetavaḥ te dvidhālambanā eke tathaivoddīpanāḥ pare

---

2.1.15

तद् उक्तम् अग्नि-पुराणे (अलङ्कार-विभाग, 3.35) विभाव्यते हि रत्य्-आदिर् यत्र येन विभाव्यते विभावो नाम स द्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः

tad uktam agni-purāṇe (alaṅkāra-vibhāga, 3.35) vibhāvyate hi raty-ādir yatra yena vibhāvyate vibhāvo nāma sa dvedhālambanoddīpanātmakaḥ

---

2.1.16

तत्र आलम्बनाः कृष्णश् च कृष्ण-भक्ताश् च बुधैर् आलम्बना मताः रत्य्-आदेर् विषयत्वेन तथाधारतयापि च

tatra ālambanāḥ kṛṣṇaś ca kṛṣṇa-bhaktāś ca budhair ālambanā matāḥ raty-āder viṣayatvena tathādhāratayāpi ca

---

2.1.17

तत्र श्री-कृष्णः नायकानां शिरो-रत्नं कृष्णस् तु भगवान् स्वयम् यत्र नित्यतया सर्वे विराजन्ते महा-गुणाः सो ऽन्यरूप-स्वरूपाभ्याम् अस्मिन्न् आलम्बनो मतः

tatra śrī-kṛṣṇaḥ nāyakānāṃ śiro-ratnaṃ kṛṣṇas tu bhagavān svayam yatra nityatayā sarve virājante mahā-guṇāḥ so 'nyarūpa-svarūpābhyām asminn ālambano mataḥ

---

2.1.18

तत्र अन्य-रूपेण, यथा हन्त मे कथम् उदेति स-वत्से, वत्स-पाल-पटले रतिर् अत्र इत्य् अनिश्चित-मतिर् बलदेवो, विस्मय-स्तिमित-मूर्तिर् इवासीत्

tatra anya-rūpeṇa, yathā hanta me katham udeti sa-vatse, vatsa-pāla-paṭale ratir atra ity aniścita-matir baladevo, vismaya-stimita-mūrtir ivāsīt

---

2.1.19

अथ स्वरूपम् आवृतं प्रकटं चेति स्वरूपं कथितं द्विधा

atha svarūpam āvṛtaṃ prakaṭaṃ ceti svarūpaṃ kathitaṃ dvidhā

---

2.1.20

तत्र आवृतम् अन्य-वेशादिनाच्छन्नं स्वरूपं प्रोक्तम् आवृतम्

tatra āvṛtam anya-veśādinācchannaṃ svarūpaṃ proktam āvṛtam

---

2.1.21

तेन, यथा मां स्नेहयति किम् उच्चैर्, महिलेयं द्वारकावरोधे ऽत्र आं विदितं कुतुकार्थी, वनिता-वेशो हरिश् चरति

tena, yathā māṃ snehayati kim uccair, mahileyaṃ dvārakāvarodhe 'tra āṃ viditaṃ kutukārthī, vanitā-veśo hariś carati

---

2.1.22

प्रकट-स्वरूपेण, यथा अयं कम्बु-ग्रीवः कमल-कमनीयाक्षि-पटिमा तमाल-श्यामाङ्ग-द्युतिर् अतितरां छत्रित-शिराः दर-श्री-वत्साङ्कः स्फुरद्-अरि-दराद्य्-अङ्कित-करः करोत्य् उच्चैर् मोदं मम मधुर-मूर्तिर् मधुरिपुः

prakaṭa-svarūpeṇa, yathā ayaṃ kambu-grīvaḥ kamala-kamanīyākṣi-paṭimā tamāla-śyāmāṅga-dyutir atitarāṃ chatrita-śirāḥ dara-śrī-vatsāṅkaḥ sphurad-ari-darādy-aṅkita-karaḥ karoty uccair modaṃ mama madhura-mūrtir madhuripuḥ

---

2.1.23

अथ तद्-गुणाः अयं नेता सुरम्याङ्गः सर्व-सल्-लक्षणान्वितः रुचिरस् तेजसा युक्तो बलीयान् वयसान्वितः

atha tad-guṇāḥ ayaṃ netā suramyāṅgaḥ sarva-sal-lakṣaṇānvitaḥ ruciras tejasā yukto balīyān vayasānvitaḥ

---

2.1.24

विविधाद्भुत-भाषा-वित् सत्य-वाक्यः प्रियं वदः वावदूकः सुपाण्डित्यो बुद्धिमान् प्रतिभान्वितः

vividhādbhuta-bhāṣā-vit satya-vākyaḥ priyaṃ vadaḥ vāvadūkaḥ supāṇḍityo buddhimān pratibhānvitaḥ

---

2.1.25

विदग्धश् चतुरो दक्षः कृतज्ञः सुदृढ-व्रतः देश-काल-सुपात्रज्ञः शास्त्र-चक्षुः शुचिर् वशी

vidagdhaś caturo dakṣaḥ kṛtajñaḥ sudṛḍha-vrataḥ deśa-kāla-supātrajñaḥ śāstra-cakṣuḥ śucir vaśī

---

2.1.26

स्थिरो दान्तः क्षमा-शीलो गम्भीरो धृतिमान् समः वदान्यो धार्मिकः शूरः करुणो मान्य-मानकृत्

sthiro dāntaḥ kṣamā-śīlo gambhīro dhṛtimān samaḥ vadānyo dhārmikaḥ śūraḥ karuṇo mānya-mānakṛt

---

2.1.27

दक्षिणो विनयी ह्रीमान् शरणागत-पालकः सुखी भक्त-सुहृत् प्रेम-वश्यः सर्व-शुभङ्करः

dakṣiṇo vinayī hrīmān śaraṇāgata-pālakaḥ sukhī bhakta-suhṛt prema-vaśyaḥ sarva-śubhaṅkaraḥ

---

2.1.28

प्रतापी कीर्तिमान् रक्त-लोकः साधु-समाश्रयः नारी-गण-मनोहारी सर्वाराध्यः समृद्धिमान्

pratāpī kīrtimān rakta-lokaḥ sādhu-samāśrayaḥ nārī-gaṇa-manohārī sarvārādhyaḥ samṛddhimān

---

2.1.29

वरीयान् ईश्वरश् चेति गुणास् तस्यानुकीर्तिताः समुद्रा इव पञ्चाशद् दुर्विगाहा हरेर् अमी

varīyān īśvaraś ceti guṇās tasyānukīrtitāḥ samudrā iva pañcāśad durvigāhā harer amī

---

2.1.30

जीवेषु एते वसन्तो ऽपि बिन्दु-बिन्दुतया क्वचित् परिपूर्णतया भान्ति तत्रैव पुरुषोत्तमे

jīveṣu ete vasanto 'pi bindu-bindutayā kvacit paripūrṇatayā bhānti tatraiva puruṣottame

---

2.1.31

तथा हि पाद्मे पार्वत्यै शिति-कण्ठेन तद्-गुणाः कन्दर्प-कोटि-लावण्य इत्य् आद्याः परिकीर्तिताः

tathā hi pādme pārvatyai śiti-kaṇṭhena tad-guṇāḥ kandarpa-koṭi-lāvaṇya ity ādyāḥ parikīrtitāḥ

---

2.1.32

एत एव गुणाः प्रायो धर्माय वन-मालिनः पृथिव्या प्रथम-स्कन्धे प्रथयाञ्चक्रिरे स्फुटम्

eta eva guṇāḥ prāyo dharmāya vana-mālinaḥ pṛthivyā prathama-skandhe prathayāñcakrire sphuṭam

---

2.1.33

यथा प्रथमे (1.16.27-30) सत्यं शौचं दया क्षान्तिस् त्यागः सन्तोष आर्जवम् शमो दमस् तपः साम्यं तितिक्षोपरतिः श्रुतम्

yathā prathame (1.16.27-30) satyaṃ śaucaṃ dayā kṣāntis tyāgaḥ santoṣa ārjavam śamo damas tapaḥ sāmyaṃ titikṣoparatiḥ śrutam

---

2.1.34

ज्ञानं विरक्तिर् ऐश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृतिः स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर् धैर्यं मार्दवम् एव च

jñānaṃ viraktir aiśvaryaṃ śauryaṃ tejo balaṃ smṛtiḥ svātantryaṃ kauśalaṃ kāntir dhairyaṃ mārdavam eva ca

---

2.1.35

प्रागल्भ्यं प्रश्रयः शीलं सह ओजो बलं भगः गाम्भीर्यं स्थैर्यम् आस्तिक्यं कीर्तिर् मानो ऽनहङ्कृतिः

prāgalbhyaṃ praśrayaḥ śīlaṃ saha ojo balaṃ bhagaḥ gāmbhīryaṃ sthairyam āstikyaṃ kīrtir māno 'nahaṅkṛtiḥ

---

2.1.36

इमे चान्ये च भगवन् नित्या यत्र महा-गुणाः प्रार्थ्या महत्त्वम् इच्छद्भिर् न वियन्ति स्म कर्हिचित्

ime cānye ca bhagavan nityā yatra mahā-guṇāḥ prārthyā mahattvam icchadbhir na viyanti sma karhicit

---

2.1.37

अथ पञ्च-गुणा ये स्युर् अंशेन गिरिशादिषु

atha pañca-guṇā ye syur aṃśena giriśādiṣu

---

2.1.38

सदा स्वरूप-सम्प्राप्तः सर्व-ज्ञो नित्य-नूतनः सच्-चिद्-आनन्द-सान्द्राङ्गः सर्व-सिद्धि-निषेवितः

sadā svarūpa-samprāptaḥ sarva-jño nitya-nūtanaḥ sac-cid-ānanda-sāndrāṅgaḥ sarva-siddhi-niṣevitaḥ

---

2.1.39

अथोच्यन्ते गुणाः पञ्च ये लक्ष्मीशादि-वर्तिनः अविचिन्त्य-महा-शक्तिः कोटि-ब्रह्माण्ड-विग्रहः

athocyante guṇāḥ pañca ye lakṣmīśādi-vartinaḥ avicintya-mahā-śaktiḥ koṭi-brahmāṇḍa-vigrahaḥ

---

2.1.40

अवतारावली-बीजं हतारि-गति-दायकः आत्माराम-गणाकर्षीत्य् अमी कृष्णे किलाद्भुताः

avatārāvalī-bījaṃ hatāri-gati-dāyakaḥ ātmārāma-gaṇākarṣīty amī kṛṣṇe kilādbhutāḥ

---

2.1.41

सर्वाद्भुत-चमत्कार- लीला-कल्लोल-वारिधिः अतुल्य-मधुर-प्रेम-मण्डित-प्रिय-मण्डलः

sarvādbhuta-camatkāra- līlā-kallola-vāridhiḥ atulya-madhura-prema-maṇḍita-priya-maṇḍalaḥ

---

2.1.42

त्रिजगन्-मानसाकर्षि-मुरली-कल-कूजितः असमानोर्ध्व-रूप-श्री-विस्मापित-चराचरः

trijagan-mānasākarṣi-muralī-kala-kūjitaḥ asamānordhva-rūpa-śrī-vismāpita-carācaraḥ

---

2.1.43

लीला-प्रेम्णा प्रियाधिक्यं माधुर्यं वेणु-रूपयोः इत्य् असाधारणं प्रोक्तं गोविन्दस्य चतुष्टयम्

līlā-premṇā priyādhikyaṃ mādhuryaṃ veṇu-rūpayoḥ ity asādhāraṇaṃ proktaṃ govindasya catuṣṭayam

---

2.1.44

एवं गुणाश् चतुर्-भेदाश् चतुः-षष्टिर् उदाहृताः सोदाहरणम् एतेषां लक्षणं क्रियते क्रमात्

evaṃ guṇāś catur-bhedāś catuḥ-ṣaṣṭir udāhṛtāḥ sodāharaṇam eteṣāṃ lakṣaṇaṃ kriyate kramāt

---

2.1.45

तत्र (1) सुरम्याङ्गः श्लाघ्याङ्ग-सन्निवेशो यः सुरम्याङ्गः स कथ्यते

tatra (1) suramyāṅgaḥ ślāghyāṅga-sanniveśo yaḥ suramyāṅgaḥ sa kathyate

---

2.1.46

यथा मुखं चन्द्राकारं करभ-निभम् उरु-द्वयम् इदं भुजौ स्तम्भारम्भौ सरसिज-वरेण्यं कर-युगम् कवाटाभं वक्षः-स्थलम् अविरलं श्रोणि-फलकं परिक्षामो मध्यः स्फुरति मुरहन्तुर् मधुरिमा

yathā mukhaṃ candrākāraṃ karabha-nibham uru-dvayam idaṃ bhujau stambhārambhau sarasija-vareṇyaṃ kara-yugam kavāṭābhaṃ vakṣaḥ-sthalam aviralaṃ śroṇi-phalakaṃ parikṣāmo madhyaḥ sphurati murahantur madhurimā

---

2.1.47

सर्व-सल्-लक्षणान्वितः तनौ गुणोत्थम् अङ्कोत्थम् इति सल्-लक्षणं द्विधा

sarva-sal-lakṣaṇānvitaḥ tanau guṇottham aṅkottham iti sal-lakṣaṇaṃ dvidhā

---

2.1.48

तत्र गुणोत्थम् गुणोत्थं स्याद् गुणैर् योगो रक्तता-तुङ्गतादिभिः

tatra guṇottham guṇotthaṃ syād guṇair yogo raktatā-tuṅgatādibhiḥ

---

2.1.49

यथा रागः सप्तसु हन्त षट्स्व् अपि शिशोर् अङ्गेष्व् अलं तुङ्गता विसारस् त्रिषु खर्वता त्रिषु तथा गम्भीरता च त्रिषु दैर्घ्यं पञ्चसु किं च पञ्चसु सखे सम्प्रेक्ष्यते सूक्ष्मता द्वात्रिंशद्-वर-लक्षणः कथम् असौ गोपेषु सम्भाव्यते

yathā rāgaḥ saptasu hanta ṣaṭsv api śiśor aṅgeṣv alaṃ tuṅgatā visāras triṣu kharvatā triṣu tathā gambhīratā ca triṣu dairghyaṃ pañcasu kiṃ ca pañcasu sakhe samprekṣyate sūkṣmatā dvātriṃśad-vara-lakṣaṇaḥ katham asau gopeṣu sambhāvyate

---

2.1.50

अङ्कोत्थम् रेखामयं रथाङ्गादि स्याद् अङ्कोत्थं करादिषु

aṅkottham rekhāmayaṃ rathāṅgādi syād aṅkotthaṃ karādiṣu

---

2.1.51

यथा करयोः कमलं तथा रथाङ्गं स्फुट-रेखामयम् आत्मजस्य पश्य पद-पल्लवयोश् च वल्लवेन्द्र ध्वज-वज्राङ्कुश-मीन-पङ्कजानि

yathā karayoḥ kamalaṃ tathā rathāṅgaṃ sphuṭa-rekhāmayam ātmajasya paśya pada-pallavayoś ca vallavendra dhvaja-vajrāṅkuśa-mīna-paṅkajāni

---

2.1.52

रुचिरः सौन्दर्येण दृग्-आनन्द-कारी रुचिर उच्यते

ruciraḥ saundaryeṇa dṛg-ānanda-kārī rucira ucyate

---

2.1.53

यथा तृतीये (भापु. 3.2.13) यद् धर्म-सूनोर् बत राजसूये निरीक्ष्य दृक्-स्वस्त्ययनं त्रि-लोकः कार्त्स्न्येन चाद्येह गतं विधातुर् अर्वाक्-सृतौ कौशलम् इत्य् अमन्यत

yathā tṛtīye (bhāpu. 3.2.13) yad dharma-sūnor bata rājasūye nirīkṣya dṛk-svastyayanaṃ tri-lokaḥ kārtsnyena cādyeha gataṃ vidhātur arvāk-sṛtau kauśalam ity amanyata

---

2.1.54

यथा वा अष्टानां दनुजभिद्-अङ्ग-पङ्कजानाम् एकस्मिन् कथम् अपि यत्र बल्लवीनाम् लोलाक्षि-भ्रमर-ततिः पपात तस्मान् नोत्थातुं द्युति-मधु-पङ्किलात् क्षमासीत्

yathā vā aṣṭānāṃ danujabhid-aṅga-paṅkajānām ekasmin katham api yatra ballavīnām lolākṣi-bhramara-tatiḥ papāta tasmān notthātuṃ dyuti-madhu-paṅkilāt kṣamāsīt

---

2.1.55

तेजसा युक्तः तेजो धाम प्रभावश् चेत्य् उच्यते द्विविधं बुधैः

tejasā yuktaḥ tejo dhāma prabhāvaś cety ucyate dvividhaṃ budhaiḥ

---

2.1.56

तत्र धाम दीप्ति-राशिर् भवेद् धाम

tatra dhāma dīpti-rāśir bhaved dhāma

---

2.1.57

यथा अम्बर-मणि-निकुरम्बं विडम्बयन्न् अपि मरीचि-कुलैः हरि-वक्षसि रुचि-निविडे मणिराड् अयम् उडुर् इव स्फुरति

yathā ambara-maṇi-nikurambaṃ viḍambayann api marīci-kulaiḥ hari-vakṣasi ruci-niviḍe maṇirāḍ ayam uḍur iva sphurati

---

2.1.58

प्रभावः प्रभावः सर्वजित्-स्थितिः

prabhāvaḥ prabhāvaḥ sarvajit-sthitiḥ

---

2.1.59

यथा दूरतस् तम् अवलोक्य माधवं कोमलाङ्गम् अपि रङ्ग-मण्डले पर्वतोद्भट-भुजान्तरो ऽप्य् असौ कंस-मल्ल-निवहः स विव्यथे

yathā dūratas tam avalokya mādhavaṃ komalāṅgam api raṅga-maṇḍale parvatodbhaṭa-bhujāntaro 'py asau kaṃsa-malla-nivahaḥ sa vivyathe

---

2.1.60

बलीयान् प्राणेन महता पूर्णो बलीयान् इति कथ्यते

balīyān prāṇena mahatā pūrṇo balīyān iti kathyate

---

2.1.61

यथा पश्य विन्ध्य-गिरितो ऽपि गरिष्ठं दैत्य-पुङ्गवम् उदग्रम् अरिष्टम् तुल-खण्डम् इव पिण्डितम् आरात् पुण्डरीक-नयनो विनुनोद

yathā paśya vindhya-girito 'pi gariṣṭhaṃ daitya-puṅgavam udagram ariṣṭam tula-khaṇḍam iva piṇḍitam ārāt puṇḍarīka-nayano vinunoda

---

2.1.62

यथा वा वामस् तामरसाक्षस्य भुज-दण्डः स पातु वः क्रीडा-कन्दुकतां येन नीतो गोवर्धनो गिरिः

yathā vā vāmas tāmarasākṣasya bhuja-daṇḍaḥ sa pātu vaḥ krīḍā-kandukatāṃ yena nīto govardhano giriḥ

---

2.1.63

वयसान्वितः वयसो विविधत्वे ऽपि सर्व-भक्ति-रसाश्रयः धर्मी किशोर एवात्र नित्य-नाना-विलासवान्

vayasānvitaḥ vayaso vividhatve 'pi sarva-bhakti-rasāśrayaḥ dharmī kiśora evātra nitya-nānā-vilāsavān

---

2.1.64

यथा तदात्वाभिव्यक्तीकृत-तरुणिमारम्भ-रभसं स्मित-श्री-निर्धूत-स्फुरद्-अमल-राका-पति-मदम् दरोदञ्चत्-पञ्चाशुग-नव-कला-मेदुरम् इदं मुरारेर् माधुर्यं मनसि मदिराक्षीर् मदयति

yathā tadātvābhivyaktīkṛta-taruṇimārambha-rabhasaṃ smita-śrī-nirdhūta-sphurad-amala-rākā-pati-madam darodañcat-pañcāśuga-nava-kalā-meduram idaṃ murārer mādhuryaṃ manasi madirākṣīr madayati

---

2.1.65

विविधाद्भुत-भाषावित् विविधाद्भुत-भाषावित् स प्रोक्तो यस् तु कोविदः नाना-देश्यासु भाषासु संस्कृते प्राकृतेषु च

vividhādbhuta-bhāṣāvit vividhādbhuta-bhāṣāvit sa prokto yas tu kovidaḥ nānā-deśyāsu bhāṣāsu saṃskṛte prākṛteṣu ca

---

2.1.66

यथा व्रज-युवतिषु शौरिः शौरसेनीं सुरेन्द्रे प्रणत-शिरसि सौरीं भारतीम् आतनोति अहह पशुषु कीरेष्व् अप्य् अपभ्रंस-रूपां कथम् अजनि विदग्धः सर्व-भाषावलीषु

yathā vraja-yuvatiṣu śauriḥ śaurasenīṃ surendre praṇata-śirasi saurīṃ bhāratīm ātanoti ahaha paśuṣu kīreṣv apy apabhraṃsa-rūpāṃ katham ajani vidagdhaḥ sarva-bhāṣāvalīṣu

---

2.1.67

सत्य-वाक्यः स्यान् नानृतं वचो यस्य सत्य-वाक्यः स कथ्यते

satya-vākyaḥ syān nānṛtaṃ vaco yasya satya-vākyaḥ sa kathyate

---

2.1.68

यथा पृथे तनय-पञ्चकं प्रकटम् अर्पयिष्यामि ते रणोर्वरितम् इत्य् अभूत् तव यथार्थम् एवोदितम् रविर् भवति शीतलः कुमुद-बन्धुर् अप्य् उष्णलस् तथापि न मुरान्तक व्यभिचरिष्णुर् उक्तिस् तव

yathā pṛthe tanaya-pañcakaṃ prakaṭam arpayiṣyāmi te raṇorvaritam ity abhūt tava yathārtham evoditam ravir bhavati śītalaḥ kumuda-bandhur apy uṣṇalas tathāpi na murāntaka vyabhicariṣṇur uktis tava

---

2.1.69

यथा वा गूढो ऽपि वेषेण मही-सुरस्य हरिर् यथार्थं मगधेन्द्रम् ऊचे संसृष्टम् आभ्यां सह पाण्डवाभ्यां मां विद्धि कृष्णं भवतः सपत्नम्

yathā vā gūḍho 'pi veṣeṇa mahī-surasya harir yathārthaṃ magadhendram ūce saṃsṛṣṭam ābhyāṃ saha pāṇḍavābhyāṃ māṃ viddhi kṛṣṇaṃ bhavataḥ sapatnam

---

2.1.70

प्रियंवदः जने कृतापराधे ऽपि सान्त्व-वादी प्रियंवदः

priyaṃvadaḥ jane kṛtāparādhe 'pi sāntva-vādī priyaṃvadaḥ

---

2.1.71

यथा कृत-व्यलीके ऽपि न कुण्डलीन्द्र त्वया विधेया मयि दोष-दृष्टिः प्रवास्यमानो ऽसि सुरार्चितानां परं हितायाद्य गवां कुलस्य

yathā kṛta-vyalīke 'pi na kuṇḍalīndra tvayā vidheyā mayi doṣa-dṛṣṭiḥ pravāsyamāno 'si surārcitānāṃ paraṃ hitāyādya gavāṃ kulasya

---

2.1.72

वावदूकः श्रुति-प्रेष्ठोक्तिर् अखिल-वाग्-गुणान्वित-वाग् अपि इति द्विधा निगदितो वावदूको मनीषिभिः

vāvadūkaḥ śruti-preṣṭhoktir akhila-vāg-guṇānvita-vāg api iti dvidhā nigadito vāvadūko manīṣibhiḥ

---

2.1.73

तत्र आद्यो, यथा अश्लिष्ट-कोमल-पदावलि-मञ्जुलेन प्रत्य्-अक्षर-क्षरद्-अमन्द-सुधा-रसेन सख्यः समस्त-जन-कर्ण-रसायनेन नाहारि कस्य हृदयं हरि-भाषितेन

tatra ādyo, yathā aśliṣṭa-komala-padāvali-mañjulena praty-akṣara-kṣarad-amanda-sudhā-rasena sakhyaḥ samasta-jana-karṇa-rasāyanena nāhāri kasya hṛdayaṃ hari-bhāṣitena

---

2.1.74

द्वितीयो, यथा प्रतिवादि-चित्त-परिवृत्ति-पटुर् जगद्-एक-संशय-विमर्द-करी प्रमिताक्षराद्य-विविधार्थमयी हरि-वाग् इयं मम धिनोति धियः

dvitīyo, yathā prativādi-citta-parivṛtti-paṭur jagad-eka-saṃśaya-vimarda-karī pramitākṣarādya-vividhārthamayī hari-vāg iyaṃ mama dhinoti dhiyaḥ

---

2.1.75

सुपण्डित्यः विद्वान् नीतिज्ञ इत्य् एष सुपण्डित्यो द्विधा मतः विद्वान् अखिल-विद्या-विन् नीतिज्ञस् तु यथार्ह-कृत्

supaṇḍityaḥ vidvān nītijña ity eṣa supaṇḍityo dvidhā mataḥ vidvān akhila-vidyā-vin nītijñas tu yathārha-kṛt

---

2.1.76

तत्र आद्यो, यथा यं सुष्ठु पूर्वं परिचर्य गौरवात् पितामहाद्य्-अम्बुधरैः प्रवर्तिताः कृष्णार्णवं काश्य-गुरु-क्षमाभूतस् तम् एव विद्या-सरितः प्रपेदिरे

tatra ādyo, yathā yaṃ suṣṭhu pūrvaṃ paricarya gauravāt pitāmahādy-ambudharaiḥ pravartitāḥ kṛṣṇārṇavaṃ kāśya-guru-kṣamābhūtas tam eva vidyā-saritaḥ prapedire

---

2.1.77

यथा वा आम्नाय-प्रथितान्वया स्मृतिमती बाढं षड्-अङ्गोज्ज्वला न्यायेनानुगता पुराण-सुहृदा मीमांसया मण्डिता त्वां लब्धावसरा चिराद् गुरुकुले प्रेक्ष्य स्वसङ्गार्थिनं विद्या नाम वधूश् चतुर्दश-गुणा गोविन्द शुश्रूयते

yathā vā āmnāya-prathitānvayā smṛtimatī bāḍhaṃ ṣaḍ-aṅgojjvalā nyāyenānugatā purāṇa-suhṛdā mīmāṃsayā maṇḍitā tvāṃ labdhāvasarā cirād gurukule prekṣya svasaṅgārthinaṃ vidyā nāma vadhūś caturdaśa-guṇā govinda śuśrūyate

---

2.1.78

द्वितीयो, यथा मृत्युस् तस्कर-मण्डले सुकृतिनां वृन्दे वसन्तानिलः कन्दर्पो रमणीषु दुर्गत-कुले कल्याण-कल्प-द्रुमः इन्दुर् बन्धु-गणे विपक्ष-पटले कालाग्नि-रुद्राकृतिः शास्ति स्वस्ति-धुरन्धरो मधुपुरीं नीत्या मधूनां पतिः

dvitīyo, yathā mṛtyus taskara-maṇḍale sukṛtināṃ vṛnde vasantānilaḥ kandarpo ramaṇīṣu durgata-kule kalyāṇa-kalpa-drumaḥ indur bandhu-gaṇe vipakṣa-paṭale kālāgni-rudrākṛtiḥ śāsti svasti-dhurandharo madhupurīṃ nītyā madhūnāṃ patiḥ

---

2.1.79

बुद्धिमान् मेधावी सूक्ष्मधीश् चेति प्रोच्यते बुद्धिमान् द्विधा

buddhimān medhāvī sūkṣmadhīś ceti procyate buddhimān dvidhā

---

2.1.80

तत्र मेधावी, यथा अवन्ति-पुर-वासिनः सदनम् एत्य सान्दीपनेर् गुरोर् जगति दर्शयन् समयम् अत्र विद्यार्थिनाम् सकृन् निगद-मात्रतः सकलम् एव विद्या-कुलं दधौ हृदय-मन्दिरे किम् अपि चित्रवन् माधवः

tatra medhāvī, yathā avanti-pura-vāsinaḥ sadanam etya sāndīpaner guror jagati darśayan samayam atra vidyārthinām sakṛn nigada-mātrataḥ sakalam eva vidyā-kulaṃ dadhau hṛdaya-mandire kim api citravan mādhavaḥ

---

2.1.81

सूक्ष्म-धीः, यथा यदुभिर् अयम् अवध्यो म्लेच्छ-राजस् तद् एनं तरल-तमसि तस्मिन् विद्रवन्न् एव नेष्ये सुखमय-निज-निद्रा-भञ्जन-ध्वंसि-दृष्टिर् झर-मुचि मुचुकुन्दः कन्दरे यत्र शेते

sūkṣma-dhīḥ, yathā yadubhir ayam avadhyo mleccha-rājas tad enaṃ tarala-tamasi tasmin vidravann eva neṣye sukhamaya-nija-nidrā-bhañjana-dhvaṃsi-dṛṣṭir jhara-muci mucukundaḥ kandare yatra śete

---

2.1.82

प्रतिभान्वितः सद्यो नवनवोल्लेखि-ज्ञानं स्यात् प्रतिभान्वितः

pratibhānvitaḥ sadyo navanavollekhi-jñānaṃ syāt pratibhānvitaḥ

---

2.1.83

यथा पद्यावल्यां (283) वासः सम्प्रति केशव क्व भवतो मुग्धेक्षणे नन्व् इदं वासं ब्रूहि शठ प्रकाम-सुभगे त्वद्-गात्र-संसर्गतः यामिन्याम् उषितः क्व धूर्त वितनुर् मुष्णाति किं यामिनी शौरिर् गोप-वधूं छलैः परिहसन्न् एवं-विधैः पातु वः

yathā padyāvalyāṃ (283) vāsaḥ samprati keśava kva bhavato mugdhekṣaṇe nanv idaṃ vāsaṃ brūhi śaṭha prakāma-subhage tvad-gātra-saṃsargataḥ yāminyām uṣitaḥ kva dhūrta vitanur muṣṇāti kiṃ yāminī śaurir gopa-vadhūṃ chalaiḥ parihasann evaṃ-vidhaiḥ pātu vaḥ

---

2.1.84

विदग्धः कला-विलास-दिग्धात्मा विदग्ध इति कीर्त्यते

vidagdhaḥ kalā-vilāsa-digdhātmā vidagdha iti kīrtyate

---

2.1.85

यथा गीतं गुम्फति ताण्डवं घटयति ब्रूते प्रहेली-क्रमं वेणुं वादयते स्रजं विरचयत्य् आलेख्यम् अभ्यस्यति निर्माति स्वयम् इन्द्रजाल-पटलीं द्यूते जयत्य् उन्मदान् पश्योद्दाम-कला-विलास-वसतिश् चित्रं हरिः क्रीडति

yathā gītaṃ gumphati tāṇḍavaṃ ghaṭayati brūte prahelī-kramaṃ veṇuṃ vādayate srajaṃ viracayaty ālekhyam abhyasyati nirmāti svayam indrajāla-paṭalīṃ dyūte jayaty unmadān paśyoddāma-kalā-vilāsa-vasatiś citraṃ hariḥ krīḍati

---

2.1.86

चतुरः चतुरो युगपद्-भूरि-समाधान-कृद् उच्यते

caturaḥ caturo yugapad-bhūri-samādhāna-kṛd ucyate

---

2.1.87

यथा पारावती-विरचनेन गवां कलापं गोपाङ्गना-गणम् अपाङ्ग-तरङ्गितेन मित्राणि चित्रतर-सङ्गर-विक्रमेण धिन्वन्न् अरिष्ट-भयदेन हरिर् विरेजे

yathā pārāvatī-viracanena gavāṃ kalāpaṃ gopāṅganā-gaṇam apāṅga-taraṅgitena mitrāṇi citratara-saṅgara-vikrameṇa dhinvann ariṣṭa-bhayadena harir vireje

---

2.1.88

दक्षः दुष्करे क्षिप्र-कारी यस् तं दक्षं परिचक्षते

dakṣaḥ duṣkare kṣipra-kārī yas taṃ dakṣaṃ paricakṣate

---

2.1.89

यथा श्री-दशमे (10.59.17) यानि योधैः प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह हरिस् तान्य् अच्छिनत् तीक्ष्णैः शरैर् एकैक-शस्त्रिभिः

yathā śrī-daśame (10.59.17) yāni yodhaiḥ prayuktāni śastrāstrāṇi kurūdvaha haris tāny acchinat tīkṣṇaiḥ śarair ekaika-śastribhiḥ

---

2.1.90

यथा वा अघहर कुरु युग्मीभूय नृत्यं मयैव त्वम् इति निखिल-गोपी-प्रार्थना-पूर्ति-कामः अतनुत गति-लीला-लाघवोर्मिं तथासौ ददृशुर् अधिकम् एतास् तं यथा स्व-स्व-पार्श्वे

yathā vā aghahara kuru yugmībhūya nṛtyaṃ mayaiva tvam iti nikhila-gopī-prārthanā-pūrti-kāmaḥ atanuta gati-līlā-lāghavormiṃ tathāsau dadṛśur adhikam etās taṃ yathā sva-sva-pārśve

---

2.1.91

कृतज्ञः कृतज्ञः स्याद् अभिज्ञो यः कृत-सेवादि-कर्मणाम्

kṛtajñaḥ kṛtajñaḥ syād abhijño yaḥ kṛta-sevādi-karmaṇām

---

2.1.92

यथा महाभारते { नोत् fओउन्द् इन् च्रितिचल् एदितिओन्.} ऋणम् एतत् प्रवृद्धं मे हृदयान् नापसर्पति यद् गोविन्देति चुक्रोश कृष्णा मां दूर-वासिनम्

yathā mahābhārate { not found in critical edition.} ṛṇam etat pravṛddhaṃ me hṛdayān nāpasarpati yad govindeti cukrośa kṛṣṇā māṃ dūra-vāsinam

---

2.1.93

यथा वा अनुगतिम् अति-पूर्वं चिन्तयन्न् ऋक्ष-मौलेर् अकुरुत बहुमानं शौरिर् आदाय कन्याम् कथम् अपि कृतम् अल्पं विस्मरेन् नैव साधुः किम् उत स खलु साधु-श्रेणि-चूडाग्र-रत्नम्

yathā vā anugatim ati-pūrvaṃ cintayann ṛkṣa-mauler akuruta bahumānaṃ śaurir ādāya kanyām katham api kṛtam alpaṃ vismaren naiva sādhuḥ kim uta sa khalu sādhu-śreṇi-cūḍāgra-ratnam

---

2.1.94

सुदृढ-व्रतः प्रतिज्ञा-नियमौ यस्य सत्यौ स सुदृढ-व्रतः

sudṛḍha-vrataḥ pratijñā-niyamau yasya satyau sa sudṛḍha-vrataḥ

---

2.1.95

तत्र सत्य-प्रतिज्ञो, यथा हरि-वंशे (2.68.38) { नोत् fओउन्द् इन् च्रितिचल् एदितिओन्.} न देव-गन्धर्व-गणा न राक्षसा न चासुरा नैव च यक्ष-पन्नगाः मम प्रतिज्ञाम् अपहन्तुम् उद्यता मुने समर्थाः खलु सत्यम् अस्तु ते

tatra satya-pratijño, yathā hari-vaṃśe (2.68.38) { not found in critical edition.} na deva-gandharva-gaṇā na rākṣasā na cāsurā naiva ca yakṣa-pannagāḥ mama pratijñām apahantum udyatā mune samarthāḥ khalu satyam astu te

---

2.1.96

यथा वा स-हेलम् आखण्डल-पाण्डु-पुत्रौ विधाय कंसारिर् अपारिजातौ निज-प्रतिज्ञां सफलां दधानः सत्यां च कृष्णां च सुखाम् अकार्षीत्

yathā vā sa-helam ākhaṇḍala-pāṇḍu-putrau vidhāya kaṃsārir apārijātau nija-pratijñāṃ saphalāṃ dadhānaḥ satyāṃ ca kṛṣṇāṃ ca sukhām akārṣīt

---

2.1.97

सत्य-नियमो, यथा गिरेर् उद्धरणं कृष्ण दुष्करं कर्म कुर्वता मद्-भक्तः स्यान् न दुःखीति स्व-व्रतं विवृतं त्वया

satya-niyamo, yathā girer uddharaṇaṃ kṛṣṇa duṣkaraṃ karma kurvatā mad-bhaktaḥ syān na duḥkhīti sva-vrataṃ vivṛtaṃ tvayā

---

2.1.98

देश-काल-सुपात्रज्ञः देश-काल-सुपात्रज्ञस् तत्-तद्-योग्य-क्रिया-कृतिः

deśa-kāla-supātrajñaḥ deśa-kāla-supātrajñas tat-tad-yogya-kriyā-kṛtiḥ

---

2.1.99

यथा शरज्-ज्योत्स्ना-तुल्यः कथम् अपि परो नास्ति समयस् त्रिलोक्याम् आकृईडः क्वचिद् अपि न वृन्दावन-समः न काप्य् अम्भोजाक्षी व्रज-युवति-कल्पेति विमृशन् मनो मे सोत्कण्ठं मुहुर् अजनि रासोत्सव-रसे

yathā śaraj-jyotsnā-tulyaḥ katham api paro nāsti samayas trilokyām ākṛīḍaḥ kvacid api na vṛndāvana-samaḥ na kāpy ambhojākṣī vraja-yuvati-kalpeti vimṛśan mano me sotkaṇṭhaṃ muhur ajani rāsotsava-rase

---

2.1.100

शास्त्र-चक्षुः शास्त्रानुसारि-कर्मा यः शास्त्र-चक्षुः स कथ्यते

śāstra-cakṣuḥ śāstrānusāri-karmā yaḥ śāstra-cakṣuḥ sa kathyate

---

2.1.101

यथा अभूत् कंस-रिपोर् नेत्रं शास्त्रम् एवार्थ-दृष्टये नेत्राम्बुजं तु युवती- वृन्दान् मादाय केवलम्

yathā abhūt kaṃsa-ripor netraṃ śāstram evārtha-dṛṣṭaye netrāmbujaṃ tu yuvatī- vṛndān mādāya kevalam

---

2.1.102

शुचिः पावनश् च विशुद्धेश् चेत्य् उच्यते द्विविधः शुचिः पावनः पाप-नाशी स्याद् विशुद्धस् त्यक्त-दूसणः

śuciḥ pāvanaś ca viśuddheś cety ucyate dvividhaḥ śuciḥ pāvanaḥ pāpa-nāśī syād viśuddhas tyakta-dūsaṇaḥ

---

2.1.103

तत्र पावनो, यथा पाद्मे तं निर्व्याजं भज गुण-निधे पावनं पावनानां श्रद्धा-रज्यन्-मतिर् अतितराम् उत्तमः-श्लोक-मौलिम् प्रोद्यन्न् अन्तः-करण-कुहरे हन्त यन्-नाम-भानोर् आभासो ऽपि क्षपयति महा-पातक-ध्वान्त-राशिम्

tatra pāvano, yathā pādme taṃ nirvyājaṃ bhaja guṇa-nidhe pāvanaṃ pāvanānāṃ śraddhā-rajyan-matir atitarām uttamaḥ-śloka-maulim prodyann antaḥ-karaṇa-kuhare hanta yan-nāma-bhānor ābhāso 'pi kṣapayati mahā-pātaka-dhvānta-rāśim

---

2.1.104

विशुद्धो, यथा कपटं च हठश् च नाच्युते बत सत्राजिति नाप्य् अदीनता कथम् अद्य वृथा स्यमन्तक प्रसभं कौस्तुभ-सख्यम् इच्छसि

viśuddho, yathā kapaṭaṃ ca haṭhaś ca nācyute bata satrājiti nāpy adīnatā katham adya vṛthā syamantaka prasabhaṃ kaustubha-sakhyam icchasi

---

2.1.105

वशी वशी जितेन्द्रियः प्रोक्तः

vaśī vaśī jitendriyaḥ proktaḥ

---

2.1.106

यथा प्रथमे (1.11.37) उद्दाम-भाव-पिशुनामल-वल्गु-हास- व्रीडावलोक-निहतो मदनो ऽपि यासाम् संमुह्य चापम् अजहात् प्रमदोत्तमास् ता यस्येन्द्रियं विमथितुं कुहकैर् न शेकुः

yathā prathame (1.11.37) uddāma-bhāva-piśunāmala-valgu-hāsa- vrīḍāvaloka-nihato madano 'pi yāsām saṃmuhya cāpam ajahāt pramadottamās tā yasyendriyaṃ vimathituṃ kuhakair na śekuḥ

---

2.1.107

स्थिरः आफलोदयकृत् स्थिरः

sthiraḥ āphalodayakṛt sthiraḥ

---

2.1.108

यथा, निर्वेदम् आप न वन-भ्रमणे मुरारिर् नाचिन्तयद् व्यसनम् ऋक्ष-विलप्रवेशे आहृत्य हन्त मणिम् एव पुरं प्रपेदे स्याद् उद्यमः कृत-धियां हि फलोदयान्तः

yathā, nirvedam āpa na vana-bhramaṇe murārir nācintayad vyasanam ṛkṣa-vilapraveśe āhṛtya hanta maṇim eva puraṃ prapede syād udyamaḥ kṛta-dhiyāṃ hi phalodayāntaḥ

---

2.1.109

दान्तः स दान्तो दुःसहम् अपि योग्यं क्लेशं सहेत यः

dāntaḥ sa dānto duḥsaham api yogyaṃ kleśaṃ saheta yaḥ

---

2.1.110

यथा गुरुम् अपि गुरु-वास-क्लेशम् अव्याज-भक्त्या हरिर् अज-गण-दन्तः कोमलाङ्गो ऽपि नायम् प्रकृतिर् अति-दुरूहा हन्त लोकोत्तराणां किम् अपि मनसि चित्रं चिन्त्यमाना तनोति

yathā gurum api guru-vāsa-kleśam avyāja-bhaktyā harir aja-gaṇa-dantaḥ komalāṅgo 'pi nāyam prakṛtir ati-durūhā hanta lokottarāṇāṃ kim api manasi citraṃ cintyamānā tanoti

---

2.1.111

क्षमाशीलः क्षमाशीलो ऽपराधानां सहनः परिकीर्त्यते

kṣamāśīlaḥ kṣamāśīlo 'parādhānāṃ sahanaḥ parikīrtyate

---

2.1.112

यथा माघ-काव्ये {=शिशुपाल-वध} (16.25) प्रतिवाचम् अदत्त केशवः शपमानाय न चेदि-भूभृते अनहुङ्कुरुते घन-ध्वनिः न हि गोमायु-रुतानि केशरी

yathā māgha-kāvye {=śiśupāla-vadha} (16.25) prativācam adatta keśavaḥ śapamānāya na cedi-bhūbhṛte anahuṅkurute ghana-dhvaniḥ na hi gomāyu-rutāni keśarī

---

2.1.113

यथा वा यामुनाचार्य-स्तोत्रे {=स्तोत्र-रत्नम्} (60) रघुवर यद् अभूस् त्वं तादृशो वायसस्य प्रणत इति दयालुर् यच् च चैद्यस्य कृष्ण प्रतिभवम् अपराद्धुर् मुग्ध सायुज्यदो ऽभूर् वद किम् अपदम् आगस् तस्य ते ऽस्ति क्षमायाः

yathā vā yāmunācārya-stotre {=stotra-ratnam} (60) raghuvara yad abhūs tvaṃ tādṛśo vāyasasya praṇata iti dayālur yac ca caidyasya kṛṣṇa pratibhavam aparāddhur mugdha sāyujyado 'bhūr vada kim apadam āgas tasya te 'sti kṣamāyāḥ

---

2.1.114

गम्भीरः दुर्विबोधाशयो यस् तु स गम्भीरः इतीर्यते

gambhīraḥ durvibodhāśayo yas tu sa gambhīraḥ itīryate

---

2.1.115

यथा वृन्दावने वरातिः स्तुतिभिर् नितराम् उपास्यमानो ऽपि शक्तो न हरिर् विधिना रुष्टस् तुष्टो ऽथवा ज्ञातुम्

yathā vṛndāvane varātiḥ stutibhir nitarām upāsyamāno 'pi śakto na harir vidhinā ruṣṭas tuṣṭo 'thavā jñātum

---

2.1.116

यथा वा उन्मदो ऽपि हरिर् नव्य-राधा-प्रणय-सीधुना अभिज्ञेनापि रामेण लक्षितो ऽयम् अविक्रियः

yathā vā unmado 'pi harir navya-rādhā-praṇaya-sīdhunā abhijñenāpi rāmeṇa lakṣito 'yam avikriyaḥ

---

2.1.117

धृतिमान् पूर्ण-स्पृहश् च धृतिमान् शान्तश् च क्षोभ-कारणे

dhṛtimān pūrṇa-spṛhaś ca dhṛtimān śāntaś ca kṣobha-kāraṇe

---

2.1.118

तत्र आद्यो स्वीकुर्वन्न् अपि नितरां यशः-प्रियत्वं कंसारिर् मगध-पतेर् वध-प्रसिद्धाम् भीमाय स्वयम् अतुलाम् अदत्त कीर्तिं किं लोकोत्तर-गुण-शालिनाम् अपेक्ष्यम्

tatra ādyo svīkurvann api nitarāṃ yaśaḥ-priyatvaṃ kaṃsārir magadha-pater vadha-prasiddhām bhīmāya svayam atulām adatta kīrtiṃ kiṃ lokottara-guṇa-śālinām apekṣyam

---

2.1.119

द्वितीयो, यथा निन्दितस्य दम-घोष-सूनुना सम्भ्रमेण मुनिभिः स्तुतस्य च राजसूय-सदसि क्षितीश्वरैः कापि नास्य विकृतिर् वितर्किता

dvitīyo, yathā ninditasya dama-ghoṣa-sūnunā sambhrameṇa munibhiḥ stutasya ca rājasūya-sadasi kṣitīśvaraiḥ kāpi nāsya vikṛtir vitarkitā

---

2.1.120

समः राग-द्वेष-विमुक्तो यः समः स कथितो बुधैः

samaḥ rāga-dveṣa-vimukto yaḥ samaḥ sa kathito budhaiḥ

---

2.1.121

यथा श्री-दशमे (10.16.33) न्याय्यो हि दण्डः कृत-किल्बिषे ऽस्मिंस् तवावतारः खल-निग्रहाय रिपोः सुतानाम् अपि तुल्य-दृष्टेर् धत्से दमं फलम् एवानुशंसन्

yathā śrī-daśame (10.16.33) nyāyyo hi daṇḍaḥ kṛta-kilbiṣe 'smiṃs tavāvatāraḥ khala-nigrahāya ripoḥ sutānām api tulya-dṛṣṭer dhatse damaṃ phalam evānuśaṃsan

---

2.1.122

यथा वा रिपुर् अपि यदि शुद्धो मण्डनीयस् तवासौ यदुवर यदि दुष्टो दण्डनीयः सुतो ऽपि न पुनर् अखिल-भर्तुः पक्षपातोज्झितस्य क्वचिद् अपि विषमं ते चेष्टितं जाघटीति

yathā vā ripur api yadi śuddho maṇḍanīyas tavāsau yaduvara yadi duṣṭo daṇḍanīyaḥ suto 'pi na punar akhila-bhartuḥ pakṣapātojjhitasya kvacid api viṣamaṃ te ceṣṭitaṃ jāghaṭīti

---

2.1.123

वदान्यः दान-वीरो भवेद् यस् तु स वदान्यो निगद्यते

vadānyaḥ dāna-vīro bhaved yas tu sa vadānyo nigadyate

---

2.1.124

यथा सर्वार्थिनां बाढम् अभीष्ट-पूर्त्या व्यर्थीकृताः कंस-निसूदनेन ह्रियेव चिन्तामणि-कामधेनु- कल्प-द्रुमा द्वारवतीं भजन्ति

yathā sarvārthināṃ bāḍham abhīṣṭa-pūrtyā vyarthīkṛtāḥ kaṃsa-nisūdanena hriyeva cintāmaṇi-kāmadhenu- kalpa-drumā dvāravatīṃ bhajanti

---

2.1.125

यथा वा येषां षोडश-पूरिता दश-शती स्वान्तः-पुराणां तथा चाष्टाश्लिष्ट-शतं विभाति परितस् तत्-सङ्ख्य-पत्नी-युजाम् एकैकं प्रति तेषु तर्णक-भृतां भूषा-जुषाम् अन्वहं गृष्टीनां युगपच् च बद्धम् अददाद् यस् तस्य वा कः समः

yathā vā yeṣāṃ ṣoḍaśa-pūritā daśa-śatī svāntaḥ-purāṇāṃ tathā cāṣṭāśliṣṭa-śataṃ vibhāti paritas tat-saṅkhya-patnī-yujām ekaikaṃ prati teṣu tarṇaka-bhṛtāṃ bhūṣā-juṣām anvahaṃ gṛṣṭīnāṃ yugapac ca baddham adadād yas tasya vā kaḥ samaḥ

---

2.1.126

धार्मिकः कुर्वन् कारयते धर्मं यः स धार्मिक उच्यते

dhārmikaḥ kurvan kārayate dharmaṃ yaḥ sa dhārmika ucyate

---

2.1.127

यथा पादैश् चतुर्भिर् भवता वृषस्य गुप्तस्य गोपेन्द्र तथाभ्यवर्धि स्वैरं चरन्न् एव यथा त्रिलोक्याम् अधर्म-स्पर्शाणि हठाज् जघास

yathā pādaiś caturbhir bhavatā vṛṣasya guptasya gopendra tathābhyavardhi svairaṃ carann eva yathā trilokyām adharma-sparśāṇi haṭhāj jaghāsa

---

2.1.128

यथा वा वितायमानैर् भवता मखोत्करैर् आकृष्यमाणेषु पतिष्व् अनारतम् मुकुन्द खिन्नः सुर-सुभ्रुवां गणस् तवावतारं नवमं नमस्यति

yathā vā vitāyamānair bhavatā makhotkarair ākṛṣyamāṇeṣu patiṣv anāratam mukunda khinnaḥ sura-subhruvāṃ gaṇas tavāvatāraṃ navamaṃ namasyati

---

2.1.129

शूरः उत्साही युधि शूरो ऽस्त्र-प्रयोगे च विचक्षणः

śūraḥ utsāhī yudhi śūro 'stra-prayoge ca vicakṣaṇaḥ

---

2.1.130

तत्र आद्यो, यथा पृथु-समर-सरो विगाह्य कुर्वन् द्विषद्-अरविन्द-वने विहार-चर्याम् स्फुरसि तरल-बाहु-दण्ड-शुण्डस् त्वम् अघ-विदारण वारणेन्द्र-लीलः

tatra ādyo, yathā pṛthu-samara-saro vigāhya kurvan dviṣad-aravinda-vane vihāra-caryām sphurasi tarala-bāhu-daṇḍa-śuṇḍas tvam agha-vidāraṇa vāraṇendra-līlaḥ

---

2.1.131

द्वितीयो, यथा क्षणाद् अक्षौहिणी-वृन्दे जरासन्धस्य दारुणे दृष्टः को ऽप्य् अत्र नादष्टो हरेः प्रहरणाहिभिः

dvitīyo, yathā kṣaṇād akṣauhiṇī-vṛnde jarāsandhasya dāruṇe dṛṣṭaḥ ko 'py atra nādaṣṭo hareḥ praharaṇāhibhiḥ

---

2.1.132

करुणः पर-दुःखासहो यस् तु करुणः स निगद्यते

karuṇaḥ para-duḥkhāsaho yas tu karuṇaḥ sa nigadyate

---

2.1.133

यथा राज्ञाम् अगाध-गतिभिर् मगधेन्द्र-कारा- दुःखान्धकार-पटलैः स्वयम् अन्धितानाम् अक्षीणि यः सुखमयानि घृणी व्यतानीद् वृन्दे तम् अद्य यदुनन्दन-पद्म-बन्धुम्

yathā rājñām agādha-gatibhir magadhendra-kārā- duḥkhāndhakāra-paṭalaiḥ svayam andhitānām akṣīṇi yaḥ sukhamayāni ghṛṇī vyatānīd vṛnde tam adya yadunandana-padma-bandhum

---

2.1.134

यथा वा स्खलन्-नयन-वारिभिर् विरचिताभिषेक-श्रिये त्वरा-भर-तरङ्गतः कवलितात्म-विस्फूर्तये निशान्त-शर-शायिना सुर-सरित्-सुतेन स्मृतेः सपद्य-वश-वर्त्मणो भगवतः कृपायै नमः

yathā vā skhalan-nayana-vāribhir viracitābhiṣeka-śriye tvarā-bhara-taraṅgataḥ kavalitātma-visphūrtaye niśānta-śara-śāyinā sura-sarit-sutena smṛteḥ sapadya-vaśa-vartmaṇo bhagavataḥ kṛpāyai namaḥ

---

2.1.135

मान्यमानकृत् गुरु-ब्राह्मण-वृद्धादि-पूजको मान्यमान-कृत्

mānyamānakṛt guru-brāhmaṇa-vṛddhādi-pūjako mānyamāna-kṛt

---

2.1.136

यथा अभिवाद्य गुरोः पदाम्बुजं पितरं पूर्वजम् अप्य् अथानतः हरिर् अञ्जलिना तथा गिरा यदु-वृद्धानन-मत्-क्रमादयम्

yathā abhivādya guroḥ padāmbujaṃ pitaraṃ pūrvajam apy athānataḥ harir añjalinā tathā girā yadu-vṛddhānana-mat-kramādayam

---

2.1.137

दक्षिणः सौशील्य-सौम्य-चरितो दक्षिणः कीर्त्यते बुधैः

dakṣiṇaḥ sauśīlya-saumya-carito dakṣiṇaḥ kīrtyate budhaiḥ

---

2.1.138

यथा भृत्यस्य पश्यति गुरून् अपि नापराधान् सेवां मनाग् अपि कृतां बहुधाभ्युपैति आविष्करोति पिशुनेष्व् अपि नाभ्यसूयां शीलेन निर्मल-मतिः पुरुषोत्तमो ऽयम्

yathā bhṛtyasya paśyati gurūn api nāparādhān sevāṃ manāg api kṛtāṃ bahudhābhyupaiti āviṣkaroti piśuneṣv api nābhyasūyāṃ śīlena nirmala-matiḥ puruṣottamo 'yam

---

2.1.139

विनयी औद्धत्य-परिहारी यः कथ्यते विनयीत्य् असौ

vinayī auddhatya-parihārī yaḥ kathyate vinayīty asau

---

2.1.140

यथा माघ-काव्ये (13.7) अवलोक एष नृपतेः सुदूरतो रभसाद् रथाद् अवतरीतुम् इच्छतः अवतीर्णवान् प्रथमम् आत्मना हरिर् विनयं विशेषयति सम्भ्रमेण सः

yathā māgha-kāvye (13.7) avaloka eṣa nṛpateḥ sudūrato rabhasād rathād avatarītum icchataḥ avatīrṇavān prathamam ātmanā harir vinayaṃ viśeṣayati sambhrameṇa saḥ

---

2.1.141

ह्रीमान् ज्ञाते ऽस्मर-रहस्ये ऽन्यैः क्रियमाणे स्तवे ऽथवा शालीनत्वेन सङ्कोचं भजन् ह्रीमान् उदीर्यते

hrīmān jñāte 'smara-rahasye 'nyaiḥ kriyamāṇe stave 'thavā śālīnatvena saṅkocaṃ bhajan hrīmān udīryate

---

2.1.142

यथा ललित-माधवे (9.40) दरोदञ्चद्-गोपी-स्तन-परिसर-प्रेक्षण-भयात् करोत्कम्पाद् ईषच् चलति किल गोवर्धन-गिरौ भयार्तैर् आरब्ध-स्तुतिर् अखिल-गोपैः स्मित-मुखं पुरो दृष्ट्वा रामं जयति नमितास्यो मधुरिपुः

yathā lalita-mādhave (9.40) darodañcad-gopī-stana-parisara-prekṣaṇa-bhayāt karotkampād īṣac calati kila govardhana-girau bhayārtair ārabdha-stutir akhila-gopaiḥ smita-mukhaṃ puro dṛṣṭvā rāmaṃ jayati namitāsyo madhuripuḥ

---

2.1.143

शरणागत-पालकः पालयन् शरणापन्नान् शरणागत-पालकः

śaraṇāgata-pālakaḥ pālayan śaraṇāpannān śaraṇāgata-pālakaḥ

---

2.1.144

यथा ज्वर परिहर वित्रासं त्वम् अत्र समरे कृतापराधे ऽपि सद्यः प्रपद्यमाने यद् इन्दवति यादवेन्द्रो ऽयम्

yathā jvara parihara vitrāsaṃ tvam atra samare kṛtāparādhe 'pi sadyaḥ prapadyamāne yad indavati yādavendro 'yam

---

2.1.145

सुखी भोक्ता च दुःख-गन्धैर् अप्य् अस्पृष्टश् च सुखी भवेत्

sukhī bhoktā ca duḥkha-gandhair apy aspṛṣṭaś ca sukhī bhavet

---

2.1.146

तत्र आद्यो, यथा रत्नालङ्कार-भारस् तव धन-दमनो राज्य-वृत्त्याप्य् अलभ्यः स्वप्ने दम्भोलि-पाणेर् अपि दुरधिगमं द्वारि तौर्यत्रिकं च पार्श्वे गौरी-गरिष्ठाः प्रचुर-शशि-कलाः कान्त-सर्वाङ्ग-भाजः सीमन्तिन्यश् च नित्यं यदुवर भुवने कस् त्वद्-अन्यो ऽस्ति भोगी

tatra ādyo, yathā ratnālaṅkāra-bhāras tava dhana-damano rājya-vṛttyāpy alabhyaḥ svapne dambholi-pāṇer api duradhigamaṃ dvāri tauryatrikaṃ ca pārśve gaurī-gariṣṭhāḥ pracura-śaśi-kalāḥ kānta-sarvāṅga-bhājaḥ sīmantinyaś ca nityaṃ yaduvara bhuvane kas tvad-anyo 'sti bhogī

---

2.1.147

द्वितीयो, यथा न हानिं न म्लानिं निज-गृह-कृत्य-व्यसनितां न घोरं नोद्घूर्णां न किल कदनं वेत्ति किम् अपि वराङ्गीभिः साङ्गीकृत-सुहृद्-अनङ्गाभिर् अभितो हरिर् वृन्दारण्ये परम् अनिशम् उच्चैर् विहरति

dvitīyo, yathā na hāniṃ na mlāniṃ nija-gṛha-kṛtya-vyasanitāṃ na ghoraṃ nodghūrṇāṃ na kila kadanaṃ vetti kim api varāṅgībhiḥ sāṅgīkṛta-suhṛd-anaṅgābhir abhito harir vṛndāraṇye param aniśam uccair viharati

---

2.1.148

भक्त-सुहृत् सुसेव्यो दास-बन्धुश् च द्विधा भक्त-सुहृन् मतः

bhakta-suhṛt susevyo dāsa-bandhuś ca dvidhā bhakta-suhṛn mataḥ

---

2.1.149

तत्र आद्यो, यथा विष्णु-धर्मे तुलसी-दल-मात्रेण जलस्य चुलुकेन च विक्रीणीते स्वम् आत्मानं भक्तेभ्यो भक्त-वत्सलः

tatra ādyo, yathā viṣṇu-dharme tulasī-dala-mātreṇa jalasya culukena ca vikrīṇīte svam ātmānaṃ bhaktebhyo bhakta-vatsalaḥ

---

2.1.150

द्वितीयो, यथा प्रथमे (1.9.37) स्व-निगमम् अपहाय मत्-प्रतिज्ञाम् ऋतम् अधिकर्तुम् अवप्लुतो रथस्थः धृत-रथ-चरणो ऽभ्ययाच् चलद्गुर् हरिर् इव हन्तुम् इभं गतोत्तरीयः

dvitīyo, yathā prathame (1.9.37) sva-nigamam apahāya mat-pratijñām ṛtam adhikartum avapluto rathasthaḥ dhṛta-ratha-caraṇo 'bhyayāc caladgur harir iva hantum ibhaṃ gatottarīyaḥ

---

2.1.151

प्रेम-वश्यः प्रियत्व-मात्र-वश्यो यः प्रेम-वश्यो भवेद् असौ

prema-vaśyaḥ priyatva-mātra-vaśyo yaḥ prema-vaśyo bhaved asau

---

2.1.152

यथा श्री-दशमे (10.80.19) सख्युः प्रियस्य विप्रर्षेर् अङ्ग-सङ्गाति-निर्वृतः प्रीतो व्यमुञ्चद् अध्विन्दून् नेत्राभ्यां पुष्करेक्षणः

yathā śrī-daśame (10.80.19) sakhyuḥ priyasya viprarṣer aṅga-saṅgāti-nirvṛtaḥ prīto vyamuñcad adhvindūn netrābhyāṃ puṣkarekṣaṇaḥ

---

2.1.153

यथा वा तत्रैव (10.9.18) स्व-मातुः स्विन्न-गात्राया विस्रस्त-कवर-स्रजः दृष्ट्वा परिश्रमं कृष्णः कृपयासीत् स्व-बन्धने

yathā vā tatraiva (10.9.18) sva-mātuḥ svinna-gātrāyā visrasta-kavara-srajaḥ dṛṣṭvā pariśramaṃ kṛṣṇaḥ kṛpayāsīt sva-bandhane

---

2.1.154

सर्व-शुभङ्करः सर्वेषां हित-कारी यः स स्यात् सर्व-शुभङ्करः

sarva-śubhaṅkaraḥ sarveṣāṃ hita-kārī yaḥ sa syāt sarva-śubhaṅkaraḥ

---

2.1.155

यथा कृताः कृतार्था मुनयो विनोदैः खल-क्षयेणाखिल-धार्मिकाश् च वपुर्-विमर्देन खलाश् च युद्धे न कस्य पथ्यं हरिणा व्यधायि

yathā kṛtāḥ kṛtārthā munayo vinodaiḥ khala-kṣayeṇākhila-dhārmikāś ca vapur-vimardena khalāś ca yuddhe na kasya pathyaṃ hariṇā vyadhāyi

---

2.1.156

प्रतापी प्रतापी पौरुषोद्भूत-शत्रु-तापि प्रसिद्धि-भाक्

pratāpī pratāpī pauruṣodbhūta-śatru-tāpi prasiddhi-bhāk

---

2.1.157

यथा भवतः प्रताप-तपने भुवनं कृष्ण प्रतापयति घोरासुर-घुकानां शरणम् अभूत् कन्दरा-तिमिरम्

yathā bhavataḥ pratāpa-tapane bhuvanaṃ kṛṣṇa pratāpayati ghorāsura-ghukānāṃ śaraṇam abhūt kandarā-timiram

---

2.1.158

कीर्तिमान् साद्गुण्यैर् निर्मलैः ख्यातः कीर्तिमान् इति कीर्त्यते

kīrtimān sādguṇyair nirmalaiḥ khyātaḥ kīrtimān iti kīrtyate

2.1.159

यथा त्वद्-यशः-कुमुद-बन्धु-कौमुदी शुभ्र-भावम् अभितो नयन्त्य् अपि नन्दनन्दन कथं नु निर्ममे कृष्ण-भाव-कलिलं जगत्-त्रयम्

yathā tvad-yaśaḥ-kumuda-bandhu-kaumudī śubhra-bhāvam abhito nayanty api nandanandana kathaṃ nu nirmame kṛṣṇa-bhāva-kalilaṃ jagat-trayam

---

2.1.160

यथा वा ललित-माधवे (5.18) भीता रुद्रं त्यजति गिरिजा श्यामम् अप्रेक्ष्य कण्ठं शुभ्रं दृष्ट्वा क्षिपति वसनं विस्मितो नील-वासाः क्षीरं मत्वा श्रपयति यमी-नीरम् आभीरिकोत्का गीते दामोदर-यशसि ते वीणया नारदेन

yathā vā lalita-mādhave (5.18) bhītā rudraṃ tyajati girijā śyāmam aprekṣya kaṇṭhaṃ śubhraṃ dṛṣṭvā kṣipati vasanaṃ vismito nīla-vāsāḥ kṣīraṃ matvā śrapayati yamī-nīram ābhīrikotkā gīte dāmodara-yaśasi te vīṇayā nāradena

---

2.1.161

रक्त-लोकः पात्रं लोकानुरागाणां रक्त-लोकं विदुर् बुधाः

rakta-lokaḥ pātraṃ lokānurāgāṇāṃ rakta-lokaṃ vidur budhāḥ

---

2.1.162

यथा प्रथमे (1.11.9) यर्ह्य् अम्बुजाक्षापससार भो भवान् कुरून् मधून् वाथ सुहृद्-दिदृक्षया तत्राब्द-कोटि-प्रतिमः क्षणो भवेद् रविं विनाक्ष्णोर् इव नस् तवाच्युत

yathā prathame (1.11.9) yarhy ambujākṣāpasasāra bho bhavān kurūn madhūn vātha suhṛd-didṛkṣayā tatrābda-koṭi-pratimaḥ kṣaṇo bhaved raviṃ vinākṣṇor iva nas tavācyuta

---

2.1.163

यथा वा आशीस् तथ्या जय जय जयेत्य् आविरास्ते मुनीनां देव-श्रेणी-स्तुति-कल-कलो मेदुरः प्रादुरस्ति हर्षाद् घोषः स्फुरति परितो नागरीणां गरीयान् के वा रङ्ग-स्थल-भुवि हरौ भेजिरे नानुरागम्

yathā vā āśīs tathyā jaya jaya jayety āvirāste munīnāṃ deva-śreṇī-stuti-kala-kalo meduraḥ prādurasti harṣād ghoṣaḥ sphurati parito nāgarīṇāṃ garīyān ke vā raṅga-sthala-bhuvi harau bhejire nānurāgam

---

2.1.164

साधु-समाश्रयः सद्-एक-पक्षपाती यः स स्यात् साधु-समाश्रयः

sādhu-samāśrayaḥ sad-eka-pakṣapātī yaḥ sa syāt sādhu-samāśrayaḥ

---

2.1.165

यथा पुरुषोत्तम चेद् अवातरिष्यद् भुवने ऽस्मिन् न भवान् भुवः शिवाय विकटासुर-मण्डलान् न जाने सुजनानां बत का दशाभविष्यत्

yathā puruṣottama ced avātariṣyad bhuvane 'smin na bhavān bhuvaḥ śivāya vikaṭāsura-maṇḍalān na jāne sujanānāṃ bata kā daśābhaviṣyat

---

2.1.166

नारी-गण-मनो-हारी नारी-गण-मनो-हारी सुन्दरी-वृन्द-मोहनः

nārī-gaṇa-mano-hārī nārī-gaṇa-mano-hārī sundarī-vṛnda-mohanaḥ

---

2.1.167

यथा श्री-दशमे (10.90.26) श्रुत-मात्रो ऽपि यः स्त्रीणां प्रसह्याकर्षते मनः उरुगायोरुगीतो वा पश्यन्तीनां च किं पुनः

yathā śrī-daśame (10.90.26) śruta-mātro 'pi yaḥ strīṇāṃ prasahyākarṣate manaḥ urugāyorugīto vā paśyantīnāṃ ca kiṃ punaḥ

---

2.1.168

यथा वा त्वं चुम्बको ऽसि माधव लोह-मयी नूनम् अङ्गना-जातिः धावति ततस् ततो ऽसौ यतो यतः क्रीडया भ्रमसि

yathā vā tvaṃ cumbako 'si mādhava loha-mayī nūnam aṅganā-jātiḥ dhāvati tatas tato 'sau yato yataḥ krīḍayā bhramasi

---

2.1.169

सर्वाराध्यः सर्वेषाम् अग्र-पूज्यो यः स सर्वाराध्य उच्यते

sarvārādhyaḥ sarveṣām agra-pūjyo yaḥ sa sarvārādhya ucyate

---

2.1.170

यथा प्रथमे (1.9.41) मुनि-गण-नृप-वर्य-सङ्कुले ऽन्तः- सदसि युधिष्ठिर-राजसूय एषाम् अर्हणम् उपपेद ईक्षणीयो मम दृशि-गोचर एष आविर् आत्मा

yathā prathame (1.9.41) muni-gaṇa-nṛpa-varya-saṅkule 'ntaḥ- sadasi yudhiṣṭhira-rājasūya eṣām arhaṇam upapeda īkṣaṇīyo mama dṛśi-gocara eṣa āvir ātmā

---

2.1.171

समृद्धिमान् महा-सम्पत्ति-युक्तो यो भवेद् एष समृद्धिमान्

samṛddhimān mahā-sampatti-yukto yo bhaved eṣa samṛddhimān

---

2.1.172

यथा षट्-पञ्चाशद्-यदु-कुल-भुवां कोटयस् त्वां भजन्ते वर्षन्त्य् अष्टौ किम् अपि निधयश् चार्थ-जातं तवामी शुद्धान्तश् च स्फुरति नवभिर् लक्षितः सौध-लक्ष्मैर् लक्ष्मीं पश्यन् मुर-दमन ते नात्र चित्रायते कः

yathā ṣaṭ-pañcāśad-yadu-kula-bhuvāṃ koṭayas tvāṃ bhajante varṣanty aṣṭau kim api nidhayaś cārtha-jātaṃ tavāmī śuddhāntaś ca sphurati navabhir lakṣitaḥ saudha-lakṣmair lakṣmīṃ paśyan mura-damana te nātra citrāyate kaḥ

---

2.1.173

यथा वा कृष्ण-कर्णामृते { नोत् इन् अन्य् ओf थे एxतन्त् क्क् चेन्तुरिएस्.} चिन्तामणिश् चरण-भूषणम् अङ्गनानां शृङ्गार-पुष्प-तरवस् तरवः सुराणाम् वृन्दावने व्रज-धनं ननु काम-धेनु- वृन्दानि चेति सुख-सिन्धुर् अहो विभूतिः

yathā vā kṛṣṇa-karṇāmṛte { not in any of the extant kk centuries.} cintāmaṇiś caraṇa-bhūṣaṇam aṅganānāṃ śṛṅgāra-puṣpa-taravas taravaḥ surāṇām vṛndāvane vraja-dhanaṃ nanu kāma-dhenu- vṛndāni ceti sukha-sindhur aho vibhūtiḥ

---

2.1.174

वरीयान् सर्वेषाम् अति-मुख्यो यः स वरीयान् इतीर्यते

varīyān sarveṣām ati-mukhyo yaḥ sa varīyān itīryate

---

2.1.175

यथा ब्रह्मन्न् अत्र पुरु-द्विषा सह पुरः पीठे निषीद क्षणं तुष्णीं तिष्ठ सुरेन्द्र चाटुभिर् अलं वारीश दूरीभव एते द्वारि मुहुः कथं सुर-गणाः कुर्वन्ति कोलाहलं हन्त द्वारवती-पतेर् अवसरो नाद्यापि निष्पद्यते

yathā brahmann atra puru-dviṣā saha puraḥ pīṭhe niṣīda kṣaṇaṃ tuṣṇīṃ tiṣṭha surendra cāṭubhir alaṃ vārīśa dūrībhava ete dvāri muhuḥ kathaṃ sura-gaṇāḥ kurvanti kolāhalaṃ hanta dvāravatī-pater avasaro nādyāpi niṣpadyate

---

2.1.176

ईश्वरः द्विधेश्वरः स्वतन्त्रश् च दुर्लङ्घ्याज्ञश् च कीर्त्यते

īśvaraḥ dvidheśvaraḥ svatantraś ca durlaṅghyājñaś ca kīrtyate

---

2.1.177

तत्र स्वतन्त्रो, यथा कृष्णः प्रसादम् अकरोद् अपराध्यते ऽपि पादाङ्कम् एव किल कालिय-पन्नगाय न ब्रह्मणे दृशम् अपि स्तुवते ऽप्य् अपूर्वं स्थाने स्वतन्त्र-चरितो निगमैर् नुतो ऽयम्

tatra svatantro, yathā kṛṣṇaḥ prasādam akarod aparādhyate 'pi pādāṅkam eva kila kāliya-pannagāya na brahmaṇe dṛśam api stuvate 'py apūrvaṃ sthāne svatantra-carito nigamair nuto 'yam

---

2.1.178

दुर्लङ्घ्याज्ञो, यथा तृतीये (3.2.21) स्वयं त्व् असाम्यातिशयस् त्र्यधीशः स्वाराज्य-लक्ष्म्य्-आप्त-समस्त-कामः बलिं हरद्भिश् चिर-लोक-पालैः किरीट-कोट्य्-एडित-पाद-पीठः

durlaṅghyājño, yathā tṛtīye (3.2.21) svayaṃ tv asāmyātiśayas tryadhīśaḥ svārājya-lakṣmy-āpta-samasta-kāmaḥ baliṃ haradbhiś cira-loka-pālaiḥ kirīṭa-koṭy-eḍita-pāda-pīṭhaḥ

---

2.1.179

यथा वा नव्ये ब्रह्माण्ड-वृन्दे सृजति विधिगणः सृष्टये यः कृताज्ञो रुद्रौघः काल-जीर्णे क्षयम् अवतनुते यः क्षयायानुशिष्टः रक्षां विष्णु-स्वरूपा विदधति तरुणे रक्षिणो ये त्वद्-अंशाः कंसारे सन्ति सर्वे दिशि दिशि भवतः शासने ऽजाण्डनाथाः

yathā vā navye brahmāṇḍa-vṛnde sṛjati vidhigaṇaḥ sṛṣṭaye yaḥ kṛtājño rudraughaḥ kāla-jīrṇe kṣayam avatanute yaḥ kṣayāyānuśiṣṭaḥ rakṣāṃ viṣṇu-svarūpā vidadhati taruṇe rakṣiṇo ye tvad-aṃśāḥ kaṃsāre santi sarve diśi diśi bhavataḥ śāsane 'jāṇḍanāthāḥ

---

2.1.180

अथ (51) सदा-स्वरूप-सम्प्राप्तः सदा-स्वरूप-सम्प्राप्तो माया-कार्य-वशीकृतः

atha (51) sadā-svarūpa-samprāptaḥ sadā-svarūpa-samprāpto māyā-kārya-vaśīkṛtaḥ

---

2.1.181

यथा प्रथमे (1.11.39) एतद् ईशनम् ईशस्य प्रकृति-स्थो ऽपि तद्-गुणैः न युज्यते सदात्म-स्थैर् यथा बुद्धिस् तद्-आश्रया

yathā prathame (1.11.39) etad īśanam īśasya prakṛti-stho 'pi tad-guṇaiḥ na yujyate sadātma-sthair yathā buddhis tad-āśrayā

---

2.1.182

सर्वज्ञः पर-चित्त-स्थितं देश-कालाद्य्-अन्तरितं तथा यो जानाति समस्तार्थः स सर्वज्ञो निगद्यते

sarvajñaḥ para-citta-sthitaṃ deśa-kālādy-antaritaṃ tathā yo jānāti samastārthaḥ sa sarvajño nigadyate

---

2.1.183

यथा प्रथमे (1.15.11) यो नो जुगोप वन एत्य दुरन्त-कृच्छ्राद् दुर्वाससो ऽरि-रचिताद् अयुताग्र-भुग् यः शाकान्न-शिष्टम् उपयुज्य यतस् त्रि-लोकीं तृप्ताम् अमंस्त सलिले विनिमग्न-सङ्घः

yathā prathame (1.15.11) yo no jugopa vana etya duranta-kṛcchrād durvāsaso 'ri-racitād ayutāgra-bhug yaḥ śākānna-śiṣṭam upayujya yatas tri-lokīṃ tṛptām amaṃsta salile vinimagna-saṅghaḥ

---

2.1.184

नित्य-नूतनः सदानुभूयमानो ऽपि करोत्य् अननुभूतवत् विस्मयं माधुरीभिर् यः स प्रोक्तो नित्य-नूतनः

nitya-nūtanaḥ sadānubhūyamāno 'pi karoty ananubhūtavat vismayaṃ mādhurībhir yaḥ sa prokto nitya-nūtanaḥ

---

2.1.185

यथा प्रथमे (1.11.34) यद्यप्य् असौ पार्श्व-गतो रहो-गतस् तथापि तस्याङ्घ्रि-युगं नवं नवम् पदे पदे का विरमेत तत्-पदाच् चलापि यच् छ्रीर् न जहाति कर्हिचित्

yathā prathame (1.11.34) yadyapy asau pārśva-gato raho-gatas tathāpi tasyāṅghri-yugaṃ navaṃ navam pade pade kā virameta tat-padāc calāpi yac chrīr na jahāti karhicit

---

2.1.186

यथा वा ललित-माधवे (1.52) कुलवर-तनु-धर्म-ग्राव-वृन्दानि भिन्दन् सुमुखि निशित-दीर्घापाङ्ग-टङ्क-च्छटाभिः युगपद् अयम् अपूर्वः कः पुरो विश्व-कर्मा मरकत-मणि-लक्षैर् गोष्ठ-कक्षां चिनोति

yathā vā lalita-mādhave (1.52) kulavara-tanu-dharma-grāva-vṛndāni bhindan sumukhi niśita-dīrghāpāṅga-ṭaṅka-cchaṭābhiḥ yugapad ayam apūrvaḥ kaḥ puro viśva-karmā marakata-maṇi-lakṣair goṣṭha-kakṣāṃ cinoti

---

2.1.187

सच्-चिद्-आनन्द-सान्द्राङ्गः सच्-चिद्-आनन्द-सान्द्राङ्गश् चिदानन्द-घनाकृतिः

sac-cid-ānanda-sāndrāṅgaḥ sac-cid-ānanda-sāndrāṅgaś cidānanda-ghanākṛtiḥ

---

2.1.188

यथा क्लेशे क्रमात् पञ्च-विधे क्षयं गते यद्-ब्रह्म-सौख्यं स्वयम् अस्फुरत् परम् तद् व्यर्थयन् कः पुरतो नराकृतिः श्यामो ऽयम् आमोद-भरः प्रकाशते

yathā kleśe kramāt pañca-vidhe kṣayaṃ gate yad-brahma-saukhyaṃ svayam asphurat param tad vyarthayan kaḥ purato narākṛtiḥ śyāmo 'yam āmoda-bharaḥ prakāśate

---

2.1.189

यथा व ब्रह्म-संहितायाम् आदि-पुरुष-रहस्ये (5.51) यस्य प्रभा प्रभवतो जगद्-अण्ड-कोटि- कोटिष्व् अशेष-वसुधादि विभूति-भिन्नम् तद् ब्रह्म निष्कलम् अनन्तम् अशेष-भूतं गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि

yathā va brahma-saṃhitāyām ādi-puruṣa-rahasye (5.51) yasya prabhā prabhavato jagad-aṇḍa-koṭi- koṭiṣv aśeṣa-vasudhādi vibhūti-bhinnam tad brahma niṣkalam anantam aśeṣa-bhūtaṃ govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi

---

2.1.190

अतः श्री-वैष्णवैः सर्व-श्रुति-स्मृति-निदर्शनैः तद् ब्रह्म श्री-भगवतो विभूतिर् इति कीर्त्यते

ataḥ śrī-vaiṣṇavaiḥ sarva-śruti-smṛti-nidarśanaiḥ tad brahma śrī-bhagavato vibhūtir iti kīrtyate

---

2.1.191

तथा हि यामुनाचार्य-स्तोत्रे (14) यद्-अण्डान्तर-गोचरं च यद् दशोत्तराण्य् आवरणानि यानि च गुणाः प्रधानं पुरुषः परं पदं परात्परं ब्रह्म च ते विभूतयः

tathā hi yāmunācārya-stotre (14) yad-aṇḍāntara-gocaraṃ ca yad daśottarāṇy āvaraṇāni yāni ca guṇāḥ pradhānaṃ puruṣaḥ paraṃ padaṃ parātparaṃ brahma ca te vibhūtayaḥ

---

2.1.192

सर्व-सिद्धि-निषेवितः स्व-वशाखिल-सिद्धिः स्यात् सर्व-सिद्धि-निषेवितः

sarva-siddhi-niṣevitaḥ sva-vaśākhila-siddhiḥ syāt sarva-siddhi-niṣevitaḥ

---

2.1.193

यथा दशभिः सिद्ध-सखीभिर् वृता महा-सिद्धयः क्रमाद् अष्टौ अणिमादयो लभन्ते नावसरं द्वारि कृष्णस्य

yathā daśabhiḥ siddha-sakhībhir vṛtā mahā-siddhayaḥ kramād aṣṭau aṇimādayo labhante nāvasaraṃ dvāri kṛṣṇasya

---

2.1.194

अथ अविचिन्त्य-महा-शक्तिः दिव्य-सर्गादि-कर्तृत्वं ब्रह्म-रुद्रादि-मोहनम् भक्त-प्रारब्ध-विध्वंस इत्य् आद्य् अचिन्त्य-शक्तिता

atha avicintya-mahā-śaktiḥ divya-sargādi-kartṛtvaṃ brahma-rudrādi-mohanam bhakta-prārabdha-vidhvaṃsa ity ādy acintya-śaktitā

---

2.1.195

तत्र दिव्य-सर्गादि-कर्तृत्वं, यथा आसीच् छाया-द्वितीयः प्रथमम् अथ विभुर् वत्स-डिम्भादि-देहान् अंशेनांशेन चक्रे तद् अनु बहु-चतुर्-बाहुतां तेषु तेने वृत्तस् तत्त्वादि-वीतैर् अथ कम् अलभवैः स्तूयमानो ऽखिलात्मा तावद् ब्रह्माण्ड-सेव्यः स्फुटम् अजनि ततो यः प्रपद्ये तम् ईशम्

tatra divya-sargādi-kartṛtvaṃ, yathā āsīc chāyā-dvitīyaḥ prathamam atha vibhur vatsa-ḍimbhādi-dehān aṃśenāṃśena cakre tad anu bahu-catur-bāhutāṃ teṣu tene vṛttas tattvādi-vītair atha kam alabhavaiḥ stūyamāno 'khilātmā tāvad brahmāṇḍa-sevyaḥ sphuṭam ajani tato yaḥ prapadye tam īśam

---

2.1.196

ब्रह्म-रुद्रादि-मोहनं, यथा मोहितः शिशु-कृतौ पितामहो हन्त शम्भुर् अपि जृम्भितो रणे येन कंस-रिपुणाद्य तत्-पुरः के महेन्द्र विबुधा भवद्-विधाः

brahma-rudrādi-mohanaṃ, yathā mohitaḥ śiśu-kṛtau pitāmaho hanta śambhur api jṛmbhito raṇe yena kaṃsa-ripuṇādya tat-puraḥ ke mahendra vibudhā bhavad-vidhāḥ

---

2.1.197

भक्त-प्रारब्ध-विध्वंसो, यथा श्री-दशमे (10.45.45) गुरु-पुत्रम् इहानीतं निज-कर्म-निबन्धनम् आनयस्व महाराज मच्-छासन-पुरस्कृतः

bhakta-prārabdha-vidhvaṃso, yathā śrī-daśame (10.45.45) guru-putram ihānītaṃ nija-karma-nibandhanam ānayasva mahārāja mac-chāsana-puraskṛtaḥ

---

2.1.198

आदि-शब्देन दुर्घट-घटनापि अपि जनि-परिहीनः सूनुर् आभीर-भर्तुर् विभुर् अपि भुज-युग्मोत्सङ्ग-पर्याप्त-मूर्तिः प्रकटित-बहु-रूपो ऽप्य् एक-रूपः प्रभुर् मे धियम् अयम् अविचिन्त्यानन्त-शक्तिर् धिनोति

ādi-śabdena durghaṭa-ghaṭanāpi api jani-parihīnaḥ sūnur ābhīra-bhartur vibhur api bhuja-yugmotsaṅga-paryāpta-mūrtiḥ prakaṭita-bahu-rūpo 'py eka-rūpaḥ prabhur me dhiyam ayam avicintyānanta-śaktir dhinoti

---

2.1.199

कोटि-ब्रह्माण्ड-विग्रहः अगण्य-जगद्-अण्डाढ्यः कोटि-ब्रह्माण्ड-विग्रहः इति श्री-विग्रहस्यास्य विभुत्वम् अनुकीर्तितम्

koṭi-brahmāṇḍa-vigrahaḥ agaṇya-jagad-aṇḍāḍhyaḥ koṭi-brahmāṇḍa-vigrahaḥ iti śrī-vigrahasyāsya vibhutvam anukīrtitam

---

2.1.200

यथा तत्रैव (10.14.11) क्वाहं तमो-महद्-अहं-ख-चराग्नि-वार्-भू- संवेष्टिताण्ड-घट-सप्त-वितस्ति-कायः क्वेदृग्-विधाविगणिताण्ड-पराणु-चर्या- वाताध्व-रोम-विवरस्य च ते महित्वम्

yathā tatraiva (10.14.11) kvāhaṃ tamo-mahad-ahaṃ-kha-carāgni-vār-bhū- saṃveṣṭitāṇḍa-ghaṭa-sapta-vitasti-kāyaḥ kvedṛg-vidhāvigaṇitāṇḍa-parāṇu-caryā- vātādhva-roma-vivarasya ca te mahitvam

---

2.1.201

यथा वा तत्त्वैर् ब्रह्माण्डम् आढ्यं सुरकुल-भुवनैश् चाङ्कितं योजनानां पञ्चाशत्-कोट्य्-अखर्व-क्षिति-खचितम् इदं यच् च पाताल-पूर्णम् तादृग्-ब्रह्माण्ड-लक्षायुत-परिचय-भाग् एक-कक्षं विधात्रा दृष्टं यस्यात्र वृन्दावनम् अपि भवतः कः स्तुतौ तस्य शक्तः

yathā vā tattvair brahmāṇḍam āḍhyaṃ surakula-bhuvanaiś cāṅkitaṃ yojanānāṃ pañcāśat-koṭy-akharva-kṣiti-khacitam idaṃ yac ca pātāla-pūrṇam tādṛg-brahmāṇḍa-lakṣāyuta-paricaya-bhāg eka-kakṣaṃ vidhātrā dṛṣṭaṃ yasyātra vṛndāvanam api bhavataḥ kaḥ stutau tasya śaktaḥ

---

2.1.202

अवतारावली-बीजम् अवतारावली-बीजम् अवतारी निगद्यते

avatārāvalī-bījam avatārāvalī-bījam avatārī nigadyate

---

2.1.203

यथा श्री-गीत-गोविन्दे (1.16) वेदान् उद्धरते जगन्ति वहते भूगोलम् उद्बिभ्रते दैत्यं दारयते बलिं छलयते क्षत्र-क्षयं कुर्वते पौलस्त्यं जयते हलं कलयते कारुण्यम् आतन्वते म्लेच्छान् मूर्च्छयते दशाकृति-कृते कृष्णाय तुभ्यं नमः

yathā śrī-gīta-govinde (1.16) vedān uddharate jaganti vahate bhūgolam udbibhrate daityaṃ dārayate baliṃ chalayate kṣatra-kṣayaṃ kurvate paulastyaṃ jayate halaṃ kalayate kāruṇyam ātanvate mlecchān mūrcchayate daśākṛti-kṛte kṛṣṇāya tubhyaṃ namaḥ

---

2.1.204

हतारि-गति-दायकः मुक्ति-दाता हतारीणां हतारि-गति-दायकः

hatāri-gati-dāyakaḥ mukti-dātā hatārīṇāṃ hatāri-gati-dāyakaḥ

---

2.1.205

यथा पराभवं फेनिल-वक्त्रतां च बन्धं च भीतिं च मृतिं च कृत्वा पवर्ग-दातापि शिखण्ड-मौले त्वं शात्रवाणाम् अपवर्गदो ऽसि

yathā parābhavaṃ phenila-vaktratāṃ ca bandhaṃ ca bhītiṃ ca mṛtiṃ ca kṛtvā pavarga-dātāpi śikhaṇḍa-maule tvaṃ śātravāṇām apavargado 'si

---

2.1.206

यथा वा चित्रं मुरारे सुर-वैरि-पक्षस् त्वया समन्ताद् अनुबद्ध-युद्धः अमित्र-वृन्दान्य् अविभिद्य भेदं मित्रस्य कुर्वन्न् अमृतं प्रयाति

yathā vā citraṃ murāre sura-vairi-pakṣas tvayā samantād anubaddha-yuddhaḥ amitra-vṛndāny avibhidya bhedaṃ mitrasya kurvann amṛtaṃ prayāti

---

2.1.207

आत्माराम-गणाकर्षी आत्माराम-गणाकर्षीत्य् एतद् व्यक्तार्थम् एव हि

ātmārāma-gaṇākarṣī ātmārāma-gaṇākarṣīty etad vyaktārtham eva hi

---

2.1.208

यथा पूर्ण-परमहंसं मां माधव लीला-महौषधिर् घ्राता कृत्वा बत सारङ्गं व्यधित कथं सारसे तृषितम्

yathā pūrṇa-paramahaṃsaṃ māṃ mādhava līlā-mahauṣadhir ghrātā kṛtvā bata sāraṅgaṃ vyadhita kathaṃ sārase tṛṣitam

---

2.1.209

अथासाधरण-गुण-चतुष्के (61) लीला-माधुर्यं यथा बृहद्-वामने सन्ति यद्यपि मे प्राज्या लीलास् तास् ता मनोहराः न हि जाने स्मृते रासे मनो मे कीदृशं भवेत्

athāsādharaṇa-guṇa-catuṣke (61) līlā-mādhuryaṃ yathā bṛhad-vāmane santi yadyapi me prājyā līlās tās tā manoharāḥ na hi jāne smṛte rāse mano me kīdṛśaṃ bhavet

---

2.1.210

यथा वा परिस्फुरतु सुन्दरं चरित्रम् अत्र लक्ष्मी-पतेस् तथा भुवन-नन्दिनस् तद्-अवतार-वृन्दस्य च हरेर् अपि चमत्कृति-प्रकर-वर्धनः किन्तु मे बिभर्ति हृदि विस्मयं कम् अपि रास-लीला-रसः

yathā vā parisphuratu sundaraṃ caritram atra lakṣmī-pates tathā bhuvana-nandinas tad-avatāra-vṛndasya ca harer api camatkṛti-prakara-vardhanaḥ kintu me bibharti hṛdi vismayaṃ kam api rāsa-līlā-rasaḥ

---

2.1.211

प्रेम्णा प्रियाधिक्यम्, यथा श्री-दशमे (10.31.15) अटति यद् भवान् अह्नि काननं त्रुटिर् युगायते त्वाम् अपश्यताम् कुटिल-कुन्तलं श्री-मुखं च ते जड उदीक्षितां पक्ष्म-कृत् दृशाम्

premṇā priyādhikyam, yathā śrī-daśame (10.31.15) aṭati yad bhavān ahni kānanaṃ truṭir yugāyate tvām apaśyatām kuṭila-kuntalaṃ śrī-mukhaṃ ca te jaḍa udīkṣitāṃ pakṣma-kṛt dṛśām

---

2.1.212

यथा वा ब्रह्म-रात्रि-ततिर् अप्य् अघ-शत्रो सा क्षणार्धवद् अगात् तव सङ्गे हा क्षणार्धम् अपि वल्लविकानां ब्रह्म-रात्रि-ततिवद् विरहे ऽभूत्

yathā vā brahma-rātri-tatir apy agha-śatro sā kṣaṇārdhavad agāt tava saṅge hā kṣaṇārdham api vallavikānāṃ brahma-rātri-tativad virahe 'bhūt

---

2.1.213

वेणु-माधुर्यम्, यथा तत्रैव (10.33.15) सवनशस् तद्-उपधार्य सुरेशाः शक्र-शर्व-परमेष्ठि-पुरोगाः कवय आनत-कन्धर-चित्ताः कश्मलं ययुर् अनिश्चित-तत्त्वाः

veṇu-mādhuryam, yathā tatraiva (10.33.15) savanaśas tad-upadhārya sureśāḥ śakra-śarva-parameṣṭhi-purogāḥ kavaya ānata-kandhara-cittāḥ kaśmalaṃ yayur aniścita-tattvāḥ

---

2.1.214

यथा वा विदग्ध-माधवे (1.26) रुन्धन्न् अम्बु-भृतश् चमत्कृति-परं कुर्वन् मुहुस् तुम्बुरुं ध्यानाद् अन्तरयन् सनन्दन-मुखान् विस्मेरयन् वेधसम् औत्सुक्यावलिभिर् बलिं चटुलयन् भोगीन्द्रम् आघूर्णयन् भिन्दन्न् अण्ड-कटाह-भित्तिम् अभितो बभ्राम वंशी-ध्वनिः

yathā vā vidagdha-mādhave (1.26) rundhann ambu-bhṛtaś camatkṛti-paraṃ kurvan muhus tumburuṃ dhyānād antarayan sanandana-mukhān vismerayan vedhasam autsukyāvalibhir baliṃ caṭulayan bhogīndram āghūrṇayan bhindann aṇḍa-kaṭāha-bhittim abhito babhrāma vaṃśī-dhvaniḥ

---

2.1.215

रूप-माधुर्यं, यथा तृतीये (3.2.12) यन् मर्त्य-लीलौपयिकं स्व-योग- माया-बलं दर्शयता गृहीतम् विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्द्धेः परं पदं भूषण-भूषणाङ्गम्

rūpa-mādhuryaṃ, yathā tṛtīye (3.2.12) yan martya-līlaupayikaṃ sva-yoga- māyā-balaṃ darśayatā gṛhītam vismāpanaṃ svasya ca saubhagarddheḥ paraṃ padaṃ bhūṣaṇa-bhūṣaṇāṅgam

---

2.1.216

श्री-दशमे च (10.29.40) का स्त्र्य् अङ्ग ते कल-पदायत-मूर्च्छितेन संमोहिताऽर्यपदवीं न चलेत् त्रिलोक्याम् त्रैलोक्य-सौभगम् इदं च निरीक्ष्य रूपं यद् गो-द्विज-द्रुम-मृगान् पुलकान्य् अबिभ्रत्

śrī-daśame ca (10.29.40) kā stry aṅga te kala-padāyata-mūrcchitena saṃmohitā'ryapadavīṃ na calet trilokyām trailokya-saubhagam idaṃ ca nirīkṣya rūpaṃ yad go-dvija-druma-mṛgān pulakāny abibhrat

---

2.1.217

यथा वा, ललित-माधवे (8.34) अपरिकलित-पूर्वः कश् चमत्कार-कारी स्फुरति मम गरीयान् एष माधुर्य-पूरः अयम् अहम् अपि हन्त प्रेक्ष्य यं लुब्ध-चेताः सरभसम् उपभोक्तुं कामये राधिकेव

yathā vā, lalita-mādhave (8.34) aparikalita-pūrvaḥ kaś camatkāra-kārī sphurati mama garīyān eṣa mādhurya-pūraḥ ayam aham api hanta prekṣya yaṃ lubdha-cetāḥ sarabhasam upabhoktuṃ kāmaye rādhikeva

---

2.1.218

समस्त-विविधाश्चर्य-कल्याण-गुण-वारिधेः गुणानाम् इह कृष्णस्य दिङ्-मात्रम् उपदर्शितम्

samasta-vividhāścarya-kalyāṇa-guṇa-vāridheḥ guṇānām iha kṛṣṇasya diṅ-mātram upadarśitam

---

2.1.219

यथा च श्री-दशमे (10.14.7) गुणात्मनस् ते ऽपि गुणान् विमातुं हितावतीर्णस्य क ईशिरे ऽस्य कालेन यैर् वा विमिताः सुकल्पैर् भू-पांशवः खे मिहिका द्युभासः

yathā ca śrī-daśame (10.14.7) guṇātmanas te 'pi guṇān vimātuṃ hitāvatīrṇasya ka īśire 'sya kālena yair vā vimitāḥ sukalpair bhū-pāṃśavaḥ khe mihikā dyubhāsaḥ

---

2.1.220

नित्य-गुणो वनमाली, यद् अपि शिखामणिर् अशेष-नेतॄणाम् भक्तापेक्षिकम् अस्य, त्रिविधत्वं लिख्यते तद् अपि

nitya-guṇo vanamālī, yad api śikhāmaṇir aśeṣa-netṝṇām bhaktāpekṣikam asya, trividhatvaṃ likhyate tad api

---

2.1.221

हरिः पूर्णतमः पूर्णतरः पूर्ण इति त्रिधा श्रेष्ठ-मध्यादिभिः शब्दैर् नाट्ये यः परिपठ्यते

hariḥ pūrṇatamaḥ pūrṇataraḥ pūrṇa iti tridhā śreṣṭha-madhyādibhiḥ śabdair nāṭye yaḥ paripaṭhyate

---

2.1.222

प्रकाशिताखिल-गुणः स्मृतः पूर्णतमो बुधैः असर्व-व्यञ्जकः पूर्णतरः पूर्णो ऽल्प-दर्शकः

prakāśitākhila-guṇaḥ smṛtaḥ pūrṇatamo budhaiḥ asarva-vyañjakaḥ pūrṇataraḥ pūrṇo 'lpa-darśakaḥ

---

2.1.223

कृष्णस्य पूर्णतमता व्यक्ताभूद् गोकुलान्तरे पूर्णता पूर्णतरता द्वारका-मथुरादिषु

kṛṣṇasya pūrṇatamatā vyaktābhūd gokulāntare pūrṇatā pūrṇataratā dvārakā-mathurādiṣu

---

2.1.224

स पुनश् चतुर्विधः स्याद् धीरोदात्तश् च धीर-ललितश् च धीर-प्रशान्त-नामा तथैव धीरोद्धतः कथितः

sa punaś caturvidhaḥ syād dhīrodāttaś ca dhīra-lalitaś ca dhīra-praśānta-nāmā tathaiva dhīroddhataḥ kathitaḥ

---

2.1.225

बहुविध-गुण-क्रियाणाम् आस्पद-भूतस्य पद्मनाभस्य तत्-तल्-लीला-भेदाद् विरुध्यते न हि चतुर्-विधाः

bahuvidha-guṇa-kriyāṇām āspada-bhūtasya padmanābhasya tat-tal-līlā-bhedād virudhyate na hi catur-vidhāḥ

---

2.1.226

तत्र धीरोदात्तः गम्भीरो विनयी क्षन्ता करुणः सुदृढ-व्रतः अकत्थनो गूढ-गर्वो धीरोदात्तः सु-सत्त्व-भृत्

tatra dhīrodāttaḥ gambhīro vinayī kṣantā karuṇaḥ sudṛḍha-vrataḥ akatthano gūḍha-garvo dhīrodāttaḥ su-sattva-bhṛt

---

2.1.227

यथा वीरं-मन्य-मद-प्रहारि-हसितं धौरेयम् आर्तोद्धृतौ निर्व्यूढ-व्रतम् उन्नत-क्षिति-धरोद्धारेण धीराकृतिम् मय्य् उच्चैः कृत-किल्बिषे ऽपि मधुरं स्तुत्या मुहुर् यन्त्रितं प्रेक्ष्य त्वां मम दुर्वितर्क्य-हृदयं धीर् गीश् च न स्पन्दते

yathā vīraṃ-manya-mada-prahāri-hasitaṃ dhaureyam ārtoddhṛtau nirvyūḍha-vratam unnata-kṣiti-dharoddhāreṇa dhīrākṛtim mayy uccaiḥ kṛta-kilbiṣe 'pi madhuraṃ stutyā muhur yantritaṃ prekṣya tvāṃ mama durvitarkya-hṛdayaṃ dhīr gīś ca na spandate

---

2.1.228

गम्भीरत्वादि-सामान्य-गुणा यद् इह कीर्तिताः तद् एतेषु तद्-आधिक्य-प्रतिपादन-हेतवे

gambhīratvādi-sāmānya-guṇā yad iha kīrtitāḥ tad eteṣu tad-ādhikya-pratipādana-hetave

---

2.1.229

इदं हि धीरोदात्तत्वं पूर्वैः प्रोक्तं रघूद्वहे तत्-तद्-भक्तानुसारेण तथा कृष्णे विलोक्यते

idaṃ hi dhīrodāttatvaṃ pūrvaiḥ proktaṃ raghūdvahe tat-tad-bhaktānusāreṇa tathā kṛṣṇe vilokyate

---

2.1.230

धीर-ललितः विदग्धो नव-तारुण्यः परिहास-विशारदः निश्चिन्तो धीर-ललितः स्यात् प्रायः प्रेयसी-वशः

dhīra-lalitaḥ vidagdho nava-tāruṇyaḥ parihāsa-viśāradaḥ niścinto dhīra-lalitaḥ syāt prāyaḥ preyasī-vaśaḥ

---

2.1.231

यथा वाचा सूचित-शर्वरी-रति-कला-प्रागल्भ्यया राधिकां व्रीडा-कुञ्चित-लोचनां विरचयन्न् अग्रे सखीनाम् असौ तद्-वक्षो-रुह-चित्र-केलि-मकरी-पाण्डित्य-पारं गतः कैशोरं सफली-करोति कलयन् कुञ्जे विहारं हरिः

yathā vācā sūcita-śarvarī-rati-kalā-prāgalbhyayā rādhikāṃ vrīḍā-kuñcita-locanāṃ viracayann agre sakhīnām asau tad-vakṣo-ruha-citra-keli-makarī-pāṇḍitya-pāraṃ gataḥ kaiśoraṃ saphalī-karoti kalayan kuñje vihāraṃ hariḥ

---

2.1.232

गोविन्दे प्रकटं धीर-ललितत्वं प्रदर्श्यते उदाहरन्ति नाट्य-ज्ञाः प्रायो ऽत्र मकर-ध्वजम्

govinde prakaṭaṃ dhīra-lalitatvaṃ pradarśyate udāharanti nāṭya-jñāḥ prāyo 'tra makara-dhvajam

---

2.1.233

धीर-शान्तः शम-प्रकृतिकः क्लेश-सहनश् च विवेचकः विनयादि-गुणोपेतो धीर-शान्त उदीर्यते

dhīra-śāntaḥ śama-prakṛtikaḥ kleśa-sahanaś ca vivecakaḥ vinayādi-guṇopeto dhīra-śānta udīryate

---

2.1.234

यथा विनय-मधुर-मूर्तिर् मन्थर-स्निग्ध-तारो वचन-पटिम-भङ्गी-सूचिताशेष-नीतिः अभिदधद् इह धर्मं धर्म-पुत्रोपकण्ठे द्विज-पतिर् इव साक्षात् प्रेक्ष्यते कंस-वैरी

yathā vinaya-madhura-mūrtir manthara-snigdha-tāro vacana-paṭima-bhaṅgī-sūcitāśeṣa-nītiḥ abhidadhad iha dharmaṃ dharma-putropakaṇṭhe dvija-patir iva sākṣāt prekṣyate kaṃsa-vairī

---

2.1.235

युधिष्ठिरादिको धीरैर् धीर-शान्तः प्रकीर्तितः

yudhiṣṭhirādiko dhīrair dhīra-śāntaḥ prakīrtitaḥ

---

2.1.236

धीरोद्धतः मात्सर्यवान् अहङ्कारी मायावी रोषणश् चलः विकत्थनश् च विद्वद्भिर् धीरोद्धत उदाहृतः

dhīroddhataḥ mātsaryavān ahaṅkārī māyāvī roṣaṇaś calaḥ vikatthanaś ca vidvadbhir dhīroddhata udāhṛtaḥ

---

2.1.237

यथा आः पापिन् यवनेन्द्र दर्दुर पुनर् व्याघुट्य सद्यस् त्वया वासः कुत्रचिद् अन्ध-कूप-कुहर-क्रोडे ऽद्य निर्मीयताम् हेलोत्तानित-दृष्टि-मात्र-भसित-ब्रह्माण्डाण्डः पुरो जागर्मि त्वद्-उपग्रहाय भुजगः कृष्णो ऽत्र कृष्णाभिधः

yathā āḥ pāpin yavanendra dardura punar vyāghuṭya sadyas tvayā vāsaḥ kutracid andha-kūpa-kuhara-kroḍe 'dya nirmīyatām helottānita-dṛṣṭi-mātra-bhasita-brahmāṇḍāṇḍaḥ puro jāgarmi tvad-upagrahāya bhujagaḥ kṛṣṇo 'tra kṛṣṇābhidhaḥ

---

2.1.238

धीरोद्धतस् तु विद्वद्भिर् भीमसेनादिर् उच्यते

dhīroddhatas tu vidvadbhir bhīmasenādir ucyate

---

2.1.239

मात्सर्याद्याः प्रतीयन्ते दोषत्वेन यद् अप्य् अमी लीला-विशेष-शालित्वान् निर्दोषे ऽत्रे गुणाः स्मृताः

mātsaryādyāḥ pratīyante doṣatvena yad apy amī līlā-viśeṣa-śālitvān nirdoṣe 'tre guṇāḥ smṛtāḥ

---

2.1.240

यथा वा अम्भो-भार-भर-प्रणम्र-जलद-भ्रान्तिं वितन्वन्न् असौ घोराडम्बर-डम्बरः सुविकुटाम् उत्क्षिप्य हस्तार्गलाम् दुर्वारः पर-वारणः स्वयम् अहं लब्धो ऽस्मि कृष्णः पुरो रे श्रीदाम-कुरङ्गसङ्गर-भुवो भङ्गं त्वम् अङ्गीकुरु

yathā vā ambho-bhāra-bhara-praṇamra-jalada-bhrāntiṃ vitanvann asau ghorāḍambara-ḍambaraḥ suvikuṭām utkṣipya hastārgalām durvāraḥ para-vāraṇaḥ svayam ahaṃ labdho 'smi kṛṣṇaḥ puro re śrīdāma-kuraṅgasaṅgara-bhuvo bhaṅgaṃ tvam aṅgīkuru

---

2.1.241

मिथो विरोधिनो ऽप्य् अत्र केचिन् निगदिता गुणाः हरौ निरङ्कुशैश्वर्यात् को ऽपि न स्याद् असम्भवः

mitho virodhino 'py atra kecin nigaditā guṇāḥ harau niraṅkuśaiśvaryāt ko 'pi na syād asambhavaḥ

---

2.1.242

तथा च कौर्मे अस्थूलश् चाणुश् चैव स्थूलो ऽणुश् चैव सर्वतः अवर्णः सर्वतः प्रोक्तः श्यामो रक्तान्त-लोचनः ऐश्वर्य-योगाद् भगवान् विरुद्धार्थो ऽभिधीयते

tathā ca kaurme asthūlaś cāṇuś caiva sthūlo 'ṇuś caiva sarvataḥ avarṇaḥ sarvataḥ proktaḥ śyāmo raktānta-locanaḥ aiśvarya-yogād bhagavān viruddhārtho 'bhidhīyate

---

2.1.243

तथापि दोषाः परमे नैवाहार्याः कथञ्चन गुणा विरुद्धा अप्य् एते समाहार्याः समन्ततः

tathāpi doṣāḥ parame naivāhāryāḥ kathañcana guṇā viruddhā apy ete samāhāryāḥ samantataḥ

---

2.1.244

महावाराहे च सर्वे नित्याः शाश्वताश् च देहास् तस्य परात्मनः हानोपादान-रहिता नैव प्रकृतिजाः क्वचित्

mahāvārāhe ca sarve nityāḥ śāśvatāś ca dehās tasya parātmanaḥ hānopādāna-rahitā naiva prakṛtijāḥ kvacit

---

2.1.245

परमानन्द-सन्दोहा ज्ञान-मात्राश् च सर्वतः सर्वे सर्व-गुणैः पूर्णाः सर्व-दोष-विवर्जिताः

paramānanda-sandohā jñāna-mātrāś ca sarvataḥ sarve sarva-guṇaiḥ pūrṇāḥ sarva-doṣa-vivarjitāḥ

---

2.1.246

वैष्णव-तन्त्रे ऽपि अष्टादश-महा-दोषै रहिता भगवत्-तनुः सर्वैश्वर्यमयी सत्य-विज्ञानानन्द-रूपिणी

vaiṣṇava-tantre 'pi aṣṭādaśa-mahā-doṣai rahitā bhagavat-tanuḥ sarvaiśvaryamayī satya-vijñānānanda-rūpiṇī

---

2.1.247

अष्टादश-महा-दोषाः, यथा विष्णु-यामले मोहस् तन्द्रा भ्रमो रुक्ष-रसता काम उल्बणः लोलता मद-मात्सर्ये हिंसा खेद-परिश्रमौ

aṣṭādaśa-mahā-doṣāḥ, yathā viṣṇu-yāmale mohas tandrā bhramo rukṣa-rasatā kāma ulbaṇaḥ lolatā mada-mātsarye hiṃsā kheda-pariśramau

---

2.1.248

असत्यं क्रोध आकाङ्क्षा आशङ्का विश्व-विभ्रमः विषमत्वं परापेक्षा दोषा अष्टादशोदिताः

asatyaṃ krodha ākāṅkṣā āśaṅkā viśva-vibhramaḥ viṣamatvaṃ parāpekṣā doṣā aṣṭādaśoditāḥ

---

2.1.249

इत्थं सर्वावतारेभ्यस् ततो ऽप्य् अत्रावतारिणः व्रजेन्द्र-नन्दने सुष्ठु माधुर्य-भर ईरितः

itthaṃ sarvāvatārebhyas tato 'py atrāvatāriṇaḥ vrajendra-nandane suṣṭhu mādhurya-bhara īritaḥ

---

2.1.250

तथा च ब्रह्म-संहितायाम् आदि-पुरुष-रहस्ये (5.59) यस्यैक-निश्वसित-कालम् अथावलम्ब्य जीवन्ति लोम-बिलजा जगद्-अण्ड-नाथाः विष्णुर् महान् स इह यस्य कला-विशेषो गोविन्दम् आदि-पुरुषं तम् अहं भजामि

tathā ca brahma-saṃhitāyām ādi-puruṣa-rahasye (5.59) yasyaika-niśvasita-kālam athāvalambya jīvanti loma-bilajā jagad-aṇḍa-nāthāḥ viṣṇur mahān sa iha yasya kalā-viśeṣo govindam ādi-puruṣaṃ tam ahaṃ bhajāmi

---

2.1.251

अथाष्टाव् अनुकीर्त्यन्ते सद्-गुणत्वेन विश्रुताः मङ्गलालङ्क्रिया-रूपाः सत्त्व-भेदास् तु पौरुषाः

athāṣṭāv anukīrtyante sad-guṇatvena viśrutāḥ maṅgalālaṅkriyā-rūpāḥ sattva-bhedās tu pauruṣāḥ

---

2.1.252

शोभा विलासो माधुर्यं माङ्गल्यं स्थैर्य-तेजसी ललितौदार्यम् इत्य् एते सत्त्व-भेदास् तु पौरुषाः

śobhā vilāso mādhuryaṃ māṅgalyaṃ sthairya-tejasī lalitaudāryam ity ete sattva-bhedās tu pauruṣāḥ

---

2.1.253

तत्र शोभा नीचे दयाधिके स्पर्धा शौर्योत्साहौ च दक्षता सत्यं च व्यक्तिम् आयाति यत्र शोभेति तां विदुः

tatra śobhā nīce dayādhike spardhā śauryotsāhau ca dakṣatā satyaṃ ca vyaktim āyāti yatra śobheti tāṃ viduḥ

---

2.1.254

यथा स्वर्ग-ध्वंसं विधित्सुर् व्रज-भुवि कदनं सुष्ठु वीक्ष्यातिवृष्ट्या नीचान् आलोच्य पश्चान् नमुचि-रिपु-मुखानूढ-कारुण्य-वीचिः अप्रेक्ष्य स्वेन तुल्यं कम् अपि निज-रुषाम् अत्र पर्याप्ति-पात्रं बन्धून् आनन्दयिष्यन्न् उदहरतु हरिः सत्य-सन्धो महाद्रिम्

yathā svarga-dhvaṃsaṃ vidhitsur vraja-bhuvi kadanaṃ suṣṭhu vīkṣyātivṛṣṭyā nīcān ālocya paścān namuci-ripu-mukhānūḍha-kāruṇya-vīciḥ aprekṣya svena tulyaṃ kam api nija-ruṣām atra paryāpti-pātraṃ bandhūn ānandayiṣyann udaharatu hariḥ satya-sandho mahādrim

---

2.1.255

विलासः वृषभस्येव गम्भीरा गतिर् धीरं च वीक्षणम् स-स्मितं च वचो यत्र स विलास इतीर्यते

vilāsaḥ vṛṣabhasyeva gambhīrā gatir dhīraṃ ca vīkṣaṇam sa-smitaṃ ca vaco yatra sa vilāsa itīryate

---

2.1.256

यथा मल्ल-श्रेण्याम् अविनयवतीं मन्थरां न्यस्य दृष्टिं व्याधुन्वानो द्विप इव भुवं विक्रमाडम्बरेण वाग्-आरम्भे स्मित-परिमलैः क्षालयन् मञ्च-कक्षां तुङ्गे रङ्ग-स्थल-परिसरे सारसाक्षः ससार

yathā malla-śreṇyām avinayavatīṃ mantharāṃ nyasya dṛṣṭiṃ vyādhunvāno dvipa iva bhuvaṃ vikramāḍambareṇa vāg-ārambhe smita-parimalaiḥ kṣālayan mañca-kakṣāṃ tuṅge raṅga-sthala-parisare sārasākṣaḥ sasāra

---

2.1.257

माधुर्यम् तन् माधुर्यं भवेद् यत्र चेष्टादेः स्पृहणीयता

mādhuryam tan mādhuryaṃ bhaved yatra ceṣṭādeḥ spṛhaṇīyatā

---

2.1.258

यथा वराम् अध्यासीनस् तट-भुवम् अवष्टम्भ-रुचिभिः कदम्बैः प्रालम्बं प्रवलित-विलम्बं विरचयन् प्रपन्नायाम् अग्रे मिहिर-दुहितुस् तीर्थ-पदवीं कुरङ्गी-नेत्रायां मधु-रिपुर् अपाङ्गं विकिरति

yathā varām adhyāsīnas taṭa-bhuvam avaṣṭambha-rucibhiḥ kadambaiḥ prālambaṃ pravalita-vilambaṃ viracayan prapannāyām agre mihira-duhitus tīrtha-padavīṃ kuraṅgī-netrāyāṃ madhu-ripur apāṅgaṃ vikirati

---

2.1.259

माङ्गल्यम् माङ्गल्यं जगताम् एव विश्वासास्पदता मता

māṅgalyam māṅgalyaṃ jagatām eva viśvāsāspadatā matā

---

2.1.260

यथा अन्याय्यं न हराव् इति व्यपगत-द्वारार्गला दानवा रक्षी कृष्ण इति प्रमत्तम् अभितः क्रीडासु रक्ताः सुराः साक्षी वेत्ति स भक्तिम् इत्य् अवनत-व्राताश् च चिन्तोज्झिताः के विश्वम्भर न त्वद्-अङ्घ्रि-युगले विश्रम्भितां भेजिरे

yathā anyāyyaṃ na harāv iti vyapagata-dvārārgalā dānavā rakṣī kṛṣṇa iti pramattam abhitaḥ krīḍāsu raktāḥ surāḥ sākṣī vetti sa bhaktim ity avanata-vrātāś ca cintojjhitāḥ ke viśvambhara na tvad-aṅghri-yugale viśrambhitāṃ bhejire

---

2.1.261

स्थैर्यम् व्यवसायाद् अचलनं स्थैर्यं विघ्नाकुलाद् अपि

sthairyam vyavasāyād acalanaṃ sthairyaṃ vighnākulād api

---

2.1.262

यथा प्रतिकुले ऽपि स-शूले, शिवे शिवायां निरंशुकायां च व्यलुनाद् एव मुकुन्दो विन्ध्यावलि-नन्दनस्य भुजान्

yathā pratikule 'pi sa-śūle, śive śivāyāṃ niraṃśukāyāṃ ca vyalunād eva mukundo vindhyāvali-nandanasya bhujān

---

2.1.263

तेजः सर्व-चित्तावगाहित्वं तेजः सद्भिर् उदीर्यते

tejaḥ sarva-cittāvagāhitvaṃ tejaḥ sadbhir udīryate

---

2.1.264

यथा श्री-दशमे (10.43.17) मल्लानाम् अशनिर् नॄणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान् गोपानां स्वजनो ऽसतां क्षितिर्भुजां शास्ता स्व-पित्रोः शिशुः मृत्युर् भोज-पतेर् विराड् अविदुषां तत्त्वं परं योगिनां वृष्णीनां परदेवतेति विदितो रङ्गः गतः साग्रजः

yathā śrī-daśame (10.43.17) mallānām aśanir nṝṇāṃ naravaraḥ strīṇāṃ smaro mūrtimān gopānāṃ svajano 'satāṃ kṣitirbhujāṃ śāstā sva-pitroḥ śiśuḥ mṛtyur bhoja-pater virāḍ aviduṣāṃ tattvaṃ paraṃ yogināṃ vṛṣṇīnāṃ paradevateti vidito raṅgaḥ gataḥ sāgrajaḥ

---

2.1.265

यथा तेजो बुधैर् अवज्ञादेर् असहिष्णुत्वम् उच्यते

yathā tejo budhair avajñāder asahiṣṇutvam ucyate

---

2.1.266

यथा आक्रुष्टे प्रकटं दिदण्डयिषुणा चण्डेन रङ्ग-स्थले नन्दे चानकदुन्दुभौ च पुरतः कंसेन विश्व-द्रुहा दृष्टिं तत्र सुरारि-मृत्यु-कुलटा-सम्पर्क-दूतीं क्षिपन् मञ्चस्योपरि सञ्चुकुर्दिषुर् असौ पश्याच्युतः प्राञ्चति

yathā ākruṣṭe prakaṭaṃ didaṇḍayiṣuṇā caṇḍena raṅga-sthale nande cānakadundubhau ca purataḥ kaṃsena viśva-druhā dṛṣṭiṃ tatra surāri-mṛtyu-kulaṭā-samparka-dūtīṃ kṣipan mañcasyopari sañcukurdiṣur asau paśyācyutaḥ prāñcati

---

2.1.267

ललितम् शृङ्गार-प्रचुरा चेष्टा यत्र तं ललितं विदुः

lalitam śṛṅgāra-pracurā ceṣṭā yatra taṃ lalitaṃ viduḥ

---

2.1.268

यथा विधत्ते राधायाः कुच-मुकुलयोः केलि-मकरीं करेण व्यग्रात्मा सरभसम् असव्येन रसिकः अरिष्टे साटोपं कटु रुवति सव्येन विहसन्न् उदञ्चद्-रोमाञ्चं रचयति च कृष्णः परिकरम्

yathā vidhatte rādhāyāḥ kuca-mukulayoḥ keli-makarīṃ kareṇa vyagrātmā sarabhasam asavyena rasikaḥ ariṣṭe sāṭopaṃ kaṭu ruvati savyena vihasann udañcad-romāñcaṃ racayati ca kṛṣṇaḥ parikaram

---

2.1.269

औदार्यम् आत्माद्य्-अर्पण-कारित्वम् औदार्यम् इति कीर्त्यते

audāryam ātmādy-arpaṇa-kāritvam audāryam iti kīrtyate

---

2.1.270

यथा वदान्यः को भवेद् अत्र वदान्यः पुरुषोत्तमात् अकिञ्चनाय येनात्मा निर्गुणायापि दीयते

yathā vadānyaḥ ko bhaved atra vadānyaḥ puruṣottamāt akiñcanāya yenātmā nirguṇāyāpi dīyate

---

2.1.271

सामान्या नायक-गुणाः स्थिरताद्या यद् अप्य् अमी तथापि पूर्वतः किञ्चिद् विशेषात् पुनर् ईरिताः

sāmānyā nāyaka-guṇāḥ sthiratādyā yad apy amī tathāpi pūrvataḥ kiñcid viśeṣāt punar īritāḥ

---

2.1.272

अथास्य सहायाः अस्य गर्गादयो धर्मे युयुधानादयो युधि उद्धवाद्यास् तथा मन्त्रे सहायाः परिकीर्तिताः

athāsya sahāyāḥ asya gargādayo dharme yuyudhānādayo yudhi uddhavādyās tathā mantre sahāyāḥ parikīrtitāḥ

---

2.1.273

अथ कृष्ण-भक्ताः तद्-भाव-भावित-स्वान्ताः कृष्ण-भक्ता इतीरिताः

atha kṛṣṇa-bhaktāḥ tad-bhāva-bhāvita-svāntāḥ kṛṣṇa-bhaktā itīritāḥ

---

2.1.274

यो सत्य-वाक्य इत्य् आद्या ह्रीमान् इत्य् अन्तिमा गुणाः प्रोक्ताः कृष्णे ऽस्य भक्तेषु ते विज्ञेया मनीषिभिः

yo satya-vākya ity ādyā hrīmān ity antimā guṇāḥ proktāḥ kṛṣṇe 'sya bhakteṣu te vijñeyā manīṣibhiḥ

---

2.1.275

ते साधकाश् च सिद्धाश् च द्वि-विधाः परिकीर्तिताः

te sādhakāś ca siddhāś ca dvi-vidhāḥ parikīrtitāḥ

---

2.1.276

तत्र साधकाः उत्पन्न-रतयः सम्यङ् नैर्विघ्न्यम् अनुपागताः कृष्ण-साक्षात्-कृतौ योग्याः साधकाः परिकीर्तिताः

tatra sādhakāḥ utpanna-ratayaḥ samyaṅ nairvighnyam anupāgatāḥ kṛṣṇa-sākṣāt-kṛtau yogyāḥ sādhakāḥ parikīrtitāḥ

---

2.1.277

यथैकादशे (11.2.46) ईश्वरे तद्-अधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च प्रेम-मैत्री-कृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः

yathaikādaśe (11.2.46) īśvare tad-adhīneṣu bāliśeṣu dviṣatsu ca prema-maitrī-kṛpopekṣā yaḥ karoti sa madhyamaḥ

---

2.1.278

यथा वा सिक्ताप्य् अश्रु-जलोत्करेण भगवद्-वार्ता-नदी-जन्मना तिष्ठत्य् एव भवाग्नि-हेतिर् इति ते धीमन्न् अलं चिन्तया हृद्-व्योमन्य् अमृत-स्पृहा-हर-कृपा-वृष्टेः स्फुटं लक्ष्यते नेदिष्टः पृथु-रोम-ताण्डव-भरात् कृष्णाम्बुधस्योद्गमः

yathā vā siktāpy aśru-jalotkareṇa bhagavad-vārtā-nadī-janmanā tiṣṭhaty eva bhavāgni-hetir iti te dhīmann alaṃ cintayā hṛd-vyomany amṛta-spṛhā-hara-kṛpā-vṛṣṭeḥ sphuṭaṃ lakṣyate nediṣṭaḥ pṛthu-roma-tāṇḍava-bharāt kṛṣṇāmbudhasyodgamaḥ

---

2.1.279

बिल्वमङ्गल-तुल्या ये साधकास् ते प्रकीर्तिताः

bilvamaṅgala-tulyā ye sādhakās te prakīrtitāḥ

---

2.1.280

अथ सिद्धाः अविज्ञाताखिल-क्लेशाः सदा कृष्णाश्रित-क्रियाः सिद्धाः स्युः सन्तत-प्रेम-सौख्यास्वाद-परायणाः

atha siddhāḥ avijñātākhila-kleśāḥ sadā kṛṣṇāśrita-kriyāḥ siddhāḥ syuḥ santata-prema-saukhyāsvāda-parāyaṇāḥ

---

2.1.281

सम्प्राप्त-सिद्धयः सिद्धा नित्य-सिद्धाश् च ते त्रिधा

samprāpta-siddhayaḥ siddhā nitya-siddhāś ca te tridhā

---

2.1.282

तत्र सम्प्राप्त-सिद्धयः साधनैः कृपया चास्य द्विधा सम्प्राप्त-सिद्धयः

tatra samprāpta-siddhayaḥ sādhanaiḥ kṛpayā cāsya dvidhā samprāpta-siddhayaḥ

---

2.1.283

तत्र साधन-सिद्धाः, यथा तृतीये (3.15.25) यच् च व्रजन्त्य् अनिमिषाम् ऋषभानुवृत्त्या दूरे यमा ह्य् उपरि नः स्पृहणीय-शीलाः भर्तुर् मिथः सु-यशसः कथनानुराग- वैक्लव्य-बाष्प-कलया पुलकी-कृताङ्गाः

tatra sādhana-siddhāḥ, yathā tṛtīye (3.15.25) yac ca vrajanty animiṣām ṛṣabhānuvṛttyā dūre yamā hy upari naḥ spṛhaṇīya-śīlāḥ bhartur mithaḥ su-yaśasaḥ kathanānurāga- vaiklavya-bāṣpa-kalayā pulakī-kṛtāṅgāḥ

---

2.1.284

यथा वा ये भक्ति-प्रभविष्णुता-कवलित-क्लेशोर्मयः कुर्वते दृक्-पाते ऽपि घृणां कृत-प्रणतिषु प्रायेण मोक्षादिषु तान् प्रेम-प्रसरोत्सव-स्तवकित-स्वान्तान् प्रमोदाश्रुभिर् निर्धौतास्य-तटान् मुहुः पुलकिनो धन्यान् नमस्कुर्महे

yathā vā ye bhakti-prabhaviṣṇutā-kavalita-kleśormayaḥ kurvate dṛk-pāte 'pi ghṛṇāṃ kṛta-praṇatiṣu prāyeṇa mokṣādiṣu tān prema-prasarotsava-stavakita-svāntān pramodāśrubhir nirdhautāsya-taṭān muhuḥ pulakino dhanyān namaskurmahe

---

2.1.285

मार्कण्डेयादयः प्रोक्ताः साधनैः प्राप्त-सिद्धयः

mārkaṇḍeyādayaḥ proktāḥ sādhanaiḥ prāpta-siddhayaḥ

---

2.1.286

अथ कृपा-सिद्धाः, यथा श्री-दशमे (10.23.42-43) नासां द्विजाति-संस्कारो न निवासो गुराव् अपि न तपो नात्म-मीमांसा न शौचं न क्रियाः शुभाः

atha kṛpā-siddhāḥ, yathā śrī-daśame (10.23.42-43) nāsāṃ dvijāti-saṃskāro na nivāso gurāv api na tapo nātma-mīmāṃsā na śaucaṃ na kriyāḥ śubhāḥ

---

2.1.287

अथापि ह्य् उत्तमःश्लोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे भक्तिर् दृढा न चास्माकं संस्कारादिमताम् अपि

athāpi hy uttamaḥśloke kṛṣṇe yogeśvareśvare bhaktir dṛḍhā na cāsmākaṃ saṃskārādimatām api

---

2.1.288

यथा वा न काचिद् अभवद् गुरोर् भजन-यन्त्रणे ऽभिज्ञता न साधन-विधौ च ते श्रम-लवस्य गन्धो ऽप्य् अभूत् गतो ऽसि चरितार्थतां परमहंस-मृग्य-श्रिया मुकुन्द-पद-पद्मयोः प्रणय-सीधुनो धारया

yathā vā na kācid abhavad guror bhajana-yantraṇe 'bhijñatā na sādhana-vidhau ca te śrama-lavasya gandho 'py abhūt gato 'si caritārthatāṃ paramahaṃsa-mṛgya-śriyā mukunda-pada-padmayoḥ praṇaya-sīdhuno dhārayā

---

2.1.289

कृपा-सिद्धा यज्ञ-पत्नी-वैरोचनि-शुकादयः

kṛpā-siddhā yajña-patnī-vairocani-śukādayaḥ

---

2.1.290

अथ नित्य-सिद्धाः आत्म-कोटि-गुणं कृष्णे प्रेमाणं परमं गताः नित्यानन्द-गुणाः सर्वे नित्य-सिद्धा मुकुन्दवत्

atha nitya-siddhāḥ ātma-koṭi-guṇaṃ kṛṣṇe premāṇaṃ paramaṃ gatāḥ nityānanda-guṇāḥ sarve nitya-siddhā mukundavat

---

2.1.291

यथा पाद्मे श्री-भगवत्-सत्यभामा-देवी-संवादे अथ ब्रह्मादि-देवानां तथा प्रार्थनया भुवः आगतो ऽहं गणाः सर्वे जातास् ते ऽपि मया सह

yathā pādme śrī-bhagavat-satyabhāmā-devī-saṃvāde atha brahmādi-devānāṃ tathā prārthanayā bhuvaḥ āgato 'haṃ gaṇāḥ sarve jātās te 'pi mayā saha

---

2.1.292

एते हि यादवाः सर्वे मद्-गणा एव भामिनि सर्वदा मत्-प्रिया देवि मत्-तुल्य-गुण-शालिनः

ete hi yādavāḥ sarve mad-gaṇā eva bhāmini sarvadā mat-priyā devi mat-tulya-guṇa-śālinaḥ

---

2.1.293

तथा च श्री-दशमे (10.14.32) अहो भाग्यम् अहो भाग्यं नन्द-गोप-व्रजौकसाम् यन्-मित्रं परमानन्दं पूर्णं ब्रह्म सनातनम्

tathā ca śrī-daśame (10.14.32) aho bhāgyam aho bhāgyaṃ nanda-gopa-vrajaukasām yan-mitraṃ paramānandaṃ pūrṇaṃ brahma sanātanam

---

2.1.294

तत्रैव (10.26.13) दुस्त्यजश् चानुरागो ऽस्मिन् सर्वेषां नो व्रजौकसाम् नन्द ते तनये ऽस्मासु तस्याप्य् औत्पत्तिकः कथम्

tatraiva (10.26.13) dustyajaś cānurāgo 'smin sarveṣāṃ no vrajaukasām nanda te tanaye 'smāsu tasyāpy autpattikaḥ katham

---

2.1.295

सनातनं मित्रम् इति तस्याप्य् औत्पत्तिकः कथम् स्नेहो ऽस्मास्व् इति चैतेषां नित्य-प्रेष्ठत्वम् आगतम्

sanātanaṃ mitram iti tasyāpy autpattikaḥ katham sneho 'smāsv iti caiteṣāṃ nitya-preṣṭhatvam āgatam

---

2.1.296

इत्य् अतः कथिता नित्य-प्रिया यादव-वल्लवाः एषां लौकिकवच्-चेष्टा लीला मुर-रिपोर् इव

ity ataḥ kathitā nitya-priyā yādava-vallavāḥ eṣāṃ laukikavac-ceṣṭā līlā mura-ripor iva

---

2.1.297

तथा हि पाद्मोत्तर-खण्डे यथा सौमित्रि-भरतौ यथा सङ्कर्षणादयः तथा तेनैव जायन्ते निज-लोकाद् यदृच्छया

tathā hi pādmottara-khaṇḍe yathā saumitri-bharatau yathā saṅkarṣaṇādayaḥ tathā tenaiva jāyante nija-lokād yadṛcchayā

---

2.1.298

पुनस् तेनैव गच्छन्ति तत्-पदं शाश्वतं परम् न कर्म-बन्धनं जन्म वैष्णवानां च विद्यते

punas tenaiva gacchanti tat-padaṃ śāśvataṃ param na karma-bandhanaṃ janma vaiṣṇavānāṃ ca vidyate

---

2.1.299

ये प्रोक्ताः पञ्च-पञ्चाशत् क्रमात् कंसरिपोर् गुणाः ते चान्ये चापि सिद्धेषु सिद्धिदत्वादयो मताः

ye proktāḥ pañca-pañcāśat kramāt kaṃsaripor guṇāḥ te cānye cāpi siddheṣu siddhidatvādayo matāḥ

---

2.1.300

भक्तास् तु कीर्तिताः शान्तास् तथा दास-सुतादयः सखायो गुरु-वर्गाश् च प्रेयस्यश् चेति पञ्चधा

bhaktās tu kīrtitāḥ śāntās tathā dāsa-sutādayaḥ sakhāyo guru-vargāś ca preyasyaś ceti pañcadhā

---

2.1.301

अथ उद्दीपनाः उद्दीपनास् तु ते प्रोक्ता भावम् उद्दीपयन्ति ये ते तु श्री-कृष्ण-चन्द्रस्य गुणाश् चेष्टाः प्रसाधनम्

atha uddīpanāḥ uddīpanās tu te proktā bhāvam uddīpayanti ye te tu śrī-kṛṣṇa-candrasya guṇāś ceṣṭāḥ prasādhanam

2.1.302

स्मिताङ्ग-सौरभे वंश-शृङ्ग-नूपुर-कम्बवः पदाङ्क-क्षेत्र-तुलसी-भक्त-तद्-वासरादयः

smitāṅga-saurabhe vaṃśa-śṛṅga-nūpura-kambavaḥ padāṅka-kṣetra-tulasī-bhakta-tad-vāsarādayaḥ

---

2.1.303

तत्र गुणाः गुणास् तु त्रिविधाः प्रोक्ताः काय-वाङ्-मानसाश्रयाः

tatra guṇāḥ guṇās tu trividhāḥ proktāḥ kāya-vāṅ-mānasāśrayāḥ

---

2.1.304

तत्र कायिकाः वयः-सौन्दर्य-रूपाणि कायिकामृदुतादयः

tatra kāyikāḥ vayaḥ-saundarya-rūpāṇi kāyikāmṛdutādayaḥ

---

2.1.305

गुणाः स्वरूपम् एवास्य कायिकाद्या यदप्य् अमी भेदं स्वीकृत्य वर्ण्यन्ते तथाप्य् उद्दीपना इति

guṇāḥ svarūpam evāsya kāyikādyā yadapy amī bhedaṃ svīkṛtya varṇyante tathāpy uddīpanā iti

---

2.1.306

अतस् तस्य स्वरूपस्य स्याद् आलम्बनतैव हि उद्दीपनत्वम् एव स्याद् भूषणादेस् तु केवलम्

atas tasya svarūpasya syād ālambanataiva hi uddīpanatvam eva syād bhūṣaṇādes tu kevalam

---

2.1.307

एषाम् आलम्बनत्वं च तथोद्दीपनतापि च

eṣām ālambanatvaṃ ca tathoddīpanatāpi ca

---

2.1.308

तत्र वयः वयः कौमार-पौगण्ड-कैशोरम् इति तत् त्रिधा

tatra vayaḥ vayaḥ kaumāra-paugaṇḍa-kaiśoram iti tat tridhā

---

2.1.309

कौमारं पञ्चमाब्दान्तं पौगण्डं दशमावधि आ-षोडशाच् च कैशोरं यौवनं स्यात् ततः परम्

kaumāraṃ pañcamābdāntaṃ paugaṇḍaṃ daśamāvadhi ā-ṣoḍaśāc ca kaiśoraṃ yauvanaṃ syāt tataḥ param

---

2.1.310

औचित्यात् तत्र कौमारं वक्तव्यं वत्सले रसे पौगण्डं प्रेयसि तत्-तत्-खेलादि-योगतः

aucityāt tatra kaumāraṃ vaktavyaṃ vatsale rase paugaṇḍaṃ preyasi tat-tat-khelādi-yogataḥ

---

2.1.311

श्रैष्ठ्यम् उज्ज्वल एवास्य कैशोरस्य तथाप्य् अदः प्रायः सर्व-रसौचित्याद् अत्रोदाह्रियते क्रमात्

śraiṣṭhyam ujjvala evāsya kaiśorasya tathāpy adaḥ prāyaḥ sarva-rasaucityād atrodāhriyate kramāt

---

2.1.312

आद्यं मध्यं तथा शेषं कैशोरं त्रिविधं भवेत्

ādyaṃ madhyaṃ tathā śeṣaṃ kaiśoraṃ trividhaṃ bhavet

---

2.1.313

तत्र आद्यम् वर्णस्योज्ज्वलता कापि नेत्रान्ते चारुण-च्छविः रोमावलि-प्रकटता कैशोरे प्रथमे सति

tatra ādyam varṇasyojjvalatā kāpi netrānte cāruṇa-cchaviḥ romāvali-prakaṭatā kaiśore prathame sati

---

2.1.314

तथा हरति शितिमा को ऽप्य् अङ्गानां महेन्द्र-मणि-श्रियं प्रविशति दृशोर् अन्ते कान्तिर् मनाग् इव लोहिनी सखि तनु- रुहां राजिः सूक्ष्मा दरास्य विरोहते स्फुरति सुषमा नव्येदानीं तनौ वन-मालिनः

tathā harati śitimā ko 'py aṅgānāṃ mahendra-maṇi-śriyaṃ praviśati dṛśor ante kāntir manāg iva lohinī sakhi tanu- ruhāṃ rājiḥ sūkṣmā darāsya virohate sphurati suṣamā navyedānīṃ tanau vana-mālinaḥ

---

2.1.315

वैजयन्ती-शिखण्डादि-नट-प्रवर-वेशता वंशी-मधुरिमा वस्त्र-शोभा चात्र परिच्छदः

vaijayantī-śikhaṇḍādi-naṭa-pravara-veśatā vaṃśī-madhurimā vastra-śobhā cātra paricchadaḥ

---

2.1.316

यथा श्री-दशमे (10.21.5) बर्हापीडं नट-वर-वपुः कर्णयोः कर्णिकारं बिभ्रद्-वासः कनक-कपिशं वैजयन्तीं च मालाम् रन्ध्रान् वेणोर् अधर-सुधया पूरयन् गोप-वृन्दैर् वृन्दारण्यं स्व-पद-रमणं प्राविशद् गीत-कीर्तिः

yathā śrī-daśame (10.21.5) barhāpīḍaṃ naṭa-vara-vapuḥ karṇayoḥ karṇikāraṃ bibhrad-vāsaḥ kanaka-kapiśaṃ vaijayantīṃ ca mālām randhrān veṇor adhara-sudhayā pūrayan gopa-vṛndair vṛndāraṇyaṃ sva-pada-ramaṇaṃ prāviśad gīta-kīrtiḥ

---

2.1.317

खरतात्र नखाग्राणां धनुर् आन्दोलिता भ्रुवोः रदानां रञ्जनं राग-चूर्णैर् इत्य् आदि चेष्टितम्

kharatātra nakhāgrāṇāṃ dhanur āndolitā bhruvoḥ radānāṃ rañjanaṃ rāga-cūrṇair ity ādi ceṣṭitam

---

2.1.318

यथा नवं धनुर् इवातनोर् नटद्-अघ-द्विषोर् भ्रू-युगं शरालिर् इव शाणिता नखर-राजिर् अग्रे खरा विराजति शरीरिणी रुचिर-दन्त-लेखारुणा न का सखि समीक्षणाद् युवतिर् अस्य वित्रस्यति

yathā navaṃ dhanur ivātanor naṭad-agha-dviṣor bhrū-yugaṃ śarālir iva śāṇitā nakhara-rājir agre kharā virājati śarīriṇī rucira-danta-lekhāruṇā na kā sakhi samīkṣaṇād yuvatir asya vitrasyati

---

2.1.319

तन्-मोहनता, यथा कर्तुं मुग्धाः स्वयम् अचटुना न क्षमन्ते ऽभियोगं न व्यादातुं क्वचिद् अपि जने वक्त्रम् अप्य् उत्सहन्ते दृष्ट्वा तास् ते नव-मधुरिम-स्मेरतां माधवार्ताः स्व-प्राणेभ्यस् त्रयम् उदसृजन्न् अद्य तोयाञ्जलीनाम्

tan-mohanatā, yathā kartuṃ mugdhāḥ svayam acaṭunā na kṣamante 'bhiyogaṃ na vyādātuṃ kvacid api jane vaktram apy utsahante dṛṣṭvā tās te nava-madhurima-smeratāṃ mādhavārtāḥ sva-prāṇebhyas trayam udasṛjann adya toyāñjalīnām

---

2.1.320

अथ मध्यमम् ऊरु-द्वयस्य बाह्वोश् च कापि श्रीर् उरसस् तथा मूर्तेर् माधुरिमाद्यं च कैशोरे सति मध्यमे

atha madhyamam ūru-dvayasya bāhvoś ca kāpi śrīr urasas tathā mūrter mādhurimādyaṃ ca kaiśore sati madhyame

---

2.1.321

यथा स्पृहयति करि-शुण्डा-दण्डनायोरु-युग्मं गरुड-मणि-कवाटी-सख्यम् इच्छत्य् उरश् च भुज-युगम् अपि धित्सत्य् अर्गलावर्ग-निन्दाम् अभिनव-तरुणिम्नः प्रक्रमे केशवस्य

yathā spṛhayati kari-śuṇḍā-daṇḍanāyoru-yugmaṃ garuḍa-maṇi-kavāṭī-sakhyam icchaty uraś ca bhuja-yugam api dhitsaty argalāvarga-nindām abhinava-taruṇimnaḥ prakrame keśavasya

---

2.1.322

मुखं स्मित-विलासाढ्यं विभ्रमोत्तरले दृशौ त्रि-जगन्-मोहनं गीतम् इत्य् आदिर् इह माधुरी

mukhaṃ smita-vilāsāḍhyaṃ vibhramottarale dṛśau tri-jagan-mohanaṃ gītam ity ādir iha mādhurī

---

2.1.323

यथा अनङ्ग-नय-चातुरी-परिचयोत्तरङ्गे दृशौ मुखाम्बुजम् उदञ्चित-स्मित-विलास-रम्याधरम् अचञ्चल-कुलाङ्गना-व्रत-विडम्बि-सङ्गीतकं हरेस् तरुणिमाङ्कुरे स्फुरति माधुरी काप्य् अभूत्

yathā anaṅga-naya-cāturī-paricayottaraṅge dṛśau mukhāmbujam udañcita-smita-vilāsa-ramyādharam acañcala-kulāṅganā-vrata-viḍambi-saṅgītakaṃ hares taruṇimāṅkure sphurati mādhurī kāpy abhūt

---

2.1.324

वैदग्धी-सार-विस्तारः कुञ्ज-केलि-महोत्सवः आरम्भो रास-लीलादेर् इह चेष्टादि-सौष्ठवम्

vaidagdhī-sāra-vistāraḥ kuñja-keli-mahotsavaḥ ārambho rāsa-līlāder iha ceṣṭādi-sauṣṭhavam

---

2.1.325

यथा व्यक्तालक्त-पदैः क्वचित् परिलुठत्-पिञ्छावतंसैः क्वचित् तल्पैर् विच्युत-काञ्चिभिः क्वचिद् असौ व्याकीर्ण-कुञ्जोत्करा प्रोद्यन्-मण्डल-बन्ध-ताण्डव-घटालक्ष्मोल्लसत्-सैकता गोविन्दस्य विलास-वृन्दम् अधिकं वृन्दाटवी शंसति

yathā vyaktālakta-padaiḥ kvacit pariluṭhat-piñchāvataṃsaiḥ kvacit talpair vicyuta-kāñcibhiḥ kvacid asau vyākīrṇa-kuñjotkarā prodyan-maṇḍala-bandha-tāṇḍava-ghaṭālakṣmollasat-saikatā govindasya vilāsa-vṛndam adhikaṃ vṛndāṭavī śaṃsati

---

2.1.326

तन्-मोहनता, यथा विदूरान् माराग्निं हृदय-रवि-कान्ते प्रकटयन्न् उदस्यन् धर्मेन्दुं विदधद् अभितो राग-पटलम् कथं हा नस् त्राणं सखि मुकुलयन् बोध-कुमुदं तरस्वी कृष्णाब्भ्रे मधुरिम-भरार्को ऽभ्युदयते

tan-mohanatā, yathā vidūrān mārāgniṃ hṛdaya-ravi-kānte prakaṭayann udasyan dharmenduṃ vidadhad abhito rāga-paṭalam kathaṃ hā nas trāṇaṃ sakhi mukulayan bodha-kumudaṃ tarasvī kṛṣṇābbhre madhurima-bharārko 'bhyudayate

---

2.1.327

अथ शेषम् पूर्वतो ऽप्य् अधिकोत्कर्षं बाढम् अङ्गानि बिभ्रति त्रि-वलि-व्यक्तिर् इत्य् आद्यं कैशोरे चरमे सति

atha śeṣam pūrvato 'py adhikotkarṣaṃ bāḍham aṅgāni bibhrati tri-vali-vyaktir ity ādyaṃ kaiśore carame sati

---

2.1.328

यथा मरकत-गिरेर् गण्ड-ग्राव-प्रभा-हर-रक्षसं शत-मख-मणि-स्तम्भारम्भ-प्रमाथि-भुज-द्वयम् तनु-तरणिजा-वीचि-च्छाया-विडम्बि-बलि-त्रयं मदन-कदली-साधिष्ठोरुं स्मराम्य् असुरान्तकम्

yathā marakata-girer gaṇḍa-grāva-prabhā-hara-rakṣasaṃ śata-makha-maṇi-stambhārambha-pramāthi-bhuja-dvayam tanu-taraṇijā-vīci-cchāyā-viḍambi-bali-trayaṃ madana-kadalī-sādhiṣṭhoruṃ smarāmy asurāntakam

---

2.1.329

तन्-माधुर्यं, यथा दशार्ध-शर-माधुरी-दमन-दक्षयाङ्ग-श्रिया विधूनित-वधू-धृतिं वरकला-विलासास्पदम् दृग्-अञ्चल-चमत्कृति-क्षपित-खञ्जरीट-द्युतिं स्फुरत्-तरुणिमोद्गमं तरुणि पश्य पीताम्बरम्

tan-mādhuryaṃ, yathā daśārdha-śara-mādhurī-damana-dakṣayāṅga-śriyā vidhūnita-vadhū-dhṛtiṃ varakalā-vilāsāspadam dṛg-añcala-camatkṛti-kṣapita-khañjarīṭa-dyutiṃ sphurat-taruṇimodgamaṃ taruṇi paśya pītāmbaram

---

2.1.330

इदम् एव हरेः प्राज्ञैर् नव-यौवनम् उच्यते

idam eva hareḥ prājñair nava-yauvanam ucyate

---

2.1.331

अत्र गोकुल-देवीनां भाव-सर्वस्व-शालिता अभूत-पूर्व-कन्दर्प-तन्त्र-लीलोत्सवादयः

atra gokula-devīnāṃ bhāva-sarvasva-śālitā abhūta-pūrva-kandarpa-tantra-līlotsavādayaḥ

---

2.1.332

यथा कान्ताभिः कलहायते क्वचिद् अयं कन्दर्प-लेखान् क्वचित् कीरैर् अर्पयति क्वचिद् वितनुते क्रीडाभिसारोद्यमम् सख्या भेदयति क्वचित् स्मर-कला-षाड्गुण्यवान् ईहते सन्धिं क्वाप्य् अनुशास्ति कुञ्ज-नृपतिः शृङ्गार-राज्योत्तमम्

yathā kāntābhiḥ kalahāyate kvacid ayaṃ kandarpa-lekhān kvacit kīrair arpayati kvacid vitanute krīḍābhisārodyamam sakhyā bhedayati kvacit smara-kalā-ṣāḍguṇyavān īhate sandhiṃ kvāpy anuśāsti kuñja-nṛpatiḥ śṛṅgāra-rājyottamam

---

2.1.333

तन्-मोहनता, यथा कर्णाकर्णि सखी-जनेन विजने दूती-स्तुति-प्रक्रिया पत्युर् वञ्चन-चातुरी गुणनिका कुञ्ज-प्रयाणे निशि वाधिर्यं गुरु-वाचि वेणु-विरुताव् उत्कर्णतेति व्रतान् कैशोरेण तवाद्य कृष्ण गुरुणा गौरी-गणः पठ्यते

tan-mohanatā, yathā karṇākarṇi sakhī-janena vijane dūtī-stuti-prakriyā patyur vañcana-cāturī guṇanikā kuñja-prayāṇe niśi vādhiryaṃ guru-vāci veṇu-virutāv utkarṇateti vratān kaiśoreṇa tavādya kṛṣṇa guruṇā gaurī-gaṇaḥ paṭhyate

---

2.1.334

नेतुः स्वरूपम् एवोक्तं कैशोरम् इह यद्यपि नानाकृति-प्रकटनात् तथाप्य् उद्दीपनं मतम्

netuḥ svarūpam evoktaṃ kaiśoram iha yadyapi nānākṛti-prakaṭanāt tathāpy uddīpanaṃ matam

---

2.1.335

बाल्ये ऽपि नव-तारुण्य-प्राकट्यं क्वचित् तन् नातिरस-वाहित्वान् न रसज्ञैर् उदाहृतम्

bālye 'pi nava-tāruṇya-prākaṭyaṃ kvacit tan nātirasa-vāhitvān na rasajñair udāhṛtam

---

2.1.336

अथ सौन्दर्यम् भवेत् सौन्दर्यम् अङ्गानां सन्निवेशो यथोचितम्

atha saundaryam bhavet saundaryam aṅgānāṃ sanniveśo yathocitam

---

2.1.337

यथा मुखं ते दीर्घाक्षं मरकत-तटी-पीवरम् उरो भुज-द्वन्द्वं स्तम्भ-द्युति-सुवलितं पार्श्व-युगलम् परिक्षीणो मध्यः प्रथिम-लहरी-हारि जघनं न कस्याः कंसारे हरति हृदयं पङ्कज-दृशः

yathā mukhaṃ te dīrghākṣaṃ marakata-taṭī-pīvaram uro bhuja-dvandvaṃ stambha-dyuti-suvalitaṃ pārśva-yugalam parikṣīṇo madhyaḥ prathima-laharī-hāri jaghanaṃ na kasyāḥ kaṃsāre harati hṛdayaṃ paṅkaja-dṛśaḥ

---

2.1.338

अथ रूपम् विभूषणं विभूष्यं स्याद् येन तद् रूपम् उच्यते

atha rūpam vibhūṣaṇaṃ vibhūṣyaṃ syād yena tad rūpam ucyate

---

2.1.339

यथा कृष्णस्य मण्डन-ततिर् मणि-कुण्डलाद्या नीताङ्ग-सङ्गतिम् अलङ्कृतये वराङ्गि शक्ता बभूव न मनाग् अपि तद्-विधाने सा प्रत्युत स्वयम् अनल्पम् अलङ्कृतासीत्

yathā kṛṣṇasya maṇḍana-tatir maṇi-kuṇḍalādyā nītāṅga-saṅgatim alaṅkṛtaye varāṅgi śaktā babhūva na manāg api tad-vidhāne sā pratyuta svayam analpam alaṅkṛtāsīt

---

2.1.340

अथ मृदुता मृदुता कोमलस्यापि संस्पर्शासहतोच्यते

atha mṛdutā mṛdutā komalasyāpi saṃsparśāsahatocyate

---

2.1.341

यथा अहह नवाम्बुद-कान्तेर् अमुष्य सुकुमारता कुमारस्य अपि नव-पल्लव-सङ्गाद् अङ्गान्य् अपरज्य शीर्यन्ति

yathā ahaha navāmbuda-kānter amuṣya sukumāratā kumārasya api nava-pallava-saṅgād aṅgāny aparajya śīryanti

---

2.1.342

ये नायक-प्रकरणे वाचिका मानसास् तथा गुणाः प्रोक्तान्त एवात्र ज्ञेया उद्दीपना बुधः

ye nāyaka-prakaraṇe vācikā mānasās tathā guṇāḥ proktānta evātra jñeyā uddīpanā budhaḥ

---

2.1.343

चेष्टा चेष्टा रासादि-लीलाः स्युस् तथा दुष्ट-वधादयः

ceṣṭā ceṣṭā rāsādi-līlāḥ syus tathā duṣṭa-vadhādayaḥ

---

2.1.344

तत्र रासो, यथा नृत्यद्-गोप-नितम्बिनी-कृत-परीरम्भस्य रम्भादिभिर् गीर्वाणीभिर् अनङ्ग-रङ्ग-विवशं सन्दृश्यमान-श्रियः क्रीडा-ताण्डव-पण्डितस्य परितः श्री-पुण्डरीकाक्ष ते रासारम्भ-रसार्थिनो मधुरिमा चेतांसि नः कर्षति

tatra rāso, yathā nṛtyad-gopa-nitambinī-kṛta-parīrambhasya rambhādibhir gīrvāṇībhir anaṅga-raṅga-vivaśaṃ sandṛśyamāna-śriyaḥ krīḍā-tāṇḍava-paṇḍitasya paritaḥ śrī-puṇḍarīkākṣa te rāsārambha-rasārthino madhurimā cetāṃsi naḥ karṣati

---

2.1.345

दुष्ट-वधो, यथा ललित-माधवे (9.50) शम्भुर् वृषं नयति मन्दर-कन्दरान्तर् म्लानः सलीलम् अपि यत्र शिरो धुनाने आः कौतुकं कलय केलि-लवाद् अरिष्टं तं दुष्ट-पुङ्गवम् असौ हरिर् उन्ममाथ

duṣṭa-vadho, yathā lalita-mādhave (9.50) śambhur vṛṣaṃ nayati mandara-kandarāntar mlānaḥ salīlam api yatra śiro dhunāne āḥ kautukaṃ kalaya keli-lavād ariṣṭaṃ taṃ duṣṭa-puṅgavam asau harir unmamātha

---

2.1.346

अथ प्रसाधनम् कथितं वसनाकल्प-मण्डनाद्यं प्रसाधनम्

atha prasādhanam kathitaṃ vasanākalpa-maṇḍanādyaṃ prasādhanam

---

2.1.347

तत्र वसनम् नवार्क-रश्मि-काश्मीर-हरितालादि-सन्निभम् युगं चतुष्कं भूयिष्ठं वसनं त्रि-विधं हरेः

tatra vasanam navārka-raśmi-kāśmīra-haritālādi-sannibham yugaṃ catuṣkaṃ bhūyiṣṭhaṃ vasanaṃ tri-vidhaṃ hareḥ

---

2.1.348

तत्र युगम् परिधानं स-संव्यानं युग-रूपम् उदीरितम्

tatra yugam paridhānaṃ sa-saṃvyānaṃ yuga-rūpam udīritam

---

2.1.349

यथा स्तवावल्यां मुकुन्दाष्टके (3) कनक-निवह-शोभानन्दि पीतं नितम्बे तद्-उपरि नवरक्तं वस्त्रम् इत्थं दधानः प्रियम् इव किल वर्णं राग-युक्तं प्रियायाः प्रणयतु मम नेत्राभीष्ट-पूर्तिं मुकुन्दः

yathā stavāvalyāṃ mukundāṣṭake (3) kanaka-nivaha-śobhānandi pītaṃ nitambe tad-upari navaraktaṃ vastram itthaṃ dadhānaḥ priyam iva kila varṇaṃ rāga-yuktaṃ priyāyāḥ praṇayatu mama netrābhīṣṭa-pūrtiṃ mukundaḥ

---

2.1.350

चतुष्कम् चतुष्कं कञ्चुकोष्णीष-तुन्द-बन्धान्तरीयकम्

catuṣkam catuṣkaṃ kañcukoṣṇīṣa-tunda-bandhāntarīyakam

---

2.1.351

यथा स्मेरास्यः परिहित-पाटलाम्बर-श्रीश् छन्नाङ्गः पुरट-रुचोरु-कञ्चकेन उष्णीषं दधद् अरुणं धटीं च चित्राः कंसारिर् वहति महोत्सवे मुदं नः

yathā smerāsyaḥ parihita-pāṭalāmbara-śrīś channāṅgaḥ puraṭa-rucoru-kañcakena uṣṇīṣaṃ dadhad aruṇaṃ dhaṭīṃ ca citrāḥ kaṃsārir vahati mahotsave mudaṃ naḥ

---

2.1.352

भूयिष्ठम् खण्डिताखण्डितं भूरि नट-वेश-क्रियोचितम् अनेक-वर्णं वसनं भूयिष्ठं कथितं बुधैः

bhūyiṣṭham khaṇḍitākhaṇḍitaṃ bhūri naṭa-veśa-kriyocitam aneka-varṇaṃ vasanaṃ bhūyiṣṭhaṃ kathitaṃ budhaiḥ

---

2.1.353

यथा अखण्डित-विखण्डितैः सित-पिशङ्ग-नीलारुणैः पटैः कृत-यथोचित-प्रकट-सन्निवेशोज्ज्वलः अयं करभ-राट्-प्रभः प्रचुर-रङ्ग-शृङ्गारितः करोति करभोरु मे घन-रुचिर् मुदं माधवः

yathā akhaṇḍita-vikhaṇḍitaiḥ sita-piśaṅga-nīlāruṇaiḥ paṭaiḥ kṛta-yathocita-prakaṭa-sanniveśojjvalaḥ ayaṃ karabha-rāṭ-prabhaḥ pracura-raṅga-śṛṅgāritaḥ karoti karabhoru me ghana-rucir mudaṃ mādhavaḥ

---

2.1.354

अथ आकल्पः केश-बन्धनम् आलेपो माला-चित्र-विशेषकः ताम्बूल-केलि-पद्मादिर् आकल्पः परिकीर्तितः

atha ākalpaḥ keśa-bandhanam ālepo mālā-citra-viśeṣakaḥ tāmbūla-keli-padmādir ākalpaḥ parikīrtitaḥ

---

2.1.355

स्याज् जूटः कवरी चूडा वेणी च कच-बन्धनम् पाण्डुरः कर्बुरः पीत इत्य् आलेपस् त्रिधा मतः

syāj jūṭaḥ kavarī cūḍā veṇī ca kaca-bandhanam pāṇḍuraḥ karburaḥ pīta ity ālepas tridhā mataḥ

---

2.1.356

माला त्रिधा वैजयन्ती रत्न-माला वन-स्रजः अस्या वैकक्षकापीड-प्रालम्बाद्या भिदा मताः

mālā tridhā vaijayantī ratna-mālā vana-srajaḥ asyā vaikakṣakāpīḍa-prālambādyā bhidā matāḥ

---

2.1.357

मकरी-पत्र-भङ्गाढ्यं चित्रं पीत-सितारुणम् तथा विशेषको ऽपि स्याद् अन्यद् ऊह्यं स्वयं बुधैः

makarī-patra-bhaṅgāḍhyaṃ citraṃ pīta-sitāruṇam tathā viśeṣako 'pi syād anyad ūhyaṃ svayaṃ budhaiḥ

---

2.1.358

यथा ताम्बूल-स्फुरद्-आननेन्दुर् अमलं धंमिल्लम् उल्लासयन् भक्ति-च्छेद-लसत्-सुघृष्ट-घुसृणालेप-श्रिया पेशलः तुङ्गोरः-स्थल-पिङ्गल-स्रग् अलिक-भ्राजिष्णु-पत्राङ्गुलिः श्यामाङ्ग-द्युतिर् अद्य मे सखि दृशोर् दुग्धे मुदं माधवः

yathā tāmbūla-sphurad-ānanendur amalaṃ dhaṃmillam ullāsayan bhakti-ccheda-lasat-sughṛṣṭa-ghusṛṇālepa-śriyā peśalaḥ tuṅgoraḥ-sthala-piṅgala-srag alika-bhrājiṣṇu-patrāṅguliḥ śyāmāṅga-dyutir adya me sakhi dṛśor dugdhe mudaṃ mādhavaḥ

---

2.1.359

अथ मण्डनम् किरीटं कुण्डले हारश् चतुष्की वलयोर्मयः केयूर-नूपुराद्यं च रत्न-मण्डनम् उच्यते

atha maṇḍanam kirīṭaṃ kuṇḍale hāraś catuṣkī valayormayaḥ keyūra-nūpurādyaṃ ca ratna-maṇḍanam ucyate

---

2.1.360

यथा काञ्ची चित्रा मुकुटम् अतुलं कुण्डले हारि-हीरे हारस् तारो वलयम् अमलं चन्द्रा-चारुश् चतुष्की रम्या चोर्मिर् मधुरिम-पूरे नूपुरे चेत्य् अघारेर् अङ्गैर् एवाभरण-पटली भूषिता दोग्धि भूषाम्

yathā kāñcī citrā mukuṭam atulaṃ kuṇḍale hāri-hīre hāras tāro valayam amalaṃ candrā-cāruś catuṣkī ramyā cormir madhurima-pūre nūpure cety aghārer aṅgair evābharaṇa-paṭalī bhūṣitā dogdhi bhūṣām

---

2.1.361

कुसुमादि-कृतं चेदं वन्य-मण्डनम् ईरितम् धातु-क् प्तं तिलकं पत्र-भङ्ग-लतादिकम्

kusumādi-kṛtaṃ cedaṃ vanya-maṇḍanam īritam dhātu-k ptaṃ tilakaṃ patra-bhaṅga-latādikam

---

2.1.362

अथ स्मितं, यथा कृष्ण-कर्णामृते (99) अखण्ड-निर्वाण-रस-प्रवाहैर् विखण्डिताशेष-रसान्तराणि अयन्त्रितोद्वान्त-सुधार्णवानि जयन्ति शीतानि तव स्मितानि

atha smitaṃ, yathā kṛṣṇa-karṇāmṛte (99) akhaṇḍa-nirvāṇa-rasa-pravāhair vikhaṇḍitāśeṣa-rasāntarāṇi ayantritodvānta-sudhārṇavāni jayanti śītāni tava smitāni

---

2.1.363

अथ अङ्ग-सौरभं, यथा परिमल-सरिद् एषा यद् वहन्ती समन्तात् पुलकयति वपुर् नः काप्य् अपूर्वा मुनीनाम् मधु-रिपुर् उपरागे तद्-विनोदाय मन्ये कुरु-भुवम् अनवद्यामोद-सिन्धुर् विवेश

atha aṅga-saurabhaṃ, yathā parimala-sarid eṣā yad vahantī samantāt pulakayati vapur naḥ kāpy apūrvā munīnām madhu-ripur uparāge tad-vinodāya manye kuru-bhuvam anavadyāmoda-sindhur viveśa

---

2.1.364

अथ वंशः ध्यानं बलात् परमहंस-कुलस्य भिन्दन् निन्दन् सुधा-मधुरिमाणम् अधीर-धर्मा कन्दर्प-शासन-धुरां मुहुर् एष शंसन् वंशी-ध्वनिर् जयति कंस-निसूदनस्य

atha vaṃśaḥ dhyānaṃ balāt paramahaṃsa-kulasya bhindan nindan sudhā-madhurimāṇam adhīra-dharmā kandarpa-śāsana-dhurāṃ muhur eṣa śaṃsan vaṃśī-dhvanir jayati kaṃsa-nisūdanasya

---

2.1.365

एष त्रिधा भवेद् वेणु-मुरली-वंशिकेत्य् अपि

eṣa tridhā bhaved veṇu-muralī-vaṃśikety api

---

2.1.366

तत्र वेणुः पाविकाख्यो भवेद् वेणुर् द्वादशाङ्गुलेर् दैर्घ्य-भाक् स्थौल्ये ऽङ्गुष्ठ-मितः षड्भिर् एष रन्ध्रैः समन्वितः

tatra veṇuḥ pāvikākhyo bhaved veṇur dvādaśāṅguler dairghya-bhāk sthaulye 'ṅguṣṭha-mitaḥ ṣaḍbhir eṣa randhraiḥ samanvitaḥ

---

2.1.367

मुरली हस्त-द्वय-मितायामा मुख-रन्ध्र-समन्विता चतुः-स्वर-च्छिद्र-युक्ता मुरली चारु-नादिनी

muralī hasta-dvaya-mitāyāmā mukha-randhra-samanvitā catuḥ-svara-cchidra-yuktā muralī cāru-nādinī

---

2.1.368

वंशी अर्धाङ्गुलान्तरोन्मानं तारादि-विवराष्टकम् ततः सार्धाङ्गुलाद् यत्र मुख-रन्ध्रं तथाङ्गुलम्

vaṃśī ardhāṅgulāntaronmānaṃ tārādi-vivarāṣṭakam tataḥ sārdhāṅgulād yatra mukha-randhraṃ tathāṅgulam

---

2.1.369

शिरो वेदाङ्गुलं पुच्छं त्र्य्-अङ्गुलं सा तु वंशिका नव-रन्ध्रा स्मृता सप्त-दशाङ्गुल-मिता बुधैः

śiro vedāṅgulaṃ pucchaṃ try-aṅgulaṃ sā tu vaṃśikā nava-randhrā smṛtā sapta-daśāṅgula-mitā budhaiḥ

---

2.1.370

दशाङ्गुलान्तरा स्याच् चेत् सा तार-मुख-रन्ध्रयोः महानन्देति व्याख्याता तथा संमोहिनीति च

daśāṅgulāntarā syāc cet sā tāra-mukha-randhrayoḥ mahānandeti vyākhyātā tathā saṃmohinīti ca

---

2.1.371

भवेत् सूर्यान्तरा सा चेत् तत आकर्षिणी मता आनन्दिनी तदा वंशी भवेद् इन्द्रान्तरा यदि

bhavet sūryāntarā sā cet tata ākarṣiṇī matā ānandinī tadā vaṃśī bhaved indrāntarā yadi

---

2.1.372

गोपानां वल्लभा सेयं वंशुलीति च विश्रुता क्रमान् मणिमयी हैमी वैणवीति त्रिधा च सा

gopānāṃ vallabhā seyaṃ vaṃśulīti ca viśrutā kramān maṇimayī haimī vaiṇavīti tridhā ca sā

---

2.1.373

अथ शृङ्गम् शृङ्गं तु गवलं हेम-निबद्धाग्रिम-पश्चिमम् रत्न-जाल-स्फुरन्-मध्यं मन्द्र-घोषाभिधं स्मृतम्

atha śṛṅgam śṛṅgaṃ tu gavalaṃ hema-nibaddhāgrima-paścimam ratna-jāla-sphuran-madhyaṃ mandra-ghoṣābhidhaṃ smṛtam

---

2.1.374

यथा तारावली वेणु-भुजङ्गमेन तारावलीला-गरलेन दष्टा विषाणिका-नाद-पयो निपीय विषाणि कामं द्वि-गुणी-चकार

yathā tārāvalī veṇu-bhujaṅgamena tārāvalīlā-garalena daṣṭā viṣāṇikā-nāda-payo nipīya viṣāṇi kāmaṃ dvi-guṇī-cakāra

---

2.1.375

अथ नूपुरं, यथा अघ-मर्दनस्य सखि नूपुर-ध्वनिं निशमय्य सम्भृत-गभीर-सम्भ्रमा अहम् ईक्षणोत्तरलितापि नाभवं बहिर् अद्य हन्त गुरवः पुरः स्थिताः

atha nūpuraṃ, yathā agha-mardanasya sakhi nūpura-dhvaniṃ niśamayya sambhṛta-gabhīra-sambhramā aham īkṣaṇottaralitāpi nābhavaṃ bahir adya hanta guravaḥ puraḥ sthitāḥ

---

2.1.376

अथ कम्बुः कम्बुस् तु दक्षिणावर्तः पाञ्चजन्यतयोच्यते

atha kambuḥ kambus tu dakṣiṇāvartaḥ pāñcajanyatayocyate

---

2.1.377

यथा अमर-रिपु-वधूटी-भ्रूण-हत्या-विलासी त्रिदिव-पुर-पुरन्ध्री-वृन्द-नान्दीकरो ऽयम् भ्रमति भुवन-मध्ये माधवाध्मात-धाम्नः कृत-पुलक-कदम्बः कम्बु-राजस्य नादः

yathā amara-ripu-vadhūṭī-bhrūṇa-hatyā-vilāsī tridiva-pura-purandhrī-vṛnda-nāndīkaro 'yam bhramati bhuvana-madhye mādhavādhmāta-dhāmnaḥ kṛta-pulaka-kadambaḥ kambu-rājasya nādaḥ

---

2.1.378

अथ पदाङ्कः, यथा श्री-दशमे (10.38.26) तद्-दर्शनाह्लाद-विवृद्ध-सम्भ्रमः प्रेम्णोर्ध्व-रोमाश्रु-कलाकुलेक्षणः रथाद् अवस्कन्द्य स तेष्व् अचेष्टत प्रभोर् अमून्य् अङ्घ्रि-रजांस्य् अहो इति

atha padāṅkaḥ, yathā śrī-daśame (10.38.26) tad-darśanāhlāda-vivṛddha-sambhramaḥ premṇordhva-romāśru-kalākulekṣaṇaḥ rathād avaskandya sa teṣv aceṣṭata prabhor amūny aṅghri-rajāṃsy aho iti

---

2.1.379

यथा वा कलयत हरिर् अध्वना सखायः स्फुटम् अमुना यमुना-तटीम् अयासीत् हरति पद-ततिर् यद्-अक्षिणी मे ध्वज-कुलिशाकुश-पङ्कजाङ्कितेयम्

yathā vā kalayata harir adhvanā sakhāyaḥ sphuṭam amunā yamunā-taṭīm ayāsīt harati pada-tatir yad-akṣiṇī me dhvaja-kuliśākuśa-paṅkajāṅkiteyam

---

2.1.380

अथ क्षेत्रम्, यथा हरि-केलि-भुवां विलोकनं बत दूरे ऽस्तु सुदुर्लभ-श्रियाम् मथुरेत्य् अपि कर्ण-पद्धतिं प्रविशन् नाम मनो धिनोति नः

atha kṣetram, yathā hari-keli-bhuvāṃ vilokanaṃ bata dūre 'stu sudurlabha-śriyām mathurety api karṇa-paddhatiṃ praviśan nāma mano dhinoti naḥ

---

2.1.381

अथ तुलसी, यथा बिल्वमङ्गले { नोत् इन् अन्य् ओf थे क्क् चेन्तुरिएस्.} अयि पङ्कज-नेत्र-मौलि-माले तुलसी-मञ्जरि किञ्चिद् अर्थयामि अवबोधय पार्थ-सारथेस् त्वं चरणाब्ज-शरणाभिलाषिणं माम्

atha tulasī, yathā bilvamaṅgale { not in any of the kk centuries.} ayi paṅkaja-netra-mauli-māle tulasī-mañjari kiñcid arthayāmi avabodhaya pārtha-sārathes tvaṃ caraṇābja-śaraṇābhilāṣiṇaṃ mām

---

2.1.382

अथ भक्तो, यथा चतुर्थे (4.12.21) विज्ञाय ताव् उत्तम-गाय-किङ्कराव् अभ्युत्थितः साध्वस-विस्मृत-क्रमः ननाम नामानि गृणन् मधु-द्विषः पार्षत्-प्रधानाव् इति संहताञ्जलिः

atha bhakto, yathā caturthe (4.12.21) vijñāya tāv uttama-gāya-kiṅkarāv abhyutthitaḥ sādhvasa-vismṛta-kramaḥ nanāma nāmāni gṛṇan madhu-dviṣaḥ pārṣat-pradhānāv iti saṃhatāñjaliḥ

---

2.1.383

यथा वा सुबल भुज-भुजङ्गं न्यस्य तुङ्गे तवांसे स्मित-विलसद्-अपाङ्गः प्राङ्गणे भ्राजमानः नयन-युगम् असिञ्चद् यः सुधा-वीचिभिर् नः कथय स दयितस् ते क्वायम् आस्ते वयस्यः

yathā vā subala bhuja-bhujaṅgaṃ nyasya tuṅge tavāṃse smita-vilasad-apāṅgaḥ prāṅgaṇe bhrājamānaḥ nayana-yugam asiñcad yaḥ sudhā-vīcibhir naḥ kathaya sa dayitas te kvāyam āste vayasyaḥ

---

2.1.384

अथ तद्-वासरो, यथा अद्भुता बहवः सन्तु भगवत्-पर्व-वासराः आमोदयति मां धन्या कृष्ण-भाद्रपदाष्टमी

atha tad-vāsaro, yathā adbhutā bahavaḥ santu bhagavat-parva-vāsarāḥ āmodayati māṃ dhanyā kṛṣṇa-bhādrapadāṣṭamī

---

2.2.1

इति श्री-श्री-भक्ति-रसामृत-सिन्धौ दक्षिण-विभागे भक्ति-रस-सामान्य-निरूपणे विभाव-लहरी प्रथमा दक्षिण-विभागः [2.2] अनुभावाख्या द्वितीय-लहरी अनुभावास् तु चित्त-स्थ-भावानाम् अवबोधकाः ते बहिर् विक्रिया प्रायाः प्रोक्ता उद्भास्वराख्यया

iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau dakṣiṇa-vibhāge bhakti-rasa-sāmānya-nirūpaṇe vibhāva-laharī prathamā dakṣiṇa-vibhāgaḥ [2.2] anubhāvākhyā dvitīya-laharī anubhāvās tu citta-stha-bhāvānām avabodhakāḥ te bahir vikriyā prāyāḥ proktā udbhāsvarākhyayā

---

2.2.2

नृत्यं विलुठितं गीतं क्रोशनं तनु-मोटनम् हुङ्कारो जृम्भणं श्वास-भूमा लोकानपेक्षिता लाला-स्रवो ऽट्टहासश् च घूर्णा-हिक्कादयो ऽपि च

nṛtyaṃ viluṭhitaṃ gītaṃ krośanaṃ tanu-moṭanam huṅkāro jṛmbhaṇaṃ śvāsa-bhūmā lokānapekṣitā lālā-sravo 'ṭṭahāsaś ca ghūrṇā-hikkādayo 'pi ca

---

2.2.3

ते शीताः क्षेपणाश् चेति यथार्थाख्या द्विधोदिताः शीताः स्युर् गीत-जृम्भाद्या नृत्याद्याः क्षेपणाभिधाः

te śītāḥ kṣepaṇāś ceti yathārthākhyā dvidhoditāḥ śītāḥ syur gīta-jṛmbhādyā nṛtyādyāḥ kṣepaṇābhidhāḥ

---

2.2.4

तत्र नृत्यं, यथा मुरली-खुरली-सुधा-किरं हरि-वक्त्रेन्दुम् अवेक्ष्य कम्पितः गणने सगणेश-डिण्डिम- ध्वनिभिस् ताण्डवम् आश्रितो हरः

tatra nṛtyaṃ, yathā muralī-khuralī-sudhā-kiraṃ hari-vaktrendum avekṣya kampitaḥ gaṇane sagaṇeśa-ḍiṇḍima- dhvanibhis tāṇḍavam āśrito haraḥ

---

2.2.5

विलुठितं, यथा तृतीये (3.1.32) कच्चिद् बुधः स्वस्त्य्-अनमीव आस्ते श्वफल्क-पुत्रो भगवत्-प्रपन्नः यः कृष्ण-पादाङ्कित-मार्ग-पांसुष्व् अचेष्टत प्रेम-विभिन्न-धैर्यः

viluṭhitaṃ, yathā tṛtīye (3.1.32) kaccid budhaḥ svasty-anamīva āste śvaphalka-putro bhagavat-prapannaḥ yaḥ kṛṣṇa-pādāṅkita-mārga-pāṃsuṣv aceṣṭata prema-vibhinna-dhairyaḥ

---

2.2.6

यथा वा नवानुरागेण तवावशाङ्गी वन-स्रग्-आमोदम् अवाप्य मत्ता व्रजाङ्गने सा कठिने लुठन्ती गात्रं सुगात्री व्रणयाञ्चकार

yathā vā navānurāgeṇa tavāvaśāṅgī vana-srag-āmodam avāpya mattā vrajāṅgane sā kaṭhine luṭhantī gātraṃ sugātrī vraṇayāñcakāra

---

2.2.7

गीतं, यथा राग-डम्बर-करम्बित-चेताः कुर्वती तव नवं गुण-गानम् गोकुलेन्द्र कुरुते जलतां सा राधिकाद्य-दृषदां सुहृदां च

gītaṃ, yathā rāga-ḍambara-karambita-cetāḥ kurvatī tava navaṃ guṇa-gānam gokulendra kurute jalatāṃ sā rādhikādya-dṛṣadāṃ suhṛdāṃ ca

---

2.2.8

क्रोशनं, यथा हरि-कीर्तन-जात-विक्रियः स विचुक्रोश तथाद्य नारदः अचिरान् नर-सिंह-शङ्कया दनुजा येन धृता विलिल्यिरे

krośanaṃ, yathā hari-kīrtana-jāta-vikriyaḥ sa vicukrośa tathādya nāradaḥ acirān nara-siṃha-śaṅkayā danujā yena dhṛtā vililyire

---

2.2.9

यथा वा उररीकृत-काकुर् आकुला कररीव व्रज-राज-नन्द मुरली-तरली-कृतान्तरा मुहुर् आक्रोशद् इहाद्य सुन्दरी

yathā vā urarīkṛta-kākur ākulā kararīva vraja-rāja-nanda muralī-taralī-kṛtāntarā muhur ākrośad ihādya sundarī

---

2.2.10

तनु-मोटनं, यथा कृष्ण-नामनि मुदोपवीणिते प्रीणिते मनसि वैणिको मुनिः उद्भटं किम् अपि मोटयन् वपुस् त्रोटयत्य् अखिल-यज्ञ-सूत्रकम्

tanu-moṭanaṃ, yathā kṛṣṇa-nāmani mudopavīṇite prīṇite manasi vaiṇiko muniḥ udbhaṭaṃ kim api moṭayan vapus troṭayaty akhila-yajña-sūtrakam

---

2.2.11

हुङ्कारो, यथा वैणव-ध्वनिभिर् उद्भ्रमद्-धियः शङ्करस्य दिवि हुङ्कृति-स्वनः ध्वंसयन्न् अपि मुहुः स दानवं साधु-वृन्दम् अकरोत् सदा नवम्

huṅkāro, yathā vaiṇava-dhvanibhir udbhramad-dhiyaḥ śaṅkarasya divi huṅkṛti-svanaḥ dhvaṃsayann api muhuḥ sa dānavaṃ sādhu-vṛndam akarot sadā navam

---

2.2.12

जृम्भणम्, यथा विस्तृत-कुमुद-वने ऽस्मिन्न् उदयति पूर्णे कलानिधौ पुरतः तव पद्मिनि मुख-पद्मं भजते जृम्भाम् अहो चित्रम्

jṛmbhaṇam, yathā vistṛta-kumuda-vane 'sminn udayati pūrṇe kalānidhau purataḥ tava padmini mukha-padmaṃ bhajate jṛmbhām aho citram

---

2.2.13

श्वास-भूमा, यथा उपस्थिते चित्र-पटाम्बुदागमे विवृद्ध-तृष्णा ललिताख्य-चातकी निःश्वास-झञ्झा-मरुतापवाहितं कृष्णाम्बुदाकारम् अवेक्ष्य चुक्षुभे

śvāsa-bhūmā, yathā upasthite citra-paṭāmbudāgame vivṛddha-tṛṣṇā lalitākhya-cātakī niḥśvāsa-jhañjhā-marutāpavāhitaṃ kṛṣṇāmbudākāram avekṣya cukṣubhe

---

2.2.14

लोकानपेक्षिता, यथा श्री-दशमे (10.23.41) अहो पश्यत नारीणाम् अपि कृष्णे जगद्-गुरौ दुरन्त-भावं यो ऽविध्यन् मृत्युपाशान् गृहाभिधान्

lokānapekṣitā, yathā śrī-daśame (10.23.41) aho paśyata nārīṇām api kṛṣṇe jagad-gurau duranta-bhāvaṃ yo 'vidhyan mṛtyupāśān gṛhābhidhān

---

2.2.15

यथा वा पद्यावल्याम् (73) परिवदतु जनो यथा तथा वा ननु मुखरो न वयं विचारयामः हरि-रस-मदिरा मदातिमत्ता भुवि विलुठाम नटाम निर्विशाम

yathā vā padyāvalyām (73) parivadatu jano yathā tathā vā nanu mukharo na vayaṃ vicārayāmaḥ hari-rasa-madirā madātimattā bhuvi viluṭhāma naṭāma nirviśāma

---

2.2.16

लाला-स्रवो, यथा शङ्के प्रेम-भुजङ्गेन दष्टः कष्टं गतो मुनिः निश्चलस्य यद् एतस्य लाला स्रवति वक्त्रतः

lālā-sravo, yathā śaṅke prema-bhujaṅgena daṣṭaḥ kaṣṭaṃ gato muniḥ niścalasya yad etasya lālā sravati vaktrataḥ

---

2.2.17

अट्टहासः हासाद् भिन्नो ऽट्टहासो ऽयं चित्त-विक्षेप-सम्भवः

aṭṭahāsaḥ hāsād bhinno 'ṭṭahāso 'yaṃ citta-vikṣepa-sambhavaḥ

---

2.2.18

यथा शङ्के चिरं केशव-किङ्करस्य चेतस् तटे भक्ति-लता प्रफुल्ला येनाधि-तुण्ड-स्थलम् अट्टहास- प्रसून-पुञ्जाश् चटुलं स्खलन्ति

yathā śaṅke ciraṃ keśava-kiṅkarasya cetas taṭe bhakti-latā praphullā yenādhi-tuṇḍa-sthalam aṭṭahāsa- prasūna-puñjāś caṭulaṃ skhalanti

---

2.2.19

घूर्णा, यथा ध्रुवम् अघरिपुर् आदधाति वात्यां ननु मुरलि त्वयि फुत्कृति-च्छलेन किम् अयम् इतरथा ध्वनिर् विघूर्णनं सखि तव घूर्णयति व्रजाम्बुजाक्षीः

ghūrṇā, yathā dhruvam agharipur ādadhāti vātyāṃ nanu murali tvayi phutkṛti-cchalena kim ayam itarathā dhvanir vighūrṇanaṃ sakhi tava ghūrṇayati vrajāmbujākṣīḥ

---

2.2.20

हिक्का, यथा न पुत्रि रचयौषधं विसृज रोमम् अत्युद्धतं मुधा प्रिय-सखीं प्रति त्वम् अशिवं किम् आशङ्कसे हरि-प्रणय-विक्रियाकुलतया ब्रुवाणा मुहुर् वराक्षि हरिर् इत्य् असौ वितनुते ऽद्य हिक्का-भरम्

hikkā, yathā na putri racayauṣadhaṃ visṛja romam atyuddhataṃ mudhā priya-sakhīṃ prati tvam aśivaṃ kim āśaṅkase hari-praṇaya-vikriyākulatayā bruvāṇā muhur varākṣi harir ity asau vitanute 'dya hikkā-bharam

---

2.2.21

वपुर्-उत्फुल्लता-रक्तोद्गमाद्याः स्युः परे ऽपि ये अतीव-विरलत्वात् ते नैवात्र परिकीर्तिताः

vapur-utphullatā-raktodgamādyāḥ syuḥ pare 'pi ye atīva-viralatvāt te naivātra parikīrtitāḥ

---

2.3.1

इति श्री-श्री-भक्ति-रसामृत-सिन्धौ दक्षिण-विभागे भक्ति-रस-सामान्य-निरूपणे ऽनुभाव-लहरी द्वितीया दक्षिण-विभागः [2.3] सात्त्विकाख्या तृतीय-लहरी कृष्न-सम्बन्धिभिः साक्टात् किञ्चिद् वा व्यवधानतः भावैश् चित्तम् इहाक्रान्तं सत्त्वम् इत्य् उच्यते बुधैः

iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau dakṣiṇa-vibhāge bhakti-rasa-sāmānya-nirūpaṇe 'nubhāva-laharī dvitīyā dakṣiṇa-vibhāgaḥ [2.3] sāttvikākhyā tṛtīya-laharī kṛṣna-sambandhibhiḥ sākṭāt kiñcid vā vyavadhānataḥ bhāvaiś cittam ihākrāntaṃ sattvam ity ucyate budhaiḥ

---

2.3.2

सत्त्वाद् अस्मात् समुत्पन्ना ये ये भावास् ते तु सात्त्विकाः स्निग्धा दिग्धास् तथा रुक्षा इत्य् अमी त्रिविधा मताः

sattvād asmāt samutpannā ye ye bhāvās te tu sāttvikāḥ snigdhā digdhās tathā rukṣā ity amī trividhā matāḥ

---

2.3.3

तत्र स्निग्धाः स्निग्धास् तु सात्त्विका मुख्या गौणाश् चेति द्विधा मताः

tatra snigdhāḥ snigdhās tu sāttvikā mukhyā gauṇāś ceti dvidhā matāḥ

---

2.3.4

तत्र मुख्याः आक्रमान् मुख्यया रत्या मुख्याः स्युः सात्त्विका अमी विज्ञेयः कृष्ण-सम्बन्धः साक्षाद् एवात्र सूरिभिः

tatra mukhyāḥ ākramān mukhyayā ratyā mukhyāḥ syuḥ sāttvikā amī vijñeyaḥ kṛṣṇa-sambandhaḥ sākṣād evātra sūribhiḥ

---

2.3.5

यथा कुन्दैर् मुकुन्दाय मुदा सृजन्ती स्रजां वरां कुन्द-विडम्बि-दन्ती बभूव गान्धर्व-रसेन वेणोर् गान्धर्विका स्पन्दन-शून्य-गात्री

yathā kundair mukundāya mudā sṛjantī srajāṃ varāṃ kunda-viḍambi-dantī babhūva gāndharva-rasena veṇor gāndharvikā spandana-śūnya-gātrī

---

2.3.6

मुख्यः स्तम्भो ऽयम् इत्थं ते ज्ञेयाः स्वेदादयो ऽपि च

mukhyaḥ stambho 'yam itthaṃ te jñeyāḥ svedādayo 'pi ca

---

2.3.7

अथ गौणाः रत्याक्रमणतः प्रोक्ता गौणास् ते गौण-भूतया अत्र कृष्णस्य सम्बन्धः स्यात् किञ्चिद् व्यवधानतः

atha gauṇāḥ ratyākramaṇataḥ proktā gauṇās te gauṇa-bhūtayā atra kṛṣṇasya sambandhaḥ syāt kiñcid vyavadhānataḥ

---

2.3.8

यथा स्व-विलोचन-चातकाम्बुदे पुरि नीते पुरुषोत्तमे पुरा अतिताम्र-मुखी सगद्गदं नृपम् आक्रोशति गोकुलेश्वरी

yathā sva-vilocana-cātakāmbude puri nīte puruṣottame purā atitāmra-mukhī sagadgadaṃ nṛpam ākrośati gokuleśvarī

---

2.3.9

इमौ गौणौ वैवर्ण्य-स्वर-भेदौ अथ दिग्धाः रति-द्वय-विनाभूतैर् भावैर् मनस आक्रमात् जने जात-रतौ दिग्धास् ते चेद् रत्य्-अनुगामिनः

imau gauṇau vaivarṇya-svara-bhedau atha digdhāḥ rati-dvaya-vinābhūtair bhāvair manasa ākramāt jane jāta-ratau digdhās te ced raty-anugāminaḥ

---

2.3.10

यथा पूतनाम् इह निशाम्य निशायां सा निशान्त-लुठद्-उद्भट-गात्रीम् कम्पिताङ्ग-लतिका व्रज-राज्ञी पुत्रम् आकुल-मतिर् विचिनोति

yathā pūtanām iha niśāmya niśāyāṃ sā niśānta-luṭhad-udbhaṭa-gātrīm kampitāṅga-latikā vraja-rājñī putram ākula-matir vicinoti

---

2.3.11

कम्पो रत्य्-अनुगामित्वाद् असौ दिग्ध इतीर्यते

kampo raty-anugāmitvād asau digdha itīryate

---

2.3.12

रुक्षाः मधुराश्चर्य-तद्-वार्तोत्पन्नैर् मुद्-विस्मयादिभिः जाता भक्तोपमे रुक्षा रति-शून्ये जने क्वचित्

rukṣāḥ madhurāścarya-tad-vārtotpannair mud-vismayādibhiḥ jātā bhaktopame rukṣā rati-śūnye jane kvacit

---

2.3.13

यथा भोगैक-साधन-जुषा रति-गन्ध-शून्यं स्वं चेष्टया हृदयम् अत्र विवृण्वतो ऽपि उल्लासिनः सपदि माधव-केलि-गीतैस् तस्याङ्गम् उत्पुलकितं मधुरैस् तदासीत्

yathā bhogaika-sādhana-juṣā rati-gandha-śūnyaṃ svaṃ ceṣṭayā hṛdayam atra vivṛṇvato 'pi ullāsinaḥ sapadi mādhava-keli-gītais tasyāṅgam utpulakitaṃ madhurais tadāsīt

---

2.3.14

रुक्ष एष रोमाञ्चाः रुक्षो ऽयं रति-शून्यत्वाद् रोमाञ्चं कथितो बुधैः मुमुक्षु-प्रभृतौ पूर्वं यो रताभ्यास ईरितः

rukṣa eṣa romāñcāḥ rukṣo 'yaṃ rati-śūnyatvād romāñcaṃ kathito budhaiḥ mumukṣu-prabhṛtau pūrvaṃ yo ratābhyāsa īritaḥ

---

2.3.15

चित्तं सत्त्वीभवत् प्राणे न्यस्यत्य् आत्मानम् उद्भटम् प्राणस् तु विक्रियां गच्छन् देहं विक्षोभयत्य् अलम् तदा स्तम्भादयो भावा भक्त-देहे भवन्त्य् अमी

cittaṃ sattvībhavat prāṇe nyasyaty ātmānam udbhaṭam prāṇas tu vikriyāṃ gacchan dehaṃ vikṣobhayaty alam tadā stambhādayo bhāvā bhakta-dehe bhavanty amī

---

2.3.16

ते स्तम्भ-स्वेद-रोमाञ्चाः स्वर-भेदो ऽथ वेपथुः वैवर्ण्यम् अश्रु प्रलय इत्य् अष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः

te stambha-sveda-romāñcāḥ svara-bhedo 'tha vepathuḥ vaivarṇyam aśru pralaya ity aṣṭau sāttvikāḥ smṛtāḥ

---

2.3.17

चत्वारि क्ष्मादि-भूतानि प्राणो जात्व् अवलम्बते कदाचित् स्व-प्रधानः सन् देहे चरति सर्वतः

catvāri kṣmādi-bhūtāni prāṇo jātv avalambate kadācit sva-pradhānaḥ san dehe carati sarvataḥ

---

2.3.18

स्तम्भं भूमि-स्थितः प्राणस् तनोत्य् अश्रु-जलाश्रयः तेजस्थः स्वेद-वैवर्ण्ये प्रलयं वियद्-आश्रयः

stambhaṃ bhūmi-sthitaḥ prāṇas tanoty aśru-jalāśrayaḥ tejasthaḥ sveda-vaivarṇye pralayaṃ viyad-āśrayaḥ

---

2.3.19

स्वस्थ एव क्रमान् मन्द-मध्य-तीव्रत्व-भेद-भाक् रोमाञ्च-कम्प-वैवर्ण्याण्य् अत्र त्रीणि तनोत्य् असौ

svastha eva kramān manda-madhya-tīvratva-bheda-bhāk romāñca-kampa-vaivarṇyāṇy atra trīṇi tanoty asau

---

2.3.20

बहिर् अन्तश् च विक्षोभ-विधायित्वाद् अतः स्फुटम् प्रोक्तानुभावतामीषां भावता च मनीषिभिः

bahir antaś ca vikṣobha-vidhāyitvād ataḥ sphuṭam proktānubhāvatāmīṣāṃ bhāvatā ca manīṣibhiḥ

---

2.3.21

तत्र स्तम्भः स्तम्भो हर्ष-भयाश्चर्य-विषादामर्ष-सम्भवः तत्र वाग्-आदि-राहित्यं नैश्चल्यं शून्यतादयः

tatra stambhaḥ stambho harṣa-bhayāścarya-viṣādāmarṣa-sambhavaḥ tatra vāg-ādi-rāhityaṃ naiścalyaṃ śūnyatādayaḥ

---

2.3.22

तत्र हर्षाद्, यथा तृतीये (3.2.14) यस्यानुराग-प्लुत-हास-रास- लीलावलोक-प्रतिलब्ध-मानाः व्रज-स्त्रियो दृग्भिर् अनुप्रवृत्त- धियो ऽवतस्थुः किल कृत्य-शेषाः

tatra harṣād, yathā tṛtīye (3.2.14) yasyānurāga-pluta-hāsa-rāsa- līlāvaloka-pratilabdha-mānāḥ vraja-striyo dṛgbhir anupravṛtta- dhiyo 'vatasthuḥ kila kṛtya-śeṣāḥ

---

2.3.23

भयाद्, यथा गिरि-सन्निभ-मल्ल-चक्र-रुद्धं पुरतः प्राण-परार्धतः परार्ध्यम् तनयं जननी समीक्ष्य शुष्यन् नयना हन्त बभूव निश्चलाङ्गी

bhayād, yathā giri-sannibha-malla-cakra-ruddhaṃ purataḥ prāṇa-parārdhataḥ parārdhyam tanayaṃ jananī samīkṣya śuṣyan nayanā hanta babhūva niścalāṅgī

---

2.3.24

आश्चर्याद्, यथा श्री-दशमे (10.13.56) ततो ऽतिकुतुकोद्वृत्य- स्तिमितैकादशेन्द्रियः तद्-धाम्नाभूद् अजस् तूष्णीं पूर्-देव्य्-अन्तीव पुत्रिका

āścaryād, yathā śrī-daśame (10.13.56) tato 'tikutukodvṛtya- stimitaikādaśendriyaḥ tad-dhāmnābhūd ajas tūṣṇīṃ pūr-devy-antīva putrikā

---

2.3.25

यथा वा शिशोः श्यामस्य पश्यन्ती शैलम् अभ्रंलिहं करे तत्र चित्रार्पितेवासीद् गोष्ठी गोष्ठ-निवासिनाम्

yathā vā śiśoḥ śyāmasya paśyantī śailam abhraṃlihaṃ kare tatra citrārpitevāsīd goṣṭhī goṣṭha-nivāsinām

---

2.3.26

विषादाद्, यथा बक-सोदर-दानवोदरे पूरतः प्रेक्ष्य विशन्तम् अच्युतम् दिविषन्-निकरो विषण्ण-धीः प्रकटं चित्रपटायते दिवि

viṣādād, yathā baka-sodara-dānavodare pūrataḥ prekṣya viśantam acyutam diviṣan-nikaro viṣaṇṇa-dhīḥ prakaṭaṃ citrapaṭāyate divi

---

2.3.27

अमर्षाद्, यथा कर्तुम् इच्छति मुर-द्विषे पुरः पत्रि-मोक्षम् अकृपे कृपी-सुते सत्वरो ऽपि रिपु-निष्क्रये रुषा निष्क्रियः क्षणम् अभूत् कपि-ध्वजः

amarṣād, yathā kartum icchati mura-dviṣe puraḥ patri-mokṣam akṛpe kṛpī-sute satvaro 'pi ripu-niṣkraye ruṣā niṣkriyaḥ kṣaṇam abhūt kapi-dhvajaḥ

---

2.3.28

अथ स्वेदः स्वेदो हर्ष-भय-क्रोधादि-जः क्लेद-करस् तनोः

atha svedaḥ svedo harṣa-bhaya-krodhādi-jaḥ kleda-karas tanoḥ

---

2.3.29

तत्र हर्षाद्, यथा किम् अत्र सूर्यातपम् आक्षिपन्ती मुग्धाक्षि चातुर्यम् उरीकरोषि ज्ञातं पुरः प्रेक्ष्य सरोरुहाक्षं स्विन्नासि भिन्ना कुसुमायुधेन

tatra harṣād, yathā kim atra sūryātapam ākṣipantī mugdhākṣi cāturyam urīkaroṣi jñātaṃ puraḥ prekṣya saroruhākṣaṃ svinnāsi bhinnā kusumāyudhena

---

2.3.30

भयाद्, यथा कुतुकाद् अभिमन्यु-वेषिणं हरिम् आक्रुश्य गिरा प्रगल्भया विदिताकृतिर् आकुलः क्षणाद् अजनि स्विन्न-तनुः स रक्तकः

bhayād, yathā kutukād abhimanyu-veṣiṇaṃ harim ākruśya girā pragalbhayā viditākṛtir ākulaḥ kṣaṇād ajani svinna-tanuḥ sa raktakaḥ

---

2.3.31

क्रोधाद्, यथा यज्ञस्य भङ्गाद् अतिवृष्टि-कारिणं समीक्ष्य शक्रं सरुषो गरुत्मतः घनोपरिष्टाद् अपि तिष्ठतस् तदा निपेतुर् अङ्गाद् घन-नीर-बिन्दवः

krodhād, yathā yajñasya bhaṅgād ativṛṣṭi-kāriṇaṃ samīkṣya śakraṃ saruṣo garutmataḥ ghanopariṣṭād api tiṣṭhatas tadā nipetur aṅgād ghana-nīra-bindavaḥ

---

2.3.32

अथ रोमाञ्चः रोमाञ्चो ऽयं किलाश्चर्य-हर्षोत्साह-भयादिजः रोम्णाम् अभ्युद्गमस् तत्र गात्र-संस्पर्शनादयः

atha romāñcaḥ romāñco 'yaṃ kilāścarya-harṣotsāha-bhayādijaḥ romṇām abhyudgamas tatra gātra-saṃsparśanādayaḥ

---

2.3.33

तत्र आश्चर्याद्, यथा डिम्भस्य जृम्भां भजतस् त्रीलोकीं विलोक्य वैलक्ष्यवती मुखान्तः बभूव गोष्ठेन्द्र-कुटुम्बिनीयं तनु-रुहैः कुड्मलिताङ्ग-यष्टिः

tatra āścaryād, yathā ḍimbhasya jṛmbhāṃ bhajatas trīlokīṃ vilokya vailakṣyavatī mukhāntaḥ babhūva goṣṭhendra-kuṭumbinīyaṃ tanu-ruhaiḥ kuḍmalitāṅga-yaṣṭiḥ

---

2.3.34

हर्षाद्, यथा श्री-दशमे (10.30.10) किं ते कृतं क्षिति तपो बत केशवाङ्घ्रि- स्पर्शोत्सवोत्पुलकिताङ्ग-रुहैर् विभासि अप्य् अङ्घ्रि-सम्भव उरुक्रम-विक्रमाद् वा आहो वराह-वपुषः परिरम्भणेन

harṣād, yathā śrī-daśame (10.30.10) kiṃ te kṛtaṃ kṣiti tapo bata keśavāṅghri- sparśotsavotpulakitāṅga-ruhair vibhāsi apy aṅghri-sambhava urukrama-vikramād vā āho varāha-vapuṣaḥ parirambhaṇena

---

2.3.35

उत्साहाद्, यथा शृङ्गं केलिर् अणारम्भे रणयत्य् अघ-मर्दने श्रीदाम्नो योद्धु-कामस्य रेमे रोमाञ्चितं वपुः

utsāhād, yathā śṛṅgaṃ kelir aṇārambhe raṇayaty agha-mardane śrīdāmno yoddhu-kāmasya reme romāñcitaṃ vapuḥ

---

2.3.36

भयाद्, यथा विश्व-रूप-धरम् अद्भुताकृतिं प्रेक्ष्य तत्र पुरुषोत्तमं पुरः अर्जुनः सपदि शुष्यद्-आननः शिश्रिये विकट-कण्टकां तनुम्

bhayād, yathā viśva-rūpa-dharam adbhutākṛtiṃ prekṣya tatra puruṣottamaṃ puraḥ arjunaḥ sapadi śuṣyad-ānanaḥ śiśriye vikaṭa-kaṇṭakāṃ tanum

---

2.3.37

अथ स्वर-भेदः विसाद-विस्मयामर्ष-हर्ष-भीत्य्-आदि-सम्भवम् वैस्वर्यं स्वर-भेदः स्याद् एष गद्गदिकादिकृत्

atha svara-bhedaḥ visāda-vismayāmarṣa-harṣa-bhīty-ādi-sambhavam vaisvaryaṃ svara-bhedaḥ syād eṣa gadgadikādikṛt

---

2.3.38

तत्र विषादाद्, यथा व्रज-राज्ञि रथात् पुरो हरिं स्वयम् इत्य् अर्ध-विशीर्ण-जल्पया ह्रियम् एणदृशा गुराव् अपि श्लथयन्त्या किल रोदिता सखी

tatra viṣādād, yathā vraja-rājñi rathāt puro hariṃ svayam ity ardha-viśīrṇa-jalpayā hriyam eṇadṛśā gurāv api ślathayantyā kila roditā sakhī

---

2.3.39

विस्मयाद्, यथा श्री-दशमे (10.13.64) शनैर् अथोत्थाय विमृज्य लोचने मुकुन्दम् उद्वीक्ष्य विनम्र-कन्धरः कृताञ्जलिः प्रश्रयवान् समाहितः स-वेपथुर् गद्गदयैलतेलया

vismayād, yathā śrī-daśame (10.13.64) śanair athotthāya vimṛjya locane mukundam udvīkṣya vinamra-kandharaḥ kṛtāñjaliḥ praśrayavān samāhitaḥ sa-vepathur gadgadayailatelayā

---

2.3.40

अमर्षाद्, यथा तत्रैव (10.29.30) प्रेष्ठं प्रियेतरम् इव प्रतिभाषमाणं कृष्णं तद्-अर्थ-विनिवर्तित-सर्व-कामाः नेत्रे विमृज्य रुदितोपहते स्म किञ्चित् संरम्भ-गद्गद-गिरो ऽब्रुवतानुरक्ताः

amarṣād, yathā tatraiva (10.29.30) preṣṭhaṃ priyetaram iva pratibhāṣamāṇaṃ kṛṣṇaṃ tad-artha-vinivartita-sarva-kāmāḥ netre vimṛjya ruditopahate sma kiñcit saṃrambha-gadgada-giro 'bruvatānuraktāḥ

---

2.3.41

हर्षाद्, यथा तत्रैव (10.39.56-57) हृष्यत्-तनूरुहो भाव-परिक्लिन्नात्म-लोचनः गिरा गद्गदयास्तौषीत् सत्त्वम् आलम्ब्य सात्वतः प्रणम्य मूर्ध्नावहितः कृताञ्जलि-पुटः शनैः

harṣād, yathā tatraiva (10.39.56-57) hṛṣyat-tanūruho bhāva-pariklinnātma-locanaḥ girā gadgadayāstauṣīt sattvam ālambya sātvataḥ praṇamya mūrdhnāvahitaḥ kṛtāñjali-puṭaḥ śanaiḥ

---

2.3.42

भीतेर्, यथा त्वय्य् अर्पितं वितर वेणुम् इति प्रमादी श्रुत्वा मद्-ईरितम् उदीर्ण-विवर्ण-भावः तूर्णं बभूव गुरु-गद्गद-रुद्ध-कण्ठः पत्री मुकुन्द तद् अनेन स हारितो ऽस्ति

bhīter, yathā tvayy arpitaṃ vitara veṇum iti pramādī śrutvā mad-īritam udīrṇa-vivarṇa-bhāvaḥ tūrṇaṃ babhūva guru-gadgada-ruddha-kaṇṭhaḥ patrī mukunda tad anena sa hārito 'sti

2.3.43

अथ वेपथुः वित्रासामर्ष-हर्षाद्यैर् वेपथुर् गात्र-लौल्य-कृत्

atha vepathuḥ vitrāsāmarṣa-harṣādyair vepathur gātra-laulya-kṛt

---

2.3.44

तत्र वित्रासेन, यथा शङ्ख-चूडम् अधिरूढ-विक्रमं प्रेक्ष्य विस्तृत-भुजं जिघृक्षया हा व्रजेन्द्र-तनयेति-वादिनी कम्प-सम्पदम् अधत्त राधिका

tatra vitrāsena, yathā śaṅkha-cūḍam adhirūḍha-vikramaṃ prekṣya vistṛta-bhujaṃ jighṛkṣayā hā vrajendra-tanayeti-vādinī kampa-sampadam adhatta rādhikā

---

2.3.45

अमर्षेण, यथा कृष्णाधिक्षेप-जातेन व्याकुलो नकुलाम्बुजः चकम्पे द्राग् अमर्षेण भू-कम्पे गिरिराड् इव

amarṣeṇa, yathā kṛṣṇādhikṣepa-jātena vyākulo nakulāmbujaḥ cakampe drāg amarṣeṇa bhū-kampe girirāḍ iva

---

2.3.46

हर्षेण, यथा विहससि कथं हताशे पश्य भयेनाद्य कम्पमानास्मि चञ्चलम् उपसीदन्तं निवारय व्रज-पतेस् तनयम्

harṣeṇa, yathā vihasasi kathaṃ hatāśe paśya bhayenādya kampamānāsmi cañcalam upasīdantaṃ nivāraya vraja-pates tanayam

---

2.3.47

अथ वैवर्ण्यम् विषाद-रोष-भीत्य्-आदेर् वैवर्ण्यं वर्ण-विक्रिया भाव-ज्ञैर् अत्र मालिन्य-कार्श्याद्याः परिकीर्तिताः

atha vaivarṇyam viṣāda-roṣa-bhīty-āder vaivarṇyaṃ varṇa-vikriyā bhāva-jñair atra mālinya-kārśyādyāḥ parikīrtitāḥ

---

2.3.48

तत्र विषादाद्, यथा श्वेतीकृताखिल-जनं विरहेण तवाधुना गोकुलं कृष्ण देवर्षेः श्वेतद्वीप-भ्रमं दधे

tatra viṣādād, yathā śvetīkṛtākhila-janaṃ viraheṇa tavādhunā gokulaṃ kṛṣṇa devarṣeḥ śvetadvīpa-bhramaṃ dadhe

---

2.3.49

रोषाद्, यथा कंस-शत्रुम् अभियुञ्जतः पुरो वीक्ष्य कंस-सहजान् उदायुधान् श्री-बलस्य सखि तस्य रुष्यतः प्रोद्यद्-इन्दु-निभम् आननं बभौ

roṣād, yathā kaṃsa-śatrum abhiyuñjataḥ puro vīkṣya kaṃsa-sahajān udāyudhān śrī-balasya sakhi tasya ruṣyataḥ prodyad-indu-nibham ānanaṃ babhau

---

2.3.50

भीतेर्, यथा रक्षिते व्रज-कुले बकारिणा पर्वतं वर-मुदस्य लीलया कालिमा बल-रिपोर् मुखे भवन्न् ऊचिवान् मनसि भीतिम् उत्थिताम्

bhīter, yathā rakṣite vraja-kule bakāriṇā parvataṃ vara-mudasya līlayā kālimā bala-ripor mukhe bhavann ūcivān manasi bhītim utthitām

---

2.3.51

विषादे श्वेतिमा प्रोक्ता धौसर्यं कालिमा क्वचित् रोषे तु रक्तिमा भीत्यां कालिमा क्वापि शुक्लिमा

viṣāde śvetimā proktā dhausaryaṃ kālimā kvacit roṣe tu raktimā bhītyāṃ kālimā kvāpi śuklimā

---

2.3.52

रक्तिमा लक्ष्यते व्यक्तो हर्षोद्रेके ऽपि कुत्रचित् अत्रासार्वत्रिकत्वेन नैवास्योदाहृतिः कृता

raktimā lakṣyate vyakto harṣodreke 'pi kutracit atrāsārvatrikatvena naivāsyodāhṛtiḥ kṛtā

---

2.3.53

अथ अश्रु हर्ष-रोष-विषादाद्यैर् अश्रु नेत्रे जलोद्गमः हर्षजे ऽश्रुणि शीतत्वम् औष्ण्यं रोषादि-सम्भवे सर्वत्र नयन-क्षोभ-राग-संमार्जनादयः

atha aśru harṣa-roṣa-viṣādādyair aśru netre jalodgamaḥ harṣaje 'śruṇi śītatvam auṣṇyaṃ roṣādi-sambhave sarvatra nayana-kṣobha-rāga-saṃmārjanādayaḥ

---

2.3.54

अत्र हर्षेण, यथा गोविन्द-प्रेक्षणाक्षेपि-बाष्प-पूराभिवर्षिणम् उच्चैर् अनिन्दद् आनन्दम् अरविन्द-विलोचना

atra harṣeṇa, yathā govinda-prekṣaṇākṣepi-bāṣpa-pūrābhivarṣiṇam uccair anindad ānandam aravinda-vilocanā

---

2.3.55

रोषेण, यथा हरि-वंशे (2.66.24) तस्याः सुस्राव नेत्राभ्यां वारि प्रणय-कोपजम् कुशेशय-पलाशाभ्याम् अवश्याय-जलं यथा

roṣeṇa, yathā hari-vaṃśe (2.66.24) tasyāḥ susrāva netrābhyāṃ vāri praṇaya-kopajam kuśeśaya-palāśābhyām avaśyāya-jalaṃ yathā

---

2.3.56

यथा वा भीमस्य चेदीश-वधं विधित्सो रेजे ऽश्रु-विस्रावि रुषोपरक्तम् उद्यन्-मुखं वारि-कणावकीर्णं सान्ध्य-त्विषा ग्रस्तम् इवेन्दु-बिम्बम्

yathā vā bhīmasya cedīśa-vadhaṃ vidhitso reje 'śru-visrāvi ruṣoparaktam udyan-mukhaṃ vāri-kaṇāvakīrṇaṃ sāndhya-tviṣā grastam ivendu-bimbam

---

2.3.57

विषादेन, यथा श्री-दशमे (10.60.23) पदा सुजातेन नखारुण-श्रिया भुवं लिखन्त्य् अश्रुभिर् अञ्जनासितैः आसिञ्चती कुङ्कुम-रूषितौ स्तनौ तस्थाव् अधो-मुख्य् अतिदुःख-रुद्ध-वाक्

viṣādena, yathā śrī-daśame (10.60.23) padā sujātena nakhāruṇa-śriyā bhuvaṃ likhanty aśrubhir añjanāsitaiḥ āsiñcatī kuṅkuma-rūṣitau stanau tasthāv adho-mukhy atiduḥkha-ruddha-vāk

---

2.3.58

अथ प्रलयः प्रलयः सुख-दुःखाभ्यां चेष्टा-ज्ञान-निराकृतिः अत्रानुभावाः कथिता मही-निपतनादयः

atha pralayaḥ pralayaḥ sukha-duḥkhābhyāṃ ceṣṭā-jñāna-nirākṛtiḥ atrānubhāvāḥ kathitā mahī-nipatanādayaḥ

---

2.3.59

तत्र सुखेन, यथा मिलन्तं हरिम् आलोक्य लता-पुञ्जाद् अतर्कितम् ज्ञप्ति-शून्य-मना रेजे निश्चलाङ्गी व्रजाङ्गना

tatra sukhena, yathā milantaṃ harim ālokya latā-puñjād atarkitam jñapti-śūnya-manā reje niścalāṅgī vrajāṅganā

---

2.3.60

दुःखेन, यथा श्री-दशमे (10.39.15) अन्याश् च तद्-अनुध्यान-निवृत्ताशेष-वृत्तयः नाभ्यजानन् इमं लोकम् आत्म-लोकं गता इव

duḥkhena, yathā śrī-daśame (10.39.15) anyāś ca tad-anudhyāna-nivṛttāśeṣa-vṛttayaḥ nābhyajānan imaṃ lokam ātma-lokaṃ gatā iva

---

2.3.61

सर्वे हि सत्त्व-मूलत्वाद् भावा यद्यपि सात्त्विकाः तथाप्य् अमीषां सत्त्वैक-मूलत्वात् सात्त्विक-प्रथा

sarve hi sattva-mūlatvād bhāvā yadyapi sāttvikāḥ tathāpy amīṣāṃ sattvaika-mūlatvāt sāttvika-prathā

---

2.3.62

सत्त्वस्य तारतम्यात् प्राण-तनु-क्षोभ-तारतम्यं स्यात् तत एव तारतम्यं सर्वेषां सात्त्विकानां स्यात्

sattvasya tāratamyāt prāṇa-tanu-kṣobha-tāratamyaṃ syāt tata eva tāratamyaṃ sarveṣāṃ sāttvikānāṃ syāt

---

2.3.63

धूमायितास् ते ज्वलिता दीप्ता उद्दीप्त-संज्ञिताः वृद्धिं यथोत्तरं यान्तः सात्त्विकाः स्युश् चतुर्-विधाः

dhūmāyitās te jvalitā dīptā uddīpta-saṃjñitāḥ vṛddhiṃ yathottaraṃ yāntaḥ sāttvikāḥ syuś catur-vidhāḥ

---

2.3.64

सा भूरि-काल-व्यापित्वं बह्व्-अङ्ग-व्यापिताऽपि च स्वरूपेण तथोत्कर्ष इति वृद्धिस् त्रिधा भवेत्

sā bhūri-kāla-vyāpitvaṃ bahv-aṅga-vyāpitā'pi ca svarūpeṇa tathotkarṣa iti vṛddhis tridhā bhavet

---

2.3.65

तत्र नेत्राम्बु-वैस्वर्य-वर्जानाम् एव युज्यते बह्व्-अङ्ग-व्यापितामीषां तयोः कापि विशिष्टता

tatra netrāmbu-vaisvarya-varjānām eva yujyate bahv-aṅga-vyāpitāmīṣāṃ tayoḥ kāpi viśiṣṭatā

---

2.3.66

तत्राश्रूणां दृग्-औच्छून्य-कारित्वम् अवदातता तथा तारातिवैचित्री-वैलक्षण्य-विधायिता वैस्वर्ण्यस्य तु भिन्नत्वे कौण्ठ्य-व्याकुलतादयः

tatrāśrūṇāṃ dṛg-aucchūnya-kāritvam avadātatā tathā tārātivaicitrī-vailakṣaṇya-vidhāyitā vaisvarṇyasya tu bhinnatve kauṇṭhya-vyākulatādayaḥ

---

2.3.67

भिन्नत्वं स्थान-विभ्रंशः कौण्ठ्यं स्यात् सन्न-कण्ठता व्याकुलत्वं तु नानोच्च-नीच-गुप्त-विलुप्तता

bhinnatvaṃ sthāna-vibhraṃśaḥ kauṇṭhyaṃ syāt sanna-kaṇṭhatā vyākulatvaṃ tu nānocca-nīca-gupta-viluptatā

---

2.3.68

प्रायो धूमायिता एव रुक्षास् तिष्ठन्ति सात्त्विकाः स्निग्धास् तु प्रायशः सर्वे चतुर्धैव भवन्त्य् अमी

prāyo dhūmāyitā eva rukṣās tiṣṭhanti sāttvikāḥ snigdhās tu prāyaśaḥ sarve caturdhaiva bhavanty amī

---

2.3.69

महोत्सवादि-वृत्तेषु सद्-गोष्ठी-ताण्डवादिषु ज्वलन्त्य् उल्लासिनः क्वापि ते रुक्षा अपि कस्यचित्

mahotsavādi-vṛtteṣu sad-goṣṭhī-tāṇḍavādiṣu jvalanty ullāsinaḥ kvāpi te rukṣā api kasyacit

---

2.3.70

सर्वानन्द-चमत्कार-हेतुर् भावो वरो रतिः एते हि तद्-विनाभावान् न चमत्कारिताश्रयाः

sarvānanda-camatkāra-hetur bhāvo varo ratiḥ ete hi tad-vinābhāvān na camatkāritāśrayāḥ

---

2.3.71

तत्र धूमायिताः अद्वितीया अमी भावा अथवा स-द्वितीयकाः ईषद्-व्यक्ता अपह्नोतुं शक्या धूमायिता मताः

tatra dhūmāyitāḥ advitīyā amī bhāvā athavā sa-dvitīyakāḥ īṣad-vyaktā apahnotuṃ śakyā dhūmāyitā matāḥ

---

2.3.72

यथा आकर्णयन्न् अघहराम् अघ-वैरि-कीर्तिं पक्ष्माग्र-मिश्र-विरलाश्रुर् अभूत् पुरोधाः यष्टा दरोच्छ्वसित-लोम-कपोलम् ईषत्- प्रस्विन्न-नासिकम् उवाह मुखारविन्दम्

yathā ākarṇayann aghaharām agha-vairi-kīrtiṃ pakṣmāgra-miśra-viralāśrur abhūt purodhāḥ yaṣṭā darocchvasita-loma-kapolam īṣat- prasvinna-nāsikam uvāha mukhāravindam

---

2.3.73

अथ ज्वलिताः ते द्वौ त्रयो वा युगपद् यान्तः सुप्रकटां दशाम् शक्याः कृच्छ्रेण निह्नोतुं ज्वलिता इति कीर्तिताः

atha jvalitāḥ te dvau trayo vā yugapad yāntaḥ suprakaṭāṃ daśām śakyāḥ kṛcchreṇa nihnotuṃ jvalitā iti kīrtitāḥ

---

2.3.74

यथा न गुञ्जाम् आदातुं प्रभवति करः कम्प-तरलो दृशौ सास्रे पिञ्छं न परिचिनुतं सत्वर-कृति क्षमाव् ऊरू स्तब्धौ पदम् अपि न गन्तुं तव सखे वनाद् वंशी-ध्वाने परिसरम् अवाप्ते श्रवणयोः

yathā na guñjām ādātuṃ prabhavati karaḥ kampa-taralo dṛśau sāsre piñchaṃ na paricinutaṃ satvara-kṛti kṣamāv ūrū stabdhau padam api na gantuṃ tava sakhe vanād vaṃśī-dhvāne parisaram avāpte śravaṇayoḥ

---

2.3.75

यथा वा निरुद्धं बाष्पाम्भः कथम् अपि मया गद्गद-गिरो ह्रिया सद्यो गूढाः सखि विघटितो वेपथुर् अपि गिरि-द्रोण्यां वेणौ ध्वनति निपुणैर् इङ्गित-मये तथाप्य् ऊहाञ्चक्रे मम मनसि रागः परिजनैः

yathā vā niruddhaṃ bāṣpāmbhaḥ katham api mayā gadgada-giro hriyā sadyo gūḍhāḥ sakhi vighaṭito vepathur api giri-droṇyāṃ veṇau dhvanati nipuṇair iṅgita-maye tathāpy ūhāñcakre mama manasi rāgaḥ parijanaiḥ

---

2.3.76

अथ दीप्ताः प्रौढां त्रि-चतुरा व्यक्तिं पञ्च वा युगपद्-गताः संवरीतुम् अशक्यास् ते दीप्ता धीरैर् उदाहृताः

atha dīptāḥ prauḍhāṃ tri-caturā vyaktiṃ pañca vā yugapad-gatāḥ saṃvarītum aśakyās te dīptā dhīrair udāhṛtāḥ

---

2.3.77

यथा न शक्तिम् उपवीणने चिरम् अधत्त कम्पाकुलो न गद्गद-निरुद्ध-वाक् प्रभुर् अभूद् उपश्लोकने क्षमो ऽजनि न वीक्षणे विगलद्-अश्रु-पुरः पुरो मधु-द्विषि परिस्फुरत्य् अवशम्-मूर्तिर् आसीन् मुनिः

yathā na śaktim upavīṇane ciram adhatta kampākulo na gadgada-niruddha-vāk prabhur abhūd upaślokane kṣamo 'jani na vīkṣaṇe vigalad-aśru-puraḥ puro madhu-dviṣi parisphuraty avaśam-mūrtir āsīn muniḥ

---

2.3.78

यथा वा किम् उन्मीलत्य् अस्रे कुसुमज-रजो गञ्जसि मुधा स-रोमाञ्चे कम्पे हिमम् अनिलम् आक्रोशसि कुतः किम् ऊरु-स्तम्भे वा वन-विहरणं द्वेक्षि सखि ते निराबाधा राधे वदति मदनाधिं स्वर-भिदा

yathā vā kim unmīlaty asre kusumaja-rajo gañjasi mudhā sa-romāñce kampe himam anilam ākrośasi kutaḥ kim ūru-stambhe vā vana-viharaṇaṃ dvekṣi sakhi te nirābādhā rādhe vadati madanādhiṃ svara-bhidā

---

2.3.79

अथ उद्दीप्ताः एकदा व्यक्तिम् आपन्नाः पञ्च-षाः सर्व एव वा आरूढा परमोत्कर्षम् उद्दीप्ता इति कीर्तिताः

atha uddīptāḥ ekadā vyaktim āpannāḥ pañca-ṣāḥ sarva eva vā ārūḍhā paramotkarṣam uddīptā iti kīrtitāḥ

---

2.3.80

यथा अद्य स्विद्यति वेपते पुलकिभिर् निस्पन्दताम् अङ्गकैर् धत्ते काकुभिर् आकुलं विलपति म्लायत्य् अनल्पोष्मभिः स्तिम्यत्य् अम्बुभिर् अम्बक-स्तवकितैः पीताम्बरोड्डामरं सद्यस् तद्-विरहेण मुह्यति मुहुर् गोष्ठाधिवासी जनः

yathā adya svidyati vepate pulakibhir nispandatām aṅgakair dhatte kākubhir ākulaṃ vilapati mlāyaty analpoṣmabhiḥ stimyaty ambubhir ambaka-stavakitaiḥ pītāmbaroḍḍāmaraṃ sadyas tad-viraheṇa muhyati muhur goṣṭhādhivāsī janaḥ

---

2.3.81

उद्दीप्ता एव सूद्दिप्ता महा-भावे भवन्त्य् अमी सर्व एव परां कोटिं सात्त्विका यत्र बिभ्रति

uddīptā eva sūddiptā mahā-bhāve bhavanty amī sarva eva parāṃ koṭiṃ sāttvikā yatra bibhrati

---

2.3.82

किं च अथात्र सात्त्विकाभासा विलिख्यन्ते चतुर्-विधाः

kiṃ ca athātra sāttvikābhāsā vilikhyante catur-vidhāḥ

---

2.3.83

रत्य्-आभास-भवास् ते तु सत्त्वाभास-भवास् तथा निःसत्त्वाश् च प्रतीपाश् च यथा-पूर्वम् अमी वराः

raty-ābhāsa-bhavās te tu sattvābhāsa-bhavās tathā niḥsattvāś ca pratīpāś ca yathā-pūrvam amī varāḥ

---

2.3.84

तत्र आद्याः मुमुक्षु-प्रमुखेष्व् आद्या रत्य्-आभासात् पुरोदितात्

tatra ādyāḥ mumukṣu-pramukheṣv ādyā raty-ābhāsāt puroditāt

---

2.3.85

यथा वाराणसी-निवासी कश्चिद् अयं व्याहरन् हरेश् चरितम् यति-गोष्ठ्याम् उत्पुलकः सिञ्चति गण्ड-द्वयीम् अस्रैः

yathā vārāṇasī-nivāsī kaścid ayaṃ vyāharan hareś caritam yati-goṣṭhyām utpulakaḥ siñcati gaṇḍa-dvayīm asraiḥ

---

2.3.86

अथ सत्त्वाभास-भवाः मुद्-विस्मयादेर् आभासः प्रोद्यन् जात्या श्लथे हृदि सत्त्वाभास इति प्रोक्तः सत्त्वाभास-भवास् ततः

atha sattvābhāsa-bhavāḥ mud-vismayāder ābhāsaḥ prodyan jātyā ślathe hṛdi sattvābhāsa iti proktaḥ sattvābhāsa-bhavās tataḥ

---

2.3.87

यथा जरन्-मीमांसकस्यापि शृण्वतः कृष्ण-विभ्रमम् हृष्टायमान-मनसो बभूवोत्पुलकं वपुः

yathā jaran-mīmāṃsakasyāpi śṛṇvataḥ kṛṣṇa-vibhramam hṛṣṭāyamāna-manaso babhūvotpulakaṃ vapuḥ

---

2.3.88

यथा वा मुकुन्द-चरितामृत-प्रसर-वर्षिणस् ते मया कथं कथन-चातुरी-मधुरिमा गुरुर् वर्ण्यताम् मुहूर्तम् अतद्-अर्थिनो ऽपि विषयिणो ऽपि यस्याननान् निशम्य विजयं प्रभोर् दधति बाष्प-धाराम् अमी

yathā vā mukunda-caritāmṛta-prasara-varṣiṇas te mayā kathaṃ kathana-cāturī-madhurimā gurur varṇyatām muhūrtam atad-arthino 'pi viṣayiṇo 'pi yasyānanān niśamya vijayaṃ prabhor dadhati bāṣpa-dhārām amī

---

2.3.89

अथ निःसत्त्वाः निसर्ग-पिच्छिल-स्वान्ते तद्-अभ्यास-परे ऽपि च सत्त्वाभासं विनापि स्युः क्वाप्य् अश्रु-पुलकादयः

atha niḥsattvāḥ nisarga-picchila-svānte tad-abhyāsa-pare 'pi ca sattvābhāsaṃ vināpi syuḥ kvāpy aśru-pulakādayaḥ

---

2.3.90

यथा निशमयतो हरि-चरितं न हि सुख-दुःखादयो ऽस्य हृदि भावाः अनभिनिवेशाज् जाता कथम् अस्रवद् अस्रम् अश्रान्तम्

yathā niśamayato hari-caritaṃ na hi sukha-duḥkhādayo 'sya hṛdi bhāvāḥ anabhiniveśāj jātā katham asravad asram aśrāntam

---

2.3.91

प्रकृत्या शिथिलं येषां मनः पिच्छिलम् एव वा तेष्व् एव सात्त्विकाभासः प्रायः संसदि जायते

prakṛtyā śithilaṃ yeṣāṃ manaḥ picchilam eva vā teṣv eva sāttvikābhāsaḥ prāyaḥ saṃsadi jāyate

---

2.3.92

अथ प्रतीपाः हिताद् अन्यस्य कृष्णस्य प्रतीपाः क्रुद्-भयादिभिः

atha pratīpāḥ hitād anyasya kṛṣṇasya pratīpāḥ krud-bhayādibhiḥ

---

2.3.93

तत्र क्रुधा, यथा हरि-वंशे (2.30.63) { च्रितिचल् एदितिओन्, 76.16} तस्य प्रस्फुरितौष्ठस्य रक्ताधर-तटस्य च वक्त्रं कंसस्य रोषेण रक्त-सूर्यायते तदा

tatra krudhā, yathā hari-vaṃśe (2.30.63) { critical edition, 76.16} tasya prasphuritauṣṭhasya raktādhara-taṭasya ca vaktraṃ kaṃsasya roṣeṇa rakta-sūryāyate tadā

---

2.3.94

भयेन, यथा म्लानाननः कृष्णम् अवेक्ष्य रङ्गे सिष्वेद मल्लस् त्व् अधि-भाल-शुक्ति मुक्ति-श्रियां सुष्ठु पुरो मिलन्त्याम् अत्यादरात् पाद्यम् इवाजहार

bhayena, yathā mlānānanaḥ kṛṣṇam avekṣya raṅge siṣveda mallas tv adhi-bhāla-śukti mukti-śriyāṃ suṣṭhu puro milantyām atyādarāt pādyam ivājahāra

---

2.3.95

यथा वा प्रवाच्यमाने पुरतः पुराणे निशम्य कंसस्य भयातिरेकम् परिप्लवान्तःकरणः समन्तात् परिम्लान-मुखस् तदासीत्

yathā vā pravācyamāne purataḥ purāṇe niśamya kaṃsasya bhayātirekam pariplavāntaḥkaraṇaḥ samantāt parimlāna-mukhas tadāsīt

---

2.3.96

नास्त्य् अर्थः सात्त्विकाभास-कथने को ऽपि यद्यपि सात्त्विकानां विवेकाय दिक् तथापि प्रदर्शिता

nāsty arthaḥ sāttvikābhāsa-kathane ko 'pi yadyapi sāttvikānāṃ vivekāya dik tathāpi pradarśitā

---

2.4.1

इति श्री-श्री-भक्ति-रसामृत-सिन्धौ दक्षिण-विभागे भक्ति-रस-सामान्य-निरूपणे सात्त्विक-लहरी तृतीया [2.4] व्यभिचार्याख्या चतुर्थ-लहरी अथोच्यन्ते त्रयस्-त्रिंशद्-भावा ये व्यभिचारिणः विशेषेणाभिमुख्येन चरन्ति स्थायिनं प्रति

iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau dakṣiṇa-vibhāge bhakti-rasa-sāmānya-nirūpaṇe sāttvika-laharī tṛtīyā [2.4] vyabhicāryākhyā caturtha-laharī athocyante trayas-triṃśad-bhāvā ye vyabhicāriṇaḥ viśeṣeṇābhimukhyena caranti sthāyinaṃ prati

---

2.4.2

वाग्-अङ्ग-सत्त्व-सूच्या ज्ञेयास् ते व्यभिचारिणः सञ्चारयन्ति भावस्य गतिं सञ्चारिणो ऽपि

vāg-aṅga-sattva-sūcyā jñeyās te vyabhicāriṇaḥ sañcārayanti bhāvasya gatiṃ sañcāriṇo 'pi

---

2.4.3

उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति स्थायिन्य् अमृत-वारिधौ ऊर्मिवद् वर्धयन्त्य् एनं यान्ति तद्-रूपतां च ते

unmajjanti nimajjanti sthāyiny amṛta-vāridhau ūrmivad vardhayanty enaṃ yānti tad-rūpatāṃ ca te

---

2.4.4

निर्वेदो ऽथ विषादो दैन्यं ग्लानि-श्रमौ च मद-गर्वौ शङ्का-त्रासावेगा उन्मादापस्मृती तथा व्याधिः

nirvedo 'tha viṣādo dainyaṃ glāni-śramau ca mada-garvau śaṅkā-trāsāvegā unmādāpasmṛtī tathā vyādhiḥ

---

2.4.5

मोहो मृतिर् आलस्यं जाड्यं व्रीडावहित्था च स्मृतिर् अथ वितर्क-चिन्ता-मति-धृतयो हर्ष उत्सुकत्वं च

moho mṛtir ālasyaṃ jāḍyaṃ vrīḍāvahitthā ca smṛtir atha vitarka-cintā-mati-dhṛtayo harṣa utsukatvaṃ ca

---

2.4.6

औग्र्यम् अर्षासूयाश् चापल्यं चैव निद्रा च सुप्तिर् बोध इतीमे भावा व्यभिचारिणः समाख्याताः

augryam arṣāsūyāś cāpalyaṃ caiva nidrā ca suptir bodha itīme bhāvā vyabhicāriṇaḥ samākhyātāḥ

---

2.4.7

तत्र (1) निर्वेदः महार्ति-विप्रयोगेर्ष्या-सद्-विवेकादि-कल्पितम् स्वावमाननम् एवात्र निर्वेद इति कथ्यते अत्र चिन्ताश्रु-वैवर्ण्य-दैन्य-निःश्वसितादयः

tatra (1) nirvedaḥ mahārti-viprayogerṣyā-sad-vivekādi-kalpitam svāvamānanam evātra nirveda iti kathyate atra cintāśru-vaivarṇya-dainya-niḥśvasitādayaḥ

---

2.4.8

तत्र महार्त्या, यथा हन्त देह-हतकैः किम् अमीभिः पालितैर् विफल-पुण्य-फलैर् नः एहि कालिय-ह्रदे विष-वह्नौ स्वं कुटुम्बिनि हठाज् जुहवाम

tatra mahārtyā, yathā hanta deha-hatakaiḥ kim amībhiḥ pālitair viphala-puṇya-phalair naḥ ehi kāliya-hrade viṣa-vahnau svaṃ kuṭumbini haṭhāj juhavāma

---

2.4.9

विप्रयोगेण, यथा असङ्गमान् माधव-माधुरीणाम् अपुष्पिते नीरसतां प्रयाते वृन्दावने शीर्यति हा कुतो ऽसौ प्राणित्य् अपुण्यः सुबलो द्विरेफः

viprayogeṇa, yathā asaṅgamān mādhava-mādhurīṇām apuṣpite nīrasatāṃ prayāte vṛndāvane śīryati hā kuto 'sau prāṇity apuṇyaḥ subalo dvirephaḥ

---

2.4.10

यथा वा, दान-केलि-कौमुद्याम् (20) भवतु माधव-जल्पम् अशृण्वतोः श्रवणयोर् अलम् अश्रवणिर् मम तम् अविलोकयतोर् अविलोचनिः सखि विलोचनयोश् च किलानयोः

yathā vā, dāna-keli-kaumudyām (20) bhavatu mādhava-jalpam aśṛṇvatoḥ śravaṇayor alam aśravaṇir mama tam avilokayator avilocaniḥ sakhi vilocanayoś ca kilānayoḥ

---

2.4.11

ईर्ष्यया, यथा हरि-वंशे (2.67.11) { इन् च्रितिचल् एदितिओन्, अप्पेन्दिx 29.} सत्यादेवी-वाक्यम् स्तोतव्या यदि तावत् सा नारदेन तवाग्रतः दुर्भगो ऽयं जनस् तत्र किम् अर्थम् अनुशब्दितः

īrṣyayā, yathā hari-vaṃśe (2.67.11) { in critical edition, appendix 29.} satyādevī-vākyam stotavyā yadi tāvat sā nāradena tavāgrataḥ durbhago 'yaṃ janas tatra kim artham anuśabditaḥ

---

2.4.12

सद्-विवेकेन, यथा श्री-दशमे (10.51.47) ममैष कालो ऽजित निष्फलो गतो राज्य-श्रियोन्नद्ध-मदस्य भूपतेः मर्त्यात्म-बुद्धेः सुत-दार-कोष-भूष्व् आसज्जमानस्य दुरन्त-चिन्तया

sad-vivekena, yathā śrī-daśame (10.51.47) mamaiṣa kālo 'jita niṣphalo gato rājya-śriyonnaddha-madasya bhūpateḥ martyātma-buddheḥ suta-dāra-koṣa-bhūṣv āsajjamānasya duranta-cintayā

---

2.4.13

अमङ्गलम् अपि प्रोच्य निर्वेदं प्रथमं मुनिः मेने ऽमुं स्थायिनं शान्त इति जल्पन्ति केचन

amaṅgalam api procya nirvedaṃ prathamaṃ muniḥ mene 'muṃ sthāyinaṃ śānta iti jalpanti kecana

---

2.4.14

अथ (2) विषादः इष्टानवाप्ति-प्रारब्ध-कार्यासिद्धि-विपत्तितः अपराधादितो ऽपि स्याद् अनुतापो विषण्णता

atha (2) viṣādaḥ iṣṭānavāpti-prārabdha-kāryāsiddhi-vipattitaḥ aparādhādito 'pi syād anutāpo viṣaṇṇatā

---

2.4.15

अत्रोपाय-सहायानुसन्धिश् चिन्ता च रोदनम् विलाप-श्वास-वैवर्ण्य-मुख-शोषादयो ऽपि च

atropāya-sahāyānusandhiś cintā ca rodanam vilāpa-śvāsa-vaivarṇya-mukha-śoṣādayo 'pi ca

---

2.4.16

तत्र इष्टानवाप्तितो, यथा जरां याता मूर्तिर् मम विवशतां वाग् अपि गता मनो-वृत्तिश् चेयं स्मृति-विधुरता-पद्धतिम् अगात् अघ-ध्वंसिन् दूरे वसतु भवद्-आलोकन-शशी मया हन्त प्राप्तो न भजन-रुचेर् अप्य् अवसरः

tatra iṣṭānavāptito, yathā jarāṃ yātā mūrtir mama vivaśatāṃ vāg api gatā mano-vṛttiś ceyaṃ smṛti-vidhuratā-paddhatim agāt agha-dhvaṃsin dūre vasatu bhavad-ālokana-śaśī mayā hanta prāpto na bhajana-rucer apy avasaraḥ

---

2.4.17

प्रारब्ध-कार्यासिद्धेः, यथा स्वप्ने मयाद्य कुसुमानि किलाहृतानि यत्नेन तैर् विरचिता वन-मालिका च यावन् मुकुन्द-हृदि हन्त निधीयते सा हा तावद् एव तरसा विरराम निद्रा

prārabdha-kāryāsiddheḥ, yathā svapne mayādya kusumāni kilāhṛtāni yatnena tair viracitā vana-mālikā ca yāvan mukunda-hṛdi hanta nidhīyate sā hā tāvad eva tarasā virarāma nidrā

---

2.4.18

विपत्तितेः, यथा कथम् अनायि पुरे मयका सुतः कथम् असौ न निगृह्य गृहे धृतः अमुम् अहो बत दन्ति-विधुन्तुदो विधुरितं विधुम् अत्र विधित्सति

vipattiteḥ, yathā katham anāyi pure mayakā sutaḥ katham asau na nigṛhya gṛhe dhṛtaḥ amum aho bata danti-vidhuntudo vidhuritaṃ vidhum atra vidhitsati

---

2.4.19

अपराधात्, यथा श्री-दशमे (10.14.9) पश्येश मे ऽनार्यम् अनन्त आद्ये परात्मनि त्वय्य् अपि मायि-मायिनि मायां वितत्येक्षितुम् आत्म-वैभवं ह्य् अहं कियान् ऐच्छम् इवार्चिर् अग्नौ

aparādhāt, yathā śrī-daśame (10.14.9) paśyeśa me 'nāryam ananta ādye parātmani tvayy api māyi-māyini māyāṃ vitatyekṣitum ātma-vaibhavaṃ hy ahaṃ kiyān aiccham ivārcir agnau

---

2.4.20

यथा वा स्यमन्तकम् अहं हृत्वा गतो घोरास्यम् अन्तकम् करवै तरणीं कां वा क्षिप्तो वैतरणीयम् अनु

yathā vā syamantakam ahaṃ hṛtvā gato ghorāsyam antakam karavai taraṇīṃ kāṃ vā kṣipto vaitaraṇīyam anu

---

2.4.21

अथ (3) दैन्यम् दुःख-त्रासापराधाद्यैर् अनौर्जित्यं तु दीनता चाटु-कृन्-मान्द्य-मालिन्य-चिन्ताङ्ग-जडिमादि-कृत्

atha (3) dainyam duḥkha-trāsāparādhādyair anaurjityaṃ tu dīnatā cāṭu-kṛn-māndya-mālinya-cintāṅga-jaḍimādi-kṛt

---

2.4.22

तत्र दुःखेन, यथा श्री-दशमे (10.51.57) चिरम् इह वृजिनार्तस् तप्यमानो ऽनुतापैर् अवितृष-षड-मित्रो लब्ध-शान्तिः कथङ्चित् शरणद समुपेतस् त्वत्-पदाब्जं परात्मन्न् अभयम् ऋतम् अशोकं पाहि मापन्नम् ईश

tatra duḥkhena, yathā śrī-daśame (10.51.57) ciram iha vṛjinārtas tapyamāno 'nutāpair avitṛṣa-ṣaḍa-mitro labdha-śāntiḥ kathaṅcit śaraṇada samupetas tvat-padābjaṃ parātmann abhayam ṛtam aśokaṃ pāhi māpannam īśa

---

2.4.23

त्रासेन, यथा प्रथमे (1.8.10) अभिद्रवति माम् ईश शरस् तप्तायसो विभो कामं दहतु मां नाथ मा मे गर्भो निपात्यताम्

trāsena, yathā prathame (1.8.10) abhidravati mām īśa śaras taptāyaso vibho kāmaṃ dahatu māṃ nātha mā me garbho nipātyatām

---

2.4.24

अपराधेन, यथा श्री-दशमे (10.14.10) अतः क्षमस्वाच्युत मे रजो-भुवो ह्य् अजानतस् त्वत्-पृथगीश-मानिनः अजावलेपान्धतमो ऽन्धचक्षुष एषो ऽनुकम्प्यो मयि नाथवान् इति

aparādhena, yathā śrī-daśame (10.14.10) ataḥ kṣamasvācyuta me rajo-bhuvo hy ajānatas tvat-pṛthagīśa-māninaḥ ajāvalepāndhatamo 'ndhacakṣuṣa eṣo 'nukampyo mayi nāthavān iti

---

2.4.25

आद्य-शब्देन लज्जयापि, यथा तत्रैव (10.22.14) माऽनयं भोः कृथास् त्वां तु नन्द-गोप-सुतं प्रियम् जानीमो ऽङ्ग व्रज-श्लाघ्यं देहि वासांसि वेपिताः

ādya-śabdena lajjayāpi, yathā tatraiva (10.22.14) mā'nayaṃ bhoḥ kṛthās tvāṃ tu nanda-gopa-sutaṃ priyam jānīmo 'ṅga vraja-ślāghyaṃ dehi vāsāṃsi vepitāḥ

---

2.4.26

अथ (4) म्लानिः ओजः सोमात्मकं देहे बल-पुष्टि-कृद् अस्य तु क्षयाच्छम् आधि-रत्य्-आद्यैर् ग्लानिर् निष्प्राणता मता कम्पाङ्ग-जाड्य-वैवर्ण्य-कार्श्य-दृग्-भ्रमणादि-कृत्

atha (4) mlāniḥ ojaḥ somātmakaṃ dehe bala-puṣṭi-kṛd asya tu kṣayāccham ādhi-raty-ādyair glānir niṣprāṇatā matā kampāṅga-jāḍya-vaivarṇya-kārśya-dṛg-bhramaṇādi-kṛt

---

2.4.27

तत्र श्रमेण, यथा आघूर्णन्-मणि-वलयोज्ज्वल-प्रकोष्ठा गोष्ठान्तर्-मधुरिपु-कीर्ति-नर्तितौष्ठी लोलाक्षी दधि-कलसं विलोडयन्ती कृष्णाय क्लम-भर-निःस्पृहा बभूव

tatra śrameṇa, yathā āghūrṇan-maṇi-valayojjvala-prakoṣṭhā goṣṭhāntar-madhuripu-kīrti-nartitauṣṭhī lolākṣī dadhi-kalasaṃ viloḍayantī kṛṣṇāya klama-bhara-niḥspṛhā babhūva

---

2.4.28

यथा वा गुम्फितुं निरुपमां वन-स्रजं चारु पुष्प-पटलं विचिन्वती दुर्गमे क्लम-भरातिदुर्बला कानने क्षणम् अभून् मृगेक्षणा

yathā vā gumphituṃ nirupamāṃ vana-srajaṃ cāru puṣpa-paṭalaṃ vicinvatī durgame klama-bharātidurbalā kānane kṣaṇam abhūn mṛgekṣaṇā

---

2.4.29

आधिना, यथा सा रस-व्यतिकरेण विहीना क्षीण-जीवनतयोच्चल-हंसा माधवाद्य विरहेण तवाम्बा शुष्यति स्म सरसी शुचिनेव

ādhinā, yathā sā rasa-vyatikareṇa vihīnā kṣīṇa-jīvanatayoccala-haṃsā mādhavādya viraheṇa tavāmbā śuṣyati sma sarasī śucineva

---

2.4.30

रत्या, यथा रस-सुधाकरे (2.13f) अति-प्रयत्नेन रतान्त-तान्ता कृष्णेन तल्पावरोपिता सा आलम्ब्य तस्यैव करं करेण ज्योत्स्ना-कृतानन्दम् अलिन्दम् आप

ratyā, yathā rasa-sudhākare (2.13f) ati-prayatnena ratānta-tāntā kṛṣṇena talpāvaropitā sā ālambya tasyaiva karaṃ kareṇa jyotsnā-kṛtānandam alindam āpa

---

2.4.31

अथ (5) श्रमः अध्व-नृत्य-रताद्य्-उत्थः खेदः श्रम इतीर्यते निद्रा-स्वेदाङ्ग-संमर्द-जृम्भाश्वासादि-भाग् असौ

atha (5) śramaḥ adhva-nṛtya-ratādy-utthaḥ khedaḥ śrama itīryate nidrā-svedāṅga-saṃmarda-jṛmbhāśvāsādi-bhāg asau

---

2.4.32

अथ अध्वनो, यथा कृतागसं पुत्रम् अनुव्रजन्ती व्रजाजिरान्तर् व्रज-राज-राज्ञी परिस्खलत्-कुन्तल-बन्धनेयं बभूव घर्माम्बु-करम्बिताङ्गी

atha adhvano, yathā kṛtāgasaṃ putram anuvrajantī vrajājirāntar vraja-rāja-rājñī pariskhalat-kuntala-bandhaneyaṃ babhūva gharmāmbu-karambitāṅgī

---

2.4.33

नृत्यादेः, यथा विस्तीर्योत्तरलित-हारम् अङ्ग-हारं सङ्गीतोन्मुख-मुखरैर् वृतः सुहृद्भिः अस्विद्यद् विरचित-नन्द-सूनुर् वा कुर्वाणस् तट-भुवि ताण्डवानि रामः

nṛtyādeḥ, yathā vistīryottaralita-hāram aṅga-hāraṃ saṅgītonmukha-mukharair vṛtaḥ suhṛdbhiḥ asvidyad viracita-nanda-sūnur vā kurvāṇas taṭa-bhuvi tāṇḍavāni rāmaḥ

---

2.4.34

रताद्, यथा श्री-दशमे (10.33.20) तासाम् अतिविहारेण श्रान्तानां वदनानि सः प्रामृजत् करुणः प्रेम्णा शन्तमेनाङ्ग पाणिना

ratād, yathā śrī-daśame (10.33.20) tāsām ativihāreṇa śrāntānāṃ vadanāni saḥ prāmṛjat karuṇaḥ premṇā śantamenāṅga pāṇinā

---

2.4.35

अथ (6) मदः विवेक-हर उल्लासो मदः स द्वि-विधो मतः मधु-पान-भवो ऽनङ्ग-विक्रिया-भर-जो ऽपि च गत्य्-अङ्ग-वाणी-स्खलन-दृग्-घूर्णा-रक्तिमादि-कृत्

atha (6) madaḥ viveka-hara ullāso madaḥ sa dvi-vidho mataḥ madhu-pāna-bhavo 'naṅga-vikriyā-bhara-jo 'pi ca gaty-aṅga-vāṇī-skhalana-dṛg-ghūrṇā-raktimādi-kṛt

---

2.4.36

तत्र मधु-पान-भवो, यथा ललित-माधवे (5.41) बिले क्व नु विलिल्यिरे नृप-पिपीलिकाः पीडिताः पिनस्मि जगद्-अण्डकं ननु हरिः क्रुधं धास्यति शची-गृह-कुरङ्ग रे हससि किं त्वम् इत्य् उन्नदन्न् उदेति मद-डम्बर-स्खलित-चूडम् अग्रे हली

tatra madhu-pāna-bhavo, yathā lalita-mādhave (5.41) bile kva nu vililyire nṛpa-pipīlikāḥ pīḍitāḥ pinasmi jagad-aṇḍakaṃ nanu hariḥ krudhaṃ dhāsyati śacī-gṛha-kuraṅga re hasasi kiṃ tvam ity unnadann udeti mada-ḍambara-skhalita-cūḍam agre halī

---

2.4.37

यथा वा प्राचाम् { पुरुषोत्तम-देवस्य. स्र्क् 127, स्क्म् 238.} भ-भ-भ्रमति मेदिनी ल-ल-लन्दते चन्द्रमाः कृ-कृष्ण ववद द्रुतं ह-ह-हसन्ति किं वृष्णयः सिसीधु मु-मु-मुञ्च मे प-प-प-पान-पात्रे स्थितः मद-स्खलितम् आलपन् हल-धरः श्रियः वः क्रियात्

yathā vā prācām { puruṣottama-devasya. srk 127, skm 238.} bha-bha-bhramati medinī la-la-landate candramāḥ kṛ-kṛṣṇa vavada drutaṃ ha-ha-hasanti kiṃ vṛṣṇayaḥ sisīdhu mu-mu-muñca me pa-pa-pa-pāna-pātre sthitaḥ mada-skhalitam ālapan hala-dharaḥ śriyaḥ vaḥ kriyāt

---

2.4.38

उत्तमस् तु मदाच् छेते मध्यो हसति पायति कनिष्ठः क्रोशति स्वैरं पुरुषं वक्ति रोदिति

uttamas tu madāc chete madhyo hasati pāyati kaniṣṭhaḥ krośati svairaṃ puruṣaṃ vakti roditi

---

2.4.39

मदो ऽपि त्रि-विधः प्रोक्तस् तरुणादि-प्रभेदतः अत्र नात्युपयोगित्वाद् विस्तार्य न हि वर्णितः

mado 'pi tri-vidhaḥ proktas taruṇādi-prabhedataḥ atra nātyupayogitvād vistārya na hi varṇitaḥ

---

2.4.40

अनङ्ग-विक्रिया-भरजो, यथा व्रजपति-सुतम् अग्रे विक्ष्य भुग्नीभवद्-भ्रूर् भ्रमति हसति रोदित्य् आस्यम् अन्तर्दधाति प्रलपति मुहुर् आलीं वन्दते पश्य वृन्दे नव-मदन-मदान्धा हन्त गान्धर्विकेयम्

anaṅga-vikriyā-bharajo, yathā vrajapati-sutam agre vikṣya bhugnībhavad-bhrūr bhramati hasati rodity āsyam antardadhāti pralapati muhur ālīṃ vandate paśya vṛnde nava-madana-madāndhā hanta gāndharvikeyam

---

2.4.41

अथ (7) गर्वः सौभाग्य-रूप-तारुण्य-गुण-सर्वोत्तमाश्रयैः इष्ट-लाभादिना चान्य-हेलनं गर्व ईर्यते

atha (7) garvaḥ saubhāgya-rūpa-tāruṇya-guṇa-sarvottamāśrayaiḥ iṣṭa-lābhādinā cānya-helanaṃ garva īryate

---

2.4.42

अत्र सोल्लुण्ठ-वचनं लीलानुत्तर-दायिता स्वाङ्गेक्षा निह्नवो ऽन्यस्य वचनाश्रवणादयः

atra solluṇṭha-vacanaṃ līlānuttara-dāyitā svāṅgekṣā nihnavo 'nyasya vacanāśravaṇādayaḥ

---

2.4.43

तत्र सौभाग्येन, यथा श्री-कृष्ण-कर्णामृते (3.93) हस्तम् उत्क्षिप्य यातो ऽसि बलात् कृष्ण किम् अद्भुतम् हृदयाद् यदि निर्यासि पौरुषं गणयामि ते

tatra saubhāgyena, yathā śrī-kṛṣṇa-karṇāmṛte (3.93) hastam utkṣipya yāto 'si balāt kṛṣṇa kim adbhutam hṛdayād yadi niryāsi pauruṣaṃ gaṇayāmi te

---

2.4.44

रूप-तारुण्येन, यथा यस्याः स्वभाव-मधुरां परिषेव्य मूर्तिं धन्या बभूव नितराम् अपि यौवन-श्रीः सेयं त्वयि व्रज-वधू-शत-भुक्त-मुक्ते दृक्-पातम् आचरतु कृष्ण कथं सखी मे

rūpa-tāruṇyena, yathā yasyāḥ svabhāva-madhurāṃ pariṣevya mūrtiṃ dhanyā babhūva nitarām api yauvana-śrīḥ seyaṃ tvayi vraja-vadhū-śata-bhukta-mukte dṛk-pātam ācaratu kṛṣṇa kathaṃ sakhī me

---

2.4.45

गुणेन, यथा गुम्फन्तु गोपाः कुसुमैः सुगन्धिभिर् दामानि कामं धृत-रामणीयकैः निधास्यते किन्तु स-तृष्णम् अग्रतः कृष्णो मदीयां हृदि विस्मितः स्रजम्

guṇena, yathā gumphantu gopāḥ kusumaiḥ sugandhibhir dāmāni kāmaṃ dhṛta-rāmaṇīyakaiḥ nidhāsyate kintu sa-tṛṣṇam agrataḥ kṛṣṇo madīyāṃ hṛdi vismitaḥ srajam

---

2.4.46

सर्वोत्तमाश्रयेण, यथा श्री-दशमे (10.2.33) तथा न ते माधव तावकाः क्वचिद् भ्रश्यन्ति मार्गात् त्वयि बद्ध-सौहृदाः त्वयाभिगुप्ता विचरन्ति निर्भया विनायकानीकप-मूर्धसु प्रभो

sarvottamāśrayeṇa, yathā śrī-daśame (10.2.33) tathā na te mādhava tāvakāḥ kvacid bhraśyanti mārgāt tvayi baddha-sauhṛdāḥ tvayābhiguptā vicaranti nirbhayā vināyakānīkapa-mūrdhasu prabho

---

2.4.47

इष्ट-लाभेन, यथा वृन्दावनेन्द्र भवतः परमं प्रसादम् आसाद्य नन्दित-मतिर् मुहुर् उद्धतो ऽस्मि आशंसते मुनि-मनोरथ-वृत्ति-मृग्यां वैकुण्ठ-नाथ-करुणाम् अपि नाद्य चेतः

iṣṭa-lābhena, yathā vṛndāvanendra bhavataḥ paramaṃ prasādam āsādya nandita-matir muhur uddhato 'smi āśaṃsate muni-manoratha-vṛtti-mṛgyāṃ vaikuṇṭha-nātha-karuṇām api nādya cetaḥ

---

2.4.48

अथ (8) शङ्का स्वीय-चौर्यापराधादेः पर-क्रौर्यादितस् तथा स्वानिष्टोत्प्रेक्षणं यत् तु सा शङ्केत्य् अभिधीयते अत्रास्य-शोष-वैवर्ण्य-दिक्-प्रेक्षा-लीनतादयः

atha (8) śaṅkā svīya-cauryāparādhādeḥ para-krauryāditas tathā svāniṣṭotprekṣaṇaṃ yat tu sā śaṅkety abhidhīyate atrāsya-śoṣa-vaivarṇya-dik-prekṣā-līnatādayaḥ

---

2.4.49

तत्र चौर्याद्, यथा स-तर्णकं डिम्भ-कदम्बकं हरन् स-दम्भम् अम्भोरुह-सम्भवस् तदा तिरोभविष्यन् हरितश् चलेक्षणैर् अष्टाभिर् अष्टौ हरितः समीक्षते

tatra cauryād, yathā sa-tarṇakaṃ ḍimbha-kadambakaṃ haran sa-dambham ambhoruha-sambhavas tadā tirobhaviṣyan haritaś calekṣaṇair aṣṭābhir aṣṭau haritaḥ samīkṣate

---

2.4.50

यथा वा स्यमन्तकं हन्त वमन्तम् अर्थं निह्नुत्य दूरे यद् अहं प्रयातः अवद्यम् अद्यापि तद् एव कर्म शर्माणि चित्ते मम निर्भिनत्ति

yathā vā syamantakaṃ hanta vamantam arthaṃ nihnutya dūre yad ahaṃ prayātaḥ avadyam adyāpi tad eva karma śarmāṇi citte mama nirbhinatti

---

2.4.51

अपराधाद्, यथा तद्-अवधि मलिनो ऽसि नन्द-गोष्ठे यद्-अवधि वृष्टिम् अचीकरः शचीश शृणु हितम् अभितः प्रपद्य कृष्णं श्रियम् अविशङ्कम् अलङ्कुरु त्वम् ऐन्द्रीम्

aparādhād, yathā tad-avadhi malino 'si nanda-goṣṭhe yad-avadhi vṛṣṭim acīkaraḥ śacīśa śṛṇu hitam abhitaḥ prapadya kṛṣṇaṃ śriyam aviśaṅkam alaṅkuru tvam aindrīm

---

2.4.52

पर-क्रौर्येण, यथा पद्यावल्याम् (331) प्रथयति न तथा ममार्तिम् उच्चैः सहचरि वल्लव-चन्द्र-विप्रयोगः कटुभिर् असुर-मण्डलैः परीते दनुजपतेर् नगरे यथास्य वासः

para-krauryeṇa, yathā padyāvalyām (331) prathayati na tathā mamārtim uccaiḥ sahacari vallava-candra-viprayogaḥ kaṭubhir asura-maṇḍalaiḥ parīte danujapater nagare yathāsya vāsaḥ

---

2.4.53

शङ्का तु प्रवर-स्त्रीणां भीरुत्वाद् भय-कृद् भवेत्

śaṅkā tu pravara-strīṇāṃ bhīrutvād bhaya-kṛd bhavet

---

2.4.54

अथ (9) त्रासः त्रासः क्षोभो हृदि तडिद्-घोर-सत्त्वोग्र-निस्वनैः पार्श्वस्थालम्ब-रोमाञ्च-कम्प-स्तम्भ-भ्रमादि-कृत्

atha (9) trāsaḥ trāsaḥ kṣobho hṛdi taḍid-ghora-sattvogra-nisvanaiḥ pārśvasthālamba-romāñca-kampa-stambha-bhramādi-kṛt

---

2.4.55

तत्र तडिता, यथा बाढं निविडया सद्यस् तडिता ताडितेक्षणः रक्ष कृष्णेति चुक्रोश को ऽपि गोपी-स्तनन्धयः

tatra taḍitā, yathā bāḍhaṃ niviḍayā sadyas taḍitā tāḍitekṣaṇaḥ rakṣa kṛṣṇeti cukrośa ko 'pi gopī-stanandhayaḥ

---

2.4.56

घोर-सत्त्वेन, यथा अदूरम् आसेदुषि वल्लवाङ्गना स्वं पुङ्गवीकृत्य सुरारि-पुङ्गवे कृष्ण-भ्रमेणाशु तरङ्गद्-अङ्गिका तमालम् आलिङ्ग्य बभूव निश्चला

ghora-sattvena, yathā adūram āseduṣi vallavāṅganā svaṃ puṅgavīkṛtya surāri-puṅgave kṛṣṇa-bhrameṇāśu taraṅgad-aṅgikā tamālam āliṅgya babhūva niścalā

---

2.4.57

उग्र-निस्वनेन, यथा आकर्ण्य कर्ण-पदवी-विपदं यशोदा विस्फूर्जितं दिशि दिशि प्रकटं वृकाणाम् यामान् निकाम-चतुरा चतुरः स्व-पुत्रं सा नेत्र-चत्वर-चरं चिरम् आचचार

ugra-nisvanena, yathā ākarṇya karṇa-padavī-vipadaṃ yaśodā visphūrjitaṃ diśi diśi prakaṭaṃ vṛkāṇām yāmān nikāma-caturā caturaḥ sva-putraṃ sā netra-catvara-caraṃ ciram ācacāra

---

2.4.58

गात्रोत्कम्पी मनः-कम्पः सहसा त्रास उच्यते पूर्वापर-विचारोत्थं भयं त्रासात् पृथग् भवेत्

gātrotkampī manaḥ-kampaḥ sahasā trāsa ucyate pūrvāpara-vicārotthaṃ bhayaṃ trāsāt pṛthag bhavet

---

2.4.59

अथ (10) आवेगः चित्तस्य सम्भ्रमो यः स्याद् आवेगो ऽयं स चाष्टधा प्रियाप्रियानल-मरुद्-वर्षोत्पात-गजारितः

atha (10) āvegaḥ cittasya sambhramo yaḥ syād āvego 'yaṃ sa cāṣṭadhā priyāpriyānala-marud-varṣotpāta-gajāritaḥ

---

2.4.60

प्रियोत्थे पुलकः सान्त्वं चापल्याभ्युद्गमादयः अप्रियोत्थे तु भू-पात-विक्रोश-भ्रमणादयः

priyotthe pulakaḥ sāntvaṃ cāpalyābhyudgamādayaḥ apriyotthe tu bhū-pāta-vikrośa-bhramaṇādayaḥ

---

2.4.61

व्यत्यस्त-गति-कम्पाक्षि-मीलनास्रादयो ऽग्निजे वातजे ऽजावृति-क्षिप्र-गति-दृङ्-मार्जनादयः

vyatyasta-gati-kampākṣi-mīlanāsrādayo 'gnije vātaje 'jāvṛti-kṣipra-gati-dṛṅ-mārjanādayaḥ

---

2.4.62

वृष्टिजो धावन-च्छत्र-गात्र-सङ्कोचनादि-कृत् औत्पाते मुख-वैवर्ण्य-विस्मयो ऽकण्ठितादयः

vṛṣṭijo dhāvana-cchatra-gātra-saṅkocanādi-kṛt autpāte mukha-vaivarṇya-vismayo 'kaṇṭhitādayaḥ

---

2.4.63

गाजे पलायनोत्कम्प-त्रास-पृष्ठेक्षणादयः अरिजो वर्म-शस्त्रादि-ग्रहापसरणादिकृत्

gāje palāyanotkampa-trāsa-pṛṣṭhekṣaṇādayaḥ arijo varma-śastrādi-grahāpasaraṇādikṛt

---

2.4.64

अत्र प्रिय-दर्शनजो, यथा प्रेक्ष्य वृन्दावनात् पुत्रम् आयान्तं प्रस्नुत-स्तनी सङ्कुला पुलकैर् आसीद् आकुला गोकुलेश्वरी

atra priya-darśanajo, yathā prekṣya vṛndāvanāt putram āyāntaṃ prasnuta-stanī saṅkulā pulakair āsīd ākulā gokuleśvarī

---

2.4.65

प्रिय-श्रवणजो, यथा श्री-दशमे (10.23.18) श्रुत्वाच्युतम् उपायातं नित्यं तद्-दर्शनोत्सुकाः तत्-कथाक्षिप्त-मनसो बभूवुर् जात-सम्भ्रमाः

priya-śravaṇajo, yathā śrī-daśame (10.23.18) śrutvācyutam upāyātaṃ nityaṃ tad-darśanotsukāḥ tat-kathākṣipta-manaso babhūvur jāta-sambhramāḥ

---

2.4.66

अप्रिय-दर्शनजो, यथा किम् इदं किम् इदं किम् एतद् उच्चैर् इति घोर-ध्वनि-घूर्णिता लपन्ती निशि वक्षति वीक्ष्य पूतनायास् तनयं भ्राम्यति सम्भ्रमाद् यशोदा

apriya-darśanajo, yathā kim idaṃ kim idaṃ kim etad uccair iti ghora-dhvani-ghūrṇitā lapantī niśi vakṣati vīkṣya pūtanāyās tanayaṃ bhrāmyati sambhramād yaśodā

---

2.4.67

अप्रिय-श्रवणजो, यथा निशम्य पुत्रं क्रटतोस् तटान्ते महीजयोर् मध्यगम् ऊर्ध्व-नेत्रा आभीर-राज्ञी हृदि सम्भ्रमेण बिद्धा विधेयं न विदाञ्चकार

apriya-śravaṇajo, yathā niśamya putraṃ kraṭatos taṭānte mahījayor madhyagam ūrdhva-netrā ābhīra-rājñī hṛdi sambhrameṇa biddhā vidheyaṃ na vidāñcakāra

---

2.4.68

अग्निजो, यथा धीर् व्यग्राजनि नः समस्त-सुहृदां तां प्राण-रक्षा-मणिं गव्या गौरवतः समीक्ष्य निविडे तिष्ठन्तम् अन्तर्-वने वह्निः पश्य शिखण्ड-शेखर खरं मुञ्चन्न् अखण्ड-ध्वनिं दीर्घाभिः सुर-दीर्घिकाम्बु-लहरीम् अर्चिभिर् आचामति

agnijo, yathā dhīr vyagrājani naḥ samasta-suhṛdāṃ tāṃ prāṇa-rakṣā-maṇiṃ gavyā gauravataḥ samīkṣya niviḍe tiṣṭhantam antar-vane vahniḥ paśya śikhaṇḍa-śekhara kharaṃ muñcann akhaṇḍa-dhvaniṃ dīrghābhiḥ sura-dīrghikāmbu-laharīm arcibhir ācāmati

---

2.4.69

वातजो, यथा पांशु-प्रारब्ध-केतौ बृहद्-अटवि-कुटोन्माथि-शौटीर्य-पुञ्जे भाण्डीरोद्दण्ड-शाखा-भुज-ततिषु गते ताण्डवाचार्य-चर्याम् वात-व्राते करीषङ्-कषतर-शिखरे शार्करे झात्करिष्णौ क्षौण्याम् अप्रेक्ष्य पुत्रं व्रजपति-गृहिणी पश्य सम्बम्भ्रमीति

vātajo, yathā pāṃśu-prārabdha-ketau bṛhad-aṭavi-kuṭonmāthi-śauṭīrya-puñje bhāṇḍīroddaṇḍa-śākhā-bhuja-tatiṣu gate tāṇḍavācārya-caryām vāta-vrāte karīṣaṅ-kaṣatara-śikhare śārkare jhātkariṣṇau kṣauṇyām aprekṣya putraṃ vrajapati-gṛhiṇī paśya sambambhramīti

---

2.4.70

वर्षजो, यथा श्री-दशमे (10.25.11) अत्यासारातिवातेन पशवो जात-वेपनाः गोपा गोप्यश् च शीतार्ता गोविन्दं शरणं ययुः

varṣajo, yathā śrī-daśame (10.25.11) atyāsārātivātena paśavo jāta-vepanāḥ gopā gopyaś ca śītārtā govindaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

---

2.4.71

यथा वा समम् उरु-करकाभिर् दन्ति-शुण्डा-सपिण्डाः प्रतिदिशम् इह गोष्ठे वृष्टि-धाराः पतन्ति अजनिषत युवानो ऽप्य् आकुलास् त्वं तु बालः स्फुटम् असि तद्-अगारान् मा स्म भूर् निर्यियासुः

yathā vā samam uru-karakābhir danti-śuṇḍā-sapiṇḍāḥ pratidiśam iha goṣṭhe vṛṣṭi-dhārāḥ patanti ajaniṣata yuvāno 'py ākulās tvaṃ tu bālaḥ sphuṭam asi tad-agārān mā sma bhūr niryiyāsuḥ

---

2.4.72

उत्पातजो, यथा क्षितिर् अतिविपुला टलत्य् अकस्माद् उपरि घुरन्ति च हन्त घोरम् उल्काः मम शिशुर् अहि-दूषितार्क-पुत्री- तटम् अटतीत्य् अधुना किम् अत्र कुर्याम्

utpātajo, yathā kṣitir ativipulā ṭalaty akasmād upari ghuranti ca hanta ghoram ulkāḥ mama śiśur ahi-dūṣitārka-putrī- taṭam aṭatīty adhunā kim atra kuryām

---

2.4.73

गाजो, यथा अपसरापसर त्वरया गुरुर् मुदिर-सुन्दर हे पुरतः करी म्रदिम-वीक्षणतस् तव नश् चलं हृदयम् आविजते पुर-योषिताम्

gājo, yathā apasarāpasara tvarayā gurur mudira-sundara he purataḥ karī mradima-vīkṣaṇatas tava naś calaṃ hṛdayam āvijate pura-yoṣitām

---

2.4.74

गजेन दुष्ट-सत्त्वो ऽन्यः पश्व्-आदिर् उपलक्ष्यते

gajena duṣṭa-sattvo 'nyaḥ paśv-ādir upalakṣyate

---

2.4.75

यथा वा चण्डांशोस् तुरगान् सटाग्र-नटनैर् आहत्य विद्रावयन् द्राग् अन्धङ्करणः सुरेन्द्र-सुदृशां गोष्ठोद्धूतैः पांशुभिः प्रत्यासीदतु मत्-पुरः सुर-रिपुर् गर्वान्धम् अर्वाकृतिर् द्रगिष्ठे मुहुर् अत्र जाग्रति भुजे व्यग्रासि मातः कथम्

yathā vā caṇḍāṃśos turagān saṭāgra-naṭanair āhatya vidrāvayan drāg andhaṅkaraṇaḥ surendra-sudṛśāṃ goṣṭhoddhūtaiḥ pāṃśubhiḥ pratyāsīdatu mat-puraḥ sura-ripur garvāndham arvākṛtir dragiṣṭhe muhur atra jāgrati bhuje vyagrāsi mātaḥ katham

---

2.4.76

अरिजो, यथा ललित-माधवे (2.29) स्थूलस् ताल-भुजान् नतिर् गिरितटी-वक्षाः क्व यक्षाधमः क्वायं बाल-तमाल-कन्दल-मृदुः कन्दर्प-कान्तः शिशुः नास्त्य् अन्यः सह-कारिता-पटुर् इह प्राणी न जानीमहे हा गोष्ठेश्वरि कीदृग् अद्य तपसां पाकस् तवोन्मीलति

arijo, yathā lalita-mādhave (2.29) sthūlas tāla-bhujān natir giritaṭī-vakṣāḥ kva yakṣādhamaḥ kvāyaṃ bāla-tamāla-kandala-mṛduḥ kandarpa-kāntaḥ śiśuḥ nāsty anyaḥ saha-kāritā-paṭur iha prāṇī na jānīmahe hā goṣṭheśvari kīdṛg adya tapasāṃ pākas tavonmīlati

---

2.4.77

यथा वा तत्रैव (5.30) सप्तिः सप्ती रथ इह रथः कुञ्जरो मे तूणस् तूणो धनुर् उत धनुर् भोः कृपाणी कृपाणी का भीः का भीर् अयम् अयम् अहं हा त्वरध्वं त्वरध्वं राज्ञः पुत्री बत हृत-हृता कामिना वल्लवेन

yathā vā tatraiva (5.30) saptiḥ saptī ratha iha rathaḥ kuñjaro me tūṇas tūṇo dhanur uta dhanur bhoḥ kṛpāṇī kṛpāṇī kā bhīḥ kā bhīr ayam ayam ahaṃ hā tvaradhvaṃ tvaradhvaṃ rājñaḥ putrī bata hṛta-hṛtā kāminā vallavena

---

2.4.78

आवेगाभास एवायं पराश्रयतापि चेत् नायकोत्कर्ष-बोधाय तथाप्य् अत्र निदर्शितः

āvegābhāsa evāyaṃ parāśrayatāpi cet nāyakotkarṣa-bodhāya tathāpy atra nidarśitaḥ

---

2.4.79

अथ (11) उन्मादः उन्मादो हृद्-भ्रमः प्रौढानन्दापद्-विरहादिजः

atha (11) unmādaḥ unmādo hṛd-bhramaḥ prauḍhānandāpad-virahādijaḥ

---

2.4.80

अत्राट्ट-हासो नटनं सङ्गीतं व्यर्थ-चेष्टितम् प्रलाप-धावन-क्रोश-विपरीत-क्रियादयः

atrāṭṭa-hāso naṭanaṃ saṅgītaṃ vyartha-ceṣṭitam pralāpa-dhāvana-krośa-viparīta-kriyādayaḥ

---

2.4.81

तत्र प्रौढानन्दाद्, यथा कर्णामृते (2.25) राधा पुनातु जगद् अच्युत-दत्त-चित्ता मन्थानकं विदधती दधि-रिक्त-पात्रे यस्याः स्तन-स्तवक-चञ्चल-लोचनालिर् देवो ऽपि रुद्ध-हृदयो धवलं दुदोह

tatra prauḍhānandād, yathā karṇāmṛte (2.25) rādhā punātu jagad acyuta-datta-cittā manthānakaṃ vidadhatī dadhi-rikta-pātre yasyāḥ stana-stavaka-cañcala-locanālir devo 'pi ruddha-hṛdayo dhavalaṃ dudoha

---

2.4.82

आपदो, यथा पशून् अपि कृताञ्जलिर् नमति मान्त्रिका इत्य् अलं तरून् अपि चिकित्सका इति विषौषधं पृच्छति ह्रदं भुजग-भैरवं हरि हरि प्रविष्टे हरौ व्रजेन्द्र-गृहिणी मुहुर् भ्रम-मयीम् अवस्थां गता

āpado, yathā paśūn api kṛtāñjalir namati māntrikā ity alaṃ tarūn api cikitsakā iti viṣauṣadhaṃ pṛcchati hradaṃ bhujaga-bhairavaṃ hari hari praviṣṭe harau vrajendra-gṛhiṇī muhur bhrama-mayīm avasthāṃ gatā

---

2.4.83

विरहाद्, यथा श्री-दशमे (10.30.4) गायन्त्य उच्चैर् अमुम् एव संहता विचिक्युर् उन्मत्तकवद् वनाद् वनम् पप्रच्छुर् आकाशवद् अन्तरं बहिर् भूतेषु सन्तं पुरुषं वनस्पतीन्

virahād, yathā śrī-daśame (10.30.4) gāyantya uccair amum eva saṃhatā vicikyur unmattakavad vanād vanam papracchur ākāśavad antaraṃ bahir bhūteṣu santaṃ puruṣaṃ vanaspatīn

---

2.4.84

उन्मादः पृथग् उक्तो ऽयं व्याधिष्व् अन्तर्भवन्न् अपि यत् तत्र विप्रलम्भादौ वैचित्रीं कुरुते पराम्

unmādaḥ pṛthag ukto 'yaṃ vyādhiṣv antarbhavann api yat tatra vipralambhādau vaicitrīṃ kurute parām

---

2.4.85

अधिरूढे महा-भावे मोहनत्वम् उपागते अवस्थान्तरम् आप्तो ऽसौ दिव्योन्माद इतीर्यते

adhirūḍhe mahā-bhāve mohanatvam upāgate avasthāntaram āpto 'sau divyonmāda itīryate

2.4.86

अथ (12) अपस्मारः दुःखोत्थ-धातु-वैषम्याद्य्-उद्भूतश् चित्त-विप्लवः अपस्मारो ऽत्र पतनं धावनास्फोटन-भ्रमाः कम्पः फेन-स्रुतिर् बाहु-क्षेपण-विक्रोशनादयः

atha (12) apasmāraḥ duḥkhottha-dhātu-vaiṣamyādy-udbhūtaś citta-viplavaḥ apasmāro 'tra patanaṃ dhāvanāsphoṭana-bhramāḥ kampaḥ phena-srutir bāhu-kṣepaṇa-vikrośanādayaḥ

---

2.4.87

यथा फेनायते प्रतिपदं क्षिपते भुजोर्मिम् आघूर्णते लुठति कुजति लीयते च अम्बा तवाद्य विरहे चिरम् अम्बुराज- बेलेव वृष्णि-तिलक व्रज-राज-राज्ञी

yathā phenāyate pratipadaṃ kṣipate bhujormim āghūrṇate luṭhati kujati līyate ca ambā tavādya virahe ciram amburāja- beleva vṛṣṇi-tilaka vraja-rāja-rājñī

---

2.4.88

यथा वा श्रुत्वा हन्त हतं त्वया यदु-कुलोत्तंसात्र कंसासुरं दैत्यस् तस्य सुहृत्तमः परिणतिं घोरां गतः काम् अपि लाला-फेन-कदम्ब-चुम्बित-मुख-प्रान्तस् तरङ्गद्-भुजो घूर्णन्न् अर्णव-सीम्नि मण्डलतया भ्राम्यन् न विश्राम्यति

yathā vā śrutvā hanta hataṃ tvayā yadu-kulottaṃsātra kaṃsāsuraṃ daityas tasya suhṛttamaḥ pariṇatiṃ ghorāṃ gataḥ kām api lālā-phena-kadamba-cumbita-mukha-prāntas taraṅgad-bhujo ghūrṇann arṇava-sīmni maṇḍalatayā bhrāmyan na viśrāmyati

---

2.4.89

उन्मादवद् इह व्याधि-विशेषो ऽप्य् एष वर्णितः परां भयानकाभासे यत् करोति चमत्कृतिम्

unmādavad iha vyādhi-viśeṣo 'py eṣa varṇitaḥ parāṃ bhayānakābhāse yat karoti camatkṛtim

---

2.4.90

अथ (13) व्याधिः दोषोद्रेक-वियोगाद्यैर् व्याधयो ये ज्वरादयः इह तत्-प्रभवो भावो व्याधिर् इत्य् अभिधीयते अत्र स्तम्भः श्लथाङ्गत्व-श्वासोत्ताप-क्लमादयः

atha (13) vyādhiḥ doṣodreka-viyogādyair vyādhayo ye jvarādayaḥ iha tat-prabhavo bhāvo vyādhir ity abhidhīyate atra stambhaḥ ślathāṅgatva-śvāsottāpa-klamādayaḥ

---

2.4.91

यथा तव चिर-विरहेण प्राप्य पीडाम् इदानीं दधद्-उरु-जडिमानि ध्मापितान्य् अङ्गकानि श्वसित-पवन-धाटी-घट्टित-घ्राण-वाटं लुठति धरणि-पृष्ठे गोष्ठ-वाटी-कुटुम्बम्

yathā tava cira-viraheṇa prāpya pīḍām idānīṃ dadhad-uru-jaḍimāni dhmāpitāny aṅgakāni śvasita-pavana-dhāṭī-ghaṭṭita-ghrāṇa-vāṭaṃ luṭhati dharaṇi-pṛṣṭhe goṣṭha-vāṭī-kuṭumbam

---

2.4.92

अथ (14) मोहः मोहो हृन्-मूढता हर्षाद् विश्लेषाद् भयतस् तथा विषादादेश् च तत्र स्याद् देहस्य पतनं भुवि शून्येन्द्रियत्वं भ्रमणं तथा निश्चेष्टता-मयः

atha (14) mohaḥ moho hṛn-mūḍhatā harṣād viśleṣād bhayatas tathā viṣādādeś ca tatra syād dehasya patanaṃ bhuvi śūnyendriyatvaṃ bhramaṇaṃ tathā niśceṣṭatā-mayaḥ

---

2.4.93

तत्र हर्षाद्, यथा श्री-दशमे (10.12.44) इत्थं स्म पृष्टः स तु बादरायणिस् तत्-स्मारितानन्त-हृताखिलेन्द्रियः कृच्छ्रात् पुनर् लब्ध-बहिर्-दृशिः शनैः प्रत्याह तं भागवतोत्तमोत्तमम्

tatra harṣād, yathā śrī-daśame (10.12.44) itthaṃ sma pṛṣṭaḥ sa tu bādarāyaṇis tat-smāritānanta-hṛtākhilendriyaḥ kṛcchrāt punar labdha-bahir-dṛśiḥ śanaiḥ pratyāha taṃ bhāgavatottamottamam

---

2.4.94

यथा वा निरुच्छ्वसित-रीतयो विघटिताक्षिप-क्ष्म-क्रिया निरीह-निखिलेन्द्रियाः प्रतिनिवृत्त-चिद्-वृत्तयः अवेक्ष्य कुरु-मण्डले रहसि पुण्डरीकेक्षणं व्रजाम्बुज-दृशो ऽभजन् कनक-शालभञ्जी-श्रियम्

yathā vā nirucchvasita-rītayo vighaṭitākṣipa-kṣma-kriyā nirīha-nikhilendriyāḥ pratinivṛtta-cid-vṛttayaḥ avekṣya kuru-maṇḍale rahasi puṇḍarīkekṣaṇaṃ vrajāmbuja-dṛśo 'bhajan kanaka-śālabhañjī-śriyam

---

2.4.95

विश्लेषाद्, यथा हंसदूते (4) कदाचित् खेदाग्निं विघटयितुम् अन्तर्-गतम् असौ सहालीभिर् लेभे तरलित-मना यामुन-तटीम् चिराद् अस्याश् चित्तं परिचित-कुटीर-कलनाद् अवस्था तस्तार स्फुटम् अथ सुषुप्तेः प्रिय-सखी

viśleṣād, yathā haṃsadūte (4) kadācit khedāgniṃ vighaṭayitum antar-gatam asau sahālībhir lebhe taralita-manā yāmuna-taṭīm cirād asyāś cittaṃ paricita-kuṭīra-kalanād avasthā tastāra sphuṭam atha suṣupteḥ priya-sakhī

---

2.4.96

भयाद्, यथा मुकुन्दम् आविष्कृत-विश्व-रूपं निरूपयन् वानर-वर्य-केतुः करारविन्दात् पुरतः स्खलन्तं न गाण्डीवं खण्डित-धीर् विवेद

bhayād, yathā mukundam āviṣkṛta-viśva-rūpaṃ nirūpayan vānara-varya-ketuḥ karāravindāt purataḥ skhalantaṃ na gāṇḍīvaṃ khaṇḍita-dhīr viveda

---

2.4.97

विषादाद्, यथा श्री-दशमे (10.11.49) कृष्णं महा-बक-ग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयो ऽर्भकाः बभूवुर् इन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतसः

viṣādād, yathā śrī-daśame (10.11.49) kṛṣṇaṃ mahā-baka-grastaṃ dṛṣṭvā rāmādayo 'rbhakāḥ babhūvur indriyāṇīva vinā prāṇaṃ vicetasaḥ

---

2.4.98

अस्यान्यत्रात्म-पर्यन्ते स्यात् सर्वत्रैव मूढता कृष्ण-स्फूर्ति-विशेषस् तु न कदाप्य् अत्र लीयते

asyānyatrātma-paryante syāt sarvatraiva mūḍhatā kṛṣṇa-sphūrti-viśeṣas tu na kadāpy atra līyate

---

2.4.99

अथ (15) मृतिः विषाद-व्याधि-सन्त्रास-सम्प्रहार-क्लमादिभिः प्राण-त्यागो मृतिस् तस्याम् अव्यक्ताक्षर-भाषणम् विवर्ण-गात्रता-श्वास-मान्द्य-हिक्कादयः क्रियाः

atha (15) mṛtiḥ viṣāda-vyādhi-santrāsa-samprahāra-klamādibhiḥ prāṇa-tyāgo mṛtis tasyām avyaktākṣara-bhāṣaṇam vivarṇa-gātratā-śvāsa-māndya-hikkādayaḥ kriyāḥ

---

2.4.100

यथा अनुल्लास-श्वासा मुहुर् असरलोत्तानित-दृशो विवृण्वन्तः काये किम् अपि नव-वैवर्ण्यम् अभितः हरेर् नामाव्यक्तीकृतम् अलघु-हिक्का-लहरीभिः प्रजल्पन्तः प्राणान् जहति मथुरायां सुकृतिनः

yathā anullāsa-śvāsā muhur asaralottānita-dṛśo vivṛṇvantaḥ kāye kim api nava-vaivarṇyam abhitaḥ harer nāmāvyaktīkṛtam alaghu-hikkā-laharībhiḥ prajalpantaḥ prāṇān jahati mathurāyāṃ sukṛtinaḥ

---

2.4.101

यथा वा विरमद्-अलघु-कण्ठोद्घोष-घुत्कार-चक्रा क्षण-विघटित-ताम्यद्-दृष्टि-खद्योत-दीप्तिः हरि-मिहिर-निपीत-प्राण-गाढान्धकारा क्षयम् अगमद् अकस्मात् पूतना काल-रात्रिः

yathā vā viramad-alaghu-kaṇṭhodghoṣa-ghutkāra-cakrā kṣaṇa-vighaṭita-tāmyad-dṛṣṭi-khadyota-dīptiḥ hari-mihira-nipīta-prāṇa-gāḍhāndhakārā kṣayam agamad akasmāt pūtanā kāla-rātriḥ

---

2.4.102

प्रायो ऽत्र मरणात् पूर्वा चित्त-वृत्तिर् मृतिर् मता मृतिर् अत्रानुभावः स्याद् इति केनचिद् उच्यते किन्तु नायक-वीर्यार्थं शत्रौ मरणम् उच्यते

prāyo 'tra maraṇāt pūrvā citta-vṛttir mṛtir matā mṛtir atrānubhāvaḥ syād iti kenacid ucyate kintu nāyaka-vīryārthaṃ śatrau maraṇam ucyate

---

2.4.103

अथ (16) आलस्यम् सामर्थ्यस्यापि सद्-भावे क्रियानुन्मुखता हि या तृप्ति-श्रमादि-सम्भूता तद्-आलस्यम् उदीर्यते

atha (16) ālasyam sāmarthyasyāpi sad-bhāve kriyānunmukhatā hi yā tṛpti-śramādi-sambhūtā tad-ālasyam udīryate

---

2.4.104

अत्राङ्ग-भजो जृम्भा च क्रिया द्वेषो ऽक्षि-मर्दनम् शय्यासनैक-प्रियता तन्द्रा-निद्रादयो ऽपि च

atrāṅga-bhajo jṛmbhā ca kriyā dveṣo 'kṣi-mardanam śayyāsanaika-priyatā tandrā-nidrādayo 'pi ca

---

2.4.105

तत्र तृप्तेर्, यथा विप्राणां नस् तथा तृप्तिर् आसीद् गोवर्धनोत्सवे नाशीर्वादे ऽपि गोपेन्द्र यथा स्यात् प्रभविष्णुता

tatra tṛpter, yathā viprāṇāṃ nas tathā tṛptir āsīd govardhanotsave nāśīrvāde 'pi gopendra yathā syāt prabhaviṣṇutā

---

2.4.106

श्रमाद्, यथा सुष्ठु निःसह-तनुः सुबलो ऽभूत् प्रीतये मम विधाय नियुद्धम् मोटयन्तम् अभितो निजम् अङ्गं नाहवाय सहसाह्वयताम् अमुम्

śramād, yathā suṣṭhu niḥsaha-tanuḥ subalo 'bhūt prītaye mama vidhāya niyuddham moṭayantam abhito nijam aṅgaṃ nāhavāya sahasāhvayatām amum

---

2.4.107

अथ (17) जाड्यम् जाड्यम् अप्रतिपत्तिः स्याद् इष्टानिष्ठ-श्रुतीक्षणैः विरहाद्यैश् च तन्-मोहात् पूर्वावस्थापरापि च अत्रानिमिषता तूष्णीम्-भाव-विस्मरणादयः

atha (17) jāḍyam jāḍyam apratipattiḥ syād iṣṭāniṣṭha-śrutīkṣaṇaiḥ virahādyaiś ca tan-mohāt pūrvāvasthāparāpi ca atrānimiṣatā tūṣṇīm-bhāva-vismaraṇādayaḥ

---

2.4.108

तत्र इष्ट-श्रुत्या, यथा श्री-दशमे (10.21.13) गावश् च कृष्णमुख-निर्गत-वेणु-गीत- पीयूषम् उत्तभित-कर्ण-पुटैः पिबन्त्यः शावाः स्नुत-स्तन-पयः-कवलाः स्म तस्थुर् गोविन्दम् आत्मनि दृशाश्रु-कुलाः स्पृशन्त्यः

tatra iṣṭa-śrutyā, yathā śrī-daśame (10.21.13) gāvaś ca kṛṣṇamukha-nirgata-veṇu-gīta- pīyūṣam uttabhita-karṇa-puṭaiḥ pibantyaḥ śāvāḥ snuta-stana-payaḥ-kavalāḥ sma tasthur govindam ātmani dṛśāśru-kulāḥ spṛśantyaḥ

---

2.4.109

अनिष्ट-श्रुत्या, यथा आकलय्य परिवर्तित-गोत्रां केशवस्य गिरम् अर्पित-शल्याम् बिद्ध-धीर् अधिक-निर्निमिषाक्षी- लक्ष्मणा क्षणम् अवर्तत तूष्णीम्

aniṣṭa-śrutyā, yathā ākalayya parivartita-gotrāṃ keśavasya giram arpita-śalyām biddha-dhīr adhika-nirnimiṣākṣī- lakṣmaṇā kṣaṇam avartata tūṣṇīm

---

2.4.110

इष्टेक्षणेन, यथा श्री-दशमे (10.71.40) गोविन्दं गृहम् आनीय देव-देवेशम् आदृतः पूजायां नाविदत् कृत्यं प्रमादोपहतो नृपः

iṣṭekṣaṇena, yathā śrī-daśame (10.71.40) govindaṃ gṛham ānīya deva-deveśam ādṛtaḥ pūjāyāṃ nāvidat kṛtyaṃ pramādopahato nṛpaḥ

---

2.4.111

अनिष्टेक्षणेन, यथा तत्रैव (10.39.36) यावद् आलक्ष्यते केतुर् यावद् रेणू रथस्य च अनुप्रस्थापितात्मानो लेख्यानीवोपलक्षिताः

aniṣṭekṣaṇena, yathā tatraiva (10.39.36) yāvad ālakṣyate ketur yāvad reṇū rathasya ca anuprasthāpitātmāno lekhyānīvopalakṣitāḥ

---

2.4.112

विरहेण, यथा मुकुन्द विरहेण ते विधुरिताः सखायश् चिराद् अलङ्कृतिभिर् उज्झिता भुवि निविश्य तत्र स्थिताः स्खलन्-मलिन-वाससः शवल-रुक्ष-गात्र-श्रियः स्फुरन्ति खल-देवल-द्विज-गृहे सुरार्चा इव

viraheṇa, yathā mukunda viraheṇa te vidhuritāḥ sakhāyaś cirād alaṅkṛtibhir ujjhitā bhuvi niviśya tatra sthitāḥ skhalan-malina-vāsasaḥ śavala-rukṣa-gātra-śriyaḥ sphuranti khala-devala-dvija-gṛhe surārcā iva

---

2.4.113

अथ (18) व्रीडा नवीन-सङ्गमाकार्य-स्तवावज्ञादिना कृता अधृष्टता भवेद् व्रीडा तत्र मौनं विचिन्तनम् अवगुण्ठन-भू-लेखौ तथाधोमुखतादयः

atha (18) vrīḍā navīna-saṅgamākārya-stavāvajñādinā kṛtā adhṛṣṭatā bhaved vrīḍā tatra maunaṃ vicintanam avaguṇṭhana-bhū-lekhau tathādhomukhatādayaḥ

---

2.4.114

तत्र नवीन-सङ्गमेन, यथा पद्यावल्याम् (198) गोविन्दे स्वयम् अकरोः सरोज-नेत्रे प्रेमान्धा वर-वपुर् अर्पणं सखि कार्पण्यं न कुरु दरावलोक-दाने विक्रीते करिणि किम् अङ्कुशे विवादः

tatra navīna-saṅgamena, yathā padyāvalyām (198) govinde svayam akaroḥ saroja-netre premāndhā vara-vapur arpaṇaṃ sakhi kārpaṇyaṃ na kuru darāvaloka-dāne vikrīte kariṇi kim aṅkuśe vivādaḥ

---

2.4.115

अकार्येण, यथा त्वम् अवाग् इह मा शिरः कृथा वदनं च त्रपया शची-पते नय कल्प-तरुं न चेच् छचीं कथम् अग्रे मुखम् ईक्षयिष्यसि

akāryeṇa, yathā tvam avāg iha mā śiraḥ kṛthā vadanaṃ ca trapayā śacī-pate naya kalpa-taruṃ na cec chacīṃ katham agre mukham īkṣayiṣyasi

---

2.4.116

स्तवेन, यथा भूरि-साद्गुण्य-भारेण स्तूयमानस्य शौरिणा उद्धवस्य व्यरोचिष्ट नम्री-भूतं तदा शिरः

stavena, yathā bhūri-sādguṇya-bhāreṇa stūyamānasya śauriṇā uddhavasya vyarociṣṭa namrī-bhūtaṃ tadā śiraḥ

---

2.4.117

अवज्ञया, यथा हरि-वंशे (2.67.19) { इन् च्रितिचल् एदितोन्, अप्पेन्दिx 29.} सत्यादेवी-वाक्यम् वसन्त-कुसुमैश् चित्रं सदा रैवतकं गिरिम् प्रिया भूत्वाऽप्रिया भूता कथं द्रक्ष्यामि तं पुनः

avajñayā, yathā hari-vaṃśe (2.67.19) { in critical editon, appendix 29.} satyādevī-vākyam vasanta-kusumaiś citraṃ sadā raivatakaṃ girim priyā bhūtvā'priyā bhūtā kathaṃ drakṣyāmi taṃ punaḥ

---

2.4.118

अथ (19) अवहित्था अवहित्थाकार-गुप्तिर् भवेद् भावेन केनचित्

atha (19) avahitthā avahitthākāra-guptir bhaved bhāvena kenacit

---

2.4.119

अत्राङ्गादेः पराभ्यूह-स्थानस्य परिगूहनम् अन्यत्रेक्षा वृथा-चेष्टा वाग्-भङ्गीत्य्-आदयः क्रियाः

atrāṅgādeḥ parābhyūha-sthānasya parigūhanam anyatrekṣā vṛthā-ceṣṭā vāg-bhaṅgīty-ādayaḥ kriyāḥ

---

2.4.120

तथा चोक्तम् अनुभाव-पिधानार्थो ऽवहित्थं भाव उच्यते

tathā coktam anubhāva-pidhānārtho 'vahitthaṃ bhāva ucyate

---

2.4.121

तत्र जैह्म्येन, यथा श्री-दशमे (10.32.15) सभाजयित्वा तम् अनङ्ग-दीपनं सहास-लीलेक्षण-विभ्रम-भ्रुवा संस्पर्शनेनाङ्क-कृताङ्घ्रि-हस्तयोः संस्तुत्य ईषत् कुपिता बभाषिरे

tatra jaihmyena, yathā śrī-daśame (10.32.15) sabhājayitvā tam anaṅga-dīpanaṃ sahāsa-līlekṣaṇa-vibhrama-bhruvā saṃsparśanenāṅka-kṛtāṅghri-hastayoḥ saṃstutya īṣat kupitā babhāṣire

---

2.4.122

दाक्षिण्येन, यथा सात्राजिती-सदन-सीमनि पारिजाते नीते प्रणीत-महसा मधुसूदनेन द्राघीय-सीमनि विदर्भ-भुवस् तदेर्ष्यां सौशील्यतः किल न को ऽपि विदाम्बभूव

dākṣiṇyena, yathā sātrājitī-sadana-sīmani pārijāte nīte praṇīta-mahasā madhusūdanena drāghīya-sīmani vidarbha-bhuvas taderṣyāṃ sauśīlyataḥ kila na ko 'pi vidāmbabhūva

---

2.4.123

ह्रिया, यथा प्रथमे (1.11.33) तम् आत्मजैर् दृष्टिभिर् अन्तरात्मना दुरन्त-भावाः परिरेभिरे पतिम् निरुद्धम् अप्य् आस्रवद् अम्बु नेत्रयोर् विलज्जतीनां भृगु-वर्य वैक्लवात्

hriyā, yathā prathame (1.11.33) tam ātmajair dṛṣṭibhir antarātmanā duranta-bhāvāḥ parirebhire patim niruddham apy āsravad ambu netrayor vilajjatīnāṃ bhṛgu-varya vaiklavāt

---

2.4.124

जैह्म्य-ह्रीभ्यां, यथा का वृषस्यति तं गोष्ठ-भुजङ्गं कुल-पालिका दूति यत्र स्मृते मूर्तिर् भीत्या रोमाञ्चिता मम

jaihmya-hrībhyāṃ, yathā kā vṛṣasyati taṃ goṣṭha-bhujaṅgaṃ kula-pālikā dūti yatra smṛte mūrtir bhītyā romāñcitā mama

---

2.4.125

सौजन्येन, यथा गूढा गाभीर्य-सम्पद्भिर् मनो-गह्वर-गर्भगा प्रौढाप्य् अस्या रतिः कृष्णे दुर्वितर्का परैर् अभूत्

saujanyena, yathā gūḍhā gābhīrya-sampadbhir mano-gahvara-garbhagā prauḍhāpy asyā ratiḥ kṛṣṇe durvitarkā parair abhūt

---

2.4.126

गौरवेण, यथा गोविन्दे सुबल-मुखैः समं सुहृद्भिः स्मेरास्यैः स्फुटम् इह नर्म निर्मिमाणे आनम्रीकृत-वदनः प्रमोद-मुग्धो यत्नेन स्मितम् अथ संववार पत्री

gauraveṇa, yathā govinde subala-mukhaiḥ samaṃ suhṛdbhiḥ smerāsyaiḥ sphuṭam iha narma nirmimāṇe ānamrīkṛta-vadanaḥ pramoda-mugdho yatnena smitam atha saṃvavāra patrī

---

2.4.127

हेतुः कश्चिद् भवेत् कश्चिद् गोप्यः कश्चन गोपनः इति भाव-त्रयस्यात्र विनियोगः समीक्ष्यते

hetuḥ kaścid bhavet kaścid gopyaḥ kaścana gopanaḥ iti bhāva-trayasyātra viniyogaḥ samīkṣyate

---

2.4.128

हेतुत्वं गोपनत्वं च गोप्यत्वं चात्र सम्भवेत् प्रायेण सर्व-भावानाम् एकशो ऽनेकशो ऽपि च

hetutvaṃ gopanatvaṃ ca gopyatvaṃ cātra sambhavet prāyeṇa sarva-bhāvānām ekaśo 'nekaśo 'pi ca

---

2.4.129

अथ (20) स्मृतिः या स्यात् पूर्वानुभूतार्थ-प्रतीतिः सदृशेक्षया दृढाभ्यासादिना वापि सा स्मृतिः परिकीर्तिता भवेद् अत्र शिरः-कम्पो भ्रू-विक्षेपादयो ऽपि च

atha (20) smṛtiḥ yā syāt pūrvānubhūtārtha-pratītiḥ sadṛśekṣayā dṛḍhābhyāsādinā vāpi sā smṛtiḥ parikīrtitā bhaved atra śiraḥ-kampo bhrū-vikṣepādayo 'pi ca

---

2.4.130

तत्र सदृशेक्षणा, यथा विलोक्य श्यामम् अम्भोदम् अम्भोरुह-विलोचना स्मारं स्मारं मुकुन्द त्वां स्मारं विक्रमम् अन्वभूत्

tatra sadṛśekṣaṇā, yathā vilokya śyāmam ambhodam ambhoruha-vilocanā smāraṃ smāraṃ mukunda tvāṃ smāraṃ vikramam anvabhūt

---

2.4.131

दृढाभ्यासेन, यथा प्रणिधान-विधिम् इदानीम् अकुर्वतो ऽपि प्रमादतो हृदि मे हरि-पद-पङ्कज-युगलं क्वचित् कदाचित् परिस्फुरति

dṛḍhābhyāsena, yathā praṇidhāna-vidhim idānīm akurvato 'pi pramādato hṛdi me hari-pada-paṅkaja-yugalaṃ kvacit kadācit parisphurati

---

2.4.132

अथ (21) वितर्कः विमर्षात् संशयादेश् च वितर्कस् तूह उच्यते एष भ्रू-क्सेपण-शिरो ऽङ्गुलि-सञ्चालनादि-कृत्

atha (21) vitarkaḥ vimarṣāt saṃśayādeś ca vitarkas tūha ucyate eṣa bhrū-ksepaṇa-śiro 'ṅguli-sañcālanādi-kṛt

---

2.4.133

तत्र विमर्षाद्, यथा विदग्ध-माधवे (2.27) न जानीषे मूर्ध्नश् च्युतम् अपि शिखण्डं यद् अखिलं न कण्ठे यन् माल्यं कलयसि पुरस्तात् कृतम् अपि तद् उन्नीतं वृन्दावन-कुहर-लीला-कलभ हे स्फुटं राधा-नेत्र-भ्रमर-वर वीर्योन्नतिर् इयम्

tatra vimarṣād, yathā vidagdha-mādhave (2.27) na jānīṣe mūrdhnaś cyutam api śikhaṇḍaṃ yad akhilaṃ na kaṇṭhe yan mālyaṃ kalayasi purastāt kṛtam api tad unnītaṃ vṛndāvana-kuhara-līlā-kalabha he sphuṭaṃ rādhā-netra-bhramara-vara vīryonnatir iyam

---

2.4.134

संशयात्, यथा असौ किं तापिञ्छो न हि तद्-अमल-श्रीर् इह गतिः पयोदः किं वामं न यद् इह निरङ्को हिमकरः जगन्-मोहारम्भोद्धूर-मधुर-वंशी-ध्वनिर् इतो ध्रुवं मूर्धन्य् अद्रेर् विधु-मुखि मुकुन्दो विहरति

saṃśayāt, yathā asau kiṃ tāpiñcho na hi tad-amala-śrīr iha gatiḥ payodaḥ kiṃ vāmaṃ na yad iha niraṅko himakaraḥ jagan-mohārambhoddhūra-madhura-vaṃśī-dhvanir ito dhruvaṃ mūrdhany adrer vidhu-mukhi mukundo viharati

---

2.4.135

विनिर्णयान्त एवायं तर्क इत्य् ऊचिरे परे

vinirṇayānta evāyaṃ tarka ity ūcire pare

---

2.4.136

अथ (22) चिन्ता ध्यानं चिन्ता भवेद् इष्टानाप्त्य्-अनिष्टाप्ति-निर्मितम् श्वासाधोमुख-भूलेख-वैवर्ण्यान् निद्रता इह विलापोत्ताप-कृशता-बाष्प-दैन्यादयो ऽपि च

atha (22) cintā dhyānaṃ cintā bhaved iṣṭānāpty-aniṣṭāpti-nirmitam śvāsādhomukha-bhūlekha-vaivarṇyān nidratā iha vilāpottāpa-kṛśatā-bāṣpa-dainyādayo 'pi ca

---

2.4.137

तत्र इष्टानाप्त्या, यथा श्री-दशमे (10.29.29) कृत्वा मुखान्य् अवशुचः श्वसनेन शुष्यद् बिम्बाधराणि चरणेन लिखन्त्यः अस्रेर् उपात्त-मसिभिः कुच-कुङ्कुमानि तस्थुर् मृजन्त्य उरु-दुःख-भराः स्म तूष्णीम्

tatra iṣṭānāptyā, yathā śrī-daśame (10.29.29) kṛtvā mukhāny avaśucaḥ śvasanena śuṣyad bimbādharāṇi caraṇena likhantyaḥ asrer upātta-masibhiḥ kuca-kuṅkumāni tasthur mṛjantya uru-duḥkha-bharāḥ sma tūṣṇīm

---

2.4.138

यथा वा अरतिभिर् अतिक्रम्य क्षामा प्रदोषम् अदोष-धीः कथम् अपि चिराद् अध्यासीना प्रघाणम् अघान्तक विधूरित-मुखी घूर्णत्य् अन्तः प्रसूस् तव चिन्तया किम् अहह गृहं क्रीडा-लुब्ध त्वयाद्य विसस्मरे

yathā vā aratibhir atikramya kṣāmā pradoṣam adoṣa-dhīḥ katham api cirād adhyāsīnā praghāṇam aghāntaka vidhūrita-mukhī ghūrṇaty antaḥ prasūs tava cintayā kim ahaha gṛhaṃ krīḍā-lubdha tvayādya visasmare

---

2.4.139

अनिष्टाप्त्या, यथा गृहिणि गहनयान्तश्चिन्तयोन्निद्र-नेत्रा ग्लपय न मुख-पद्मं तप्त-बाष्प-प्लवेन नृप-पुरम् अनुविन्दन् गान्दिनेयेन सार्धं तव सुतम् अहम् एव द्राक् परावर्तयामि

aniṣṭāptyā, yathā gṛhiṇi gahanayāntaścintayonnidra-netrā glapaya na mukha-padmaṃ tapta-bāṣpa-plavena nṛpa-puram anuvindan gāndineyena sārdhaṃ tava sutam aham eva drāk parāvartayāmi

---

2.4.140

अथ (23) मतिः शास्त्रादीनां विचारोत्थम् अर्थ-निर्धारणं मतिः

atha (23) matiḥ śāstrādīnāṃ vicārottham artha-nirdhāraṇaṃ matiḥ

---

2.4.141

अत्र कर्तव्य-करणं संशय-भ्रमयोश् छिदा उपदेशश् च शिष्याणाम् ऊहापोहादयो ऽपि च

atra kartavya-karaṇaṃ saṃśaya-bhramayoś chidā upadeśaś ca śiṣyāṇām ūhāpohādayo 'pi ca

---

2.4.142

यथा पाद्मे वैशाख-माहात्म्ये व्यामोहाय चराचरस्य जगतस् ते ते पुराणागमास् तां ताम् एव हि देवतां परमिकां जल्पन्तु कल्पावधि सिद्धान्ते पुनर् एक एव भगवान् विष्णुः समस्तागम- व्यापारेषु विवेचन-व्यतिकरं नीतेषु निश्चीयते

yathā pādme vaiśākha-māhātmye vyāmohāya carācarasya jagatas te te purāṇāgamās tāṃ tām eva hi devatāṃ paramikāṃ jalpantu kalpāvadhi siddhānte punar eka eva bhagavān viṣṇuḥ samastāgama- vyāpāreṣu vivecana-vyatikaraṃ nīteṣu niścīyate

---

2.4.143

यथा वा श्री-दशमे (10.60.39) त्वं न्यस्त-दण्डमुनिभिर् गदितानुभाव आत्मात्मदश् च जगताम् इति मे वृतो ऽसि हित्वा भवद्-भ्रुव उदीरित-काल-वेग- ध्वस्ताशिषो ऽब्ज-भवनाकपतीन् कुतो ऽन्ये

yathā vā śrī-daśame (10.60.39) tvaṃ nyasta-daṇḍamunibhir gaditānubhāva ātmātmadaś ca jagatām iti me vṛto 'si hitvā bhavad-bhruva udīrita-kāla-vega- dhvastāśiṣo 'bja-bhavanākapatīn kuto 'nye

---

2.4.144

अथ (24) धृतिः धृतिः स्यात् पूर्णता ज्ञान-दुःखाभावोत्तमाप्तिभिः अप्राप्तातीत-नष्टार्थान् अभिसंशोचनादि-कृत्

atha (24) dhṛtiḥ dhṛtiḥ syāt pūrṇatā jñāna-duḥkhābhāvottamāptibhiḥ aprāptātīta-naṣṭārthān abhisaṃśocanādi-kṛt

---

2.4.145

तत्र ज्ञानेन, यथा वैराग्य-शतके (55) भर्तृहरिः अश्नीमहि वयं भिक्षाम् आशावासो वसीमहि शयीमहि मही-पृष्ठे कुर्वीमहि किम् ईश्वरैः

tatra jñānena, yathā vairāgya-śatake (55) bhartṛhariḥ aśnīmahi vayaṃ bhikṣām āśāvāso vasīmahi śayīmahi mahī-pṛṣṭhe kurvīmahi kim īśvaraiḥ

---

2.4.146

दुःखाभावेन, यथा गोष्ठं रमा-केलि-गृहं चकास्ति गावश् च धावन्ति परः-परार्धाः पुत्रस् तथा दीव्यति दिव्य-कर्मा तृप्तिर् ममाभूद् गृहमेधि-सौख्ये

duḥkhābhāvena, yathā goṣṭhaṃ ramā-keli-gṛhaṃ cakāsti gāvaś ca dhāvanti paraḥ-parārdhāḥ putras tathā dīvyati divya-karmā tṛptir mamābhūd gṛhamedhi-saukhye

---

2.4.147

उत्तमाप्त्या, यथा हरि-लीला-सुधा-सिन्धोस् तटम् अप्य् अधितिष्ठतः मनो मम चतुर्-वर्गं तृणायापि न मन्यते

uttamāptyā, yathā hari-līlā-sudhā-sindhos taṭam apy adhitiṣṭhataḥ mano mama catur-vargaṃ tṛṇāyāpi na manyate

---

2.4.148

अथ (25) हर्षः अभीष्टेक्षण-लाभादि-जाता चेतः-प्रसन्नता हर्षः स्याद् इह रोमाञ्चः स्वेदो ऽश्रु मुख-फुल्लता आवेगोन्माद-जडतास् तथा मोहादयो ऽपि च

atha (25) harṣaḥ abhīṣṭekṣaṇa-lābhādi-jātā cetaḥ-prasannatā harṣaḥ syād iha romāñcaḥ svedo 'śru mukha-phullatā āvegonmāda-jaḍatās tathā mohādayo 'pi ca

---

2.4.149

तत्र अभीष्टेक्षणेन, यथा श्री-विष्णु-पुराणे [विपु. 5.17.25] तौ दृष्ट्वा विकसद्-वक्त्र-सरोजः स महामतिः पुलकाञ्चित-सर्वाङ्गस् तदाक्रूरो ऽभवन् मुने

tatra abhīṣṭekṣaṇena, yathā śrī-viṣṇu-purāṇe [vipu. 5.17.25] tau dṛṣṭvā vikasad-vaktra-sarojaḥ sa mahāmatiḥ pulakāñcita-sarvāṅgas tadākrūro 'bhavan mune

---

2.4.150

अभीष्ट-लाभेन, यथा श्री-दशमे (10.33.12) तत्रैकांसगतं बाहुं कृष्णस्योत्पलसौरभम् चन्दनालिप्तम् आघ्राय हृष्टरोमा चुचुम्ब ह

abhīṣṭa-lābhena, yathā śrī-daśame (10.33.12) tatraikāṃsagataṃ bāhuṃ kṛṣṇasyotpalasaurabham candanāliptam āghrāya hṛṣṭaromā cucumba ha

---

2.4.151

अथ (26) औत्सुक्यम् कालाक्षमत्वम् औत्सुक्यम् इष्टेक्षाप्ति-स्पृहादिभिः मुख-शोष-त्वरा-चिन्ता-निःश्वास-स्थिरतादिकृत्

atha (26) autsukyam kālākṣamatvam autsukyam iṣṭekṣāpti-spṛhādibhiḥ mukha-śoṣa-tvarā-cintā-niḥśvāsa-sthiratādikṛt

---

2.4.152

तत्र इष्टेक्षा-स्पृहया, यथा श्री-दशमे (10.71.34) प्राप्तं निशम्य नर-लोचन-पान-पात्रम् औत्सुक्य-विश्लथित-केश-दुकूल-बद्धाः सद्यो विसृज्य गृह-कर्म पतींश् च तल्पे द्रष्टुं ययुर् युवतयः स्म नरेन्द्र-मार्गे

tatra iṣṭekṣā-spṛhayā, yathā śrī-daśame (10.71.34) prāptaṃ niśamya nara-locana-pāna-pātram autsukya-viślathita-keśa-dukūla-baddhāḥ sadyo visṛjya gṛha-karma patīṃś ca talpe draṣṭuṃ yayur yuvatayaḥ sma narendra-mārge

---

2.4.153

यथा वा, स्तवावल्यां श्री-राधिकाष्टके (14.7) प्रकटित-निज-वासं स्निग्ध-वेणु-प्रणादैर् द्रुत-गति हरिम् आरात् प्राप्य कुञ्जे स्मिताक्षी श्रवण-कुहर-कण्डुं तन्वती नम्र-वक्त्रा स्नपयति निज-दास्ये राधिका मां कदा नु

yathā vā, stavāvalyāṃ śrī-rādhikāṣṭake (14.7) prakaṭita-nija-vāsaṃ snigdha-veṇu-praṇādair druta-gati harim ārāt prāpya kuñje smitākṣī śravaṇa-kuhara-kaṇḍuṃ tanvatī namra-vaktrā snapayati nija-dāsye rādhikā māṃ kadā nu

---

2.4.154

इष्टाप्ति-स्पृहया, यथा नर्म-कर्मठतया सखी-गणे द्राघयत्य् अघहराग्रतः कथाम् गुच्छक-ग्रहण-कैतवाद् असौ गह्वरं द्रुत-पद-क्रमं ययौ

iṣṭāpti-spṛhayā, yathā narma-karmaṭhatayā sakhī-gaṇe drāghayaty aghaharāgrataḥ kathām gucchaka-grahaṇa-kaitavād asau gahvaraṃ druta-pada-kramaṃ yayau

---

2.4.155

अथ (27) औग्र्यम् अपराध-दुरुक्त्य्-आदि- जातं चण्डत्वम् उग्रता वध-बन्ध-शिरः-कम्प-भर्त्सनोत्ताडनादि-कृत्

atha (27) augryam aparādha-durukty-ādi- jātaṃ caṇḍatvam ugratā vadha-bandha-śiraḥ-kampa-bhartsanottāḍanādi-kṛt

---

2.4.156

तत्र अपराधाद्, यथा स्फुरति मयि भुजङ्गी-गर्भ-विश्रंसि-कीर्तौ विरचयति मद्-ईशे किल्बिषं कालियो ऽपि हुत-भुजि बत कुर्यां जाठरे वौषड् एनं सपदि दनुज-हन्तुः किन्तु रोषाद् बिभेमि

tatra aparādhād, yathā sphurati mayi bhujaṅgī-garbha-viśraṃsi-kīrtau viracayati mad-īśe kilbiṣaṃ kāliyo 'pi huta-bhuji bata kuryāṃ jāṭhare vauṣaḍ enaṃ sapadi danuja-hantuḥ kintu roṣād bibhemi

---

2.4.157

दुरुक्तितो, यथा सहदेवोक्तिः प्रभवति विबुधानाम् अग्रिमस्याग्र-पूजां न हि दनुज-रिपोर् यः प्रौङ्ध-कीर्तेर् विसोढुम् कटुतर-यम-दण्डोद्दण्ड-रोचिर् मयासौ शिरसि पृथुनि तस्य न्यस्यते सव्य-पादः

duruktito, yathā sahadevoktiḥ prabhavati vibudhānām agrimasyāgra-pūjāṃ na hi danuja-ripor yaḥ prauṅdha-kīrter visoḍhum kaṭutara-yama-daṇḍoddaṇḍa-rocir mayāsau śirasi pṛthuni tasya nyasyate savya-pādaḥ

---

2.4.158

यथा वा बलदेवोक्तिः रताः किल नृपासने क्षितिप-लक्ष-भुक्तोज्झिते खलाः कुरु-कुलाधमाः प्रभुम् अजाण्ड-कोटिष्व् अमी हहा बत विडम्बना शिव शिवाद्य नः शृण्वतां हठाद् इह कटाक्षयन्त्य् अखिल-वन्द्यम् अप्य् अच्युतम्

yathā vā baladevoktiḥ ratāḥ kila nṛpāsane kṣitipa-lakṣa-bhuktojjhite khalāḥ kuru-kulādhamāḥ prabhum ajāṇḍa-koṭiṣv amī hahā bata viḍambanā śiva śivādya naḥ śṛṇvatāṃ haṭhād iha kaṭākṣayanty akhila-vandyam apy acyutam

---

2.4.159

अथ (28) अमर्षः अधिक्षेपापमानादेः स्याद् अमर्षो ऽसहिष्णुता

atha (28) amarṣaḥ adhikṣepāpamānādeḥ syād amarṣo 'sahiṣṇutā

---

2.4.160

तत्र स्वेदः शिरःकम्पो विवर्णत्वं विचिन्तनम् उपायान्वेषणाक्रोश-वैमुख्योत्ताडनादयः

tatra svedaḥ śiraḥkampo vivarṇatvaṃ vicintanam upāyānveṣaṇākrośa-vaimukhyottāḍanādayaḥ

---

2.4.161

तत्र अधिक्षेपाद्, यथा विदग्ध-माधवे (2.53) निर्धौतानाम् अखिल-धरणी-माधुरीणां धूरीणा कल्याणी मे निवसति वधूः पश्य पार्श्वे नवोढा अन्तर्गोष्ठे चटुल नटयन्न् अत्र नेत्र-त्रिभागं निःशङ्कस् त्वं भ्रमसि भविता नाकुलत्वं कुतो मे

tatra adhikṣepād, yathā vidagdha-mādhave (2.53) nirdhautānām akhila-dharaṇī-mādhurīṇāṃ dhūrīṇā kalyāṇī me nivasati vadhūḥ paśya pārśve navoḍhā antargoṣṭhe caṭula naṭayann atra netra-tribhāgaṃ niḥśaṅkas tvaṃ bhramasi bhavitā nākulatvaṃ kuto me

---

2.4.162

अपमानाद्, यथा पद्मोक्तिः कदम्ब-वन-तस्कर द्रुतम् अपेहि किं चाटुभिर् जने भवति मद्-विधे परिभवो हि नातः परः त्वया व्रज-मृगी-दृशां सदसि हन्त चन्द्रावली वरापि यद् अयोग्यया स्फुटम् अदूषि ताराख्यया

apamānād, yathā padmoktiḥ kadamba-vana-taskara drutam apehi kiṃ cāṭubhir jane bhavati mad-vidhe paribhavo hi nātaḥ paraḥ tvayā vraja-mṛgī-dṛśāṃ sadasi hanta candrāvalī varāpi yad ayogyayā sphuṭam adūṣi tārākhyayā

---

2.4.163

आदि-शब्दाद् वञ्चनाद् अपि, यथा श्री-दशमे (10.31.16) पति-सुतान्वय-भार्तृ-बान्धवान् अतिविलङ्घ्य ते ऽन्त्य् अच्युतागताः गति-विदस् तवोद्गीत-मोहिताः कितव योषितः कस् त्यजेन् निशि

ādi-śabdād vañcanād api, yathā śrī-daśame (10.31.16) pati-sutānvaya-bhārtṛ-bāndhavān ativilaṅghya te 'nty acyutāgatāḥ gati-vidas tavodgīta-mohitāḥ kitava yoṣitaḥ kas tyajen niśi

---

2.4.164

अथ (29) असूया द्वेषः परोदये ऽसूयान्य-सौभाग्य-गुणादिभिः तत्रेर्ष्यानादराक्षेपा दोषारोपो गुणेष्व् अपि अपवृत्तिस् तिरो-वीक्षा भ्रुवोर् भङ्गुरतादयः

atha (29) asūyā dveṣaḥ parodaye 'sūyānya-saubhāgya-guṇādibhiḥ tatrerṣyānādarākṣepā doṣāropo guṇeṣv api apavṛttis tiro-vīkṣā bhruvor bhaṅguratādayaḥ

---

2.4.165

तत्र अन्य-सौभाग्येन, यथा पद्यावल्याम् (302) { अत्त्रिबुतेद् तो दामोदर इन् पद्यावली. अल्सो fओउन्द् इन् अमरु 55; स्क्म् 2.140.5 केशटस्य; स्म्व् 86.14; साह्द् 3.105 (अस् अन् एxअम्प्ले ओf मद); दश 2.22.} मा गर्वम् उद्वह कपोल-तले चकास्ति कृष्ण-स्वहस्त-लिखिता नव-मञ्जरीति अन्यापि किं न सखि भाजनम् ईदृशीनां वैरी न चेद् भवति वेपथुर् अन्तरायः

tatra anya-saubhāgyena, yathā padyāvalyām (302) { attributed to dāmodara in padyāvalī. also found in amaru 55; skm 2.140.5 keśaṭasya; smv 86.14; sāhd 3.105 (as an example of mada); daśa 2.22.} mā garvam udvaha kapola-tale cakāsti kṛṣṇa-svahasta-likhitā nava-mañjarīti anyāpi kiṃ na sakhi bhājanam īdṛśīnāṃ vairī na ced bhavati vepathur antarāyaḥ

---

2.4.166

यथा वा श्री-दशमे (10.30.30) तस्या अमूनि नः क्षोभं कुर्वन्त्य् उच्चैः पदानि यत् यैकापहृत्य गोपीनां रहो भुङ्क्ते ऽच्युताधरम्

yathā vā śrī-daśame (10.30.30) tasyā amūni naḥ kṣobhaṃ kurvanty uccaiḥ padāni yat yaikāpahṛtya gopīnāṃ raho bhuṅkte 'cyutādharam

---

2.4.167

गुणेन, यथा स्वयं पराजयं प्राप्तान् कृष्ण-पक्षान् विजित्य नः बलिष्ठा बल-पक्षाश् चेद् दुर्बलाः के ततः क्षितौ

guṇena, yathā svayaṃ parājayaṃ prāptān kṛṣṇa-pakṣān vijitya naḥ baliṣṭhā bala-pakṣāś ced durbalāḥ ke tataḥ kṣitau

---

2.4.168

अथ (30) चापल्यम् राग-द्वेषादिभिश् चित्त-लाघवं चापलं भवेत् तत्राविचार-पारुष्य-स्वच्छन्दाचरणादयः

atha (30) cāpalyam rāga-dveṣādibhiś citta-lāghavaṃ cāpalaṃ bhavet tatrāvicāra-pāruṣya-svacchandācaraṇādayaḥ

---

2.4.169

तत्र रागेण, यथा श्री-दशमे (10.52.41) श्वो भाविनि त्वम् अजितोद्वहने विदर्भान् गुप्तः समेत्य पृतना-पतिभिः परीतः निर्मथ्य चैद्य-मगधेश-बलं प्रसह्य मां राक्षसेन विधिनोद्वह वीर्य-शुल्काम्

tatra rāgeṇa, yathā śrī-daśame (10.52.41) śvo bhāvini tvam ajitodvahane vidarbhān guptaḥ sametya pṛtanā-patibhiḥ parītaḥ nirmathya caidya-magadheśa-balaṃ prasahya māṃ rākṣasena vidhinodvaha vīrya-śulkām

---

2.4.170

द्वेषेण, यथा वंशी-पूरेण कालिन्द्याः सिन्धुं विन्दतु वाहिता गुरोर् अपि पुरो नीवीं या भ्रंशयति सुभ्रुवाम्

dveṣeṇa, yathā vaṃśī-pūreṇa kālindyāḥ sindhuṃ vindatu vāhitā guror api puro nīvīṃ yā bhraṃśayati subhruvām

---

2.4.171

अथ (31) निद्रा चिन्तालस्य-निसर्ग-क्लमादिभिश् चित्त-मीलनं निद्रा तत्राङ्ग-भङ्ग-जृम्भा-जाड्य-श्वासाक्षि-मीलनानि स्युः

atha (31) nidrā cintālasya-nisarga-klamādibhiś citta-mīlanaṃ nidrā tatrāṅga-bhaṅga-jṛmbhā-jāḍya-śvāsākṣi-mīlanāni syuḥ

---

2.4.172

तत्र चिन्तया, यथा लोहितायति मार्तण्डे वेणु-ध्वनिम् अशृण्वती चिन्तयाक्रान्त-हृदया निदद्रौ नन्द-गेहिनी

tatra cintayā, yathā lohitāyati mārtaṇḍe veṇu-dhvanim aśṛṇvatī cintayākrānta-hṛdayā nidadrau nanda-gehinī

---

2.4.173

आलस्येन, यथा दामोदरस्य बन्धन-कर्मभिर् अतिनिःसहाङ्ग-लतिकेयम् दर-विघूर्णितोत्तमाङ्गा कृताङ्ग-भङ्गा व्रजेश्वरी स्फुरति

ālasyena, yathā dāmodarasya bandhana-karmabhir atiniḥsahāṅga-latikeyam dara-vighūrṇitottamāṅgā kṛtāṅga-bhaṅgā vrajeśvarī sphurati

---

2.4.174

निसर्गेण, यथा अघहर तव वीर्य-प्रोषिताशेष-चिन्ताः परिहृत-गृह-वास्तु-द्वार-बन्धानुबद्धाः निज-निजम् इह रात्रौ प्राङ्गनं शोभयन्तः सुखम् अविचलद्-अङ्गाः शेरते पश्य गोपाः

nisargeṇa, yathā aghahara tava vīrya-proṣitāśeṣa-cintāḥ parihṛta-gṛha-vāstu-dvāra-bandhānubaddhāḥ nija-nijam iha rātrau prāṅganaṃ śobhayantaḥ sukham avicalad-aṅgāḥ śerate paśya gopāḥ

---

2.4.175

क्लमेन, यथा सङ्क्रान्त-धातु-चित्रा सुरतान्ते सा नितान्त-तान्ताऽद्य वक्षसि निक्षिप्ताङ्गी हरेर् विशाखा ययौ निद्राम्

klamena, yathā saṅkrānta-dhātu-citrā suratānte sā nitānta-tāntā'dya vakṣasi nikṣiptāṅgī harer viśākhā yayau nidrām

---

2.4.176

युक्तास्य स्फूर्ति-मात्रेण निर्विशेषेण केनचित् हृन्-मीलनात् पुरो ऽवस्था निद्रा भक्तेषु कथ्यते

yuktāsya sphūrti-mātreṇa nirviśeṣeṇa kenacit hṛn-mīlanāt puro 'vasthā nidrā bhakteṣu kathyate

---

2.4.177

अथ (32) सुप्तिः सुप्तिर् निद्रा-विभावा स्यान् नानार्थानुभवात्मिका इन्द्रियोपरति-श्वास-नेत्र-संमीलनादि-कृत्

atha (32) suptiḥ suptir nidrā-vibhāvā syān nānārthānubhavātmikā indriyoparati-śvāsa-netra-saṃmīlanādi-kṛt

---

2.4.178

यथा कामं तामरसाक्ष केलि-विततिः प्रादुष्कृता शैशवी दर्पः सर्प-पतेस् तद् अस्य तरसा निर्धूयताम् उद्धूरः इत्य् उत्स्वप्न-गिरा चिराद् यदु-सभां विस्मापयन् स्मेरयन् निःश्वासेन दरोत्तरङ्गद्-उदरं निद्रां गतो लाङ्गली

yathā kāmaṃ tāmarasākṣa keli-vitatiḥ prāduṣkṛtā śaiśavī darpaḥ sarpa-pates tad asya tarasā nirdhūyatām uddhūraḥ ity utsvapna-girā cirād yadu-sabhāṃ vismāpayan smerayan niḥśvāsena darottaraṅgad-udaraṃ nidrāṃ gato lāṅgalī

---

2.4.179

अथ (33) बोधः अविद्या-मोह-निद्रादेर् ध्वंसोद्बोधः प्रबुद्धता

atha (33) bodhaḥ avidyā-moha-nidrāder dhvaṃsodbodhaḥ prabuddhatā

---

2.4.180

तत्र अविद्या-ध्वंसतः अविद्या-ध्वंसतो बोधो विद्योदय-पुरःसरः अशेष-क्लेश-विश्रान्ति-स्वरूपावगमादि-कृत्

tatra avidyā-dhvaṃsataḥ avidyā-dhvaṃsato bodho vidyodaya-puraḥsaraḥ aśeṣa-kleśa-viśrānti-svarūpāvagamādi-kṛt

---

2.4.181

यथा विन्दन् विद्या-दीपिकां स्व-स्वरूपं बुद्ध्वा सद्यः सत्य-विज्ञान-रूपम् निष्प्रत्यूहस् तत् परं ब्रह्म मूर्तं सान्द्रानन्दाकारम् अन्वेषयामि

yathā vindan vidyā-dīpikāṃ sva-svarūpaṃ buddhvā sadyaḥ satya-vijñāna-rūpam niṣpratyūhas tat paraṃ brahma mūrtaṃ sāndrānandākāram anveṣayāmi

---

2.4.182

मोह-ध्वंसतः बोधो मोह-क्षयाच् छब्द-गन्ध-स्पर्श-रसैर् हरेः दृग्-उन्मीलन-रोमाञ्च-धरोत्थानादि-कृद् भवेत्

moha-dhvaṃsataḥ bodho moha-kṣayāc chabda-gandha-sparśa-rasair hareḥ dṛg-unmīlana-romāñca-dharotthānādi-kṛd bhavet

---

2.4.183

तत्र शब्देन, यथा प्रथम-दर्शन-रूढ-सुखावली- कवलितेन्द्रिय-वृत्तिर् अभूद् इयम् अघ-भिदः किल नाम्न्य् उदिते श्रुतौ ललितयोदमिमीलद् इहाक्षिणी

tatra śabdena, yathā prathama-darśana-rūḍha-sukhāvalī- kavalitendriya-vṛttir abhūd iyam agha-bhidaḥ kila nāmny udite śrutau lalitayodamimīlad ihākṣiṇī

---

2.4.184

गन्धेन, यथा अचिरम् अघ-हरेण त्यागतः स्रस्त-गात्री वन-भुवि शवलाङ्गी शान्त-निःश्वास-वृत्तिः प्रसरति वन-माला सौरभे पश्य राधा पुलकित-तनुर् एषा पांशु-पुञ्जाद् उदस्थात्

gandhena, yathā aciram agha-hareṇa tyāgataḥ srasta-gātrī vana-bhuvi śavalāṅgī śānta-niḥśvāsa-vṛttiḥ prasarati vana-mālā saurabhe paśya rādhā pulakita-tanur eṣā pāṃśu-puñjād udasthāt

---

2.4.185

स्पर्शेन, यथा असौ पाणि-स्पर्शो मधुर-मसृणः कस्य विजयी विशीर्यन्त्याः सौर-पुलिन-वनम् आलोक्य मम यः दुरन्ताम् उद्धूय प्रसभम् अभितो वैशस-मयीं द्रुतं मूर्च्छाम् अन्तः सखि सुख-मयीं पल्लवयति

sparśena, yathā asau pāṇi-sparśo madhura-masṛṇaḥ kasya vijayī viśīryantyāḥ saura-pulina-vanam ālokya mama yaḥ durantām uddhūya prasabham abhito vaiśasa-mayīṃ drutaṃ mūrcchām antaḥ sakhi sukha-mayīṃ pallavayati

---

2.4.186

रसेन, यथा अन्तर्हिते त्वयि बलानुज रास-केलौ स्रस्ताङ्ग-यष्टिर् अजनिष्ट सखी विसंज्ञा ताम्बूल-चर्वितम् अवाप्य तवाम्बुजाक्षी न्यस्तं मया मुख-पुटे पुलकोज्ज्वलासीत्

rasena, yathā antarhite tvayi balānuja rāsa-kelau srastāṅga-yaṣṭir ajaniṣṭa sakhī visaṃjñā tāmbūla-carvitam avāpya tavāmbujākṣī nyastaṃ mayā mukha-puṭe pulakojjvalāsīt

---

2.4.187

निद्राध्वंसतः बोधो निद्राक्षयात् स्वप्न-निद्रा-पूर्ति-स्वनादिभिः तत्राक्षि-मर्दनं शय्या-मोक्षो ऽङ्ग-वलनादयः

nidrādhvaṃsataḥ bodho nidrākṣayāt svapna-nidrā-pūrti-svanādibhiḥ tatrākṣi-mardanaṃ śayyā-mokṣo 'ṅga-valanādayaḥ

---

2.4.188

तत्र स्वप्नेन, यथा इयं ते हास-श्रीर् विरमतु विमुञ्चाञ्चलम् इदं न यावद्-वृद्धायै स्फुटम् अभिदधे त्वच्-चटुलताम् इति स्वप्ने जल्पन्त्य् अचिरम् अवबुद्धा गुरुम् असौ पुरो दृष्ट्वा गौरी नमित-मुख-बिम्बा मुहुर् अभूत्

tatra svapnena, yathā iyaṃ te hāsa-śrīr viramatu vimuñcāñcalam idaṃ na yāvad-vṛddhāyai sphuṭam abhidadhe tvac-caṭulatām iti svapne jalpanty aciram avabuddhā gurum asau puro dṛṣṭvā gaurī namita-mukha-bimbā muhur abhūt

---

2.4.189

निद्रा-पूर्त्या, यथा दूती चागात् तद्-आगारं जजागार च राधिका तूर्णं पुण्यवतीनां हि तनोति फलम् उद्यमः

nidrā-pūrtyā, yathā dūtī cāgāt tad-āgāraṃ jajāgāra ca rādhikā tūrṇaṃ puṇyavatīnāṃ hi tanoti phalam udyamaḥ

---

2.4.190

स्वनेन, यथा दूराद् विद्रावयन् निद्रा-मरालीर् गोप-सुभ्रुवाम् सारङ्ग-रङ्गदं रेजे वेणु-वारिद-गर्जितम्

svanena, yathā dūrād vidrāvayan nidrā-marālīr gopa-subhruvām sāraṅga-raṅgadaṃ reje veṇu-vārida-garjitam

---

2.4.191

इति भावास् त्रयस्-त्रिंशत् कथिता व्यभिचारिणः श्रेष्ठ-मध्य-कनिष्ठेषु वर्णनीया यथोचितम्

iti bhāvās trayas-triṃśat kathitā vyabhicāriṇaḥ śreṣṭha-madhya-kaniṣṭheṣu varṇanīyā yathocitam

---

2.4.192

मात्सर्योद्वेग-दम्भेर्ष्या विवेको निर्णयस् तथा क्लैब्यं क्षमा च कुतुकम् उत्कण्ठा विनयो ऽपि च

mātsaryodvega-dambherṣyā viveko nirṇayas tathā klaibyaṃ kṣamā ca kutukam utkaṇṭhā vinayo 'pi ca

---

2.4.193

संशयो धार्ष्ट्यम् इत्य् आद्या भावा ये स्युः परे ऽपि च उक्तेष्व् अन्तर्भवन्तीति न पृथक्त्वेन दर्शिताः

saṃśayo dhārṣṭyam ity ādyā bhāvā ye syuḥ pare 'pi ca ukteṣv antarbhavantīti na pṛthaktvena darśitāḥ

---

2.4.194

तथा हि असूयायां तु मात्सर्यं त्रासे ऽप्य् उद्वेग एव तु दम्भस् तथावहित्थायाम् ईर्ष्यामर्षे मताव् उभौ विवेको निर्णयश् चेमौ दैन्ये क्लैब्यं क्षमा धृतौ

tathā hi asūyāyāṃ tu mātsaryaṃ trāse 'py udvega eva tu dambhas tathāvahitthāyām īrṣyāmarṣe matāv ubhau viveko nirṇayaś cemau dainye klaibyaṃ kṣamā dhṛtau

---

2.4.195

औत्सुक्ये कुतुकोत्कण्ठे लज्जायां विनयस् तथा संशयो ऽन्तर्भवेत् तर्के तथा धार्ष्ट्यं च चापले

autsukye kutukotkaṇṭhe lajjāyāṃ vinayas tathā saṃśayo 'ntarbhavet tarke tathā dhārṣṭyaṃ ca cāpale

---

2.4.196

एषां सञ्चारि-भावानां मध्ये कश्चन कस्यचित् विभावश् चानुभावश् च भवेद् एव परस्परम्

eṣāṃ sañcāri-bhāvānāṃ madhye kaścana kasyacit vibhāvaś cānubhāvaś ca bhaved eva parasparam

---

2.4.197

निर्वेदे तु यथेर्ष्याया भवेद् अत्र विभावता असूयायां पुनस् तस्या व्यक्तम् उक्तानुभावता

nirvede tu yatherṣyāyā bhaved atra vibhāvatā asūyāyāṃ punas tasyā vyaktam uktānubhāvatā

---

2.4.198

औत्सुक्यं प्रति चिन्तायाः कथितात्रानुभावता निद्रां प्रति विभावत्वम् एवं ज्ञेयः परे ऽप्य् अमी

autsukyaṃ prati cintāyāḥ kathitātrānubhāvatā nidrāṃ prati vibhāvatvam evaṃ jñeyaḥ pare 'py amī

---

2.4.199

एषां च सात्त्विकानां च तथा नाना-क्रिया-ततेः कार्य-कारण-भावस् तु ज्ञेयः प्रायेण लोकतः

eṣāṃ ca sāttvikānāṃ ca tathā nānā-kriyā-tateḥ kārya-kāraṇa-bhāvas tu jñeyaḥ prāyeṇa lokataḥ

---

2.4.200

निन्दायास् तु विभावत्वं वैवर्ण्यामर्षयोर् मतम् असूयायां पुनस् तस्याः कथितैवानुभावता

nindāyās tu vibhāvatvaṃ vaivarṇyāmarṣayor matam asūyāyāṃ punas tasyāḥ kathitaivānubhāvatā

---

2.4.201

प्रहारस्य विभावत्वं संमोह-प्रलयौ प्रति औग्र्यं प्रत्यनुभावत्वम् एवं ज्ञेयाः परे ऽपि च

prahārasya vibhāvatvaṃ saṃmoha-pralayau prati augryaṃ pratyanubhāvatvam evaṃ jñeyāḥ pare 'pi ca

---

2.4.202

त्रास-निद्रा-श्रमालस्य-मद-भिद्-बोध-वर्जिनाम् सञ्चारिणाम् इह क्वापि भवेद् रत्य्-अनुभावता

trāsa-nidrā-śramālasya-mada-bhid-bodha-varjinām sañcāriṇām iha kvāpi bhaved raty-anubhāvatā

---

2.4.203

साक्षाद्-रतेर् न सम्बन्धः षड्भिस् त्रासादिभिः सह स्यात् परस्परया किन्तु लीलानुगुणताकृते

sākṣād-rater na sambandhaḥ ṣaḍbhis trāsādibhiḥ saha syāt parasparayā kintu līlānuguṇatākṛte

---

2.4.204

वितर्क-मति-निर्वेद-धृतीनां स्मृति-हर्षयोः बोध-भिद्-दैन्य-सुप्तीनां क्वचिद् रति-विभावता

vitarka-mati-nirveda-dhṛtīnāṃ smṛti-harṣayoḥ bodha-bhid-dainya-suptīnāṃ kvacid rati-vibhāvatā

---

2.4.205

परतन्त्राः स्वतन्त्राश् चेत्य् उक्ताः सञ्चारिणो द्विधा

paratantrāḥ svatantrāś cety uktāḥ sañcāriṇo dvidhā

---

2.4.206

तत्र परतन्त्राः वरावरतया प्रोक्ताः परतन्त्रा अपि द्विधा

tatra paratantrāḥ varāvaratayā proktāḥ paratantrā api dvidhā

---

2.4.207

तत्र वरः साक्षाद् व्यवहितश् चेति वरो ऽप्य् एष द्विधोदितः

tatra varaḥ sākṣād vyavahitaś ceti varo 'py eṣa dvidhoditaḥ

---

2.4.208

तत्र साक्षात् मुख्याम् एव रतिं पुष्णन् साक्षाद् इत्य् अभिधीयते

tatra sākṣāt mukhyām eva ratiṃ puṣṇan sākṣād ity abhidhīyate

---

2.4.209

यथा तनुरुहाली च तनुश् च नृत्यं तनोति मे नाम निशम्य यस्य अपश्यतो माथुर-मण्डलं तद्- व्यर्थेन किं हन्त दृशोर् द्वयेन

yathā tanuruhālī ca tanuś ca nṛtyaṃ tanoti me nāma niśamya yasya apaśyato māthura-maṇḍalaṃ tad- vyarthena kiṃ hanta dṛśor dvayena

---

2.4.210

अथ व्यवहितः पुष्णाति यो रतिं गौणीं स व्यवहितो मतः

atha vyavahitaḥ puṣṇāti yo ratiṃ gauṇīṃ sa vyavahito mataḥ

---

2.4.211

यथा धिग् अस्तु मे भुज-द्वन्द्वं भीमस्य परिघोपमम् माधवाक्षेपिणं दुष्टं यत् पिनष्टि न चेदिपम्

yathā dhig astu me bhuja-dvandvaṃ bhīmasya parighopamam mādhavākṣepiṇaṃ duṣṭaṃ yat pinaṣṭi na cedipam

---

2.4.212

निर्वेदः क्रोध-वश्यत्वाद् अयं व्यवहितो रतेः

nirvedaḥ krodha-vaśyatvād ayaṃ vyavahito rateḥ

---

2.4.213

अथ अवरः रस-द्वयस्याप्य् अङ्गत्वम् अगच्छन्न् अवरो मतः

atha avaraḥ rasa-dvayasyāpy aṅgatvam agacchann avaro mataḥ

---

2.4.214

यथा लेलिह्यमानं वदनैर् ज्वलद्भिर् जगन्ति दंष्ट्रास्फुटद्-उत्तमाङ्गैः अवेक्ष्य कृष्णं धृत-विश्वरूपं न स्वं विशुष्यन् स्मरति स्म जिष्णुः

yathā lelihyamānaṃ vadanair jvaladbhir jaganti daṃṣṭrāsphuṭad-uttamāṅgaiḥ avekṣya kṛṣṇaṃ dhṛta-viśvarūpaṃ na svaṃ viśuṣyan smarati sma jiṣṇuḥ

---

2.4.215

घोर-क्रियाद्य्-अनुभावाद् आच्छाद्य सहजां रतिम् दुर्वराविरभूद् भीतिर् मोहो ऽयं भी-वशस् ततः

ghora-kriyādy-anubhāvād ācchādya sahajāṃ ratim durvarāvirabhūd bhītir moho 'yaṃ bhī-vaśas tataḥ

---

2.4.216

अथ स्वतन्त्राः सदैव पारतन्त्र्ये ऽपि क्वचिद् एषां स्वतन्त्रता भूपाल-सेवकस्येव प्रवृत्तस्य कर-ग्रहे

atha svatantrāḥ sadaiva pāratantrye 'pi kvacid eṣāṃ svatantratā bhūpāla-sevakasyeva pravṛttasya kara-grahe

---

2.4.217

भावज्ञै रति-शून्यश् च रत्य्-अनुस्पर्शनस् तथा रति-गन्धिश् च ते त्रेधा स्वतन्त्राः परिकीर्तिताः

bhāvajñai rati-śūnyaś ca raty-anusparśanas tathā rati-gandhiś ca te tredhā svatantrāḥ parikīrtitāḥ

---

2.4.218

तत्र रति-शून्यः जनेषु रति-शून्येषु रति-शून्यो भवेद् असौ

tatra rati-śūnyaḥ janeṣu rati-śūnyeṣu rati-śūnyo bhaved asau

---

2.4.219

यथा श्री-दशमे (10.23.39) धिग् जन्म नस् त्रिवृद्-विद्यां धिग् व्रतं धिग् बहुज्ञताम् धिक् कुलं धिक् क्रिया-दीक्षां विमुखा ये त्व् अधोक्षजे

yathā śrī-daśame (10.23.39) dhig janma nas trivṛd-vidyāṃ dhig vrataṃ dhig bahujñatām dhik kulaṃ dhik kriyā-dīkṣāṃ vimukhā ye tv adhokṣaje

---

2.4.220

अत्र स्वतन्त्रो निर्वेदः तत्र रत्य्-अनुस्पर्शनः यः स्वतो रति-गन्धेन विहीनो ऽपि प्रसङ्गतः पश्चाद् रतिं स्पृशेद् एष रत्य्-अनुस्पर्शनो मतः

atra svatantro nirvedaḥ tatra raty-anusparśanaḥ yaḥ svato rati-gandhena vihīno 'pi prasaṅgataḥ paścād ratiṃ spṛśed eṣa raty-anusparśano mataḥ

---

2.4.221

यथा गरिष्ठारिष्ट-टङ्कारैर् विधुरा वधिरायिता हा कृष्ण पाहि पाहीति चुक्रोशाभीर-बालिका

yathā gariṣṭhāriṣṭa-ṭaṅkārair vidhurā vadhirāyitā hā kṛṣṇa pāhi pāhīti cukrośābhīra-bālikā

---

2.4.222

अत्र त्रासः अथ रति-गन्धिः यः स्वातन्त्र्ये ऽपि तद्-गन्धं रति-गन्धिर् व्यनक्ति सः

atra trāsaḥ atha rati-gandhiḥ yaḥ svātantrye 'pi tad-gandhaṃ rati-gandhir vyanakti saḥ

2.4.223

यथा पीतांशुकं परिचिनोमि धृतं त्वयाङ्गे सङ्गोपनाय न हि नप्त्रि विधेहि यत्नम् इत्य् आर्यया निगदिता नमितोत्तमाङ्गा राधावगुण्ठित-मुखी तरसा तदासीत्

yathā pītāṃśukaṃ paricinomi dhṛtaṃ tvayāṅge saṅgopanāya na hi naptri vidhehi yatnam ity āryayā nigaditā namitottamāṅgā rādhāvaguṇṭhita-mukhī tarasā tadāsīt

---

2.4.224

अत्र लज्जा आभासः पुनर् एतेषाम् अस्थाने वृत्तितो भवेत् प्रातिकूल्यम् अनौचित्यम् अस्थानत्वं द्विधोदितम्

atra lajjā ābhāsaḥ punar eteṣām asthāne vṛttito bhavet prātikūlyam anaucityam asthānatvaṃ dvidhoditam

---

2.4.225

तत्र प्रातिकूल्यम् विपक्षे वृत्तिर् एतेषां प्रातिकूल्यम् इतीर्यते

tatra prātikūlyam vipakṣe vṛttir eteṣāṃ prātikūlyam itīryate

---

2.4.226

यथा गोपो ऽप्य् अशिक्षित-रणो ऽपि तम् अश्व-दैत्यं हन्ति मे हन्त मम जीवित-निर्विशेषम् क्रीडा-विनिर्जित-सुराधिपतेर् अलं मे दुर्जीवितेन हत-कंस-नराधिपस्य

yathā gopo 'py aśikṣita-raṇo 'pi tam aśva-daityaṃ hanti me hanta mama jīvita-nirviśeṣam krīḍā-vinirjita-surādhipater alaṃ me durjīvitena hata-kaṃsa-narādhipasya

---

2.4.227

अत्र निर्वेदस्याभासः यथा वा डुण्डभो जलचरः स कालियो गोष्ठ-भूभृद् अपि लोष्ट्र-सोदरः तत्र कर्म किम् इवाद्भुतं जने येन मूर्ख जगदीशतेर्यते

atra nirvedasyābhāsaḥ yathā vā ḍuṇḍabho jalacaraḥ sa kāliyo goṣṭha-bhūbhṛd api loṣṭra-sodaraḥ tatra karma kim ivādbhutaṃ jane yena mūrkha jagadīśateryate

---

2.4.228

अत्रासूयायाः अथ अनौचित्यम् असत्यत्वम् अयोग्यत्वम् अनौचित्यं द्विधा भवेत् अप्राणिनि भवेद् आद्यः तिर्यग्-आदिषु चान्तिमम्

atrāsūyāyāḥ atha anaucityam asatyatvam ayogyatvam anaucityaṃ dvidhā bhavet aprāṇini bhaved ādyaḥ tiryag-ādiṣu cāntimam

---

2.4.229

तत्र अप्राणिनि, यथा छाया न यस्य सकृद् अप्य् उपसेविताभूत् कृष्णेन हन्त मम तस्य धिग् अस्तु जन्म मा त्वं कदम्ब विधुरो भव कालियाहिं मृद्नन् करिष्यति हरिश् चरितार्थतां ते

tatra aprāṇini, yathā chāyā na yasya sakṛd apy upasevitābhūt kṛṣṇena hanta mama tasya dhig astu janma mā tvaṃ kadamba vidhuro bhava kāliyāhiṃ mṛdnan kariṣyati hariś caritārthatāṃ te

---

2.4.230

अत्र निर्वेदस्य तिरश्चि, यथा अधिरोहतु कः पक्षी कक्षाम् अपरो ममाद्य मेध्यस्य हित्वापि तार्क्ष्य-पक्सं भजते पक्षं हरिर् यस्य

atra nirvedasya tiraści, yathā adhirohatu kaḥ pakṣī kakṣām aparo mamādya medhyasya hitvāpi tārkṣya-paksaṃ bhajate pakṣaṃ harir yasya

---

2.4.231

अत्र गर्वस्य वहमानेष्व् अपि सदा ज्ञान-विज्ञान-माधुरीम् कदम्बादिषु सामान्य-दृष्ट्य्-आभासत्वम् उच्यते

atra garvasya vahamāneṣv api sadā jñāna-vijñāna-mādhurīm kadambādiṣu sāmānya-dṛṣṭy-ābhāsatvam ucyate

---

2.4.232

भावानां क्वचिद् उत्पत्ति-सन्धि-शावल्य-शान्तयः दशाश् चतस्र एतासाम् उत्पत्तिस् त्व् इह सम्भवः

bhāvānāṃ kvacid utpatti-sandhi-śāvalya-śāntayaḥ daśāś catasra etāsām utpattis tv iha sambhavaḥ

---

2.4.233

यथा मण्डले किम् अपि चण्ड-मरीचेर् लोहितायति निशम्य यशोदा वैणवीं ध्वनि-धुराम् अविदूरे प्रस्रव-स्तिमित-कञ्चुलिकासीत्

yathā maṇḍale kim api caṇḍa-marīcer lohitāyati niśamya yaśodā vaiṇavīṃ dhvani-dhurām avidūre prasrava-stimita-kañculikāsīt

---

2.4.234

अत्र हर्षोत्पत्तिः यथा वा त्वयि रहसि मिलन्त्यां सम्भ्रम-न्यास-भुग्नाप्य् उषसि सखि तवाली मेखला पश्य भाति इति विवृत-रहस्ये कुञ्चित-भ्रूर् दृशम् अनृजु किरन्ती राधिका वः पुनातु

atra harṣotpattiḥ yathā vā tvayi rahasi milantyāṃ sambhrama-nyāsa-bhugnāpy uṣasi sakhi tavālī mekhalā paśya bhāti iti vivṛta-rahasye kuñcita-bhrūr dṛśam anṛju kirantī rādhikā vaḥ punātu

---

2.4.235

अत्रासूयोत्पत्तिः अथ सन्धिः सरूपयोर् भिन्नयोर् वा सन्धिः स्याद् भावयोर् युतिः

atrāsūyotpattiḥ atha sandhiḥ sarūpayor bhinnayor vā sandhiḥ syād bhāvayor yutiḥ

---

2.4.236

तत्र सरूपयोः सन्धिः सन्धिः सरूपयोस् तत्र भिन्न-हेतूत्थयोर् मतः

tatra sarūpayoḥ sandhiḥ sandhiḥ sarūpayos tatra bhinna-hetūtthayor mataḥ

---

2.4.237

यथा राक्षसीं निशि निशाम्य निशान्ते गोकुलेश-गृहिणी पतिताङ्गीम् तत्-कुचोपरि सुतं च हसन्तं हन्त निश्चल-तनुः क्षणम् आसीत्

yathā rākṣasīṃ niśi niśāmya niśānte gokuleśa-gṛhiṇī patitāṅgīm tat-kucopari sutaṃ ca hasantaṃ hanta niścala-tanuḥ kṣaṇam āsīt

---

2.4.238

अत्रानिष्टेष्ट-संवीक्षाकृतयोर् जाड्ययोर् युतिः अथ भिन्नयोः भिन्नयोर् हेतुनैकेन भिन्नेनाप्य् उपजातयोः

atrāniṣṭeṣṭa-saṃvīkṣākṛtayor jāḍyayor yutiḥ atha bhinnayoḥ bhinnayor hetunaikena bhinnenāpy upajātayoḥ

---

2.4.239

अथ एक-हेतु-जयोः, यथा दुर्वारचापलो ऽयं धावन्न् अन्तर् बहिश् च गोष्ठस्य शिशुर् अकुतश्चिद् भीतिर् धिनोति हृदयं दुनोति च मे

atha eka-hetu-jayoḥ, yathā durvāracāpalo 'yaṃ dhāvann antar bahiś ca goṣṭhasya śiśur akutaścid bhītir dhinoti hṛdayaṃ dunoti ca me

---

2.4.240

तत्र हर्ष-शङ्कयोः तत्र भिन्न-हेतुजयोः, यथा विलसन्तम् अवेक्ष्य देवकी सुतम् उत्फुल्ल-विलोचनं पुरः प्रबलाम् अपि मल्ल-मण्डलीं हिमम् उष्णं च जलं दृशोर् दधे

tatra harṣa-śaṅkayoḥ tatra bhinna-hetujayoḥ, yathā vilasantam avekṣya devakī sutam utphulla-vilocanaṃ puraḥ prabalām api malla-maṇḍalīṃ himam uṣṇaṃ ca jalaṃ dṛśor dadhe

---

2.4.241

अत्र हर्ष-विषादयोः सन्धिः एकेन जायमानानाम् अनेकेन च हेतुना बहूनाम् अपि भावानां सन्धिः स्फुटम् अवेक्ष्यते

atra harṣa-viṣādayoḥ sandhiḥ ekena jāyamānānām anekena ca hetunā bahūnām api bhāvānāṃ sandhiḥ sphuṭam avekṣyate

---

2.4.242

तत्र एक-हेतुजानां, यथा निरुद्धा कालिन्दी-तट-भुवि मुकुन्देन बलिना हठाद् अन्तः-स्मेरां तरलतर-तारोज्ज्वल-कलाम् अभिव्यक्तावज्ञाम् अरुण-कुटिलापाङ्ग-सुषमां दृशं न्यस्यन्त्य् अस्मिन् जयति वृषभानोः कुल-मणिः

tatra eka-hetujānāṃ, yathā niruddhā kālindī-taṭa-bhuvi mukundena balinā haṭhād antaḥ-smerāṃ taralatara-tārojjvala-kalām abhivyaktāvajñām aruṇa-kuṭilāpāṅga-suṣamāṃ dṛśaṃ nyasyanty asmin jayati vṛṣabhānoḥ kula-maṇiḥ

---

2.4.243

अत्र हर्षौत्सुक्य-गर्वामर्षासूयानां सन्धिः अनेक-हेतुजानां, यथा परिहित-हरि-हारा वीक्ष्य राधा सवित्रीं निकट-भुवि तथाग्रे तर्क-भाक् स्मेर-पद्माम् हरिम् अपि दर-दूरे स्वामिनं तत्र चासीन् महसि विनत-वक्र-प्रस्फुर-म्लान-वक्त्रा

atra harṣautsukya-garvāmarṣāsūyānāṃ sandhiḥ aneka-hetujānāṃ, yathā parihita-hari-hārā vīkṣya rādhā savitrīṃ nikaṭa-bhuvi tathāgre tarka-bhāk smera-padmām harim api dara-dūre svāminaṃ tatra cāsīn mahasi vinata-vakra-prasphura-mlāna-vaktrā

---

2.4.244

अत्र लज्जामर्ष-हर्ष-विषादानां सन्धिः अथ शावल्यम् शवलत्वं तु भावानां संमर्दः स्यात् परस्परम्

atra lajjāmarṣa-harṣa-viṣādānāṃ sandhiḥ atha śāvalyam śavalatvaṃ tu bhāvānāṃ saṃmardaḥ syāt parasparam

---

2.4.245

यथा शक्तः किं नाम कर्तुं स शिशुर् अहह मे मित्र-पक्षानधाक्षीद् आतिष्ठेयं तम् एव द्रुतम् अथ शरणं कुर्युर् एतन् न वीराः आं दिव्या मल्ल-गोष्ठी विहरति स करेणोद्दधाराद्रि-वर्यं कुर्याम् अद्यैव गत्वा व्रज-भुवि कदनं हा ततः कम्पते धीः

yathā śaktaḥ kiṃ nāma kartuṃ sa śiśur ahaha me mitra-pakṣānadhākṣīd ātiṣṭheyaṃ tam eva drutam atha śaraṇaṃ kuryur etan na vīrāḥ āṃ divyā malla-goṣṭhī viharati sa kareṇoddadhārādri-varyaṃ kuryām adyaiva gatvā vraja-bhuvi kadanaṃ hā tataḥ kampate dhīḥ

---

2.4.246

अत्र गर्व-विषाद-दैन्य-मति-स्मृति-शङ्कामर्ष-त्रासानां शावल्यम् यथा वा धिग् दीर्घे नयने ममास्तु मथुरा याभ्यां न सा प्रेक्ष्यते विद्येयं मम किङ्करी-कृत-नृपा कालस् तु सर्वङ्करः लक्ष्मी-केलि-गृहं गृहं मम हहा नित्यं तनुः क्षीयते सद्मन्य् एव हरिं भजेय हृदयं वृन्दाटवी कर्षति

atra garva-viṣāda-dainya-mati-smṛti-śaṅkāmarṣa-trāsānāṃ śāvalyam yathā vā dhig dīrghe nayane mamāstu mathurā yābhyāṃ na sā prekṣyate vidyeyaṃ mama kiṅkarī-kṛta-nṛpā kālas tu sarvaṅkaraḥ lakṣmī-keli-gṛhaṃ gṛhaṃ mama hahā nityaṃ tanuḥ kṣīyate sadmany eva hariṃ bhajeya hṛdayaṃ vṛndāṭavī karṣati

---

2.4.247

अत्र निर्वेद-गर्व-शङ्का-धृति-विषाद-मत्य्-औत्सुक्यानां शावल्यम् अथ शान्तिः अत्यारूढस्य भावस्य विलयः शान्तिर् उच्यते

atra nirveda-garva-śaṅkā-dhṛti-viṣāda-maty-autsukyānāṃ śāvalyam atha śāntiḥ atyārūḍhasya bhāvasya vilayaḥ śāntir ucyate

---

2.4.248

यथा विधुरित-वदना विदून-भासस् तम् अघहरं गहने गवेषयन्तः मृदु-कल-मुरलीं निशम्य शैले व्रज-शिशवः पुलकोज्ज्वला बभूवुः

yathā vidhurita-vadanā vidūna-bhāsas tam aghaharaṃ gahane gaveṣayantaḥ mṛdu-kala-muralīṃ niśamya śaile vraja-śiśavaḥ pulakojjvalā babhūvuḥ

---

2.4.249

अत्र विषाद-शान्तिः शब्दार्थ-रस-वैचित्री वाचि काचन नास्ति मे यथा-कथञ्चिद् एवोक्तं भावोदाहरणं परम्

atra viṣāda-śāntiḥ śabdārtha-rasa-vaicitrī vāci kācana nāsti me yathā-kathañcid evoktaṃ bhāvodāharaṇaṃ param

---

2.4.250

त्रयस्त्रिंशद् इमे ऽष्टौ च वक्ष्यन्ते स्थायिनश् च ये मुख्य-भावाभिधास् त्व् एक-चत्वारिंशद् अमी स्मृताः

trayastriṃśad ime 'ṣṭau ca vakṣyante sthāyinaś ca ye mukhya-bhāvābhidhās tv eka-catvāriṃśad amī smṛtāḥ

---

2.4.251

शरीरेन्द्रिय-वर्गस्य विकारणां विधायकाः भावाविर्भाव-जनिताश् चित्त-वृत्तय ईरिताः

śarīrendriya-vargasya vikāraṇāṃ vidhāyakāḥ bhāvāvirbhāva-janitāś citta-vṛttaya īritāḥ

---

2.4.252

क्वचित् स्वाभाविको भावः कश्चिद् आगन्तुकः क्वचित् यस् तु स्वाभाविको भावः स व्याप्यान्तर्-बहिः-स्थितः

kvacit svābhāviko bhāvaḥ kaścid āgantukaḥ kvacit yas tu svābhāviko bhāvaḥ sa vyāpyāntar-bahiḥ-sthitaḥ

---

2.4.253

मञ्जिष्ठाद्ये यथा द्रव्ये रागस् तन्-मय ईक्ष्यते अत्र स्यान् नाम-मात्रेण विभावस्य विभावता

mañjiṣṭhādye yathā dravye rāgas tan-maya īkṣyate atra syān nāma-mātreṇa vibhāvasya vibhāvatā

---

2.4.254

एतेन सहजेनैव भावेनानुगता रतिः एक-रूपापि या भक्तेर् विविधा प्रतिभात्य् असौ

etena sahajenaiva bhāvenānugatā ratiḥ eka-rūpāpi yā bhakter vividhā pratibhāty asau

---

2.4.255

आगन्तुकस् तु यो भावः पटादौ रक्तिमेव सः तैस् तैर् विभावैर् एवायं धीयते दीप्यते ऽपि च

āgantukas tu yo bhāvaḥ paṭādau raktimeva saḥ tais tair vibhāvair evāyaṃ dhīyate dīpyate 'pi ca

---

2.4.256

विभावनादि-वैशिष्ट्याद् भक्तानां भेदतस् तथा प्रायेण सर्व-भावानां वैशिष्ट्यम् उपजायते

vibhāvanādi-vaiśiṣṭyād bhaktānāṃ bhedatas tathā prāyeṇa sarva-bhāvānāṃ vaiśiṣṭyam upajāyate

---

2.4.257

विविधानां तु भक्तानां वैशिष्ट्याद् विविधं मनः मनो ऽनुसाराद् भावानां तारतम्यं किलोदये

vividhānāṃ tu bhaktānāṃ vaiśiṣṭyād vividhaṃ manaḥ mano 'nusārād bhāvānāṃ tāratamyaṃ kilodaye

---

2.4.258

चित्ते गरिष्ठे गम्भीरे महिष्ठे कर्कशादिके सम्यग्-उन्मीलिताश् चामी न लक्ष्यन्ते स्फुटं जनैः

citte gariṣṭhe gambhīre mahiṣṭhe karkaśādike samyag-unmīlitāś cāmī na lakṣyante sphuṭaṃ janaiḥ

---

2.4.259

चित्ते लघिष्ठे चोत्ताने क्षोदिष्ठे कोमलादिके मनाग्-उन्मीलिताश् चामी लक्ष्यन्ते बहिर् उल्बणाः

citte laghiṣṭhe cottāne kṣodiṣṭhe komalādike manāg-unmīlitāś cāmī lakṣyante bahir ulbaṇāḥ

---

2.4.260

गरिष्ठं स्वर्ण-पिण्डाभं लघिष्ठं तुल-पिण्डवत् चित्त-युग्मे ऽत्र विज्ञया भावस्य पवनोपमा

gariṣṭhaṃ svarṇa-piṇḍābhaṃ laghiṣṭhaṃ tula-piṇḍavat citta-yugme 'tra vijñayā bhāvasya pavanopamā

---

2.4.261

गम्भीरं सिन्धुवच् चित्तम् उत्तानं पल्वलादिवत् चित्त-द्वये ऽत्र भावस्य महाद्रि-शिखरोपमा

gambhīraṃ sindhuvac cittam uttānaṃ palvalādivat citta-dvaye 'tra bhāvasya mahādri-śikharopamā

---

2.4.262

पत्तनाभं महिष्ठं स्यात् क्षोदिष्ठं तु कुटिरवत् चित्त-युग्मे ऽत्र भावस्य दीपेनेभेन वोपमा

pattanābhaṃ mahiṣṭhaṃ syāt kṣodiṣṭhaṃ tu kuṭiravat citta-yugme 'tra bhāvasya dīpenebhena vopamā

---

2.4.263

कर्कशं त्रिविधं प्रोक्तं वज्रं स्वर्णं तथा जतु चित्त-त्रये ऽत्र भावस्य ज्ञेया वैश्वानरोपमा

karkaśaṃ trividhaṃ proktaṃ vajraṃ svarṇaṃ tathā jatu citta-traye 'tra bhāvasya jñeyā vaiśvānaropamā

---

2.4.264

अत्यन्त-कठिनं वज्रम् अकुतश्चन मार्दवम् ईदृशं तापसादीनां चित्तं तावद् अवेक्ष्यते

atyanta-kaṭhinaṃ vajram akutaścana mārdavam īdṛśaṃ tāpasādīnāṃ cittaṃ tāvad avekṣyate

---

2.4.265

स्वर्णं द्रवति भावाग्नेस् तापेनातिगरीयसा जतु द्रवत्वम् आयाति ताप-लेशेन सर्वतः

svarṇaṃ dravati bhāvāgnes tāpenātigarīyasā jatu dravatvam āyāti tāpa-leśena sarvataḥ

---

2.4.266

कोमलं च त्रिधैवोक्तं मदनं नवनीतकम् अमृतं चेति भावो ऽत्र प्रायः सूर्यातपायते

komalaṃ ca tridhaivoktaṃ madanaṃ navanītakam amṛtaṃ ceti bhāvo 'tra prāyaḥ sūryātapāyate

---

2.4.267

द्रवेद् अत्राद्य-युगलम् आतपेन यथायथम् द्रवीभूतं स्वभावेन सर्वदैवामृतं भवेत् गोविन्द-प्रेष्ठ-वर्याणां चित्तं स्याद् अमृतं किल

draved atrādya-yugalam ātapena yathāyatham dravībhūtaṃ svabhāvena sarvadaivāmṛtaṃ bhavet govinda-preṣṭha-varyāṇāṃ cittaṃ syād amṛtaṃ kila

---

2.4.268

कृष्ण-भक्ति-विशेषस्य गरिष्ठत्वादिभिर् गुणैः समवेतं सदामीभिर् द्वित्रैर् अपि मनो भवेत्

kṛṣṇa-bhakti-viśeṣasya gariṣṭhatvādibhir guṇaiḥ samavetaṃ sadāmībhir dvitrair api mano bhavet

---

2.4.269

किन्तु सुष्ठु महिष्ठत्वं भावो बाढम् उपागतः सर्व-प्रकारम् एवेदं चित्तं विक्षोभयत्य् अलम्

kintu suṣṭhu mahiṣṭhatvaṃ bhāvo bāḍham upāgataḥ sarva-prakāram evedaṃ cittaṃ vikṣobhayaty alam

---

2.4.270

यथा दान-केलि-कौमुद्याम् (4) गभीरो ऽप्य् अश्रान्तं दुरधिगम-पारो ऽपि नितराम् अहार्यां मर्यादां दधद् अपि हरेर् आस्पदम् अपि सतां स्तोमः प्रेमण्य् उदयति समग्रे स्थगयितुं विकारं न स्फारं जल-निधिर् इवेन्दौ प्रभवति

yathā dāna-keli-kaumudyām (4) gabhīro 'py aśrāntaṃ duradhigama-pāro 'pi nitarām ahāryāṃ maryādāṃ dadhad api harer āspadam api satāṃ stomaḥ premaṇy udayati samagre sthagayituṃ vikāraṃ na sphāraṃ jala-nidhir ivendau prabhavati

---

2.5.1

इति श्री-श्री-भक्ति-रसामृत-सिन्धौ दक्षिण-विभागे भक्ति-रस-सामान्य-निरूपणे व्यभिचारि-लहरी चतुर्थी (2.5) स्थायि-भावाख्या पञ्चम-लहरी अविरुद्धान् विरुद्धांश् च भावान् यो वशतां नयन् सु-राजेव विराजेत स स्थायी भाव उच्यते

iti śrī-śrī-bhakti-rasāmṛta-sindhau dakṣiṇa-vibhāge bhakti-rasa-sāmānya-nirūpaṇe vyabhicāri-laharī caturthī (2.5) sthāyi-bhāvākhyā pañcama-laharī aviruddhān viruddhāṃś ca bhāvān yo vaśatāṃ nayan su-rājeva virājeta sa sthāyī bhāva ucyate

---

2.5.2

स्थायी भावो ऽत्र स प्रोक्तः श्री-कृष्ण-विषया रतिः मुख्या गौणी च सा द्वेधा रस-ज्ञैः परिकीर्तिता

sthāyī bhāvo 'tra sa proktaḥ śrī-kṛṣṇa-viṣayā ratiḥ mukhyā gauṇī ca sā dvedhā rasa-jñaiḥ parikīrtitā

---

2.5.3

तत्र मुख्या शुद्ध-सत्त्व-विशेषात्मा रतिर् मुख्येति कीर्तिता मुख्यापि द्वि-विधा स्वार्था परार्था चेति कीर्त्यते

tatra mukhyā śuddha-sattva-viśeṣātmā ratir mukhyeti kīrtitā mukhyāpi dvi-vidhā svārthā parārthā ceti kīrtyate

---

2.5.4

तत्र स्वार्था अविरुद्धैः स्फुटं भावैः पुष्णात्य् आत्मानम् एव या विरुद्धैर् दुःख-ग्लानिः सा स्वार्था कथिता रतिः

tatra svārthā aviruddhaiḥ sphuṭaṃ bhāvaiḥ puṣṇāty ātmānam eva yā viruddhair duḥkha-glāniḥ sā svārthā kathitā ratiḥ

---

2.5.5

अथ परार्था अविरुद्धं विरुद्धं च सङ्कुचन्ती स्वयं रतिः या भावम् अनुगृह्णाति सा परार्था निगद्यते

atha parārthā aviruddhaṃ viruddhaṃ ca saṅkucantī svayaṃ ratiḥ yā bhāvam anugṛhṇāti sā parārthā nigadyate

---

2.5.6

शुद्धा प्रीतिस् तथा सख्यं वात्सल्यं प्रियतेत्य् असौ स्वपरार्थ्यैव सा मुख्या पुनः पञ्च-विधा भवेत्

śuddhā prītis tathā sakhyaṃ vātsalyaṃ priyatety asau svaparārthyaiva sā mukhyā punaḥ pañca-vidhā bhavet

---

2.5.7

वैशिष्ट्यं पात्र-वैशिष्ट्याद् रतिर् एषोपगच्छति यथार्कः प्रतिबिम्बात्मा स्फटिकादिषु वस्तुषु

vaiśiṣṭyaṃ pātra-vaiśiṣṭyād ratir eṣopagacchati yathārkaḥ pratibimbātmā sphaṭikādiṣu vastuṣu

---

2.5.8

तत्र शुद्धा सामान्यासौ तथा स्वच्छा शान्तिश् चेत्य् आदिमा त्रिधा एषाङ्ग-कम्पता-नेत्रामीलनोन्मीलनादि-कृत्

tatra śuddhā sāmānyāsau tathā svacchā śāntiś cety ādimā tridhā eṣāṅga-kampatā-netrāmīlanonmīlanādi-kṛt

---

2.5.9

तत्र सामान्या कञ्चिद् विशेषम् अप्राप्ता साधारण-जनस्य या बालिकदैश् च कृष्णे स्यात् सामान्या सा रतिर् मता

tatra sāmānyā kañcid viśeṣam aprāptā sādhāraṇa-janasya yā bālikadaiś ca kṛṣṇe syāt sāmānyā sā ratir matā

---

2.5.10

यथा अस्मिन् मथुरा-वीथ्याम् उदयति मधुरे विरोचने पुरतः कथस्व सखे म्रदिमानं मानस-मदनं किम् एति मम

yathā asmin mathurā-vīthyām udayati madhure virocane purataḥ kathasva sakhe mradimānaṃ mānasa-madanaṃ kim eti mama

---

2.5.11

यथा वा त्रि-वर्षा बालिका सेयं वर्षीयसि समीक्ष्यताम् या पुरः कृष्णम् आलोक्य हुङ्कुर्वत्य् अभिधावति

yathā vā tri-varṣā bālikā seyaṃ varṣīyasi samīkṣyatām yā puraḥ kṛṣṇam ālokya huṅkurvaty abhidhāvati

---

2.5.12

अथ स्वच्छा तत्-तत्-साधनतो नाना-विध-भक्ति-प्रसङ्गतः साधाकानां तु वैविध्यं यान्ती स्वच्छा रतिर् मता

atha svacchā tat-tat-sādhanato nānā-vidha-bhakti-prasaṅgataḥ sādhākānāṃ tu vaividhyaṃ yāntī svacchā ratir matā

---

2.5.13

यदा यादृशी भक्ते स्याद् आसक्तिस् तादृशं तदा रूपं स्फटिकवद् धत्ते स्वच्छासौ तेन कीर्तिता

yadā yādṛśī bhakte syād āsaktis tādṛśaṃ tadā rūpaṃ sphaṭikavad dhatte svacchāsau tena kīrtitā

---

2.5.14

यथा क्वचित् प्रभुर् इति स्तुवन् क्वचन मित्रम् इत्य् उद्धसन् क्वचित् तनय इत्य् अवन् क्वचन कान्त इत्य् उल्लसन् क्वचिन् मनसि भावयन् परम एष आत्मेत्य् असाव् अभूद् विविध-सेवया विविध-वृत्तिर् आर्यो द्विजः

yathā kvacit prabhur iti stuvan kvacana mitram ity uddhasan kvacit tanaya ity avan kvacana kānta ity ullasan kvacin manasi bhāvayan parama eṣa ātmety asāv abhūd vividha-sevayā vividha-vṛttir āryo dvijaḥ

---

2.5.15

अनाचान्त-धियां तत्-तद्-भाव-निष्ठा सुखार्णवे आर्याणाम् अतिशुद्धानां प्रायः स्वच्छा रतिर् भवेत्

anācānta-dhiyāṃ tat-tad-bhāva-niṣṭhā sukhārṇave āryāṇām atiśuddhānāṃ prāyaḥ svacchā ratir bhavet

---

2.5.16

अथ शान्तिः मानसे निर्विकल्पत्वं शम इत्य् अभिधीयते

atha śāntiḥ mānase nirvikalpatvaṃ śama ity abhidhīyate

---

2.5.17

तथ चोक्तम् विहाय विषयोन्मुख्यं निजानन्द-स्थितिर् यतः आत्मनः कथ्यते सो ऽत्र स्वभावः शम इत्य् असौ

tatha coktam vihāya viṣayonmukhyaṃ nijānanda-sthitir yataḥ ātmanaḥ kathyate so 'tra svabhāvaḥ śama ity asau

---

2.5.18

प्रायः शम-प्रधानानां ममता-गन्ध-वर्जिता परमात्मतया कृष्णे जाता शान्त-रतिर् मता

prāyaḥ śama-pradhānānāṃ mamatā-gandha-varjitā paramātmatayā kṛṣṇe jātā śānta-ratir matā

---

2.5.19

यथा देवर्षि-वीणया पीते हरि-लीला-महोत्सवे सनकस्य तनौ कम्पो ब्रह्मानुभविनो ऽप्य् अभूत्

yathā devarṣi-vīṇayā pīte hari-līlā-mahotsave sanakasya tanau kampo brahmānubhavino 'py abhūt

---

2.5.20

यथा वा हरि-वल्लभ-सेवया समन्ताद् अपर-वर्गानुभवं किलावधीर्य घन-सुन्दरम् आत्मनो ऽप्य् अभीष्टं परमं ब्रह्म दिदृक्षते मनो मे

yathā vā hari-vallabha-sevayā samantād apara-vargānubhavaṃ kilāvadhīrya ghana-sundaram ātmano 'py abhīṣṭaṃ paramaṃ brahma didṛkṣate mano me

---

2.5.21

अग्रतो वक्ष्यमाणैस् तु स्वादैः प्रीत्य्-आदि-संश्रयैः रतेर् अस्या असम्पर्काद् इयं शुद्धेति भण्यते

agrato vakṣyamāṇais tu svādaiḥ prīty-ādi-saṃśrayaiḥ rater asyā asamparkād iyaṃ śuddheti bhaṇyate

---

2.5.22

अथ भेद-त्रयी हृद्या रतेः प्रीत्य्-आदिर् ईर्यते गाढानुकूलतोत्पन्ना ममत्वेन सदाश्रिता

atha bheda-trayī hṛdyā rateḥ prīty-ādir īryate gāḍhānukūlatotpannā mamatvena sadāśritā

---

2.5.23

कृष्ण-भक्तेष्व् अनुग्राह्य-सखि-पूज्येष्व् अनुक्रमात् त्रि-विधेषु त्रयी प्रीतिः सख्यं वत्सलतेत्य् असौ

kṛṣṇa-bhakteṣv anugrāhya-sakhi-pūjyeṣv anukramāt tri-vidheṣu trayī prītiḥ sakhyaṃ vatsalatety asau

---

2.5.24

अत्र नेत्रादि-फुल्लत्व-जृम्भणोद्घूर्णनादयः केवला सङ्कुला चेति द्वि-विधेयं रति-त्रयी

atra netrādi-phullatva-jṛmbhaṇodghūrṇanādayaḥ kevalā saṅkulā ceti dvi-vidheyaṃ rati-trayī

---

2.5.25

तत्र केवला रत्य्-अन्तरस्य गन्धेन वर्जिता केवला भवेत् व्रजानुगे रसालादौ श्रीदामादौ वयस्यके गुरौ च व्रजनाथादौ क्रमेणैव स्फुरत्य् असौ

tatra kevalā raty-antarasya gandhena varjitā kevalā bhavet vrajānuge rasālādau śrīdāmādau vayasyake gurau ca vrajanāthādau krameṇaiva sphuraty asau

---

2.5.26

तत्र सङ्कुला एषां द्वयोस् त्रयाणां वा सन्निपातस् तु सङ्कुला उद्भवादौ च भीमादौ मथुरादौ क्रमेण सा यस्याधिक्यं भवेद् यत्र स तेन व्यपदिश्यते

tatra saṅkulā eṣāṃ dvayos trayāṇāṃ vā sannipātas tu saṅkulā udbhavādau ca bhīmādau mathurādau krameṇa sā yasyādhikyaṃ bhaved yatra sa tena vyapadiśyate

---

2.5.27

अथ प्रीतिः स्वस्माद् भवन्ति ये न्यूनास् ते ऽनुग्राह्या हरेर् मताः आराध्यत्वात्मिका तेषां रतिः प्रीतिर् इतीरिता

atha prītiḥ svasmād bhavanti ye nyūnās te 'nugrāhyā harer matāḥ ārādhyatvātmikā teṣāṃ ratiḥ prītir itīritā

---

2.5.28

तत्रासक्ति-कृद् अन्यत्र प्रीति-संहारिणी ह्य् असौ

tatrāsakti-kṛd anyatra prīti-saṃhāriṇī hy asau

---

2.5.29

यथा मुकुन्द-मालायाम् (8)û दिवि वा भुवि वा ममास्तु वासो नरके वा नरकान्तक प्रकामम् अवधीरित-शारदारविन्दौ चरणौ ते मरणे ऽपि चिन्तयामि

yathā mukunda-mālāyām (8)û divi vā bhuvi vā mamāstu vāso narake vā narakāntaka prakāmam avadhīrita-śāradāravindau caraṇau te maraṇe 'pi cintayāmi

---

2.5.30

अथ सख्यम् ये स्युस् तुल्या मुकुन्दस्य ते सखायः सतां मताः साम्याद् विश्रम्भ-रूपैषां रतिः सख्यम् इहोच्यते परिहास-प्रहासादि-कारिणीयम् अयन्त्रणा

atha sakhyam ye syus tulyā mukundasya te sakhāyaḥ satāṃ matāḥ sāmyād viśrambha-rūpaiṣāṃ ratiḥ sakhyam ihocyate parihāsa-prahāsādi-kāriṇīyam ayantraṇā

---

2.5.31

यथा मां पुष्पितारण्य-दिदृक्षयागतं निमेष-विश्लेष-विदीर्ण-मानसाः ते संस्पृशन्तः पुलकाञ्चित-श्रियो दूराद् अहंपूर्विकयाद्य रेमिरे

yathā māṃ puṣpitāraṇya-didṛkṣayāgataṃ nimeṣa-viśleṣa-vidīrṇa-mānasāḥ te saṃspṛśantaḥ pulakāñcita-śriyo dūrād ahaṃpūrvikayādya remire

---

2.5.32

यथा वा श्रीदाम-दोर्-विलसितेन कृतो ऽसि कामं दामोदर त्वम् इह दर्प-धुरा दरिद्रः सद्यस् त्वया तद् अपि कथनम् एव कृत्वा देव्यै ह्रिये त्रयम् अदायि ज्वलाञ्जलीनाम्

yathā vā śrīdāma-dor-vilasitena kṛto 'si kāmaṃ dāmodara tvam iha darpa-dhurā daridraḥ sadyas tvayā tad api kathanam eva kṛtvā devyai hriye trayam adāyi jvalāñjalīnām

---

2.5.33

अथ वात्सल्यम् गुरवो ये हरेर् अस्य ते पूज्या इति विश्रुताः अनुग्रह-मयी तेषां रतिर् वात्सल्यम् उच्यते इदं लालन-भव्याशीश् चिबुक-स्पर्शनादि-कृत्

atha vātsalyam guravo ye harer asya te pūjyā iti viśrutāḥ anugraha-mayī teṣāṃ ratir vātsalyam ucyate idaṃ lālana-bhavyāśīś cibuka-sparśanādi-kṛt

---

2.5.34

यथा अग्रासि यन्-निरभिसन्धि-विरोध-भाजः कंसस्य किङ्कर-गणैर् गिरितो ऽप्य् उदग्रैः गास् तत्र रक्षितुम् असौ गहने मृदुर् मे बालः प्रयात्य् अविरतं बत किं करोमि

yathā agrāsi yan-nirabhisandhi-virodha-bhājaḥ kaṃsasya kiṅkara-gaṇair girito 'py udagraiḥ gās tatra rakṣitum asau gahane mṛdur me bālaḥ prayāty avirataṃ bata kiṃ karomi

---

2.5.35

यथा वा सुतम् अङ्गुलिभिः स्नुत-स्तनी चिबुकाग्रे दधती दयार्द्र-धीः समलालयद् आलयात् पुरः स्थिति-भाजं व्रज-राज-गेहिनी

yathā vā sutam aṅgulibhiḥ snuta-stanī cibukāgre dadhatī dayārdra-dhīḥ samalālayad ālayāt puraḥ sthiti-bhājaṃ vraja-rāja-gehinī

---

2.5.36

मिथो हरेर् मृगाक्ष्याश् च सम्भोगस्यादि-कारणम् मधुरापर-पर्याया प्रियताख्योदिता रतिः अस्यां कटाक्ष-भ्रू-क्षेप-प्रिय-वाणी-स्मितादयः

mitho harer mṛgākṣyāś ca sambhogasyādi-kāraṇam madhurāpara-paryāyā priyatākhyoditā ratiḥ asyāṃ kaṭākṣa-bhrū-kṣepa-priya-vāṇī-smitādayaḥ

---

2.5.37

यथा गोविन्द-विलासे चिरम् उत्कुण्ठित-मनसो राधा-मुर-वैरिणोः को ऽपि निभृत-निरीक्षण-जन्मा प्रत्याशा-पल्लवो जयति

yathā govinda-vilāse ciram utkuṇṭhita-manaso rādhā-mura-vairiṇoḥ ko 'pi nibhṛta-nirīkṣaṇa-janmā pratyāśā-pallavo jayati

---

2.5.38

यथोत्तरम् असौ स्वाद-विशेषोल्लास-मय्य् अपि रतिर् वासनया स्वाद्वी भासते कापि कस्यचित्

yathottaram asau svāda-viśeṣollāsa-mayy api ratir vāsanayā svādvī bhāsate kāpi kasyacit

---

2.5.39

अथ गौणी विभावोत्कर्षजो भाव-विशेषो यो ऽनुगृह्यते सङ्कुचन्त्या स्वयं रत्या स गौणी रतिर् उच्यते

atha gauṇī vibhāvotkarṣajo bhāva-viśeṣo yo 'nugṛhyate saṅkucantyā svayaṃ ratyā sa gauṇī ratir ucyate

---

2.5.40

हासो विस्मय उत्साहः शोकः क्रोधो भयं तथा जुगुप्सा चेत्य् असौ भाव-विशेषः सप्तधोदितः

hāso vismaya utsāhaḥ śokaḥ krodho bhayaṃ tathā jugupsā cety asau bhāva-viśeṣaḥ saptadhoditaḥ

---

2.5.41

अपि कृष्ण-विभावत्वम् आद्य-षट्कस्य सम्भवेत् स्याद् देहादि-विभावत्वं सप्तम्यास् तु रतेर् वशात्

api kṛṣṇa-vibhāvatvam ādya-ṣaṭkasya sambhavet syād dehādi-vibhāvatvaṃ saptamyās tu rater vaśāt

---

2.5.42

हासादाव् अत्र भिन्ने ऽपि शुद्ध-सत्त्व-विशेषतः परार्थाया रतेर् योगाद् रति-शब्दः प्रयुज्यते

hāsādāv atra bhinne 'pi śuddha-sattva-viśeṣataḥ parārthāyā rater yogād rati-śabdaḥ prayujyate

---

2.5.43

हासोत्तरा रतिर् या स्यात् सा हास-रतिर् उच्यते एवं विस्मय-रत्य्-आद्या विज्ञेया रतयश् च षट्

hāsottarā ratir yā syāt sā hāsa-ratir ucyate evaṃ vismaya-raty-ādyā vijñeyā ratayaś ca ṣaṭ

---

2.5.44

कञ्चित् कालं क्वचिद् भक्ते हासाद्याः स्थायिताम् अमी रत्या चारु-कृता यान्ति तल्-लीलाद्य्-अनुसारतः

kañcit kālaṃ kvacid bhakte hāsādyāḥ sthāyitām amī ratyā cāru-kṛtā yānti tal-līlādy-anusārataḥ

---

2.5.45

तस्माद् अनियताधाराः सप्त सामयिका इमे सहजा अपि लीयन्ते बलिष्ठेन तिरस्कृताः

tasmād aniyatādhārāḥ sapta sāmayikā ime sahajā api līyante baliṣṭhena tiraskṛtāḥ

---

2.5.46

काप्य् अव्यभिचरन्ती सा स्वाधारान् स्व-स्वरूपतः रतिर् आत्यन्तिक-स्थायी भावो भक्त-जने ऽ खिले स्युर् एतस्या विना-भावाद् भावाः सर्वे निरर्थकाः

kāpy avyabhicarantī sā svādhārān sva-svarūpataḥ ratir ātyantika-sthāyī bhāvo bhakta-jane ' khile syur etasyā vinā-bhāvād bhāvāḥ sarve nirarthakāḥ

---

2.5.47

विपक्षादिषु यान्तो ऽपि क्रोधाद्याः स्थायितां सदा लभन्ते रति-शून्यत्वान् न भक्ति-रस-योग्यताम्

vipakṣādiṣu yānto 'pi krodhādyāḥ sthāyitāṃ sadā labhante rati-śūnyatvān na bhakti-rasa-yogyatām

---

2.5.48

अविरुद्धैर् अपि स्पृष्टा भावैः सञ्चारिणो ऽखिलाः निर्वेदाद्या विलीयन्ते नार्हन्ति स्थायितां ततः

aviruddhair api spṛṣṭā bhāvaiḥ sañcāriṇo 'khilāḥ nirvedādyā vilīyante nārhanti sthāyitāṃ tataḥ

---

2.5.49

इत्य् अतो मति-गर्वादि-भावानां घटते न हि स्थायिता कैश्चिद् इष्टापि प्रमाणं तत्र तद्-विदः

ity ato mati-garvādi-bhāvānāṃ ghaṭate na hi sthāyitā kaiścid iṣṭāpi pramāṇaṃ tatra tad-vidaḥ

---

2.5.50

सप्त हासादयस् त्व् एते तैस् तैर् नीताः सुपुष्टताम् भक्तेषु स्थायितां यान्तो रुचिर् एभ्यो वितन्वते

sapta hāsādayas tv ete tais tair nītāḥ supuṣṭatām bhakteṣu sthāyitāṃ yānto rucir ebhyo vitanvate

---

2.5.51

तथा चोक्तम् अष्टानाम् एव भावानां संस्काराधायिता मता तत्-तिरस्कृत-संस्काराः परे न स्थायितोचिताः

tathā coktam aṣṭānām eva bhāvānāṃ saṃskārādhāyitā matā tat-tiraskṛta-saṃskārāḥ pare na sthāyitocitāḥ

---

2.5.52

तत्र हास-रतिः चेतो-विकासो हासः स्याद् वाग्-वेषेहादि-वैकृतात् स दृग्-विकासन-सौष्ठ-कपोल-स्पन्दनादिकृत्

tatra hāsa-ratiḥ ceto-vikāso hāsaḥ syād vāg-veṣehādi-vaikṛtāt sa dṛg-vikāsana-sauṣṭha-kapola-spandanādikṛt

---

2.5.53

कृष्ण-सम्बन्धि-चेष्टोत्थः स्वयं सङ्कुचद्-आत्मना प्रत्यानुगृह्यमाणो ऽयं हासो हास-रतिर् भवेत्

kṛṣṇa-sambandhi-ceṣṭotthaḥ svayaṃ saṅkucad-ātmanā pratyānugṛhyamāṇo 'yaṃ hāso hāsa-ratir bhavet

---

2.5.54

यथा मया दृग् अपि नार्पिता सुमुखि दध्नि तुभ्यं शपे सखी तव निरर्गला तद् अपि मे मुखं जिघ्रति प्रशाधि तद् इमां मुधा च्छलित-साधुम् इत्य् अच्युते वदत्य् अजनि दूतिका हसित-रोधने न क्षमा

yathā mayā dṛg api nārpitā sumukhi dadhni tubhyaṃ śape sakhī tava nirargalā tad api me mukhaṃ jighrati praśādhi tad imāṃ mudhā cchalita-sādhum ity acyute vadaty ajani dūtikā hasita-rodhane na kṣamā

---

2.5.55

अथ विस्मय-रतिः लोकोत्तरार्थ-वीक्षादेर् विस्मयश् चित्त-विस्तृतिः अत्र स्युर् नेत्र-विस्तार-साधूक्ति-पुलकादयः पूर्वोक्त-रीत्या निष्पन्नः स विस्मय-रतिर् भवेत्

atha vismaya-ratiḥ lokottarārtha-vīkṣāder vismayaś citta-vistṛtiḥ atra syur netra-vistāra-sādhūkti-pulakādayaḥ pūrvokta-rītyā niṣpannaḥ sa vismaya-ratir bhavet

---

2.5.56

यथा गवां गोपालानाम् अपि शिशु-गणः पीत-वसनो लसच्-छ्रीवत्साङ्कः पृथु-भुज-चतुष्कैर् धृत-रुचिः कृत-स्तोत्रारम्भः स विधिभिर् अजाण्डालिभिर् अलं पर-ब्रह्मोल्लासान् वहति किम् इदं हन्त किम् इदम्

yathā gavāṃ gopālānām api śiśu-gaṇaḥ pīta-vasano lasac-chrīvatsāṅkaḥ pṛthu-bhuja-catuṣkair dhṛta-ruciḥ kṛta-stotrārambhaḥ sa vidhibhir ajāṇḍālibhir alaṃ para-brahmollāsān vahati kim idaṃ hanta kim idam

---

2.5.57

अथ उत्साह-रतिः स्थेयसी साधुभिः श्लाघ्य-फले युद्धादि-कर्मणि सत्वरा मानसासक्तिर् उत्साह इति कीर्त्यते

atha utsāha-ratiḥ stheyasī sādhubhiḥ ślāghya-phale yuddhādi-karmaṇi satvarā mānasāsaktir utsāha iti kīrtyate

---

2.5.58

कालानवेक्षणं तत्र धैर्य-त्यागोद्यमादयः सिद्धः पूर्वोक्त-विधिना स उत्साह रतिर् भवेत्

kālānavekṣaṇaṃ tatra dhairya-tyāgodyamādayaḥ siddhaḥ pūrvokta-vidhinā sa utsāha ratir bhavet

---

2.5.59

यथा कालिन्दी-तट-भुवि पत्र-शृङ्ग-वंशी निक्वाणैर् इह मुखरी-कृताम्बरायाम् विस्फूर्जन्न् अघ-दमनेन योद्धु-कामः श्रीदामा परिकरम् उद्भटं बबन्ध

yathā kālindī-taṭa-bhuvi patra-śṛṅga-vaṃśī nikvāṇair iha mukharī-kṛtāmbarāyām visphūrjann agha-damanena yoddhu-kāmaḥ śrīdāmā parikaram udbhaṭaṃ babandha

---

2.5.60

अथ शोक-रतिः शोकस् त्व् इष्ट-वियोगाद्यैश् चित्त-क्लेश-भरः स्मृतः विलाप-पात-निःश्वास-मुख-शोष-भ्रमादि-कृत् पूर्वोक्त-विधिनैवायं सिद्धः शोक-रतिर् भवेत्

atha śoka-ratiḥ śokas tv iṣṭa-viyogādyaiś citta-kleśa-bharaḥ smṛtaḥ vilāpa-pāta-niḥśvāsa-mukha-śoṣa-bhramādi-kṛt pūrvokta-vidhinaivāyaṃ siddhaḥ śoka-ratir bhavet

---

2.5.61

यथा श्री-दशमे (10.7.25) रुदितम् अनु निशम्य तत्र गोप्यो भृशम् अनुतप्त-धियो ऽश्रु-पूर्ण-मुख्यः रुरुदुर् अनुपलभ्य नन्द-सूनुं पवन उपारत-पांशु-वर्ष-वेगे

yathā śrī-daśame (10.7.25) ruditam anu niśamya tatra gopyo bhṛśam anutapta-dhiyo 'śru-pūrṇa-mukhyaḥ rurudur anupalabhya nanda-sūnuṃ pavana upārata-pāṃśu-varṣa-vege

---

2.5.62

यथा वा अवलोक्य फणीन्द्र-यन्त्रितं तनयं प्राण-सहस्र-वल्लभम् हृदयं न विदीर्यति द्विधा धिग् इमां मर्त्य-तनोः कठोरताम्

yathā vā avalokya phaṇīndra-yantritaṃ tanayaṃ prāṇa-sahasra-vallabham hṛdayaṃ na vidīryati dvidhā dhig imāṃ martya-tanoḥ kaṭhoratām

---

2.5.63

अथ क्रोध-रतिः प्रातिकूल्यादिभिश् चित्त-ज्वलनं क्रोध ईर्यते पारुष्य-भ्रू-कुटी-नेत्र-लौहित्यादि-विकार-कृत्

atha krodha-ratiḥ prātikūlyādibhiś citta-jvalanaṃ krodha īryate pāruṣya-bhrū-kuṭī-netra-lauhityādi-vikāra-kṛt

---

2.5.64

एवं पूर्वोक्तवत्-सिद्धं विदुः क्रोध-रतिं बुधाः द्विधासौ कृष्ण-तद्-वैरि-भावत्वेन कीर्तिता

evaṃ pūrvoktavat-siddhaṃ viduḥ krodha-ratiṃ budhāḥ dvidhāsau kṛṣṇa-tad-vairi-bhāvatvena kīrtitā

---

2.5.65

अथ कृष्ण-विभावाः, यथा कण्ठ-सीमनि हरेर् द्युति-भाजं राधिका-मणि-सरं परिचित्य तं चिरेण जटिला विकट-भ्रू- भङ्ग-भीमतर-दृष्टिर् ददर्श

atha kṛṣṇa-vibhāvāḥ, yathā kaṇṭha-sīmani harer dyuti-bhājaṃ rādhikā-maṇi-saraṃ paricitya taṃ cireṇa jaṭilā vikaṭa-bhrū- bhaṅga-bhīmatara-dṛṣṭir dadarśa

---

2.5.66

तद्-वैरि-विभावाः, यथा अथ कंस-सहोदरोग्र-दावे हरिम् अभ्युद्यति तीव्र-हेति-भाजि रभसाद् अलिकाम्बरे प्रलम्ब- द्विषतो ऽभूद् भ्रू-कुटी-पयोद-रेखा

tad-vairi-vibhāvāḥ, yathā atha kaṃsa-sahodarogra-dāve harim abhyudyati tīvra-heti-bhāji rabhasād alikāmbare pralamba- dviṣato 'bhūd bhrū-kuṭī-payoda-rekhā

---

2.5.67

अथ भय-रतिः भयं चित्तातिचाञ्चल्यं मन्तु-घोरेक्षणादिभिः आत्म-गोपन-हृच्छोष-विद्रव-भ्रमणादिकृत्

atha bhaya-ratiḥ bhayaṃ cittāticāñcalyaṃ mantu-ghorekṣaṇādibhiḥ ātma-gopana-hṛcchoṣa-vidrava-bhramaṇādikṛt

---

2.5.68

निष्पन्नं पूर्ववद् इदं बुधा भय-रतिं विदुः एषापि क्रोध-रतिवद् द्वि-विधा कथिता बुधैः

niṣpannaṃ pūrvavad idaṃ budhā bhaya-ratiṃ viduḥ eṣāpi krodha-rativad dvi-vidhā kathitā budhaiḥ

---

2.5.69

तत्र कृष्ण-विभावाः याचितः पटिमभिः स्यमन्तकं शौरिणा सदसि गान्दिनी-सुतः वस्त्र-गूढ-मणिर् एष मूढ-धीस् तत्र शुष्यद्-अधरः क्लमं ययौ

tatra kṛṣṇa-vibhāvāḥ yācitaḥ paṭimabhiḥ syamantakaṃ śauriṇā sadasi gāndinī-sutaḥ vastra-gūḍha-maṇir eṣa mūḍha-dhīs tatra śuṣyad-adharaḥ klamaṃ yayau

---

2.5.70

दुष्ट-विभाव-जाः, यथा भैरवं ब्रुवति हन्त हन्त गोकुल- द्वारि वारिद-निभे वृषासुरे पुत्र-गुप्ति-धृत-यत्न-वैभवा कम्प्र-मूर्तिर् अभवद् व्रजेश्वरी

duṣṭa-vibhāva-jāḥ, yathā bhairavaṃ bruvati hanta hanta gokula- dvāri vārida-nibhe vṛṣāsure putra-gupti-dhṛta-yatna-vaibhavā kampra-mūrtir abhavad vrajeśvarī

---

2.5.71

अथ जुगुप्सा-रतिः जुगुप्सा स्याद् अहृद्यानुभवाच् चित्त-निमीलनम् तत्र निष्ठीवनं वक्त्र-कूणनं कुत्सनादयः रतेर् अनुग्रहाज् जाता सा जुगुप्सा-रतिर् मता

atha jugupsā-ratiḥ jugupsā syād ahṛdyānubhavāc citta-nimīlanam tatra niṣṭhīvanaṃ vaktra-kūṇanaṃ kutsanādayaḥ rater anugrahāj jātā sā jugupsā-ratir matā

---

2.5.72

यथा यदवधि मम चेतः कृष्ण-पादारविन्दे नव-नव-रस-धामन्य् उद्यतं रन्तुम् आसीत् तदवधि बत नारी-सङ्गमे स्मर्यमाने भवति मुख-विकारः सुष्ठु-निष्ठीवनं च

yathā yadavadhi mama cetaḥ kṛṣṇa-pādāravinde nava-nava-rasa-dhāmany udyataṃ rantum āsīt tadavadhi bata nārī-saṅgame smaryamāne bhavati mukha-vikāraḥ suṣṭhu-niṣṭhīvanaṃ ca

---

2.5.73

रतित्वात् प्रथमैकैव सप्त हासादयस् तथा इत्य् अष्टौ स्थायिनो यावद् रसावस्थां न संश्रिताः

ratitvāt prathamaikaiva sapta hāsādayas tathā ity aṣṭau sthāyino yāvad rasāvasthāṃ na saṃśritāḥ

---

2.5.74

चेत् स्वतन्त्रास् त्रयस्-त्रिंशद् भवेयुर् व्यभिचारिणः इहाष्टौ सात्त्विकाश् चैते भावाख्यास् तान् असङ्ख्यकाः

cet svatantrās trayas-triṃśad bhaveyur vyabhicāriṇaḥ ihāṣṭau sāttvikāś caite bhāvākhyās tān asaṅkhyakāḥ

---

2.5.75

कृष्णान्वयाद् गुणातीत-प्रौढानन्द-मया अपि भान्त्य् अमी त्रिगुणोत्पन्न-सुख-दुःख-मया इव

kṛṣṇānvayād guṇātīta-prauḍhānanda-mayā api bhānty amī triguṇotpanna-sukha-duḥkha-mayā iva

---

2.5.76

तत्र स्फुरन्ति ह्री-बोधोत्साहाद्याः सात्त्विका इव तथा राजसवद्-गर्व-हर्ष-सुप्ति-हसादयः विषाद-दीनता-मोह-शोकाद्यास् तामसा इव

tatra sphuranti hrī-bodhotsāhādyāḥ sāttvikā iva tathā rājasavad-garva-harṣa-supti-hasādayaḥ viṣāda-dīnatā-moha-śokādyās tāmasā iva

---

2.5.77

प्रायः सुख-मयाः शीता उष्णा दुःख-मया इह चित्रेयं परमानन्द-सान्द्राप्य् उष्णा रतिर् मता

prāyaḥ sukha-mayāḥ śītā uṣṇā duḥkha-mayā iha citreyaṃ paramānanda-sāndrāpy uṣṇā ratir matā

---

2.5.78

शीतैर् भावैर् बलिष्ठैस् तु पुष्टा शीतायते ह्य् असौ उष्णैस् तु रतिर् अत्युष्णा तापयन्तीव भासते

śītair bhāvair baliṣṭhais tu puṣṭā śītāyate hy asau uṣṇais tu ratir atyuṣṇā tāpayantīva bhāsate

---

2.5.79

रतिर् द्विधापि कृष्णाद्यैः श्रुतैर् अवगतैः स्मृतैः तैर् विभावादितां यद्भिस् तद्-भक्तेषु रसो भवेत्

ratir dvidhāpi kṛṣṇādyaiḥ śrutair avagataiḥ smṛtaiḥ tair vibhāvāditāṃ yadbhis tad-bhakteṣu raso bhavet

---

2.5.80

यथा दध्य्-आदिकं द्रव्यं शर्करा-मरिचादिभिः संयोजन-विशेषेण रसालाख्यो रसो भवेत्

yathā dadhy-ādikaṃ dravyaṃ śarkarā-maricādibhiḥ saṃyojana-viśeṣeṇa rasālākhyo raso bhavet

---

2.5.81

तद् अत्र सर्वथा साक्षात् कृष्णाद्य्-अनुभवाद्भुतः प्रौढानन्द-चमत्कारो भक्तैः को ऽप्य् अनुरस्यते

tad atra sarvathā sākṣāt kṛṣṇādy-anubhavādbhutaḥ prauḍhānanda-camatkāro bhaktaiḥ ko 'py anurasyate

---

2.5.82

स रत्य्-आदि-विभावाद्यैर् एकीभाव-मयो ऽपि सन् ज्ञप्त-तत्-तद्-विशेषश् च तत्-तद्-उद्भेदतो भवेत्

sa raty-ādi-vibhāvādyair ekībhāva-mayo 'pi san jñapta-tat-tad-viśeṣaś ca tat-tad-udbhedato bhavet

---

2.5.83

यथा चोक्तम् प्रतीयमानाः प्रथमं विभावाद्यास् तु भागशः गच्छन्तो रस-रूपत्वं मिलिता यान्त्य् अखण्डताम्

yathā coktam pratīyamānāḥ prathamaṃ vibhāvādyās tu bhāgaśaḥ gacchanto rasa-rūpatvaṃ militā yānty akhaṇḍatām

---

2.5.84

यथा मरिच-खण्डादेर् एकीभावे प्रपानके उद्भासः कस्यचित् क्वापि विभावादेस् तथा रसे

yathā marica-khaṇḍāder ekībhāve prapānake udbhāsaḥ kasyacit kvāpi vibhāvādes tathā rase

---

2.5.85

रते कारण-भूता ये कृष्ण-कृष्ण-प्रियादयः स्तम्भाद्याः कार-भूताश् च निर्वेदाद्याः सहायकाः

rate kāraṇa-bhūtā ye kṛṣṇa-kṛṣṇa-priyādayaḥ stambhādyāḥ kāra-bhūtāś ca nirvedādyāḥ sahāyakāḥ

---

2.5.86

हित्वा कारण-कार्यादि-शब्द-वाच्यत्वम् अत्र ते रसोद्बोधे विभावादि-व्यपदेशत्वम् आप्नुयुः

hitvā kāraṇa-kāryādi-śabda-vācyatvam atra te rasodbodhe vibhāvādi-vyapadeśatvam āpnuyuḥ

---

2.5.87

रतेस् तु तत्-तद्-आस्वाद-विशेषायातियोग्यताम् विभावयन्ति कुर्वन्तीत्य् उक्ता धीरैर् विभावकाः

rates tu tat-tad-āsvāda-viśeṣāyātiyogyatām vibhāvayanti kurvantīty uktā dhīrair vibhāvakāḥ

---

2.5.88

तां चानुभावयन्त्य् अन्तस् तद्वन्त्य् आस्वाद-निर्भराम् इत्य् उक्ता अनुभावास् ते कटाक्षाद्याः स-सात्त्विकाः

tāṃ cānubhāvayanty antas tadvanty āsvāda-nirbharām ity uktā anubhāvās te kaṭākṣādyāḥ sa-sāttvikāḥ

---

2.5.89

सञ्चारयन्ति वैचित्रीं नयन्ते तां तथा-विधाम् ये निर्वेदादयो भावास् ते तु सञ्चारिणो मताः

sañcārayanti vaicitrīṃ nayante tāṃ tathā-vidhām ye nirvedādayo bhāvās te tu sañcāriṇo matāḥ

---

2.5.90

एतेषां तु तथा-भावे भगवत्-काव्य-नाट्ययोः सेवाम् आहुः परं हेतुं केचित् तत्-पक्ष-रागिणः

eteṣāṃ tu tathā-bhāve bhagavat-kāvya-nāṭyayoḥ sevām āhuḥ paraṃ hetuṃ kecit tat-pakṣa-rāgiṇaḥ

---

2.5.91

किन्तु तत्र सुदुस्तर्क-माधुर्याद्भुत-सम्पदः रतेर् अस्याः प्रभावो ऽयं भवेत् कारणम् उत्तमम्

kintu tatra sudustarka-mādhuryādbhuta-sampadaḥ rater asyāḥ prabhāvo 'yaṃ bhavet kāraṇam uttamam

---

2.5.92

महा-शक्ति-विलासात्मा भावो ऽचिन्त्य-स्वरूप-भाक् रत्य्-आख्या इत्य् अयं युक्तो न हि तर्केण बाधितुम् भारताद्य्-उक्तिर् एषा हि प्राक्तनैर् अप्य् उदाहृता

mahā-śakti-vilāsātmā bhāvo 'cintya-svarūpa-bhāk raty-ākhyā ity ayaṃ yukto na hi tarkeṇa bādhitum bhāratādy-uktir eṣā hi prāktanair apy udāhṛtā

---

2.5.93

यथोक्तम् उद्यम-पर्वणि [मभा. 6.6.11] अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस् तर्केण योजयेत् प्रकृतिभ्यः परं यच् च तद् अचिन्त्यस्य लक्षणम्

yathoktam udyama-parvaṇi [mabhā. 6.6.11] acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃs tarkeṇa yojayet prakṛtibhyaḥ paraṃ yac ca tad acintyasya lakṣaṇam

---

2.5.94

विभावतादीन् आनीय कृष्णादीन् मञ्जुला रतिः एतैर् एव तथाभूतैः स्वं संवर्धयति स्फुटम्

vibhāvatādīn ānīya kṛṣṇādīn mañjulā ratiḥ etair eva tathābhūtaiḥ svaṃ saṃvardhayati sphuṭam

---

2.5.95

यथा स्वैर् एव सलिलैः परिपूर्य बलाहकान् रत्नालयो भवत्य् एभिर् वृष्टैस् तैर् एव वारिधिः

yathā svair eva salilaiḥ paripūrya balāhakān ratnālayo bhavaty ebhir vṛṣṭais tair eva vāridhiḥ

---

2.5.96

नवे रत्य्-अङ्कुरे जाते हरि-भक्तस्य कस्यचित् विभावत्वादि-हेतुत्वं किञ्चित् तत् काव्य-नाट्ययोः

nave raty-aṅkure jāte hari-bhaktasya kasyacit vibhāvatvādi-hetutvaṃ kiñcit tat kāvya-nāṭyayoḥ

---

2.5.97

हरेर् ईषच्-छ्रुति-विधौ रसास्वादः सतां भवेत् रतेर् एव प्रभावो ऽयं हेतुस् तेषां तथाकृतौ

harer īṣac-chruti-vidhau rasāsvādaḥ satāṃ bhavet rater eva prabhāvo 'yaṃ hetus teṣāṃ tathākṛtau

---

2.5.98

माधुर्याद्य्-आश्रयत्वेन कृष्णादींस् तनुते रतिः तथानुभूयमानास् ते विस्तीर्णां कुर्वते रतिम्

mādhuryādy-āśrayatvena kṛṣṇādīṃs tanute ratiḥ tathānubhūyamānās te vistīrṇāṃ kurvate ratim

---

2.5.99

अतस् तस्य विभावादि-चतुष्कस्य रतेर् अपि अत्र साहायिकं व्यक्तं मिथो ऽजस्रम् अवेक्ष्यते

atas tasya vibhāvādi-catuṣkasya rater api atra sāhāyikaṃ vyaktaṃ mitho 'jasram avekṣyate

---

2.5.100

किन्त्व् एतस्याः प्रभावो ऽपि वैरूप्ये सति कुञ्चति वैरूप्यस् तु विभावादेर् अनौचित्यम् उदीर्यते

kintv etasyāḥ prabhāvo 'pi vairūpye sati kuñcati vairūpyas tu vibhāvāder anaucityam udīryate

---

2.5.101

अलौकिक्या प्रकृत्येयं सुदुरूहा रस-स्थितिः यत्र साधारणतया भावाः साधु स्फुरन्त्य् अमी

alaukikyā prakṛtyeyaṃ sudurūhā rasa-sthitiḥ yatra sādhāraṇatayā bhāvāḥ sādhu sphuranty amī

---

2.5.102

एषां स्व-पर-सम्बन्ध-नियमानिर्णयो हि यः साधारण्यं तद् एवोक्तं भावानां पूर्व-सूरिभिः

eṣāṃ sva-para-sambandha-niyamānirṇayo hi yaḥ sādhāraṇyaṃ tad evoktaṃ bhāvānāṃ pūrva-sūribhiḥ

---

2.5.103

तद् उक्तं श्री-भरतेन शक्तिर् अस्ति विभावादेः कापि साधारणी-कृतौ प्रमाता तद्-अभेदेन स्वं यया प्रतिपद्यते

tad uktaṃ śrī-bharatena śaktir asti vibhāvādeḥ kāpi sādhāraṇī-kṛtau pramātā tad-abhedena svaṃ yayā pratipadyate

---

2.5.104

इति दुःखादयः स्फुरन्तो ऽपि जातु भान्तः स्वीयतया हृदि प्रौढानन्द-चमत्कार-चर्वणाम् एव तन्वते

iti duḥkhādayaḥ sphuranto 'pi jātu bhāntaḥ svīyatayā hṛdi prauḍhānanda-camatkāra-carvaṇām eva tanvate

---

2.5.105

पराश्रयतयाप्य् एते जातु भान्तः सुखादयः हृदये परमानन्द-सन्दोहम् उपचिन्वते

parāśrayatayāpy ete jātu bhāntaḥ sukhādayaḥ hṛdaye paramānanda-sandoham upacinvate

---

2.5.106

सद्-भावश् चेद् विभावादेः किञ्चिन्-मात्रस्य जायते सद्यश् चतुष्टयाक्षेपात् पूर्णतैवोपपद्यते

sad-bhāvaś ced vibhāvādeḥ kiñcin-mātrasya jāyate sadyaś catuṣṭayākṣepāt pūrṇataivopapadyate

---

2.5.107

किं च रतिः स्थितानुकार्येषु लौकिकत्वादि-हेतुभिः रसः स्यान् नेति नाट्य-ज्ञा यद् आहुर् युक्तम् एव तत्

kiṃ ca ratiḥ sthitānukāryeṣu laukikatvādi-hetubhiḥ rasaḥ syān neti nāṭya-jñā yad āhur yuktam eva tat

---

2.5.108

अलौकिकी त्व् इयं कृष्ण-रतिः सर्वाद्भुताद्भुता योगे रस-विशेषत्वं गच्छन्त्य् एव हरि-प्रिये

alaukikī tv iyaṃ kṛṣṇa-ratiḥ sarvādbhutādbhutā yoge rasa-viśeṣatvaṃ gacchanty eva hari-priye

---

2.5.109

वियोगे त्व् अद्भुतानन्द-विवर्तत्वं दधत्य् अपि तनोत्य् एषा प्रगाढार्ति-भराभासत्वम् ऊर्जिता

viyoge tv adbhutānanda-vivartatvaṃ dadhaty api tanoty eṣā pragāḍhārti-bharābhāsatvam ūrjitā

---

2.5.110

तत्रापि वल्लवाधीश-नन्दनालम्बना रतिः सान्द्रानन्द-चमत्कार-परमावधिर् इष्यते

tatrāpi vallavādhīśa-nandanālambanā ratiḥ sāndrānanda-camatkāra-paramāvadhir iṣyate

2.5.111

यत्-सुखौघ-लवागस्त्यः पिबत्य् एव स्व-तेजसा रेमश-माधुरी-साक्षात्कारानन्दाब्धिम् अप्य् अलम्

yat-sukhaugha-lavāgastyaḥ pibaty eva sva-tejasā remaśa-mādhurī-sākṣātkārānandābdhim apy alam

---

2.5.112

किं च परमानन्द-तादात्म्याद् रत्यादेर् अस्य वस्तुतः रसस्य स्व-प्रकाशत्वम् अखण्डत्वं च सिध्यति

kiṃ ca paramānanda-tādātmyād ratyāder asya vastutaḥ rasasya sva-prakāśatvam akhaṇḍatvaṃ ca sidhyati

---

2.5.113

पूर्वम् उक्ताद् द्विधा भ्देदान् मुख्य-गौणतया रतेः भवेद् भक्ति-रसो ऽप्य् एष मुख्य-गौणतया द्विधा

pūrvam uktād dvidhā bhdedān mukhya-gauṇatayā rateḥ bhaved bhakti-raso 'py eṣa mukhya-gauṇatayā dvidhā

---

2.5.114

पञ्चधापि रतेर् ऐक्यान् मुख्यस् त्व् एक इहोदितः सप्तधात्र तथा गौण इति भक्ति-रसो ऽष्टधा

pañcadhāpi rater aikyān mukhyas tv eka ihoditaḥ saptadhātra tathā gauṇa iti bhakti-raso 'ṣṭadhā

---

2.5.115

तत्र मुख्यः मुख्यस् तु पञ्चधा शान्तः प्रीतः प्रेयांश् च वत्सलः मधुरश् चेत्य् अमी ज्ञेया यथा-पूर्वम् अनुत्तमाः

tatra mukhyaḥ mukhyas tu pañcadhā śāntaḥ prītaḥ preyāṃś ca vatsalaḥ madhuraś cety amī jñeyā yathā-pūrvam anuttamāḥ

---

2.5.116

अथ गौणः हास्यो ऽद्भुतस् तथा वीरः करुणो रौद्र इत्य् अपि भयानकः स बीभत्स इति गौणश् च सप्तधा

atha gauṇaḥ hāsyo 'dbhutas tathā vīraḥ karuṇo raudra ity api bhayānakaḥ sa bībhatsa iti gauṇaś ca saptadhā

---

2.5.117

एवं भक्ति-रसो भेदाद् द्वयोर् द्वादशधोच्यते वस्तुतस् तु पुराणादौ पञ्चधैव विलोक्यते

evaṃ bhakti-raso bhedād dvayor dvādaśadhocyate vastutas tu purāṇādau pañcadhaiva vilokyate

---

2.5.118

श्वेतश् चित्रो ऽरुणः शोणः श्यामः पाण्डुर-पिङ्गलौ गौरो धूम्रस् तथा रक्तः कालो नीतः क्रमाद् अमी

śvetaś citro 'ruṇaḥ śoṇaḥ śyāmaḥ pāṇḍura-piṅgalau gauro dhūmras tathā raktaḥ kālo nītaḥ kramād amī

---

2.5.119

कपिलो माधवोपेन्द्रौ नृसिंहो नन्द-नन्दनः बलः कूर्मस् तथा कल्की राघवो भार्गवः किरिः मीन इत्य् एषु कथिताः क्रमाद् द्वादश देवताः

kapilo mādhavopendrau nṛsiṃho nanda-nandanaḥ balaḥ kūrmas tathā kalkī rāghavo bhārgavaḥ kiriḥ mīna ity eṣu kathitāḥ kramād dvādaśa devatāḥ

---

2.5.120

पूर्तेर् विकार-विस्तार-विक्षेप-क्षोभतस् तथा सर्व-भक्ति-रसास्वादः पञ्चधा परिकीर्तितः

pūrter vikāra-vistāra-vikṣepa-kṣobhatas tathā sarva-bhakti-rasāsvādaḥ pañcadhā parikīrtitaḥ

---

2.5.121

पूर्तिः शान्ते विकाशस् तु प्रीतादिष्व् अपि पञ्चसु वीरे ऽद्भुते च विस्तारो विक्षेपः करुणोग्रयोः भयानके ऽथ बीभत्से क्षोभो धीरैर् उदाहृतः

pūrtiḥ śānte vikāśas tu prītādiṣv api pañcasu vīre 'dbhute ca vistāro vikṣepaḥ karuṇograyoḥ bhayānake 'tha bībhatse kṣobho dhīrair udāhṛtaḥ

---

2.5.122

अखण्ड-सुख-रूपत्वे ऽप्य् एषाम् अस्ति क्वचित् क्वचित् रसेषु गहनास्वाद-विशेषः को ऽप्य् अनुत्तमः

akhaṇḍa-sukha-rūpatve 'py eṣām asti kvacit kvacit raseṣu gahanāsvāda-viśeṣaḥ ko 'py anuttamaḥ

---

2.5.123

प्रतीयमाना अप्य् अज्ञैर् ग्राम्यैः सपदि दुःखवत् करुणाद्या रसाः प्राज्ञैः प्रौढानन्द-मया मताः

pratīyamānā apy ajñair grāmyaiḥ sapadi duḥkhavat karuṇādyā rasāḥ prājñaiḥ prauḍhānanda-mayā matāḥ

---

2.5.124

अलौकिक-विभावत्वं नीतेभ्यो रति-लीलया सद्-उक्त्या च सुखं तेभ्यः स्यात् सुव्यक्तम् इति स्थितिः

alaukika-vibhāvatvaṃ nītebhyo rati-līlayā sad-uktyā ca sukhaṃ tebhyaḥ syāt suvyaktam iti sthitiḥ

---

2.5.125

तथा च नाट्यादौ करुणादाव् अपि रसे जायते यत् परं सुखम् सुचेतसाम् अनुभवः प्रमाणं तत्र केवलम्

tathā ca nāṭyādau karuṇādāv api rase jāyate yat paraṃ sukham sucetasām anubhavaḥ pramāṇaṃ tatra kevalam

---

2.5.126

सर्वत्र करुणाख्यस्य रसस्यैवोपपादनात् भवेद् रामायणादीनाम् अन्यथा दुःख-हेतुता

sarvatra karuṇākhyasya rasasyaivopapādanāt bhaved rāmāyaṇādīnām anyathā duḥkha-hetutā

---

2.5.127

तथात्वे राम-पादाब्ज-प्रेम-कल्लोल-वारिधिः प्रीत्या रामायणं नित्यं हनुमान् शृणुयात् कथम्

tathātve rāma-pādābja-prema-kallola-vāridhiḥ prītyā rāmāyaṇaṃ nityaṃ hanumān śṛṇuyāt katham

---

2.5.128

अपि च सञ्चारी स्यात् समानो वा कृष्ण-रत्याः सुहृद्-रतिः अधिका पुष्यमाणा चेद् भावोल्लासा रतिः

api ca sañcārī syāt samāno vā kṛṣṇa-ratyāḥ suhṛd-ratiḥ adhikā puṣyamāṇā ced bhāvollāsā ratiḥ

---

2.5.129

फल्गु-वैराग्य-निर्दग्धाः शुष्क-ज्ञानाश् च हैतुकाः मीमांसका विशेषेण भक्त्यास्वाद-बहिर्मुखाः

phalgu-vairāgya-nirdagdhāḥ śuṣka-jñānāś ca haitukāḥ mīmāṃsakā viśeṣeṇa bhaktyāsvāda-bahirmukhāḥ

---

2.5.130

इत्य् एष भक्ति-रसिकश् चौराद् इव महा-निधिः जरन्-मीमांसकाद् रक्ष्यः कृष्ण-भक्ति-रसः सदा

ity eṣa bhakti-rasikaś caurād iva mahā-nidhiḥ jaran-mīmāṃsakād rakṣyaḥ kṛṣṇa-bhakti-rasaḥ sadā

---

2.5.131

सर्वथैव दुरूहो ऽयम् अभक्तैर् भगवद्-रसः तत्-पादाम्बुज-सर्वस्वैर् भक्तैर् एवानुरस्यते

sarvathaiva durūho 'yam abhaktair bhagavad-rasaḥ tat-pādāmbuja-sarvasvair bhaktair evānurasyate

---

2.5.132

व्यतीत्य भावना-वर्त्म यश् चमत्कार-कार-भूः हृदि सत्त्वोज्ज्वले बाढं स्वदते स रसो मतः

vyatītya bhāvanā-vartma yaś camatkāra-kāra-bhūḥ hṛdi sattvojjvale bāḍhaṃ svadate sa raso mataḥ

---

2.5.133

भावनायाः पदे यस् तु बुधेनानन्य-बुद्धिना भाव्यते गाढ-संस्कारैश् चित्ते भावः स कथ्यते

bhāvanāyāḥ pade yas tu budhenānanya-buddhinā bhāvyate gāḍha-saṃskāraiś citte bhāvaḥ sa kathyate

---

2.5.134

गोपाल-रूप-शोभां दधद् अपि रघुनाथ-भाव-विस्तारी तुष्यतु सनातनात्मा दैक्षिण-विभागे सुधाम्बुनिधेः

gopāla-rūpa-śobhāṃ dadhad api raghunātha-bhāva-vistārī tuṣyatu sanātanātmā daikṣiṇa-vibhāge sudhāmbunidheḥ