1. Bhamati of Vachaspati Bala Shastri Ranade Asiatic Society 1880 (CHK)

A-PDF PageMaster Demo. Purchase from www.A-PDF.com to remove the watermark

BIBLIOTHECA INDICA;

COLLECTION OF ORIENTAL WORKS

PUBLISHED BY THE

ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.

NEW SERIES, NOB. 328, 336, 343, 364, 384, 405,

427 and 433.

(BHÁMATI 3J.S3

A GLOSS ON ŚANKARA ÁCHÁRYA'S COMMENTARY ON THE BRAHMA SUTRAS,

BY VACHASPATI MISRA,

EDITEPBY PANDIT BÁLA SASTRÍ,)

LATE PROFESSOR OF HINDD LAW, BENARES SANSKRIT COLLEGE.

Benares:

PRINTED AT THE BENARES PRINTING PRESS

BY CBBANNULAL.

SOCIEr भामती। TIG S

L.UWARY OF BENCAL

निखिलतन्त्रस्वतन्त्रश्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिता।

एशियाटि क् सोसाइटीनामकसभासम्पाद क महाशयानामनुमत्या

रानडोपाख्येन पण्डितबालशास्त्रिणा संस्कृना।

वारापसीच्ेने

बनारसप्रिंटिङ्गप्रेसनामकयन्त्रालये छन्नूलालेन मुद्रिता ।

संवत्सरे १९३६ खीट शके १८८०.

51 10. 07 674

भूमिका।

इच किल प्रचरितेषु नानाविधेषु दर्भनेष्वद्वैतदर्शनमेध सिद्वान्तभूतमिति सुप्रसिद्धं विवेचकानाम्। यत्किल मद्दर्षिणा व्यासेन वच्ितं भगवतो मद्तेश्वरस्यावतारतया जगदिख्यातैः श्मदाचार्यशंकरभगवत्पादैः प्रणीतेन भाष्येण यथावद्विवृत- तात्पय शमदमादिसाधनसंपन्नैमुड्रासेव्यमानं निःश्रेयसाय कल्पतदूति श्रद्दधते परीक्षकाः। तदेतद् भाष्यं समसदेशेष पठनपाठनादिगोचरो गभीरार्थतया डपेक्षितव्याख्यं च रत्नप्र- भासमलंकृतमेव मुद्रितमुपलभ्योत्सुका: समपद्यन्त वा चस्पति- मिश्रप्रणीतभामत्य भिधवार्तिकप्रकाशने कान्निकाताप्रतिष्ठिता- सिया टिकसोसाइटीतिप्रसिद्दसभासारा:। विचक्षणचूडाम- पिहि वाचस्पतिमिश्रः प्राग्भवे भाष्यकारप्रधानशिष्यः पद्म- पादाचार्यस्तदादिष्ट एव प्रणिनाय वार्तिकमथो पुरा वार्तिक- निर्माणायादिष्टेन सकल्तान्तेवासिप्रार्थितभगवत्पादप्रतिषिद्वेन च सुरेश्वराचार्येष न ते वार्तिकं प्रसिद्विमाप्नयादिति भप्तो वार्तिकैकदेशः पञ्चपादिकानास्न्ना भवेदेतज्जन्मक्वतः प्रसि- द्विभागपर सििस्तु भवे भूत्वा भवान् वाचस्पतिः प्रपाताऽखिलं वार्तिकमाकल्पं च तत्प्रसिध्येदिति भगवत्पादैरन्वगृद्यतेति वर्णयन्ति स शंकरदिग्विजये माधवाचार्याः। सोऽयं वा- चस्पतिमिश्रः समस्तदर्शनेष्वपरतन्त्रपतिभो विरच्यानितरस- करान्निबन्धान्प्रणिनाय भामतीनामकमिदं वार्तिकं तदिदं विरलत्वादधुना शाम्तरसिकानामगोचरीभूतं प्रायः पठनपा- ठनयोरगमत्तां दर्भा येनान्विय्यन्तो Sपि नोपलभन्ते स्प

१) शुद्धं पुस्तकमपि महाणयाः। अतस तादप्रप्रबन्धरत्नपुसत- कसौलभ्यांग यतमानै: प्रागुक्तसभास्तारैरिषत्येम च श्रीमता प्रमदादासमिन्रम दायेन प्रोत्साचिता: प्रावर्तामह्ोतत्पुसतक मुद्रणाय वयं सदैव श्रीदगुरुचरणै राजारामशाम्तिभिः।प्रा- रन्भे चैतर्भृ भमन्वगृद्यामद्ि पाठभेदविवे चनादिषु दत्तचस्ा- वलम्नेः तद्नु बडप्रत्यूद्दवान् शयसामेतत्पर्यालोचनाधिगत- नर्वेषु जिद्दासया नु कर्मभूमर्ब्रह्मभूयं गतेषु श्रीगुरुचरणेषु प्रवर्तामद्ि कथंकथमपि वयं प्रारब्धकार्यपरिसमापने। न्र्प्र- ग्रद्ोषं चेह कार्ये मन्रत्रिकटस्थितं पुस्तकमादर्भत्वेनाट्रिये च पवित्रीकरणाय विद्यारणमठस्थं पुस्तक पूज्यचरणपरित्राज-

मिति चत्त्वारि पुस्तकानि न्यवेशयं च तननतत्रोपलब्धान्पाठ-

लम्बन्त च साहायकं प्राथमिकपुस्तक संपादनसंभोधनमुट्रि- ताद्यपत्रपवित्रीकरणेष मयैवादिष्टा मदन्तेवासिन: पौराषि- कोपाक्रामचन्द्रभास्त्रिगङ्गाधर भास्त्रिरामक्ष्णभास्त्रिणः। एवं चिरानुभूतपरिश्रमः समापयमिदं कार्य भगवत्पादैरनुगृद्दीतो निरचैषं चाद्य समपद्यत फलेग्रद्िरेतद्वार्तिकाकष्पप्रसिद्धिव- रप्रदानानुग्रद्दो भगवत्पादानामिति। तदिदमवलोकयन्तो Sधिगच्कन्तु गथावज्भाय्यतात्पयं शास्तरसिका: सफलयन्तु च मामकीनं परिश्रमं क्षाम्यन्तु च सोसकाक्षरयोजकदोषेण- सदीयमंतिदोषेण च सुंसभानि रवचितानि प्रसोदन्तु चा- नेन प्रयत्नेन भगवङ्भाव्यकारंचरणा इति मुडरभ्यर्थयते। बालभास्त्री।

। भामती ॥ शर/ङरब्रह्मस् त्रभाव्यव्याख्या

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अनिर्वा च्या विद्या द्वितयसचिवस्य प्रभवतो विवर्ता यस्यैते वियदनिलतेजोऽबवनयः। यतश्चाभूद्दिश्वं चरमचरमुच्चावचमिदं नमामसद्द ह्वापरिमितसुख ज्ञानमम्टतम्॥१॥ निशश्वसितमस्य वेदा वोक्षितमेतस्य पञ्च भूतानि। स्मितमेतस्य चराचरमस्य च सुप्नं महाप्रलयः।२। षड्भिरङ्गे(१)रुपेनाय विविधैरव्ययै(२)रपि। शाश्वताय नमस्कर्मों वेदाय च भवाय च ।। ३ । मार्तएडतिलकखा मिमद्दागणपतीन् वयम्। विश्ववन्द्यान नमस्यामः सवसिद्धिविधायिनः (३) ।। ४ ।। ब्रह्मसतकते तस्मै वेदव्यासाय वेधसे। ज्ञानभत्तयवताराय नमो भगवतो हरः॥ ५॥ नत्वा विशद्वविज्ञानं शंकरं करुणाकरम्। (२) "सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्शक्तिः । अनन्तशक्तिश विभोविधिज्ञा: षडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य"। इति पुराणम् ॥ (२) "ज्ञानं विरागतश्वर्य तपः सत्यं क्षमा धृतिः । स्रष्टृत्वमात्मसंबोधो ह्यधिष्ठातृ- त्वमेव च । अव्ययानि दशैतानि नित्यं तितन्ति शङ्कूरे" । इति वायुपराणम्॥। (3) "आदित्यस्य सदा पूजां तिलकस्वामिनस्तया। महागणपतेश्चैव्र कुर्वन सि- द्विमवामुयान्"। इंति स्मृतिः ।

[ ₹ ] भाष्यं प्रसन्नगम्भोरं तत्प्रणोतं विभज्यते॥ ६।। आाचार्यक्व ति निवेशनमप्यवधूतं वचोस्मदादीनाम्। रथ्योदकमिव ग़ङ्गाप्रवाह्ृपातः पवित्रयति ॥७। अथ यद संदिग्धमप्रयोजनं च न तत्प्रेत्षावत्प्रतिपित्सागोचरो, यथा समनस्केन्द्रियसन्नििक्ठष्टः स्फीतालोकमध्यवर्ती घटः करट- दन्ता वा, तथा चेदं ब्रह्मेति व्यापकविरुद्वोपलव्धिः। तथाहि, "बृद्दत्त्वाद्यं गत्वाद्वात्मैव ब्रह्मेति गोयते", स चायमाकीटप- तङ्गेभ्य तर च देवर्षिभ्य: प्राणभृन्माच्स्येदंकारास्पदेभ्यो देहे- न्द्रियमनोबुद्विविषयेभ्यो विवेकेनाच् मित्यसंदिग्धा विपर्यस्ताप- रोत्ानुभवसिद्व इति न जिज्ञासास्पटं, नह्ि जातु कश्विदत् संदिग्धे 5इं वा नाहं वेति, न च विपर्यस्यति नाद्मेवेति। न चाचं ऊश: स्थूलनो गच्छामोत्यादिदेद्दधर्मसामानाधिकर णयढ- र्शनात् देचालम्बनो Sयमहंकार दूति सांप्रतम्। तदालम्बनत्वे चि यो Sवं बाल्ये पितरावन्चभवं स एव स्थाविरे प्रणप्तननुभवा- मोति प्रतिसंधानं न,भवेत्। नदि बालस्थविरयो: शरीरयोर- स्ति मनागपि प्रत्यभिज्ञानगन्धो येनैकत्वमध्यवसीयेत। तम्मा- द्येषु व्यावर्तमानेषु यदनुवर्तते तत्तम्यो भिन्नं, यथा कुसुमेभ्यः सूत्म्। तथा च बान्नादिशरीरेषु व्यावर्तमानेष्वपि परग्परमहं- कारास्पदमनुवर्तमानं तेभ्यो भिद्यने। ऋप च स्वप्नान्ते दिव्यं ·शरीरभेदमास्थाय तदुचितान् भागान् भुज्जान एव प्रतिबुद्दो मनुष्यशरीरमात्मानं प्यन्नाचं देवो मनुष्य एवेति देवशरीरे बाध्यमानेप्य द्मास्पदमबाध्यमानं शरीराद्विन्नं प्रतिपद्यते। ऋप्प च योगव्याघर: शरोरभेदेपि आ्रात्मानमभिन्नमनुभवतीति नाहं- कारालम्बनं देहः। अ्रत एव नेन्द्रियाएयप्यस्यालम्बनम्, इन्द्रिय- भेदेपि यो Sदमद्रानं स एवैतर्चि स्पृशामीयद्दमालम्वनस्य प्रत्य-

[३ ] भिज्ञानात्। विषयेभ्यस्त्वस्य विवेक: स्थवीयानेव। बुद्धिमनरोश्व करणयोर इमितिकर् प्रतिभा सप्रख्यानान्नम्बनत्वायोगः। कशो- हमन्धोहमित्यादयश्च प्रयोगा अपत्यप्यभेदे कथं चिन्मञ्चाः क्रोशन्तोत्यादिवदौपचारिका इति युत्रांमुत्यग्यामः॥तस्मादि- दंकाराम्पदेभ्यो देच्ेन्द्रियमनोबुद्धिविषयेभ्यो व्यावृत्तः स्फुटत- राहमजुभवगम्य त्रात्मा संशयाभावादजिज्ञास्य इति सिद्धम्। नप्रयोजनत्वाच्च। तथाहि, रंसारनिवृत्तिरपवर्ग इूह्द प्रयोजनं विवन्ितम्। संसारश्वात्मयाथात्म्याननुभवनिमित्त आ्ात्मयाथा- त्म्यज्ञानेन निवर्तनीयः । स चेदयमनादिरनादिनात्मयाथात्म्य- ज्ञानेन सह्ानुवर्तते कुतो 5स्य निवृत्तिरं विरोधात्। कुतश्चात्म- याधात्म्याननुभवो, नह्यच्मित्यनुभवादन्यदात्मयाथात्म्यज्ञान- मखिति। न चाहमिति सर्वजनीनस्फुटतरानुभवसमर्थित आात्मा देद्देन्द्रियादिव्यतिरिक्तः शक् उपनिषदां सद्स्ैरप्यन्यथयितु- मनुभवविरोधात्। नह्यागमाः सहस्रमपि घटं पटयितुमीशते। तस्मादनुभव विरोधादुपचरितार्था एवोपनिषद इति युक्तमुत्य- श्याम इत्याशयवानाशङ्क परिहरति। युभंदस्त्प्रत्ययगाचर- यारिति। अन् च युषदस्दित्यादिमिथ्याभवितुं युक्तमितन्तः प्रङ्माग्रन्थः। तथापीत्यादिपरिद्दारग्रन्थः। तथापोत्यभिसंबन्धा- कद्कार्यां यद्यपोति पठितव्यम्। इदमस्त्प्रत्ययगोचरयोरिति वत्तव्ये युषङ्ग द्दणमत्यन्तभेदोपलक्षणार्थम्। यथा ह्यहंकारप्र- तियोगी त्वंकारो नैवमिदंकार, एते वयमिमे वयमासमहदूति बडलं प्रयोगदर्शनाढिति। चित्स्भाव आात्मा विषयो, जडस- भावा बुद्दीन्द्रियदेच्दविषया विषयाः। एते ि चिदात्मानं विसि- न्वन्ति त्रवबध्न्ति खेन रुपेण निरूपणीयं कुर्वन्तोति यावत्। पर स्प रानध्यास देता वत्यन्तवैल कएये दृष्टान्तसम: प्रकाशवदिति।

[ 8 ] नचि जातु कश्वित्समदाचरद्ृत्तिनी (१) प्रकाशतमसी परस्परा- त्मतया प्रतिपत्तुमर्द्दति। तदिदमुक्तमितरेत्रभावानुपपत्तावि- ति। इतरेतरभाव इतरतरत्वं, तादात्म्यमिति यावत्। तस्यानु- पपत्ताविति। स्यादेतत् । मा भूद्र्मिणोः 'परस्परभावस्तद्वर्मार्ण

ति। दृश्यते द्ि धर्मिणोर्विवेकग्रह्तणेपि तद्वर्माणामध्यासो, यथा कुसुमाङ्गेदेन गरृह्यमाणपि स्फटिकमणावतिस्वच्क तया ज- पाकुसुमप्रतिबिम्बोङ्गादिणयरुण: स्फटिक इत्यारुणयविभ्रम ट्- त्यत उत्तम्। तद्वूर्माणामपीति। इतरेतरत्र धर्मिषि धर्मार्णा भावो विनिमयस्तस्यानुपपत्तिः। त्यमभिसंधिः। रूपवद्वि द्रव्य- मतिस्च्कतया रूपवतो द्रव्यान्तरस्य तद्िवेकेन गरृह्यमाणस्यापि कार्या गृक्षीयात्, चिदात्मा त्वरूपो विषयो न विषयच्कायामुद्गा- घयितुमरद्दति। यथाङः। "शब्दगन्धरसानां च कोदृशी प्र- तिबिम्बता" दूति। तदिच् पारिशेष्याद्विषयविषयिणरन्योन्यात्म- संभेदेनैव तद्दर्माणामपि परस्परसंभेदेन विनिमयात्मना भवि- तव्यं, तौ चेद्दर्मिणावत्यन्तविवेकेन ग्रृह्यमाणवसंभिन्ना, त्र््रसं- भिन्ना: सुतरां तयोर्धर्माः, खाश्रयाभ्यां व्यवधानेन दूरापेतत्वात्, नदिदमुत्तं सुतरामिति। तद्िपर्ययेणेति। विषय विपर्ययेणेत्यर्थः। मिथ्याशब्दो Sपन्हववचनः। एतदुक्तं भवति।अध्यासो भेदाग्रचे- ण व्याप्नस्तदिरुद्वश्चेद्दासित भेदग्रद्ः सभेदाग्र इं निवर्तयं सद्गाप्रम- ध्यासमपि निवर्तयतीति। मिथ्येति भवितुं युत्तंयद्यपि तथापोति योजना। इदमन्राकूतम्। भवेदेतदेवं यद्यच्मित्यनुभवे त्र्प्रात्म- त्त्त्वं प्रकाशेत, नत्वेतदसित। तथादि। समस्तोपाध्यनवच्किन्ना- नन्तानन्दचैतन्यैकर समुदा सोनमेकमद्दितीयमात्मतत्वं, श्रुति- (१) समुदाचरन्त्यौ, भेदेन भासमाने, बृनी, वर्तने, ययोस्ते तथा॥

[ ५ ]

क्रियासमभिद्दारणोद्गात्म तत्त्वमभिद्धति तत्पराणि सन्ति श- क्यामि शक्रेणाप्युपचरितार्थानि कर्तुम्। अभ्यासे [ भूयस्त्वम- र्थस्य भवति, यथाच्ो दर्शनीयाच्दा दर्शनोयेति न न्यूनत्वं प्रागे- वोपचरितत्वमिति। अद्दमनुभवस्तु प्रादेशिकमनेकविधशोकदु :- खादिप्रपञ्चोपशुतमात्मानमादर्भयन् कथमात्मतत्त्वगोचर: कथं वा Sनुपश्नवः (२)। न च ज्येष्ठप्रमाणप्रत्य न विरोधादाम्नायस्यैव तदपेन्षस्थाप्रामा एयमुपचरितार्थत्वं चेति युत्तम। तस्यापौरुषेय- तया निरस्ममस्तदोषाशङ्कस्य बोधकतया स्वतःसिद्ू प्रमाणभा- वस्य स्कार्ये प्रमितावनपेत्षत्वात्। प्रमितावनपे त्तत्वेप्युत्य त्ता प्रत्य- न्ापेक्षत्वात्त द्विरोधादनुत्पत्तिल क्षणमप्रामा एयमिति चेन्न । उ- त्यादकाप्रतिद्दन्द्धित्वात् । नह्यागमज्ञानं साव्यवद्दारिकं प्रच- सस्य प्रामाएयमुपद्दन्ति येन कारणाभावान्न भवेदपि तु तात्वि- कम्। न च तत्तस्योत्पादकम् । त्र्रतात्त्विकप्रमाणभावेभ्योपि सव्यवद्ारि कप्रमाऐभ्यसत्त्व ज्ञानोत्पत्तिदर्शनात्। तथा च वर्षें हस्दोर्घत्वादयो Sन्यधर्मा ऋप समारोपितास्तत्त्वप्रतिपत्तिच्े- तवो, नद्ि लौकिका नाग इति वा नग इति वा पदात् कुञ्जरं घा तरुं वा प्रतिपद्यमाना भवन्ति भान्ताः। न चानन्यपरं वाक्य खार्थउपचरितार्थं युक्तम्। उतां दि "न विधा परः शब्दार्थ" दति। ज्येष्ठत्वं चानपेत्तितस्य बाध्यत्वे देतुर्न बाधकत्वे, रजन -. ज्ञानस्य ज्यायस: पडक्रिज्ञानेन कनीयमा बाधदर्शनात्। तद- नपबाधने तदपबाधात्मनस्तम्योत्यत्तेरनुत्पत्ते: । दर्शितं च ता- त्विकप्रमाणभावस्यानपेक्षितत्वम्। तथा च पारमषें सनं, "पौ- र्वापरये पूर्वद्वार्बल्यं प्रक्रतिवत्" (त ६ पा० ५) इति। तथा (१) विपर्यासशून्यः ।

[ ६] "पूर्वात्पर बलोयसतवं तत्र नाम प्रतीयताम्। त्रन्योन्यनिरपेन्षार्ण यत् जन्म धिर्याँ भवे" दिति। ऋपि च ये S्प्यचंकारास्पदमात्मा- नमास्थिषत तैरप्यस्य न तात्त्विकत्वमभ्युपेतव्यम्। त्रद्दमिच्ै- वास्मि सदने जानान दूति सर्वव्यापिन: प्रादेशिकत्वेन ग्रद्दात्। उच्चतरगिरिशिखरवर्तिषु मद्दातरुषु भूयिष्ठस्य दूर्वाप्रवालनि- भासप्रत्ययवत्। न चेदं देचस्य प्रादेशिकत्वमनुभूयते न त्वात्मन इति सांप्रतं, नदि तदैवं भवत्यच्चमिति, गौणत्वे वा न जाना- मीति। अपि च परशब्द: परत्र लक्ष्यमाणगुएयोगेन वर्ततइूति यत्र प्रये।त्तृप्रतिपत्तो संप्रतिपात्त स गौण: स च भेदप्रत्ययपु- र:सरः। तद्यथा नैयमिकाभिद्ोतवचनो Sग्रिद्ोन्शब्दः (अ् १ पा० ४) प्रकरणान्तरावधृतभेदे कौए्डपायिनामयनगते कर्मण मासमग्िच्चोनं ज् द्ोतोत्यन साध्यसादश्येन गौणा: (अ ७ पा० ३)। माणवके चानुभवसिद्धभेदे सिंद्दात्सिंदशज्दः। न त्वहंकारस्य मुख्योरथा निर्न्नुठितगर्भतया (१) देहादिभ्यो भिन्नो Sनुभूयते येन परशत्दः शरीरादौ गौणे भवेत्। न चात्यन्तनि- रूढतया गौणोपि न गौणत्वाभिमानः सार्षपादिषु तैलशब्दवदिति वेदितव्यम्। तन्नापि स्नेहात्तिलभवाङ्वेदे सिद्धएव सार्षपादीनां तैलशब्दवाच्यत्वाभिमानो न त्वर्थयोसैलसार्षपयोरभेदाध्यव- सायः। तत्सिद्वं गौणत्वमुभयदर्शिना गौणमुख्यविवेकविज्ञानेन व्याप्तं तदिद्द व्यापकं विवेकज्ञानं निवर्तमानं गौणतामपि निव- र्तयतोति। न च बालस्थविरशरीरभेदेपि सो Sद्दमित्येकस्यात्म- नः प्रतिसंधानाहेच्ादिभ्यो भेदेनास्त्यात्मानभव इति वाचम्। परोक्षकार्णं खस्चियं कथा न लौकिकानाम्। परोक्षका त्रपि (१) निष्कृष्य छुठितः प्रतिभासितो गर्भोSसाधारणाकारो यस्य स तथा तस्य भा- वस्तना तया।।

[0] द्ि व्यवह्ारसमये न लोकसामान्यमतिवर्तन्ते। वत्चत्यनन्तर- मेव दि भगवान् भाष्यकारः। "पश्वादिभिस्न्ाविशेषादिति" । बाह्या तप्याङः "शासतचिन्तकाः खल्चेवं विवेचयन्ति न प्रति- पत्तार" दूति। तत्पारिशेष्याच्चिदात्मगोचरमहंकारमद्दमिच्ा- स्मि सदनदूति प्रयुञ्जानो लौकिकः शरोरादयभेदग्रद्दादात्मनः प्रादेशिकत्वमभिमन्यते नभस दव घटमणिकमल्िकाद्यपाध्यव- केदादिति युक्तमुत्पश्यामः। न चाचंकारप्रामाणयाय देह्दादि- वदात्मापि प्रादेशिक इति युक्तम्। तदा खल्वयमणुपरिमाणो वा स्याहे च्परिमाणो वा।अणुपरिमाणत्वे स्थूलो 5वं दीर्घ इति च न स्यात्। देचपरिमाणत्वे तु सावयवतया देहवदनित्यत्वप्र- सङ्ग:। किं चासि्िन् पत्ते Sवयवसमुदायो वा चेतयेत्प्रत्येकं वा Sवयवाः। प्रत्येकं चेतनत्वपत्ते बहनां चेतनानां स्वतन्त्राणमेक- वाक्यताभावादपर्यायं विरुद्धदिक्कियतया शरीरमुन्मथ्येत, अ्प्र- क्रियं वा प्रसज्ेत। समुदायस्य तु चैतन्ययोगे वृक्णएकस्मिन्न- वयवे चिदात्मनो Sप्यवयवो वृक्ण इति न चेतयेत्। न च बह- नामवयवानाम विनाभावनियमो दष्टो य एवावयवो विशीर्णाखतदा तदभावे न चेतयेत्। विज्ञानालम्बनत्वेष्य हंप्रत्ययस्य भ्रान्तत्वं तदवस्थमेव। तस्य स्थिरवस्तुनिर्भासत्वाद स्थिरत्वाच्च विज्ञाना- नाम्। एतेन स्थूलो Sदमन्धोहं गच्छामीत्यादयोप्यध्यासतया व्याख्याताः। तदेवमु त्तक्रमेणणाचंप्रत्यये पूतिकूयाएडोक्ठते भग -• वती श्रुतिरप्रत्यूचं कर्टत्वभोक्तृत्वसुखदु:खशोकाद्यात्मत्वमद्दम- नुभवप्रसज्ज्जितमात्मनो निषेद्गुमद्नीति। तदेवं सर्वप्रवादिश्न- तिस्मतीतिच्ासपुराणप्रथित मिथ्याभावस्याहंप्रत्ययस्य स्वरूप- निमित्तफलैरुपव्याख्यानमन्योन्यस्मिन्नित्यादि। अत् चान्यो- न्यस्मिन् धर्मिणि आ्रत्मभरीरादावन्योन्यात्मकतामध्यस्याद्द-

[6] मिदं शरारादीति। इद्मिति च वस्तुतो न प्रतीतितः । लोक- व्यवदारो लोकानां व्यवचार: स चायमद्दमिति व्यपदेशः। इू- तिशब्दसू चितन् शरीराद्यनुकूलं प्रतिकूलं च प्रमेयजातं प्रमाणन प्रमाय तदुपादानपरिवर्जनादिः। त्र््रन्योन्यधर्मीख्चाध्यस्यान्यो- न्यस्मिन् धर्मिषि देद्दादिधर्मान् जन्ममरणजराव्याध्यादीना- त्मनि धर्मिणि तध्यसदे द्ात्मभावे समारोप्य तथा चैतन्यादी- नात्मधर्मान् देचादावध्यस्तात्मभावे समारोप्य ममेदं जरामर- पापुत्तपश्डसाम्यादीति व्यवद्ारो व्यपदेश, इतिशब्दसूचितश्च तदनुरूपः प्रवृत्त्यादि:।तत्र चाध्यासव्यवद्दारक्रियाम्यां यः कर्तो- न्नीतः स समान इति ममानकर्टकत्वेनाध्यस्य व्यवदार इत्युप- पन्नम्। पूर्वकालत्वस चितमध्यासस्य व्यवद्ारकारणत्वं सूचयति, मिथ्याज्ञाननिमित्तो व्यवहारः। मिथ्याज्ञानमध्याससतननिमि-

मध्यासस्रूपं फलनं च व्यवद्ारमुक्का तस्य निमित्तमाच्। इत- रेतराविवेकेन। विवेकाग्रद्ेणेत्यर्थः । त्र्रथाविवेक एव कस्मान्न भवति, तथा च नाध्यास इत्यत आद्द। अ्र्रत्यन्तविविक्तयोर्धर्म- धर्मिण: परमार्थता धर्मिणारतादात्म्यं विवेको धर्माणं चासं- कीर्णता विवेक:। स्यादेतत्। विविक्तयोर्वस्तुसतोर्भेदाग्रच्निब- न्धनस्तादात्म्यविभ्रमो युज्यने शडक्तेरिव रजताङ्गेदाग्रचे रजत- सादात्म्यविभ्रमः । दूछ तु परमार्थसतश्चिदात्मना न भिन्नं देद्ादस्ति वस्तुसत्तत्कृतचविदात्मनो भेदाग्रपः कुतश् तादा- तम्यविभ्रम दत्यत आद्द। सत्यानृते मिथुनीक्तत्य, विवेकाग्रद्ा - दध्यस्येति योजना। सत्यं चिदात्मा, Sनृतं बुद्दीन्द्रियदेच्दादि, ते दे धर्मिणी मिथुनीहत्य, युगलो्तत्येत्यर्थः। न च संवृतिपरमा- र्थसतो: पारमार्थिकं मिथुनमस्तोत्यभूततङ्गावार्थस्य चे: प्रयोगः।

[ ] एतदुश्तं भवति। अप्रतीत स्यारोपायोगादारोप्यस्य प्रतीनिरुप- युज्यते न वस्तुसत्तेति। स्यादनत्। आ्रारोप्यस्य प्रतोता सर्त्या पूर्वदृष्टस्य समारोपः समारोपनिबन्धना च प्रतोतिरिति दुर्वार परस्राश्रयत्वमित्यत आद्। नैसर्गिक इति। साभाविको Sना- दिरयं व्यवचारः। व्यवद्दारानादितया तत्कारणस्याध्यासस्या- नादितोक्ता। ततश्न पूर्वपूर्वमिथ्याज्ञानोपदर्शितस्य बुद्दीन्द्रिय- भरोरादेरुत्तरोत्तराध्या सोपयोग इव्यनादित्वाद्वीजाङ्ुरवन्न प- रस्राश्यत्वमित्यर्थः। स्यादेतत्। अद्दा पूर्वप्रतीतिमाच्मुपयुज्यते आरोपे, न तु प्र- तोयमानस्य परमार्थसत्ता। प्रतोतिरेव त्वत्यन्तासतो गगनक- मलिनोकल्पस्य देच्ेन्द्रियादेर्ने पपद्यते। प्रकाशमा नत्वमेव ह ्ि चिदात्मनो Sपि सत्त्वं न तु तदतिरित्रं सत्तासामान्यसमवायो- र्थक्रियाकारिता वा, द्वैतापत्तेः। सत्तायास्चार्थक्रियाकारिता- यापूच सत्तान्तरार्थक्रियाकारितान्तरकल्पने Sनवस्थापातात् प्र- काशमानतैव सत्ता ऽभ्युपेतव्या। तथा च देचादय: प्रकाशमा- नत्वान्नासन्तश्चिदात्मवद् असत्त्वे वा न प्रकाशमानास्तत् कथं सत्यानृतयोर्मिथुनोभावस्तदभावे वा कस्य कुता भेदाग्रचस्तद- संभवे कुतो Sध्यास इत्याशयवानाद्। आ्द्द त्र््राक्षेप्ता कोयम- ध्यासो नाम। क इत्याक्षेपे। समाधाता लोकसिद्दमध्यासलक्ष- पामाचत्ताण एवात्तेपं प्रतित्षिपति। उच्चते। स्मतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभासः। त्रवसन्नो Sवमतो वा भासो 5वभासः। प्रत्य- यान्तरबाध्चास्यावसादो Sवमानो वा। एतावता मिथ्याज्ञान- मित्युत्ततं भवति। तस्येदमुपव्याख्यानं पूर्वदष्टेत्यादि। पूर्वदष्टस्या- वभास: पूर्वदष्टावभासः। मिथ्याप्रत्ययश्चारोपविषयारोपणीयस्य मिथुनमन्तरेण न भवतीति पूर्वदष्टग्रद्दणोनानृतमारोपणीयमुप-

[१० ] खापर्यात, तस्य च उष्टत्वमाचमुपयुज्यते न वस्तुसन्तेति उष्टयचर्पा तथापि वर्तमानं हष्टं दर्शनं नारोपोपयोगीति पूर्वेत्युत्तां, तत्र पू- र्वडट्टं स्वरूपेण सदप्यारोपणोयतया Sनिर्या चमित्य नृतम्। आारो- पविषयं सत्यमाच। परचेति। परच शुक्तिकाढा परमार्थसति, तदनेन सत्यानृतमिथुनमुक्तम्। स्यादेतत्। परत्र पूर्वदष्टावभास इत्यलक्षणाम तिव्यापकत्वात्। तस्ति द्ि सवस्तिमत्यां गवि पूर्व- उष्टस्य गोत्वस्य परत्र कालाच्यामवभास: । अररस्ति च पाटलिपु- त्ते पूर्वदष्टस्य देवदत्तस्य परच माद्ियात्यामवभास: समोचीन:। अवभासपदं च समोचीने Sपि प्रत्यये प्रसिद्धं यथा नीलस्याव- भास: पोतस्यावभास इत्यत शद। स्मतिरूप दूति। स्मृते रूपमिव रूपमस्येति स्मृतिरुपः। अ्रसन्निद्चितविषयत्वं च रमृ- निरूपत्वं सन्निच्ितविषयं च प्रत्यभिज्ञानं समोचोनमिति ना- तिव्याप्तिः। नाप्यव्याप्तिः खप्रज्ञानस्यापि स्मृतिविभ्रमरूपस्यैवं- रूपत्वात्ततापि दि सर्यमाण पित्रादौ निद्रोपप्तववभादसन्निधा- नपरामर्भे तनतत्र पूर्वदष्टस्यैव सन्निद्दितदेशकालत्वस्य समा- रोप:। एवं पीतः शङ्धस्तिक्तो गुड इत्यचाप्येतल्क्षणं योजनीयम्। नथादि। बचिर्विनिर्गच्कदत्यच्छनयनरश्मिसंपृत्त पित्तद्रव्यवर्ति- नों पोततां पित्तर दितामनुभवन् शङ्ध च दोषाच्कादितशट- • क्िमानमनुभवन् पोततायाश्च शङ्गनसंबन्धमननुभवन्त्रसंबन्धा- परह्टणसारुप्येण पोतं तपनीयपिण्डं पोतं बिल्वफलमित्यादा पूर्वहष्टं सामानाधिकरएयं पोतत्वभङ्गत्वयोरारोप्याच पीतः शद्ध- इति। एतेन तिक्को गुड इति प्रत्ययो व्याख्यातः। एवं वि- शटपुरुषाभिमु खेव्वादर्भोदकादिपु सच्केषु चासुषं तेजो लग्न- मपि बलोयसा मौर्येण तेजसा प्रतिस्रोतः प्रवर्ततितं मुखसंयुत्तं मुखं ग्राच्चय द्वोष वशात्तहेशतामनभिमुखता च मुखस्याग्राचय-

[ ११ ] त्पूर्वदष्टाभिमुखादर्भोदकदेभतामाभिमुख्यं च मुखस्यारोप- यीति प्रतिबिम्बविभ्रमोपि लक्षितो भवति। एतेन दिचन्द्रदि- ङ्मोद्दालात चक्रगन्धर्वनगरवंशोरगादिविभ्रमेव्वपि यथासंभवं लक्षणं योजनोयम्। एतदुत्तं भवति। न प्रकाशमानतामानं स- त्वं येन देष्ठेन्द्रियादे: प्रकाशमानतया सङ्भावो भवेत्। नद्ि स- र्पादिभावेन रज्वादयो वा स्फटिकादयो वा रक्तादिगुपयो- गिना न प्रतिभारन्े प्रतिभासमाना वा भवन्ति तदात्मानस्त- दर्माणो वा। तथा सति मरुषु मरीचिचयमुच्चाव चमुच्चलन्तुङ्ग- तरङ्गभङ्गमालेयमभ्यणमवतोर्ण मन्दाकिनोत्यभिसंधाय प्रवृत्तः स्यात् तोयमापोय पिपासामुयशमयेत्। तस्मादकामेनापि आ्रा- रोपितस्य प्रकाशमानस्यापि न वस्तुसत्त्वमभ्यपगमनोयम्। न च मरीचिरूपेण सलििलमवस्तुसत् स्वरूपेण तु परमार्थसदेव दे- चेन्द्रियादयस्तु स्रूपेणापि अररन्त इत्यनुभवागोचरत्वात्कय- मारोप्यत दूति सांप्रतम्। यतो यद्यमन्तो नानुभवगोचरा: कथं तर्ईि मरीचादी नामसतां तोयतयानुभवगोचरत्वं, न च स्रूप- सत्वेन तोयात्मनापि सन्तो भर्वान्त। यद्यच्ेत नाभावो नाम भावादन्य: कश्चिदसिति ऋपि तु भाव एव भावान्तरात्मनाऽभावः स्वरूपेण तु भावः। यथाङः। भावान्तरमभावो दि कया चिन्तु व्यपेक्षयेति। ततपच भावात्मनोपाख्येयतयास्य युञ्येतानुभव -- गोचरता, प्रपश्चस्य पुनरत्यन्ासतो निरससमस्तसामर्थ्यख निस्तत्त्वस्य कुतोनुभर्वावषयभावः कुतो वा चिदात्मन्यारोप। न व विषयस्य समस्तसामर्थ्यस्य विरद्वेपि ज्ञानमेव मस्ताटशं स्वम्र- त्ययसामर्थ्यासादिताउष्टान्त सिदूस्वभावभेदमुपजातमसतः प्र- काश नं तस्मादसत्प्रकाशनभ्तरेवाविर्द्योत सप्रतम्। यतो येयमसत्प्रकाशनभत्रिर्विज्ञानस्य किं पुनरस्या: भ्क्यमस-

[ १२ ] दिति चेत्। किमतत्कार्यमाचोस्विदस्या ज्ञापयं, न तावत्कार्य, मसतस्तत्त्वानुपपत्तेः। नापि ज्ञाप्यं, ज्ञानान्तरानुपलब्धेः। शन- वस्थापाताच्। विज्ञानस्वरूपमेवासतः प्रकाश इति चेत्, क: पु- नरेष सदसतो: संबन्धः। अरसदधीननिरूपपात्वं सतो ज्ञानस्या- सता संबन्ध इति चेत्। अद्दो बतायमतिनिर्वृत्तः प्रत्ययतपस्वी यस्यासत्यपि निरूपणमायतते न च प्रत्ययस्तचाधत्ते किं चित्। असत आधारत्वायोगात्। तसदन्तरेण प्रत्ययो न प्रथते इति प्रत्ययस्यैवैष स्वभावो न त्वसद्धोनमस्य किं चिदिति चेत्, अ्र्र्- हो बतास्यासत्पक्षपातो यद्यमतदुत्पत्तिरतदात्मा च तदविना- भावनियत: प्रत्यय दूति। तस्मादत्यन्तासन्तः भरीरेन्रियादयो निस्तत्त्वा नानुभवविषया भवितुमई्ईन्तीति। अन् ब्रूमः। निस्तत्त्वं चेन्नानुभवगोचरसत्किमिदानों मरोचयोपि तोयात्मना सत- उवा यदनुभवगाचरा: स्यु.र्न सतत्त्वासदात्मनां मरीचोनाम- सच्त्वात्। द्विविधं च वस्तूनां तनत्वं सत्त्वमसनतवं च, तच्न पूर्वे स्वतः परं तु परतः। यथाङः। स्वरूपपररूपा्भ्यां नित्यं सदस- दात्मके। वस्तुनि ज्ञायते किं चिद्रूपं कैश्चित्कदा च नेति। नत्किं मरोचिषु तोयनिर्भासप्रत्ययस्तनत्वगोचरः। तथा च समोचीन इति न भ्रान्तो नापि बाध्येत। अरद्दा न बाध्येत यदि मरोचीनतोयात्मतन्त्वान् अतोयात्मना गृक्कीयात्। तो- •यात्मना तु गृह्षन् कथमभ्रान्तः कथं वा Sबाध्यः। इन्त तोयाभावात्मनां मरीचोनां तोयभावात्मत्वं तावन्न सत्। तेषा तोयाभावादभेदेन तोयभावात्मतानुपपत्तेः। नाप्यसत्। वस्तन्त- रमेव द्ि वस्त्वन्तरस्यासत्त्वमास्थीयते भावान्तर मभावोन्यो न कश्चद निरूपणादिति वद द्विः। न चारोपितं रूप वस्त्वन्तर म- द्वि मरोचयो वा भवेद् गफ्कादिगतं तोयं वा। पूर्वस्मिन् कल्पे

[ १३ ] मरीचय इति प्रत्यय: स्यात् न तोयमिति। उत्तरस्मिंसु गङ्गार्या तोयमिति स्यान्न पुनरिद्ेति। देभभेदास्मरणे तोयमिति स्यान्न पुनररिदेति। न चेदमत्यन्तमसन्निरस्तसमस्तस्वरूपमली कमेवा- स्त्विति सांप्रतम्। तस्यानुभवगोचरत्वानुपपत्तेरित्युत्रमधरता- त्। तसमान्न सत्। नापि सदसत्, परखरविरोधादिति अनिर्वा- चमेवारोपणोयं मरीचिषु तोयमास्थेयं तदनेन कमेषध्यसं तायं परमार्थतायमिव। अपरत एव पूर्वदष्टमिव। तन्त्वतस्तु न तोयं न च पूर्वदष्टं किं त्वनृतमनिर्वाचम् । एवं च देद्ेन्द्रियादिप्- पञ्चोप्यनिर्वा चो डपूर्वोपि पूर्वमिथ्याप्रत्ययोपदर्भित दव परत्र

दिप्रपञ्नवाधनं चोपपादयिष्यते। चिदात्मातु श्रुतिस्मृतोति-

भाव: सत्वेनैव निर्वा चो Sबाधितः स्वयंप्रकाभतैवा Sस्य मत्रा सा च स्वरूपमेव चिढ़ात्मनो न तु तदतिरित्नं सत्तासामान्यसमवा- योर्थक्रियाकारिता वा इति सर्वमवदातम्। स चायमेवंलक्षण- कोध्यासो Sनिर्वचनोयः सर्वेषामेव संमतः परीक्षकाणं तङ्गेदे पर विप्रतिपत्तिरित्य निर्वचनीयतां ट्रढयितुमाद् मं के चिदन्यचाS- न्यधर्माध्यास इति वदन्ति॥ अन्यधर्मस्य, ज्ञानधर्मस्य रजतस्य, ज्ञानाकारस्येति यावत्, अध्यासोन्यच बाह्ये। सौचान्तिकनये सावद्वाद्यमस्ति वस्तुसत्तत्र ज्ञानाकारस्यारोपः । विज्ञानवादि- नामपि यद्यपि न बाह्यं वस्तुसत्तथाप्यनाद्यविद्यावासनारोपित- मलीकं बाहां तच ज्ञानाकारस्यारोपः। उपपत्तिश्च यद्याद्श- मनुभवसिद्व रूप मत्ताद्ृभमेवाभ्युपेतन्यमित्युत्सर्गेान्यथात्वं पुन- रस्य बलवद्वाधकप्रत्ययवभानेदं रजतमिति च बाधस्येदंता- माचबाधेनोपपततौ न रजतगोचरतोचिता। रजनरय धर्मिणो

[ १४ ] बाध दि रजने च तस्य च धर्म इढन्ता वाधिते भवेताम्, तद्दर- मिद्न्तैवस्य धर्मो बाध्य्ता न पुना रजतमपि धर्मि, तथा च र- जतं बच्धिर्बाधितमर्थादान्तर जाने व्यर्विष्ठतदति ज्ञानाकार- स्य बद्दिरध्यास: सिध्यति। के चित्तु ज्ञानाकारख्यातावपरि- तुष्यन्तो वदन्ति। यतर यदध्यासस्तद्विवेकाग्रचनिबन्धनो भ्ुम इति। अपरितोषकारणं चाङः। विज्ञानाकारता रजतादेरनु- भवाद्दा व्यवस्थाप्येतानुमानाद्दा। तचानुमानमुपरिष्टान्निराक- रिष्यते। अनुभवो डपि रजतप्रत्ययो वा स्याद् बाधकप्रत्ययो वा। न तावद्रजतानुभवः। स हीदंकारास्पदं रजतमावेदयति न त्वान्तर, मद्दमिति दि तदा स्यात् प्रतिपत्तुः प्रत्ययादव्यतिरे- कात्। भ्रान्तं विज्ञानं स्वाकारमेव बाह्यतया Sध्यवस्यति। त- या च नाहंकारास्पद्मस्य गोचरो ज्ञानाकारता पुनरस्य बा- धकप्रत्ययप्रवेदनोयेति चेत्, छन्त बाधकप्रत्ययमालोचयत्वायु- आान्। किं पुरोवर्तति दव्यं रजताद्दिवेचयत्याचो ज्ञानाकारता- मप्यस्य दर्भयति। तत्र ज्ञानाकारतोपदर्भनव्यापारं बाधकप्र- त्ययस्य ब्रुवाणः झाघनोयप्रज्चो देवानाप्रियः। पुरोवर्तित्वप्रतिषे- धारदर्थादस्य ज्ञानाकारतेति चेत्, न। असन्निधानाग्रचनिषेधाद् अससिदितो भवति प्रतिपत्तुरत्यन्तसन्निधानं त्वस्य प्रतिपत्ता- त्मकं कुतस्यं, न चैष रजतस्य निषेधो न चेदन्तायाः, किं तु। व- वेकाग्रचप्रसच्जितस्य रजतव्यवचारस्य। नच रजममेव पूक्रि- कार्या प्रसश्ज्ितं रजतज्ञानेन, नचि रजतनिर्भासस्य पक्रिका- लम्बनं युक्तमनुभवविराधात्। न खलु सत्तामाचेणालम्बनम्, पतिप्रसङ्गात्। सर्वेषामर्थाना सग्त्वाविभेषादालम्वनत्वप्रसफ्गात्। नापि कारपतवेन, इन्रियादी नामपि कारणरवात्। तथा च भास- मानतैवालम्बनार्थः। न च रजनज्ञाने शुक्रिका भासतद्ूति

[ १५ ] कथमालम्बनं भासमानताभ्युपगमे वा कर्थ नानुभवविरोधः। अपि चेन्द्रियादीनां समोचीनज्ञानोपजनने सामर्थ्यमुपलब्ध- मिति कथमेभ्यो मिथ्याज्ञानसंभवः। दोषसच्िताना तेषां मि- थ्याप्रत्यये 5पि सामथ्यमिति चेत्, न । दोषाणां कार्योपजनन- सामर्थ्यविघातमाचे हेतुत्वात्। अन्यथा दुष्टादपि कुटजबीजादु वटाङ्गुरोत्पत्तिप्रसङ्गान्।अपि च खगोचरव्यभिचारे विज्ञानाना सर्वचानाश्वासप्रसङ्ग: । तस्मात् सरवें ज्ञानं समोचीनमास्थेयम्। तथा च रजतमिदमिति च दे विज्ञाने स्मत्यनुभवरूपे तत्रेदमि- ति पुरोवर्तिद्रव्यमात्रग्रह्णं दोषवशात् तद्तपडकित्वसामा- न्यविभेषस्यागुद्दात् तन्माचं च गृद्दोतं सदभतया संस्कारोद्वो- धक्रमेष रजते स्मतिं जन्यति। सा च गृद्दोतगुच्णखभा-

था च रजतस्मृतेः पुरोवर्तिद्रव्यमात्रगद्दपास्य च मिथः सरू- पतो विषयतशच भेदागुद्दात् सन्निद्ितरजतगोचर ज्ञानसारू- प्येणेदं रजतरमिति भिन्ने अपि सारणागुद्दणे त्र्भेदव्यव द्वार च सामानाधिकर एयव्यपदेशं च प्रवर्तयतः, क चित्पुनर्ग्रचणएव मि- प्रो गृ्तीतभेदे, यथा पोतः शङ्ध दूति। अत्न् द्वि विनिर्गच्कन्न- पनरश्मिवर्तिनः पितद्रव्यस्य काचस्येव सवच्कस्य पोतत्वं ग्रह्य- से पित्तं तु न गृद्यते, शङ्ग्पि दोषवभात् पडुल्गुपरच्ित: खरू- मान्रेष ग्ृह्यते। तदनयोर्गणगुणिनोरसंसगागदसारु प्यात् पेततपनी यपिणडप्रत्ययाविभेषेणभेदव्यवदवार: समानाधिकर-

मति विवेकप्रत्यय्य बाधकत्वमप्युपपद्यते, तदुपपत्ता च प्रा- कनस्य प्रत्ययस्य भाम्तत्वमपि लोकसिद्ध सिद्ध भवति। त- आाद्यथार्थाः सर्वे विप्रतिपन्नाः संदेषविभुमाः, प्रत्ययत्वात्,

[ १६ ] घटादिप्रत्ययवत्। तदिदमुत्त यत्र यदध्यास इति। यम्मिन् पड- क्रिकादौ यस्य रजतादेरध्यास इति लोकप्रसिद्धि: नासावन्य- थाख्यातिनिबन्धना, किं तु गृद्दीतस्य रजतादेस्ततसारपास्य च गृद्दीततांभप्रमोषेण गृद्दोतमानस्य य इदमिति पुरोवस्थिता- ड्रव्यमात्रात्तत्परज्ञानाच्च विवेकसतदग्रच्चणनिबन्धनो भ्रमः। भ्रा- न्तत्वं च ग्रद्णसरणयोरित रेतरसामानाधिकरएयव्यपदेशे र- जतादिव्यवद्दारक्षेति। अन्ये त्व्नाप्यपरितुष्यन्तो यत्र यदध्या- सस्तस्यैत् विपरोतधर्मत्वकष्पनामाचक्षते। अ्रनेदमाकृतम्। अ- सित तावद्रजतार्थिनो रजतमिद मिति प्रत्ययात्युरोवर्तिनि ट्रव्ये प्रवृत्ति: सामानाधिकरएयव्यपदेशस्चेति सर्वजनीनम्। तदेतन्न्र तावङ्र इपस्मरपयोसङ्गोचरयोश्च मिथो भेदाग्रचमाचाऊ्ञि- तुमषति। ग्रप्टणनिबन्धनौ द्वि चेतनस्य व्यवपारव्यपदेशी

ग्रहपस्मरणे एव मिथः स्वरूपतो विषयतश्चागृद्दीतभेदे स- मीचीनपुरस्थितरजत विज्ञानसादृश्येन अभेदव्यवद्ारं सामा- नाधिकरण्यव्यपदेशं च प्रवर्तयतः । अ्रथ समीचीनज्ञा-

वा सत्तामाचेणा गृह्यमाण Sपि समोचीनज्ञानसारूप्यमनयो- रिदमिति रजतमिति च ज्ञानयोरिति ग्रद्दपामथ वा त- योरेव सरूपतो विषयनस्त मिथो भेदागुच् इति ग्ुद्पम्। तच न तावत्समोचीनज्ञानसदशी इति ज्ानं समोचीन ज्ञानवद्यव- हारप्रवर्तकम्। नदि गोसदशो गवय दूति ज्ञानं गवार्थिनं गवये प्रवर्तयति। अनयोरेव भेदागच् इति तु ज्ञानं पराइतं, नदि भेदागचे Sनयोरिति भवति, अनयोरिति गुचे भेदाग्च्- पमिति च भवति। तर्मात्सत्तामाचेष भेदागूच्दो Sयचीत एव

[ १७ ] व्यवचारचेतुरिति व्तव्यम्। तब्र किमयमारोपोत्पादक्रमेष व्यवचार देतुराचो अनुत्पादितारोप एव स्वत इूति।वयं तु पथ्या-

क्रमेणैवेति। ननु सत्यं चेतनव्यवधारो नाज्ञानपूर्वकः किं त्ववि- दितविवेकग्र इणस्मरणापूर्वक इति । मैवम्। नद्ि रजतप्राति- पदिकार्थमाचसारणं प्रवृत्तावुपयुञ्यते। इदंकारास्पदाभिमुखी खलु रजतार्थिनां प्रवृत्तिरित्यविवादम्। कयं चायमिदंकारा- स्पदे प्रवर्तेत, यदि तु न तदिच्छेत्। अन्यदिच्छ्त्यन्यत्करोतोति व्याइतम्। न चेदिदंकारास्पदं रजतमिति जानीयात्कयं रज- नार्थो तदिच्छेत्। यद्यतथात्वेनाग्रइणपदिति ब्रुयात्स च प्रति- वक्तव्यो ऽय तथात्वेनाग्रचणात्क स्मान्नोपेक्षेतेति। साऽयमुपादा- नोपेक्ताभ्यामभिमत शराऊ्कव्यमापश्चेतनो Sव्यवस्थित इदंकारा- स्पदे रजतसमारोपेणोपादान एवं व्यवस्थाप्यत इति भेदाग्रच: समारोपोत्पादक्रमेण चेतनप्रवृत्तिद्ेतुः। तथाचि। भेदाग्रचा- दिदंकारास्पदे रजतत्वं समारोप्य तज्जातीयस्योपकारचेतु- भावमनुचिन्य तज्जातीयतयेदंकारास्पदे रजने तमनुमाय त- दर्थी प्रवर्तते इत्यानुपूव्यें सिद्धम् । न च तटस्थरजतस्मतिरिदं- कारास्पदस्योपकार हेतुभावमनुमापयितुमदति। रजतत्वस्य हतारपकधर्मत्वात्। एकदेशदर्भनं ख्चनुमापकं न त्वनेक- देभदर्भनम्। यथाङः । जातसंबन्ध स्यैकदेशदर्भनादिति। स- मारोपे त्वेकदेभदर्भनमस्ति। तत्िद्वमेतद्विवादाध्यासितं रज- नादिज्ञान पुरोवर्तिवस्तुविषयं रजताद्यर्थिनस्तच नियमेन प्रवर्त- करवान्। यद्यदर्थिनं यच नियमेन प्रवर्तयति तञज्ञानं तद्िषयं, यथोभयसिंदसमीचीनरजतज्ञानं, तथा चेदं, तसमाप्तथेति। यच्चा क्रमनवभासमानतया न पड़क्िरा लम्बनमिति, तन्त भवा-

[ १८ ] न पृष्टो व्याचष्टा, किं पक्तिकात्वस्येदं रजतमिति ज्ञानं प्रत्यना- लम्बनत्वमा चोस्विद् द्रव्यमाचस्य पुरःस्थितस्य सितभास्वरस्य।

ब्रुवाणस्य तवैवानुभवविरोधः । तथाद्दि । रजतमिद मित्यनुभव- न्नुभविता पुरोवर्ति वस्त्वङ्गल्यादिना निर्दिशति। दृष्टं च दु- षानां कारणनामात्सर्गिककार्यप्रतिबन्धेन कार्यान्तरोपजनन- सामर्थ्यम्। यथा दावाभिद्ग्धानां वेचबीजानां कदलीकाएड- जनकत्वम्, भस्मकदुष्टस्य चौदर्यस्य तेजसो बह्न्नपचनमिति। प्रत्यक्षबाधापहृतविषयं च विभ्रमाणं यथार्थत्वानुमानमाभा- सो जतव दानुष्णतवानुमानवत्। यच्चोत्तं मिथ्याप्रत्ययस्य व्य- भिचारे सर्वप्रमाणेष्वनाश््वास इति। तद्दोधकत्वेन स्वतः प्रा- माएयं नाव्यभिचारणेति व्युत्पादयद्विरस्माभि: परिषतं न्या- यकणिकायामिति नेद प्रतन्यते। दिङ्मानरं चास्य स्मृतिप्रमो- षभङ्गस्येोक्तम्। विस्तरस्तु ब्रह्मतत्त्वसमीक्षायामवगन्तव्य इति नदिदमुक्त्तम्। "अरन्ये तु यच यदध्यासस्तस्यैव विपरीतधर्म- कल्पनमाचक्षतदूति"। यत्र पडुत्रिकादौ यस्य रजतादेरध्यास- सस्यैव शडक्किकारदे र्विपरोतधर्मकष्पनं रजतत्वधर्मकल्पनमिति योजना। ननु सन्तु नाम परीक्षकाणं विप्रतिपत्तयः प्रक्रते तु किमायातमित्यत आद्द। "सर्वथापि त्वन्यस्यान्यधर्मकर्पनां न व्यभिचरति" । अन्यस्यान्यधर्मकल्पना Sनृतता, सा चानिर्वच- नीयतेत्यधसतादुपपादितम्। तेन सर्वेषामेव परोक्षकार्ण मते Sन्यस्यान्यधर्मक रू्पना निर्वचनीयता Sवश्यंभाविनीत्य निर्वचनी- यता सर्वतन्त्रसिद्दान्त इत्यर्थः । अ्रख्यातिवादिभिरकामैरपि सामानाधिकर एयव्यपदेशप्रवृत्तिनियमस्ने पादिद मभ्युपेयमिति भाव:। न केवलमियमनृतता परीक्षकार्णं सिद्वा 5पि तु ला-

[ १६] किकानामपोत्याछ। "तथा च लोके Sनुंभवः। शुत्िका चि रजतवदवभासतदूति"। न पुना रजतमिदमिति शेषः। स्यादे- तत्। अन्यस्यान्यात्मताविश्रमो लोकसिद्धः, एकस्य त्वभिन्नस्य भेदभमो न हष्ट इति कुतच्चिदात्मनो Sभिन्नानां जीवानां भेद- विश्रम इत्यत आाद्द। "एकच्न्द्रः सद्दितीयवदिति"॥ पुनर पि चिदात्मन्यध्यासमाक्विपति। "कथं पुनः प्रत्यगात्म- न्यविषये S्ध्यासो विषयतद्वर्माणाम्"। त्र्प्रयमर्थः । चिदात्मा प्र- काशते न वा। न चेत् प्रकाशते, कथमस्मिन्नध्यासो विषयतद्द- र्माणाम्। न खल्चप्रतिभासमाने पुरोवर्तिनि ड्रव्ये रजतस्य वा तद्ूमीर्ण वा समारोपः संभवतीति। प्रतिभासे वा न तावदय- मात्मा जडो घटादिवत् पराधीनप्रकाश इति युक्तम्। न खलु स एव कर्ता च कर्म च भवति, विराधात्, परसमवेतक्रियाफ- लशालि द्ि कर्म, न च ज्ञानक्रिया परसमवायिनोति कथमस्यां कर्म, न च तदेव खं च परं च, विरोधात्। आर्ात्मान्तरसमवा- याभ्युपगमे तु जेयस्यात्मनो Sनात्मत्वप्रसङ्ग:। एवं तस्यतस्ये- त्यनवस्थाप्रसङ्गः । स्यादेतत्। त्र्रात्मा जडोपि सर्वार्थज्ञानेषु भासमानोपि कर्तेव न कर्म, परसमवेतक्रियाफलशलित्वाभा- वात्। चैन्रवत्। यथा चि चैत्रसमवेतक्रियया चैचनगरप्राप्तावु- भयसमवेतायामपि क्रियमाणायां नगरस्यैव कर्मता परसमवे- नक्रियाफलभालित्वात्। न तु चैचस्य क्रियाफलभालिनो Sपि, चैयसमवायाङ्गमनक्रियाया इति। तन्न। श्रुतिविरोधात्। भूयते द्वि 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे' ति। उपपद्मते च। तथाचि। यो- यमर्थप्रकाश: फलं यस्मिन्नर्थन्न त्र्ात्मा च प्रथेते स किं जडः ख्यंप्रकाशो वा। जडस्ेद्दिषयात्मानावपि जडाविति कसिमिन् किं प्रकाशताविशेषात्, इति प्राप्तमान्ध्यमशेषस्य जगतः। तथा

[ २० ] चाभापकः।'अन्धस्येवान्धलगनस्य विनिपातः पदेपदे न च निलोनमेव विज्ञानमर्थात्माना जापयति चक्ररादिवदिति वा- चम्। जापनं चि जानजननं, जनितं प ज्ञानं जर्ड सचोक्कदू- षणमतिवर्ततति। एवमुत्तरोत्तराए्यपि ज्ञानानि जडानीत्यनव- स्था। तस्मादपराधीनप्रकाशा संविदुपेतव्या। तथापि किमा- यातं विषयात्मनो: खभावजडयोः। एतदायातं यत्तयो: संविद- जडेति। तत्किं पुत्तः पण्ित इति पितापि पण्डितोस्। स्वभाव एष संविद: स्यंप्रकाशाया यदर्थात्मसंबन्धितेति चेद्, इन्त पुत्वस्यापि पण्डितस्य खभाव एष यत् पितसंबन्धितेति समा- नम। सचार्थात्मप्रकाशेन संवित्पकाशो न त्वर्थात्मप्रकाशं वि- नेति तस्या: खभाव इति चेतु तात्कं संविदो भिन्ना संविदर्था- त्मप्रकाशा। तथा च न स्यंप्रकाशा रंविन्न च संविदर्यात्मप्र- काम दूति। अथ संविदर्यात्मप्रकाशौ न संविदो भिद्येने, संवि- देव तौ। एवं चेत्, यावदुकं भवति संविदात्मार्था सद्ेति ता- वदुतं भवति संविदर्थात्मप्रकाशा सम्तेति, तथा च न विवकिि- मार्थसिद्धिः। न चातीतानागतार्थगोचरायाः संविदो 5र्थसच्- भावोपि। तद्विषय द्वानोपादानोपेत्ताबुद्दिजननादर्थस चभाव इति चेन्न। अर्थसंविद दव दानादिबुद्दोनामपि तद्विषयत्वानुपपत्तेः। दानादिजननाद्वानादिबुद्दोनामर्थविषयत्वम्, अर्थविषयचाना- दिबुद्विजननाच्चार्थसंविदस्तद्विषयत्वमिति चेतुतत् किं देषस्य प्रयत्नवदात्म संयोगो देचप्रवृत्तिनिवृत्तिषेतुररथे इत्वर्थप्रकाशो स। जाबादे चात्मसंयोगो नार्थप्रकाश इति चेत्, नन्वयं स्यंप्र- काशोपि स्वात्मन्येव खद्योनवत्पकाशः, चर्थे तु जड दत्युपपा- दिनम्। न च प्रकाशस्यात्मानो,विषयाः। ते दि विच्विन्नदीर्घ- स्थूलतया Sनुभूयन्ते। प्रकाशस्तायमान्तरो 5स्थूलो 5नपुरडस्वो

[ २१ ] Sदोर्घख्ेति प्रकाशते। तस्माच्चन्द्रे Sनुभूयमानदव द्वितीयस्न्द्र- मा: स्वप्रकाशादन्योऽ्यो Sनिर्वचनीय एवेति युक्तमत्पभ्यामः। न चास्य प्रकाशस्याजानतः स्वलक्षणभेदो Sनुभूयते। न चानि- वीचार्थभेद: प्रकार्श निर्वाचं भेत्तुमईति। अ्र्प्रतिप्रसक्कात्। न चार्थानामपि परस्परं भेद: समीचीनज्ञानपद्दतिमध्यास् इत्यु- परिष्टादुपपादयिष्यते। तदयं प्रकाश एव. स्वयंप्रकाश एक: कूटस्थो नित्यो निरंभः प्रत्यगात्मा Sभकयनिर्वचनीयेभ्यो देचे- न्द्रियादिम्य आ्पत्मानं प्रतीपं निर्वचनीयमञचति जानातीति प्र- त्यङ् स चात्मेनि प्रत्यगात्मा, स चापराधीनप्रकाशत्वादनंश- त्वाच्चाविषयस्तस्मित्रध्यासो विषयधर्मीर्णा, देचेन्द्रियादिध- मार्णा, कथं, किमाक्षेपे। अयुक्तोयमध्यास इत्याक्षेपः । कस्मा- दयमयुक्त इत्यत आष। "सवो दि पुरोवस्थिते विषये विष- यान्तरमध्यस्यति" ॥ एतदुत्तं भवति। यत्पराधीनप्रकाशमंग- वच्च तत्सामान्यांभग्रचे कारणदोषवभाच्च विशेषाग्रच्े Sन्यथा प्रकाशते। प्रत्यगात्मा त्वपराधीनप्रकाशतया न स्वच्नाने कार- णान्यपेक्षते। येन तदाश्रयैदे।षिदव्येत। न चांभवान्, येन क- रिचिदस्यांशो गृद्येत कश्चिन्र गृद्येत, नदि तदेव तदानीभेव नेनैष गृद्दीतमगृद्दीमं च संभवतीति न स्वयंप्रकाभपके Sध्यासः। सदातने Sप्यप्रकाशे पुरोवस्थितत्वस्यापरोक्षत्वस्याभावान्नाध्या- सः । नद्ि पडक्ावपुरःस्थितायां रजतमध्यस्यतीदं रजतमिति। तस्माद्त्यन्तग्रच्े उत्यन्ताग्यचे च नाध्यास इति सिद्धम्॥ स्यादे- मत्। अ्रविषयत्वे द्वि चिदात्मनो नाध्यासो, विषय एव तु चि- दात्मा ऋस्मत्ात्ययस्य, सत्कथ नाध्यास इत्यत आाघ ।। "युम- त्प्रत्ययापेतस्य च प्रत्यगात्मनो Sविषयतवं प्रवीषि"॥ विषयत्वे चि चिदाम्मनो 5न्यो विषयी भवेत्। तथा च यो विषयो स एव चि-

[ २२ ] दात्मा, विषयस्तु ततो Sन्यो युषत्प्रत्ययगोचरी Sभ्युपेयः। त- स्मादनात्मर ३प्रसङ्गादनवस्थापरिद्याराय युवात्पत्ययापेतत्व, मत एवाविषयत्वमात्मनो वक्तव्यं, तथा च नाध्यास इत्यर्थः ।

परिहरति। "उच्ते। न तावद्यमेकान्तेनाविषयः"। कुतः। "अस्मत्प्रत्यय विषयत्वात्"। त्र्प्रयमर्थः। सत्यं प्रत्यगात्मा स्व- यंप्रकाशत्वादविषयो Sनंभ्रम्, तथाप्यनिर्वचनीयानाद्यविद्याप- रिकस्पितबुद्दिमन: सत्मस्थू लभ रीरेन्द्रियावच्छेदेनानवच्छ्किन्ना -त पि वस्तुतो Sवच्छिन्नदवाभिन्नोपि भिन्नदवाकर्तापि कर्तेवाभो- कापि भोत्तेवाविषयोप्यस्मत्प्रत्ययविषयद्व जीवभावमापन्नो डवभासते। नभद्व घटमणकमज्विकाद्यवच्छेदभेदेन भिन्नमि- वानेकविधधर्मकमिवेति। नद्ि चिद्करसस्यात्मनपिचदंश्रे गृ- चोते Sगृद्दोतं किं चिदसित। न खस्चानन्दनित्यत्वविभुतवाद यो डस्य चिद्रपाइसतुतो भिद्यन्ते, येन तद्ग्रचे न गृद्ेरन। गृद्दीता एव तु कस्पितेन भेदेन न विवेचिता इत्यगदीताइवाभान्ति। न चात्मनो बुद्यादिभ्यो भेदस्तात्विको, येन चिदात्मनि ग्रृह्य- माणे सो Sपि गृष्ोतो भवेत्। बुद्यादीनाम निर्वाच्यत्वेन नज्ेद- स्याप्यनिर्वचनीयत्वाम्। तस्माच्चिदात्मन: स्वयंप्रकाशस्यैवा- नर्वच्किन्नस्या वच्छ्िन्नेभ्यो बुद्यादिभ्यो भेदाग्रद्ात् तदध्यासेन जीवभाव इति। तस्य चानिदमिदमात्मनो Sस्मत्यत्ययविषय- त्वमुपपद्मते। तथादि। कर्ता भोक्ता चिदात्मा Sंप्रत्यये प्र- त्यवभासते। न चोदासोनस्य तस्य क्रियाभ ्रर्भागभक्िवा सं- भवति। यस्य च, बुद्यादे: कार्यकरपसंघातस्य क्रियाभोगभत्ती न तस्य चैतन्यम्। तस्माच्चिदात्मैव कार्यकरपसघ्ातेन ग्रथि- मो लग्धक्रियाभोगर्भाक्रि: स्वयंप्रकाशो Sपि बुद्यादिविषयवि-

[ २३ ] च्करणात् कथं चिद्स्मत्प्रत्ययविषयो Sदंकारास्पदं जोव इति च जन्तुरिति च क्षेच्रज्ञ इति चाख्यायते। न खलु जीवशिचि- दात्मनो भिद्यते। तथा च श्रुति"रनेन जोवेनात्मने"ति। तस्मा- चिदात्मनो Sव्यतिरेकाज्जीवः स्वयं प्रकाशो Sप्यहंप्रत्ययेन कर्टभो कृतया व्यव दारयोग्य: क्रियतद्दत्य चंप्रत्य यालम्बनमुच्ते। न चाध्यासे सति विषयत्वं विषयत्जे चाध्यास इत्यन्योन्याश्रय- मिति सांप्रतम्। बोजाङ्करवदनादित्वात् पूर्वपूर्वाध्यासतद्दास- ना विषयोक्ट तस्योत्तरोत्तराध्यास विषयत्वा विरोधादित्युत्तां ं नै - सर्गिको 5यं लोकव्यदार' दूति भाष्यग्रन्थेन। तस्मात् सुछूत्ता 'न तावद्यमेकान्तेनाविषय' दूति। जीवो दि चिदात्मतया स्वयंप्रकाशतया Sविषयोप्यापाधिकेन रुपेण विषय इति भावः। स्यादेतत्। न वयमपराधीनप्रकाशतया Sविषयत्वेनाध्यासमपा- कुर्म:, किं तु प्रत्यगात्मा न स्वतो नापि परतः प्रथतदूत्यविषय इति ब्रूम:। तथा च सर्वथा Sप्रथमाने प्रत्यगात्मनि कुतो Sध्यास दूत्यत आद। "अपरोक्षत्वाच्च प्रत्यगात्मप्रसिद्धे:" । प्रतोच आात्मनः प्रसिद्धि: प्रथा तस्या तपराक्षत्वात् । यद्यपि प्रत्यगा- त्मनि नान्या प्रथास्ति, तथापि भेदोोपचारः, यथा पुरुषस्य चै- तन्यमिति। एतदुत्तां भवति। त्र्रवश्यं चिदात्मा Sपरोक्षा ऽभ्यु- पेतव्यस्तदप्रथार्यां सर्वस्याप्रथनेन जगदान्ध्यप्रसङ्गादित्युत्तं, श्रु- तिख्वान भवति 'तमेव भान्तमनुभाति सवें तस्य भासा सर्वमिदं विभाती' ति। तदेवं परमार्थपरिद्वारमुक्का Sभ्युपेत्यापि चिदा- त्मनः परोक्षतां प्राढवादितया परिषारान्तरमाच। "न चाय- मस्ति नियम: पुरोवस्थित एव" अपरोन एव "विषये विषया- न्तरमध्यसिंतव्यम्" कस्मादयं न नियम इत्यत आद्। "अ- छुरणं, मिश्रणम्।,

[ २४ ] प्रत्यके Sपि धाकाशे बालासलमलिनताद्यध्यस्यन्ति"। चिर्य- स्मादथें। नभो चि ट्रव्यं सद् रूपसर्भविरचान बाह्येन्द्रियप्र- त्यक्षम्। नापि मानसं, मनसो Sसचायस्य बाड्ो Sप्रवृत्तेः। त- स्मादप्रत्यक्षम्। अथ च तच बाला श्रविवेकिन: परदर्भितद- र्िन: कदा चित्पार्थिवच्छार्या श्यामतामारोप्य, कदा चित्ते- जसं पडकत्वमारोप्य नोलोत्पलपलाभभ्याममिति वा राजहं- समालाधवलमिति वा निर्वर्णायन्ति तचापि पूर्वदष्टस्य तैजसस्य वा सामसस्य वा रूपस्य परत्र नभसि स्मतिरूपो Sवभास इूति। एवं तदेव तलमध्यस्यन्ति पवाङमुखीभूतं मचेन्द्रनोलमणिम- यमद्दाकटाइकव्पमित्यर्थः । उपसंदरति। "एवम्" उत्तान प्र- कारेण सर्वाक्ेपपरिद्ारात् "अविरुद्धः प्रत्यगात्मन्यप्यनात्म- नां" बुद्यादोनाम्"अध्यासः"। ननु सन्ति च सचसमध्यासा- सत्किमर्थमयमेवाध्यास आ्रराक्ेपसमाधानाभ्यां व्युन्पादित:, ना- ध्यासमाचमित्यत आद्। "तमेत मेवंलक्णमध्यासं पणिडता अ्रविध्येति मन्यन्ते"। अविद्या दि सर्वानर्थबोजमिति श्रुनिस्म- तीतिद्दासपुराणादिषु प्रसिद्दम्, तदुच्छेदाय वेढान्ता: प्रवृत्ता इति वश्यति। प्रत्यगात्मन्यनात्माध्यास एव सर्वानर्थषेतुर्न पुना रजतादिविश्रमा इति स एवाविद्या तत्स्वरूपं चाविज्ञातं न प्र- क्यमुच्छेत्तुमिति सदेव व्युत्पादं नाध्यासमाचम्। अन च एवं- लक्षण मित्येवंरूपतया Sनर्थचेतुतोक्ता । यस्मात्वत्यगात्मन्यग्न- नायादिरचिते Sभनायाद्युपेतान्त:करणाद्यचितारोपेण प्रत्य- गात्मानमदु:खं दुःखाकरोति, तस्मादनर्थचेतुः। न चैवं पृथ- म्जना अपि मन्यन्ते ऽध्यासं, येन न व्युत्पद्येतेस्यत उत्तं प- दिडिता मन्यन्ते। नन्वियमना दिरतिनिरूढनिबिडवासनानुवद्ा विद्या न भक्या निरोसु,मुपायाभावादिति यो मन्वते मं प्रति

[ २५ ] तन्निरोधोपायमाह। "तदिवेकेन च वस्तुस्वरूपावधारणं" नि- र्विचिकित्ं ज्ञानं "विद्यामाङ:" पण्डिताः। प्रत्यगात्मनि ख- स्वत्यन्तविवित्रे बुद्यादिभ्यो बुद्यादिभेदाग्रद्दनिमित्तो बुद्या-

तेन विवेकागुचे निवर्तिते ऽध्यासापबाधात्मकं वस्तुस्वरूपाव- धारणं विद्या चिदात्मरूपं स्वरूपे व्यवतिष्ठतद्त्यर्थः ।स्यादेतत्। अ्रतिनिरूढनिबिडवासनानुविद्वा Sविद्या विद्यया Sपबाधिता 5पि स्ववासनावशात्पुनरुद्भविष्यति, प्रवर्तययष्यति च वासनादि कार्य स्वोचितमित्यत आद्। "तत्रैवं सति" एवंभूत वस्तुतत्त्वा- वधारणे सति "यत्र यदध्यासस्तत्कतेन दोषेण गुणेन वा Sणु- माचेणापि स न संबध्यते" Sन्तःकरणदिदोषेणाशनायादिना चिदात्मा चिदात्मनो गुणेन चैतन्यानन्दादिना उन्तःकरणादि न संबध्यते। एतदुत्तां भवति। तत्त्वावधारणाभ्यासस्य द्वि स्वभाव एवं स तादशो यदनादिमपि निरूढनिबिडवासनमपि मिथ्या- प्रत्ययमपनयति। तत्त्वपत्तपातो दि स्वभावो धियाम्। यथा Ssड्र्बाह्या अपि। 'निरुपद्रवभूतार्थस्वभावस्य विपर्ययैः । न बाधो यत्नवत्वे Sपि बुद्देसतत्पक्षपातत' इूति। विभेषतस्तु चिदा- त्मस्वभावस्य तत्त्वज्ञानस्यात्यन्तान्तरङ्गस्य कुतो Sनिर्वाचया 5विद्यया बाध इति। यदुत्ां, 'सत्यानृते मिथुनोक्वत्य विवेकागु- चादध्यस्याचमिदं ममेदमिति लोकव्यवदार' इति, तत्र व्यप- देशलक्षणा व्यवचार: कण्ठोत्त, इतिशब्दसूचितं लोकव्यवच्ता- रमादर्भयति। "तमेतमविद्याखय" मिति। निगदव्याख्यातम्॥ आत्तिपति। "कथं पुनरविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि प्र- माणनि"। तत्त्वपरिच्केदो द्ि प्रमा विद्या, तत्साधनानि प्रमा- पानि कथम विद्यावद्विषयाणि। नाविद्यावन्तं प्रमाणान्याश्रय-

[ ६ ] न्ति, तत्कार्यस्य विद्याया अविद्याविरोधित्वादिति भावः। सन्तु वा प्रत्यक्ादीनि संवृत्यापि यथा तथा, शावाणि तु पुरुषच्िता- नुभासनपराएय विद्याप्रतिपक्षतया नाविद्यावद्विषयाणि भवितु- मईन्तीत्याइ। "भावाणि चेति"।। समाधन्ते। "उच्चते। देचेन्द्रियादिष्वहंममाभिमानद्दीन- स्य" तादात्म्यतद्वर्माध्यासच्दीनस्य "प्रमातत्वानुपपत्ती स- त्यां प्रभाणप्रवृत्त्यनुपपत्तेः" । अ्र््रयमर्थः । प्रमातृत्वं द्ि प्रमां प्रति कर्तत्वं तच्च स्वातन्त्यं, स्वातन्त्यं च प्रमातुरितरका- रकाप्रयोज्यस्य समस्तकारकप्रयोक्तृत्वम्। तदनेन प्रमाकरणं प्रमाएं प्रयोजनीयम्। न च खव्यापारमन्तरेख करणं प्रयोत्त मर्दति। न च कूटस्थनित्यश्चिदात्मा Sपरिणामी स्वतो व्यापा- रवान्। तस्माद्यापारवद्द द्यादितादात्म्याध्यासाद् व्यापारवत्तया प्रमापमधिष्ठातुमई्तीति भवत्यविद्यावत्युरुषविषयत्वमविद्याव- त्पुरुषाश्रयत्वं प्रमाणानामिति । अ्र््रथ मा प्रवर्तिषत प्रमाणनि किं नश्छिन्नमित्यत शराद्। "नदीन्द्रियाएयनुपादाय प्रत्यचादि- व्यवचार: संभवति"। व्यवहियते Sनेनेति व्यवचारः, फलं, प्रत्य- बादोनां प्रमाणानां फलमित्यर्थः। इन्द्रियाणोति, इन्ट्रियलिङ्गा- दीनोति द्रष्टव्यं, दण्डिनो गच्छन्तीतिवत्। एवं द्ि प्रत्यवादी- त्युपपद्मते। व्यवचारक्रियया च व्यवचार्या न्ेपाव्मानकर्टक- ता। अनुपादाय यो व्यवदार दति योजना। किमिति पुनः प्रमातोपादत्ते प्रमाणानि, अरथ स्वयमेव कस्मान्त प्रवर्तते इत्य- त आद। "न चाधिष्ठानमन्तरेणेन्ट्रियाणा व्यापारः" प्रमाणा- ना व्यापार: "संभवति"। न जातु करणान्यनधिष्ठितानि कर्चा खकार्ये व्याप्रियन्ते। मा भूत्कु विन्दरच्ितेभ्यो वेमा दिभ्य: पटोत्प- निरिति। श्रंथ देष एवाभिष्ठाता कमान्न भवति, हतमचात्मा-

[ २७ ] ध्यासेनेत्यत आद। "न चानध्यसात्मभावेन देशेन कविद्यापि- यते"। सुषुप्नेपि व्यापारप्रसङ्गादिति भावः। स्यादतत्। यथा Sनध्यस्तात्मभावं वेमादिकं कुविन्दो व्यापारयन् पटस्य कर्तेवम- नध्यस्तात्मभावं देच्ेन्द्रियादि व्यापारयन् भविष्यति तदभिज्नः प्र- मातेत्यत आछ। "न चैतसिमिन् सर्वस्मिन्" दूतरेतराध्यासे इस- रेतरधर्माध्यासे चासति आरात्मनो Sसङ्गस्य सर्वथा सर्वदा सर्व- धर्मधर्मिवियु त्रस्य प्रमात्त्वमुपपद्मते। व्यापारवन्तो दि कुवि- न्दादयो वेमादीनधिष्ठाय व्यापारयन्ति। अरनध्यसात्मभावस्य तु देददिष्वात्म्नो न व्यापारयोगो Sसफ्गत्वादित्यर्थः । अ्ररत- साध्यासात्रयाणि प्रमाणानीत्याच। "न च प्रमातवत्वमन्तरेण प्र- माणप्रवृत्तिरस्ति"। प्रमायां खलु फले स्वतन्त्र: प्रमाता भवति। अन्त:करणपरिणामभेदद्व प्रमेयप्रवणः कर्तस्थश्वित्खभावः प्रमा कथं च जउस्यान्तःकरणस्य परिणामचविद्रपो भवेत्। यदि चिदात्मा तत्र नाध्यस्येत। कथं चैष चिदात्मकर्तृको भवेत्। यद्यन्त:करणं व्यापारवच्चिदात्मनि नाध्यस्येत्। तम्मादित रेतरा- ध्यासाचिदात्म कर्तृस्यं प्रमाफलं सिध्यत। तत्सिद्वौ च प्रमातत्वं, नामेव च प्रमामुररीक्त्य प्रमाणस्य प्रवृत्तिः। प्रमातत्वेन च प्रमो- पलच्चते। प्रमाया: फलस्याभावे प्रमाणं न प्रवर्तेत। तथा च प्रमाण- मप्रमाणं स्यादित्यर्थः। उपसंदरति। "तत्मादविद्यावद्विषयाएयेव प्रत्यन्ादोनि प्रमाणानि"। स्यादेतत्। भवतु पृथग्जनानामेवम्।

प्रमाणप्रमेयव्यवदारा दशयन्तदूति कथमविद्यावद्विषयाएयेव प्र- माणानीत्यत आाद। "पश्चादिभिक्याविशेषा"दिति। विदन्तु ना- मागमोपपातिम्यां देचेन्रियादिम्यो भिन्नं प्रत्यगपतानं, प्रमाण- प्रमेयव्यवचारे तु प्राणभृन्भानधर्मान्नातिवर्तन्ते। याडयो दि प-

[₹ ] पहभ कुन्तादी नामविप्रतिपन्नमुग्धभावानां व्यवचारसाहभो व्यु- स्पन्नानामपि पुंसा दभ्यतें। तेन तत्सामान्यात्तेषामपि व्यवचार- समये Sविद्यावन्त्वमनुमेयम्। चशनन्दः समुचचये। उत्नभङ्का- निवर्तनस चितपूर्वेोक्तोपपत्तिर विद्यावत्पुरुषविषयत्वं प्रमाणना साधयतीत्यर्थः। एतदेव विभजते "यथा द्ि पश्चाद्य" दति। अत्न च "शब्दादिभि: श्रोचादीनां संबन्धे सती"ति प्रत्यन्ं प्रमा- पं दर्ितम्। "शब्दादिविज्ञान" दति सत्फलमुक्तम्। "प्रति- कूल" इूति चानुमानफलम्। तथाचि। शब्दादिसरूपमुपलम्य तज्जातीयस्य प्रतिकूलतामनुस्मत्वं तज्नातीयतयोपलभ्यमानस्य प्रतिकूलतामनुमिमोतदूति। उदाद्दरति। "यथा दणडेति" शे- षमतिरोदितार्थम्। स्यादेतत्। भवन्तु प्रत्यनादीन्यविद्याव द्विष- याणि। भास्त्रं तु ज्योतिष्टोमेन सवर्गकामो यजेतेत्यादि न दे- हात्माध्यासेन प्रवर्तितुमद्दति। अच खत्चामुभ्मिकफलोपभो- गयोग्यो Sधिकारी प्रतीयते। तथा च पारमषें सचम्। भ्राप- फर्लं प्रयोक्करि तक्ञक्णत्वात्तसातसयं प्रयोगे स्यादिति। न च देशादि भर्मीभूतं पारलौकिकाय फलाय कल्पतदूति देबाघ- निरित्नं कं चिद् धिकारिणमात्िपति शास्त्रं, तदवगमख् विद्येति कथमविद्यावद्विषयं भासमित्याभङ्क्याद। "शाखीये तिि"ति। तुशन्द: प्रत्यन्तादिव्यव दाराद्विनत्ति भाषीयम्। अधिकारभास्त्रं द्ि सगकामस्य पुंसः परलोकसंबन्धं विना न निर्वद्तीति ताव- नाचमाक्िपेत्, न त्वस्यासंसारित्वमपि तस्याधिकार Sनुपयो-

धात्। प्रयोक्ता दि कर्मणः कर्मजनितफलभोगभागी कर्मपया- धिकारी खामी भवति। तच कथमकर्ता डप्रयोक्ता,कर्य वा S- भोक्का कर्मजनितफलभोगभागी। तस्मादनाद्यविद्यालब्धक-

[ २ ] र्रत्वभोक्तृत्वब्राह्मपत्वाद्यभिमानिनं नरमधिक्वत्य विधिनिषेध- शास्त्रं प्रवर्तते। एवं वेदान्ता अप्यविद्यावत्युरुषविषया एव।नचि प्रमाचादिविभागाहते तदर्थाधिगमः। ने त्वविद्यावन्तमनुभास- न्ो निर्मष्टनिखिलाविद्यमनुभिष्टं सरूपे व्यवस्थापयन्तोत्येता- वानेषां विभेषः। नस्मादविद्यावत्युरुषविषयाएयेव भासाणीति सिद्दम्॥ स्यादेनत। यद्यपि विरोधानुपयोगाभ्यामौपनिषद: पु- रुषो Sधिकारे नापेच्यते, तथाप्युपनिषज्धो Sवगम्यमान: भक्रो- त्यधिकारं निरोङ्गम्। तथा च परसपरापदतार्थत्वेन त्ल्व एव वेद: प्रामाएयमपजद्यादित्यत आद्द। "प्राक् च तथाभूतात्मे"- ति। सत्यमौपनिषदपुरुषाधिगमो Sधिकार विरोधी, तम्मान्तु पु- रस्ात् कर्मविधयः खोचितं व्यवचारं निर्वर्तयन्तो नानुपजातेन ब्रह्मज्ञानेन भक्या निराद्ठम्। न च परस्परापपतिः । विद्यावि- द्यावत्युरुषभेदेन व्यवस्थोपपत्तेः। यथा न चिंस्यात् सर्वा भूता- नीति साध्याभनिषेधे डपि श्येनेनाभिचरन् यजेतेति शास्त्रं प्रव- र्तमानं न चिंस्यादित्यनेन न विरुध्यते, सम् कस्य छेतो:, पुरुषभे- दादिति।त्र्वजितक्रोधारातय पुरुषा निषेधे Sधिक्रियन्ते, करो-

षयत्वं नातिवर्ततददति यदुत्तां तदेव स्फोरयति। "तथाषी"ति। वर्णाध्यासः, राजा राजवयेन यजेतेत्यादिः। आ्राश्रमाध्यासः, गृ- इखः सघभों भाया विन्देदित्यादि:। वयोध्यास:, कृष्णकेशो S -. म्ोनाद्धीतेम्यादि:। अवस्थाध्यासः, अरप्रतिसमाधेयव्याधीनां जलादिप्रवेभेन प्राणत्याग इति। आादिग्रइणं मचापा तकोपपा- तकसंकरीकरणापानीक रपमलिनोकरणाद्यध्यासोपसंग्रचचार्थ- म्। नदेवमात्मानात्मनो: परखराध्यासमाचेपसमाधानाभ्यामु- पपाद्य प्रमाणप्रमेयव्यवचारप्रवर्मनेन च डढीहत्य तस्यानर्थवेतु-

[ ३ ] नामुदाहरणप्रपश्चेन प्रतिपादयितुं तत्सरूपमुत्तं सारयति। "अध्यासो नामातल्िंसतद्दु द्विरित्यवोचाम"। 'स्मतिरूपः परच्र पूर्व दष्टावभास' इत्यस्य संन्ेपाभिधानमेतत्। तचाइ्दमिति धर्मि- तादात्म्याध्यासमातं ममेत्य नुत्पादितधर्माध्यास नानर्थचेतुरिति धर्माध्यासमेव ममकारं सान्तादभेषानर्थसंसारकारणमुदाच्च- रणप्रपच्चेनाइ। "तद्यथा, पुत्तभार्यादिष्वि"ति। देचतादात्म्य- मात्मन्यध्यस्य देद्दधमे पुत्रकलचादि साम्यं च कशत्वादिवदारो- प्याचाइमेव विकल: सकल इति। खस्य खलु साकल्येन खा- म्यसाकल्यात् खामोश्वरः सकलः संपूर्णो भवति। तथा स्स्य वैकल्येन खाम्यवैकल्यात् खामोश्वरो विकलो Sसंपूर्णो भवति। बाद्धर्मा ये वैकल्यादय: स्ाम्यप्रणालिकया संचारिता: शरीरे तानात्मन्यध्यस्यतीत्यर्थः। यदा च परोपाध्यपेन्ते देद्दधर्मे खाम्ये इयं गतिस्तदा कैव कथा 5नौपाधिकेषु देच्धर्मेषु छमत्वादि- व्वित्याशयवानाद। "तथा देद्धर्मानि"ति। देशादेरप्यन्तर-

न्तरङ्गस्यान्त:करणस्याध्यसात्मभावस्य धर्मान् कामसंकष्पा- दीन् आत्मन्यध्यस्यतीति योजना। तदनेन प्रपश्चेन धर्माध्या- समुक्का तस्य मूलं धर्म्यध्यासमाद्।"एवमइंप्रत्ययिनम्" ब्राचंप्र- त्ययो वृत्तिर्यस्मिनन्त:करणादौ सोयमचंप्रत्ययो नं, "खप्रचार- सान्िषि" अन्तःकरणप्रचारसातिि, चैतन्योदासीनताभ्यां, "प्रत्यगात्मन्यध्यस्य" तदनेन कर्तत्वभो कृत्वे उपपादिते। पैतन्य- मुपपाद्यति "तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसान्षिपां तद्िपर्ययेष" *ा- न्त:करणदिविपर्ययेण, अन्तःकरणाद्यचेतनं तस्य, विघर्यय: चै- तर्न्यं तेन, इत्यंभूतलच्तणे तीया। "शन्त:करणादिष्वध्यस्य- ति"। मदनेनान्त:करणाद्यवच्छिन्नः प्रत्यगात्मा इदमनिदंरूप-

[ २१ ] शेतन: कर्ता भोत्ता कार्यकारणाविद्याइयाधारो Sईंकारास्पर्द संसारी सर्वानर्थसंभारभाजनं जीवात्मा दूतरेतराध्यासोपादा-

त्वमित्युत्तां भवति। प्रमाणप्रमेयव्यव चारदृढीक्क तर्मपप शिष्यद्ति- ताय सरूपाभिधानपूर्वकं सर्वलोकप्रत्यन्ततया Sध्यासं सुदृढी-

च्छ्ेदः। अनाद्यनन्तत्वे छेतुरुत्रो "नैसर्गिक" दूति। "मिथ्या- प्रत्ययरूपो" मिथ्याप्रत्ययानां रूपममिर्वचनीयत्वं तद्यस्य स त- थोक्तः अनिर्वचनीय दूत्यर्थः। प्रक्ृतमुपसंदरति।"तस्यानर्थ- देतो: प्रचाणाय"। विरोधिप्रत्ययं विना कुतो Sस्य प्रचाण मित्यत उक्तम्। "त्र्र्रात्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तये" । प्रतिपत्तिः प्राप्निः तस्यै न तु जपमाचाय, नापि कर्मसु प्रवृत्तये, आात्मैकत्वं विरगलि- ननिखिलप्रप्श्वत्वमानन्दरूपस्य सतस्तत्प्रतिपत्तिं निर्विचकि- त्सां भावयन्तो वेदान्ता: समूलघातमध्यासमुपन्नन्ति। एतदुश भवति। अ्रपस्मत्प्रत्ययस्यात्मविषयस्य समोचोनत्वे सति ब्रह्मणो जञातत्वाच्िष्प्रयोजनत्वाच्च न जिज्वासा स्याम्। तदभावे च न ब्रह्मज्ञानाय वेदान्ता: पद्येरन्। ऋपि त्वभ्वित्तितार्था जपमाचे उपयुञ्येरम्। नद्ि तदौपनिषदात्मप्रत्ययः प्रमाणतामश्रुते।

डपनेतुमईति। आरोपितं द्वि रूपं तत्त्वज्ञानेनापोद्यने, न तु . वासतवमतत्वज्ञानेन। नद्ि रख्वा रज्जुत्वं सचस्रमपि सर्प- धाराप्रत्यया अपवदितुं समुवद्दन्ते। मिथ्याज्ञानप्रसन्जितं च स्वरूपं भव्च तत्त्वज्ञानेनापवदितुम्। मिथ्याज्ञानसंस्कारस सु- दढो Sपि तत्वज्ानसंस्कारेणादर नैरन्तर्यदीर्घकालतत्वज्ञाना- भ्यासजन्मनेति। स्यादेतत्। प्राणाद्युपासना अपि वेदान्तेषु व-

[ ३ ] अलमुपलभ्यन्ते, तत्कथं सर्वेषां वेदान्तानामात्मैकत्वप्रतिपाद- नमर्थ इरत्यत आच। "यथा चायमर्थः सर्वेषां वेदान्तानां तथा वयमस्यां भारीरकमीमांसार्यां प्रदर्भयिष्यामः" ॥ शरीरमेव भरोरकं तन्र निवासी शारीरको जीवात्मा तस्य त्वंपदाभि- धेयस्य तत्पदाभिधेयपरमात्मरूपतामोमांसा या सा तथाक्ता।। एतावानचार्थसंक्षेपः। यद्यपि च स्वाध्यायाध्ययनविधिनां खा- ध्यायपदवाच्यस्य वेदराशे: फलवर्दर्थावबोधपरतामापादयता कर्मविधिनिषेधानामिव वेदान्तानामपि खाध्यायशब्दवाचारना फलवर्दर्थाव बोधपरत्वमापादितं, यद्यपि चाविशिष्टस्त वाक्यार्थ इति न्यायान्मन्त्राण मिव वेदान्तानामर्थपरत्वमौत्सर्गिकं यद्यपि

एक: प्रत्यगात्मा Sवगम्यते, तथापि कर्तृत्वभोक्तृत्वदुःखशोक-

णा विरुध्यमाना वेदान्ता: खार्थात्प्रचुता उपचरितार्था वा ज- पमाचोपयोगिनो वेत्यविवत्तितस्वार्थाः। तथा च तदर्थविचारा- त्मिका चतुर्लक्षणी शारीरकमीमांसा नारब्धव्या। न च सर्व- जनोनाष्दमनुभवसिद्ध आ्र्प्रात्मा संदिग्धो वा सप्रयोजनो वा येन जिज्यास्यः सन् विचारं प्रयुन्नोतेति पूर्वः पक्ः ॥ सिद्धान्तस्तु भवेदेतदेवं यद्यचंप्रत्ययः प्रमाणं, तस्य द्वतेन क्र- मेण शुत्यादिबाधकत्वानुपपत्तेः। श्रुत्यादिभिन्न समस्ततीर्थक- रैख प्रामाण्यानभ्युपगमादध्यासत्वम्। एवं वेदान्ता नाविवक्ि- मार्था, नाप्युपचरितार्थाः किं दत्तलणाः। प्रत्यगात्मैव सेर्षा मुखयोर्थः । तस्य च वच्चमाणेन क्रमेण संदिग्धत्वात्प्रयोजनव- त्वाच्च युक्ता जिजासा, इत्याशयवान्सूचकार: तज्निज्ञासास- न मसूत्रय।।

[ ३३ ]

अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥ १ ॥ इति। जिज्वासया संदेदप्रयोजने सचयति(१)। तत्र सा- नादिच्काव्याप्यत्वाद्दु ह्वाज्ञानं कपठोकं प्रयोजनम्। न चक- र्मज्ञानात्पराचोनमनुष्ठानिव ब्रह्मज्ञानात्पराचीनं किं चि- दस्ति, येनैतद्वान्तरप्रयोजनं भवेत्। किं तु ब्रह्ममीमांसा- ख्यतर्कें निकर्तव्यतानुज्ञातविषयैर्वेदान्तैराहितं निर्विचिकित्सं ब्रह्मजानमेव समसतदु:खोपभम(२)रूपमानन्देकरसं परमं प्र- योजनम् । तमर्थमधिक्वत्य द्ि प्रेत्षावन्तः प्रवर्तन्तेतराम्। नख्च प्राप्तमप्यनाद्यविद्यावशादप्राप्तमिवेति प्रेप्षितं भ्वति। य- था खग्रीवागतमपि ग्रैवेयकं कुतच्चिङ्गमान्नासीति मन्यमान: परेण प्रतिपादितमप्राप्तमित प्राप्नोति। जिज्वासा तु संभयस्य कार्यमिति स्कारणं संशयं सचयति। संभयस्न मीमांसा- रभं प्रयोजयति। तथा च भाखे प्रेक्षावत्प्रवृत्तिचेतुसंभयप्र- योजनसचनाट् युक्तमख्त्र सचस्य शामादित्वमिताच भग- वान् भाष्यकारः । "वेदान्तमोमांसाभ्नाजस्य व्याचिस्वासि- तस्या"आाभि"रिदमादिमं सनम्"। पूजितविचारवचनी मी- मांसाशन्द:। परमपुरुषार्थ चेतुभूतखक्ातमार्थनिर्णयफलता (३) विचारस्य पूजितता। तस्या मीमांसाया प्रायम्, सा धनेन शिष्यने शिष्येभ्यो यथावत्प्रतिपाद्यतदूति। सयं च बड्र्यसूचनाङ्गवति। यथाङ्कः । (१) सूचयति सूत्रम्-पा ० ३। (२) शमन-पी ०२।३। (३) कळता वास्य-पा.३।

[ ३४ ] 'लघूनि वचितार्थानि सल्पाक्षरपदानि च । सर्वतः सारभूतानि सत्राएयाडर्मनोषिषः ॥ इति। नदेवं सूचतात्पयें व्याख्याय तस्य प्रथमपद्मथेति व्याचषे। "तनायभरब्द आरनन्तर्यार्थः परिगृद्यते"। तेषु सनपदेषु मध्ये योयमथशब्दः स न्रानन्तर्यार्थ इति योजना। मन्चधिकारार्थांप्यथभब्दो दृश्यते, यथा 'अथैष ज्योति'रिति वेदे, यथा वा लोके 'अरथ शब्दानुभासनम्' 'तरथ योगानु- प्ासनम्' दति, तन्किमन्राधिकारारथों न ग्रह्यतददत्यत त्रा- ह। "नाधिकारार्थः" । कुतः । "ब्रह्मजिन्नासाया अनधि- कार्यत्वात्"। जिन्नासा तावदिच सचे ब्रह्मषच्च ततप्रज्ञाना- ख(१) शब्दतः प्रधानं प्रतीयते। न च यथा दण्डो प्रैषान- न्वापेत्यनाप्रधानमपि दणडभरब्दार्था (२) विवच्यते, एवमि- रापि ब्रह्मतज्ज्ाने इति युक्तम्। ब्रह्ममोमासाभ्ावप्रवृत्त्य- संभयप्रयोजनसूचनार्थत्वेन जिज्ञासाया एव विवनितत्त्वात्। नदविवन्तार्यां (३) तद्सूचनेन काकदन्तपरीन्तायामिव ब्रह्म- मोमांसारयां न प्रेक्षावन्तः प्रवर्तेरन्। नद्ि तदानीं ब्रह्म वा मञ्जानं वा Sभिधेयप्रयोजने भवितुमईतः । अ्रनध्यसताइंप्र- व्ययविरोधेन वेदान्तानामेवंविधे ऽर्थे प्रामाण्यानुपपत्तेः । क- र्मप्रवृत्त्युपयोगितयोपचरितार्थाना वा जपो(४)पयोगिना वा कमित्येवमादीनामविवत्ितार्थानामपि खाध्यायाध्ययनविध्य- धीनग्रइ्टणात्वस्य संभवात्। तम्मात्सन्दे इप्रयोजनसूचनी जि-

(१) तज्ज्ञानाच-पा ०२ / ३। (२) दण्डः शब्दार्थो-पा ०३। (3) तद्विवक्षायां तु-पा ० २।३/ (४) जपमात्रो-पा ०२३।

[ ३५ ] जासा दूछ पदतो वाक्यतक्च प्रधानं विरवत्तितव्या। न च म- स्या अधिकार्यत्वम्, अप्रसूयमानत्वात्, येन तत्समभिव्या- तो डथभन्दो Sधिकारार्थः सात्। जिन्नासाविभेषणं तु ब्रह्म सज्ज्ञान(१)मधिकायं भवेत्। न च तदप्यथभव्देन संबध्यते, प्राधान्याभावात्। न च जिन्नासा मोमांसा येन योगानु- भासनवदधिक्रियेत। नान्तत्वं निरपात्य माङ् मानइत्यस्ाद्दा मान पूजायामित्यम्माद्दा धातार्मान्बधेत्यादिना Sनिकार्ये सनि व्युत्पादितस्य मोमासाशव्दस्य पूजितविचारवचनत्वाम्। ज्ञानेच्छावा चकत्वान्निज्ञासापदस्य प्रवर्तिका दि मीमांसार्या जिज्ञासा ख्यात्। न च प्रवर्त्यप्रवर्तकयोरक्म्। एकत्वे त- द्वावानुपपत्तेः। न च खार्थपरत्वस्योपपत्ता सत्यामन्यार्थपर- त्वकस्पना युक्का, Sतिप्रसङ्गात्। तम्मात्सधूत्तां जिज्नासाया अनधिकार्यत्वादिति । अरथ मङ्गलार्था Sयभन्दः करान्न भवति। तथा च मफ्कलहेतुत्वात्प्रत्ययं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येति सचार्थ: संपद्यतदत्याइ। "मङ्गलस्य च वाक्यार्थे समन्य- याभावान्"। पदार्थ एव द्ि वाक्यार्थे समन्वीयते, स च वा- थो वा लच्यो वा। न चेद मङ्गलमथशम्दस्य वाचं वा लच्यं वा, किं तु मृदफ्भङ्गध्वनिवद्थभन्दश्रवणमात्रका- र्यम्। न च कार्यजाप्ययोर्वक्यार्थे समन्वयः शन्दव्यवचारे (२) इृष्ट इत्यर्थः ॥ तत्किमिदानों मफ्लार्था Sयग्रव्दसेषुतेषु (३) न प्रयात्तव्यः । तथा च 'ओकारखाथशम्दय द्ावेता ब्रह्मणः पुरा। (१) असज्ञान-पा ० २।३/ (२) शाब्द व्यवहारे-पा ०२।३। (3) तेपुतेषु झाखेनु-पा ०३।

[ ३ ] कपडं भित्वा विनिर्याती तम्ान्माङ्गलकावुभौ'॥ इति सृतिव्याकोप इंत्यत आद। "अर्थान्तरप्रयुक्त एत्र घयगम्दः भुत्या मङ्कलप्रयोजनो भवति"। अर्थान्तरेषु आ्र्ा- नन्तर्यादिषु प्रयुत्तो Sयभब्दः त्रुत्या त्रवणमाच्रेण वेषुवीणा- ध्वनिवद् मफ्गलं कुर्वन्मङ्कलप्रयोजनो भव्रति, अ्र्रन्यार्थमानीय- मानोदकुम्भदर्भनवत्। तेन न स्मृतिव्याकोपः । न .चेद्ा- नन्तर्यार्थस्य सतो न श्रवपामात्रेण मङ्गलार्थतेत्यर्थः । म्यादे- मत्। पूर्वप्रक्ृतापेत्तो 5थशब्दो भविष्यति विनैवानन्तर्यार्थ- लम्। तद्यथेममेवाथशब्दं प्रऊ्ञय्य विमृश्यते, किमयमथभब्द शानन्तर्ये S्याधिकारे दूति। अन्न विमर्शवाक्ये ऽथभब्दः पूर्वप्रळ्ृतमथभन्दमपेच्य प्रथमपत्तोपन्यासपूर्वकं पत्तान्तरोप- न्यासे। न चास्यानन्तर्यमर्थः । पूर्वप्रक्कस्य प्रथमपत्तोपन्या- सेन व्यवायात्। न च प्रक्तानपेक्षा। तदनपेक्षस्य तद्िष- यत्वाभावेनासमामविषयतया विकल्पानुपपत्तेः । नद्ि जातु भवति किं नित्य आत्मा, अथानित्या बुद्धिरिनि। तस्मादा- नन्तयं विना पूर्वप्रक्ृतापेक्ष इच्ाथभब्द: कममान्न भवतीत्यत

ब्स्यार्थः । न वयमा(१)नन्तर्यार्थरता व्यसनितया रोचयामचे, किं सु बुह्मजिज्ञासावेतुभूतपूर्वप्र्ृतसिद्ये। सा च पूर्वग्र- •हतार्थापेक्षत्वे Sप्यथशन्दस्य सिध्यतीति व्यर्थ आ्ानन्तर्यार्थ त्वावधारणाग्दो 5स्ाकमिति। तदिदमुक्तं फलत इति । परमार्थतस्तु कष्पान्तरोपन्यासे पूर्वप्र्तापेक्षा, म चेद् क- व्यान्तरोपन्यास इति पारिभेष्यादानन्तर्यार्थ एवेति युक्तम्। भवत्वाननसर्यार्थः किमेवं सतीत्यत भाच। "सति" चानन्त- (२) वयमस्या-पा ० ३।

[ ] र्यार्थत्व"दूति। न तावद्यस्य कस्य चिद्जञानमार्यमिति वत्तव्यं, तथ्याभिधानमन्तरेण्ापि प्राप्तत्वात्। अवश्यं दि पुरुषः किं चिम्कृत्वा किं चित्करोति। न चानन्तर्यमानसय उषमडष्ं वा प्रयोजनं पश्यामः । तम्मात्तस्याचानन्तयें वत्तव्यं यदिना ब्रह्मजिज्ञासा न भवति, र्या्िन् सति तु भवन्तो भवत्येव। तदिदमुत्तम्। "यत्पूर्ववृत्त नियमेनापेक्षत"इति ॥ स्यादे- तत्। धर्मजिज्ञासायाइव ब्रह्मजिज्ञासाया ऋपि योग्यत्वा-

त्वात्। तस्य चागृदोतस्य खविषये विज्ञानाजननाद् ग्रय- पस्य च साध्यायो Sध्येतव्य इत्यध्ययनेनैव नियतत्वात्। त- समाद् वेदाध्ययनानन्तर्यमेव ब्रह्मजिज्ञासाया अप्यथशव्दार्थ इत्यत आरब्। "खाध्यायानन्तयें तु समानं धर्मब्रह्मजिज्ञा- सयोः"। अत्र च साध्यायेन विषयेण तद्विषयमध्ययनं लक्ष- यति। तथा चाथातो धर्मजिज्ञासेत्यनेनैव गतमिति नेदं स- त्रमारब्धव्यम्। धर्मशब्दव्य वेदार्थमात्रोपलक्षणतया धर्मवद्ध- अणोपि वेदार्थत्वाविभेषेण वेदाध्ययनानन्तर्यापदेभसाम्यादि- त्यर्थः ॥ चोदयति। "नन्विच्द कर्मावबोधानन्तरवं विभेषो ध- र्मजिदासातो बम्मजिज्ञासायाः"। अस्यार्थः । विविदिर्षन्त यश्ेनेति तततीयात्रुत्या यज्ञादीनामफ्कत्वेन ब्रह्मच्नाने विनियो- गात्. ज्ानस्येव कर्मतयेककां प्रति प्राधान्यात, प्रधानसंबन्धा- चाप्रधानानां पदार्थान्तराण, तवापि च न वाक्पार्थज्ञानो- स्पस्ावफ्रभावो यजादीना, वाक्यार्थ ज्ञानस्य वाक्यादेवो/्पतेः। न च वाकयं सचकारितया कर्माएयपेक्षतदूति यु्तम्। म कतकर्मण्ामपि विदितपद्तदर्थसंगतोनां समधिगतभाव्दन्या- (१) स्वाध्यायाध्ययना-पा, ३।

[ ८ ] यतत्वानां गुणप्रधानभूतपूर्वापर पदार्था काङ त्तासंनिधियोग्य- तानुसंधानवतामप्रत्यूदं वाक्ार्थप्रत्ययोत्पत्तेः। अनुत्पत्तौ वा विधिनिषेध वाक्यार्थप्रत्ययाभावेन तदर्थानुष्ठानपरिवर्जनाभाव- प्रसङ्ग:। तद्दोधतस्तु तदर्थानुष्ठानपरिवर्जने परम्पराश्रयः। नम्मिन सति तदर्थानुष्ठानपरिवर्जनं ततश्व तद्दोध इति। न च वेदान्तवाक्यानामेव सार्थप्रत्यायने कर्मापेत्षा, न वाक- न्तराणमिति सांप्रतम् । विभेषद्ेतोरभावात्। तत्त्वमसोति- वाक्यात् त्वंपदार्थस्य कर्तभोत्तृरूपस्य जोवात्मनो नित्यप्ड- द्बुद्दोदासोनखभावेन तत्पदार्थेन परमात्मनैक्यमभक्यं द्रागि- त्येव प्रतिपसुम्, आपाततो Sपद्दसत्त्वैरय।ग्यताविर इ्निस्यात्। यज्ञमपोदानमनूछ्ृता न्र्मलास्तु विशुद्वसत्त्वा: श्रद्दधाना यो- ग्यतावगमपुरःसरं तादात्म्यमवगमिष्यन्नीति चेत्। तत्कि- मिदानी प्रमाणकारणं योग्यतावधारषमप्रमाणात कर्मण व- कुमध्यवसितो 5सि । म्रत्यव्ताद्यतिरित्ं शा कर्मापि प्रमा- पम्। वेदान्ताविरुद्धतन्मूलन्यायबलेन तु योग्यतावधारणे झतं कर्मभिः। तस्मात् तत्तमसीत्यादे: शरुतमयेन ज्ञानेन जीवात्मनः परमात्मभावं गृणोत्वा तन्मूलया चोपपत्या व्य- मस्थाप्य तदुपासनार्यां भावनापराभिधानायां दीर्घकालनैर- न्र्यवत्यां ब्रहमसान्तात्कारफलार्यां यज्ञादीनामुपयोगः । य-

भमिरिति। ब्रह्मचर्यतपःश्रद्धाय घाद्यस सत्कारः। अत एव श्ुतिः 'तमेव धीरो विजञाय प्रजा कुर्वोत ब्राह्मण' इति। विज्ञाय नर्कापकरखेन अन्देन प्रजा भावनां कुर्वीतैत्यर्थः ।

ग इति के चित्। पुरुषसंस्कारदवारेप्पेत्यन्ये। यज्ादिसंसतो

[ ३< ] चि पुरुष शदरनैर न्ार्यदोर्षकालैरासेवमानो अह्मभावनाम- नाद्यविद्यावासनां समूलकाषं कषति। ततो Sस््र प्रत्यगात्मा सप्रसन्न: केवलो विभदीभवति। अ्परत एव मृतिः। 'मचायशैयय यशैच्न ब्रालीयं क्रियते तनुः। 'यस्यैते Sषटाचत्वारिंभतसंस्कारा' इति च॥ अपरे तु र- सत्रयापाकरणेन ब्रम्मज्ञानोपयोगं कर्मणमाङः । भ्रस्ति चि मृनिः । ऋणानि त्रीषयपाहृत्य मनो मोचे निवेभयेदिति॥ अन्ये तु 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञे- ने त्यादिश्रुतिभ्यस्तत्तत्फलाय चोदितानामपि कर्मण संयोग- पृथक्केन ब्रम्मभावनां प्रत्यङ्गभावमाचचते. क्रत्वर्थस्येव खा- दिरत्वस्य वीर्यार्थताम्, एकस्य तूभयार्थत्वे संयोगपृथक्कमि- ति न्यायात्। अत एव पारमषं सचम। 'सर्वापेक्षा च य- शादिश्रुतेरश्वव दिति। यज्ञतपोदानादि सर्वे तदपेक्षा अल्मभा- वनेत्यर्थः । तम्मराद्यदि श्रुत्यादयः प्रमाणं यदि वा पारमषं खर्चं सर्वथा यज्ञादिकर्मसमुचिता अग्योपासना विशेषण

मोकापरनाम्ने कस्पतदूति तदयें कर्माएयनुष्ठेयानि। न चैतानि उष्टाउष्टसामवायिकारादुपकार हेतुभूतापदेशिकातिदे-

कारिभेदपरिज्ञानं विना अक्यान्यमुष्ठातुम। न च धर्ममो- मांसापरिभीलनं विना स्परिज्ञानम् । ममात्ाधूत्ं 'कर्मा- वबोधानन्त्यं विशेष' ति। कर्मावबोधेन दि कर्मामुष्ठा- नसाद्ित्यं भवति ब्रह्मोपासनाया इत्यर्यः । मदनखिराकरी- ति। "न" कुतः, "कर्मावयोधातप्रागप्यधीमवेदान्तस्य बम्म-

[ 8° ] जिज्यासोपपत्ते" । इदमचाकूतम्। ब्रह्मपासनया भावना- पराभिधानया कर्माएयपेच्चन्नदत्यत्तं तमर मरूमः । क पुन- रस्या: कर्मापेत्ता, किं कार्ये, यथा S5ग्रेयादोनां परमापूर्वे चिरभाविफलानुकूले जनयितव्ये समिदाद्यपेत्ता, स्वरूपे वा,

तावतकाये। तस्य विकल्पासद्त्वात्। तथाचि। ब्रुह्मोपास- नाया ब्रह्मस्रूपसाक्तात्कार: कार्यमभ्युपेयः, स चोतपाद्यो वा स्याद्, यथा संयवनस्य पिणड़ः । विकार्यो वा, यथा 5व- घातस्य ब्रीह्यः । संस्कार्यों वा, यथा प्रोक्षणस्योलूखला- दयः । प्राप्दो वा, यथा दोषनस्य पयः। न तावदुत्पाद्यः। न खलु घटादिसाक्तातकारदव जडखभावेभ्यो घटादिभ्यो भिन्न इन्द्रियाद्याधेयो बहसात्तातकारो भावनाधेयः संभवति। ब्रह्मण Sपराधोनप्रकाशतया तत्सान्ात्कारस्य तत्खाभाव्येन नित्यतयोत्पाद्यत्वानुपपत्तेः । ततो भिन्नस्य वा भावनाधेयस्य साक्षात्कारस्य प्रतिभाप्रत्ययवत्संभयाक्रान्ततया प्रामाएयायो- गात। तद्विधस्य तत्सामय्रोकस्थेव बडलं व्यभिचारोपल- ब्धेः। न खच्चनुमानविबुद्धं वन्हिं भावयतः भीतातुरस्य

साक्षात्कार: प्रमाणान्तरेण संवाद्यते। विसंवाद्स्य बञ- लमुपलम्भाम्. तस्मात्प्रामाणिक सा चारकार लक्षणकार्याभावा- नोपासनाया उत्पाद्ये कर्मापेक्षा। न च कूटस्नित्यर्य सर्व- व्यापिनो ब्रह्मण उपासनातो विकारसंस्कारप्राप्तयः संभवन्ति। स्यादेनत्। मा भूद्धल्मसान्तास्कार उत्पाद्यादिरप उपा- सनायाः, संस्कार्यस्त्वनिर्व चनीयानाद्यविद्यादयपिधानापनयनेन भविष्यति, प्रतिसीरापिचिता नर्तकीव प्रतिसोरापनयद्वारा

[ 8१ ] रङ्गव्यापृतेन। तब्र च कर्मणामुपयोगः । एतावास्तु विश्रे- षः । प्रतिसोरापनये पारिषदानां नर्तकोविषयसाच्तात्का- रो भवति। इछ तु अविद्यापिधानापनयमाचमेव, नापरमु- न्पाद्यमस्ति। ब्रह्मसान्तात्कारस्य बुह्माखभावस्य नित्यत्वेना- नत्पाद्यत्वात्। अचोचते। का पुनरियं ब्रह्मोपासना। मि भा्दजानमात्रसंततिराच्ा निर्विचिकिस्भाब्द ज्ञानसंततिः । यदि शान्दज्ञानमात्रसंततिः किमियमभ्यस्यमानाप्यविर्द्या समुक्केत्तुमदति। ततत्त्वविनिद्ययस्तदभ्यासो वा सवासनं वि- पर्यासमुन्मूलयेत्, न संभयाभ्यास: सामान्यमानदर्भनाभ्या- सो वा। नद्ि स्थाणुर्वा पुरुषो वेनि वा 55रोचपरिणा- इवद् द्रव्यमिति वा अतथो ऽपि ज्ञानमभ्यस्यमानं पुरुष ए- वेति निक्याय पर्याप्नमृते विशेषदर्भनात्। ननूत्तं शुनमयेन ज्ञानेन जोवात्मनः परमात्मभावं गृद्तीत्वा युक्तिमयेन च व्य- वस्थाप्यतदूति। तस्मामतिरविचिकि त्सभाब्द ज्ञानसंततिरुपोपास ना कर्मसचकारिएयविद्याइयोच्छेदहेतुः। न चासावनुत्पा- दिनबुह्मानुभवा तदुच्छेदाय पर्याप्ा। साक्षास्काररूपो चि विपर्यास: साक्तात्काररूपेणैव तत्त्वज्ञानेनोचिकिद्यते न तु परोषावभासेन। दिक्जोदालातचक्रचलटृ समष्मरोचिसलि- शादिविश्वमेष्वपरोक्षावभासिषु अपरो चावभासिभिरेव दिगा-

सितदिगादितर्वानां दिभ्ोच्ादयो निवर्तन्ते। तस्मात् त्वंप- दार्यस्य तम्पदार्थत्वेन साक्ार्कार रष्तिव्यः। रमावता दि- न्वंपदार्थस्य दुःखिभोकित्वादिसा वास्कारनिवृत्तिर्नान्यया। न चेष साणांस्कारो मीमांसासचितस्यापि भन्दस्य प्रमाणस्व फलम् अपि तु प्रत्यवस्य, म्येव तग्फलत्वनियमात्।-

[8₹ ] न्यथा कुटजबीजादपि वटाङ्ुरोत्पत्तिप्रसङ्गात्। तस्मान्नि-

र्थस्यापरोक्तस्य तत्तदुपाध्याकारनिषेधेन तत्पदार्थतामनुभा- वयतीति युत्तम्। न चायमनुभवो ब्रह्मखभावो येन न ज- न्येत, अपि त्वन्तःकरणस्यैव वृत्तिभेदो ब्रह्मविषयः न चैताव- ता ब्रम्मणे नापराधीन(१)प्रकाशना। नदि शाब्दज्ञानप्रक्राश्यं ब्ह्म सयं प्रकाशं न भवति। सर्वोपाधिरच्ितं द्वि स्वयं- ज्योतिरिति गोयते, न तपद्दितमपि। यथाष् स भगवान् भाष्यकारः । 'नायमेकान्तेनाविषय' दूति। न चान्तःकरण- वृत्तावप्यस्य साक्षात्कारे सर्वोपाधिविनिर्मोक: । तस्यैव त- दुपाधेर्विनश्यदवस्थस्य खपरोपाधिविरोधिनो विद्यमानत्वात्। अ्न्यथा चैतन्यच्कायापततिं विना Sन्तकरणवृत्तेः स्वयमचेत- नायाः खप्रकाशत्वानुपपत्ता सान्तात्कारत्वायोगात्। न चा- नुमितभा वितर्वन्हिसा चातकार वत्प्रतिभात्वेनास्याप्रामा एयं, तच् वन्हिखत्तलपस्य परोक्षत्वात्। इृद तु बुहारूपस्योपाधिक- लषितस्य जीवस्य प्रागप्परात्तत्वात्। नदि शुद्बुद्दत्वादयो वस्तुनस्ततो Sतिरिचन्ते। जीव एव तु तत्तदुपाधिरच्ितः शुद्ध- बुद्धादिखभावो ब्रुह्मेति गीयते। न च तत्तदुपाधिविरच्ो Sपि तो Sतिरिचते। तस्ाद्यथा गान्धर्वभावार्थज्ञानाभ्यासाचि- मसंस्कारसचिवश्रोचेन्द्रियेण षड्जादि खरग्राममूरच्क नाभेदम- ध्यक्षमनुभवति, एवं वेदान्तार्थज्ञानांभ्यासाद्ितसंस्कारो जी वस्य म्रह्मभावमन्त्र:करणनेति ॥ अरम्तःकरणवृत्ता ब्रह्मासा- सारकारे जनयितव्ये डस्ति तदुपासनायाः कर्मापेक्षेति चेत्। न।तस्या: कर्मानुष्ठानेन सदभावाभावेन तत्पकारित्वानु- (१) ब्रम्मण: पराधीन-पा० ३।

[ ४३ ] पपत्तेः। न खलु तत्त्वमसोत्यादर्वक्याननिर्विचिकित्सं शुद्धयु- दोदासीनखभावमकर्तत्वाद्युपेतमपेतब्राह्म पात्वादिजातिं देदा- दतिरिक्रमेकमात्मानं प्रतिपद्यमान: कर्मस्वधिकारमवबा- हुमदति। अनर्ईश् कथं कर्ता वा Sधिक्धितो वा। यद्युच्येत निश्चिते Sपि तत्त्वे विपर्यासनिबन्धनो व्यवहारो Sनवर्तमा- नो दृश्यते, यथा गुडस्य माधुर्यविनिभचयेपि पित्तोपछतेन्द्रि- यारणां निक्नावभासानुवृत्ति, रास्वाद्य यूत्कत्य त्यागात्। त- समादविद्यासंस्कारानुवृत्त्या कर्मानृष्ठानं, ते न च विद्या स- इकारिणा तत्समुच्छेद उपपस्यते। न च कर्माविद्यात्मकं कथमविद्यामुच्किर्नात्त, कर्मणो वा तदुच्छेदकस्य कुत उ- चछेद दति वाचम्। मजातीयस्वपर विरोधिनां भावाना ब- जलमुपलब्धे: । यथा पयः पयोन्तरं जरयति, स्वयं च जी- र्यति। यथा विषं विषान्तरं भमयति, स्वयं च शाम्यति। यथा वा कतकरजो रजोन्तराविले पाथसि प्रचिप्नं रजोन्त- राषि भिन्दत् स्वयमपि भिद्यमानमनाविलं पाथः करोति। एवं कर्माविद्यात्मकमपि अ््विद्यान्तराणि त्रपगमयत्स्वयम- प्यपगच्क्वतोति । अत्राच्यते। सत्यं सदेव सोम्येदमित्युपत्रा-

दभ्यसतादु निर्विचिकित्से Sनाद्यविद्योपादानदेच्ाद्तिरिऋ्प्र- व्यशत्म तत्त्वावेबोधे जातेपि अरविद्यासंस्कारानुवृत्तावनुवर्तन्ते सांसारिका: प्रत्ययासद्वद्वारापच, तथापि तानप्ययं व्यव- चारप्रत्ययान् मिथ्येति मन्यमानो विद्ान् श्रद्धत्ते पित्तोपछते- न्द्रियद्व गुडं थूत्ऊत्य त्यजन्नपि तस्य तिक्रताम्। तथा चायं क्रिया करणतिकर्तव्यताफलप्रप्च मतात्त्विकं विनिश्चिन्चन क- (१) शब्दसन्दर्भात-पा०२।

[ 88 ] यमधिक्वतो नाम, विदुषो छधिकारो न्यथा पशशद्रादी- नामप्यधिकारो दुर्बार: स्यात। क्रियाकर्चादिस्वरूपविभागं • विदस्यमान(१) इद विद्वानभिमतः कर्मकापडे। अर्परत एव भगवानविदद्विषयत्वं शावस्य वर्णयांबभूव भाव्यकारः। त- हमाद्था राजजातीयाभिमानकर्तके राजसये न विप्रवैध्य- आातोयाभिमानिनोरधिकारः। एवं द्विजातिकर्तक्रियाकरणा- दिविभागाभिमानिवर्तके कर्मणि न तदनभिमानिनो Sधि- कारः। न चानधिक्वतेन समर्थेनापि ऊतं वैदिकं कर्म फ- साय कल्पने वैभ्यस्तोमद्व ब्राह्मपराजन्याभ्याम्। तेन ह- रार्थेषु कर्मस शक्तः प्रवर्तमान: प्राप्नोतु फलं हष्टत्वात्। अटटार्थेष् तु भाषैकसमधिगम्यं फलमनधिकारिणि न युज्यतदूति नोपासनाकार्ये कर्मापेन्षा। स्यादेतत्। मनु- व्याभिमानवद्धिकारिके कर्मणि विद्विते यथा तदभिमानर- चितस्यानधिकारः। एवं निषेधविधयोपि मनुष्याधिकारा इ- नि तदभिमानरद्ितस्ेष्वपि नाधिक्रियेत पश्चादिवत्। तथा चार्यं निषिद्मनुतिष्ठन् न प्रत्यवेयात् निर्यगादिवदिति भि- नकर्मतापातः । मैवम। न खल्चयं सर्वथा मनुष्याभिमान- रचितः, किं त्वविद्यासंस्कारानुवृत्या Sस्य माच्रया तदभि- मानो 5नुवर्मने। अनुवर्तमानं च मिथ्येति मन्यमानो न त्र्- इत्तहत्युक्तम। किमती यद्येवम् एतदतो भवति। विधिषु आाड्ो डधिकारी नाश्राङ्क:। ततक मनुष्याद्यभिमानेन श्रद्ध- धानो न विधिभान णा(२)धिक्रियते। तथा च स्मृतिरश्र- या ऊतं दत्तमित्यादिका। निषेधभाष तु न अ्रद्दामपेक्षते। (१) कोहितादिडाज्म्यः क्यषिति क्यपन्तस्य रपमिति कल्पतरुः। (२) विधिशाखतेण्व-पा०3।

[ g५ ] अपि तु निषिध्यमानक्रियोन्मुखो नर इ्त्येव प्रवर्तते। तथा च सांसारिकद्व श्रद्दावगतब्रह्मतत्वा ऽपि निषेधमतिक्रम्य प्रवर्त- मान: प्रत्यवैतोति न भिन्नकर्मदर्भनाम्युपगमः । सस्मान्नोपा- सनायाः कार्यें कर्मापेक्षा। अपरत एवं नोपासनो(१)स्पत्तावपि निर्विचिकित्भान्द वानोत्पत्युत्तर कालमनधिकार: कर्मणी- त्युक्तम । तथा च श्रुतिः । 'न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके भ्रमृतत्वमान-

तत्किमिदानीमनुपयोग एव सर्वधेष कर्मणाम्। तथा च 'विविदिर्षान्ति यत्ञेनेत्याद्याः शुनयो विरुद्येरन्। न। भ्रा- रादुपकारकत्वात् कर्मणं यजञादोनाम। तथादि्रि। 'सभे- तमात्मानं वेदानुवचनेन' नित्यस्वाध्यायेन 'ब्राह्मषा विवि- दिषन्ति' वेदितुमिच्क्न्ति, न तु विदन्ति, वस्तुतः प्रधाम- स्यापि वेदनस्य प्रक्वत्यर्थतया शब्दतो गुणत्वादिच्छायाप्रच प्रत्ययार्थतया प्राधान्यात्। प्रधानेन न च कार्यसंप्रत्दयात्। नचि राजपुरुषमानयेत्युत्तत वस्तुतः प्रधानमपि राजा पुरुष- विभेषणतया शब्दत उपसर्जनमानीयते Sपि तु पुरुष एव। भन्दतसस्य प्राधान्यात। एवं वेदानुवचनस्तरेव यज्ञस्थापी- कासाधनतया विधानम्। एवं तपसो Sनाभकस्य कामान- शनमेव तपो, दितमितमेध्याभिनो दि ब्रह्मषि विविदिषा भवति, न तु सर्वथा Sनश्रतो, मरणात् (२)। नापि चान्राय- पादितपःभीलस्य । धातुवैषम्यापत्तेः । पतानि च नित्यान्यु- पाश्तदुरितनिबईऐोन पुरुषं संस्कुर्षन्ति। तथा च श्रतिः। (१) नोपासनास्वरपो-पा०३। (२) मरणापातात्-पा०१।

[ 8६ ] 'स इ वातात्मयाजी यो वेद इदं मे Sनेनाङं संस्क्रियत इदं मे Sनेनाङ्गमुपधीयते' दूति। अ्र्परनेनेति प्रक्ृतं यद्तादि परामृभति। स्मृतिश्च 'यस्यैते Sष्टाचत्वारिंभलंस्कारा' दूति।

दुष एव उत्पन्नविविदिषस्य ज्ञानोत्पत्तिं दर्भयत्याथवणो श्रु- तिः । 'विपुद्दसत्त्वस्ततस्तु तं पभ्यति निष्कलं ध्यायमान' इति। स्मृतिस्त 'ज्ञानमुत्यद्यते पुंसा व्ायात्यापस्य कर्मणः' इत्यादिका। जुप्नेनैव च नित्यानां कर्मणा नित्ये हि ने- नोपात्तदुरितनिबहणेन पुरुषसंस्कारेण ज्ञानात्पत्तावङ्गभा- वोपपत्तौ न संयोगपृथक्केन सामादङ्गभावो युक्क:, कल्प- नागौरवापत्तेः । तथाि। नित्यकर्मानुष्ठानाङ्गर्मात्पाद ततः पाप्मा निवर्तते, स हनित्यापचिदु:खरूपे संसार नित्य- पूडचिसुखख्यातिलक्षपेन विधर्यामेन चित्तसत्त्वं मलिनयति, अतः पापनिवृत्ता प्रत्यत्ोपपत्तिद्वारापावरणे सति प्रत्य- ज्ोपपत्तिम्यां संसारस्यानित्यापडचदुःखरूपतामप्रत्यू इमवयु- ध्यते, ततोस्याम्मिन्ननभिरतिसंत्ञं वैराग्यमुपजायते, ततस्त- ज्निदासोपावर्तते, ततो धानोपायं पर्येषते, पर्येषमाण- सात्मतत्त्वज्ञानमस्योपाय इत्युपश्रुत्य तज्निज्ञासते, ततः अ्र- वणादिक्रमेण तन्नानातीत्यारादुपकारकत्वं तत्त्वज्ञानोत्पादं प्रति चित्तसत्त्वपद्या कर्मणा युक्तम्। इमं चार्यमनुवद- ति भगवद्गोता । 'आरुरुन्तोर्मुनेयोंगं कर्म कारणमुचते। योगारूढस्य तस्यैव भ्रमः कारपमुच्यते'॥ एव चाननुष्ठितकर्मापि प्राम्भषीयकर्मवभ्नाद्यो विशुद्वसत्त्वः

[ 89 ] संसारासारतादर्भनेन निष्पन्तवराग्य:(१) कवतं तस्य कर्मान- ष्ानेन वैराग्योत्यादोपयोगिना। प्राम्भवीयकर्मानुष्ठानादेव तत्सिद्:। इममेव च पुरुषधौरियभेदमधिक्वत्य प्रववृते श्रु- तिः। 'यदि वेतरथा ब्रम्मचर्यादेव प्रब्रजेदिति। तदिदमु- क्रम्। "कर्मा वबोधात्यागभ्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्म जिज्ञासोपप- भे"रिति। अत एव न ब्रह्मचारिण कणानि स्ति येन नदपाकरणायें कर्मानुतिष्ठेत्। एतदनुराधाच्च 'जायमानो वै ब्राह्मपषिभिर्क्टपावा जायने' इति(२) गृद्तस्थः संपद्यमान इूति व्याख्थेयम् । अन्यथा 'यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेवे'ति श्रुति- र्विरुद्दोत। गृद्स्थस्यापि च कणणपाकरणं सत्त्वपद्यर्थमेव। जरामर्यवादो भष्मान्ततावादोन्येष्टयक्ष कर्मजडानविदुषः प्र- ति. न त्वात्मतत्त्वपणिडितान्। तम्मात्तस्यानन्तर्यमथशब्दार्थे। यदिना ब्रह्मजिज्ञासा न भवति यस्मिंस्तु सति भवन्तो भ- वत्येव। न चेत्यं कर्मावबोधानन्तयें, तस्मान्न कर्मावबोधा- नम्सर्यमथशब्दार्थ(३) इति सर्वमवदातम्। स्यादेतत्। मा भूदगिद्दोचयवागूपाकवदार्थ: क्रमः, श्रीतसु भविष्यति, 'गृछ्छो भूत्वा वनी भवेत्' 'वनी भूत्वा प्रब्रजे दिमि जाबालश्रुतिर्गाईस्थ्यन द्ि यज्ञाद्यनुष्ठानं सचयति। समर- न्ति च। 'अधीत्य विधिवद्वेदान् पुत्वाद्तोत्याद्य धर्मतः । इष्ट्वा च भक्रितो यतैर्मनो मोचे निवेभयेत्'॥ निन्दति च। (१) दर्शननिष्पन्नवैराग्य :- पा ० ३। (२) 'जायमानो वे ब्राह्मणस्त्रिमिर्ऋ्रणैर्रर्रणवान्' इति-पा ० १/३। (3) न नैंवं कर्मावबोषः। तस्थान कर्मावबोधार्नन्तर्यमत्राथशब्दार्थ-पा ०२/3

अनधोत्य दिजो वेदाननुत्पाद्य तथात्मजान्। अ्रनिष्द्वा चैव यजैश्व मोश्वमिच्तन् ब्रजत्यधः'॥ दूति। अत आाद्द। "यथा च हृदयाद्यवदानानामान- न्तर्यनियमः । कुतः" । 'हृद्यस्याये Sवद्यति अरथ जिक्काया तथ वक्षस' दूत्यथाग्रभन्दा्भ्यां कमस्य विवच्तितत्त्वात्, न नथेच क्रमो(२) विवनतितः । श्रु्त्या तयैवानियमप्रदर्भनात्, 'य- दि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रबजेद्ग चाड्वा वनादेति। रतावता च्ि वैराग्यमुपलक्षयति। अत एवं 'यद्हरेव विरजेत्तदइ- रेव प्रवजेदि'ति श्रुतिः। निन्दावचनं चाविपद्दसत्त्वपुरुषा- भिप्रायम्। अविशुद्दसत्त्वो द्ि मोक्षमिच्छन्नालस्यात्तदु- पाये Sप्रवर्तमानो गृद्तस्थधर्ममपि नित्यनैमित्तिकमनाचरन् प्रतिक्षणामुपचीयमानपाप्मा 5धोगतिं गच्छती(२)त्यर्थः। स्यादतत्। मा भूच्छ्रौत आथों वा क्रमः पाठस्थानम- स्थप्रवृत्तिप्रमाणकस्तु कस्मान्न भवतोत्यत आद्द। 'भेषभे- षित्वे प्रमाणाभावात्"। श्रेषाणां समिदादीनां शेषिणां था- ग्रेयादोनामेकफलवदुपकारोप निबद्धानामेकफलावच्छिम्रानामे

स्यमावस्याकालसंबद्दानां युगपदनुष्ठानाभत्ते: सामर्थ्यात्क्रम- प्राप्ता तद्विशेषापेश्षार्यां पाठादयसङ्गेदनियमाय प्रभवन्ति, य- व तु न शेषशेषिभावो नाप्येकाधिकारावच्छेदो यथा स।- र्यार्यमणप्राजापत्यादोनां तन्र क्रमभेदापेक्षाभावान्न पाठादि: क्रमविभेषनियमे प्रमाणम्, अवर्जनीयतयां तस्य तन्रागम- त्वात्। न चेड धर्मब्म्मजिन्तासयो: शेषशेषिभावे श्रृत्या- (१) क्मनियमो-पा ० १।३। (२) उषी गण्छती-पा १/२०/३।

[भांमती] [ 8e ] [न१पा.१य१] दोनामन्यतमं प्रमापमसीति॥ ननु शेषशेषिभावाभावेपि क्र- मनियमो दष्टो, यथा गोदोषनस्य पुरुषार्थस्य दर्भपौर्णमा- सिकैरफ्ः सच यथा वा दर्भपार्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन य-

धिक्ृताधिकारे च प्रमाणभावा"दिति योजना। खर्गकामय्य चि दर्भपौर्णमासाधिकृतस्य पशुकामस्य सतो दर्भपौर्णमा- सक्रत्वर्थापप्रपयनाश्रिते गोदोच्ने Sधिकारः। नो खलु गो- दोषनद्रव्यमव्याप्रियमाएं साम्ात् पशून् भावयितुमरपति। न- च व्यापारान्तराविष्टं श्रूयते यतस्तदङ्गक्रममतिपतेत् । - पप्रपयनाश्रितं तु प्रतीयते 'चमसेनापः प्रणयेद्गोदोइनेन प शुकामस्ये'ति समभिव्याद्दारात्। योग्यत्वाच्चास्यापां प्रणय- नं प्रति। तस्मात् क्रत्वर्थापप्रणयनाश्रितत्वाङ्गदोचनस्य त- त्क्रमेण पुरुषार्थमपि गोदोपनं क्रमवदिति सिद्धम् । श्रुति- निराकरणेनैवेष्टिसोमक्रमवदपि क्रमोप्यपासो वेदितव्यः। शे- षशेषित्वाधिक्वताधिकाराभावेपि कमो विवच्येत, यद्येकफ- लावच्छेदो भवेत्, यथाग्रेयादीनां षणामेकखर्गफलावच्छ्त्रा- नां, यदि वा जिन्नास्यब्रह्मणोंशो धर्मः ख्यात्, यथा च- तुर्लशणोव्युत्याद्यं ब्रह्म वोन चित्केन चिदंगेनैकेकेन लक्षपेन व्युत्पाद्यते तत्र चतुणी लक्षणानां जिन्नास्याभेदेन परस्पर- संबन्धे सति क्रमो विवश्ितस्तथेदाप्येकजिज्ास्यतया धर्मन- जिज्ञासयो: क्रमो विवच्येत, न चैतदुभयमप्यसीत्याच। फलजिज्ञास्यभेदाच"। फलभेदं विभजते। "अभ्युदयफल घ- वैज्ञान मिति। जिज्नासाया वस्तुतो ज्ञानतन्त्त्वाजज्ञानफसं जिन्यासाफलमिति भावः। न केवल सरूपतः फलभेद: तदु- न्पादनप्रकारभेदादपि तद्वेद इत्याद। "तच्चानुष्ठानापेवं

[भ.१पा.१च्१] [५ू०] [भामती] बहमज्ञानं च नानुष्ठानान्तरापेक्षम्"। शाब्दजानाभ्यासान्नानु-

सत्वादिति भावः। जिज्ञास्यभेदमात्यन्तिकमाद्। "भव्यस धर्म" दूति। भविता भव्य:, कर्तरि छवत्यः। भविता च भा- वकव्यापारनिर्वर्त्यतया तत्तन्त्रदूति ततः प्राग् ज्ञानकाले ना- स्तीत्यर्थः। भूतं सत्यं, सदेकान्ततो न कदा चिद्सदित्य- र्थः। न केवलं स्वरूपतो जिज्ञास्ययर्भेदो नापकप्रमाणप्रवृ- निभेदादपि भेद दत्याच। "चोदनाप्रवृत्तिभेदाच्च"। चोद- नेति वैदिकं शब्दमाछ, विशेषेण सामान्यस्य लक्षणात्। प्र- वृत्तिभेदं विभजते। "या दि चोदना धर्मख्ये"ति। त्रा- जादोनां पुरुषाभिप्रायभेदानामसंभवादपौरुषेये वेदे चोद- नोपदेशः। अत एवोतां 'तस्य ज्ञानमुपदेश' इति। सा च साध्ये च(२) पुरुषव्यापारे भावनायां, नद्िषये च यागादा, स रि भावनाविषयः, तद्धीननिरूपणात्वात् प्रयत्नस्य भावना- याः । षिञ् बन्धनद्त्यस्य धातोर्विषयपदव्युत्पत्तेः। भावना- यासतह्वारेण च यागादेरपेक्षितोपायतामवगमयन्ती तब्रेच्छो- पचारमुखेन पुरुषं नियुञ्जानैव(२) यागादिधर्ममवबोधयति मान्यथा। ब्रह्मचोदना तु पुरुषमवबोधयत्येव केवलं न तु प्रवर्तयन्त्यवबोधयति। कुतः, अवबोधस्य प्रवृत्तिरद्वितस्य चो- दनाजन्यत्वात्। नन्वात्मा भातव्य इत्येतविधिपरवेंदान्तैस- देकवाक्यतया Sवबोधे प्रवर्तयद्धिरेव पुरुषो ब्रष्मवबोध्यत- इति समानत्वं धर्मचोदनाभिर्ब्रस्तचोदनानामित्यत आरह । "न पुरुषो 5वबोधे निसुज्यते"। अ्रयमभिसन्धिः । न ता- (१) सा च स्वसाध्ये-पा० १।३। (२) नियुञ्जानैव चोदना-पा०१।

[भामता] वटु ब्रह्मसाक्षात्कारे पुरुषो नियोत्तव्य: तस्य ब्रह्मखाभाव्येन नित्यत्वादकार्यत्वात्। नाप्युपासनारयां, तस्या अपि ज्ञानप्रक-

नापि शाब्दबोधे,(१) तस्याप्यधीमवेदस्य पुरुषस्य विदितपदत- - दष्टान्तमाह। "यथाक्षार्थेति। दार्श्ान्तिके योजयति। "तद्"दिति । अपि चात्मज्ञानविधिपरेषु वेदान्तेषु नात्म- नत्वविनिक्चय: शाब्द: स्याद्, न्ि तदात्मततत्त्वपरासे किं तु तज्जञानविधिपराः, यत्पराख् ते तएव तेषामर्थाः । नच

चयः। समारोपेणापि तदुपपत्ते। तस्म्ान्न बोधविधिपरा वेदा- प्ता इति सिद्म् । प्रक्ृतमुपसंद्रति। "तम्म्रात्किमपि व- क्रव्य"मिति । यस्मिन्नसति ब्रह्मजिज्ञासा न भवति सति तु भवन्ती भवत्येवेत्यर्थसदाइ।"उच्चते, नित्यानित्यवसुविवेक"- इत्यादि। नित्यः प्रत्यगात्मा, अ्रनित्या देष्ेन्द्रियविषयादयः नद्विषयस्चेद्विवेको निश्चयः कवतमस्य ब्रह्मजिज्ञासया, ज्ान- त्वाद् ब्रह्मणः । तरथ विवेको ज्ञानमार्च न निश्चय: तथा सत्येष विपर्यासादन्यः संभयः स्यात्, तथा च न वैराग्यं भावयेत्, अभावयन कथं ब्रम्मजिन्नासाच्ेतुः, तत्मादेवं व्या- ख्थेयम्। नित्यानित्ययोर्वसतीति नित्यानित्यवस्तु तद्वर्म:, नि- त्यानित्ययोर्धर्मिणास्तदवर्मार्ण् च विवेको नित्यानित्यवस्तुविवे- कः। एतदुश्तं भवति। मा भूदिदं तदतं नित्यमिदं तदनृ- नमनित्यमिति धर्मिविभेषयोर्विवेक:, धर्मिमात्रयोर्नित्यानि- त्ययोस्तद्वर्मयाच विवेकं निश्चिनात्येव। नित्यत्वं सत्यत्वं तद्- (१) शाब्दे Sवबोधे,-पा० २। ३।

[w१.१स2] [ ५ूर ] [भामंती] स्यास्ति तबित्यं सत्यं तथा चाSSस्थागोचरः। अ्रनित्यत्वमसत्य- स्वं तद्यस्यास्ति तदनित्यमनृतं, तथा चानास्थागोचरः। तदेते- ष्वनुभ्यमानेषु युष्मदसत्प्रत्ययगोचरेषु विषयविषयिषु यद्दतं नित्यं सुखं व्यवस्थास्यते तदास्थागोचरो भविष्यति, यन्त्व- नित्यमनृतं भविष्यति तापचयपरीतं तत् त्यच्चतदूति। सो- यं नित्यानित्यवस्तुविवेक: प्राम्भवोयादैद्िकाद्दा कर्मणी वि- पड़द्ूसत्त्वस्य भवत्यनुभवोपपत्तिभ्याम्। न खलु सत्यं नाम न किं चिद्सीति वांचम्। तदभावे तदधिष्ठानस्यानृतस्याप्यनु- पपत्तेः । पूठन्यवादिनामपि पदन्यताया एव सत्यत्वात्। तथा- स्य पुरुषधौरेयस्यानुभवोपपत्तिभ्यामेवं(१) सुनिपुणां निरूपय- त आ च सत्यलोकाद् आ चावीचेर्जायख मियस्वेति विपरि-

तुयुंगम न्वन्तरप्रलयम द्ाप्रलयम चासर्गा वान्तरसर्गसंसारसाग- रोर्मिभिरनिमुद्यमानं तापचयपरीतमात्मानं च जोवलोकं चावलोक्यास्मिन् संसारमणडले Sनित्यापडचिदुखात्मकं प्र- संख्यानमुपावर्तते(२) ततास्थैतादृशान्न्रित्यानित्यवस्तुविवेकल- कणात् प्रसंख्यानाद् "इद्दामुचार्थभोगविरागो" भवति।त्र्प्र्थ्यते प्रारथ्यतदत्यर्थः फलमिति यावत्, त्मिन् विरागो Sनामो- गात्मिकोपेक्षाबुद्धिः।"ततः भमदमादिसाधनसंपत्"। रागा- दिकषायमदिरामत्तं दि मनस्तेषुतेषु विषयेषू चावच मिन्द्रिया- पि प्रवर्तयद्विविधाद्य प्रवृत्ती: पुष्यापुषयफला भावयत् पुरु- षमतिघारे विविधद्:खज्वालाजटिले संसारजतभुजि जु- शोति। प्रसंख्यानाभ्यासलग्धवैराग्यपरिपा कभग्नरागादिकषा- (१) मेव-पा० १।३। (२) दुःखात्मतया प्रसंख्यानमनुवर्तते-पा० ३।४।

(भमती] [ ५ ] [अ१ पा.१च.१] पमदिरामदं तु मनः पुरुषेणावजीयते वशीक्रियते। सोय- मस्य वैराग्यदेतुको मनोविजय: भ्रम इति वशीकारसंत्र हति चाख्यायते। विजितं च मनस्तत्त्वविषयचिनियोगयो- व्यर्तां नोयते, ेयमस्य योग्यता दमः । यथा दान्तोयं वृष- भयुवा, इलशकटादिवद्नयोग्यः कवत इति गम्यते। आ्र्परा- दिग्रदणन च विषयतितिक्षातदुपरमतत्त्वश्रद्दाः संगृद्यन्ते । अत एव श्रुतिः । 'तम्मात् शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्ा: श्रद्धाचित्तो भूत्वा SSत्मन्येवात्मानं पश्योत् सर्वमात्मनि पथ्य- ती'ति। तदेतस्य भमदमादिरूपस्य साधनस्य संपत्प्रकषः भ्रमदमादिसाधनसंपत्। ततोस्य संसारबन्धनान्मुमुक्षा भव- तीत्याइ। "मुमुश्ुत्वं च"। तस्य च नित्यपडद्दमुत्तसत्य- सभावत्रह्मज्ञानं मोक्स्य कारणमित्युपश्रुत्य तज्निज्ञा- सा भवति धर्मजिन्नासायाः प्रागूध्व च, तस्मान्तेषामेवान- न्तरयं न धर्मजिन्ञासाया इत्याद। "तेषु दी"ति। न के- वलं जिज्ञासामाचमपि तु ज्ानमपोन्याद। "जातुं च"। उपसंदरति। "तस्मा"दिति । क्रमप्राप्तमतःशब्दं व्याचषं। "अतः शब्दो चेत्वर्थः"। तमेवातःशब्दस्य चेतुरूपमर्थमाद्य। "यस्मादवेद एवे"ति। अन्वैवं परिचोद्यते। सत्यं यथोक्रसा- धनसंपत्यनन्तरं ब्रम्मजिज्तासा भवति, सैव त्वनुपपश्ना, इ- हामुच फलोपभोगविरागस्यानुपपत्तेः । अनुकूलवेदनीयं दि फलम. इष्टलक्षपाल्वात् फलस्य। न चानुरागरेतावस्य बैरा- ग्यं भवितुमईति(१)। दुःखानुषङ्गदर्भनात् सुखेपि वैराग्यमि- ति चेत्, इन्त भो: सुखानुषङ्गाङु:खेप्यनुरागो न कसाङ़- वति। मम्मात्सुखे उपादीयमाने दुःखपरिचारे प्रयतितव्य- (१) मर्हतीति-पा० १।३।४।

[अ१ पा.१खू.१] [ ५ूष्ठ] [भामंती] म्। त्वर्जनीयतया दुःखमागतमपि परिहृत्य सुखमाचं भो- च्यते। तद्यथा। मतस्यार्थी सशल्कान् सकएटकान् म- तस्यानुपादत्ते स यावदादेयं तावदादाय विनिवर्तने। यथा- वा धान्यार्थी सपलालानि धान्यान्याहरमि, स यावदादेयं तावदुपादाय निवर्तते। तस्माद्यु:खभयान्नानुकूलवेदनीयमैद्ि- कं वा SSमुष्मिकं वा सुखं परित्यक्तुमुचितम्। नदि मृ- गाः सन्तीति शालयो नोप्यन्ते, भिक्षका: सन्तीति स्थाल्यो(१) नाधिश्रीयन्ते । ऋपि च दृष्टं सुखं चन्दनवनितादिसङ्गजन्म क्षयितालक्षणोन दुःखेनाघ्रातत्वादतिभीरुणा त्यज्येतापि, न त्वामुष्मिकं स्वर्गादि तस्याविनाशित्वात्। श्रूयते च्ि 'अ्र्र्रपा- म सोममम्ृता अभूमेति। तथाचाक्षय्यं इ वे चातुर्मा- स्ययाजिनः सुऊतं भ्वति'। न च कवतकत्वचेतुकं विनाशि- त्वानुमानमत्र संभवति। नरशिर:कपालभीचानुमानवदाग- मबाधित विषयत्वात्। तस्माद्यथो क्तसाधनसंपत्यभावान्न ब्र- ह्मजिज्ञासेति प्राप्तम्। एवं प्राप्ते आद्द भगवान सचका - रो"डत" इति। तस्यार्थं व्याचष्े भाष्यकारो" यस्मादेद एवे"- ति। अयमभिसंधिः। सत्यं मगभिन्नकादय: भक्या: परि- दर्तु पाचकलषीवलादिभि:, दुःखं त्वनेकविधानेककारससंपा- तजमभक्यपरिद्दारम् अन्ततः साधनपारतन्त्यक्षयितालक्षण- योर्दु:खयो: समस्तक्वतकसुखाविनाभावनियमात्। नदि म- धुविषसंपृत्तमन्नं विषं परित्यज्य समधु भक्यं भिल्पिवरेणा- पि भोत्तुम। कयितानुमानोपोद्दलितं च 'तद्यथेष कर्मचि- त'दूत्यादि वचन क्षयिताप्रतिपादक'मपाम सामे'न्यादिकं व- (१) स्थाल्यो नोदनाय-पा० ३।

(भामती] [ ५५ ] [अ१पा.१ख.१] मनं मुख्यासंभवे(१) जघन्यवृत्तितामापाद्यति। यथाङः पौ- रणिकाः 'आभूतसंसवं स्थानममृतत्वं चि भाष्यते' दति। अन्न च ब्रह्मपदेन तत्प्रमाणं वेद उपस्थापितः । स च याग्यत्वा'त्तवथेच कर्मचित' इत्यादिरत इति सर्वनाम्त्रा प- राम्टृश्य चेतुपञ्चम्या निर्दिश्यते। स्यादेतत्। यथा सर्गादे: हतकस्य सुखस्य दुःखानुषङ्गस्तथा ब्रह्मणोपीत्यत आ्रा- ३।"तथा ब्रह्मविज्ञानादपो"ति । तेनायमर्थः। त्र्प्रतः खर्गा- दीनां कयिताप्रतिपादकाद् ब्रह्मज्ञानस्य च परमपुरुषार्थ- ताप्रतिपादकादागमाद् यथोक्तसाधनसंपत् ततश्न जिन्नासे- ति(२) सिड्डम्। ब्रृह्म जिज्ञामापदव्याख्यानमाद् । ब्रह्मण"इ- ति। षष्ठोसमासप्रदर्भनेन प्राचा वृत्तिल्र्ता बहमणे जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासेति चतुर्थीसमास: परास्तो वेदितव्यः। तादर्थ्य- समासे प्रक्ृतिविक्कतिग्रचणं कर्त्तव्यमिति कात्यायनीयवचने- न यू पदार्वादिष्वेव प्रक्ृतिविकारभतेषु चतुर्थोसमासनियमात्, अप्रक्वतिविकारभूतद्त्येवमादौ तन्न्िषेधात्। अ्श्वघासादयः षछठोसमासा भविष्यन्तीत्यन्नधासादिषु षष्ठोसमासप्रतिविधा- नात्। षष्ोसमासेपि च बह्मणो वास्तवप्राधान्योपपत्तेरिति। स्यादनत्। ब्रह्मणो जिज्नासेत्युत्ते तचानेकार्थत्वाद् ब्रह्मभ- न्दस्य संभयः, कस्य ब्रह्मणो जिष्नासेति। तरस्ति ब्रह्मम- न्दो विप्रत्वजाता, यथा ब्रह्मचत्वेति, त्रस्ति च वेदे, यथा ब्रह्मोज्झमिति, भ्रस्ति व परमात्मनि, यथा ब्रह्म वेद ब्र- छैव भवतीति, तमिमं संभयमपाकरोति। "ब्रह्म च वच्च- (१) मपाम सोमेत्यादिवचनस्य मुख्याधसिंभवे-पा० ३॥४। (२) ब्रह्मजिज्ञासेनि-पा० २।३।४।

[भ्र१पा.१ख१] [पूह] [भामती] माणलश्षप" मिति । यतो ब्रह्मजिघार्सा प्रतिन्ञाय तजनाप- नाय परमात्मलक्षणं प्रपयति ततोवगच्छाम: परमात्मजिज्ञासै- वेयं न विप्रत्वजात्यादिजिज्ञासेत्यर्थः। षछठोसमासपरिग्रणे Sपि नेयं कर्मषष्ठो, किं तु शेषलक्षणा, संबन्धमाचं च शेष इति ब्र- हणो जिज्ञासेत्युत्तत ब्रह्मसंबन्धिनी जिज्ञासेत्युत्तं भवति। तथा च ब्रह्मस्वरूपप्रमाणयुत्तिसाधनप्रयोजनजिज्ञासा सर्वा ब्रम्म जिन्नासार्था (१) ब्रम्मजिज्ञासया Sवरुद्ा भवन्ति। साक्षा- त्यारम्पर्येण च ब्रम्मसंबन्धात् । कर्मषध्ठयां तु ब्रम्मशब्दार्थ: कर्म, स च स्रूपमेवेति तत्प्रमाणादयो नावरुध्येरन्, तथा चाप्रतिज्ञातार्थचिन्ता प्रमाणादिषु भवेदिति ये मन्यन्ते ता- न्प्रत्याच। "ब्रम्मण" दूति। "कर्मणी"ति। अन्न हेतुमाद्द। "जिज्ञास्येति"। इच्काया: प्रतिपत्यनुबन्धो ज्ञानं, जानस्य च क्षेयं ब्रह्म, न खलु ज्ञानं शेयं विना निरृप्यते, न च जि- जासा ज्ञानं विनेति प्रतिपत्त्यनुबन्धत्वात(२) प्रथमं जिज्ञासा कर्मैवापेक्षते, न तु संबन्धिमात्रम्। तदन्तरेणापि सति कर्म- पि तननिरुपणात्। नद्ि चन्द्रमसमादित्यं चोपलम्य कस्या- यमिति संबन्ध्यन्चेषणा भवति। भवति तु जानमित्युत्त वि- षयान्वेषणा किविषयमिति। तस्मात्प्रथममपेक्षितत्वात् कर्म- सयैव ब्रुह्म संबध्यते, न संबन्धितामाचेण, तस्य जघन्यत्वा- ्। तथा च कर्मणि षष्ठीत्यर्थः। ननु सत्यं न जिज्ञा- स्यमन्तरेण जिज्ञासा निरुप्यते, जिज्ास्यान्तरं त्वस्या भवि- (१) 'ब्रह्मजिज्ञासार्था' इति १ /२ पुस्तकयोर्नास्ति। (२) प्रतिपत्त्यानुबन्ध्यात्-पा० १ । प्रतिपत्त्यनुबन्धित्वात्-पा० २। प्रतिप- त्त्यनुबन्धात्-पा० ३।४।

आामती] [ ५७ ] [अ१पा.१च.१] पति, ब्रह्म तु शेषतया (१) संभनस्यते इत्यत आरच। "जि- वास्यान्तर"ति। निगूढाभिप्रायसोदयति। "ननु भेषषष्ठी- रिग्रद्वेपी"ति। सामान्यसंबन्धस्य विशेषसंबन्धाविरोधेन क- र्मताया त्रविघातेन जिन्नासानिरूपणोपपत्तेरित्यर्यः। निगू- ढाभिप्राय एव दूषयति। "एवमपि प्रत्यक्षं बह्हण" इति। बाचस्य कर्मत्वस्य जिन्नासया प्रथममपेक्षितस्य प्रथमसंब- न्धाईस्य चान्चयपरित्यागेन पद्चात्कथंचिद्पेक्ितस्य संब- न्धिमाचस्य संबन्धो जघन्यः प्रथमः प्रथमश्च जघन्य दति सुव्याहतं न्यायतत्त्वम् । प्रत्यक्षपरीक्षा(२)भिधानं च प्राथ- न्याप्राथम्यस्फुटत्वास्फुटत्वाभिप्रायम्। चादक: साभिप्रायमु- हाटयति। "न व्यर्थो ब्रुह्माश्रिताशेषे"ति। व्याख्यातमेतद- धसात्। समाधाता खवाभिसंधिमुह्ाटयति। "न प्रधानप- रिग्रद्े" दति। वासतवं प्राधान्यं ब्रह्मणः । शेषं सनिदर्भ-

मासं व्यवस्थाप्य जिन्नासापदार्थमाच। "जञातु"मिति। स्या- देतत्। न जानमिच्छाविषयः। सुखदुःखावाप्निपरिद्वारी वा मदुपाया वा तद्दारेणेच्कागोचरः । न चैवं ब्रह्मविज्ञान- म्। न खल्चेतदनुकूलमिति वा प्रतिकूलनिवृत्तिरिति वा Sनु- भूयते। नापि तयोरुपायः । मस्मिन् सत्यपि सुखभेदस्या- दर्भनात्। अनुवर्तमानस्य च दुःखस्यानिवृत्तेः । तसमान स- चकारवचनमात्रादिषिकर्मता ज्ञानस्येत्यत शद्। "श्रवग- तिपर्यन्त"मिति। न केवल जानमिष्यते कि त्ववगति सा- वान्कारं कुर्वदवगतिपर्यन्तं सन्वाचाया इच्छायाः कर्म। (१) ब्रद्म तु संबन्धितया-पा० २ । (2) परोक्षत्वा-पा० १।३।४।

[(पा.१ सू. १] [ ५ू] [भामती] कस्ात्। पर्लविषयत्वादिच्चाया: तदुपायं फलपर्यन्तं गोच- रयमीच्कति शेष: । नमु भवत्ववगतिपर्यन्तं न्ानं किमे- नावतापोष्ट भवलि। नह्यपेक्षणीयविषयमव्गतिपर्यन्तमप ज्ान्मिव्यमइत्यम शाद। "वानेन दि प्रमाऐनावगन्तुमिष्टं ब्रह्म" । भवतु ब्रह्मविषयावगतिः, एवमपि कथमिष्टेत्यत आार। "ब्रह्मावर्गतर्षि पुरुषार्थः" । किमभ्युदयः, न, किं तु निःश्रेयसं विगलितनिखिलदुःखानुषङ्गपरमानन्दघनब्रह्मा- वगनिर्बह्हणः खभाव इति सैव निःश्रेयसं पुरुषार्थ दूमि। स्यादतत्। म ब्रह्मावगति: पुरुषार्थः । पुरुषव्यापारव्याप्यो चि पुरुषार्थः । न चास्या ब्रह्मखभावभूताया उत्पत्तिविका- रसंस्कारप्राप्तयः संभवन्ति। तथा सत्यनित्यत्वेन तत्खाभा- व्यानुपपत्तेः। न चोत्यत्याद्यभावे व्यापारव्याप्यता। तरमान्न ब्रद्मावगति: पुरुषार्थ इत्यत शरष्ट। "निःशेषसंसारबीजा- निद्यादयनर्यनिवरईणात्"। सत्यं ब्रह्मावगता म्रह्मखभावे नो- त्यत्यादय: संभवन्ति । तथाप्यनिर्वचनीयानाद्यविद्यावभाद ब्र- हाखभावो Sपराधीनप्रकाशोपि प्रतिभानपि न प्रतिभातीव

सदूति संसारबीजाविद्यादनर्थनिबर्द्णात् प्रागप्राप्तद्व मस्ति- नसति प्राप्तदव भवतीति पुरुषेणार्थ्यमानत्वात्पुरुषार्थ इति यु- क्रम् । अविद्यादी त्यादियइलेन तत्मंस्कारो Sवरुध्यते। अ

त्वारादिमि ड्रष्टष्यम्। उपसंहरति। "तस्साड्ुड जिज्ञा- सितव्यमुत्णयजेन मुमुझुणा"। खलु सजज्ञानं बिना सवासनविविधदु:खनिदानमविद्योकिछिद्यते। न चं तदुच्छे-

[भामती] [ ५e ] [s.१पा.१ख.१] साक्षात्काराविर्भावो जीवस्य । तत्मादानन्दधनब्रह्मात्मता- (१)मिच्छता तदुपायो जानमेषितव्यम्। तख्च न केवलेम्यो वेदान्तेभ्यो 5पि तु ब्रह्ममोमासोपकरषेम्य इति इच्छानिभेन ब्रह्ममीमांसायां प्रवर्त्यते। न तु वेदान्तेषु तदर्थविवक्षारया वा। तन्र फलवर्दर्थावबोधपरता स्ाध्यायाध्ययनविधे: रू- त्रयता Sथातो धर्मजिज्ञासेत्यनेनैव प्रवर्ततितत्वाद् धर्मग्रर-

दपि च धर्ममे.मांसावद् वेदार्थमीमांसया (२) ब्रह्ममीमा- साप्याक्षेप्ं भक्यते. तथापि प्राच्ा मे.मसया न तहात्पा- द्यते, नापि ब्रह्ममोमांसाया अध्ययनमाचानन्तर्यमिति ब्रह्म- मोमांसारसभाय नित्यानित्यविवेकाद्यानन्तर्यप्रदर्भनाय चेदं सूतमार भणीय मित्यपानरुतयम्। स्यादेतत्। एतेन सचेल ब्रह्मज्ञानं प्रत्युपायता मीमांसायाः प्रतिपाद्यतइृत्युतां तद- युत्तं, विकष्पासदत्वादिति चोदयति। "तत्युनर्व्रह्मे'ति। पे- दान्तेभ्यो Sपौरुषेयनया सतःसिद्धप्रामाएयेभ्यः प्रसिद्धमप्रसिद्व वा स्यात्। यदि प्रसिद्धं वेदान्तवाक्यसमुत्येन निश्वयज्ञामेन विषयोकृतं ततो न जिज्नासितव्यम्। निष्पादितकरिये क- मणि अविशेषाधायिन: साधनस्य साधनन्यायातिपातात्। तथाप्रसिंद्ध वेदान्तेभ्यस्तर्षि न तद्देदान्ताः प्रतिपाद्यग्नीति सर्वथा Sप्रसिद्ध नैव शकं जिज्ञासितुम्। अ्रमुभूते दि प्रिये भवतोच्छा न तु सर्वथा Sननुभूतपूर्वे। न चेष्यमा- पमपि भक्यं जातुं, प्रमाणाभावात्। श्दो द्वि सस्य प्र- माणं वत्रव्यम्। यथा वच्यति 'शास्त्रयोनित्वा'दिति । स (१) ब्रझ्मता-पा० २।३।४। (२) 'वेदार्थमीमांसिया'-इति ३ । ४। पुस्तकयोमीहिति।

[ब१पा.१ख१] [६] [भामती] चेआावबोधयति, कुतस्तस्य तत्र प्रामाष्यम्। न च प्रभा- णान्तरं ब्रह्मषि प्रक्रमते । तस्मात्म्रसिद्दस्य शातुं भक्य- स्याप्यजिज्ञासनाद अप्रसिद्दस्येच्काया अविषयत्वाद् अ्र- भक्यज्ञानत्वाच्च न ब्रह्म जिन्नास्यमित्याक्षेपः । परिदरति। "उचते। त्ररस्ति तावद्वह्व नित्यपडद्दमुक्तखवभावम्"। अ्र- यमर्थः । प्रागपि ब्रह्ममीमांसाया अधीतवेदस्य निगमनि-

सोम्येदमग्रन्नसीदित्यु पक्रमात् तत्त्वमसीत्यन्तात् संदर्भाननि- त्यत्वाद्युपेतब्रह्मस्रुपावगमस्तावदापाततो विचारादिना S- प्यस्ति। अन्न च ब्रह्मोत्यादिनावगम्येन तद्दिषयम व गर्म ल र -ह क्षयति। तदस्तित्वस्य सति विमर्शे विचारातप्रागनिर्णयात्। निर्त्येत यितालक्षणं दुःखमुपक्िपति। पडद्देति देचा- दुपाधिकमपि दुःखमपाकरोति। बुद्धेत्यपराधीनप्रकाशमा- नन्दात्मानं (१) दर्भयति। आ्रानन्दप्रकाभयरभेदात्। स्या- देतत्। मुत्ता सत्यामस्यैते पदुद्त्वादय: प्रथन्ते, ततस्तु प्राग देशायभेदेन तद्वर्मजन्मजरामरणादिदु:खयोगादित्यत उत्तं "मुत्तेति। सदैव मुक्तः सदैव केवलो Sनाद्यविद्यावभान भरान्या तथा Sवभासतइत्यर्थः। तदेवमनापाधिकं ब्रह्मणो रूपं दर्भयत्वा Sविद्योपाधिकं रूपमाच "सर्वज्ञ' सवभक्रिसमन्वि- तम्"। तदनेन जगत्कारणत्वमस्य दर्भितं, भक्तिज्ञानभा- वाभावानुविधानात् कारणत्वभावाभावयोः । कुतः पुनरेवंभू- तब्रहासरूपावगतिरित्यत शाद्। "ब्रह्मशव्दस्य ही"ति। न केवर्ल सदेव सोम्येद मित्यादीनां वाक्यानां पर्यालोचमया (२) (१) प्रकाशमानानन्दात्मता-पा० १।३।४। (2) वाक्चाना पौर्बापर्यालोचनया-पा० २/३।४।

[भामती] [ ( ] [भ१पा.१ख.१] इत्थंभूतब्रआ्मावगतिः। अपि तु ब्रह्मपद्मपि निर्वचनसामर्थ्या- दिममेवाथें खदस्तयति। निर्वचनमाच्। "वृद्ततेर्वातारर्था- नुगमात्"। बृद्धिकर्मा द्वि वृधतिरतिभायने वर्तते। तख्चे- दमतिशायनमनवच्छित्नं पदान्तरावगमितं नित्यपुद्वबुद्दत्वा- द्यस्याभ्यनुजानातीत्यर्थः। तदेवं तत्पदार्थस्य पुद्त्वाद: प्र- सिद्धिमभिधाय त्वंपदार्थस्याप्याच। "सर्वस्यात्मत्वाच्च ब- ह्मास्तित्वप्रसिद्धि:" । सर्वस्य पांसलपादकस्य चालिकस्या- पि ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिः। कुतः। आरात्मत्वात्। एतदेव स्फुट- यति। "सर्वो ही"ति। प्रतीतिमेवाप्रतीतिनिराकरणन ट्रढ- यति। "न ने"ति। न न प्रत्येत्यइमस्मोति, किं तु प्रत्येत्येवे- ति योजना। नन्वहमस्मीति च जास्यति मा च ज्ासी- दात्मानमित्यत आद। "यदो"ति। "अहमस्मोति न प्रती- यात्"। अहंकारास्पदं दि जीवात्मानं चेन्न प्रतीयादद्- मिति न प्रतोयादित्यर्थः । ननु प्रत्येतु सर्वो जन आ्र्प्रात्मान- महंकारास्पदं ब्रह्मषि तु किमायातमित्यत आद। "आ्र्रा- तमा च ब्रह्म"। तदस्त्वमा सामानाधिकरणयात् तस्मात्तत्प- दार्थस्य पडुद्ूबुद्दत्वादे: शब्दतरत्वंपदार्थस्य च जीवात्मनः प्रत्यक्षतः प्रसिद्धे: पदार्थज्ञानपूर्वकत्वाच्च वाक्यार्थज्ञानस्य स्वंपदार्थस्य ब्रह्मभावावगमसत्त्वमसीतिवाक्याद् उपपद्यतदूति भाव:। आक्षेप्ता प्रथमकल्पाश्रयं दोषमाद्। "यदि त- रईि लोक" दूति। अध्यापकाध्येतपरम्परालोक:, तन्र तत्त्वम- सीतिवाक्याद् यदि ब्रह्मात्मत्वेन प्रसिद्धमस्ति, आ्रात्मा ब्रह्म- त्वेमेति वक्तव्ये ब्रह्मात्मत्वेनेत्यभेदविवक्षया गमयितव्यम्। परिहरति। "न," कुतः, "तद्धिशेषं प्रति विप्रतिपत्तेः"। तद- नेन विप्रतिपत्ति: साधकवाधकप्रमाणाभावे सति संभयबी-

[%१पा.१स2] [ ब] [भामती] जमुततं, ततय संभयाज्जिज्ञासेपप्द्यतद्ति भावः। विवादा- धिकरणं धर्मो सर्वतन्व्रसिद्धान्तसिद्वा (१) Sभ्युपेयः'। न्र- न्यथा Sनाश्रया भिन्नाश्ररया वा विप्रतिपत्तयो न स्युः । विरुद्धा दि प्रतिपन्यो विप्रतिपत्तयः । न चानाश्रयाः प्रतिपत्तयो (२) भवन्ति, अपनालम्बनत्वापत्तेः। न च भिन्नात्रया विरुद्दाः । नद्नित्या बुद्धिर्नित्य आत्मेति प्रतिपत्तिवि- प्रतिपतती। सम्मात्तत्यदार्थस्य शुद्धत्वादर्वेदान्तभ्य: प्रती- निस्वंपदार्थस्य च जीवात्मनो लोकतः सिद्धिः सर्वत- न्वसिद्दान्नः। तदाभासत्वानाभासत्वेन तद्िशेषेषु परमत्र विप्रतिपत्तयः । तर्मात्सामान्यतः प्रसिद्धे धर्मिणि विभेषतो विप्रतिपत्ता युक्तसतद्विशेषेषु संभयः। तत्र त्वंपदार्थे तावदि- प्रतिपत्तीर्दर्भयति। "देह्मान्" मित्यादिना, "भोक्नैव केवलं न कर्ते"त्यन्तेन। अच देचेन्द्रियमनःक्षणिकविज्ञानचैत- न्यपक्षे न तत्पदार्थनित्यत्वादयरत्वंपदार्थेन रुंबन्ध्यन्ते। योग्यताविरद्दात्। पन्यपक्षेपि सर्वोपास्थारह्वितमप- दार्थ: कथं तत्त्वमोर्गांचरः। कर्भीक्तृखवभावस्यापि परि- णामितया तत्पदार्थनित्यत्वाद्यसक्गतिरेव। अकर्तत्वेपि भो- कृत्वपक्षे परिणामितया नित्यत्वाद्यसङ्गतिः। अ्रभोक्तकृत्वेपि

सत्यदार्थासङ्गतिस्तदवस्थैव । नवंपदार्थविप्रतिपत्या च त- त्पदार्थेपि विप्रतिपतरिरदर्िता। वेदाप्रामायवादिनो चि लौकायनिकाद्यस्नत्प दार्थप्रत्ययं मिथ्येति मन्धन्ते। वेदप्रा- माष्यवादिनोप्यौपचारिकं तन्पदार्थमविवदित वा मन्यन्त- (१) सर्वतन्त्रांसद्दान्तो-पा० २। (2) विप्रतिपत्तयो-पा० ३। परन्त्वसमकजसः।

[भमिती] इति। तदेवं त्वंपदार्थविप्रतिपततिद्वारा तत्पदार्ये विप्रति- पत्तिं सूचयित्वा साक्षात्तत्पदार्थे विप्रतिपत्तिमाह। "त्रस्ति तद्तिरिक्क ईशरः सर्वभ्ः सर्वभत्तिरिति के चिन्"। नदिति जोवात्मानं परामृभति। न केवलं शरीरादिभ्यो जोवात्मभ्योपि व्यतिरिक्र। स च सर्वस्यैव जगत ईष्टे। ऐश्वर्यसिद्धथँ खाभाविकमस्य रूपदयमतां सर्वत्रः सर्वंग्र- क्रिरिति। सस्यापि जीवात्मभ्योपि व्यतिरेकान त्वंपदाथेन सामानाधिकरएयमिति समतमाच। "आत्मा स भोकुरित्य- परे"। भोतुर्जोवात्मनो Sविद्योपाधिकस्य स ईचरसलदा- र्थ आ्रात्मा तत ईश्वरादभिन्नो जीवात्मा परमाकानादिव घटाकाशादय इत्यर्थः। विप्रतिपत्तीरुपसंचरन् विप्रतिप- त्रिबोजमाइ। "एवं बड्व" इति। "युक्ियु त्याभासवाक्यवा- क्याभाससमाश्रयाः सन्त"दति योजमा। ननु सन्तु विप्र- तिपत्तयसन्निमित्तस्न संभयसयापि किमथ ब्रह्ममीमांसार- भ्यतदस्यत आह। "तचाविचार्येति। तत्त्वज्ानाच् निःश्े- यसाधिगमो नातत्वज्ञानाङ्गवितुमदति । अपि च अतत्व

रति। "तस्मा" दिति। वेदान्तमीमांसा ताव्तर्क एव, तद- विरोधिनश्न येन्येपि तर्का अध्वरमोमांसाया न्याये च वे- दप्रत्यक्षा दिप्राभाएयपरिशोधनादिषू क्रासतउपकरणं यस्या: सा तथोक्ता। तस्मात्परम निःश्रेयससाधनब्रह्मज्ञानप्रयोजना ब्र- हामीमांसा SSरब्धव्येति सिहम् (१) ।। सदेवं प्रथमेन सूजेण मीमांसारन्मुपपाद्य ब्रह्ममीमां- सामारभते ।। (१) सिद्धमिति १ ।३ । ४ नास्ति |

[भामती] س

जन्माद्यस्य यतः॥२॥ एतस्य सूनस्य पातनिकामाच भाव्यकारः। "ब्रह्म जि- शासितव्यमित्युत्तं किंलक्षणं पुनसतङ्रह्व"। अत्र यद्यपि ब्रह्म- सरूपन्ञानस्य प्रधानस्य प्रतिज्नया (१) तदङ्गान्यपि प्रमाणा- दीनि प्रतिज्ञातानि तथापि सरूपस्य प्राधान्यात् तदे- वाक्षिप्य प्रथमं समथ्यंते। तत्र यद्यावदनुभूयते तत्स- वें परिमितम् अविशुद्दमबुद्धं विध्वंसि न तेनोपलव्धेन त- दिरुद्दस्य नित्यपुद्धबुद्दस्वभावस्य ब्रह्मणः स्वरूपं भक्यं ल- कयितुम। नदि जातु कक्वित कतकतवेन नित्यं लक्ष- यति। न च तद्दर्मेण नित्यत्वादिना तब्षच्चते। तस्यानुप- लब्धचरत्वात्। प्रसिद्धं दि लक्षणं भवति, नात्यन्ताप्रसिङ्धम्। एवं च न शब्दोप्यच क्रमते। अरत्यन्ताप्रसिद्दतया ब्रह्मणा Sपदार्थस्यावाक्यार्थत्वात्। तम्मराज्क्षणाभावाद न ब्रह्म जिन्ञा- सितव्यमित्याक्षेपाभिप्रायः । तमिममाक्षेपँ भगवान् सचकार: परिदरति। "जन्माद्यस्य यत" इति। मा भूदनुभूयमार्न जगत्तद्वर्मतया तादात्म्येन वा ब्रह्मणो लक्षणं तदुत्यत्त्या तु भविष्यति। देभान्तरप्राप्निरिव सवितुर्व्रज्याया इति ताल्प- र्यार्थः । सन्नावयवान् विभजते। "जन्मोत्पत्तिरादिरख्ये"ति। लाघवाय सतता जन्मादीति नपुंसकप्रयोग: कतसतदुप- . पादनाय समाचारमाच। जन्मस्थितिभङ्गमिति। "जन्मन., से"त्यादि: "कारणनिर्देग" इत्यतः संदर्भो निगदव्याख्यातः।

भावेषूपप्रवमानेषु सत्स सर्वञ्ञं सर्वभत्िख्वभाव ब्रह्म ज- (१) प्रतिज्ञार्या-पा० १।३।४।

[भामती] [ ई५ ] [अ्र१ पा. १ र. २] गज्जन्मादिकारणमिति कुतः संभावनेत्यत आद्द। "श्रख्य जगत"• दूति। अच्न "नामरूपा्म्यां व्याहृतस्ये"ति चेतन- भावकर्तकत्वसंभावनया प्रधानाद्यचेतनकर्मृकतवं निरुपाचय- कर्टकत्वं च व्यासेधति। यत् खलु नामा रपेण च व्या- करियने तच्चेतनकर्तृकं इष्ट, यथा घटादि, विवादाध्यासितं चं जगन्नामरूपव्याछ्कतं तम्माच्चेतनकर्तृकं संभाव्यते। चे- ननो दि बुद्धावाल्निस्थ नामरूपे घट इति नाखा रूपेण च कम्बुभीवादिना बाह्ां घटं निष्पाद्यति। अत एव घटस्य निर्वर्त्यस्याप्यन्तःसंकल्पात्मना सिद्धस्य कर्मकारक- भावो घर्ट करोतीति। यथाऊः । 'बुद्धिसिद्धं तु न तट्स'- दिति। सथा चाचेतनो बुद्धावनालिखितं करोनीति न ग- क्यं संभावयितुमिति भावः। स्यादेतन्। चेतना ग्रचा लो- कपाला वा नामरूपे बुद्रावालिस्च जगव्जनयिष्यन्ति, छान- मुकखभावेन ब्रह्मपोत्यत आद। "अरनेक कर्तृभो तुसंयुत्तस्ये"- ति। के चित् कर्मारो भर्वन्ति, यथा सदर्ति्विगादयो, न भोकार। के चित्तु भोकारो, यथा श्राद्गवेशवानरीये- शादिषु पितापुत्तादयो, न कर्त्तार। सस्सादुभयग्रद्टपम्।

च तानि प्रतिनियतानि चेति विग्रथ्ः। मदाश्रय जगम् मस्य । के चित् खलु प्रतिनियतदेशेत्पादा, यथा कष्ण- मगाद्यः । के चित् प्रतिनियतकालोत्पादा, यथा कोकिया- रवाद्यः । के चित्प्रतिनियमनिमित्ता, यथा नवाम्बुद्ध्वा- नादि(१)निमित्ता बलाकागर्भादयः । के चित्प्रतिनियतक्ि-

(१) नवाम्बुदध्वन्यादि-पा० १/२/३/४।

[भामती] या,(१)यथा ब्राह्मणानां याजनादयो नेतरषाम। एवं प्रति- नियतफला, यथा के चित्सुखिन: के चिट् दुःखिमः, एवं यएव सुखिनस्तएव कदाचिद्(२)दुःखिनः । सर्वमेतदाक- स्मिकापरनान्तनि यादच्छ्रिकत्वे च खाभाविकत्वे चासर्वश- किकर्मृकत्वे च न घटते । परिमितज्ञानभक्तिभिर्य्रइलोक- पालादिभिर्ज्ञातुं कर्तु चाशक्यत्वात्। तदिदमुत्तं "मनसाप्य- चिन्यरचनारूपस्ये"ति। एकस्या अपि दि भरोररचनाया रूपं मनसा न शक्यं चिन्तयितुं कदाचित, प्रागेव जगद्र- चनाया: किमप्र पुनः कर्त्तुमित्यर्थः। सतवाक्यं पूरयति। "तहु ह्मोति वाक्यभेषः" । स्यादेतत्। करमात् पुनर्जन्मस्थि- तिभङ्गमात्रमिच्दादिग्चणेन ग्रद्याते, न तु वृद्धिपरिणामा- पक्षया अपोत्यन आ। "अन्येषामपि भावविकाराणं वृ- द्यादीनां चिष्वेवान्तर्भाव दति" । वृद्धिस्तावद्वयवोपचयः। नेनाल्पावयवाद्वयविनो द्वितन्तुकादरन्य एव मचान् पटो जायतद्ति जन्मैव वृद्धिः। परिणामोपि तरिविधो धर्मलब्ष- । पावस्ालक्षण उत्पत्तिरेव । धर्मिणो द्वि दाटकारदेर्दर्मल- कणः परिणाम: कटकमुकुटादिसस्योत्पत्तिः। एवं कटका- देरपि प्रत्युत्यन्नत्वादिलक्षणा लक्षण: परिणाम (३) उत्पत्तिः।

यवड्रासो नाश एवं। तलाजन्मादिषु यथाखमन्तर्भावाद् वृद्यादय: पृथत्रोत्ता इत्यर्थः । अ्रथैते वृद्यादयो न जन्मा-

(१) क्रियोत्पादा-पा० ३ ।४। (२) 'कदाचिद्' इति १। ३ ।४ नासिति । (3) लक्षणपरिणाम-पा० २3। 8 1

[भमनी] [ ( ] [ब१पा.१६.२] था सति चि नत्प्रतिपाद्के 'यतो वा दूमानि भूतानी'ति वेदवाके बुद्धिन्धीछते (१) जगन्मूखकारणं ब्रह्म लक्षिनं भवति। म्न्यथा तु जायते Sसि्ति वर्धतद्त्यादोनां ग्रदणो सत्प्रतिपादकं नैरूत्रवाकं बुद्दी भवेत्, तच्च न मूखकार- णप्रतिपादनपरम्, मधासर्गादूध्धें स्थितिकालेपि तद्दाक्योदि- तानां जन्मादीनां भावविकाराणामुपपत्ते:, इति श्ङ्गानि- राकरणार्थं वेदोक्कोत्पत्तिस्थितिभङ्गग्रच्णमित्याद्। "यास्क- परिपठितानां तिवि"ति । न्वेवमप्युत्पत्तिमाचं सूचर्ता, त- नान्तरीयकनया तु स्थितिभङ्गं गम्यतद्त्यम शरद। "या उत्पत्तिर्ब्रह्मणः कारण"दिति । चिभिरस्योपादानत्वं सूच्य- ते। उत्पत्तिमाचं तु निमित्तकारणसाधारणमिति नोपादार्न सूचयेत्। तदिदमुत्तां "तचैवे"ति। पूर्वोक्तानां कार्यकारण- विशेष गानां प्रयोजनमाह। "म यथोत्रे"ति। तद्मेन प्रबन्धेन प्रतिज्ञाविषयस्य ब्रह्मस्वरूपस्य लक्षणद्वारेण संभावनोत्ता । तन्न प्रमाणं वत्तव्यम्। यथाचुनैयायिकाः । 'संभावितः प्रतिज्ार्या पक्ः साध्येन चेतुना। न तस्य चेतुभिषाणमुत्पतन्न्रेव यो इतः॥ यथा च वन्ध्या जननीत्वादि'रिति। इत्थं (२) नाम जन्मादिसंभावनाचेतु: यदन्ये वैशेषि- कादय इत एवानुमानादीश्वरविनिश्चयमिक्कन्तीति, संभा- वनादेतुरतां द्रढयितुमाच। "एतदेवे"ति। चोदयति। "न- चिवदापी"ति। एतावतैवाधिकरणार्थे समाप्े वच्यमाणाधि- करणायं वदन् सरज्वावेन परिदरति। "ने"ति। बेदा- (१) बुद्धिस्थिरीकृते-पा० २।३।४। (2) हत्थं च-पा०३। ४। परं तु कल्पतरुधृतश्रशब्दरहित एव पाठः ।

[भ.२पा.१E] [(८] [भामती] न्तवाक्यकुसुमग्रथनार्थतामेव दर्भयति। "वेदान्ते"ति । वि- चारस्याध्यवसानं सवासनाविद्याइयोच्ेदः। मतो दिम- झावगनेनिर्वृत्तिराविर्भावः। तत्किं ब्रह्मषि शब्दाडते न मा- नान्तरमनुसरणोयम्। तथा च कुतो मननं, कुतस तदनुभवः साक्षात्कार इत्यम आच। "सत्सु तु वेदान्तवाक्येष्वि"- ति। अनुमानं वेदान्ताविरोधि तदुपजीवि चेत्यपि द्रष्टव्यम्। शब्दाविरोधिन्या तदुपजोविन्या च युत्या विवेचनं मननम्। युक्किय्ार्थापत्तिरनुमानं वा । स्यादनत्। यथा धर्मे न पुरुषबुद्धिसाद्दाय्यम्, एवं ब्रह्मण्यप करमान्न भवतीत्यत आररा- ६ । "न धर्मजिन्तासायामिवे"मि। "श्रुत्यादय" इति । श्रुनीतिद्दासपुराणस्मृतयः प्रमाणम्। अरपनुभवान्तःकरणवृ- निमेदो ब्रह्मसाक्षात्कारसस्याविद्यानिवृत्तिद्वारेण ब्रह्मख- रूपाविर्भाव: प्रमाणफलम्। तच्च फलमिव फलमिति ग- मयितव्यम् । यद्यपि धर्मजिन्नासायामपि साम्य्यां प्रत्यक्षा- दीनां व्यापारसथापि साव्ान्ारिति। ब्रह्मजिन्नासार्यां तु साव्ादनुभवादीनां संभवो Sनुभवार्था च ब्रह्मजिन्ञासेत्याद। "अनुभवावसानत्वान्"। ब्रह्मानुभवो ब्रह्मसाव्ात्कार: पर-

भवतु ब्रह्मानुभवार्था जिज्ञासा, तदनुभव एवं त्वभकचो,

बह्मविज्ञानस"। व्यतिरेकसाक्षात्कारस् विकन्परूपो (१) विषयविषयिभाव: । नन्वेवं धर्मज्ञानमनुभवावसानं, (२) तदनु- भवस्य खवयमपुरुषार्थत्वात्, मदनुष्ठानसाध्यत्वात् पुरुषार्थस्य (१) विकल्पो-पा० १॥४। (२) धर्मज्ञानमात्रादेव सिद्धमनुभवावसानम्-पा० ४।

[भमती] [ ( ] [भ१पा.१ख.२] अनुष्ठानस्य च विनाप्यनुभवं आन्दज्ानमानादेव सिद्धेरि- त्याच। "कर्त्तव्ये शोत्यादिना"। न नायं साक्ात्कारविष-

"पुरुषाधीने"नि। पुरुषाधीनत्वमेव लाकिकवेदिककार्याणा- माच। "कतुमकतु"मिति। लौकिक कार्यमनवस्थितमुद्दा- हरति। "यथा ्ेने"नि। लौकिकेनादाचरणेन सच् वैदि- कमुदाहरणं समुचिनोति। "तथा 5निराच" इति। कर्तुमक- सुमित्यस्येदमुदाचर पमुर्तम्। कर्तुमन्यथा वा कर्तुमित्वस्यो- दाहरयमाड। "उदित"इनि। खवादेनत्। पुरुषखातन्त्यात् कर्तव्ये विधिप्रतिषेधानामानर्थवम्, पतद्धीनत्वात् पुरुषप्रवृ-

गृह्ातीति विधिः। न गृद्जातीति प्रतिषेधः । उदितानु- दिन दोमयोर्बिधी। एवं नाराख्िस्पर्शननिषेधो ब्रह्मम्रसन त- द्वारणविधिरित्येवंजातीयका विधिप्रतिषेधा अर्थवन्तः। कुत इत्यत आड। "विकल्पोतसर्गापवादास"। चो हेतौ। यस्मा- डुष्णाघइपयोरुदितानुदित रेमयोस विरोधात्समु चयासंभवे तुत्यवलतया च बाध्यबाधकभावाभावे सत्यगत्या विकल्पः ।

विकष्पः । किं तु सामान्यभ्ायस्य स्पर्भननिषेधस्य धारण- विधिविषयेण विभेषभाषेष बाघः। इतदुकतं भवति। वि- विप्रतिषेधेरव स ताडभो विषयो Sनागतोत्पाद्यरूप उपनोतो येन पुरुषस्य विधिनिषेधाधीनप्रवृत्तिनिवृत्योरपि खातन्त्यं भवमोति। भूते वस्तुनि तु नेयमस्ति विधेत्वाद। "न तु वस्त्वेवं नैव"मिति। तद्नेन प्रकारविकल्पो निरस्तः । प्रकारिवि- कवपं निषेधति। "अरस्ति नास्ती"ति। स्यादेनत्। भुर्तोप

[भ्.१पा.१व२] [७] [भामंती] वस्तुनि विकस्पो दंषः, यथा स्थापुर्षा पुरुषो वेनि, म- स्कर्थ न वस्तु विकल्पतइत्यत बाड। "विकल्पनास्तिव"ति। ""पुरुषबुद्धि"रन्तकरणं तदपेक्षा विकल्पना: संभयविपर्या- साः सवासनमनोमाचयोनयो वा, यथा खप्ने, सवासनेन्द्रि- यमनोयोनयो वा, यथा (२) स्थाणुवी पुरुषो वेति स्था- या संभय: पुरुष शवेति वा विपर्यास: श्रन्यशब्देन वस्तुतः स्थाणारन्यस्य पुरुषस्याभिधानात्, न तु पुरुषतत्त्वं वा स्था- पुतत्त्वं वापेकन्ते । समानधर्मधर्मि(२)मातराधीनजन्मत्वात्। तस्मादयथावस्तवो विकरूपना न वस्तु विकल्पर्यान्त वा ऽन्यथयन्ति वेत्यर्थः (३)। तत्त्वज्ञानं तुन बुद्धनन्त्रं किं तु वस्तुतन्त्र, मतस्ततो वस्तुविनिय्यो युक्तो, न तु विकल्पनाभ्य इत्याष। "न वस्तुयाथात्म्ये"ति । एवमुत्तेन प्रकारेण भू- तवस्तुविषयार्णां ज्ञानानां प्रामापयस्य वस्मुतन्त्ररता प्रसाध्य ब्रह्मज्ञानस्य वस्तुतन्त्रतामाद्। "तचैवं सती"ति। अन्न्नर चोदयति। "ननु भूते"ति। यत् किल भूतार्थ वाक्यं त- त्प्रमाणान्तरगोचरार्थतया Sनुवादकं दष्टम्। यथा नद्यासीरे फलानि रन्तोति। तथा च वेदान्ताः। तर्मामू तार्थतया प्रमाणन्तरदष्टमेवार्थमनुवदेयुः । उत्तं च ब्रह्मषि जगज्न- नमादिघेतुकमनुमानं प्रमाणान्तरम्। एवं च मौलिकं तदेव परीक्षणोयं, न तु वेदान्तवाक्यानि तद्धीनसत्यत्वानोति कर्थ वेदान्तवाक्यग्रथनार्थता सूताणामित्वर्यः। परिहरति। "ने-

(१) यथा जागरे-पा० ३ ।४। (2) धर्मिदर्शन-पा० १ ।३।४। (3) तस्माद्यथावरतुत्वा विकल्पना न वस्तु विकल्पयन्ति नान्यथयन्ति चेत्य- र्थ :- पा० ३ । ४ ।

[भामती] [ Q ] [१पा.१य२ न्द्रियाविषयत्व"दति। कसातपुनर्ने न्द्रिर्यावषयत्वं प्रतोच इत्यत आह। "खभावत" इति। अ्रत एंवं श्रृतिः । 'परान्चि खानि व्यत्णम् स्वयंभू- स्तम्मात्पराङ् पश्यति नान्तरात्मचिति। "सति हीन्द्रिये"ति (१)। प्रत्यगात्मनस्त्वविषयत्वमुपपादि- नम्। यथा च सामान्यता दृष्टमप्यनुमानं ब्रह्माणि न प्रवर्त्तते तथोपरिष्टान्न्रिपुणतरमुपपादयिष्यामः। उपपादितं चैतदरा- भिर्विस्तरेण न्यायकणिकायाम्। न व भूतार्थतामाचेणानु- वादतेत्युपरिष्टादुपपादयिव्यामः। तर्मात्सर्वमवदातम् । श्रुति- व 'यतो वेति जन्म दर्भयति, 'येन जातानि जीवन्ती'ति जोवनं स्थितिं, यत्प्रयन्तो,ति तत्रैव लयम्। "तस्व च नि- णायवाक्यम्" (२) । अत्र व प्रधानादिसंभये निर्णयवाक्य- 'मानन्दाद्येवे'ति। एतदुर्श्तं भवति। यथा रज्ज्वज्ञानसच्ि- तरज्जूपादाना धारा (३) र्ज्वां सत्यामस्ति रज्ज्वामेव च लोयते, एवमविद्यासचितब्रह्मोपादानं जगट् ब्रह्मए्येवास्ति सचैव व लीयतदूति सिद्म्।। सन्ान्तरमवतारयितुं पूर्वसूबसंगतिमाद्। "जगत्कारण- त्वप्रदर्भनेने"ति। (१) सवि हीन्द्रिर्योत प्रतीकं १। २ नास्ति । (२) तस्य च निर्णयवाक्चमिति प्रतीकं १। २ नाहति । (3) रज्जूपादाना सर्वधारा-पा० १। रज्जूपादाना हि सर्वधारा-पा० ३।४।

[.१पा.१ष२ [0] [भामती]

शास्त्रयोनित्वात् । ३॥ न केवलं जगदोनित्वादस्य भगवतः सर्वज्ञता, भाजयो- नित्वादपि बोद्व्या। शासयोनित्वस्य सर्वघ्तासाधनत्वं स- मर्थयते। "मछत फटग्वेदादेः भासस्ये"ति। चातुर्वपर्यस्य चा- तुराअम्यस्य च यथायर्थं निषेकादिश्मभानान्तास म्रह्हमु-

पक्धतिषु च म्रह्मतत्त्वे च भिष्यारणं शासनात् भावमृग्वेदा- दि. अम एव मचाविषयन्वाद् मचम्। न केवलं मावि- षयत्वेनास्य महत्त्वम्, अपि स्वनेकाफ्रोपाड्गापकरवतयापी- त्याच। "अनेकविद्यास्थानोपबृंद्ितस्य"। पुराणन्यायमीमां- सादयो दभ विद्यास्थानानि नैस्तयामया दवारोपळ्वतस्य ।

पुराणादिप्रणेतारो द्ि मदर्षयः भ्िष्टास्तैस्नयातया द्वारा वेदान् (१) व्याचमाणैस्तदर्थ चादरेणानुतिष्ठद्धि: परिगृष्ठी- तो वेद दति। न चायमनवबोधको नाप्यस्पष्टबोधको ये- नाप्रमाणं (२) स्यादित्याच। "प्रदीपवम् सर्वार्थावद्योतिनः"। सर्वमर्थजातं सर्वथा 5वबोधयन् नानवबोधको नाप्यस्पष्टबो- धक इत्यर्थः । अत एव "सर्वज्ञकष्पस्य" सर्वत्रसदशस्य। सर्वजस्य दि ज्ञानं सर्वविषयं आावस्याप्यभिधानं सर्ववि- षयमिति साहभ्यम्। तदेवमन्वयमुक्का व्यतिरेकमाच। "न- चोटभक्ये'ति। सर्वकस्य गुणः सर्वविषयता सदन्वितं था- सम्। अस्यापि सर्वविषयत्वात्। उक्तमथं प्रमाषयति । (१) वेदार्थ-पा० ३। (२) येन न प्रमाणं-पा० ३ ।

[भमती] [ ७ ] [अ१ पा.१खू.३] "यद्यद्विस्तराथं शास्त्रं यस्मात्पुरुषविशेषात् संभवति" "स पुरुषविभेषस्ततोपि शासादधिकतरविज्ञान" इति योजना। अद्यत्वे डप्यस्मदादि भिर्यत्समोचीनार्थविषयं शास्त्रं विरच्य- ते तचास्माकं वक्तुर्णं वाक्याजज्ञानमधिकविषयम्। न- द्ि तेते Sसाधारणधमा अनुभूयमाना अपि भक्या वत्तुम्। न ख्विश्क्षीरगुडादोनां मधुररसभेदा: शक्याः सरसत्या- प्याख्यातुम्। विस्तरार्थमपि वाक्यं न वक्तृज्ञानेन तुत्यवि- षयमिति कर्थयितुं विस्तरग्रद्दणम्। सोपनयं निगमनमाद्द। "किमु वत्तव्य"मिति । वेदस्य यस्माद् मचतो भूताद् योने: संभवः तस्य मदतो भूतस्य ब्रह्मणो निरतिभयं स- र्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं च किमु वक्तव्यमिति योजना। "त्र्र- नेकशाखे"ति (१) । अत्र चानेकभाखाभेदभिन्नस्येत्यादि: संभव द्त्यन्त उपनयः । तस्येत्यादि सर्वभक्तित्वं चेत्यन्तं निगमनम्। "अप्रयत्नेनैवे"ति। ईषत्प्रयत्नेन, यथा 5लवण यवागूरिति। देवर्षयो द्ि मद्दापरिश्रमेणापि यत्राशक्ता- स्तद्यमोषत्प्रयत्नेन लीलयैव करोतीति निरतिशयमस्य सर्व- जञत्वं सर्वश क्तित्वं चोतां भर्वात। अप्रयत्नेनास्य वेदकर्टत्वे श्रुतिरुत्ता 'अस्य मद्दतो भूतस्येति। येपि तावद् वर्णाना नित्यत्वमास्थिषत तैरपि पदवाक्यादोनामनित्यत्वमभ्युपेयम् । आनुपूर्वीभेदवन्तो दि वर्णाः पदम् । पदानि चानुपूर्वी- भेदवन्ति वाक्यम। व्यक्तिधर्मश्चानुपूर्वो न वर्णधर्मः । व- रणीनां नित्यानां विभूनां च कालतो देशतो वा पौवीपर्या- योगात्। व्यक्तिश्ानित्येति कथं तदुपयृद्दीतानां वर्णानां नि- त्यानामपि पदता नित्या। पदानित्यतया च वाक्यादीना- (१) 'अनेकशाख्वेरति' इति प्रतीकं १ ।२। 3 नास्ति |

[भ्र.२ पा.१ स.o] [0] [भामती] सप्यनित्यता व्याख्याना । तरमानृत्यानुकरणव्म् पदाद्यनु- करगम्। यथा चि यादशं गातचलनादि नर्तकः करोति तादशमेव शिक्यमाणा Sनुकरोति नर्तकी, न मु तदेव व्य- न्रि। एवं यादशोमानुपूर्वी वैदिकानां वर्णपदादीनां क- रोत्यध्यापयिता तादृशीमेवानुकरोति माणवको, न तु ता- मेवोच्चारयति। आ्रचार्यव्यक्तिभ्यो माणवकव्यक्ीनामन्य- म्वात्। तस्मान्नित्यानित्यवर्णवादिना न लौकिकवेदिकप- दवाक्यादिपौरुषेयत्वे विवाद: केवलं वैदवाक्येषु पुरुषखा- मन्त्याखातन्त्े विप्रतिपत्तिः। यथाङः । यत्नतः प्रतिषेध्या नः पुरुषाणं सतन्त्रता'। मच्र सृष्टिप्रलयमनिच्कन्तो जैमिनीया वेदाध्ययनं प्रत्य- स्माटभगुरुशिष्यपर म्परामविच्छिन्ना(१)मनादि माचकते । वै- यासिकं तु मतमनुवर्नमाना: शृतिस्मृतीतिचासादिसिद्सष्टि-

रमात्मनो निम्यस्य वेदानां योनेरपि न तेषु खातन्त्ं, घूर्वपूर्वसर्गानसारेण तादशताद्ृशानुपूर्वोविरचनात्। यथा चि यागादिबह्मदन्यादयो ऽर्यानर्थच्ेतवो ब्रह्मविवर्ता अपि न सर्गान्तरे विपरीयन्ते, ना्ि जातु क चित् सर्गे ब्रह्मपत्या Sर्यचेतुरनर्थचेतुश्चान्तमेधो भवत, अथ्यिवा केदयति, आ्रा- पो वा ददन्ति, तद्दत्। यथा Sच सर्गे नियतानुपूव्यं बे- दाध्ययनमभ्युदयनिःश्रेयसच्तेतुरन्यथा तदेव वाग्वजनया Sन- रथंचेतुः, एवं सर्गान्तरेम्वपोनि, तदनुरोधात् सर्वज्जोपि सर्व- मश्तिरपि पूर्वपूर्वसर्गानुसारण वेदान् विरचयन खतन्ताः । पुरुषास्वातन्त्यमान्रं चापौरुषेयत्वं रोचयन्ते जैमिनोया - (१) मविच्छिन्नामिच्छन्तो वेद-पा० 3।

[भामती] [ o५ ] [अ.१ पा.१ स.३] पि. तच्ारमाकमपि समानमन्यचाभिनिवेभात्। नं चैकस्य प्रतिभाने Sनाश्वास इति युक्तम्। नद्ि बचूमामप्यज्ञारना वि- ज्ञानां वा SSभयदोषवतां प्रतिभाने युक्त आश्वासः। त- ववज्ञानवतपचापास्तसमस्तदोषस्यैकस्यापि प्रतिभाने युत्ती एवाश्वासः । सर्गादिभुवां प्रजापतिदेवर्षीणा धर्मज्ञानवेरा- ग्यैश्वर्थसंपन्नानामपपद्यते तत्स्वरुपावधारएं, तत्पात्ययेन चा- र्वाचीनानामपि तन संप्रत्यय इत्युपपन्नं ब्रह्मणः शाखयो- नित्वं शासस्य चापौरुषेयतवं प्रामापयं चेति । वर्षकान्तरमारभते। "अथ वे"ति। पूर्वेणाधिकरणेन ब्रह्म- स्वरूपलक्षणासंभवाशर्ङ्गा व्युदस्य लक्षणसंभव उक्त । तस्यैवं

हषि भास्त्रं प्रमाणमुत्तम्। अ्र्पक्षरार्थस्त्वतिरोहितः ।। शासप्रमाणकत्वमुत्तं ब्रह्मतः प्रतिज्ञामाचेणा, तदनेन सू- वेष प्रतिपादनोय(१)मित्युतसूचं पूर्वपक्षमारचर्यत भाष्य- कार:। "कथं पुन"रिति। किमाक्षेपे। शुद्बुद्दोदासी- नस्वभावतयोपेक्षणीयं ब्रह्म भूतमभिद्ध्तां वेदान्तानाम- पुरुषार्थोपदेशिनामप्रयोजनत्वापत्तेः, भूतार्थत्वेन च प्रत्द- क्षादिभि: समानविषयतया लौकिकवाक्यवत् तदर्थानुवाद- कत्वेनाप्रामाण्यप्रसङ्गात्। न खलु लौकिकामि वाक्यानि प्र- माणन्तरविषयमर्थमवबोधर्या्ति स्वतः प्रमाणम्, एवं वेदान्ता अपीत्यनपेक्षत्वलक्षणं प्रामाएयमेषां व्याइम्येत। न च तैरप्र- माणर्भवितुं युक्तम्। न चाप्रयोजनैः । स्वाध्यायाध्ययनविध्या- पादितप्रयोजनक्त्वनियमास्। तस्मात्तत्त दिद्ितकमापेशिन- कर्तदेवतादिप्रतिपादनपरत्वेनैव क्रियार्थत्वम्। यदि त्वसं- (१) सूत्रेणोपपादनीय-पा० २/2३।

[अ१पा.१स३] [७] [भाममो] निधानात्तत्परत्वं न रोचयन्ते, ततः सन्निद्ितोपासनादि- क्रियापरत्वं वेदान्तानाम्। एवं द्ि प्रत्यशाद्यनधिगतगोचर- तवेनानपेक्षतया प्रामाएयं च प्रयोजनवत्त्वं च सिध्यतीति तात्पर्यार्थः । पारमर्षसूचोपन्यासस्तु पूर्वपक्षदार्ढ्याय। त्र्प्रा- नर्थक्यं चाप्रयोजनत्वम् सापेक्षतया प्रमानुत्पादकत्वं चा- (१)नुवादकत्वादिति । "अरत" इत्यादि "वा"उन्तं ग्रहप- कवाक्यम्। त्रस्य विभागभाव्यं "नदी"त्या"घुपपन्नावे"- त्यन्तम्। स्यादेतत् । त्र्रक्रियार्थत्वेपि ब्रह्मस्वरूपविधिपरा वेदान्ता भविष्यन्ति, तथा च विधिना त्वेकवाक्यत्वादिति

उत्पत्ति विधेरज्ञातज्ञापनार्थत्वात्। वेदान्तानां चाज्ञातं ब्रह्म नापयतां तथाभावादित्यत आद्। "न च परिनिष्ठित"द्- ति। अनागतोत्पाद्यभावविषय एव द्ि सर्वो विधिरुपे- यो Sधिकार विनियोगप्रयोगोत्पत्तिरूपाणं परखराविना- भावात्, सिद्धे च नेषामसंभवात्। तद्दाक्यानां त्वैदम्प- ये भिद्यते। यथा S्ग्रिद्ोच जुच्ुयात्खर्गकाम इत्यादिभ्यो Sधिकार विनियोगप्रयोगारणां प्रतिलम्भादग्रिच्चोनं जुद्ोतीत्यु- स्पत्तिमान्रपरं वाक्यम्। न त्वन्न विनियोगादयो न स- न्ति. सन्तोप्यन्यतो लब्धत्वात् केवलमविवक्षिताः। तस्माद् भावनाविषयो विधिर्न सिद्धे वस्तुनि भवितुमद्दतीति। उपसं- दरति। "तस्मा"दिति। अत्रारुचिकारणमुक्का पक्षान्तरमु- पसंक्रामति (२)। "अथे"ति। एवं च सत्युत्तरूपे ब्रह्मणि प- व्दस्यातात्पर्यात् प्रमाणन्तरेण यादशमस्य रूपं व्यवस्थाप्य- (१) वा-पा० २ । ३। (२) उपसंहरति-पा० १/२|३/

[भामतो] [ 09 ] [१पा.१रू.४] ते न तच्कब्देन विरुध्यते, तस्योपासनापरत्वात, समारोपे- ए चोपासनाया उपपत्तेरिति । प्रक्ृतमुपसंरति । "त- समान्ने"ति । सूचेण सिद्दान्नयति। "एवं प्राप्त,उच्ते" । तत्तु समन्वयात् ॥४ ॥ तदेतद् व्याचष्टे। "तुशब्द" दूति। तदित्युत्तरपक्षप्रतिरज्ञां विभजते। "तङ्ग ह्मे"ति। पूर्वपश्रवादी (१) कर्कशाशयः पृ- च्कति। "कथम्"। कुतः प्रकारादित्यर्थः। सिद्धान्ती खपक्षे चेतुं प्रकारभेदमाढ़। "समन्वयात्"। सम्यगन्वयः समन्चय- सम्मात्। एतदेव विभजते। "सर्वेषु द्वि वेदान्तेष्वि"ति। वेदान्तानामात्यन्तिकीं (२) ब्रह्म परतामाचिख्यासुर्बदूनि वा- क्यान्युदाहरति। "सदेवे"ति। यतो वा दूमानि भूतानीति तु वाक्ं पूर्वमुदाहतं जगदुत्पत्तिस्थितिनाशकारणमिति चेह समारितमिति न पठितम्। येन द्वि वाक्यमुपक्रम्यते येन चोपसंत्ियते तदेव वाक्यार्थ दूति शाब्दाः। यथोपांपुया- जवाक्ये ऽनूचो: पुरोडाशयोर्जा मितादोषसंकीर्तनपूर्वकोपांपड- याजविधाने तत्प्रतिसमाधानोपसंदारे चापूर्वोपांपयाजक- र्मविधिपरतैकवाक्यताबलादाश्रिता, एवमन्रापि सदेव सोम्ये- दमिति ब्रह्मोपक्रमात् तत्त्वमसीति च जीवस्य ब्रल्मात्मनो- पसंचारात् तत्परतैव वाक्यस्य। एवं वाक्यान्तराणामपि पौवीपर्यालोचनया ब्रह्मपरत्वमवगन्तव्यम्। न च तत्परत्वस्य दष्टस्य सति संभवे Sन्यपरता Sदष्टा युक्तका कल्पयितुम् । अतिप्रसङ्गात्। न केवलं कर्तपरता तेषामद्ष्टा Sनुपपत्ना (१) पूर्वपक्षी-पा० २। (२) ऐकान्तिकीं-पा० १/२/३/

[प.१पा.१चू.४] [OG ] [भामती] सेत्याइ। "न च तेषा"मिति। सापेक्षत्वेनाप्रामापयं पूर्व- पक्षबीजं दूषयति। "न च परिनिष्ठितवस्तुखरुपतवेपी"ति। अयमभिसन्धिः । पुंवाक्यदष्टान्तेन (१) ह् भूतार्थतया वे- दान्तानां सापेक्षत्वमाशङ् क्ते, तवैवं भवान् पृष्टा व्याच- शम्, किं पुंवाक्यानां सापेक्षता भूतार्थत्वेनाद्ो पौरुषेयत्वेन। यदि भूतार्थत्वेन ततः प्रत्यश्षादोनामपि परसरापेश्षतवेनाप्रा- माण्यप्रसङ्ग, तान्यपि भूतार्थान्येव। अरथ पुरुषबुद्धिप्रभवतया पुंवाक्यं सापेगम्, एवं नर्षि तदपूर्वकाणां वेदान्तानां भू- वार्थानामपि नाप्रामापयं प्रत्यशादोनामिव नियतेन्द्रियलि- ड्रादिजन्मनाम्। यद्यच्येत सिद्धे किलापारुषेयत्वे वेदान्ता- नामनपेश्षतया प्रामापयं सिद्देत् तदेव तु भूनार्थतवेन न सिव्यति, भूतार्थस्य मव्दानपेश्ेण पुरुषेष मानान्तरतः (२) शक्य ज्ञानत शाहुद्विपूर्वविर चनोपपत्ते:, वाक्यत् वादिखिङ्गवास्य वे-

सापेश्षत्वं दुवारं, न तु भूतार्थत्वेन। कार्यार्थत्वे तु का- यस्यापूर्वस्य मानान्तरागोचरतया S्त्यन्ताननुभूतपूर्वस्य त- च्वेन समारोपेष् वा पुरुषबुद्दावनारोद्दात् तदर्थाना वे- दान्तानामभक्यरचनतयर पौरुषेयत शाभावादनपेशं प्रमापतवं सिध्यतोति प्रामापयाय वेदान्तानां कार्यपरत्वमातिष्ठामदे॥ ऋन म्रूमः। किं पुनरिदं कार्यमभिमतमायुष्मत:, यद्भकयं पुरुषेण जातुम। अपूर्वमिति चेतु इन्त कुतख्यमस्य लिङादयर्थत्वं, तेनालेकिकेन संगतिसंवेदनविरचान। लो- कानुसारतः क्रियाया एव लौकिक्या कार्याया लिडादेर- (१) पुंवाक्निदर्शनेन-पा० १। (२) मानान्तरतो Sपि-पा० २।

(भामती] [ ७ ] [प१पा१यू.8] वगमात्। खर्गकामो यजेनेति साध्यसर्गविभिष्टो नियो- ज्यो Sवगम्यते, स च तदेव कार्यमवगच्कति यत खर्गानुकू- लं, न प क्रिया कणभङ्गरा SSमुन्तिकाय खर्गाय कन्पत- दूति पारिशेष्याद्वेदम एवापूर्वे कार्ये चिडादीनां संबन्धग्रव् इति चेत्, दन्त चैत्यवन्दनादिवाकघेष्वपि खर्गकामादिपद- संबन्धादपूर्वकार्यत्वप्रसङ्गस्तथा च तेषामप्यभक्यरचनत्वेनापौ- रुषेयत्वापातः । स्पष्टटष्टेन पौरुषेयत्वेन वा तेषामपूर्वार्थत्वप्र- तिषेधे वाक्यत्वादिना लिङ्गेम वेदानामपि पौरुषेयत्वमनुमि- ममित्यपूर्वार्थता न स्यात् । सन्यतस्तु वाक्यत्वादीनामनुमा- नाभासतवोपपादने छवतमपूर्वार्थत्वेनाच तदुपपादकेन । ए- पपादितं चापौरुषेयत्वमत्माभिर्न्यायकणिकायाम्, द्ूछ न विस्तरभयान्रोक्तम। तेनापौरुषत्वे सिद्धे भूतार्थानामपि वेदान्ताना न सापेक्षसया प्रामाण्यविधातो, न चामधिगत- गन्तता नासित येन प्रामाएं न स्याज्जीवस्य ब्रह्मताया अ्न्यतो Sनधिगमाम, तदिदमुतं, न च परिनिष्ठितवस्तु- स्रूपत्वेपीति। द्वितीयं पूर्वपक्षाबीजं रारयित्वा दूषयति । "यत्तु घेयोपादेयरचितत्वा"दिि । विध्यर्थावगमात् खलु पारम्पर्येष पुरुषार्यप्रतिलन्भ, इछ तु नतत्वमसीत्यवगतिपर्य-

षार्थप्रतिलम्भो नायं सपो रज्नुरियमिति ज्ञानादिवेति । सोयमस्य विध्यर्थज्ञानात् प्रकषः। एतदुशतं भर्वत । दि- विधं चोषिमं पुरुषस्य किं चिद्मात्तं यामादि, किं चित् पुनः प्राप्तमपि समवभाइप्राप्तमित्यवगतं, (२) यथा खग्नोवान- (१) बाह्यानुष्ठानायासानपेक्षात्-पा० २/३। (२) मिवावगतम्,-पा० २।

[१पा.१सू.8] [ ८0 ] [भामती] नईूं ग्रैवेयकम्। एवं जिद्दासितमपि दिविधं, किं चिद- शेन जिद्दासति, यथा वलयतचरणं फणिनं, किं चित्पुन- र्शेनमेव जिद्दासति, यथा चरणाभरणे नूपुरे फणिनमारो- पितम्। तचाप्राप्तपाप्ता (१) चात्यत्रत्यागे च बाह्योपाया- नुष्ठानसाध्यत्वात्तदुपायतत्वज्ञानादसिति पराचीनानुष्ठानापेक्षा। न जातु ज्ञानमात्रं वस्वपनयति। नद्ि सचस्रमपि र- ज्नुप्रत्यया वस्तुसन्तं फणिनमन्यथयितुमीशते। समारोपिते तु प्रेभितजिद्दासिते तत्त्वसाक्षात्कारमाच्रेण बाह्यानुष्ठाना- नपेक्षेण शक्येते प्राप्तुमिव दातुमिव। समारोपमात्रजीविते द्ि ते समारोपितं च (२) तत्त्वसाक्षात्कार: समूलधातमुप- इन्तोति। तथेद्याप्यविद्यासमारोपितजीवभावे ब्रह्मएयानन्दे

मसोतिवाक्यार्थतत्त्वज्ञानादवगतिपर्यन्तान्निवर्तने। तन्निवृत्ता प्राप्तमप्यानन्दरूपमप्राप्तमिव प्राप्तं भवति, त्यक्नमपि शो- कदुःखाद्यत्यक्रमिव त्यत्नं भवति, तदिदमुत्तं "ब्रह्मात्माव- गमादेव" जीवस्य सर्वक्ञेशस्य सवासनस्य विपर्यासस्य स दि क्िश्नाति जन्तूनतः केशः, तस्य प्रकर्षेण दानात् पुरु- षार्थस्य दुःखनिवृत्तिसुखाप्निलक्षणास्य सिद्धेरिति। यत्त्वात्मे- त्येवोपासोतात्मानमेव लोकमुपासोतेत्युपासनावाक्य गतदेवता- दिप्रतिपादनेनोपासनापरत्वं वेदान्तानामुत्ततं, तहूषयति । "देवतादिप्रतिपादनस्य तु" आ्रत्मेत्येतावन्भानस्य "खववाक्य- गतोपासनार्थत्वेपि न कच्विदिरोधः" । यदि न विरोध: सन्तु तर्षि वेदान्ता देवताप्रतिपादनद्वारेणोपासनाविधिपरा (१) एतेषु चाप्राप्तप्राप्तौ-पा० १। (२) समारोपं च- पा० १ /२।३।

[भमतो] एवेत्यत आद। "न तु तथा ब्रह्मण" इति। उपास्योपासको- पासनादिभेद सिद्यधोनोपासना न निरससमस्तभेदप्रपञ्वे वे- दान्तवेद्ये ब्रह्मषि संभवतीति नोपासनाविधिशेषत्वं वेदा- न्तार्ना तदिरोधित्वादित्यर्थः । स्यादेतत्। यदि विधिविरचे डपि वेदान्तानां प्रामाएं, इन्त तर्चि सोरोदीदित्यादीनाम- प्यस्तु खतन्त्राणामेवोपेक्षणीयार्थानां प्रामाएयम्, नचि दानो- पादानबुद्दी एव प्रमापस्य फले, उपेक्षाबुद्देरपि तत्फलत्वेन प्रामाणिकैरम्युपेतत्वादिति छवतं बर्द्िषि रजतं न देयमित्या- दिनिषेधविधिपरत्वेनैतेषामित्यत आाद्। "यद्यपी"ति। खा- ध्यायविध्यधोनग्रच्णतया द्वि सरवो वेदराशि: पुरुषार्थतन्त्र इत्यवगतं, तत्तैकेनापि वर्णेन नापुरुषार्थेन भवितुं युत्तां, किं पुनरियता सोरोदीत्यादिना पदप्रबन्धेन। न च वेदा- न्तेभ्यदव तदर्थावगममाच्रादेव कश्वित् पुरुषार्थ उपलभ्यते, नेनैष पदसंदर्भ: साकाङ्क एवास्ते पुरुषार्थमुदीक्षमाणः। बर्दिषि रजर्तं न देयमित्ययमपि निषेधविधिः खनिषेध्य- स्य निन्दामपेक्षते। नह्यन्यथा ततस्तेतनः शक्यो निवर्तयि- तुम्। तद्यदि दूरतोपि न निन्दामवाश्यत्ततो निषेधविधि- रेव रजतनिषेधे च निन्दायां च दर्विद्वोमवत् सामर्थ्यद्व- यमकल्पयिष्यत्। तद्वमुत्तप्रयोः सोरोदीदिति च बर्षि- षि रजतं न देयमिति च पद्संदर्भयोर्जच्चमाणनिन्दाद्वारे- पा नष्टाश्वद्ग्धरथवत् परस्परं समन्वयः । न त्वेवं वेदा- श्ेषु पुरुषार्थापेश्षा, तदर्थावगमादेवानपेक्षात् परमपुरुषार्थ- लाभादित्युक्तम्। ननु विध्यसंस्पर्णिनो वेदस्यान्यस्य न प्रा- माएयं दष्टमिति कर्थ वेदान्तानां तदस्पृर्भा तङ्जविष्यतीत्य- त आद। "न चानुमानगम्य"मिति । अ्र्रबाधितानधिग-

[ब१पा.१य.8] [घ0] [भामती] मासंदिग्धबोधजनकत्वं दि प्रमाणत्वं प्रमाणाना तच्व खत इत्युपपादितम् । यद्यपि चैषामोडबोधजनकरवं कार्यार्था- पत्तिसमधिगम्यं तथापि तद्दोधोपजनने मानान्तर नापेक्षन्ते, नापीमामेवार्थापततिं, परस्पराश्रयप्रसङ्गादिति खत इत्युक्त- म् । ईदम्बोधजनकत्वं च कार्यदव विधीनां वेदान्तारना ब्रह्मएयस्ोति दष्टान्तानपेकं तेषां ब्रह्मणि प्रामाएयं सिद्ध भ- वति। अन्यथा नेन्द्रियान्तराणं रूपप्रकाशनं दष्टमिति च- सुरपि न रूपं प्रकाशयेदिति। प्रक्यतमुपसंदरति । "त- सा"दिति। आचार्य्यदेशीयानां मतमुत्थापयति। "अ्रन्नापरे प्रत्यवति- ष्ठन्त"दूति। तथाहि। अज्यातसंगतित्वेन भासत्वेनार्थव- तया मननादिप्रतीत्या च कार्यार्थाद्गह्वानिकय न खलु वेदान्ता: सिदब्रह्मरूपपरा भवितुमईन्ति, तचाविदितसंग- नित्वात्। यच दि शन्दा लोकेन प्रयुज्यन्ते तच सेरषां सं- गतिग्रदः। न चाचेयमनुपादेयं रूपमाचरं कव्चिद्िवक्वति प्रेक्षा- वान्। तस्याबुभुत्सितत्वात्। अवुभुत्ितावबोधने च प्रेष्ा- वत्ताविघातान्। सस्मात् प्रतिपित्तितं प्रतिपिपादयिषचय लो- कः प्रवृत्तिनिवृत्तिषेतुभतमेवार्थें प्रतिपाद्येत्, कार्यं चावग- मं तहेतुरिति तदेव बोधयेत्। एवं च वृद्दव्यवद्ारप्रयोगात् पदानां कार्यपरतामवगच्कति, तन किं चित्ाव्ात्कार्या- भिधायक, किं चित्कार्यार्थखार्थाभिधायकं, न तु भूतार्थ- परता पदानाम् । अपि च नरान्तरस्य व्युत्पन्नस्यार्थप्रत्य- यमनुमाय मस्य च भष्दभावाभावानुविधानमवगम्य शब्द- स्य दिषयबोधकत्वं निश्ेतव्यं न च भूतार्थरूपमानप्रत्य- ये परनरवर्तिनि किं चिजिङ्गमसिति। कार्यप्रत्यये तु नरान्त-

[भामती] [ ८ ] [अ१ पा.१ खू.४] रवर्तिनि प्रवृत्तिनिवृत्ती सो हेतू इत्यज्ञातसंगतित्वान्न म्र- ह्मरुपपरा वेदान्ताः। अपि च वेदान्तानां वेदत्वात् भ्राय- त्वप्रसिद्धिरस्ति, प्रवृत्तिनिवृत्तिपराणा च संदर्भाणां शावत्व- म्। यथाषुः। प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा नित्येन छवतकेन वा । पुंसां येनोपदिश्येत तच्छाखमभिधीयते॥। इति। तस्माच्छावत्वप्रसिद्या व्याहतमेषां सवरूपपरत्व्रम् । अपि च न ब्रह्मरूपप्रतिपादनपराणामेषामर्थवत्त्वं पभ्यामः । न च रज्जुरियं न भुजङ्क इति यथाकर्थचिक्न्रपया वा- क्यार्थतत्वनिस्ये यथा भयकम्पादिनिवृत्तिः एवं तत्त्वमसो- तिवाक्यार्यावगमान्न्रिवृत्तिर्भवति सांसारिकार्ण धर्माणाम्। झ्ुतवाक्चार्थस्यापि पुंसस्तेरषां तादवस्थ्यात् । अपि च यदि श्रुतब्रह्मणो भवति सांसारिकधर्मनिवृत्ति: कम्ात्पुनः (१) अवपस्योपरि मननादयः श्रूयन्ते। तम्मान्तेषां वैयर्थ्यप्रसङ्गा- दपि न ब्रह्मखरूपपरा वेदान्ता: किं स्वात्मप्रतिपत्तिविषय- कार्यपराः। तच् कार्य खात्म्मनि नियोन्यं मियुञ्ज्ानं नि- योग इति च मानान्तरापूर्वतया Sपूर्वमिति चाख्यायते। न च विषयानुष्ठानं विना तत्सिद्वरिति खसिद्ययँ तदेव कार्य खविषयस्य करणस्यात्म ज्ञानस्यानुष्ठानमाक्िपति। यथा च कार्यं खविषयाधीननिरुपपानिति ज्ञानेन विषयेष निरुप्यते, एवं ज्ञानमपि खविषयमात्मानमन्तरेण्ाभवधनि- रूपणमिति तवनिरूपणाय ताडभमात्मानमात्तिपति तदेव कार्यम्। यथाङुः। 'यत्तु तत्सिद्यर्थमुपादीयते भबिप्यते सदपि विधेयमिति तन्बे व्यवचार' इति। विधेयता च (१) पुनरस्य-पा० २।

[भामती] नियोगविषयस्य ज्ञानस्य भावार्थतया Sनुष्ठेयता, तद्िषयस्य शात्मनः सरूपस्ताविनिश्चितिरारोपिततङ्गावस्य त्वन्यस्य निरूपकत्वे तेन तननिरूपितं न स्यात्। तल्म्रात्ताद्गात्म-

तसर्वमाछ। "यद्यपी"ति। विधिपरभ्यो ऽपि वस्तुतत्त्वविनिस्चय इत्यच निदर्भनमुत्ततं, "यथा यूपे"ति। यूपे पशुं बभ्रातीति बन्धनाय विनियुत्ते यूपे तस्यालौकिकत्वात् कोसा यूप इ- त्यपेक्षिने खादिरो यूपो भवति यूपं तक्षति यूपमष्टा- सीकरोतीत्या दिभिर्वाक्यैसतश्रणादिविधिपरैरपि संस्काराविष्टं विभिष्टसंस्थानं दारु यूप इति गम्यते। एवमाचवनीयादयो- प्यवगन्तव्याः । प्रवृत्तिनिवृत्तिपरस्य शासत्वं न स्रूपपर- स्य, कार्यएव संबन्धों न स्रूपदूति छेतुद्दयं भाष्यवाक्येनो- पपादितं "प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयोजनत्वा"दित्यादिना "तत्सामा- न्यादेदान्तानामपि सथैवार्थवत्त्वं स्या"दित्न्तेन। न च ख- तन्नं कायं नियोज्चमधिकारिणमनुष्ठातारमन्तरेपेति नि- योज्यभेदमाच। "सति च विधिपरत्व"दूति। ब्रह्म वेद म्रह्मैव भवनीति सिद्दवदर्थवादावगतस्यापि ब्रह्मभवनस्य नियोज्यविभेषाकाङ्कार्यां ब्रह्मबुभूषोनियोज्यविभेषस्य राचि- सच्चन्यायेन प्रतिलमभ। पिण्डपित्रयज्जन्यायेन तु खर्ग- कामस्य नियोज्यस्य कष्पनायामर्थवादस्यासमवेतार्थतया- व्यन्तपरोक्षा वृत्ति: स्यादिति। ब्रह्मभावस्यामटृतत्वमिति "त्र- मृतत्वकामस्ये"त्युक्त्कम् । अ्रम्तत्वं चामृतत्वादेव न छत- कत्वेन भक्यमनित्यमनुमातुम्, त्रागमविरोधादिति भावः । एत्रोन धर्मब्रह्मज्ञानयोोविल्यक्षपयेन विध्यविषयत्वं चोदयति। "नन्वि'ति। परिचरति । "नाईत्येव"मिति। अरच चात्म-

[भामती] [ न ] [अ१पा१खू. ४] दर्शन न विधेयम्। तदि द्र्मरुपलब्धिवचनत्वात् श्रावणं वा स्यात् प्रत्यकां वा । प्रत्यक्षमपि लौकिकमचंप्रत्ययो वा, भावनाप्रकर्षपर्यन्तजं वा। तन् आ्रवणं न विधेयं, खा- ध्याय(१)विधिनैवास्य प्रापितत्वात्, कर्मश्रवपावत्। नापि लौ- किकं प्रत्यक्षं, तस्य नैसर्गिकत्वात्। न चौपनिषदात्मवि- षयं भावनाधेयवैशद्यं विधेयं, तस्योपासनाविधानादेव वा- जिनवदनुनिष्पादितत्वात्। तम्मादापनिषदात्मोपासना Sम्त- त्वकारमं नियोज्यं प्रति विधीयते । द्रष्टव्य इत्यादयस्तु वि- धिसरूपा न विधय दूति। तदिदमुत्तां "तदुपासनाच्चे"ति। अर्थवत्तया मननादिप्रतीत्या चेत्वस्य भेषः प्रपच्चो निगद- व्याखातः ।। नदेकदेभिममं दूषर्यात। "अच्नाभिधीयते" । "न," ए- कदेभिमतम्, कुतः, "कर्मब्रह्मविद्याफलयोवेलक्षपयात्"। पु- एयापुषयकर्मफले सुखदुःखे तन्र मनुष्यलोकमारभ्याब्रह्मले।- कातसुखस्य तारतम्यम अधिकोत्कर्षः (२)। एवं मनुष्यले- कमारम्य दुःखतारतम्यमा चावीचिलोकात, तच्च सवं का- यें च विनाशि च । आत्यन्तिकं त्वभरीरत्वमननिभयं स्व- भावसिद्दतया नित्यमकार्यमात्मज्ञानस्य फलम्। तद्वि फल- मिव फलम्। त्रविद्यापनयमात्रीणाविर्भावात्। एतदु्त्त भ- वति। त्वयाप्युपासनाविधिपरत्वं वेदान्तानामभ्युपगच्कता नित्यशुद्दबुद्दत्वादिरूपत्रह्मात्मता जोवस्य स्वाभाविकी वेदा- न्तगम्या SSस्थीयते। सा चोपासनाविषयस्य विधेर्न फलं,

(१) स्वाध्यायाध्ययन-पा० २। (२) अधिकाधिकोत्कर्ष :- पा० १/२/३।

[भामती] नित्यत्वादकार्यत्वात्। नाप्यविद्या(१)पिधानापनयः, तस्य ख- विरोधिविद्योदयादेव भावात्। नापि विद्योदय: तस्यापि

वात्। उपासनासंस्कारवदुपासनाऽपूर्वमपि चेतःसचका- रीति चेटू, डष्टं च खन्नु नैयोगिक फलमैद्िकमपि, यथा चित्राकारीर्या दि नियोगानामनियत नियतफलानाम्, न, गान्ध-

रे वेदान्तार्थोपासनावासनाया जीवग्रह्मभावसाक्षात्कार 5नपे- खाया एव सामर्थ्यात्। तथा चामृतीभावं प्रत्यचेतुम्वादु- पासनापूर्वस्य नाम्ृतत्वकामस्तत्कार्यमवबोङ्गुमर्द्कति, अ्रन्य- दिक्कत्यन्यत् करोनीति द्ि विपतिषिङ्म्। न च तत्काम: क्रियामेव कार्यमवगमिष्यात नापूर्वमिति सांप्रतम्. तस्या मानान्तरादेव तत्साधनत्वप्रतोतेर्विधेरवे यर्थ्याम्। न चावधा- तादिविधितुख्यता, तचापि नियमापूर्वस्यान्यतानवगतेः । न च ब्रह्मभूयादन्यदम्ृतत्वमार्यवादिक किं चिदस्ति, ये- न तत्काम (२) उपासनायामधिक्रियेत, विश्वजिन्यायेन तु सर्गकष्पनार्यां तस्य सातिभयत्वं कयित्वं चेति न नित्य- फखत्वमुपासनायाः। तरमाड्ग ह्वाभूयस्याविद्यापिधानापनयमा- शेणाविर्भावाद्, अ्विद्यापनयस्य च वेदान्तार्थविज्ञानादव- गतिपर्यन्तादेव संभवाद्, उपासनायाः संस्कार चेतुभावस्य रं- स्कारस्य च साज्षात्कारोपजनने मनःसाचिव्यस्य च मा- नान्तरसिदत्वाद्, आत्मोत्येवोपासीमेनि न विधि:, ऋपि तु विधिसरूपोयं, यथोपांशुयाजवाब्चे विष्णुरुपांपूड़ यष्टव्य (१) नायनागविद्या-पा० १/2/ (२) यत्काम-पा० २।३।

[भामती] [ 50 ] [म.१पा.१खू.४] इत्यादयो विधिसरूपा न विधय इति तात्पर्यार्थः। सु- निस्मृतिन्यायसिइ्मित्युक्त, तब श्रुतिं दर्भयति। "त- था च श्रुति"रिति। न्यायमाच। "अत रवे"ति। यत्किख साभाविकं तन्नित्यं, यथा चैतन्यं, स्वाभाविक चेदं: त- समाननित्यम्। परे दि इयों नित्यतामापुः। कूटस्यनित्यमां परिणामिनित्यतां प, तच नित्यमित्युक्ते मा भूदस्य परिणामिनित्यतेत्यत बह। "तन्र कि चि'दिति । परि- पामिनित्यता दि न पारमार्थिको। तथादि। तत्सर्वात्मना वा परिणमेदेकदेभेन वा। सर्वात्मना परिणामे कथं न तत्त्वव्याचतिः, एकदेभपरिणामे वा स एकदेशसतो भिन्नो वा डभिन्नो वा। भिन्नस्ेत् कर्थं सस्य परिणामः। नह्न्य- सिन्परिणममाने ऽन्यः परिणमते, डतिप्रसङ्गात्। अ्रभेदे वा कर्थ न सर्वात्मना परिणामः । भिन्नाभिवं तदिति चेत्, तथादि तदेव कारणातमना Sभिन्नं भिननं च कार्या- तमना कटकाद्यद्वाभिन्ना चाटकात्मना भिन्नास कटका- द्यात्मना। न च भेदाभेद्योर्विरोधाचैकन समवाय इति युक्तम्। विरुद्धमिति नः क संप्रत्यो यत्पमाणविपर्ययेण वर्तते। यत्तु यथा प्रमाणेनावगस्यते तस्य तथा भाव एव। कुण्डलमिदं सुवर्णमति सामामाभिकरएयप्रत्यये व्यत्तं भे- शाभेदा चकासः। मथाच्यात्यन्तिके Sभेदेन्यतरख्य दिरव- नासप्रसङ्गः । भेदे चात्यन्तिके न सामानाधिकरएयं गवा- वववत्। आधाराधेयभावे एकात्रयत्वे वा न सामानाधिक- एयं, नचि भवति कुण्डं बदरमिति। नाप्येकासनस्थयोसैन- नयोसैनो मैत्र इति। सो Sयमवाधितो 5संदिग्धः सर्वजनी- सामानाधिकरव्यप्रत्यय एव कार्यकारणयोर्भेदाभेदा व्य-

[प.१पा.१खू.४] [र] [भमती] वस्थापयति। तथा च कार्याणं कारणात्मत्वात् कारणास्य च सद्रपस्य सर्वचानुगमात् सद्रपेणाभेद: कार्यसय जगता भेद: कार्यरूपेण गोघटादिनेति। यथाङः । कार्यरूपेण नानात्वमभेद: कारणत्मना। द्ेमात्मना यथा डभेदः कुण्डलाद्यात्मना भिदा।। इति । अचोचते। कः पुनरयं भेदो नाम,यः सचाभेदेनैकत्र भ- वेत्। परस्पराभाव इति चेत्, किमयं कार्यकारणयो: क- टकचाटकयोरस्ति न वा। न चेदेकत्वमेवासित न च भेद: (१)। त्रस्ति चेद्नेद एव नाभेदः। न च भावाभावयोरविरोधः, स- षावस्थानासंभवात् (२)। संभवे वा कटकवर्धमानकयोरपि त- त्वेनाभेदप्रसङ्ग:, भेदस्याभेदाविरोधात्। ऋपि च कटकस्य चाटकादभेदे यथा चाटकात्मना कटकमुकुट कुण्डलादयो न भिद्यन्ते एवं कटकात्मनापि न भिद्येरन्, कटकस्य चाट- कादभेदात। तथा च चाटकमेव वस्तु सन्न कटकादयो भेदस्याप्रतिभासनात्। तरथ चाटकत्वेनैवाभेदो न कटकत्वेन तेन तु मेद एव कुण्डलादे। यदि झाटकादभिन्न: कट- कः कथमयं कुण्डलादिंषु नानुवर्तते। नानुवर्तते चेत्, क- यं चाटकादभिन्न: कटकः (३) । ये द्ि यस्तिन्ननुवर्तमाने व्यावर्तन्ते ते ततो भिन्ना एव, यथा सन्ात् कुसममेदाः (४) । नानुवर्तन्ते चानुवर्तमानेपि चाटकत्वरे कुण्डलादयः, (१) न चेदेकत्वमेव वास्तवं भवेन्न भेद :- पा० १।न चेदेकत्वमेवास्ति न मे- द :- पा० २। न चेदेकत्वमेव वास्तवं न भेद :- पा० ३। (2) सहासंभवात्-पा० १/२|३/ (3) 'कटक'इति-१। २। नारिंत। (४) यो हि यस्मिन्ननुवर्तमाने व्यावर्तते स ततो भिन्न एव, यथा सूत्रात्कुसुमभे- द :- पा० ३।

[भामती] [ 5g ] [म१पा.१ खू.४] तस्मात्तेपि चाटकाजिन्रा एवेति। सत्तानुवृ्त्या व सर्ववसतव- नुगमे इदमिद्ड नेदमिदमस्मान्नेदमिदमिदानों नेदमिदमेवं नेदमिति विभागो न स्यात् ! कस्य चित्् क चित् क- दा चित् कथं चिद्धिवेकद्देतोरभावात्। अपि च दूरात्क- नकमित्यवगते न तस्य कुण्डलादयो विशेषा जिन्नास्येरन् कनकादभेदात्तेषां, तस्य च ज्ञातत्वात्। तरथ भेदाप्य- स्ति कनकात् कुण्डलादोनामिति कनकावगमेप्य ज्ञातास्ते। नन्वभेहाप्यसीति किं न जाताः । प्रत्युत ज्ञानमेव तेर्षा युत्तां, कारणभावे द्वि कार्याभाव औत्सर्गिक: स च का- रणसत्तया डपोदयते। त्रस्ति चाभेदे कारणसत्तेति कनके ज्ञाते जाता एव कुए्डलाद्य इति तज्जिज्ञासाज्ञानानि चानर्थकानि स्युः। तेन यस्मिन् गरह्यमाणे यन्न गृद्यते तत्ततो भिद्यते। यथा करभे ग्रह्यमाणे Sयद्यमाण रास- भः करभात्। गरह्यमाणे च दूरतो द्देस्न्नि न गृद्यन्ते त- स्य भेदा: कुण्डलादयः, तस्मात्ते देन्नो भिद्यन्ते। कथं तर्षि द्ेम कुणडलमिति सामानाधिकरएयमिति चेद, नह्या- धाराधेयभावे समानाश्रयत्वे वा सामानाधिकरएयमित्ुक्त्म्। अथानुवृत्तिव्यावृत्तिव्यवस्था च द्ेन्नि ज्ञाते कुण्डलादिजि- जासा च कथम्। न खल्वभेदएकान्तिके Sनैकान्तिके चै- तदुभयमुपपद्यते यत इत्युक्रम्। तम्माद्वेदाभेदयोरन्यतरसि- न्वचेये डभेदोपादानैव भेदकल्पना न भेदोपादाना Sभेद- कल्पनेति युक्तम्। भिद्यमानतन्व्रत्वाङ्जेदस्य भिद्यमानानां च प्रत्येकमेकत्वाद्, एकाभावे चानाश्रयस्य भेदस्यायोगाद्, एकस्य च भेदानधीनत्वाद्, नायमयमिति च भेदगदस्य

[भामती] दानैवानिर्वचनीयभेदकव्पनेति सांप्रतम् । तथा च श्रुतिः । 'मृत्तिकेत्येव सत्य' मिति। तस्मात् कूटस्थनित्यतव पारमा- र्थिकी न परिणामिनित्यतेति सिद्धम् । "व्योमवदि"ति च दष्टान्त: परसिद्दः। त्र्स्न्मते तस्यापि कार्यत्वेनानित्यत्वात्। अत् च "कूटस्थनित्य"मिति निर्वत्यकर्मतामपाकरोति। "सर्वव्यापी"ति प्राप्यकर्मताम्, "सर्वविक्रियारचित"मिति वि- कार्यकर्मताम, "निरवयव"मिति संस्कार्यकर्मताम्। ब्रो- दोणां खलु प्रोक्षणेन संस्काराख्ेोंशो यथा जन्यते, नैवं ब्रह्मषि कश्विदंशः क्रियाधेयेोस्यनवयवत्वात्। अ्रनंशत्वा- दित्यर्थः । पुरुषार्थतामाद्। "नित्यत्प्न" मिति। तप्त्या दुःख- रहितं सुखमुपलक्षयति। मद्द (१)दुःखनिवृत्तिसचितं चि सुखं तप्निः । सुखं चाप्रतीयमानं न पुरुषार्थ इत्यत आ्रा- । "सयं ज्योति"रिति। तदेवं खमतेन मोक्षाख्यं फलं नित्यं श्रुत्यादिभिरूपपाद्य क्रियानिष्पाद्यस्य तु मोक्षस्या- नित्यत्वं प्रसञ्नयति। "तद्यदो"ति। न चागमबाध: आ्र्र- गमस्योत्तेन प्रकारेणोपपत्ते । अपि च ज्ञानजन्यापूर्वज- नितो मोक्षा नैयोगिक इत्यस्यार्थस्य सन्ति भूयस्यः श्रुतयो निवारिका इत्याह। "अपि च ब्रह्म वेदे"ति। अ्र््रविद्याद्व- यप्रतिबन्धापनयमानेण च विद्याया मोक्षसाधनत्वं न सतो डपूर्वोत्पादेन चेत्यचापि श्रुतिमुदाच्चरतिः। "त्वं द्वि नः पिते"ति। न केवलमस्तिन्नर्थे श्रुत्यादयो Sपि त्वक्षपादा- चार्यसूचमपि न्यायमूलमस्ीत्याद। "तथा चाचार्यप्रणीत"- मिति। आचार्यय्ाक्लक्षणः पुराणे। 'आचिनोति च शावार्थमाचारे स्थापयत्यपि। (१) 'क्षुत' इति 2 नारित।

[भामती] [ e१ ] [अ१पा.१सू.४] खयमाचरते यस्मादाचार्यसेन सोचते (१) ।। इति। तेन चि प्रणीतं सूचं "दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानाना- मुत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभावादपवर्ग इति" । पाठापेक्ष- या कारणमुत्तरं, कायें च पूर्व, कारणापाये कार्यापायः, कफापायदव कफोङ्गवस्य ज्वरस्यापायः। जन्मापाये दुःखापा- यः, प्रवृत्यपाये जन्मापायः, दोषापाये प्रवृत्त्यपायः, मिथ्या- ज्ञानापाये दोषापायः। मिथ्याज्ञानं चाविद्या, रागाद्य पज- नित(२)क्रमेष दृष्टेनैव संसारस्य परमं निदानम्। सा च तत्त्व ज्ञानेन ब्रह्मात्मैकत्व विज्ञानेनावगतिपर्यन्तेन विरोधि- ना निवर्त्यते। ततो Sविद्यानिवृत्त्या ब्रह्मरूपाविर्भावो (३) मोक्षः । न तु विद्याकार्यस्तञ्ननितापूर्वकार्यो वेनि सचा- र्थः। तत्त्व ज्ञानान्मिथ्या ज्ञानापाय दत्येतावन्भाचेण (४) सूचो- पन्यासो, न त्वक्षपादसंमतं तत्त्वज्ञानमिद्द संमतम् । त- दनेनाचार्यान्तरसंवादेनायमर्थो दढोकतः॥ स्यादेतत्। नै- कत्वविज्ञानं स्थितवस्तविषयं, येन मिथ्याज्ञानं भेदावभा- सं निवर्तयन्न! विधिविषयो भवेत्। अप तु संपदादिरुप- है। तथा च विधेः प्रागप्राप्तं पुरुषेक्कया कर्तव्यं सद् वि- वगोचरो भविष्यति । यथा वृत्त्यनन्तत्वेन मनसो विश्वदे- साम्यादु विश्वान् देवान् मनसि संपाद्य मन आ्रालम्बन- विद्यमानसमं छवत्वा प्राधान्येन संपाद्यानां विश्वेषामेव देवा-

(१) चोच्यते-पा० २।४। संस्मृतः-पा० ३। (२) जनन-पा० २/३।४।

(४) इत्येतावन्मात्रे-पा० ३।४।

[अ१पा.१स.४] [ह2] [भामती] नामनुचिन्तनं तेन चानन्तलोक(१)प्राप्तिः। एवं चिद्रूपसाम्या- ज्ीवस्य ब्रह्मरूपता संपाद्य जोवमालम्वनमविद्यमानसम छ- त्वा प्राधान्येन (२) ब्रह्मानुचिन्तनं तेन चामृतत्वफलप्राप्तिः। अध्यासे त्वालम्बनस्यैव प्राधान्येनारोपिततङ्भावस्यामुचिन्तनं, यथा मनो ब्रह्मेत्युपासीतादित्यो ब्रह्मेत्यादेश एवं जीवमब्र- ह्म ब्रह्मेत्युपासीतेति। क्रियाविशेषयोगाड्दा, यथा वायुर्वाव संवर्ग: प्राणो वाव संवर्गः। बाह्या खलु वायुदेवता वन्ह्ा- दीन संवृक्के। मद्दाप्रलयसमये द्वि वायुर्वन्द्यादोन् संवृज्य सं- इत्यात्मनि स्थापयति। यथाच द्रविडाचार्यः 'संचरण- डा संवरणादा सात्मोभावाद्ायुः (३) संवर्ग इति। अ्रध्या- त्मं च प्राणः संवर्ग इति। स च्ि सर्वाषि वागादीनि सं- वृक्के, प्रायणाकाले द्वि स एव सर्वाणीन्द्रियाषि संगृद्चो(४)- त्क्रामतोति। सेयं संवर्गदृष्टिवाया प्राणे च दभाभागतं ज- गदर्भयति यथा, एवं जीवात्मनि वृंहएक्रियया ब्रह्मड्ष्टिर- मृतत्वाय फलाय कल्पतदूति। सदेतेषु चिष्वपि पक्षेष्वा- त्मदर्भनोपासनादयः प्रधानकर्मा एयपूर्ववषयत्वात् सुतभस- वत्। आत्मा तु द्रव्यं कर्मणिि गुण (५) इति। संस्कारो वा S5त्मनो दर्शनं विधीयते। यथा दर्भपूर्णमासप्रकरणे प- त्न्यवेक्षितमाज्यं भवतीति समाम्नातं प्रकरणिना च गृद्टी- तमुर्पाभुयाजाङ्गभूताज्यद्रव्यसंस्कारमया 5वेक्णां गुणकर्म वि- (१) लोकजय-पा० १/२/ (२) 'प्राधान्येन' इति २ । ३ । ४ नास्ति । (3) स्वात्मीभावाद्वा वायु :- पा० २।३।४। (४) संवृज्यो-पा० २।३।४। (५) गुणभूत-पा० २।

[भामती] [ et ] [w१पा.१चू.४] धीयसे. एवं कर्तत्पेन कत्वङ्गभूते आ्रात्मन्यात्मा वा भर द्रष्टव्य इति दर्भनं गुपकर्म विधोयने। 'यैसु द्रव्यं चिकी- र्यते गुणस्तच् प्रतोयत'इूति न्यायात्, अरत आरह्। "न चेदं ब्रह्मात्मेकत्वविज्ञान"मिति। कुतः, "संपदादिरूपे चि ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञान"दति। दर्भपूर्णमासप्रकरणे द्ि समान्ना- नमाज्यावेक्षणं तद्ङ्गभूताज्यसंस्कार इति युज्यते। न चा- त्मा वा अरे द्रष्टव्य इत्यादि कस्य चित् प्रकरण समास्त्रात- म्। न चानारभ्याधीतमपि। यस्य पर्णमयी जुभर्भवतीत्यव्य- भिचरितक्रतुसंबन्धजुश्द्दारण जुहूपदं क्रतुं सारयद्वाकयेन यथा पर्णतायाः कतुशेषभावमापादयति, एवमात्मा नाव्यभि- चरितक्रतुसंबन्धो येन तहर्भनं करत्वङ्ग सदात्मानं कत्वथें संस्कुर्यात। तेन यद्ययं विधिस्तथापि सुव भार्यमितिवद् विनियोगभङ्रेन प्रधानकर्मेवापूर्वविषयत्वान्न गुणकर्मेति स- वीयस्यैतद्षणमनभिधाय सर्वपक्षसाधारणं दूषणमुक्तम् । तदतिरोद्ितार्थतया न व्याख्यातम् । किं च ज्ञानक्रिया- विषयत्वविधानमस्य बजश्रुतिविरुद्दमित्याद्द। "न च वि- दिक्रिये"ति। शङ्गते । "अरविषयत्व्न"दूति । नतश्न शान्ति- कर्मणि वेतालोदय दति भावः। निराकरोति "न"। कु- नः । "अ्रविद्याकष्पितभेदनिवृत्तिविषयत्वा"दिति। सर्वमेव द्ि वाक्यं नेदंतया वस्तुभेदं बोधायतुमई्ति, नच्ीक्षक्षीर- गुडादीनां मधुररसभेद: भक्य आख्यातुम्, एवमन्यनापि सर्वच द्रष्टव्यम्। तेन प्रमाणान्तरसिद्धे लौकिकएवार्थे य- दा गतिरीदभी भम्टस्य, तदा कैव कथा प्रत्यगात्मन्यलौ- किके। अदूरविप्रकर्षेण तु कथं चित्मतिपादनमिद्दापि स- मानम्। त्वंपदार्थो दि प्रमाता प्रमाणाधीनया प्रमित्या

[ब.१पा.१खू.g] [28 ] [भामती] प्रमेयं घटादि व्यापोतोत्यविद्याविलसितम्। तदस्या वि- षयोभूतोदासोनतत्पदार्थप्रत्यगात्मसामानाधिकरएयेन प्रमा- तत्वाभावात् तत्निवृत्ता प्रमाणादयस्तिस्ो विधा निवर्तन्ते। नदि पत्तुरवस्तुत्वे पाक्यपाकपचनानि वस्तुसन्ति भवितुमर्ई- न्तोति। तथादि। विगलितपराग्वृत्त्यर्थत्वं यदस्य तदस्तदा स्वमिति चि पद्नैकार्थत्वे त्वमित्यपि यत्पदम् । तदपि च तदा गत्वैकार्थ्य विशुद्धचिदात्मर्ता त्यजति संकलान् कर्टत्वादीन् पदार्थमलान्निजान्॥ इत्यान्तरख्लोक:। अचैवार्थे श्रुतीरुदाद्दरति। "तथा च शाखं, यस्या मत"मिति। प्रछ्ृतमुपसंचरति। "अतो Sवि- कल्पिते"ति। परपक्षे मोश्चस्यानित्यतामापाद्यति। "यस्य त्वि"ति । कार्यमपूवें यागादिव्यापारजन्यं तदपेक्षते मोशः खोत्पत्ताविति । "तयोः पक्षयो"रिति । निवर्त्यविकार्ययोः। क्षणिकं ज्ञानमात्मेति बौद्धाः । तथा च विशुद्धविज्ञानो- त्यादो मोक्ष इति निर्वर्त्यो मोक्ष: । अ्र्रन्येषां तु संसाररू- पावस्थामपच्ाय या कैवल्यावस्थावाप्निरात्मनः स मोक्ष इ- ति विकार्यो माक्षः। यथा पयसः पूर्वावस्थापचानेनाव- स्थान्तरप्राप्निर्विकारो दधीति । तद्तयो: पश्चयोरनित्यता मोक्स्य, कार्यत्वाद्, दधिघटादिवत्। अथ 'यदतः परो दि- वो ज्योतिर्दीप्यत'इति श्रुतेर्ब्ह्मणो विक्वताविक्वतदेशभेदा- वगमाद विक्यत देशब्रह्मप्राप्निरुपासनादिविधिकार्या भविष्यति। तथा च प्राप्यकर्मता ब्रह्मण दत्यत शरद्। "न चाप्यत्वेना- पी"ति। अन्यदन्येन विक्वतदेशपरिद्यायया Sविक्कंतदेशं प्रा-

[भामती] [ ५ ] [अ१ पा. १ रू.४] रास्फालनसमुज्तसत्फनपुञ्जस्बकतया विद्वता, मध्ये तु प्रभा- न्तसकलक्रम्मोलोपसगः खख्: स्थिरतया डविक्वतस्तस्य म- ध्यमविक्ठतं पौतिकः पोतेन प्राप्नोति। जीवसु ब्रह्मैवेति किं केन प्राप्यर्ता, भेदाश्रयत्वात् प्राप्तेरित्यर्यः। अरथ जीवो ब्र- हाणो भिन्नस्तथापि न तेन ब्रह्माप्यते, ब्रह्मणो विभुत्वेन नित्यप्राप्तत्वादित्याद। "स्वरूपव्यतिरिक्तत्वेपी"ति। संस्का- र्संकर्मतामपाकरोति। "नापि संस्कार्य" दूति। दयी छि सस्कार्यता, गुणाधानेन वा यथा बोजपूरकुसुमस्य लाक्षा- रसावसेकसेन दि तत् कुसुमं संस्कृतं लाक्षासवएँ फलं प्रस्ते, दोषापनयेन वा यथा मलिनमादर्भतलं निषृष्टमिष्ट- काचूर्णेनाङ्जासितभाखरत्वं संस्कृतं भवति। तत्र न ता- वद् ब्रह्मषि गुणाधानं संभवति। गुणा द्वि ब्रह्मणः ख- भावो वा भिन्नो वा । सभावश्वेत् कथमाधेयस्तस्य नित्य- त्वात्। मिन्नत्वे तु कार्यत्वेन मोक्षस्यानित्यत्वप्रसङ्ग: । न च भेदे धर्मधर्मिभावो गवाश्चवत। भेदाभेदश्व व्युदस्ो वि- रोधात्। तदनेनाभिसंधिनोऋ्रम् "अनाधेयातिभयब्रह्मस्वरू- पत्वान्मोक्षस्य" । द्वितीयं पक्षमपक्षिपति। "नापि दोषाप- नयनेने"ति। अश्ुद्धिः सतो दर्पणे निवर्तते, न तु ब्रह्म- एयसतो निवर्तनीया, नित्यनिवृत्तत्वादित्यर्थः। शङते। "खा- त्मधर्म एवे"ति। ब्रह्मखभाव एवं मोक्षो Sनाद्यविद्यामला- वृतउपासनादिक्रियया Sत्मनि संस्क्रियमाणे Sभिव्यज्यते. न तु क्रियते। एतदु्क्तं भवति। नित्यपडद्दत्वमात्मनो Sसि- द्वूं, संसारावस्थायामविद्यामलिनत्वादिति। शरङ्गां निरा- करोति। '"न" । कुतः । "क्रियाश्रयत्वानुपपत्ते." । ना- विद्या ब्रह्माश्रया किंतु जीबे, सा त्वनिर्वचनीयेत्युक्तं, तेन

[अ.१पा.१सू.8] [2६] [भासनी] नित्यशुद्धमेव ब्रह्म । अ्रभ्युपेत्य त्वश्डद्धिं क्रियासंस्कार्यतवं दूष्यते। क्रिया दि ब्रह्मसमवेता वा ब्रह्म संस्कुर्याद्, य- था घर्षणमिष्टकाचूर्णसंयोगविभागप्रचयो निरन्तर दर्भ- तलसमवेतो, Sन्यसमवेता वा। न तावद् ब्रह्मधर्म: क्रि- या। तस्याः खाश्रयविकारहेतुत्वेन ब्रह्मणो नित्यत्वव्याधा- तात्। अन्याश्रया तु कथमन्यस्योपकरोति, ततिप्रसङ्गात्। नद्ि दर्पणे निघृष्यमाण मणिविशुड्डो हष्टः। "तच्चानिष्ट"- मिति। तदा बाधनं परामुभति। अत्र व्यभिचार चोद यति। "ननु देह्ाश्रयये"ति। परिषरति। "न, देषसंच- तस्ये"ति। अनाद्यनिर्वाचाविद्योपधानमेव ब्रह्मणो (१) जोव दूति च न्ेतज्ञ इूति चाचशते। स च स्थूलस च्थरीर्रोन्द्रि- यादिसं दतस्तत्संघातमध्यपतितसद भेदेना इमितिप्रत्ययविषयो- भूतो Sतः भरीरादिसंस्कार: भरीरादिधर्मोप्यात्मनो भव- ति. तद्भेदाध्यवसायात् । यथा डङ्गरागधर्म: सुगन्धिता कामिनीनां व्यपदिश्यते। तेनाचापि यदाश्रिता क्रिया सां- व्यवचारिकप्रमाणविषयोक्कता तस्यैव संस्कारो नान्यस्येति न व्यभिचारः। तत्त्वतख्तु न क्रिया न संस्कार दूति। सनि- दर्भनं तु शेषमध्यासभाव्यएव वतव्याखयानमिति नेह व्या- ख्थातम्। "तयोरन्यः पिप्पल"मिति। अन्यो जीवात्मा, पि- प्पलं कर्मफलम्। "अनश्नन्नन्य" दूति। परमात्मा। संछत- स्येव भोत्तृत्वमाद् मन्चवर्णः । 'आ्र्प्रात्मेन्रिये"ति। अनु- पच्चितशुद्दखवभावब्रह्मप्रदर्शनपरा मन्त्ा पठति। "एको देव" इति। "पकं" दीप्रिमत्, "अत्रणं" दुःखरच्ितम्, "अलाविरम्' अविगलितम्, अर्प्रविनाशोति यावत्। उपसंचरति। "तस्मा"-, (१) ब्रम्म-पा० २ । ३।

[भामती] t e ] [१पा.१४] दिति। नमु मा भूननिर्व्त्वादिकर्मंताचतुष्टयी, प्चमी तु का चिदु विधा भविष्यति यया मोकस्य कर्मता घटिव्यतद्त्यत परड।"अतोन्य"दिति। रम्यः प्रकारेम्यो न प्रकारान्तर- मन्यदस्ति, यतो मोचस क्रियानुप्रवेशो भवष्यति। एतदु- कं भवति। चतसूर्णां विधाना (१) मध्ये Sन्यतमतया करि- पाफलत्वं व्याप्रं, सा च मोकाट् व्यावर्तमाना व्यापकानु- नब्ध्या मोश्षस्य क्रियाफलत्वं व्यावर्तयतीति। तत् किं मो- के क्रियेव नासिति तथा च तदथानि शाषाषि तदर्थाख् प्रवृत्तयो Sनर्थकानीत्यत उपसंहरव्याजेनाइ।"तस्माज् भा- नमेक"मिति। अथ ज्ानं क्रिया मानसी करान्न विधि- गोचर:, करमाच् मस्या: फलं निर्वत्यादिध्वन्यतमं न मोक दति चोदयति। "ननु ज्ञान"मिति। परिष्रति। "न, वैलक्षण्यात्" (२)। त्र्र्रयमर्थः । सत्यं जानं मामसी क्रिया, न त्वियं ब्रह्मणि फल जनयितुमर्द्दति, तस्य स्वयंप्रकाशन- या विदिक्रिया कर्मभावानुपपत्तेरित्युक्तम्। तदेतसिन्वैलक्षएये स्थिते एव वैलक्षणयान्तरमाद्। "क्रिया दि नाम से"ति। "यत्र" विषये "वस्तुखरूपनिरपेक्षैव चोद्यते," यथा देवता- संप्रदानकच्विर्ग्रहणे देवतावस्तुसरूपानपेक्षा देवताध्यान- किया। यथा वा योषिति अग्िवस्त्वनपेक्षा Sभिबुदधिर्या सा किया चि नामेति योजना। नदि यस्यै देवनायै वि- ्ंद्दोतं स्वात्तां व्यायेद्दषट्करिष्यन्नित्यस्मादिधे: प्राग्देवता- (२) चतुर्णो फलाना-पा० १/२३ (२) "न", कुतः । "वैळक्षण्यात्"-पा० १/२/३।

(भावती] ध्यानं प्राप्नं, प्राप्तं त्वघीतवेदान्तस्य (१) विदितपद्तदर्थसं-

दन्द्रियार्थर्संनिकर्षसामर्थ्यादिव प्रिद्ितमनसः स्ोतालोक- मध्यवर्तिकुम्भानुभवः। नह्चसौ खसामग्रीबन्नल्धजन्मा मनु- जेकया Sन्यथाकर्तुमकर्तु वा भक्यो, देवताध्यानवद्, येना- र्थवानत् विधि: स्यात्। न चोपासना वा Sनुभवपर्यन्ता वा

स्ात्कारे वा Sनाद्यविद्यापनये वा विधिमन्तरेण प्राप्तत्वेन पुरुषेच्चया Sन्यथाकर्तुमकर्तु वा Sशक्यत्वात्। तस्माङ्रह्म- ज्ञानं मानसी क्रिया डपि न विधिगाचरः । पुरुषचित्त- व्यापाराधीनायास्त क्रियाया वस्तुसरूपनिरपेक्षता क चिद- विरोधिनो, यथा देवताध्यानक्रियायाः। नह्यन वस्तुखरू- पेण कश्िद्विरोधः । क चिद्स्ुविरोधिनी, यथा योषि- त्पुरुषयोरग्निबुद्धिरित्येतावता भेदेन निदर्शनमिथुनद्योप- न्यास: । क्रियैवेत्येवकारेण वस्तुतन्व्रत्वमपाकरोति। न- व्वात्मेत्येवोपासीतेत्यादयो विधयः श्रूयन्ते, न च प्रमत्तगी- ता: तुच्यं दि सांप्रदायिकं तस्माद्विधेयेनाच्र भवितव्यमि- त्यत आद। "तदिषया लिडादय" दति। सत्यं शूयन्ते लिडादयो, न त्वमी विधिविषयाः, तद्विषयत्वे Sप्रामाएय- प्रसज्ञात्। देयोपादेयविषयो चि विधिः । स एव च द्वेय

(१) त्वद्धीतवेदस्य-पा० २।४। (2) रप्यन्वय-पा० १।२४

[भामती] [ ( ] [अ १ पा १ म ४] उपादेयो वा यं पुरुषः कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तु शक्ो- ति। तनैव च समर्थः कर्ता 5धिक्वतो नियोज्यो भवति। न चैवंभूतान्यात्मश्रवणमननोपासनदर्भनानोति विषयनद- नुष्ठाचोर्विधिव्यापकयोरभावाद् विधेरभाव इति प्रयुत्ता अपि लिडादय: प्रवर्तनायामसमर्था उपलद्व क्षुरतैचएयं मर्थो दि क्ता Sधिकारी नियोज्य। असामर्थ्ये तु 'न क- हता ततो नाधिक्वतो न नियोज्य इन्यर्थः। यदि विधेर- भावान्न विधिवचनानि, किमर्थानि तर्चि वचनान्येतानि वि- धिक्कायानीति पृच्कति। "किमथानो"ति। न चानर्थका- नि युक्ानि, साध्यायविध्यधीनग्रहपास्वानुपपत्तेरिनि भावः। उत्तरम्। "साभाविके"ति। अन्यतः प्राप्ता एव च्ि श्रवणा- दयो विधिसरूपैर्वावयैरनूदयन्ते। न चानुवादो डप्यप्रयो- जनः । प्रवृत्तिविशेषकरत्वान् ।. तथाचि। तत्तदिर्टानिष्टवि- षयेप्साजिदासापहतह्द्यतया बचिमुरखो न प्रत्यगात्म- नि समाधातुमद्ति। आरात्मश्रवणादिविधिसर्पैस्तु वचनैर्म- नसो विषयस्ात खिल्ीहत्य प्रत्यगात्मसोत उद्धाव्यते इ- ति प्रवृत्तिविशेषकरतानुवादानामस्तीति सप्रयोजनतया खा- ध्यायविध्यधीनय छपतमुपपद्यतदति । य् चोदितमात्म- ज्ञानमनुष्ठानानङ्गत्वादपुरुषार्यमिति । तदयुक्तम्। खतेो डस्य. पुरुषार्थत्वे मिद्वे यदनुष्ठानानङ्गत्वं तह्ूपणं न दूंप- एमित्याह। "यदपी"ति । "अनुसंज्वरत्" शरीर परि 1 तप्मानमनुतप्येत। सुगभमन्यत्। प्रक्ृतमुपमंहरति। "त-

[१प१य8] [१०० ] [भवली सान्र प्रतिपनी ति। प्रक्तसिद्धर्थमेकदेशिमतं दूषयितुम- नुभाषते। "यद्पि के चिहाड़"रिति । दूषयति। "तन्ने"ति। इट्मनाकूतम्। कार्यबाधे यथा चेष्टा खिङ्गं पर्षाद्यसथा। सिद्धबोधे Sर्थवसैवं भावत्वं चितभासनान्।। यदि दि पदानां कार्याभिधाने तदर्थखार्थाभिधाने वा नियमेन वृद्धव्यवचारे सामर्थ्यमवधुतं भवेत्, न भवेत्,अर्प्र-

तसामर्थ्यत्वात्पदानां लोके तत्पूर्वकत्वाच्च वैदिकार्थप्रतोतेः। अथ तु भूते डप्यर्थे पदाना लोके शक्य: (२) संगतिग्रचसत उपनिषदा तत्परत्वं पौवीपर्यपर्यालोचनया Sवगम्यमानमप- ह्रुत्य न कार्यपरत्वं भक्यं कत्पयितुं, श्रुतद्दान्यश्रुतकष्प- नाप्रसक्गात्। तच् तावदेवमकार्ये 5र्थे न संगतिग्रच्ो, यदि नत्पर: प्रयोगो न लोके दश्येत, तत्प्रत्वयो वा व्युत्पन्न- स्योन्नेतुं न शक्येत। न तावत्तत्पर: प्रयोगो न हभ्याते

र्भामां प्रयोगस्य लोके बडलमुपलब्धेः। तद्यथा S5खपड- लादिलोकपालचक्रवालादिवसतिः सिद्धविद्याधरमन्धर्वाभर :-

कमनीयनिनदमनोपर: पर्वतराजः सुमेरुरिति। नैष भुज- (१) भूतभूत-पा० २। (2) अथ तु भूते Sप्ययबतो लोके. शक्यः-पा० ४।

[भरवी] [ १०१ ] [न१पा.१य.४]. को रज्जुरित्यादि:। नाषि भूमार्थवुद्धि्व्युत्यन्नपुरुषवर्तिनी न शक्या समुन्नेतुं वर्षादेरच्रयपरेतो: संभवात्। तथाघ्य- विदितार्थजनभाषार्थो ट्रविडिा नगरगमनोद्यतो राजमार्गा- भ्यणाँ देवटत्तमन्दिरमध्यासीन: प्रतिपन्नजनकानन्दनिबन्धन- पुचजन्मा वार्तावारेख सच नगरखदेवदत्ताभ्याभसमागतः पटवासोषायनार्पणपरसरं दिश्या वर्धसे पुत्वसे जान इति वा- र्ताचारव्याहार त्रवपासमनन्तरमुपजातरोमाञ्कुच्चकं विका- सित(१)नयनेत्प लमतिस्मेरमुखमद्ोम्पलमवलोका देबदत्त- मुत्पननग्रमोदमनुमिमोते, प्रमोहस्य व प्रागभूतस्य तद्याचा- रशवणसमनन्तर भवतस्तद्वेतुताम। न चायमप्रतिपादयन् चर्षचेतुमथं दर्षाय कत्पतइस्यनेन वर्षचेतुरर्थ उक्क दति प्रतिपद्यते। वर्षदेत्वन्तरख चापनीने पुत्रजन्मनद्य तद्ेतो- रवगमात्तदेव वार्ताहारेणाम्यचार्यीति नििनोति। एवं - यभोकादयोप्युदाच्चार्याः। तथा च प्रयोजनवत्तया भूतार्था- भिधानस्य प्रेभनावतयोगोप्युपपन्रः। एवं च ब्रह्मसरूपज्ञा- नख्य परमपुरुषार्थचेतुभावादनुपदिभतामपि पुरुषप्रवृत्तिनि- वृत्ती वेदस्वामां पुरुषद्ितानुभासनाच्कावतवं सिद्ू भव- ति। तम्सिदमेतट्, विवाहा ध्यासितानि वचनानि भूतार्थ- विष्याणि, भूतार्थविषयप्रमाजनकल्वात्, यद्धदिषयप्रमाजनर्क नजदिषयं यथा रूपादिविषयं चक्षुरादि तथा चैतानि, न सात्तथेति। तस्ातसधूत्रां "तन्नपनिषदस्य पुरुषस्यानन्यभय- त्वा"दिति। उपनिपूर्वा ्सदे्विभरणार्थात्किप्युपनिषत्पदं नु- (2): विकाशि-प्रा० रे।३./. ४।

[भ१पा.१स.४] [ १०२] [भाममी] स्पादितमुपनीयाइयं ब्रह्म सवासनामविर्द्या दिनसीति ब्रह्म- विद्यामाच, तद्ेतुत्वादेदान्ता अप्युपनिषद: ततो विदित श्री- पनिषद्ः पुरुषः । एतदेव विभजते। "योसावुपनिषत्खि"ति। ऋहंप्रत्ययविषयाद्गिनत्ति। "असंसारो" ति। अत एव क्रि- यारद्ितत्त्वाच्चतुर्विधद्रव्यविलक्षणः । अतस्त चतुर्विधद्रव्यवि- लक्षणो यदनन्यशेष: । अन्यभेषं ि भूतं द्रव्यं चिकीर्षितं स- दुत्पतत्याद्याप्यं संभवति। यथा यूपं तक्षतीत्यादि। यत्पुन- रनन्यभेषं भूतभाव्युपयोगरचितं, यथा सुवणं भायं, सत्तू- न् जुदोतीत्यादि, न तस्योत्पत्त्याद्याप्यता। कसात्पुनरस्या- नन्यशेषतेत्यत आद्द। "यतः खप्रकरणस्यः"। उपनिषदा- मनारभ्याधीतानां पौर्वापर्यपर्यालोचनया घुरुषप्रतिपादनपर- स्वेन पुरुषस्यैव प्राधान्येनेदं प्रकरणं न च जुक्ादिवद- व्यभिचरितक्रतु संबन्ध: पुरुष इत्युपपादितम् । अप्रतः खप्रक- रणस्थः सोयं तथाविध उपनिषद्धः प्रतीयमानो न नासतीति भक्यो वक्ुमित्यर्थः। स्यादेनत्। मानान्तरागोचरत्वेना- गृद्ीतसंगतितया Sपदार्थस्य ब्रह्मणो वाक्र्थत्वानुपपत्तेः क- थमुपनिषदर्थतेत्यन आइ। "स एष नेति नेत्यात्मेत्यात्मभ- ब्दात्"। यद्यपि गवादिवन्मानान्तरगोचरत्वमात्मनो नास्ति तथापि प्रकामात्मन एव सतस्तत्तदुपाधिपरिद्वाएया भक्यं वाकपार्थत्वेन निरूपणं, धाटकस्येव कटककुणडलादिपरिच्ा- एया। नचि प्रकाशः खसंवेदनो न भासते, नापि तदवच्छे- दक: कार्यकारणसंघातः। तेन स एष नेति नेत्यात्मेति नत्तद्वच्छेदपरिदाएया वृष्त्वादापनाच स्वयंप्रकाशः भक्यो

[भामती] [ १३ ] [अ१पा.१रू.४] वाक्याद्ुश्मेति चात्मेति च निरूपयितुमित्यर्यः। अथोपाधि- निरासवदुपच्वितमप्यात्मरूपं कस्मान्न निरस्यते इत्यत आा- इ। "आात्मनव्न प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात्"। प्रकाश दि स- र्वस्यात्मा तदधिष्ठानत्वाच्च प्रपञ्चविश्रमस्य, न चाषिष्ठाना- भावे विश्रमो भवितुमद्दति। नष्ि जातु रब्वभावे रज्ज्चा भुजङ्ग इति वा धारति वा (१) विश्रमो दष्टपूर्वः । अपि चात्मनः प्रकाशस्य भासा प्रपश्चस्य प्रथा। तथा च श्र्ु- तिः । 'तमेव भान्तमनुभाति सवं तस्य भासा सर्वमिदं विभाती'ति। न चात्मनः प्रकाशस्य प्रत्याख्याने प्रपञ्चप्रथा युक्ता। तस्मादात्मनः प्रत्याख्यानायोगाद्वेदान्तेभ्यः प्रमाण- न्तरागोचरसर्वोपाधिरद्वितब्रह्म स्वरूपावगतिसिद्विरित्यर्थ: । उ- पनिषत्खेवावगत इृत्यवधारणममव्यमाण आरक्तिपति। "नन्वा- त्मे"ति । सर्वजनीनाइंप्रत्ययविषयो दवात्मा कर्ता भोक्ता च संसारी तननैव च लौकिकपरीक्षकाणामात्मपदप्रयोगाद्य- एव लौकिका: शब्दासतएव वैदिकासएव च नेषामर्था दू- त्यौपनिषद्मप्यात्मपदं नचैव,प्रवर्तितुमईति नार्थान्तर त- द्विपरीतदत्यर्थः । समाधन्े। "ना"इंप्रत्ययविषय श्रपनिषद्ः पुरुषः । कुतः । "तत्साश्ित्वेना" इंप्रत्ययविषयो यः कर्ता का- र्यकारणसंघातोपच्ितो जीवात्मा नत्सा्तित्वेन, परमात्मनो Sइंप्रत्ययविषयत्वम्य "प्रत्युक्कतवात्"। एतदुक्तं भवति। य- द्यप्यनेन जीवेनात्मनेति जीवपरमात्मनो: पारमार्थिकमैक्यं तथापि तस्योपचितं रूय जीवः शुद्ध तु रूपं मस्य साकिि (१) 'वा धारेति वा' इति २ ।४।नारिति।

[प.१पा.१य.8] [.१0४] [भामती] तच मानानरानधिगतमुपनिषङ्गोचर दति। इतदेव प्रप- चयति। "नद्हंप्रत्ययविषय" इति। "विधिभेषत्वं वा नेतुं न प्क्य:"। कुतः। "आत्मत्वादेव"। नद्ात्मा Sन्यार्येो- न्यशु सर्वमात्मार्थम्। तथा च श्रुतिः । 'न वा रे स- र्वस्य कामाय सवें प्रियं भवति आत्मनसु कामाय सवें प्रिर्य भक्तीति।अपि पातः सर्वेषामात्मत्वादेव न रेयो ना- प्युपादेयः । सर्वस्य दि प्रपच्वजातस्य ब्रह्मैव मत्वमात्मा । न च खभावे ऐयो, Sभक्य द्ानस्वात्। न चोपादेय, - पाचत्वात्। तस्परादेयोपादेयविषयौ विधिनिषेधी न तदधिप- रीतमात्म तत्त्त्वं विषयोकुरुत इति सर्वस्य प्रपन्वजातस्यात्मैव तत्त्वमिति। एतदुपपादयति। "सवैं विनश्यदिकारजातं पु- रुषान्तं विनश्यत"। अयमर्थः। पुरुषो चि श्रुतिस्मृती-

प्रपञ्वस्त्वनाद्यविद्यापदर्शितो Sपरमार्थसन्। यक् परमार्थ- सन्नसै। प्रशती रज्मुत्त्वमिव सर्वीियमस्य विकारस्य। अम रवास्यानिर्वाच्रवेमाउढखभावस्य विनाश । पुरुषस् परमार्थसन् नासौ कारणसइ्सेणापयसन शकय: कर्तुम्। नचि ससमपि गिल्पिमो वट पट यितुमीशतइत्युप्तम्। तस्मादविनाभिपुरुषान्तो विकारविनाण शुश्िरज्ुतस्वान्त- इब रजभुजङ्गविनानः । पुरुष एव दि सर्वस्व प्रपच्वि- कारजातस्य तत्वम् b न च पुरुषस्यासित विनाशो यतो इनन्तो विनाश: स्वादित्यत आप। "पुरुषो विनाशचेल- भावादि"ति। नदि कारणामि सवसमप्बन्यदन्यथवितुमी-

[भामती] [१०५ ] [प१ पा. १ खू.४] पतदूत्युक्त्म्। अ्ररथ मा भूत्स्वरूपेण पुरुषो] देय/उपादेयो वा. तदीयस्तु कच्चिद्वर्मो हास्यते कश्चिच्चोपादास्यतइत्यत आद। "विक्रियाचेत्वभावाच्च कूटस्थनित्ः" । चिविधोि धर्मलक्षणावस्थापरिणामलक्षणा विकारो नासतीत्ुक्तम्। त्रपि चात्मनः परमार्थसतो धर्मो Sपि परमार्थसन्निति न तस्या- त्मवदन्यथात्वं कारणे: शक्यं कर्तुम्। न च धर्मान्यथा- त्वादन्यो विकारः। तदिदमुक्तम्। विक्रिया द्ेत्वभावादिति। सुगममन्यत्। यत्पुनरकदेशिना शाखत्रविद्दचनं साश्षित्वेना- नुक्रान्तं तदन्यथोपपाद्यति । "यदपि भावतात्पर्यविदाम- नुक्रमस" मिति। दृष्टो द्ि तस्यार्थः प्रयोजनवदथावबोधन- मिति वक्तव्ये धर्मजिज्ञासायाः प्रकृतत्वाद्वर्मस्य च कर्मत्वात् कर्मावबोधनमित्यु त्रम् । न तु सिद्धरूपब्रह्मावबोधनं व्या- पारं (१) वेदस्य वारयति। नदि सोमभर्मणि प्रक्ते तङ्ग- ाभिधानं परिसंचष्टे विष्णुभर्मणो गुणवत्ताम् । विधिभासतरं विधोयमानकर्मविषयं प्रतिषेधशास्त्रं च प्रतिषिध्यमानकर्म- विषयममित्युभयमपि कर्मावबोधपरम्। अपि चाम्न्नायस्य कि- यार्थत्वादिति शासक्कदचनं तचार्थग्रच्णं यद्यभिधेयवाचि त- तो भूतार्थानां ट्रव्यगुण कर्मण(२)मानर्थक्यमनभिधेयत्वं प्रस- ज्येत, नद्ि ते क्रियार्था इत्यत आद। "अपि चास्ाय- स्ये"ति। यद्ुच्ेत नदि क्रियार्थत्वं क्रियाभिधेयत्वमपि तु

(१) वबोधनव्यांपारत्वं-पा० २।४। (२) द्रव्यगुणंकर्मशब्दाना-पा० २।४। परं तु द्रव्यगुणकर्मणामित्येव कल्पत- रुधृतः पाठः ।

[अ१पा.१स] [१०६] [भभती क्रियाप्रयोजनत्वं ड्रव्यगुणशब्दाना च क्रियार्थत्वेनैव भूतद्र- व्यगुणाभिधानं न खनिष्ठतया। यथाङः भाखविदः 'चोदना चि भूमं भर्वन्त मित्यादि। एतदुक्तं भवति। कार्यमर्थ- मवगमयन्ती चोदना तदर्थ भृतादिकमप्य्थं गमयती, तताष। "प्रृत्तिनिवृत्तिव्यतिरेकेण भूतं चेदि"ति । अ्- यमभिसंधिः। न तावत्कार्यार्थएव खार्थे पदानां संगति- ग्रचे नान्यार्थइ्न्युपपादित भूतेप्यर्थें व्युत्पत्तिं दर्भयद्धिः। नापि खार्थमात्रपरतैव पदानां. तथा सति न वाक्चार्थप्र- त्यय: स्ात्। नचि प्रत्येकं खप्रधानतया गुणप्रधानभाव- रह्ितानाभेकवाव्यता दष्टा। तम्ात्यदाना स्वार्थमभिदध- तामेकप्रयोजनवत्पदार्थपरतयैकवाक्ता। तथा च तत्तदया- नरविभिष्टैकवाक्यार्थप्रत्यय उपपन्ना भवति । यथाङः गा- संविद: । साक्षाद्यद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम्। वर्णास्तंथापि नैतस्मिन्पर्यवस्यन्ति निष्फले॥ वाक्यार्थमितये तेषां प्रवृत्ता नान्तरोयकम्। पाके ज्वालेव काष्ठाना पदार्थप्रतिपादमम् ॥ इति।

न कार्यरुंसर्गपरत्वनियमः पदानाम्। एवं च सति कूट- सनित्यब्रह्मरूपपरत्त्रे डप्यदोष दति। "भव्यं" कार्यम्। ननु यङ्ञव्याथं भूतमुपदिभयते न तहूतं भव्यसंसर्गिणा रू- पेण तस्यापि भव्यत्वादित्यत शाद। "नदि भूतमुपदिभ्य- मान" मिति। न सादात्मयलकण: संसर्ग: किं तु कार्येण सच

[भामती] [ १०७ ] [प््र. १ पा.१ खू. ४] प्रयोजनप्रयोजनिलक्षणो Sन्वयः । तद्िषयेष तु भावार्थेन भूतार्थाना क्रियाकारकलक्षण इति न भूताथानां क्रियार्थ- स्वमित्यर्थः। शङते। "अररकरियात्वे 5पी"ति। एवं चाकि- यार्थकूट स्थनित्यम्रह्मोपदेभानुपपत्तिरिति भावः। परिप- रति।"नैष दोषः, क्रियार्थत्वे 5पी"ति। नद्ि क्रियार्थं भू- तमुपदिश्यमानमभूतं भवति। अपि तु क्रियानिवर्तनयोंग्यं भूतमेव तत्। तथा च भूते ऽर्थे Sवधृतशत्तयः शन्दाः क चित्सनिष्ठभूतविषया दश्यमाना मृत्वा शीत्वी वा न कथ चित् कियानिष्ठर्ता गमयितुमुचिताः । नद्युपचिनं शतभो दष्टमप्यनुपच्दितं क चिट्टष्टमष्टं भवति। तथा च वर्तमा- नापदेभा अस्तिकियोपद्िता त्रकार्यार्था तप्यटवीवर्णकाद- यो लोके बडलमुपलभ्यन्ते, एवं कियाऽनिष्ठा अपि संब- न्धमान्पर्यवसायिनो, यथा कस्यैष पुरुष दति प्रशोत्तरं राज इति: तथा प्रातिपदिकार्थमाचनिष्ठा, यथा कोदथा- स्रव दूति प्रश्नोत्तरं फलिन इति, नचि पृच्कता पुरुष- स्य वा तरूर्ण वा Sस्तित्वनास्तित्वे प्रतिपिक्तिते, किं तु पु- रुषस्य स्वामिभेदसरूर्ण च प्रकारभेद:। प्रष्टुरपेश्वितं चा- चक्षाणः खामिभेदमेव च प्रकारभेदरूपमेव च प्रतिवक्कि, न पुनरस्तित्वं, मस्य तेनाप्रतिपित्सितत्वात्। उपपादिता च भूने ऽण्यर्थे व्युम्पत्तिः प्रयोजनवति पदानाम्। चोदयति। "यदि नामोपदिष्टं"भून कि तवोपदेष्ट: श्रोतुर्वा प्रयोज- नं "स्यात्"। तस्माढ् भूनमपि प्रयोजनवदेवोपदेष्टव्यं नाप्र- योजनम्, अप्रयोजनं च ब्रह्म तस्योदासीनस्य सर्वक्ियार-

[पर.१ पा.१ सू. ४] [१०८ ] [भामती] द्वितत्वेनानुपकारकत्वादिति भावः । परिहरति। "अ्रनव- गमात्मोपदेशक्च तथैव" प्रयोजनवानेव "भवितुमई्दति"। अ्र- प्यर्थस्कारः। एतदुकतं भवति। यद्यपि ब्रह्मोदासीनं तथापि सदिषयं शाब्दज्ञानमवगतिपर्यन्तं विद्या खविरोधिनों रुं- सारमूल(१)मविद्यामुच्किन्दत् प्रयोजनवदित्यर्थः। अपि च ये पि कार्यपरत्वं सर्वेषां पदानामास्थिषत, तैरपि ब्राह्मणो न इन्तव्यो न सुरा पातव्येत्यादीनां न कार्यपरता शक्या SS- स्थातुम्। ऊत्युपद्ितमर्यादं द्ि कारयं कवत्या व्याप्ं तन्निवृत्ता निवतने शिंभपात्वमिव वृक्षत्वनिवृत्ता । क्वतिर्दि पुरुषप्रय- ननः, स च विषयाधीननिरूपणः । विषयश्चास्य साध्यखभा- वतया भावार्थ एव पूर्वापरीभूतो Sन्योत्यादानुकूलो भवितुम- ईति, न ट्रव्यगुणा। साक्षात् कवतिव्याप्यो दि कवतेर्विषयो, न च ट्रव्यगुपयो: सिद्धयोरस्ति क्वतिव्याप्यता। अर्परत एव शास- रुदचो 'भावार्थाः कर्मशब्दास्तेभ्यः क्रिया प्रतीयेते'ति। ट्रव्य- गुणभब्दानां नैमित्तिकावस्थायां कार्या वमभे 5पि भावस्य खतो द्रव्यगुणभब्दानां तु भावयोगात् कार्यावमर्भ इति भावार्थे- भ्य एवापूर्वावगतिर्न द्रव्यगुणशब्देभ्य इति। न च 'दभ्रा जुदोति' 'सन्ततमाधारयती' त्यादिषु द्रव्यादोनां कार्यविष- यता। तचापि दि दोमाधारभावार्थविषयमेव कार्यम्। न चैतावता सोमेन यजेतेतिवद्, दधिसन्ततादिविशिष्टच्दोमा- घार विधाना'दग्िचोचं जुद्ोति' 'आधारमभिघारयती'ति त- दनुवाद: । यद्यप्यचापि भावार्थविषयमेव कार्यम्। तथापि '(१) मूलनिदान-पा० २/३।४।

[भामनी] [१ट ] [अ१ पा.१ रू. ४] भावार्थानुबन्धतया द्रव्यगुण्णावविषयावपि विधीयेते। भावा- र्थो चि. कारकव्यापारमाचतया Sवशिष्टः कारकविभेषेष द्रव्यादिना विभेष्यतदूति द्रव्यादिस्तदनुबन्धः । तथा च भावार्थे विधीयमाने स एव सानुबन्धो विधोयतद्वति ्र व्यगुष्णावविष यावपि तद्नुबन्धतया विद्वितौ भवतः । एवं च भावार्थप्रणालिकया द्रव्यादिसङ्कान्तो विधिर्गारवाद् बिभ्यत् सविषयस्य चान्यतः प्राप्ततया तदनुवादेन तद्न्बन्धोभूतद्र व्यादिपरो भवतीति सर्वत् भावार्थविषय एव विधिः । एतेन यदाग्रेयो Sषटाकपालो भवतीत्यच संबन्धविषयो विधिरिति परास्तम्। ननु न भवत्यर्थो विधेयः । सिद्धे भवितरि ल- व्धरूपस्य भवनं प्रत्यकर्तृत्वात्। न खलु गगनं भवति । नाप्यसिद्धे, Sसिद्दस्यानियोज्यतवात्। गगनकुसुमवत्। तस्मा- द् भवनेन प्रयोज्यव्यापारेणाश्िप्नः प्रयोजकस्य भावयितु- वर्यापारो विधेयः । स च व्यापारो भावना क्वतिः प्रयद्न इति। निर्विषयश्चासावभ क्याप्रतिपत्तिर तो विषयापेक्षायामा- ग्रेयशव्दोपस्थापितो द्रव्यदेवतासंबन्ध एवास्य विषयः । न- मु व्यापारविषय: पुरुषप्रयत्नः कथमव्यापाररूपं संबन्ध गो- चरयेत्। नच्ि घटं कुर्वित्यनापि साश्तान्नामार्थ घटं पु- रुषप्रयत्नो गोचरयत्यपि तु दण्डादि चस्तादिना व्यापारय- ति। तस्माद् घटार्थी कतिं व्यापारविषयामेव प्रतिपद्यत, (१) न तु रूपतो घटविषयाम्, उद्देश्यतया त्वस्याम-

(१) पुरुष: प्रतिपद्ते-पा० २।

[प१पा.१यू.४] [११० ] [भामनी] रिति घटो न तु विषयमया, (१) विषयतया तु इस्तादि- ग्यापार एव। अपत एवाद्रेय इत्यचापि द्रव्यदेवतासंबन्धाश्ि- प्ो यजिरेव कार्यविषयो विधेयः । किमुत्तं भवति आाग्रे- यो भवतीति, आग्रेयेन यागेन भावयेदिति। अत एव 'य एवं विद्वान् पौर्णमासों यजते' 'य एवं विद्वानमावा्स्यां य- जने इत्यनुवादो भवति यदाग्रेय इत्यादिविद्ितस्य याग- षट्कस्य। अत एव च विद्वितानुदितस्य तस्यैव दर्शपूर्ण- मासाम्यां खर्गकामो यजेतेत्यधिकारसंबन्धः। तत्मात् सर्वत्र क्वतिप्रणालिकया भावार्थविषय एव विधिरित्येकान्तः। तथा च न इन्यान्न पिबेदित्यादिषु यदि कार्यमभ्युपेयेत ततस्त- द्यापिका कतिरभ्युपेतव्या। तद्यापकश्च भावार्थो विषयः। एवं च प्रजापतिव्रतन्यायेन पर्युदासवृत्त्या 5 इननापासनसङ्कल्पल- क्षणाया तदिषयो विधिः स्यात्। तथा च प्रसज्यप्रतिषेधो दत्तजलाञ्तलि: प्रसज्येत। न च सति संभवे लक्षणा न्या- य्या। नेक्षेतोदयन्तमित्यादा तु तस्य वतमित्यधिकारात् प्र- । सज्यप्रतिषेधासंभवेन पर्युदासवृत्त्या Sमीक्षपासङ्गवपलक्षणा सु- क्रा। तस्माद् न इन्यादू न पिबेदित्यादिषु प्रसज्यप्रतिषे- धेषु भावार्थाभावाद् तद्याप्तायाः कृनेरभावस्तदभावे च त- द्याप्नस्य कार्यस्याभाव इति म कार्यपरत्वनियम: सर्वच वा- कचे इत्याच। "ब्राह्मणो न इन्तव्य इत्येवमाद्येति। ननु कमादु निमृत्तिरेव कायें न भवति, तत्साधनं वेत्यन ता- कू "म च सा क्रियेति। क्रियाशष्दः कार्यवचनः। ए- (१i) नतु विषेय:,-पा० ३।

[भामसी] [ १११ ] [प.१ पा.१ रू.४] तदेव विभजते। "अक्रियार्थाना" मिति। स्यादेतम्। वि- विविभत्तित्रवणात् कायें तावदच प्रतीयते, तच्च म भावा- र्थमन्तरेण। न च रागतः प्रवृत्तस्य इननपानादावकसमादा- दासोन्यमुपपद्यते विना विधारकप्रयत्नम्। सस्मात् स एव प्रवृत्त्युन्मुखानां मनोवाग्देद्दानां विधारक: प्रयत्नो निषेध- विधिगोचर: क्रियेति नाकियापरमस्ति वाक्यं कि चिदपी- त्याद। "न च" "इननकियानिवृत्यौदासीन्यव्यतिरेकेण" "नञः भक्यमप्राप्तकियार्थत्वं कच्पयितुम्" । केन हेतुना न भक्यमित्यत आच। "स्वभावप्राप्तइन्यर्थानुरागेण" नञः। श्रयमर्थः। इननंपानपरो द्वि विधिप्रत्ययः प्रतीयमानस्ने एव विधन्तइत्युत्र्गः। नचैते भके विधातुम्। रागतः प्राप्नत्वात्। न च नञ्रः प्रसञ्यप्रतिषेधो विधेयः । मस्या- प्यौदासीन्यरूपस्य सिद्सया प्राप्तत्वात्। न च विधारक: प्रयत्नः। तस्याश्रुतत्वेन लच्यमाणत्वात्। सति संभवे च ल- क्षणाया अन्याय्यत्वात्। विधिविभत्तेस्व रागतः प्राप्तप्रवृत्य- नुवादकत्वेन विधिविषयत्वायोगात्। तम्मराद् यत् पिवेद् प- न्यादेत्यनूद्य नन्नेति निषिध्यने, तदभावो जाप्यते, न तुन- अर्थो विधोयते। सभावक् स्वविराधिभावनिरकुपणतया भा- वच्ायांनुपातीति सिद्धे सिद्धवत् साध्ये च साध्यवद् भासत- इति साध्यविषयो नञर्थः साध्यवद् भासतद्ति नभर्थः कार्य इति अमस्नदिदमाह्। "मन्सैष स्वभाव" इति। मनु बो- धयतु संबन्धिनो भाव नञ्. प्रवृत्युम्मुखानां तु मनोवागदे शागी

[भर.१ पा.१स.४] [११२ ] [भामती] पालन"कारणम्"। अ्रयमभिप्रायः । ज्वरितः पथ्यमश्रीया- द् न सर्पायाफ्कलि दद्यादित्यादिवचनश्रवणसमनन्तरं प्रयो- ज्यवृद्दस्य पथ्याशने प्रवृत्तिं भुजङ्गाङ्कलिदानोन्मखस्य च ततो निवृत्तिमुपलभ्य बालो व्युत्पित्सु: प्रयोज्यवृद्दस्य प्रवृत्तिमिवृ- त्िषेद इच्छादेषावनुमिमीते। तथाचीकाद्ेषदेतुके वृद्ध- स्य प्रवृत्तिनिवृत्ती, स्वतन्त्रप्रवृत्तिनिवृत्तित्वात्, (१)मदीयख्त- न्तप्रवृत्तिनिवृत्तिवत्। कर्तव्यतैकार्थसमवेष्टानिष्टसाधनभा- वावगमपूर्वकौ चास्येक्कादेपै. प्रवृत्तिनिवृत्ति चेतुभूतेष्देष- त्वात् मत्वृत्तिनिवृत्तिचेतुभृतेष्काद्वेषवत्। न जातु मम

विष्क्ाद्वेषावभूताम्, अपि तु भूयोभूयः खगतमालोचयत उ- ककारणपूर्वावेव प्रत्यवभासेते। तस्माद्ृद्वस्य स्वतन्त्रप्रवृत्ति- निवृत्ती इच्क्ाद्वेषभेदा च कर्तव्यतकार्थसमवेतेष्टानिष्टसाधन- भावावगमपूर्वावित्यानुपूर्व्या सिद्ध: कार्यकारणभाव इतीष्टा- निष्टसाधनतावगमात्पयोज्यवृद्दप्रवृत्तिनिवृत्तो इति सिद्दम्। स चावगम: प्रागभूतः पब्दश्रवणानन्तरमुपजायमान: शब्द- अ्रवणचेतुक इति प्रवर्तकेषु वाक्येषु यजेतेत्यादिषु शब्द- एव कर्तव्यमिष्टसाधनं व्यापारमवगमयंस्तस्येष्टसाधनर्ता क- र्तव्यतरो चावगमयति, अ्रनन्यलभ्यत्वादुभयो:, त्रनन्यलभ्यस्- च अब्दार्थत्वात्। यत्र तु कर्तव्यता डन्यत एवं लभ्य- ने चथा न चन्यान्न पिबेदित्यादिषु इननपानप्रवृच्यो रा- गतःप्रतिलभ्भात्तत तदनुवादेन नञ्समभिव्याइता लि- (१) स्वतन्त्रप्रवृत्तित्वात्,-पा ०२।४।

[भामतो] [ १११ ] [=१पा.१यू.४]

ति। प्रत्यकं चि तयोरिष्टसाधनभावो Sवगम्यते, ऽन्य- या रागविषयत्वायोगात्। तत्माद्रगादिप्राप्नकर्तव्यतानुवा- देनानर्थसाधनता प्रज्ञापनपरं न इन्यान्र पिबेदित्यादिवा- क्यं, न तु कर्तव्यतापरमिति सुद्ूक्तमकार्यनिष्ठत्वं निषे- धानाम्। निषेध्यानां चानर्थसाधनताबुद्धिरेव निषेध्याभाव- बुद्धिस्तया ख्वयं चेतन आपाततो रमणीयतां पभ्यन्नप्या- यतिमालोच्य प्रवृत्त्यभावं निवृत्तिमवबुध्य निवर्तते, शदासी- न्यमात्मना Sवस्थापयनोति यावत्। स्यादेतत्। प्रभावु-

चानुवर्तते। नहुदासोनो Sपि विषयान्तरव्यासक्तचित्तस्तद- भावबुद्धिमान्। न चावस्थापककारणाभावे कार्यावस्थानं ढ- ष्टम्। नद्ि स्तम्भावपाते (१) प्रासादोवतिष्ठते ऽत आ्राप। "सा च दग्धेन्धनाग्निवतस्वयमेवोपशाम्यति"। तावदेव खल्वयं प्रवृत्युन्मुखो न यावदस्यानर्थ चेतुभावमधिगच्कति। अर्पनर्थ- चेतुत्वाधिगमो ऽस्य समूलोद्दारं प्रवृत्तिमुद्ृत्य दग्धेन्धनाभिव- हस्वयमेवोपशास्यति। एतदुत्तां भवति। यथा प्रासादावस्थान- कारणं सम्ो नैवमौदासीन्यावस्थानकारणमभाववुद्धि: पर- पि त्वागन्तुकादिनाभ द्ेतोषापेनावस्थानकारणम्। यथा क- मठपृष्ठ निष्ठर: कवचः शुरप्रचारचाणन राजन्यजीवाव- स्थानपेतु:। न च कवचापगमे चासति व भषमचारे राजन्यजीवनाभ इति। उपसंहरति। 'तस्मात्प्रसत्त्तक्िया- (१) स्तम्भापाये।

[स.१पा. १ बू. ४] [ ११४ ] [भामती]

कक्रियानिवृत्त्योपलच्य विभिनष्टि । तत्किमक्रियार्थत्वेना- नर्थक्यमाभङ क्रियार्थत्वोपवर्णनं जैमिनोयमसमन्वासमेवे- लुपसंदारव्याजेन परिद्रति। "तआत्पुरुषार्थे"ति। पुरुषा- र्था मुपयोग्य पाख्यानादिविष याव क्रियार्थतया क्रियार्थतया च पूर्णोत्तरपश्चा, न तूपनिषद्विषथा। उपनिषदा स्वयंपुरुषा- र्यम्रह्म रूपावगमपर्य वसानादित्यर्थः। यद प्यौपनिषदात्मज्ञान- मपुरुषायं मन्यमानेनोत्तां कर्तव्यविध्यनुप्रवेभमन्तरेपेति। त्त्र निगूढाभिसंधि: पूर्वोत्तां परिदारं सारयति। "तत् परि- इत"मिति। अन्ाक्षेप्ता स्वोक्तमर्थ सारयति। "ननु श्रुत- म्ह्मणो 5पी" ति। निगूढमभिसंधिं समाधातोह्वाटयति। "अर- बोचते। नावगतब्रह्मात्मभावस्े'ति। सत्यं न ब्रह्मज्ञान- माचं सांसारिकधर्मनिवृत्तिकारणमपि तु साक्षान्कारपर्यन- म्। ब्रह्म साक्षात्कारश्वान्त:करणवृत्तिभेद: श्रवणमनमादिज- मितसंस्कारसचिवमनोजन्ा षड्जादिभेदमाशात्कारदव गा- नधर्वश्ावश्रवणाभ्यासंस्कृतमनोयोनिः । स च निखिलप्रप- चमचेन्द्रजालसाश्नात्कारं समूलमुन्मूलयन्नात्मानमपि प्रपश्न-

नायममुख्यतैवाचेति सिद्धम्। अत्र च वेदप्रमाणमूलतया

निदर्शनदयमाह। "मद्ि धनिन" इति। श्रुतिमचोदाप- रति। "मटुक" मिति। पोद्यति। "भरीरे पतित" इति। परिचरति। "न सभरोरत्वस्ये"ति । यदि वास्तवं सभ-

[भामती] [ ११५ ] [ॠ१ पा.१ यू.8] रीरत्वं भवेत् जीवतस्तन्निवर्तेत। मिथ्या ज्ञाननिमित्तं तु नम्। तख्ोत्पन्रतत्त्वज्ञानेन जीवतापि भक्यं निवर्तयितुम्। यत्पु- नरशरीरत्वं तदस्य स्वभाव दूति न भक्यं निव्तयितु, स्व- भावचानेन भावविनाशप्रसङ्गादिताद। "नित्यमशरीरत्व"मि- ति। स्यादेतत्। न मिथ्याज्ञाननिमित्तं सभरीरत्वमपि तु धर्माधर्मनिमित्तं, तञ्च खकारणधर्माधर्मनिवृत्तिमन्तरेख न निवरतते। तन्निवृत्ता च प्रायणमेवेति न जीवतो Sशरोर- त्वमिति शङ्कते। "तत्कते' ति। तदित्यात्मानं परामृभति। निराकरोति। 'न, शरीरसंबन्धसेति। न तावदात्मा सा- मादूर्माधर्म। कर्तुमर्दति, वाग्बुद्विभरीरारभ्भाजनितौ दि मै। नासति शरोरसंबन्धे भवतः, ताभ्यां तु शरीरसंबन्ध रोच- यमानो व्यक्तं परस्पराश्रयं दोषमावद्दति। तदिदमाद्य। "भरीरसंबन्धस्ये"ति। यद्युच्ेत सत्यमस्ति परस्पराश्रयो, न त्वेष दोषो. Sनादित्वाद्ीजाङ्गुरवदित्यत आच्। "अ्रन्ध- परम्परैषा Sनादित्वक्पना" । 'यस्तु मन्यते नेयमन्धपरम्प- रामुख्यानादिता, नदि यतो धर्माधर्मभेदादातभरीररुंबन्ध- भेदसत एव स धर्माधर्मभेदः किं त्वेष पूर्वसादात्मभरी- रसंबन्धात्पूर्वधर्मा धर्मभेदजनानः, एष त्वात्मभरीरसंबन्धो 5- आडूर्माधर्मभेदादिति' नं प्रत्याच। "कियासमवायाभावा- दि" नि। शङते। "सन्निधानमात्रेजे"ति । परिचरति। "नेति। उपार्जनं, खोकरएम्। न त्वयं विधा Sत्मनो- त्याद। "न त्वात्मन" इूति। 'ये तु देवादावात्माभिमानो भ मिथ्या, डपि तु गौणो माणत्रकादाक्वि सिंदाभिमान इति

[ब१पा.१ य४] [ ११६] [भामती] मन्यन्ते:नन्तमुपन्यस्य दूषयति। "श्रचाऊ"रिति। प्रसि- डो वसुभेदो यस्य पुरुषस्य स तथोक्तः। उपपादितं चैत- दस्माभि(१)रध्यासभाष्ये इति नेदोपपाद्यते। यथा मन्दान्ध- कारे स्थाणुरयमित्यगद्यमाणविभेषे वस्तुनि पुरुषातसांभयिकौ पुरुषभन्दप्रत्यया स्थाणुविषयौ, तत्र तु पुरुषत्वमनियतमपि समारोपितमेव । एवं संभये समारोपितमनिश्चितमुदाइत्य विपर्ययज्ञाने निश्चितमुदादरति। "यथा वा शुक्तिकाया"मि- ति। शुर्ुभाखवरस्य ट्रव्यस्य पुरःस्थितस्य सति शुक्रिका- रजतसाधारएये यावदत् रजतविनिश्चयो भवति तावत्कम्ता- कुत्िविनिश्चय एव न भवति। संभयो वा द्वेधा युक्त:, समानधर्मधर्मिणारदर्भनात्. उपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातो विशे- षद्दयम्ुनेश्च संस्कारोन्मेषद्ेताः, सादभ्यस्य द्विष्ठत्वेनोभयन् मुख्यमेनदिति। अत उक्तम् । "अरकसा"दिति। अ्र्प्रनेन उष्टस्य ऐेतो: समानत्वे Sप्यहष्टं चेतुरुत्त। तच्च कार्यदर्भ- नोखेयत्वेनासाधारणमिति भावः । "आ्रात्मानात्म विवेकिना"- मिति। श्रवणमननकुशलतामाचेपा पणिडिताना,मनुत्यन्नत- स्वसाक्ात्काराणामिति यावत्। तदुक्रम्। पश्वादिभिन्रचा- विभेषादिति। शेषमतिरोद्ितार्थम्। जीवतो विदुषो 5- भरीरत्वे च न्ुतिमृती उदाइरति। "तथाचे"ति। सुबोधं

यदि जीवस्य मह्मात्मत्वावगतिरेव सांसारिकधर्मनिवृत्तिचेतु: इन्त मननादिविध्ानानर्थक्ं, तस्मात्प्तिपत्तिविधिपरा वेदा- (१) वैतदभस्तादस्माभि-पा० १।

[भाममी] [ ११७ ] [भ१ पा१ खू. ४] न्ता इति, तदनु भाष्यं दूषयति। "यत्पुनरुत्त त्रवणात्म- राचीनयो"रिति। मनननिदिध्यासनयोरपि न विधिस्तयोरम्व- यव्यतिरेक सिदसाक्षात्कार फ लयो र्वि धिसरूपैर्व चनैरनु वादा ् तदिदमुक्त्तम्। "अवगत्यर्थत्वा"दिति। ब्रह्मसाक्षात्कारोव- गतिस्तदर्थतवरं मनननिदिध्यासनयोरन्वयव्यतिरेकसिद्धमित्य- र्थः। अथ कस्मान्मननादिविधिरेव न भवतोत्यत शद। "यदि अ्ववगत"मिति। न तावन्भनननिदिध्यासने प्रधान- कर्मेणी अपूर्वविषये अरम्तत्वफले इत्युक्मधसात्। त्र्र्रतो गुणकर्मत्वमनयोरवधातप्रोक्षणादिवत् परिशिष्यते। तदप्य- युक्तम्। अन्यचोपयुक्तोपयोच्यमाणत्वाभावादात्मनः। विश्रे- षतस्वापनिषदस्य कर्मानुष्ठानविरोधादित्यर्थः । प्रक्यतमुपसं- दरति। "तस्मा" दिति। एवं सिद्धरूपब्रह्मपरत्वमुपनिषर्दा ब्रह्मपः भावार्थस्य धर्मादन्यत्वाद्वित्रविषयत्वेन भायभेदाद्

"एवं च सतो"ति। इतरया तु धर्मजिज्ञासैवेति न भा- बान्तरमिति न भाबारम्भत्वं स्यादित्यत आरद्। "प्रतिप-

धर्मादन्यत्वमपि तु तदिरोधादपीत्युपसंद्दारव्याजेनाद। "त- सादवं ब्रह्मासीति" । दृतिकरणेन ज्ञानं पराम्ृभति। विधयो दि धर्मे प्रमाणं ते च साध्यसाधनेतिकर्तव्यभेदाधि- ष्ठाना धर्मोत्म्ादिनशच, तदधिष्ठाना न ब्रह्मात्मैक्ये सति प्र- भवन्ति, विरोधादित्यर्थः। न केवलं धर्मप्रमापस्य भाव- स्ेय गति, रपि तु सर्वेषां प्रमाणनामित्याच।"सर्वाणि चे-

[प१पा.१खू.४] [ ११८ ] [भामतो] तराषि प्रमाणनो"ति। कुतः, "नची"ति। अद्वैते दि वि- ष्यविषयिभावो नासिति। न च कर्तृत्वं, कार्याभावान्। न च करणात्व,मत एवं। तदिदमुक्तम्। "अप्रमात्काणि चे"- ति चकारेण। अचैव ब्रह्मषिदा गाथामुदादरति। "प्- पि चाज"रिति। पुचदारादिष्वात्माभिभानो गौपः । यथा खदुःखेन दुःखी यथा खसुखेन सुखो तथा पुत्रादिगतेना- पोति सो 5यं गुपः। न त्वेकत्वाभिमानो, भे दस्यानुभव- सिद्धत्वात्। तस्माद्गौर्वाद्ोक इतिवद्गौणो, देद्ेन्द्रियादिपु त्व- भेदानुभवान्न गौण आत्माभिमानः किं तु शुत्ता रजत- ज्ञानवन्मिथ्या। तदेवं द्विविधो S्यमात्माभिमानो लोकया- वां वद्दति, तदसत्त्वे तु न लोकयाता, नापि ब्रह्मात्मैक- त्वानुभवसदुपायस्य श्रवणामननादेरभावात्। तदिदमाद्द । "पुच्रदे चादिबाधनात्"। गौणात्मनो Sसत्त्वे पुत्तकलचादि- वाधनं ममकाराभाव इति याक्र। मिथ्यात्मनो 5सस्वे देचेन्द्रियादिबाधनं श्रवणादिबाधनं च । तथा च न केवलं लोकयाचासमुच्केद: सद् ब्रह्माचमित्येवंबोधशीलं यत्का- र्यमद्वैतसाश्ात्कार इति यावत्। नदपि "कथं भवेत्" । कुनस्तदसंभव इत्यत शाद।

"अन्वेष्टव्यात्मविज्ञानात्प्राक् प्रमातत्वमात्मनः"। उपखक्णं चैतत्। प्रमाप्रमेयप्रमापाविभाग इत्यपि द्रष्टव्य- म्। एतदु्त्त भवति। एष चि विभागो Sद्वैतसावांत्कारकार एम्। तनो नियमेन प्राम् भावान। तेन तदभावे कार्य ने-

[भामतो] [ ११६ ] [न१पा.१यू.४] पपद्यते (१)इति। न च प्रमातुरात्मनो Sम्पेष्टव्य भात्मा डन्य इत्याच। "त्प्रन्विषः स्यात्म्रमातैव पाभदोषादिवर्जिनः" । उत्तं ग्रोवास्थयैवेयकननिदर्भनम्। स्यादेतत्। अप्रमाणा- त्कथं पारमार्थिकाहैतानुभवात्पत्तिरित्यत आराद। "दे हात्मप्रत्ययो यद्वत्परमाणत्वेन कन्पितः । लौकिक तद्देवेदं प्रमाणं तु" ऋस्यावधिमाष। "शात्मनिश्वयात्" ॥ शा ब्रह्म स्वरूपसाक्षात्कारादित्यर्थः। एतदुक्तं भवति। पा-

वत्नव्यं, प्रमाणबाधितत्त्रात्। तस्य च समस्तप्रमाण्कारण- त्वं भाविकलोक(२)याचावाद्दित्वं चाम्युपेयम्। मेयमस्ाक- मप्यद्वैतसाश्यात्कारे विधा भविष्यति। न चायमद्वैतसाक्षा- त्कारोप्यन्तःकरणवृत्तिभेद एकान्ततः परमार्थः । यस्तु सा- आस्कारो भाविको, नासा कार्य,सस्य ब्रह्मस्वरूपत्वात्। भा- विद्या तु यद्यविद्यामुच्िन्याज्जनयेदा, न तत्र का चिद- नुपपत्तिः । तथा च श्रुतिः । 'विद्या चाविद्या च यसतददोभयं सद। अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्यया Sमृतमश्रुने'॥ इति।

(२) नोत्पय्यते-पा० २/४/ (२) कारणतवं स्वामाविकलोक-पा० १ । कारणवं भाषिकं लोक-पा० २। कारणत्वं च भाविकलोक़-पा० ४।

[अ.१पा.१खू.४] [ १२० ] [भामती]

नमातमर्वमवदातम्।।

एवम् कार्यान्वयं विना सिद्धरूपे ब्रह्मणि मानता । पुरुषार्ये सयं तावहेदान्तानां प्रसाधिता।। ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय जन्माद्यस्य यत इत्यादिना तक्त समन्वयादित्य न्तेन सच्संदर्भेण सर्वभ्रे सर्वभत्ता जगदुम्पत्ति- स्थितिविनाभकारणे प्रामाएयं वेदान्तानामुपपादितम्। तज्ज ब्रह्मणोति परमार्थतो न त्वद्यापि ब्रह्मएयेवेति व्युत्पादितम्। तदन संदि छने। तज्जगदुपादानकारणं कि चेतनमुताचेतन- मिति। अत्र च विप्रतिपत्ते: प्रतिवादिनी विभेषानुपलम्भे सति संगयः । तत्र च प्रधानमचेतनं जगदुपादानकारण- मनुमानसिङ्मनुवदन्त्युपनिषद इति सांख्याः। जीवाणुव्यति- रिक्तचेतनेश्वरनिमित्ताधिष्ठितापचतुर्विधा: परमाणवो जग- दुपादानकारणमनुमितमनुवदन्तीति काणादाः । आ्ररादिग्रय- ऐेनाभावोपादानत्वादि ग्रच्चीतव्यम्। अरप्रनिर्वचनीयानाद्यविद्या- पक्तिमच्चेतनोपादानं जगदागमिकमिति ब्रह्मविदः। एतारसा च विपरतिपत्तीनामनुमानवाक्यानुमानवाक्याभासा बोजम् । तदेवं विप्रतिपत्ते: संभये किं तावत्ाप्तम्। तच्न जञानक्रियाभतयभावाङ्रह्माणो Sपरिणामिनः । न सर्वभत्तिविज्ञाने प्रधाने त्वर्तिसंभवः ॥I.

न घ ज्ञानकरिये चिदात्मनि स्नः। तस्यापरिणामित्वादेक-

[भामती] [ १११ ] [भ.१पा.१ख.8] न्वाच्च। निगुणे च प्रधाने परिणामिनि संभवतः । यर्द्यप च साम्यावस्थारयां प्रधाने समुदाचरदृत्िनी क्रियाज्ञाने न स्तः, तथाप्यव्यक्तेन शत्यात्मना रूपेण संभवत एव । तथा च प्रधानमेव सर्वभञं च सर्वभक्ति च, न तु ब्रह्म। सरूप- चैतन्यं त्वस्यावृत्तिकमनुपयोगि जीवात्मनामिवास्माकम् । न च सरूपचैतन्ये कर्तत्व,मकार्यत्वात्तस्य। कार्यत्वे वा न सर्वदा सर्वज्ञता। भोगापवर्गलक्षणपुरुषार्थद्वयप्रयुक्तानादि- प्रधानपुरुष संयोगनिमित्तस्ु मचदहंकारादिक्रमेणाचेतनस्यापि चेतनानधिष्ठितस्य प्रधानस्य परिणामः सर्गः । दष्टं चाचे- तनं चेतनानधिष्ठितं पुरुषार्ये प्रवर्तमानम्। यथा वत्सवि- बृद्चर्थमचेतनं कीरं प्रवर्तते। 'तदैव्वत बङ्स्यां प्रजायेये'सी- त्याद्यास शुतयो Sचेतने Sपि चेतनवदुपचारातखकार्याममुख- त्ममादर्भयन्ति। यथा कूलं पिपतिषतीति। यत्प्ाये श्ूयते यच् तत्तादगवगम्यते। भात्तप्राये श्रुतमिदमतो भातें प्रतीयते॥ अपि चाड्वृद्दाः। 'यथा (१)Sग्यप्राये लिखितं दृद्दा वद- न्ति भवेद्यमध्यदूति, तथेदमर्पिता आप ऐकन्त' 'मत्तेज ऐकते त्यायुपचारप्राये श्रुतम्। तदैक्तेत्यापचारिकमेव वि- शेयम्। अ्रनेन जीवेनात्मना Sनुप्रविभ्य नामरूपे व्याक- रणवाणीति च प्रधानस्य जीवात्मतवं जीवार्थकारितयाद। यथा चि भद्रसेना राजार्थकारी राजा भद्रसेनो ममातमे- त्युपचर्यते। एवं तत्त्वमसोत्ाद्याः श्रुतयो भात्ता: संपत्यर्था (१) 'यथा' इति २ । ४ नासि्ति। कल्पतरूधृतस्तु 'यथाऽम्ये'त्येब पाठ: ।

[पर.१पा.१ख.४] [ १२२] [भामती] वा दरव्याः। खमपीतो भवतीति च निरुत्तं जोवस्य प्रधा- ने सकीये 5प्ययं सुषुप्ावस्थायां ब्रुते। प्रधानांगतमःसमुद्रे- के दि जोवो निद्राणसमसोव मग्रो भवति। यथाङ रभा- वप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रे'ति। वृत्तोनामन्यासा प्रमाणादी- नामभावस्तस्य प्रत्ययकारणं (१) तमसतदालम्बना निद्रा जी- वस्य वृत्तिरित्यर्यः। तथा सर्वभञं प्रस्तुत्य श्वेनाश्वतरमन्त्रो डपि 'सकारणं करणाधिपाधिप' इति प्रधानाभिप्रायः । प्र- धानस्यैव सर्वजञत्वं प्रतिपादितमधसतात्। तस्मादचेतनं प्रधानं जगदुपादानमनुवदन्ति श्रुतय इति पूर्वः पक्षः। एवं काण- दादिमते Sपि कथं चिद्योजनीयाः श्रुतयः। अक्षरार्थसु "प्रधानपके 5पी"ति "प्रधानस्यापो"ति, अपिकारावेवकारा- था। स्यादेतत्। सत्त्वसंपत्या चेदस्य सर्वज्ञता ऽय तमः- संपच्या Sसर्वज्ञतैवास्य (२) करमान्न भवतीत्यत आरद्द । "तेन च सत्त्वधर्मेष ज्ञानेने"ति। सत्त्व द्वि प्रकाशशीलं निर- तिशयोत्कषं सर्वज्ञताबीजम्। यथाङः । 'निरतिशयं सर्वन्- ताबीज मिति । यत् खलु सातिशयं तत् क चिन्निरतिश- यं दृष्टं, यथा कुवलामलकबित्वेषु सातिशयं महत्त्वं व्योस्ति परममद्दति निरतिभयम्। एवं ज्ञानमप्येकद्विबङविषयतया सातिभयमित्यनेनापि क चिन्निरतिशयेन भवितव्यम्। इ- दमेव चास्य निरतिशयत्वं यद्विदितसमस्तवेदितव्यत्वम्। त- दिदं सर्वज्ञत्वं सत्त्वस्य निरतिभयोत्कर्षत्वे संभवति। एत- (१) मभावकारणं-पा० १/२/४/ (2) उज्ञतेवास्य-पा० १।२/

[भामती] [ १२३ [अ.१ पा.१ खू.५] दुक्कं भवति । यद्यपि रजस्तमसी अरपरपिस्तः तथापि पुरुषा- र्थप्रयुत्तगुणवैषम्यानिभयात् सत्त्वस्य निरतिशयोत्कर्षे सा- र्वश्यं कार्यमुत्यद्यतदूति । प्रधानावस्थायामपि तन्मान्रां वि- वश्चित्वा Sविवश्चित्वा च तमःकार्यं प्रधानं सर्वज्ञमुपचर्यत- इति। अपिभ्यामवधारणस्य व्यवक्ेद्यमाछ्ट। "न केवलस्ये"- नि। न किं चिदेकं काय जनयेदपि तु बशनि। चिदा- त्मा चैकः, प्रधानं तु चिगुणमिति तत एव कार्यमुत्यन्त- मर्दति, न चिदात्मन इत्यर्थः। तवापि च योग्यतामाने- सैव चिदात्मनः सर्वज्ञनाभ्युपगमो न कार्ययोगादित्याद्क । "त्वया 5पी" ति। न केवलस्याकार्यकारणस्येत्ेत व्सिंचा वलोकि- तेन प्रपञ्चयति। "प्रागुत्यत्ते"रिति। "अपि च प्रधानसे"ति। चस्त्वर्थः । एवं प्राप्तउच्ते । ईक्षतेरनाशव्दम् ॥५॥ नामरूपप्रपश्वलक्षणकार्यदर्भनादेतत्कार णमात्वदिति सा- मान्यकल्पनायामस्ति प्रमाएं, न तु तदचेतन चेतनमिति वा विभेष कल्पनायामस्यन मानमित्युप रिष्टात्प्रवेद यिष्यते। तस्म्रा- नामरूपप्रपञ्व कार णभेदप्र मायामान्नाय एव भगवानुपासनी- यः । तदेवमाम्नायैकसमधिगमनीये जगत्कारण पौर्वापर्यपरामर्शाद् यदाम्नायो 5अ्जसा वदेन्। जगद्दोजं तदेवेष्टं चेतने च स आश्ज्सः॥

क्वितु: कारणाज्जगज्जन्ाखायते इति। न च प्रधानप-

[ब.१पा.१खू५] [२२४] [भामती]

तस्य प्रकाशकत्वादिति चेत्। न । तस्य जाधेन तत्त्वानु- पपत्तेः । कसि रजस्मोभ्यां सत्तवस्य विभेषः। सच्छता। सक्क दि सत्त्वम्। असच्छे च रजसमसी । सत्कस् च चैतन्यबिम्बोड्राच्ितया प्रकाशत्वव्यपदेशी नेतरयोरखच्कतया तद्याद्ित्वाभावात्। पार्थिवत्वे तुख्यदव मणेर्बिम्बोङ्गाचिता न लोषटादीनाम्। ब्रह्मणस्त्वीक्षिततवमाञ्जसम् । तस्याम्नायतो नित्य ज्ञानखभावत्वविनिद्ययात्। नन्वत एवास्य नेक्ित्त्वं नित्यस्य ज्ञानसवभावभूतस्थ्ेश्नपस्याक्रियात्वेन ब्रह्मणसत्प्रति निमित्तभावाभावात्। अक्रियानिमित्तस्य च कारकत्वनिवृत्त। तद्याप्तस्य तद्विभेषस्य कर्तत्वस्य निवृत्तेः। सत्यं ब्रह्मखभावसे- तन्यं नित्यतया न क्रिया, तस्य त्वनवच्छित्नस्य तत्तद्विषयोप- धानभेदावच्छेदेन कल्पितभेदस्यानित्यत्वं कार्यत्वं चोपपद्यते। तथा चैवंलक्षणे ईव्णे सर्वविषये ब्रह्मणः खातन्व्यलक्षणं क- र्व्स्वमुपपन्नम्। यद्यपि च कूटस्थनित्यस्यापरिणामिन श्रौद्ा - सोन्यमस्य वासवं तथाप्यनाद्यनिर्वचनीयाविद्यावच्छिन्नस्य व्या- पारवत्त्वमवभासतदूति कर्तृत्वोपपत्तिः । परैरपि च चिक्- क्ेः कूटस्थनित्याया वृत्तीः प्रति कर्तृत्वमीद्वशमेवाभ्युपेयम्। चैतन्यसामानाधिकरएयेन नाततवोपलब्धे:। नद्ि प्राधानि कान्यन्तर्बद्दिष्करणानि चयोदभ सत्त्वप्रधानान्यपि खयमे- वाचेतनानि तदृत्तयश्न स्वं वा पर वां वेदितुमुत्सदन्ते। नो खत्वन्धा: सहस्रमपि पान्था: पन्थानं विदन्ति। च- सुषता चैकेन चेट् वेद्यने, स एव तर्ाि मार्गदर्भो खत-

[भाममी] [ १२५ ] [भ१ पा.१ खू.५ू] न्यः कर्ता नेता नेषाम्। एवं बुद्धिसत्त्वस्य स्यमचेतनस्य चिमिबिम्बसंक्रान्या चेदापन्नं चैतन्यस्य नातत्वम्, चितिरेव

न्वापि। न चास्याश्तितेः कूटस्थनित्याया अरपरस्ति व्यापार- योगः। न च तदयोगेप्यज्ञातत्वं व्यापारवतामपि जडाना- मन्नत्वात्। तस्मादन्त:करणवर्ति्नं व्यापारमारोप्य चिति- शक्रा कर्तृत्वाभिमानो Sन्तःकरणे वा चैतन्यमारोप्य तस्य शातत्वाभिमान: । सर्वथा भवन्मतेपि नेदं स्वाभाविकं क चिदपि घातत्वमपि तु साव्यवद्दारिकमेवेति परमार्थः । नित्यस्यात्मनो ज्ञानं परिणाम इति च भेदाभेदपक्षमपाकुर्व- द्विरपास्तम् । कूटस्थस्य नित्यस्यात्मनो Sव्यापारवत एव भिन्नं ज्ञानं धर्म दूति चोपरिष्टादपाकरिष्यते। तर्माद्व-

चिकीर्षितनामरूपविषयावच्छिन्नं सज्ज्ञानं कार्य तस्य क- र्मा ईशवरो जाता सर्वजः सर्वभक्रिरिति सिद्धम्। तथा च श्रुतिः। 'तपसा चीयते ब्रह्म ततोन्मभिजायते। भन्नात्माणो मनः सत्यं लोका: कर्मसु चामृतम्॥। यः सर्वत्ः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्म्रादेनद् ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते ॥ इति। तपसा ज्ञानेन अव्याऊतनामरूपविषयेण चीयते तद्या- चिकीर्षावङ्गवति। यथा कुविन्दादिरव्याह्ृतं पटादि बु- द्वावालिख्य चिकीर्षति। एकधर्मवान् द्वितीयधर्मेापजननेन

[भ१पा.१स.५] [१२६] [भामती] उपचित उच्चते । व्याचिकीर्षार्यां चोपचये सति ततो ना- मरूपमन्नमदनीयं साधारणं संसारिणां व्याचिकीर्षितमभि- जायते। तस्मादव्याळ्ताढ् व्याचिकीर्षिताद् अन्नात्माणो दिरण्यगर्भो ब्रह्मणे ज्ञानक्रियाशतयधिष्ठानं जगत् सा- त्मा साधारणो जायते। यथा 5व्याछ्कताद् व्यार्चिकोर्षितात् पटाद् अवान्तरकारयं द्वितन्तुकादि। तम्माच्च प्रापाद्. मन- आख्यं रुंकल्पविकल्पादिव्याकरणात्मकं जायते। ततो व्याकरणात्मकाद् मनसः सत्यभब्दवाच्यान्याकाभादीनि जा -. यन्ते। तेभ्यश्न सत्याख्येभ्यो Sनुक्रमेण लोका (१) भूरादयः। तेषु मनुष्यादिप्राणिनो वर्णश्रमक्रमेण कर्मापि धर्माधर्म- रूपाणि जायन्ते। कर्मसु चामृतं फलं खर्गनरकादि। तच्व स्वनिमित्तयोर्धर्माधर्मयोः सतोर्न विनभ्यतोत्यम्तमं यावद्वर्माध- र्मभावीति यावत्। यः सर्वज्ञः सामान्यतः सर्वविद्धिभेषतो य- स्य भगवतो धानमयं तपो धर्मो नायासमयम्। तस्माङ्गह्वा- पः पूर्वस्ादेतत्परं कायं ब्रह्म । किं च नामरूपमन्नं च ब्री .- द्ियवादि जायतदूति। तम्मात्प्रधानस्य साम्यावस्थायामनी- सित्र्नात्, क्ेनज्ञानां च सत्यपि चैतन्ये सर्गादौ विषया- नोक्षणात्, मुख्यसंभवे चोपचारस्यान्याय्यत्वात्. मुमुखोख्ा- यथार्थे।पदे शानुपपत्ते:, मुक्तिविरोधित्वात्तेज:प्रभृतीनां च मु- ख्यासंभवेनोपचाराश्रयणस्य युक्तिसिद्त्वात्, संभये च न- लायपाठस्य निश्चायकत्वात्, इच तु मुख्यस्यौत्र्गिकत्वेन निभ्चये सति संभयाभावात्, अन्यथा किरातभतसंकीर्ण- (१) समस्तळोका-१० २ ।४।

[भाममी] [१२७ ] [अ.१ पा.१खू.५] देभनिवासिना ब्राह्मणायनस्यापि किरातत्वापत्ते, ब्रह्मैषेकि- चनाद्यनिर्वाचा विद्यासचिवं जगदुपादानं, पडक्रिरिव समा- रोपितस्य रजतस्य, मरोचयद्व जलस्थै,कश्चन्द्रमाइव द्विती- यस्य चन्द्रमसः । न त्वचेतर्न प्रधानपरमापवादि। अ्र््प्- शब्दं दि तत्। न च प्रधानं परमाणवो वा तदतिरित्त- सर्वश्ेश्वराधिष्ठिता जगदुपादानमिति सप्रतम्, तेषां भेदेन कार्यत्वात्। कारणत्कार्याणां भेदाभावात्। कारणज्ञानेन समस्तकार्यपरिज्ञानस्य मृदादिनिदर्भनेनागमेन प्रसाधित- त्वात्। भेदे च तदनुपपत्तेः। साम्षाच्जकमेवाद्ितीयं, नेच नानास्ति किं चन' मृत्योः स मृत्युमाप्नोती'त्यादिभिर्बङभि- वचोभिव्र हातिरित्तस्य प्रपश्चस्य प्रतिषेधाच्चेतनोपादानमेव जगद् भुजङ्गद्वारोपिता रज्नूपादान इति सिद्धान्तः । स- दुपादानत्वे दि सिद्धे जगतसतदुपादानं चेतनमचेतनं वेति संभय्य मोमांस्येत । अद्यापि तु सदुपादानत्वमसिद्धमित्य- त आद। "तचेदं शब्दवा च्" मित्यादि "दर्भयती"त्यन्तेन। तथापीक्षिता पारमार्थिकप्रधानक्षेत्रज्ञातिरिक्त ईश्वरो भवि- व्यति, यथाञ्र्दैरणयगर्भा इरत्यतः श्रुति: पठिता 'एकमेवा- द्वितीय' मिति । बड् स्यामिति च चेतनं कारणमात्मन ए- व बजभाव(१)माच। तेनापि कारणाच्चेतनादभिन्नं का- यमवगम्यते । यद्यप्याकाशाद्या भूतृष्टिस्तथापि तेजोब- नानामेव निवृत्करणस्य विवश्धितत्वात् तन्र तेजसः प्राथ- म्यात् तेज: प्रथममुक्तम्। एकमद्दितीयं जगद्पादानमित्यच् (१) बहुभवन-पा० ३ ।

[भामती] श्रृत्यन्तरमपि पठति । "तथान्यत्े"ति। ब्रह्म चतुष्पादट्टा- अर्फं षोडशकलम्। तद्यथा, प्राची प्रतीची दक्षिणोदीचोति चतस: कला ब्रह्मएः । प्रकाशवान् नाम प्रथम: पाद: । तदधं भफः। तथा परृथिव्यन्तरितं घयाः समुद्र इत्यपरास- तम: कला द्वितोय: पादोनन्तवान्नाम। तथागि: सर्यशच- नद्रमा विद्युदिति चतस्ः कला: स ज्योतिष्मान्ाम ततीयः पाद:। प्राणश्चमुः श्रचं वागिति चतस्ः कलाः स चतुर्थ शयतनवान्नाम ब्रह्मपः पाद:। तदेवं षोडशकलं षोडशा- वयवं म्रह्मोपास्यमिति (२) । स्यदितत्। ईकतेरिति ितपा धातुखरूपमुच्ते, न चाविवक्षितार्थस्य धातुस्वकपस्थ चेत- नोपादानसाधनत्वसंभव इत्यत शद। 'ईजते"रिति। धा- स्वर्थनिर्देभोभिमतो, विषयिणा विषयलक्णाम्। प्रसिद्दा चेय लकपोत्याद। "यजतेरितिवदि"मि। "यः सर्वज्ञः" सामान्य- तः, "सर्वविदि"ति विशेषतः (२) । सांख्ीयं स्वमतसमाधा- नमुपन्यस्य दूषयति। "यत्तूत्तं सत्त्वधर्मेणे"ति। पुनः सां- ख्यमुपस्थापयति। "ननूत्त"मिति । दूषयति। "तदपी"ति। समुदाचरदृत्ति तावन्न भवति सत्त्वं, गुणवैषम्यप्रसङ्गेन सा- न्यानुपपत्ते। न चाव्यल्ेन रूपेल ज्ञानमुपयुज्यते, रजस्तम- सस्तत्प्रतिबन्धस्यापि (३) सच्मेण रूपेण सद्वावादित्यर्थः। नर- पि च चैतन्यप्रधानवृत्तिवचनो जानातिर्न चाचेतने वृत्तिमाचे

(१) मिति श्रुत्यन्तरे बोडशकलं ब्रम्म प्रसिङ्म्-पा० ३। (२) यः सर्वज्ञ इत्यादि विशेषत इत्यन्तं 3 नास्ति। (3) बद्धत्वस्यापि-पा० २।३।

[भामतो] [ १२९ ] [भ१पा.१खू.५] रष्टचरप्रयोग इत्याच। "अपि च नासाक्िके"ि। कथं तर्चि योगिनां सत्वांशोत्कर्षचेतुकं सर्वज्ञत्वमित्यत शप। योगिनां त्वि"ति। सत्त्वांशोत्कर्षो द्ि योगिना चैतन्यच- कुष्मतामुपकरोति नान्धस्य प्रधानस्येत्यर्थः । यदि तु का- पिलमतमपदाय हैरएयगर्भमास्थोयेत तत्राप्याद। "अथ पुनः साशिनिमित्त"मिति। नेषामपि दि प्रकष्टसर्वोपादानं पुरुषविभेषस्यैव केभकर्मविपाकाशयापराम्टृष्टस्य सर्वज्ञत्वं, न तु प्रधानस्याचेतनस्य। तदपि चादैतश्रुतिभिरपासमिति भाव:। पूर्वपक्षबोजमनुभाषते। "यत्पुनरूत्तां ब्रह्मणोपी"ति। चैतन्यस्य शुद्स्य नित्यत्वेप्युपच्चितं सदनित्यं, कार्यमाका- भमिव घटावच्छिन्नमित्यभिसंधाय परिवरति। "इदं ता- वद्धवानि"ति। "प्रतताष्णयप्रकाशे सवितरी"त्येतदपि विषया- वच्िन्नप्रकाशः कार्यमित्येतदभिप्रायम्। वैषम्यं चोदयति। "ननु सवितु"रिति। किं वासतवं कर्माभावमभिप्रेत्य वैषम्य- माष भवान्, उत तद्दिवक्षाभावम्। तन्र यदि तद्रिवक्षा- भावं, तदा प्रकाशयतीत्यनेन मा भूत् साम्यं, प्रकाशतद्ूत्यनेन त्वसिति। नह्यन कर्म विवक्ितम्। अरथ च प्रकाशखभावं प्रत्यस्ति खातन्त्यं सवितुरिति परिचरति। "नासत्यपि क- ्मणो"ति । असत्यपीत्यविवक्ितेपोत्यर्थः । त्रथ वासतवं क- र्माभावमभिसंधाय वैषम्यमुच्यते. तन्न, अरसिद्धत्वात् कर्मा- भावस्य विवक्ितत्वाच्चान कर्मण इति परिच्रति। "क- र्मापेक्चायां तिवि"ति। यारसा सति कर्मषयविवक्षिते श्रुतीनामु- पपत्तिस्तासां सति कर्मणि विवश्िते सतरामित्वर्थः। "य-

[अ्.१ पा. १र.५] [१३०] [भामती] तसादा" दिति । यस्य भगवत ईश्वरस्य प्रसादात्तस्य नि- त्यसिद्वस्येश्ववरस्य नित्यं ज्ञानं भवतीति किमु वत्तव्यमति योजना। यथाडर्यागशासकाराः। 'ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमो-

ईश्वरस्तमनुगक्षाति ज्ञानवैराग्यादिनेति। "सवित्प्रकाशव"- दिति। वस्तुतो नित्यस्य कारणानपेक्षां स्वरूपेणोक्का व्य- तिरेकमुखेनाप्याछ। "अप चाविद्यादिमत" इत्यादि। त्र्प्रा- दिग्रद्णेन कामकर्मादय: संगृद्यन्ते। "न ज्ञानप्रतिबन्ध- कारणरच्ितस्ये"ति। संसारिणां वस्तुतो नित्यज्ञानत्वेप्यवि- द्यादयः प्रतिबन्धकारणनि सन्ति, न त्वीश्वरस्याविद्यारि- त्य ज्ञानप्रतिबन्धकारणसंभव इति भावः। न तस्य का- र्यमावरणाद्यपगमो विद्यते, Sनावृतत्वादिति भावः । अरपपा- पिर्यदीता, Sपादो जवनो वेगवान् विदरणवान् ज्ञानबलेन। क्रियाप्रधानस्य त्वचेतनस्य ज्ञानबलाभावाज्जगतो न क्रिये- त्यर्थः । ततिरोद्चितार्थमन्यत्। स्यादेतत्। अ्ररनात्मनि व्यो- स्नि घटादयुपाधिक्वतो भवत्वव्केदविभ्रमो, न त्वात्मनि ख- भावसिद्धप्रकाशे स घटतदत्यत शद। "दृश्यते चात्मन एव सत" दूति। "अभिनिवेशो" मिथ्याभिमानः । "मिथ्याबुद्धि- माच्रेण पूर्वेणे'ति। अ्र्प्रनेनानादिता दर्शिता । मात्रग्रच्पोन विचारासच्तत्वेन निर्वचनोयता निरसा। परिभिष्ट निगद- व्याख्यातम्।

[भामती] [ १३१ ] [भ.१ पा.१ख.७] तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥७। इति शङ्षोत्तरत्वेन वा खातन्त्येष वा प्रधाननिराकरणार्थं सूनम्। शङ्मा च भाष्ये उक्ता । स्यादेतत्। ब्रह्मेव जीभितं, तच्च न प्रथमं सूच्तया भक्यं श्वेनकेतुं ग्राद्यितुमिति तत्संबद्धं प्रधानमेव स्थूलतया S5तमत्वेन ग्राह्यते श्वेतकेतुररुन्धतीमिवातीव सूक्ष्मां दर्भ- यितुं तत्संनिचितां स्थूलतारकां दर्भयतीयमसावरुन्धतीति। अरस्यां पङ्कायामुत्तरम् । हेयत्वावचनाच्च ॥८॥ इति सूचम्। चकारोनुक्तसमुच्चयार्थः । तच्चानुतां भा- व्यउक्तम्॥ अपिच जगत्कारणं प्रक्ृत्य खपितीत्वस्य निरुत्तं कुर्व- ती श्रुतिश्चेतनमेव जगत्कारणं ब्रूते। यदि स्वशब्द आ्र्प्रात्म- वचनस्तथापि चेतनस्य पुरुषस्यांचेतनप्रधानत्वानुपपत्तिः । अथात्मीयवचनस्थाप्यचेतने (१) पुरुषार्थतया 55त्मोयेपि चेतनस्य प्रलयानुपपत्तिः । नदि मृदात्मा घट आत्मीर्येपि पाथसि प्रलोयते, Sपि त्वात्मभूतारयां सद्येव। न च रज- तमनात्मभूते इस्तिनि प्रलोयते, किं त्वात्मभूतार्या पडुक्तावें- वेत्याइ। स्वाप्ययात् ॥९॥ (१) प्यचेतने प्रधाने-पा० ३ ।

[प१पा.१ख.१0] [ १३२] [भामती]

गतिसामान्यात् । १०॥ गतिरवगतिः । "तार्किकसमयद्वे"ति। यथा चि.ता- र्किकाणं समयभेदेषु परस्परपराइतार्थता,नैवं वेदान्तेषु प- रसरपराषतिः अपि तु तेषु सर्वत्र जगत्कारणचैतन्या- वगतिः समानेति। "चक्षरादीनामिय रूपादिष्नि"ति । य- था दि सर्वेषां चक्षू रूपमेव याज्यति, न पुना रसादिकं कस्य चिहर्षयति कस्य चिद्रूपम् । एवं रसनादिव्वपि ग- निसामान्यं दर्भनीयम्।। श्रुतत्वाच्च ॥ ११ ॥ नदैक्षतेत्यन ईक्षणमाचं जगत्कारणस्य श्रुतं न तु स- रवविषयम्। जगत्कारणसंबन्धितया तु तदर्थात् सर्वविषय- मवगतं श्वेताश्चतराणां तूपनिर्षदि सर्वच ईस्वरो जगत्का- रणमिति साक्षादुक्तमिति विभेषः ॥ उत्तरसू चसंदर्भमाक्षिपति। "जन्माद्यस्य यत इत्यारभ्ये"ति। ब्रह्म जिज्ञासितव्यमिति प्रतिज्ञातं, तच्व शाजैकसमधिगम्यं, ग्रामं च सर्वजे सर्वशत्ता जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयकारणे ब्र- हाएयेव प्रमाणं न प्रधानादाविति न्यायतो व्युत्पादितम्। न चास्ति कश्िदेदान्तभागो (१) यस्तद्विपरीतमपि बोधयेदिति। व गतिसामान्यादित्युक्म् । तत्किमपरमवशिष्यते यदर्थ- मुत्तरसूचसंदर्भस्यावतार: स्यादिति। "किमुत्थानमिति" कि- माक्षेपे। समाधन्े। "उ चते, विरुर्षं ही"ति । यद्यपि त- (२) डेदभागो-पा० ४।

[भामती] [ ११९ ] [ब.१ पा१ छ.१२] ववतो निरस्तसमस्तोपाधिरूय ब्रह्म तथापि न तेन रूपेण

चिदुपाधिवि्वश्ितः। तदुपासनानि "कानि चिदम्युदयार्था- नि" मनोमाच्साधनतयात्र पठितानि, "कानि चित् क्रममु- त्यर्थानि, कानि चित्कर्मसमृद्यर्थानि"। क चित्पुनरुक्रोप्युपा- धिरविवश्चितो, यथा Sवैवान्नमयादय : आ्र््रानन्दमयान्ता: पञ्च कामाः । तदच क्मिन्तुपाधिर्विवश्चितः कमिन्नेति नाद्यापि विवेचितम्। तथा गतिसामान्यमपि सिद्धवदुत्तां, न त्वद्यापि साधितमिति। तदर्थमुत्तरयुन्थसंदर्भारम्भ (१) इत्यर्थः । स्या-

मुपासनाभेद: कथं च फलभेद दत्यत आद। "एक एव

च फलभेद इत्यर्थः । "कतुः" संकष्पः । ननु यद्येक आ्र्ात्मा कूटस्थ नित्यो निरतिभयः सर्वभूतेषु गूढः कथमेतस्िन् भूता- श्रये तारतम्यश्रुतय इत्यत आप। "यद्यप्येक आात्मे"ति। यद्यपि निरतिभयमेकमेव रूपमात्मन ऐश्वयं ज्ञानं चानन्दय्त, तथाप्यनाद्यविद्यातम:समावृतं तेषुतेषु प्राणभृद्गेदेषु क चिद- सदिव क चित्सदिव क चिदत्यन्तापहष्टमिव क चित्स- त् क चित्प्रकर्षवत् क चिदत्यन्तप्रकर्षवदिव भासते, (२) तत्कस्य द्ेतो रविद्यातमसः प्रकर्षनिकर्षतारतम्यादिति। य-

(१) संदर्भ -- पा० ४। (२) क निद्सदिय के चिदत्यन्ताप्कृष्मिव क चिद्पकृशमिय क चित्पकर्षवदिव क विदृत्यन्तप्रकर्षवदिय भासते,-पा० २।४।

[अ.१पा.१स.१२] [१३४ ] [भामती. योत्तमप्रकाशः सविता दिकाणडलमेकरूपेणीव प्रकाभेनापूर- यन्नपि वर्षास निल्ष्टप्रकाशदव भरदि तु प्रहष्टप्रकाशदव प्रथते, तथेद्मपोति। "अरपेक्ितोपाधिसंबन्धमुपास्यत्वेन" "निरस्तोपाधिसंबन्ध" ज्ञेयत्वेने"ति।। आनन्दमयो डभ्यासात् ॥१२ ॥। तन् तावत्प्रथममेकदेभिम तेना धिकरणमारचयति।"तैति- रीयके Sन्नमय"मित्ादि। गौणप्रवाद्दपातेपि युज्यते मुख्यमोक्षपम्। मुख्यत्वे तूभयोस्तुच्चे प्रायदृष्टिर्विभ्नेषिका। आानन्दमय इति द्ि विकारे प्राचुर्ये च मयटस्तुख्यं मु- ख्यार्थत्मिति विकारार्थान्नमयादिपद प्रायपाठादानन्दमयप- दमपि विकारार्थमवेति युक्तम्। न च प्राणमयादिषु वि- कारार्थत्वायोगात् खार्थिको मयडिति युक्तम्। प्राणाद्यु- पाध्य्वच्किन्नो द्यात्मा भवति प्राणादिविकारो घटाकाश- मिव घटविकारः। न च सत्यर्थे सार्थिकत्वमुचितम्। चतुष्कोशान्तरत्वे तु (१) न सर्वान्तरतोचते (२)। प्रियादिभागो शारीरो जोवो न ब्रह्म युञ्यते।। न च सर्वान्तरतया ब्रह्मैवानन्दमयं न जीव इति सा- प्रतम्। नद्चीयं श्रुतिरानन्दमयस्य सर्वान्तरर्ता ब्रूते डपि त्वन्रमयादिकोभ चतुष्टयान्त रतामानन्दमयकोभ्स्य। न चा- सादन्यस्यान्तरस्याश्रवणादयमेव सर्वान्तर इति युक्नम् । (१) न्तरत्वेन-पी० १॥४। (2) तोचिता-पा० १।

[भामतो] [ १३५ ] [ऋ१ पा.१ स. १२] यदपेक्षं यस्यान्तरत्वं श्रुतं तत्तसादेवान्तरं भर्वात। नदि विदत्तो बलवानित्युत्ते सर्वान् सिंदशार्दूलादीनपि प्रति लवान् प्रतोयते, डपि तु समानजातीयनरान्तरमपेच्ष्। शवमानन्दमयोप्यन्नमयादिभ्योन्तरो न तु सर्वसमात् । न च निष्कलस्य ब्रह्मणः प्रियाद्यवयवयोगो, नापि शारीरत्वं यु- ज्यतदूति संसार्येवानन्दमयः। तस्मादुपद्वितमेवात्ोपास्यत्वेन विव्तितं, न तु ब्रह्मरूपं जञेयत्वेनेति पूर्वः पत्तः। अर््रपि च यदि प्राचुर्यार्थोपि मयट्, तथापि संसार्येवानन्दमयो, न तु ब्रह्म। आनन्दप्राचुयें द्ि तद्विपरीतदुःखलवसंभवे भवति, नतुत- दत्यन्तार्संभवे।न च परमात्मनो मनागपि दुःखलवसंभवः, आानन्दैकरसत्वादित्याच्। "न च सभरीरस्य सत" दूति। अभरीरस्य पुनरप्रियसंबन्धो मनागपि नास्तीति प्राचुर्या- र्थोपि मयड् नोपपद्यतदूत्यर्थः। उच्चते। आ्र्प्रानन्दमयाव- यवस्य तावद् ब्रह्मणः पुच्कस्याङ्गतया न प्राधान्य,मपित्व- झ्विन आनन्दमयस्यैव ब्रह्मणः प्राधान्यम्। तथा च तद- धिकारे पठितमभ्यस्यमानमानन्दपदं तद्दुद्विमाधत्तदति त- स्यैवानन्दमयस्याभ्यास इति युत्तम्। ज्योतिष्टोमाधिकारे वसन्तेवसन्ते ज्योतिषेति ज्योतिष्पदमिव ज्योतिष्टोमाभ्यास: कालविभेषविधिपरः । अपि च साक्षादानन्दमयात्माभ्यास: श्रूयते 'एतमानन्दमयमात्मानमुपसक्रामती'ति। पूर्वपक्षबीज- मनुभाव्य दूषयति। "यत्तूक्मन्नमयादी" ति। नद्ि मुख्यारु- न्वतोदर्भनं तत्तदमुख्यारुन्धतीदर्भनप्रायपठित मप्यमुख्यारुन्ध-

[ब.१पा.१ख.१५] [ १३६ ]. [भाममो] न सु तदिरोषितेति चेत्। इ चाप्यानन्दमयादान्तरस्यान्य- स्याश्रवणात्। सस्य त्वन्नमयादिसर्वान्तरत्वश्रुतेस्तत्पर्यव- सानात्तादथ्यें तुख्यम्। प्रियाद्यवयवयोगभारीरत्वे च नि- गदव्याख्यातेन भाष्येण समाहिते। प्रियाद्यवयवयोगाच् (१) दुःखलवयोगोपि परमात्मन श्पाधिक उपपादितः । तथा SSनन्दमय इति प्राचुर्यार्थता मयट उपपादितेति॥

वानन्दमयपदार्थे, मन्त्रे दि पुनःपुनरन्योन्तर आत्मेति पर- ब्रह्मण्यान्तरत्वश्रवणात्तस्यैव चान्योन्तर आरात्मा SSनन्दमय इति ब्राह्मणे प्रत्यभिज्ञानात् परब्रह्मैवानन्दमयमित्याद स- त्कार:। मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॥१५॥ मान्त्रवर्णिकमेव परं ब्रह्म ब्राह्मणे Sप्यानन्दमय इति गोयतदूति॥ अपि चानन्दमयं प्रक्ृत्य भरीरादयुत्पत्ते: प्राक् स्रष्टृत्वश्रव- पाद् बड स्यामिति च सज्यमानानां स्रष्टुरानन्दमयादभे- दश्रवणादानन्दमयः पर एवेत्याद सूचम्। नेतरो sनुपपत्तेः ॥१६॥ नेतरो जीव आनन्दमयः, तस्यानुपपत्तेरिति॥ (१) योगवच्-पा० १।४।

[भामतो] [. १२७ ] [ब.१ पा. १ रू.१७] भेद्रव्यपदेशाच् ॥।१७।। रसः सारो छयमानन्दमय भात्मा इसं द्ेवायं लग्ध्वा 6Sनन्दो भवतीति। सोयं जीवात्मनो लव्धृभाव आ्नन्द- मयस्य च लभ्यता नाभेदउपपद्यते। तस्म्मादानन्दमयस्य जीवात्मनो भेदे परब्रह्मत्वं सिद्वं भर्वत। चोदयति। "कर्थ तर्छीति। यदि लब्धा न लब्व्य:, कथं तर्षि परमात्म- नो वस्तुतो Sभिन्नेन जीवात्मना परमात्मा लभ्यतइत्यर्थः । परिद्रति। "बाढं तथापी"ति। सत्यं परमार्थतो Sभेदे- प्यविद्यारोपितं भेदमुपाश्रित्य लव्धृलब्धव्यभाव उपपद्यते। जीवो ह्यविद्यया परब्रह्मणो भिन्नो दर्शितः, न तु जीवा- दपि। तथा चानन्दमयश्चेद् जोवो न जोवस्याविद्ययापि खतो भेदो दर्शित दति न च लब्धुलब्धव्यभाव इत्यर्थ: । भेदाभेदी च न जोवपरब्रह्मणोरित्युक्रमधस्तात्। स्यादे- तत्। यथा परमेश्वराद् भिन्नो जीवात्मा द्रष्टा न भवत्येवं जोवात्मनोपि ट्रष्टर्न भिन्न: परमेश्वर इति जीवस्यानिर्वा- चत्वे परमेश्वरोप्यनिर्वाच: स्थात् तथा च न वस्तु सन्नि- त्यत आद्। "परमेश्वरस्वविद्याकल्पिता"दिति। रजतं हि समारोपितं न शुत्रितो भिद्यते। नचि तङ्वेदेनाभेदेन वा शक्यं निर्वतुं शुक्रिस्त परमार्थसती निर्वचनीयानिर्वचनी- याद्रजताद्विद्यतएव । अन्नैव स्वरूपमार्चर दष्टान्तमाइ। "यथा मायाविन" दति। एतदपरितोषेणात्यन्तसरूपं दष्टान्तमाद। "यथा वा घटाकाशा"दिति। भेषमतिरोद्ितार्थम्।

[भ.१पा१य१2] [१३८ ]i: [भामती] खमतपरिग्रचार्थमेकदेभिमतं दूषयति। "इदं त्वद वत्- वय"मिति। ए नावदुतसर्गो यद् ब्रह्म पुच्क प्रतिष्ठेति ब्रह्मभन्दात्प्रतोयते। विशुद्धं ब्रह्म, विक्वनं त्वानन्दमयभब्दतः ॥ तब किं पुच्छपदसमभिव्याद्दारादन्नमयादिषु चास्यावय- वपरत्वेन प्रयोगादिद्याप्यवयवपरत्वात् पुच्छपदस्य तत्समाना- भिकरणं ब्रह्मपद्मपि खार्थत्यागेन कथं चिद्वयवपरं व्या- ख्थायताम्, आनन्दमयपदं चात्रमयादि विकारवाचिप्रायपठितं विकारवाचि वा कथं चित्रचुरानन्दवाचि वा ब्रह्मएयप्रसिद्धं कया चिद्ृत्या म्रह्मणि व्याख्यायताम्, आ्र्प्रानन्दपदाभ्यासेन च ज्वोतिष्पदेनेव ज्योतिष्टोम आानन्दमयो लच्यताम्, उतान- न्वमयपढं विकारार्थमस्तु, ब्रह्मपदं च ब्रह्मपयेव खार्थे डस्त. आानन्दपदाभ्यासय खार्थे, पुच्तपदमानमवयवप्रायलिखित- मधिकरणपरतया व्याक्रियतामिति छतबुद्य एवं विदा- पुर्वन्तु। तच प्रायपाठपरित्यागो मुख्यचितयलङ्घनम् । पूर्व्मिसुत्तरे पक्षे प्रायपाठस्य वाधनम्॥। पुक्कपदं दि वाला मुख्यं सदानन्दमयावयवे गौषामेवे- ति मुखशब्दार्थलङ्नम अवयवपरतायामधिकरणपरतार्या तुख्यम्। अवयवप्रायलेखवाधस विकारप्रायखेखबाधेन सुच्यः। ब्रह्मपद्मानन्दमयपदम आनन्दपदमिति चितय- लहनं लधिक तमान्मुख्यचितयलसप्नाटसाबीयान् पूर्व: पक:। मुख्चयालुगुपयेन तत्तर दव पशो युक्ः । य

[भाममी] भ् १३९ ] [w१ पा.१ चू. १2] पि चानन्दमयपदस्य ब्रह्मार्थत्वे ब्रह्म पुच्कमिति न समस्- सम्। नचि तदेवावयव्यवयवस्ेति यु्तम्। आाधारपरत्वे व पुच्छशव्दस्य प्रतिष्ठेत्ेतदप्युपपन्नतरं भवति। आ्रानन्द- मयस्य चान्तरत्वमन्नमयादिकोभापेत्रया। ब्रह्मपस्वान्तर- त्वमानन्दमयादर्थाङ्गम्यतदूति न श्रुत्योक्रम्। एवं चान्रम- यादिवदानन्दमयस्य प्रियाद्यवयवयोगो युक्रः। वाअ्नसा- गोचरे तु परब्रह्मण्यपाधिमन्तर्भाव्य प्रियाद्यवयवयोग: प्रा- चुर्य च केशेन व्यास्थायेयाताम्। तथा च मान्तवर्षिवस ब्रह्मण एव श्रह्म पुच्ं प्रतिष्ठेति खप्रधानस्याभिधामान् तस्यैवाधिकारो नानन्दमयस्येति। सोकामयतेत्वाद्या ऋपि श्रुतयो ब्रह्मविषया नानन्दमयविषया दत्यर्थसंच्षेपः । सुग- ममन्यत्।। "सूचाणि त्वेवं व्याख्येयानि" इति। वेसचयोरविरोधे गुणे त्वन्याय्यकल्पनेति सूचाएयन्यथा नेतव्यानि। त्रानन्दम- यशब्देन तद्दाक्यस्थन्रह्मापुर्च्कंप्रतिष्ठेत्येतद्गनं ब्रह्म पदमपलच्छ- ते। एतदुत्तां भवति। आ्रानन्दमय इत्यादिवाक्ये यद् ब्रह्मा पुच्छं प्रतिष्ठेति बह्मपदं तत्स्प्रधानमेवेति। यज्त ब्रह्मा- धिकरणमिति वत्तव्ये ब्रह्म पच्कमित्याह् श्रुतिः, तत्कस्य रे- मो:, पूर्वमव्यवप्रधानप्रयोगात् सत्प्योगस्यैव बुड्धी संनिधाना- स्. सेनापि चाधिकरपलक्षणोपपत्तेरिति ।। 'मान्त्रवर्णिकमेव व गीयते.।। यत्सत्यं ज्ानमित्यादिना मन्त्रवर्णेन ब्रह्मोत्तिं तदेनदुपायभूनेन ब्राह्मपेन खप्राधान्येन गौयते। ब्रंह्म पुष्क प्रतिष्ठेनि । अवयववचनत्वे त्वस्च मन्ते प्राधार्न्यं ब्ाह्यपे

[ब१पा.१६.१e] [ १४० ] [भामती] त्वप्राधान्यमति, उपायोपेययोर्मन्त्रब्राह्मपयोर्विप्रतिपत्ति: स्या- दिति ॥ 'नेतरा Sनुपपत्तेः' ॥ त्र्पच्त दतश्वानन्दमय दूति भाष्यस्य स्थाने दूतश्व ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति पठितव्यम्॥ 'भेद- व्यपदेशाच्च'।। त्ररन्नापीतश्चानन्दमय इत्यस्य चानन्दमयाधि- कार दत्यस्य च भाष्यस्य स्थाने ब्रह्म पुच्तं प्रतिष्ठेति च ब्रह्म- पुच्छाधिकार इति च पठितव्यम् ॥ 'कामाच् नानुमानापे- का' ॥ 'अ्र्रस्तिन्नस्य च तद्योगं शास्ति' ॥ इत्यनयोरपि सर- चयोर्भाष्ये आ्र्प्ानन्दमयस्थाने ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति पाठो (१) द्रष्टव्यः ॥ 'तद्वेतुव्यपदेशाच्च'॥ विकारस्यानन्द्रमयस् ब्रह्म पुच्कमवयवश्चेत् कथं सर्वस्यास्य विकारजातस्य सानन्दम- यस्य ब्रह्म पुच्कं कारणमुचेत 'इदं सर्वमसृजत, यदिदं किं चेति श्ुत्या। नह्यानन्दमयविकारावयवो ब्रह्मविकार: सन् सर्वस्य कारणमुपपद्यते। तस्मादानन्दमयविकारावयवो ब्र- ह्मोति तदवयवयोग्यानन्दमयो विकार इद् नोपास्यत्वेन विवक्षितः, किं तु खप्रधानमिद्द ब्रह्म पुच्ं नेयत्वेनेति सिद्दम्।। अन्तस्तद्वर्मोपदेशात् ॥२०॥

तामाचेण पञ्च कोशा उपाधयः स्थिता. न नतु विवश्िताः। ब्रह्मैव तु प्रधान ब्ह्म पुच्छं प्रतिष्ठेति जेयत्वेनोपभिप्तमि- ति निर्णोतम्। संप्रति तु ब्रह्म विवश्चितोपाधिभेदमुपास्यत्वे- (१) ब्रसमपुच्छपाठी-पा० १/२।३।

[भाममी] [ १४१ ] [शं१ पा १ सू.२.] नोपशिप्यते, न मु विद्याकर्मातिभयलब्धत्कर्षो जीवात्मा- दित्यपदवेदनीय इति निर्णोयते। तत्र मर्यादाधाररूपाणि संसारिणि परे न तु। तस्मादुपास्य: संसारी कर्मानधिक्ठतो रविः ॥ दिरएयशमश्रुरित्यादिरूपश्रवणाद्, य एषोन्तरादित्ये य एषो इन्तरक्षणोति चाधारभेदश्रवणाद् ये चामुषात्पराच्चो लो- कास्ेषां चेष्टे देवकामाना चेत्ैश्व्वर्यमर्यादाश्रुतेश्व संसार्येव कार्यकारएसंघातात्मको रूपादिसंपन्न दूद्दोपास्यो, न तु परमात्मा। अभव्दमस्पर्भ मित्यादिश्रुतिभिरपास्तसमसरू- पश्च' से मचिम्न्रो त्यादिश्रुतिभिरपाछ्मताधारस्न 'एष सर्वे- ्वर' दूत्यादिश्रुतिभिरधिगतनिर्मर्या देश्वर्यश्त शक्य उपास्य्र- त्वेनेद प्रतिपत्तुम । सर्वपाभविरद्दश्वादित्यपुरुषे संभवति । शावस्य मनुष्याधिकारतया देवतायाः पुषयपापयोरनधिका- रात्। रूपादिमत्त्वान्यथानुपपंत्या च कार्यकारणात्मके जी- वे उपास्यत्वेन विवक्षिते यत्तावद्दगाद्यात्मकतयास्य सर्वा- त्मकत्वं श्रूयते तत्कथं चिदादित्यपुरुषस्यैव स्तुतिरित्यादि- त्यपुरुष एवोपास्यो न परमात्मेत्येवं प्राप्तम्। अर्प्रनाधारत्वे च नित्यत्वं सर्वगतत्वं च चेतुः । अर्रनित्यं च्ि कार्यं का- रणाधारमिति नानाधारम्। नित्यमप्यसर्वगतं यत्तस्ादध- रभावेनावस्थितं तदेव तस्योत्तरस्याधार, दुतिः नानाधारं त- सादुभयमुत्तम्। एवं प्राप्त Sभिधीयते ।। 'अरन्तसतद्वर्मौपदे- प्ात्' ।। सार्वात्म्यसर्वदुरितविर द्दाभ्यामिद्चोचते।

[स.१पा.१स-२०] [१४२ ] [भाममी] म्रह्मैवाव्यभिचारिभ्यां सर्वचेतुर्विकारवत् ।। नामनिरुश्ेन द्वि सर्वपाभापादानतयास्थ्रोदय उचते। न चादित्यस्य देवतायाः कर्मानधिकारेपि सर्वपाभविरय्: प्राम्भवोयधर्मा धर्मरूपपाभसंभवे सति। न चैतेषा प्राम्भवी- यो धर्म श्वास्ति न पाभेति सांप्रतम्। विद्याकर्मातिभ- यसमुदाचारेप्यनादिभवपरम्परोपार्जितानां पाभनामपि प्र- चप्तानां संभवात। न च श्रुतिप्रामाएयादादित्यभभरीराभि- मानिनः सर्वपाभविरद्व इति युत्तम्। ब्रह्मविषयत्वेनाप्- स्याः प्रामाणयोपपत्तेः। न च विनिगमनायां देत्वभावः। तचतच (१) सर्वपाभविरद्दस्य भूयोभूयो ब्रह्मपयेव श्रवणात्।

त्। अपि च सार्वात्म्यं जगत्कारणस्य ब्रह्मण एवोपपद्यमे। कारणादभेदात्कार्यजातस्य, ब्रह्मपाच जगत्कारणतात्। त्रा- दित्यभनरोराभिमानिनस्तु जोवात्मनो न जगत्कारणत्वम्। म च मुख्यार्थसंभवे प्राभस्त्यलश्षणया स्तुत्यर्थता युक्ता । रू-। पवत्त्वं चास्य परानुग्रच्ाय कायनिर्मामेन वा. तद्िकारतया वा सर्वस्य कार्यजातस्य, विकारस्य च विकारवतो Sनन्य- त्वास्ताहभरूपभेदेनोपदिभ्यते, यथा 'सर्वगन्धः सर्वरस' दूति। न च ब्रह्मनिर्मितं मायारूपमनुवदच्कायमश्याय भवति। न पितु मां कुर्वदिति नाभावत्वप्रसङ्ग। यय तु ब्रह्म निरसस- मस्तोपाधिभेदं जेयत्वेनोपश्चिप्यते, तब भाव मभब्दमखर- र्भमरूपमव्यय' मिति प्रवर्तते । तस्माद्रपवत्त्वमपि परमात्मव्यु- (१) तन्नेत्पत्र बीप्सा ३। ४ नास्ति।

[भामती] [ १४२ ] [१पा१य.२] पपद्यते। एतनैव मर्यादाधारभेदावपि व्याख्थातौ। अपि चादित्यदे द्दाभिमानिन: संसारिणोन्तर्यामो भेदेनोक्त स ए- वान्तरादित्य इत्यन्तःश्रुतिसाम्येन प्रत्यभिन्चायमानो भवितु- मईति। "तम्मात्ते धनसनय" दति। धनवन्तो विभूतिमन्त इति यावत्। कसात्पुनर्विभूतिमत्त्व परमेश्वरपरिग्रथे घट- तदत्यत आ। "यद्यदिभूतिमदि'ति। सर्वात्मकत्वेपि विभूतिमत्खेव परमेश्वरसरूपाभिव्यक्ति, न त्वविद्यातम :- पिद्ि नघर मेशवरस्वरूपेष्वविभू तिमल्खित्यर्थः। "लोककामेभि- तत्मपी"ति। अनो (१) उत्यन्त पारार्थ्यन्यायेन निरङुभमै- प््वर्यमित्यर्थः ॥ आकाशस्तल्लिङगात् ।। २२।।

पाधिनोस्टरैवोपासना, न त्वादित्यभरीराभिमानिनो जोवात्म- न दति निरूपितम्। इदानों त्वसाधारणधर्मदर्भनात् तदे- वोद्गोथे संपाद्योपास्यत्वेनोपदिभ्यते, न भूताकाश इति नि- रुप्यते। तचा काभ इति दोवाचेति किं मुख्याकाशपदानु- रोधेना सय लोकस्य का गति'रिति च 'सर्वाणि इ वा दमानि भूतानो'ति, च 'ज्याया'निति च 'परायण मिति च कर्थं चि- द्याख्यायतामुततश नरोधेनाकाभभन्दो भत्या परात्मनि व्या- ख्यायतामिति । तच प्रथमत्वात्मंधानत्वादाकार्मं मुख्यमेव नः।

(१) 'अत' इति २ । 3 नास्त।

[त्र.१पा.१६.२२] [१४४ ] [भामतो] तदानुगुएयेनान्यानि व्याख्येयानीति निश्चयः ॥ शस्य लोकस्य का गतिरिति प्रश्नोत्तरे 'आ्रकाश इति देवाचे त्याकाशस्य गतित्वेन प्रतिपाद्यतया प्राधान्यात्, 'सर्वा- पि इ वेत्यादीनां तु तद्िशेषणतया गुणत्वाद्, गुणे त्वन्याय्य- कल्पनेति बङ्न्यप्यप्रधानानि प्रधानानुरोधेन नेतव्यानि। अपि च 'आकाश इति होवाचे'त्युत्तर प्रथमावगतमाकाशपदम- नुपजातविरोधित्वेन तदनुरक्त्ारयां बुद्धा यद्यदेव तदेव वा- क्यगतमुपनिपतितं तत्तदुपजातविरोधि तदानुगुणयेनैव व्य- वस्थातुमद्दति। न च क चिदाकाभभब्दो भत्तया ब्रह्मषि प्रयुत्त इति सर्वच तेन तत्परेण भवितव्यम्। नद्ि गङ्गा- यां घोष इत्यच गङ्गापदमनुपपत्या तोरपरमिति यादासि गङ्गायामित्यन्राप्यनेन तत्परेण भवितव्यम्। संभवश्चोभयत्र तुल्यः। न च ब्रह्मएयप्याकाशशब्दो मुख्यः । अानेकार्थ- त्वस्यान्याय्यत्वात्। भत्त्या च ब्रह्मणि प्रयोगोपपत्तेः । लोके चास्य नभसि निरूढतरत्वात् तत्पूर्वकत्वाच्च वैदिकार्थप्रतो-। तेर्वेपरोत्यानुपपत्तेः। तदानुगुए्येन च 'सर्वाणि वे त्यादीनि भाष्यकता खयमेव नीतानि। तस्माद्गूताकाशमेवाचोपास्य- त्वेनोपदिश्यते, न परमात्मेति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते डभिधी- यते। आरराकाशभब्देन ब्रह्मणो ग्रहणं, कुतः तकिङ्गात्। तथाचि। सामानाधिकरएयेन प्रश्नतत्प्रतिवाक्ययोः । पौर्वापर्यपरामर्शात् प्रधानत्वेपि गौषता।। यद्यप्याकाभपदं प्रधानाथं तथापि यत् पृष्टं तदेव प्रति-

[भामती] [ १४५ ] [ब१ पा.१ यू.२२] वत्रव्यं, न खखवनुभ्भत्त आसान् पृष्टः कोविदारानाचषे। तदिचास्य लोकस्य का गतिरिति प्रश्नो दश्यमानो नाम- रूपप्रपञ्चमाचविषय (१) इति तदनुरोधाद्य एव सर्वस्य लोक- स्य गतिः स एवाकाभभब्दन प्रतिवत्तव्यः। न च भूता- काश: सर्वस्य लोकस्य गतिः । तस्यापि लोकमध्यपातित्वात्. तदेव तस्य गतिरित्यनुपपत्तेः। न चोत्तरे भूताकाशश्रवण- सरूतांकाभकार्यमेव पृष्टमिति युत्तम्। प्रश्नस्य प्रथमावग- तस्यानुपजातविरोधिनो लोकसामान्यविषयस्थोपजातविरोधि- नोत्तरेण संकोचानुपपत्ते:, तदनुरोधेनोत्तरव्याख्यानात् । न च प्रशनेन पूर्वपक्रूपेणावस्थितार्थेनात्तरं व्यवस्थितार्थ न प- क्यं नियन्तुमिति युक्तम् । तन्निमित्तानामज्ञानसंभयविप- र्यासानामनवस्थानेपि तस्य खविषये व्यवस्थानात्। त्र््रन्यथो-

रेपि बह्समन्सम्। तथादि। 'सर्वाणि व वा दूमानि भू- तान्याकाभादेव समुत्यद्यन्त'दूति सर्वभब्द: कथं चिदल्पवि- षयो व्याख्येयः । एवमेवकारोप्यसमन्जसः । न खल्चपामा- काभ एव कारणम् (२)ऋपि तु.तेजोपि। एवमन्नस्यापि ना- काभमेव कारणम् अपि तु पावकपाथसी ऋपपि। मुलकार- छविवश्चायां तु ब्रह्म एयेवावधारणं समञ्सम्। तसमञ्जसं तु भूताकाशे। एवं सर्वेषां भूतानां लयो ब्रह्मएयेव। एवं सर्वे- भ्यो ज्यायस्तं ब्रह्मण एव। परमयवं ब्रह्मैव। तर्मात्सर्वेर्षा लो-

(१) मात्रगतिविषय-पा० २ /४। (२) नखल्वयमाकाश एव पाथःकारणम्-पा० ३ ।४।

[w.१पा.१ख२] [१४६] [भाममी] कामामिति प्रश्नेनोपक्रमाद्, उत्तरे च तत्तदसाधारएब्रह्मगुण- परामर्भात्, पृष्टायास गते: परमयनमित्य साधारणब्रह्मगुणा- परसंचाराट्, भूयसोनां सुनीनामनुग्रदाय 'त्यजेदेक कुलस्या्ये'

समश्जसं स्यात्। न चाकाभस्य प्राधान्यमुत्तरे, किं तु पृष्टार्थत्वादुत्तरस्य, लोकसामान्यगतेश्च पृष्टत्वात्, परायणमि- ति च तस्यैवोपसंद्ाराद्वक्लीव प्रधानम्। तथा च तदथं सदाकामपद प्रधानाथं भवति, नान्यथा। तस्ाङ्गल्वैव प्र-

सिहम्। "अपि चा"स्यैवोपक्रमे उन्तर्वत्किल ते सामेत्य"न्नव- सवदोषेष आालावत्यस्ये"ति। न चाकाभभन्दो गौषोपि वि- सम्मितप्रतिपत्ति: तचतच ब्रह्मएयाकाशभव्दस्य तत्पर्यायस्य व प्रयोगप्राचुर्यादत्यन्ताभ्यासेनास्यापि मुख्यवत् प्रतिपत्ते- रविखम्बनादिति दर्भनाथं ब्रह्मषि प्रयोगप्राचयं बैदिकं नि- दर्भितं भाष्यकता। तचैव च प्रथमावगतानुगुण्येनोत्तरं नी-। यते. यत्र तदन्यथा कतुँ भक्यम्। यम्र तु न भक्यं त- नोत्तरानुगुएयेनैव प्रथम नीयतदूत्याच।"वाक्योपक्रमेपी"ति॥ अत एव प्राणः॥२३।। 'ष्ट्ीथे या देवता प्रस्तावमन्वायत्ते'त्युपक्रम्य श्रूयते। क- तमा सा देवतेनि प्रापत इति देवाचोषसिति(१)साक्रायणः ।

(१) चोषस्त्य-पा० १/२/

[भामती] [ १8७ ] [ब.२पा.१यू.२२] ता। प्रस्ताव दति सास्नो भक्तिविभेषस्तमन्वायत्ता चनुगमा प्राणो देवता। च् प्राणभष्दस्य ब्रह्मणि वायुविकारे च दर्भनात्संभयः । किमयं ब्रह्मवचन उत वायुविकारवचन इू- ति। तनात एव ब्रह्मलिक्कादेव प्राणोपि ब्रह्मैव न वायुविकार इति युक्तम्। यद्येवं तेनैव गतार्थमेतदिति को Sधिकर- पान्तरस्यारभ्भार्थः। तचोचते। अर्थे श्रुत्येकगम्ये द्वि श्ुतिमेवाद्रियामचे। मानान्तरावगम्ये तु तद्दशात्तद्यवस्थितिः। ब्रह्मणो वा सर्वभूतकारणत्वमाकाशस्य वा वाय्वादिभूक कारणत्वं प्रति नागमाहते मानान्तरं प्रभवति। तन् पौ- र्वापर्यपर्यालोचनया यत्रार्थे समञ्स आरगमः स एवार्थ- सस्य गरद्यते, त्यज्यते चेतरः । इछ त् संवेभनोङ्गमने भूतानां प्राणं प्रत्युचमाने किं ब्रह्म प्रत्युच्ेते त्राच्ो वायु- विकार प्रतीति विभये 'यदा वै पुरुषः स्पिति प्राणं तर्दि वागप्येति' इत्यादिकायाः श्रुतेः सर्वभूतसारे न्द्रिय संवेभनोङ्गम- नप्रतिपादनद्वारा सर्वभूतसंवेभनोङ्गमनप्रतिपादिकाया माना- न्तरानुग पलव्धसामर्थ्याया बलात्संवेभनोङगमने वायुविकारसौन प्रापस्य, न ब्रह्मपः । अपि चानोद्गीथप्रतिचारयोः साम- भत्योर्बहमणो Sन्ये आदित्यय्ान्रं च देवते अभिच्विते का- र्यकरणसंघातरूपे, तत्साच्चर्यात् प्राणोपि कार्यकरणसंघा- तरूप एव देवता भवितुमदति। निरस्तोप्ययमर्थ ईश्षत्द- धिकरणे पूर्वोत्तपर्वपक्षचत्रपोद्दलनाय पुनरुपन्यस्ः। तष्म्रा हवायुविकार एवाच्र प्रापभव्दार्थ इति प्राप्तम्। एवं प्राप्ते

[भ्र.१पा.१ख.२] [१४८ ] [भामती] डभिधीयते। पुंवाक्यस्य बलीयस्वं मानान्तरसमागमात्। अपारुषेये वाक्ये तत्संगतिः (१) किं करिष्यति॥ नो खलु खतःसिद्धप्रमाणभावमपारुषेयं वचः खविषय- ज्ञनोत्पादे वा तद्दवद्ारे वा मानान्तरमपेक्षते। तस्यापौ- रुषेयस्य निरस्तसमस्तदोषाभङ्कस्य खत एव निश्चायकत्वात्। निश्चयपूर्वकत्वाद्यवद्दारप्रवृत्तेः। तस्मराद संवादिनो वा चक्षषद्व रूपे त्वगिन्ट्रियसंवादिनो वा तस्यैव द्रव्येनादाढ्यं वा दाढ्यं वा. तेन स्ामिन्द्रियमाचसंवेशनोङ्गमने वायुविकारे प्राणे, स- र्वभूतसंवेभनोङ्गमने तु न ततो वाक्यात्प्रतीयेते। प्रतीता वा तचापि प्राणो ब्रह्मैव भवेन्न वायुविकारः। 'यदा सुप्न: स्- प्ं न कं चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण्त एवैकधा भवतीत्यन वाक्चे यथा प्राणशन्दो ब्रह्मवचनः। न चास्मिन् वायुविकारे स- र्वेषा भूतानां संवेशनोङ्गमने मानान्तरेण दृश्येते। न च मानान्तर सिद्ध संवादेन्द्रिय संवेभनोङ्गमनवाक्य दार्ढ़गात् सर्वभूत- संवेभनोङ्गमनवाक्यं कथं चिदिन्द्रियविषयतया व्याखयानमई- ति । खतःसिद्धप्रमाणभावस्य सभावद्ृढ़स्य मानान्तरानुप- योगात्। न चास्य तेनैकवाक्यता, एकवाक्यतायां च तदपि ब्रह्मपरमेव स्यादित्यु क्तम् । इन्द्रियसंवेभनोङ्गमनं त्ववयुत्या- नुवादेनापि घटिष्यते। 'एकं वृणोते है। वृणणीत' इतिवम् । न तु सर्वशब्दार्थः संकोचमईति। तम्मात्स्तावभक्नि प्राण- भन्दाभिधेयब्रह्मदष्टेापासीत, न वायुविकारहष्व्योति सिद्ध- (१) तु संगति :- पा० १।

[भामनी] [ १४८ ] [अ१ पा.१ ६ः २२] म्। तथा चोपासकस्य प्रापप्राप्तिः कर्मसम्द्धिर्वा फलं भ- वतीति। "वाक्यश्ेषबलेने"ति। वाक्पातसंनिधानं दुर्बलमित्यर्थः। उदाइरणन्तरं तु निगदव्यास्थानेन भाष्येण दूषितम्॥ ज्योतिश्रणाभिधानात् ॥२४। इदमामनन्ति। 'अरथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव त- दयदिदमस्मिन्नन्तःपुरुषे ज्योति'रिति। यज्ज्योतिरतो दिवो घुलोकात्परं दीप्यते प्रकाशते विश्वतः पृष्ठेषु विश्वेषामुपरि। असंकुचद्दृ त्तिरयं विभवशन्दो Sनवयवेन संसारमण्डलं बूतद- ति दर्भयितुमाद्ट। 'सर्वतः पृष्ठेषूत्तमेषु'। न चेदमुत्तममा- तमपि तु सर्वोत्तममित्याष्ट। 'अ्ररनुत्तमेषु'। नास्त्येभ्यो ऽन्य उत्तम इत्यर्थः । 'इदं वाव तद्यदिदमस््िन्पुरुषेन्तर्ज्योतिस्त्व- ग्याह्येप भरीरणोषण श्रोनग्राह्मेण च पिच्चितकर्णेन पुंसा घोषेण लिङ्गेनानुमीयते। तन भारोरस्योष्मणस्त्वचा दर्भनं दृष्टि,र्वोषस्य च श्रवणं श्रुतिः तयोश्च दृष्टिश्रुती ज्योतिष एव तक्षिङ्गेन तदनुमानादिति। अ्त संभयः । कि ्योति :- भब्दं तेज उत ब्रह्मेति। किं तावत् प्राप्तं, तेज दति। कुतः ।

वाक्यान्तरे णा नियमात्तदर्थाप्रतिसंधितः ॥ बलवद्दाघकोपनिपातेन खल्चाकामप्राणभन्दा मुख्यार्थत्वा- त् प्रचाव्यान्यच प्रतिष्ठापितौ (१)। तदिद् ज्योतिष्पदस्य (१) मुख्यार्थात् प्रच्यावितौ-पा० १।४।

[म.१पा.१ख.२४] [ १५० ] [भामतो] मुख्यतेजोवचनत्वे बाधकस्तावतस्वाक्यभेषो नास्ति। प्रत्युत मेजोलिङ्रमेव दीप्यमदूति। कौक्षेयज्योतिःसारूप्यं च चक्ष- व्यो रूपवान् श्रुतो विश्रुतो भवतोत्यस्पफलत्वं च स्ववाक्चे श्रूयते। न जातु जवलनापरनामा दोप्रिर्विना तेजो ब्रह्माणि संभवति। न कौश्ेयज्योतिःसारप्यमृते बाद्यात्तेजसो ब्र-

न्यच ब्रह्मएयपपद्यते। न च महाफलं ब्रह्मोपासनमणीय- से फलाय कल्पते। शदर्ये तु नेजस्यध्यस्य बाद्यं तेज उपासनमेतत्फखानुरूपं युज्यते। तदेतत्तेजोलिङ्गम्। एत दुपोइलनाय च निरस्तमपि मर्यादाधारवत्त्वमुपन्यस्तम् । इछ तन्निरासकारणभावात्। न च मर्यादावत्त्वं तेजोराभे- र्ने संभवति, तस्य सार्यादे: सावयवत्वेन तदेकदेशमर्यादा- संभवात्। तस्य चोपास्यत्वेन विधानात्। ब्रह्मपस्त्वन- वयवस्यावयवोपासनानुपपत्तेः। अवयवकर्पनायाख् सत्यां गतावनवकलपनात्। न च 'पादोस्य सर्वा भूतानि चिपादस्याम्टतं दिवि' इति ब्रह्मप्रतिपादकं वाक्यान्तरं यदतः परो दिवो ज्योति- रिति ज्योतिःशब्दं ब्रह्मणि व्यवस्थापयतोति युक्तम्। म- चि संनिधानमाचादु वाक्याक्तरेण. वाक्यान्तरगता श्रुतिः भक्या मुख्यार्थाच्चावयितुम् 1.नच वाक्चान्तरेधिकरण- त्वेन दौः शुता दिव दति मर्यादाशुता भक्ा प्रत्यभिज्ञा- तुम् । अपि च वाक्यान्तरस्यापि ब्रह्मार्थत्वं प्रसाध्यमेव नाद्यापि सिध्यति तत्कथं तेन नियन्तुं ब्रह्मपरतया यदतः

[भामती] [ १५१ ] [स.१ पा.१ सू.२४] पर दूति वाक्यं भरकयम्। तस्मान्तेज एव ज्योमिर्न ब्रह्मे- ति प्राप्तम्। तेज:कथनप्रस्तावे तमःकथनं प्रतिपकोपन्यासेन

धकमित्यर्थावरकत्वेन। आक्षेप्ता SSद्। "ननु कार्यस्या- पी"ति। समाधातैकदेभी बरूते। "अरास्तु तची"ति। यत्ते- जोबन्नाभ्यामसंपृत्तां तदनिवृत्ऋ्ृतमुचते। आ्र्रकेप्ता दूषयति। "ने"ति। नद्ि तत् क चिदप्युपयुज्यते सर्वासर्थक्रियास चिृ- त्कृतस्यैवोपयोगादित्यर्थः । एकदेभिनः शङ्गामाच। "इद- मेवेति। आक्षेप्ता निराकरोति। "न. प्रयोजनान्तरे"ति। एकैकां निवृतंतिवृतं करवाणोति तेज:प्रभृत्युपासनामाच(१)- विषया श्रुतिर्न संकोचयितुं युत्तेत्यर्थः। एवमेकदेशिनि दू- षिते परमसमाधाता पूर्वपन्तो ब्रूते। "अरस्त तर्दि विवृत्क- तमेवे"ति। "भागिनी" युक्ता। यद्यप्याधारबड्त्वश्रुतिर्बक्म- पर्याप कल्पितोपाधिनिबन्धना (२) कथं चिदुपपद्यते। तथापि यथा कार्ये ज्योतिष्यतिभयेनोपपद्यते न तथा Sेत्यत उत्तम् "उपपद्यतेतरामि"ति। "प्राहृत" प्र्यतेर्जातं, कार्यमिति या- वत्। एवं प्राप्ते, उच्चते। सर्वनामप्रसिद्दार्थ प्रसाध्यार्थविधातक्वन्। प्रसिद्यपेत्ि सत्यूर्ववाकपस्मपकर्षात ।। मदलात्तेन नेयानि तेजोलिज्रानयपि भ्रुवम्। ब्रह्मफ्येव. प्रधानं दि बह्ाकन्दो न तब्र सु।। (१) पास्यमात्र-पा० १।४। (२) कल्पितोपालिनि-पा० २।४।

[बर१पा.१सू.२४] [१५२] [भामतो] शत्सर्णिक तावद्यद: प्रिद्धार्थानुवादकत्वं यदिधिविभ-

ग्रेरगरिर्गचान्दद्देत् यस्योभयं दविरार्तिमार्च्केद् इति। यत्र पुनस्तत्प्रसिद्द(१)मन्यतो न कर्थ चिदाप्यते, तच् वचनानि त्व- पूर्वत्वादिति सर्वनाम्तः प्रसिद्धार्थत्वं बलादपनीयते। यथा य- दाय्रेयोष्टाकपालो भवतीति। तदिच यदतः परो दिवो ज्यो- तिरिति यच्कब्दसामर्थ्याद् द्युमर्यादेनापि ज्योतिषा प्रसिद्वेन भवितव्यम्। न च तस्य प्रमाणान्तरतः प्रसिद्धिरस्ति । पू- र्ववाक्ये च द्युसंबन्धि त्रिपाद्रह्मप्रसिद्धमिति प्रसिद्यपेक्षायां तदेव संबध्यते। न च प्रधानस्य प्रातिपदिकार्थस्य तत्त्वेन प्रत्यभिज्ञाने तद्िभेषणस्य विभत्नयर्थस्यान्यतामाचेणान्यंता यु- क्रा । एवं च सववाक्यस्थानि तेजोलिङ्गान्यसमन्जसानोति ब्रह्मएयेव गर्मययतव्यानि, गमितानि च भाष्यह्वता। तत्र ज्योतिर्ब्रह्मविकार इति ज्योतिषा ब्रह्मैवोपलच्यते। अ्रथ वा प्रकाभमाचवचनो ज्योतिःशब्दः, प्रकाशश्च ब्रह्मेति ब्र- हणि मुख्य, इति ज्योतिर्ब्रह्मेति सिद्धम् । "प्रछ्रतचानाप्र- कवतप्रक्रिये" इति। प्रसिद्दपेत्तायां पूर्ववाक्यगतं प्रक्रतं सं- निच्वितमप्रसिद्धं तु कल्पं न प्रक्ृतम्। अत एवोत्तं कम्प- यतदूति। संदंभन्यायमाइ। "न केवल"मिति। "परस्या- पि ब्रह्मणो नामादिप्रतीकत्वव"दिति । कौचेयं दि ज्यो- तिर्जीवभावेनानुप्रविष्टस्य परमात्मनो विकारो, जीवाभावे देश््य्य भैत्यात्, जीवतश्चौष्पयाज्चायते। तममान्तततीक- (१) द्वि-पा० १।

[भामतो] [ १५8 ] [ऋ१ पा.१ रू.२४] स्योपासनमुपपन्नम्। भ्रेषं निगदव्याख्यातं भाष्यम्।। छन्दोभिधानानेति चेनन, तथा चेतो- र्पणनिगदात्तथाहि दर्शनम् ॥२५॥ पूर्ववाक्यस्य द्वि ब्रह्मार्थत्वे सिद्धे स्यादेतदेवं, न तु त- द्रह्मार्थमपि तु गायत्यर्थम। 'गांयत्री वा इदं सरवें भूतं यदिदं किं चेति गायचों प्रक्ृत्येदं श्र्यते 'चरिपादस्यामटृतं दिवो' ति। नन्वाकाशस्तज्जिङ्गादित्यनेनैव गतार्थमेतत्। म- यादि। तावानस्य मच्चिमेत्यस्याम्चचि ब्रह्म चतुष्पादुक्त्म्। सैव च नदेतदचाम्यनूक्मित्यनेन संगमितार्था ब्रह्मलिङ्गम्। एवं गायत्री वा ददं सर्वमित्यक्षरसंनिवेभमातस्य गायत्या न सर्वत्व(१)मुपपद्यते। न च भूतपृथिवोभरीरहृदयवाक्प्रा- पात्मत्वं गायत्या: स्रूपेण संभवति। न च ब्रह्म(२)पुरु- षसंबन्धित्वमस्ति गायत्याः । तस्पाङ्गायचीद्दारा ब्रह्मण ए- बोपासना न गायत्या इति पूर्वेणैव गतार्थत्वादनारमाणी- यमेतत्। न च पूर्वन्यायस्मारणे सचसंदर्भ एतावान् युक्त। अचीचते। अस्त्धिकाशङ्का। तथादि। गायतीद्वारा म्र- होपासनेति कोर्थः। गायनीविकारोपाधिनो ब्रह्मष उ- पासनेति। न च तदुपाधिनस्तद्वच्छिन्नस्य सर्वात्मत्वम्, उपाधेरवच्क्ेदात्। नदि घटावच्किन्नं नभोनवच्िन्नं भव- ति। तस्मार्दस्य सर्वात्मत्वादिकं स्तुत्यथ, तद्दर गायव्या (१) सर्वात्मत्व-पा० १।४। (२) न च पऊचब्रहम-पा ० २ ।४।

[अर.१ पा.१ सू. २५] [१५४] [भामतो] एवास्तु स्तुतिः कया चित्प्रणाद्या 'वाग्वे गायत्री वाग्वाइद सवें भूतं गायति च चायति चे'त्यादि श्रुतिम्यः। तथा च 'गायचो वा दूदं सर्व मित्युपक्रमे गायत्या एव हृदयादिभि- र्व्याख्या, व्याख्याय च 'सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायची'त्यु- पसंद्ारो गायव्यामेव समञ्ज्जस्तो भवति । ब्रह्मणि तु स- र्वमेतदसमञ्ज समिति यद्वैतद्र ह्मेति च ब्रह्मभब्दभकन्दोवि- षय एव, यथैता ब्रह्मोपनिषदमित्यत्र वेदोपनिषदुच्ते। तस्माद्वायत्रीकन्दोभिधानान्न ब्रह्मविषयमेतदिति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते Sभिधीयते। "न," कुतः, "तथा चेतोर्पणनिगदाद्" गायत्याख्यच्कन्दोद्वारेण गायनीरूपविकारानुगते ब्रह्माणि चे- तोर्पणं चित्तसमाधानमनेन ब्राह्मणवाक्येन निगद्यते । एम- दुतं भवति। न गायत्री ब्रह्मणो 5वच्क्ेदिका, उत्पलस्येव नोलत्वं, येन तदवच्छिन्नमन्यत् न स्यादवक्केदविरद्दात्। किं तु यदेव तब्रह्म सर्वात्मकं सर्वकारणं तत्सरूपेणाभक्योपदे- प्रमिति तद्िकारगायत्रीद्वारेणोपलच्यते । गायत्याः सर्व- चन्दो व्याप्त्या च सवनन्यव्याप्त्या च द्विजातिद्वितीयजन्म- जननीतया च श्र्प्रतेर्विकारेषु मध्ये प्राधान्येन द्वारत्वोपपत्तेः। न चाचो(१)पलक्षणाभावेन नोपलच्य प्रतीयते, नचि कुण्डलेनो- पलक्षितं कण्ठरूपं कुण्डलवियोगे डपि पश्चात्प्रतीयमानमप्र- तीयमानं भवति। तद्रूपप्रत्यायनमाचोपयोमित्वादु पलक्षधाना- मनवच्ेदकत्वात्। तदेवं गायचीभव्दस्य मुख्यार्थत्वे गाय- व्या ब्रह्मोपलच्यतइत्युत्तं संप्रति तु गायत्रीभब्द: संख्यासा- (१) न चान्यत्रो-पा० ४।

[भामती] [ १५५ ] [भ१ पा १ र. २५] मान्याद्गाएया वृत्त्या ब्रह्मएयेव वर्ततदूति दर्भयति। "त्र्रपर आदे"ति। तथाद्ि, षडशरैः पादैर्यथा गायन्ी चतुष्पदा, एवं ब्रह्मापि चतुष्पाद्। सर्वाणि दि भूतानि स्थावरजङ्ग- मान्यस्यैक: पाद:। दिवि द्योतनवति चैतन्यरूपे खात्म- नोति यावत चयः पादाः। अथवा दिव्याकाशे चयः पा- दाः । तथाचि श्रुतिः। 'इदं वाव तद्योयं बचिर्द्वा पुरुषा- दाकाभसद्ि तस्य जागरितस्थानं जाग्रत्ख्वयं बाह्यान् प- दार्थान् वेद तथा 5यं वाव स योयमन्तःपुरुष आ्रकाश:' भरीरमध्यइत्यर्थ: 'तदि तस्य खप्नस्थानं तथा यं वाव स यो- यमन्तर्ृदय आ्काशः हृदयपुण्डरीक इत्यर्थः, तदि तस्य सुषुप्तिस्थानम्। तदेत त्तिपादस्यामृतं दिवी'त्युक्म्। तदेवं चतुष्पात्त्वसामान्याङ्गायनीशब्देन ब्रह्मोचते इति। "त्र्रस्ति- नपक्षे ब्रह्मैवाभिचित"मिति। ब्रह्मपरत्वादभिचितमित्युक्रम्। "षद्विधे"ति। भूतपृथिवीशरीरहृदयवाक्प्राणा इति षट् प्रकारा गायत्याख्यस्य ब्रह्मणः श्रूयन्ते। "पञ्च ब्रह्मपुरुषा इति च हृदयसुषिषु ब्रह्मपुरुषश्रुतिर्ब्रह्मसंबन्धितायां विव- चिनायां संभवति" । अस्यार्थः। हृदयस्यास्य खलु पञ्च सुषयः,(१) पञ्च छिद्राणि। तानि च देवैः प्राणादिमी(२' रच्यमाणानि खर्गप्राप्निद्वाराणीति देवसुषयः। तथाचि, हृदय- स्य्र यत्प्राझुखं किद्रं तत्स्थो यो वायुः स प्रापसेन दि प्राय

(१) पञचदेवसुषय :- पा० ३॥४। (२) प्राणादित्यादिभी-पा० २/४।

[भ.१पा.१य.2] [१५६] [भामती] पकाले (३) संचरते खर्गलाकं स एव चन्षुः स एवादित्य इ- त्यर्थः । 'आरादित्यो छ वै बाह्यः प्राप' इति त्रुतेः। त्रथ यो डस्य दक्षिणः सुषिसतस्थो वायुविभेषो व्यानः। ततसंबद्धं श्रोचं तच्चन्द्रमाः। 'श्रोत्रेण सृष्टा दिशचन्द्रमाय्चेति श्रुतेः। अथ यो Sस्य प्रत्यक्नुखः सुषिसतस्थो वायुविशेषो Sपानस्स व वाक् तत्संबन्धाट् वाक् चागिरिति। 'वाग्वा अभि'रिति श्रुतेः। अथ यो 5स्योदझुखस्सुषिसतस्थो वायुविभेषस्स स- मान:, तत्संबद्धं मनः, तत्पर्जन्यो देवता। अथ यो Sस्योर्ध्व- रवषिस्ततस्थो वायुविभेषस्स उदानः । पादतलादारभ्योध्वं नयनात्स वायुसतदाधारख्याकाशो देवता। ते वा एने पञ्च सषयः । तत्संबद्दा: पञ्च चादस्य ब्रह्मणः पुरुषा न गा- यत्रगामक्षरसंनिवेभमाचे संभवन्ति, किं तु ब्रह्मण्येवेति।। "यथा लोके" दूति। यदाधारत्वं मुख्यं दिवस्तदा कथं चिन्मर्यादा व्याख्येया। यो द्ि श्येनो वृक्षाग्रे वस्तुतो डस्ति स घ ततः परतोप्यस्त्येव। अरवाग्भागातिरिक्रमध्यपरभागस्थस्य सस्यैव वृक्षात्परतो Sवस्थानात्। एवं च बाह्यदुभागाति- रिक्तभरीरदार्दद्युभागस्थस्य ब्रह्मणो बाह्याद् द्युभागात् प- रतो Sवस्थानमुपपन्नम्। यदा तु मर्यादैव मुख्यतया प्रा- धान्येन विवनिता तदा लक्षणया SSधारत्वं व्याख्येयम्। यथा गङ्गायां घोष इत्यच सामीप्यादिति। तदिदमुक्त्तम् "अपर आछ्े"ति। अ्रत एव दिवः परमपीत्युक्तम्॥ (3) तत्स्थो वायुविशेषस्तेन हि प्राणः प्रायणकाळे-पा० १॥३।४।

[भाममी] [ १५७] [अ१ पा.१ सू.२८] प्राणस्तथानुगमात् ।।२८।। अ्रनेकलिफ्गसंदोचे बलवत्कस्य किं भवेत्। लिड्रिनो लिङ्गमित्यन्र चिन्त्यते प्रागचिन्तितम् । मुख्यप्राणजीवदेवताब्रह्मणामनेकेषां लिङ्गानि (१) बशनि संसवन्ते, तत्कतमदनलिङ्ग, लिक्गाभासं च कतमदित्यच विचार्यते। न चायमर्थो इत एव प्राण इत्यच विचारितः। पापरामर्भक्त प्रज्ात्मत्वं चानन्दादिपच न मुख्ये प्राणे सं- भवन्ति। तथैष साधु कर्म कारयति, एष लोकाधिपतिरि- त्याद्यपि। जीवे तु प्रज्ञात्मत्वं कथं चिङ्गवेदितरषां त्वरुं- भवः। वत्तृत्वं च वाक्करणव्यापारवत्वं (२) यद्यपि परमा- त्मनि स्वरूपेण न संभवति तथाप्यनन्यथासिद्दबडब्रह्मलि- द्विरोधाज्जीवद्वारेण ब्रह्मएयेव कथं चिद्याख्येयम् जीव- स्य ब्रह्मणो Sभेदान्। तथा च श्रुतिः । 'यद्दाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते तदेव ब्रह्म त्वं विद्दति वाग्वदनस्य ब्रह्म कारणमित्याच । भरीरधारणमपि यद्यपि मुख्यप्रापस्यैव यद्यपि चानेन्द्रदेवताया विग्रद्वत्या लिङ्गमस्ति तथाचि, इन्द्रधामगतं प्रतर्दनं प्रतीन्द्र उवाच। मामेव विजानीची- त्युपक्रम्य, प्राणो डसिि प्रज्ञात्मेत्यात्मनि प्रापभ्दमुच्चचार । (१) लिक्रानीह-पा० ३ ।४। (२) व्यापारकर्तृत्वं-पा० ३ ।४।

[अ्र.१पा.१ स.२८] [१५८] [भामती] प्रजात्मत्वं चासयोपपद्यते, देवतानामप्रतिइतज्ञानभक्तित्वात्। सामर्थ्यािशयाच्ेन्द्रस्य चिततमपुरुषार्थचेतुत्वमपि। मनुष्या-

स्थोपपत्तेः । लोकाधिपत्यं चेन्द्रस्य लोकपालत्वात्। आ्र्प्रान- न्दादिरूपत्वं च स्वर्गस्यैवानन्दत्वात्। 'आ्र्र्राभूतसंश्वं स्था- नममृतत्वं द्ि भाष्यत'इति सृतेश्वामटतत्वमिन्द्रस्य। त्वाष्ट्- महनमित्याद्या च विग्रद्दवश्वेन स्तुतिस्तवैवोपपद्यते । त- थापि परमपुरुषार्थस्यापवर्गस्य परब्रुह्मज्ञानादन्यतो Sनवा- प्रेः परमानन्दरूपस्य मुख्यस्याम्टतत्वस्याजरत्वस्य च ब्रुह्म- रूपाव्यभिचारादध्यात्मसंबन्धभूम्रन्न पराचोन्द्रे Sनुपपत्ते: इ- न्द्रस्य देवताया आत्मनि प्रतिबुद्दस्य चरमदेद्स्य वाम- देवस्येव प्रारब्धविपाककर्माभयमाच्रं भोगेन क्षपयतो ब्रुह्मण एव सर्वमेतत्कल्पतदूति विग्रइवदिन्द्रजीवप्राणवायु परित्यागे- न ब्रह्मैवाच प्राणशव्दं प्रतीयतदूति पूर्वपक्चाभावादनारभ्यमे- नदिति ॥ अत्ोचते। 'यो वै प्रापः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ा स प्रापः सच् ह्येतावसिमन् भरीरे वसतः सद्दोत्क्रामत' इ- ति यस्यैव प्राणस्य प्रज्ञात्मन उपास्यत्वमुत्तां तस्यैव प्रापास्य प्रजात्मना सद्दोत्क्रमणमुचते। न च बुहएयभेदे द्विवचनं, न संचभावो, न चोत्क्रमपम्। तस्माद्वायुरेव प्रापः । जी- व् प्रजात्मी सद्द प्रवृत्तिनिवृत्त्या भतयैकत्वमनयोरुपचरितं यो वै प्राण दत्यादिना। आ्र्रानन्दामराजरापचत्पाभत्वादय- स ब्रष्मणि प्रापे भविष्यन्ति। तस्राद्यथायोगं न्रय एवां बोपास्याः। न चैष वाक्यभेदो दोषमावर्दात। वाक्चार्था-

[भामतो] [ १५ ] [अ१ पा.१ स.२८] वगमस्य पदार्थावगमपूर्वकत्वात्। पदार्थानां चोतेन मा- रगेप खातन्व्यात्। तस्मादुपास्यभेदादुपासाचैविध्धमिति पूर्वः पक्ष: ॥ सिद्वान्तस्तु सत्यं पदार्थावगमोपायो वाक्यार्थावगमो. न तु पदार्थावगमपराषयेव पदानि, अपि त्वेकवाक्यार्थावग- मपराणि। तमेव त्वेकं वाक्याथं पदार्थावगममन्तरेण न भ्रक्कुवन्ति कर्तुमित्यन्तरा तदर्थमेव तमप्यवगमर्यान्त, तेन पदानि विभिष्टैकार्थावबोधनखरसान्येव बलवद्वाधकोपनिपा- ताबानार्थबोधपररतां नीयन्ते। यथाङः। संभवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदस् नेष्यते इति। तेन यथोपांपूडयाज्यवाक्े जामितादोषोपक्रमे त- न्प्रतिसमाधानोपसंदारे चैकवाक्यत्वाय प्रजापतिरुपांपडयष्टव्य इत्यादयो न पृथग्विधयः किं त्वर्थवादा इति निर्णोतं, त- थेचापि मामेव विजानीद्ीत्युपक्रम्य प्राणो डस्मि प्रज्ञात्मेत्य- क्का Sन्ते स एष प्राण एव प्रज्ञात्मा SSनन्दो डजरेा ्मृत इत्युपसंचाराङ्रस्पपयेकवाक्यत्वावगता सत्यां जीवमुख्यप्राण- लिङ्गे अपि तदनुगुणतया नेतव्ये। अ्रन्यथा वाक्यभेदप्रस- ङ्ात्। यत्पुनर्भेददर्भनं 'सद होता'विति तज्ज्ञानक्रिया- प्क्रमेदेन बुद्धिप्रापयोः प्रत्यगात्मोपाधिभूतयोनिर्देश प्रत्य- गात्मानमेवोपलक्षयितम् । अ्रत एवोपलत्यस्य प्रत्यगात्म- सरूपस्याभेदमुपलक्षणाभेदेनापलक्ष्यति। "प्राप एव प्रज्ा- त्मे"ति।

[अ्र.१पा.१स.२८] [१६०] [भामतो] इति संग्रः। "न बुझवाक्यं भवितुमईतो"ति। नैष संदर्भो ब्रह्मवाक्य- मेव भवितुमईतीति किं तु यथायोगं किं चिदय जोववा- क्यं किं चिन्मु ख्यम्ाणवाक्यं, किं चिद्र ह्मावाक्यमित्यर्थः। "प्र-

तानि द्ि मुख्ये प्राणे प्रतिष्ठितानि, जीवमुख्यप्राणयोर- न्यमर(१)इत्युपक्रममात्रम् । "उभा"विति। पूर्वपक्षतत्त्वम्। ब्रुस्म तु ध्रुवम्। "न ब्रह्मे"ति। न ब्रह्मैवेत्यर्थः। "द- पानां भूतमात्राण"मिति। पञ्च शब्दादय: पञ्च पृथिव्या- दय इूति दश भूत मात्रा। पञ्च बुद्दोन्द्रियाणि पञ्च बु- दय इति दश प्रज्ञामाचाः। तदेवं खमतेन व्याख्याय प्रार्चा वृत्तिल्वर्ता मतेन व्याचष्टे। "अथ वे"ति। पूर्व प्राणस्यैक- मुपासनमपरं जीवस्यापरं ब्रष्मण इत्युपासननेविध्येन वाक्य- भेदप्रसङ्गो दूषणमुत्तम्, इद तु ब्रष्मण एकस्यैवोपासाचयवि- शिष्टस्य विधानान्न वाक्यभेद दृत्यभिमान: प्रारचा वृत्तिक्कताम्। मदेतदालोचनीयं, कथं न वाक्यभेद इति। युक्तं सोमेन यजेतेत्यादा सोमादिगुणविभिष्टयागविधानं तङ्गुणाविभिष्ट- स्यापूर्वस्य कर्मणा Sप्राप्तम्य विधिविषयत्वात्। इूछ तु सि- दरूपं ब्ुह् न विधिविषयो भवितुमदति। अ्रभावार्थत्वात्। भावार्थस्य विधिविषयत्वनियमाद्, वाक्यान्तरभ्यस् बुषावग- नेः प्राप्नत्वात् तदनूद्याप्राप्तोपासा भावार्थो विधेयस्तस्य च भेदादिध्यावृ त्तिलक्षणो वाक्यभेदो ड्निस्फुट इति भाष्यक्ता

[भामती] [ १६१ ] [अ. १ पा.१ खू.३१] नोद्वाटितः । खव्याख्यानेनैवोत्तप्रायत्वादिति सर्वमवदातम्॥ इति श्रीवाचस्प्रतिमिश्रविरचिते भाष्यविभागे भामत्यां प्रथ- मस्याध्यायस्य प्रथम: पाद:।। -000- अथ द्वितीयं पादमारिभुः पूर्वोत्तमय सारयति वच्च- माणोपयोगितया। "प्रथमे पाद"दूति । उत्तरच दि ब्रह्म- छो व्यापित्वनित्यत्वादयः सिद्धवद्वेतुतयोपदेच्यन्ते। न चैते साश्रात्पूर्वमुपपादिता इति देतुभावेन न भक्या(१) उपदेष्ट- मिति। अत उत्त्म्। "समसजगन्कारणस्ये"ति। यद्यप्येते न पूर्व कण्ठत उत्तास्थापि ब्रह्मणो जगन्नन्मादिकारण-

मुत्तरत्र चेतुभावेनोपन्यास इूत्यर्थः। "अर्थान्तरप्रसिद्धानां चे"ति। यच्चार्थान्तरप्रसिद्धा एवाकाशप्राणज्योतिरादयो त्र हमषि व्याख्यायन्ते तदव्यभिचारिचिङ्गश्रवणात् तत्र कैव क- था मनोमयादोनामर्थान्तरे, प्रसिद्दानां पदानां ब्रह्मगोचर- त्वनिर्णयं प्रतीत्यभिप्रायः। पूर्वपक्षाभिप्रायं त्वये दर्भयि- व्यामः । सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥ १॥ "दूदमासायते। सवें खस्विदं ब्रह्म"। कुतः "तज्जला- नि"ति। यतस्तष्माद्रह्मणो जायतदूति तज्जम्। तलतिंश् लोयतइति तक्षम्। नमिमश्ानिति स्थितिकाले चेष्टतदूति (१) इति कय हेतु भावेन शक्या-पा० १। ३।

[अ१पा.२.१] [१६२] [भामती] तदन् जगत्तमातसवं खल्विद जगद्रह्मा। त्रप्र्तः क: कल्ि- न् रज्यते कश्च क देषिति रागद्वेषरचितः गान्तः सन्ुपा- सीत। "अथ खलु कतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरसििलूँखोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति सक्रतुं कुर्वोत मनोमयः प्राणभरीर इत्यादि। तन्र संभयः। किमिच्ट मनोमयत्वादि- भिर्धरमैंः भारीर आत्मोपास्यत्वेनोपदिश्यते श्रद्ोखिद्र ह्मोति। किं तावताप्तं भारीरो" जव इति। कुतः। क्रतुमित्यादि- वाक्येन विद्ितां ऋतुभावनामनूद्य सर्वमित्यादिवाक्यं भ्रमगु- पे विधिः। तथा च सवं खस्विदं ब्रह्मेति वाक्यं प्रथम- पठितमप्यर्थालोचनया परमेव, तदर्थे।पजीवित्वात्। एवं च संकव्पविधि: प्रथमो निर्विषयः सन्नपर्यवस्यन्विषयापेक्षः स- यमनिवृत्तो न विध्यन्तरेणोपजीवितुं शक्यो, Sनुपपादकत्वात्। तस्माष्कान्त तागुणविधानात्पूर्वमेव मनोमयः प्राणभरीर इत्या- दिभिर्विषयोपनायकैः संबध्यते। मनोमयादि च कार्यकार- एसंघातात्मनो जीवात्मन एव निरुढमिति जोवात्मनोपा- स्येनोपरक्तोपासना न पश्चाद्रह्मणा संबन्धुमद्तति, उत्पत्तिि- षगुणावरोधात्। न च स्वं ख्चिदमिति वाक्यं ब्रह्मपर- मपि तु श्रमचेतुवन्निगदार्थवाद: भान्तताविधिपर:, पूर्पेण- जुद्दोति तेन ह्यन्नं क्रियतदतिवत्। न चान्यपरादपि ब्र- ह्मापेक्षिततया खोक्रियतद्ति युक्तम्। मनोमयत्वादिभिर्ध- मैर्जीवे सुप्रसिद्वैर्जीवविषयसमर्पणेनानपेश्षितत्वान्। सर्वक- र्मत्वादि च जोवस्य पर्यायेण भविष्यत। एवं चाणीयस्त्व- मप्युपपन्नम्। परमात्मनस्त्वपरिमेयस्य तदनपपत्तिः। प्रथ-

[भामती] [ १६३ ] [अ्१ पा.२ छ.१] मावगतेन चाणीयस्तवेन ज्यायस्त्वं तदनुगुपतया व्याखेयम्। व्याख्यातं च भाष्यलता। एवं कर्मकर्तृव्यपदेश: सप्नमो- प्रथमान्तता चाभेदेपि जोवात्मनि कथं चिद्नेदोपचारेण राच्ोः भिर इतिवद् द्रष्टव्या। एतङ्रह्मेति च जोवविषयं जोवस्यापि देशदिबंइ्णत्वेन ब्रह्मत्वात् । एवं सत्यसंकल्पादयो Sपि परमात्मवर्तिनो जीवे 5पि संभवनन्ति, तदव्यतिरेकात्। त- स्माज्जीव एवोपास्यत्वेन विव्ितो, न परमात्मोति प्राप्तम्। एवं प्राप्ते sभिधीयते। समास: सर्वनामार्थः संनिलष्टमपेक्षते। तद्वितार्थो Sपि सामान्यं नापेक्षाया निवर्तकः॥ तस्मादपेक्षितं ब्रह्म ग्राह्यमन्यपरादपि। तथा च सत्यसंकत्पप्रभृतोनां यथार्थता।। भवेदेतदेवं यदि प्राणभरीर इत्यादोनां साक्षाज्जीववाच- कत्वं भवेत्। न त्वेतदसिति । तथाद्टि। प्राणः भरीरमस्येति सर्वनामार्थो बजव्रीदिः संनिचितं च सर्वनामार्थ संप्राप्य त- दभिधानं पर्यवस्थेत्। तन्र मनोमयपदं पर्यवसिताभिधानं तदभिधानपर्यवसानायालं, तदेव तु मनोविकारो वा मनःप्र- चुरं वा किमर्थमित्यद्यापि न विज्ञायते। तद्येनैष (१) भब्दः समवेतार्था भवति स समासार्थः। न चैष जोवएव समवेतार्थो न ग्रह्मपोति, नस्याप्राणो धमना इत्यादिभिस्तद्िरच्प्रति- पादनादिति युक्तम् । तस्यापि सर्वविकारकारणतया वि- काराणं च सवकारणदभेदात्तेषां च मनोमयतया ब्रह्मण- (२) तयत्रैष -पा० १ ।२/३।

ब.१पा.२ख.१] [१६४] [भामतो] सत्कारणस्य मनोमयत्वोपपत्तेः ॥ स्यादतत्। जीवस्य सा- कान्मनोमयत्वादयो ब्रह्मपस्तु तद्दारा, तन प्रथमं द्वारस्य बुदिस्थत्वात्तदेवोपास्यमस्त, न पुनर्जघन्यं ब्रह्म, ब्रह्मजिङ्गानि च जीवस्य ब्रह्मणो Sभेदाज्नीवेप्यु पपत्स्यन्ते। तदेतदच सं- प्रधार्यम्। किं ब्रह्मलिङ्गेजोवाना तदभिन्नानामस्तु तद्द- त्ता, तथा च जीवस्य मनोमयत्वादिभि: प्रथममवगमात्तस्यै- वोपास्यत्वम्, उत न जीवस्य ब्रह्मलिङ्गवत्ता तदभिन्नस्यापि, जीवलिङ्गेस्त ब्रह्म तद्दत्, तथा च ब्रह्मलिङ्गानां दर्भनात् तेषा , च जीवे Sनुपपत्तर्व्र ह्वीवोपास्यमिति। व्य तु पश्यामः । समारोप्यस्य रुपेण विषयो रूपवान् भवेत्। विषयस्य तु रपेण समारोप्यं न रूपवत्।। समारोपितस्य दि रूपेण भुजङ्गस्य भीषणत्वादिना रज्जू रूपवती, न तु रज्जु रूपेण्ाभिगम्य(१)त्वादिना भुजङ्गो रु- पवान्। तदा भुजङ्गस्यैवाभावात्किं रूपवत्। भुजफ्द- पार्यां तु न नास्ति वासतवी रज्जुः।तदिद समारोपितजो- वरूपेण वस्तुसङ्रह्म रूपवद्यज्यते, न तु ब्रह्मरूपैर्नित्यत्वादि- भिर्जीवस्द्वान् भवितुमरद्ति, तस्य तदानीमसंभवात्। त- समद हालि ङ्गदर्भनाज्जीवे च तदसंभवाद्रह्वैवोपास्यं न जीव इनि सिद्म्। एतदुपलक्षणाय च सव खल्विदं ब्रह्मेति वाक्यमुपन्यसमिति। "यद्यप्यपौरुषेय"दति। भाखयोनित्वे पोश्चरस्य पूर्वपर्वसष्टिरचितसंदर्भापेक्षर चनत्वेना खातन्तर्याद पै।- रुषेयत्वाभिधानं, तथा चाखातन्त्रयेण विवक्षा नास्तीतयुक्त (१) रूपेणाधिगम्य-पा० २।३।४।

[भाममी] [ १६५ ] [अ्१ पा.२ख.२] भ्। परिग्रद्परित्यागौ चोपादानानुपादाने उक्रेन तपादेय- त्वमेव। अन्यथोदेग्यतया Sनुपादेयस्य ग्रच्ादेरेविवक्षितत्वेन चमसादावपि संमार्गप्रसङ्गात्। तस्मादनुपादेयत्वे डपि ग्रथ उद्द्श्यतया परिगृद्दीतो विवक्नितः। तद्गतं त्वेकत्वमवच्छेद- कत्वेन वर्जितमविवश्चितम्। इक्कानिक्के च भक्ितः । त- दिदमुत्तं, "वेदवाक्य तात्पर्या तात्पर्या भ्यामवगम्येते" दूति। य- त्परं वेदवाक्यं तत्तेनोपात्तं विवश्चितम्, अतत्परेण चानुपा-

स्यादेतत्। यथा सत्यसंक्पादयो ब्रह्मएयुपपद्यन्ते। एवं भरीरे डप्युपपत्स्यन्ते, भारीरस्य ब्रह्मणो Sभेदात्। भारीरगु- पाइव मनोमयत्वादयो ब्रह्मणीत्यत आद्द सचकार:। अनुपपत्तेस्तु न शारीरः॥ ३ ॥ यत्तद्वोचाम समारोप्यधर्माः समारोपविषये संभवन्ति, न तु विषयधर्मास्समाराप्यदूति। तस्येत उत्थानम् । अ्र- चाद चोदकः। "कः पुनरयं शारीरो नामे"ति। न तावङ्वेदप्रतिषेधाङ्वेदव्यपदेशाच्च भेदाभेदावेकत् भाविकौ(१) भवितुमईता विराधादित्यु त्तम्। तस्मरादेकमिद्द तात्त्विक- मतात्विकं चेतरत्। तत्र पौर्वापर्येणाद्वैतप्रतिपादनपरत्वाद्वे- दान्तानां द्वैतग्रा्टिपञ्च मानान्तरस्याभावात्तद्वाधनाच्च ते- नाहैतमेव परमार्थः। तथा चानुपपत्तेस्त्वत्याद्यसङ्गतार्थमि- त्यर्थः। परिहरति। "सत्यमेवमेतत, पर एवात्मा देचेन्रिय- (१) वेकत्र तातित्विकौ-पा० १॥३।

[ब१पा.रख.ह] [१६६] [भामतो] मनोबद्युपाधिभिरवच्छिद्यमानो वालैः शरीर इत्युपचर्यते"। अनाद्यविद्याविक्केदलव्धजीवभावः पर एवात्मा खतो भेदेना- वभासते। ताहर्भां च जीवानामविद्या, न तु निरुपाधि- नो ब्रह्मणः। न चाविद्यारयां सत्यां जीवात्मविभाग: सति च जीवात्मविभागे तदाश्रया Sविद्येत्यन्योन्याश्रयमिति सप्रत-

न च सर्वजजस्य सर्वभत्तेश् सवतः कुतो Sकसमातसंसारिता, यो षि परतन्त्र: सो Sन्येन बन्धनागार प्रवेश्येत, न तु ख- तन्त्र, इति वाचम्। नदि तङ्गागस्य जीवस्य संप्रतितनी ब- न्धनागारप्रवेशिता येनानुयुज्येत, किं त्वियमनादि: पूर्वपू- र्वकर्माविद्यासंस्कार निबन्धना नानुयोगमद्दति। न चैतावता ईश्वरस्यानोभता। नहपकरणाद्यपेक्षिता कर्तुः खातन्त्यं विद्न्ति। तस्राद्यत्किं चिदेतदपीति ।। विभेषादिति वत्तव्ये वैभेष्याभिधानमात्यन्तिवां विभेषं प्र- तिपादयितुम्। तथाह्यविद्याकन्पितः सुखादिसंभोगो 5वि- द्यात्मन एव जीवस्य युञ्यते। न तु निर्मृष्टनिखिलावि- द्यातद्वासनस्य पुद्बुद्दमुत्तखवभावस्य परमात्मन इत्यर्थः । शेषमतिरेो।द्ितार्थम् ।। अत्ता चराचरग्रहणात् ॥९॥। "कठवज्ीषु पद्मते। 'यस्य ब्रह्म च वत्तं चोभे भवत कोदनः । मृत्युर्यद्योपसेचनं क इत्या वेद यच् स' इमि।।

[भामती] [१६ ] [अ१ पा.2स.ह] भ्त् चाटनोयौदनोपसेचनसचितः कश्विदत्ता प्रतोयते" । अत्तृत्वं च भोत्तृता वा संचर्तृता वा स्थात्। न च प्रस्तु- तस्य परमात्मनो भोत्तृतासिति । 'त्रप्रनश्नन्नन्यो Sभिचाकभी- ति' इति श्रुत्या भोक्तृताप्रतिषेधात्। जीवात्मनश्न भोत्ृ- ताविधानात् 'तयोरन्यः पिप्पलं खादत्ती'ति। तद्यदि भो- कृत्वमत्तृत्वं ततो मुत्तसंभयं जीवात्मैव प्रतिपत्तव्यः । ब्र- हाक्षत्तादि चास्य कार्यकारणसंघातो भोगायतनतया वा सात्षाद्वा संभवत भोग्यम्। तरथ तु संचर्तृता भोकृता ततवयाणाम ग्रिजीवपरमात्मना प्रश्नोपन्या सोपलव्धे: संचर्तृ- त्वस्याविभेषाङ्गवति संभयः। किमत्ता Sगिराचो जीव ता- दो परमात्मेति। अतौदनस्य भोग्यलेन लोके प्रसिद्वे्भत्ृ- त्वमेव प्रथमं बुद्दा विपरिवर्तते, चरमं तु संचर्तृत्वमिति भो- तैवात्ता। तथा च जीव एव। 'न जायते मियते' इति च तस्यैव स्तुतिः। संचारकाले Sपि संस्कारमाचेण तस्यावस्था- नात्। दुर्ानत्वं च तस्य सक्ष्मत्वात्। तस्माज्जोव एवात्ते- दोपास्यतदूति प्राप्तम् । यदि तु संच्तृत्वमत्तृत्वं तथाप्य- घिरत्ता। 'अभिरन्नाद' इति श्रुतिप्रसिद्धिभ्याम्। एवं प्राप्ते डभिधीयते। तत्तान् परमात्मा, कुतः, चराचरग्रष्टणात्। 'उ- भे यस्यादन' इूति 'मृत्युर्यस्योपसेचन' मिति च श्रूयते। त- न यदि जोवस्य भोगायतनतया तत्साधनतया च कार्य- कारणसंघातः- स्थितो. न तर्च्ोदनः । नद्योदनो भोगाय- तनं नापि भोगसाधन,मपि तु भोग्यः । न च भोगायत- नस्य भोगसाधनस्य 'वा भोग्यत्वं मुख्यम्। न चाच मत्य-

म.्पा.२ख.ह] [१६८] [भामतो] रुपसेचनतया कल्प्ते (१)। न च जीवस्य कार्यकरणसंघातो ब्रह्मनच्ादिरूपो भच्यः कस्य चित् क्रूरसत्त्वस्य व्याघ्रादे: कस्िङ्गवेत्, न तु सर्व: सर्वस्य जीवस्य। तेन ब्रह्मक्त्रवि- षयमपि जोवस्यात्तृत्वं न व्याप्नोति (२) किमङ्ग पुनर्मृत्यूपसेच- नप्राप्तं चराचरम्। न चौदनपदात् प्रथमा त्रगतभोग्यत्वानु- रोधेन यथासंभवमततृत्वं योज्यतदूति युक्तम्। नधादन- पढं श्रुत्या भोग्यत्वमाच किं तु लक्षपया। न च लाच्ष- शिकभोग्यत्वानुरोधेन 'मृत्युर्यस्योपसेचन'मिति च 'ब्रह्मचवं चेति च श्रुती संकोचमईतः। न च ब्रह्ममच्ते एवात्र वि- वश्चिते। मृत्यूपसेचनेन प्रापाभृन्माचोपस्थापनात्। प्राणिषु प्रधानव्वेन च ब्रह्मचत्तरोपन्यासस्योपपत्तेः । अ्रपरन्यनिवृत्तेरभा- व्दत्वात्, अनर्थत्वाच्च। तथा च चराचरसंचर्तृत्वं परमा त्न एव, नाये,र्नापि जोवस्य। तथा च 'न जायते ख्िय- मे वा विप्चिदिति ब्रह्मणः प्र्तस्य न दानं भविष्यति। 'क इत्था वेद यत्र स' इति च दुर्शानत्वमुपपतस्यते। जी- वस्य तु सर्वलोकप्रसिद्स्य न दुर्धानता। तम्मादत्ता प- रमात्मैवेति सिद्म् ।। गुहां प्रविष्ठावात्मानौ हि तद्- र्शनात् ॥१० । संशयमाइ। "तत्रे"ति। पूर्वपके प्रयोजनमा्। "यदि (१) कल्पते-पा० २। ३। (2) प्राम्ोति-पा० १।

[भामतो] बुद्धिजीवा"विति। सिद्धान्ते प्रयोजनमाद्द। "त्रथ जीवप- रमात्माना"विति। औ्र्प्रीतसर्गिकस्य मुख्यताबलात् पूर्वसि- द्वान्तपत्ासंभवेन पत्तान्तर' कर्ष्पायष्यतदूति मन्चानः सं- पयमात्तिपति। "अनाछ"। आक्षेप्रेति। फतं सत्य- मवश्यंभावोति यावत् । समाधत्ते। "अत्रोच्यत"दति। आ्र््रा- ध्यात्मिकाधिकारादन्यौ तावत्यातारावभक्या कल्पयितुम्। तदिद् बुद्धेरचैतन्येन परमात्मनश्च भोक्तृत्वनिषेधेन जीवा- त्मैवेक: पाता परिशिष्यतदूति सृष्टीरुपद्धातीतिवद्द्वच- नानुरोधादपिबत्संसष्टता सार्थस्य पिबच्कब्दो लक्षयन खा- र्थमजच्दन्नितरेतरयुक्त्तपिबदपिबत्परा भवतीत्यर्थः। त्र्रस्तु वा मुख्य एव, तथापि न दोष इत्याद। "यद्दे"ति। खात- न्व्यलक्षणां द्ि कर्टत्वं तच्च पातुरिव पाययितुरप्यस्तीति सो- पि कर्ता। अत एव चाङ: । 'यः कारयति स करात्ये- वेति। एवं करणस्यापि खातन्त्र्यविवत्तया कथं चित्कर्ट- त्वं, यथा काष्ठानि पचन्तीति। तम्रान्मुख्यत्वे Sप्यविरोध इूति। तदेवं संभयं समाधाय पूर्वपनं गृक्षाति। "बुद्धिचे- तज्ञा"विति। नियताधारता बुद्धिजीवसंभविनी नदि। केभात्कव्पयितुं युक्त्का सर्वंगे परमात्मनि ॥ न च पिबन्तावितिवतप्रविष्टपद्मपि लान्तणिकं युत्तं स- ति मुख्यार्थत्वे लान्तणिकार्थत्वायोगात्। बुद्धिजीवयोख्व गु- छाप्रवेभोपपत्तेः । अपि च सुकतस्य लोक इति सुलत- लोकव्यवस्थानेन कर्मगोचरानतिक्रम उक्रः । बुद्धिजीवा

[भामनी] कर्ममोचरमनतिकान्ती। जीवो दि भोततृतया बुद्धिच्च भो- गसाधनतया धर्मस्य गोचरे स्थिता, न तु ब्रह्म । वस्या- सदायत्तत्वात्। किं च कायातपाविति तमःप्रकाभावुक्तौ। न च जीवः परमात्मनो Sभिन्नस्तमः । प्रकाशरूपत्वात्। बुद्धिस्तु जडतया तम इति शक्योपदेष्टम्। तम्माद्ुद्वि- जीवावन् (१) कथ्येते। तच्नापि प्रेते विचिकित्सापनुत्तये बु- डवेमेदेन परलोकी जीवो दर्शनीय इति बुद्धिरुच्यते। एवं प्राप्ते डभिधीयते । ऋतपानेन जीवात्मा निश्चितोस्य द्वितीयता । ब्रह्मणैव सरूपेण न तु बुद्धा विरुपया ।। प्रथमं सद्ितीयत्वे ब्रह्मणावगते सति । गुचाश्रयत्वं चरमं व्याख्येयमविरोधतः ॥ गौः सद्वितीयेत्युक्े सजातीयेनैव गवान्तरेणावगम्यते, न तु विजातीयेनाश्वादिना। तदिद चेतनो जीवः सरुपेण चे तनान्तरेपैव ब्रह्मण सद्वितीयः प्रतीयते, न त्वचेतनया वि- रूपया बुद्या । तदेवमृतं पिबन्तावित्यन प्रथममवगते ब्र- हणि तदनुरोधेन चरमं गुद्दाश्रयत्वं शालग्रामे परिरिति- वद्याख्येयम। बडलं चि गुदाश्रयत्वं ब्रह्मणः श्रुतय आ्रा- ः । तदिदमुत्तां तदर्भनादिति । तस्य ब्रह्मणो गुद्दाश्र्रय- त्वस्य श्रुतिषु दर्भनादिति। एवं च प्रथमावगतब्रह्मानुरो- धेन सुकतलोकवर्तित्वमपि तस्य लक्षपया छचरिन्यायन ग- मयितव्यम्। छ्वायातपत्वमपि जीवस्याविद्याश्रयतया ब्र- (१) जीवावेवान्र-पा० १/३/

[भामती] ह्मपच् शुद्प्रकाशस्वभावस्य तदमात्रयतया मन्तव्यम्। इममेव न्यायं दा सुपर्णेत्यनाप्युदाचरणे कृत्वाचिन्तया यो- जयति। "एष एव न्याय" दति। अत्नापि किं बुद्धिजीवैी उत जीवपरमात्मानाविति संशय्य करणरूपाया(१) बुद्धरे- धांसि पचन्तीतिवत् कर्तृत्वोपचाराद् बुद्धिजोवाविद्द(२) पूर्व- पक्षयित्वा सिद्धान्तयितव्यम्। सिद्धान्तश्न भाष्यक्वता स्फोरि- नः । तहर्शनादिति च 'समाने वृक्षे पुरुषो निमग्न' इूत्यच् मन्त्रे। न खलु मुख्ये कर्तृत्वे संभवति करणे कर्तृत्वोप- चारो युक्त इति छत्वाचिन्तामुद्वाटयति। "अपर आराद्द"। "सत्त्वं" बुद्धिः। भङ्कते। "सत्त्वशब्द" दति । सिद्धान्तार्थं ब्राह्मणं व्याचषदत्यर्थः। निराकरोति। "तन्ने"ति। "येन खप्नं पभ्यती"ति । येनेति करणमुपदिभति। ततक्व भिन्नं कर्तारं क्षेत्रज्ञम्। "यो यं शारीर उपद्रष्टे'ति । तर्प्रस्तु त- दस्याधिकरणस्य पूर्वपक्ष एव ब्राह्मणार्थ:, वचनविरोधे न्या- यस्याभासत्वादित्यत आरद्द। "नाप्यस्याधिकरणस्य पूर्वपनं भजत"दूति । एवं द्ि पूर्ववत्तमस्य भजेत, यदि चवि क्ेत्रशे संसारिषि पर्यवस्थेत्। तस्य तु ब्रह्मरूपतार्यां पर्य- वस्यन्न पूर्वपक्षमपि सीकरोतीत्यर्थः । अपि च। "तावेता सत्त्वश्षेचज्ञौ न छ वा एवंविदि कि चन रज आध्वंसत"दति। रजो डविद्या नाध्वंसनं न सं्लेष(३)मेवंविदि करोति(४)। (१) रूपाया अपि-पा० २ ।३। (२) जीवाविति-पा० १।3। (3) नाशेषण-पा० ३। (४) करोतीत्यर्थ :- पा० १।३।

[भर१पा.२.१2] [१७२] [भामती] एतावतैव विद्योपसंचाराज्जीवस्य ब्रह्मात्मतापरतास्य लच्चत- इत्याह। "तावता चे"ति। चादयति। "कथं पुन"रिति। निराकरोति। "उच्चते। नेयं श्रुति"रिति। अरनश्नन् जी- वो ब्रह्माभिचाकभीतीत्युत्ते शद्ेत, यदि जीवो ब्रह्मात्मा नाश्नाति, कर्थ तर्ह्यस्िन् भोत्तृत्वावगमः, चैतन्यसमाना- धिकरणं द्ि भोत्तृत्वमवभासतइति। तन्निरासायाद श्रुतिः "तयोरन्यः पिप्पलं खाइत्तो"ति। एतदुक्तं भवति। नेदं भोत्तृत्वं जीवस्य तत्त्वतो. पि तु बुद्धिसत्त्वं सुखादिरूपप- रिणतं चितिच्कायापत्त्योपपन्नचैतन्यमिव भुङ्गे, न तु तत्त्वतो जीवः परमात्मा भुङ्े। तदेतदध्यासभाष्ये कतव्याख्यानम्। तदनेन छत्वाचिन्तोद्वाटिता॥ अन्तर उपपन्तेः॥१३॥ नन्वन्त स्तदूर्मोपदेशादित्यनेनैवैनद्गतार्थम्। सन्ति खल्व- चाप्यमृतत्वादयो (१) ब्रह्मधर्माः प्रतिबिम्बजीवदेवतास्संभ- विनः । तस्माद्रह्मधर्मोपदेभाद्वह्वैवान विवक्ितम्। साक्षा- च ब्रह्मशब्दोपादानात्। उचते। एष "दश्यतद्त्येतत् प्रत्यन्तेर्थे प्रयुज्यते। परोक्षं ब्रह्म न तथा प्रतिबिम्बे तु युज्यते।। उपक्रमवभ्नात्पूर्वमितरेषां द्ि वर्णनम् । हतं न्यायेन येनैव स खल्वच्ानुषज्यते(२)।। पटतं पिबन्तावित्यन द्ि जीवपरमात्मानौ प्रथमावगता- (१) प्यमृतत्वाभयत्वाद्यो-पा० ३। (२) नुयुन्यते-पा० १।

[भामतो] [ १७३ ] [अ.१ पा.२६.१२] विति तदनुरोधेन गुद्ाप्रवेशादयः पस्चादवगता व्याख्याताः तद्वदिद्वापि य एषोक्णि पुरुषो दृश्यतदूति प्रत्यक्षाभिधा- नात् प्रथममवगते कायापुरुषे तदनुरोधेनाम्टतत्वाभयत्वाद- यः स्त्या कथं चिद्याख्येयाः। ततर चाम्तत्वं (१) कतिप- यक्षणावस्थानाद्, अ्रभयत्वमचेतनत्वान्, पुरुषत्वं पुरुषाकार- त्वात्. आत्मत्वं कनीनिकाया आपनात्, (२) ब्रह्मरूपत्वम- करूपामृतत्वादियोगात्। एवं वामनीत्वादयोप्यस्य स्तत्यैव कथं चिन्न्ेतव्याः। कं च खं चेत्यादि तु वाक्यमग्नीनां ना- चार्यवाक्यं नियन्तुमर्द्दति। आचार्यस्तु ते गति वत्ेति च गत्यन्तराभिप्रायं, न तूक्तपरिभिष्टाभिप्रायम्। तस्राच्काया- पुरुष एवाचोपास्य इति पूर्वः पक्षः। संभवमाचेण तु जी- वदेवते उपन्यस्ते. बाधकान्तरोपदर्भनाय चैष दृश्यातदत्य- स्यान्राभावात्। अन्तस्तद्र्मोपदेभादित्यनेन निराछृतत्वात्। एवं प्राप्तउच्ते । 'य' 'एष' दूति अनिष्पन्नाभिधाने दे सर्वनामपदे सती। प्राप्य संनिदितस्यार्थ भवेतामभिधातणी॥। संनिचिताच्च पुरुषात्मादिभव्दास्ते च न यावत्खार्थम- भिद्धनि तावत्सर्वनामभ्यां नार्थतुषोप्यभिधीयतदूति कुत- सदर्थस्यापरोक्षता। पुरुषात्मशब्दी च सर्वनामनिरपेन्तौ ख- रसतो जीवे वा परमात्मनि वा वर्तेत इति। न च त- योख्वन्षषि प्रत्यन्तदर्भनमिति निरपेत्षपुरुषपदप्रत्यायितार्थान- (१.) तत्रामृतत्वं-पा० १।३।४। (2) व्यापनात्-पा० १।३।

[w१पा२६.१३] [१७४ ] [भामती] रोधेन य एव इति उभ्यतद्ति व यथासंभवं व्याख्येयम्। व्याख्थातं च (१) सिद्धवदुपादानं शाबाद्यपेक्षं विद्दद्दिषयं प्र- रोचनार्थम्। विदुषः भावत उपलन्धिरेव दृढतया प्रत्यक्ष- बदुपचर्यते प्रर्भसार्थमित्वर्थः। अपि च। तदेव चरमं प्र- थमानुगुणतया नोयते यन्नेतुं भरक्यम्, अस्पं च। दूछ त्व- मृतत्वादयो बचवसाभक्यास नेतुम्। नदि खसत्ताश्रणा- वस्थानमानममृतत्वं भवति। तथा सति किं नाम ना- मृतं स्यादिति व्यर्थममतपद्म्। भयाभये अपि चेतनधर्मी नाचेतने संभवतः। एवं वामनोत्वाद्यो डप्यन्यत् ब्रह्मणो नेतुमभक्याः। प्रत्यक्षव्यपदेभख्चोपपादिनः । तदिदमुत्त'मुपपत्ते' रिति। एतदम्तृतमभयमेतद्रह्रोत्युत्ते स्यादाभङ्का, ननु सर्व- गतस्येश्वरस्य कर्माद्विभेषेण चक्षुरेव स्थानमुपदिश्यतद्दति, त- त्परिष्रति श्रुतिः । "तद्यदप्यस्तिन् सर्पिर्वेदिक वा सि- श्वति वर्त्मनी एव गच्छती"ति। वर्त्मनी पक्षस्थाने। एत- दुकं भवति। निर्लेपस्येश्वरस्य निर्लेपं चक्षुरेव स्थानमनुरू- पमिति। तदिदमुत्तां "तथा परमेश्वरानुरुप" मिति। "संय- द्वामादिगुणोपदेभस तत्मिन्" ब्रह्मषि "कल्पते" घटते, स- मवेतार्थत्वाम्। प्रतिबिम्बादिषु त्वसमवेतार्थः। वननीयानि संभजनीयानि शोभनोयानि पुषयफलानि वामानि। संयन्ति संगच्कमानानि वामान्यनेनेति संयदामः परमात्मा। म- त्कारणत्वात् पुष्यफलोत्पन्तेः। तेन पुष्यफलानि संगच्छ- ने। स एव पुएयफलानि वामानि नयति लोकमिति वा- (१) न भाष्यकृता-पा० ३।

[ब१पा.२य.१२] [१०५] [भामती] मनीः । एव एव भामनी। भामानि भानानि तानि न- यति लोकमिति भामनोः। तदुत्तां श्रुत्या। 'तमेव भान्त- मनुभाति सरवें तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति ॥ स्थानादिव्यपदेशाच् ॥१४॥ आशक्कोत्तरमिदं सवन्म् । आ्रापङ्कामाद्। कर्थ पुनरि- ति। स्थानिनो दि स्थानं मद्ददृष्टम् । यथा यादसाम- थिधिः । तत्कथमत्यल्पं चन्तुरधिष्ठानं परमात्मनः परमम- इत इति शङ्ार्थः। परिद्दरति। "अरत्नोच्यत" दति। स्था- नान्यादयो येषां ते स्थानादयो नामरूपप्रकारास्तेषा व्य- पदेशात् सर्वगतस्यैकस्थाननियमो नावकल्पते। न तु ना- नास्थानत्वं नभसद्व नानासूचीपाभादिस्थानत्वम्। विशे- षतस्तु ब्रह्मपस्तानितान्युपासनास्थानानोति नैरसय युक्ती व्यपदेशः ।। अपि च प्रक्ृतानुसारादपि ब्रह्मैवाच् प्रत्येतव्य, न तु प्र- निबिम्बजोवदेवता इत्याद् सूचकारः। सुखविशिष्ठाभिधानादेव च ॥।१५॥। एवं खलूपाख्यायते। उपकोसलो (१) द वै कामलायन: सत्यकामे जावाले ब्रह्मचर्यमुवास, तस्याचार्यस्य द्वादभ व- र्षाएयग्रीनुपचचार, स चाचार्यो Sन्यान् ब्रह्मचारिणः खा- ध्यायं ग्राचमित्वा समावर्तयामास, तमेवैकमुपकोसखं न स- मावर्तयति स. जायया च तत्समावर्तनायार्थितोपि तडच- (१) उपकोशको-पा० २।४।

भानती)ं [ १७६ ] [ब्र १ पा२ ख. १५] नमवधीर्याचार्य: प्रोषितवान्, ततो Sतिदूनमानसमग्निपरिच- रणकुशलमुपकोसलमुपेत्य चयो Sग्नय: करुणापराधीनचेत- सः शद्दधानया Sसे दढभत्ये समेत्य ब्रह्मविद्यामूचिरे प्रा- ो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति, अथोपकोसल उवाच, वि- जानाम्यवं प्राणो ब्रह्मेति, स द्ि सनात्मा विभूतिमत्तया ब्रह्मरूपाविर्भावाद् ब्रह्मेति, किं तु कं च खं च ब्रह्मेत्ये- तन्न विजानामि, नच्ि विषयेन्द्रियसंपर्कजं सुखमनित्यं लोकसिह्वं (१) खं च भूताकाशमचेतनं ब्रह्म भवितुमर्दति, अथैनमग्नयः प्रत्यूचुः यद्दाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कमिति। एवं संभूयोक्का प्रत्येकं च सविषयां विद्यामूचः, पृथिव्यग्निरन्नमादित्य इत्यादिना, पुनस्तएनं संभूयोचुः ए- षा सोम्य तेस्दिद्या प्रत्येकमुक्ता खविषया विद्या, त्र्ात्म- विद्या चास्माभि: (२) संभूय पूर्वमुत्ता प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति, आचार्यस्तु ते गति वक्ता ब्रह्मविद्येयमुत्ता- समाभिर्गतिमाचरं त्ववशिष्टं नोत्तंम, तत्तु विद्याफलप्राप्तये जाबालस्तवाचार्यो वच्चतीत्युक्का Sग्रय उपरेमिरे। एवं व्य- वस्थिते यद्दाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कमित्येतद्या- चष्टे भाष्यकारः । "तत्र खंशब्द'दूति । "प्रतीकाभि- प्रायेणे"ति। आाश्र्रयान्तरप्रत्ययस्यात्रयान्तरे क्षेपः प्रतोकः । यथा ब्रह्मशब्दः परमात्मविषयो नामादिषु निप्यते। इ- दमेव तद्रह्म ज्ञेयं यन्नामेति। तथेदमेव तब्रह्म यह्ूता- (१) मनित्यं कं लोकसिद्धं-पा० ४। (२) च याऽस्मामि :- पा० २।४।

[भामती]. [ १०७ ] [भ१ पा.२ . १५] काभमिति प्रतोति: स्यात्। न चैतत्प्रतोकल्वमिष्टम् (१)। लौकिकस्य सुखस्य साधनपारतनर्य कयिष्णुता चामयसेन सद् वर्ततद्ृति सामयं सुखम्। तदेवं व्यतिरेके दोषमु- कोभयान्चये गुपमाच। "इतरेतर विभेषिता त्वि"ति। तद- थंयोर्विशेषितत्वाच्छव्दावपि विभेषितावु चेते। सुखशव्दस- मानाधिकरणे द्ि खंशन्दो भूताकाशमय परित्यज्य ब्र- हणि गुपयोगेन वर्तते। तादभा च खेन सुखं विभि- ष्यमार्णं (२) सामयाद्यावृत्तं निरामयं भवति। तस्मादुपप- न्रमुभयोपादानम्। ब्रह्मशब्दाभ्यासस्य प्रयोजनमाद्द।"तच्र द्वितीय" इति। ब्रह्मपदं कंपदस्योपरि प्रयुज्यमानं भिरः, एवं खंपदस्यापि ब्रह्मपदं शिरो ययो: कंखंपदयोस्ते ब्रह्मशि- रसो, तयोभीवो ब्रह्मभिरस्वम् । अरस्तु प्रस्तुते किमा- यातमित्यत आद्। "तदेवं वाक्योपक्रम"दइूति। नन्वग्रिभि: पूर्वे निर्दिश्यरता ब्रह्म, य एषोक्षणीत्याचार्यवाक्ये 5पि तदे- वानुवर्तनीयमिति तु कुत इत्याद। "आराचार्यस्तु ते गर्ति वक्ोति च गतिमात्राभिधान"मिति। यद्यप्येते भिन्नवकृणी वाक्े तथापि पूर्वेष वक्ता एकवाक्यता गमिते गतिमाचा- भिधानात्। किमुत्तां भवति। तुभ्यं ब्रह्मविद्या Sस्ाभिरु- पदिष्टा, तदिदस्तु गतिर्नोक्ता ता च किं चिद्धिकमाध्येयं पूर यित्वा SS चार्यो वच्चनोति। तदनेन पूर्वासंबद्धार्थान्तर- विवशा वारितेति । अर््रथैवमग्गिभिरुपदिष्टे प्रोषित आरचार्य: (२) न चैतदिष्टम्-पा० ४। (2) विशेष्यमाणं-पा० २।३।४।

[ब.१्वा.२.१५] [१७८] [भामती] कालेनाजगाम, आागतय वोच्योपको शलमुवाच, ब्रह्मव्दिद्व ने सोम्य (१) मुखं प्रसव भाति, को ऽनु स्वामनुभभ्ासेति, उधकोशलसु ह्रीणो भीतद्च को नु मामनुशिव्याद् भगवन् प्रोषिते त्वयीत्ापाततोपज्ञाय (२) निर्बध्यमानो यथावदग्ी- नामनुभासनमवोचत्, तदुपश्रृत्य चाचार्य: सचिर' क्िष्टउप- कोशले समुपजानदयार्द्रवृदयः प्रत्युवाच, सोम्य किल तु- भ्यमग्नयो न ब्रह्म साकव्येनावोचन्, तदर्ह तुभ्यं साकलये- नं वच्धामि, यदनुभवमाष्दात्म्याद्यथा पुष्करपलाभन्रापे न स्िष्यन्तएवमेवंविदि पापं कर्म न ्विष्यतद्वति, एवमुत्त- पत्याचार्यत्रद्ोपकोशलः, ब्रवोतु मे भगवानिति, तस्मे छो- वाचाचार्यार्चिरादिकां गति वत्तुमना:, यदुक्कमग्निभि: प्राणे ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मोति तत्पूरणाय (३) य शषात्तणि पु- रुषो दश्यते इत्यादि। एतदुत्तां भवति। आरचार्येण ये यत् सुखं ब्रह्माश्चिस्थानं संयद्दामं वामनीभामनोत्येवंगुपाकं प्राणसद्धितमुपासते ने सर्वे ऽपद्ृतपाभानो Sन्यत्कर्म कुर्वन्तु मा वा कार्षु, अरचिषमर्चिरभिमानिनों देवतामभिसंभ्वन्ति प्रतिपद्यन्ते, अर्चिषो Sदरचर्देवताम् ता्क््, आ्र्पूर्यमाणपक्षम्, पडुरापव्देवताम्, ततः षषमासान् येषु मासेषूत्तरां दिशमेति सविता, ते षपमासा उत्तरायणं, तद्ेवतां प्रतिपद्यन्ते, तभ्यो मासेभ्यः संवत्सरदेवताम् तत आदित्यम्, आरादित्याच्चन्द्रम-

(१) 'साम्य' इति २ । ३ । ४ नारिति | (२) अपज्ञायेत्यस्यापनहुत्येति विवरणं कल्पतरौ। (3) तत्परिपूरणाय-पा० ३।४।.

[भामती] [ १०< ] [भ१पा.२.१५] सं. चन्द्रमसो विद्युतं, ततर स्थितानेतान पुरुषः कवित्रह्म- लोकादवतीर्यामानवो Sमानव्यां सष्टी भवो ब्रह्मलोकभव दूति यावत स ताहम: पुरुष एतान् सत्यलोकस्थं काय ब्रह्म गमयति, स एष देवपथो देवैरर्चिरादिभिर्नेटभिरूप- लक्षित इति देवपथः, स एव ब्रह्माण गन्तव्येनोपलच्ित इति ब्रह्मपथः, एतेन पथा प्रतिपद्यमाना: सत्यंलोकस्थं ब्र- ह्म इमं मानवं मनो: सर्ग किं भूतमावने जन्मजरामरण- पौनःपुन्यमावृत्तिस्त्कर्ता S5वर्तो मानवो लोकस्त नावर्त- ने। तथा च सृतिः। 'ब्रह्मण सच ने सर्वे संप्राप्ते प्रतिसंचरे। परस्यान्ते छवतात्मानः प्रविभन्ति (१) परं पदम्' ॥

श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधाना- च् ॥ १६ ॥ इत्यपि वर्ज व्याख्यातम् ।। अनवस्थितेरसंभवाच्च नेतरः॥१७॥ य रषोक्पीति नित्यवत् श्रुतमनित्ये कायापुरुषे नावक हपते। कल्पनागौरवं चालिमिन् पन्ते मसज्यतइताह। "न चोपासनाकाल"दति। "तथा विज्ञानात्मनोपी"ति। वि -: जानात्मनो दि न प्रदेशे उपासना Sन्यन उट्टचरी, ब्रद्म- (१) आविशन्ति-पा० २।

[१पा.२ख.१0] [१८० ] [भामती] पास्ु तच शुतपूर्वेत्यर्थः। "भीषा" भिया "अस्मा"दह्मापः। भेषमतिरोच्ितार्थम्।। अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्य- पदेशात् ॥१८॥ सकर्मोपार्जित देवं तेनान्यच्च नियच्ति। तन्तादिरभरीरसु नात्मान्तर्यामिता भजेत्। प्रवृत्तिनिमयलक्षणं द्ि कारयं चेतनस्य शरीरिणः खभरी- । रेन्द्रियादा वा शरीरेण वा वास्यादा दष्ट नाभरीरख् ब्र हाणो भवितुमद्ति। नदि जातु वटाडुर: कुटजबीजा- ज्जायते। तदनेन जन्माद्यस्य यत इत्येतदप्याचतिप्नं वेदि- सव्यम्। तस्मात्परमात्मनः भरीरेन्द्रिया दिरद्ितस्यान्तर्यामि- व्वाभावात् (१) प्रधानस्य वा प्ृथिव्याद्यभिमानवत्या देवताया वा डणिमाद्यैन्व्वर्ययोगिनो योगिनो वा जीवात्मनो वा न्त- र्यामिता स्यात्। तत्र यद्यपि प्रधानस्यादष्टत्वाश्रुतत्वामतत्वा- विज्ञातत्वानि सन्ति, तथापि तस्याचेतनस्य द्रष्टृत्वश्रोतत्- मन्तत्वविज्ञातृत्वानां शुतानामभावाद् अनात्मत्वाच्चेष त- आत्मोति श्रुतेरनुपपत्तेर्न प्रधानस्यान्तर्यामिता। यद्यपि पृ- थिव्याद्यभिमानिनो देवस्यात्मत्वमस्ति अदष्टत्वादयय् सह द्रष्टृत्वादिभिरुपपद्यन्ते, भरीरेन्द्रियादियोगच्, पृथिव्येव य- स्यायतनमग्निर्षोको मनोज्योतिरित्यादिश्रुतेः, तथापि तस्य प्रतिनियतयमनाट् 'यः सर्वान् लोकानन्तरो यमयति यः (१) मिताया असंभवात्-पा० ३।४।

[भामती] सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयति' इति स्रुतिविरोधादनुपपत्ते:, योगी तु यद्यपि लोकभूतवशितया सर्वान् लोकान सर्वा- पि च भूतानि नियन्तुमरति तचतचानेकविधदेच्ेन्द्रियादि- निर्मापेन स एकधा भवति चिधा भवतीत्यादिश्ुतिभ्यस्त- थापि जगद्यापारवजे प्रकरणादिति वच्चमापेन न्यायेन वि- कारविषये विद्यासिद्वानां व्यापाराभावातसोपि नान्तर्यामो। तस्मात्पारिभेष्याज्जीव एवं चेतनो देचेन्द्रियादिमान् द्रष्ट- त्वादिसंपत्त: खयमदभ्यादि: खात्मनि वृत्तिविरोधादमृतय् देशनाशे डय्यनाभात्। अ्रन्यथा SSमुभ्मिकफलोपभोगाभावेन

ति चाभेदे Sपि कथं चिद्नेदोपचारात् स भगवः कमििन्प्र- तिष्ठितः से मद्िम्त्रोतिवत्। यमात्मा न वेदेति च खा- त्मनि वृत्तिविरोधाभिप्रायम्। यस्यात्मा भरीरमित्यादि च सरवं से मचिम्न्रीतिवद्योजनीयं, यदि पुनरात्मनोपि निय- न्तुरन्यो नियन्ता भवेद् वेदिता वा ततस्तष्याप्यन्य इत्य- नवस्था स्यात्। सर्वलोकभूतनियन्तत्वं च जीवस्यादृष्टद्दा- रा। तदुपार्जितौ दि धर्माधर्मा नियक्कत इत्यनया द्वारा जोवो नियक्कति। एकवचनं च जात्यभिप्रायम्। तत्मा- ब्जोवात्मैवान्र्यामो, न परमात्मेति। एवं प्राप्ते Sभिधीयते। देचेन्द्रियादिनियमे नास्य देचेन्रियान्तरम् । तत्कर्मोपार्जितं नच्चेत्तदविद्यार्जितं जगत्।। स्ुतिसमृनीतिदासपुराणेष तावदन भवतः सर्वशञस्त् सर्व- भझे परमेनरस जगदयोनित्वमवगन्यते। न मत्पृथग्जन-

[भामतो] साधारसथानुमानाभासेनागमविरोधिना भक्यमपन्दोतुम्। तथा च सर्व विकारजानं तदविद्याभत्तिपरिणामस्स्य म. रीरेन्द्रियस्थाने वर्ततद्ति यथाययं पृथिव्यादिदेवतादिकार्य- करणैसानेव पृथिव्यादिदेवतादोन् प्रक्कोति नियन्तुम्। न चानवस्था। नद्ि नियन्नन्तरं तेन नियम्यते, किं तु यो जीवो नियन्ता लोकसिद्ध: स परमात्मैवोपाध्यवच्छेदक- विपतभेदसथा व्याख्यायतइत्यसल्दावेदितं, तत्कुतो निय- म्वन्तरं, कुतसानवस्था। तथा च मान्योतोसि द्रष्टेत्याद्या अपि सुतय उपपन्नार्थाः। परमार्थतो Sन्तर्यामिण Sन्यस्य . जोवात्मनो द्रष्टुरभावात्। ऋ्रविद्याकश्पितजीवपरमात्मभे- दाश्ररयास्तु ज्ञानृजेयभेदश्रुमयः प्रत्यव्षादीनि प्रमाणानि सं- सारानुभवो विधिनिषेधभावाणि च । एवं चाधिदैवादिम्बे- कसैवान्तर्यामिण: प्रत्यभिज्ञानं समन्सं भवति, यः सर्वा- न् लोकान् यः सर्वाणि भूतानोत्यच य इत्येकवचनमुपपद्यने। अमृत्त्वं च परमात्मनि समस्ासं नान्यच। य आात्मनि तिष्ठवनित्यादा चाभेदेपि भेदे।पचारकेश्रो न भविष्यति। म- आात्यरमात्मान्तर्यामी न जीवादिरिति सिद्धम । प्ृथिव्या- दिसनयित्नवन्त मधिदैवम्। यः सर्वेष लोकेष्वित्यधिलोकम्। यः सर्वेषु वेर्देष्वित्यधिवेदम्। यः सर्वेषु यत्रेम्वित्यधियत्न- म्। य: सर्वेषु भूतेष्वित्यधिभूतम्। प्राणाद्यात्मान्तमध्या- त्मम्। संजाया अप्रसिद्धत्वादित्युपक्रममाचं पूर्व पक्: ॥ "दर्भनादिकियायाः कर्तर प्रवृत्तिविरोधात्"। कर्तरि

[भाभनी] अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः॥२१॥ "थ परा यया तदक्षरमधिगम्यते" । "यत्तद्दश्यं"(१) बुद्दोन्द्रियाविषयः । "अग्राछं" कर्मेन्द्रियागोचरः । "न्र- गोच" कारणरद्ितम्। "शवण" ब्राह्म पत्वादिद्दीनम्। न केवल मिन्द्रियाणामविषयः, इन्रियाएयप्यस्य न सन्तोत्याच। अचक्षरश्रोन" मिति। बुद्ीन्द्रियाएयुपलक्षयति। "तरपाणि- पाद"ममति । कर्मेन्द्रियाणि। "नित्यं विभुं सर्वगतं सु- सदमं" दुर्विज्ञानत्वात्। स्यादेतत्। नित्यं सत्किं परिणा- मि नित्यं, नेत्याच। "श्र्रव्यय" कूटस्थनित्यमित्यर्थः । परिणामो विवर्तो वा सरूपस्थोपलभ्यते। चिदात्मना तु सारप्यं जडानां नोपपद्यते।। जडं प्रधानमेवाते जगद्योनिः प्रतीयताम्। योनिशब्दो निमित्तं चेत् कुनो जीवनिराक्रिया॥ परिणममानसरपा एव द्वि परिणामा हष्टाः। यथोर्ण- नाभिलालापरिणामा सूतातन्तवस्तत्सरूपाः । तथा विवर्ता अपि विवर्तमानंसरूपा एव, न विरूपाः । यथा रज्जुवि- वर्ताधारोरगादयो रज्जुसरूपाः। न जातु रज्ज्वां कुञ्जर इति विपर्यस्यन्ति। न च देमपिणडपरिणामो भवति लू- नातन्तु:, तत्कस्य द्ेतो: अरत्यन्तवैरुप्यात्। तस्म्रात्प्रधानमेव जर्डं जडस्य जगतो योनिरिति युञ्यते। खविकारानश्नुतद्दति तदक्षरम्। यः सर्वज्ञः सर्वविदिति चाकरान परात्परस्या(२)- (१) यन्तद्द्रेश्यं-पा० २।३। एव ममेपि। (२) चाक्षरात् परस्या-पाश ३े।

[ब.१पा.२व.२२] [१स४] [भामती] ख्यानम्। 'अक्षरात्परतः पर' इति त्रुव्धेः। नद्ि परसादा- त्मनो जर्वाग्विकारजातस्य च परसात् प्रधानाडते न्यद- दवरं संभवति । अतो यः (१) प्रधानात्पर: (२) परमात्मा स सर्ववित्, भूतयोनिस्त्वक्षरं प्रधानमेव तच्च सांख्याभिमतमे- वासु। त्रथ तस्याप्रामाणिकत्वान्न तन्न परितुष्यति, अ्र- सु तर्षि नामरूपबोजभत्तिभूतमव्याऊतं भूतस्तच्मं, प्रधी- यते द्ि तेन विकारजातमिति प्रधानं, तत्खलु जडमनि- र्वाच्मनिर्वाचस्य जडस्य नामरूपप्रपञ्चस्योपादानं युज्यते सारूप्यात्। न तु चिदात्मा निर्वाचो, विरूपो द्ि सः। परचेतनानामिति भाष्यं सारूप्यप्रतिपादनपरम्। स्यादेतन्। ममार्नप्रधाननिराकरणेनैवैतद पि निराऊ्कतप्रायं तत्कुतोस्य भ- सेत्यत श। "अपि च पूर्वचादृष्टत्वादी"ति। सति बा- धकेस्यानाश्रयणमिद्ट तु बाधकं नासीत्यर्थः। तेन तदैक- तेत्यादायुपचर्यता ब्रह्मणो जगदोनिता Sविद्याभतयाश्रय- त्वेन। दूछ त्वविद्याशतेरेव जगद्योनित्वसंभवे न द्वारडवा- रिभावो युत्त इति प्रधानमेवाच् वाक्ये जगदयोनिरचतद्- ति पूर्वः पक्: । अरथ योनिशब्दो निमित्तकारणपरस्तथा- पि ब्रह्मैव निमिन्त न तु जीवात्मेति विनिगमनार्या न छे- तुरसीति संभयेन पूर्वः पक्ष: । अबोचते। अत्तरस् जगदोनिभावमुक्का धनन्तरम्। यः सर्वत्ञ इति श्रुत्यां सर्वज्जस्य स उच्चले ।। (१) 'य' इति सुमे तदर्यपरामझि 'स' इति थ १ । २। 3 नास्ति। (२) परतः पर :- पा० २।३।

[भामती] [ १६५ू ] [भ.१ पा.२ ख. २१] तेन निर्देभसामान्यात्त्यभिज्ञानतः स्फुटम्। पश्रं सर्वविद्विन्वयोनिर्नाचेतनं भवेत्।। अश्चरात्परत इति श्रुतिस्वव्याछ्यते मता। अश्नुते यत्सकार्याणि ततो Sव्याछ्ृतमप्तरम् ॥ नेद तिरोद्ितमिवास्ति किं चित्॥ यत्त सारूप्याभा- वान् चिदातमनः परिणामः प्रपञ्च इति। शद्दा विवर्तस् प्रपच्चो Sयं ब्रह्मणो Sपरिणामिनः । अनादिवासनोद्रूतो न सारूप्यमपेश्षते।। न खलु बाह्सारूप्यनिबन्धन एव सर्वेो विश्रम इति नियमनिमित्तमसिति। आान्तरादपि कामक्रोघभयोन्मादख दर्भनात् । अपि व ेतुमति विभ्रमे तदभावादनुयो- गो यज्यते। अनाद्यविद्यावासना(२)प्रवाच्पतिसस्त नानुयो- गमचति। तस्मात्परमात्म विवर्ततया प्रपञ्वसतदयोनिभुजफ्कद- व रज्जुविवर्ततया तद्योनिर्न तु तत्परिणामतया। तस्मा- त्तद्ूर्मसर्ववितत्वोक्रोर्लिङ्गाद् यत्तदद्रेश्यमित्यन ब्रह्मवोपदिभ्य- ने घेयत्वेन, न तु प्रधानं जीवात्मा वोपास्यत्वेनेति सि- हम्। न केवलं लिक्कादपि तु परा विद्येति समाख्याना- दप्येतद्रेव प्रतिपत्तव्यमित्याद्। "अपि च दे विद्ये" इति। विङ्गान्तरमाच। "कक्िनु भगव"दति। भोगा भोग्यासेभ्यो व्यतिरित्ते ोकरि। अव्किजो दि जोवात्मा भोग्येभ्येो (१) दपचारा-पा० २ ॥३।

[भामती] विषये्यो व्यतिरित्त इति तउ्जानेन न सर्वं ज्ञानं भव- ति। समाख्यान्तरमाह। "अपि च स ब्रह्मविद्यां सर्व- विद्याप्रतिष्ठा"मिति। "परवा होते Sदढा यजरूपा अष्टाद- शे"ति । प्वन्ते गच्कन्ति अस्थायिन दति सवाः। अरत एवाद्ढा । के ते यज्नरूपाः । रूप्यन्ते Sनेनेति रूपं, यज्ञो रूपमुपाधिर्येषां ते यज्रूपाः । तच षोउभर्त्विजः । ऋतु- यजनेनेपाधिना पत्विकशब्दः प्रवृत्त इति यज्ञोपाधय प- त्विजः । एवं यजमानोपि यज्ञोपाधिरेव । एवं पत्नी, 'प- त्युनो यज्ञसंयोग'इति सरणात्। तएते Sष्टादभ यज्ञरूपा, येष्वृत्विगादिषूत्तां कर्म यज्ञ:, यदाश्रयो यज्ञ इत्यर्थः। तच्च कर्मावरंः खर्गाद्यवरफलत्वात्। अपियन्ति, प्राप्तुवन्ति। "न-

विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ

॥ २ २ ॥ विभेषणां देतुं व्याचष्टे। "विभिनष्टि दी"ति। भारीरा- दित्युपलक्षणां, प्रधानादित्यपि द्रष्टव्यम् । भेदव्यपदेशं व्या- चष्टे। "तथा प्रधानादपी"ति। स्यादेतत्। किमागमिक सांख्याभिमतं प्रधानम्। तथा च बह्समन्ज्ासं स्यादित्यत शह। "नाच प्रधानं नाम किं चि"दिति । रूपोपन्यासाच्च॥२३॥

[भामती] [१८० ] [ब.१ पा.२ खू.२0] तदेनत (१) परमतेनादेपसमाधाना्भ्यां व्याख्याय खमतेन व्याचष्टे। "अन्थे पुनर्मन्यन्त"इति। पुनःशब्दोपि पूर्वसा- दिशेषं द्योत्यस्तस्येष्टता सूचयतत। जायमानवर्गमध्यपतित- स्याग्रिमूर्धादिरूपवतः सति जायमानत्वसंभवे नाकस्मान्न- नकत्वकल्पनं युक्म् । प्रकरणं खल्चेतद्वि्वयोने:, संनि- धिख जायमानानां, संनिधेख प्रकरणं बलीय इति जायमा- नपरित्यागेन विश्वयोनेरेव प्रकरणिनो रूपाभिधानमिति चे-

धात्। न चैतावता मूर्धादिश्रुतयः प्रकरणविरोधात्खार्थत्या- गेन सर्वात्मतामाचपरा इति युक्तम् । श्रुतेरत्यन्तविप्रद्ठ- षार्थातकरणाद्वलीयस्वात्। सिद्धे च प्रकरणिनो 5संबन्धे जा- यमानमध्यपातित्वं जायमानग्रद्दणे कारणमुपन्यस्तं भाष्य- कता। तत्माद्विरएयगर्भ एव भगवान् प्राणात्मना सर्वभू- नान्तर: कार्यो निर्दिभ्यतदूति साम्प्रतम्। तत्किमिदानों सूचमनवधेयमेव, (२) नेत्याच। "अस्िन्पक्ष" इति प्रकरणात्। वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात 6 ॥ २४ ॥ प्राचीनभालसत्ययशेन्द्रद्युम्नजनबुडिलाः समेत्य मोमांसा चक्रु: । "को न आरात्मा किं ब्रह्मे"ति। आत्मेतयुत्ते जीवा- त्मनि प्रत्ययो मा भूत्। अत उत्तां किं ब्रह्मोति। ते च मी- (१) एतत्-पा० १। ३। (२) सूत्रमवहेयमेव-पा० १/२।

[६.१ पा.२ख.२४] [१८्८] [भामतो] मासमाना निकयमनधिगकन्तः कैकेयराजं वैश्वानरविद्या- विदमुपसेदुः । उपसद्य चोचुः। "आत्मानमेवेमं वैश्वानरं संप्रत्यध्येषि" सरसि "तमेव नो ब्रूद्दीत्युपक्रम्य घ्युसर्यवाख्वा- काभवारिपृथिवीना"मिति। अ्रयमर्थः । वैश्वानरस्य भगवतो घ"र्मूर्धा सुतेजाः" "चनतुर्विश्वरुपः" सर्यः, "प्राणो" वायुः, "पृथग्वर्त्मात्मा," पृथग्वर्त्म यस्य वायो: स पृथग्वर्त्मा, स ए- वात्मा खभावो यस्य स पृथग्वत्मात्मा,"संदेदे" देद्स्य म- ध्यभागः स आकाशो "बडलः," सर्वगतत्वात् "वस्तिरेव रयिः" आपः, यतोन्दोन्मन्नाच् रयिर्धनं तम्मादापो रयिरुक्ता- सारसां च मूतीभूतानां वस्तिः स्थानमिति वस्तिरेव रयिरि- तयुक्तम्। "पादौ" "पृथिवी" तन्न प्रतिष्ठानात्। तदेवं वै- श्वानरावयवेषु दुसर्यानिलाकाभजलावनिषु मूर्धचस्तु:प्रापसं- देश्वस्तिपादेष्वैकैकलिमिन् वैश्वानरवुद्या विपरीततयोपासका- मां प्राचीनशालादीनां मूईपाताचन्ुष्ट(१)प्राणोत्क्रमपदेद्भी- र्रतावस्तिभेदपादस्नाथीभावदूषणैरुपासनानां निन्दया मूर्धा- दिसमस्तभावमुपदिभ्याम्नायते। 'यस्त्वेतमेवं प्रादेभमाचम- भिविमान' मिति। स सर्वेषु लोकेषु द्युप्रभृतिषु भूतेषु स्थाव- रजङ्गमेषु सर्वेष्वात्मस देच्ेन्द्रियमनोबुद्दिजीवेष्वन्नमत्ति स - र्वसंबन्धिफलमान्नोतीत्यर्थः । अ्र्रथ्ास्य (२) वैश्वानरख्य भोत्तु- भौजनस्याग्निचोचतासंपिपादयिषया SSद श्रुतिः। "उर एव वेदिः," वेदिसारूप्यात्। "लोमानि बर्षिः," आस्तीर्पाबर्दि :- (१) पातान्धत्व-पा० १/३। (२) अधास्य वेश्वानरोपासकस्प-पा० १।

[भामती] साइम्यात्। "इदयं गाईपत्वः" । इदयानन्तरं "मनो 5न्वा चार्यपचनः" । "आस्यमाइवनीयः" । तन्न दि तद्खं इयते। ननु को न आात्मा किं ब्रह्मेत्युपक्रमे आरत्मब्रद्म- भव्दयो: परमात्मनि रूढतवेन तदुपरक्ारयां बुद्दा वैश्वानरा- उन्यादय: शब्दास्तदनुरोधेन परमात्मन्येव कथं चिन्न्नेतुं यु- ज्यन्ते न तु प्रथमावगता ब्रह्मात्मभन्दा चरमावगतवेश्ा- नरादिपदानुरोधेनान्यथयितुं युज्येते। यद्यपि च वाजसने- यिना वैश्वानरविद्योपक्रमे वैश्वानर इ वै भगवान् सम्प्रति वेद मं नो बूद्दीत्यच नात्मब्रह्मभन्दौ सस्तथापि तत्समा- नारथ छान्दोग्यवाकं तदुपक्रममिति तेन निश्ितार्थेन तद- विरोधन वाजसनेयिवाक्यार्थो निक्चोयते। निश्चितार्थेन छा- निश्चितार्थ व्यवस्थाप्यते, नानिश्चितार्थेन निश्चितार्थम्। क- र्मंवच्च ब्रह्मापि सर्वभाखाप्रत्ययमेकमेव। म च द्यमू्दत्वादि- कं जाठरभूताभिदेवताजीवात्मनामन्यतमस्यापि रुंभवति। न व सर्वलोकाश्रयफलभागिता। न च सर्वपाभप्रदाष दति पारिभेम्मात्यरमात्मैव वैश्वानर दूति निख्चिते कुतः पुनरि- यमाभक्का। "भब्दादिभ्यो Sन्तः प्रतिष्ठानान्नेति चेदि"ति। उचसे। तदेवोपक्रमानुरोधेनान्यथा नीयते, यन्नेतुं भक्य- म्। अभक्यों च वैशवानरागिशष्दावन्यथा नेतुमिति पङितु- रभिमानः । अपि चान्तः प्रतिष्ठितत्वं प्रादेभमानत्वं च न सर्वव्यापिनो Sपरिमाणस्य च परब्रह्माणः संभवतः । न च प्राणाउत्यधिकरणता Sन्यत जठराध्रेर्युज्यते। न च गाई- पत्यादिइदयादिता ब्रह्मपः संभविनो। तम्माद्यथायोगं जा-

[भ.१पा.२सू.२४] [१८०] [भामती] ठरभूमा भ्िदेवताजीवानामन्यतमो वैश्वानरो, न तु ब्रह्म । तथा च ब्रह्मात्मशब्दावुपक्रमगतावप्यन्यथा नेतव्यौ। युमूई- त्वादयस स्तुतिमाचम्। अरथ वा अग्रिभरीराया देवता- या ऐश्वर्ययोगाद् ्युमूर्द्दत्वादय उपपद्यन्तदूति शद्वितुरभि- संधिः । अचोत्तरम् । "न" । कुतः । "तथा दृष्ट्युपढे- पात्"। श्रद्दा चरममनन्यथा सिद्वं प्रथमावगतमन्यथय- ति। न त्वन्न चरमस्यानन्यथासिद्धि: प्रतीकोपदेशेन वामनो ब्रह्मेतिवत् तदुपाध्युपदेभेन वा मनोमयः प्राणभरीरो भा- रूप इतिव दुपपत्तेः। व्युत्प्त्या वा वैश्वानराभिशब्दयोर्ब्रह्म- वचनत्वान्नानन्यथासिद्टिः । तथा च ब्रह्माश्रयस्य प्रत्ययस्या- श्रयान्तरे जाठरवैश्वानराज्ये न्ेपेण वा जाठरवैभवानरेापा- धिनि वा ब्रह्मए्युपास्ये वैश्वानरधर्माणां ब्रह्मधर्मार्ण च स- मावेभ उपपद्मते। असंभवादिति सचावयवं व्याचष्टे। "य- दि चेह परमेश्वरो न विवच्चेते"ति। पुरुषमपि चैनमधी- यतद्ति सूचावयवं व्याचष्टे। "यदि केवल एके ति- न ब्रह्मोपाधितया नापि प्रतीकतयेत्यर्थः। न केवलमन्तःप्रतिष्ठ परुषमपीत्यपेरर्थः । अपरत एव यत्पुरुष इति पुरुषमनूद्य न वैभ्वानरो विधोयते। तथा सति पुरुषे वैशवानरदृष्टि- रुपदिभ्येत। एवं च परमेश्वरद्दष्टिर्द्ि जाठरे वैश्वानरदद्- पदिश्यतदति भाव्यं विरुध्येत। श्रुतिविरोषस्य। "स यो दैतमेवमगिं वैशवांनर पुरुषं पुरुषविधं परुषे दन्तः प्रति- छठितं वेदे"ति वैश्वानरस्य दि पुरुषत्ववेदनमचानूद्यते, न तु पुरुषस्य वैश्वानरत्ववेदनम्। तम्मात् स एषोभिवं शवा-

[भामती] [ १९१ ] [अ्१ पा.२ खू.२४] नरो यदिति यदिति यद: पूर्वेष संबन्धः पुरुषदूति तब्र पुरुषदष्टेरुपदेश इति युक्तम्। अत एव न देवताभूतं च॥२७।। अपरत एवैतेम्यः (१) श्रुतिस्मृत्यवगतद्युमूर्दत्वादिसंबन्धसर्व- लोकाश्रयफ लभागित्वसर्वपाभप्रदाचात्मब्रह्मपदोपक्रमेभ्यो छे- तुम्य इत्यर्थः। 'यो भानुना पृथिवों द्यामुतेमा'मिति मन्त्व-

मद्दिमानमाचापि तु ब्रह्मविकारतया ताद्रूप्येणेति भाष:॥। साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः॥२८।। यदेतत्छ्तं मूर्द्ादिषु चुबुकान्तेषु पुरुषावयवेषु द्युप्रभृ- तोन् पृथिवोपर्यन्त।खैलोक्यात्मनो वैश्वानरस्यावयवान् संपाद्य पुरुषविधत्वं कल्पितं तदभिप्रायेणेदमुचते, 'पुरुषविधं पुरुषे Sन्: प्रतिष्ठितं वेदेति। अचावयवसंपच्या पुरुषविधत्वं

व्व पुरुषे उन्तः प्रतिष्ठितत्वं समुदायमध्यपतितत्वात्तद्वय- वाना समुदायिनाम्। अत्नैव निदर्भनमा। "यथा वृक्षे भाखा"मिति। भाखाकाएडमूलस्कन्धसमुदाये प्रतिष्ठिता भाखा तन्मध्यपतिता भवतीत्वर्थः। समाधानान्तरमाच। "अथ वे"ति। अन्तःप्रतिष्ठत्वं माध्यरथ्यं तेन,साश्षित्वं स- क्षयति। एतदुक्त भवति । वैन्वानर: परमात्मा चराचर- सानीति। पूर्वपक्िणो Sनुभयमुन्मूलयति। "निश्चिते चे". (१) अंत एवोसेम्य :- पा० १।२।

[ १पा.२६२] [१६२] [भामती] ति । विश्वात्मकत्नाद् वैश्वानर: प्रत्यगात्मा, विभ्वेषा वायं नरस्तद्विकारत्वाद्विश्वप्रपश्वस्य विशवे नरा जीवा वा Sत्मानो डस्य तादात्म्येनेति।। अभिव्यक्ेरित्याइमरथ्यः॥२९॥

रमेश्वरः प्रादेभमाचमात्मानमभिव्यन क्ीतयाच। "अतिमा- बस्यापो"ति। अतिक्रान्तो मार्चा परिमाणमतिमाचः। "उ- पासकानां छते"उपासकार्थमिति यावत्। व्याख्यान्तरमा- ४ । "प्रदेभविभेषेषु वे"ति । संपत्तेरिति जैमिनिः॥३१॥ मूर्दान्तमुपक्रम्य चुबुकान्तो दि कायप्रदेभः प्रादेभमाचः। मचजैव जैलोक्यात्मनो वैश्वानरस्यावयवान् संपादयन् प्रादेभ- माचं वैश्वानरं दर्भयति। अन्नैव जावालश्रुतिसंवादमाघ सूचकारः।। आमनन्ति चैनमस्मिन ॥३२॥ "अविमुत्तो," अविद्योपाधिकस्पितावच्छेदे जीवात्मनि,स- खत्वविमृत्त:, सस्मिम् प्रतिष्ठितः परमात्मा तादात्यात्। भत एव दि श्रुतिः। अ्नेन जीवेनात्मनेति। भ्रक्द्याक- विपतश्वेम भेदमाश्रित्याधाराधेयभावः। "वरण्रा"भू: भ्रेष- मतिरोचिमार्थम् ॥

विभागे भामत्यां प्रथमस्याध्यायम्य द्वितीय: पाठ: ॥

[भामतो] [ १९2 ] [ऋ१ पा.३ र.१]

द्युम्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ॥१।। इच घेयत्वेन ब्रह्मोपब्िप्यते। तच्र पारवत्वेन सेतुत्वाद्वेदे षछनाः प्रयोगतः । दुभ्वाद्यायतनं युत्तं नामतं ब्रह्म र्काई चित्।। पारावारमध्यपाती द्ि सेतु: ताभ्यामवच्किद्यमानो जख- विधारको लोके ष्टः न तु बन्धदेतुमाचम्। चडि(१)नि- गड़ादिव्व पि प्रयोगप्रसङ्गात्। न चानवच्छिन्नं ब्रह्मा सेतुभा- वमनुभवति। न चामृतं सद्रह्मामृतस्य सेतुरिति युञ्यते। न च, ब्रह्मणोन्यदम्तमस्ति, यस्य तत्ेतु: खयात्। न चा- भेदे षछ्ाः प्रयोगो दृष्टपूर्वः । तदिदमुक्त्तम् । "अ्रमृत- स्ैष सेतुरिति श्रवण"दिति। अरमृतस्येति श्रवणात्, सेतु- रिति श्रवण,दिति योजना। तचामृतस्येति त्रवणादिति वि- गदतया न व्याख्यातम्। सेतुरिति श्रवणादिति व्याचष्े। "पारवानि"ति। तथा च पारवत्यमृतव्यतिरित्ते सेतावनु- श्रीयमाणे (२) प्रधान वा सांख्यपरिकष्पितं भवेत्। तत्खलु सकार्योपच्ितमर्यादतया पुरुषं यावदगच्कङ्गवति पारवत्, भवति च द्युभ्वायतनं तत्प्र्तित्वात्, प्रह्ृत्वायतनत्वाच्च वि- काराणां, भवति चात्मा SSत्मभव्दस्य खभाववचनत्वात्. प्र- काभात्मा प्रदीप इतिवत्। भवति चास्य ज्ानमपवर्गोपयो- गि. तदभावे, प्रधानादिवेकेन पुरुषस्यानवधारणादपवर्गानुप- पत्तेः । यदि त्वस्िन्प्रमाणाभावेन न परितुष्यति, अस्त तर्ि (१) यत्र तु दारणि छिद्रिते निम्ाध्ाणां पादपोतनं तहदिः । इति कल्पतरः । (२) सेतावाश्रीयमाणे-पा० १।३।

[प्र१पा.३स.१] [१८४] [भामती] नामरूपबोजशक्तिभूतमव्या्तं भूतसत्मं द्यभ्वाद्यायतनं, त- सिमिन्प्रामाणिके सर्वस्योकतस्योपपत्तेः । एतदपि प्रधानोपन्या- सेन सूचितम्। अथ तु साक्षाकत्युततां घुभ्वाद्यायतनमा- ड्रियसे, ततो वायुरेवास्तु। 'वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोक: परस लोक: सर्वाणि च भूतानि संदब्धानि भवन्ती'ति श्रुतेः। यदि त्वात्मशब्दाभिधेयत्वं न विद्यतदूति न परितु- व्यसि, भवतु तराि भारीरसस्य् भोत्तुर्भोग्यान् द्युप्रभृतीन् प्रत्यायतनत्वात्। यदि पुनरस्य द्युभ्वाद्यायतनस्य सर्वज्ञश्र्रुते- रवापि न परितुष्यसि, भवतु ततो चिरएयगर्भ एव भगवान् सर्वज्ञः सचात्मा द्युभ्वाद्यायतनम्। तस्य दि कार्यत्वेन पा- रवत्त्वं चामृतात्परब्रह्मणो भेदखेत्यादि सर्वमुपपद्मते। अ्र- यमपि वायना वै गौतम सवनेप्पेति श्रतिमुपन्यस्यता रूचितः। नस्मादयं द्युप्रभृतोनामायतनमिति । एवं प्राप्ते Sभिधीयते। दुभ्वाद्यायतनं परब्रह्मैव, न प्रधानाव्या्कतवायुभारीरद्विर- एयगर्भाः । कुतः । खभब्दात्। धारणाद्दा ड्म्तत्वस्य साधनाद्दा डस्य सेतुता। पूर्वपक्षे Sपि मुख्यार्थः सेतुभब्दो द्ि नेष्यते।। नदि मृद्दारुमयो मूर्त: पारावारमध्यवर्ती पाथर्सा विधा- रको लोकसिद्द: सेतुः प्रधानं वा 5व्याह्तं वा वायुर्वा जी- वो वा सचात्मा वा डभ्युपेयते। किं तु पारवत्तामाचपरो लाक्षणिक: सेुशन्दोभ्युपेयः। सोताकं पारवभतावज विध- रणत्वमाचेष योगमाचाद्रूदिं परित्यज्य (१) प्रवरत्र्थति। जीवा- (१) परिंत्यन्य गुभ्वाद्यायतने-पा० ३।

[भामती] [ १९५ ] [भ.१ पाय र १] नाभमृतत्वपद्प्राप्निसाधनत्वं वात्मज्ञानस्य पारवत एव ल- ष्षयिष्यति । श्र्रमृतशब्द्त भावप्रधानः । यथा 'द्येकयोर्दि- वचनैकवचने' इत्यत्र द्वित्वैकत्वे द्ेकशब्दार्था, अ्र्न्यथा दे- केष्विति स्यात्। तदिदमुत्तं भाष्यक्वता "अमृतत्वसाधनत्वा"- दिति। तथा चामृतस्येति च सेतुरिति च ब्रह्मषि घ्यु- भ्वाद्यायतनउपपतसयेते। अत्र च खशन्दादिति तन्त्रोच्च- रितमात्म शब्दादिति च सदायतना इति सच्कब्दादिति च ब्रह्मभव्दादिति च सचयति। सर्वे द्येतेस्य खशब्दाः। स्या- देतत्। आयतनायतनवङ्भावः सवं ब्रह्मेति च सामानाधि- करएयं चिरएयगर्भे डप्युपपद्यते। तथा च स एवाचास्व- मृतत्वस्य सेतुरित्याशङ्म श्रुतिवाक्येन सावधारणोनोत्तरमा- ह। "तचायतनायतनवङ्गावश्रवण" दिति। विकाररूपे Sनृते Sनिर्वाचे डभिसन्धो Sभिसन्धानं यस्य स तथात्त। भेदप्र- पञ्चं सत्यमभिमन्यमान इति यावत्। तस्यापवादो दोषः श्रूयते। "मृत्यो"रिति। "सवं ब्रह्मेति तिवि"ति। यत्सर्व- मविद्यारोपिनं तत्सवें परमार्थतो ब्रह्म। न तु यद्रह्म तत्स- र्वमित्यर्थः । "अपर आराह्ने"ति। नात द्युभ्वाद्यायतनस्य से- तुता (१) येन पारवत्ता स्ात् किं तु जानथेति यज् ज्ञानं कीर्तितं, यक्व वाचो विमुच्चथेति वाग्विमोक:, तस्याम्टतत्व- साधनत्वेन सेतुतोचते। तच्चोभयमपि पारवदेव। न च प्राधान्यादेष दूति सर्वनास्ता दयभ्वाद्यायतनमात्मव परा- मृश्यते, न तु तज्ज्ञानवाग्विमोचने इति साम्प्रतम्। वाग्दि- (१) सेतुतोच्यते-पा० १/२/३/

[भामती] मोचनात्मज्ञानभावनयोरेव विधेयत्वेन प्राधान्यात्। श्रात्म- नस्तु द्रव्यस्याव्यापारतया Sविधेयत्वान्। विधेयस्य व्यापारस्यैव व्यापारवता Sमृतत्वसाधनत्वात्। न चेदमैकान्तिकं यत्प्रधा- नमेव सर्वनाम्ना पराम्ृभ्यते। क चिदयोग्यतया प्रधानम- स्वज्य योग्यतया गुणो Sपि परामृभ्यते।। मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात् ॥२॥ दुभ्वाद्यायतनं प्रकत्याविद्यादिदोषमुत्तरुपष्प्यं व्यपदिभ्यते 'भिद्यते हृदयग्रन्थि'रित्यादिना। तेन तद् घुभ्वाद्यायतन- विषयमेव। ब्रह्मपच्च मुकोपसप्यत्वं 'यदा सर्वे प्रमुच्न्त'ू- त्यादी श्रुत्यन्तरे प्रसिद्धम्। तस्मान्मुक्तोपसप्यत्वाद् द्युभ्वाद्या- यतनं ब्रह्मेति निक्चोयते। हृदयग्रन्थि्चाविद्यारागद्वेषभयमो- हा। मोइस विषाद, शोकः, परं चिरएयगर्भाद्यवरं यस्य तक्रह्म तथोक्रम्। तम्तिन्व्रह्माणि यद्दष्टं दर्भनं तम्िंसदर्थ- मिति यावत्। यथा 'चर्मणि द्वीपिनं इन्ती'ति चर्मार्थमि- ति गम्यते। नामरूपादित्यप्यनिद्याभिप्रायम्। 'कामा येस्य इदि स्थिता' इति कामा इत्यविद्यामुपलच्तयति।। नानुमानमतच्छव्दात् ॥ ३॥ नानुमानमित्युपलक्षणं, नाव्याऊ्वतमित्यपि द्रष्टव्यं, देतोरु- भयनापि साम्यात् ॥ प्राणभृच्च ।।४।। चेनातच्न्दत्वं देतुरनुकृष्यते। सयं च भाव्यकहवंतुभाष।

[भामतो] [ १८० ] [w१पा.३६ु.8] "न पोपाधिपरिच्छिन्नस्ये"ति। "न सम्यक् संभवति" ना- असमित्यर्थः। भोग्यत्वेन द्ि आ्र्ायतनत्वमतिशिष्टम्। स्या- देतत्। यद्यतष्कब्दत्वादित्य नापि चेतुरनुक्रष्टव्यो, इन्त क- ममात्पृथग्योगकरणं, यावता न प्राणमृदनुमाने इत्येक एव योग: करान छत इत्यत शाद्द। "पृथगि"ति। भेदव्य- पदेभादित्यादिना द्ि प्राणभृदेव निषिध्यते, न प्रधानं, त- चैकयोगकरणे दुर्विज्ञानं स्यादिति॥ प्रकरणात ॥६॥ न खलु द्िरएयगर्भादिषु जातेषु सवें ज्ञातं भवति किं तु ब्रह्मपयेवेति ॥ स्थित्यदनाभ्यां च।७॥ यदि जीवो द्िरण्यगर्भो वा दुभ्वाद्यायतनं भवेत्, त- तस्तत्रल्मत्यानश्नन्नन्यो अरभिचाकशीतोति परमात्माभिधान- माकस्मिकं प्रसज्येत। न च चिरएयगर्भ उदासीन,स्तस्या- पि भोक्तृत्वान्। न च जीवात्मैव द्युभ्वाद्यायतनं, तथा स- ति (१) स एवाच् कथ्यते तत्कथनाय च ब्रह्मापि कथ्यते, अन्यथा सिद्धान्ते Sपि जीवात्मकथनमाक्मिकं स्यादिति वाचम्। यतो Sनधिगतार्थावबोधनखरसेनाम्नायेन प्राप-

झावबोध्यतद्ति सुभाषितम् । "यदापि पैङ्गगपनिषत्क्य- तेन व्याख्यानेने"ति। तन द्यनश्नन्नन्यो अभिचाकभीतीति (१) तथा च-पा० १/२३।

[भ१पा.३स.७] [१९८ ] [भामती] जीव उपाधिरद्दितेन रूपेण ब्रह्माखभाव उदासीनो डभोक्ता दर्शितः । तदर्थमेवाचेतनस्य बुद्धिसत्त्वस्यापारमार्थिक भो- कृत्वमुत्तम्। तथा चेत्यंभूतं जीवं कथयतानेन मन्त्रव- र्पोन दुभ्वाद्यायतनं ब्रह्मैव कथितं भवति, उपाध्यवच्छिन्न- ख जीवः प्रतिषिद्वो भवतीति न पैङ्रिब्राह्मणविरोध इत्य- र्थः। "प्रपच्चार्थ"मिति। तन्मध्ये न पठितमिति छत्वाचि- न्तयेदमधिकरणं प्रवृत्तमित्यर्थः॥ भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् ।।८।। नारद: खलु देवर्षिः कर्मविदनात्मवित्तया शोच्यमात्मानं मन्यमानो भगवन्तमात्मज्ञमाजानसिद्वूं मह्दायोगिनं सनत्कु- मारमुपससाद। उपसद्य चोवाच, भगवन्ननात्मज्ञताजनि- तभोकसागरपारमुत्तारयतु मां भगवानिति। तदुपश्रुत्य सनत्कुमारेण नामब्रह्मोत्युपासेत्यत्ते नारदेन पृष्टं किं ना- नोसित भूय इति। तन्र सनत्कुमारस्य प्रतिवचनं वाग्वा- व नाम्नो भूयसी। तदेवं नारदसनत्कुमारयोर्भुयसि प्र श्रोत्तरे वागिन्द्रियमपक्रम्य मनःसंकन्पचित्तध्यानविज्ञान- बलान्न तोयवायुसद्दिततेजोनभ:सराशाप्राणेषु पर्यवसिते। कर्तव्याकर्तव्यविवेक: संकल्पः, तस्य कारणं पूर्वापरविषयनि- मित्तप्रयोजननिरूपणं चित्तम् । सर:, सरणम्। प्राणस्य च समस्तक्रियाकारकफलभेदेन पिन्राद्यात्मत्वेन च रथारनाभि- दृष्टान्तेन सर्वप्रतिष्ठत्वेन च प्राणभूयस्त्वदर्भिनो Sतिवादि- ल्ेन च नामादिप्रपच्चादाभान्ताङ्नूयस्तमुक्का Sपृष्ट एव ना-

[भामती] [ १९६ ] [अ.१ पा.३ सू.८] रदेन सनत्कुमार एकग्रन्थेन 'एष तु वातिवदति यः सत्येना- तिवदतीति सत्यादोन्कतिपर्यन्तानुक्कोपदिदेश, सुखं त्वेव वि- जिज्ञासितव्य मिति। तदुपश्रुत्य नारदेन सुखं भगवो वि- जिज्ञासेत्यु के सनत्कुमारो यो वे भमा तत्सुखमित्युपक्रम्य भूमानं व्युत्पादयांबभूव, यत नान्यत्पश्यतीत्यादिना। त- दीदशे विषये विचार आरभ्यते। तन्र संशयः, किं प्रा- पो भूमा स्यादाद्दा परमात्मेति। भावभवित्ोस्तादात्म्य- विवक्षया सामानाधिकरएयं संभयस्य बोजमुत्तं भाष्यक्ता। तन्र

उच्यमानं तु तह्रूय उच्चते प्रश्नपूर्वकम्॥ न च प्राणात्किं भूय इति पृष्टं, नापि भूमा वा Sस्मा- द (१) भूयानिति प्रत्युक्त्तम्। तम्मात्प्रापभृयस्त्वाभिधानानन्त- रमपृष्टेन भुमोच्यमान: प्रापस्यैव भवितुमद्दति । ऋपि च भूमेति भावो न भवितारमन्तरेण भक्यो निरूपयितुमिति भवितारमपेश्नमाणः प्रापस्यानन्तर्येण बुद्धिसंनिधानात्तमेव भवितारं प्राप्य निवृणोति । यस्योभयं दविरार्तिमार्छ्ेदित्य- चार्तिरिवातं इविः । यथाङः । 'मृव्यामच्े द्विषा विभेष- प'मिति। न चात्मनः प्रकरणादात्मैव बुद्धिस्थ इति त- स्टैव भूमा स्यादिति युक्तम्। सनत्कुमारस्य् नामब्रह्मेत्य- पाखेति प्रतोकोपदेशरूपेणोत्तरेण नारदप्रश्नस्यापि तद्दिषय- त्वेन परमात्मोपदेशप्रकरणस्यानुत्थानात्। अर्प्रतद्विषयत्वे चो- (१) वैतरमाद्-पा० २।३।

[भ.१पा.३स.८] [२००] [भामती] त्तरस्य प्रश्नोत्तरयेवियधिकरएयेन विप्रतिपत्तेरप्रामाएयप्रस- फ्ात्। तस्म्रादसति प्रकरणे प्रापस्यानन्तर्यात्तस्थैव भूमेति युक्तम्। तदेतत्संभयबोजं दर्भयता भाष्यकारेण सूचितं पूर्वपक्षसाधनमिति न पुनरुत्तम्। न च भूयोभूयः प्र- श्रात्परमात्मैव नारदेन जिज्ञासित इति यु्तम्। प्राणो- पदेभानन्तरं तस्योपरमात्तदेवं प्राप्त एव भूमेति स्थिते यद्य- न्तद्विरोध्यापाततः प्रतिभाति तत्तदनुगुणतया नेयं, नीतं च भाष्यकृता। स्यादेनत्। एष तु वातिवदतीति तुभब्देन प्रा- पदर्शिना Sतिवादिनो (१) व्यवच्क्िद्य सत्येनातिवादिनं वद- न्कथं प्राणस्य भूमानमभिद्धीतेत्यत आद्। "प्राणमेव तिवि"- ति। "प्रापदर्भिनस्चातिवादित्व"मिति। नामाद्याभान्तम- तीत्य वदनभीलत्वमित्यर्थः। एतदुत्तं भवति। नार्य तुभब्द: प्राणातिवादित्वाद्यवच्क्िनत्ति, (२) अपि तु तदतिवादित्वम- परित्यञ्य प्रत्युत तदनुकृष्य तस्यैव प्रापस्य सत्यस्य श्रव- पामननश्रद्दानिष्ठाकृतिभिर्विज्ञानाय निश्चयाय सत्येनातिवद- नीति प्राणब्रतमेवातिवादित्वमुचते। तुभन्दो नामाद्यति- वादित्वाद्यवच्छिनत्ति। न नामाद्याभान्तवाद्यतिवादी, अपि मु सत्यप्राणवाद्यतिवादीत्यर्थः। अत्र चागमाचार्यापदेा- भ्यां सत्यस्य त्रवणम् अथागमाविरोधिन्यायनिवेशनं म- नर्नं मत्वा च गुरुभिष्यसब्रह्मचारिभिरनुस्युभि: सच्च सं- वाद्य तत्त्वं शरददत्ते। श्रद्धानन्तरं च विषयान्तरदोषदर्भी वि- (१) Sतिवादित्वं-पा० २ / ३। (२) प्राणातिवादित्वं व्यवच्छिनत्ति,-पा० २।

[भामनी] [ २०१ ] [न्१ पा.३स.८] रक्नस्ततो व्यावृत्तः तत्त्वज्ञानाभ्यासं करोति, रेयमस्य ह- तिः प्रयत्नः। अथ तत्त्वज्ञानाभ्यासनिष्ठा (२) भवति, यद- नन्तरमेव तत्त्वविज्ञानमनुभवः प्रादुर्भवति। तदेतद्वाद्या त- प्याङ: । 'भूतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्तजं योगिज्ञान'मिति। भावनाप्रकर्षपर्यन्तो निष्ठा तम्माज्जायते तत्त्वानुभव इति। तस्मात्प्राण एव भूमेति प्राप्ते Sभिधीयते ॥ एष तु वा Sनि- वदति यः सत्येनातिवदतीत्युकत्वा भूमोच्ते, तच्र सत्यभब्दः परमार्थे निरुदवृत्ति: श्रुत्या परमार्थमाद्। परमार्थस्न प- रमात्मैव। ततो घन्यद्विकारजातमनृतं कया चिद्पेक्षया कथं चित्सत्यमुच्यते। तथा चैष तु वा 5तिवदति यः सत्येनातिवद्तीति ब्रह्मणो Sतिवादित्वश्रुत्या Sन्यनिरपेक्षया लिङ्गादिभ्यो बलीयस्या Sवगमितं कथमिव संनिधानमानात् श्रुत्याद्यपेक्षादतिदुर्बलात्कथं चित्माणविषयत्वेन भक्यं व्या- ख्यातुम्। एवं च प्राणादूध्वं ब्रह्मणि भूमावगम्यमानो न प्राणाविषयो भवितुमद्ति, किं तु सत्यस्य परमात्मन एव । एवं चानात्मविद् आरात्मानं विविदिषोर्नारदस्य प्रश्ने परमात्मा- नमेवासै व्याख्यास्यामोत्यभिसन्धिमान् सनत्कुमार: सोपा- नारोद्दणन्यायेन स्थूलादारभ्य तत्तङ्गूमव्युत्पादनक्रमेणा भूमा- नमतिदुर्ज्ानतया परमसूच्त्मं व्युत्पादयामास। न च प्र- श्रपूर्वताप्रवाच्तपतितेनोत्तरेण सर्वेण प्रश्नपूर्वेणैव भवितव्यमि- ति नियमोस्तीत्यादिसगमेन भाष्येण व्युत्पादितम् । विज्ञा- नादिसाधनपरम्परा मननश्रद्दादि:, प्राणान्ते चानुभासने ता- (१) भ्यासे Sस्य निष्टा-पा० ३ ।

[अर.१पा.३स८] [२०२] [भामती] वन्माचेणैव प्रकरपासमाघ्नेर्न प्रावास्यान्यायत्ततोच्ेत। तदभि- धाने द्ि सापेश्षत्वेन न प्रकरणं समाप्येत। तम्मान्नेदं प्रा- पास्य प्रकरणमपि तु यदायत्तः प्राणास्तथ्य स चात्मेत्यात्मन एव प्रकरणम्। शङ्गते । "प्रकरणान्त" दूति। प्राणास् प्र करपासमाप्नावित्यर्थः । निराकरोति। "न, स भगव"दति। संदंभन्यायेन द्ि भूम्न एतत्प्रकरणं स चेड्गूमा प्रापः प्रा- पस्यरैतत्प्रकरणं भवेत्। तच्चायुक्त्मित्युक्म् ।। न केवलं श्रुतर्भूमात्मता परमात्मन: लिङ्गादपीत्याद स- न्कार:॥ धर्मोपपत्तेश्र ॥ ९॥ यदपि पूर्वपश्चिणा कथं चिन्नीनं तदनुभाष्य भाष्यकारो दूषयति। "योप्यसा सुषुप्तावस्थाया"मिति। सषुप्नावस्था- यामिन्द्रि याद्यसङ्गगात्मैव। न प्रापः "परमात्मप्रकरणात्"। "अन्यदात" विनश्वरमित्यर्थः। अ्ररतिरोद्ितार्थमन्यत्॥ अक्षरमम्बरान्तधृतेः ॥१॥ अश्वरभब्दः समुदायप्रसिद्या वर्णेषु रूढः । परमात्मनि चावयवप्रसिद्या यौगिकः । अरवयवप्रसिद्वेश्व समुदायप्रसि- द्विर्बलीयसीति वर्णा एवाश्रम्। न च वर्णेय्वाकाशस्योतत्व प्रोतत्वे नोपपद्येते, सर्वस्थैव रूपधेयस्य नामधेयात्मकत्वात्। सवें द्ि रूपधेयं नामधेयसंभिन्नमनुभूयते, गौरयं वृक्षो- यमिति। न चोपायत्वात्तत्संभेदसंभवः । नदि धूमापाया व-

[भामती] [ २३ ] [श.१ पा.३स.१०] हरिधीर्धूमसंभिन्नं वव्िमवगाइते, धूमोयं वड्चिरिति, किं तु वैयधिकरण्येन धूमाद्ड्निरिति। भवति तु नामधेयसंभिन्नो रूपधेयप्रत्ययो डित्थोयमिति। अपि च भब्दानुपायेपि रूप- धेयप्रत्ये लिङ्गेन्द्रियजन्मनि नामसंभेदो हष्टः । तम्मान्नाम- संभिन्ना: पृथिव्यादयोम्बरान्ता नाम्ना ग्रथिताच् विद्वास नामानि चेोकारात्मकानि तद्याप्नत्वात्। तद्यथा पडुना सर्वाणि पर्णानि संतणानि (१) एवमोकरेण सर्वा वागि- ति अुतेः। अत ॐ कारात्मकाः पृथिव्यादयोम्बरान्ता इति वर्ण एवाश्चरं न परमात्मेति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते डभिधी- यते॥ तरश्ररं परमात्मैव, न तु वर्णाः । कुतः । त्र्म्बरान्त- धृतेः। न खल्चम्बरान्तानि पृथिव्यादीनि वर्णा धारयितुमई- न्ति. किं तु परमात्मैव। तेषां परमात्मविकारत्वात्। न च नामधेयात्मकं रूपधेयमिति युक्तम्। सवरूपभेदादुपायभे- दादर्थक्रियाभेदाच्च। तथादि। पब्दत्वसामान्यात्मकानि

रूपधेयानि तु घटपटादोनि घटत्वपटत्वादिसामान्यात्मका-

च भेदेनानुभूयन्ते इति कुतो नामसंभेदः । न च डित्यो- यमिति शब्दसामानाधिकरएय(२)प्रत्ययः। न खलु शब्दा- त्मकोर्य (३) पिण्ड इत्यनुभव:, किं तु यो नानादेभकाल-

(१) संतृण्णानि-पा० ४ । अयमेव युक्तः । (२) शब्दसमानाधिकरण :- पा० २/३। (3) खलू डित्थात्मकोयं-पा० १/२/३/४/

[अ.१पा.३स.१] [२०४ ] [भामती] संशतः पिणडः सोयं संनिचितदेशकाल इत्यर्थः। संज्ञा तु गृद्ीत संबन्धैरत्यन्ताभ्यासात्पिण्डाभिनिवेभिन्येव संस्कारोद्वो- धसंपातायाता स्र्यते। यथाङः । 'यत्संज्ञास्मरणं तत्र न तदप्यन्यद्ेतुकम् । पिण्ड एव द्ि दृष्टः सन्संज्ञा सारयितुं क्षमः ॥ संज्ञा दि स्र्यमाणापि प्रत्यक्षत्वं न बाधते। संज्ञिनः सा तटस्था हि न रूपाच्ादनक्षमा' ॥ इति। न च वर्णातिरित्के स्फोटात्मनि अलौकिके Sद्षरपदप्र- सिद्धिरस्ति लोके। न चैष प्रामाणिक इत्यपरिष्टात्प्रवेद- यिष्यते। निरूपितं (१) चासमाभिसतत्त्वबिन्दा। तमाचोच- ग्राह्याणं वर्णनामम्वरान्तधृतेरनुपपत्तः समुदायप्रसिद्धिबा- धनाद् अवयवप्रसिद्या परमात्मैवाक्षरमिति सिद्वम्॥ ये तु प्रधानं पूर्वपत्तयित्वा Sनेन सचेण परमात्मैवात्तरमिति सिद्धा- न्तर्यन्ति, तैरम्बरान्तधृतेरित्यनेन कथं प्रधानं निराक्रिय- तदूति वाच्यम्। अथ नाधिकरणत्वमात्रं धृतिः, अपि तु प्रभासनाधिकरणता। तथा च श्रुतिः । 'एतस्य वात्तरस्य प्र- शासने गार्गि सर्या चन्द्रमसा विधृता तिष्ठन' इति। तथा- प्यम्बरान्तधृतेरित्यनर्थकम् । एतावद्दत्तव्यम् । अत्तरं प्रभा- सनादिति। एतावतैव प्रधाननिराकरणसिद्वेः। तस्मादर्णन्ष- रतानिराक्रियैवास्यार्थः। न च स्थूलादीनां वर्णेष्वप्राप्तेरस्थू- लमित्यादिनिषेधानुपपत्तेवर्णेषु शङ्गव नास्तीति वाच्यम्। न- ध्यवश्यं प्राप्निपूर्वका एव प्रतिषेधा भवन्ति, अ्प्प्राप्तेष्वपि नि- (१) निवेदितं-पा० २।३।४।

[भामती] [ २०५ ] [ब१ पा.३ स.१०] त्यानुवादानां दर्भनात्। यथा नान्तरिके न दिवीत्यमिचय- ननिषेधानुवादः । तम्माद्यतिक चिदेतत् ॥ साच प्रशासनात् ॥११॥ प्रभासनमाज्ञा चेतनधर्मों नाचेतने प्रधाने वा Sव्याकते वा संभवति। न च मुख्यार्थसंभवे कूलं पिपतिषतीतिवद्धात्त- त्वमुचितमिति भाव: । अन्यभावव्यावृत्तेश् ॥१२॥ अम्बरान्तविधरणत्तरस्येश्वराद्यदन्यदर्ण वा प्रधानं वा डव्याछृतं वा तेषामन्येषां भावो Sन्यभावस्तमत्यन्तं व्यावर्तय- ति श्ुतिः। तद्ाएतदक्तरं गार्गीत्यादिका। अ्र्प्रनेनैव सूचे- प जीवस्याप्यक्षरता निषिद्वेत्यत आद्द। "तथे"ति। नान्य- दित्यादिकया द्ि श्रुत्या SSत्मभेद: प्रतिषिध्यते। तथा चो- पाधिभेदभिन्ना जीवा निषिद्वा भवन्त्यभेदाभिधानादित्यर्थः । दतोपि न शारीरखात्तरशब्दतेत्याद। "अ्ररचक्षुष्क"मिति । अत्तरस्य चक्षराद्युपाधिं वारयन्ती श्रपुतिरौपाधिकस्य जीव- स्याक्षरतां निषेधतीत्यर्थः। तस्माद्वर्णप्रधानाव्याकृतजीवाना- मसंभवात्संभवाच्च परमात्मनः परमात्मैवाक्तरमिति सिद्धम्।। ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः॥१३॥। कार्यब्रह्म जनप्राप्निफलत्वादर्थभेदनः। दर्भनध्यानयोर्ध्येयमपर ब्रह्म गम्यते।।

[s्र.१पा.३६.१] [२०६] [भामतो] ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीति पुतेः सर्वगतपरब्रह्मवेदने त- द्वावापत्तौ स सामभिरुन्रीयते ब्रह्मलोकमिति न देशविशे- षप्राप्निरुपपद्यते। तस्मरादपरमेव ब्रह्मेद्द ध्येयत्वेन चोद्यते। न चेक्षपस्य लोके तत्त्वविषयत्वेन प्रसिद्धे: परस्थैव ब्रह्मप- स्थाभावाद् ध्यायतेश्व तेन समानविषयत्वात्पर ब्रह्मविषयमे- व ध्यानमिति साम्प्रतम्। समानविषयत्वस्यैवा सिद्वे:। परो द्ि पुरुषो ध्यानविषयः परात्परस्तु दर्भनविषयः । न च तत्त्वविषयमेव सर्वत्र् दर्शनम्। अप्रनृतविषयस्यापि तस्य द- र्शनात्। न च मननं दर्शनं, तच्च तत्त्वविषयमेवेति साम्प्र- नम्। मननाङ्गेदेन तनतन दर्भनस्य निर्देभात्। न च मननमपि तर्कापरनामावश्यं तत्त्वविषयम्। यथाङ्ः । 'तर्को Sप्रतिष्ठ' दूति। तस्मादपरमेव ब्रह्मेष ध्येयम्। तस्य च परत्वं भरीरापेक्षयेति। एवं प्राप्ते उच्चते। र्ईक्षणध्यानयोरेकः कार्यकारणभृतयोः । अर्थं औतसर्गिक तत्त्वविषयत्वं तथेश्वतेः ॥ ध्यानस्य द्ि सात्तात्कार: फलम्। सान्तात्कारख्ोत्सर्ग- नस्तत्त्वविषयः । क चित्तु बाधकोपनिपाते समारोपितगोच- रो भवेत्। न चासत्यपवादे शक् उत्सर्गस्त्यक्तुम्। तथा चास्य तत्त्वविषयत्वात्तत्कारणस्य ध्यानस्यापि तत्त्वविषयत्वम्। अपि च वाक्यशेषेणैकवाक्यत्वसंभवे न वाक्यभेदो यज्य- ते। संभवति च परपुरुषविषयत्वेनार्थप्रत्यभिज्ञानात् सम- भिव्याद्ारच्चिकवाक्यता। तदनुरोधेन च परात्पर इत्च परादिति जीवघनविषयं द्रष्टव्यम्। नम्मान्तु पर: पुरुषो ध्या-

[भामती] [२०७ ] [भ.१ पा.३ ख.१३] तव्यच् द्रष्टव्यस्त भवति। तदिदमुक्तम्। न चाच जीवधन- शब्देन प्रकृनो Sभिध्यातव्यः पर: पुरुषः परामभ्यते, किं तु जीवघनात् परात् परो यो ध्यातव्यो द्रष्टव्यश्च तमेव क- थयितुं जीवघनो जीवः खिल्यभावमुपाधिवशादापन्न: स उच्चते। स सामभिरुन्नोयते ब्रह्मलोकमित्यनन्तरवाक्यनि- र्दिष्टो ब्रह्मलोको वा जीवघनः । स दि समस्तकरणात्म- नः सूतात्मनो दिरण्यगर्भस्य भगवतो निवासभूमितया क- रणपरिवृतानां जीवानां तन्न संघात दवति भवति जीव- घनः। तदेवं तिमान्ेोकारायतनं परमेव ब्रह्मोपास्यम्। त्र््- त एव चास्य देशविशेषाधिगतिः फलमुपाधिमत्त्वात्, क्रमेण च सम्यगदर्भनोत्पत्ता मुक्तिः । 'ब्रह्म वेद ब्रह्मेव भवतो'- ति तु निरुपाधिब्रह्मवेदनविषया श्रुतिः। अपरं तु ब्रह्मेकेक- मात्रायतनमुपास्यमिति मन्तव्यम् ।। दहर उत्तरेभ्यः ॥ १४ ॥ "अथ यदिदमसििन्ब्रह्मपुरे ददरं सूच्षां गुचाप्रायं पण्ड- रीकसंनिवेभं वेश्म दद्दरो Sस्मिन्नन्तराकाभस्तस्िन्यदन्त- सदन्वेष्टव्यम्" । आ्र्प्रागमाचार्योपदेशाभ्यां श्र्रवणं च, तद- विरोधिना तर्केण मननं च, तदन्वेषणं तत्पूर्वकेष चादर- नैरन्तर्यदीर्घकालासेवितेन ध्यानाभ्यासपरिपाकेण साक्षात्का- रो विज्ञानम् । विशिष्टं दि तज्ज्वानं पूर्वेभ्यः । तदिच्छा विजिज्ञासनम्। अत्र संभयमाद। "तचे"ति। तन्र प्र- थमं तावदेष संभयः । किं दचराकामादन्यदेव किं चि-

[अ्र.१पा.३स.१४] [ २०८ ] [भामती] दन्वेष्टव्यं विजिन्षासितव्य च उत ददराकाश इति। यदा- पि ददराकाभो Sन्वेष्टव्यसदापि (१) कि भूताकाश आच्ो शारीर आत्मा किं वा परमात्मेति संभयद्देतुं पृच्कति। "कुत" दूति। तद्ेतुमाच। "आकाशब्रह्मपुरशब्दाभ्या"- मिति। तन्र प्रथमं तावङ्ूताकाश एव दद्र इति पूर्वप- क्षयति। "तचराकाभभरब्दस्य भूताकाशे रूढत्वादि"ति। ए- षतु बजतरोत्तर संदर्भविरोधात्तुक्कः पूर्वपश् इत्यपरितोषेण पश्चान्तरमालम्बते पूर्वपक्षी। "अर्रथ वा जीवो दद्र इति प्राप्नं" युक्नमित्यर्थः। तत्र आधेयत्वाद्िभेषाद्ा (२) पुरं जीवस्य युज्यते। देदो न ब्रह्मणो युक्ो हेतुद्दयवियोगतः ॥ अरसाधारणेन द्ि व्यपदेशा भवन्ति। तद्यथा, क्षिति- जलपवनबोजादिसामग्रीसमवधानजन्मा डप्यङ्ुर: भालिबो- जेन व्यपदिश्यते शाल्यङ्कुर इति। न तु श्चित्यादिभि: ने- षां कार्यान्तरेय्वपि साधारण्यात्। तदिद भरीरं ब्रह्म- विकारो डपि न ब्रह्मणा व्यपदेष्टव्यम्। ब्रह्मणः सर्वि- कारकारणत्वेना तिसाधार एयात्। जीवभेदधर्माधर्मोपार्जित तदित्यसाधारणकारणत्वाज्जोवेन व्यपदिग्यतद्ूति युक्तम् अपि च ब्रह्मपुरदूति सप्नम्यधिकरणे सर्यते, तेनाधेयेनानेन संबन्धव्यम्। न च ब्रह्मणः से मच्िम्ति व्यवस्थितस्यानाधे- यस्याधार संबन्ध: कष्पते। जीवस्वाराग्रमान् इत्याधेयो भ-

(१) स्तदा-पा० १/२/३/४। (२) द्विशेषाच-पा० १/२।३।४।

[भामसी] [ २०९ ] [भ१पा.३ प.१४] वति। तस्माद् ब्रह्मभब्दो रूढिं परित्यज्य देशादिवृंदणत- या जोवे यौगिको वा भाक्को वा व्याखेयः । चैतन्यं च भक्रिः। उपधानानुपधाने तु विभेषः । "वाच्त्व" गम्यत्वम्॥ स्यादेतत्। जीवस्य पुरं भवमु भरीरं, पुण्डरीकददरगो- चरता त्वन्यस्य भविष्यत, वत्सराजस्य पुरद्वोज्जयिन्यां मै- न्रस्य सद्यत्यत आप्। "तच पुरखामिन" दति। श्र््रयमर्थः । वेश्म खल्चधिकरणमनिर्दिष्टाधेयमाधेय विभेषापेक्षार्यां पुरसा- मिनः प्रतत्वात्तेनैवाधेयेन संबद्धं सदनपेकं नाधेयान्तरेण संबन्धं कल्पयति। ननु तथापि भरीरमेवास्य भोगायतन- मिति को हृदयपुणडरीके 5स्य (१) विभेषा यत्तदेवास्य (२) सद्ेत्यत आह। "मनउपाधिकश्च जीव" इति। ननु म- नोपि चलतया सकलदेद्वृत्ति पर्यायेपेत्यत आद्द। "मनस्न प्रायेणे" ति । आ्र्र्राकाशशन्दच्वारूपत्वादिना. सामान्येन जीवे भाक्तः । अस्तु वा भूताकाशएवायमाकाशशब्दो दहरोसि- न्नन्तराकाशदूति, तथाप्यदोष इत्याद। "न चाच दद्दरस्या"- काशस्या"न्वेष्यत्व" मिति। एवं प्राप्ते उच्चते। भूताकाशस्य तावन्न दद्दरत्वं यावान्वा Sयमाकाशसावानेषान्तर्हदय श्रा- काभ इत्युपमानविरोधात्। तथादि। तेन तस्योपमेयत्वं रामरावणयुद्दवत्। अगत्या भेदमारोप्य गतौ स्त्या न युज्यने।। अस्ति तु ददराकाशस्य ब्रह्मत्वेन भूताकाशाङ्वेदेनोपमानस्य

(१) पुण्डरीकस्य-पा० १/२/३। (२) यत एतदेवास्य-पा० १/३।

[१पा.३ख.१४] [२१०] [भामती] गतिः। न चानवच्छिन्नपरिमाणमवच्छिन्नं भवति। तथा स- त्यवच्छेदानुपपत्तेः । न भूताकाशमानत्वं ब्रह्मणो Sत् विधो- यने, येन ज्धायामाकाशादिति (१) श्रुतिविरोध: स्याद्, त्र- पि सु भूताकाशोपमानेन पुणडरीकोपाधिप्राप्तं दद्दरत्वं नि- वर्त्यते। अपि च सर्वएवोत्तरे हेतवो ददराकाशस्य भूता- काशत्वं व्यासेधन्तीत्याछ। "न च कष्पितभेद" इति। ना- पि ददराकाशो जोव इत्याद। "यद्यप्यात्मशब्द" इति। उपलब्धेरधिष्ठानं ब्रह्मणो देद दूष्यते। तेनासाधारणत्वेन देचो ब्रह्मपुरं भवेत्।। देचे हि ब्रह्मोपलभ्यते इत्यसाधारणतया देचो ब्रह्मपुर- मिति व्यपदिभ्यते, न तु ब्रह्मविकारतया। तथा च ब्रंह्म- शब्दार्थो मुख्यो भवति। अस्तु वा ब्रह्मपुरं जीवपुर, तथापि यंथा वत्सराजस्य पुरे उज्जयिन्यां मैनस्य सद्य भवति, एवं जीवस्य पुरे इत्युण्डरीकं ब्रह्मसदर्न भविष्यत, उत्तरभ्यो ब्रह्यलिङ्गेयो ब्रह्मणो Sवधारणात्। ब्रह्मणो हिं बाधकी प्रमाणे बलीयसि जीवस्य च साधके प्रमाणे सति ब्रह्म- लिङ्गानि कथं चिद्भेदविवक्षया जीवे व्याख्यायन्ते। न चेष ब्रह्मणो बाधकं प्रमाणं साधकं वा डस्ति जीवस्य ।

कौकस्वं चोक्तम्। तस्मात्सति संभवे ब्रह्मणि तचिङ्गाना नाब्रह्मणि व्याख्यानमुचितमिति ब्रह्मैव ददराकाशो न

(१) ज्यायानयमाकाशादिति-पा० १/२३।

[भामतो] [ २११ ] [प.१ पा.३ख.१8] जोवभूताकाभाबिति । त्रवपमननमनुविद्य (१) ब्रह्मानुभूय चरणं चारस्ेषां कामेषु चरणं भवतीत्यर्थः। स्यादेनत्। दहराकाशस्यान्पेष्यत्वे सिद्धे तन्न विचारो युञ्यते न तु तदन्वेष्टव्यम्, अपि तु तदाधारमन्यदेव किं चिदित्यु त्र्मि- त्यनुभाषते। "यद्प्येत"दिति। अ्र्प्रनुभाषितं दूषयति। "अ्र- ज ब्रूम" इति। यद्याकाशाधारमन्यदन्वेष्टव्यं भवेत्तदेवोपरि व्युत्पादनीयमाका शव्युत्पादनं तु क्ोपयुज्यते इत्यर्थः। चोद यति। "न त्वेतदपी"ति । आ्र्राकाशकथनमपि तदन्तर्वर्तिव- सुसङ्भावप्रदर्भनायैव। तरथाकाशपरमेव कस्मान्न भवतीत्यत आइ। "तं चेदं ब्रयु"रिति। आचार्येष दि दह्रो डसििन्न- वरकाग्स्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्ाव विजिज्ञासितव्मि- त्युपदिष्टे Sन्तेवासिना SSनन्तिप्नं किं तदच विद्यते यदन्वे- ष्वयम् 1 पुण्डरोकमेव तावत्सूच्सतरं तदवरुद्माकाशं सू- क्मनमम्। तस्मिन्सूस्तमे किमपरमस्ति नास्त्येवेत्यर्थ:। नत्किमन्वेष्टव्यमिति। तदस्मिन्नाक्ेपे परिसमाप्रे समाधा- नावसरआचार्यस्याकाभोपमानोपक्रमं वचः, उभे त्स्िन्द्ा- वापृथिवो समाच्िते इति। तस्मात्युण्डरीकावरुद्वाकामात्रये द्यावापुथिव्यावेवान्वेष्टव्ये उपदिष्टे, नाकाश इत्यर्थः । प- रिछरति। "नैतदेवम्"। "एवं ही"ति। स्यादेतत्। एव- मेवैततो खल्वभ्युपगमा एव दोषतेन चोद्यन्तइत्यत आद्द। "तच वाक्यशेष"दति। वाक्यश्नेषो चि. दच्राकाशात्म- वेदनस्य फलव्त्वं ब्रूते, यच्च फलवत् तत्कर्तव्यतया चा- (?) श्रवणमननाभ्यामनुविद्य -- पा० ४ ।

[भामती] दते, य्च कर्तव्यं तदिक्कतोति, तदन्वेष्टव्यं तदाव जिन्ञा- सितव्यमिति ददराकाभविषयमवतिष्ठते 1 स्यादेतत् । द्या- वापुथिव्याबेवात्माना भविष्यतः, ताभ्यामेवात्मा लक्षयिष्यते, आकाशशब्दवत्। ततश्चाकाभाधारी तावेव पराम्टभ्येते इ- त्यत आद। "असिन्कामा: समाहिता"" प्रतिष्ठिता "एष आात्मापइतपाण्मे"ति। "अ्रनेन प्रक्रतं द्यावापृथिवोसमाधाना-

प्रेषः । ननु सत्यकामज्ञानस्यैतत्फलं, तदनन्तर निर्देशाद् (१) न तु ददराकाशवेदनस्येत्यत आद्द। "समुच्चयार्थेन चशब्देने"ति। अस्मिन्कामा इति च एष इति चैकवच- नान्तं न दे द्यावापृथिव्यौ पराम्रष्टुमर्द्तीति दददराकाश ए- व पराम्रष्टव्य इति समुदायार्थः । तदनेन क्रमेण तस्ति- .न्यदन्तरित्यत्र तच्कन्दो Sनन्तरमप्याकाशमतिलङ्ष्य हत्युण्ड- रीकं परामभतोत्युत्तं भवति। तस्मिन् हत्पुण्डरोके यद- न्तराकाशं तदन्वेष्टव्यमित्यर्थः ॥ गतिशब्दाभ्यां तथाहि दष्ट लिङ्गं च।१५॥ उत्तरेम्य दूत्यस्य प्रपश्नः । एतमेव ददराकाशं प्रक्रम्य वताचो कष्टमिदं वर्तते (२) जन्तूनां तत्त्वावबोधविकलानां यदभि: खाधीनमपि ब्रह्म न प्राप्यते। तद्यथा, चिरन्तननि- (१) तदनन्तरनिर्देशाद्,-पा० १।२। (२) प्रवर्तते-पा० २।४।

[भामती] [२१ ] [ब१ पा३ ू. १५] रूढनिबिडमलपिच्ितानां कलधतशकलानां पथि पतिताना-

पौतानि नोपादीयन्तदूत्यभिसन्धिमती साह्ुतमिव सखेदमिव श्रुतिः प्रवर्तते (१) इमाः सर्वाः प्रजा अदरचर्गक्कन्य एतं ब्रह्मलोकं न विदन्तीति। खापकाले दि सर्व एवायं वि- दानविद्वाँख जोवलोको इत्पुण्डरीकाश्रयं दद्राकांभाख्यं ब्रह्मलोकं प्राप्तोप्यनाद्यविद्यातमःपटलपिद्ितदृष्टितया ब्रह्म- भूयमापन्नो Sद्मस्मीति न वेद सोयं ब्रह्मलोकभब्दसद्गति- ख प्रत्यह जीवलोकस्य दद्दराकाशस्यैव ब्रह्मरुपलोकतामा- इतुः। तदेतदाद भाष्यकारः। "द्ृतश्व परमेश्वर एव द- इरो यस्माहद्दर वाक्यशेष" दति। तदनेन गतिशब्दौ व्याख्या- तौ। 'तथादि दृष्ट'मिति सूचावयवं व्याचष्टे। "तथा छ- हरदर्जीवाना"मिति। वेदे च लोके च "दष्टम्"। यद्यपि सुषुप्नस्य ब्रह्मभावे लौकिकं न प्रमाणान्तरमस्ति, तथापि वैदिकोमेव प्रसिद्धिं स्थापयितुमुचते। "ईदभी नामेयं बै- दिकी प्रसिद्धिर्यक्षाके Sपि गीयते" इति। यथा श्रुत्यन्तरे यथा च लोके तथेच ब्रह्मलोकशब्दो Sपीति योजना। 'लिङ्गं चेनि सचावयवव्याख्थानं चोद्यमुखेनावतारयति। "ननु कमलासनलोकमपो"ति। परिहरति। "गमये्द्यदि ब्रह्म- पो लोक" इति। अच तावन्निषादस्थपतिन्यायेन षष्ठोस- मासात्कर्मधारयो बलोयानिति स्थितमेव, तथापीड़ षष्ठी- समासनिराकरणेन कर्मधारयस्थापनाय लिङ्गमप्यधिकमसी- (१) प्रववृते-पा० १।२।४।

[भामती] निःशषपण सूनकारेय। तवानि लोकमेदप्रसिद्दाप्रवर्ष-

प्ावेवावतिष्ठते न च ददराकाशी, ज्हमणो लोक: किं तु तङ्रह्मेति। ब्रह्म च तल्लोकस्ेति कर्मधारयः सिद्धा भव- ति। लोक्यतद्ति लोक: । इत्पुण्डरोकस्यः खल्चयं लोक- ते। यत्खलु पुपडरीकस्थमन्त:करएां तम्मिन्चिप़द्व प्रत्याह- तेतरकरणानां योगिनां निर्मलदवोदके चन्द्रमसो बिम्बमति- सक्कं चैतन्यं ज्योतिस्सरूपं ब्रह्मावलोक्यतदूति॥ धृतेश महित्रो ऽस्यास्मिन्नुपलब्धे: ॥ १६ ॥ सौचो धृतिशब्दो भाववचनः । धृतेश्व परमेश्वर एव द- इराकाशः । अस्य धारणनश्णास्य मचिन्र्रो Sस्मिन्नेवेश्व- रए श्रुत्यन्तरेषूपलब्धेः । निगदव्याख्यानमस्य भाष्यम् ॥। प्रसिद्ेध् ॥ १७ ॥ न चेयमाकाशशब्दस्य ब्रह्मषि सच्चमाजविभुत्वादिंगुण- योगाइुत्ति: साम्प्रतिकी। यथा रयाङ्गनामा चक्रवाक इति लंशका, किं त्वत्यन्तनिरुढेति सूचार्य: 1 ये त्वाकाशशब्दो ब्रह्मष्यपि मुख्य एव नभोवदित्याचसने, तैरन्याययानेका- र्थत्वमिति चानन्यलभ्य शब्दार्थ इति च मोमासकानां मु० ड्राभेद: छमः। लम्यते व्ाकाशभव्दादिभुत्वादिगुणयोगेनापि

[भामती] ब्रम्म। न घ म्हा्येव सुक्मो सभति से गेन व्यनीति वाचम्। लकायोनावभारणय संबन्धस्य बैदियापदार्थप्रत्ययस्य सत्पूर्वकत्वान्.। ननु 'बावा न्याश्प्रयमाकाशसावानेषोन्तईदय आकाश' इति व्यतिरेक- निर्देभान लक्षणा युक्त्ता। नद्ि भवति गज्ञाया: कूखे वि- वक्षिने गङ्गाया गङ्गेति प्रयोगः । तत्किमिदानों पौर्णमा- स्यां पौर्णमास्या यजेताभावास्यायामवास्ययेत्यसाधुवैदिक: प्रयोगः। न च पौर्णमास्यमावास्याशब्दावाग्नेयादिषु मु- ख्या। यच्चोत्तं यत शब्दादर्थप्रतीतिसच लक्षणा, यत्र पु- नरन्यतो र्थे निश्चिते शब्दप्रयोगसत् वाचकत्वमेवेति। त- दयुक्तम्। उभयस्यापि व्यभिचारात्। सोमेन यजेतेति भ- व्दादर्थ: प्रतीयते। न चातर कस्य चिज्ञाकणिकत्वमृते वा- क्यार्थात्। न च 'य एवं विह्वान्पौर्णमासीं यजते य एवं विद्वानमावास्या' मित्य्र पौरणमास्यमावास्याशब्दा न लाभ- पिकौ। नस्म्राद्यत्किं चिदेतदिति ।। इतरपरामर्शात्स इति चेननासंभवात् ॥ १८ ॥1 सम्यक् प्रसोदत्यत्तिन् जोवो विषयेन्द्रियसंयोगजनितं का- लुव्यं जद्दातोति सुषुप्तिः। संप्रसादो जीवस्यावस्थाभेदो, म ब्रह्मक । तथा शरीरात्समुत्यानमपि शरीरात्रयस्य जीव- स्य, न त्वनात्रयस्य ब्रह्मणः । तमताध्यथा पूर्वात्तरषाकयभेष-

[फशथा.वछ. १e] [२१८ ] [भामती]

ति मत्वा निजसदनमागत्य तथैवासुरानुपदिदेश । देवेन्द्र- स्त्वप्राप्तनिजसदनो Sध्वन्येव किं चिद्धिरलकल्मषतया का- यात्मनि शरीरगुणदोषानुविधायिनि नंतं दोषं परिभावयन् नादमन छायात्मदर्शने भोग्यं पभ्यामीति प्रजापतिसमोरष समित्याणिः पुनरेवेयाय। आर््रागतश्न प्रजापतिना SSगमन- कारणं पृष्टः पथि परिभावितं जगाद । प्रजापतिस्तु सुव्या- ख्यातमप्यात्म तत्वमक्ीणकल्मषावरणतया नाग्रदीसत्पुनर- पि तत्प्रक्षयाय चरापराणि द्वात्रिंभतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यम- थ प्रक्षोणकल्मषाय ते अद्दमेतमेवात्मानं भूयो व्याख्या- स्यामी(२)त्यवोचत्। स च तथा चरितब्रह्मचर्यः सुरेन्द्र प्रजापतिमुपससाद। उपसन्नाय चासे प्रजापतिर्व्याचष्टे, य आात्मा Sपहतपाष्मादिलक्षणोक्षषि दर्भितः सोयं य एष खप्ने मच्तोयमानो वनितादिभिरनेकधा खन्नोपभोगान् भुञ्जा- नो विहरतीति। अ्मिन्नपि देवेन्द्रो भयं ददर्भ। यद्यप्ययं छायापुरुषवन्न शरीरधर्माननुपतति, तथापि शोकभयादि- विविधबाधा(२)नुभवान्न तन्राप्यस्ति खस्तिप्राप्तिरित्युक्कवति मघवति पुनरपराषि चर डानिंशतं वर्षाणि खच्छं (३) ब्र- ह्चर्यमिदानीमप्यक्षीणाकल्मषोसीत्यूचे प्रजापतिः । त्र्र्रथा- मिन्नेवंकारमुपसन्ने मघवति प्रजापतिरुवाच। य एष आात्मा

(१) भूयो Sनुव्याख्यास्यामी-पा० २।३। (२) विविधवेदना-पा० २।३। (3) 'स्वच्छं' इति-१।२/३।४ नारित।

[भामती] [ रट ] [w१पा.३.१८] उपचतपाभादिगुणो दर्मितो Sवणि च खन्ने च स एष यो विषयेन्द्रियसंयोगविरचात्प्रसन्नः सुषुप्तावस्थायामिति । प चापि नेन्द्रो निर्ववार। यथा दि जाग्रदा खन्नगनो या ड्यमद्मस्मीति इमानि भूतानि चेति विजानाति नैवं सु- षुप्तः किं चिदपि वेदयते तदा खल्वयमचेतयमानो Sभा- वं प्राप्तद्व भवति। तदिद्द का निर्वृतिरिति। एव मु- क्रवति मघवति बताद्यापि न ने कल्मषक्षयो जभून। त- त्युनरपराणि चर पञ्च वर्षाणि ब्रह्मचर्यमित्यवोचत्परजाप- तिः । तदेवमस्य मघोनखितिभि: पर्यायव्यतोयुः षष्वतिर्वर्षा- गि । चतुर्थे च पर्याये पञ्च वर्षाणीत्येकोत्तरं शतं व- र्षाषि ब्रह्मचयं चरतः सदस्ाक्षस्य संपेदिरे। त्र्रथास्मै ब्रह्मचर्यसंपदुन्मदितकल्मषाय मघवते य एषो Sवषि यक् खप्ने यश् सुषुप्तावनुस्यूत एष आरात्मा Sपछतपाभादिगु- णो दर्शितः तमेव मघवन् मत्यें वै शरीरमित्यादिना विस्पष्टं व्याचष्टे प्रजापतिः । अ्र्रयमस्याभिसन्धिः । यावत्किं चि- त्सुखं दुःखमागमापायि तत्सवें भरीरेन्द्रियान्त:करणसंब- न्धि, न त्वात्मनः । स पुनरेतानेव शरीरादीन् अरनाद- विद्यावासनावशादात्मत्वेना भिप्रतीतसतद्गतेन सुखदुःखेन न- दन्तमात्मानमनुमन्यमानो Sनुतप्यते। यदा त्वयमपद्- तपाभादिलक्रणमुदासीनमात्मानं देचादिभ्यो विवित्तामनु- भवति, अथांस्य भरोरवतोप्यभरीरस्य न देदादिधर्मसुख- दुःखप्रसङ्गो(१)स्नीति नानुतप्यते, केवलमयं निजे चैतन्या- (१) सुखदुःखसभोगो-पा० १। सुखदुःससंयोगो-पा० ३।

[ १था.३22] [२२० ] [भामती] नन्दघने रूपे व्यवस्थितः समस्तलोककामान् प्राप्तो भवति। एमस्यैव दि परमानन्दस्य मात्रा: सर्वेक्रामा: दुःखं त्- विद्यानिर्माणमिति न विद्वानापोति। अभोलितोपनिषदा व्यामोद्द दूछ जायने, नेषामनुग्यचायेदमुपाख्यानमवर्तय, मेवं

सुषुप्ते च चतुर्थे च पर्याये एष संप्रसादोसाच्करीरादुत्या- येति जीवात्मैवापदतपाभादिगुणः श्रत्योचते। नो खलु प- रस्याक्षिस्थानं संभवति, नापि खप्राद्यवस्थायोगः, नापि भ- रीरात्समुत्यानम्। तस्म्राद्यस्यैतत्सवें सोपचतपाभादिगुण: श्रुत्योत्तः । जीवस्य चैतत्सर्वमिति स एवापदतपाभादिगु- पः श्रुत्योक्त इति नापदतपाभादिभि: परं ब्रह्म गम्यते। ननु जोवस्यापद्तपाभत्वाद्यो न संभवन्तोत्युक्तम्। वच- नाङ्गविष्यन्ति। किमिव वचनं न कुर्यात्, नास्ति वचनस्या- तिभार: । न च मानान्तरविरोधः । नद्ि जीवः पाभा- दिखभाव: किं तु वाग्बुद्धिशरीरारम्भसन्भवो Sस्य्र पाभादि भरोराद्यभावे न भवति धूमद्व धूमध्वजाभावद्ति शङ्का- र्थः । निराकरोति। "तं प्रतिब्रयात्। त्राविर्भूतस्वरूपस्ु" । श्रयमभिसन्धिः । पौर्वापर्यपर्यालोचनया तावदुपनिषदा शु- इबुद्मुक्तमेकमप्रपच्चं ब्रह्म तदतिरित्रं च सर्वं तद्धिवर्तो र- जोरिव भुजङ्ग इत्यन् तात्पर्यमवगम्यते। तथा च जीवो ड्प्य- विद्या कष्पितदेचेन्रियाद्युपचितं रूपं ब्रह्मणो न तु खाभादि-

बिनः(१)। आविर्मतब्रह्मरूपे तु निरुपाधी संभवन्तो ब्रह्मप (१.) संभवन्ति-पा० २।३

भामती] [ २२१ ] [ब१पा.२य१2] एव न जीवस्य। एवं च महीवापइतपाभादिगुणं श्रृत्युत्तमि- नि तदेव ददराकाओो न जीव इति। स्यादेनन्। ख- छृपाविर्भावे चेह्सीव न जीव, तर्ईि विप्रतिषिद्वमिदमभि- धीयते, जीव आविभूंतसरूप इत्यत शरष्। "भूतपूर्वग- ते"ति। "उद्भरावब्राह्मऐेने"ति। यथैव दि मधोनः प्रतिबिम्बान्युदभराव उपजनापायधर्मका्यात्म लक्षणविर चान्ा- त्मा. एवं देचेन्द्रियाद्यप्युपजनापायधर्मकं नात्मेत्यदभरावद- षान्तेन भरीरात्मताया व्यत्थानं बाध इति। चोद्यति । "कर्थ पुनः सं च रूप" मिति। द्रव्यान्तरसंखष्टं द्ि ते- नाभिभूतं तत्माद्विविच्मानं व्यज्यने द्ेमतारकादि, कूटस्थ- नित्यस्य पुनरन्येनासंसृष्टस्य कुतो विवेचनादभिव्यक्किः। न च संसारावस्थार्या जीवो Sनभिव्यक्रो, दृष्य्यादयो घस्य सरूपं, ते च संसारावस्थारयां भासन्तइूति कथं जीवरूपं न भासतइत्यर्थः । परिदरति । "प्राग्विवेकज्ञानोतपत्ते"रिति। अयमर्थः । यद्यप्यक्य कूटस्थनित्य स्यान्यसंसर्गो न वस्तुतो डस्ति । यद्यपि च संसारावस्थायामस्य दृष्व्यादिरूपं च- कास्ति, तथाप्यनिर्वा चानाद्यविद्यावभाद विद्याकसपतैरेव दे- चेन्द्रियादिभिरसंसृष्टमपि संसृष्टमिव विवित्तमप्यविविक्- मिव दष्ड्यादिरूपमस्य प्रथते। तथा च देषेन्द्रियादिगमै- सापादिभिस्तापादिमदिव (१) भवनीति। उपपादितं चैतदि- सरेणध्यासभाष्यइति नेदेपपाद्यते । यद्यपि [स्फटिकादयो जपाकुसमादिसंनिचिता:, संनिधानं च संयुत्तसंयोगात्मकम्, (१) स्वापादिमानिव-पा० २।३।

[<१पा.३व१2] [र२२] [भामनी] तथा च संयुक्ता, तथापि न साक्षाञ्जपादिकुसुमसंयोगिन इत्येतावता दष्टान्तिता इति। "वेदना" दर्षभयभोकादयः। दार्षटान्तिके योजयति। "तथा देदादी"नि। संप्रसादो 5स्माचकरीरात्समुत्याय परं ज्योतिरुपसंपद्य खेन रुपेणा- भिनिष्पद्यतद्त्देतदिभजते। "श्रुतिक्वतं विवेकविज्ञान"मिति। तदनेन श्रवषमंननध्यानाभ्यासादिवेक ज्ञानमुत्का तस्य विबे- कविज्ञानस्य फलं केवलात्मरूपसाच्ात्कार, सरूपेणाभि-। निष्पािः, स च साक्षात्कारो वृत्तिरूपः प्रपश्चमाच्ं प्रवि- लापयन् खयमपि प्रपच्चरूपत्वात् कतकफलवत् प्रलीयते(१।

मात्मज्योतिः सिर्द्ध भवति। तदिदमुत्ता 'परं ज्योतिरुपरंपद्ये'- ति। अत्र चोपसंपत्तावुत्तरकालायामपि क्काप्रयोगो मुखं व्यादाय खपितीतिवन्मन्तव्यः। यदा च विवेकसान्तात्कार: भ- रीरात्समुत्यानं, न तु भरीरापादानकं गमनम्, तदा तत्स- भरोरस्यापि संभवति प्रारव्यकार्यकर्मन्तयस्य पुरसादित्याइ्। "तथा विवेकाविवेकमानेणे" ति। न केवलं 'स यो छ वै तत्प- रमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवती' त्यादिश्रुतिभ्यो जीवस्य परमात्मनो डभेद:, प्राजापत्यवाक्यसंदर्भपर्यालोचनयाव्येवमेव प्रतिपत्तव्य- मित्ाच। "कुतसैतदेवं प्रतिपत्तव्य" मिति। स्यादेतत्। प्र- तिच्कायात्मवञ्जीवं परमात्मना वस्ुलो भिन्नमप्यमृनाभया- त्मत्वेन आाचयित्वा पद्मात्परमात्मानममुसाभयांदिकन्तं प्र- जापतिर्याचयति, न त्वयं जोवस्य परमात्मभावमाचष्टे का- (१) अविळीयते-पा० २।४।

[भामतो] [ २१२ ] [भ्र१ पा. ३ ख. १2] यात्मनद्वेतयत आह। "नापि प्रतिक्कायात्मायमत्तिलत्तित" इति। अत्रिलक्षितोप्यात्मैवाप दिभ्यते न छायात्मा । म- सादसिद्धो दष्टान्त इत्यर्थः। किं च द्वितीयादिष्वपि पर्या- येष्वेतं त्वेव ते भूयोमुव्याख्यास्यामीत्युपक्रमातप्रथमपर्यायनि- दिष्टो न कायापुरुषो उपि तु ततो ऽन्यो द्रष्टात्मेति द- र्भयत्यन्यथा प्रजापतेः प्रतारकत्वप्रसङ्गादित्यत आरप। "त- था द्वितीये पी"नि। अरथ कायापुरुष एव जोवः कर्षा- न्न भवति। तथा च छायापुरुष एवैतमिति परामृश्यत- इत्यत शद। "किं चादमद्य खन्ने इस्तिन"मिति। "किं चे"ति। समुच्चयाभिधानं पूर्वोपपत्तिसाद्ित्यं ब्रूते, तच्च भ- द्वानिराकरणद्वारेण। कायापुरुषो डस्थायी, स्थायी चायमा- त्मा चकास्ति, प्रत्यभिज्ञानादित्यर्यः। "नाहं खल्वयमेवे"- ति। अयं सुषुप्नः । "सम्प्रति" सुषुप्नावस्थायाम्। अद्दमा- त्मानमहंकारास्पदमात्मानम् । न जानाति। केन प्रका- रेण न जानातीवदन शद। "अयमद्दमत्ीमानि भूतानि चे'ति। "यथा जागृति खप्ने चे"ति। नचि विज्ञातुर्विद्या- तेर्विपरिलोपो विद्यने, शविनाशित्वादित्यनेनाविनाभित्वं सि-

वाहं जागरित्वा सुप्नः स एवैतर्षईि जागर्मीति। आ्र्रराचा- र्यदे भोयमतमा। "के चित्वि"ति। यदि ह्योतमित्यने- नानन्तरोतां चक्तुरविष्ठानं पुरुषं पराम्टृभ्य तस्यात्मत्वमचे- न ततो न भवेक्कायापुरुषः। न त्वेनदस्ति। वाक्योप- कमसूचितस्य परमातमनः परामर्शाद्, न खखु जीवात्म-

[भागती] नो Sपचतपाप्मसवादियुवसंभव इतर्यः। तदेतदरपयत। "तेषामेत"मिति। सबोधम्। मतान्तरमाद। "अपरे त वादिन" इति। यदि न जीक कर्ता भोक्ता व वस्तुतो भवेस, ततस्तदाश्रयाः कर्मविधय उपसध्धेरन्। सजकार- वचन च नासंभवादिति कुप्येत। ततखु ब्रह्मणो गुणा- ना जीवे Sसंभवमाच। न चाभेदे ब्रह्मणो जीवानां ब्रह्म- गुणानामसंभवो जोवेष्विति नेषामभिप्रायः। नेर्षा वादिना भारीरकेपैवोत्तरं दक्तम्। तथादि। पौर्वापर्यपर्यालोचनया वेदान्सानामेकमद्दयमात्मतत्वं, जीवास्त्वविद्योपधानकल्पिता इत्यन तात्पर्यमवगम्यते। न च वस्तुसतो ब्रह्मणो गु- छा: समारोपितेषु जीवेषु संभवन्ति। नो खलु स्तुसत्या रज्ज्वा धर्मा: सेव्यत्वादयः समारेोपिते भुजङ्गे संभविनः। न घ समारोपितो भुजङ्गो रज्ज्वा भिन्नः। तकमान्न स- त्रव्याकोपः । अर््रविद्याकल्पितं च कर्तृत्वभोक्तृतवं यथा लो- कसिद्मुपाश्रित्य कर्मविधयः प्रवृत्ताः ग्येनादिविधयद्व नि- विद्वे Sपि 'न चिंस्यात्सर्वा भूतानी'ति साध्यांथे उभिचारे डनिक्रान्तनिषेधं पुरुषमाश्रित्या विद्यावतपुरुषाश्रयत्वाच्ावस्े लुक्तम्। तदिदमाह। "तेषांसर्वेषा" मिति। ननु ब्रह्म वेदच वत्व्यं हतं जीवपरामर्भेनेत्यु क्मित्यम श्राद। अन्यार्थइच परामर्शः ॥२०॥ जोवस्योपाधिकलपतव्य ब्रह्मभाव उपदेषव्यो, न चासौ जी- वमपरामृण्य शक्य उपदेष्दुमिति निषण्यवस्थास जीव: प-

[भामनी] [२२५ ] [अ्र १ पा.३छ.२0] राम्ट्ष्टस्तङ्वावप्रविलयन तख पारमार्थिकं ब्रह्मभावं दर्भ- यितुमित्यर्थः ॥ अष्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ।।२१। निंगदव्याख्यातेन भाष्येण व्याखयातम् ।। अनुकृतेस्तस्य च ॥ २ २ ॥ अभानं तेजसो दृष्टं सति तेजोन्तरे यतः। तेजो धात्वन्तरं तस्मादनुकाराच्च गम्यते।। बलीयसा दि सौर्येए तेजसा मन्दं तेजश्न्द्रतारकाद्यभि- भूयमानं दष्टं, न त तेजसा ऽन्येन । येपि पिधायकाः प्रदोपस्य गृद्दघटादयो (२) न ते खभासा प्रदीप भासय- तुमोशते। श्रूयते च 'तस्य भासा सर्वमिदं विभाती' ति। सर्वशब्द: प्रक्ृतसूर्याद्यपेक्षः । न चातुच्यरूपे Sनभानमित्य- नुकार: (२) संभवति। नद्ि गावो वराच्चमनुधावन्तीति क- ष्णाविद्ङ्गानुधावनमुपपद्यते गवाम्, अपि तु तादशसकरा- नुधावनम् । तस्राद्य्द्यपि 'यम्मिन्धौः पृथिवी चान्तरिक्षमो- त'मिति ब्रह्म प्रकतं, तथाष्यभिभवानुकारसामर्थ्यलक्षणेन लिङ्गेन प्रकरणबाधया तेजो धातुरवगम्यते, (३) न त ब्रह्म, लिङ्गानुपपत्तेः । तत तं तस्येति च सर्वनामपदानि प्रद- र्भनीयमेवावमुत्यन्ति। न च तच्कब्दः पूर्वोक्तपरामर्भीति नियम: समुस्ति। नद्ि 'तेन रक्नं रागात्' 'तस्यापत्यम्' (१) गृहकुड्यादयो-पा० २। (२) Sनुभानमनुकार :- पा० १/२|३/ (3) तेजोंऽ-तरं गम्यते-प० १। तेजोधात्वन्तरमवगम्यते-पा० 3।

ब्र.१ पा.३ख.२२] [ २२६] [भामतोर इत्यादा पूर्वोत्तं किं चिदस्ति। तम्मात्प्रमाणान्तराप्रतीमम- पि तेजीन्तरमलौकिकं शब्दादुपास्यत्वेन गम्यतदूति प्राप्ते। उचते। ब्रह्मएयेव दि तल्िङ्गं न तु तेजस्यलौकिके। नम्मान्न तदुपास्यत्वं ब्रह्म जेयं तु गम्यते।। तमेव भान्तमित्यन् किमलौकिक तेजः कल्पयित्वा, सू- र्या दोनामनुभानमुपपाद्यताम, किं वा भारुपः सत्यसंक- ज्य इति श्रुत्यन्तरसिद्वेन ब्रह्मणो भानेन सूर्यादीनां भा- नमुएपाद्यतामिति विभये न श्रुतसंभवे Sश्रुतस्य कल्पना युज्यतइ्त्यप्रसिद्धं नालाकिकमुपास्यं तेजो युञ्यते, अपि तु श्रुतिप्रसिद्धं ब्रह्मैव शेयमिति, तदेतदाद। "प्राज्ञ एवा- र्मा भवितुमरद्ति" । विरोधमाद्। "समत्वाच्चे"ति। न- नु खप्रतिभाने सूर्यादयद्दाक्षषं तेजोपेकन्ते, नद्यन्धेनैते ह- शयन्ते। तथा तदेव चाकुषं तेजो बाह्यसार्यादितेजआरप्या- यिर्तं रूपादि प्रकाशयति नानाप्यायित,मन्धकार 5पि रुपद- र्शनप्रसङ्गादित्यत आद्द। "यं भान्तमनुभायु"रिति। न- दि तेजोन्तरस्य तेजोन्तरापेश्षा व्यासेधामः, किं तु तज्ञान- मनुभानम्। न च लोचनभानमनुभान्ति सर्यादय, स्तदिदमु- क्रम्। "नदि प्रदीप"इति । पूर्वपन्तमनुभाष्य (१) व्यभिचा- रमाष। "यदप्युत्त" मिति। एतदुक्तं भवति । यदि सरू- पसाम्याभावम भिप्रेत्यानुकारो निराक्रियते, तदा. व्यभिचारः। अथ क्रियासाम्याभावं, सो Sसिद्रः । अरस्ति द्ि वायुरज- (१) उक्मनुभाष्य-पा० ३।

[भामती] [ २2] [ब्र.१ पा.३य.२ए] सो: सरूपविसद्शयोरपि नियतदिग्देभवचनक्रियासाग्यम्। वक्ायःपिपडयोस्तु यद्यपि ददनक्रिया न भिद्यने तथापि द्रव्यभेदेन (१) क्रियाभेदं कष्पयित्वा क्रियासादृययं व्याख्ये- यम्। देवमनुछ्ततेरिति विभज्य तस्य चेति सन्नावयवं वि- भजते। "तस्य चे"ति। "चतुर्थ" मिति। "ज्योतिषाम", रू- र्यादीनाम्। "ब्रह्मज्योतिः," प्रकाशकमित्यर्थः । तेजोन्तरे- पानिन्द्रियभावमापन्नेन सूर्यादितेजो विभातीत्यप्रसिद्दम् । स- वशब्दस्य दि खरसतो निःशेषाभिधानं वृत्तिः । सा ते- जाधातावलौकिके रूपमाचप्रकाशके संकुचेत्। ब्रह्मणि: तु निःशेषजगदवभासके न सर्वशब्दस्य वृत्तिः संकुचतीति । "तत्र शब्दमाद्रनरि"ति। सर्वत्र खसवयं तन्शब्दः पूर्वात्त- परामर्शी। 'तेन रक्तं रागा'दित्यादावपि प्रछ्रते परस्तिन्प्र- त्यये रर्थभेदे Sन्वाख्यायमाने प्रातिपदिकप्रत्यर्थस्य पूर्ववृ- त्तत्वमस्तोति। तेनेति तत्परामर्भान्न व्यभिचारः। तथा च सर्वनामश्रुतिरेव ब्रह्मोपस्थापयति। तेन भवतु नाम प्रक- रणाजिङ्गं बलीय:, श्रुतिस्तु लिङ्गाद्वलीयसोति। श्रौतमिद्द ब्रह्मैव गम्यतदूति। अपि चापेन्तितानपेक्षिता भिधानयोर- पेचिताभिधानं युत्तं, दष्टार्थत्वादित्याइ। "अनन्तरं च दि- रसमये परे कोश"दूति। त्रस्तिन्वाक्ये ज्योतिर्षां ज्योतिरित्यु- क्रं. तत् कथं तज्ज्योतिर्षा (२) ज्योतिरित्यपेच्षायामिदमुप- तिष्ठते। "न तच सूर्य"इति। खातन्त्येष तचमामे Sनपे

(१) द्रव्यावच्छेदेन-पा० २। (२) तदेव ज्योतिषाम्-पा० २।

[भ्र१ पा.३छ.२२] [२२८] [भामतो] स्षितं स्याददृष्टार्थमिति । "ब्रह्मष्यपि चैर्षा भानप्रतिषेधो 5वकल्पत"दूति। त्र्यमभिप्रायः । न तन्र सूयो भातीति नेयं सतिसप्तमी, यतः सर्यादीनां तस्तिन्सत्यभिभवः प्रतो- येत, । अपि तु विषयसप्तमो। तेन न तत्र ब्रह्मषि प्र. काशयितव्ये सर्यादय: प्रकाशकतया भान्ति, किं तु ब्रह्मे- व सर्यादिषु प्रकाशयितव्येषु प्रकाशकत्वेन भाति, तच्च ख- यंप्रकाशम्। "अगृह्यो नदि गृह्यतद्त्यादिश्रुतिभ्य"इति॥ अपि च स्मर्यते ॥२३ ॥ "न तङ्गासयत"इति ब्रह्मणो Sग्राह्यत्वमुत्तां, "यदादित्य- गत"मित्यनेन तस्यैव ग्राद्कत्वमक्तमिति॥ शब्दादेव प्रमितः ॥२४॥ माञ्जसा मानभेदो डस्ति परस्मिन्मानवर्िते। भूतभव्येशिता जीवे नाञ्र्जसो तेन संशयः ॥

तदनुरोधेन चेशानश्रुतिः कथं चिद्याख्यायताम्, आरचोखिदी- पानश्रुत्यनुग्रचाय ब्रह्मपरमेतदस्त, तदनुरोधेनाङ्गष्ठमाचश्रुतिः कथं चिन्नीयताम्, तच्रान्यतरस्यान्यतरानुरोधविभये प्रथमानु-

च युत्तां हत्पुण्डरीकदद्दरस्थानत्वं परमात्ममः । स्थान- भदनिर्देशात्। तद्धि तस्ोपलब्धिस्थानं शालग्रामद्व कम- लनाभस्य भगवतः। न च तथेचाङ्ष्ठमात्रश्रत्या स्थानभेदो

[भामती] [ २२ ] [अ.१ पा.३ख.२४] निर्दिष्टः, परिमाणमाचनिर्देशात्। न च मध्यत्रात्मनीत्न्न स्थानभेदोवगम्यते। आत्मशब्दो ह्ययं स्वभाववचनो वा ब्र हावचनो वा स्यात्। तन्न स्भावस्य खभवित्रधीननिरूपण- तया खस्य च भवितुरनिर्देशान्न ज्ञायते कस्य मध्यदूति। न च जीवपरयोरस्ति मध्यमश्जप्तेति नैष स्थाननिदेशो वि- स्पष्टः, स्पष्टस्त परिमार्णनिर्देशः। परिमाणभेदस परस्तिन्न- संभवतीति जीवात्मैवाङ्गष्ठमान:, स खल्वन्तःकरणाद्युपा- धिकस्पितो भाग: परमात्मनो, उन्तःकरणं च प्रायेण ह- त्कमलकोशस्थानं, हत्कमलकोशस् मनुष्याणामङ्गष्ठमाच् इति तदवच्छिन्ना जीवात्मा डप्यड्गष्ठमाचो नभदव वंशप- र्वार्वच्छिन्नमरत्निमान्रम् । अपि च जीवात्मनः स्पष्टमङ्गछ्व- माचत्वं स्मर्यते। 'अङ्गष्ठमाचं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात्' । इति । नदि सर्वेशस्य ब्रह्मणो यमेन बलानिनष्कर्षः कल्पते। यमो दि जगा, इरिगरुवभगो डस्मि न स्वतन्त्र: प्रभवति संयमने ममापि विष्णः दूति। तनाङ्गष्ठमानत्वस्य जीवे निश्याद् आपेत्तिकं किं चिद्धत- भव्यं प्रति जीवस्येशानत्वं व्याख्येयम्। एतदै तदिति च प्र- त्यक्षजीवरूपं परामृशतीति। तम्मराज्जीवात्मैवाच्ो पास्य इति प्राप्ते डभिधीयते।

जीवस्य ब्रह्मरूपत्वप्रत्यायनपरं वचः ॥

[अर१पा.३स.२४] [२३०] [भामती] दूच द्ि भूतभव्यमाचरं प्रति निरङ्ुशमीभानत्वं प्रतीयते। प्राक् पृष्टं चात्र ब्रह्म, अ्रन्यच धर्मादन्यचाधर्मादित्या- दिना। तद्नन्तरस्य संदर्भस्य तत्प्रतिवचनतोचितेति एतड नदिति ब्रह्माभिधानं युक्तम्। तथा चाङ्गष्ठमाचतया यद्य- पि जीवो डवगम्यते तथापि न तत्परमेतडाक्ं किं लङ्ग- ष्ठमाचस्य जीवस्य ब्रह्मरुपताप्रतिपादनपरम् । एवं निर- इुशमोभानत्वं न संकोचयितव्यम्। न च ब्रह्मप्रश्नोत्तरता दातव्या, तेन यथा तत्त्वमसोति विज्ञानात्मनस्त्वंपदार्थस्य नदिति परमात्मनैकत्व(१) प्रतिपाद्यते, तथेद्ाप्यङ्ष्ठपरिमि- तस्य विज्ञानात्मन ईभानश्रुत्या ब्रह्मभावः प्रतिपाद्यतदूति युक्तम् ॥ हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वा- त् ।। २५॥। "सर्वगतस्यापि परब्रह्मणो इदये Sवस्थानमपेच्ये"ति जी- वाभिप्रायम्। न चान्यः परमात्मन दूद ग्रह्पमईतीति न जोवपरमेतद्वाक्यमित्यर्थः। "मनुष्यानेवे"ति। वैवर्णिकाने वेति। "अर्थित्वा"दिति अन्तःसंज्ञानां मोकमाणाना काम्येषु कर्मखधिकारं निषेधति। "शक्कत्वा"दिति। तिर्यग देवर्षीणामभनक्तानामधिकार निवर्तयति। "उपनयनादिशा खाच्चे"ति। पूठ्द्राणामनधिकारिता दर्भयति। "यदप्युक्तं प रिमाणोपदेशात्मृतेखे'ति। यद्येतत्परमात्मपरं किमिति ति (१) परमात्मैकत्वम्-पा० ३।

[भामती] [ २३१ ] [अ्र.१ पा.३ स. २५] जीव दूदोचते। ननु परमात्मैवाच्यताम्, उच्चते च जो- वः, तम्माज्जीवपरमेवेति भावः। परिहरति। "तत्प्रत्युच्- त" दूति। जीवस्य च्ि तत्त्वं परमात्मभावः तद्दत्तव्यम, न च तज्जीवमनभिधाय शक्यं वत्तुमिति जीव उच्चतद्- त्यर्थः । तदुपर्यपि बादरायण: संभवात् 6 ॥ २६ ॥ देवर्षीणां ब्रह्मविज्ञानाधिकारचिन्ता समन्वयलक्षणे Sसं- गतेत्यस्याः प्रासङ्गिकीं सँगतिं दर्भयितुं प्रसङ्गमाद्द। "अङ्गष्ठमाचश्रुति"रिति। स्यादेतत्। देवादीनां विविधवि- चित्रानन्दभोगभागिनां वैराग्याभावाननार्थित्वं ब्रह्मविद्याया- मित्यत आह। 'तचार्थित्वं तावन्मोन्तविषय"मिति। च्या- निशययोगस्य सर्गाद्युपभोगे Sपि भावादस्ति वैराग्यमित्य- र्थः। ननु देवादीनां विग्रद्ाद्यभावेनेन्द्रियार्थसंनिकर्षजायाः प्रमाणदिवृत्तेरनुपपत्तेरविद्दत्तया सामर्थ्याभावेन नाधिकार इत्यत आद्द। "तथा सामर्थ्यमपि तेषा"मिति। यथा च मन्त्रादिभ्यसदवगमस्थोपरिष्टादुपपादयिय्यते (१)। ननु (२) पूद्रवदुपनयना संभवेनाध्ययनाभावा्तेषामनधिकार इत्याद्ट (३)। "न चोपनयनशाखेणे"ति। न खलु विधिवङ्गरुमुखाङ्गृद्य- माण वेद: फलवत्कर्मब्रह्माबोधद्ेतुरपि त्वध्ययनोत्तरकालं (१) उपपाद्यिष्यामः-पा० १। (२) न च-पा० १ |३। (3) इत्यत आह-पा: २।३।

[अ्र१ पा.३म.रह] [ २३२] [भामती] निगमनिरु त्रव्याकरणदिविदितपद्तदर्थरंगतेरधिगत शाब्द- न्यायतत्त्वस्य पुंसः सार्यमाणः स च मनुष्याणामिद्द जन्म- नीव देवादीनां प्राचि भवे(१) विधिवद्धीत(२) आ्र्ान्माय दूछ जन्मनि स्मर्यमाणो Sन एव सयं प्रतिभातो वेद: सं- भवतोत्यर्थः। न च कर्मानधिकारे ब्रह्मविद्यानधिकारो भ- वतोत्याह। "यदपि कर्मखनधिकारकारणमत्त"मिति। वखादोनां दि न वस्ाद्यन्तरमस्ति, नापि भृग्वादोनां भू- ग्वाद्यन्तरमस्ति। प्राचा वसुभृगुप्रभृतीनां चोषधिकारत्वेने- दानीं देवर्षित्वाभावादित्यर्थः ॥ विरोधः कर्मणीति चेननानेकप्रति- पत्तेर्दर्शनात् ॥२७॥ मन्त्रादिपदसमन्चयात्प्रतीयमानार्थः प्रमाणान्तराविरोधे स- त्युपेयो, न तु विराधे। प्रमाणन्तरविरुद्धं चेदं विद्यद्व- त्वादि देवतायास्तस्माद्यजमानः प्रस्तर दूत्यादिवदुपचरि- तार्थो मन्त्रादिर्व्याख्येयः । तथा च विग्रच्ाद्यभावाच्कब्दो- पच्ितार्थो ऽर्थोपद्ितो वा शब्दो देवतेत्यचेतनत्वान्नैवास्याः(३) क चिद्प्यधिकार दूति शङ्कार्थः। निराकरोति। "न"। "कस्मादनेकरूपप्रतिपत्ते" । सैव कुत इत्यत आद्द। "द- र्नात्"। श्रुतिषु सृतिषु च। तथा ह्येकस्यानेककार्यन (१) प्राग्भवे-पा० ३ । (२) धीतिनाम्-पा० २/ (3) नास्या :- पा० १।३!

:भामती] [ २३ ] [अर.१ पा.३ खू.२७] र्मापमदर्भनाद्दा न युज्यते, बाधदर्भनाद्दा (१)। तचादर्श- नमसिद्वं, श्रतिस्मृतिभ्यां दर्भनात्। नच्ि लौकिकेन प्र- माणेनादष्टत्वादागमेन दष्टमदष्टं भवति। मा भूदागादीना- मपि खर्गादिसाधनत्वमदष्टमिति । मनुष्यभरीरस्य मातापि- तसंयोगजत्वनियमादसति पिचो: संयोगे कुतः संभवः सं- भवे वा Sनग्ितोपि धूमः स्यादिति बाधदर्भनमिति चेत्। इन्त किं शरोरत्वेन देतुना देवादिभरीरमपि मातापित- संयोगजं सिषाधययषसि । तथा चानेकान्तो देत्वाभासः । सेदजोद्विज्जानां (२) भरीराणामतद्वेतुत्वात्। इच्छामाचनि- र्माणत्वं देदादीनामदंष्टचरमिति चेत् न । भूतोपादान- त्वेनेच्छामान्निर्माणत्वासिद्वेः। भूतवशिनां दि देवादीना नानाकार्याचकीर्षा वभाङूतक्रियोत्पत्ता भूतानां परखरसं- योगेन नानाकायसमुत्पादात्। दष्टा च वशिन इच्छावभा- दृश्ये क्रिया, (३) यथा विषविद्याविद इच्छ्ामान्ेणा विषशक- लग्रेरणम्। न च विषविद्याविदो दर्शनेनाधिष्ठानदर्भनाद्य- वच्चितविप्रल्ष्टभूतादर्भनादेवादीनां कथमधिष्ठानमिति वा- चम्। काचाभ्रपटलपिच्ितस्य विप्रकष्टस्य भामशनैश्वरा- देर्दर्भनेन व्यभिचारात्। असक्रास् दृष्टयो देवादीनां का- चाभरपटलादिवन्मद्दीमद्तीधरादिभिर्न व्यवधीयन्ते। न चा- समदादिवत्तेषां शरीरित्वेन व्यवद्टितविप्रछ्ष्टादिदर्भनासंभवो

(१) बाधनाद्वा-पा० 3 । (२) द्विदादीना-पा० १। (3) दृषश वशिन इच्छावश्ञादश्ये करियोत्पाद :- पा० १/३।

[भामतो] (१) Sनुमोयतइति वाचम्। आरगमविरोधिनो 5नुमानस्यो- त्यादायोगात्। अन्तर्धानं चाञ्जनादिना मनुजादीनामिव नेषा प्रभवतासुपपद्यते, तेन संनिद्वितानामपि न क्रतुदेशे दर्भनं भविष्यति। तसात्सू क्रमनेकप्रतिपत्तेरिति। "तथा- हि कति देवा इत्युपक्रम्ये"ति। वैश्वदेवशबस्य द्ि नि विदि कति देवा इत्युपक्रम्य निविदेवोत्तरं दत्तं शाकल्याय याज्ञवल्कयेन "न्यस्न जी च शता नयसन वी च सचस्े". ति । निविन्नाभ भस्यमानदेवतासंख्यावाचकानि मन्त्रप- दानि। एतदुका भवति, वैश्वदेवस्य निविदि कति देवा शस्यमाना: प्रसंख्थाता इति शाकल्येन पृष्टे याजवल्क- स्ोत्तरं नयस वी च शतेत्यादि। यावत्संख्याका वैश्व देवनिविदि संख्याता देवासतएतावन्त इति। पुनस् शाक- स्येन कनमे मदूति संख्येयेषु पृष्टेषु याज्ञवल्क्यस्योत्तरं म- चिमान एवैषामेते वर्यावंशत्त्वेव देवा दति। अ्र््रष्टौ वसव एकादभ रुद्रा दादभादित्या इन्द्रख् प्रजापतिस्ेति चय- िंशहेवाः। तत्राग्िक्ष पृथिवो च वायुद्यान्तरिक्षं चादित्य- स यौस्च चन्द्रमाख नक्षत्राणि चेति वसवः । एते दि प्रा- पिरना कर्मफलाश्रयेष कार्यकारणसंघातरूपेष परिणामन्तो जगदिदं सर्वें वासयन्ति, तस्माइसवः। कतमे रुद्रा इति दशेमे पुरुषे प्राणाः । बुद्धिकर्मेन्द्रियाणि दभ । एकादर्भं च मन दूति। नदेतानि प्राणाः तहृत्तिलवात्। ते चि प्रायणकालउत्क्रामन्तः पुरुषं रोदयन्तीति रुद्राः। कतम- (१) दर्शनाभाषो-पा० २।

[भामती] [२ey ] (w.१पा.2ख.2] आादित्या इति डादगमासा: संवत्सरस्यावयवा: पुनःपुमः प- रिवर्तमाना: प्राणभृतामायूंगि च कर्मफलोपभोगं चादापय- न्ीत्यादित्याः। अभनिरिन्द्र साच्षिवलंसा रीन्द्रस्य परमा ईभता तया द्ि सर्वान् प्राणिनः प्रमापयति तेन सनयित्र- रशनिरिन्द्रः। यज्ञ: प्रजापतिरिति, यज्ञसाधन च यजरू- पं च पशवः प्रजापतिः । एतएव चयस्त्रिंभददेवाः षण्णाम- ग्रिपृथिवीवाखन्तरिक्षादित्यदिवां मच्िमानो न ततो भि- दयन्ते। षडेव तु देवाः। ते तु षडमिं पृथिवों चैकीक्व- त्यान्तरिकं वायुं चैकीकत्य दिवं चादित्यं चैकोह्वत्य चया लोकाचय एव देवा भवन्ति। जय एव च चयो Sन्नप्रा- पयोरन्तर्भवन्तो Sनप्राणौ दो देवो भवनः। तावप्य(१) ध्यर्द्वो देव एकः । कतमोध्यर्ड्ूः। योयं वायुः पवते। क- थमयमेक एवाध्यर्द्ू:, यदस्मिन्सति सर्वमिदमध्यर्धादृद्विं प्रा- प्रोनीति। तेनाध्य्द् इूति । कतम एक इति, स एवा- ध्यर्द्ूः प्राण एको ब्रह्म। सर्वदेवात्मत्वेन वृद्दत्त्वाद्रह्म तदे- व सदित्याचक्षते परोक्षाभिधायकेन शब्देन, तस्रादकस्येव देवस्य् मच्चिमवभाद्युगपदनेकदेवरूपतामाद्द श्रुतिः। सृति- निगद व्याख्याता। ऋपि च पृथग्जनानामप्युपाया- नुष्ठानवभात्म्राप्ताणिमाद्यच्वर्याणां युगपन्नानाकायनिर्माणं भू- यते, तच कैव कथा देवानां ख्वभावसिद्दानामित्याद। "प्राप्ताणिमायै्वर्यार्णां योगिना"मिति । अिमा लघिमा मचचिमा प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वभ्ितवं यच्कामावसायिते- (') ताबेवा-पा० १।३।

[भ्र१ पा.३ख.२७] [रव] [भामती] त्यैश्वर्यापि। "अपरा व्याखे"ति। अनेकत्र कर्मणि यु- गपद्ङ्गभावप्रतिपत्तिर ङ्गभावगमनं, तस्य दर्भनात्। नदेव परिस्फुटं दर्भयितुं व्यतरेकं तावदाद। "क चिदेक"दति। न खलु बडषु आ्रद्वेव्वेको ब्राह्मणो युगपद्ङ्गभावं गन्तु- मर्दति। एकस्यानेकच युगपद्ङ्गभावमाह्। "क चित्वे- क" दूति। यथेकं ब्राह्मषमुदिशि्य युगपन्न्नमस्कारः क्रि यने बडभिसथा सस्थानस्थितामेकां देवतामुदिथिय बङ- भिर्यजमानैर्नानादेभावस्थितैर्युगपद्दविस्त्य ज्यते, तस्याख् तचा- संनिच्िताया अप्यङ्गभावो भवति। अ्रस्ति द्ि तस्या युगप-

शब्द इति चेनातः प्रभवात्प्रत्य- क्षानुमानाभ्याम् ॥ २८॥ ! गोस्वादिवत्पू वीवमर्भाभावादुपाधेरण्येकस्याप्रतीते: पाचका- दिवट् आ्रकाशदिशब्दवद् व्यक्तिवचना एव वस्वादिशब्दाः तस्यास नित्यत्वात्तया सद् संबन्धो नित्यो भवेत्। विग्र- चादियोगे तु सावयवत्वेन वस्ादीनामनित्यत्वान्ततः पूर्व ब- खादिशब्दो न खार्थेन संबद्ध शसीत्खार्थस्यैवाभावात्। मतखोत्यस्े वखादैौ वस्ादिभ्दसंबन्धः प्रादुर्भवन् देवदत्ता- दिभब्दसंबन्धवत्युरुषबुद्धिप्रभव इति तत्पूर्वका वाक्यार्थप्रत्य- योपि पुरुषवुद्यधीन: सयात् । पुरुषबुद्दिद्य मानान्तराधी- नजन्मेति मानान्तरापेक्षया प्रामाएयं वेदस्य व्याइन्येतेति भ्र. सार्थ:। उत्तरम्। "न" "अतः प्रभवादु"वसुत्वा दिजानिवा

[भामती] [ २0 ] [भ.१ पा. ख.२८] चकाक्व्दात्तज्जातीयां व्यत्ति चिकीर्षितां बुद्दावालिख्य तस्या: प्रभवनम्। सदिदं तत्प्रभवत्वम्। एतदुश्तं भवति । यद्यपि न शब्द उपादानकारणं वस्ादीनां म्रह्मोपादानत्वात् तथा- पि निमित्तकारणमप्रोन क्रमेण। न चैतावता शब्दार्थसं- बन्धस्यानित्यत्वं वसुत्वादिजातेवी तदुपाधेवी यया कया चि- दाहत्या Sवच्छित्नस्य नित्यत्वादिति । इममेवार्थमाक्षेपसमा- धानाभ्यां विभजते। "ननु जन्माद्यस्य यत" इति। ने निगदव्याख्याते। तत् किमिदानीं खवयंभुवा वाङ निर्मिता कालिदासादिभिरिव कुमारसंभवादि, तथा च तदेव प्रमा- पान्तरापेक्षवाक्यत्वादप्रामाएयमापतितमित्यत शद। "उ- त्सर्गोप्ययं वाचः संप्रदायप्रवर्तनात्मक" इति। संप्रदायो गु- रुभिष्यपरम्परया Sध्ययनम्। एतदुक्तं भवति। स्वयंभुवो वेदकर्तृत्वेपि न कालिदासादिवत् सवतन्त्रत्वमपि तु पूर्वस- व्य्यनुसारेण। एतच्चास्माभिरुपपादितम्. उपपादयिष्यति चाग्रे भाव्यकारः । अपि चाद्यत्वेप्येतट् दश्यत तहर्भनात् प्राचा- मपि कर्नृणा तथाभावो Sनुमोयतइत्याष। "अपि च चि- कीर्षित"मिति । आत्तिपति। "किमात्मकं पुन"रिति। अयमभिसन्धिः । वाचकशन्दप्रभवत्वं द्ि देवानामभ्युपेत- व्यम्, अरवाचकेन तेषां बुद्दावनालेखनात्। तच्न न तावद्- खादीनां वकारादयो वर्णा वाचकासतेषां प्रत्युच्ारणमन्य- न्येनाशक्यसंगतिग्रचत्वात्, अगृद्योतसंगलेख वाचकत्वेतिप्रस- झान्। अपि चैते प्रत्येक वा (१) खार्थमभिदधीरन् मिखित्वा (१) 'बा' -२/२ नारित।

[अ.१पा.३ख.२८] [२८] [भामती] वा । न तावत् प्रत्येकम्, एक(२)वर्णोच्चारणानन्तरमर्थप्रत्य- यादर्भनात्, वर्णान्तरोच्चारणानर्थक्प्रसङ्गाच्च। नापि मि- जिता :- तेषामेकवत्तृप्रयुज्यमानानां रूपतो व्यक्तितो वा प्र- तिन्षणामपवर्गवता (२) मिथः साचित्य(३)संभवाभावात्। न च प्रत्येकसमुदायाभ्यामन्यः प्रकार: संभवति। न च ख(४)- रूपसाच्टित्याभावेपि वर्णानामाग्नेयादीनामिव संस्कारद्वारक- मस्ति सादित्यमिति साम्मतं, विकल्पासद्त्वात्। को नु ख ल्वयं संस्कारोभिमतः, किमपूर्व नामाग्नेयादिजन्यमिव, किं वा भावनापरनामा सृतिप्रभव(५)बीजम् । न तावत् प्रथम: कल्पः। नदि शब्दः सरूपतोङ्गतो वा Sविदितो Sविदित-

गृद्दीतस्य वा Sगृद्दीतसंगतेरप्रत्यायकत्वात्। तस्मराद्विदितो विदितसंगतिर्विदितसमस्तज्ञापनाङ्गश्व शब्दो धूमादिवत् प्र- त्यायको डभ्युपेयः । तथाचापूर्वाभिधानोस्य संस्कार: प्रत्या- यनाङ्गमित्यर्थप्रत्ययात्मागवगन्तव्यः। न च तदास्यावगमोपा- योसिति। अर्थथप्रत्ययान्तु तदवगमं समर्थयमानो दुरुत्तरमित- रेतराश्रयमाविभति। संस्कारावसायादर्थप्रत्यय, स्तख्न तद- वसाय इति। भावनाभिधानस्तु संस्कार: स्मतिप्रसवसाम- रथ्यमात्मनो, न च तदेवार्थप्रत्ययप्रसवसामर्थ्यमपि सवितुंम-

(१) एकैक-पा० २। (२) मपवर्गिणाम्-पा० २। (3) 'साहित्य'-१। २ नास्ति | (४) 'स्व' १ / २/ 3 नास्ति। (५) प्रसव-पा० १/२/३।

[भामनी] [: २३ ] [अ. १ पा. ३ स. २८] ईति। नापि तम्यैव सामर्थ्यस्य सामर्थ्यीन्तरम्। नदि यैव वञ्ेर्दइनशक्ति: सैव तस्य प्रकाशनभक्तिः। नापि ददन- शक्रे: प्रकाशनभक्तिः । अपि च व्युक्रमेणाच्चरितेभ्यो वर्णे- भ्यः सैवास्ति सृतिबीजं वासनेत्वर्थप्रत्ययः प्रसज्येत, न चासित। तस्मान्न कथं चिदपि वर्णा अर्थधोद्देतवो, नापि नदरिक्रः स्फोटात्मा, तस्यानुभवानारोद्दात्। अर्थधियस्तु कार्यात्तदवगमे परस्पराश्रयप्रसङ्ग इत्युक्तप्रायम्। सत्तामा- वेष तु तस्य नित्यस्यार्थधीद्देतभावे सर्वदा Sर्थप्रत्ययोत्पाद- प्रसङ्गो निरपेक्षस्य द्ेतो: सदातनत्वात्। तस्पाद्ाचकाच्छ- व्दाह्ाच्ोत्याद इत्यनुपपन्नमिति। अच्नाचार्यदेशीय आ्राद । "स्फोट मित्यादे"ति। मृष्यामह्े न वर्णाः प्रत्यायका दूति, न स्फोट इति तुन म्ृष्यामः। तद्नुभवानन्तरं विदि- नसंगतेरर्थधीसमुत्पादात्। न च वर्णातिरिक्रस्य तस्यानुभवो नास्ति। गौरित्येकं पदं गामानय शुक्कामित्येकं वाक्यमिति नानावर्णपदातिरित्रैकपदवाक्यावगतेः सर्वजनीनत्वात्। न चा- यमसति बाधके एकपद्वाक्यानुभवः शक्यो मिथ्येति वत्तुम्। नाप्यौपाधिकः। उपाधि: खल्वेकधीग्राह्यता वा स्यात्, एका- र्थधीचेतुता वा। न तावदेकधीगोचराणां धवखदिरपलाशा- नामेकनिर्भास: प्रत्ययः समस्ति। तथा सति धवखदिरपला- या इति न जातु स्यात्। नाप्येकार्थधोद्देतुता। तद्वेतुत्वस्य वर्णेषु व्यासेधात्। तद्वेतुत्वेन तु साचित्यकल्पने Sन्योन्याश्रय- प्रसङ्ग: । सादित्यात्तद्वेतुन्वं तद्देतुत्वाच्च साहित्यमिति । त- सादयमवाधिनो Sनुपाधिस्व पदवाक्यगोचर एकनिर्भासो व-

[भ.१पा.३स.२८] [२४०] [भामती] णातिरिक्कं वाचकमेकमवलम्बते स स्फोट इति, मं च ध्वनयः प्रत्येकं व्यञ्जयन्तोपि न द्रागित्येव विशदयन्ति, येन ट्राग- र्थंधी: स्यात्। अपि तु रत्नतत्त्वज्ञानवद् यथाखं द्विचिच- तुष्पश्षड्दर्भनजनितसंस्का रपरिपाकसचिव चेतो खब्धजन्मनि चरमे चेतसि चकास्ति विभदं पदवाक्यतत्त्वमिति प्रागुत्प- स्रयास्तदनन्तरमर्थधिय उदय इूति नोत्तरेषामानर्थक्यं ध्व- मीनाम्। नापि प्रारचा, तदभावे तज्जनितसंस्कारतत्परिपाका- भावेनानुग्रद्दाभावात्। अन्त्यस्य चेतस: केवलस्याजनकत्वास्। न च पदप्रत्ययवत् प्रत्येकमव्यक्तामर्थधियमाधास्यन्ति प्राञ्चो वर्णा,सवरमस्तु तत्सचिव: स्फुटतरामिति युक्कम्। व्यक्ताव्य- कावभासितायाः प्रत्यक्षज्ञाननियमात्। स्फोट ज्ञानस्य च प्र- त्यक्षत्वात्। अर्थधियस्तप्रत्यक्षाया मानान्तरजन्मनो व्यक्क एवोपजनो न वा स्यान्न पुनरस्फुट इति न समः समाधिः। नत्माननित्यः स्फोट एव वाचको न वर्ण इति। तदेतदाचा- यंदेभीयमतं खमतमुपपादयन्नपाकरोति। "वर्णा एव तुन शब्द" दूति। एवं द्वि वर्णातिरिक्तः स्फोटो (१) Sभ्युपेयेत, यदि वर्णानां वाचकत्वं न संभवेत्, स चानुभवपद्दतिमध्यासोत। द्विधा चावाचकत्वं वर्णानां, वणिकत्वेनाभक्यसंगतिग्रचत्वाद्दा, व्यस्तसमस्तप्रकारदयाभावाद़ा। न नावत्थमः कलपः। व- पीनां नषिकत्वे मानाभावात्। ननु व्णानां प्रत्युचारणमन्यत्वं सर्वजनप्रसिद्दम्। न। प्रत्यभिज्ञानानुभवविरोधात्। न चा- सत्यप्येकत्वे ज्वालादिवत्सादृभ्यनिबन्धनमेतत् प्रत्यभिज्ञान- (') स्फोटो वाचकत्वेना-पा० २।

[भामतो] [२४१ ] [भ.१ पा.३ छू. एc]. मिति साम्प्रतम्। सादृश्यनिबन्धनत्वमस्य बलवद्वाधकोपनि- पाताद्दा SSस्थोयेत, क चिज्जवालादा व्यभिचारदर्भनाद्दा। तत क चिद्यभिचारदर्भनेन तदुतेन्षायामुच्यते वृद्धैः खतः- प्रामाएयवादिभि: । उत्प्रेक्षेत द्ि यो मोददादज्ञातमपि बाधनम्। स सर्वव्यवच्ारेष संशयात्मा न्यं ब्रजेत् ॥ इति । प्रपश्चितं चैतदस्माभि्न्यायकणिकायाम्। न चेदं प्रत्यभिन्ना- नं गत्वादिजातिविषयं, न गादिव्यत्तिविषयं, तार्सा प्रतिन- रं भेदोपलम्भात्। अप्रत एव शब्दभेदोपलम्भाद्दकुभेद उन्नी- यते, सामभ्रर्मा Sधोते न विष्णुभर्मेति युक्तम्। यतो (१) बजषु गकारमुच्चारयत्सु निपुणमनुभवः परीच्यताम्। यथा का- लान्तों च खस्तिमतीं चेक्षमापासय व्यक्तिभेदप्रथायां सत्यामेव तदनुगतमेकं सामान्यं प्रथते, तथा किं गकारादिषु भेदे- न प्रथमानेष्वेव गत्वमेकं तदनुगतं चकास्ति, किं वा यथा गोत्वमाजानत एकं भिन्नदेशपरिमाणसंस्थानव्यत्तयुपधानभे- दाद्विन्नदेशमिवाल्पमिव मद्ददिव दीर्घमिव वामनमिव तथा गव्यक्रिराजानत एका Sपि व्यञ्जकभेदात्तदूर्मानुपातिनीव प्रथतदूति भवन्त एव विदाङुर्वन्तु। तच गव्यक्तिभेदमङ्गी- हत्यापि यो गत्वस्थैकस्य परोपधानभेदकल्पनाप्रयास: स वर गव्यक्तावेवास्तु किमन्तर्गडुना गतवेनाभ्युपेतेन । यथाडः ।

(१) यत इत्यस्यामे 'व्यक्तिभेदानुभवो नास्ति, यद्यस्तीति, भ्मस्तहिं' । इत्यषि- कम्। १।

[ब.१पा.३छ. २८] [२४२] [भामती] तेन यत्प्रार्थ्यंते जानेस्तदर्णादेव लप्स्यते (१) । व्यत्तिलम्यं तु नादेभ्य इति गत्वादिधीर्वृथा। न च सस्तिमत्यादिवद् गव्यक्किभेदप्रत्ययः स्फुटः प्रत्यु- चारणमरिति। तथा सति दभ गकारानुद्चारयच्चैन इति प्रत्ययः सात्। न स्याहशकृत्व उदचारयद्गकारमिति। न चैष जात्यभिप्रायो डभ्यासो यथा भतक्कत्वस्तित्तिरीनुपायुङ्क देवदत्त इति। अत्र द्ि सोरसाडं क्रन्दतोपि गकारादि- व्यक्तौ लोकस्योच्चारणाभ्यासप्रत्ययस्याविनिवृत्ते:। चोदकः प्रत्यभिज्ञानबाधकमुत्यापयति। "कथं ह्येकस्िन् काले बह्ू- नामु च्ारयता"मिति। यद्युगपद्विरुद्वधर्मसंसर्गवत् तन्नाना।

पदुदात्तानुदात्तादि विरुद्धधर्मसंसर्गवांस्चायं वर्ण, स्तर्मान्नाना भ- वितुमद्दति। न चोदान्तादयो व्यञ्जकधमी, न वर्णधर्मा इति सांप्रतम् । व्यञ्ञजका ह्यस्य वायवः । तेषामश्रावणात्वे कथं तद्व्माः श्रावणाः स्युः। इदं तावदच वत्तव्यं, नदि गुणगोचरमिन्द्रियं गुणिनमपि गोचरयति, मा भूवन् घ्रा- पारसनश्रोत्राणां गन्धरसशब्दगोचराणं तद्दन्त: पृथिव्युद- काकाभा गोचराः । एवं च मा नाम भूद्दायुगोचरं श्रो- चम्। तङ्गु णांस्वदात्तादीन गोचरयिष्यति। ते च शब्दासंस- र्गाग्रचात् शब्दधर्मत्वेनाध्यवसीयन्ते। न.च शब्दस्य प्रत्य- भिज्ञानावधृतैकत्वस्य सरूपत उदात्तादयो धर्मा: परसर- विरोधिनो Sपर्यायेण संभवन्ति। तस्राद्यथा मखसैकस (१) उभ्यते-पा० २।

[भामती] [ २४३ ] [अ.१ पा.३ सू.२८]

भ्रम, एवमेकस्यापि वर्णसत्र व्यच्जकध्वनिनिबन्धनोरय विरुद्ध- नानाधर्मसंसर्गविभ्रमो, न तु भाविको नानाधर्मसंसर्ग, दति स्थिते डभ्युपेत्य परिदारमाच् भाष्यकारः। "अररथ वा ध्व- निकृत" इति। अथवेति पूर्वपन्तं व्यावर्तयति। भवेतां नाम गुणगुणिनावेकेन्द्रियग्राद्या. तथाप्यदोषः । ध्वनीनामपि श- व्दवच्ावणत्वात्। ध्वनिस्वरूपं प्रश्नपूर्वकं वर्णोभ्यो निष्कर्ष- यति। "कः पुनरय"मिति। न चायमनिर्द्वारितविशेषवर्णात्व- सामान्यमान्रप्रत्ययो न तु वर्णातिरिक्तदभिव्यन्नजकध्वनिप्र- त्यय इति साम्प्तम्। तस्यानुनासिकत्वादिभेद भिन्नस्य गादि- व्यक्तिवत्प्रत्यभिज्ञानाभावादप्रत्यभिज्ञायमानस्य चैकत्वाभावेन सामान्यभावानुपपत्तेः। तस्मादवर्णात्मको वैष शब्द: शब्दा- तिरिक्रो वा ध्वनिः शब्दव्यञ्जकः आ्वणो Sभ्युपेयः । उभ- यथापि चानु व्यञ्जनेषु च तत्तद्ध्वनिभेदोपधानेनानुनासि- कत्वादयो Sवगम्यमानास्तद्वर्मा एव शब्दे प्रतोयन्ते न तु खतः शब्दस्य धर्माः। तथा च येषामनुनासिकत्वादयो धर्माः परस्परविरुद्धा भासन्ते भवतु तेषां ध्वनीनामनित्यता। न- दि तेषु प्रत्यभिज्ञानमस्ति। येषु तु वर्णेषु प्रत्यभिज्ञानं न नेषामनुनासिकन्वादयो धर्मा इति नानित्याः। "एवं च सति सालम्बना" दूति। यद्येष परस्याग्रद्चो धर्मिषयगृह्य- माणे तद्दमी न शक्या ग्रहीतुमिति। एवं नामास्तु तथा तुष्यतु परस्तथाप्यदोष इत्यर्थः। तदनेम प्रबन्धेन क्षणिक- त्वेन वर्णानामशक्यसंगतिग्रइतया यदवाचकत्वमापादितं व-

[ब.१पा.३स.२] [२४४ ] [भामती] र्णाना तदपाऊृतम्। व्यसतसमस्तप्रकारद्दयासंभवेन तु यदा सच्जितं तन्निराचिकीर्षुराष्। "वर्णोभ्यस्वार्थप्रतीने"रिति। कष्पनामम्टृव्यमाण एकदेश्या। "न कल्पयामो"ति। नि सकरोति। "न, अस्या अपि बुद्दे"रिति। निरूपयतु ता- वद्गारित्येकं पदमिति धियमायुममान्। किमियं पूर्वानुभू- तान् गकारादीनेव सामस्त्येनावगाहते, किं वा गकाराद- तिरिक्तं गवयमिव वराचादिभ्यो विलक्षणम्। यदि गका- रादिविलक्षणमवभासयेत्, गकारादिरूषितः (१) प्रत्ययो न स्यात्। नदि वराद्दधीर्मद्िषरूषितं वराद्दमवगादते। पद- तत्त्वमेकं प्रत्येकमभिव्यञ्ज्यन्तो ध्वनयः प्रयत्नभेदभिन्नास्तु-

निसादश्येन सव्यञ्जनोयस्यैकस्य पदतत्त्वस्य मिथो विसद्-

भागमपि नानेव भागवदिव भासयन्ति मुखमिवैकं नियत- वर्णपरिमाणस्थानसंस्थानभेदमपि मणिक्वपाणदर्पणादयो 5ने- कमनेकवर्णपरिमाणस्थानसंस्थानभेदम्। एवं च कल्पिता ए- वास्य भागा वर्षा इति चेत्, तत्किमिदानीं वर्णभेदानसत्य- पि बाधके मिथ्येति वक्तुमध्यवसितोसि। एकधीरेव ना- नात्वस्य बाधिकेति चेत्, इन्तासयां नाना वर्णः प्रथन्तदूति नानात्वावभास एवैकत्वं कम्मान्न बाधते। त्र्प्रथ वा वनसे- नादिबुद्विवदेकत्वनानात्वे न विरुद्धे। नो खलु सेनावनबुद्धि- गजपदातितुरगादीनां चम्पकाशोकर्किशडुकादीनां च भेद- (१) भूषितः पा० २।

[भामती] [ २४५ू ] [भ्.१ पा.३ सू. २८] मपबाधमाने उदीयेते, अपि तु भिन्नानामेव सर्ता केन चिदेकोनोपाधिना Sवच्छिन्रानामेकत्वमापाद्यतः । न चौपा- धिकेनैकत्वेन साभाविकं नानात्वं विरुध्यते, नद्यापचारिक- मग्रित्वं माणवकस्य स्वाभाविकनरत्वविरोधि। तस्मात्प्रत्येक- वर्ण नुभवजनितभावनानिचयलब्धजन्मनि निखिलवर्णवगा- चिनि सृतिज्ञानएकस्मिन् भासमानानां वर्णनां तदेकवि- ज्ञानविषयतया वैकार्थधीद्ेतुतया वैकत्वमौपचारिकमवग- न्तव्यम्। न चैकार्थधीद्देतुत्वेनैकत्वमेकत्वेन चैकार्थधीचेतु- भाव इूति परस्पराश्रयम् । नह्यर्थप्रत्ययात्पूर्वमेतावन्ता वर्ण एकस्मृतिसमारोद्दिणो न प्रथन्ते। न च तत्प्रथानन्तर' वृद्दस्यार्थधीर्नोन्नीयते, तदुन्नयनाच्च तेषामेकार्थधियं प्रति कार कत्वमेकमवगम्यैकपदत्वाध्यवसानमिति नान्योन्याश्रयम्। न चैकसृतिसमारोद्िणां क्रमाक्रमविपरीतक्रमप्रयुक्त्ानाम- भेदो वर्णनामिति यथाकर्थंचित्प्रयत्तम्य एतेभ्यो डर्थप्रत्यय- प्रसङ्ग इति वाचम्। उर्त्त दि यावन्तो याहशा ये च पदार्थप्रतिपादने। वर्णाः प्रज्ञातसामर्थ्यासते तथैवावबोधकाः ॥ इति । ननु पक्किबुद्धावेकस्यामक्रमायामपि वास्तवो भालादीना- मस्ति पङ्गिरिति तथैव प्रथा युक्ता, न च तथेद वर्णना नित्यानां विभूनां चारिति वासवः क्रमः, प्रत्ययोपाधिस्तु भ- वेत्, सचैक इति कुतस्यः कम एषामिति चेत्, न। एकस्याम- पि सृता वर्णारूपवत्क्मवत्पूर्वानुभूततापरामर्भात्। तथाचि। जराराजोति पदयो: प्रथयन्थोः मृतिधियोसतत्वे ऽपि वर्ण-

[अ.१ पा.३स.२] [२४६] [भामती] ना क्रमभेदात्पदभेद: स्फुटतरं चकासि। तथा च ना- क्रमविपरीतक्रमप्रयुक्ानामविशेषः सृतिबुद्दावेक्स्या वर्ण- नां क्रमप्रयुक्तानाम्। यथाङ्ः, पदावधारणोपायान् बहनिक्कन्ति हरयः।

शेषमतिरोद्ितार्थम्। दिझ्माचमच रूचितं, विस्तरस्ु तत्त्वबिन्दाववगन्तव्य इति। अरलं वा नैयायिकैर्विवादेन, सन्तवनित्या एव वर्णास्तथापि गव्वाद्यवच्ेदेनैव सङ्गतिग्रचो Sनादिश्च व्यवदार: सेत्सतीत्याह। "त्र्रथापि नामे"ति॥ अत एव च नित्यत्वम ॥ २९ ॥ ननु प्राच्ामेव मोमांसायां वेदस्य नित्यत्वं सिद्धं तत्किं पुनः साध्यतदत्यत आद्। "स्वतन्त्रस्य कर्तुरस्मरणादेव हि स्थिते वेदस्य नित्यत्व"दति। नह्यनित्याज्जगदुत्पत्तुमई्ति तस्याप्युत्पत्तिमच्वेन सापेक्षत्वात्। तस्मान्नित्यो वेदो जग- दुत्पत्तिद्ेतुत्वाद्, ईश्वरवदिति सिद्धमेव नित्यत्वमनेन दढी- कृतम्। शेषमतिरोच्ितार्थम् ॥ समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरो- धो दर्शनात् स्मृतेश् ॥ ३० ॥ शङ्मापदोत्तरत्वात् सनस्य शङ्कापदानि पठति "अथापि स्थादि"ति। अभिधानाभिधेयाविक्केदे दि संबन्धनित्यत्वं भवेत्। एवमध्यापकाध्येत्टपरम्पराविक्केदे वदस्य नित्यत्वं स्या-

[भामतो] [ २४७ ] [अ्र१ पा.३ स.३०] त्। निरन्वयस्य तु जगतः प्रविलये (१) ऽत्यन्तासतच्चापूर्व- स्योत्पादे Sभिधानाभिधेयावत्यन्तमुच्छिन्नाविति किमाश्रयः संबन्धः स्यात्। अध्यापंकाध्येत्टसंतानविच्छेदे च किमाय्रयो वेद: स्यात्। न च जीवास्तदासनावासिता: सन्तीति वा- चम्। अन्तःकरणाद्युपाधिकल्पिता दि ते तदिक्क्ेहे न स्थातुमदन्ति। न च ब्रह्मणस्तद्वासना, तस्य विद्यात्मनः शुद्धखभावस्य तदयोगात् । ब्रह्मणश्च सष्यादावन्तःकर- पादयस्तदवच्किन्नाश्न जीवाः प्रादुर्भवन्तो न पूर्वकमावि- द्यावासनावन्तो भवितुमर्द्दन्ति, अपूर्वत्वात्। तस्माद्दिरुद्दमि- दं शब्दार्थसंबन्धवेद नित्यत्वं सष्टिप्रलयाभ्युपगमेनेति। त्र्रभि- धातग्रद्दणोनाध्यापकाध्येतारावुत्ता। शङ्गां निराकतुं सचम- वतारयति । "तव्ेदमभिधीयते समाननामरूपत्वादि"ति । यद्यपि मच्ाप्रलयसमये नान्त:करणादयः समुदाचरद्ृत्तयः सन्ति तथापि सकारणे Sनिर्वाच्यायामविद्यार्या लोना रू- च्ेण शत्िरुपेण कर्मविक्षेपकाविद्यावासनाभि: सद्चावतिष्ठ- न्तएव। तथा च स्मृतिः । आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ातमलस्षणम्। अप्रतवर्यमविज्ञेयं प्रसुन्नमिव सर्वतः ॥ इति। ने चावधिं प्राप्य परमेश्वरेच्त्ताप्रचोदिता, यथा कूर्मदेष्- निलोनान्यङ्गानि ततो निस्सरन्ति, यथा वा वर्षापाये प्राप्त- मृद्गावानि मगडकभरीराणि तद्दासनावासिततया घनघना- घनासारावसेकसुच्ितानि पुनर्मपडू कदेइ्दभावमनुभवन्ति। त- (१) विपलये-पा० १। ३।

[भ१ पा.३खू.३] [२४८] [भामती]

भवति। यद्यपीश्वरात्प्रभवः संसारमण्डलस्य, तथापीश्चरः प्रा- पाभृत्कर्माविद्यासदकारी तदनुरुपमेव सजन्ति। नचस- र्गप्रलयप्रवा्स्यानादितामन्तरेण्ैतदुपपद्यत इति सर्गप्रचया- भ्युपगमेपि संसारानादिता न विरुध्यतदति। तदिदमुत्त"मु- पपद्यते, चाप्युपलभ्यते चा"गमत इति। स्यादेतत्। भ- वत्वनादिता संसारस्य, तथापि मच्ाप्रलयान्सरिते कुतः स- रणं वेदानामित्यत आद। "त्रनादौ च संसारे यथा स्ापप्रबोधयो"रिति । यद्यपि प्राएमाच्ावशेषतातन्निःशेष- मे (१) सुषुप्नप्रतयावस्थयो विशेष,स्तथापि कर्मवित्तेपसंस्कार- सचितलयलक्षण विद्यावशेषतासाम्येन स्ापप्रलयावस्थयोरभे द इति द्रष्टव्यम्। ननु नापर्यायेण सर्वेषा सुषुप्ता(२)वस्था, केषां चित्तदा प्रबोधात् तेभ्यश्न सुप्नोत्थितानां ग्रहणसं- भवात् प्रायणकालविप्रकर्षयोक् वासनोच्केदकारपयोरभावेन सत्यां वासनायां सरणोपपत्तेः शब्दार्थसंबन्धवेद्व्यवद्दारानु- केदो युज्यते। मच्दाप्रलयस्त्वपर्यायेण प्रापाभृन्भाचवर्ती प्राय- साकालविप्रकर्षी च तन संस्कारमाचोक्केद (३) हे् स्त, इति

चोदयति। "स्यादेतत्खाप"दति । परिच्रति। "नैष दो- षः । सत्यपि व्यवदारोक्केदिनी"ति। अ्यमभिसंधिः । न

(१) प्राणमात्रावशेषता तन्निःशेषतेति-पा० ३। (२) स्वापा - पा० १।३। (3) छेद्न-पा० ३।

[भामती] [ २४ट ] [अ.१ पा.३ रू.३0] तावत्प्रायणकाल विप्रकर्षा सर्वसंस्कारोक्केदकौ,पूर्वाभ्यस्त- स्मृत्यनुसंधानाज्जातस्य दर्षभयभोकसंप्रतिपत्े: (१)। म- नुज(२)जन्मवासनानां चानेकजात्यन्तरसचस्रव्यवच्चितानां पु- नर्मनुष्यजातिसंवर्तकेन कर्मणा Sभिव्यत्तयभावप्रसङ्गात्। त- समान्निळ्वष्टधियामपि यत्र सत्यपि प्रायणकालविप्रकर्षादा पू- र्ववासनानुवृत्तिस्तन्न्र कैव कथा परमेश्वरानुग्रच्ेण धर्म- ज्ञानवैराग्येश्वर्यातिशयसंपन्नानां दिरणयगर्भप्रभृतीतां मद्दा- धियाम्। यथा वा आ च मनुष्येभ्य आ च कमिभ्यो जा- नादोनामनुभूयते निकर्षः। एवमा मनुष्येभ्य एवा (३) च भगवतो चिरणयगर्भाजज्ञानादीनां प्रकर्षोपि संभाव्यते। तथा च तदभिवदन्तो वेदस्मृतिवादाः प्रामाएयमप्रत्यूच्मश्नु- वते। एवं चाच भवर्ता चिरएयगर्भादीनां परमेश्वरानुगृद्दी- तानामुपपद्यते कल्पान्तरसंबन्धिनिखिलव्यवद्दारानुसंधानमि- ति। सुगममन्यत्। स्यादतत्। त्र््रस्तु कत्पान्तरव्यवद्दारा- नुसंधानं तेषामस्यां तु सृष्टावन्यएव वेदा: अन्यएव चैषाम- र्थाः, अन्यएव वर्णाश्रमाः। ध्माच्ानर्थो ऽर्थस्ाधर्मीत्। अ- नर्थश्चेभितो ऽर्थश्वानीभ्ितो, Sपूर्वत्वात् सर्गस्य। तस्मात्कृत- मत्र कल्पान्तरव्यवद्दारानुसंधानेना, किंचित्करलवात्। तथा च पूर्वव्यवदारो ककेदाच्छव्दार्थसंबन्धस्न वेदख्वानित्या प्रसज्ये- यातामित्यत आाद्। "प्राणिनां च सुखप्राप्तय" दूति।

(१) अनुपपन्तेरित्यधकम् ।१/2/ (२) मनुष्य-पा० १/३/3/ (3) म्यश्षा-पा० ३।

[अ्र१पा.३ख.३o] [२५०] [भामती] यथावस्तुखभावसामथ्यें द्ि सर्गः प्रवर्तते, न तु खभाव- सामथ्यमन्यथयितु(१)मर्दति। नद्ि जातु सुखं तत्त्वेन जिदास्यते, दुखं चापादित्यते। न च जातु धर्माधर्मयोः सामर्थ्यविपर्ययो भवति, नद्ि सत्पिणडात्पटो, घटख् तन्तु- भ्यो जायते। तथा सति वस्तुसामर्थ्यनियमाभावात् सवें सर्वस्माङ्गवेदिति पिपासुरपि दद्दनमाहत्य पिपासामुपभमये- न्. शीतार्तों वा तोयमाहत्य भीतार्तिमिति। तेन सृध्- न्तरेपि ब्रह्मचत्यादिरनर्थच्ेतुरेवार्थच्ेतुद्य यागादिरित्यानुपू- व्यं सिद्धम् । एवं च यएव वेदा त्ररस्तिन्कल्पे तएव कल्पान्तरे तएव चै- षामर्थास्तएव च वर्णाश्रमाः । दष्टसाधर्म्यसंभवे तद्दैधर्म्यक- रपनमनुमानागमविरुद्धम्। आगमाश्चेष्ट भूर्यांसो भाष्यकारेण दर्शिताः । श्रुतिस्मृतिपुराणाख्यासतदुत्कोपो डन्यथा भवेत्।। तम्मात्ुष्ठत्तं "समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्य"विरोध दति। 'अभिर्वा तकरामयते'ति भाविनों वृत्तिमाश्रित्य यजमान

मध्वादिष्व संभवादनधिकारं जैमिनिः ॥ ३१ ॥ ब्रह्मविद्याखधिकारं देवर्षोणां ब्रुवाणः प्रष्टव्यो जायते, किं सर्वास् ब्रह्मविद्यासविभेषेण सर्वेषा किं वा कासु चिदेव (१) स्वभावसामर्ध्ये अन्यधयितुं-पा० १/२/

[भामती] [ २५१ ] [ब.१ पा.३ छ.३१] केर्षा चित्। यद्यविभेषेण सर्वास्तु, ततो मध्वादिविद्याखसं- भवः । "कथमसा वा Ssदित्यो देवमध्वित्य् द्वि मनुष्या आदित्यं मध्वध्यासेनो(१)पासीरन्"। उपास्योपासकभावो दि भेदाधिष्ठानो न स्वात्मन्यादित्यस्य देवतायाः संभवति। न चादित्यान्तरमस्ति। प्राचामादित्यानामस्िन् कल्पे क्षी- पाधिकारत्वात्। "पुनश्चादित्यव्यपाश्रयाणि पञ्च रोचितादी- न्युपक्रम्ये'ति। अ्र्प्रयमर्थः । अर्प्रसता वा आ्र्प्रादित्यो देवमध्वि- ति देवना मोदना(२)नध्विव मधु। भ्रामरमधुसारूप्यमा- हास्य श्रुतिः । 'तस्य मधुनो दयौरव तिरखीनवंशः । अ्र््र- न्तरिक्षं मध्वपूपः । आर्र्रादित्यस्य दि मधुनोपूपः पटलम- न्तरिक्षमाकाशं तत्रावस्थानात्। यानि च सोमाज्यपयःप्र- भृतीन्यग्रा शयन्ते तान्यादित्यरश्मिभिर गनिसंव लितैरुत्पन्नपा- कान्यमृतीभावमापन्नान्यादित्यमण्ड लमृद्मान्त्मधुपैनीयन्ते। यथा द्ि भमरा: (३) पुष्पेभ्य आहत्य मकरन्दं स्वस्थानमा- नयन्त्येत्मृङ्मान्त्ा भ्रमराः प्रयोगसमवेतार्थसरणदिभिचर्- ग्वेदविद्ितेम्यः कर्मकुसुमेभ्य आाहृत्य तन्निष्पन्नमकरन्दमा- दित्यमणडलं लोद्िताभिरस्य प्राचीन(४)रश्मिनाडीभिरानय- न्ति, तदमृतं वसव उपजीवन्ति। त्रथास्यादित्यमधुनो द- श्विणाभी रश्मिनाडीभि: शुक्काभिर्यजुर्वेदविद्दित कर्मकुसुमेभ्य

(१ ) मधवारोपेण-पा० २ । () मोदहेतुत्वात्-पा० २। (3) हि मधुपा :- पा० १ (४) प्राचीभि :- पा० १/२/३।

[अर.१पा.३. ३१] [२५ूर] [भामती] आहत्यामा तं सामादि पूर्ववदम्तभावमापन्नं यजुर्वेद(१) मन्त्रभ्रमरा आ्प्रादित्यमण्डलमान्यन्ति, तदेतदमतं रुद्रा उ- पजीवन्ति। तथा(२)स्यादित्यमधुनः प्रतीचीभी रश्मिना- डीभि: कष्णाभि: सामवेदविद्दितकर्मकुसुमेभ्य आ्र्प्राह्ृत्यागै। तं सोमादि पूर्ववद्म्तभावमापन्नं साममन्त्रस्तोन्रभ्रमरा आदित्यमणडलमानयन्ति, तदम्तमादित्या उपजीर्वन्ति। त- थास्यादित्यमधुन उदोचीभिरतिक्वष्णाभी रश्मिनाडीभिरथ- र्ववेदविद्ितेभ्यः कर्मकुसुमेभ्य आहृत्याया डन सोमादि

चःस्तोमकर्मकुसुमा दितिद्दासपुराणमन्त्रभ्रमरा आर्ारदित्यमणड- लमानयान्ति। अश्वमेधे वाचःस्तोमे च पारिस्वं शंसन्तीति श्रवणादितिद्दासपुराणमन्त्राणामप्यस्ति प्रयोगः । तदमृतं मरुत उपजीवन्ति। अथास्य या आदित्यमधुन ऊर्ध्वा र- शिमिनाओो गोप्यास्ताभिरुपासनभ्रमरा: प्रणवकुसुमादाहत्या- दित्यमण्डलमानर्यान्त, तदम्तमुपजीवन्ति साध्याः।ता एता आदित्यव्यपाश्रयाः पञ्च रोच्ितादयो रश्मिनाद कगादि- संबद्दा: क्रमेणपदिश्येति योजना। एतदेवामृतं दृष्ट्रोपलभ्य यथास्वं समस्तैः कर पैर्यश स्तेजदन्द्रियसाक ल्यवीर्यान्नाद्या- न्यमतं तदुपलभ्यादित्ये तप्यन्ति। तेन खल्वम्ृतेन देवा- ना वस्वादीनां मोदनं विद्धदादित्यो मधु। एतदुत्त भ- वति। न केवलमुपास्योपासकभाव एकसििन् विरुध्यते, (१) वेद-नास्ति । १/२/३/ (२) अथ-पा० १॥२

[भामनी] [ २५३] [श्१ पा.३ख. ३१] Sपि तु जात्टघेयभावस् प्राप्यप्रापकभावस्त्ेति। "तथाभिः पाद"दूति। अधिदैवतं (१) खत्वाकाशे ब्रह्मदृष्टिविधानार्थ- मुक्तम् । आराकाशस्य दि सर्वगतत्वं रुपादिद्दीनत्वं च ब्र- ह्ाण सारूप्यं, तस्य चैतस्याकाशस्य ब्रह्मणस्त्वारः पादा अग्न्यादयो Sग्नि: पाद इत्यादिना दर्शिताः । यथा दि गो: पादा न गवा वियुज्यन्ते, एवमग्न्याद्योपि नाकाशे- न सर्वगतेनेत्याकाशस्य पादास्तदेवमाकाशस्य चतुष्पदो ब्र- हद्ष्टिं विधाय स्वरूपेण वायुं संवर्गगुणकमुपास्यं विधातुं महीकरोति। "वायुर्वीव संवर्ग"स्तथा स्वरूपेणैवादित्यं ब्र- हादृष्ट्योपास्यं विधातुं मद्ीकरोति। "आादित्यो ब्रह्मेत्या- देश" उपदेशः । त्र्प्रतिरोद्ितार्थमन्यत्। यद्युच्येत नावि- शेषेण सर्वेषां देवर्षीणां सर्वासु ब्रह्मविद्यास्वधिकार किं तु यथासंभवमिति। तचेदमुपतिष्ठते । ज्योतिषि भावाच्च ॥ ३२॥

दृष्टो न चैतेषामस्ति चैतन्यं, नह्येतेषु दैवदत्तादिवत्तद- नुरूपा दश्यन्ते चेष्ठाः । "स्यादेतन्मन्त्रार्थवादेतिद्दासपुराण- लोकभ्य" दूति तन जगृम्म ते दक्षिणमिन्द्रइ्स्तमिति च, काशिरिन्द्र दूदिति च । काशिर्मुद्टिः। तथा नुविग्रीवो व- योदर: सुबाज्रन्धसो मदे । इन्द्रो वृचाणि जिन्नते' दू- ति विग्रद्दवस्वं देवताया मन्त्रार्थवादा अ्रभिवदन्ति। तथा दविर्भौजनं देवताया दर्शयन्ति। अद्दीन्द्र पिब च प्रस्थित- (१) आकाशो व्रद्मेति-अधिकम्। ३।

[s्र.१पा.३स. ३२] [२५४] [भामती] स्येत्यादयः। तथेशानाम्। 'इन्द्रो दिव इन्द्र ईशे पृथिव्या इन्द्रो अपामिन्द्र इत्पर्वतानाम्। इन्द्रो वृधाम् इन्द्र इन्े- धिराणामिन्द्र: क्षेमे योगे दृव्य इन्द्र' इति। तथे भानमस्य जगतः स्वर्द्शमीभानमिन्द्र तस्थुष' इति। तथा वरिवसि- तारं प्रति देवतायाः प्रसादं प्रसन्नायाच फलदामं दर्भयति 'आाङतिभिरेव देवान् डताद: प्रोणति तस्ै प्रीता दूषमू- जें च यच्कन्ती' ति। 'तप्न एवैनमिन्द्र: प्रजया पपडभिस्तर्प- यतो'ति च । धर्मशास्त्रकारा त्र्प्याङ्कः । ने तप्नास्तर्पयन्त्येनं सर्वकामफलैः पभैः । इति। पुराणवरचासि च भूरयासि देवताविद्यच्दादिपश्चकप्रपञ्चमा- चक्षते। लौकिका ऋपि देवताविग्रचादिपञ्चकं स्रन्ति चो- पचरन्ति च। तथादि। यमं दण्डदसमालिखन्ति, वरुपं पाशचसतम्, इन्द्रं वज्रदस्तम्। कथयन्ति च देवता दवि- र्भुक्कदति । तथेशनामिमामाङः । दवग्रामो देवक्षेत्रमिति । तथास्याः प्रसादं च प्रसन्नायाश्च फलदानमाङः । प्रसन्नो- स्य पशपतिः पुत्तोस्य जातः । प्रसन्नोस्य धनदो धनमनेन लव्धमिति। तदेतत्पूर्वपक्षी दूषयति। "नेत्युचते। नचि तावल्ञोको नामे"ति। न खलु प्रत्यक्षादिव्यतिरिक्रो लोको नाम प्रमाणन्तरमस्ति, किं तु प्रत्यक्षादिमूला लोकप्रसि· द्विः सत्यतामश्रुते, तदभावे त्वन्धपरम्परावद् मूलाभावादि- शवते। न चानविग्रचादा प्रत्यक्षादीनामन्यतममस्ति प्रमा- गाम्। न चेतिद्ासादिमूलं भवितुमर्च्ति तस्यापि पौरुषेय- त्वेन प्रत्यक्षाद्यपेक्षणात्। प्रत्यक्षादीनां चाच्राभावादित्याद्द।

[भामती]. [ २५ू५ू ] [अ१ पा.३स.३२] "दूतिदासपुराणमपी"ति। ननूत्तं मन्त्रार्थवादेभ्यो विद्य- हादिपञ्चकप्रसिद्धिरित्यत आद्द। "अर्थवादा त्र््रपी"ति। विध्यु देभेनैकवाक्यतामापाद्यमाना अर्थवादा विधिविषयप्रा- स्यलक्षणापरा न खार्थे प्रमाएं भवितुमरद्दन्ति। यत्पर: शब्द: स शब्दार्थ इति दि शाब्दन्यायविदः प्रमाणन्तरेण तु यत खार्थोपि समर्थ्यते यथा वायो: क्षेपिष्ठत्वम्। तच् प्रमाणन्तरवभ्ात्मोभ्युपेयते न तु शब्दसामर्थ्यात्। यत्र तु न प्रमाणान्तरमस्ति यथा विग्रद्दादिपञ्चके सोर्थ: शब्दादे वावगन्तव्यः। अतत्परख्च शब्दो न तदवगमयितुमलमिति तदवंगमायास्य तन्नापि तात्पर्यमभ्युपेतव्यम्। न चैंकं वाक्य- मुभयपरं भवती,ति वाक्यं भिद्येत । न च संभवत्येकवा- क्यत्वे वाक्यभेदो युज्यते। तस्मरात्प्रमाणान्तरानधिगतविद्य- छादिमत्ता Sन्यपराच्कब्दादवगन्तव्येति मनोरथमाच्मित्यर्थः। मन्त्राक्य ब्रीद्यादिवक्कुत्यादिभिस्तनतत्र विनियुज्यमाना: प्र- माणभावाननुप्रवेभिन: कथमुपयुज्यन्तां तेषुतेषु कर्मस्वित्यपे- क्षार्या दष्टे प्रकारे संभवति नादष्टकल्पनोचिता। दष्टक प्र- कार: प्रयोगसमवेतार्थस्रणं, सृत्वा चानुतिष्ठन्त्यनुष्ठातार: पदार्थान्। शरत्सर्गिकी चार्थपरता पदानामित्यपेक्तितप्रयोग- समवेतार्थसमरणतात्पर्यारणां मन्त्रार्णां नानधिगते विद्रचादा- वपि तात्पयं युज्यतद्ूति न तेभ्योपि तत्सिद्धिः। तम्मरादेद- ताविद्य दवत्ता दिभावद्याछकप्रमाणाभावात्म्राप्ता षछ्ठप्रमाणगो- चरतास्येति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते डभिधीयते।

[अर.१ पा.३ख.३२] [२५६ ] [भामतो]

भावं तु बादरायणो Sस्ति हि ॥३३॥ "तुभब्दः पूर्वपक्षं व्यावर्तयती"त्यादि"भूतधातोरादित्या-

न्त्रार्थवादादिव्यव द्दारादि'ति। आदिग्रद्दणेनेतिदासपुराण- धर्मश्ाषाणि गरह्यन्ते। मन्नादीनां व्यवहार: प्रवृतिस्तस्य दर्भनादिति। पूर्वपक्षमनुभाषते। "यदप्युक्त" मिति। एकदे शिमतेन तावत्परिद्दरति। "अच ब्रूम" इति। तदेनन्पूर्वप- श्विणमुत्याप्य दूषयति। "अचाछ्", पूर्वपक्षी। श्राब्दी ख- ल्वियं गतिः। यत्तात्पर्याधीनवृत्तित्वं नाम नह्यन्यपर: श- न्दोऽन्यन प्रमाणं भवितुमरद्दति। नचि श्विन्निनिर्णोजनपरं श्वेतो धावतीति वाक्यमितः सारमेयवेगवङ्गमनं गययितुम- ति। न च नञ्वति मच्ावाक्ये Sवान्तरवाक्यार्थो विधि- रूपः शक्यो Sवगन्तुम्। न च प्रत्ययमात्रात्सोऽप्यर्थो Sस्य भवति, तत्प्रत्ययस्य भ्रान्तित्वात्। न पुनः प्रत्यक्षादीनामियं गतिः । नह्युदकाद्दरणार्थिना घटदर्भनायोन्मीलितं चक्षर्घ- टपटौ वा पटं वा केवलं नोपलभते। तदेवमेकदेभिनि पू- र्वपन्तिणा दूषिते परमसिद्वान्तवाद्याह। "अत्नोच्यते। वि- षम उपन्यास"दूति। अयमभिसंधिः । लोके विशिष्टार्थप्र- त्यायनाय पदानि प्रयुक्तानि तदन्तरेण न खार्थमाचसमरण पर्यवस्यन्ति। नचि सार्थसारणमाचाय लोके पदानां प्रयो- गो दष्टपूर्वः। वाक्यार्थे तु दृश्यते। न चैतान्यस्मारितखार्थानि साक्षाद्वाक्यार्थं प्रत्याययितुमोभते इति सार्थस्मारएं वाक्यार्थ-

[भामती] [ २५७ ] [अ१ पा.३६.२२] मितये Sवान्तरव्यापार: कल्पितः पदानाम्। न च यदथं यत् तत् तेन विना पर्यवस्यतीति न सार्थमाचाभिधानेन पर्यवसानं पदानाम्। न च नञ्वति वाक्चे विधानपर्यवसा- नम्। तथा सति नञ्पदमनर्थकं स्यात्। यथाङः । साक्षाद्द्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम् । वर्णास्तथापि नैतस्मिन् पर्यवस्यन्ति निष्फले॥ वाक्यार्थमितये तेषां प्रवृत्ता नान्तरीयकम्। पाके जवालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम् ॥ इति। सेयमेकस्मिन्वाक्ये गतिः। यम तु वाक्यस्यैकस्य वाक्या- न्तरे संबन्धस्तच लोकानसारतो भूतार्थव्युत्पत्ता च सि- द्वायामेकैकस्य वाक्यस्य तत्तद्िभिष्टार्थप्रत्यायनेन पर्यव- सितवृत्तिनः पश्चात्कुतश्चिद्वेतोः प्रयोजनान्तरापेक्षायामन्वयः कलपते। यथा 'वायुर्वे क्षेपिष्ठा देवता वायुमेव खेन भा- गधेयेनोपधावति स एवैनं भूर्ति गमयत वायव्यं श्वेतमा- लभेते' त्यन्न । इद द्ि यदि न खाध्यायाध्ययनविधि: स्वा- ध्यायशब्दवाच्यं वेदराशिं पुरुषार्थतामनेष्यत्ततो भूतार्थमा- नपर्यवसितार्थवादा विध्युद्देशेन नैकवाक्यतामगमिष्यन्। त- न्खाध्यायविधिवभात् कैमर्थ्याकाङ्कायां वृत्तान्तादिगोचराः सन्तस्तत्प्रत्यायनद्वारेण विधेयप्राशस्त्यं लक्षयन्ति, न पुन- रविवक्षितस्वार्था एव तक्ञश्रणे प्रभवन्ति, तथा सति लक्षणैव न भवेत्। अ्र््रभिधेयाविनाभावस्य तह्ीजस्याभावात्। अ्र्प्रत एव गङ्गार्या घोष इतन गङ्गाशब्दः स्वार्थसंबद्दमेव [नीर लक्षयति न त समुद्रतीरं, तत्कस्य द्वेतो, स्वार्थप्रत्यासत्य-

[अ्र.१ पा.३ख.३] [२५ू८] [भामती] भावात्। न चैततसवं स्वार्थाविवक्षार्यां कष्पते। अर्प्रत ए- व यत्र प्रमाणान्तरविरुद्वार्था अरर्थवादा द्भ्यन्ते, यथादि- त्यो वै यूपो यजमान: प्रस्तर इत्येवमादयः । तच यथा प्र- माणन्तरविरोधो यथा च स्तुत्यर्थता तदुभयसिद्यर्थं गुण- वादस्विति च त्सिद्विरिति चासूचयज्जैमिनिः । तम्माद्यन सोरथोर्थवादानां प्रमाणन्तरविरुद्वस्तत्र गुणवादेन प्राशस्यल- क्षपेति लक्षितलक्षणा। यच तु प्रमाणान्तरसंवादस्तच प्रमाण- न्तरादिवार्थवादादपि सोर्थः प्रसिध्यति। इयो: परस्परानपेक्ष- यो: प्रत्यक्षानुमानयोरिवेकचार्थे प्रवृत्तेः। प्रमानपेत्तया त्वनु- वादकत्वं, प्रमाता ह्यव्युत्पन्नः प्रथमं यथा प्रत्यक्षादिभ्यो ऽर्थम- वगच्छति न तथास्नायतस्तन् व्युत्पत्त्याद्यपेक्षत्वात्, न तु प्रमा- णापेक्षया, इयो: खार्थे Sनपेक्षत्वादित्युत्तम्। नन्वेवं मानान्तर- विरोधे 5पि कम्माङ्गणवादो भवति यावता भब्दविरोधे माना- न्तरमेव करमान्न बाध्यते। वेदान्तैरिवाद्वैतविषयेः प्रत्यक्षादयः प्रपञ्चगोचराः कस्माद्वार्थवादवद्वेदान्ता अपि गुणवादेन न नीयन्ते। अत्रोच्यते। लोकानुसारतो द्विविधो द्ि विषयः शब्दानाम्, द्वारतश्न तात्पर्यतश्व । यथैकस्मिन् वाक्ये पदा- नां पदार्था द्वारतो वाक्यार्थश् तात्पर्यता विषयः । एवं वा- क्यद्वयैकवाक्यतायामपि यथेयं देवदत्तोया गौः क्रेतव्येत्येकं वाक्यमेषा बजशोरेत्यपरं, तदस्य बजक्षीरत्वप्रतिपादनं डा- रम्। तात्पयं तु क्रेतव्येति वाक्यान्तराथे।.तत्र यद्दारत- स्नत्पमाणान्तरविरोधे Sन्यथा नीयते। यथा विषं भक्षये- ति वाक्यं मा ऽस्य गृद्दे भङ्च्वेति वाक्यान्तरार्थपरं सत्।

[भामती] [ २५2 ] [अर१ या.३छ.३२] यत्र तु तात्यर्य तब मानान्तरविरोधे पौरुषेयमप्रभाणमेव भवति। वेदान्तास्तु पैर्वापर्यपर्यालाचनया निरस्तसमस्तभे- दम्रपञ्चब्रह्मप्रतिपादनपरा तपारुषेयतया स्वतःसिद्धतात्त्वि- कप्रमाणभावा: सन्तस्तात्त्विकप्रमाणभावात् प्रत्यव्षादीनि प्र- चाव्य सांव्यवद्दारिके तस्मिन् व्यवस्थापयन्ति। न चादित्यो वै यूप इति वाक्यमादित्यस्य यूपत्वप्रतिपादनपरमपि तु य- पस्तुतिपरम्। तम्म्रात्प्रमाणान्तरविरोधे द्वारीभूतो विषयो गुणवादेन नीयते, यच तु प्रमाणान्तरं विरोधकं नासिति य- था देवताविग्रद्ादौ तन्र द्वारतोपि विषयः प्रतीयमानो न शक्यस्यक्म्। न च गुपवादेन नेतुं. को द्ि मुख्ये संभ-

प्रतिपादयढ् वाक्ं भिद्येतेति चेत्। शद्धा। भिन्नमेवैतद्वाक्यं, तथा सति तात्पर्यभेदोपीति चेत्। न । द्वारतोपि तदवगतौ तात्पर्यान्तरकल्पनाया अ्योगात् । न च यञ् यस्य(१) न तात्पयं तस्य तचाप्रामाएं तथा सति विशिष्टपरं वा- क्यं विशेषषेष्वप्रमाणमिति विभिष्टपरमपि न स्यात्, विशे- षणाविषयत्वात्। विभिष्टविषयत्वेन तु तदाक्षेपे परखरात्र्र- यत्वम्। आाक्षेपाद्विशेषण प्रतिपत्ता सत्यां विशिष्टविषयर्त्वं विभिष्टविषयत्वाच्च तदाक्षेपः । तस्माद्विभिष्टप्रत्ययपरेभ्योपि पदेभ्यो विभेषणानि प्रतीयमानानि तस्ैव वाक्यस्य विषय त्वेनानिच्छताथ्यभ्युपेयानि यथा, तथान्यपरेभ्यो Sप्यर्थवाद- वाक्येभ्यो देवताविग्रचादयः प्रतीयमाना असति प्रमाणान्त- (१) यस्य यत्र-पा० १। ३ ।

[अ्र१ पा. इय. इय] [ २६०] [भामती] रविरोधे न युक्रास्यकुं नच्ि मुख्यार्थंसभव गुणवादो युञ्य- ते। न च भूतार्थमप्यपौरुषयं वचो मानान्तरापेक्ं स्वार्थे येन मानान्तरासंभवे भवेदप्रमाणमित्युत्तम्। स्यादेतत्। तात्पर्यक्ये Sपि यदि वाक्यभेद: कथं तह्यर्थेकत्वादेकं वा- क्म्। न। तचतच यथास्वं तत्तत्पदार्थविशिष्टैकपदार्थ- प्रतीतिपर्यवसानसंभवात्। स तु पदार्थान्तरविभिष्ट: पदा- र्थ एक क चिद्दारभूतः क चिद्दारीत्येतावान् विभेषः। नन्वेवें सत्योदनं भुक्का ग्रामं गच्छतीत्यचापि वाक्यभेद- प्रसङ्ग: । अन्यो दि संसर्ग शदनं भुक्केति, अ्रन्यस्तु ग्रामं गच्छतीति। न । एकत्र प्रतीतेरपर्यवसानात्। भुक्केति चि समानकर्नृकता पूर्वकालता च प्रतीयते। न चेयं प्रती- तिरपरकालक्रियान्तरप्रत्ययमन्तरेण पर्यवस्यति। मस्माद्या- वति पदसमूद्दे पदाचिता: पदार्थमृतयः पर्यवस्यन्ति; तावदे- कं वाक्यम्। अरथवादवाक्ये चैताः (१) पर्यवस्यन्ति, विनैव विधिवाक्य विशिष्टार्थप्रतीतेः। न च दाम्यांद्ार्भ्यां पदार्भ्या विशिष्टार्थप्रत्ययपर्यवसानात् पञ्चषपद्वति वाक्ये . एकस्तमि- न्नानात्वप्रसङ्गः । नानात्वे Sपि विभेषणनां विभेष्यस्यैकत्वात्, तथ्य च सकक्कुतस्य प्रधानभूतस्य गुपभूतविभेषणानुरोधेना- वर्तनायोगात्। प्रधानभेदे तु वाक्यभेद एव। तस्मरादिधिवाक्या- दर्थवादवाक्यमन्यदिति वाक्ययोरेव स्वस्ववाक्यार्थप्रत्ययावसि- तव्यापारयो: पश्मात् कुतश्विद्पेक्षारयां परस्परान्वय इति सि- ह्वम्। "अपि च विधिभिरे वेन्द्रादिदैवत्यानी"ति। देवतामुदिशि्य (१) वाक्येष्वेता :- पा० १।

[भामक्षी] [ २६१ ] [त.१ पा.३ ६.२३] दविरवमृश्य च तद्िषयस्वत्त्वत्याग इति यागभरीरम्। न च चेतस्यनालिखिता देवतोहेष्टं भक्या, न च स्वरूपरचि- ता चेतसि शक्यते आलेखितुमिति यागविधिनैव तद्रूपार्पेन्-

दम्युपेयते। रूपान्तरकष्पनायां मानाभावात्। मन्त्रार्थवा- दयोरत्यन्तपरोक्षवृत्तिप्रसङ्गाच्च। यथा दि 'बात्यो व्रात्यस्तो मेन यजेते ति ब्रात्यस्वरूपापेक्षारया यस्य पिता पितामच्चो वा सोमं न पिबेत् स ब्रात्य इति सिद्धवद् (१) ब्रात्यखरूपम -. वगतं ब्रात्यस्तोमविध्यपेक्षितं सद्विधिप्रमाणकं भवति, यथा वा सवर्गस्य रूपमलौकिकं खवर्गकामो यजेतेति विधिनापेक्षितं सदर्थवादतो Sवगम्यमानं विधिप्रमाणकम्, तथा देवतारू- पमपि। ननूदेशो रूपज्ञानमपेक्षते न पुना रूपसत्तामपि, दे- वतायाः समारेोपेणापि च रूपज्ञानमुपपद्यते इति समारो- पितमेव रूपं देवतायाः मन्त्रार्थवादैरुच्चते। सत्यं रपज्ञा- नमपेक्षते। तच्चान्यतो Sसंभवान्मन्त्रार्थवादेभ्य एव. तस्य तु रूपस्यासति बाधके Sनुभवारूढं तथाभावं परित्यज्यान्यथा- त्वमननुभूयमानमसाम्प्रतं कष्पयितम्। तस्माद्दिध्यपेक्षितमन्त्रा- र्थवादैरन्यपरैरपि देवतारूपं बुद्दावुपनिधीयमानं विधिप्रमा- पाकमेवेति युक्तम्। स्यादेतत्। विध्यपेक्षायामन्यपरादपि वा- क्यादवगतो डर्यः खीक्रियते, तदपेक्षैव तु नासिति, शब्दरूप- स्य देवताभावात् तख्य च मानान्तरवेद्यत्वादित्यत आ्राद्द । "न च शब्दमाच"मिति। न केवलं मन्न्रार्थवादतो वि- (१) सिद्धवत्-नासिति १।२।

[अ्र १ पा.३र.३२] [ र६र] [भामती]

वादमूलेभ्यो वा प्रत्यक्षादिमूलेभ्यो वेत्याच। "इतिदासे"ति। "श्विष्यते" । युज्यते। निगदव्याख्यानमन्यत्। तदेवं मन्न्रार्थवादादिसिद्वे देवताविग्रच्ादौ गुर्वादिपूजावद्देवतापू- जात्मको यागो देवताप्रसादादिद्वारेण सफलो Sवकल्पते अ्चेतनस्य तु पूजामप्रतिपाद्यमानस्य तदनुपपत्तिः । न चैवं यज्ञकर्मणो देवतां प्रति गुणभावादेवतातः फलोत्पादे या- गभावनाया: श्रुतं फलवत्त्वं यागस्य च ता प्रति तत्फलांशं वा प्रति शुतं करणत्वं इातव्यम्। यागभावनाया एव चि

सादादीनां कषिकर्मपद्व तत्तदवान्तरव्यापारस्य सस्याधि- गमसाधनत्वम्। आर्प्राग्रेयादीना मिवोत्पत्तिपर मापूर्वावान्तरव्या- पारारणं भवन्मते खर्गसाधनत्वम्। तम्मरात्कर्मणा Sपूर्वावा- न्तरव्यापारस्य वा देवताप्रसादावान्तरव्यापारस्य वा फलव- त्वात् प्रधानत्वमुभयस्मिन्नपि पक्षे समानम्, न तु देवताया विग्रच्दादिमत्याः प्राधान्यमिति न धर्ममीमांसायाः सूत्रमपि वा शब्दपूर्वत्वाद्यज्ञकर्म प्रधानं गुणत्वे देवताश्र्रुतिरिति वि- रुध्यते। तस्मात्सिद्वो देवतानां प्रायेण ब्रह्मविद्याखधिकार। शुगस्य तदनादरश्रवणा्तदाद्रवणा- त्सूच्यते हि॥ ३४ ॥ श्रवान्तरसंगनिं कुर्वन्न्धिकरणतात्पर्यमाद्ट। "यथा मनु- व्याधिकारे' ति। शङ्ाबीजमाद । "तन्ने"ति। निर्मृष्टनि-

[भामती] [ २६३ ] [अ.१ पा.३ स.३४] खिलदुःखानुषङ्गे शाश्वतिकत्रानन्दे कस्य नाम चेतनस्या- र्थिता नासित, येनार्थिताया अरभावाच्छूद्रो नाधिक्रियेत। ना- प्यस्य ब्रह्मजाने सामर्थ्याभावः । द्विविधं दि सामर्थ्य नि- जं चागन्तुकं च । तचर द्िजातीनामिव शूद्रार्णां श्र्रव्ण- दिसामथ्य® निजमप्रतिद्तम्। अध्ययनाधानाभावा दाग- न्तुकसामर्थ्याभावे सत्यनधिकार इति चेहु, छन्ताधानाभा- वे सत्यग्न्यभावादग्निसाध्ये कर्मणि मा भूद्धिकारः, न च ब्र- ह्मविद्यायामग्नि: साधनमिति किमित्यनाहिताग्रयो नाधि- क्रियन्ते। न चाध्ययनाभावात्तत्साधनायामनधिकारो ब्रह्म- विद्यायामिति साम्प्रतम्। यतो युत्तां यदाच्वनीये जुचो- त्याच्वनीयस्य द्दोमाधिकरणतया विधानात्तद्रपस्यालौकिक- तयानारभ्याधोतवाक्यविद्ितादाधानादन्यतो Sनधिगमादाधा- नस्य च द्विजातिसंबन्धितया विधानात्। तत्साध्योगनिरलौ- किको न भूद्रस्यास्तीति नाद्वनोयादिसाध्ये कर्मणि शूद्रस्या- धिकार इति। न च तथा ब्रह्मविद्यायामलौकिकमस्ति सा- धनं यच्छूद्रस्य न स्ात। अ्ध्ययननियम इति चेत् । न। विकन्पासद्त्वात्। तद्ध्ययनं पुरुषार्थे वा नियम्येत, यथा धनार्जने प्रतिग्रचादि। क्रत्वर्थे वा, यथा ब्रोद्दीनव- इन्तोत्यवघातः । न तावत् क्रत्वर्थे। नचि खाध्यायो Sध्ये- मव्य दूति कं चित् कतुं प्रक्ृत्व पठाते, यथा दर्भपूर्णमा- सं प्रहृत्य श्रीद्दोनवद्दन्तीति। न चानारभ्याधीतमप्यव्यभिच- रितं कतुसंबन्धितया कतुमुपस्थापयति, येन वाकयेनैव क्र- तुना संबध्येताध्ययनं, नद्ि यथा जुक्काद्यव्यभिचरितक्रतुसं-

[भ्र१पा.३ख.३४] [२६४ ] [भामती] बद्मेवं स्वाध्याय इति। तम्मान्नेष क्रत्वर्थे नियमो नापि पुरुषार्थें। पुरुषेक्काधीनप्रवृत्तिर्षि पुरुषार्थो भवति, यथा फलं तदुपायो वा। तदुपायेपि द्वि विधितः प्राक सामा- न्यरूपा प्रवृत्ति: पुरुषेष्कानिबन्धनैव। इतिकर्तव्यतासु तु सा- मान्यतो विशेषतश्च प्रवृत्तिर्विधिपराधीनैव। नह्यनधि- गतकरणभेद इतिकर्तव्यतास घटते। तस्माद्विध्यधीनप्रवृत्ति- तया डक्गानां क्रत्वर्थता। कतुरिति द्वि विधिविषयेण वि- धिं परामृभति विषयिणम्। तेनार्थ्यते विषयीक्रियत इति क्रत्वर्थ। न चाध्ययनं वा स्वाध्यायो वा तदर्थज्जानं वा प्रा- ग विधे: पुरुषेच्काधीनप्रवृत्तिर्येन पुरुषार्थः स्यात्। यदि चाध्ययनेनैवार्थावबोधरूपं नियम्येत तनो मानान्तरविरोधः। तद्रपस्य विनाप्यध्ययनं पुस्तकादिपाठेनाप्यधिगमात्। तस्मरा- त्सुवणं भार्यमितिवदध्ययनादेव फलं कल्पनीयम्। तथा चाध्य- यनविधेर नियाम कत्वाच्छूद्रस्याध्ययनेन वा पुस्तकादिपाठेन वा सामर्थ्यमसतीति सो 5पि ब्रह्मविद्यायामधिक्कतः (२) । मा भू- दा Sध्ययनाभावात्सर्वन्र ब्रह्मविद्यायामधिकार: (२) संवर्गवि- द्यार्या तु भविष्यति। अदद्दारे न्वाभूद्र इति शूद्र संबो- ध्य तस्याः प्रवृत्तेः । न चैष शूद्रशब्दः कदाचिदवयवव्युत्प- च्या ड्भूट्रे वर्णनोयः। त््रव्यवप्रसिद्धित: समुदायप्रसिद्वेरनपे- कवतया बलीयस्वात्। तस्माद्यथा Sनधीयानस्येष्टी निषाद- स्थपतेरधिकारो वचनसामर्थ्यादेवं संवर्गविद्यार्यां पूद्रस्या-

(१) अधिक्रियेत-पा० १ । ३। (२) विद्यासवधिकार :- पा० १।३।

[भामती] [ २६५ ] [अ्र१ पा.३ रू.३४] धिकारो भविष्यतोति प्राप्तम्। एवं प्राप्त बरूमः । न शूद्र- स्याधिकारो वेदाध्ययनाभावादिति। अ्र्रयमभिसंधिः । यद्य - पि खाध्यायो ड्ध्येतव्य इत्यध्ययनविधिर्न किं चित्फलवत्क- र्मारभ्याम्नातो, नाप्यव्यभिचरितक्रतुसंबन्धपदार्थगतः, न-

ध्यायस्याध्ययनसंस्कार विधिरध्ययनस्यापेक्षितोपायतामवगमय- न् किं पिणडपित्टयज्ञवत्सर्ग वा सुवएं भार्यमिति व- दार्थवादिकं वा फलं कल्पयित्वा विनियोगभङ्गेन खाध्या- येनाधीयोतेत्येवमर्थः कल्प्पता, किं वा परम्परया Sप्यन्यतो डपेश्षितमधिगम्य निर्वृणोत्विति विशये, न दृष्टद्वारेण परम्प- रया Sप्यन्यतो Sपेक्षितप्रतिलभ्म च यथाश्ररुतिविनियोगोप- पत्तौ च संभवन्त्यां श्रुतविनियोगभङ्गेनाध्ययनादेवाश्रुतादृष्ट- फलकल्पनोचिता। दृष्टश्च साध्यायाध्ययनरंस्कारखेन चि पुरुषेष संप्राप्यते प्राप्नस्व फलवत्कर्मब्रह्मावबोधमभ्युदय- निःश्रेयसप्रयोजनमुपजनयति, न तु सुवर्णधारणादा दृष्ट- द्वारेण परम्परयाप्यस्यपेक्ितं पुरुषस्य, तस्माद्विपरिवृत्त्य सा- शाद्वारणादेव विनियोगभङ्गेन फलं कल्पते। यदा चाध्यय- नसंस्कृतेन खाध्यायेन फलवत्कर्मब्रह्मावबोधो भाव्यमानो S- भ्युदयनिःश्रेयसप्रयोजन इति स्थापितं तदा यस्याध्ययनं त- स्यैव कर्मब्रह्मावबोधो Sभ्युदयनिःश्यसप्रयोजनो नान्यस्य यस्य चोपनयनसंस्कारसस्यैवाध्ययनं, स च द्िजातीनामेवेत्युपन- यनाभावेनाध्ययनसंस्काराभावात् पुस्तकादि पठितखाध्यायज- न्यो डर्थावबोधः भद्रारणां न फलाय कल्पतदूति शास्त्रीय-

[भ१पा.३खू.३४] [ रहद] [भामतो] सामर्थ्याभावान भूट्रो ब्रह्मविद्यायामधिक्वत इति सिडम्। "यज्े Sनवकृप्न"दूति यज्ञग्रद्टणमुपलक्षणार्थम्। विद्याया- मनवत्तृत्त इत्यषि द्रष्टव्यम्। सिद्धवदभिधानस्य न्यायपूर्वक- तान्यायस्य चोभयन्र साम्यात्। द्वितीयं पूर्वपक्षमनुभाषते। "यत्पनः संवर्गविद्याया"मिति। दूषयति। "न तज्ङ्गम्"। कुतः। "न्यायाभावात्"। न तावच्छूट्रः संवर्गविद्यार्या साक्षाच्चोद्यते। यथैतया निषादस्थपतिं याजयेदिति निषा- दस्थपतिः किं त्वर्थवादगतो 5यं भूद्रभब्दः स चान्यतः सिद्धमर्थमवद्योतयति न तु प्रापयतोत्यध्वरमीमांसकाः । अ्रत्माकं त्वन्यपरादपि वाक्यादसति बाधके प्रमाणन्तरेण- रथेवगम्यमानो विधिना चापेक्षितः खीक्रियतएव। न्यायस्ा- सिमिन्नर्थे उक्तो बाधकः। न च विध्यपेक्षा Sस्ति, दिजात्य- धिकारप्रतिलम्भेन विधे: पर्यवसानात्। विध्युद्देशगतत्वे त्वयं न्यायो Sपोदते वचनबलान्निषादस्थपतिवन्न त्वेष विध्युद्देश- गत इृत्युक्कम्। तममान्नार्थवादमाचाच्कद्ाधिकार सिद्धिरिति भावः। अपि च किमर्थवादबलाद्दिद्यामाचे ऽधिकार: पढृ- ड्रस्य कल्पयतां (१) संवर्गविद्यारयां वा। न तावदिद्यामाचद्- व्याद। "कामं चाय"मिति। नद्ि संवर्गविद्यायामर्थवाद: श्रुतो विद्यामाचेधिकारिणमुपनयत्यतिप्रसङ्गात्। अस्त तर्दि संवर्गविद्यायामेव परदरस्याधिकार इत्यत आद्। "अर्थवाद- स्थत्वादि"ति। तत्किमेतच्छूद्रपदं प्रमत्तगीतं न चैतद्युत्तां, तुल्यं दि सांप्रदायिकमित्यत शाद। "भक्यते चार्य शढृ- (१) कल्प्यते-पा० १/२। कल्पते-पा० ३।

[भामनी] [ २६० ] [भ.१ पा.३ खू.३४] द्रमं"इति। एवं किलाचोपाख्यायते। जानश्रुतिः पौच्ा- यणों बजदायी शद्दादेयो बजपाक्य: प्रियातिथिर्वभूव। स प तेषुतेषु ग्रामनगरभृङ्गाटकेषु विविधानामन्नपानानां पू- र्णानतिथिम्य आवसथान्कारयामास। सर्वत एत्यैतेष्वाव- सथेषु ममान्नपानमर्थिन उपयोच्चन्त(१)इति। अथास्य रा- ज्ञो दानशौणडस्य गुणगरिमसंतोषिता: सन्तेक देवर्षयो इं- सरपमास्थाय तदनुग्रदाय सस्य निदाघसमये दोषा धर्म्य- तलस्थस्योपरि मालामाबध्याजम्मुस्ेषामग्रेसरं इंसं संबोध्य पृष्ठता ब्रजन्नेकतमो इंसः साह्गुतमभ्युवाच । भज्ाक्भज्ञान्त जानश्रुतेरस्य पौत्ायपास्य दयुनिशं धुलोकत्रायतं ज्योति- सना प्रसाक्कीर्मेतत्वा धाकीदिति। तमेवमुत्त्तवन्तमग्रगामो इंसः प्रत्युवाच । कं वरमेनमेतत्न्तं सयुग्वानमिव रैक- मात्य। त्र्प्रयमर्थ: (२) । वर इति सोपडासमवरमाद् (३) अथ वा वरो वराकोयं जानश्रुतिः। कमित्याक्ेपे, यस्ादर वराकसत्मात्कमेनं निंभूतमेतत्सन्तं प्राणिमाचं रैक्कमिव स युम्वानमात्थ। युग्वा गन्त्री कटी तया सद्द वर्ततद्ति सयुग्वा रैक्कसमिव कमेनं प्राणिमाचं जानश्रुतिमात्य। रै कस्य दि ज्योतिरसह्यं न त्वेतस्य प्रागिमाचस्य । तस्य पि भगवतः पुषयज्ञानसंपन्नस्य (8) रैकस्य ब्रह्मविदो धर्में चैले

(१) उपभाक्ष्यन्ते-पा० ३ । (२) 'अयमर्थ:'-3 नास्ति | (3) सोपहासमुत्तरमाह-पा० ३ । (४) पुण्यज्ञानसंभारसंभृनस्य-पा० ३ ।

[अ१पा.३ख.३४] [२६८] [भामती] कस्य चिद्धमों 5वगादनदूति । अथैष इंसवचनादात्मनो Sत्यन्तनिकर्षमुत्कर्षकार्ष्ठा च रैकस्योपश्रुत्य विषसमानसो जानश्रुतिः कितवद्वान्तपराजितः पौनःपुन्येन निःश्चसन्रुद्देलं कथमपि निशीथमतिवाद्यांबभूव। ततो निभान्त(१)पिश्ठ- नमनिभृतवन्दारुवृन्दप्रारव्धस्तुतिस इस्त्रसंवलितं मङ्गलतूर्यनि- र्घोषमाकर्य तव्पतलस्थ एव राजैकपदे यन्तारमाश्यादिदे- श. रैक्काक्यं ब्रह्मविदमेकरतिं सयुग्वानमतिविवित्रेषु तेषुतेषु विपिननगनिकुञ्जनदीपुलिनादिप्रदे भेव्वन्विष्य प्रयत्नतो Sस भ्यमाचच्चेति। स च तचान्विष्यन् क चिदतिविवित्े देशे शकटस्याधस्ात् पामानं कण्डूयमानं ब्राह्मणायनमद्राक्षीत्। दृष्टा च रैक्ोयं भवितेति प्रतिभावानुपविश्य सविनयमप्रा- क्वीत् त्वमसि द्े भगवन् सयुग्वा रैक्क इति। तस्य च रै- कभावानुर्मतं च तैसैरिद्गितैर्गाईस्थ्येच्कां धनायां चोन्नीय यन्ता राजे निवेदयामास। राजा तु तं निशम्य गर्वा षट्शतानि निष्क च हारं चाश्वतरीरथं चादाय सत्वरं रै- क्वं प्रतिचक्रमे। गत्वा चाभ्यवाद दे रैक्क गर्वा षट्शता- नीमानि निष्कच दारस्ायमश्नतरीरथ एतदादत्ख, अ्रनुभा- धि मां भगवन्निति। अरथैवमुत्तवन्तं प्रति साटोपं च सस्पृष्ठं चोवाच रैक्ः । अद् हारेत्ा पूरुद्र तवैव सद गोभिरस्वि- ति। अद्देति निपातः साटोपमामन्त्रणे। दारेण युक्का इत्वा गन्नी रंथो दारेत्वा गोभि: सद् तवैवास्तु किमेत-

(१) निशावसान-पा० १/२|३

[भामती] [ २६ ] [न१ पा. ३. ३४] न्ाचेपा मम धनेनाकृष्पवर्तिनो(१)गाईस्थ्यस्य निर्वाद्दानुप- योगिनेति भावः । आचर त्वेति तु पाठो Sनर्थकतया च गो- भिः सद्तत्यत्र प्रतिसंबन्ध्यनुपादानेनचाचार्येदूषितः । म- दस्यामाख्यायिकार्यां भक्य: परूद्रशव्देन जानभ्रुती राज- न्योप्यवयवव्युत्पत्या वत्तुं, स दि रैक्क: परोकषजञर्ता चिख्था- पयिषु(२) रात्मनो जानश्रुतेः परद्रेति पुचं सचयामास। कथं पुनः पूरद्रश्देन पडगुत्पन्ना सच्तदूति। उच्चते, "तदा द्रवणात्" तद्याचष्टे "पुचमभिदुद्राव" जानश्रुतिः । पुचं प्राप्तवानित्यर्थः । "पुचावा"जानश्रुतिः "द्रुद्रवे" पुचा प्राप्त इत्यर्थः । त्र्रथवा पुचा रैक्कं जानश्रुतिर्दुद्राव, गतवान्। मम्मात्तदाद्रवणादिति तच्ब्देन शुग्वा जानश्रुतिर्वा रैको वा पराम्टश्यतद्दत्युक्तम् ॥ क्षत्व्रियत्वगतेध्रोत्तरत्न चैत्ररथेन लिङ्गात् ।।३५ ॥ "दूतश्च न जातिषदूदो जानश्रुतिः। यत्कारणं" प्रकरण- निरूपणे क्रियमाणे वत्त्रियत्वमस्य जानश्रुतेरवगम्यते। चै- त्रथेन सिक्गादिति व्याचनाए: प्रकरणं निरूपयति। "उ- त्तरन् संवर्गविद्या वाक्यभेषे" चैतरथेनाभिप्रतारिणा नि- च्वितक्षत्नियत्वेन समानार्यां संवर्गविद्यारयां समभिव्याद्वारा- छ्विङ्गात् संदिग्धक्षत्त्रियभावो जानश्रुतिः क्षत्त्रियो निश्ी- (१) आकल्पान्तरवर्तिनो-पा० ३। (२) जिज्ञापयिषु :- पा० २/ २3/

[अ्र.१ पा.३ख.३५] [२७० ] [भामती] यते। अथ ह मौन्क च कापेयमभिप्रतारिणं च काक- र्सोन सदेन परिविष्यमाणी ब्रह्मचारी बिभिक्ष इति प्रसि- इयाजकत्वेन कापेयेनाभिप्रतारिणो योग: प्रतीयते। ब्रह्मचा- रिभिक्षया चास्याशू द्रत्वमवगम्यते(१)। नद्ि जानु ब्रह्मचारी भूद्रानं (२) भिक्षते। याजकेन च कापेयेन योगाद्याज्यो डभिप्रतारी। व्वतिन्रियत्वं चास्य चैतरथित्वात्। तत्म्राच्चैचर- थिनामैकः सत्न्रपतिरजायतेति वचनात्। चैनरथित्वं चास्य कापेयेन याजकेन योगात्। "एतेन वै चित्ररथं कापेया त्रयाजयन्निति" इन्दोगाना दिराचे श्रूयते। तेन चित्ररथस्य याजकाः कापेयाः। एष चाभिप्रतारो चित्ररथादन्यः सन्नैव कापेयानां याज्योभवति यदि चैचरथि: स्यात, समानान्य- यानां चि प्रायेण समानान्चया याजका भर्वन्ति। तत्माखै- चरथित्वादभिप्रतारी कांक्षसैनिः वत्त्रियः। तत्समभिव्याघा- राच्च जानश्रुतिः क्षत्त्रियः संभाव्यते। इतस कन्त्रियो जा- नशुतिरित्याद "वत्तृप्रेषणाद्यैन्वर्ययोगाच्च"। वतृप्रेषण चार्थ- संभवे च तादभस्य वदान्यप्रष्ठस्थैन्वय प्रायेण नत्निनयस्य हएं युधिष्ठिरादिवदिति।। संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापा-

च ॥ ३६ ॥ न केवलमुपनीताध्ययनविधिपरामर्भेन न पठद्रस्याधिका- (१) अवगतम् -पा० १ /२/३। (2) शूद्रान्-पा० ३।

[भामतो] [ २02 ] [प्र.१ पा.३ छू. शए] र, विं तु तेषुतेषु विद्योपदेशप्रदेशेषूपनयनसंस्कारपराम- र्शात् पदूद्रस्य तदभावाभिधानाद्रह्मविद्यायामनधिकार इति। नन्वनुपनीतस्यापि ब्रह्मोपदेशः श्रूयते तान्दानुपनीयैवेति। तथा पदृद्रस्यानुपनीतस्यैवाधिकारो भविष्यतीत्यत आरद्द । "तान् धानुपनीयैवेत्यपि प्रदर्भितैवोपनयनप्राप्तिः" प्राप्तिपूर्व- कत्वात्मतिषेधस्य येषामुपनयनं प्राप्तं तेषामेव तन्निषिध्यते। नञ्च द्िजातीनामिति द्विजातय एव निषिद्वोपनयना अधि- क्रियन्ते न फृद्र दति। तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः॥३७॥ सत्यकामो छ वै जाबाल: प्रमीतपिटकः खां मातरं जबा- लामपृक्कत् (२)। अद्दमाचार्यकुले ब्रह्मचयं चरिष्यामि, त- द्रवीतु भवती किंगोतो Sद्मिति। सा Sब्रवोत। ल्वज्जन- कपरिचरणपरतया नादमज्ञासिषं यद्गोचं तवेति। स न्वा- चार्य गौतममुपससाद। उपसद्योवाच, दे भगवन् ब्रह्म- चर्यमुपेयां न्वयोति। स दोवाच, नाविज्ञानगोच उपनी- यतदूति किंगोचोसीति। अथोवाच सत्यकामो नाहं वेद खं गोतरं, खां मातरं जवालामपृष्छं, सापि न वेदेति। त- दुपस्ुत्याभ्यधाद्गातमः । नादिजन्मन आरार्जवं युक्तमोहभं वचस्तेनास्मिन्न शूद्रत्वसंभावनासतीति त्वां दिजाति(२)जन्भा- नमुपनेष्यद्वत्युपनेतुमनुभासितु च जाबालं गौतमः प्रवृत्तः। तेनापि फुद्रस्य नाधिकार इति विज्ञायते। "न सत्यादगा" (१) लां पप्रचछ-पा० १/२।३। (२) जाति-१। २/३ नारित ।

[अर.१ पा.३खू. ३] [ २०२] [भामती] इति। न सत्यमतिक्रान्तवानसीति ।। श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृते- थ॥३८॥ निगदव्या ख्यातेन भाष्येण व्याख्यातम् । त्र्प्रतिरोद्ितार्थ- मन्यत्॥ कम्पनात् ॥ २९ ॥ प्राणवज्रश्ुतिबल्लाद्वाक्ं प्रकरणं च भङ्क्का वायुः पञ्चवृ- त्तिराध्यात्मिको बाह्यश्ान प्रतिपाद्यः। तथाद्ति, प्रापशब्दो मुख्यो वायावाध्यात्मिके, वज्रशब्दश्ाशनौ। अभनिद्व वायु- परिणामः । वायुरेव द्वि बाह्या धूमज्योतिःसलिलसंवलितः पर्जन्यभावेन परिणता विद्युत्सनयित्रुवृष्ट्यशनिभावेन विव- तंते। यद्यपि च सवैं जगदिति स वायुकं प्रतीयते तथा- पि सर्वशब्द आपेक्षिकोपि न खाभिधेयं जह्ताति किं तु संकुचितवृत्तिर्भवति। प्राणवज्रशब्दौ तु ब्रह्मविषयत्वे खा- रथमेव त्यजतः । तम्मरात्खार्थत्यागाद्र वृत्तिसंकोचः खार्थ- लेशावस्थानात्। त्र्प्रमृतशब्दोपि मरणाभाववचनो न सार्वका- िकं तदभावं ब्रूते, ज्योग्जीवितयापि तदुपपत्तेः । यथा अ्रमृता देवा दूति। तस्माताणवज्रश्रुत्यनुगेधाद्वायुरेवाच् विवक्षितो न ब्रह्मेति प्राप्तम्। एवं प्राप्ते उच्चते। 'कम्पना'म, सवायुकस्य जगतः कम्पनात्, परमात्मैव श्दात् प्रमित इति मणडूकशुत्यानुषज्यते। ब्रह्मणो दि विभ्यदेतज्जगत्

[भामती] [ २०३ ] [अ्१ पा.३ ख.३ट] हत्सं (१) खव्यापारे नियमेन प्रवर्तते न तु मर्यादामतिव- नते। एतदुक्तं भवति। न श्रुतिसंकोचमाचं श्रुत्यर्थपरित्यागे छेतुरपि तु पूर्वापरवाकयैकवाक्यताप्रकरणभ्यां संवलितः श्रु- तिसंकोचः । तदिदमुत्तां "पूर्वापरयोर्गन्थभागयोर्ब्रह्वैव निर्दि- श्यमानमुपलभामचे, दूद्ैव कथमन्तराले वायुं निर्दिभ्यमानं प्रतिपद्येमदो" ति। तदनेन वाक्यैकवाक्यता दर्शिता। प्र- करणादपोति भाष्येण प्रकरणमुत्तम्। यत् खलु पृष्टं तदेव प्रधानं प्रतिवत्तव्यमिति तस्य प्रकरणम् । पृष्टादन्य्मिंस्तच- माने शाखमप्रमाएं भवेदसंबद्दप्रलापित्वात्। यत्तु वायुवि- ज्ञानात् क चिद्म्ृतत्वमभिद्ितमापेक्षिकं तदिति। अपपुन- रमृत्युं जयतीति सुत्या ह्यपम्ृत्योरविजय उत्ो न तु परम- मत्युविजय इत्यापेक्षिकत्वं तच्च तननैव प्रकरणन्तरकरणेन हेतुना। न केवलमपश्रुत्या तदापेक्षिकमपि तु परमात्मा-

ह्यार्ताभ्यासादनातो भवतीति भाव:।। ज्योतिर्दर्शनात् ।४० । अत्र द्ि ज्योतिःशब्दस्य तेजसि मुख्यत्वाद्रह्मणि जघ- न्यत्वात् प्रकरणाच्च श्रुतेर्बलीयस्त्वात् पूर्ववच्क्रतिसंकोचस्य चाताभावात्, प्रत्युत ब्रह्मज्योतिःपत्ते ककाश्ुतेः पूर्वकाला- र्थाया: पीडनंप्रसङ्गांत्। समुत्यानश्रुतेश्न तेज एव ज्योतिः । तथादि, समुत्थानमुद्गमनमुच्ने, न तु विवेकविज्ञानम्। (') कृत्स्नं-१ । २. नास्ति ।

[शं१पा.३ख.४०] [२७४ ] [भामतो] उद्गमनं च तेज:पक्षे Sर्चिरादिमार्गेणापपद्यते। आर्रादित्य- श्ार्चिराद्यपेक्षया परं ज्योतिर्भवतीति। तदुपसंपद्य तस्य समोपे भूत्वा खेन रूपेणाभिनिष्पद्यते. कार्यब्रह्मलकप्राप्ता क्रमेण मुचते। ब्रह्मज्योतिःपक्षे तु ब्रह्म भूत्ा का परा

रो वृत्तिरूपो डभिनिष्पत्तिः। सा द्ि ब्रह्म भूयात् प्राचीना न तु पराचीना सेयमुपसंपद्येति क्वाश्रुतेः पीडा। तम्मात्ति- सृभि: श्रुतिभि: प्रकरणबाधनात्तेज एवाच ज्योतिरिति प्राप्न- म्। एवं प्राप्ते Sभिधोयते । परमेव ब्रह्म ज्योतिःशब्दम् । कस्मात, दर्भनात्। "तस्य छोड़ प्रकरणे" "Sनुवृत्तिर्दंश्यते"। यत् खलु प्रतिज्ञायते यच्च मध्ये परामृश्यते यच्चोपसंहियते स एव प्रधानं प्रकरणार्थः। तदन्तःपातिनस्तु सर्वे तद- नुगुणतया नेतव्याः। न तु श्रुत्यनुरोधमाचेणा प्रकरणदप- क्रष्टव्या इति हि लोकस्थितिः। अरन्यथोपांशडयाजवाक्ये जामितादोषोपक्रमे तत्प्रतिसमाधानोपसंद्ारे च तदन्तःपा- तिनो विष्णुरुपांश्ड यष्टव्य दत्यादयो विधिश्रुत्यनुरोधेन पृथग् विधयः प्रसज्येरन्। तत्किमिदानों तिस्रः साळ्स्यो- पसद: कार्या दवादशाद्ीनस्थेति प्रकरणानुरोधात् समुदाय-

प्यवयवव्युत्प्त्या साडं ज्योतिष्टोममसिधाय तनवैव दाद- शोपसत्तां विधत्ताम्। स द्ि छत्लविधानान्न कुतश्चिदपि छोयते कतोरित्यदीनः शक्यो वत्ुम्। मैवम्। अरवयवप्र- सिद्धे: समुदायप्रसिद्विर्बन्नीयसीति श्रुत्या प्रकरणबाधनान्न द्वा-

[भामती] [ २०५ ] [स्र१ पा.३ख. ४०] दभोपसत्तामदीनगुपयुत्ति ज्योतिष्टोमे शक्ोति विधातु- म्। नाप्यतोपछ्वष्टः सन्नदर्गणस्य विधत्ते। परप्रकरणे ऽन्य- धर्मविधेरन्याय्यत्वात्। असंबद्दपद्व्यवायविच्छिन्नस्य प्रकर- सास्य पुनरनुसंधानक्ेशात्। तेनानपछ्कष्टेनैव द्वादशाचीनस्े- ति वाक्येन साङ्स्य तिस्न उपसद: कार्या इति विधिं स्तोतुं द्वादशाचविदिता द्ादशोपसत्ता तत्प्रक्वतित्वेन च सर्वाद्ोनेषु प्राप्ता निवीतादिवदनूद्यते। तस्मादद्ीनश्रुत्या प्रकरणबाधे- पि न द्ादशाद्ीनस्येति वाक्यस्य प्रकरणादपकर्षा ज्योति- ष्टोमप्रकरणाम्नातस्य। पूषाद्यनुमन्तणमन्च्स्य यजिङ्गबला- त्प्रकरणबाधेनापकर्षसदगत्या। पौष्णादौ च कर्मणि तस्या-

मार्गप्रतिपादके Sतिविशदे एव संप्रसाद इति वाक्यस्यावि- पदैकदेशमात्प्रतिपादकस्य निष्प्रयोजनत्वात्। न च डा- दशाद्ीनस्येतिवद्यथो कात्मध्यानसाधनानुष्ठानं स्तोतुमेष सं- प्रसाद इति वचनमर्चिरादिमार्गमनुवदतीति युक्तम्। खु- तिलक्षणायां खाभिधेयरुंसर्गतात्पर्यपरित्यागप्रसङ्गात्। द्वा- दशाचीनस्येति तु वाक्ये स्वार्थसंसर्गतात्पर्ये प्रकरणविच्क्ेद- स्य प्राप्तानुवादमाचस्य चाप्रयोजनत्वमिति सत्यर्थो लच््यते। न चैतहोषभयात्मम दायप्रसिद्धिमुल्तङ् व्यावयवप्र सिद्धिमुपाश्रित्य सान्नस्यैव द्वादशोपसत्ता विधातुमर्चति, चित्वद्वादभत्वयोर्वि- कन्पप्रसङ्गात्ं। न च सत्यां गता विकल्पो न्याय्यः। साक्ा-

त्। प्रकरणादेव तदवगतेः । इछ तु खार्थसंसर्गतात्पर्ये

[अ्र१ पा.३स.४0] [२०६ ] [भामती] नोतदोषप्रसङ्ग इति पौर्वापर्यपर्यालोचनया प्रकरणानुरोधा- द्रूढिमपि पूर्वकालतामपि परित्यज्य प्रकरणानुगुपयेन ज्यो- निः परं ब्रह्म प्रतोयते। यत्तूत्तं मुमुत्तोरादित्यप्राप्निरभि- द्वितेति। नासावात्यन्तिको मोश: किं तु कार्यब्रह्मलो- कप्राप्तिः। न च क्रमम तयभिप्रायं खेन रूपेणाभिनिष्पद्य- तद्ति वचनं नह्येतत्प्रकरणोततं ब्रह्म तत्त्वविदुषो गत्युत्क्रा- न्ी सतः। तथा च श्रुतिः । 'न तस्मात्प्राण उत्कामन्ति अच्ैव समवनीयन्त' दति। न च तद्दारेण क्रममुक्ति:। अर्िरादिमार्गस्य द्ि कार्यब्रह्मलोकप्रापकत्वं न तु ब्रह्म- भूयच्ेतुभावो, जीवस्य तु निरुपाधिनित्यशद्दबुद्दब्रहमभा- वसाक्षात्कारदेतुके मोक्षे कृतमर्चिरादिमार्गेण कार्यब्रह्म- लोकप्राप्त्या। अन्ापि ब्रह्मविदस्तदुपपत्तेः । तस्मान्न ज्यो- तिरादित्यमुपसंपद्य संप्रसादस्य जीवस्य खेन रुपेण पार- मार्थिकेन ब्रह्मणण Sभिनिष्पत्तिराञ्ज्सीति श्रुतेरचापि केशः। अपि च परं ज्योतिः स उत्तमपुरुष इतीद्ैवोपरिष्टाद्िशे- षणात्ेजसो व्यावर्त्यपरुषविषयत्वेनावस्थापना उज्योतिष्पदस्य परमेव ब्रह्म ज्योतिर्न तु तेज इति सिद्धम् ।

॥ ४2 ॥

रमात्मेति व्युत्पादितं, तथापि तद्ददत् परमात्मलिङ्गदर्भना-

[भामती] [२७७ ] [भ.१ पा.३ स .. ४१] साच्च रूढिपरित्याग स्यायोगात्। नामरूपे अन्तरा ब्रह्मोति च नाकाशस्य नामरूपयोनिर्वच्चितुरन्तराजत्वमाद्दापि तु ब्र- हाणस्तेन भूताकाशो नामरूपयोनिर्वचचिता। ब्रह्म चैतयो- रन्तरालं मध्यं सारमिति यावत्। न तु निर्वेदिव ब्रह्म अन्तराखं वा निर्वोढ। तष्मात्प्रसिद्वर्भूताकाशमेवाकाशो न तु ब्रह्मेति प्राप्तम्। एवं प्राप्तउच्यते। परमेवाकाशं ब्रह्म.

क.मदाकाशमुचते। भूताकाशं च विकारत्वेन नामरू- पान्त:पाति सत्कथमात्मानमुद्दद्ेत्। नदि सुशिक्षितोपि विज्ञानी खेन स्कन्धेनात्मानं वोढमुत्सद्दते। न च नाम- रूपश्रुतिरविशेषतः प्रवृत्ता भूताकाशवजैं नामरूपान्तरे सं- कोचयितुं सति संभवे युञ्यते, न च निर्वाद्कत्वं निरङ्ग- शमवगतं ब्रह्म लिङ्ग कथं चित्क्ेभेन परतन्त्रे नेतुमुचितम्। श्रनेन जीवेनात्मना Sनुप्रविभ्य नामरूपे व्याकरवाणीति च तत्स्रष्टत्वमतिस्पष्टं ब्रह्मलिङ्गमत्र प्रतीयते। ब्रह्मरूप- तया च जीवस्य व्याकर्तृत्वे ब्रह्मण एव व्याकर्तृत्वमुत्तम् । एवं च निर्वद्ितुरेवान्तरालतोपपत्तेरन्यो निर्वचिता Sन्यच्चा- न्तरालमित्यर्थभेदकल्पनापि न युक्ता । तथा च ते नाम- रूपे यदाकाशमन्तरेत्ययमर्थान्तरव्यपदेश उपपन्नो भवत्या- काशस्य। तस्मादर्थान्तरव्यपदेशात्तथा। तङ्रह्म तदमतमिति व्यपदेभाद्रह्वैंवाकाभमिति सिद्दम् ।

[भ्र१ पा.३६.४२] [२७८] [भामती]

सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भैंदेन ॥ ४२ ॥ आदिमध्यावसानेषु रुंसारिप्रतिपादनात्। तत्परे ग्रन्थसंदर्भे सवं तत्तैव योज्यते।। संसार्येव तावदात्मा Sचंकारास्पदं प्राणादिपरीतः सर्व- जनसिद्धः। तमेव च योयं विज्ञानमयः प्राणोष्वित्या दिश्रुति- संदर्भ त््रादिमध्यावसानेष्वामृशतीति तदनुवादपरो भवितुम- ईति। एवं च संसार्यात्मैव कं चिद्पेच्य मद्दान् संसारस्य चाना दित्वेनानादित्वादत उच्चते, न तु तदतिरिक्त: कशिद- न नित्यशद्ूबुद्दमुक्तखवभावः प्रतिपाद्यः। यत्तु सुषुप्तुत्क्रा- न्योः प्राज्जेनात्मना परिष्वत्त इति भेदं मन्यसे, नासा भे- दः किं त्वयमात्मशब्दः सभाववचनस्तेन सुषुप्तयुत्क्रान्त्यव- स्थारयां विशेषविषयाभावात्संपिण्डितप्रज्ञेन प्राज्ञेनात्मना ख- भावेन परिष्वत्तो न किं चिद्देदेत्यभेदेपि भेदवदुपचारेण योजनीयम् । यथाङः 'प्राज्ञः संपिण्डितप्रज्ञ' इति। पत्या- दयश्च शब्दाः कार्यकरणसंघातात्मकस्य जगतो जीवकर्मा- र्जिततया तङ्गोग्यतया च योजनीयाः। तम्मरात्संसार्येवानूद्यने न तु परमात्मा प्रतिपाद्यतदूति प्राप्तम्। एवं प्राप्तउच्चते । 'सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन' व्यपदेशादित्य नुवरतते। त्रयमभिसंधिः। किं संसारिणा ऽन्यः परमात्मा नास्ति, तस्मरात्संसार्या- त्मपरं योयं विज्ञानमयः प्राणोष्विति वाक्य, माचोखविदिष्ट संसारिव्यतिरेकेण परमात्मनो Sसंकीर्तनात्संसारिणश्चादि- मध्यावसानेष्ववमर्शातसंसार्यात्मपरं, न तावत्रंसार्यतिरिक्र-

[भामती] [ २०६] [अ.१ पा.३ स. ४२] व्य तस्याभावः। तत्प्रतिपादका दि शतश आागमा ईक्- तेर्नाशब्दं गतिसामान्यादित्यादिभि: सत्रसंदर्भैरुपपादिताः । न चात्रापि संसार्यतिरित्तपरमात्मसंकीर्तनाभावः, सुषुप्तु- त्क्रान्त्योस्ततसंकीर्तनात्। न च प्राज्ञस्य परमात्मनो जीवा- प्वेदेन संकोर्तनं सति संभवे राच्दा शिर इतिवदौपचारि- कं युक्तम्। न च प्राजशब्द: प्रज्ञाप्रकर्षशालिनि निरूढवृ- ति: कथं चिदज्ञविषयो व्याख्यातुमुचितः। न च प्रज्ञा- प्रकर्षो S संकुचद्ृत्तिर्विदितसमस्तवेदितव्यात्स्व विदान्यच सं - भवति। न चेत्थंभूतो जीवात्मा, तत्मात्सुषुप्तुत्क्रान्त्योर्भें- देन जीवात्प्राज्स्य परमात्मनो व्यपदेशाद्योयं विज्ञानमय इत्यादिना जीवात्मानं लोकसिद्वमनूद्य तस्य परमात्मभावो- नधिगतः प्रतिपाद्यते। न च जोवात्मानुवादमात्रपराएयेतानि वर्चासि। अनधिगतार्थावबोधपर द्वि शाब्दं प्रमाएं, न त्वनुवादमाचनिष्ठं भवितुमर्द्दति। अत एव च संसारिण प-

पपद्मते। एवं च मद्त्वं चाजत्वं च सर्वगतस्य नित्यस्या- त्मन: संभवान्नापेत्तिकं कल्पयिष्यते। यत्तु मध्ये बुद्धान्ताद्य- वस्थोपन्यासादिति नानेनावस्थावत्त्वं विवच्यते। ऋ्पि त्वव- स्थानामुपजनापायधर्मकत्वेन तदतिरिक्तमवस्थारचितं परमा- त्मानं विवक्षति। "उपरितनवाक्यसंदर्भालोचना"दिति ॥ पत्यादिशब्देभ्यः ॥ ४३ ॥ "सर्वस्य वशी" वशः साम्थ्यं सर्वस्य जगतः प्रभवत्यय-

[भ्र१पा.३स.४२] [२८०] [भामतो] म्. व्यूच्दावस्थानसमर्थ इति। अरप्रत एव सर्वस्येभानः सा- मथ्येन ह्ययमुत्तन सर्वस्येष्टे तदिच्कानुविधानाज्नगतः । अरा- त एव सर्वस्याधिपतिः सर्वस्य नियन्ता Sन्तर्यामोति या- वत्। किं च स एवंभृतो इद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषो विज्ञान- मयो न साधुना कर्मण भूयानुत्क्वष्टो भवतीत्येवमाद्याः श्रुतयो Sसंसारिएं परमात्मानमेव प्रतिपादयन्ति। तस्ा- ज्जीवात्मानं मानान्तरसिद्दमनूद्य तस्य ब्रह्मभावप्रतिपाद- नपरो योयं विज्ञानमय इत्यादिर्वाक्यसंदर्भ इति सिद्दम्॥

भागे भामत्यां प्रथमस्याध्यायस्य ततीयः पाद:॥ -000- आनुमानिकमप्येकेषामिति चेनन शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर दर्शयति च । १ ॥ स्यादेतत्। ब्रह्मजिज्ञारसा प्रतिज्ञाय ब्रह्मणो लक्षणमुत्तं जन्माद्यस्य यत इति, तच्चेदं लक्षणं न प्रधानादौ गतं येन व्यभिचारादलक्षणं स्यात्, किं तु ब्रह्मयेवेतीक्षतेर्नाशब्दमि- ति प्रतिपादितम् । गतिसामान्यं च वेदान्तवाक्यानां ब्रह्म- कारएवादं प्रति विद्यते, न प्रधानकारणवाद प्रतीति प्र- पश्चितमधस्तनेन हवसंदर्भेण, तत्किमवशिष्यते यदर्थमुत्तर: संदर्भ आरभ्यते। न च मद्तः परमव्यक्तमित्यादीनां प्र-

[भामनी] धाने समन्वये. 5पि व्यभिचारः। नह्ोते प्रधानकारपवं ञ- गत भऊः । अपि तु प्रधानसङ्गावमाचम्। न व सत्सभ्भाव- मानेण जन्माद्ख यत इति ब्रह्मलश्षपास्य किं चिद्धीयते। तम्मादनर्थक उत्तर: संदर्भ इत्यत आड। "ब्रहमाजिन्नार्सा प्रतिभाये"ति। न प्रधानसङ्भावमाचं प्रतिपाद्यन्ति मचतः परमव्यक्मित्यादय: (१) कि तु जगत्कारणं प्रधानमिति म- पतः परमित्वत् दि परशन्दो S्विप्रछष्टपूर्वकालत्वमाइ। तथा च कारणलम्, पआमेकामित्यादीनां तु कारपत्ा- भिधानमनिसफुटम्। एवं च सश्षव्यभिचारात् (श)तदव्यभि- चाराय युक्त उत्तरसचसंदर्भारभ इति। पूर्वपक्षयति । "तब य एवे"ति। सांख्यप्रवादरूढिमाह्। "तनाव्यक्र" मिति। सांख्समतिर्मासदेरग केवलं रढिरवयवप्रसंद्याप्य- यमेवार्थो Sबगन्यतइ्त्याइ। "न व्यक्त" मिति। भान्तघोर- मूढ मब्दादि दीनत्वाख्ेति। श्रुतिरुक्ता। स्मृतिस सांख्यीया। न्यायय। भेदानां परिमाणातमन्वयाच्छक्तितः प्रवृश्तेष। कारणकार्यविभागाद विभागादैपवदप्यख्।। कारणमस्यव्य त्रम्' दनि। न च महतः परमव्यक्तमिति प्रकरणपरिभेषाम्या- मव्यक्तपदं शरोरगोचरम्। शरीरखय श्रान्तघोरमूढरूपभ-

(१) मव्यक्तमजामेकामित्यादय :- पा० ४। (2) व्यमिवारापनौ-पा० १/२।

[भ१पा.8स.२] [२] [भामती] चमदूति प्राप्ते, उच्चते। "नैतदेवं नद्दोतत्काठकं वाक्य"मिः ति। लौकिकी चि. प्रसिद्धिः। रूढिर्वेदार्थनिर्पाये निमि- त्तं तदुपायत्वात्। यथाङ्ः । यएव लौकिका: भब्दास्तएव वैदिकास्तएव चैषामर्था इति। न तु परीक्षकार्णं पारिभा- षिकी पौरुषेयी द्ि सा न वेदार्थनिर्णयनिबन्धनसिद्दौष- धादिप्रसिद्धिवत्। तस्माद्रूढितस्तावन्न प्रधानं प्रतीयते यो- गस्तन्यत्ापि तुल्यः। तदेवमव्यत्तश्ुतावन्यथासिद्वारयां प्र- करणपरिशेषाम्यां शरीरगोचरोयमव्यक्रशब्दः । यथा चा- स्य तङ्गोचरत्वमुपपद्यते तथाग्रे दर्भयिष्यने। तेषु भरीरा- दिषु मध्ये विषर्यास्तद्गोचरान् विद्धि। यथा S्रा डध्वा- नमालम्ब्य, चलत्येवमिन्द्रियच्या: खगोचरमालम्व्येति। श्र्ा- त्मा भोत्तेयाचुर्मनीषिणः । कथमिन्द्रियमनोयुत्तं योगो य- था भवति। इन्द्रियार्थमन:संनिकर्षेष दि आरत्मा गन्धादीनां भोतता। प्रधानस्याकाङ्क्षावतो वचनं प्रकरणमिति गन्तव्यं विष्णो: परमं पदं प्रधानमिति तदाकाङ्कामवतारयति। "तैश्चेन्द्रियादिभिर संयतै"रिति। असंयमाभिधानं व्यतिरेक- मुखेन संयमावदातीकरणं, परशब्द: श्रेष्ठवचनः । नन्वान्तर- लेन यदि श्रेष्ठत्वं तदेन्द्रियाणामेव बाह्ोभ्यो गन्धादिभ्यः श्रे- छखवं स्यादित्यत शद। "अर्था ये शब्दादय" दूति। ना- न्तरत्वेन श्रेष्ठत्वमपि तु प्रधानतया, तच्च विवश्वाधीनं ग्र- सेभ्यखेन्द्रियेभ्योSतिग्रइतया डर्याना प्राधान्यं श्रुत्या विव- शिममितीन्ट्रियेभ्यो-पर्थानां प्राधान्यात् परत्वं भवति। घ्रा- पाजिक्ावाक चक्षुःश्रचमनोइस्तत्वचो रीन्द्रियाणि श्रुताण्टी

[भाममो] [ २ ] [भ.१ पा. ४ चू.१] य्रचा उत्ताः। गरंक्षन्ति वशीकुर्वन्ति ख्ेतानि पुरुषप- पूडमिति। न चैतानि सरूपतो वभोकर्तुमीभते यावदस पुरुषपशवे गन्ध रसनामरूपभन्दकाम कर्मखर्ान्नोपहंरन्ति । अत एव गन्धादयो उष्टावतिग्रद्दास्तदुपदारेण ग्रहाणां ग्रद्त्वोपपत्तेः । तदिदमुत्त"मिन्द्रियाणां ग्रष्टत्वं विषयाण- मतिग्रहत्वमि"ति। "श्रुतिप्रसिद्धेरि"ति। ग्रछत्वेनेन्द्रियेः सा- न्येपि मनस: खगतेन विभेषेषार्थेभ्यः परत्वमाद्द.। "विषये- भ्य मनसः परत्व"मिति। कलात्युना रथित्वेनोप्िप्ना गृ- घ्यतइत्यत आइ। "आ्रात्मशब्दा"दिति। तत्प्रत्यभिज्ञाना- दित्यर्थः। श्रेष्ठत्वे हेतुमाछ। "भोत्तुखे'ति। तदनेन जीवात्मा खामितया मदानुक्तः। त्थ वा श्रुतिस्मतिभ्यां दैरएयगर्भी बुद्धिरात्मश्देनोच्तदत्यत आ। "अ्रथ. वे"ति। "पूरि"- ति। भोग्यजातस्य बुद्दिरधिकरणमिति बुद्धि: पूस्तदेवं स- र्बारसां बुद्दीनां प्रथमजदिरएयगर्भबुद्येकनीउतया चिरएयग- र्भबुद्दरमद्ृत्त्त्वं चापनादात्मत्वं च। उ्रत एव बुद्धिमाच्रात्पृथक्क- रणमपपन्नम्। नन्वेतरिमिन् पक्षे दिरएयगर्भबुद्वेरात्मत्वान्न र- थिन आत्मनो भोक्तरचोपादानमिति न रथमात्रं परिशिष्यते डपि तु रथवानपीत्यत शद्द। "एतस्तिंसु पत्तदति । यथा दि समारेपितं प्रतिबिम्बं बिम्बान्न वस्तुनों भिद्यतें तथा न परमात्मनो विज्ञानात्मा वस्तुती भिद्यतदति परमात्मैव र- थवानिद्दोपान्तस्तेन रथमाचं परिशिष्टमिति। अ्र्थ्र रथा- दिरूपककल्पनायाः शरीरादिषु कि प्रयोजनमित्यत आ्ररा-

[भामती] वेदणा, सुखाद्यनुभव: । प्रत्यर्थमन्नतीति प्रत्यगात्मेष् जीवो Sभिमतस्तस्य ब्रह्मावगतिः। न च जीवस्य ब्रह्मत्वं माना- न्तरसिह येनाच नागमो पेक्येतेत्याइ। "तथा "चेति । वागितिक्कान्दसो द्वितीयालोयः। भेषमतिरोच्वितार्थम्। पूर्व- पक्षिणो Sनुभयवीजनिराकरणपरं सन्रम्॥ सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् ॥ २ ॥

र्यते। यथा गोभि: श्रीणीतेति गोभव्दसतद्िकारे पयसि। श्रव्यक्तात् कारणाद् विकाराणामनन्यत्वेनाव्यत्तभब्दाईत्वे प्र- माणमाष। "तथा च श्रुति"रिति। श्रव्याक्कतमव्यक्रमि- त्यनर्थान्तरम् ॥ नन्वे्व सति प्रधानमेवाभ्युपेतं भवति, सु- खदुःखमोद्दात्मकं दि जगदेवंभूतादेव कारणाङ्गवितुमरदति कारणात्मकत्वात्कार्यस्य। यञ्च तस्य सुखात्मकत्वं तत्- त्वम् । यञ्च सस्य दुःखात्म्कर्त्वं तद्रजः । यञ्च तस्य मो- हात्मकत्वं तत्तमः । तथा चाव्यतं प्रधानमेवाभ्युपेतमिति प्रङ्गानिराकरणाथं सूत्रम्।। तदवीनत्वादर्थवत ॥३॥ प्रधानं द्ि सखयाना सेश्वराणामनीश्वराणां वेशरात् ने- चशम्यो वा वसुतो भिन्नं भकयं निर्वक्तुम्। ब्रह्मणस्तवि- यमविद्या शकिर्मायादिशव्दवाचा न भक्या लत्त्वेनान्यत्त्वे- न वा निर्वत्तुम। इदमेवास्या अ्रव्यत्ततवं यदमिर्वाचत्ं नाम। सोयमव्याछमवादस्य प्रधानवादाव्वेदः। शरविद्याशक्रे-

[भामती] [ स५ ] [भ्१ या.8 रु. 2] सेश्राधीनम्वं मदाश्रयत्वात्। न व द्रव्यमाचमभ्नता का- र्यायालमिति मतोरर्थवत्वं, तदिदमुक्तमर्थवदिति। स्यादेत- न्। यदि ब्रह्मणो Sविद्याभतया संसार: प्रतीयने (२) इन्त मुलानामपि पुनरुत्पादप्रसङ्ग:, तस्याः प्रधानवत्तादवस्थ्यात्, तदिनाभे वा समसतसंसारोकेदसन्मूखाविद्याभके समुक्ेदा- दित्यत शाद। "मुक्तारनां च!पुन"र्बन्धस्या"नुत्यत्तिः"। कु- तः, "विद्यया तस्या,बोजभ्रकेर्दाच्ात्"। श्रयमभिसंधिः ।न वयं प्रधानवदविद्या सर्वजोवेष्वेकामाचत्द्दे येनैवमुपालभे- मच्चि किं त्वियं प्रतिजीवं भिद्यने। तेन यस्यैव जीवस्य विद्योत्पन्ना तस्यैवाविद्या Sपनीयते न जीवान्तरस्, भिन्ना- धिकरणयोरविद्याविद्ययोरविरोधात्, तत्कुतः समस्तसंसारेोके- दप्रसङ्कः । प्रधानवादिनां त्वेष दोषः। प्रधानस्यैकत्वेन तदु- केदे सर्वोक्छेदोनकेदे वा न कस्य चिदित्यनिर्मोत्तप्रसङ्ग। प्रधानभदे Sपि चेत्तदविवेकस्थातिलक्षणा विद्यासदस्त्वनि- बन्धना बन्धमोप तर्षि कृर्तं प्रधानेनाविद्यासदसङ्गावाभ्या- मेव तदुपपत्ते। न चाविद्योपाधिभेदाधीनो जीवभेदो जीव-

ति सप्रतम्। अनादित्वा द्वोजाङुरवदुभयसिद्वे:। अ्र्रविद्यात्व- माचेणा चैकत्वोपचारो 5व्यत्तमिति, चाव्याकृतमितिचेति(२)। नग्वेवमविद्यैव जगद्वीजमिति कृतमीश्चरेणेतयत आद्द। "प- रमेश्रात्परये"ति। नवचेतनं चेतनानधिष्ठितं कार्याय पर्या-

(१) प्रजायते-पा० १। (2) इति च-पाश १।

[भ१पा.४६.o] [र] [भामती] परमिति;सकायें कर्तु परमेश्वरं निमित्ततथोपादानतया चा- अ्यते, प्रपच्चविभ्रमस्य चोश्वराधिष्ठानत्वर्माद्दविभ्रमस्येव र- ज्विष्ठानत्वं तेन यथा Sच्िविश्रमा रज्जूपादान एवं प्रप- सविभ्रम ईश्वरोपादानस्प्माज्जीवाधिकरणाप्यविद्या निमि- सतया विषयतया चेनवरमाश्रयतदतोश्वराश्र्रयेत्युचते, न त्वाधारतया, विद्याखभावे ब्रह्मषि तदनुपपत्तेरिति। अ्रप्रत रवाद "यस्यां स्रूपप्रतिबोधरचिता: भ्ेरते संसारिणो जीवा" इति। यस्यामविद्यार्या सत्यां शेरते जीवा जीवानां सरूपं वासवं ब्रह्म तद्दोधरचिता: भेरतदति लय उक्र: संसारिण इति विक्षेप उक्तः । "श्रव्यक्राधीनत्वाज्जीवभावस्ये"ति। य- द्यपि जीवाव्यक्तयोरनादित्वेनानियतं पौर्वापयें तथाप्यव्यत्तस्य पूर्वत्वं विवत्तित्वैतदुत्तां "सत्यपि भरीरवदिन्द्रियादीना"मिति। गोबलोवर्दपदवदेतद्ृष्टव्यम्। आांचार्यदेभीयमतमाद्। "अ्र्न्ये बिि"ति। एतहूषयति। "नैस्तिवि" ति। प्रकरणपारिभेष्यये-

"शरास्त्नातस्यार्थ"मिति। श्रव्यत्तपदमेव स्थूलशरोरव्यावृत्ति देतुर्व्यत्तत्वान्तस्येति शङार्थः। निराकरोति। "नैकवाक्यता-

संभवति न वाक्यभेदो युञ्यते। न चाकाङ्गां विनैकवाक्यत्व- मुभयं च प्रकृतमित्युभयं ग्राद्यत्वेनेद्दाकाङ्गितमित्येकाभिधा- यकमपि पदं शरीरद्यपरम्। न च मुख्यया वृत्त्या Sनत्पर-

(१) नियमेहेतु-पा० १।

[भामती] [2 ] [भ.१पा. ४चु.२] मित्यौपचारिकां न भवति। यथापचन्तृमाचनिराकरणाकाड- कषार्या काकपदं प्रयुञ्यमानं श्वांदिसर्वसन्तृ(१)परं विज्ञा यने। यथाङ: ॥ काकेभ्यो रक्यतामन्तमिति बालोपि नोदिन: (२)।, उपधातप्रधानत्वान्न श्ववादिभ्यो न रक्षति॥ इति । मनु न शरीरद्दयस्याचाकाङ्का, किं मु दुःशोधस्वाम्ख क्षमा- स्टैव भरीरस्, न तु षाट्काशिकस्य स्थूलस्य, तद्धि (३) ह- एटवीभत्सृतया सकरं वैराग्यविषयत्वेन शोधयितमित्यत श्रा- ह। "न चैवं मन्तव्य"मिति। विष्णोः, परमं पदमवगमयिनुं परं परमत्र प्रतिपाद्यत्वेन प्रस्तुतं न तु वैराग्याय शोधनमि त्यर्थः । अलं वा विवादेन भवतु रूक्षमभरीरं परिभोष्यं तथापि न सांख्याभिमतमत्र प्रधानं परमित्यभ्युपेत्याच। "सर्वथापि लिवि"ति।। ज्ञेयत्वावचनाच्च॥४॥ दूतोपि नायमव्यक्रभन्दः सांख्याभिमनप्रधानपरः। सरैः खलु प्रधानाद्विवेकेन पुरुषं निःकयसाय जातुं वा विभत्यै वा प्रधानं शेयत्वेनोपचिप्यने, न चेह जानीयादिति चोपा- सीनेति वा विधिविभत्िश्रतिररिति, ऋपि त्वव्यक्तपद्माचं, न चैतावता सांख्यस्मतिप्रत्यभिज्ञानं भवतीति भावः। मे

(१) सर्वोपहन्तृ-पा० १/२। (२) चोदित :- पा० १/२/ (3) तब-पा० १।

[भ१प.४ थ.u] [२८्८ ] [भामती]

वदतीति चेन प्राज्ञो हि प्रकरणा- त्।५ ।। निगदव्याख्यातमंस्य भाष्यम् ।। त्रयाणामेव चैवमुपन्यास: प्रश्नथ

वरप्रदानोपकमा द्ि मृत्युमचिकेतःसंवाद(₹/वाक्यप्रवृत्ति- रासमाप्नेः कठवसीना लच्चते । मतुर्नचिकेतसे (२) कुपि- मेन पिया प्रद्िताय तुष्टवीन वरान् प्रददा, नचिकेतास् प्रथमेन वरेण पितुः सौमनस्यं वत्रे, द्वितीयेनाभिविद्या, तनी- येनात्मविद्याम्। वराणामेष वरस्ततीय इति.।वचनात्। न तु तच् वरप्रदाने प्रधानगोचरे सः प्रश्नप्रतिवचने। सस्मात्वाठ- वक्षोष्व ग्रिजोवपरमात्मपरैव वाक्यप्रवृत्तिर्न त्वप्रक्रान्तप्रधानपरा भवितुमद्दतीत्याइ। "दूतस न प्रधानस्याव्यक्तशन्सवा धत" मिति। इन्त तददं प्रवच्चामि गुझ्यं ब्रह्म सनातनमि- त्यंनेन व्यवचितं जीवविषयं यथा तु मरणं प्राप्यात्मा भ- वति गौतमेत्यादिप्रतिवचनमिति योजना । अनाष चोद- कः किं जीवफरमात्मनोरेक एव प्रश्नः किं वान्यो जोवस्य येयं प्रेते मनुष्यदति प्रश्नोन्यव परमाग्मनो Sन्यन धर्मादि- त्यादि:। एकत्वे सचविरोध"वयाणामि"ति। मेदे तु सौम- (१) संवाद्रृपा-पा० २। (2) मृत्यु: किळ नचिकेनसे-पा० १।

[भामती] [२८ट ] [भ१ पा.४ चू.]

धर्मादित्यादे: प्रश्नस्य। तुरीयवरान्तरकष्पनायां वा ततीय इति श्रुतिबाधप्रसङ्ग। वरप्रदानानन्तर्भावे प्रश्नस्य तद्दत् प्र- धानाख्यानमप्यनन्तर्भूतं वरप्रदाने 5स्त महतः परमव्यत्तामि- त्याश्षेपः । परिहरति। "अत्ोच्यते नैवं वयमिढे"ति। व- स्ुता जीवपरमात्मनोरभेदात्प्रष्टव्याभेदेनैक एव प्रश्नः।श्रत एव प्रतिवचनमप्येकं सूत्रं त्ववास्तवभेदाभिप्रायम्। वास्तवस् जीवपर मात्मनारभेदस्तचतन् (१) श्रुत्युपन्यासेन भगवता भा- व्यकारेण दर्शितः। तथा जीवविषयस्यास्तित्वनास्तित्व(२)प्र- श्रस्येत्यादि। येयं प्रेत इति द्ि नचिकेतसः प्रश्नमुपश्रुत्य त- त्तत्कामविषयमलोभं चास्य प्रतोत्य मत्युर्विद्याभीसिनं नचि- केतसं मन्यदत्यादिना नचिकेतसं प्रभस्य प्रश्नमपि तदीयं प्रभंसन्नस्िन्प्रश्ने ब्रह्मैवोत्तरमुवाच। "तं दुर्दर्भमि"ति। यदि पुनर्जीवात्प्राज्जो भिद्येत जीवगोचर: प्रश्नः प्राज्ञगोचरं चोत्र- रमिति किं केन संगच्वेत। अपि च यद्िषयं प्रश्नमुपश्रुत्य मृत्युनैष प्रभंसितो नचिकेता यदि तमेव भूयः पृच्केत्तदुत्तरे (३) चावदध्यात् ततः प्रशंसा दष्टार्था स्यात् प्रशनान्तरे त्व- सावस्थाने प्रसारिता सत्यदष्टार्था स्यादित्याष्ट। "यत्प्रश्ने"ति। यस्मिन्प्रशनो यत्प्रश्नः । शेषमतिरोद्दितार्थम् ॥

(१) उत्तरत्र-पा० २॥ (२) नास्तित्वेति नास्ति ।२। (3; पृष्डेत तदतरे-पा० १i२।

[अ १पा.४ सू.७] [२८०] [भामती]

महदूच ॥७॥ अ्रनेन सांख्यप्रसिद्वेवदिकप्रसिद्या विराधान्न सांख्यप्रसि- द्विर्वेदआदर्तव्येत्युक्तम। सांख्यानां महत्तत्वं सत्तामाचं पुरुषार्थक्रियाक्षमं सत्तस्य भावः सत्ता तन्माचं मदत्तत्त्वमि- ति। या या पुरु(१)षार्थक्रिया शब्दाद्युपभोगलक्षणा च स- त्वपुरुषान्यताख्यातिलक्षणा च सा सर्वा मद्दति बुद्धा स- माप्यतदूति मद्त्तत्त्वं सत्तामात्रमुच्यतदूति ।। चमसवदविशेषात् ॥८। अज्ञाशन्दो यद्यपि कागार्या रूढसथाप्यध्यात्मविद्याधि- कारान्न तन्र वर्तितुमद्दति। तममाद्रूढेरसंभवाद्योगेन वर्त- यितव्यः। तत्र किं खतन्त्रं प्रधानमनेन मन्त्रवर्णेनानूद्यतामुत पारमेश्वरी मायाशक्रिस्तेजोबन्नव्याक्रियाकारणमुच्यता कि तावत्प्राप्तं प्रधानमेवेति । तथादि । यादृशं प्रधानं सांख्यैः सर्यते तादृशमेवास्मिन्नन्यूनानतिरित्ं प्रतोयते सा द्ि प्रधा- नलश्षणा प्रक्ृतिर्न जायतदत्यजा च एका च लोदितशुजा- कष्णा (२) च । यद्यपि लोद्टितत्वादयो वर्णा न रजःप्रभु- तिषु सन्ति, तथापि लोदितं कुसुम्भादि रञ्जयति रजो Sपि रञ्यतीति लोद्ितम्। एवं प्रसन्न पाथः शुक्कां सत्त्वमपि प्रसन्नमिति शुक्कम्। एवमावरकं मेघादि कृष्णां तमोप्यावर- कमिति कष्णम्। परेणापि नाव्याक्ृतस्य. स्वरूपेण लोचित- (१) महनत्त्वमिति यावत् पुरु-पा० १। (२) लोहितशुभ्कृष्णरूपा च-पा० १।

[भामती] [ २१ ] [अ.१ पा.४ सू. ८] त्वादियोग आस्थेयः, किं तु तत्कार्यस्य तेजोबन्नस्य रोदित- त्वादिकारणउपचरणीयम्। कार्यसारूुप्येण वा कारणे क- व्यनीयं तदस्माकमपि तुच्यम्। 'अरजो ह्येको जुषमाणो Sनुभेते जच्दात्येनां भुक्तभोगामजोन्य' इति त्वात्मभेदश्रवण- त् सांख्यस्मतेरेवाच् मन्त्रवर्णे प्रत्यभिज्ञानं न त्वव्याक्ृत- प्रक्रियायाः। तस्यात्मैकात्म्याभ्युपगमेनात्मभेदाभावात्। त- समात्खतन्त्रं प्रधानं नाभन्दमिति प्राप्तम् । तेषां साम्यावस्था अवयवधर्मैरिति । अवयवाः प्रधानस्यैकस्य सत्त्वरजस्तमांसि नेषां धर्मा लोदितत्वादयस्तैरिति । "प्रजास्त्रैगुए्यान्विता" इति। सुखदुःखमोद्दात्मिकाः। तथादि ।. मैनदारेषु नर्म- दायां मैनस्य सुखं तत्कस्य द्वेतोस्तं प्रति सत्त्वसमुद्गवात्। तथा च तत्सपत्नीनां दुःखं तत्कस्य देतोस्ताः प्रति रजःस- मुद्गवात्। तथा चैनस्य तामविन्दतो मोच्दो विषाद: स क- स्य द्ेतोस्तं प्रति तमःसमुद्गवात्। नर्मदया च सर्वे भावा व्याखयाताः। तदिदं नैगुण्यान्वितत्वं प्रजानाम् अ्र्परनुशेतइ- नि व्याचषे। "तामेवाविद्यये"ति। विषयादि शब्दादयः

कारप्रणालिकया बुद्धिसत्त्वमपसंक्रामन्ति। तेन तद्दुद्विसत्त्वं प्रधानविकार: सुखदुःखमोद्दात्मक श्दादिरूपेण परिणामते।

विवेकमबुध्यमाना बुद्धिवृत्यैव विपर्यासेनाविद्यया बुद्धिस्थान सुखादीन् आत्मन्यभिमन्यमाना सुखादिमनीव बभूव (१)। (१) सुस्वादिमती भवति-पा० २।

[भाममो] नदिदमत्तां सुखी दुःखी मूढेोच्मित्यविवेकतया संसरत्येकः। सत्वपुरुषान्यता ख्यातिसमुन्मू लित निखिलवासना विद्यानुबन्धस्व- न्यो जद्दात्येनां प्रक्ृतिं तदिदमुत्त"मन्यः पुन"रिति। भु- कभोगामिति व्याचष्टे (१)। ऊतभोगापवर्गाम्। श्ब्दाद्युप- सब्धिर्भोगः । गुणपुरुषान्यताख्यातिरपवर्गः। अरपवृज्यते दि तया पुरुष दति। एवं प्राप्ते Sभिधीयते। न तावदजो घो- को जुषमाणोनुभेते जद्दात्येनां भुक्तभोगामजन्य इत्येतदा- त्मभेदप्रतिपादनपरमपि तु सिद्धमात्मभेदमनूद्य बन्धमोचौ प्रतिपादयतीति स चानूदितो भेद 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा' इत्यादिश्रुतिभिरात्मैकत्वप्रतिपादनपरा भिर्विरोधात्काच्पन- को Sवतिष्ठते। तथा च न सांख्यप्रक्रियायाः प्रत्यभि(२)- ज्ञानमित्यजावाक्यं चमसवाक्यवत्परिश्नवमानं न खतन्न्रप्रधा- ननिच्चयाय पर्याप्नं, तदिदमुत्तां वतक्वता चमसवदविभेषा- दिति। उत्तरसूचमवतार यितुं शङ्कते। तन त्विदं तच्किर इति । सूतमवतार्यति। अ्र्च् ब्रूम: ।|।र ज्योतिरुपक्रमात्तु तथाह्यधीयत- एके । ९ ॥ सर्वभाखाप्रत्ययमेकं ब्रह्मेति स्थिता भाखान्तरोक्करीहिता-

(१) श्रुति व्याचषे-पा० १। (२) प्रक्रियामत्यमि-पा० १/2

[भामती] [ २ट३] [भ्१पा.४सु.2] दि(१)गुपयोगिनी तेजोबन्नलक्षणा जरायु जाएडजखेदजोज्वि- ज्नचतुर्विधभूतग्रामप्रक्व तिभूतेयमजा प्रतिपत्तव्या। रोच्ितशु- ककृष्णमिति रोह्ितादिरूपतया तस्या एव प्रयभिज्ञानान्न तु सांख्यपरिकल्पिता प्रक्ृतिः। तस्या अप्रामाणिकतया श्रु-

सति मुख्यार्थसंभवे डयोगात् तदिदमुत्तं "रोहितादोना प- व्दानामि"ति। अजापदस्य च समुदायप्रसिद्धिपरित्यागेन न जायतइूत्यवयवप्रसिद्याश्रयणे दोषप्रसङ्कात्। अन्र तु रूप- ककल्पनया समुदायप्रसिद्देरेवानपेक्षायाः खीकारात्। अपि चायमपि श्रुतिकलापो Sसदर्भनानुगुणो न सांख्यस्मृत्यनुगु- पा इत्याह। "तथेदापी"ति। "किं कारणं ब्रह्मेत्युपक्रम्ये"ति। ब्रह्मखरूपं (२) तावज्जगत्कारणं न भवति विशुद्धत्वात्तस्य । यथाडः । पुरुषस्य च शुद्धस्य नाशुद्वा विक्कतिर्भवेत् इत्याभयवतोयं श्रुतिः। पृक्कति। कि कारणं यस्य ब्रह्मणो जगदुत्पत्तिस्तत्किं कारणं ब्रह्मेत्यर्थः। ते ब्रह्मविदो ध्यानयो- गेनात्मानं गता: प्राप्ता अपश्यन्निति योजना। "यो योनिं- योनिमि"ति। अविद्या भक्रिरयोनिः सा च प्रतिजोवं नाने- त्युक्तमतो वीसोपपन्ना । भ्रेषमतिरोद्टितार्थम्। सचान्तरम- वतारयितुं शङ्कते। "कथं पुनरि"ति। अ्रजाकृतिर्जाति- स्ेजोबन्नेषु नास्ति। न च तेजोबन्नाना जन्मश्रवणादजन्म-

(१) लोहितादि। पा० २। (२) ब्रह्मरूपम्। पा० २।

[भ्र१पा.8स. ह] [२६४] [भामतो] निमित्तोप्यजाभब्दः संभवतीत्याह। "न च तेजोबन्नानामि"- ति। चत्रमवतारयति। "अ्रत उत्तरं[पठति" ॥ कथ्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदवि- रोधः॥१०।। ननु किं छागा लोचितशुकुक्ष्णौवान्यादभीनामपि छा- गानामुपलम्भादित्यत आरद। "यदच्कये"ति। बज्बर्करा बहभावा। भेषं निगदव्याख्यातम्॥ न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावा- दतिरेकाच्च ॥११ ॥ प्रवान्तरसंगतिमाद्।"एवं परिहृतेपी"ति। पञ्चजना दूति दि समासार्थः पञ्चसंख्यया संबध्यते। न च दिकसंख्ये संज्ञायामिति समासविधानान्मनुजेषु निरूढोयं पञ्चजनभब्द इति वाच्यम्। तथादि सति पच्च मनुजा इति स्यात्। एवं चात्मविः पञ्चमनुजाना(१)माकाशस्य च प्रतिष्ठानमिति निस्तात्पयं सर्वस्यैव प्रतिष्ठानात्। तम्मराद्रूढेरसंभवात्तत्यागेनाच्र योग आस्थेयः। जनशब्द्न कथं चित्तत्त्वेषु व्याख्येयः। त- तापि किं पञ्च प्राणादयो वाक्यशेषगता विवच्चन्ते उत तद- तिरिक्का अन्यएव वा केचित् (२)। तब पौर्वापर्यपर्यालोचनया कावमाध्यंदिनवाक्ययोर्विरोधात्। एकत् च्ि ज्योतिषा प- (१) ममुष्याणा । पा० १/२ (2) अन्यएव केचित् पा० 2/2/

[भामतो] [ २५ू ] [ब्र१ पा.४ रू.११]

Sनुष्ठानं द्वि विकलप्यते न वस्तु। वस्तुतत्त्वकथा चेयं नानुष्ठान- कथा, विध्यभावात्। तस्मात्कानि चिदेव ततत्त्वानोष पञ्च प्रत्ये- कं पञ्चरंख्यायोगीनि पञ्चविंभतितत्वानि भर्वान्त। सांख्येस्व प्रछ्ृत्यादीनि पञर्चविंभति तत्त्वानि सर्यन्ते दूति तान्येवाने- न मन्त्रेणेचन्तदूति नाशब्दं प्रधानादि। न चाधारत्वेनात्मनो व्यवस्थानातखात्मनि चाधाराधेयभावस्य विराधाद् आ्रराकाशस्य च व्यतिरेचनात् चयोविंभतिर्जना इति स्यान्न पञ्च पञच- जना इति वाचम्। सत्यप्याकाशात्मनेव्यतिरचने मूलप्र- क्वतिभागेः सत्त्वरजस्तमोभि: पञ्चविंशतिरंख्योपपत्तेः । त- था च सत्याकाशात्मभ्यां(१) सप्तविभतिसंख्यायां पञ्चविं- शति तत्त्वानीति खसिद्वान्तव्याकोप इति चेत्। न। मूखप्र- कतित्वमान्रेणै(२)कीकृत्य सत्त्वरजस्तमासि पञ्चविंभतितत्त्वो- पपत्तेः। चिरुग्भावेन तु तेषां सप्नविंभ्नतित्वाविरोधस्तस्मान्ना- भाब्दो सांख्यस्मतिरिति प्राप्ते । मूलप्रक्ृतिः प्रधानम्। ना- सावन्यस्य विक्वतिरपि तु प्रकृतिरेव सदिदमुत्तां "मूले"ति। महदहंकार: पञ्चतन्माचाणि प्रक्ृतिस्व विक्वतिक्व। तथा- दि। मछत्तत्वमदंकारस्य तत्वान्तरस्य प्रकृतिर्मूलप्रक्कतेस्त विकृतिः। एवमचंकारतनवं मद्तो विकृतिः, प्रकृति् त- देव तामसं सत् पञ्चतन्माचाणाम्। तदेव सात्त्वक सत् प्रकृतिरेकादप्ेन्द्रियाणाम्। पञ्चतन्मानाणि चाईकारस्य (१) आत्माकाशाभ्याम् । पा० १। (2) प्रकृतिमात्रेणै। पा० १।

[प१ पा.४स.११] [२८] [भामतो] विकृतिराकाशादीनां पञचानां प्रक्यतिस्तदिदमुत्त मचदाद्याः प्रक्ृतिविकृतय: सप्। षोडभकश्व विकार: षोउशसंख्याव- चिछिन्नो गणे विकार एव। पञचभूतान्यतन्माचाएयेकाद(१)- भेन्द्रियाणोति षोडभको गणः। यद्यपि पृथिव्यादयो गोघटा- दीनां प्रकृतिस्तथापि न ते पृथिव्यादिम्यस्तच्वान्तरमिति न प्रकृतिः। तश्वान्तरेोपादानत्वं चेह् प्रकृतित्वमभिमतं नो- पादानमाचत्वमित्यविरोधः । पुरुषस्तु कूटस्नित्यो Sपरि- णामो न कस्य चित्प्रकृतिर्नापि विकृतिरिति। एवं प्रा- प्ने Sभिधोयते। "न संखयोपसंग्रद्ादपि प्रधानादीनां श्रु- निमत्वाभङ्का कर्तव्या। कस्मान्नानाभावात्। नाना हयेता- नि पञ्चविंभतितच्वानि नैषां पञ्चशः पञचशः साधारण- धर्मो डस्ति"। न खलु सच्वरजस्तमोमचददंकाराणामेकः क्रिया वा गुणो वा द्रव्यं वा जातिर्वा धर्मः पञचतन्माचा- दिभ्या व्यावृत्तः सत्वादिषु चानुगतः कश्विदस्ति। नापि

ताः पञ्च पञ्चका भवितुमर्द्दन्ति। पूर्वपत्ेकदेशिनमुत्था- पयति। "अथोच्येत पञ्चविंभतिसंख्यैवेयमि"ति । यद्यपि परस्यां संख्यायामवान्तररुंख्या द्वित्वादिका नास्ति तथापि तत्यूवें तस्याः संभवात्पौर्वापर्यलक्षणाया प्रत्यासत्या परसं- ख्योपलक्षणाथे पूर्वसंख्योपन्यस्यतद्दति। दूषर्यात। "श्र््रयमेवा- सिन्पक्षे दोष" दूति। न च पञ्चशब्दो जनशब्देन समस्तो (१.) पकचभूतान्येकाद् । पा ० १।

[भामतो] [ २८ ] [म.१ पा.४ सू.११] Sसमस्तः भक्यो वकुमित्या। "परखात पञचशब्द" इति। ननु भवतु समासस्तथापि किमित्यत आद। "समस्तत्वा- चे"ति । अपि च वीसार्यां पञ्चकद्यग्रद्दणे दशैव तर्वा-

"न पञ्चकद्दयग्रष्टणां पञ्चपञचे"ति । न चैका पञ्चसं- ख्या पञ्चसंख्यान्तरेण शक्या विभेष्टम्। पञ्चशब्दस्य सं- ख्योपसर्जनद्रव्यवचनत्वेन संख्याया उपसर्जनतया विशेषणे- नासंयोगादित्याद्द। "एकस्याः पञचसंख्याया" दूति। तदेवं पूर्वपत्तैकदेभिनि दूषिते परमपूर्वपत्तिषमुत्थापयति। 'न- न्वापन्नपञचसंख्याका जना एवे"ति। अन्न तावद्रूढ। सत्यां न योग: संभवतीति वच्चते तथापि यौगिकं पञ्चजनभ- ब्दमभ्युपेत्य दूषयति । "युत्तं यत् पञचपूलीभब्दस्े'ति। पञ्चपूलोत्यच यद्यपि पृथक्केकार्थसमवायिनी प्चसंख्याव- क्केदिकास्ति तथापीयं समुदायिनोवच्छिनत्ति न समुदायं समासपद्गम्यमनस्तस्तिन् कति ते समुदाया इत्यपेक्षार्या पदान्तराभिच्िता पञ्चसंख्या संबध्यते पच्चेति। पञ्चजना

दायस्य च पञ्चपूलीवदचाप्रतीतेर्न पदान्तराभिच्िता संख्या संबध्यते। स्यादेतत्। संखयेयानां जनानां मा भूच्छब्दान्त- रवाच्यसंख्यावच्केद: पञचसंख्यायास्तु तयावक्केदो भविष्यति नदि साप्यवच्छिन्नेत्यत आद्द। "भवदपीदं विभेषणमि"ति उत्तोत्र दोषः । नह्युपसर्जनं विशेषणेन युज्यते पञचशव् एव तावत्संख्येयोपसर्जनसंख्यामाद्द विभेषतस्त पञचजन

[अ्र. १ पा.४ रू.११] [२८८] [भामती] दत्यन्र समासे। विभेषणापेन्तार्या तु न समास: स्याद्सा- मर्थ्यान्नद्ि भवति कददस्य राजपुरुष दूति समासो ऽपि तु वृत्तिरेव (१) ऋटदस्य राज्जः पुरुष इति सापेत्तत्वेनासामर्थ्या- दित्वयर्थः । "अतिरेकाच्चे"ति। अभ्युच्चयमाचम्। यदि सत्व- रजस्तमासि प्रधानेनैकीकृत्यात्माकाभी तत्वेभ्यो व्यतिरिच्येते तदा सिद्धान्तव्याकोपः । अरथ तु सत्वरजस्तमांसि मिथो भेदेन विवच्चन्ते तथापि वस्तुतत्वव्यवस्थापने आधारत्वेनात्मा

र्थकमिति गमयितव्यम् (२) । "कथं च रुंख्यामान्रश्रवणे स- ती"ति। दिकसंख्ये संज्ञायामिति संज्ञायां समासस्ारण- त् (३) पञचजनशब्दस्तावदयं क चिननिरुढः। न च रूढौ सत्यामवयवप्रसिद्धेर्यद्णां सापेत्तत्वात्, निरपेक्षत्वाच्च रुढेः । तद्यदि रूढौ मुख्योर्थः प्राप्यते ततः स एव ग्रचीतव्यो ऽय त्वसौ न वाक्ये संबन्धार्ई: पूर्वापरवाक्यविरोधी वा तती रूढ्यपरित्यागेनैव वृत्त्यन्तरेणार्थान्तरं कल्पयित्वा वाक्यमु- पपादनीयम्। यथा श्येनेनाभिचरन् यजेतेति श्येनशब्दः श- कुनिविशेषे निरूढवृत्तिस्तदपरित्यागेनैव निपत्यादानसाद- श्येनार्थवादिकेन क्रतुविशेषे वर्तते, तथा पञ्चजनशब्दो 5व- यवार्थयोगानपेक्ष एकस्मिन्नपि वर्तते यथा सप्तर्षिशब्दो वसि- छएकस्मिन् सप्नसु च वर्तते। न चैष तत्वेषु रूढ: पञ्चविं-

(१) पदवृत्तिरेव-पा० २। (२) समधिगन्तव्यम्-पा० २/ (3) समासश्रवणात्-पा० १

[भाममो] [ २ट ] [ब१पा.४व.११] प्तिसंखयानुरेोधिन तनवेषु वर्तयतव्यः। रूढौ सत्यां पञ्च- विशतेरेव संख्याया अ्रभावात् कथं तर्वेषु वर्तते। एवं च के ते पञ्चजना इत्यपेक्षार्यां (१) किं वाक्यभेषगताः प्रा- पादयो गरह्यन्तामत पञचविंभतिस्तरवानीति विभये तत्त्वा- नामप्रामाणिकत्वात्प्राणादीनां च वाक्यशेषे श्रवणात्तत्परि- त्यागे श्रुतदान्यश्रुतकष्पनाप्रसङ्गातप्राणादय एव पञचजना: (२)। न च. काएमाध्यंदिनयोविरोधान्न प्राणादीनां वाक्यभे- षगतानामपि ग्रह्पमिति साम्मपतं, विरोधेपि तुख्चबलतया षोडशिग्रहणग्र छणवद्विकल्पोपपत्तेः । न चेयं वस्तुसरूपकथा Sपितूपासनानुष्ठानविधिर्मनसैवानुद्रष्टव्यममिति विधिश्रवणात्। "कथं पुनः प्राणादिषु जनभब्दप्रयोग" इति। जनवाचक: प- ब्दो जनशब्द: पञ्चजनभब्द दति यावत्। तस्य कथं प्रा- छादिष्वजनेषु प्रयोग इति व्याख्येयम् । अान्यथा तु प्रत्- समितावयवार्थे समुदायशब्दार्थे जनशब्दार्थो नास्तीत्यपर्य- नुयोग एव। रूळ्यपरित्यागेनैव वृत्त्यन्तरं दर्भयति। "ज- नसंबन्धाच्चे"ति। जनशब्दभाजः, पञ्चजनशब्दभाजः। ननु सत्यामवयवप्रसिद्वा समुदायभत्तिकल्पनमनुपपन्नं, संभवति च पञ्चविंशत्यां तत्वेष्ववयवप्रसिद्धिरित्यत आाद्द। "समा- सबलाच्चे"ति। स्यादेतत्। समासबलाच्चेद्रूढिरास्थीयते छन्त न दष्टस्तर्षि तस्य प्रयोगो Sपवकर्णादिवद्दक्षादिषु। तथा च लोकप्रसिद्यभावान्न रुढिरित्याक्षिपति। कथं पुनरसतीति। (१) इति वीक्षायाम्-पा० १। (२) पञच पञ्चजना :- पा० २/

[अ.१ पा.४खू.१२] [३०० ] [भामतो] जनेषु तावत्यञ्वजनशब्दस्य प्रथमः प्रयोगो लोकेषु दष्ट इ- त्यसति प्रथमप्रयोग दत्यसिद्वमिति स्थवीयस्तयानभिधाया- भ्युपेत्य प्रथमप्रयोगाभावं समाधत्ते। "प्रक्योड्विदादिवदि"- ति। आचार्यदेशीयानां मतभेदेष्वपि न पञ्चविंभतिस्त- व्वानि सिद्यन्ति परमार्थतस्तु पञ्चजना वाक्यभेषगता ए- वेत्याभयवानाद्। "कैश्वित्वि"ति। भ्रेषमतिरोद्ितार्थम् ॥ कारणत्वेन चाकाशादिषु यथा

अथ समन्चयलश्वणे केयमकाणडे विरोधाविरोधचिन्ता, भविता दि तस्या: स्थानमविरोधलक्षणमित्यत आद्द। "प्र- तिपादितं ब्रह्मष" दति। त्रयमर्थः। नानैकशाखागततत्त- द्वाक्यालोचनया वाक्ार्थावगमे पर्यवसिते सति प्रमाणान्तर- विरोधेन वाक्यार्थावगतेरप्रामाएयमाश ङ्क्याविरोधव्युत्पादने- न (१) प्रामाएयव्यवस्थापनमविरोधलक्षणार्थः। प्रासङ्गिकं तु तच सृष्टिविषयार्णं वाक्यानां परस्परमविरोधप्रतिपादनं न तु लक्षणार्थः । तत्प्रयोजनं च तत्तैव प्रतिपादयिष्यते। इछ तु वाक्यानां सृष्टिप्रितिपादकारनां परस्परविरोधे ब्रह्मषि जगद्योनौ न समन्वयः सेद्गुमर्दति। तथा च न जगत्कार- पात्वं ब्रह्मणो लक्षणं न च तत्र गतिसामान्यं न च त- विदये प्रधानस्याशब्दत्वप्रतिपादनं, तस्माद्दाक्यानां विरोधा- विरोधाभ्यामु क्तार्थाक्षेपसमाधानाम्यां समन्वय एवोपपाद्यत- (१) प्रतिपाद नेन-पा० १।

(भामती] [ ३०१ ] [ब्.१ पा.४ सू.१४] इति समन्वयलक्षणे संगतमिदमधिकरणम्। वाक्यानां कारणे कार्ये परस्परविरोधतः । समन्वयो जगद्योनौ न सिध्यति परात्मनि। सदेव सोम्येदमग्रननासीदित्यादीना कारणविषयाणामसद्दा इदमग्रनासीदित्या दिभिर्वाक्यैः कारणविषयैर्विरोध:, कार्यवि- षयाणामपि विभिन्नक्रमाक्रमोत्पत्तिप्रतिपादकारना विरोधः। तथा कानि चिदन्यकर्तृकां जगदुत्पत्तिमाचक्षते वाक्यानि, कानि चित्सयंकर्तृकाम्। सृष्य्या च तत्कार्येण तत्कारणतया ब्रह्म लत्तितम्। सृष्टिविप्रतिपत्ता तत्कारणतायां ब्रह्मलर- पे (१) विप्रतिपत्ता सत्यां भवति तक्षच्चे ब्रह्मएयपि विप्र- तिपत्तिः। तस्माद्रह्मषि समन्वयाभावान्न समन्वयगम्यं ब्रह्म। वेदान्तास्तु कर्चादिप्रतिपादनेन कर्मविधिपरतयोपचरितार्था त्रविर्वत्तितार्था वा जपोपयोगिन इति प्राप्तम् । क्रमादीत्या- दिग्रद्णेनाक्रमो गरह्यते । एवं प्राप्तउचते । सर्गक्रमविवादेपि न स सष्टरि विद्यते। सतस्त्वसद्चो भत्या निराकार्यतया क चित्।। न तावदस्ति सृष्टिक्रमे विगानं, श्रुतीनामविरोधात्। त- थाद्ि। अ्ररनेकशिल्पपर्यवदातो देवदत्तः प्रथमं चक्रदण्डादि करोत्यथ (२) तदुपकरणः कुम्भं कुम्भोपकरणस्वाद्दरत्युदकम् उदकोपकरपास् संयवनेन गोधूमकणिकाना करोति पिणडं पिण्डोपकरपास्तु पचति घृतपूणं तदस्य देवदत्तस्य सर्वचै-

(१) ब्रह्मळक्षणेपि-पा० १।

[अ१पा.४स.२४] [ ३०२] [भामतो] नम्मिन्कर्तृत्वाच्ककं वत्तुं देवदत्ताच्क्रादि संभूतं तम्राच्च- क्रादेः कुम्भादीति। भक्यं च देवदत्तात्कुम्भ: समुदूतस्तस्मा- दुदकाचरणादीत्यादि। नह्यस्यसंभवः सर्वनास्तिन् कार्य- जाते क्रमवत्यपि देवदत्तस्य सा्तात्कर्तुरनुस्यूतत्वात्तथेद्दा- पि यद्यप्याकामादिकमेणैव सृष्टिस्तथाप्याकाशनलानिलादौ तन्रतच साक्षात् परमेश्वरस्य कर्तृत्वाच्कक्यं वत्तुं परमेश्व- रादाकाशः रंभूत इति, शक्यं च वत्तुं परमेश्वरादनलः सं- भूत इत्यादि। यदि त्वाकाशाद्वायुर्वायोस्तेज इत्युक्का से- जत्तो वायुर्वायोराकाम इति ब्रयाङ्गवेद्विरोधो न चैतदस्ति। तस्मादमूषामविवाद: श्रुतीनाम्। एवं 'स दूमान् लोकान- सृजते त्यक्रमाभिधा यिन्यपि श्रुतिरविरुद्वा। एषा दि स्वव्या- पारमभिधानमक्रमेण कुर्वतो नाभिधेयानां क्रमं निरुषद्वि, ने तु यथाक्रमावस्थिता एवाक्रमेणेच्यन्ते। यथा क्रमवन्ति ज्ञानानि जातानीति। तदेवमविगानम्। अ्र्भ्युपेत्य तु विगा- नमुचते सष्टो खल्वेतद्दिगानम् (१)। स्ष्टा तु सर्ववेदान्त- वाक्येष्वनुस्यृतः परमेश्वरः प्रतोयते ना्र श्रुतिविगानं मात्र- याप्यस्ति। न च सृष्टिविगानं सष्टरि तद्धीननिरूपणे वि- गानमावदतीति वाचम्। नह्येष सष्टरत्वमात्रेणोचते Sपि तु सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादिना रूपेणोच्यते स्रष्टा। तच्चा- स्य रूपं सर्ववेदान्तवाक्यानुगतम्। तजज्ञानं च फलवत्। 'ब्रह्मविदान्नोति परं तरति शोकमात्मविदिति श्रुतेः सृष्टि- ज्ञानस्य तु न फलं श्रूयते तेन फलवत्संनिधावफलं तद- (१) स्वल्वेतद्विगानं न तु सष्टरि-पा० ३।

[भामती] [ ३०३ ] [ब्.१ पा.४ स्ू. १४] द्रमिति सष्टिविज्ञानं सङ्गबह्मविज्ञानाङ्गं तदनुगुणं सद्र- ह्ज्ञानावतारोपायतया व्याख्येयम्। तथा च श्रुतिः । 'अर- सेन साम्य शुङ्गेनापो मूलमन्विक्केत्यादिका। शुङ्गेनाग्रेण कार्येशेति यावत्। तरमान्न सष्टिविप्रतिपत्ति: सत्ष्टरि विप्र- तिपत्तिमावद्दति। अपि तु गुणे त्वन्याय्यकल्पनेति तदनुगुण- तया व्याख्येया। यच्च कारणे विगानमसद्दादद्मग्रन्नासी- दिति, तदपि तदप्येष झ्लोको भवतीति पूर्वप्रक्तं सङ्रह्माऊ- व्यासदेवेदमग्रन्नासीदित्युचमानं त्वसतो Sभिधाने Sसंबद्ूं स्यात्। श्रुत्यन्तरेण च मानान्तरेण च विरोधः । तस्मा- दौपचारिकं व्याख्येयम्। तद्वैकआ्रराऊरसदेवेदमग्रन्नरासी- दिति तु निराकार्यतयोपन्यस्तमिति न कारणे विवाद इ- ति। सूचे चशब्दस्त्वर्थः। पूर्वपक्षं निवर्तयति। आ्र्रकाभा- दिषु सज्यमानेषु क्रमविगानेपि न स्रष्टरि विगानम्। कुतः । यथैकस्यां श्रुता व्यपदिष्ट: परमेश्वरः सर्वस्य कर्ता तथैव श्रुत्यन्तरेषूत्ते:, केन रूपेण, कारणत्वेना, पर: कल्पो यथा व्य- पदिष्टः क्रम आकाशादिषु, आरत्मन आकाशः संभूत आा- काशाद्वायुर्वायोर ग्निरग्नेरापो्वः पृथिवीति, तथैव क्रमस्या- नपबाधनेन तत्तेजो Sसृजतेत्यादिकाया अपि सृष्टेरुतोर्न सृ- ष्टावपि विगानम्। नन्वेकचात्मन आकाशकारणत्वेनोकि- रन्यच च तेज:कारणत्वेन तत्कथमविगानमत आद्द। "का- रणत्वेने"ति। देतौ ततीया, सर्वचाकाशनलानिलांदौ साक्षा- त्कारणत्वेनात्मनः । प्रपच्चितं चैतदधस्ात्। व्याक्रियतद्ति च कर्मकर्तरि कर्मणि वा रूपम्। न चेतनमतिरित्तां क-

[प्१ पा.४ ख.१४] [ ३०४ ] [भाममी] र्तारं प्रतिक्िपति किं तूपस्थापयति। न दि लूयते केदार: खयमेवेति वा लूयते केदारदूति वा लवितारं देवदत्तादिं प्र- निक्षिपति । अपि तवपस्थापयत्येव । तस्मात्मर्वमवदातम् ॥ जगद्वाचित्वात् ॥ १६ ॥ नन ब्रह्म ने ब्रवाणीति ब्रह्माभिधानप्रकरणादुपसंचारे च सर्वान्याभनोपच्ृत्य सर्वेषा च भूतानां श्रैष्यं खाराज्यं प- र्येति य एवं वेदेति निरतिशयफलश्रवणाद्र ह्मवेदनादन्यस्य त- दसंभवात्। आदित्यचन्द्रादिगतपुरुषकर्तृत्वस्य च यस्य वै- तत्करमे(१)ति चास्यासत्यवच्केदे सर्वनाम्ना प्रत्यक्षसिद्दस्य जगतः परामर्भेन जगत्कर्तृत्वस्य च ब्रह्मणे Sन्यचासंभवा- त्कथं जीवमुख्यप्राणाभङ्का। उच्चते। ब्रह्म ते ब्रवाणीति बा- लाकिना गार्ग्येण ब्रह्माभिधानं प्रतिज्ञाय तत्तदादित्यादि- गताब्रह्मपुरुषाभिधानेन न तावद्रह्मोत्तम् । यस्य चाजा- तशचोर्योवै बालाके एतेर्षा पुरुषार्णां कर्ता यस्य वैतत्कर्मेति वाक्यं न तेन ब्रह्माभिधानं प्रतिज्ञातम्। न चान्यदीयेनो- पक्रमेणान्यम्य वाक्यं भक्यं नियन्तुम्। तसमादजातशत्रोर्वा- क्यसन्दर्भपौरवापर्यालोचनया योस्यार्थः प्रतिभाति स एव ग्रा- घ्यः। अत्र च कर्मशब्दसावद्यापार निरुदवृत्तिः कार्येषु क्रियत इति व्युत्प्च्या वर्तेत। न च रूढौ सत्यां व्युत्प- न्तिर्युक्ताश्रयितुम्। न च ब्रह्मण उदासीन्स्यापरिणामि- नो व्यापारवत्ता। वाक्यशेषे चायामिन्प्राण एवैकधा भ- (१) वेदं कर्मे-पा० १/२।

[भामतो] [ ३०५ ]. [ब.१ पा.४ सू.१६] वतोति श्रवणात्परिसपन्दलक्षणस्य च कर्मणो यच्नोपपत्तिः स एव वेदितव्यतयोपदिभ्यते। आदित्यादिगतपुरुषकर्तृत्वं च प्रा- पास्योपपद्यते हिर एयगर्भरूपप्राणा वस्था विभेषत्वादादित्यादिदे- वताना कतम एको देवः प्राण इति श्रुतेः। उपक्रमानुरोधेन चोपसंदारे सर्वशब्दः सर्वान्याभन दूति च सर्वेषां भूताना- मिति चापेक्षिकवृत्तिर्बहन्याभनो बहनां भूतानामित्येवंपरो द्रष्टव्यः। एकस्मिन्वाक्ये उपक्रमानुरोधादुपसंद्ारो वर्णनीयः। यदि तु दप्नबालाकिमब्रह्मषि ब्रह्माभिधायिनमपोद्याजातभ- चोर्वचनं ब्रह्मविषयमेवान्यथा तु तदुक्ताद्विभेषं विवकारब- ह्माभिधानमसंबद्धं स्यादिति मन्यते, तथापि नैतद्रह्माभिधान भवितुमई्दति, अपि तु जीवाभिधानमेव, यत्कारणं वेदितव्य- तयोपन्यस्तस्य पुरुषार्णं कर्तुर्वेदनायोपेतं बालाकिं प्रति बु-

त्प्राणादीनामभोक्तृत्वमस्ामित्वं प्रतिबोध्य यष्टिघातोत्थाना- त्प्राणादिव्यतिरित्त जोवं भीक्तारं खामिनं प्रतिबोधयति पर- स्ादपि। तद्यथा श्रेष्ठी खैरभुक्के यथा वा खाः श्रेष्ठिनं भुञ्ज्जन्ति एवमेव्रैष प्रज्ञात्मैतैरात्मभिर्भुङ्के एवमेते आ्र्रात्मान एतमात्मानं भुञ्जन्तीति श्रवणात् । यथा श्रेष्ठी प्रधान: पुरुषः सैर्मृत्यैः करणभूतैर्विषयान्भुङ्के यथा वा खा भृत्याः श्र्ेष्ठिनं भुञ्ज्- न्ति, ते दि श्रेष्ठिनमशनाच्छादनादिग्रद्दपोन भुञ्जन्ति, एवमेवैष प्रज्ञात्मा जोव एतैरादित्यादिगतैरात्मभिर्विषयान्भु- के। ते द्यादित्यादय आ्रलोकवृष्ट्यादिना साचिव्यमाचरन्तो जीवात्मानं भोजयन्ति, जीवात्मानमपि यजमानं तदुतसृष्ट-

[अ१पा.४ र.१६] [भामती] चविरादानादादित्यादयो भुञ्जन्ति, तस्माज्जीवात्मैव ब्रह्मणो डभेदाद्रह्मोद् वेदितव्यतयोपदिश्यते। यस्य वैतत्कर्मेति जी- वप्रयुक्तानां देचेन्द्रियादीनां कर्म जीवस्य भवति। कर्मज- न्यत्वाद्दा धर्माधर्मयो: कर्मशब्दवाच्यत्वं रूढ्यनुसारात्। ता च धर्माधर्मी जीवस्य धर्माधर्माक्षिप्तत्वाच्चादित्यादीनां भो- गोपकरणाना तेषु जीवस्य कर्तृत्वमुपपत्रम् । उपपन्नं च प्राणभृत्त्वाज्जीवस्य प्रापाशब्दत्वम्। ये च प्रश्नप्रतिवचने क्वैष एतद्वालाके पुरुषो Sपरयिष्ट यदा सुप्नः खप्नं न कं चन प- श्यतीति। त्रनयोरपि न स्पष्टं ब्रह्माभिधानमुपलभ्यते। जीवव्यतिरेकश्च प्राणात्मनो हिरएयगर्भस्याप्युपपद्यते, त- साज्जीवप्राणयोरन्यतर दूद्द ग्राह्यो न परमेश्वर इति प्रा- प्रम्। एवं प्राप्ते उच्चने । मृषावादिनमापोद्य बालाकिं ब्रह्मवादिनम्। राजा कथमसंबद्ूं मिथ्या वा वत्तुमरद्दति। यथा द्ि केन चिन्म णिलक्षणज्ञमानिना(२) काचे मणिरेष वेदितव्य इत्युत्त परस्य काचोयं मणिर्न तज्ञक्षणायोगादित्य- भिधाय आरत्मनो विशेषं जिज्ञापयिषारतत्त्वाभिधानमसंबद्ध- म्। अरमणै मणयभिधानं न पूर्ववादिनो विशेषमापादय- ति स्यमपि मृषाभिधानात्। तस्मादनेनोत्तरवादिना पूर्व- वादिना विशेषमापादयता मणितत्त्वमेव वत्तव्यम्। एवम- जातशन्तुणा दप्बालाकेरब्रह्मवादिनो विशेषमात्मनो दर्भयता जीवप्राणाभिधाने असंबद्गमुत्तं स्यात्। तयोरवा Sब्रह्मणोर्ब्र- (१) ज्ञाभिमानिना-पा० २/

[भामती] [. ३०७ ] [अ.१ पा.४ रू.१६] ह्माभिधाने मिथ्याभिच्िनं स्यात्। तथा च न कश्विद्दिशेषो बालाकेर्गार्ग्या दजातभच्रोर्भवेत्। तस्मरादनेन ब्रह्मतत्त्वमभि- धातव्यं तथा सत्यस्य न मिथ्यावद्यम्। तस्माङ्रह्म ते ब्रवा- पीति ब्रह्मणोपक्रमात्सर्वान्याभनोपद्ृत्य सर्वेषा च भूतानां श्रैष्ध्यं खाराज्यं पर्येति य एवं वेदेति च सति संभवे सर्व-

तदनुपपत्तेरादित्यादिपुरुषकर्तृत्वस्य च खातन्त्यलक्षपास्थ्र मु- ख्यस्य ब्रह्मपयेव संभवादन्येषां दिरणयगर्भादीना तत्पारत- न्व्यात् ककैष एतद्वालाके इत्यारदेर्जीवाधिक रणभवनापादान- प्रश्नस्य यदा सुप्नः खन्नं न कं चन पश्यत्यथासिमिन्प्राण एवै- कधा भवति इत्यादेरुत्तरस्य च ब्रह्मएयेवोपपत्तेर्त्रह्विषयत्वं निश्चीयते। त्रथ कस्मान्न भवतो दिरएयगर्भगोचरे एव प्रश्नी- त्तरे तथा च नैताभ्यां ब्रह्मविषयत्वसिद्विरित्येतन्निराचिकीर्षुः पठत। "एतस्मादात्मनः प्राणा यथा यथायतनं प्रतिष्ठन्त"- इति। एतदुत्तां भवति। आर्रात्मैव जीवप्राणादोनामधिकरणं नान्यदिति। यद्यपि च जीवो नात्मनो भिद्यने तथाप्युपाध्य- रवच्िन्नस्य परमात्मनो जीवत्वेनोपाधिभेदाङ्वेदमारोप्याधारा- धेयभावो द्रष्टव्यः। एवं च जीवभवनाधारत्वमपादानत्वं च प- रमात्मन उपपन्नम्। तदेवं बालाक्यजातशत्रुसंवादवाक्यसंद- र्भस्य ब्रह्मपरत्वे स्थिते यस्य वैतत्कर्मेति व्यापाराभिधाने न संगच्तदूति कर्मशब्द: कार्याभिधायी भवति, एतदिति सर्व- नामपरामृष्टं च तत्कार्य, सर्वनाम चेदं संनिद्दितपरामर्शि, न च किंचिदिच शव्दोक्तमस्ति संनिचितम्। न चादित्या-

[ब.१पा.४६.१६] [०८] [भामती] दिपुरुषाः संनिच्िता अपि परामर्भार्द्ा बडत्वात्पुक्िङ्गत्वा- च्व। एतदिति चैकस्य नपुंसकस्याभिधानादेते्षां पुरुषार्णा कर्तेत्यनेनैव गतार्थत्वाच्च। तस्मादभन्दोक्तमपि प्रत्यक्षसिद्धू संबन्धाईं जगदेव पराम्रष्टव्यम्। एतदुत्तां भवति। अ्रत्यल्प- मिदमुच्यते एतेषामादित्यादिगतानां जगदेकदेशभूतानां क- नेति, किं तु छत्स्मेव जगदस्य कार्यमिति वाशब्देन सू- ते। जीवप्रापशब्दौ च ब्रह्मपरौ जीवशब्दस्य ब्रह्मोपल- छणपरत्वाद् न पुनर्ब्रह्मशन्दो जीवोपलक्षणापरस्तथा सति हि बकसमञ्जसं स्यादित्युक्त्म्। न चानधिगतार्थावबोधनखरस- स्य शब्दस्याधिगतबोधनं युत्तम। नाप्यनधिगतेनाधिगतो- पलक्षणामुपपन्नम्। न च संभवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदो न्या- य्यः । वाक्यशेषानुरोधेन च जीवप्राणापरमात्मोपासनान्य- विधाने वाक्यचयं भवे,त्यौर्वापर्यपर्यालोचनया तु ब्रह्मोपास- नपरत्वे एकवाक्यतैव। तस्मान्न जीवप्राणपरत्वमपि तु ब्रह्म- परत्वमेवेति सिद्धम्। स्यादेतन्। निर्दिश्यन्तां पुरुषाः का- र्यारतद्विषया तु क्वतिरनिर्दिष्टा तत्फलं वा कार्यस्योत्पत्तिस्ते यस्येदं कर्मेति निर्हेच्चेते ततः कुतः पौनरुत्यमित्यत त्रा- इ। "नापि पुरुषविषयस्ये"ति। कर्तृशब्देनैव कर्तारमभि- दधता तयोरुपात्तत्वादात्तिप्नत्वान्नद्दि क्वनिं विना कर्ता भर्वत नापि क्वतिर्भावनापराभिधाना भूतिमुत्पत्तिं विनेत्यर्थः। ननु यदीदमा जगत्पराम्टृष्टं ततस्तचान्तर्भूंताः पुरुषा अपोति य एतेषा परुषाणामिति पुनरुक्तमत आाद्। "एतदुक्तं भवति। य एषां परुषाण"मिति। नन प्राण एवैकधा भवतीत्यादि-

[भामती] [ ३०६ ] [अ्र.१ पा.४ सू.१६] कादपि वाक्याज्जीवातिरिक्त कुतः प्रतोयतदूत्यतो वाक्यान्तरं पठति। "एतस्मादात्मनः प्राणा" इति। अपि च सर्ववेदा- न्तसिद्वमेतदित्याह। "सुषुप्निकाले चे"ति। वेदान्तप्रक्रिया- यामेवोपपत्तिमु पसंद्ारव्याजेनाद्। "तस्माद्यनास्या" त्मनो य- तो निःसंबेधतः सचकतारूपमिव रूपमस्येति सचछतारूपो न तु खच्कतैव लयविक्षेपसंस्कारयोसतत्र भावात् समुदाचर- दृत्तिविश्चेपा(१)भावमात्रेणोपमानम् । एतदेव विभजते। "उ- पाधिभि"रन्तःकरणदिभि र्जनितं" यद्विशेषविज्ञानं घटप- टादिविज्ञानं तद्रदितं स्रूपमात्मनो, यदि विज्ञानमित्ये- वाच्येत ततसदविभिष्टमनवच्किन्नं सद्रह्वैव स्यात्तच्च नित्य- मिति नोपाधिजनितं नापि तद्रचितं स्वरूपं ब्रह्मखभाव- स्याप्रद्ाणात्। अत उत्तं विभेषेति। यदा तु लयलक्ष- पाविद्योपवृंदितो विक्षेपसंस्कार: समुदाचरति तदा विशे- षविज्ञानोत्पादात्खन्नजागरावस्थातः परमात्मनो रुपाड्रंभरू- पमागमनमिति। न केवलं कौषीतकिब्राह्मणे वाजसनेयेप्ये- वमेव प्रश्नोत्तरयोर्जीवव्यतिरिक्तमामनन्ति परमात्मानमित्या- ह। "अपि चैवमेक" दूति। नन्वत्राकाशं शयनस्थानं त- त्कुतः परमात्मप्रत्यय इत्यत आद्। "त्रकाशशब्दसे"ति। न तावन्मुख्यस्याकापस्यात्माधारत्वसंभवः । यदपि च द्ास- प्रतिसचस्रद्िताभिधाननाडीसंचारेण सुषुप्त्यवस्थायां पुरी- तदवस्थानमुत्तं तद्प्यन्तःकरपास्य। तम्राइद्दरोस्तिन्नन्तरा - काभइतिवदाकाशशब्द: परमात्मनि मन्तव्य इति। प्रथमं (१) विशेषा-पा० :।

[अ.१पा.४ सू.१६] [३१० ] [भामती] भाव्यकवता जीवनिराकरणाय सत्मिदमवतारितं तन्र मन्द- धियां नेदं प्रापनिराकरणायेति बुद्धिर्मा भूदित्याभयवाना- छ। "प्रापनिराकरणस्यापी"ति। ता इ बालाक्यजातभनू

त्पापडुरवास: सोमराजन्निति। स आा(१)मन्त्यमाणो नोत्त- स्था। तं पाणिनापेषं बोधयांचकार। स होत्तस्थौ स होवाचाजातशन्तुर्यववैष एतत्सप्रोभूदित्यादि सोयं सुप्रपुरु- षोत्थापनेन प्राणादिव्यतिरित्तो(२)पदेशदति। वाक्यान्वयात् ॥१९।। ननु मैत्रेयोब्राह्मणोपक्रमे, या ज्ञवल्केन गार्दस्थ्याश्रमादुत्त- माश्रमं यियासता मैत्रेय्या भार्याया: कात्यायन्या सच्चार्थसं- विभागकरणउक्के मैनेयी याज्ञवल्क्ं पतिममृतत्वार्थिनी पप्रच्छ। यन्तु मदयं भगो: सर्वा पृथ्वी वित्तेन पूर्णा स्या- त्किमहं तेनामृता स्यामुत नेति। तत्र नेति चोवाच या- जवल्क्यः। यथैवापकरणवतां जीवितं तथैव ते जीवितं स्था- दम्तत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेन। एवं वित्तेनाम्ृतत्वाभा भवे- दयदि वित्तसाध्यानि कर्माएयम्तत्वाय युज्येरन्। तदेव तु नास्ति, ज्ञानसाध्यत्वादमृतत्वस्य। कर्मणं च ज्ञानविरोधिनां तत्म चभावित्वानुपपत्तेरिति भावः । सा द्ोवाच मैनेयी येना- इं नामता स्यां किमदं तेन कुर्या यदेव भगवान्चेद तदेव मे ब्रूद्ि। त्र््रम्तत्वसाधनमिति शेषः। तन्रांमतत्वसाध - (१) चा-पा० १/२॥ (२) व्यतिरेको-पा० १।

[भामतो] [ ३११ ] [त्१ पा.४ सू.१६] नज्ञानोपन्यासाय वैराग्यपूर्वकत्वात्तस्य रागविषयेषु तेषु- तेषु पतिजायादिषु वैराग्यमुत्पादयितु याज्ञवल्क्ो न वाश्र्रर- रे पत्युः कामायेत्यादिवाक्य सन्दर्भमुवाच। आर्रात्मीपाधिकं दि प्रियत्वमेरषां न तु साक्चात्प्रियाणयेतानि, तस्मादेतेभ्यः पतिजा- यादिभ्यो विरम्य(१) यत्र साक्षात्प्रेम स एवात्मा वाअरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः। वाभब्दोवधारणे। त्र््रा- त्मैव द्रष्टव्य: साक्षात्कर्तव्यः। एतत्साधनानि च श्ररवणदी- नि विद्ितानि श्रोतव्य इत्यादिना। "कसमात्" । त्र्र्रात्मनो वारे दर्भनेन श्रवणादिसाधनेनेदं जगत्सवं विदितं भवती- ति वाक्यशेषः । यतो नामरूपात्मकस्य जगतस्तत्त्वं पारमा- र्थिकं रूपमात्मैव भुजङ्गस्येव समारोपितस्य ततत्वं रज्ज- स्स्मादात्मनि विदिते सर्वमिदं जगत्तत्वं विदितं भवति रज्ज्वामिव विदितायां समारपितभुजङ्गस्य तत्वं विदितं भवति, यतस्तस्मादात्मैव द्रष्टव्या न तु तदतिरित्रं जग- त्सरूपेण द्रष्टव्यम्। कुतः। यतो ब्रह्म तं परादाद्राह्मणजा- तिर्ब्रोह्मणोSद्मित्यभिमान इति यावत्। परादात्, पराकु- र्यात्, अमृतत्वपदात्, कं. योन्यनात्मनो ब्रह्म ब्राह्मपजाति वेद। एवं चत्त्रादिष्वपि द्रष्टव्यम्। आ्र्प्रात्मैव जगतस्तत्वं न तु तदतिरित्ं तदित्यचैव भगवती श्रुतिरूपपत्तिं दृष्टान्त- प्रबन्धेनाद। यत् खलु यङ्गदं विना न शक्यते यद्ीतुं तत्त- तो न व्यतिरिचयते। यथा रजतं पक्तिकाया भुजङ्गो वा रज्जोः दुन्दुभ्यादिशब्दसामान्याद्दा तत्तक्कब्दभेदाः, न गृ- (१) विरज्य-पा० १ ।३।

[भ्र.१पा.४६.१e] [३१२] [भामती] ध्न्ते च चिद्रपग्रद्णं विना स्थितिकाले नामरूपाणि त- समान्न चिदात्मनो भिद्यन्ते तदिदमृत्तां "स यथा दुन्दुभेर्ईन्य- मानस्ये'ति। दुन्दुभिग्नद्दणेन तद्गतं शब्दसामान्यमुपलन्तर्यत। न केवलं स्थितिकाले नामरूपप्रपच्चश्चिदात्मातिर केणग्रइ्- णाच्चिदात्मनो न व्यतिरिच्यते ऽपि तु नामरूपोत्पत्ते: प्राग- पि चिद्रूपावस्थानात् तदुपादानत्वाच्च नामरूपप्रपच्चस्य तद- नतिरेक:, रज्जूपादानस्येव भुजङ्गस्य रज्जोरनतिरेक इू- त्येतद्(१) दृष्टान्तेन साधयति भगवती श्रुतिः । स यथा- ट्रैधाग्रेरभ्यादितस्य पृथग्धूमा विनिश्चर(२)न्त्येवं वात्रपरर Sस्य मच्दतो भूतस्य निःश्चसितमेतद्यदग्वेद इत्यादिना चतुर्विधो मन्त्र उत्त, इतिदास इत्यादिना डष्टविधं ब्राह्मणमुत्तम्। एतदुत्तां भवति। यथागनिमात्रं प्रथममवगम्यते चुद्राणां वि- स्फुलिङ्गानामुपादानम्। तरथ ततो विस्फुलिङ्ा व्युख्रन्ति न चैतेग्रेस्तत्वान्यत्वाभ्यां शक्यन्ते निर्वक्तुम्। एवम्ग्वेदादयो- प्यल्पप्रयत्ना(३)द्र्रह्मणो व्युच्चरन्तो न ततस्तत्त्वान्यत्वार्भ्या निरुचन्ते कगादिभिर्नामोपलच्यते, यदा च नामधेयस्येयं गतिस्तदा तत्पूर्वकस्य रूपधेयस्य कैव कथेति भावः। न केवलं तदुपादानत्वात्ततो न व्यतिरिचते नामरूपप्रपञ्चः प्र- लयसमये च तदनुप्रवेभात्ततो न व्यतिरिच्यते। यथा सा- मुद्रमेवाम्भ: पृथिवोतेज:संपर्कात्काठिन्यमुपगतं सैन्धवं खि- (१) इत्येवं-पा० १/२ (२) विनिःसरन्ती । १।३। (3) दयोल्पप्रयव्नत्वा-पा० १।

[भामतो] [ ३१३ ] [भ.१पा.४. ६.१2] ल्य:(१) स द्वि खाकरे समुद्रे क्षिप्तोन् एव भवत्येवं चिदम्भो- धा लोनं जगच्विदेव भवति न तु ततो Sनिरिच्यतदूति। एतदुष्टान्तप्रबन्धेनाच(२)। "स यथा सर्वासामपामि"त्यादि। दष्टान्तप्रबन्धमुक्का दार्ष्टान्तिके योजयति। "एवं वा त्रपररद्वदं मछदि" ति। बृद्दत्वेन(३) ब्रह्मोत्तम्। इदं ब्रह्मेत्यर्थः। भूतं सत्यम् अनन्तम् नित्यम् अपारं सर्वगतं विज्ञानघनो विज्ञा- नैकरस दृति यावत्। एतेभ्यः कार्यकारणभावेन व्यवस्थितेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय साम्येनोत्थाय कार्यकारणसंघातस्य ह्यव- केदाहुःखित्वभोकित्वादयस्तदवच्छिन्ने चिदात्मनि तद्विप- रीतेपि प्रतीयन्ते यथोदकप्रतिबिम्बिते चन्द्रमसि तोयगता: कम्पादयस्तदिदं साम्येनात्थानं यदा त्वागमाचार्यापदेशपूर्व-

उपावर्तते तदा निर्मष्टनिखिलसवासनाविद्यामलस्य का- रयंकरणसंघातभूतस्य विनाशे तान्येव भूतानि नश्यन्त्यनु त- दुपाधिश्चिदात्मनः खिल्यभावो विनभ्यति। सतो न प्रेत्य कार्यकरणभूतनिवृत्ता रूपगन्धादिसंज्ञास्तीति न प्रेत्य सं- नास्तोति संज्ञामाचनिषेधादात्मा नास्तीति मन्यमाना सा मैनेयो द्ोवाच, अचैव मा भगवानमूमुद्न्मोद्ितवान् न प्रेत्य संज्ञास्तीति स दोवाच याज्ञवल्क: खाभिप्रायं हैते हि रूपादिविशेषसंज्ञानिबन्धनो दुःखित्वाद्यभिमानः । आ्र्ानन्द- (१) स्विल्यो घन इत्यर्थ इति कल्पतरुः । (२) दृष्टान्तावष्टम्भेनाह-पा० १। (3) महत्वेन-पाश २।

[अ१ पा. ४६. १2] [३१४] [भामतो] ज्ञानैकरसब्रह्माइयानुभवे तु तत्केन कं पश्यत् ब्रह्म वा के न विजानोयात्(१) नद्ि तदास्य कर्मभावोस्ति खप्रकाशत्वा- त्। एतदुक्तं भवति। न संज्ञामानं मया व्यासेधि(२) किं तु विभेषसंज्ञेति। तदेवमम्ृतत्वफलेनोपक्रमान्मध्येचात्मवि- ज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय तदुपपादनाद् उपसंद्ारे च

चादैतगुणकीर्तनाद्र ह्लैव मैन्नेयीब्राह्मणे प्रतिपाद्यं न जीवात्मे- ति नासित पूर्वपत्त इत्यनारभ्यमेवेदमधिकरणम्। त्र्रोच्चयते। भोत्तृत्व ज्ञातृता जीवरूपोत्थानसमाधये मैनेयोब्राह्मण पूर्वप- न्षेणोपक्रमं: कतः । पतिजायादिभोग्यसंबन्धो नाभोक्तुर्बरह्म- णो युज्यते नापि ज्ञानकर्तृत्वमकर्तुः साक्षाच्च मद्दतो भूत- स्य विज्ञानात्मभावेन समुत्यानाभिधानं विज्ञानात्मन एव द्रष्टव्यत्वमाद। अन्यथा ब्रह्मणो द्रष्टव्यत्वपर डस्तिन् ब्राह्म- णे तस्य विज्ञानात्मत्वेन समुत्यानाभिधानमनुपयुत्तां स्या- त्तस्य तु द्रष्टव्यत्वमुपयुज्यने इत्युपक्रममाचं पूर्वपत्तः कतः। भोकर्थत्वाच्च भोग्यजातस्ेति तदुपोद्वलनमाचम्। सिद्धान्त- स्तु निगदव्याख्यातेन भाष्येणोत्तः। तदेवं पौरवापर्यालोचनया मैनेयोब्राह्मणस्य ब्रह्मदर्भनपरत्वे स्थिते भोक्रा जीवात्म- नोपक्रममाचार्यदेशीयमतेन तावत्समाधत्ते सनकारः॥ (१) केन कं विजानीयात्-पा० २/ (२) व्यासेध्यते-पा१ २।

[भामनी] [ ३१५ ] [अ्र१ पा.४ खू.२0]

यथा चि वर्श्चेविकारा व्युच्चरन्तो विस्फुलिङ्गा न वन्लेर- त्यन्तं भिद्यन्ते तद्रूपनिरूपणत्वान्नापि ततोत्यन्तमभिन्ना वड्े- रिव परस्परव्यावृत्यभावप्रसङ्गात्, तथा जीवात्मानोपि ब्र- ह्मविकारा न ब्रह्मणोत्यन्तं भिद्यन्ते चिद्रपत्वाभावप्रसङ्गा- न्नाप्यत्यन्तं न भिद्यन्ते(१) परस्रं व्यावृत्त्यभावप्रसङ्गात् सर्वज्ञं प्रत्युपदेशवैयर्थ्याच्च। तस्म्रात्कथं चिद्नेदो जीवात्म- नामभेद्स। तत्र तदिज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञासिद्ठये वि- ज्ञानात्मपरमात्मनोरभेदमुपादाय परमात्मनि दर्भयितव्ये विज्ञानात्मनोपक्रम इत्याश्मरथ्य आचार्यों मेने। आचार्य- देभोयान्तरमतेन समाधत्ते॥ उत्क्रमिष्यतएवंभावादित्यौडुलो- मिः॥२१॥ जोवो द्ि परमात्मनोत्न्तं भिन्न एव सन् देच्ेन्द्रियम- नोबुद्धुपधानसंपर्कात्मर्वदा कलुषस्तस्य च ज्ञानध्यानादिसा- धनानुष्ठानात्संप्रसन्नस्य देच्ेन्द्रियादिरंघातादुत्क्रमिष्यतः प- रमात्मनैक्योपपत्तेरिदमभेदेनोपक्रमपम्। एतदुत्त भवति। भविष्यन्तमभेदमुपादाय भेदकालेप्यभेद उत्तः । यथाङ पाञ्चरात्िकाः । आमुत्तर्भेद एव स्याज्जीवस्य च परस् च। मुत्तस्य तु न भेदो Sस्ति भेददेतोरभावतः ॥ इति। (१) प्यत्यन्तमभिन्ना :- पा० १।

[भ१पा.४e.२2] [ २१६] [भामती] अच्नैव श्रुतिमुपन्यस्यति । "श्रुतिश्चैव"मिति। पूर्व देचे- न्द्रियाद्युपाधिक्वतं कलुषत्वमात्मन उत्तं, सम्प्ति स्वाभाविक- मेव जीवस्य नामरूपप्रपच्चाश्रयत्वलक्षणं कालुष्यं पार्थिवा- नामणूनामिव श्यामत्वं केवलं पाकेनेव ज्ानध्यानादिना तदपनीय जीव: परात्परतरं पुरुषमुपैतीत्याद। "क चिच्च जीवाश्रयमपो"ति। नदी निदर्शनं यथा सोम्येमा नद्य इति। तदेवमा चार्यदे शीयमत द्यमुक्काचापरितुष्यन्नाचार्यमतमाद स- न्रकारः।। अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ॥२२।। एतझ्ाचष्टे। "अस्यैव परमात्मन" दति। न जीव आ्रात्म- नोन्यो नापि तद्विकारः किं त्वात्मैवाविद्योपाधानकल्पिताव- छेद:। त्राकाशदव घटमणिकादिकल्पितावच्केदो घटाकाशो मणिकाकाशो न तु परमाकाशादन्यसतद्विकारो वा। ततश्न जीवात्मनोपक्रमः परमात्मनैवापक्रमस्तस्य ततो Sभेदात्। स्थूलदर्शिला कप्रतीति सै। कर्याया पाधिकेनात्मरुपेणपक्रमःछ- नः । अत्नैव श्रुतिं प्रमाणयति । "तथा चे"ति। त्र्प्रथ्य वि- कार: परमात्मनो जीवः कर्मान्न भवत्याकाशादिवदित्याइ। "न च तेज:प्रभृतीनामि"ति। नदि यथा तेजःप्रभृतीना- मात्मविकारत्वं श्रूयते एवं जीवस्थेति। आ्रचार्यत्र्यमतं विभ- जते। "काशछतस्रस्याचार्यस्ये"ति। आ्र्प्रात्यन्तिके सत्यभेदे कार्यकारणभावाभावात् अ्रनात्यन्तिको ड्भेद आस्थेयस्तथा च कर्थ चिद्नेदोपीति तमास्थाय कार्यकारणभाव इति(१)। (1.) भाव इति कियानपीत्युक्तम्। पा० १/२/

(भामती] [३१७ ] [भ.१ पा. ४ सू. २2] मतचयमुक्का काशकत्लोयमतं साधुतवेन निर्द्वारयति। "त- न तेषु मध्ये काशकृत्लोयं मत"मिति। आत्यन्तिके दि जी- वपरमात्मनोरभेदे तात्त्विके Sनाद्यविद्योपाधिकल्पितो भेदसत- त्वमसीति जीवात्मनो ब्रह्मभावतत्त्वोपदेशश्रवपामनननिदि- ध्यासनप्रकर्षपर्यन्तजन्मना साक्षात्कारेण विद्यया शक्य: स- मूलकाषं कषितुं रज्वामच्िविभ्रमदव रज्जतत्वसाक्षात्का- रेण राजपुत्तस्येव च म्लेक्ककुले वर्द्धमानस्यात्मनि समारोपि- तो ग्लेच्कभावो राजपुत्तोसीति आप्तोपदेशेन। न तु मद्ि- कार: भरावादि: पतशोपि मन्मदिति चिन्त्यमानसज्न- नमना मङ्गावसाक्षात्कारेण शक्यो निवर्तयितुं, तत्कस्य छे- नोस्तस्यापि मृदो भिन्नाभिन्नस्य तात्विकत्वाद्, वस्तुनस्तु ज्ञा- नेनोकके त्तुमशक्यत्वात् सोयं प्रतिपिपादयिषितार्थानुसारः । अपि च जोवस्यात्मविकारत्वे तस्य ज्ञानध्यानादिसाधनानुष्ठा- नात् खप्रक्ृतावप्यये सति नामृतत्वस्याशास्तीत्यपुरुषार्थत्वम- मृतत्वप्राप्निश्रुतिविरोधञ्त, कामऊत्समते त्वेतदुभयं नासी- त्याद। "एवं च सती"ति। ननु यदि जीवो न विका- र किं तु ब्रह्मैव कथं तर्षि तस्मिन्नामरूपाश्रयत्वश्रुतिः क- थं च यथाग्रे: क्षद्रा विस्फुलिङ्गा इति ब्रह्मविकारश्रुतिरित्या-

न सं भवतः अतक्त्ेति योजना। द्वितीयपूर्वपक्षबीजमनयैव त्रिद्द्त्यापाकरोति। "यदप्युक्त" मिति। भेषमतिरेाचिताथें व्याख्यातार्थ च। ततीयपूर्वपक्षबीजनिरासे काभत्वीयेनैवे-

[अर.१पा.४ सू.२२] [३१८] [भामतो] त्यवधारणं तन्मताश्रयपोनैव तस्य भक्यनिरासत्वात्। ऐका- न्तिके द्यद्वैते आत्मनो डन्यकर्मकरणे केन कं पश्येदिति आत्मनस्च कर्मत्वं विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति भक्यं निषेङ्ुम्। भेदाभेदपत्ते वैकान्तिके वा भेदे सर्वमेतद्द्वैताश्र- यमभक्यमित्यवधारणस्यार्थः । न केवलं काशकृत्स्नीयदर्भ- नाश्रयणोन भूतपूर्वगत्या विज्ञातत्वमपि तु श्रुतिपार्वापर्यप- र्यालोचनयाप्येवमेवेत्याद्। "अपि च यत्र ही"ति। कस्ा- त्युन: काशछत्सस्य मतमास्थोयते नेतरेषामाचार्याणमित्य- त आद्द। "दर्शितं तु पुरस्तादि"ति। काशकत्सीयस्य मतस्य श्रुतिप्रबन्धोपन्यासेन पुनः श्रुतिमत्त्वं सृतिमत्त्वं चोप- संहारोपक्रममाह। "अरतस्वे"ति । क चित्पाठ आ्र्प्रातस्वेति। तस्यावश्यं चेत्यर्थः। जननजरामरणभीतयो विक्रियास्तार्सा सर्वासां मद्दानज दूत्यादिना प्रतिषेध: परिणामपन्ते Sन्यस्य चान्यभावपत्ते ऐकान्तिकाद्वैतप्रतिपादनंपरा एकमेवाद्ितीयमि-

नजरादिविक्रियाप्रतिषेधपराश्वैष मद्दानज इत्यादयः श्रुतय उपरुध्येरन्। अ्रपि च यदि जीवपरमात्मनोर्भेदाभेदावास्थीये- यातां (१) ततस्तयोर्मिथो विरोधात्समुच्चयाभावादेकस्य बली- यस्त्वे नात्मनि निरपवादं विज्ञानं जायेत बलीयसैकेन दुर्ब- लपक्षावलम्बिनो ज्ञानस्य बाधनात्। त्रथ त्वगृह्यमाणविभेष- तया न बलाबलावधारणं, ततः संभये सति न सुनिध्ि-

(१) वाश्रीयेयाताम्-पा० १।

[भामती] [ ३१६ ] [अ.१ पा. ४ रू.२२] तार्थ(१)मात्मनि ज्ञानं भवेत्सुनिश्चितार्थ च ज्ञानं मोक्षापायः श्रूयते 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था' दूति। तदेतदाद। "अ्र्र- न्यथा मुमुक्षणा" मिति। एकत्वमनुपश्यत इति श्रुतिर्न पुन- रेकत्वानेकत्वे अनुपश्यत इति। ननु यदि क्षेनज्ञपरमात्म- नोरभेदो भाविक, कथं तर्षि व्यपदेशबुद्धिभेदा न्ेनज्ः प- रमात्मेति, कथं च नित्यपद्बुद्दमुत्तखभावस्य भगवतः संसारिता। अर््रविद्याऊृतनामरूपोपाधिवशादिति चेत्, कस्ये- यमविद्या, न तावज्जोवस्य, तस्य परमात्मनो व्यतिरेकाभा- वात्, नापि परमात्मनस्तस्य विद्यैकरसस्याविद्याश्रयत्वानुपप-

इत्यत आद्द। "स्थिते च परमात्मक्षेनज्ञात्मैकत्व"दूति । न तावज्वेदाभेदावेकत्र भाविकौ भवितुमर्द्दत इति विपन्चि- नं प्रथमे पादे। द्वैतदर्भननिन्दया चैकान्तिकाद्वैतप्रतिपा- दनपरा: पौर्वापर्यालोचनया सर्वे वेदान्ताः प्रतीयन्ते। तन्र यथा बिम्बादवदातात्तात्त्विके प्रतिबिम्बानामभेदेपि नीलम-

बुद्धिव्यपदेशभेद। वर्तयति, इदं बिम्बमवदातमिमानि च प्रति- बिम्बानि नीलोत्पलपलाशश्यामलानि वृत्तदीर्घादिभेदभाञ्जिज बहनीति, एवं परमात्मनः पुद्खभावाज्जीवानामभेदऐका- न्तिकेप्य निर्वचनीयानाद्यविद्योपधानभेदात्काल्पनिको जीवाना

(१) श्रुतिनिश्ितार्थ-पा० १। (२) दुपाधिभेदा-पा० १/२।

[भ१पा.४६.२2] [३२०] [भामती] भेदो बुद्धिव्यपदेभभेदावयं च परमात्मा पुद्विज्ञानानन्द- खभाव इमे च जीवा त्र्प्रविद्याशोकदुःखाद्युपट्रवभाज इति वर्तयति। त्रविद्योपधानं च यद्यपि विद्यासभावे परमा- त्मनि न सात्षादसिति तथापि तत्प्रतिबिम्बकल्पजीवद्दारेण प- रम्मिन्रुचते। न चैवमन्योन्याश्रयो जीवविभागाश्रया विद्या, अविद्याश्रयन्द जीवविभाग इति, बोजाङ्गरवदनादित्वात्। अत एव कानुहिभयैष ईश्वरो मायामारचयत्यनर्थिकामुदे- भ्यानां सर्गादौ जीवानामभावात् कथं चात्मानं संसारिएं विविधवेदनाभाजं कुर्यादित्याद्यनुयोगो निरवकाशः । न ख- स्वादिमान् संसारो नाप्यादिमानविद्याजीवविभागो येनानु- युज्येतेति । अत्रर ामग्र ् पोा न ा विद्यामुप ल पयति ्। स्ा े तत्। यदि न जीवाङ्रह्म भिद्यते इन्त जीव: स्फुट इति ब्रह्मापि तथा स्यात्तथा च निदितं गुद्ायामिति नोपपद्यत- इत्यत आाद्द। "नद्ि सत्यमि"ति। यथा द्ि बिम्बस्य मणि- कपाणादयो गुद्दा एवं ब्रह्मणोपि प्रतिजीवं भिन्ना त्र्रविद्या- गुच्ा इति। यथा प्रतिबिम्बेषु भासमानेषु बिम्बं तदभिन्न- मपि गुद्यमेवं जीवेषु भासमानेषु तदभिन्नमपि ब्रह्म गु- द्यम्। अस्तु र्तार् ब्रह्मणो Sन्यङ्गुद्यमित्यत आाद्द। "न च ब्रह्मणो ऽन्य" दूति। ये त्वाश्मरथ्यप्रभृतयो "निर्बन्धं कुर्वन्ति ने वेदान्तार्थमि"ति। ब्रह्मपः सर्वात्मना भागभो वा परिणा- माभ्युपगमे तस्य कार्यत्वादनित्यत्वाच्च तदाश्रितो मोन्ोपि तथा स्यात्। यदि त्वेवमप्रि मोन्ं नित्यमक्वतकं ब्रूयुस्त- नाद। "न्यायेने"ति। एवं ये नदीसमुद्रनिदर्भनेनामुत्रे-

[भामती] [ ३२१ ] [भ.१ पा.४ सू. २२] र्भेद मुत्तस्य चाभेदं जीवस्यास्थिषत तेषामपि न्यायेनासंग- निः । नो ज़ातु घटः पटो भवति। ननूतं यथा नदी समुट्रो भवतीति। का पुनर्नद्यभिमता SSयुम्मतः । किं पाथ :- परमाणव उतैषां संस्थानभेद आच्ोखित्तदारब्धोवयवी। तत्र संस्थानभेदस्य वा 5वयविनो वा समुद्रनिवेशे विनाभात् क- स्य समुद्रेणैकता, नदीपाथःपरमाणूनां तु समुद्रपाथःपरमाणु- भ्यः पूर्वावस्थितेभ्यो भेद एव नाभेद: एवं समुद्रादपि तेषां भेद एव। ये तु काशकत्सीयमेव मतमास्थाय जीवं प- रमात्मने भ्रमाचखव्युस्तेषां कथं 'निष्कलं निष्क्रियं पान्त'- मिति न श्रुतिविरोधः । निष्कलमिति सावयवत्वं व्यासेधि न तु सांशत्वम्। अंभस् जीवः परमात्मनो नभसदव क- पोनेमिमण्डलावच्छिन्नं नभः शब्दश्रवणयोग्यं वायोरिव च भरीरावच्किन्नः पञ्चवृत्तिः प्राण इति चेत्। न तावन्नभो नभसशस्तस्य तत्त्वात् । कर्णनेमिमएडलावच्छिन्नमंश इति चेद्, छन्त तर्हि प्राप्ताप्राप्तविवेकेन कर्णनेमिमणडलं वा तत्सं- योगो वेत्युत्तं भवति। न च कर्णनेमिमण्डलं तर्स्यांशस्त- स ततो भेदात्। तत्संयोगो नभोधर्मत्वात्तस्यांश इति चे- त्। न । अनुपपत्ते। नभोधर्मत्वे दि तदनवयवं सर्वत्ाभि- न्नमिति तत्संयोग: सर्वत्र प्रथेत । नह्यस्ति संभवो Sनव- यवमव्याप्य वर्ततदूति। तस्मात्तचास्ति चेद्याप्यैव। न चेद्या- प्नोति तन् नास्त्येव । व्याप्यैवास्ति केवलं प्रतिसंबन्ध्यधी- ननिरूपपातया न सर्वत्र निरूप्यतदूति चेत्, न नाम निरूप्य- नाम। तत्संयुत्तं तु नभः श्रवपायोग्यं सर्वतासीति सर्वत्र

[अ.१ पा.४६.२२] [ ३२२ ] [भामती] श्रवण(१)प्रसङ्ग:। न च भेदाभेदयोरन्यतरेणांभः भक्यो निर्वक्रुम्। न चोभाभ्यां, विरुद्धयोरेकचासमवायादित्य क्रम्। तस्माद निर्वचनीयानाद्यविद्यापरिकल्पित एवांभो नभसो न भाविक इति युक्तम्। न च काल्पनिको ज्ञानमाचायत्त- जीवितः कथमविज्ञायमानोसिति, असं्द्याश: कथं शब्दश्रव- पालक्षणाय कार्याय कल्पते न जातु रज्वामज्ञायमान उरगो भयकम्पादिकार्याय पर्याप्न इति वाच्यम्। अ्रज्ञा- तत्वासिद्दे:। कार्यव्यङ्गपत्वा(२)दस्य। कार्योत्यादात् पूर्वमज्ञानं कथं कार्योत्पादाङ्गमिति चेत्। न । पूर्वपूर्वकार्योत्पादव्य- ङ्यत्वादसत्यपि ज्ञाने तत्षंस्कारानुवृत्तेरनादित्वाच्च क्पना त- तसंस्कारप्रवादस्य। अर्स्तु वानुपपत्तिरेव कार्यकारणयो- र्मायात्मकत्वात्। अनुपपात्तिर्दि मायामुपोद्दलयति। अ्र्प्रनतु- पपद्यमानार्थत्वान्मायायाः। अपि च भाविकाशवादिनां मते भाविकांशस्य ज्ञानेनोक्केत्तुमभक्यत्वान्न ज्ञानध्यानसाधनो मोत्ष: स्यात् तदेवमाकार्शाशद्व श्रोतमनिर्वचनीयम्। एवं जीवो ब्रह्मणोंभ इति काशऊत्सीयं मतमिति सिद्दम्। प्रकृतिश प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरो- धात् ॥ २३ ॥ स्यादतत्। वेदान्तानां ब्रह्मषि समन्वये दर्शिते समाप्ं समन्वयलक्षणमिति किमपरमवभिष्यते यदर्थमिदमारभ्यत-

(१) शन्दश्रवण-पा० १। (२) कार्यगम्यत्वा-पा० १

[भामती] [ ३२३ ] [प.१ पा.४ सू.२२] इति श्ङ्गां निराकतुँ संगति दर्भयन् अवभेषमाद्ट। "यथा- भ्युदये"ति। अन्र च लक्षपास्य संगतिमुक्का लक्षणेना- स्याधिकरणस्य संगतिरुत्ता। एतदुर्त्त भवति। सत्यं ज- गत्कारणे ब्रह्मणि वेदान्तानामुक्त: समन्वयस्तच कारण- भावस्योभयथा दर्भनाज्जगत्कारपत्वं ब्रह्मणः किं निमित्त- त्वेनैव, उतोपादानत्वेनापि। ततर यदि प्रथमः पत्तस्त उपादानकारणानुसरणे सांख्यस्मृतिसिद्धं प्रधानमभ्युपेयम् । तथा च जन्माद्यस यत इति ब्रह्मलक्षणमसाधु, अ्र्रति- व्याप्तेः प्रधानेपि गतत्वात् । असंभवाद्दा । यदि तूत्तर: प- कस्ततो नातिव्याप्निर्नाप्यव्याप्निरिति साधु लक्षणाम्। सोय- मवभेषः । तत्र दश्षापूर्वककर्तृत्वं प्रभुत्वमसरूपता । निमित्तकारणेष्वेव नोपादानेषु कर्षि चित्।। तदिदमाच। "तन्न निमित्तकारणमेव ता्वदि"ति। आगमस्य कारणमाच्े पर्यवसानादनुमानस्य तद्विशेषनि- यममागमो न प्रतिश्चिपत्यपि त्वनुमन्यतएवेत्याद। "पारि- भेष्याद्रह्मणोन्यदि"ति। ब्रह्मोपादानत्वस्य प्रसत्तस्य प्रतिषेधे Sन्यनाप्रसङ्गात्साख्यस्मृतिप्रसिद्धमानुमानिकं प्रधानं शिष्यत- दूति। एकविज्ञानेन च सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानमुत तमादे- प'मित्यादिना, यथा सोम्यैकेन मृत्पिपडेनेति च दष्टान्तः, प- रमात्मनः प्राधान्यं सूचयतः । यथा सोमभर्मणैकेन जा- मेन सर्वे कठा ज्ञाता भवन्ति। एवं प्राप्तउच्ते। प्रक्ट- तिख्व। न केवलं ब्रह्मनिमित्तकारणं कुतः। प्रतिज्ञाउष्टान्त-

[भामती] [ ३२४ ] [अ.१ पा.४ सू.२२] योरनुपरोधात्। निमित्तकारणत्वमाचे तु तावुपरुध्येया- नाम्। तथादि। न मख्ये संभवत्यर्थे जघन्या वृत्तिरिय्यते। न चानुमानिकं युक्रमागमेनापबाधितम् । सर्वें द्ि तावद्वेदान्ता: पौर्वापर्येण वीक्िताः। ऐकान्तिकाद्वैतपरा द्वैतमाचनिषेधतः (१)।। नदिद्ापि प्रतिज्ञादष्टान्तौ मुख्यार्थावेव युक्तौ न तु यजमान: प्रस्तर इतिवद्गपाकल्पनया नेतव्या तस्यार्थवाद-

कारणात्मकत्वाच्चोपादेयस्य कार्यजातस्योपादानज्ञानेन त- उज्ञानोपपत्तेः । निमित्तकारणं तु कार्यादत्यन्तभिन्नमि- ति न तज्ज्ञाने कार्यज्ञानं भवति। अरतो ब्रह्मोपा- दानकारणं जगतः । न च ब्रह्मणोन्यन्निमित्त कारणं जगत इत्यपि युत्तम्। प्रतिज्ञादष्टान्तोपरोधादेव। नदि तदानों ब्रह्मणि ज्ञाने सरवं विज्ञातं भवति। जगन्निमित्त- कारणस्य ब्रह्मणोन्यस्य सर्वमध्यपातिनसज्ज्ञानेनाविज्ञानान्। यत इूति च पच्चमी न कारणमाचे (२) सार्यते डपि तु प्रछ्तौ जनिकर्तु: प्रक्ृतिरिति। ततोपि प्रछ्नतित्वमवगच्कामः ।

पलक्णार्थम्॥। अनागतेच्ासंकव्पोभिध्या। एतया खलु खातन्व्यल-

(१) निषेषका :- पा० २। (2) निमित्तकारणमात्रे-पा० १।

[थ.१पा.४स.२४] [ ३२५] [भामती] व्वणेन कर्तृत्वेन निमित्तत्वं दर्भितम् । बज स्यामिति च सवविषयतयोपादानत्वमुत्तम् ॥ आकाशादेव ब्रह्मण एवेत्यर्थः। साक्षादिति चेति सचावय- वमनूद्य तस्यार्थ व्याचष्टे। "आ्राकाभादेवे"ति श्रुतिर्ब्र- ह्मणो जगदुपादानत्वमवधारयन्ती उपादानान्तराभावं सा- व्ादेव दर्भयतीति साव्षादिति सचावयवेन दर्भितमिति योजना ।। आत्मकृते: परिणामात् ॥२६ ॥ प्रक्वतिग्रच्दणमुपलक्षणं निमित्तमित्यपि द्रेष्टव्यं, कर्मत्वेनोपा- दानत्वात्कटलवेन च तत्मति निमित्तत्वात्। "कथं पुनरि"ति। सिद्धसाध्ययोरेकत्रासमवायो विरोधादिति। "परिणामादिति ब्रूम"इति। पूर्वसिद्दस्याप्यनिर्वचनीयविकारात्मना परि- पामो Sनिर्वचनोयत्वाङ्वेदेनाभिन्नद्वेति सिद्धस्यापि सा- ध्यत्वमित्यर्थः । एकवाक्यत्वेन व्याख्याय परिणामादित्यव- च्छ्विद्य व्याचषे। "परिणामादिति वे"ति। सच्च त्यच्चेति दे ब्रह्मणो रूपे। सच्च सामान्यविभेषेणापरोक्षतया निर्वाचं पृथिव्यत्रेजोलत्षणम्। त्यच्व परोक्षमत एवानिर्वाच मिदन्तया वाय्वाकाशलक्षणं, कथं च तद्रह्मणो रूपं, यदि तस्य ब्रह्मपादानं, तम्मात्परिणामाद्रह्म भृतानां प्रक्र- तिरिति ॥ पूर्वपक्षिणो Sनुमानमनुभाष्यागमविरोधेन दूषयति । "यत्पुनरि"ति । एतदु्नां भवति। ईश्वरो जगतो नि- मित्तकारणमेवेक्षापूर्वकजगत्करतृत्वात् कुम्भकर्तृकुलालवत्।

[भामती] [ ३२६ ] [भ.१ पा.४ खू.20]

यथाङर्नानुपलब्ध न्यायः प्रवर्ततद्ति। आरागमात्तत्मिद्धिरिति चेद, दन्त तरहि यादृभमीश्वरमागमो गमयति तादभो डभ्युपन्तव्यः । स च निमित्तकारणं चोपादानकारणं चेश्व- रमवगमयतीति। विभेष्याश्रयग्राह्यागमविरोधान्नानुमानमु- देतुमर्द्दतीति, इति कुतस्तेन निमित्तत्वावधारणोत्यर्थः । दूयं चोपादानपरिणामादिभाषा न विकाराभिप्रायेणापि तु यथा सर्पस्योपादानं रज्नुरेवं ब्रह्म जगदुपादानं दष्टव्यम्। न खलुनित्यस्य निष्कलस्य ब्रह्मणः सर्वा- त्मनैकदेभेन वा परिणामः संभवति नित्वत्वादनेकदेभत्वा- दित्यक्म्। न च मृदः भरावादयो भिद्यन्ते न चा- भिन्ना न वा भिन्नाभिन्नाः कि त्वनिर्वचनीया एव। यथाद श्रुति"रमत्तिकेत्येव सत्यमि"ति। तस्मादद्वैतापक्रमाटुपसंदाराच्च सर्वएव वेदान्ता ऐकान्तिकादवतपराः सन्तः साक्षादेव क चिद्द्वैतमाङ:, क चिद्ूतनिषेधेन, क चिद्रह्लोपादानल्वेन ज- गतः । एतावतापि तावङ्वेदो निषिद्वो भवति, न तपा- दानत्वाभिधानमात्रेण विकारग्र आस्थेयः। नदि वाक्ये- कदेभस्यार्थोसतीति।। स्यादेतत्। मा भूत्प्रधानं जगदुपादानं तथापि न ब्र- ह्मोपादानत्वं सिध्यति, परमाएादीनामपि तदुपादानाना- मुपश्वमानत्वात्तेषामपि दि किं चिदुपोद्दलकमस्ति वैदिकं लिङ्गमित्याभङ्कामपनेतुमाद् स्चकारः।।

[भामतो] [ ३२ ] [भ.१ पा.४ छू.२८] एतेन सर्वे व्याख्याता व्या- ख्याताः ॥२८।1 निगदव्याख्यातेन भाष्येण व्याख्यातं हन्म् । प्रतिज्ञालश्णं लच्चमाणे पद्समन्चयः । वैदिक: सच तनैव नान्यनेत्यत् साधितम्। दूति श्रीमद्वाचस्प्रतिमिश्रविरचिते श्रीमक्कारीरकभाष्य- विभागे भामत्यां प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पाद:॥ सम्पूर्णद्च प्रथमोध्यायः॥

स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्ना- न्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ।।१।। वृत्तवर्तिष्यमाणयोः समन्चयविरोधपरिद्ारलक्षणयोः सं- गतिप्रदर्भनाय सुखग्रह्णाय चैतयो: संक्षेपतस्तात्पर्यार्थमा- ६। "प्रथमे Sध्याय" दूति। त्र्प्रनपेक्षवेदान्तवाक्य खवरससिंद्वस- मन्चयलक्तणास्य विरोधतत्परिद्दाराभ्यामाक्षेपसमाधानकर- पादनेन लक्षपेनास्ति विषयविषयिभावः संबन्धः । पूर्वल- क्षणार्थों दि विषयस्तद्गोचरत्वादाक्षेपसमाधानयोरेष च वि- षयोति। तदेवमध्यायमवतार्य तदवयवमधिकरणमवतार- यति। "तच प्रथमं ताव"दिति। तन्व्यते व्युत्पाद्यते मोक्षसाधनमनेनेति तन्न्रं, तदेवाख्या यस्याः सा सृतिः तन्त्राख्या परमर्षिणा कपिलेनादिविदुषा प्रणोता। अ्रप्-

[भामती] न्यासासुरिपञ्भिखादिप्रणीताः मृतयस्तदनुसारिए: । न खल्वमूर्षां सृतीनां मन्वादिस्ृतिवदन्योवकाशः भक्यो वदि- तुम्टते मोक्षसाधनप्रकाशनात्। तदपि चेन्नाभिदध्युरनव- काशा: सत्यो Sप्रमाणं प्रसज्येरन्। तस्म्रात्तदविरोधेन कथं चिद्ेदान्ता व्याख्यातव्याः। पूर्वपक्षमाक्िपति। "कथं पुन- रीक्षत्यादिम्य"दति। प्रसाधितं खलु धर्ममीमांसार्यां 'वि- रोधे त्वनपेक्षं स्यादसति धनुमानमित्च। यथा श्रुति- विरुद्वानां सृनीनां दुर्बलतया Sनपेक्षणीयत्वं तम्मान्न दुर्ब- लानुरोधेन बलीयसीनां श्रुतीनां युक्तमुपवर्णन,मपि तु खतःसिद्दप्रमाणभावाः श्रुतयो दुर्बलाः सतीर्बाधन्तएवेति युक्तम् । पूर्वपक्षो समाधत्ते। "भवेदय"मिति। प्रसाधि- तोप्यर्थः श्रद्धाजडान् प्रति पुनः प्रसाध्यतदत्यर्थः। आ्रपाततः समाधानमुक्का परमसमाधानमाच् पूर्वपक्षी। "कपिलप्रभृ- तीनां चार्ष"मिति। अ्रयमस्याभिसंधिः। ब्रह्म दि भा- स्वस्य कारणमुत्तं 'शास्त्रयोनित्वा'दिति, तेनैष वेदराभिर्बह्म-

यथा तथा कपिलादीनामपि श्रुतिस्मुतिप्रथिताजानसिद्धभा- वार्ना सृतयो Sमावरणसर्वविषयतद्दुद्विप्रभवा दति न श्रुति- भ्यो Sमूषामस्ति कशिविद्दिशेषः । न चैताः 'स्फुटतर' प्रधा- नादिप्रतिपादनपराः शक्यन्ते Sन्यथयितुम्। तममाननदनुरो- धेन कथं चिच्कतय एव नेतव्याः । अपि च तर्कोपि क- पिलादि सृनीरनुमन्यते, तस्दप्येतदेव (१) प्राप्तम्। एवं प्रा- (१) देवं-२/3/

[भामती] [ ३२ ] [म.२पा.१ख.१] प्रआद्। "तस्य समाधि"रिति । यथा द्ि श्रुतीनामवि- गानं ब्रह्मषि गतिसामान्यात्, नैवं स्मृतीनामविगानमस्ति प्रधाने, तासां भूयसीनां ब्रह्मोपादानत्वप्रतिपादनपरार्णां तचतत्र दर्भनात्। तस्मादविगानाक्क्ीम एवार्थ आस्थेयो नतु सार्तो विगानादिति। तत्किमिदानीं परसरविगानात् स्वा एव सृतयो Sवच्ेया इत्यत आद्द। "विप्रतिपत्ता च सृतीना"मिति। "न चातीन्द्रियार्था"निति। अर्वाग्द्ट- गभिप्रायम्। शङ्कते। "भक्यं कपिलादीना"मिति। निरा- करोति। "न सिद्वेरपी"ति। न तावत्कपिलादय ईश्वर- वदाजानसिद्वा किं तु विनिश्चितवेदप्रामाएयाना तेषा त- दनुष्ठानवरता (१) प्राचि भवेडस्तिन् जन्मनि सिद्धिरत एवा- जानसिद्धा उच्न्ते। यदस्िन् जन्मनि न नैः सिद्धुपायो

चावधृतवेदप्रामाएयानां तद्दिरुद्वार्थाभिधानं तदपबाधितमप्र- माणमेव। तर्प्रप्रमाऐन च न वेदार्थो 5तिभङ्कितुं युक्त: प्रमा- पासिद्ृत्वात्तस्य (२)। तदेवं वेदविरोधे सिद्वचनमप्रमाण- मुक्ा सिद्वानामपि परस्परविरोधे तद्चनादनाश्वास .इति पूर्वोत्तं सारयति। "सिद्धव्यपाश्रयकल्पनायामपी"ति। र्र- द्वाजडान बोधयति। "परतन्त्रप्रज्ञस्यापी"ति। ननु श्रु- तिश्वेत्क पिलादीनामनावरणभूतार्थगोचरज्ञानातिशयं बोध- यति, कथं नेषां वचनमप्रमाएं, तदप्रामाएये श्रुतेरप्यप्रा- (१) तद्र्थानुष्ठानवता-पा० २।३। (२) प्रमाणसिद्धत्वादर्थस्य-पा० २।

[अ.२पा.१स.१] [३३0] [भामनी] माएयप्रसङ्कादित्यत शराद्द । "या तु श्रुति"रिति.। न ता- वत्सिद्वानां परस्परविरुद्धानि वर्चासि प्रमाएं भवितुमर्चन्ति। न च विकरणो वस्तुनि, सिद्धे तदनुपपत्तेः । अ्रनुष्ठानम- नागतोत्यादं विकल्प्यने, न सिद्धम्। तस्य व्यवस्थानात्। नरमात् श्रुतिसामान्यमानेण भूमः सांख्यप्रणेता कपिलः श्रौत इति। स्यादतत्। कपिल एव श्रीतो नान्ये मन्चाद- यः । ततश्न तेषां सृतिः कपिलस्ृतिविरुद्दा Sवचेयेत्यत आाह। "भवति चान्या मनो"प्रिति। तस्याद्ागमान्तर- संवादमाछ। "महाभारते Sपि चे"ति। न केवलं मनोः सृतिः स्मत्यन्तरसंवादिनी श्रुतिसंवादिन्यपीत्याद्क। "श्रति- से"ति। उपसंहरति । "अत" इति। स्यादेतत्। भवतु वेदविरुद्ध कापिलं वचस्तथापि इ्योरपि पुरुषबुद्दिप्रभवतया को विनिगमनार्यां देतुर्यतो वेदविरोधि कापिलं वचो नाद- रणीयमित्यत आद्। "वेदस्य द्ि निरपेक्ष"मिति। अ- यमभिसंधिः। सत्यं शासयोनिरीश्वरस्तथाप्यस्य न भाख- क्रियायामस्ति खातन्त्यं कपिलादीनामिव, स द्वि भगवान् याडमं पूर्वस्मिन् सर्गे चकार शाखं तदनुसारणम्मिन्नपि सर्गे प्रणीतवान्। एवं पूर्वतरानुसारेण पूर्व्मिन, पूर्वतमा- नुसारेण च पूर्वतरदृत्यनादिरयं श्रास्चेन्वरयोः कार्यका- रपभावः। तेनेश्वरस्य न भाषार्थज्ञानपूर्वा शाबक्रिया ये- नास्य कपिलादिवतखातनत्यं भवेत्। शांजार्थज्ञानं चासय खयमाविर्भवदपि न भावकारणतामुपैति, दयोरप्यपर्याये- णाविर्भावात्। शास्त्रं च सतो बोधकतया परुषखात-

[भामती] [ ३२१ ] [भ.२ पा.१ ख.१] न्व्याभावेन निरससमस्तदोषाभङ्क सदनपेचं साक्चादेव खार्थे प्रमागम्। कपिलादिवर्चासि तु खतन्त्रकपिलादिप्- पट्टकाणि तदर्थस्मृतिपूर्वकाणि, तदर्थस्मृतयश्च तदर्थानुभ- वपूर्वाः। तस्मात्तासामर्थप्रत्ययाङ्गप्रामाएयविनिश्चयाय यावत् सृत्यनुभवा कल्प्येते तावत् स्वतःसिद्धप्रमाणभावया Sनपे- व्वयैव श्रुत्या खार्थो विनिश्चायित इति भीघृतरप्रवृत्तया शुत्या मृत्यर्थो बाध्यत इति युक्तम्।। इतरेषां चानुपलब्धे: ॥२॥ प्रधानस्य तावत(१) क चिद्ेदप्रदेशे वाक्याभासानि दृश्य- न्ते, तद्िकाराणं तु मददादीनां तान्यपि न सन्ति। न च भूतेन्द्रियादिवन्मद्दादयो लोकसिद्दाः। तम्मरादात्य- न्तिकात् प्रमाणान्तरासंवादात प्रमाणमूलत्वाच्च सुतेर्मूला- भावादभावो वन्ध्यायाइव दौदित्यस्मृतेः। न चार्षज्ञानमच मूलमुपपद्यतद्ूति युक्तम्। तर्मान्न कापिलस्मृनेः प्रधा- नापादानव्वं जगत इति सिद्धम् । एतेन योगः प्रत्युक्तः ॥३॥ नानेन योगभावस्य चैरएयगर्भपातञ्जलादे: सर्वथा प्रा- माएयं निराक्रियते, किं तु जगदुपादानखतन्त्नप्रधानतदि- कारमचद्दद्ारपञ्चतन्माचगोचरं प्रामाएं नास्तीलुचते। न चैतावतैषामप्रामाएयं भवितुमद्दति। यत्पराणि द्वि तानि मचाप्रामाएये Sप्रामाएयमश्रुवीरन्। न चैतानि प्रधानादिसङ्का- (१) प्रधानस्य वावत्-पा० २।३।

[ =. २पा.१सe] [ २३२] [भामती] वपराणि। किं तु योगखरूपतत्साधनतदवान्तरफलविभू- तिनत्परमफलकैवल्यव्युत्पादनपराणि। तच्च किं चिन्नि- मित्तीछत्य व्युत्पाद्यमिति प्रधानं सविकारं निमित्तोकवतं- पुराणेष्विव सर्गप्रतिसर्गवंभमन्वन्तरवंभानुचरितं तत्प्रतिपा- दनपरेषु, न तु तद्विवक्षितम् । अरन्यपरादपि चान्यनिमि- त्तत प्रतीयमायानमभ्युपेयेत, यदि न मानान्तरेण विरु- द्येत। त्र्प्रस्ति तु वेदान्तश्रुतिभिरख विरोध दत्युक्तम्। तरमात् प्रमाणभूतादपि योगभाखान्न प्रधानादिसिद्धिः । अरत एव योगभास्व्रं व्युत्यादयिता SSद सभगवान् वार्ष- गएय: । 'गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथम्ृच्कति । यन्तु दृष्टिपथप्राप्तं तन्मायव सुतुच्छकम् ॥ इति । योगं व्युत्पिपादयिषता निमित्तमाचेषेद् गुण उत्ता न तु भावत, स्तेषामतात्त्विकत्वादित्यर्थः । त्र्प्रल्लोक सिद्वाना- मपि प्रधानादीनामनादिपूर्वपत्तन्यायाभा सोत्प्रेन्तितानामनुवा- द्यत्वमुपपन्नम्। तदनेनाभिसन्धिनाद। "एतेन सांख्यस्ृ- तिप्रत्याख्यानेन योगसृतिरपि" प्रधानादिविषयतया "प्रत्या- ख्याता दष्टव्ये"ति । अधिकरणान्तरारभ्भमात्िपति। "न- न्वेवं सति समानन्यायत्वा"दिति । समाधत्ते। "त्र्रस्त्य- चाभ्यधिका भङ्का। मा नाम सांख्यभासात् प्रधानसत्ता विज्ञायि। योगभासात्तु प्रधानादिसत्तां विज्ञापयिष्यते। बडलं द्ि योगभाषा्णां वेदेन सच संवादो दृश्यते। उ- पनिषदुपायस्य च तत्त्वज्ञानस्य योगापेन्तास्ति। न जातु

[भामनी] [ २२३ ] [ब.२पा.१ख. ३] योगभावविद्वितं यमनियमादिबद्िरङ्गमुपायम प च्चायान्तर -

तुमदति। तस्मादौपनिषदेन तत्त्वज्ञानेनापेक्षणात् संवाद- बाडत्याच्च वेदेनाष्टकादिसृतिवद्योगसृतिः प्रमाणम्। त- तक्व प्रमाणात् प्रधानादिप्रतीतेर्नाभब्दतम्(१)।न च त- दप्रमाणं प्रधानादा, प्रमाणं च यमादाविति युक्तम्। तचा- प्रामाएये Sन्यत्राप्यनाश्वासात्। यथाङः ॥ 'प्रसरं न लभन्ते दि यावत् क चन मर्कटाः। नाभिद्रवन्ति ते तावत् पिभाचा वा खगोचरे॥ इति। सेयं लब्धप्रसरा प्रधानादै योगाप्रमाणतापिभाची सर्व- चैव दुर्वारा भवेदित्यस्याः प्रसरं निषेधता प्रधानाद्यम्युपे- यमिति नाशब्दं प्रधानमिति शङ्कार्थः। से"यमभ्यधिकाभ- कातिदेशेन निवर्त्यते"। निवृत्तिद्ेतुमाच्। "अर्थैकदेभस- म्पतिपत्तावपी"ति । यदि प्रधानादिसत्तापर योगभास्त्रं भवेत् भवेत् प्रत्यक्षवेदान्तश्रुतिविरोधेनाप्रमाणम्। तथा च तदिद्ितेषु यमादिव्वप्यनाश्वासः स्यात्। तम्मान्न प्रधा- नादिपरं तत किं तु तन्निमित्तोहत्य योगव्युत्पादनपर- मित्युक्तम्। न चाविषये Sप्रामापयं विषयेपि प्रामा- एयमुपद्दन्ति। नषि चन्तूरसादावप्रमाणं रूपेप्यप्रमा- एं भवितुमरदति। तस्म्राद्वेदान्तश्रुतिविरोधात प्रधानादि- रस्याविषयो ·न त्वप्रामाएयमिति परमार्थः । स्यादेतत्। अध्यात्मविषयाः सन्ति सचसर सृतयो बौद्धाईतका- (१) प्रतीतेर्नाशन्द प्रधानादि-पा० २/३

[.२पा.१स३] [ ३2४] [भामती] पालिकादीनां, ता अपि कममान्न निराक्रियन्तइत्यत आद। "सतोष्वपी"ति। तासु खलु बजलं वेदार्थविसंवा- दिनोषु भिष्टानादतास कैश्विदेव तु पुरुषापसदैः प- पूउप्रायन्नेक्क्ादिभि: परिगृद्दीतासु वेदमूलत्वाभङ्वव नास्ती- ति न निराछता :- तदिपरीतास्तु सांख्ययोगसृतय इति मा: प्रधानादिपरतया व्युदस्यन्तइत्यर्थः। "न सांख्यज्ञानेन वदनिरपेक्षेणे"ति। प्रधानादिविषयेणेत्यर्थः। "द्वैतिनो द्ि ते सांख्या योगास्च," ये प्रधानादिपरतया तच्काखं व्याचक्षत- इूत्यर्थः । संख्या सम्यग्बुद्धिर्वेदिकी तया वर्तन्तदूति सां- ख्थाः। एवं योगो ध्यानम्, उपायोपेययोरभेदविषक्तया, चित्तवृत्तिनिरोधो दि योग: तखयोपायो ध्यानं प्रत्ययैक- तानता। एतच्चोपलक्षणम् । अन्येपि यमनियमाद्यो बाध्या आान्तराख्च धारणादयो योगोपाया द्रष्टव्याः। एतेनाभ्युप- गतवेदप्रामाएयानां कपभवात्तचरणादीनां सर्वाणि तर्कस्- रणनीति योजना । सगममन्यत्॥। न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं चशब्दात् ।४ ॥ अवाकारसंगतिमाह। "ब्रह्मास्य जगतो निमित्तकारणं प्रक्वतिस्ेत्यस्य पक्षस्थेति। चोदयति। "कुतः पुन"रिति । समाज़विषयत्वे द्वि विरोधो भवेत्। न चेदास्ति समान- विशयता, धर्मवद्रह्मणोपि मानान्तराविषयतया नवर्चत्वेना- नपिक्वास्नायैकगोचरत्वादित्यर्थः । समाधत्े। "भवेदय" मिति।

[भामती] [ २३y ] [अ.२ पा.१ ख.४] मानान्तरख्याविषयः सिद्धवस्त्ववगाचिनः । धर्मो S्स्तु कार्यरूपत्वाङ्रह्म सिद्धं तु गोचरः ॥ तस्मात्समानविषयत्वादस्त्यन्र तर्कस्यावकाशः। नन्वस्तु वि- रोध: तथापि तर्कादरे को हेतुरित्यत आद्द। "यथा च श्रुतीना" मिति। सावकाशा बञ्ेापि त्रुतयो Sनवकाशैक- श्रुतिविरोधे तदनुगुणतया यथा नीयन्ते एवमनवकाभकत- र्कविरोधे-मदनुगुणतया बञ्ेपि श्रुतयो गुपकष्पनादिभि- र्व्याख्यानमईन्तीत्यर्थः । ऋपि च ब्रह्मसान्तात्कारो विरो- धितया Sनादिमविर्द्या निवर्तयन् दृष्टेनैव रूपेण मोकसा- धनमिष्यते, तच ब्रह्मसाव्ात्कारस् मोक्षसानतया प्रधान- धयानुमानं उष्टसाधर्म्येणादष्टविषयं विषयतो Sन्तरफ् बदिरङ्गं त्वत्यन्तपरोक्षगोचरं शाब्द जानं तेन प्रधानप्रत्यासत्याप्यनु- मानमेव बलीय इत्याष। "दष्टसाधर्म्येण चे"ति। अपि च स्ुत्यापि ब्रह्मणि तर्क शद्ठत इत्याद । "श्रुतिरपी"ति। सायं ब्रह्मणो जगदुपादानत्वाक्ेप: पुनस्तर्केष प्रस्तयते। प्र्त्या सद सारूप्यं विकाराणामवस्थितम् । जगद्र ह्मसरूपं च नेति नो तख्य विक्रिया॥ विशद्धं चेतनं ब्रह्म जगन्नडमपुद्विभाक्। मेन प्रधानसारूप्यात् प्रधानसैव विक्रिया।। तथादि। एक एव शीकाय: सुखदुःखमोदात्मकतया पत्युख सपत्नोनां च चैनस्य च स्वैपास्य तामविन्दतो Sपर्यायं सुख- दुःखविषादानाधत्ते। खिया च सर्वे भावा व्याख्याताः। नस्मात्सुखद्:खमोद्दातमया च खर्गनरकोच्चावचप्रपस्-

[ <. २पा. १सू.४] [ ३३६] [भामती] तया च जगदपड्द्दमचेतनं च, ब्रह्म तु चेतन विशुद्धं च, निर्रातभयत्वात्। तस्मात् प्रधानस्यापडद्दस्याचेतनस्य विकारो जगन्न तु ब्रह्मण इति युक्तम्। ये तु चेतनब्रह्मवि- कारतया जगच्चैतन्यमाडस्तान् प्रत्याद। "अर्रचेतनं चेदं जगदि"ति । व्यभिचार चोदयति। "ननु चेतनमपी"ति। परिदरति। "न खामिभृत्ययोरपी"ति। ननु मा नाम साक्षाच्ेतनश्वेतनान्तरस्थोपकार्षीत्, तत्कार्यकरणबुद्धादिनि- योगद्वारेण तूपकरिष्यतीत्यत आद्द । "निरतिभया ह्य- कर्तारख्चेतना"दति। उपजनापायवद्व्मयोगो Sतिभयः, त- दभावो निरतिशयत्वम्। अरपत एव निर्व्यापारत्वादकर्ता- रस्तस्मात्तेषां बुद्धादिप्रयोक्तृत्वमपि नास्तीत्यर्थ। चोदको ऽनुभयबीजमुद्दाटयति। "योपो"ति.। अ्र्भ्युपेत्यापाततः स- माधानमाद। "तेनापि कथं चि"दिति। परमसमाधानं तु सचावयवेन वत्तुं तमेवावतारयति। "न चैतदपि वि- लक्षपत्व"मिति। वन्ावयवाभिसंधिमाद्द। "अनवगम्यमा- नमेव छीद"मिति। शब्दार्थात् खलु चेतनप्रक्ृतित्वाच्चैत- न्यं पृथिव्यादीनामवगम्यमानमुपोद्दलितं मानान्तरेण सा- क्षाच्कूयमापामप्यचैतन्यमन्यथयेत्। मानान्तराभावे त्वा- र्थोर्थः श्रुत्यर्थेनापबाधनीयो, न तु तद्दलेन(१) श्रुत्यर्थो ऽन्य- थयितव्य इत्यर्थः ॥ सत्रान्तरमवतारयितुं चोदयति। "न- नु चेतनत्वमपि क चि"दिति। न पृथिव्यादीनां चैतन्यगा- र्थमेव, किं तु भूयसीनां श्ुतीनां साक्षादेवार्थ दत्यर्थः॥ (१) तद्वशेन-पा० 3।

[भाममी] [ ३३७ ]. [अ.२पा.१च.४] सूनमवतारयति। "अत उत्तर' पर्ठात"। अभिमानिव्यप देशस्तु विशेषानु गतिभ्याम् ॥५॥ विभजते। "तुशब्द"दति । नैताः श्रुतयः साक्षान्म- दादीनां वागादीनां च चैतन्यमाऊ रपि तु तदधिष्ठात्रीणां देवतानां चिदात्मनां, तेनैतक्कुतिबलेन न मदादीनां वा- गादीनां च चैतन्यमाशङ्कनीयमिति। कममात् पुनरतदेव- मित्यत आह। "विभेषानुगतिभ्याम्"। तन विभेषं व्या- चष्टे। "विशेषो ही"ति। भोक्तृणामुपकार्यत्वाद् भूतेन्द्रियार्णां चोपकारकत्वात् साम्ये च तदनुपपत्तेः सर्वजनप्रसिद्वेख्व 'वि- ज्ञानं चाभव दिति श्रुतेश्व विभेषस्चेतनाचेतनलक्षणः प्रागु- कः स नोपपद्यते। देवताशब्दकतो वाच विशेषो विभेषशब्दे- नोचनइत्याह। "अपि च कौषीतकिनः प्राणसंवाद"इति । अनुगति व्याचष्टे। "अनगताख्चे"ति। सर्वत्र भूतेन्द्रियादिष्व- नुगता देवता तभिमानिनीरूपदिभन्ति मन्रादयः । अपि च भूपस्यः श्रुतयो उग्निर्वाग् भूत्वा मुखं प्राविभद्दायः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशदादित्यश्चन्तुभूंत्वा डशिणी प्राविभ'- दित्यादय इन्द्रियविशेषगता देवता दर्भयन्ति। देवनाख्

दूति। अपि च प्राएसंवादवाक्यभेषे प्राणानामस्दादिन- रीराणामिव क्षेत्रभाधिष्ठितानां व्यवदार दर्भयन् प्राणाना

[अ.२पा.१स.५] [२३८] [भामतो] क्षेत्रजञाधिष्ठानेन चैतन्यं द्रढयतीत्या(१)। "प्राएसंवादवाक्य- शेष चे"ति। "तत्तेज ऐनतेत्यपी"ति। यद्यपि प्रथमे ऽध्याये भाक्कतवेन वर्णितं तथापि मुख्यतयापि कथं चिन्नेतुं भ- क्यमिति द्रष्टव्यम् । पूर्वपत्तमुपसंद्दरति । "तस्म्रा" दिति॥ सिद्धान्तखनम्। दृशयते तु ॥ ६ ॥ प्रक्ृतिविकारभावे हेतुं(२) सारूप्यं विकल्प्य दूषयति। "अत्यन्तसारुप्ये चे'ति । प्रक्ृतिविकारभावाभावच्ेतुं वैल- कषएयं विकल्प्य दूषयति। "विलन्तणात्वेन च कारणेने" ति। सर्वस्भावाननुवर्तनं प्रक्ृतिविकारभावाविरोधि(३)। तदनु- वर्तने तादात्म्येन(४) प्रछ्ट तिविकारभावाभावात्। मध्यमस्त्वसि- हूः। ततीयस्तु निदर्भनाभावादसाधारण इत्यर्थः। त्र््रथ जगदयोनितया SSगमाद्र ह्म णोवगमादागमबाधितविषयत्वमन-

ति। न चास्मिन्नागमैकसमधिगमनीये ब्रह्मषि प्रमाणान्त- रस्यावकाभोस्ति येन तदपादायागम त्र्ात्तप्येतेत्याभयवा- नाद। "यत्तूतं परिनिष्पन्नत्वाङ्गह्मणी"ति । यथा छि कार्यत्वाविभेषेप्यारोग्यकामः पथ्यमश्नीयात्खर्गकामः सि- कर्ता भक्षयेदित्यादीनां मानान्तरापेक्षता, (५) न तु दर्श- (१) गमयतीत्याह-पा० २। (2) प्रकृतिविकारभावहेतुं-पा० २। ३।४। (3) विकारभावाभावविराधि-पा० 3 । परंत्वसंगतः । (४) तादात्म्येपि-पा० ४। (५) नतरसापेक्षता-पा० २ नवरापेक्षा-पा० ४।

[भामती] [ ३३e ] [भ.२पा.१स.ई] पूर्णमासाम्यां खर्गकामो यजेतेत्यादीनां, तत्कस्य देतो.रख कार्यभेदस्य प्रमाणान्तरागोचरत्वात्। एवं भूतत्वाविभेषेपि पृथिव्यादीनां मानान्तरगोचरत्वं, न तु भूतस्यापि ब्र- हण, स्तस्याम्नायैक गोचरस्यातिपतितसमस्तमानान्तरसोमतया समृत्यागमसिद्दत्वादित्यर्थः । यदि मृत्यागमसिद्धं ब्रह्मणस्त- र्काविषयत्वं, कर्थं तर्षि श्रवणातिरिक्रमननविधानमित्यत आद। "यदपि अरवणत्यतिरेकेणे"ति। तर्को हि प्र- माणविषय विवेचकतया तदितिकर्तव्यताभूत(१)स्तदाश्रयो Sस ति प्रमाणे Sनग्राह्यस्याश्रयस्याभावात् पडुष्कतया नाट्रि-

मन्तव्य इति विधोयते। "श्रुत्यनुगृद्दीत" इति। त्रुत्या त्र- वणस्य पश्चादितिकर्तव्यतात्वेन गृद्दीतो "Sनुभवाङ्गत्वेने"ति। मतो दि भाव्यमानो भावनाया विषयतया Sनुभूतो भवतीति मननमनुभवाङ्गम्। "आत्मनो Sनन्वागतत्व"मिति। खप्नाद्यव- स्थाभिरसंपृत्तत्वमुदासीनत्वमित्यर्थः। अपि च चेतनकार- एवादिभि: कारणसालक्षपयेपि कार्यस्य कथं चिच्चैतन्यावि- र्भावानाविर्भावाभ्यां विज्ञानं चाविज्ञानं चाभवदिति जगत्का- रणे योजयितुं शक्यम्। अ्रचेतनप्रधानकारणवादिनां तु- दुर्योजमेतत्। नह्यचेतनस्य जगत्कारणस्य विज्ञानरूपता संभविनी, चेतनस्य जगत्कारणस्य सुषुप्नाद्यव्यवस्थाख्विव स- तोपि चैतन्यंस्यानाविर्भावतया शक्यमेव कथं चिद्विज्ञा- नात्मत्वं योजयितुमित्याह। "योपि चेतनकारणश्रवणावले- (१) व्यतान्तभूर्त-पा० ३।४।

[अ.२पा.१ख.ह] [३४० ] [भामती] ने"ति। परस्ैव त्वचेतनप्रधानकारणवादिनः सांख्यस्य न युज्थेम। "प्रत्युक्तत्वान्तु वैलनएयसे"ति। वैलत्तपये कार्य- कारणभावो नासतीत्यम्युपेत्येदमुक्तम् । परमार्थवस्तु नास्मा-

असदिति चेनन प्रतिषेधमा- तत्वात ॥| ७ ॥ न कारणत्कार्यमभिन्नमभेदे कार्यत्वानुपपत्तेः, । का- रणवत्खात्मनि वृत्तिविरोधात् पद्यपद्यादिविरुद्वधर्मसंस- र्गाच्च । अ्रथ(२) चिदात्मनः कारणस जगतः कार्या- ववेदः, तथा चेदं जगत्कारयं सत्वेपि चिदात्मनः कार- पास्य् प्रागुत्पत्तेर्नास्ति, नास्ति चेदसदुत्पद्यतदूति सत्का- र्यवादव्याकोप इत्याद। "यदि चेतनं पुद"मिति। प- रिदर्रात। "नैष दोष"दति। कुतः"प्रतिषेधमाचत्वात्"। विभजते। "प्रतिषेधमात्रं छोद" मिति। प्रतिपादयिष्यति हि तद्नन्यत्वमारभ्भणशब्दादिम्य इत्यन। यथा कायं खरू- पेण सदसत्वार्म्यां न निर्वचनीयम् अपि तु कारणरुपेष (२) क्यं सच्वेन निर्वक्तुमिति। एवं च कारणसत्तैव कार्यस्य सत्ता न ततोन्येति कथं तदुत्पत्तेः प्राक् सति कारणे भवत्यसत्। सरूपेण तत्पत्तेः प्रागुत्पन्नस्य ध्व- स्तस्यं वा सहसतवाभ्यामनिर्वाचयस्य न सतो Sसतो वोत्प- (१) अथ-2 नास्ति । (2) यथा न कार्यं स्वरूपेण सत् किं तु सदसत्वाभ्यामनिर्वचनीयमपि कारण- रूपेण-पा० ४।

[भामतो] [ २४१ ] [अ्२पा.१स.७] त्तिरिति निर्विषयः सत्कार्यवादप्रतिषेध दत्यर्थः॥ अपीतौ तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम्।।८।। असामञ्जस्यं विभजते। 'अरत्राच" चोदको, "यदि स्थौ- ल्ये'ति । यथा द्ि यूषादिषु चिङ्गुसेन्धवादीनामविभाग- लक्षणो लयः खगतरसादिभिर्यूषं रुषयत्येवं ब्रह्माणि वि- पउद्यादिधर्मणि जगज्ीयमानमविभागं गच्छड्रह्म स्धर्मेण रूषयेन्न चान्यथा लयो लोकसिद्व इति भावः । कर्ष्पा- न्तरेणसामन्स्यमा। "अपि च समस्तस्ये'ति। नषि समुद्रस्य फेनोर्मिबुद्दुदादिपरिणामे वा रळ्वां सर्पधारादि- विभ्रमे वा नियमो दृष्टः । समुद्रो दि कदा चित्फेनोर्मि- रूपेण परिणमते कदा चिहुद्ु दादिना, रज्वा द्वि कश्वित्स- रप दूति विपर्यस्यति कश्विद्वारेति। न च क्रमनियमः । सोयमन्र भोग्यादिविभागनियमः क्रमनियमश्चासमन्जस दूति। कष्पान्तरेणासामञ्जव्यमाद। "अरपि च भोक्तृष" मिति । कल्पान्तर प्रङ्मापूर्वमाह। "अ्र्रथेद"मिति ॥ सिद्धान्तसचम्। न तु दृष्टान्तभावात् । ९। नाविभागमाचं लयो Sपि तु कारणे कार्यस्याविभागस्त- न च तद्वर्मारूषणे सन्ति सचसरं दष्टान्ताः । तव तु का- रणे कार्यस्य लये कार्यधर्मरूषणे न उष्टान्तलवोप्यस्तीत्य- र्थः। स्यादेतत्। यदि कार्यस्याविभाग: कारणे, कथं कार्यधर्मारूषणं कारणस्येत्यत शद्द। "अ्र्प्रनन्यत्वे-

(थ.2पा.2छ.2] [३४2] [भामती] पी"ति। यथा रजतस्यारोपितस्य पारमार्थिकं रुपं शु- किर्न च पूक्े रजतमेवमिद्मपोत्यर्थः ।अपि च स्थित्युत्प- त्तिप्रलयकालेषु निर्ष्वपि(१) कार्यस्य कारणादभेदमभिद- धती(२) श्रुतिरनतिशङ्नीया, सर्वैरव वेदवादिभिस्तन् स्थि- त्युत्पत्त्यार्यः परिचारः स प्रववयेपि समानः कार्यस्याविद्या- समारोपितत्वं नाम, तस्मान्नापीतिमाचमनुयोज्यमित्याद। "अत्यल्पं चेदमुचत"इति।"अस्ति चायमपरो दष्टान्तो""यथा खप्रदगेक"इति। लौकिकः पुरुषः। "एवमवस्थाचयसाच्ये- क"दूति। अवस्थान्यमुत्यत्तिस्थितिप्रलयाः। कष्पान्तरेण- सामन्जस्ये कर्पान्तरेण दष्टान्तभावं परिचारमाछ। "य-

त्यर्थः । "एतेने"ति। मिथ्या ज्ञानविभागभकिप्रति नियमेन मु- कानां पुनरुत्पत्तिप्रसङ्ग प्रत्युक्, कारणाभावे कार्याभा- वस्य प्रतिनियमात्, तत्वज्ञानेन च सभक्िनो मिथ्याज्ञा- नस्य समूलघातं निद्ृतत्वादिति। स्वपक्षदोषाच्च॥१॥ कार्यकारणयोवलक्षपयं तावत्समानमेवोभयो: पक्षयो, प्रागुत्पत्तेरसत्कार्यवादप्रसङ्गो डपीती तद्त्प्रसङ्गन्व प्रधानो- पादानपक्षएव नासत्पक्षद्ति यद्यप्पुपरिष्टात्प्रतिपाद यिष्याम- स्तथापि गुडजिज्िकया समानत्वापादनमिदानीमिति म- न्तव्यमिदमस्य पुरुषस्य सुखदःखोपादानं केशकर्माशया- (१) त्रिष्वपि-2 नास्ति । (2) मभिवदन्ती-पा० ३ ।४।

[भामती] [ Q४2 ] [s.२ पा.१ ख.१०] दीदमस्येति। सगममन्यत्।। तर्काप्रतिष्ठानादपि । ११॥ केवलागमगम्येर्थे खतन्चतर्काविषये। न सांख्यादिवत् साधर्म्यवैधर्म्यमान्रेष तर्कः प्रवर्तनीयो येन प्रधानादिसिद्धि- र्भवेत्। शुष्कतर्केो द्ि स भवत्यप्रतिष्ठानात्। तदुक्रम्। यत्रेनानुमितोप्यर्थः कुभलैरनुमातभिः।

न च मद्ापुरुषपरिगृद्दीतत्वेन कस्य चित्तर्कस्य प्रतिष्ठा, मह्ापुरुषाणामेव तार्किकार्णां मिथो विप्रतिपत्तेरिति । र- वेष भङते।। "अन्यथानुमेयमिति चेत्" । तद्विभजते। "अन्यथा वयमनुमास्यामछ"इति। नानुमानाभासव्य- भिचारेणानुमानव्यभिचार: श्ङ्मनीयः प्रत्यक्षादिष्वपि तदा- भासव्यभिचारेण तलसङ्भात्। तम्मात्खाभाविकप्रतिबन्ध- वज्िङ्गानुसरणे निपुणेनानमाचा भवितव्यं, ततच्ाप्रत्यूईं प्रधानं सेत्स्यनीति भावः । अपि च येन तर्केण तर्काणा- मप्रतिष्ठामाद् स एव तर्क: प्रतिष्ठितोभ्युपेयस्तदप्रतिष्ठाया- मितराप्रतिष्ठानाभावादित्याद्द। "नदि प्रतिष्ठितस्तर्क ए- वे"ति। अपि च तर्काप्रतिष्ठार्यां सकललोकयाचोक्ेदप्र- सङ्ग: । न च श्रुत्यर्याभासनिराकरणेन तदर्थतत्त्वविनिसय इत्याह। "सर्वतर्काप्रतिष्ठारया चे"ति । अपि च विचा- रात्मकस्तर्कसतर्कितपूर्वपत्तपरित्यागेन तर्कितं राद्वान्तमनु- जानाति। सति चैष पूर्वपक्षबिषये तर्के प्रतिष्ठारचिते

[भामती] प्रवर्सते, तदभावे विचाराप्रवृत्तेः। तदिदमाद्। "श्र्रयमेव च तर्कस्यालंकार"दूति। तामिमामाप्र्ड्ा सरचेण परिष- रति। "एवमप्यविमोत्तप्रसङ्गः"। न वयमन्यन्न तर्कमप्र- माणयाम:, किं तु जगत्कारणसश्वे स्वाभाविकप्रतिबन्ध- वब्न लिङ्गमस्ति । यत्तु साधर्म्यवैधर्म्यमा्चं, तदप्रतिष्ठादो- षात्न मुचतदूति। करूपान्तरेणनिर्मोक्षपदार्थमाद्। "्र- पि च सम्यगज्ञानान्मोक्ष" दति। भूतार्थगोचरस्य दि स- म्यग्जानस्य व्यवस्थितवस्तुगोचरतया व्यवस्थानं सोके इष्ट, यथा प्रत्यक्षस्य। वैदिक चेदं चेतमजगदुपादानविषयं विज्ञानं वेदोत्थतर्केतिकर्तव्यताकं वेदजनितं व्यवस्थितं वे- दानपेक्षेण तु तर्केष जगत्कारणभेदमवस्थापयरता तार्कि- काणामन्योन्यं विप्रतिपत्तेसतर्वनिर्द्धारणकारणभावाच् न तमस्तशवव्यवस्थेति न ततः सम्यगज्ञानम् तसम्यगन्नानाच्च न संसाराद्विमोक्व इत्यर्थः ॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याता: ॥१२।। न कार्य कारणादभिन्नमभेदे कारणरूपवत् कार्यत्वा- नुपपत्ते:, करोत्यर्थानुपपत्तेस। त्र््रभूतप्रादुर्भावन(१) द्ि त- दर्यः। न चास्य कारणात्मत्वे कि चिद्भृतमस्ति यदर्थमयं पुरुषो यतेत । अ्र्र्रभिव्यत्तयर्थमिति चेत्, न । तस्या अ्पप कारणात्मलवेन समवा,दसनवे वा Sभिव्यङ्गास्यापि तद्दत्प्र (१) प्रादुर्भावो-पा० ४।

[भामती] [ ३४५ ] [अ.२ पा.१ ख.१२] सङ्गेन कारणात्मत्वव्याघातात्। नदि तदेव तदानीमेवा- स्त नास्ति चेति युज्यते। किं चेदं मणिमन्ताषधमि- न्द्रजालं कार्येण शिक्षितं यदिदमजातानिरुद्दातिशयमव्य- वधानमविदूरस्थानं च तस्यैव तदवस्थेन्द्रियस्य पुंसः कदा चित्प्रत्यक्षं परोक्षं च येनास्य कदा चित्प्रत्यक्षमुपलमभनं कदा चिदनुमानं कदा चिदागमः। कार्यान्तरव्यवधि- रस्य पारोच्यद्ेतुरिति चेत्, न । कार्यजातस्य सदातन- म्वात्। त्रथापि स्यात्कार्यान्तराणि पिण्डकपालशर्कराचूर्ण- कणप्रभृतीनि कुभ्भं व्यवद्धते, ततः कुम्भस्य पारोव्यं क- दा चिदिति। तन्न । तस्य कार्यजातस्य कारणत्मन: सदातनत्वेन सर्वदा व्यावधानेन कुम्भ स्यात्यन्तानुपलब्धि- प्रसङ्गात्। कादाचित्कत्वे वा कार्यजातस्य न कारण- त्मत्वं, नित्यत्वानित्यत्वलक्षपविरुद्वधर्मसंसर्गस्य भेदकत्वा- त्। भेदाभेदयोश्च परस्परविरोधेनैकन सद्चासंभव इत्यु- क्रम्। तस्मात्कारणत्कार्यमेकान्तत एव भिन्नम्। न च भेदे गवाश्ववत्कार्यकारणभावानपपततिरिति साम्प्रतम् । अभेदेपि कारणरूपवत्तदनुपपत्तेरुकतत्वात्। अत्यन्तभेदे च कुम्भकुम्भ कार योर्निमित्तनैमित्तिकभावस्य दर्नात्। तस्ा- दन्यत्वाविशेषेपि समवायभेद एवोपादानोपादेयभावनियम- चेतुः। यस्याभूत्वा भवतः समवायस्तदुपादेयं, यत्र च सम- वायस्तद्पादानम्। उपादानत्वं च कारणस्य कार्यादल्प- परिमाणास्य इष्ट यथा तन्त्वादीनां पटाधुपादानानां पटा- दिभ्यो न्यून्परिमाणत्वम् । चिदात्मनस्तु परममद्त उपा-

[अ२पा.१स.१२] [३४६] [भामती] दानान्नात्यन्ताएपपरिमाणमुपादेयं भवितुमदति। तस्मराद्य- चेदमसपतारतम्यं(१) विश्रास्यति यतो न कोदीयः संभवति तज्जगतो मूलकारणं परमाणुः। नोदीयोन्तरानन्ते तु (२) मेरुराजसर्षपयोस्तुल्यपरिमाणत्वप्रसङ्गो Sनन्तावयवत्वादु- भयोः। तम्मात्परममद्दतो ब्रह्मण उपादानादभिन्नमुपादेयं जगत्कार्यमभिद्धती(३) श्रुतिः प्रतिष्ठितप्रामाएयतर्कविरोधा- त् सहस्रसंवत्सरसन्गतसंवत्सरश्रुतिवत्कथं चिन्नघन्यत्व- वृत्या व्याख्येयेत्यधिकं शङ्कमानं प्रति सांख्यदूषणमतिदि- पति "एतेने"ति सूचेण। अस्यार्थः। कारणत्कार्यस्य भेद नद्नन्यत्वमारम्भणभब्दादिम्य इत्यन्न निषेत्खयामः। अ्र्प्रवि- द्यासमारोपणोन च कार्यस्य न्यूनाधिकभावमप्यप्रयोजकत्वादु- पेक्षिष्यामच्दे। तेन वैभेषिकाद्यभिमतस्य तर्कस्य पडुष्कत्वे- नाव्यवस्थिते:(४) सूचमिदं सांख्यदूषमतिदिभति। यच कथं चिद्वेदानुसारिणो मन्वादिभि: शिष्टैः परिगृद्दोतस्य सांख्यतर्कस्येषा गतिस्तत्र परमाादिवादस्यात्यन्तवेदबा- हस्य मन्चादयुपेक्षितस्य च कैव कथेति। "केन चिद्ं भे- ने"ति। सष्ादयो द्ि व्युत्पाद्यास्ते च किं चित्सदसद्दा पूर्वप- क्(५)न्यायो त्प्रेक्ितमप्युदाहत्य व्युत्पाद्यन्तइूति केन चिदंगे- नेत्युक्तम् । सुगममन्यत्। (१) मल्पपरिमाणतारतम्यं-पा० ४। (२) कषोदीयोऽर्थान्तराभ्युपगमे तु-पा० ४। (3) मभिवदन्ती-पा० ३ ।४। (४) शुष्कत्वेनाव्यवस्थितत्वे स्थिते-पा० ३ ।४। (५) सदसद्ाषपूर्वपक्ष-पा० २/४।

[भामती] [ २४ ] [म.रपा. १च.१२]

ल्लोकवत् ॥१३ ॥ स्यादेनत्। अर्रतिगम्भीरजगत्कारणविषयत्वं तर्कस्य ना- स्ति, केवलागमगम्यमेत दित्युर्त्त, तत्कथं पुनस्तर्कनिमित्त आ्न्तेप दृत्यत आद्द । "यद्यपि श्रुतिः प्रमाण"मिति। प्रवृत्ता दवि श्रुतिरनपेक्षतया खतः प्रमाणत्वेन न प्रमाण- न्तरमपेक्षने । प्रवर्तमाना पुनः स्फुटतरप्रतिष्ठितप्रामाएय- नर्कविरोधेन मुख्यार्थात् प्रचाव्य जघन्यवृत्तिता नीयते, यथा मन्नार्थवादावित्यर्थः । अर््रतिरोद्ितार्य भाष्यम्। "यथा त्वद्यत्व"दूति। यद्यतीतानागतयोः खर्गयोरे- ष विभागो न भवेत् ततस्तदेवाद्यतनस्य विभागस्य बा- धर्कं स्यात् खन्नदर्भनस्येव जाग्रदर्शनं, न त्वेतदस्ति। अबाधिताद्यतनदर्भनेन तयोरपि तथात्वानुमानादित्यर्थः ।

मात्रेण निराकरोति छचकार: "स्यालोकवन्" ॥

तदनन्यत्वमारम्भणशब्दा-

दिभ्यः ॥ १४ ॥ पूर्वस्मादविरोधादस्य विभेषाभिधानोपक्रमस्य विभाग- माड। "अभ्युपगम्य चेम"मिति। स्यादेनन्। यदि का-

[ब२पा.१स:१४] [ ३४८ ] [भामती] रणात्परमार्थभूतादनन्यत्वमाकाशाद:(१) प्रपच्चस्य कार्यस्य कुतस्तर्षि न वेभेषिकादुक्त्दोषप्रपञ्चावतार इत्यत आद्द। "व्य तिरेकेणाभावः कार्यस्यावगम्यत"दूति। न खल्वनन्यत्व- मित्यभेदं ब्रूम: किं तु भेदं व्यासेधाम,स्ततश्च नाभेदा- श्रयदोषप्रसङ्गः । किं त्वभेदं व्यासेधङ्विरवैशेषिकादिभिर - समासु साहायकमेवाचरितं भवति। भेदनिषेधचेतुं व्याच- ष्टे। "आरभ्भणशब्दस्ताव"दिति । एवं दि ब्रह्मविज्ञाने- न सवें जगत्तत्वतो ज्ञायेत यदि ब्रह्मैव तत्त्वं जगतो भ- वेत्। यथा रज्वा ज्ञातार्यां भुजङ्गतत्त्वं ज्ञातं भवति । सा दि तस्य तत्त्वम्। तत्त्वज्ञानं च ज्ञानमतो Sन्य- न्मिथ्याज्ञानमज्ञानमेव । अत्रैव वैदिको दृष्टान्तो "यथा साम्यैकेन मत्पिण्डेने"ति। स्यादेनत्। मदि ज्ञाता- या कथं मन्मयं घटादि ज्ञानं भवति, नदि तन्म- दात्मकमित्युपपादितमधस्तात्। तम्मरात्तत्त्वतो भिन्नं (२) न चान्यस्मिन् विज्ञाते ऽन्यदिज्ञातं भवतीत्यत त्र््रा- ४ श्रुतिः "वाचारभ्भणं विकारो नामधेयम्" वाचया केव- लमारभ्यते विकारजानं, न तु नत्त्वतोस्ति, यतो नाम- धेयमान्रमेतद्, यथा पुरुषस्य चैतन्यमिति राहोः भिर इति विकल्पमानम्। यथाङर्विकर्पविदः। 'शब्दज्ञाना- नुपाती वस्तुभून्यो विकल्प' इति। तथा चावस्तुतया Sनुमं विकारजामं मृत्तिकेत्येव सत्यम्। तम्माहटभरावोदञ्च- (१) दनन्यत्वमस्याकाशादे :- पा० ३।४। (६) तस्मानतो भिन्नं-पा० २।४।,

[भामती] [ ३४e ] [भ२पा. १ ख. १४] नादीनां तत्त्वं मृदेव, तेन मदि जातार्यां तेषां सर्वेषा- मेव तत्त्वं ज्ञातं भवति। तदिदमुत्तां "न चान्यथैकविज्ञा- नेन सर्वविज्ञानं संपद्यत"इति। निदर्भनान्तरद्दयं दर्भय- स्रुपसंदरति । "तस्मराद्यया घटकरकाद्याकाशाना"मिति। ये द्ि दृष्टनष्टखरूपा न ते वस्तुसन्तो यथा मगतष्णि- कोदकादयः, तथा च सवैं विकारजातं, तस्मादवस्तु स- न्। तथादि यदस्ति तदस्त्येव, यथा चिदात्मा, नह्यसौ कदा चित् क चित् कथं चिद्धास्ति, किं तु सर्वदा सर्वत्र सर्वथास्त्येव, न नास्ति। न चैवं विकारजातं, तस्य कदा चित् कथं चित् कुच चिद्वस्थानात्। तथाद्ि सत्खभावं चेद्दिकारजातं, कथं कदा चिद्सत्, असत्खभावं चेत्कथं कदा चित्सत्। सदसतोरकत्वविरोधात्। नदि रूपं क- दा चित् क चित् कथं चिद्वा गन्धो भर्वत। अररथ तस्य सदसत्त्वे धर्मा, ते च सकारणाधीनजन्मतया कदा चिदेव भवतः, तत्तर्षि विकारजातं दण्डायमानं सदातनमिति न विकार: कस्य चित्। अररथासत्त्वसमये तन्नास्ति, कस्य तर्चि धर्मों Sसत्त्वम्। नदि धर्मिएप्रत्युत्पन्ने तद्दर्मो Sसत्त्त्वं प्रत्युत्पन्नमुपपद्यते । अथास्य न धर्मः किं त्वर्थान्तरम- सच्वं, किमायानं भावस्य। नद्ि घटे जाते पटस्य किं चिङ्गवति। अररसत्वं भावविरोधीति चेद्, न। त्र्प्र्किं- चित्करस्य तत्त्वामुपपत्ते किं चित्करत्वे वा तन्नाप्यसत्वेन नदनुयोगसंभवात्। अथास्यासत्त्वं नाम किं चिन्न जा- यने किं तु स, एव न भवति। यथाङ्क: ।

[ब.२पा-१<28] [३५0] [भामती] 'न तस्य किं चिङ्गवति न भवत्येव केवलम्'। इति। अरथैष प्रसञ्यप्रतिषेधो निरुधता किं तत्खभावो भाव उत भावसभाव: स दूति। तच पूर्वस्िन् कल्पे भावा- नां तत्खभावतया तुच्कतया जगच्कून्यं प्रसज्येत तथा च भावानुभवाभावः । उत्तरस्तिंस्तु सर्वभावनित्यतया नाभा- वव्यवचार: स्यात्। कल्पनामाचनिमित्तत्वेपि (१) निषेधस्य भावनित्यतापत्तिस्तदवस्थैव। तस्माद्गिन्नमस्ति कारणद्वि- कारजानं न वस्तु सत् अतो विकार जातमनिर्वचनीयम- नृतम्। तदनेन प्रमाणेन सिद्दमनृतत्वं विकारजातस्य कार- पास्य निर्वाच्तया सत्वं, मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यादिना प्र- बन्धेन दष्टान्ततया Sनुवदति श्रुतिः । 'यत्र लौकिकपरीक्ष- कार्णा बुद्दिसाम्यं स दष्टान्त' इति चाक्षपादसूचं प्रमाण- सिद्दो दष्टान्त इत्येतत्परं न पुनर्लोकसिद्वत्वमच विवधि- त.मन्यथा तेषां मरमाएादिर्न द्ष्टान्तः स्यात्। नदि प-

काना सिद्ध इति। संप्रत्यनेकान्तवादिनमुत्यापयति। 'न- न्वनेकात्मक"मिति। अ्रनेकाभि: भक्तिभिर्याः प्रवृत्तयो ना- नाकार्यसष्टयस्तद्युतां ब्रह्मैकं नाना चेति । किमतो य- द्येवमित्यत आराह। "तत्रैकत्वांभेने"ति। यदि पुनरे- कत्वमेव वस्तु सङ्गवेत् ततो नानात्वाभावादवैदिक: कर्मका- पडाश्रयो लौकिकस व्यवचार: समस्त एवोष्किद्येत। ब्र- (१) निर्मितत्वेपि-पा० २।३। युरतकायभेव पाठः। (२) वैशेषिक-पा० २।३।

[भामती] [ ३५१ ] [२पा. १ ख. १४] हागोचरास श्रवणामननादय: सर्वे दत्तजलाञ्ज्लयः प्रसञ्े- रन्। एवं चानेकात्मकत्वे ब्रह्मणो मदादिद्दष्टान्ता अानु- रूपा भविष्यन्तीति। तमिममनेकान्तवादं दूषयति। "नै- वं स्यादि"ति। इदं तावदच वत्तव्यं, मृदात्मनैकत्वं घट- भरावाद्यात्मना नानात्वमिति वदतः कार्यकारणयोः पर- स्परं किमभेदोभिमत, आद्ो भेद, उत भेदाभेदाविति। तचाभेदऐकान्तिके मृदात्मनेति च घटशरावाद्यात्मनेति चोजेखद्दयं नियमश्च नोपपद्यते। भेदे चोज्ेखद्दयनियमावु- पपन्ना, आरात्मनेति(१) त्वसमञ्जसम् । नह्यन्यस्यान्य आ्र्रात्मा भवति। न चानेकान्तवाद: । भेदाभेदाकल्पे तल्लेखद्दयं भवेदपि। नियमस्त्वयुक्तो नदि धर्मिणो: कार्यकारणयोः संकरे तद्दर्मावेकत्वनानात्वे न संकीर्यते इति संभर्वत। ततस्न मृदात्मनैकत्वं यावङ्गवति तावह्वटभरावाद्यात्मनापि स्यात्, एवं घटभरावाद्यात्मना नानात्वं (२) यावङ्गवति ताव- नमदात्मना नानात्वं भवेत्। सोयं नियम: कार्यकारणयो- रैकान्तिकं भेदमुपकल्पयति, अ्र्प्रनिर्वचनीयर्ता वा कार्य- स । पराक्रान्तं चास्माभि: प्रथमाध्याये तदास्तां तावत्। नदेतदयुत्ति(३)निराछ्ृतमनुवदन्तीं श्रुतिमुदाद्दरति। "मत्ति- केत्येव सत्यमि"ति। स्यादेतत्। न ब्रह्मणो जीवभावः का- व्यनिकः किं तु भाविक:, अंभो द्वि स. तस्य कर्मस-

(१) मृदात्मनेति-पा० २। (२) शरावाद्यात्मनानात्वं-पा० २।४। (3) तदेतच्छुतियुत्ति-पा० ३।४।

[w.२पा. १स.१४] [३५२] [भामनी] च्ितेन ज्ञानन ब्रह्मभाव आधीयतइत्यत आद्। "सयं प्रसि- हूं ही"ति। सवाभाविकस्यानादेरिति यदुत्तां नानात्वांग्रेन तु कर्मकापडाश्रयो लौकिकस व्यवदार: सेत्सयतीति तचाद। "बाधिते चे"ति। यावदबाधं द्ि सर्वोयं व्यवदारः खन्न- दशायामिव तदुपदर्शितपदार्थजातव्यवद्दारः। स च यथा जाग्रदवस्थायां बाधकान्निवर्नते एवं तनवमस्यादिवाक्यप- रिभावनाभ्यासपरिपाकभुवा शारीरस्य ब्रह्मात्मभावसाक्षा- त्कारेण बाधकेन निवर्तते। स्यादेतत्। 'यत्र त्वस्य सर्व- मात्मैवाभूत्तत्केन कं प्येदित्यादिना मिथ्याज्ञानाधीनो व्यवचार: क्रियाकारकादिलक्षणः सम्यग्ज्ञानेनापनीयतदूति न ब्रते किं त्ववस्थाभेदाश्रयो व्यवद्ारो Sवस्थान्तरप्राप्ता निवनते, यथा बालकस्य कामचारवादभव्षतोपनयनप्राप्तै निवर्तते, न च तावतासा मिथ्याज्ञाननिबन्धनो भवत्वेव- मत्रापीत्यत शद। "न चायं व्यवह्ाराभाव" दूति। कुतः, "तच्वमसीतिब्रह्मात्मभावस्ये"ति। न खल्वेतद्वाक्यमवस्था- विशेषविनियतं ब्रह्मात्मभावमाद् जीवस्य, अरप्रपि तु न भुजङ्गो रज्जुरियमितिवत् सदातनं तमभिवदति। अपि च सत्यानृताभिधानेनाप्येतदेव युक्तमित्याद्द। "तस्करदष्टा- न्तेन चे"ति। "न चािमिन् दर्शन"दति। नद्ि जातु क- ठस्य दण्डकमण्डलुकुण्डलपालिन: कुण्डलिज्ञानं दण्डवर्त्ता कमएडलुमत्तां बाधते, तत्कस्य द्ेतो,स्तेषां कुण्डलादीनां तस्तिन् भाविकत्वात् तद्ददिद्यापि भाविकगोचरेपैकात्म्य- ज्ञानेन न नानात्वं भाविकमपवदनीयम्। नदि ज्ञानेन वस्त-

[भामती] [ ३५३ ] [भ्.२पा.१ ख. १४] पनीयते, पि तु मिथ्याज्ञानेनारोपितमित्यर्थः। चोदयति। "नन्वेकत्वैकान्ताभ्युपगम" इति। अ्र््रबाधितानधिगतासंदिग्ध- विज्ञानसाधनं प्रमाणमति प्रमाणसामान्यलक्षणोपपत्त्या प्र- त्यक्षादीनि प्रमाणतामश्रुवते। एकत्वैकान्ताभ्युपगमे तु तेषां सर्वेषां भेदविषयाणं बाधितत्वादप्रामापयं प्रसज्येत। तथा विधिप्रतिषेधशासमपि भावनाभाव्यभावककरणेतिकर्तव्यता- भेदापेक्षत्वाद्यादन्येत। तथा च नास्तिक्यमेकदेशाक्षेपे-

पगमद्दानिः। न केवलं विधिनिषेधान्तेपेणास्य मोन्तशास- स्याक्षेपः सरूपेणास्यापि भेदापेक्षत्वादित्याद्द। "मोक्षशास- स्यापी"ति। अपि चास्मिन् दर्शने वर्णपदवाक्यप्रकरणादी- नामलीकत्वात्तत्प्रभवमद्वैतज्ञानमसमीचीनं भवेत्, न खल्व- लीकाडूमाडूमकेतनज्ञानं समीचीनमित्याद। "कथं चा- नृतेन मोक्षशास्त्रेणे"ति । परिद्दरति। "अत्रोच्यत"दूति। यद्यपि प्रत्यत्षादीनां तात्विकमबाधितत्वं नास्ति, युत्नयाग- माभ्या बाधनात्, तथापि व्यवदारे बाधनाभावात्साव्यव- हारिकमबाधनम्। नदि प्रत्यक्षादिभिरर्थ परिच्िद्य प्र- वर्तमानो व्यवदारे विसंवाद्यते सांसारिकः कश्चित्। तस्ा- दबाधनान्न(१) प्रमाणलक्षणमतिपतन्ति प्रत्यत्षादय दति। "सत्यत्वोपपत्ते"रिति। सत्यत्वाभिमानोपपत्तेरिति। ग्र- छणकवाक्यमेतद्विभजते। "यावद्वि न सत्यात्मैकत्वप्रतिप- ति"रिति। विकारानेव तु शरीरादीनच्दमित्यात्मभावेन (१) तस्मादनपबाधनान्न-पा० २/३।

[ .२पा.१ख. १४] [३५४] [भामतो] पुत्रपश्चादीन्ममेत्यात्मीयभावेनेति योजना। "वैदिकख्े"ति। कर्मकाण्डमोत्तशाखव्यवद्दारसमर्थना। "सप्नव्यवद्ारस्येवे"- ति विभजने। "यथा सुप्नस्य प्राछ्मतस्ये"ति। कथं चानृतेन मोक्षभास्त्रेणोति यदुत्तां तदनुभाष्य दूषयति(१)। "कथं त्वसत्येने"ति। शक्यमत्र वत्तुं श्रवणाद्युपाय आ्र्प्रात्मसाक्षा- स्कारपर्यन्तो वेदान्तसमुत्योपि ज्ञाननिचयो Sसत्यः सोपि च्ि वृत्तिरूप: कार्यतया निरोधधर्मा, यस्तु ब्रह्मखभाव(२)- साक्षात्कारोसौ न कार्यस्तत्खभावत्वा.त्तस्मादचोद्यमेतत् 'क- थमसत्यात्सत्योत्पाद' इति। यत्खलु सत्यं न तदुत्पद्यतदूति कुतस्तस्यासत्यादुत्पादो यच्चोत्पद्यते तत्सर्वमसत्यमेव। सां- व्यवदारिकं तु सत्यत्वं वृत्तिरूपस्य ब्रह्मसान्तात्कारस्ये- व शवणादीनामप्यभिन्नं, तस्मादभ्युपेत्य वृत्तिस्रुपस्य ब्र- हासान्तात्कारस्य परमार्थसत्यता व्यभिचारोङ्गावनमिति म- न्तव्यम्। यद्यपि सव्यवद्दारिकस्य सत्यादेव (३) भयात्सत्यं मरलमुत्पद्यते तथापि भयच्ेतुरच्िस्तज्ज्ञानं वा Sसत्यं ततो भयं सत्यं (४) जायतदत्यसत्यात्सत्यस्योत्पत्तिरुक्ता । यद्यपि चादिज्ञानमपि स्वरूपेण सत्तथापि न तज्ज्ञानत्वेन भयच्े- तुरपि त्वनिर्वाच्याद्िरूषितत्वेन । अ्र्रन्यथा रज्नुज्ञानादपि (१) परिहरति-पा० २।३।४। (२) ब्रह्मभाव-पा० २। (3) सांसारिकस्य सत्यादेव-पा० २।सासारिकसत्यादेव-प्रा० 3 ।सांव्य- वहारिकसत्यादेव-पा० ४। (४) भयहेतुरहिज्ञानमसत्यं-पा २ । भयहेतुरहिज्ञानमसत्यं ततो भयं सत्यं- पा० 3|४।

[भामती] [ ३५y ] [अ२ पा.१ख.१४] भयप्रसङ्गाज्ज्ञानत्वेनाविशेषात्। तस्मादनिर्वा चाचिरु षितं ज्ञानमप्यनिर्वाचमति सिद्धमसत्यादपि सत्यस्योपजन इति। न ब्रूम: सर्वस्मादसत्यात्मत्यस्योपजनो यतः समारोपित- धूमभावाया धूममच्िष्या वन्िज्ञानं सत्य स्ात्। र्नाच चक्षुषा रूपज्ञानं सत्यमुपजायतदूति रसादिज्ञानेनापि ततः सत्येन भवितव्यम्। यतो नियमो (१) हि स तादशः स- त्यानां यतः कुतश्वित्किं चिदेव जायत द्त्येवमसत्यानामपि नियमो यतः कुर्ताश्चदसत्यात्सत्यं कुतश्चिदसत्यं यथा दीर्घ- त्वादेवर्णेषु समारो पितत्वाविशेषेष्यजीनमित्यतो (२) ज्यानि- विरह्मवगच्कन्ति सत्यमजिनमित्यतस्तु समारोपितदीर्घभा- वाज्ज्यानिविर द्मवगच्छन्तो भवन्ति भ्रान्ताः। न चोभयत् दीर्घसमारोपं प्रति कश्विदस्ति भेदसतसम्रादुपपत्रमसत्यादपि सत्यस्योदय इति। निदर्भनान्तरमाद्। "खप्नदर्भनावस्थ- सथे"नि। यथा सांसारिको जागङ्गुजङ्गं दृष्टा पलायते त- तक्व न दंशवेदनामान्नति, पिपासुः सलिलमालोक्य पातुं प्रवर्तते ततस्तदासाद्य पायंपायमाप्यायितः सुखमनुभवति, एवं खप्रान्तिकेपि तद्वस्थं सर्वमित्यसत्यात्कार्यसिद्धिः । श- झते। "तत्कार्यमप्यनृतमेवे"ति। एवमपि नासत्यात्सत्यस्य सिद्धिरुत्रत्यर्थः । परिद्रति। "तत्र ब्रूमो, यद्यपि खन्न- दर्शनावस्थस्ये'ति। लैकिको दि सुप्नोत्थितोवगम्यं बाधितं मन्यते न तंदवगतिं, तेन यद्यपि परीक्षका अ्रनिर्वाच्-

(१) यतः प्रतिनियमो-पा० ३ ।४। (२) त्यतो वाक्यात-पा० २/३।

[अ.२पा.१ र.१४] [३५ू६] [भामती] रृषिता(१)मवगतिमनिर्वाचां निश्चिन्वन्ति तथापि लौकि- काभिप्रायेणैतदुक्तम्। अररत्रान्तरे लौकायतिकानां मतमपा- करोति। "एतेन खप्नदृशो वगत्यबाधनेने"ति। यदा ख-

म्भमन्मस्तकावचु म्बिलाड्गलामतिरोषा रुणसब्ध विशालवृत्त लो- चनां रोमाच्चसञ्चयोत फुप्भीषणां स्फटिकाचलभित्तिप्रति- बिम्बितामभ्यमित्रीणां तनुमास्थाय खप्ने प्रतिबद्धो मानुषी- मात्मनस्तनुं पश्यति तदोभयदेद्दानुगतमात्मानं प्रतिसंद- धानो देह्ातिरिक्तमात्मानं निश्चिनोति, न तु देहमाच्रम् तन्माचत्वे देद्वत्प्रतिसंधानाभावप्रसङ्गात्। कथं चैतदुपप- द्येत यदि खवप्नदशोवगतिरबाधिता स्यात्तद्वाधे तु प्रति- संधानाभाव दूति। असत्याच्च सत्यप्रतीतिः श्र्पुतिसिद्धा Sन्चयव्यतिरेकसिद्वा चेत्याद। "तथा च श्रुति"रिति । "तथाकारादी"ति। यद्यपि रेखास्वरूपं सत्यं तथापि त- दयथासंकेतमसत्यं, नदि संकेतयितार: संकेतयन्तीद्शेन रेखाभेदेनायं वर्णः प्रत्येतव्यो, Sपि त्वीदृशो रेखाभेदो Sकार ईदृशख् ककार दूति, तथा चासमीचीनात्संकेतात्समोची- नवर्णवगतिरिति सिद्धम्। यच्चे।क्रमेकत्वांशेन ज्ञानमोत्तव्य- वचार: सेतस्यति, नानात्वांभेन तु कर्मकाणडाश्रयो लै।कि- कश्च व्यवदार: सेत्स्यतीति तव्राह। "अर्रपि चान्यमिदं प्रमाण" मिति। यदि खल्चेकत्वानेकत्वनिबन्धना व्यवद्ारा- वेकस्य पुंसो Sपर्यायेण संभवतस्ततस्तदर्थमुभयसद्भावः क- (१) अनिर्वाच्याहिरूषिता-पा० ३ ।४।

[भामती] [ ३५o ] [ब्.२पा.१स.१४] हप्येत, न त्वेतदस्ति, नह्येकत्वावगतिनिबन्धनः कश्विदस्ति व्यवचारस्तदवगतेः सर्वोत्तरत्वात् (१)। तथादि, तत्त्वम- सीत्यैकात म्यावगतिः समस्तप्रमाणतत्फलतद्यवद्दारानपबाध- मानैवोदीयते, नैतस्याः परस्तात्किं चिदनुकूलं प्रतिकूलं चास्ति यद्पेक्षेत येन चेयं प्रतित्तिप्येत, तचानुकूलप्रति- कूलनिवारणान्नातः परं किं चिदाकाङ्च्यममिति। न चेय- मगतिर्डुलित्तीरप्रायेत्याद्द। "न चेय" मिति। स्यादेतत्। अन्त्या चेदियमवगतिर्निष्प्रयोजना तर्षि तथा च न प्रे- न्तावङ्गिरुपादीयेत, प्रयोजनवच्वे वा नान्या स्यादित्यत आद। "न चेयमवगतिरनर्थिका" कुतः, "तविद्यानिवृ- त्तिफलदर्शनात्" । नद्दीयमुत्पन्ना सती पश्चादवि्द्या नि- वर्तयति येन नान्या स्ात्, किं त्वविद्याविरोधिखभावतया तन्निवृत्त्यात्मैवोदयते। तर्रविद्यानिवृत्तिस्व न तत्कार्यतया फलमपि त्विष्टतयेष्टल क्षणत्वात्फ लस्येति । प्रतिकूलं पराचीनं निराकर्तुमाह। "भान्तिर्वे"ति। कुतो, "बाधके"ति। स्या देतत्। मा भृदेकत्वनिबन्धनो व्यवद्ारो 5नेकत्वनिबन्धन- स्वस्ति तदेव दि सकलामुद्दद्दति लोकयाचामतस्तत्िद्य- र्थमनेकत्वस्य कल्पनोयं तात्त्विकत्वमित्यत आरद्द। "प्राक् चे"ति। व्यवद्ारो द्वि बुद्धिपूर्वकारिणां बुद्धोपपद्यते, न त्वस्यास्तात्त्विकत्वेन, भ्रान्त्यापि तदपपत्तेरित्यावेदितम् । सत्यं च तदविसंवादादनृतं च विचारासद्दतया Sनिर्वाच्- लवात्। अन्त्यस्यैकात्म्यज्ञानस्यानपेक्षतया बाधकत्वमनेकत्व- (१) सर्वान्तत्वात्-पा० २।३।४।

[ब.२पा.१ख.१४] [३५८] [भामती] ज्ञानस्य च प्रतियोगियद्ापेक्षया दुर्बलत्वेन बाध्यत्वं वदन् प्रक्ृतमुपसंद्रति। 'तस्मादन्त्येन प्रमाणने"ति। स्यादेतत्। न वयमनेकत्वव्यवद्ारसिद्धर्थमनेकत्वस्य तात्तविकत्वं कल्प- याम:, किं तु श्रीतमेवास्य तात्त्विकत्वमिति चादयति। "न- नु मदादी"ति। परिचरतत। "नेत्युच्यत"दूति। मृदा- दिद्ष्टान्तेन द्ि कथं चित्परिणाम उन्नेयो, न च शक्य उन्नेतुमपि, मृत्तिकेत्येव सत्यमिति कारणमाचसत्यत्वावधा- रणेन कार्यस्यानृतत्वप्रतिपादनात् सात्तात्कूटस्थनित्यत्वप्रति- पादिकास्ु सन्ति सदस्रभः श्रुतय इति न परिणामधर्मता ब्रह्मणः । अथ कूटस्थस्यापि परिणामः कस्मान्न भवतीत्यत- आद। "नह्येकस्ये"ति। शङ्गते । "स्थितिगतिव"दिति । यथैकबाणाश्रये गतिनिवृत्ती एवमेकस्मिन् ब्रह्मषि परिणा- मख्च तदभावश्च कौटस्थ्यं भविष्यत इति। निराकरोति। "न, कूटस्थस्येति विभेषणा"दिति। कूटस्थनित्यता दि स- दातनी खभावादप्रचुतिः, सा कथं प्रचुत्या न विरुध्यते। न च धर्मिण व्यतिरिच्यते धर्मो येन तदुपजनापायेपि धर्मी कूटस्थ: स्यात्। भेद ऐकान्तिके गवाश्ववद्वर्मधर्मिभा- वाभावात्। बाणादयस्तु परिणामिनः स्थित्या गत्या च परिणमन्त दूति । अपि च साध्यायाध्ययनविध्यापादितार्थ- वत्त्वस्य वेदराशेरेकेनापि वर्णेनानर्थकेन न भवितव्यं किं पुनरियता जगतो ब्रह्मयोनित्वप्रतिपादकेन वाक्यसंदर्भेण, तन्न फलवद्र हदर्शन (१)समाम्नानसंनिधावफलं जगद्योनित्वं (१) ब्रह्मतत्वज्ञान-पा० २। ब्रह्मतत्वदर्शन-पा० ३ ।

[भामती] [ ३५e ] [भ२पा. १स.१४] समान्नायमानं तदर्थ सत्तदुपायतया Sवतिष्ठते नार्थान्त- रार्थमित्याद्। "न च यथा ब्रह्मण" इति। त्रतो न प- रिणामपरत्वमस्येत्यर्थः । तदनन्यत्वमित्यस्य सन्स्य प्रति- ज्ञाविरोधं श्रुतिविरोधं च चोदयति। "कूटस्थब्रह्मवादि- न" दूति । परिद्वरति। "नाविद्यात्मके"ति। नाम च रूपं च ते एव बीजं तस्य व्याकरणं कार्यप्रपञचस्तदपेक्ष- त्वादैश्व्वर्यस्य। एतदुत्तां भवति। न तात्विकमैश्व्यं सर्वत्- त्वं च ब्रह्मणः किं त्वविद्योपाधिकमिति तदाश्रयं प्रति- ज्ञासूनं, तत्त्वाश्रयं तु तदनन्यत्वसूत, तेनाविरोधः। सुग- ममन्यत्॥ भावे चोपलब्धेः ॥१५॥ कारणस्य भावः सत्ता चोपलम्भश्न तस्मिन् कार्यस्योपल- बधेर्भावाच्च। एतदुत्तां भवति। विषयपदं विषयविषयि- परं, विषयिपद्मपि विषयिविषयपरं, तेन कारणोपलम्भ- भावयोरुपादेयोपलम्भभावादिति सूचार्थ: संपद्यते। तथा च प्रभारूपानुविद्वबुद्धिबोध्येन चाक्ुषेष न व्यभिचारों, नापि वव्निभावाभावानुविधायिभावाभावेन धूमभेदेनेति सिद्व भ- वति। तन् यथोक्तदेतोरेकदेशाभिधानेनोपक्रमते भाष्य- कार:। "दूतश्च कारणद्नन्यत्वं" भेदाभावः "कार्यस्य, यत्कारणं" यस्मात्कारण"द्वाव एव कारणसेति। अस्य व्यतिरेकमुखेन गमकत्वमाद्। "न च नियमेने"ति। का- कतालीयन्यायेनान्यभावेन्यदुपलभ्यते, न तु नियमेनेत्यर्थः ।

[ब२पा.१ख.१५] [३६०] [भामतो] दतु विशेषणाय व्यभिचारं चोदयति। "नन्वन्यभावेपी"ति। एकदेभिमतेन परिद्दरति। "नेत्ुचत" इति। शङ्गयैकदे- भिपरिद्ार दूषयित्वा परमार्थपरिद्दारमाद्। "अथे"ति। तदनेन देतुविशेषणामुत्रम्। पाठान्तरेणेद मेवसूचं व्याच- हटे। "न केवलं शब्दादेवे"ति। पट इति दि प्रत्यत्तुद्या तन्तव एवातानवितानावस्था आरलम्व्यन्ते, न तु तदतिरित्तः पटः प्रत्यक्षमपलभ्यते। एकत्वं तु तन्तूनामेकप्रावरपालन्ं-

वखदिरपलाशाद्यो बद्दवोपि वनमिति। अर्थक्रियाया च प्रत्येकमसमर्था अप्यनारभ्यैवार्थान्तरं किं चिन्मिलिता: कुर्व- न्तो दृश्यन्ते, यथा ग्रावाण उखाधारणमेकम्, एवमनार- भ्यैवार्थान्तरं तन्तवो मिलिताः प्रावरणमेकं करिप्यन्ति। न च समवायाद्विन्नयोरपि भेदानवसाय इति साम्प्रतम् । अन्योन्याश्रयत्वात्, भेदे दि सिद्धे समवायः समवायाच्च भेदः। न च भेदे साधनान्तरमस्ति, त्रपर्थक्रियाव्यपदेशभेदयो- रभदेप्युपपत्तेरित्युपपादितम्। तस्म्राद्यत्किं चिद्तत्। अ्र्प्र- नया च दिशा मूलकारणं ब्रह्मैव परमार्थसदवान्तरकार- पानि च तन्त्वादयः सर्वे Sनिर्वाचा एवेत्याद्। "तथा च तन्तुष्वि"ति।। सच्वाचावरस्य ॥१६ ॥ विभजते। "दूतके"ति। न केवलं श्रुतिः, उपपत्ति- सान्र भवति। "यच्च यदात्मने"ति। नचि तैलं सिकता-

[भामतो] [ ३६१ ] [अ२ पा.१ ख.१६: त्मना सिकतायामस्ति यथा घटोसित मदि मृदात्मना प्रत्युत्पन्नो दि घटो मृदात्मनोपलभ्यते, नैवं प्रत्युत्पन्नं तैर सिकतात्मना। तेन यथा सिकतायां तैलं(१) न जायतएव- मात्मनोपि जगन्न जायेत, जायते च तम्मादात्मात्मन SSसीदिति गम्यते। उपपत्यन्तरमाद्द। "यथा च कारए ब्रह्मे"ति। यथा दि घटः सर्वदा सर्वत घट एव जात्वसा क चित्पटो भवत्येवं सदपि सर्वत्र सर्वदा सदेव न तु क चित्कदा चिद्सङ्ग वितुमर्दतीत्युपपादितमधस्ात् तस्मात्कायं निष्वपि कालेषु सदेव। सत्त्वं चेत् किमते यद्येवमित्यत आद्। "एकं च पुन"रिति। सत्त्वं चैव कार्यकारणयोः, नदि प्रतिव्यक्ति सत्त्वं भिद्यते, ततश्ाभि ननसत्तानन्यत्वादेते अपि मिथो न भिद्येते दति। च ताभ्यामनन्यत्वात्सत्त्वस्यैव भेद इति युक्तम्। तथ सति द्ि सत्त्वस्य समारोपितत्वप्रसङ्ग । तत्र भेदाभेदयोर न्यतरसमारोपकल्पनाया किं तात्तविकाभेदोपादाना Sभेद- कल्पनास्त्वादो तात्त्विकभेदोपादाना भेदकल्पनेति। वर्य तु पश्यामो भेदयदस्य प्रतियोगिग्रद्ापेक्षत्वाङ्वेदयचमन्त-

स्य च निरपेक्षतया तदनुपपत्तेः, एकैकाश्रयत्वाच्च भेदस्वै- काभावे तदनुपपत्तेः, अभेदग्रछोपादानैव भेदकष्पनेति स- र्वमवदातम् ।

१ब.२पा. १६.१७] [ २६र] [भामती]

असद्व्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मा- न्तरेण वाक्यशेषात् ॥१७॥ व्याऊ्ृतत्वाव्याऊृतत्वे च धर्मावनिर्वचनीया। सून्मेतन्नि- गदव्याख्यानेन भाष्येण व्याख्यातम् ।। युक्ते: शब्दान्तराच्च ॥१८॥ "अ्रतिभयवत्त्वात्प्रागवस्थाया" इति। अ्र्प्रतिभयो दि धर्मो नासत्यतिशयवति कार्ये भवितुमर्द्दतीति। ननु न कार्यस्या- तिशयो नियमद्ेतुरपि तु कारणस्य शक्तिभेद: स चास- त्यपि कार्ये कारणस्य सश्वात्मन्नेवेत्यत श्राद्द। "पर- किकेति। नान्या कार्यकारणभ्यां, नाप्यसती का- र्यात्मनेति योजना। "अपि च कार्यकारपयो"रिति। यद्यपि भावाच्चोपलब्धेरित्यच्ायमर्थ उत्तसतथापि समवाय- दूषणाय पुनरवतारितः। अ्र्रनभ्युपगम्यमाने च समवायस्य समवायिभ्यां संबन्धे विच्ेदप्रसङ्गो Sवयवावयविद्रव्यगुणादी- नां मिथः । नह्यसंबद्ध: समवायिभ्यां समवायः समवायि- नौ संबन्धयेदिति। शङ्गते । "अ्र्र्रथ समवायः खय"मि- ति। यथा द्ि सत्त्वयोगाद्ट्व्यगुणकर्माणि सन्ति सत्त्वं तु खभावत एव सदिति न सत्त्वान्तरयोगमपेक्षते, तथा समवायः समवायिभ्यां संबन्धुं न संबन्धान्तरमपेव्ते, यं संबन्धरूपत्वादिति, तदेतत्सिद्वान्तान्तरविरोधापादनेन निरा- करोति। "संयोगोपि तर्दी' ति। न च संयोगस का-

[भामती] [ ३६३ ] [अ.२पा.१ ख.१८] यंत्वात कार्यस्य च समवायिकारणाधीनजन्मत्वाद् तसम- वाये च तदनुपपत्तेः समवायकल्पना संयोगद्दति वाच्य- म्। अजसंयोगे तदभावप्रसङ्गात्। अप्रपि च । संबन्ध्य- धीननिरूपणः समवायो यथा संबन्धिद्वयभेदे न भिद्यते मन्नाशे चन नश्यत्यपि तु नित्य एक एवं संयोगोपि भवेत् ततः को दोषः। अथैतत्प्रसङ्गभिया संयोगवत्समवायोपि प्र- तिसंबन्धिमिथुनं भिद्यते चानित्यश्चेत्यभ्युपेयते, तथाः सति: यथैकस्मान्निमित्तकारणादेव जायतएवं संयोगोपि निमित्त- कारणादेव जनिष्यतदूति समानम् । "तादात्म्यप्रतीतेश्व्नेति। संबन्धावगमो दवि संबन्धकल्पनाबीजं न तादात्म्यावगम- स्य नानात्वैकाश्रयसंबन्ध विरोधादिति । वृत्तिविकएपेना- वयवातिरिक्रमवयविनं दूषयति। "कथं च कार्य"मिति। "समस्ते"ति। मध्यपरभागयोरर्वाग्भागव्यवद्ितव्वात्। अ्रथ समस्तावयवव्यासङ्गयपि कतिपयावयवस्थानो य्रच्चीष्यत- इत्यत आद्द। "नदि बङत"मिति। "अथावयवश" दूति। बडत्वसंख्या दि सवरूपेणैव व्यासज्य संख्येयेषु वर्ततद्दत्ये-

द्रपस्य। अर्प्रवयवी तु न स्वरूपेण्ावयवान् व्याप्तोति, त्र्प्र- पि त्ववयवशः, तेन यथा सन्मवयवैः कुसुमानि व्याप्रुव- न्न समस्तकुसुमग्रदणमपेक्षते कतिपयकुसुमस्थानस्यापि त- स्थोपलब्धे:, एवमवयव्यपीति भावः। निराकरोति। "तदा- पी"ति। शङ्ते । "गोत्वादिव"दिति । निराकरोति। "ने"ति । यर्द्याि गोत्वस्य सामान्यस्य विभेषा अ्रनि-

[ब.२पा.१ सृ. १८] [ ३६४ ] [भामती] र्वाचया न परमार्थसन्तस्तथा च कास्य प्रत्येकपरिसमा- प्निरिति, तथाप्यभ्युपेत्येदमुदितमिति मन्तव्यम्। अ्र्प्रकरर्तृ- का यतो Sतो निरात्मिका स्यात, कारणभावे दि कार्य- मनुत्पन्नं किंनाम भवेत्, अ्रतो निरात्मकत्वमित्यर्थः । यद्युच्ेत घटशब्दस्तद्वयवेषु व्यापाराविष्टतया पूर्वापरीभा- वमापन्नेषु घटोपजनाभिमुखेषु तादर्थ्यनिमित्तादुपचारात्प्र- युज्यते, तेषां च सिद्धत्वेन कर्तृत्वमस्तीत्युपपद्यते घटो भ- वतीति प्रयोग इत्यत आद्। "घटस्य चोत्पत्तिरुचमा- ने"ति। उत्पादना दि सिद्धानां कपालकुलालादीना व्या- . पारो नोत्पत्तिः। न चोत्पादनैवोत्पत्तिः, प्रयोज्यप्रयोजक- व्यापारयोर्भेदादभेदे वा घटमुत्पादयतीतिवहटमृत्प द्यतद- त्यपि प्रसङ्गात्। तम्मात्करोतिकारयत्योरिव घटगोचरयो-

तव्यः, तत् कपालकुलालादीनां सिद्धानामुत्पादनाधिष्ठानानां नोत्पच्यधिष्ठानत्वमस्तोति पारिभेष्याद् घट एव साध्य उ- त्यत्तेरधिष्ठानमेषितव्यः । न चासावसन्नधिष्ठानं भवितुम- ईतीति सत्त्वमस्याभ्युपेयम्। एवं च घटो भवतीति घटव्या- पारस्य धातूपात्तत्वात् ततास्य कर्तृत्वमुपपद्यते तपडुलाना- मिव सर्ता विक्ित्ता विक्विद्यन्ति तण्डुला इति। शङ्क- ते। "तथ खकारणसत्तासंबन्ध एवोत्पत्ति"रिति। एत- दुक्तं भवति। नोत्पत्तिर्नाम कच्विद्यापारो •येनासिद्दस्य कथमन्र कर्तृत्वमित्यनुयुज्येत, किं तु खकारणसमवायः खसत्तासमवायो वा, स चासतोप्यविरुद्ध इति। सोप्यस-

[भामनी] [ ३६५ ] [श्२पा.१ स.१८] तोनुपपन्न इत्याद। "कथमलब्धात्मक"मिति। अ्रपि च प्रागुत्यत्तेरसत्वं कार्यस्येति कार्याभावस्य भावेन मर्यादा- करणमनुपपन्नमित्याह। "अ्र्ररभावस्य चे"ति। स्यादेतत्। अत्यन्ताभावस्य वन्ध्यासुतस्य मा भून्मर्यादानुपाख्यो चि सः, घटप्रागभावस्य तु भविष्यता घटेनोपाख्येयस्यास्ति मर्यादेत्यत आराद्द। "यदि वन्ध्यापुत्रः कारकव्यापारा"- दिति। उत्तमेतद्धस्ताद्यथा न जातु घटः पटो भवत्ये- वमसदपि सन्न भवतीति। तस्मान्मत्पिण्डे घटस्यासनवे- ऽत्यन्तासत्वमेवेति। अच्नासत्कार्यवादी चोदयति। "नन्वेवं सती"ति। प्राक् प्रसिद्धमपि कार्य कदा चित्कारणन योजयितुं व्यापारोर्थवान्भवेदित्यत आाद्द। "तदनन्यत्वा- चे"ति। परिद्रति। "नैष दोष" इति। उत्तमेतद्यथा भुजङ्गतत्वं न रज्नोर्भिद्यते, रज्नुरेव द्वि तत्, कालूप- निकस्तु भेद, एवं वस्तुतः कार्यत्त्वं न कारणङ्विद्यते, का- रणसरूपमेव द्ि त,दनिर्वाचं तु कार्यरूपं भिन्नमिवाभिन्न- मिव चावभासतदूति। तदिदमुत्तां "वस्तवन्यत्व"मिति। व- स्ुतः परमार्थतो Sन्यत्वं न विशेषदर्भनमात्राङ्गवति, सांव्य- वद्चारिके तु कथं चित्तत्वान्यत्वे भवत एवेत्यर्थः । त्र्प्र- नयैव द्ि दिशैष संदर्भो योज्यः। तर्रसत्कार्यवादिनं प्रति दूषणान्तरमाच। "यस्य पुन"रिति। कार्यस्य कारणादभेदे सविषयत्वं ककारकव्यापारस्य स्यान्नान्यथेत्वर्थः । 'मून्- कारएं" ब्रह्म। शब्दान्तराच्चेति सनावयवमवतार्य व्या- चष्टे। "एवं यु्ते: कार्यस्ये"ति। अ्रतिरोद्ितार्थम् ॥

[भामती]

पठवच् ॥ १९ ॥ यथा च प्राणादि ॥ २० ॥ इति च सूचे निगदव्याख्यातेन भाष्येण व्याख्याते।। इतरव्यप देशाद्विताकरणा- दिदाषप्रस्तिः॥२१॥ यद्यपि शारीरात्परमात्मनो भेदमाङ: श्रुतयस्तथाप्यभे- दमपि दर्भयन्ति श्रुतयो बक्ञाः। न च भेदाभेदावेकच समवेता, विरोधात्। न च भेदस्तात्विक इत्युक्तम्। तस्मात्परमात्मन: सर्वज्ञान्न शारीरस्तत्वतो भिद्यते।

उपद्ितं चास्य रूपं शारीरस्तेन मा नाम जीवा: परमात्म- तामात्मनोनुभूवन्, परमात्मा तु तानात्मनो Sभिन्नान- नुभवत्यननुभवे सार्वज्यव्याघातः। तथा चायं जीवान् बध्रन्नात्मानमेव बध्रीयात्। तन्ेदमुत्तां "नदि कसिदपर- तन्त्रो बन्धनागारमात्मनः कृत्वानुप्रविशतो"त्यादि। तस्ा- न्न चेतनकारणं जगदिति पूर्वः पक्षः ॥ अधिकं तु भेदनिर्देशात् ॥२२ ॥ सत्यमयं परमात्मा सर्वज्ञत्वाद्यथा जीवान् वस्तुत आ्रा- त्मनो Sभिन्नान् पश्यति पश्यत्येवं न भावत 'एषां सुख- दुःखादिवेदनासङ्गास्ति, अ्र््रविद्यावभानवेषां तद्ददभिमान इति। तथा च तेरषां सुखदुःखादिवेदनायामप्य चमुदासी-

[भामती] [ ३६७ ] [अ.२ पा.१सू.२२] न दूति न तेषां बन्धनागारनिवेभेष्यस्ति क्षतिः का चि- नमेति न द्िताकरणदिदोषापत्तिरिति राद्ान्तस्तदिद- मुक्तम्। "अपि च यदा तत्वमसी"ति। अपि चेति चः पूर्वोपपत्तिसाद्ित्यं द्योतयति, नोपपच्यन्तरताम् ।। स्यादेतत्। यदि ब्रह्मविवर्तो जगन्, इन्त सर्वस्थैत्र जीववच्चैतन्यप्रसङ्ग इत्यत आ्राद्द।। अश्मादिवच तदनुपपत्तिः ॥२३॥ श्रतिरोद्दितार्थेन भाष्येण व्याख्यातम् ।। उपसंहारदर्शनाननति चेनन क्षीरवद्धि (१)॥ २४ ॥ ब्रह्म खल्वेकमद्वितीयतया परानपेन्षं क्रमेणोत्पद्यमान- स्य जगतो विविधविचित्ररूपस्योपादानमुपेयने, तदनुपपत्न- म्। नह्येकरूपात्कार्यभेदो भवितुमद्दति तस्याकस्मिकत्व- प्रसङ्गात्। कारणभेदी द्ि कार्यभेदच्ेतुः। शीरबोजादि- भेदादृध्यङ्गुरादिकार्यभेददर्भनात्। न चाक्रमात् कारण- त्कार्यक्रमो युज्यते। समर्थस्य क्षेपायोगाद् द्वितीयतया च क्रमवत्तत्सद्तकारिसमवधानानुपपत्ते । तदिदमुत्त" मिद्द चि लोक"दूति। एकैकं मदादि कारकं, तेषां तु सामग्यं साधनम्, ततो द्ि कार्य भवत्येव, तस्मान्नाद्दितीयं ब्रह्म जगदुपादानमिति प्राप्ते, उच्चते। चौरवद्वि। इदं तावङ्गवान्पृ- ष्टो व्यचष्टां, किं तात्विकमस्य रूपमपेत्चेदमुचयते उताना- (१) चेतु क्षीरवद्धि-पा० २।३।४।

[बर इपा.२ सू. २४] [३६८] [भामती] दिनामरूपबीजसचितं काल्पनिक सार्वज्यं सर्वशक्ित्वं, तन्र पूर्वस्मिन् कल्पे किं नाम ततो द्वितीयादसच्ायादुपजा- यते, नदि तस्य पुद्ूबुद्धमुत्तखभावस्य वस्तु सत्कार्यमस्ति, तथा च श्रुतिः "न तस्य कार्यं करणं च विद्यते" दति । उत्तरस्मिंस्तु कल्पे यदि कुलालादिवदत्यन्तव्यतिरिक्रस- दकारिकारणभावादनुपादानत्वं साध्यते, ततः क्षीरादिभि- व्यभिचारः, तेपि दि बाह्यातच्चनादिकारणनपेक्षा एव कालपरिवासवशेन खत एव परिणामान्तरमासादयन्ति। तथान्तरकारणानपेश्षत्वं द्ेतुः क्रियते, तदमिद्दमनिर्वाच्- नामरूपबीजसद्दायत्वात्। तथा च श्रुतिः । 'मायां त प्रक्रतिं विद्वि(१)मायिनं तु मच्ेश्वरम् । इति। कार्यक्रमेण तत्परिपाकोपि क्रमवानुन्नेयः । एकस्मादपि च विचित्रशक्ते कारणादनेककार्योत्पादो दृश्यते। यथैकस्ा- दश्र्दाद्दपाकावेकस्माद्वा कर्मणः संयोगविभागसंस्कारा । यदि तु चेतनत्वे सतोति विशेषणान्न त्तीरादिभिर्व्यभि- चारो, दष्टा द्ि कुलालादयो बाह्यमदाद्यपेक्षाक्वेतनं च ब्रह्मेति, तचेदमुपतिष्ठते ।। देवादिवदपि लोके ॥ २५ ॥ लोक्यते डनेनेति लोक: शब्द एव तस्मिन्॥

(१) विद्याद्-पा० ३।४।

[भामती] [ ३६ट ] [भ२पा.१ सू. एह] कृत्स्नप्रसक्तिर्निरवयवत्वशब्द- केापा वा ॥ २६॥ ननु न ब्रह्मणस्तत्त्वतः परिणामो येन कात्स्न्यभागविक- ल्पेनाशिप्येत त्र्प्रविद्याकल्पितेन तु नामरूपलसणोन रूपभेदे- न व्याऊृताव्याऊृतात्मना तत्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयेन परि- णामादिव्यवद्यारास्पदत्वं ब्रह्म प्रतिपद्यते, न च कल्पितं रूपं वस्तु स्पृशति, नहि चन्द्रमसि तैमिरिकस्य द्वित्व- कल्पना चन्द्रमसो द्वित्वमावद्दति, तदनुपपत्या वा चन्द्र- मसोनुपपत्तिः, तस्मादवास्तवो परिणामकल्पनानुपपद्यमा- नापि न परमार्थसतो ब्रह्मणोनुपपत्तिमावद्दनि, तस्मात्पू-

नमेक"मिति। यद्यपि श्रुतिशता(१)दैकान्ति कादवैतप्रति- पादनपरात् परिणामो वस्तुतो(२) निषिद्वस्तथापि कषीरादि- देवतादष्टान्तेन पुनस्तद्वास्तवत्वप्रसङ्क पूर्वपक्षोपपत्या सर्वथा यं पत्तो न घटयितुं शक्यतद्त्यपबाध्य श्रुतेस्तु शब्द- मूलत्वा,दात्मनि चैवं विचित्राश्चद्ीति सचा्म्यां विवर्तट- ढोकरणोनैकान्तिकाद्यलक्षणः श्रुत्यर्थः परिशोध्यतइत्यर्थः । "तस्मादस्त्यविक्वतं ब्रह्म" तच्वतः । "ननु शब्देनापी"ति चोद्यमविद्याकल्पितत्वोद्दाटनाय। नचि निरवयवत्वसा- वयवत्वा्भ्यां विधान्तरमस्त्येकनिषेधस्येतर विधाननान्तरीय- (१) श्रुतिशास्त्रा-पा० २१३।४। (२) वास्तवो-पा० ३।

[ब२पा.१स.20] [३७0 ] [भामतो] कत्वात्। तेन प्रकारान्तराभावाननिरवयवत्वसावयवत्व-

स्यादिति चोद्यार्थः । परिदारः सुगमः ॥ आत्मनि चैवं विचित्ा् हि॥२८॥ अ्रनेन स्फुटितो मायावादः । खप्नदगात्मा दि मनसैव सरूपानुपमर्देन रथादीन्ह्जति। स्वपक्षदोषाच्च ॥ २९॥ चोदयति। "ननु नैवे"ति। परिह्रति। "नैवंजातीयके- नैवे"ति। यद्यपि समुदायः सावयवस्तथापि प्रत्येकं स- नवादयो निरवयवाः। नह्यस्ति संभवः सत्त्वमाचं परिण- मते न रजसमसी इति। सर्वेषां संभूयपरिणामाभ्युपग- मात्। प्रत्येकं चानवयवानां अत्स्तपरिणामे मूजोच्छेद- प्रसङ्ग:, एकदेशपरिणामे वा सावयवत्वमनिष्टं प्रसज्येत । "तथाणुवादिनोपी" ति। वैशेषिकाणं ह्यणुभ्यां संयुज्य झुणुकमेकमारभ्यते, नैस्तिभिर्ाण के र्यणकमेकमार भ्यतइूति प्रक्रिया। तन्र द्वयोरखोरनवयवयोः संयोगस्तावणू व्याप्नयादव्याप्नुवन्वा तच्र न वर्तेत। नह्यस्ति संभव: स एव तदानों तन् वर्तते न वर्तते चेति। तथा चोपर्यधः पार्श्वस्थाः षडपि परमाणवः समानदेशा इति प्रथिमानुपप- त्तेरणुमान: पिणडः प्रसज्येत। त्र््रव्यापने वा षडवयवः प- रमाणुः स्यादित्यनवयवत्वव्याकोपः । अ्र्पशक्यं च सावय- वत्वमुपेतुं, तथा सत्यनन्तावयवत्वेन सुमेरुराजसर्षपयोः स-

[भामती] [ ३१ ] [भ२ पा.१ स. र2] मानपरिणामत्वप्रसङ्ग: (१) नस्मात्समानो दोषः। त्रापातमा- व्रेण साम्यमुत्तं परमार्थतस्तु भाविक परिणामं वा कार्य- कारणभावं वेच्कतामेष दुर्वारो दोषो न पुनरसाकं मा- यावादिनामित्याह। "परिहृतस्त्व"ति॥ विचित्र शत्तित्वमुत्तं ब्रह्म पस्तच श्रुत्युपन्यासपरं सच्म्। सर्वोपेता च तद्दर्शनात् ॥ २० ॥ एतदात्तेपसमाधानपरं सचम्।। विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्तम ॥३१॥ कुलाला दिभ्यस्तावद्वाह्यकरणापेत्षेम्यो देवादीनां बाद्यान- पेक्षाणमान्तरकरणपेक्षस्ष्टोनां प्रमाणन दृष्टो यथा वि- पेषो नापन्होतुं शक्य: । यथा तु(२) जायत्ृष्टर्बाह्यक- रणापेक्षायास्तदनपेक्षान्तरकरणमाचसाध्या दष्टा खप्ने र- थादिस्टष्टिरभक्यापन्होतुमेवं सर्वशत्तेः परस्या देवताया आन्तरकरणानपेत्ाया जगत्सर्जनं श्ूयमाणं न सामान्य-

न प्रयोजनवत्त्वात् ॥ ३२ ।। न तावदुन्मत्तवदस्य मतिविभ्रमाज्जगत्प्रक्रिया, भान्तस्य सर्वज्ञत्वानुपपत्तेः । तस्मात्प्रेक्षावतानेन जगत्कर्तव्यम् । प्र क्षावतश् प्रवृत्तिः खपरचितादितप्राप्निपरिद्दारप्रयोजना सती नाप्रयोजनाल्पायासापि संभवति, किं पुनरपरिमेया-

(१) प्रसङ्गात्-पा० २।३।४। (२) यथा च-पा २ ॥४॥

[ २पा.१स22] [2७२] [भामती] नेकविधोच्चावचप्रप्व जगद्दिभ्रमविरचना महाप्रयासा।अ- त एव लीलापि परासा। अस्पायाससाध्या दि सा न चेयमप्यप्रयोजना तस्या अपि सुखप्रयोजनवत्वात्तादर्थ्येन वा प्रवृत्तौ तदभावे कवतार्थत्वानुपपत्तेः परेषां चोपकार्या- पामभावेन(१) तदुपकाराया पि प्रवृत्तेरयोगात्। तस्ा- त्प्रेक्षावत्प्रवृत्तिः प्रयोजनवत्तया व्याप्ता तदभावेनुपपन्ना ब्र- ह्मोपादानता जगतः प्रति्षिपतीति प्राप्तम्। एवं प्राप्ते डभिधीयते ।। लोकवत्तु लीलाकैवव्यम ॥२३॥ भवेदेतदवं(२) यदि प्रेक्षावत्प्रवृत्तिः प्रयोजनवत्तया व्याप्ता भवेत्ततस्तन्निवृत्तौ निवर्तेत, शिंभपात्वमिव वृक्षतानिवृत्ता न त्वेतदस्ति प्रेक्षावतामननुसंच्ितप्रयोजनानामपि यादन्ककीषु क्रियामु प्रवृत्तिदर्भनात् । अ्र््रन्यथा 'न कुर्वीत वृथा चेष्टा'- मिति धर्मसूचऊता प्रतिषेधो निर्विषयः प्रसज्ेत । न चो- नत्तान्प्रत्येतत्वतमर्थवत्तेषां तदर्थबोधतदनुष्ठानानुपपत्तेः। अपि चाटष्टद्ेतुकौत्पत्तिकी श्वासप्रश्वासलक्षणा प्रेक्षावर्ता करि- या प्रयोजनानुसंधानमन्तरेण दृष्टा न चास्यां चेतनस्यापि चैतन्यमनुपयोगि संप्रसादेपि भावादिति युत्तां प्राज्ञस्यापि चैतन्याप्रचुतेरन्यथा मतभरीरपि श्वासप्रश्वासप्रवृत्तिप्रस- ङ्गात्। यथा च सार्थपरार्थसंपदासादितसमस्तकामाना

(१) अभावे-पा० १/२।३। (2) भवेदेवं-पा२।

[भामती] [ ३३ ] [त.२पा. १६.३२] कतक्कत्यतया Sनाकुलमनसामकामानामेव लोलामाचात्सत्- प्यनुनिष्पादिनि प्रयोजने नैव तदुदेभेन प्रवृत्तिरेवं ब्रह्मणोपि जगत्सर्जने प्रवृत्तिर्नानुपपन्ना । दष्टं च यदल्पबलवीर्य- बुद्दीनामभक्यमतिदुष्करं वा तदन्येषामनत्पबलवीर्यबुद्दीनां सुभकमीषत्करं वा न्ि वानरैर्मारुतिप्रभृतिभिर्नगैर्न बद्दो नीरनिधिरगाधो मद्दासत्वानाम्। न चेष पार्थेन शि- लीमुखैन बद्दो न चायं न पीतः संक्षिप्य चुलुकेन देलयेव कलभयोनिना मदामुनिना। न चाद्यापि न दृश्यन्ते लीलामात्रविनिर्मितानि मद्दाप्रासादप्रमदवनानि श्रीमनृगन- रेन्राणामन्येर्षां मनसापि दुष्कराणि नरेश्वराणाम्। त- समाद्पपन्नं यदच्कया वा खभावाद्दा लोलया वा जगत्म- र्जनं भगवतो मद्ेश्वरस्ेति । अपि च नेयं पारमार्थि- की सष्टिर्येनानुयुज्येत प्रयोजन,मपि त्वनाद्यविद्यानिबन्ध- ना, अविद्या च स्भावत एव कार्योन्मुखी न प्रयोजनम- पेत्षते, नदि द्विचन्द्रालातचक्रगन्धर्वनगरादिविभ्रमा: समु- हिष्टप्रयोजना भवन्ति। न च तत्कार्या विस्मयभयकम्पादयः खोत्पत्तौ प्रयोजनमपेक्षन्ते सा च चैतन्यक्कुरिता जगदुत्पा- दहेतुरिति चेतनो जगद्योनिराख्यायत(१)इत्याद। 'न चेयं परमार्थविषये"ति। अपि च न ब्रह्म जगत्कारणमपि तत्तया विवत्तन्त्यागमा अपि तु जगति ब्रह्मात्मभावं, तथा च सष्टेरविवक्षारयां तदाश्रयो दोषो निर्विषय एवेत्याभयेना- इ। "ब्रह्मात्मभावे"ति। (१) जगद्योनिः प्रख्यायते-पा० ३ ।

[भ.२पा.१ व.३४] [३७४ ] [भामंती] वैषम्यनैरधृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दशयति ॥ ३४ ॥ अतिरोचितोच पूर्वः पत्त, उत्तरसूच्ते। उच्चावचम- ध्यमसुखद:खभेदवत्प्राणभृत्प्रपञ्चं च सुखदुःखकारणं सधा- विषादि चानेकविधं विरचयतः प्राणाभृङ्गेदोपात्तपापपुषयक- र्मातिशयसचायस्यान भवतः परमेश्वरस्य न वैषम्यनैर्धृएखे प्रसज्येते। नदि सभ्यः सभायां नियुत्तो युक्तवादिनं यु- क्वाद्यसीति चायुक्तवादिनमयुत्तवाद्यसीति ब्रुवाणाः सभा- पतिर्वा युक्तवादिनमनुगक्षन्नयुत्तवादिनं च निर्गृकन्रनुरक्तों दिष्टो वा भवत्यपि तु मध्यस्थ इति वीतरागद्वेष दति चाख्यायते, तद्ददीश्वरः पुएयकर्मापमनुगृज्जन्नपुषयकर्मापं च निगक्षन्मध्यस्थ एव नामध्यस्थः। एवं ह्यसावमध्यस्थः स्या- दद्यकत्याणकारिणमनुगक्लीयात्क व्याणकारिणं च निगृ- कीयान्न त्वेतदस्ति। तस्मान्न वैषम्यदोषो ऽत एव न नैधृएय- मपि संचरतः समस्तान्प्राणाभृतः । स दि प्राणभृत्कर्माभ- यानां वृत्तिनिरोधसमयस्तमतिलद्वयन्नयमयुक्तकारी स्ात्। न च कर्मापेक्षायामीश्वरस्यैश्वर्यव्याघातः। नदि सेवादिक- र्मभेदापेक्षः फलभेदप्रदः प्रभुरप्रभुर्भवति। 'न चेष ह्यव साधु कर्म कारयति यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषते एष एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निनोषत' दति श्रुते- रीश्वर एष द्वेषपत्तपाताभ्यां साध्वसाधुनी कर्मणी कारयि- त्वा सग नरकं वा लोकं नयति। तस्मादवषम्यदोषप्रर-

[भामंती] .[ ३y ] [अ२ पा.१ खू.३४] ज्रान्नेश्वरः कारणमिति वाचम्। विरोधात्। 'यस्मातकर्म कारयित्वेश्वरः प्राणिन: सुखदुखिनः हजती'ति श्रुतेरव- गम्यते। तममान्न सजतीति विरुद्धमभिधीयते। न च वै- षम्यमात्रमत्र ब्रूमो न त्वीश्वरकारणत्वं व्यासेधाम इति वत्तव्यं किमतो यद्येवं, तस्मादीशवरस्य सवासनक्ेशापराम- र्श्मभिवदन्तोनां भूयसीनां श्रुतीनामनुद्यद्दायोन्निनीषते-

(१) दूत्येवं नेयम्। यथाङः । जन्म जन्म यदभ्यस्तं दानमध्ययनं तपः । नेनैवाभ्यासयोगेन तच्चैवाभ्यसते नरः ॥ दूत्यम्युपेत्य च सष्टेस्तातत्विकत्वमिदमुत्तमनिवाच्या तु सृष्टिरिति न प्रस्र्तव्यमत्रापि तथा च मायाकारस्येवाङ्ग- साकन्चवैकल्चभेदेन विचित्रान्प्राणिनो दर्शयतो न वैषम्य- दोषः सचसा संहरतो वा न नैधृ यमेवमस्यापि भगवतो विविधविचित्रप्रपञ्चमनिर्वाच्ं विश्वं दर्शयतः संहरतय् ख- भावाद्दा लीलया वा न कश्िददोष इति स्थिते शङ्कापरि- दारपरं सचम्। न कर्माविभागादिति चेन्नाना- दित्वात॥ ३५ ॥ प्ङ्गोत्तरे .अतिरोद्दितार्थेन भाष्यग्रन्थेन व्याखयाते न नादित्वादिति सिद्वदत्तां तत्साधनार्थं सत्म्।

(१) प्राणिनामि-पा० १/२।३।

[मरपा.१स.य [ 0] [भामतो]

उपपद्यते चाष्युपलभ्यते च॥ २६ ॥ अक्रते कर्मणि पुएये पापे वा तत्फलं भोक्तारमध्याग- केत्(१) तथा च विधिनिषेधशास्तरमनर्थकं भवेत् प्रवृत्तिनि- वृत्त्यभावादिति मोक्षशास्त्रस्य चोत्तमानर्थक्यम्। न चा- विद्या केवलेति लयाभिप्रायम् । वित्तेपलक्तणाविद्यासं- स्कारस्ु कार्यत्वा खोत्पत्तौ पूर्व वित्तेपमपेन्षते, विन्ेपस् मिथ्याप्रत्ययो मोद्ापरनामा पुएयापुएयप्रवृत्ति हेतुभूतराग- द्वेषनिदानं, स च रागादिभि: सचितः खकायैन शरीरं सुखदु:खभोगायतनमन्तरेण संभवति। न च रागद्वेषाव- न्तरेण कर्म, न च भोगसचितं मोद्तमन्तरेण रागदेष। न च पूर्वशरीरमन्तरेण मोद्दादिरिति पूर्वपूर्वशरीरापेत्तो मोहादिरवं पूर्वपूर्वमोद्ादपेन्षं पूर्वपूर्वशरीरमित्यनादितैवा- न भगवती चित्तमनाकुलयति। तदेतदाद। "रागादि- केशवासनाततप्नकर्मापेक्षा त्वविद्या वैषम्यकरी स्ा"दिति । रागद्वेषमोद्या रागाद्यस्तएव दि पुरुषं संसारदुःखमनुभा- व्य केशयन्तोति केशास्तेषां वासना: कर्मप्रवृत्त्यनुगुणास्ता- भिराच्तिप्तानि प्रवर्तितानि कर्माणि तदपेत्तालयलक्षणा विद्या। स्यादेतत्। भविष्यता डपि व्यपदेशो दृष्टो यथा पुरोडाभ- कपालेन तुषानुपवयतीत्यत आद्। "न च धारयिष्यतीत्यत" इति। तदेवमनादित्वे सिद्धे सदेव सौम्येदमग्र आ्र्प्रासीदेक- मेवादितोयमिति प्राक् सृष्टेरविभागावधारणं समुदाचरद्रू-

(१) मभ्युपगच्छेत्-0 3 । मभ्यागच्छेत्-पा० १/२/

[भामती] [ ३७७ ] [भ.२ पा.१ चू. श] परांगादिनिषेधपरं न पुनरेतान्प्रसप्नानप्यपाकरोतीति सर्व- मवदातम्।। सर्वधर्मोपपत्तेथ ॥२७॥ अत्र सर्वज्ञमिति दृश्यते। सर्वस्य चेतनाधिष्ठितस्थैव लोके प्रवृत्तिरिति लोकानुसारो दर्ितः। "सर्वभक्ती"ति। सर्वस्य जगत उपादानकारणं निमित्तकारणं चेत्युपपादि- तम्। "मदामाय"मिति। सर्वानुपपत्तिशङ्का परास्ता । तस्ाज्जगत्कारणं ब्रह्मोति सिद्धम् । इति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिते भगवत्पादभारीरकभा- व्यविभागे भामत्यां द्वितीयस्याध्यायस्य प्रथम: पाद: ॥

रचनानुपपत्तेश्र नानुमानम्॥१॥ स्यादेतत्। इछ द्ि पादे खतन्त्रा वेदानपेत्ता: प्रधानादि- सिद्धिविषया: सांख्यादियुत्तयो निराकरिष्यन्ते, तदयुत्त- मशाखाङ्गत्वात्(१)। नच्ोदं प्राखमुच्छृद्खलतर्कशासवत् प्र- वृत्तमपि तु वेदान्तवाक्यानि ब्रह्मपराणीति पूर्वपन्तोत्तरप- क्षाभ्यां विनिश्वेतुं, तत्र क प्रसङ्ग: शुष्कतर्कवत्खतन्त्रयुक्ति- निराकरणस्येत्यत आाद्। "यद्यपोदं वेदान्तवाक्याना"मि- ति। नदि वेदान्तवाक्यानि निर्णेतव्यानीति निर्णीयन्ते, किं तु मोक्षमाणानां तत्त्वज्ञानोत्पादनाय। यंथा च वेदान्तवा- क्येम्यो जगदुपादानं ब्रह्मावगम्यते, एवं सांख्याद्यनुमानेभ्य: प्रधानाद्यचेतनं जगदुपादानमवगम्यते। न चैतदेव चेतनोपा- (१) रम्, शास्त्रसंगतत्वात्-पा० १।

भर२पा.२स.१] [३७८ ] [भामती] दानमचेतनोपादानं चेति समुच्ेतुं शक्य, विरोधात्। न च व्यवस्थिते वस्तुनि विकन्पो युज्यते। न चागमबाधितविष- यतयानुमानमेव नोदीयत(१)इति साम्मतम्। सर्वज्ञप्रणीततया सांख्याद्यागमस्य वेदागमतुत्यतान् तङ्माषितस्यानुमानस्य प्र- तिक्वतिसिंदतुल्यतया Sबाध्यत्वात्। तस्मात्तद्विरोधान्न ब्रह्म- पि समन्चयो वेदान्तानां सिध्यतीति न ततस्तत्त्वज्ञानं से- हुमदति, न च तत्त्वज्ञानाहते मोक्ष इति खतन्त्राणाम- प्यनुमानानामाभासीकरणमिद् शाखे Sसंगतमेवेति। यद्येवं ततः परकीयानुमाननिरास एव कस्मात्प्रथमं न क्वत इत्य- त आद्। "वेदान्तार्थनिर्णायस्य चे"ति। ननु वीतरागक- थार्यां तत्त्वनिर्णयमाचमुपयुज्यते न पुनः परपक्षाधिक्षेपः स द्ि सरागतामावद्दतीति चोदयति। "ननु मुमुक्ूणा"मि- ति। परिहरति। "बाढमेवं तथापी" ति। तत्त्व(२)निर्या- वसाना वीतरामकथा न च परपक्षदूषणमन्तरेण तत्वनिर्- यः शक्य: कतुमिति तत्त्वनिर्णायाय वीतरागेणापि परपक्षो दूष्यते न तु परपक्षतयेति न वीतरागकथात्वव्याच्चतिरित्यर्थः। पुनरुत्तता परिचोद्य समाधत्ते। "नन्वीक्षते"रिति। "तन्न सांख्या" दति। यानि द्ि येन रुपेणास्थौल्यादा च सैचम्यात्समन्वीयन्ते तानि तत्करणानि दष्टानि, यथा घटा-

सत्करणास्तथा चेहं बाह्यमाध्यात्मिकं च भावजानं सु-

(१) नोपादीयत-पा० १। (२) तत्त्ववस्तु-पा० २।

[भामतो] [ ३७६ ] [श.२पा.२ख.१] खदुःखमोद्दात्मनान्वितमुपलभ्यते, तर्मात्तदपि सुखदुःखमो- दात्मसामान्यकारणकं भवितुमईति। तन्र जगत्कारणस्य येयं सुखात्मता तत्मत्त्वं, या च दुःखात्मता तट्रजो, या च मोद़ात्मता तत्तम इति नैगुएयकारणसिद्विस्तथा दि प्रत्येकं भावासेगु एयवन्तोनुभूयन्ते। यथा मैनदारेषु पद्मावत्यां मैनस्य सुखं तत्कस्य द्ेतोसं प्रति सत्त्वगुणसमुद्गवान्, त- त्सपत्नीनां च दुःखं तत्कस्य हेतोसा: प्रत्यस्या रजोगुणसमु- द्वा, चैत्रस्य तु स्वैणस्य तामविन्दतो मोद्ो विषादस्तत्क- स्य देतोस्नं प्रत्यस्यास्तमोगुएसमुद्गवात्, पद्मावत्या च सर्वे भावा व्याख्याताः। तस्मात्मवं सुखदुःखमोद्दान्तं नगत्त- त्कारणं गम्यते। तच्च चिगुणं प्रधानं प्रधीयते क्रियने S- नेन जगदिति प्रधीयते निधीयते Sस्तिन्प्रलयसमये जगदिति वा प्रधानं, तच्च मृत्सुवर्णवद्चेतनं चेतनस्य पुरुषस्य भोगाप- वर्गलक्षणमथं साधयितुं सभावत एव प्रवर्तते, न तु केन चित्प्रवर्त्यते। तथा ह्याङः 'पुरुषार्थ एव हेतुर्न केन चि- त्कार्यते करण' मिति। परिमाणादिभिरित्यादिग्यद्दणोन 'भ- कितः प्रवृत्तेः कारणकार्यविभागाद विभागादैश्वरूप्यस्येत्यव्य- कसिद्धिच्ेतवो गृद्यन्ते। एतांसोपरिष्टाद्याखयाय निराकरिष्य- तद्ति। तदेतत्प्रधानानुमानं दूषयति। "तच वदाम" दति। यदि तावदचेतनं प्रधानमनधिष्ठितं चेतनेन प्रवर्तते खभा- वत एवेति साध्यते, तदयतां, समन्वयादेर्द्देतोद्येतनानधिष्ठि- तत्वविरुद्वचेतनाधिष्ठितत्वेन मृत्सुवर्णादौ दष्टान्तधर्मिणि व्यात्रे- रुपलब्धेविरुद्ून्वान्नद्ति मत्सवर्णदार्वादय: कुलालच्ेमकारर-

[भ२पा. २स.१] [३८०] [भामती] थकारादिभिरनधिष्ठिताः कुम्भरुचकरथाद्युपाददते, तस्ा- त्कृतकत्वमिव नित्यत्वसाधनाय प्रयुत्तां साध्यविरुद्देन व्याप्तं विरुद्धम्। एवं समन्चयादिचेतनानधिष्ठितत्वे साध्यदति रचनानुपपत्तेरिति दर्भितम्। यद्युच्ेत दृष्टान्तधर्मिएयचेतनं तावदुपादानं दष्ट तन यद्यपि तच्चेतनप्रयुक्तमपि दृश्यते तथापि तत्प्रयुत्तत्वं देतोरप्रयोजकं बच्दिरङ्गत्वादन्तरङ्गं त्वचैत- न्यमाचमुपादानानुगतं द्ेतो: प्रयोजकम। यथाङ 'व्याप्नेस्व दृश्यमानायाः कश्विद्वर्मः प्रयोजकः' दूति। तचा। "न च मदादी"ति। सभावप्रतिबद्धं च्ि व्याप्यं व्यापकमवगमयति। स च सभावप्रतिबन्धः शद्गितसमा- रोपितोपाधिनिरासे सति निश्चोयते। तन्निश्वयत्वान्चयव्यत्तिर - कयोरायतते। तौ चान्वयव्यतिरेकौ न तथोपादानाचैतन्ये यथा चेतनप्रयुत्तत्वेपि परिस्फुटौ (१) तदलमत्रान्तरङ्गत्वेनेति भावः । एवमपि चेतनप्रयुत्तत्वं नाभ्युपेयेत यदि प्रमाण- न्तरविरोधो भवेत् प्रत्युत श्रुतिरनुगपातरातेत्यादद। "न चैवं सती"ति। चकारेण सुखदुःखादिसमन्वयलक्षणास्य हेतोर- सिद्धत्वं समुच्चिनोतीत्याद्द । "अन्वयाद्यनुपपत्तेक्वे"ति । अन्तरा: खल्चमी सुखदुःखमोद्दविषादा बाह्येभ्यश्चन्द नादि-

यदि पुनरतएव सुखदुःखादिखभावा भवेयुस्ततः सरूप- व्वाद्वेमन्तेपि चन्दन: सुखः स्यात्। नदि चन्दनः कदा चिदचन्दनस्तथा निदाघेव्वपि कुङ्गमपङ्गः सुखो भवेत्।

-....

[भामनी] [ ३८१ ] [२पा.२ख.2] नह्यसौ कदा चिद्कुङ्ुमपङ्क इति। एवं कण्टकः क्रमे- लकस्य सुख इति मनुष्यादीनामपि प्रापाभृतां सुखः स्यात्। नह्यसा कांश्वितात्येव कण्टक इति। तस्मादसुखादिख- भावा अपि चन्दनकुङ्गमादयो जातिकालावस्थाद्यपेक्या सुखदुःखादिद्देतवो न तु सयं सुखादिखभावा इति रम- पीयम्। तस्मात्सुखादिरूपसमन्वयो भावानामसिद्ध इति नानेन तद्रूपं कारणमव्यत्तमुन्नीयतइूति। तदिदमुत्तां "प- व्दार्द्यविशेषपि च भावनाविशेषा"दिति। भावना वासना संस्कारसद्विभेषात्करभजन्मसंवर्तकं दि कर्म करभो- चितामेव भावनामभिव्यनक्ति, यथास् कटका एव रोचन्ते। एवमन्यचापि द्रष्टव्यम्। परिमाणादिति सांख्यीयं दवेतुमुपन्य- स्यति। "तथा परिमितानां भेदाना"मिति। संसर्गपूर्वक-

नानाकारणानि संसृष्टानि कल्पनीयानि, तानि च सत्त्वर- जस्तमांस्येवेति भावः। तदेतत्परिमितत्वं सांखीयराद्वा- न्तालोचनेनानैकान्तिकमिति दूषयति। "सत्त्वरजस्तम- सा"मिति। यदि तावत्परिमितत्वमियत्ता, सा नभसोपि नासतोत्यव्यापको हेतु: परिमाणादिति। अ्र्प्रथ न योज- नादिमितत्वं परिमाणमियत्तां नभसो ब्रूमःकि त्वव्यापिता,- मव्यापि च नभस्तन्माचादे.र्नद्ि कारय कारणव्यापि, किं तु कारणं कार्यव्यापीति परिमितं नभ,स्तन्माताद्यव्यापित्वात्। हन्त सत्त्वरजस्तमांस्यपि न परस्परं व्याप्रुवन्ति न च तत्त्वान्तरपूर्वकव्वमेतेषामिति व्यभिचारः। नद्ि यथा तैः

[ब.२पा.२सू.१] [३८२] [भामती] कार्यजातमाविष्टमेवं तानि परसरं विशन्ति, मिथः कार्य- कारणभावाभावात्। परस्पर संसर्गस्वावेभ्त्तिशक्ता नास्ति, नद्ि चितिभक्ि: कूटस्थनित्या तैः संसृज्यते, ततख् तद- व्यापका गुण इति परिमिताः । एवं चितिर्शक्तिरपि गु- पैरसंसृष्टेति सापि परिमितेत्यनैकान्तिकत्वं परिमितत्वस्य हेतोरिति। तथा कार्यकारणविभागोपि समन्वयवद्दिरुद्व इत्याद। "कार्य कारणभावस्वि"ति॥ प्रवृत्तेश्च ॥२ ॥ न केवलं रचनाभेदा न चेतनाधिष्ठानमन्तरेण भवन्य- पि तु साम्यावस्थायाः प्रचुतिर्वेषम्यं, तथा च यदुद्गूतं ब- लीयस्तदङ्ग्यभिभूतं च तदनुगुणतया स्थितमङ्गमेवं हवि गुणप्रधानभावे सत्यस्य मददादौ कार्यें प्रवृत्ति: सापि चेतनाधिष्ठानमेव गमयति, नद्ि चेतनाधिष्ठानमन्तरेण मत्पिएडे प्रधानेङ्गभावेन चक्रदणडसलिलस्नादयोवतिष्ठन्ते। तत्मात्प्रवृत्तेरपि चेतनाधिष्ठानसिद्धिरिति शकितः प्रवृत्तेशे- व्ययमपि हेतुः सांख्ीयो विरुद्ध एवेत्युत्तं वक्रोत्या। अन्न्र सांख्यच्चोदयति।"ननु चेतनस्यापि प्रवृत्ति"रिति। त्र््रयमभि- प्रायः। त्वया किलौपनिषदेनासद्वेढन् दूषयित्वा केवलस्य चेतनस्थैवान्यनिरपेक्षस्य जगदुपादानत्वं निमित्तत्वं च समर्थ- नीयम्। तदयुक्तम्। केवलस्य चेतनस्य प्रवृत्तेर्ईष्टान्तधर्मिएय- नुपलब्धेरिति । श्रपनिषद्स्तु चेतनह्ेतु कां तार्वदेष सांख्य: प्रवृत्तिमभ्युपगच्कतु पश्चात्खपक्षमत एव समाधास्यामी- त्यभिसंधिमानाइ।"सत्यमेतम्। न केवलस्य चेतनस्य प्र-

[भामतो] [ ३ ] [भ.२पा.२.2] वृत्तिईंटे"ति। सांख्य आद। "न त्वचेतनसंयत्खेति। तुशब्द औपनिषदपक्षं व्यावर्तयति। अचेतनाश्रयैव सर्वा प्रवृ- निर्दश्यने न तु चेतनाश्रया का चिदपि। तस्मान्न चेतनस्य जगत्मर्जने प्रवृत्तिरित्यर्थः। अर््रत्रौपनिषदो गूढाभिसंधि: प्र- श्रपूर्वकं विम्दशति। "किं पुनरचे"ति। अरच्रान्तरे सांख्यो ब्रूते। "ननु यस्तिन्नि"ति। न तावच्चेतनः प्रवृत्त्याश्रयतया तत्पयोजकतया वा प्रत्यक्षमीच्चते, केवलं प्रवृत्तिस्तदाश्र- यश्चाचेतनो देह्रथादि: प्रत्यक्षेण प्रतीयते, तत्राचेतनस्य प्रवृत्तिस्तन्निमित्तैव न तु चेतननिमित्ता। सङ्भावमार्च तु तच चेतनस्य गम्यते रथादिवैलक्षएयाज्जीवह्ेद्दस्य। न च सद्भावमात्रेण कारणत्वसिद्धिः । मा भूदाकाश उत्पत्तिमतां घटादीनां निमित्तकारणमस्ति द्ि सर्वनेति, तदनेन दे- हातिरिके सत्यपि चेतने तस्य न प्रवृत्तिं प्रति निमित्तभा- वोस्तीत्युक्तम्। यतश्वास्य न प्रवृत्तिद्वेतुभावोस्ति, अर्प्रत एव प्रत्यक्षे देहे सति प्रवृत्तिदर्शनादसति चादर्भनादेघ- स्यैव चैतन्यं लौकायतिका: प्रत्िपन्नास्तथा च न चिदात्म- निमित्ता प्रवृत्तिरितिसिद्म्। तर्मान्न रचनायाः प्रवृत्तेरवा चि- दात्मकारणत्वसिद्विर्जगत इत्यापनिषदः परिदरति। "तदभि- धीयते। न ब्रूम" इति। न तावत्त्यक्षानुमानागमसिद्ठः भा- रीरो वा परमात्मा वा Sस्माभिरिदानों साधनीय: केवलमस्य प्रवृत्तिं प्रति कारणत्वं वक्तव्यम्। तच्र मृतभरीर वा रया- दौ वा Sनधिष्ठिते चेतनेन प्रवृत्तेरदर्शनात् तदिपर्यये च प्रवृ- त्तिदर्भनादन्वयव्यतिर कार्म्यां चेतनचेतुकत्वं प्रवृत्तनिख्तीयते,

[त्र.2पा.२य2] [00 ] भामती] न तु चेतनसद्भावमानेण येनातिप्रसफ्रो भवेत्। भूतचैत- निकानामपि चेतनाधिष्ठानादचेतनानां प्रवृत्तिरित्यचावि- वाद इतयाद। "लोकायतिकानामपी"ति। स्यादेतत्। देषः सयं चेतनः करचरणादिमान् खव्यापारेण प्रवर्तयतीति युक्तं, न तु तदतिरिक्क: कूटस्नित्यश्ेतनो व्यापाररदितो ज्ञानैकसवभावः प्रवृत्त्यभावात्प्रवर्तको युक्त इति चोदयति। "ननु तवे"ति। परिषरति। "नायस्कान्तवद्रपादिवच्चे"ति। "यथा च रूपादय" दूति। सांख्यानां दि खदेशस्था रू- पादय इन्रियं विकुर्वते, तेन तदिन्द्रियमथं प्राप्तमर्था- कारेण परिणमतदूति स्थितिः। सम्मति चोदक: साभिप्रा- यमाविष्करोति। "एकत्वादि"ति। येषामचेतनं चेतनं चा- स्नि तेषामेतदुज्यते वत्तुम् चेतनाधिष्ठितमचेतनं प्रवर्त- तदूति । यथा योगानामीश्ववरवादिनाम्। येषां तु चेतनाति- रित्तं नाख्यद्वैतवादिनां, नेषां प्रवर्त्याभावे कं प्रति प्रवर्त- कत्वं चेतनस्येत्यर्थः । परिदरति। "नाविद्ये"ति। का- रणभूतया लयलक्षणया Sविद्यया प्राक्सर्गोपचितेन च वि- क्षेपसंस्कारेण यत्प्रत्युपस्थापितं नाम रूपं तदेव माया त- दावेभेनास्य चोद्यस्यासकत्परत्युक्तत्वा,देतदुकं भवति । नेयं सृष्टिर्वस्तुसती सेनाद्वैतिनो वस्तुसतो द्वितीयस्याभावादनयु- न्येत। काल्पनिक्यां तु सृष्टावस्ति काल्पनिकं द्वितीयं स- चायं मायामयम्। यथाङः । सचायास्ताइभा एव यादशी भवितव्यता। इति। न नैवं ब्रह्मोपादानत्वव्याघातो ब्रह्मणा एव मायावेभेनो-

[भामनो]

क्रिकाधिष्ठानस्य पक्तिकोपादानत्वमिति निरवद्यम् ।। पयोम्बुवच्चेत्तत्ापि ॥ ३॥ यथा पयोम्बुनोश्षेतनानधिष्ठितयोः खत एव प्रवृत्तिरेवं प्रधानस्यापीति श्रङ्ार्थः। तन्ापि चेतनाधिष्ठितत्वं साध्यं, न च साध्येनैव व्यभिचार,स्तथा सत्यनुमानमानोच्छेद- प्रसङ्कात्सर्वत्ास्य सुलभत्वात्। न चासाध्य,मन्नापि चेत- नाधिष्ठानस्यागमसिद्धत्वात्। न च सपक्ेण व्यभिचार इति शङ्कानिराकरणस्यार्थः । साध्यपक्षेत्युपलक्तणं सपननित्ि- प्रत्वादित्यपि ट्रष्टव्यम्। ननूपसंचारदर्भनादित्यचानपेन्तस्य प्र- वृत्तिदर्गिता। इछ तु सर्वस्य चेतनापेक्षाप्रवृत्ति: प्रतिपा- द्यतदूति कुतो न विरोध इत्यत आाष्ट। "उपसंचारद- र्भनादि"ति। स्थूलदर्भिलोकाभिप्रायानुरोधेन तदुन्नां न तु परमार्थत इत्यर्थः । व्यतिरेकानवस्थितेधान- पेक्षत्वात् ॥ ४ ॥ यद्यपि सा्यानामपि विचिचकर्मवासनावासितं प्रधार्न साम्यावस्थायामपि तथापि न कर्मवासना: सर्गस्ेशते, किं तु प्रधानमेव खकार्यें प्रवर्तमानमधर्मप्रतिबद्धं सन्न सुखमयों सष्टिं कर्तुमुत्सचतदूति धर्मेणाधर्मप्रतिबन्धोपनीयते। एवम- धर्मेण धर्मप्रतिबन्धोपनीयते। दुःखमय्यां छष्टी खयमेव च(१) (१) मेव तु-पा० १/२।

[भामती] प्रधानमनपेच्य (१) सष्टौ प्रवतते। यथाऊ ्निमित्तप्रंयोज कें प्रछृतीनां वरणभेदस्त ततः क्षेचिकवदि'ति। तत् प्र- सिबन्धकापनयसाधने धर्माधर्मवासने अपि संनिचचिते - त्यागन्तोरपेक्षणीयस्याभावात्सदैव साम्येन परिणामेत वैषम्येण वा, न त्वयं कादाचित्क: परिणामभेद उपपद्यते। ईश्वर- स्य तु मदामायस्य चेतनस्य खोलया वा यदच्कया वा सभाववैचित्याद्ा कर्मपरिपाकापेक्षस्य प्रवृत्तिनिवृत्ती उप- पद्मेते एवेति। अन्यलाभावाच् न तृणा- दिवत् ॥ ५॥ धेनूपयुत्तां दि तपपज्ञवादि यथा सभावत एव चेतना- नपेक्षं व्षीरभावेन परिणमते न तु तच धेनुचैतन्यमपेच्चते, उपयोगमाच्रे तदपेश्षत्वात्। एवं प्रधानमपि खभावत एव परिणंस्यते कवतमन्र चेतनेनेति शङ्ार्थः। धेनूपयुत्तास्य तणादे धोरभावे किं निमित्तान्तरमाचरं निषिध्यते, उत चेतनं, न तावन्निमित्तान्तरम् ।. धेनुदेचस्थस्यौदर्यस्य व- यादिभेदस्य निमित्तान्तरस्य संभवाद्ुद्विपूर्वकारी तु त- चापि ईश्वर एव सर्वज्ञः संभवतीति प्रङ्मानिराकरणस्यार्थः। नदिदमुत्तां "किं चिद्ैवसंपाद्य"मिति॥ अभ्युपगमे उ्यर्थाभावात ॥ ६ ॥ पुरुषार्थापेक्षाभावप्रसङ्गात्। तदिदमुक्तम्। "एवं प्रयो- (१) मनपेक्षं-पा० ३ ।

[भामती] [ ३६७ ] [म.२पा.२६.क) जनमपि किं चिन्नापेक्षिष्यत"दति। अथ वा पुरुषार्थाभावा- दिति योज्यम्। तदिदमुत्तं "तथापि प्रधानप्रवृत्तेः प्रयो- जनं विवेत्तव्य"मिति। न केवलं तात्विको भोगो Sना- धेयातिशयस्य कूटस्थनित्यस्य पुरुषस्य न संभवति। अ्र्प्रनि- र्मोक्षप्रसङ्गन्न । येन द्ि प्रयोजनेन प्रधानं प्रवर्तितं - दनेन कर्तव्यं, भोगेन चैतत्पवर्तितमिति तमेव कुर्यान्र मोरक्ष तेनाप्रवर्तितत्वादित्यर्थः । "अ्रपवर्गस्ेलागपी"ति । चितेः सदा विशुद्वत्वान्नैतस्या जातु कर्मानुभववासना: सन्ति। प्रधानं तु तासामनादीनामाधारसथा च प्रधानप्रवृत्तेः प्रा- क् चितिर्मुत्तैवेति नापवर्गार्थमपि तत्मवृत्तिरिति। (१) भ- ब्दा्यनुपलन्धिप्रसङ्गन्न। तदर्थमप्रवृत्तत्वात्प्रधानस्य "उभ- यार्थताभ्युपगमेपी"ति। न तावदपवर्गः साध्यसस्य प्रधा- नाप्रवृत्तिमाचेण सिद्धत्वात् भोगार्थ तु प्रवर्तेत। भोगस्य च सकक्न्दादुपलन्धिमाच्रादेव(२) समाप्रत्वान्न तदर्य पु- नः प्रधानं प्रवर्तेतेत्ययत्नसाध्यो मोक्षः खात्। निःशेष- शब्दाद्युपभोगस्य चानन्येन समाप्नेरनुपपत्तेरनिर्मोक्षप्रसङ्ग:। ऊवतभोगमपि प्रधानमासत्त्वपुरुषान्यताख्यातेः क्रियासमभि- धारेण भोजयतीति चेदु, अथ पुरुषाथीय प्रवृत्तं किमर्थ सत्त्वपुरुषान्यथाख्यातिं करोति। अपवर्गार्थमिति चेट्, छ- न्तायं सकक्ब्दादयुपभोगेन हतप्रयोजनस्य प्रधानस्य निष्ट-

(१) अपि चेत्यधिकम् ३ । पुस्तके। (२) युपळन्भेस्तदैव-पा० ।२। उपलम्भादेव-पा० ३/

[भासमी] सिमानादेव सिध्यनीति कवमं सत्त्वा(१)न्यतास्यातिप्रतीक्ष- पेन । न चास्या: सरूपतः पुरुषार्थत्वम्। तत्मादुभयार्थमपि न प्रधानस्य प्रवृत्तिरुपपद्यतदति सिद्धोर्थाभावः । सुगममि- तरत्। भङ्ते। "हक्छत्ती" ति। पुरुषो दि हकमक्ति: सा च हध्यमन्तरेण्णानर्थिका स्याम्। न च खात्मन्यर्थव- मी, खात्मनि वृत्तिविरोधान्। प्रधानं च सर्गभक्ति: सा .

च सर्जनीयमन्तरेण्णानर्थिका स्यादिति यत्प्रधानेन शब्दादि सज्यने तदेव हकवतोर्द्श्यं भवतीति तदुभयार्थकत्त्वाय स- र्जनमिति भरङार्थः । निराकरोति। "सर्गभत्तयनुच्केदव- दि"ति। यथा चि प्रधानस्य सर्गभक्तिरेकं पुरुषं प्रति चरितार्थापि पुरुषान्तरं प्रति प्रवर्तते Sनुच्केदात्। एवं डकृभकिरपि मं पुरुषं प्रत्यर्थवत्त्वायानुच्छेदात्सर्वदा प्रवर्ते- तेत्यनिर्माक्षप्रसङ्ग: । सक्हभ्यदर्भनेन वा चरितार्थत्वे न भूय: प्रवर्तेतति सर्वेषामेकपदे निर्माक्षः प्रसज्येतेति सच- सा संसार: समुच्छिधेतेति।। पुरुषाइमवदिति चेत्तथापि॥७॥ नैव दोषात्प्रचुतिरिति भेषः । मा भूत्युरुषार्थस्य श- त्यर्थवत्वस्य वा प्रवर्तकत्वं पुरुष एव टकशक्तिसंपन: पङ्ट- रिव प्रवृत्तिशत्तिसंपन्नं प्रधानमन्धमिव प्रवर्तयिष्यतीति श- क्ा। दोषादनिर्मोक्षमाद्। "अभ्युपेतद्दानं ताव"दिति। न केवलमभ्युपेतद्दानम्, त्र््रयुत्तां चैतङ्भवद्दर्भनालोचनेनेत्या-

[भामती] द। "कर्थ चोदासीन"दूति। निष्किरियत्वे साधनं, "निगु- पात्वा"दिति। शेषमतिरोद्ितार्थम् ।।

यदि प्रधानावस्था कूटस्थनित्या, ततो न तस्या: प्रचु- तिरनित्यत्वप्रसङ्गात्। यथाङः । नित्यं तमाडर्विद्दासो यः खभावो न नभ्यतो'ति। नदिदमुत्ता "सरूपप्रणाभभया"दिति । अ्रथ परिणामि- नित्या। यथाजः । 'यस्तिन् विक्रियमाणेपि यत्तत्वं न वि- इन्यते तदपि नित्य'मिति। तचाइ। "बाह्यस्य चे"ति । यत्साम्यावस्थया सुचिरं पर्यणमत्कथ तदेवासति विलक्- पाप्रत्ययोपनिपाते वैषम्यमुपैति। अपनपेक्षस्य खतो वा 5पि वैषम्येण कदा चित्साम्यं भवेदित्यर्थः ॥ अन्यथानुमितौ च ज्ञशक्ति वियोगात । ९॥। "एवमपि प्रधानस्ये"ति। अङ्गित्वानुपपत्तिलक्षणो दोष- स्ावन्न भवद्धि: शक्यः परिचर्तुमिति वच्यामः। अ्रभ्युप-

पादयति। "वैषम्योपगमयोग्या अरपी"ति। विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम ॥१०॥ "क चित्सप्नेन्द्रियाणी"ति । त्वन्माचमेव द्ि बुद्धीन्द्रिय- मनेकरूपादिग्रद्टपसमर्थमेकम्, कर्मेन्द्रियाणि पञ्च, सप्रमं च मन इति सप्नेन्द्रियाणि। "क चिन् नीएयन्त:कर-

[भामती] पानि"। बुद्धिरचंकारो मन इति। "क चिदेकं," बुद्धि- रिति। श्रेषमतिरोद्ितार्थम् । अत्राद् सांख्यः । 'नन्वा- पनिषदानामपी"ति। तप्यतापकभावस्तावदेकम्मिन्नोपपद्य- ने, नद्ि सपिरस्तिरिव करतृस्थभावकः किं तुपचिरिव क- र्मस्यभावकः। परसमवेतक्रियाफलशालि च कर्म, तथा च तप्येन कर्मण तापकसमवेतक्रियाफलशालिना तापकादन्येन भवितव्यम् । अ्र्प्रनन्यत्वे चैत्रस्येव गन्तु: खसमवेतगमनक्रि- याफलनगर प्राप्निशालिनोप्य कर्मत्वप्रसङ्गा दन्यत्वे तु तप्यस्य सापकाच्चैनसमवेतगमनक्रियाफलभाजो गम्यस्येव नगरस्य तप्यत्वोपपत्तिः। तस्मरादभेदे तप्यतापकभावो नोपपद्यत- इति। दूषणान्तरमाह। "यदि चेति । नद्ि खभावा- ज्वावो वियोजितुं भक् (१) इति भावः। जलधेस्व वीचितर- ङ्रफेनादयः खभावाः सन्त आविर्भावतिरोभावधर्माणी न तु तैर्जलधि: कदाचिदपि मुचचते, न केवलं कर्मभावात्त- प्यस्य तापकादन्यत्वमपि त्वनुभवसिद्धमेवेत्याद्द। "प्रसिद्धस्वा- य"मिति। तथाद्ि। अरथोप्युपार्जन(२)रक्षणश्यरागवृद्धि- चिंसादोषदर्भनादनर्थ: सन्नर्थिन दुनोति, तदर्थी तप्यस्ता- पकचार्थ:, तौ चेमा लोके प्रतीतभेदा,वभेदे च दूषणान्यु- क्रानि. तत्कथमेकत्मिन्नद्दये भवितुमईन इत्यर्थः। तदेव- मापनिषदं मतमसमच्जसमुका सांख्य: खपक्े तप्यताप- कयोर्भेंदे मोक्षमुपपाद्यति। "जात्यन्तरभावे' लि"ति । (१) शाक्यते-२।। (२) अर्जन-१।९।

[भामती] [ १ ] [अ२पा.र] हग्दर्भनभत्यो: किल संयोगस्तापनिदानं, तस्य वेतुरषिवे- कदर्भनसंस्कारो 5विद्या, सा च विषेकख्यात्या विद्यया वि- रोधित्वाद्िनिवर्त्यने(१) तव्निवृत्ता तद्ेतुकः संयोगो निव- तते. तन्निवृत्ता च तत्कार्यस्ापो निवर्तते। तदुत्ां पञ्च- शिखाचार्येष। 'तत्संयोग द्ेतु विवर्जनातस्याद्यमात्यन्तिको दुःखप्रतीकार' दति। अन्न च न साव्ात्युरुषस्यापरिणा- मिनो बन्धमोत्ता, किं तु बुद्धिसत्त्वस्यैव चितिच्ायापत्या लब्धचैतन्यस्य। तथाद्ीष्टानिष्टगुणसरूपावधारपमविभागा- पन्नमस्य भोग:, भोकतृसरूपाव(२)धारणमपवर्गस्ेन द्ि बु- द्विसत्वमेवापवृज्यते, तथापि यथा जयः पराजयो वा यो- धेषु वर्तमान: प्राधान्यात्खामिन्यपदिश्यते(३) एवं बन्ध- मोनौ बुद्धिसनवे वर्तमानौ कर्थ चित्तुरुषे Sपदिभ्येते,(४) स द्यविभागापत्या तत्फलस्य भोत्ेति। तदेतदभिसंधायाद। "स्यादपि कदाचिन्मोक्षोपपत्ति"रिति। अबोचते। "नैकत्वा- देव तप्यतापकभावानुपपत्तेः" । यत एकत्वे तप्यतापकभा- वो नोपपद्यने, एकत्वादेव, तत्मात्साव्यवच्ारिकभेदाश्रयस्तप्य- तापकभावोस्माभिरम्युपेय, स्ापो द्ि सांव्यवद्ारिक एव न पारमार्थिक इत्यंसक्तदावेदिनम् । भवेदेष दोषो यद्येका- त्मतारयां तप्यतापकावन्योन्यस्य विषयविषयिभावं प्रतिपये- यातामित्यसदभ्युपगम इति शेषः । सांख्यो पि चि भे-

(२) स्वभावाब-पा० १/२ (3) स्वामिनि व्यपदिश्यते-पा० १।नि निर्दिश्यते ३। (४) व्यपदिश्यते-पा०१/२।

[भामती] दाशरयं तप्यतापकभावं ब्रुवाणे न पुरुषस्य तपिकर्मता माख्यातुमईति, तस्यापरिणामितया तपिक्रियाजनितफख- भालित्वानुपपत्तेः। केवलमनेन सनवं तप्यमभ्युपेयं तापकं च रजः । दर्शितविषयत्वात्तु बुद्धिसर्वे तप्ये तदविभागाप- क्या पुरुषोष्यनुतप्यतदूव न तु तप्यते Sपरिणामित्वादि- त्युत्तं, तदविभागापत्तिश्चाविद्या, तथा चांविद्याछतसप्यता- पकभावस्त्वया ड्भ्युपेयः, सोयमस्ाभिरुच्मानः किमिति भवतः परुषद्वाभाति । अपि च नित्यत्वाभ्यपगमाच्च ता- पकस्यानिर्मेान्प्रसङ्गः । भङ्गते। "तप्यतापक भत्तयोर्नित्य- न्वेपी"ति । सचादर्शनेन निमित्तेन वर्ततइति सनिमित्त: संयोगसदपेक्षत्वादिति। निराकरोति। 'नादर्भनस्य न- मस" इति। न तावत्युरुषस्य तप्तिरित्युत्त्म्। केवलमियं बुद्धिसत्त्वस्य तापकरजोजनिता, तस्य च बुद्धिसश्वस्य ता- मसविपर्यासादातानः पुरुषाङ्नेदमपश्यतः पुरुषस्तप्यतद्त्यभि- मानो, न तु पुरुषो विपर्यासतुषेण्दापि युज्यते, तस्य तु बुद्धिसनवस्य साश्विक्या विवेकख्यात्या तामसोयमविवेक- ख्यातिर्निवर्तनीया। न च सति तमसि मूले भक्यात्यन्त- मुच्केतुम्। तथा विच्छिन्नापि(१) शिन्नबदरीव(२) पुनस्तम- सोभूतेन सश्वमभिभूय विवेकख्यातिमपोद्य भतशिखरा 5- विद्याविर्भाव्येतेति बतेयमपवर्गकथा तपखिनी दत्तजलाञ्जलि: प्रसज्येत। असत्पचे व्वदोष इत्याछ। "श्रीपनिषद्स्य

(१) चोक्ठिनापि-पा० १ /२/३/ (२) बद्रीवत्-पा० १।

[भामती] [ ३a ] [ब.२पा.२खू. १0] तिवि"ति। यथा द्ि मुखमवदातमपि मलिनादर्भतलोपाधि- कन्पितप्रतिबिम्बभेदं मलिनतामुपैति, न च तइसुतो मखिनं, न च बिम्बात्प्रतिबिम्बं वस्तुतो भिद्यते। अ्रथ तस्तिन् प्रतिबि- म्वे मलिनादर्शोपधानान्मलिनता पदं लभते। तथा चात्मनो मचिन मुखं वश्यन् देवदत्तस्प्यते। यदा त्वपाध्यपनया- द्विम्बमेव कन्पनावशात्प्रतिबिम्बं तच्चावदातमिति तत्त्वमव- गच्कति तदास्य तापः प्रशास्यति न च मलिनं मे मुख- मिति। एवमविद्योपधानकल्पितावच्छेदो जीवः परमात्मप्र- तिबिम्वकव्पः कल्पितैरव शब्दादिभिः संपर्कात्तप्यते न तु तश्वतः परमात्मनोस्ति तापः। यदा तु तत्वमसीति वाक्य- श्रवणामननध्यानाभ्यासपरिपाकप्रकर्षपर्यन्तजोस्य साक्षात्कार उपजायते तदाजीवः शडुद्ूबुद्दतत्वस्वभावमात्मनोनुभवन् नि- रमृष्टनिखिलसवासनल्ञेभजाल: केवलः खस्थो भवति न चास्य पुनः संसारभयमस्ति नद्देतोरवास्तवत्वेन समूखकाषं कषितत्वात्। सांख्यस्य तु सतस्तमसोभक्यसमुच्छेदत्वादि- ति। तदिदमुक्त्तम्। "विकारभेदस्य च वाचारभ्भणमा- चत्वश्रवणादि"ति। "प्रधानकारणवाद" इति। यथैव प्र- धानकारणवादो ब्रह्मकारणवादविरोध्येवं परमाणकारणवा- दोप्यतः सोपि निराकर्तव्यः । एतेन शिषटापरिग्रह्ा ऋपि व्याख्याता इत्यस्य प्रपच्च आरभ्यते। तच वशेषिका ब्र- हकारपात्वं दूषयांबभूवुः। चेतनं चेदाकाभादीनामुपादानं तदारव्यमाकाशादि चेतनं स्याम्। कारणगणक्रमेष हि कार्ये गुणारम्भो(२) दष्टो, यथा पडुक्ैस्तन्तुभिरारब्ध: पटः (१) वैशेषिकगुणारम्भो-पाय ३।

[ब२पा.२ख.१०] [३ट४ ] [भामती] शुको, न जात्वसा लष्णो भवति। एवं चेतनेनारब्धमा- काशादि चेतनं भवेन्न त्वचेतनम्। तस्मादचेतनोपादानमेव जगत्तच्चाचेतनं परमाणवः, सन्मात् खलु स्थूलस्योत्पत्तिई- शयते, यथा तन्तुभि: पटस्यैवमं शुभ्यस्तन्तूनामेवमपकर्षपर्यन्तं कारपद्रव्यमतिष् न्मनवयवमवतिष्ठते, त्चरमुस्तस्य नु सावयवत्वे Sभयुपगम्यमाने Sनन्तावयवत्वेन सुमेरुराजस- र्षपयोः समानपरिमाणत्वप्रसङ्ग इत्यु्तम्। तन्र च प्रथम तावददृष्टवत्वेचजसंयोगात्परमाणी कर्म, ततो डसौ परमा- खन्तरेष संयुज्य झणुकमारभते। बद्दवस्तु परमाणवः सं- यत्ता न सचसा स्थूलमारभन्ते, परमाणुले सति बञ- त्वाट्, घटोपगद्दीतपरमाणुवत्। यदि द्ि घटोपगृद्दीता: परमाणवो घटमारभेरन् न घटे प्रविभज्यमाने कपालश- र्कराद्यपलभ्येत, तेषामनारब्धलवात्, घटस्यैव तु तैरारब्ध- वात्। तथा सति मुझरप्रदाराद् घटविनाशे न किं चि- दुपलभ्येत, तेषामनारब्धत्वात्। तदवयवानां परमाणूनामती- न्द्रियत्वात्। तस्मान्न बहनां परमालूनां द्रव्यं प्रति समवा- यिकारणत्व, मपि तु द्वावेव परमाणू झणूकमारभेते। तस्य चाणुत्वं परिमाणं परमाणुपरिमाणात् पारिमाएडल्यादन्यदी- श्वरबुद्दिमपेत्योत्पन्ना द्वित्वसंख्या SSरभते। न च झृणुकार्भ्या द्रव्यस्यारम्भो, वैयर्थ्यप्रसक्कात्। तदपि दि द्ुणुकमेव भवेन्न तु मदत्। कारणबजत्वमद्दत्त्वप्रचयविशेषेभ्यो दि मदृत्व- स्योत्पत्तिः । न च द्व्यणुकयोर्म्ृत्त्वमस्ति, यतस्ताभ्या- मारवयं मदङ्वेत्। नापि तयोर्बडत्वं, द्वित्वादेव ।

[भामती] [ ३e५ ] [भ2पा.२छ.१0] न च प्रचयभेदलूलपिणडानामिव, तदवयवानामनवयव- व्वेन प्रभिथिलावयवसंयोगभेदविरद्दात् (१)। तस्मात्तेनापि तत्कारणट्टणुकवदणुनैव भवितव्यं, तथा च पुरुषोपभो- गातिशयाभावाददष्टनिमित्तत्वाच्च विर्शवानर्मापास्य(२) भोगा- र्थत्वात्तत्कारणेन च झणुकेन तन्निष्पत्तेः ऊतं द्णु-

डभिरेव झाणकैस्यणकं चतुरणकं पच्चाएकं वा द्रव्यं मद्ददीर्घमारव्धव्यम्। अस्ति द्वि तन्नतन्र भोगभेदो Sरिति

व्यणुकादिभिरारव्धं तु कार्यद्रव्यं कारणबडत्वाद्दा कार- पामंचत्त्वाद्ा कारणप्रचयभेदाद्दा मद्दङ्वतीति प्रक्रिया । तदेतयैव प्रक्रियया कारणसमवायिनो गुणाः कार्यद्रव्ये स- मानजातीयमेव गुणन्तरमारम्भतदूति दूषपमदूषणीक्रियते,

महद्दीर्घवद्वा ह्रस्वपरि- मण्डलाभ्याम् ॥११ ॥ यथा मदद्रव्यं व्यणकादि दखाद् दणुकाज्नायते, न तु मद्तत्त्वगुणोपजनने झणुकगन मद्दत्त्वमपेच्यते, तक्य द्रखत्वात्। यथा वा तदेव त्यणुकादि दी्घं द्रखादु झणकाज्जायते, न तु तद्गतं दोर्घत्वमपेक्तते, तदभावात्।

(१) संयोगावरहात्-पा० २। (२) निर्माणस्य तस्य च-पा० /२३

[भामती] वाशब्दद्यार्थे Sनुक्तसमुच्चयार्थः। यथा दणकमणुङ्ख- परिमाएं परिमण्डलात्परमाणोरपरिमण्डलं जायतएवं चे- तनाङ्रह्वणो Sचेतनं जगन्निष्पद्यतदूति सनयोजना। भाष्ये

न झृणुके Sपुत्वमपि परमाणुव्ति(१) पारिमाण्डल्यमा- रभते, तस्य दि द्वित्वसंख्यायोनित्वादित्यपि द्रष्टव्यम् । हखपरिमणडन्ाभ्यामिति सचं गुणिपर न गुषपरम्। "य- दापि द्वेद्वे झुणके" इति पठितव्ये प्रमादादकं द्वेपदं न प- ठितम्। एवं चतुरणुकमित्याद्युपपद्यते। इतरथा द्वि झणुकमेव तदपि स्यात्, न तु मद्ददित्युक्तम्। अ्र्प्रथ वा द्वे इति द्विच्वे, यथा डोकयोर्द्िवचनैकवचने इति। तच द्ि द्वित्वैकत्वयोरित्यर्थः। अ्र्रन्यथा द्व्येकेष्विति स्या- तसंख्येयानां बडत्त्वात्। तदेवं योजनीयम्। द्व्यणुकाधिक- रणे ये द्वित्वे ते यदा चतुरणुकमारभेते संख्येयानां चतुणा दृव्यणुकानामारभ्भकत्वात्तत्तद्गते द्वित्वसंख्ये अपि आ्र्प्रार- म्भिके इत्यर्थः । एवं व्यवस्थितायां वैभेषिकप्रक्रियायां त- दूषपास्य व्यभिचार उत्तः । त्र्प्रथाव्यवस्थिता तथापि तद- वस्थो व्यभिचार दत्याच। "यदापि बदवः परमाषाव" इति। नाणु जायते नो ऋखं जायते इति योजना । चोद्यति। "अथ मन्यसे विरोधिना परिमाणन्तरेण" सकारणद्वारेणाकान्तत्वादिति । परिह्रति ।" "मैवं मं- स्था" इति। कारणगता गुणा न कार्ये समानजातीयं (१) परमाणुगतं-पा० ३ ।

[भामती] [ ३० ] [अ.२पा.२६.११]

नीयं मन इत्यर्थः । अपि च सत्परिमाणन्तरमाक्रामति नात्, उत्पत्तेन्व प्राक् परिमाणन्तरमसदिति कथमाक्रामेत्। न च तत्कारणमाक्रामति। पारिमाएडत्यस्यापि समान- जातीयस्य कारणस्याक्रमणद्देतोर्भावेन समानबलतयोभय- कार्यानुत्पादप्रसङ्गादित्याशयवानाह। "न च परिमाणान्त- राक्रान्तत्वमि"ति। न च परिमाणान्तरारम्े व्यापृतता पारिमाण्डत्यादीनाम्। न च कारणबजत्वादीनां संनि- धानमसंनिधानं च पारिमाणडल्यस्येत्याह। "न च परि- माणन्तरारम्े" इति। व्यभिचारान्तरमाद्। "संयोगा- चे"ति। शङ्कते । "ट्रव्ये प्रक्वत"दति। निराकरोति । "न दष्टान्तेने"ति। न चास्माकमयमनियमो भवतामपी- त्याह। "हत्कारोपी"ति। सूवं व्याचष्टे। "यथा प्र- त्यक्षाप्रत्यक्षयो"रिति । शेषमतिरोद्ितार्थम्॥ उभयथापि न कर्मातस्तद-

भाव: ॥१२॥ परमाणूनामाद्यस्य कर्मणः कारणाम्यपगमे Sनभ्युपगमे वा न कर्मातस्तदभाव:, तस्य झुणुकादिक्रमेण सर्गस्याभावः। तथवा यद्यणुसमवाय्यदष्टमथ वा क्षेत्रजञसमवायि, उभयथापि तस्याचेतनस्य चेतनानधिष्ठितस्याप्रवृत्तेः कर्माभावो नस्द- भावस्सर्गाभावः। निमित्तकारणतामात्रेण त्ीश्वरस्याधिष्ठा- तत्वमुपरिष्टान्निराकरिष्यते। त्र्रथ वा संयोगोत्पत्त्यर्थ विभा-

[भामती] गोत्पच्यर्थमुभयथापि न कर्मातः सर्गद्ेतो: संयोगस्याभावात् प्रलयद्ेतोर्विभागस्याभावात् तदभावः, तयोः सर्गप्रलययोर- भाव इत्यर्थः। तदेतत्सूचं तात्पर्यंतो व्याचष्टे। "इदानों पर- माणुकारणवाद" मिति। निराकार्यसरुपमुपपत्तिसच्ितमा- । "स च वाद" दूति। "खानुगतैः" खसंबद्दः। संबन्ध- साधार्याधारभूत(१) इद प्रत्ययदेतुः समवायः। पच्चमभूत- स्यानवयवत्वात्(२) तानीमानि चत्वारि भूतानीति। तन्न पर- माणुकारण वादे इदमभिधीयते सन्म्। तन्र प्रथर्मा व्या- ख्यामाह्। "कर्मवता"मिति। अरभिघातादीत्यादिग्द्पेन नोदनसंस्कारगुरुत्वद्रवत्वानि ग्रह्यन्ते। नोदनसंस्कारावभि- घातेन समानयोगक्षेमा गुरुत्वद्रवत्वे च परमाएगते सदातने इूति कर्मसातत्यप्रसङ्ग:। द्वितीयं व्याख्यानमाशङ्कापूर्वमाद। "तथादृष्टं" धर्माधर्मौ, "आद्यस्य कर्मण" इति। "आ्रात्मन- स" कोनज्ञस्या नुत्पन्नचैतन्यस्ये"ति। "अदष्टवता पुरुषेणे"- ति। संयुत्तसमवायसंबन्ध इत्यर्थः । "संबन्धस्य सातत्या- दि"ति। यद्यपि परमाणुक्ेनज्ञयोः संयोगः परमाणकर्म- जस्तथापि तत्प्रवादस्य सातत्यमिति भावः। सर्वात्मना चे दुपचयाभाव, एकदेशेन दि संयोगे यावएोरेकदेशा नि- रन्तरा ताभ्यामन्ये एकदेशा: संयोगेनाव्याप्ता दूति प्रथि- मोपपद्यते । सर्वात्मना तु नैरन्तर्यें परमाणावेकस्मिन्पर- माखन्तराण्यपि संमान्तीति(३) न प्रथिमा स्यादित्यर्थः । श- (१) धारभाव-पा० १/२/३/ (२) पञचमभूतस्यावयवत्वाभावात्-पा० १:२/ . (3) संमितानीत-पा० ३ ।

[भामती] [ ३६ ] [२ पा.२ ह.१२] इसे। यद्यपि निष्प्रदेशा:(१) परमाणवस्तथापि संयोगसयोर- व्याप्यवृत्तिरेवं स्वभावत्वात्, कैषा वाचोयुक्तकिनिष्प्रदेश संयोगो न व्याप्नोतीति। एषैव वाचोयुक्तिर्यद्यथा प्रतीयते तत्तथाभ्यु- पेयतदूति। तामिमा शर्ङ्ा रद्वारामाद्द। "परमाणूनां कल्पि- ता" इति। नद्यस्ति संभवो निरवयव एकस्तदैव तेनैव संयु- कश्यासंयुक्त्श्नेति, भावाभावयोरेकम्मिन्न द्ये विरोधात्, अ्र- विरोधे वा न क चिदपि विरोधोवकाशमासादयेत्। प्र- तीतिस्तु प्रदेशकल्पनयापि कल्प्यते। तदिदमत्ां 'कल्पिताः प्रदेशा' दूति। तथा च हद्वारेयमिति तामद्वरति। "क- स्पितानामवस्तुत्वादि"ति। ततीयां व्याख्यामाद्ट। "यथा चांदिसर्ग"इति। नन्वभिघातनोदनादयः प्रलयारम्भसमये कस्मादिभागारम्भककर्मद्ेतवो न संभवन्त्यत आद्द। "नचि तन्रापि किं चिन्नियत"मिति। संभवन्त्यभिघातादयः कदा चिक्क चिन्न् त्वपर्यायेष सर्वस्तिन्निियमद्देतोरभावादित्यर्थः । "न प्रलय प्रसिद्यर्थमि"ति। यद्यपि शरीरादिप्रलयारमो डस्ति दुःखभोगस्थाप्यसा पृथिव्यादिप्रलये नास्तीत्यभिप्रेत्ये- दमुदितमिति मन्तव्यम् ॥ समवायाभ्युपगमाच साम्या- दनवस्थितेः ॥१३ ॥ व्याचष्टे "समवायाभ्युपगमाच्चे"ति। न तावत्खतन्त्र: स- मवायोत्यन्तं भिन्नः समवायिभ्यां समवायिना घटयितुमई- (१) अप्रदेशा :- पा० २।

[भर.2पा.२.१0] [४००] [भामती] व्यतिप्रसङ्गात्। तम्मरादनेन समवायिसंबन्धिना सता समवा- यिना घटनीया, तथा च समवायस्य संबन्धान्तरेण समवायि- संबन्धे डभ्युपगम्यमाने Sनवस्था। तर्रथासौ संबन्धिभ्यां सं- बन्धे न संबन्धान्तरमपेक्षते संबन्धिसंबन्धनपरमार्थत्वात्। त- था दि नासौ भिन्नोपि संबन्धिनिरपेक्षा निरुप्यते। न च तस्मिन्मति संबन्धिनावसंबन्धिना भवतस्तस्मात्खभावादेव समवायः समवायिनोर्न संबन्धान्तरेणेति नानवस्थेति चो- दयति। "नन्विद् प्रत्ययग्राह्य" दति । परिद्रति। 'ने- त्युच्ते, संयोगोप्येव"मिति । तथाच्ि संयोगोपि संब- न्धिसंबन्धनपरमार्थो, न च भिन्नो Sपि संयोगिभ्यां विना निरूप्यने, न च तस्मिन्मति संयोगिनावसंयोगिना भवत इति तुत्यश्चर्चः । यद्युच्ेत गुणः संयोगो न च द्रव्यासम- वेतो गुणो भवति, न चास्य समवायं विना समवेतत्वं, तस्मात्संयोगस्यास्ति समवाय इति शङ्गामपाकरोति(१)। "न च गुणत्वादि"ति। यद्यसमवाये 5स्यागुणात्वं भवति काम भवतु न नः का चित्नतिस्तदिदमुत्तां 'गुणपरिभा- षायाक्चे"ति। परमार्थतस्तु द्रव्याश्रयीत्युक्म् । त्च वि- नापि समवायं स्वरूपतः संयोगस्योपपद्यते एव। न च कार्यत्वात्समवाय्यसमवायिकारणापेक्षितया संयोग: संयोग- समवायीति युक्त, मजसंयोगस्यातथात्वप्रसङ्गात्। अर््रपि च समवायस्यापि संबन्ध्यधीनसङ्गावस्य संबन्धिवस्तैकस्य दव- योर्वा विनाशित्वेन विनाशित्वात्कार्यत्वम्। नह्यस्ति सं- (१) शङा निराकरोति-पा० २।

[भामती] [ ४०१ ] [भ.२ पा. २ खू.१2] भवो गुणो वा गुणगुणिना वा 5वयवी वा Sवयवावय- विनौ वा न स्तो ड्यस्ति च तयोः संबन्ध दूति। त- समात्कार्य: समवायः। तथा च यथैष निमित्तकारण- मात्राधीनोत्पाद, एवं संयोगोपि। अथ समवायोपि सं- मवाय्यसमवायिकारणे अपेक्षते तथापि सैवानवस्थेति। त- सात्समवायवत्संयोगोपि न संबन्धान्तरमपेक्षते। यद्युच्येत संबन्धिनावसा घटयति नात्मानमपि संबन्धिभ्यां तत्कि- मसावसंबद्द एव संबन्धिभ्यामेवं चेदत्यन्तभिन्नो Sसंबद्द: कथं संबन्धिना संबन्धयेत्। संबन्धने वा चिमवद्दिन्ध्यावपि संबन्धयेत्। तस्मात्संयोग: संयोगिनो: समवायेन संबद्द इति वत्तव्यम्। तदेतत्समवायस्यापि समवायिसंबन्धे स- मानमन्यचाभिनिवेभात्तथा चानवस्थेति भावः ॥ नित्यमेव च भावात् ॥१४ ।। प्रवृत्तेरप्रवृत्तरवैति शेषः । अतिरोद्दितार्थमस्य भाष्यम्॥ रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ॥ १५ ॥ यत्किल भूतभातिकानां मूलकारएं तद्रपादिमान्परमाण- र्नित्य इति भवङ्गिरभ्युपेयते, तस्य चेद्रपादिम त्वमभ्युपेयेत परमाणुत्वनित्यत्वविरुद्ध स्थौस्यानित्यत्वे प्रसज्येयारता, सोयं प्रसङ्क एकधर्माभ्युपगमे धर्मान्तरस्य, नियता प्राप्तिर्षि(१) प्रसङ्गलत्तएं, तदनेन प्रसङ्गेन जगत्कारणप्रसिद्धये प्रवृत्तं (१) प्राप्तिरिति हि-पा० २।: ग

य२पा.र.१५] [४०२] [भागती] साधनं रूपादिमन्नित्वपरमाणुसिठे: प्रचाव्य ब्रह्मगोचर-

"सावयनानां ट्रव्याणामि" ति। परमाणुनित्यत्वसाधनानि च मेषामुपन्यस्य दूषयति(१) । "यच्च नित्यत्वे कारणमि"ति। "सदि"ति। प्रागभावाद् व्यवच्छिनत्ति। "अकारणवदि" ति। घटादेः। "यद्पि द्वितीयमि"ति। लब्धरूपं द्ि क चि- सिकिं चिद्न्यन निषिध्यते। तेनानित्यमिति लौकिकेन नि षैधेनान्यन नित्यत्वसङ्भावः कल्पनोयसे चान्ये परमाणव इति। तन्न । आरत्मन्यपि नित्यत्वोपपत्तेः । व्यपदेशस्य च प्रतीतिपूर्वकस्य तदभावे निर्मूलस्यापि दर्भनात्। यथेद वटे यक्ष इति। यदपि नित्यन्वे तृतीयं कारणमविद्येति। यदि सर्ता परमाणूनां परिद्वश्यमानस्थूलकार्यार्णां प्रत्यक्षेण का- रणाग्रद्णमविद्या तया नित्यत्वमेवं सति दणुकस्यापि नित्यत्वम्। त्र्रथाद्रव्यत्वे सतीति विभष्येत तथा सति न धुणुके व्यभिचारः, तस्यानेकद्रव्यत्वेनाविद्यमानद्रव्यत्वानुप- पत्ते। तथाप्यकारणत्वमेव नित्यतानिमित्तमापद्येत यतो Sद्र्व्यत्वम विद्यमानकारसभूतद्रव्यत्वमुच्यते तथा च पुनरू- क्रमित्याह। "तस्यचे"ति । अपि चाद्रव्यत्वे सति सच्वा- दिव्त रवेष्टार्थसिद्वेरविद्येमि व्यर्थम्। अथाविद्यापदेन द्रव्यविनाशकार णद्याविद्यमानत्वमुचने द्विविधो दि ड्रव्य- नाभचेतुरवयवविनाशो Sवयवव्यतिषङ्गविनाभस्, तदुभयं प- रमाणी नास्ति तत्मान्नित्यः परमाणुः। न च सरखादिभि- (१) निराकर्रोति-पा० २।

[भामती] [ ४ ०२ ] [.२ पा.२ ख.१५] व्यभिचार, नेषामद्रव्यत्वादित्याह। "तथापी"ति। निराक- रोति। "नावभ्यमि"ति। यदि द्वि संयोगसचिवानि बर्शन द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभेरज्िति प्रक्रिया सिद्धेत् सिद्धेद् ट्रव्यद्यमेव तद्दिनाश(१)कारणमिति। नत्वेतदरित। द्रव्य- सरूपापरिज्ञानात्। न तावन् तन्वाधारसद्व्यतिरिक्तः पटो

षद्पदाथांस दूषयन्नग्े वच्चति। किं तु कारणमेव वि- भेषवद्वस्थान्तरमापद्यमानं कायं तच्च सामान्यात्मकम्। तथा रि मृदा सुवणों वा सर्वेषु घटरुचकादिष्वनुगतं सा- मान्यमनुभूयते, न चैते घटरुचकादयो मृत्सुवर्णाभ्यां व्यति- रिचन्तइत्युत्त अग्रे च बच्चामः। तस्म्रान्मृत्वर्षें एव तेनतेनाकारेण परिणममाने घट इति च रूचक इति च कपालभर्कराकणमिति च शकलकणिकाचूर्णमिति च व्या- ख्यायेते(२)। तचतन्रोपादानयोर्मृन्सुवर्णयो: प्रत्यभिज्ञानात्। न तु घटादयो वा कपालादिषु कपालादयो वा घटादिपु च रुचकादयो वा शकलादिषु भकलादयो वा रुचकादिषु प्र- त्यंभिज्वायन्ते यत्र कार्यकारणभावो भवेत्। न च विनभ्यन्त- मेव घटकपं प्रतोत्य कपालन्णो(३)Sनुपादान एवोत्पद्यने सत्किमुपादानप्रत्यभिज्ञानेनेति वक्तव्यं एतस्या अपि वैनाभि- कप्रक्रियाया उपरिष्टाद् निराकरिष्यमाणत्वात्। तस्मादुप-

(१) मेतद्विनाश-पा० १/२ (२) चाख्यायेते-पा० १/२।3 (3) घटस्वळक्षणं प्रतीत्य कपाळस्वलक्षणो-पा० २/३

(भ.२पा.२ख.१५] [४०8 ] [भामती] जनापायधर्माणो विभेषावस्था: सामान्यस्यापादेयाः सामा- न्यात्मा तपादानमेवं व्यवस्थिते यथा सुवर्णद्रव्यं काठि- न्यावस्थामपदाय द्रवावस्यया परिणतं(१) न च तन्रावयव- विभाग: सन्नपि द्रवत्वे कारणं परमाणूनां भवन्मते तदभा- वेन द्रवत्वानुपपत्तेस्तस्माद्यथा परमाषुद्रव्यमग्निसंयोगात्का- ठिन्यमपच्ाय द्रवत्वेन परिणमते, न च काठिन्यद्रवत्वे प- रमाणोरतिरिच्येते। एवं मृद्दा सुवएं वा सामान्यं(२) पिणडावस्थामपच्ाय कुलालद्देमकारादिव्यापाराट् घटरु- चकाद्यवस्थामापद्यते। न त्ववयविनाशात्तत्संयोगविनाशाद्दा विनष्टुमदन्ति घटरुचकादयः। न दि कपालादयोस्यो- पादानं तत्संयोगो वा Sसमवायिकारणमपि तु समान्यमु- पादानं त्च नित्यं न च तत्संयोगसचिवमेकत्वात्, संयो- गस्य द्िष्ठत्वेनैकस्मिन्नभावात्। तम्मरात्मामान्यस्य परमार्स - तो Sनिर्वाचया विशेषावस्थासदधिष्ठाना भुजंगादयदव र- क्वादयुपादाना उपजनापायंधर्माण दूति साम्मतम् । प्रक्र- तमुपसंद्दरति। "तस्मादि" ति। उभयथा च दोषात् ॥ १६ ॥ अनुभूयते हि पृथिवी गन्धरूपरसस्पर्भात्मिका स्थूला, आपो रसरुपस्पर्भात्मिका: सत्मा रूपस्र्भात्मकं तेज: हत्तरं, स्पर्शात्मको वायः सूच्मतमः। पुराणेपि सार्यते। आकाशं शब्दमाच्रं तु सर्भमाच्रं समाविभत्। (२) द्रवाकारपरिणतं-पा० २। (२) सामान्यात्मकं-पा० ३।

[भामती] [४०५ ] [अ२ पा.२ ६ू.१६] द्विगुणसु ततो वायुः शब्दसर्भात्मको Sभवत्।। रूपं तथैवाविभतः भब्दस्पर्भगुणावुभा। तरिगुणस्त ततो वष्निः स शब्दस्पर्भवान् भवेत्।। शब्द: स्पर्भश् रूपं च रसमात्रं समाविशत्। तम्ाचतुर्गुणा अपो विज्ञेयास्तु रसात्मिकाः॥ शब्द: स्पर्भक् रूपं च रसस्ेद्गन्धमाविभत्। संदतान् गन्धमात्रेण तानाचष्टे मद्दीमिमाम्।। सस्मात्पञ्चगुणा भूमि: स्थूला भूतेषु दृश्यते। प्ान्ता घोरास मूढास् विभेषास्तेन ते ममृताः ॥ परस्परानुप्रवेशाद्वारयन्ति परस्परम् । तेन गन्धादय: परस्परं संचन्यमाना: पृथिव्याद्यस्था च यथायथा संघन्यमानानामुपचयस्थातथा संचतस्य(१) स्थौल्यं यथायथा Sपचयस्तथातथा सौच्म्यतारतम्यं तदेवम-

ऋवमाह। "गन्धे"ति। अरस्तु तावच्कब्दो वैशेषिकैस्तस्य पृ- थिव्यादिगुपात्वेनानभ्युपगमादिति चत्वारि भूतानि चतु- स्िद्येकगुणान्युदाहतवान् । अनुभवागमसिद्वमर्थमुक्का वि- कष्प्य दूषयति। "तद्दत्" । स्थूलपृथिव्यादिवत्। "पर- माणवोपी"ति। "उपचितगुणानां मूर्त्युपचयादु"पचितसंद- न्यमानानां, संघातोपचयाद"परमाणत्वप्रसङ्ग:" स्थूलत्वादि- ति। यस्तु सरूते न गन्धादिसंघातः परमाएरपि तु ग- न्याद्ाय्रयो द्रव्यं न च गन्धादीनां तदाश्रयाणामुपचयेपि (१) संघातस्य-पा १।२

[भाममो] द्रव्यस्योपचयो भवितुमर्षत्यन्यत्वादिति मं प्रत्याद। "न चा- न्तरेणापि मूर्तयुपचयं" ड्रव्यसरूपोपचयमित्यर्थः। कुतः, । "कार्येषु भूतेषु गुणोपचये मूर्त्युपचयदर्भनात्"। न तावत्पर- मापवो रूपतो गृद्यन्ते किं तु कार्यद्वारा कार्यें च न गन्धादिभ्यो भिन्नं यदा न तदाधारतया गृद्यते Sपि तु तदात्मकतया तथा च तेषामुपचये तदुपचितं दष्टमिति प- रमाणुभिरपि सत्कारफैर वं भवितव्यं तथा चाडपरमाणुत्वं स्थूलस्वादित्यर्थः। द्वितीयं विकल्पं दूषयति। "अर्कल्प्यमा- ने तपचितापचितगपत्"इति। "अथ सर्वे चतुर्गुणा"-

स्फुटतयोपेच्य दूषयति(२)। "ततोप्खपी"ति। वायो रूपवत्वेन चाकुषत्वप्रसङ्ग दत्यपि द्रष्टव्यम् । अपरिग्रहाच्चात्यन्तमनपेक्षा।१७।। निगदव्याख्थयातेन भाष्येण व्याख्यातम्। संप्रत्युत्सूचं भा- व्यछ्टडैशेषिकतन्त्रं(३) दूषयति। "अपि च वैभेषिका" दति। द्रव्याधीनत्वं द्रव्याधीननिरूपणात्वं, न द्ि, यथा गवाश्चम- दिष(8)मातङ्गा: परखरानधीननिरूपणः खतन्त्रा निरूप्य- ने, वन्माद्यधीनोत्पत्तयो वा धूमादयो यथा वन्मादयन- धीननिरूपण: खवतन्त्रा निरूप्यन्ते, एवं गुणादयो द्र-

(१) प्रसङ्रदोषस्त-पा० १/२। (2) दूषणान्तरमाह-पा० १/२|३। (3) पैशेषिकमतं-पा० ३। (v) वराहमहिप-पा० १।

[भामनी] व्यादयनधीननिरूपण, अपि तु यदायदा निरुप्यने त- दातदा तदाकारतयैव प्रथन्ते न तु प्रथायामेषामस्ति खान- न्व्यं, तम्मान्नातिरिचन्ते द्रव्यादपि तु ड्रव्यमेव सामान्य- रूपं तथातथा प्रथतदत्यर्थः। ट्रव्यकार्यत्वमाच गुणादीनां ट्रव्याधीनत्वमिति मन्वानस्ादयति। "नन्वग्रेरन्यस्यापी"ति। परिदरति। "भेदप्रतीतेरिलि"ति। न तदधीनोत्पादता त- दधीनस्वमाचत्ाच्डे कि तु तदाकारता तथा च न व्य- भिचार इत्यर्थः। भङते। "गुणानां द्रव्याधीनत्वं ट्र- व्यगुणयोरयुतसिद्दत्वादिति यद्युथ्थेत" । यन्र दि द्वा- वाकारिण विभिन्नाभ्यामाकाराभ्यामवगम्येते, ता संबद्दा- वसंबद्दा वा वैयधिकरएयेन प्रतिभासेते यथेष कुणडे दधि यथा वा गौरश्व दति न तथा गुणकर्मसामान्यविभेषसमवा- यास्तेषां ट्रव्याकारतयाकारान्तरायोगेन द्रव्यादाकारिणे- न्यत्वेनाकारितया व्यवस्थानाभावात् सेयमयुतसिद्विस्तथा घ सामानाधिकरएयेन प्रथेत्यर्थः। तामिमामयुतसिद्धि विकल्प्य दूषयति। "तत्पुनरयुतसिद्दत्व"मिति। तचापृथग्दे- शत्वं तदभ्युपगमेन विरुद्यतइत्याच। "अपृथगदेशत्वमि"ति। यदि त संयोगिनो: कार्ययो: संबन्धिभ्यामन्यदेशतवं युत- सिद्धिस्ततोऽन्या Sयुतसिद्धि: नित्ययोस्तु संयोगिनोईयोर- न्यतरस्य वा पृथग्गतिमत्त्तवं युतसिद्धिस्ततोन्या ड्युतसिद्ि- स्तथा चाकाशपरमाएोः परमाएोचय संयुत्तयोर्युतसि- द्विः सिद्वा भवति। गुणगुणिनोश्च भौवव्यपटयोरयुतसिद्धि: सिद्धा भवति। नद्ि तत शौवल्यपदाभ्या संबन्धिभ्यामन्यदे-

[२पा.रख.१0] [४०८] [भामती] भौ शौवल्यपटी। सत्यपि पटस्य तदन्यतन्तुदेशत्वे मौवस्यस्य संबन्धिपटदेशव्वात्। तन्न। नित्ययोरात्माकाभयोरजसंयोगे उभयस्या अपि युतसिद्वेरभावात्। नच्ि तयो: पृथगाश्रया- श्रितत्व(१) मनात्रयत्वात्, नापिद्दयोरन्यतरस्य वा पृथग्गति- मत्त्वममूर्त्तत्वेनोभयोरपि निष्क्रियत्वात्। न चाजसंयोगो ना- स्ति, तस्यानुमानसिद्दत्वात्। तथा्याकाप्मात्मसंयोगि, मूर्त- द्रव्यसङ्गित्वात्(२), घटादिवदित्यनुमानम्। पृथगाश्रयाश्रयित्व- पृथग्गतिमत्त्वलक्षणायुतसिद्वेरन्या त्वयतसिद्विर्यद्यपि नाभ्युपे- तविरोधमावद्दति तथापि न सामानाधिकरएयप्रथामुपपाद- यितुमदति। एवंलक्षणे Sपि द्दि समवाये गुणगुणिनोरभ्युप- गम्यमाने संबद्धे इति प्रत्ययः स्यान्न तादात्म्यप्रत्ययः । त्र्रस्य चोपपादनाय समवाय आसथीयते भवद्धिः। स चेदास्थितोपि न प्रत्ययमिममुपपाद्येत् ऊवतं तत्कल्पनया। न च प्रत्यक्षः सामानाधिकरएयप्रत्ययः समवायगोचरः, तद्िरुद्वार्थत्वात् । तङ्गोचरत्वे दि पटे पडुक इत्ेबमाकार: स्यान्न तु पट: पुक इति। न च पडुक्पदस्य गुणविभिष्टगुणिपरत्वादेवं प्रथेति सांप्रतम्। नदि शब्दवृत्त्यनुसारि प्रत्यत्तम्। नह्य- भि(३)्माणवक इत्युपचरिताग्निभावो माणवकः प्रत्यन्नेष दह्नात्मना प्रथते। न चायमभेदविश्रमः समवायनिबन्धनो भिन्नयोरपीति वाचम् । गुणादिसद्वावे तङ्वेदे च प्रत्य-

(१) गाश्रयाश्रयित्व-पा० १/२/ (२) संयोगित्वात्-पा० ३। (3) न सस्वमि-पा० १।

[भामतो] सानुभवादन्यस्य प्रमाणेस्याभावात्तस्य च आन्तत्वे सर्वा- भावप्रसङ्गाम्। तदात्र्रयस्य तु भेदसाधनस्य तदिरुद्वतयो- त्थानासंभवात्। नदिदमुक्तं "तस्य तादात्म्येनैव' प्रतीयमान- त्वा"दिति। अपि चायुतसिद्धभब्दा Sपृथगुत्पत्ता मुख्यः, सा च भवन्मते न द्रव्यगुणयोरस्ति, द्रव्यस्य प्राक् सिद्धे-

सिद्धयो"रिति। अथ भवतु कारणस्य्र युनसिद्धिः, कार्यस्य त्वयुतसिद्धिः कारणातिरेकेणाभावाद्, इत्याभववान्यया दूषयति। "एवमपी"ति। संबन्धिद्दयाधीनसङ्जावो दि सं- बन्धो नासत्येकत्मिन्नपि संबन्धिनि भवितुमर्द्ति । न च समवायो नित्यः खतन्त्र इति चोक्तमधस्तात्। न च का- रणसमवायादनन्या कार्यस्योत्पत्तिरिति भकत वक्रुम्। एवं दि सति समवायस्य नित्यत्वाभ्युपगमात्कारणवैयर्थ्यप्रसङ्ग:। उत्पन्ता च समवायस्य सैव कार्यस्यास्तु किं समवायेन। सिद्धयोस्तु संबन्धे युनसिद्धिप्रसङ्गः। न चान्या Sयुतसिद्धि:

कारणयोः संयोग विभागा न विद्येते इतीदं दुरुतां स्यात्। युतसिद्धभावस्यैवाभावात्। एतेनाप्राप्निसंयोगा युतसिद्विरि- त्यपि लक्षणामनुपपन्नम् । मा भूदप्राप्तिः कार्यकारणयोः प्राप्निस्तवनयो: संयोग एव कम्मान्न भवति, तचास्या श्रसं- योगत्वायान्यां युतसिद्धिर्वत्तव्या। तथा च सैवोचता कि- मनया परस्पराश्रयदोषग्रस्तया। न चान्या संभवतीत्युक्त्तम्।

[त्र२पा.२५.१0] [४१०] [भामती] संयोगो, यथा स्थाणुभ्येनयोर्मक्षयोवा। न च तन्तुपटयोः संबन्धसथा, उत्पन्नमानस्यैव पटस्य् तन्तुसंबन्धात्। तस्मा- त्समवाय एवायमित्यत आद्द। "यथा चोत्यन्नमाच्रस्ये"- ति। संयोगजोपि द्ि संयोगो भवद्विरम्युपेयते न क्रि- याज एवेत्यर्थः। न चाप्राप्निपूर्विकैव प्राप्तिः संयोग, आ्र्प्रा- त्माकाभसंयोगे नित्ये तदभावात् । कार्यस्य चोत्पन्नमात्र- स्यैकसिमिन् वणे कारणप्राप्तिविरद्दाच्चेति । अपि च संब- न्विरूपातिरिक्के संबन्धे सिद्धे तदवान्तरभेदाय लक्षणभेदो डनुश्रीयेत स एव तु संबन्ध्तिरिक्तो सिद्टः, उत्तं चि परस्तादतिरिक्त संबन्धिभ्यां संबन्धो Sसंबद्दो न संबन्धि- नै घटयितुमोष्टे, संबन्धिसंबन्धे (१) चानवस्थितिः । तस्ा- दुपपत्त्यनुभवाभ्यां न कार्यस्य कारणदन्यत्व,मपि तु का- रणस्यैवायमनिर्वाचः परिणामभेद इति। तस्मात्कार्यस्य कारणदनतिरेकाल्कि केन संबद्दम् । संयोगस्य च संयो- गिभ्यामनतिरेकात् कसयो: संयोग इत्याह। "नापि सं- योगसे"ति। विचारासद्त्वेना निर्वाच्यतामस्यापरिभावयन्ना- पङ्कते । "संबन्धिशब्दप्रत्ययव्यतिरकेषे"ति । निराकरो- ति। "नैकत्वेपि स्वरूपबाह्मरूपापेक्षये"ति। तत्तदनिर्व-

देभोपपत्तिरिति। यथेको देवदत्तः खगतविभेषापेच्षया मनुष्यो ब्राह्मोवदातः, खगतावस्थाभेदापेक्षया बालो रवा स्यविरः, सक्रियाभेदापेक्षया श्रन्निय, परापेक्ष- 1. ... , हुत्वे-पा० १।

[भामती] या तु पिता पुत्रः पौत्रो आाता जामातेति। निदर्भना- न्तरमाइ। "यथा चैकापि सती रेखे"ति । दार्शान्तिके योजयति। "तथा संबन्धिनो"रिति । अङ्कत्चो्नैरन्तयें संयोगो, दधिकुण्डयोरौत्तराधयं संयोगः । कार्यकार- पायोस तादात्म्येप्यनिर्वाच्स्य कार्यस्य भेदं विवश्धित्वा सं- बन्धिनोरित्युक्रम्। "नापि संबन्धिविषयत्वे संबन्धशब्दप्रत्य- ययो"रित्येतदप्यनिर्वाच्भेदाभिप्रायम्। अपि चाहष्टवत्वेच्- जसंयोगात्यरमाएमनसोख्चादं कर्म भवद्धिरिष्यते। श्रग्रेरू- धर्वच्चलनं, वायोस्तिर्यक् पवन,मणुमनसोद्चादं कर्मेत्यदष्ट- (१)कारितानीति वचनात्। न चाणुमनसोरात्मना Sप्रदेभेन संयोग: संभवति। संभवे चाणुमनसोरा्त्मव्यापित्वान् प- रममद्दत्त्वेनानणुत्वप्रसङ्गात्। न च प्रदेशवृत्तिरनयोरात्म- ना संयोगो Sप्रदेशत्वादात्मनः, कल्पनायास् वस्तुतत्त्वव्य- वस्थापनासच्ृत्वादतिप्रसङ्गादित्याद्। "तथा Sखात्ममन- सा"मिति। किं चान्यद् दाभ्यामणुर्भ्या कारणाभ्यां (२) सा- वयवस्य कार्यस्य द्व्यणुकस्याकाशेनेव संश्लेषानुपपत्तिः। संश्लेष: संग्रह्ो यत एकसंबन्ध्याकर्षे संबन्ध्यन्तराकर्ष भवति तस्यानुपपत्तिरिति। अत एव संयोगादन्य: कार्यका-

ल्पनीयः समवाय दूति चेत्। निराकरोति। "न,"कुतः। "इूतरेतराश्रयंत्वात्" । तद्विभजते। "कार्यकारपयोही"ति। (१) कर्मेत्येतान्यदृष्ट-पा० ०। (२) 'कारणाभ्या'-२ पुस्तके नास्ति।

[भ.२पा.२स:१0] [४१२] [भामनी] "कि चांन्यन् परमाणूना" मिति। ये द्ि परिच्छिन्नास्ते सावयवाः, यथा घटादयः। तथा च घरमाणवस्तस्मात्सा- वयवा अनित्या: (१) स्युः। अपरिचछिन्नत्वे चाकाभादिवत्प- रमाणुत्वव्याघातः। भङ्कते। "यांस्व"मिति। निराकरोति। "न स्थूले"ति। किं सूक्ष्मत्वात्परमाणवो न विनश्यन्त्यथ निरवयवतया, तन्र पूर्वस्िन कल्पे इदमुक्र्कम्। "वस्तुभू- तापी"ति । भवन्मते उत्तरं कल्पमाश्ङ् निराकरोति। "विनश्यन्तोप्यवयवविभागेने"ति । "यथा च्ि वृतसुवर्णा- दीनामविभज्यमानावयवानामपी"ति । यथा द्वि पिष्टपि- पडो Sविनश्यदवयवसंयोग एव प्रथने प्रथमानश्ान्नशफा- कारतां नीयमान: पुरोडाभतामापद्यते, तत्र पिण्डो न- भ्यनि पुरोडाभस्तोत्पद्यने, न दि तच पिण्डावयवसंयोगा विनश्यन्ति, अपि तु संयुक्ता एव सन्तः परं प्रथनेन नुदमाना अधिकदेशव्यापका भवन्ति, एवमग्रिसंयोगेन सवर्णद्रव्यावयवाः संयुक्ता एव सन्तो द्रवोभावमापद्यन्ते, न तु मिथो विभज्यन्ते। तस्माद्यथावयवसंयोगविनाभा- वन्तरेणापि सुवर्णपिण्डो विनश्यति संयोगान्तरोत्पादम- न्तरेण च सुवर्षे द्रव उपजायते, एवमन्तरेणाप्यवयवसं- योगविनाशं परमाणवो विनङ्त्यन्तयन्ये चोत्पत्यन्तदूति सर्वमवदांतम् ।।

(१) सावयवास्तथा च सावयवा अनित्या :- पा० ३।

[माममी] [ ४१२ ] [भ.२पा.२ खं.१८] समुदायउभयहेतुकेपि तद- प्राप्तिः ।।१८। शवान्तरसङ्गतिमाह। "वैभेषिकराद्वान्त" दूति। वैशे- षिका: खत्वर्धवैनाभिकास्ते दि परमाएाकामदिककाला- त्ममनरसा च सामान्यविभेषसमवायानां च गुणाना च केर्षां चिन्नित्यत्वमभ्युपेत्य भ्रेषाणां निरन्वयविनाभमुपय- न्ति, तेन तेर्धवैनाभिकास्तेन तदुपन्यासो वैनाभिकत्वसा- म्येन सर्ववैनाशिकान् समारयतीति तदनन्तरं वैनाभिकम- तनिराकरणमिति। अर्धवैनाशिकानां स्थिरभाववादिनां समुदायारभ्भ उपपद्येतापि वणिकभाववादिनां तवसा टू- रापेत इत्युपपादयिव्यामः। नेन नतरामित्युक्त्म्। तदिदं दूषणाय वैनाभिकमतमुपन्यसितुं तत्पकारभेदानाइ। "स- च बडप्रकार" दति। वादिवेचित्यात् खलु के चित्मर्वास्त- त्वमेव राद्वान्तं प्रतिपद्यन्ते, के चिज्ज्ञानमाचास्तित्वं, के चित्सर्वशठन्यताम्, अथ त्वन्नभवर्ता सर्वज्ञानां तत्त्वप्रति- पत्तिभेदो न संभवति तत्त्वस्यैकरूप्यादित्येतदपरितोषेणा- इ । "विनेयभेदाद्वा" । दीनमध्यमोत्हष्टधियो द्ि शिष्या भवन्ति। तच ये दीनमतयस्ते सर्वास्तित्ववादेन तदाभ- यानुरोधात् पहन्यतायामवतार्यन्ते। ये तु मध्यमास्ते जा- नमाचास्तत्वेन भून्यतायामवतार्यन्ते। ये तु प्रहष्टमतय- स्तेम्यः सान्तादेव भून्यतानत्त्त्वं प्रतिपाद्यते। यथोत्तं बोधि- चित्तविवरणे।

[ब२पा.एसू.१८] [४१४ ] [भामनी] देशना लोकनाथानां सत्त्वाभयवभनानुगाः। भिद्यन्ते बडधा लोकउपायैर्बडभि: पुनः॥ गम्भीरोत्तानभेदेन क चिच्चोभयलक्षणा। भिन्नापि देशना Sभिन्ना शून्यताद्दयलक्षणा ॥। इति। यद्यपि वैभाषिकसौन्रान्तिकयोरवान्तरमतभेदोरिति, तथापि सर्वास्तितायामस्ति (१) संप्रतिपत्तिरित्येकीक्ृत्योपन्यासः। त- था प चित्वमुपपन्नमिति । पृथिवी खरखभावा, आ्रपः सेदस्रभावाः अग्निरुष्णखभाव:, वायुरीरणखभावः। ईरणं प्रेरणम्। भूतभातिकानुक्वा चित्तचैत्तिकानाद। "तथा- रूपे"ति। रूप्यन्ते एभिरिति रूप्यन्तदूति च व्युत्पत्त्या सविषयाणीन्द्रियाणि रुपस्कं्धः । यद्यपि रुप्यमाणा: पृ- थिव्यादयो बाह्यास्तथापि कायस्थत्वाद्वा इन्द्रियसंबन्धाद्वा भवन्त्याध्यात्मिकाः विज्ञानस्कन्धोद्दमित्याकारो रुपादिवि- षय इन्द्रियादिजन्यो वा दण्डायमानः । वेदनास्कन्धो या प्रियाप्रियानुभयविषयस्परशें सुखदुःखतद्रद्वितविशेषावस्था चित्तस्य जायते स वेदनास्कन्धः । संज्ञास्कन्धः सविक- लपप्रत्ययः संज्ञासंसर्गयोग्यप्रतिभासो यथा डित्थः कुण्ड- ली गौरो ब्राह्मणो गच्छतीत्येवंजातीयकः । संस्कारस्कन्धो रागादयः केशा उपक्ञेशान्न मदमानादयो धर्माधर्मी चे ति। तदेतेषां समुदायः पञ्चस्कन्धी। "तस्तिन्नभयद्वेतुके- पी" ति। बाह्ये पृथिव्याद्यणुचेतुके भूतभौतिकसमुदाये रु- पविज्ञानादिस्कन्धद्ेतुके च समुदायत्र्प्राध्यात्मिकेभिप्रेयमा- (१) सर्वास्तित्वे Sस्ति-पा० २।

[भामतो] "[ ४१५ ] [म्२पा.२खू.१८] पे तदप्राप्निस्तस्य समुदायस्यायुक्तता। कुतः, "समुदायि- नामचेतनत्वात्"। चेतनो दि कुलालादि: सर्व महण्डा- दुपसंहृत्य समुदायात्मकं घटमारचयन् ृष्टः । नह्यसति मृहण्डादिव्यापारिषि विदुषि (१) कुलाले ख्यमचेतना महण्डादयो व्यापुत्य जातु घटमारचर्यन्ति। न चासति कुविन्दे तन्तुवेमादय: पटं वयन्ते। तस्मात्कार्योत्पादस्तद- नुगुणकारणसमवधानाधीनस्तदभावे न भवति। कार्यो- त्पादानुगुणं च कारणसमवधानं चेतनप्रेत्ाधीनमसत्यां चे- तनप्रेक्षार्यां न भवितुमुत्मच्ततदूति कार्योत्पत्तिश्वेतनप्रेक्ाधी- नत्वव्याप्ता व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या चेतनानधिष्ठितेभ्यः कार- पोभ्यो व्यावर्तमाना चेतनाधिष्ठितत्वएवावतिष्ठत(२)इति प्रतिबन्धसिद्धिः । यद्युच्ेत श्रद्धा चेतनाधीनैव कार्योत्प- त्तिरस्ति तु चित्तं चेतनं तद्वीन्द्रियादिविषयस्पर्शे (३) स- त्यभिन्वलत् तत्कारणचक्रं यथायथा कार्याय पर्यापरं त- थातथा प्रकाशयद्चेतनानि कारणान्यधिष्ठाय कार्यमभिनि- वर्तयतीति तचाछ। "चित्ताभिज्वलनस्य च समुदायसिद्य धीनत्वात्"। न खलु बाह्याभ्यन्तरसमदायसिद्धिमन्तरेण चित्ताभिज्वलनं ततस्त तामिक्कन् दुरुत्तरमितरेतराश्रयमा- विशेदिति। न च प्राग्भवीया चित्ताभिदीप्निरुत्तरसमुदार्य घटयति। घटनसमये तस्याश्विरातीतत्वेन सामर्थ्यविरच्ा-

(१) व्यापारविदुषि-पा० १। (२) व्यवतिष्ठत-पा० २। (3) संस्पर्शे-पा० २/

[ .2पा.रस.१८] [४१f] [भामती] त्। अमद्राद्वान्तवदन्यस्य (१) चेतनसय भोकु: प्रभासितुरवा स्थिरस्य संघातकर्तुरनम्युपगमान्। कारणविन्यासभेदं चवि विद्वान् कर्ता भवति। न चान्वयव्यतिरेकावन्तरेख त- दिन्यासभेदं वेदितुमद्ति। न व स क्षणिकोन्वयव्यतिरेक- कालानवस्थायो भातुमन्वयव्यतिरकावुत्सद्दते। अ्र्रतर उत्तां "स्थिरखे' ति। यद्युच्चेत असमवद्दितान्येव कारणानि कार्यं करिष्यन्ति परस्परानपेन्ताणि, ह्वतमच्र समवधाय- यिचा चेतनेनेत्यत शरद। "निरपेक्षप्रवृत्त्यभ्युपगमे चे'ति। यद्युच्थेत अस्यालयविज्ञानमचंकारास्पदं पूर्वापरानुसंधात् तदेव कारणानां प्रतिसंधात् भविष्यतीति, तनाष। "आरा- भयस्यापी"ति। यत्खल्चेकं यदि (२) स्थिरमास्थीयेत ततो नामान्तरेणात्मैव। अरथ वषिकम्, तत उक्तदोषापत्तिः । न च तक्षंतानस्तस्यान्यत्वे नामान्तरेणात्मा Sभ्युपगतो Sन- न्यत्वे च विज्ञानमेव तच्च न्णिकमेवेत्युक्रदोषापत्तिः। आ्र्रा्े- रते डसिमिन् कर्मानुभववासना इत्याभय आ्रखयविज्ञानं तस्य। अपपि च प्रवृत्ति: समुदायिनां व्यापारी न च वणिकानां व्यापारो युञ्यते। व्यापारो दि व्यापारवदा- श्रयस्तत्कारणकस लोके प्रसिद्दस्तेन व्यापारवता व्यापारा- न्यूवैं व्यापारसमये च भवितव्यम्। अ्रन्यथा कारणत्वाश्रय- त्वयोरयोगात्। न च समसमययोरस्ति कार्यकारणभावो नापि भिन्नकालयोराधाराधेयभावः। तथा चं वणिकत्व- (१) अन्यस्य कस्यचित्-पा० २। (२) तर्थाद-पा० २।

[भामती] हानिरित्याइ। "क्षणिकत्वाभ्युपगमाच्चे"ति । इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेनोत्प- न्तिमातनिमित्तत्वात् ॥ १९ ॥ यद्यपीति। अ्यमर्थः। संक्ेपतो द्वि प्रतीत्य समुत्पादलक्ष- पमुत्तं बुद्देन 'इदं प्रत्ययफल'मिति । उत्पादाद्दा तथाग- तानामनुत्यादाद्दा स्थितैवेषा धर्माणां धर्मता धर्मस्थितिता धर्मनियामकता प्रतोत्य समुत्पादानुलोमतेति । अर्प्रथ पुन- रयं प्रतीत्य समुत्यादो द्ाभ्या कारणाभ्यां भवति चेतुप- निबन्धतः प्रत्ययोपनिबन्धतश्च। स पुनर्दिविधः। बाह्य आाध्यात्मिकश्च। तन्र बाह्यस्य प्रतीत्य समुत्यादस्य चेत्र- पनिबन्धः। यदिदं बीजादङ्गुरोङ्गरात्पचं पत्रात्काणडं का- पडान्नालो नालाद्गभो गर्भाच्छूक: पूदकात्पुष्पं पुष्पात्फल- मिति। असति बीजेङ्ुरो न भवति, यावदसति पुष्पे फलं न भर्वत। सति तु बीजे डङ्रो भवति, यावत्पुष्पे सति फलमिति। तन्र बीजस्य नैवं भवति ज्ञानमद्तम- झुरं निर्वर्नयामीति। अङ्गरस्थापि नैवं भवति जानमर्च बीजेन निर्वतित इति। एवं यावत्पुष्पस्य नैवं भवति, अठं फलं निर्वर्तयामोति। एवं फलस्यापि नैवं भवत्यचं पुष्पेणाभिनिर्वर्तितमिति। तस्मरादसत्यपि चैतन्ये बीजादी- नामसत्यपि चान्यस्मिन्नधिष्ठातरि कार्यकारणभावनियमो दश्यते। उ्तो हेतूपनिबन्धः । प्रत्ययोपनिबन्धः प्रतीत्य समुत्यादस्योचते। प्रत्ययो हेतूनां समवायः। चेतुंचेतुं

172पा.e१e] [४१८] [भामती] प्रत्ययन्ते हेत्वन्तराणीति, तषामयमानानां भाव: प्रत्ययः समवाय इति यावत्। यथा षर्सा धातूनां समवायाद्दोज- चेतुरङ्गरो जायते तन्र च पृथिवी धातुर्बोजस्य संग्रद्कत्यं करोति, यतोङ्कर: (१) कठिनो भवति। अब्धातुर्बीजं स्ने - दयति, तेजोधातुर्बोजं परिपाचयति, वायुधातुर्बीजमभिनि- ईरति, यतोङ्करो बीजान्निर्गच्कति। आ्र्प्राकाभधातु र्बीजस्या- नावरणहत्यं करोति। ऋतुरपि(२) बीजस्य परिणामं क- रोति। तदेतेषामविकलानां धातनां समवाये बीजे रो- इत्यङ्घरो जायते नान्यथा। तन्न पृथिवोधातोनैवं भव- त्यच्चं बोजस्य संग्रदलत्यं करोमीति, यावद्तोर्नैवं भवत्य- हं बीजस्य परिणामं करोतीति। अङ्गरस्यापि नैवं भव- त्यद्मेभिः प्रत्ययैनिर्वर्तित इति। तथाध्यात्मिक: प्रतीत्य स- मुत्यादो दाभ्यां कारणर्भ्यां भवति छेतूपनिबन्धतः प्रत्य- योपनिबन्धतक्न। तन्रास्य हेतपनिबन्धो यदिदमविद्याप्रत्व- या: संस्कारा यावज्जातिप्रत्ययं जरामरणादीति। त्र््रविद्या चेन्नाभविष्यन्नैव संस्कारा अरज्ञनिष्यन्त। एवं यावज्जाति, जाति(३) स्ेन्नाभ विष्यन्नैवं जरामरणादय उदपत्स्यन्त। त- चाविद्याया नैवं भवत्यच्ं संस्कारानभिनिर्वर्तयामीति। सं- स्काराणामपि नैवं भवति वयमविद्यया निर्वर्तिता दूति। एवं यावज्जात्या रपि नैवं भवत्यहं जरामरणाद्यभिनिर्व- (१) यथाङ्कर :- पा० २। (२) ऋतुधातुरपि-पा० २। (3) जातिरिति २ पुस्तके नारिति ।

[भाममी] र्नयामीति। जरामरणदीनामपि नैवं भर्वत वयं जात्या- दिभिर्निर्वर्तिता इति। अरथ च सत्खविद्यादिषु खयमचेत- नेषु चेतनान्त रानधिष्ठितेष्वपि संस्कारादीनामुत्पत्ति :- बीजा - दिष्विव सत्खचेतनेषु चेतनान्तरानिष्ठितेष्वप्यङ्गुरादीनाम्।

विष्ठानस्यानुपलब्धे: । सोयमाध्यात्मिकस्य प्रतीत्य समुत्पा- दस्य चेतूपनिबन्धः । त्र््रथ प्रत्ययोपनिबन्धः पृथिव्यप्नेजोवा- य्वाकाशविज्ञानधातूनां समवायाङ्गवति कायः । तभ का- यस्य पृथिवी धातु: काठिन्यं निर्वर्तयति(१)। अ्रब्धातुः स्नेचयति कार्य, तेजोधातु: कायस्याभितपीते परिषाचयति। वायुधातु: कायस्य श्वासादि(२) करोति। आ्र्रराकाशधातुः कायस्यान्तः सुषिरभारव करोति। यस्तु नामरूपाङ्करमभि- निर्वर्तयति पच्चविज्ञानकार्यसंयुत्तां सास्रवं च मनोविज्ञानं सोयमुच्ते विज्ञानधातुः। यदा द्याध्यात्मिकाः पृथिव्यादि- धातवो भवन्त्यविकलास्तदा सर्वेषा समवायाङ्गवति काय- स्योत्पत्तिः। तन पृथिव्यादिधातूनां नैवं भवति वयं कायस्य काठिन्यादि निर्वर्तयाम इति। कायस्यापि नैवं भवति ज्ञानमद्तमेभि: प्रत्ययैरभिनिवर्तित इति। अर्र्रथ्र च पृथि- व्यादिधातुभ्यो Sचेतनेभ्यस्वेतनान्तरानधिष्ठितेभ्योङ्गरस्येव का- यस्योत्पत्तिः सोयं प्रतीत्य समुत्पादो दष्टत्वान्नान्यथयितव्य:। तचनैतेष्वेव षट्सु धातुषु यैकसंज्ञा पिणडसंज्ञा नित्यसंज्ञा सु- (१) अभिनिर्वर्तयति-पा० २। (२) श्रासप्रश्वासादि-पा० २/

[अ.2पा.2छ.22] [४२० ] [भामती] खसंजा सत्त्वसंज्ञा पुडलसंज्ञा मनुष्यसंत्ञा माटदुचितसंज्ञा अदंकारममकारसंज्ञा सेयमविद्या संसारानर्थसंभारस्य मूलकारणं तस्यामविद्यार्या सत्यां संस्कारा रागद्वेषमोद्या विषयेषु प्रवर्तन्ते। वस्तुविषया विज्ञप्तिर्विज्ञानं विज्ञानाच्च- त्वारो रुपिए उपादानस्कन्धासतन्नाम तान्युपादाय र- पमभिनिर्वर्तते। तदैकध्यमभिसंक्षिप्य नामरूपं निरुच्चते। शरोरस्यैव कललबुद्दुदाद्यवस्था नामरूपसंमिश्रितानोन्द्रिया- पि षडायतनं, नामरूपेन्द्रियाणं चयाणं संनिपातः स्पर्भ:, स्पशाद्वेदना सुखादिका, वेदनायां सत्यां कर्तव्यमेतत्सुखं प- नर्मयेत्यध्यवसानं तष्ण भवति। तन उपादानं वाक्काय- चेष्टा भवति। ततो भवः भवत्यस्ाज्जन्मेति भवो धर्माधर्मा। तद्वेतुक: स्कन्धप्रादुर्भावो जाति: जन्म। जन्मद्ेतुका उत्तरे जरामरणादयः। जातानां स्कन्धानां परिपाको जरा। स्कन्धानां नाशो मरणम् । म्रियमाणस्य मूढस्य साभिष- ङ्गस्य पुत्रकलचादाकन्तर्दा्ः शोकः। तदुत्यंप्रलपनं दा मात: दा तात हा च मे पुत्तकलनादीति परिदेवना। पश्चविज्ञानकार्यसंयु क्तमसाध्वनुभवनं दुःखं, मानसं च दुःखं दौर्मनस्यम्। एवं जातीय काओ्चोपाया 'सउपककेभा'१) गृ- ग्न्ते। ते Sमी परस्परदेतुका जन्मादिचेतुका अ्र््विद्या- दयो Sविद्यादिचेतुकाश्च जन्मादयो घटीयन्त्रवदनिभमाव- र्नमाना: सन्तीति तदेतैरविद्यादिभिराश्िप्तः संघात इति। नदेतहूषयति। "तन्न" कुतः, "उत्पत्तिमाच निमित्तत्वा"- (१) याश्ोपशेशाश-प्रा० २।

[भामती] [ ४2१ ] [अ२पा.२६.१2] दिति । अ्यमभिसंधिः । यत्खल छेत्पनिबद्धूं कार्य ् - दन्यानपेक्षं द्ेतुमाचाधोनोत्पादत्वादुत्पद्य्तां नाम, पञ्चस्क- न्धसमुदायस्त प्रत्ययोपनिबद्दो न देतुमाचाधीनोत्पत्तिरपि तु नानाचेतुसमवधानजन्मा, न च चेतनमन्तरेणान्यः सं- निधापयितास्ति कारणानामित्युत्तम्। बीजादङ्गुरोत्पत्तेरपि प्रत्ययोपनिबद्दाया विवादाध्यासितत्वेन पक्षनिक्षिप्नत्वात् । (१)पक्षेण च व्यभिचारोङ्भावनायामतिप्रसङ्गेन सर्वानुमानो- छछेदप्रसङ्गात्। स्यादेतत्। अरनपेक्षा एवान्त्यक्षणप्राप्ताः कि- त्यादयोङगुरमारभन्ते। तेषां तूपसर्पणप्रत्ययवभात् परस्पर- समवधानम्। न चैकस्मादेव कारणात्कार्यसिद्धे: किम- न्यैः(२) कारणैरिति वाच्म् । कारणचक्रानन्तरं कार्येो- न्पादात् सिद्धमित्येव नास्ति। न चैकोपि तत्कारणसमर्थ इत्यन्यउदासतदति युक्तम्। नदि ते प्रेक्षावन्तो ये नैव- मालोचयेयुरस्ासु समर्थ एकोपि कार्ये दूति छवतं नः संनिधिनेइति। किं तूपसर्पणाप्रत्ययाधीनपर स्परसंनिधा- नोत्पादा नानुत्पत्तुं नाप्यसंनिधातुमोशते। तांख् सर्वान- नपेक्षान्प्रतीत्य कार्यमपि न नोत्पत्तुमददति। न च खम- चिन्त्रा सर्वे कार्यमुत्पादयन्तोपि नानाकार्याणामोभते त- जैव तेषां सामर्थ्यात्। न च कारणभेदात्कार्यभेदः, साम- ग्या एकत्वात् तङ्गेदस्य च कार्यनानात्वचेतुत्वात्तथा दर्भ-

(१) पक्षकोटिनिक्षिप्तत्वात्-पा० 3 । पक्षनिक्षेपात्-पा० २। (२) कृतमन्यैः-पा० २॥ (3) सन्निधानेन-प्रा१ २।३।४।

[भ्र2पा.२eू.१e] [४२2] [भामतो] नात्। तन्न । यद्यन्त्यक्षणप्राप्ता अनपेत्ताः खकार्येोपजनमे दन्तानेन क्रमेण ततः पूर्वे ततः पूर्वे सर्वएवानपेक्षास्त- त्तत्खकार्योपजननदूति। कुसूलस्थत्वाविशेषेपि येन बीज- वणेन कुसूलस्थेन सकार्यक्षणापरम्परयाङ्गुरोत्पत्तिसमर्थो बीजक्षणो जनयितव्य: सो Sनपेक्ष एव बीजक्षणः खका- र्योपजनने। एवं सर्वएव तदनन्तरानन्तरवर्तिनो बीजक्षणा अनपेक्षा इति कुस लनिद्दितबीजएव स्यात् हती कृषीवल:, कतमस्य दुःखबडलेन कषिकर्मण। येन द्ि बोजक्षणेन सश्चणपरम्परया डङ्गरो जनयितव्यस्तस्यानपेक्षासा काणपरम्- रा कुसूल एवाङ्करं करिष्यतीति। तस्मात्परस्परापेन्षा एवा- न्या वा मध्या वा पूर्वे वा क्षणाः कार्योपजननदूति व कव्यम् । यथाङः । 'न किं चिदेकमेकर्मात्सामय्याः सर्वसंभव' दूति। तचचेदं समवधानं कारणनां विन्यासभेदतत्प्रयोजनाभि- जप्रेक्षावत्पूर्वकं दष्टमिति नाचेतनाङ्गवितुमरद्दति। तदि- दमुक्तम्। "भवेदुपपन्नः संघातो यदि संघातस्य किं चिन्निमित्तमवगम्यत"दति। "दूतरेतरप्रत्ययत्वेपी"ति। इ- तरेतर द्ेतुत्वेपीत्यर्थः। उत्तमभिसंधिमविद्वान् परिचोद- यति। "नन्वविद्यादिभिरर्थादाक्षिप्यत"इति। परिद्दरति। "अन्ोच्ते, यदि तार्वदि"ति। किमाक्षेप उत्पादनमाह्ो ज्ञापनम्। तत्र न तावत्कारणमन्यथानुपपद्यमानं का- यमुत्पादयति, किं तु खसामर्थ्येन। तम्माजज्ञापनं वत्त- व्यम। तथा च जपितस्यान्यदुत्पादकं वत्तव्यं, तच्च

[भामती] [४२2 ] [्र2पा. 26.22] स्यिरपक्षेपि सत्यपि च भोक्तरि अधिष्ठातारं चेतनम- न्तरेण न संभवति, किमङ्ग पुनः क्षणणिकेषु भावेष। भोत्तुर्भोगेनापि कदा चिदाक्षिप्येत संघात:, स तु भी- कापि नासीति दूरोत्सारितत्वं दर्भयति। "भोक्रृरच्विते- ष्वि"ति। अपि च बहव उपकार्योपकारकभावेन स्थिताः (१)कायें जनयन्ति। न च क्षणिकपत्उपकार्योपकार- कभावोस्ति, भावस्योपकारानास्पदत्वात्(२)। वणस्याभे- दयत्वादनुपछ्टतोपछवतत्वासंभवात्। कालभेदेन वा तदुपपत्ता

"अथायमभिप्राय" इति। यदा द्ि प्रत्ययोपनिबन्धनः प्रती- त्य समुत्पादो भवेत्तदा चेतनो Sधिष्ठाता Sपेक्षेतापि, न तु प्रत्ययोपनिबन्धनो Sपितु चेतपनिबन्धनः। तथा च क्मत- धिष्ठाचा इतुः सभावत एव कार्यसंघातं करिष्यति केवल इति भाव:। अस्तु तावदयथा केवलाद्वेतो: कार्य नोपजायत-

तमेवे"ति। सम्मति प्रत्ययोपनिबन्धनं प्रतीत्य समुत्पादमा- स्थाय चोदयति। "अथ मन्यसे संघाता एवे"ति। तस्थिरा अपि द्वि भावा: सदा संदता एवोदयन्ते व्ययन्ते च। न पु- नरितस्ततोवस्थिता: केन चित्पुञ्जीक्रियन्ते तथा च तमत्र संचन्त्रा चेतनेनेति भावः । "अनादा"विति परस्पराश्रं- निवर्तयति।तदेतद्विकल्प्य दूषयति। "तदापि संघाता- (१) व्यवस्थिताः-पा० २। (२) नाश्रयत्वात्-पा० २।

[अ.२पा.रस.१e] [४२४ ] [भाममी] दि"ति। स खल संघातसंततिवर्ती धर्माधर्माक्ञयः संस्का- रसंतानो(१) यथाययं सुखदुःखे जनयन्न्नागन्तुकं कं चना- नासाद्य खत एव जनयेद् आसाद वा। अनासाद्यजनने सदैव सुखदुखे जनयेत्। समर्थस्यानपेक्षस्य कोपायोगात्। आसाद जनने तदासादनकारणं प्रेक्षावानभ्युपेयः। तथा च न प्रत्ययोपनिबन्धनः प्रतीत्य समुत्पाद:। तम्माद- नेनागन्तु कानपेक्षस्य संघातसंतानस्यैव सदभजनने विसद- भजनने वा खभाव आस्थेयः । तथा च भाष्योत्तं दूष- पमिति। "अपि च यङ्जोगार्थः संघातः स्यादि"ति। अरप- प्राप्तभोगो द्ि भोगार्थी भोगमाप्टुकामस्तत्साधने प्रवर्तत- इति प्रत्यात्मसिद्वम्। सेयं प्रवृत्तिर्भोगादन्यस्मिन् स्थिरे भोक्तरि भोगतत्साधनसमयव्यापिनि कल्पते नास्थिरे न च भोगादनन्यस्मिन्। नदि भोगो भोगाय कल्पते नाप्यन्यो भोगायान्यस्य। एवं मोक्षेपि द्रष्टव्यम् । तत्र बुभुस्ुमुमुभ्षू चेत् स्थिरावास्थीयेयातां तदा Sभ्युपेतद्दानमस्थैर्यें वा प्र- वृत्तिप्रसङ्ग इत्यर्थः । "न तु संघातः सिद्येद् भोत्नभावा- दि"ति। भोत्राभावेन प्रवृत्त्यनुपपत्तेः कर्चभावः । ततः क- र्माभावात् संघातासिद्विरित्यर्थः । उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरो- धात ॥ २०॥ पूर्वसचेण सङ्गतिमस्याद। 'उक्रमेतदि"ति। देत्प- (१) संस्कार संज्ञो-पा० २,।

[भामती] निबन्धनं प्रतीत्य समुत्पादमभ्युपेत्य प्रत्ययोपनिबन्धनः प्र- तीत्य समुत्पादो दूषितः। सम्मति छेतूपनिबन्धनमपि सं दूषयतोत्यर्थः । दूषणमाष। "ददमिदानीमि"ति। "नि- हुध्यमानस्ये'ति। न तावद्वैशेषिकवन्निरोधकारणरसां- निध्यं निरुध्यमानता खीक्रियते(१) वैनाभिकैरकारएं वि- नाशमभ्युपगच्छद्गिः। तस्यानिष्टत्वात्। तम्माद्दिनाभग्रस्त- त्वमचिरनिरुद्धत्वं निरुध्यमानत्वं वत्व्यम्। निरुद्धत्वं च चिरनिरुद्धत्वं विवश्ितं, तथा चोभयोरप्यभावग्रस्तत्वाद्वे- तुत्वानुपपत्तिः। भङ्गते । "अ्रथ भावभूत"दूति । का- रणस्य द्वि कार्योत्यादात्माक्कालसत्तार्थवती न कार्यकाला तदा कार्यस्य सिद्त्वेन तत्सिद्धर्थायाः साया अनु- पयोगादिति भावः। तदेतजञोकदषा दूषयति। "भाव- भूतस्थे"ति। भूत्वा व्यापृत्य भावा: प्रायेण दि कायं कुर्वन्तो लोके दृश्यन्ते। तथा च स्थिरत्वम्, इतरथा तु लोकविरोध इति। पुनः भङते। "अथ भाव एवे"ति। यथाङः । 'भतिर्येषां क्रिया सैव कारकं सैव चोचते' इति। भवत्वेवं व्यापारवत्ता तथापि क्षणिकस्य न कार- पात्वमित्याइ। "तथापि नैवोपपद्यने" वषिकस्य कारण- भाव:। मृत्सुवर्णकारणा दि घटाद्यस रुचकादयय् मृ- स्ुवर्णात्मानो Sनुभूयन्ते। यदि च न कार्यसमये कार- एं सत्कथं तेषां तदात्मनानुभवः। न च कारणसादृश्यं कार्यस्य न तु तादात्यमिति वाचम्। अ्रसति कस्य (१) 'स्वीक्रियत' २३ । ४ पुस्तकेषु नास्ति । च

[भ.२पा.रसू.20] [४२६] [भामतो] चिद्र पस्या (१)नगमे.साहभ्यस्याप्यनपपत्तेः । अनुगमे वा त- देव कारणं तथा च तस्य कार्यतादात्म्यमिति सिद्धमक्- शिकत्वमित्यर्थ:, सर्वथा वैलक्षएये तु चेतुफलभावस्तन्तुघ- टादावपि प्राप्त इत्यतिप्रसङ्ग इत्याद। "विनैव वे"ति । न च तङ्कावभावो नियामकसतस्यैकस्तिन् व्षणे Sभक्यग्रछ्- व्वात् सामान्यस्य चाकारणल्वात्। कारणत्वे वा क्षषिक- त्वचानेरस्त्पक्षपातप्रसङ्गाच्चेति भावः । अपि चोत्पादनि- रोधयोर्विकल्पत्रयेपि वस्तुनः शाश्वतत्वप्रसङ्ग इत्याद। "त्र- पि चोत्पादनिरोधा नामे"ति। पर्यायत्वापादनेपि नित्य- त्वापादनं मन्तव्यम्। वस्हत्पादनिरोधाभ्यामसंसष्टमिति वसुनः शाश्चतत्वप्रसङ्गः। संसर्गेप्यसता संसर्गानुपपत्तेः स- स्वाभ्युपगमे शाश्वतत्वमित्यपि द्रष्टव्यम्। शेषं निगदव्या- खथातम् । असति प्रतिज्ञोपरोवो यौग- पद्यमन्यथा ॥ २१ ॥ नीलाभासस्य द्ि चित्तस्य नीलादालम्बनप्रत्ययान्नीलाका- रता.समनन्तरप्रत्ययात् पूर्वविज्ञानाट् बोधरूपता चक्षुषो- धिपतिप्रत्ययाद्रपग्नद्दणप्रतिनियमः । आ्र््रालोकात्मच्तकारिप्र- त्यया(शद्देतो: सषार्थता। एवं सुखादोनामपि चैत्तानां चित्ताभिन्नहेतुजानां चत्वार्येतान्येव कारणानि। सेयं प्र- (१) चि नवरूपस्या-पा० २। (2) 'सहकारिप्रत्यया' २ । पुस्तके नास्ति।

[भामती] [ 820 ] [भ२पा.खू.२१] विज्ञा चतुर्विधान् चेतून प्रतीत्य चित्तचैत्ता उत्पद्यन्तह- त्यभावकारपत्वउपरुध्येत। "अररथोत्तरक्षणोत्पत्तिं यावद-

क्षणिकत्वहानिरिति प्रतिज्ञाद्दानिः ॥ प्रतिसंख्या Sप्रतिसंख्यानिरोधा- प्राप्तिरविच्छेदात ॥२२॥ भावप्रतीपा संख्या बुद्धिः प्रतिसंख्या तया निरोधः प्र- तिसंख्यानिरोधः। सन्तमिममसन्तं करोमोत्येवमाकारता

तः । संतानगोचरो वा निरोध: संतानिन्ण(१)गोचरो वा। न तावत्संतानस्य निरोधः संभवति। हेतुफलभा- वेन दि व्यवस्थिता: संतानिन एवोदयव्ययधर्माणः संता- नः । तन्न योसावन्यः संतानी यन्निरोधात् संतानोक्कदेन भवितव्यम् स किं फलं किं चिदारभते न. वा.। आार- भते चेत, नान्यः। तथा च न संतानोच्छेदः। अनार- मे तु भवेदन्त्य: सः, किं तु स्यादसन् अर्थक्रियाकारि- तायाः सत्तालक्षणस्य विरद्यात्। तदसत्त्वे तज्जनकमप्यस- ज्जनकत्वेनासदित्यनेन क्रमेणासन्तः सर्वएव संतानिन इनि तत्संतानो नितरामसन्निति कस्य प्रतिसंख्यया निरोधः। न च सभागानां संतानिनां हेतुफलभाव: संतानसस्य वि- सभागोत्पादो निरोध:, विसभागोत्पादक एव च कणः (१) 'क्षण' २। पुस्तके नाहितं ।

[ब.२पा.eख.२] [४२८] [भामती] संतानस्यान्यः। तथा सति रूपविज्ञानप्रवाचे रसादिविज्ञा- नोत्पत्ता संतानोक्छेदप्रसफ्रः। कथं चित्सारूप्ये वा विस- भागेप्यन्ततः सत्तया तदसीति न संतानोच्छेदः। तदने- नाभिसंधिनाद। "सर्वेध्वपि संतानेषु संतानिनामविच्किब्नेन छेतुफलभावेन संतानविच्ेदस्यासंभवादि"ति। नापि भा- वगोचरी संभवतः प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधा। अ्रत्न्न तावदुत्पन्नमानापवृत्तस्य भावस्य म प्रतिसंख्यानिरोध: सं- भर्वत तख्य(२) पुरुषप्रयत्नापेक्षाभावादित्यस्येव दूषणं त- थापि दोषान्तरमुभयस्तिन्नपि निरोधे बरूते। "नद्ि भावा- ना"मिति। यतो निरन्चयो विनाशो न संभवत्यतो नि- रुपाख्योपि न संभवति, तेनैवान्वयिना रूपेण भावस्य न- ष्टस्याप्युपाख्येयत्वात्। निरन्वयविनाशाभावे देतुमादद। "सर्वाख्वय्यवस्थाखि"ति। यद्यदन्वयिरूपं तत्तत्परमार्थस- द्वावः । अवस्थास्तु विभेषाख्या उपजनापायधर्माणसार्सा सर्वासामनिर्वचनोयतया खतो न परमार्थसत्त्व(२)मन्वय्येव तु रूपं तासां तत्त्त्वं तस्य च सर्वच प्रत्यभिज्ञायमानत्वान्न विनाभ इत्यवस्थावतो Sविनाभान्नावस्थानां निरन्चयो विनाभ इति। तार्सा तत्त्वस्यान्वयिन: सर्वचाविक्केदात्। स्यादेत- न्। म्त्पिण्डम्हटम्त्कपालादिषु सर्वच मृत्तत्त्वप्रत्यभि- ज्ञानाऊवत्वेवम्। तप्तोपलतल्पतितनष्टस्य ढदबिन्दो: कि- मस्ति रूपमन्वयि प्रत्यभिन्ञायमानं येनास्य न निरन्वयो (१) निरोधस्य-पा० ३ । (२) परमार्थत्व-पा० १/

[भामती] [४2ट] [अ.२पा.२ख.२२] नाभ: स्यादित्यत शद। "अस्ष्टप्रत्यभिज्ञानाखपी"ति। अचापि तत्तोयं तेजसा मार्तणडमण्डलमम्बुदत्ाय नीयत- दूत्यनुमेयं मृदादीनामन्वयिनामविच्क्ेददर्भनात्। शक्यं त्व- च(१) वक्ुम् । उदबिन्दौ च सिन्धौ च तोयभावो न भिद्यते। विनष्टेपि ततो बिन्दावस्ति तस्यान्वयो डम्बुधा।। तत्मान्न कश्िदपि (२) निरन्वयो ना इति सिद्दम् । उभयथा च दोषात् ॥ २३ ॥ परिकर: सामग्री सम्यगज्ञानस्य यमनियमादि: श्रवण- मननादिश्च । मार्गा: न्षिकनैरात्म्यादिभावनाः । त्र्प्रतिरो - चितमन्यत्। आकाशे चाविशेषात् ॥२४॥ एतझ्याचष्टे। "यच्च तेषा"मिति। वेदप्रामाएये विप्रतिप- न्नानपि प्रतिभ्दगुणानुमेयत्वमाकाशस्य वत्तव्यम्। तथाद्ति जातिमत्त्वेन सामान्यविशेषसमवायेभ्यो विभत्तस्य शब्दस्या- सपर्त्वे (३) सति बाद्यकेन्द्रियग्राद्यत्वेन गन्धादिवद्ग पत्वम- नुमितम्। न चायमात्मगुणो बाद्येन्ट्रियगोचरत्वात् (४)। अत एव न मनोगुण: तङ्गणानामप्रत्यक्षत्वात्। न पृथि- व्यादिमुण:, तङ्गणगन्धादिसाड्चर्यानुपलब्धे: । तम्माङ्गुणो (१) शक्यं च तत्र -पा० ३ । (२) क चिदाप-पा० २। (3) स्पर्शत्वे जातिमत्वे च-पा० ३ ।

[भामी] भूता गन्धादिवदसाधारणेन्ट्रियग्राद्यो यहव्यमनुमापयति नदाकार्शं पच्चमं भूतं वस्विति। "अ्पि चावरण- भावमाकाभमिक्छत" दति। निषेध्यनिषेधाधिकरणनिरुप- पाधीननिरूपणो निषेधो नासत्यधिकरणनिरृपणे भक्यो निरूप्यतुम्। तच्चा(१)वरणाभावाधिकरणमाकाशं वस्वि-

अनुस्मृतेश्च ।। २५ ॥। विभजते। "अपि च वैनाभिकः सर्वस्य वस्तुन" इति। यस्तु सत्यप्येतत्िन्ुपलव्धृसर्चोरन्यत्वेपि समानार्या संतता कार्यकारणभावात् सृतिरुपपत्स्यतइति मन्यमानो न परि- तुष्यति तं प्रति प्रत्यभिज्ञासमाज्ञात(२)प्रत्यन्षविरोधमाद्य। "अपि च दर्भनसरणयोः कर्तरी"ति। ततो Sदमद्राची- दिति प्रतीयादु, अछं साराम्यन्यस्वद्रानीदित्यर्थः। प्रत्यभि- ज्ञाप्रत्य च्षविरोधप्रपच्चस्तूत्तरः । "आरा जन्मन" "त्र्र्रा चो- समादुच्छासाद्"', आमरणादित्यर्यः । न च सादृश्यनिब- न्धनं प्रत्यभिज्ञानं, पूर्वापरत्तणदर्भिन एकस्याभावे तदनुप- पत्तेः। शङते। "तेनेदं सदभमि"ति। त्र्यमर्थो विकष्प- प्रत्ययोयम्। विकल्पच्न स्वाकारं बाह्यतया Sध्यवस्यति, न तु तत्त्वतः पूर्वापरा नण तयोः सादृश्यं वा गृक्षाति। तत्कथमेकस्यानेकदर्भिनः स्थिरस्य प्रसङ्कदूति निराक-

(१) तथा चा-पा० ३ । (२) समाख्यात-पा० १/३।

[भामती] [ ४३१ ] [६२पा.२खू.२५] रोति "न तेनेदमि"ति। "भिन्नपदार्थोंपादानादि"ति। नानापदार्थसंभिन्नवाक्यार्थाभास(१)स्तावदयं विकन्पः प्रथते। तचैते नानापदार्था न प्रथन्तदूति ब्ुवाणः खसंवेदनं बा- धेत। न चैकस्य ज्ञानस्य नानाकारत्वं संभवति, एक- त्वविरोधात्। न च तावन्त्येव ज्ञानानीति युक्तम्। तथा सति प्रत्याकारं ज्ञानानां समाप्ेस्तेषा च परखरवार्ता ज्ानाभावाद् नानेत्येव न स्यान्। तम्मात्पूर्वापर चणतत्सा- दृशयगोचरत्वं ज्ञानस्य वत्तव्यं, न चैतत्पूर्वापर च्णावस्था- यिनमेकं सातारं विनेति नपभङ्गभङ्गप्रसङ्ग। यद्ुच्चेत। अस्त्येतसिमिन् विकल्पे तेनेदं सद्भमिति पद्द्दयप्रयोगो न त्विच तत्तेदंतासपदौ पदार्था, तयोस् सादभ्यमिति विव- न्ितम्। अपि त्वेवमाकारता ज्ानस्य कल्पितेति। न- बाद। "यदा दि लोकप्रसिद्ध: पदार्थ" इति। एका- धिकरणविप्रतिषिद्धर्मद्दयाभ्युपगमो विवाद: । तच्ैकः ख- पक्षं साधयत्यन्यय् तत्साधनं दूषयति। न चैतत्सर्वमसति विकल्पानां बाह्यालम्बनत्वे Sसति च लोकप्रसिद्दपदार्थकत्वे भवितुमद्दति। ज्ञानाकारत्वे द्ि विकल्पप्रतिभासिनां नि-

पां भेदान् विरोधः । नह्मात्मनित्यत्वं बुद्धनित्यत्ं च ब्रु. वाण विप्रतिपद्येते। न चालौकिकार्थेनानित्यशब्देनात्मानि विभुत्वं विवन्तित्वा Sनित्यशब्दं प्रयुन्ध्ानो लौकिकार्थ नि- त्यभ्दमात्मनि प्रयुञ्ञानेन विप्रतिपद्यते। तस्मादनेन स- (१) र्थावभास-पा० २/

[v.२था.२eू.२५) [४३२] [भामतो] पक्षं प्रतितिष्ठापयिषता परपक्षसाधनं च निराचिकीर्षता विकरपानां लोकसिद्दपदार्थकता बाद्यालम्वनता च वक्त- व्या। यद्युच्ेत द्विविधो दि विकपानां विषयो ग्रा- छसाध्यवसेयक। तब खाकारो ग्राद्यो Sध्यवसेयस्तु बा- घः । तथा च पक्षप्रतिपक्षपरिग्रद्लक्षणा विप्रतिपत्तिः प्रसिद्दपदार्थकत्वं चोपपद्यतदत्याद्। "एवमेवैषोर्थ" दूति। निश्चितं यत्तदेव वत्तव्यं ततोन्यदुच्मानं बडप्रलापित्वमा- त्मनः केवलं प्रख्यापयेत् (१)। त्र्रयमभिसन्धिः । केयमध्य- वसेयता बाढ्यस्य यदि ग्राह्यता न द्वैविध्यम्। त्र्प्रथान्या सोचता, ननूक्ता तैरेव खप्रतिभासे Sनर्थें Sर्याध्यवसायेन प्रवृत्तिरिति। अथ विकल्पाकारम्य कोयमध्यवसाय:(२)। किं करणमादो योजनमुतारोप इति। न तावत्करणं नह्यन्यदन्यत् कतु भक्यम्। नदि जातु सस्रमपि शि- लिपनो घटं पटयितुमीभते। न चान्तरं बाह्येन योज- यितुम्। अपि च तथा सति युक्त इति प्रत्ययः स्यात् न चारि। आरोपोपि किं गृह्यमाणे बाह्ये उतागृद्य- माणे। यदि गरह्यमाणे तदा किं विकल्पेनाद्दो तत्सम- यजनाविकल्पकेन। न तावद्विकल्पोभिलापसंसर्गयोग्यगो- घरो Sभक्याभिख्ापसमयं सवलक्षणं देशकालाननुगतं गो- चरयिंतुमईति। यथाङ्ः । अभक्यसमयो द्यात्मा सुखादीनामनन्यभाक्। (१) सापयेत-पा० १/२/ (२) कोयमर्थाध्यवसाय :- पा० १।२।

[भामती] [ ४at ] [=रपा प.२५] तेषामतः खसंवित्तिनाभिनल्पानुवङ्गिणी॥। इति। नं. च तत्समयभाविना निर्विकल्पकेन गृह्माणे बाच्चे विकलपेनागृहोते तन विकर्पः खाकारमारोपयितुमर्द्ति। नदि रजतज्ञानाप्रतिभासिनि पुरोव्तर्िनि वस्तुनि रजत- ज्ञानेन शक्यं रजतमारोपयितुम् । अगृह्यमाणे तु बाघ्ये साकार इत्येव स्यान्र बाद्य इति। तथा च नारोपण- म्। अपि चायं विकल्पः खसंवेदनं सन्तं विकरपं किं वस्मुसन्तं ख्ाकारं गद्ोत्वा पश्चाद्वाह्यमारोपयत्यथ य- दा (१) स्ाकारं गृज्लाति तदैवारोपयति न तावत् वणि- कतया क्रमविरद्िणो ज्ञानस्य क्रमवर्तिनी ग्रहणरोपणे कल्पेते। तस्माद्यदैव स्ाकारमनर्थ गृक्षाति तदैवार्थमा- रोपयनीति वक्तव्यम्। न चैतदुज्यते खाकारो द्ि खसंवेदनप्रत्यक्षतयातिवि- भदो बाह्यं चारोप्यमाएमविभदं सत्ततो Sन्यदेव स्यान्न तु खाकार: समारोपितः। न च भेदग्रचमाचेष स- मारोपाभिधानम्। वैभद्यावैभद्यरूपतया भेदग्रदस्य्रोत्त(२)- त्वात्। अपि चागृह्यमाणे चेद्वाह्ो Sबाद्यात् खलक्षणाङ्े- दाग्रद्ेण तदभिमुखी प्रवृतिः, इन्त ताई चैलोक्यत ए- वानेन न भेदो गृद्दीत इति यत्र क चन प्रवर्ेताविभे- षात्। एतेन ज्ञानाकारख्ैवालोकस्यापि बाह्यत्वसमारोप: प्रत्युक्त्ः । सरमातमुछ्टू्तं ततोन्यदुचमानं बजप्रखापित्वमा- (१) अथवा यदा-पा० २ /3 (२) भेदुग्हणस्योक्त-पा० २।

[भ.२पा.२सू.२५] [४३४] [भामती] त्मनः ख्ापयेदिति । अपि च साहश्यनिबन्धनः संव्यव- चारस्तेनेदं सदभमित्येवमाकारबुद्दिनिबन्धनो भवेन्न तु त- देवेदमित्याकारबुद्धिनिबन्धन इत्याह। "न चायं सादभ्या न्संव्यवद्दार" इति। ननु ज्वालादिषु सादृश्यादसत्यामपि सादभ्यबुद्दा तङ्भावावगमनिबन्धनः संव्यवद्दारो दृश्यते यथा तथेद्वापि भविष्यतीति पूर्वापरितोषेणाच। "भवेदपि क- दा चिद्वाह्यवस्तुनी"ति। तथादि विविधजनसंकीर्णगोपु- रेण पुरं निविभमानं नरान्तरेभ्य आरत्मनिर्धारणायासा- धारणं चिन्नं विद्धतमुपद्सन्ति पापपतं पृथग्जना इति(१) ।। नासतोदृष्ठत्वात् ॥ २६ ॥ "दूत्वानुपपन्नो वैनाशिकसमय" दूति। त्र्प्रस्थिरात्का- यात्यत्तिमिच्न्तो वैनाशिका तरथादभावादेव भावोत्पत्ति- माङः। उक्तमेतदधस्तात्। निरपेक्षात्कार्योत्पत्ता पुरुष- कर्मवैयर्थ्यम् सापेश्षतायां च वणस्याभेद्यत्वेनोपछ्वतत्वानु- पछ्कतत्वानुपपत्तेरनुपकारिणि चापेक्षाभावादक्षणिकत्वप्रसङ्गः । सापेक्षत्वानपेत्षत्वयोश्वान्यतर निषेध स्ान्यतरविधाननान्तरीय-

वलमर्थादापद्यने दर्भयन्ति च। "नानुपम्द्य प्रादुर्भावा- दि"ति। एतद्विभजते। "विनष्टाद्वि किले"ति। किलका-

(१) जना अपीति-पा० २/३।

[भामनी] [ ४३५ ] [अ.२ पा.२ खू.रह] रोनिच्कार्या, कूटसथाच्चेत्कारणात् कार्यमुत्यद्येतापि (१) सवं सर्वत उत्पद्येत। त्र्प्रयमभिसंधिः । कूटस्थो दि कार्यज- ननस्वभावो वा स्यादतत्खभावो वा, स चेत्कार्यजननखभा- वस्ततो यावदनेन कायं कर्तव्यं तावत्मच्दसैव कुर्यात्। समर्थस्य क्षेपायोगात्। अर्प्रतत्खभावत्वे तु न कदा चि- दपि कुर्यात्। यद्युच्ेत समर्थोपि क्रमवत्मद्दकारिसचिव: क्रमेण कार्याणि करोतीति। तदयुक्तम्। विकल्पासद- त्वात्। किमस्य सद्तकारिण कं चिदुपकारमादधति न वा। अनाधाने Sनुपकारितया सद्कारिणो नापेक्षेरन्। आधानेपि भिन्नमभिन्नं वोपकारमाद्युः । त्र्र्रभेदे तदेवा- भिद्ितमति कौटस्थ्यं व्याद्न्येत। भेढे तूपकारस्य त- सििन्मति कार्यस्य भावादसति चाभावात्सत्यपि कूटस्थे का- र्यानत्यादादन्वयव्यतिरेकाभ्यामुपकार एव कार्यकारी न भाव इति नार्थक्रियाकारी भावः। तदुक्तम्। वर्षातपार्भ्यां किं व्योग्नश्वर्मण्यस्ति तयोः फलम्। चर्मेापमसेत्सो Sनित्यः खतु्यश्चेदसत्फलः ॥ इति। तथा चाकिंचित्करादपि चेत्कूटस्थात्कार्यं जायेत स- वें (२) सर्वस्माज्नायेतेति वत्तम्। उपसंदरति। "तस्मा- दभावग्रस्तेभ्य" दति। "तचेदमुच्यते"। "नासतो Sदष्टत्वा- दि"ति। नाभावात्कार्यात्पत्तिः, कसात्, तदष्टत्वात्। न-

(१) उत्पद्येताविशेषात्-पा० २।३। (२) जायेत तत्-पा० १।

[म.2पा.रय.रा [४] [भाममी] दि त्वभावाद्वावोत्पत्ति: स्यान्ततो Sभावत्वाविभेषात् पथवि- षाणादिभ्योप्यङ्गुरोत्पत्तिः। नह्यसावो विशिष्यते। विशेष- पयोगे वा सोपि भावः स्यान्न निरुपाख्य दूत्यर्थः । वि- भेषपयोगमभावस्याभ्युपेत्याद। "नाप्यभावः कस्य चिदु- त्पत्तिचेतुरि"ति। अपि च यद्येनानन्वितं न तत्तस्य वि- कारो, यथा घटभरावोदख्वनादयो हेस्नानन्चिता न छेम- विकारा, अरनन्चितास्त्रैते विकारा त्र्प्रभावेन। तस्म्रान्नाभा- वविकारा, भावविकारास्तु ने, भावस् तेनान्वतत्वादित्याय। "अभावाच्च भावोत्पत्तावि"ति। अभावकारणवादिनो वच- नमनुभाष्य दूषयति। "यत्तूक्तमि"ति । स्थिरोपि भावः क्रमवत्सच्कारिसमवधानात् क्रमेण कार्याणि करोति, न चानुपकारका: सचकारिण, स चास्य सदकारिभिराधी- यमान उपकारो न भिन्नो नाप्यभिन्नः किं त्वनिर्वाच्य ए- वानिर्वाचाच्च कार्यमप्यनिर्वाच्यमेव जायते। न चैतावता स्थिरस्याकारणत्वं तदुपादानत्वात्कार्यस्य (१) रज्नूपादानत्व- मिव भुजङ्गस्येत्युक्म्। तथा च श्रुतिः 'मृत्तिकेत्येव सत्य'मि- ति । अपि च ये Sपि सर्वतो विलक्षणानि सलक्णानि वस्तुसन्त्यास्थिषत तेषामपि किमिति बीजजातीयेभ्यो डङ- रजातीयान्येव जायन्ते कार्याणि, न तु क्रमेलकजातीयानि। नदि बीजाद्वीजान्तरख (२) वा क्रमेलकस्य वात्यन्तवैलकपये कश्विदिशेषः । न च बीजाङुरत्वे सामान्ये परमार्थसती (१) कार्यमेदस्य-पा० ३। (२) स्ववीजान्तरस्य-पा० १।

[भामती] [82o ] [ब.२पा.रख.श] येनैतयोर्भाविक: कार्यकारणभावो भवेत्। तस्ात्काल्प- निकादेव खलपणोपादानाद्ीजजातीयात्तथा विधस्यैवाक्ुर- जातीयस्योत्पत्तिनियम आस्थेयः । अ्रन्यथा कार्यद्ेतुकानु- मानोक्छेदप्रसङ्गः । दिझ्मात्मत सूचितं प्रपञ्चस्तु ब्रह्मात- स्वसमोक्षान्यायकणिकयो: कवत इति नेह प्रतन्यते विस्त- रभयात् ॥ उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः॥२७।। भाष्यमस्य सुगमम् ॥ नाभाव उपलब्धेः ॥ २८ ॥ पूर्वाधिकरणसङ्गतिमाद। "एवमि"ति। बाह्यार्थवादि- भ्यो विज्ञानमात्रवादिनां सुगताभिप्रेततया विभेषमाद। "केर्षां चित्किले"ति। अथ प्रमाता प्रमाएं प्रमेयं प्रमि- तिरिति दि चतहुषु विधासु तत्त्वपरिसमाप्निरासामन्यत- माभावेपि तत्त्वस्याव्यवस्थानात् (१) । तम्मरादनेन विज्ञान- स्कन्धमानं तत्त्वं व्यवस्थापयता चतस्रो विधा एषितव्या- सथा च न विज्ञानस्कन्धमात्रं तत्त्वं नह्यस्ति संभवो वि- ज्ञानमात्र चतस्त्नो विधासेत्यत आद्द। "तस्मिंश्न विज्ञा- नवादे बुद्धारूढेन रूपेणे"ति। यद्यप्यनुभवान्नान्योनुभाव्यो Sनुभवितानुभवनं तथापि बुद्धारूढेन बुद्धिपरिकल्पितेना- न्तस्थ एवैष प्रमाणप्रमेयफलव्यवचार: प्रमात्टव्यवद्दारसेत्यपि द्रष्टव्यं न पारमार्थिक दत्यर्थः। एवं च न सिद्दसाधनम्। (१) व्यवस्थापनात्-पा० १।

[भ्.२पा.२खू.२८] [४३८] [भामती] नदि ब्रह्मवादिनो नीलाद्याकारां वित्तिमभ्युपगच्कन्ति, किं त्वनिर्वचनीयं नीलादीति। तथादि। सरूपं विज्ञानस्या- सत्याकारयुत्तां प्रमेयम्। प्रमेयप्रकाशनं प्रमाणफलं, तत्प्र- काशनशक्ति: प्रमाणम्। बाह्यवादिनोरपि वैभाषिकसै।- नान्तिकयो: काल्पनिक एव प्रमाणफलव्यवद्दारो डभिमत इत्याह। "सत्यपि बाद्येर्थ"दूति । भिन्नाधिकरणत्वे दि प्रमापफजयोस्तद्वावो न स्यात्। नदि खदिरगोचरे पर- शौ पलाशे द्वैधीभावो भवति। तस्मादनयोरकाधिकरएयं वत्तव्यम्। कथं च तङ्गवति यदि ज्ञानस्थे एव प्रमाण- फले भवतः। न च ज्ञानं खलक्षणमनंशमंशाभ्यां वस्तुस- व्य्ां युज्यते, तदेव ज्ञानमज्ञानव्यावृत्तिकल्पितज्ञानत्वांभं

त्रयंमं प्रमाणम् । प्रमेयं त्वस्य बाह्यमेव । एवं सौनान्ति- कसमयेपि (२)। ज्ानस्यार्थसारुप्यमनीलाकारव्यावृत्त्या क- स्पितनीलाकारत्वं प्रमाणं व्यवस्थापनहेतुत्वात्। अ्र्ज्ञान- व्यावृत्तिकल्पितं च ज्ञानत्वं फलं व्यवस्थाप्यत्वात्। तथा चाङः। नचि वित्तिसत्तैव तद्देदना युक्ता, तस्याः सर्वचावि- भेषात्। तो तु सारूप्यमाविशत् सरुपयत्तद् घटयेत्। प्रश्नपूर्वकं बाह्यार्थाभावउपपत्तीराच। "कथं पुनरवगम्य- न"दति। स दि विज्ञानालम्बनत्वाभिमतो बाद्योर्थ: प- रमाणस्तावंत्र संभवति। एवस्थूलनीलाभास दि ज्ञानं न परमसूत्परमाएाभासम् । न चान्याभासमन्यगोचर (१) सौत्रान्तिकनयेपि-पा० ३।

(भामती] [ ४३e ] [अ.२पा.२खू.२८] भवितुमद्ति। अ्र्प्रतिप्रसङ्गेन सर्वगोचरतया सर्वसर्वज्ञत्व(१)- प्रसङ्गात्। न च प्रतिभासधर्म: स्थाख्यमिति युक्तम् । विकल्पासदत्वात्। किमयं प्रतिभासस्य ज्ञानस्य धर्म, उत प्रतिभासनकालेर्थस्य धर्मः । यदि पूर्वः कल्पो डद्दा तथा सति दि सांशालम्बनमेव विज्ञानमभ्युपेतं भवति। एवं च कः प्रतिकूलोभवति अनुकूलमाचरति। द्वितीय इति चेत्। तथा द्ि रूपपरिमाणव एवं निरन्तरमुत्पन्ना एक- विज्ञानोपारोहिपः स्थोल्यं न चात्र कस्य चिद्धान्तता। नदि न ते रूपपरमाणवो न च न निरन्तरमुत्पन्ना न चैकविज्ञानानुपारोह्िणः । तेन मा भून्नीलत्वादिवत्परमा- पुधर्म:, प्रत्येकं परमाणुव्वभावात्। प्रतिभासदशापन्नाना तु तेषां भविष्यति बजत्वादिवत्मावृतं स्थोत्यम्। यथाङ। ग्रच्े Sनेकस्य चैकेन किं चिद्रूपं द्ि गृद्ते। सांवृतं प्रतिभासस्थं तदेकात्मन्यसंभवात्।। न च तदर्भनं भ्रान्तं नानावस्तुग्रद्दाद्यतः । सांवृतं ग्रह्णं नान्यन्न च वस्तुग्रच्ो भ्रमः ॥ इति । तन्न। नैरन्तर्यावभासस्य भ्रान्तत्वात्। गन्धरसस्पर्भप- रमाखन्तरिता दि ते रूपपरमाणवो न निरन्तरा । त- सादारात् सान्तरेषु वृक्षेष्वेकघनवनप्रत्ययवदेष स्थूलप्रत्य- यः परमाएष सान्तरेषु भ्रान्त एवेति पश्यामः । तस्ा- त्कल्पनापोढत्वेपि भ्रान्तत्वाह्वटादिप्रत्ययस्य पीतभङ्गनादित्ा- नवन्न प्रत्यक्षता परमाणुगोचरत्वाभ्युपगमे। तदिदमुत्त, न. (१) सर्वत्र सर्वज्ञत्व-पा० १।

[ब२पा.२सू.२] [४४०] [भामती] सावत्परमाणवः सम्भादिप्रत्ययपरिष्केद्या भवितुमर्द्न्ति। नापि तत्समू चासतम्भादयो डवयविनः। तेषामभेदे परमा- णुभ्यः परमाणव एव। तत चोततां दूषणम्। भेदे तु गवाश्वस्येवात्यन्तवैलक्षएयमिति न तादात्म्यम्। समवाय- स निराछृत दूति। एवं भेदाभेदविकल्पेन जातिगुणक- र्मादोनपि प्रत्याचन्तोत, तस्ाद्यद्यत्पतिभासते तस्य सर्वस्य विचारासद्तत्वाद् अप्रतिभासमानसङ्ावे च प्रमाणाभावा- न्न बाद्ालम्बनाः प्रत्यया दूति । अपि च न तावदविज्ञा- नमिन्द्रियवन्निलोनमर्थ प्रत्यक्षयितुमद्दति। नदि यथेन्द्रि- यमर्थविषयं ज्ञानं जनयत्येवं विज्ञानमपरं विज्ञानं जनयि- तुमदति। तन्रापि समानत्वादनुयोगस्यानवस्थाप्रसङ्गात्। न चार्थाधारं प्राकव्यलक्षणं फलमाधातुमुत्द्दते। अ्रती- तानागतेषु तदसंभवात्। नह्यसि्ति संभवो Sप्रत्युत्पन्नो धर्मों धर्मस्ास्य प्रत्युत्पन्न इति। तसमाजज्ञानसवरूपप्रत्यक्षतैवा- र्थप्रत्यक्षता Sभ्युपेया। तच्चानाकारं सद् आ्राजानतो भे- दाभावात् कथमर्थभेदं व्यवस्थापयेदिति। नङ्ेदव्यवस्थाप- नायाकारभेदोस्यैषितव्यः। तदुत्तं न हि वित्तिसत्तैव त- देदना युक्ता, तस्याः सर्वचाविशेषात् ता तु सारप्यमा- विभत् सरूपयत्तद् घटयेदिति। एकश्चायमाकारो Sनुभूयते स चेद्िज्ञानस्य नार्थसद्वावे कि चन प्रमाणमसतीत्ाद्द। "अषि चानुभवमाचेण साधारणात्मनो ज्ानस्ये"ति। 'अ्र्र- पि च सदोपलम्भनियमादि"ति। यद्येन सच् (१) नियत- (१) सहेति १। 3 । पुस्तके नास्ति ।

[भामती] [ ४४१ ] [.२ पा.२सू.२८] सचोपलमभनं तत्ततो न भिद्यते, यथैकस्माच्चन्द्रमसो दवि- तोयच्न्द्रमाः। नियतसचोपलमभच्यार्थो ज्ानेनेति व्यापक- विरुद्वोपलब्धि:। निषेध्यो द्ि भेद: सद्ोपलम्भानियमेन व्याप्तो यथा भिन्नावश्चिना नावश्यं सच्चोपलभ्येते। कदा चिदभ्रापिधाने न्यतरस्ैकस्योपलव्धे: सोयमिष्ट भेदव्या- पकानियमविरुद्वो नियम उपलभ्यमानस्द्याप्यं भेदं निव- र्तयतीति। तदुक्म् । सच्ोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्वियोः ।

"सप्नादिवच्चेदं द्रष्टव्यम्" । योयः प्रत्ययः स सर्वो बा- द्यानालम्बनो यथा खप्नमायादिप्रत्ययस्तथा चैष विवादाध्या- सितः प्रत्यय इति खभावच्ेतुः। बाह्यानालम्बनता चि प्रत्ययत्वमान्रानुबन्धिनी वृक्ततेव भिंशपात्वमात्रानुबन्धिनोति तन्माचानुबन्धिनि निरालम्बनत्वे साध्ये भवति प्रत्ययत्वं सभावद्ेतुः। अचान्तरे सौचान्तिकश्चोदयति। "कथं पु- नरसति बाह्येर्थे" नीलमिदं पीतमिदमित्यादि। "प्रत्ययवै- चित्यमुपपद्येत" स द्ि मेने ये यस्िन्सत्यपि कादाचि- त्कासे सर्वे तदतिरित्तचेतुसापेत्ताः, यथा Sविवक्षत्यजि- गमिषति मयि वचनगमनप्रतिभासाः प्रत्ययास्ेतनसंताना- न्तरसापेक्षास्तथा च विवादाध्यासिताः सत्यप्यालयविज्ञान- संताने षडपि प्रवृत्तिप्रत्यया इति खभावद्ेतुः । यस्ासा- वालयविज्ञानसंतानातिरित्त: कादाचित्क प्रवृत्तिज्ञानभेदचेतुः स बाद्योर्थ इति। वासनापरिपाकप्रच्ययकादाचित्कतवात् ज

[ २पा.रeू.र] [४४2 ] [भामती] कदा चिदुत्पाद इति चेत्। नन्वेकसंततिपतितानामाल- यविज्ञानानां तत्प्रवृत्तिविज्ञानजननर्भक्तिर्वासना, तस्याख खकार्योपजनं प्रत्याभिमुख्यं परिपाकस्तस्य च प्रत्यय: ख- संतानवर्ती पूर्वक्षणः संतानान्तरापेक्षानभयुपगमात्। तथा सर्वेष्यालय(१)संतानपतिताः परिपाकच्ेतवो भवेयुः। न वा कश्विदपि, आलयसंतानपातित्वाविभेषात्। कणभे- दाष्कत्तिभेदसस्य च कादाचित्कत्वात् कार्यकादाचित्कत्व- मिति चेत्। नन्वेवमेकस्यैव नीलज्ञानोपजनसामथ्य त- त्प्रबोधसाम्थ्यं चेति क्षणान्तरस्वैतन्न स्यात्। सत्त्वे वा कथं क्षणभेदात् सामर्थ्यभेद दत्यालयसंतानवर्तिनः सर्वे समर्था इति समर्थचेतुसङ्भावे कार्यक्चेपानुपपत्तेः । खसंता- नमात्राधीनत्वे निषेध्यस्य कादाचित्कत्वस्य विरुद्धं सदात- नत्वं तस्योपलब्ध्या कादाचित्कत्वं निवर्तमानं देत्वन्तरापेक्ष- न्वे व्यवतिष्ठतदति प्रतिबन्धसिद्धिः। न च ज्ञानसंतानान्तर- निबन्धनत्वं सर्वेषामिष्यते प्रवृत्तिविज्ञानानां विज्ञानवादि- भिरपि तु कस्य चिदेव विच्क्िन्नगमनवचनप्रतिभासस्य प्रवृ- त्तिविज्ञानस्य। ऋपि च सत्त्वान्तरसंताननिमित्तत्वे तस्या- पि सदा सन्निधानान्न कादाचित्कत्वं स्यात्। नद्ि सत्त्वा- न्तरसंतानस्य देशतः कालतो वा विप्रकर्षसंभवः (२)। वि-

ज्ञानानामदेभात्मकत्वात् संसारस्यादिमत्वप्रसङ्गेनापूर्वस- (१) आलयविज्ञान-पा० १। (२) विपकर्ष: संभवति-पा० ३ ।

[भामती] [ ४४8 ] [भ२ पा.२खू.२८] त्वप्रादुर्भावानभ्युपगमाच्च न कालतोपि विप्रकर्षसंभवः। तस्मादसति बाद्येर्थे प्रत्ययवैचित्यानुपपत्तेरस्यानुमानिको बा- घ्योर्थ इति सौत्रान्तिकाः प्रतिपेदिरे, तान्निराकरोति। "वासनावैचित्यादित्याद्" विज्ञानवादी। इदमत्राकूतम्। ससंतानमात्रप्रभवत्वेपि प्रत्ययकादाचित्कत्वोपपत्ता संदिग्ध- विपन्तव्यावृत्तिकत्वेन द्ेतुरनैकान्तिकः। तथा दि। बाह्यनि- मित्तकत्वेपि कथं कदा चिन्नीलसंवेदनं कहा चित्पीतसं- वेदनम्, बाह्यनीलपीतसंनिधानासंनिधानाभ्यामिति चेत्। तथ पीतसंनिधानेपि किमिति नीलज्ञानं न भवति पी- तज्ञानं भवति, तच् तस्य सामर्थ्यादसामर्थ्याच्वेतरस्मिन्निति चेत्। कुतः पुनरयं सामर्थ्यासामर्थ्यभेदः। द्ेतुभेदादिति चेत्। एवं तर्ाि क्षणानामपि खकारणभेदनिबन्धनः भ क्रिभेदो भविष्यति। संतानिनो दि नणा: कार्यभेदद्देतव- स्ने च प्रतिकाय भिद्यन्ते च। संतानो नाम कव्विदेक उत्पादक: क्षणानां यदभेदात् क्षणा न भिदयेरन्। बनूत्तं न क्षणभेदाभेदाभ्यां भक्रिभेदाभेदी भिन्नानामपि क्षणाना- मेकसामर्थ्योपलब्धे: । अ्न्यथैक एव क्षणो नीलज्ञानजन- नसमर्थ दूति न भूयो नोलज्ञानानि जायेरन्। तत्ष्म- र्थस्यातीतत्वात् क्षणान्तराणां चासामर्थ्यात्। तस्मात् क्रण- भेदेपि न सामर्थ्यभेद:, संतानभेदे तु सामथ्यं भिद्य- तदूति। तन्न। यदि भिन्नानां संतानानां नैकं सामथ्य, इन्त र्ताई नीलसंतानानामपि मिथो भिन्नानां नैकमस्ति नीलाकाराधानसामर्थ्यमिति संनिधानेपि नीलसंतानान्तरस्य

[ब.2पा.२ख.रट] [888] . [भामती] न नीयज्ञानमुपजायेत। तस्म्राक्षंतानान्तराणामिव क्षणा- न्तराणामपि स्वकारणभेदाधीनोपजनानां केर्षा चिदेव सा- मथ्यभेद: केर्षा चिन्नेति वक्तव्यम्। तथा चैकालयज्ञान- संतानपतितेषु कस्य चिदेव ज्ञानकणस्य स तादशः साम- रथ्यातिभयो वासनापरनामा सप्रत्ययासादितो यतो नी- साकारं प्रवृत्तिविज्ञानं जायते न पीताकारम्। कस्य चित्तु स ताहभो यतः पोताकारं ज्ञानं न नीलाकारमि- ति वासनावैचित्यादेव खप्रत्ययासादिताज्ज्ञानवैचित्यसि- देर्न तदतिरिक्तार्थसङ्भावे किं चनास्ति प्रमाणमिति पभ्यामः । आलयविज्ञानसंतानपतितमेवासंविदितं ज्ञानं वासना तहै- चित्यान्नीलाद्यनुभववैचित्यम, पूर्वनीलाद्यनुभववैचित्याच्च वा- सनावैचित्य मित्यनादितानयोर्विज्ञानवासनयोसममान्न परसप- राश्रयदोषसंभवो बोजाङ्करसंतानवदिति । अ्रन्वयव्यतिरे- काभ्यामपि वासनावैचित्यस्ैव ज्ञानवैचित्यच्ेतुता नार्थवै- चित्यस्येत्याह। "अ्रपि चान्वयव्यतिरेकाभ्या"मिति। "एवं प्राप्ते, बरूमः"। "नाभाव उपलब्धे"रिति। न खत्वभावो

सीयेत सत्यप्युपलम्भे तस्य बाद्याविषयत्वा(१)द्ा सत्यपि षाझविषयत्वे बाद्यार्थबाधकप्रमाणसङ्भावाद्दा। न तावत्मर्व- थोपलम्भाभाव इति प्रश्नपूर्वकमाद। "कम्मादुपलब्धे"रिति। नदि स्फुटतरे सर्वजनीनउपलम्भे सति तदभावः भक्यो वक्तुमित्यर्थः । द्वितीयं पक्षमवलम्बते। "ननु नाह्मेवं

[भामती] [ 8४५ ] [अ२ पा.२ खू.२८] ब्रवीमी"ति। निराकरोति। "बाढमेवं ब्रवीषि"। उपल- व्धिगराचिण दि साक्षिणोपलन्धिर्ए्टद्यमाणा बाह्यविषयत्वेनैव ग्रृह्यते नोपलब्धिमात्रमित्यर्थः । "अतश्चे'ति वच्यमाणोप- पत्तिपरामर्भः । ततीयं पक्षमालम्ते। "ननु बाद्मस्या- र्थस्यासंभवा"दिति । निराकरोति। "नायं साधुर- ध्यवसाय" इति। इदमत्राकृतम्। घटपटादयो दि स्थूला भासन्ते न तु परमस्न्मास्तवेदं नानादिग्देभव्यापित्वल- क्षपं स्थौल्यं यद्यपि ज्ञानाकारत्वेनावरणानावरपलक्षणेन विरुद्धधर्मसंसर्गेण युञ्यते ज्ञानोपाधेरनावृतत्वादेव त- थापि तदेशत्वात देशत्वकम्पाकम्पत्त्वर कारतत्वलक्षणैर्वविरुद- धर्मसंसर्गैरस्य नानात्वं प्रसज्यमानं ज्ञानाकारत्वेपि न भक्यं शक्रेणापि वारयितुम्। व्यतिरेकाव्यतिरकवृत्तिविकल्पौ व परमाणोरंभवत्वं चोपपादितानि वैभेषिकपरीच्षायाम् । तत्माद्वाद्ार्थवन्न ज्ञानेपि स्थौल्यसंभवः । न च तावत्पर- माएाभासमेकज्ञानमेकस्य नानात्मत्वानुपपत्ते: । आ्राका- रार्णां वा (२) ज्ञानतादात्म्यादेकत्वप्रसङ्गात्। न च यावन्त आकारास्ावन्त्येव ज्ञानानि तावतां ज्ञानानां मिथो वा- र्तानभिज्नतया स्थूलानुभवाभावप्रसङ्गात्। न च तत्पृष्ठभावी समस्तज्ञानाकारसंकलनात्मक एक: स्थूलविकल्पो विजृ- मतदूति साम्मतम्। तस्यापि साकारतया स्थात्यायोगात्। यथाच धर्मकीर्तिः ।

(१) च-पा० २ | ३।

[भामती] तस्माननार्थे न च(२) जाने स्थूलाभासस्तदात्मनः। एकत्र प्रतिषिद्धत्वाद्वङ्डष्वपि न संभवः ॥ इति। तस्माद्गवतापि ज्ञानाकारं स्थौल्यं समर्थयमानेन प्रमा- पाप्रवृत्त्यप्रवृत्तिपूर्वकी संभवासंभवावास्थेया। तथा चेदंता- स्पदमशक्ं ज्ञानाद्विन्नं बाझ्मपश्गोनुमिति। यच्च ज्ञानस्य प्रत्यथें व्यवस्थाये विषयसारूप्यमास्थितं नैतेन विषयो S- पक्नोतुं भक्यः । अररसत्यर्थे तत्मारूप्यस्य तद्यवस्थायापचानु- पपत्तेरित्याह। "न च ज्ञानस्य विषयसारूप्या"दिति। यश्च सद्ोपलम्भनियम उत्तः सोपि विकल्पं न सदते । यदि ज्ञानार्थयो: साद्ित्येनोपलम्भस्ततो विरुद्धो द्ेतुर्ना- भेदं साधयितुमद्दति। साद्ित्यस्य तद्दिरुद्वभेद व्याप्रत्वात् । श्रभेदे तदनुपपत्तेः । अ्ररथेकोपलम्भनियमः । न । एकत्व- स्यावाचकः सदशब्दः । अपि च किमेकत्वेनोपलम्भ त्र्प्रा- दो एक उपलभ्भो ज्ञानार्थयो:। न तावदेकत्वेनोपम्भ इत्याच। "बह्िरुपलब्धेश्च विषयस्य"। अ्र्रथेकोपलम्भ- नियमस्तनाद। "अत एव सदोपलम्भनियमोपि प्रत्यय- विषययोरुपायोपेयभावद्ेतुको नाभेदद्ेतुक इत्यदगन्तव्य- म्"। यथा द्ि सवें चाक्षषं प्रभारूपानुविद्वं बुद्धिबोध्यं नियमेन मनुजैरुपल्यते न चैतावता घटादिरूपं प्रभा- त्मकं भवति, किं तु प्रभोपायत्वान्नियम एवमिद्दाप्यात्म-

च यत्रैकविज्ञानगोचरी घटपटौ तमार्थभेदं विज्ञानभेदं (१.) वि-पा० ३।

[भामती] [889 ] [ब.२पा.२खू.ए] चाध्यवस्यन्ति प्रतिपत्तारो न चैतदैकात्म्ये Sवकस्प्यतइ- त्याद। "अपि च घटज्ञानं पटज्ञान"मिति। तथार्थाभे- देपि विज्ञानभेद्दर्भनान्न विज्ञानात्मकत्वमर्थस्येत्याद। "त- था घटदर्भनं घटसरण"मिति। अपि च सरूपमात्रपर्यव- सितं ज्ञानं ज्ञानान्तरवार्तानभिक्जमिति ययोभेंदस्ते दे न गृद्दीते दूति भेदोपि तङ्गतो न गृद्दोत इति। एवं व्ष- क पठून्यानात्म त्वाद योप्यने कप्रति ज्ञा द्ेतु दष्टान्त ज्ञानभेदसा- ध्याः । एवं खमसाधारणमन्यतो व्यावृत्तं लक्षणं यस्य तदपि यद्यावर्तते यतशच व्यावर्वते तदनेकज्ञानसाध्यमेवं सामान्यलक्षणमपि विधिरूपमन्यापोदरूपं वा Sनेकज्ञान- गम्यम्। एवं वास्यवासकभावो Sनेकज्ञानसाध्यः । एवम- विद्योपश्ञववभेन यत् सदसद्वर्मत्वं यथा नोलमिति सद्व्मो, नरविषाणमीश्वर इत्यसद्वर्म: न्र्रमूर्तमिति सदसद्गर्मः। श- क्यं चि शभविषाणममूतें वक्तुम्, शक्यं च विज्ञानममूतें वक्तुम्। यथोत्तम् ।

शब्दार्थवत्रिविधो धर्मो भावाभावोभयाश्रयः ॥ इति। एवं मोत्तप्रतिज्ञा च यो मुच्ते यतपच मुचते येन मुचते तदनेकज्ञानसाध्या। एवं विप्रतिपन्नं प्रतिपादयितुं. प्रतिज्ञेति यत्प्रतिपाद्यति येन प्रतिपाद्यति यश्च पुरुषः प्रतिपाद्यते यश्च प्रतिपाद्यति तदनेकज्ञानसाध्येत्य सत्येक- सििन्ननेकार्थज्ञानप्रतिसंधातरि नोपपद्यते। तत्सवं विच्ञानस्य सांभालम्बनेनुपपत्रमित्याच। "अपि च द्योर्ज्ञ्ानयो: पू-

[अ.२पा.२खू. २८] [४४८ ] [भाममी] वेोत्तरकालयो"रिति। अपि च भेदाश्रयः कर्मफलभावो नाभिन्ने ज्ञाने भवितुमईति। नो खलु किदा छिद्यने किं तु दारु, नापि पाक: पच्यते ऽपि तु तणडुलाः। तदिद्या- पि न ज्ञानं खांग्नेन ज्ेयमात्मनि वृत्तिविरोधादपि तु त- दतिरिक्ोर्थः । पाचया दव तणडुलाः पाकातिरिक्का इति। भुमिरचनापूर्वकमाद। किं चान्यद् विज्ञानं विज्ञानमित्यप्य- भ्युपगक्कतेति। चोदयति। "ननु विज्ञानस्य सरूपाति- रिक्नग्राअत्वे" इति। त्र््रयमर्थः । सरूपादतिरिक्रमथ चे- द्विज्ञानं गृह्नाति ततस्तदप्रत्यक्षं सन्नार्थ प्रत्यक्षयितुमर्द्दति। नदि चक्षरिव तन्निलीनमर्थे कं चनातिशयमाधत्ते येनार्थ- मप्रत्यक्षं सत्प्रत्यक्षयेदपि तु तत्प्रत्यक्षतैवार्थप्रत्यक्षता। यथा- ड । 'अरप्रत्यत्तोपलम्भस्य नार्थदृष्टिः प्रसिध्यती'ति। त- चेद ज्ञानान्तरेण प्रतीयेत तदप्रतीतं नार्थविषयं ज्ञानमप- रोक्षयितुमद्दति। एवं तत्तदित्यनवस्था। तस्मरादनवस्थाया बिभ्यता वरं खात्मनि वृत्तिरास्थिता। अपि च यथा प्र- दीपो न दीपान्तरमपेश्षत,एवं ज्ानमपि न ज्ञानान्तरमपे- ववितुमद्ति समत्वादिति। तदेतत्परिद्दरति । "तदुभयम- प्यसद्वि ज्ञानग्रद्दणमाच्रएव विज्ञानसान्िग्र छणाकाङ्वानुत्यादा- दनवस्थापङ्मानुपपत्तेः" । त्र्रयमर्थः। सत्यमप्रत्यक्षस्योपलम्भास्य नार्थदृष्टिः प्रसिध्यति न त्नपलब्धार प्रति तत्प्रत्यक्षत्वायोपल- म्भान्तरं प्रार्थनोयम्, अपि तु तम्तमिन्निन्द्रियार्थसंनिकर्षादन्त :- करणंविकारभेदउत्पन्नमाचएव प्रमातुरर्थशचोपलमभस्त प्रत्यक्षा भवतः। अथो चि निलीनखभावः प्रमातारं प्रति खप्रत्यक्षत्वा-

[भामती] या्त:करणविकारभेदमनुभवमपेक्षते, Sनुभवस्तु जडोपि ख- छतया चैतन्यबिम्बोद्ग्रहणाय नानुभवान्तरमपेक्षते येनाम- वस्था भवेत्। नद्स्ति संभवोनुभव उत्पन्न्न न च प्रमातु: प्रत्यक्षो भवति यथा नोलादिः। तम्राद्यथा केत्ता किदया क्ेद्यं वृश्वादि व्याप्ोति, न तु किदा किदान्तरेण, नापि क्विदैव क्केनी' किं तु खत एव देवदत्तादिः। यथा वा पक्का पाक्यं पाकेन व्याप्नोति न तु पार्क पाकान्तरेण। नापि पाक एव पक्ता किं तु खत एव देवदत्तादि:। एवं प्रमाता प्रमेयं नीलादि प्रमया व्याप्नोति न तु प्रमा प्रमान्तरेण, नापि प्रमैव प्रमानी, किं त खत एव प्रभायाः प्रमाता व्यापकः । न च प्रमातरि कूटस्थनित्यचैतन्ये प्रमापेक्ासं- भवो यतः प्रमातु: प्रमायाः प्रमानन्तरापेक्षायामनवस्था भ- वेत्। तममात्सुध्ूत्त विज्ञानग्रइणमाचएव विज्ञानसाक्िणः प्रमातु: कूटस्थनित्यचैतन्यस्य ग्रद्णाकाङ्कानुत्पादादिति । यदुत्तं, समत्वादवभास्यावभासकभावानुपपत्तेरिति। तचा-

पपत्तेः" । मा भूटू ज्ञानयो: साम्येन ग्राह्यगाचकभावो झाटज्ञानयोस्त वैषम्यादुपपद्यतएव। ग्राह्यत्वं च ज्ानस्य न ग्राचक(१)क्रियाजनितफलशालितया यथा बाद्यार्थस्य फले फलान्तरानुपपत्तेः । यथाङः । न संविदर्य्यते फल- त्वादिति। अपि तु प्रमातारं प्रति खवतःसिद्धप्रकटतया य्राद्योप्यर्थः प्रमातारं प्रति सत्यां संविदि प्रकट: संविदपि (१) गहण-पा० ३।

w.2पा२थ.२८] [४५0] [भामती] प्रकटा। वथाजरन्ये, नास्या: कर्मभावो विद्यतदति। स्या- देतत्। यत्पकाभते तदन्येन प्रकाश्यते यथा जानार्था तथा च साक्षीति नास्ति प्रत्यक्षसाक्षिणोवषम्यमित्यत शरप । "सयंसिद्ृस्य च साक्िणो Sप्रत्याख्थेयतवात्"। तथादि। अश्यसाक्षिणः सदा Sसंदिग्धाविपरीतस्य नित्यसाक्षा- स्कारता नागन्तुकप्रकाशत्वे घटते। तथादि। प्रमाता संदिद्ानोप्यसंदिग्धो विपर्यस्यन्नप्यविपरीतः परोक्षमर्थमुले- क्षमाणोप्यपरोक्षः सारन्नप्यानुभविकः प्रापाभृन्माचस्य न चैतदन्याधीनसंवदनत्वे घटते। अनवस्थाप्रसङ्गपचोत्तः ।

त्वादिति । किं चोतोन क्रमेण ज्ञानस्य खयमवगन्तृत्वा- भावात् प्रभातुरनम्युपगमे च प्रदीपवद्दिज्ञानमवभासकान्त- रनिरपेक्षं खयमेव प्रथतद्ति ब्रुवता Sप्रमाणगम्यं विज्ञानम- वगम्तृकमित्युत्तं स्यात् शिलाघनमध्यस्थप्रदीपसच्स्प्रथनव- त्। अ्र््रवगन्तुशचेत्कस्य चिदपि न प्रकाशते कृतमवगमेन सयं प्रकाशेनेति। विज्ञानमेवावगन्त्रिति मन्चानः भङ्दते। "बाढमेवमनुभवरूपत्वा"दिति। न फलस्य कर्तत्वं कर्मत्वं वास्तीति प्रदीपवत् कर्चन्तरमेषितव्यम्, तथा चन सिद्सा- धनमिति। परिह्रति। "ना. न्यस्यावगन्तु"रिति। ननु साक्षिस्थाने Sस्वसाद भिमतमव विज्ञानं तथा च नाम्न्येव विप्रतिपत्तिर्नार्थदति शङ्मते। "साश्चिणीवगन्तुः खयंसिद्ध- तामपक्चिपता" Sभिप्रेयता "सयं प्रथते विज्ञानमित्वेष एवें"- ति। निराकरोति। "ने"ति । भवति दि विज्ञानस्यो-

[भामती] [ gye ] [२पा.२खू.२घ) त्पादादयो धर्मा अभ्युपेतास्तया चास्य फतया नावग- नृत्वम्। कर्तृफलभावस्यकच विरोधातकिं तु प्रदीपादि- नुख्यनेत्यर्थः ॥ वैधर्म्याच्च न स्वमादि-

वत् ॥ २९॥ बाधाबाधा वैधम्यं, खप्रप्रत्ययो बाधितो जायत्त्ययया- बाधितः । त्वयापि चावश्यं जायत्प्रत्ययस्याबाधितत्वमास्थेयं तेन द्ि खन्नप्रत्ययो बाधितो मिथ्येत्यवगम्यते। जाग्रत्प्र- त्ययस्य नु बाध्यत्वे खन्नप्रत्ययस्यासा न बाधको भवेत्। नद्ि बाध्यमेव बाधकं भवितुमर्द्दति। तथा च न खप्न- प्रत्ययो मिथ्येति साध्यविकलो दृष्टान्तः स्यात्खप्रवदिति। तम्माद्वाधाबाधाभ्यां वैध्म्यान्न खप्नप्रत्ययदष्टान्तेन जाग्रत- त्ययस्य भक्यं निरालम्बनत्वमध्यवसातुम्। "निद्राग्लान"- मिति। करणदोषाभिधानं, मिथ्यात्वाय वैधर्म्यान्तरमाद। "अपि च सुतिरेवे"ति। संस्कारमाचजं दि विज्ञानं सृ- निः । प्रत्युत्पन्नेष्ट्रि यसंप्रयोग लिङ्गशब्दसारुप्यान्यथानुपप-

पलन्धि,सदिच निद्राणस्य सामग्यन्तरविरच्वात्संस्कार: परि- भिष्यते, तेन संस्कारजश्वात्मृतिः, सापि च निद्रादोषा- द्विपरीता Sवर्तमानमपि पिनादि वर्तमानतया भासयति। तेन सृतेरेव तावदुपलन्धेविभेषस्तस्यास मृतेरवैपरीत्यमिति। अनरो मचदन्तरमित्वर्थः । अपि च खतःप्रामाएये सिद्धे जा-

[भ्.2पा.रखरट [४५ूर [भामती] ग्रत्पत्ययानां यथार्थत्वमनुभवसिद्वं नानुमानेनान्यथयिमुं भ- क्यमनुभवविरोधेन तदनुत्यादादबाधितविषयताप्यनुमानोत्या- दसामग्री, न च कारणाभावे कार्यमुत्य सुमर्दतीत्याभयवा- नाड। "अपि चानुभवविरोधप्रसङ्गादिति ॥ न भावो डनुपलब्वेः ॥ ३० ॥ यथा लोकदर्भनं चान्वयव्यतिरेकावनुश्रियमाणावर्थएवोप- लब्धेर्भवतो नार्थानपेक्षार्या वासनायां वासनाया अप्यर्थो- पलव्ध्यधीनत्वदर्भनादित्यर्यः । अपि चाश्रयाभावादपि न लैौकिकी वासनोपपद्यते। न च वणिकमालयविज्ञानं वासनाधारो भवितुमर्द्दति । द्योयुगपदुत्पद्यमानयो: सव्य- दत्तिपाप्टङ्गवदाधाराधेयभावाभावात्। प्रागुत्पन्नस्य चाधेयो- त्पाद्समये सतः नणिकत्मव्याघात इत्याशयवानाद। "न्- पि च वासना नामे" ति। भ्रेषमतिरोद्ितार्थम्॥ क्षणिकत्वाच्च॥३१॥ स्यादेतत्। यदि साकारं विज्ञानं न संभवति बाद्य - सार्थ: स्थूलस च्मविकल्पेनासंभवी। इन्तैवमर्थज्जाने सत्वेन तावदिचारं न सदेते। नाप्यसत्त्वेना,सतो भासनायोगात्। नोभयत्वेन । विरोधात् सदसतोर कत्वानुपपत्ते। नाप्यन- भयत्वेन। एकनिषेधस्येतर विधाननान्तरीयकत्वात्। तस्मा- द्विचारासद्तत्वमेवासु तत्त्वं वसतनाम्। यथाङः । इदं वस्ु बलायातं यद्दन्ति विपस्चितः । यथायथार्थाखिन्त्यन्ते विविचन्ते तथातथा । इति।

[भामनी] न क चिदपि पक्षे व्यवतिष्ठन्तइत्यर्थः। तदेनन्निराचि- कीर्षुराष। "पूठृन्यवादिपच्तस्त सर्वप्रमाणविप्रतिषिद्ध" दति तत्निराकरणाय नादर: क्रियते" । लौकिकानि दि प्रमा- जानि सदसत्त्व(१)गोचराणि नैः खलु सत्सदिति गृह्यमाएं यथाभूतमविपरीतं तत्त्वं व्यवस्थाप्यते। असच्चासदिति गृह्यमाणं यथाभृतमविपरीतं तत्त्वं व्यवस्थाप्यते। सदस- तोख विचारासद्तत्वं व्यवस्थापयता सर्वप्रमाणविप्रतिषिद्वं व्यवस्थापितं भवति। तथा च सर्वप्रमाणविप्रतिषेधान्नेय व्यवस्थोपपद्यने । यद्युच्चेत तात्विकं प्रामाएयं प्रमाणाना- मनेन विचारेण व्युदस्यते न साव्यवद्दारिकम्। तथा च भिन्नविषयत्वान्न सर्वप्रमाणविप्रतिषेध इत्यत आद्। न- ह्ययं सर्वप्रमाणप्रसिद्दो लोकस्य व्यवारो Sन्यत्तत्वमन- धिगम्य शक्ते Sपक्ोतुम्। प्रमाणानि दि खगोचरे प्र- वर्तमानानि तत्त्वमिदमित्येव प्रवर्तन्ते। त्र्प्रतात्त्विकत्वं तु मङ्गोचरस्थान्यतो बाधकादवगन्तव्यं न पुनः सांव्यवद्दारिक नः प्रामाएयं न तु तात्विकमित्येव प्रवर्तन्ते। बाधकं चा- मात्विकत्वमेर्षा तद्गोचरविपरीततत्त्वोपदर्भनेन दर्भयेत्। यथा पूक्रिकेयं न रजतं मरीचयो न तोयमेकसन्द्रो न चन्द्रद्यमित्यादि। तइदिद्यापि समस्तप्रमाणगोचरविपरीम- तत्त्वान्तरव्यवस्थापनेनातास्विकत्वमेषां प्रमाणानां बाधकेन दर्भनोयं न त्वव्यवस्थापिततत्त्वान्तरेण प्रमाणानि अक्यानि बाधितुम् । विचारासदतत्वं वस्नां मत्त्वं व्यवस्थापयद्दाध- (१) सदसन्तत्व-पा० ३।

[=२पा.२ख.३२] [४५४ ] [भामती] कमतात्विकत्वं प्रमाणानां दर्शयतीति चेत् किं पुनरिदं विचारासइत्वं वस्तु यत्तत्वमभिमनं किं तद्स्तु परमार्थतः सदादोनामन्यतमत्केवलं विचारं न सचते। अथ विचारा- सचत्वेन निस्तत्त्वमेव तत्र परमार्थतः सदादीनामन्यम- मदिचारं न सद्तदूति विप्रतिषिद्म्। न सदते चेन्न सदादीनामन्यतमदन्यतमच्ेत्कथं न विचार सहते अथ निस्तत्त्वं चेत्काथमन्यतमत्तत्त्वमव्यवस्थाप्य भक्यमेवं वक्रुम्। न च निस्तत्त्वतैव त्त्वं भावाना, तथा सति द्वि तत्वा- भाव: स्यात् सोपि च विचारं न सचतदत्युत्तं भवद्गि: । अपि चारोपितं निषेधनीयम् आरोपस् तत्त्वाधिष्ठानो दष्टो यथा पडक्रिकादिषु रजतादेः। न चेत् किं चिदस्ति तरवं कस्य कस्मिन्नारोपः । तस्मान्निष्प्रपञ्वं परमार्थसङ्रह्मानिर्वा- चप्रपच्चात्मनारोप्यते, तच्च तत्वं व्यवस्थाप्यातात्विकत्वेन साव्यवद्दारिकत्वं प्रमाणानां बाधकेनोपपद्यत(२)इति युक्त- मुत्यश्याम:। सर्वथा जनुपपत्तेश्र ॥ ३२ ॥ विभजते। "किं बडनोत्ेन यथायथं"(२) ग्रन्थतो 5र्यन- सायं "वैनाभिकसमय" दति। ग्रन्थतस्तावत्यभ्यनातिष्ठना- मिद्मोषधाद्यसाधुपद प्रयोगः । अर्थरतश्न नैरात्म्यमभ्युपेत्या- लयविज्ञानं समस्तवासनाधारमभ्युपगच्छन्न त्तरमात्मानमभ्यु- (१) उपपाद्यते-पा० १/२/ (२) यथायथा-पा० १।

[भामनी] [४५५ ] [रपा.२ख.३२] वैति । एवं कणिकत्वमभ्युपेत्योत्यादाद्दा तथागतानामनु- त्पादाद्वा स्थिनैवैषा धर्माणा धर्मता धर्मस्थितिनेति नि-

नैकस्मिन्नसंभवात् ॥ ३२ ॥ निरस्ो मक्तकच्छानां सुगतानां समयो, विवसनानां समय इदानों निरस्यते। तत्समयमाच संक्षेपविस्तराभ्याम्। "सप्न चै्षा पदार्थाः संमता" दति। तन्र संक्षेपमाद्। "संक्षेपतस्तु द्वावेव पदार्था"विति । बोधात्मको जोवो जडवर्गस्वजीव इति यथायोगं तयोर्जीवाजीवयोरिममपर प्रपच्वमाचक्षते। तमाच। "पच्चास्तिकाया नामे"ति। "सर्वेषामप्येषामवान्तर प्रभेदानि"ति। जीवास्तिकायविधा । बद्दो मुत्तो नित्यसिद्ध्ेति। पुङ्गलास्तिकायः षोढा। पृ- थिव्यादीनि चत्वारि भूतानि स्थावरं जङ्गमं चेति। ध- र्मास्तिकायः प्रवृत्यनुमेयो Sधर्मास्तिकायः स्थित्यनुमेयः। आकाशास्तिकायो देधा। लोकाकाशो Sलोकाकाशरस। तनोपर्युपरि स्थितानां लोकानामन्तवर्ती लोकाकाशस्तेषा- मुर्पर मोक्षस्थानमलोकाकाशः । तत्र द्ि न लोकाः स- न्ति। तदेवं जीवाजीवपदार्था पञ्चधा प्रपञ्विता। आ्र्र्रा- सवसंवरनिर्जरास्तयः पदार्थाः प्रवृत्तिलक्षणः प्रपञ्चान्ते। द्विधा प्रवृत्तिः सम्यस्मिय्या थ। तन मिथ्या प्रवृत्तिरास- वः । सम्यकप्रवृत्ती तु संवरनिर्जरा। आरस्त्ावयति पुरुषं (१) मभ्युपैतीत्पादि-पा० ३।

[भामती] विषयेष्वितोन्द्रियप्रवृत्तिरास्रवः(१)। इन्द्रियद्वारा दि पौरुष ज्योतिर्विषयान् सपृभ्नद्रूपादिज्ञानरूपेण परिणामतदति। अ्र- न्ये तु कर्माण्यासामाङ:, तानि दि कर्तारमभिव्याप्य स्- वन्ति कर्तारमनुगक्छन्तीत्यास्रवः । सेयं मिथ्याप्रवृत्तिरनर्थ- चेतुत्वात्। संवरनिर्जरा च सम्यक् प्रवृत्ती। तत्र भम- दमादिरूपा प्रवृत्ति: भंवरः । सा द्यास्वश्रोतसो द्वारं संवृणणोतीति संवर उच्चते। निर्जरस्त्वनादिकासप्रवृत्तिकषा- यकलषपुषयापुषयप्रद्दाण देतुसप्रलारोह्णादिः। स चवि निःशेषं पुषयापुएयं सुखदुःखोपभोगेन जरयतीति निर्जरः। बन्धोष्टविर्धं कर्म। तत्र घातिकर्म चतुर्विधम्। तद्यथा । ज्ञानावरणीयं दर्भनावरणीयं मोद्दनीयमन्तरायमिति। त- था चत्वार्यघातिकर्माणि। तदथा, वेदनीयं नामिकं गो चिकमायुष्कं चेति। तच सम्यग ज्ञानं न मोक्तसाधनम्। नदि जञानाउस्तुसिद्धिरतिप्रसङ्गादिति विपर्ययो ज्ञाना- वरणीयं कमार्चेते। आ्र्प्रार्य्तदर्भनाभ्यासान्न मोक्ष इति ज्ञानं दर्भनावरणीयं कर्म । बजषु विप्रतिषिद्ेषु तीर्थका है(२)रूपदर्भितेषु मोक्षमार्गेषु विभेषानवधारणं मोद्दनीयं कर्म । मोक्षमार्ग(३)प्रवृत्तानां तडिन्नकरं विज्ञानमन्तरायं कर्म। तानोमानि श्रेयोषन्तृत्वाद् घातिकर्माएयुच्चन्ते। अरप- घातोनि कर्माणि तद्यथा वेदनीय कर्म पञ्पुद्गलविपा-

(१) आस्राक-पा० 3। (२) तीर्थ पा० 3 । (3) यहक्षिमार्ग-पा० २।

[भामती] [8५ ] [m2पा.श22] केतुः तद्धि बन्धोपि न निःश्रेयसपरिपन्थि तत्वज्ञानावि- घातकत्वात्। शडलुपुद्रलारभभकवेदनीयकर्मानुगुएं नामिकं कर्म, तद्वि पुद्पुङ्गलस्याद्यावस्था कललबुद्ददादिमारभते। गोचिकमव्याऊृतम्(२)। ततोप्यादयं भक्तिरुपेणवस्थितम्। आयुष्कं त्वायुः कायति कथयत्युत्पादनद्दारेत्यायुष्कम् । सान्येतानि पुञ्ञपुद्गलाद्याश्रयत्वादघातीनि कर्माणि। तदे- तत्कर्माष्टकं पुरुषं बध्रातीति बन्धः । विगलितसमस्तक्रेश- तदासनस्यानावरणज्ञानस्य सुखेकतानस्यात्मन उपरि देशा- वस्थानं मोक्ष इत्येके। अ्र्प्रन्ये तर्ध्वगमनशीलो दि जीवो धर्माधर्मास्तिकायेन बद्ूसद्विमोक्षाद्यदू्ध्व गच्कत्येव स मो- क्ष इति। तएते सप् पदार्था जीवादयः सद्ावान्त- रप्रभेदैरुपन्यसताः । तन "सर्वन्न चेमं सप्नभङ्गीनयन्नाम न्यायमवतारयन्ति। स्यादस्ति स्यान्नास्ति स्यादवत्राव्यः स्यादस्ति च नास्ति च स्यादस्ति चावत्तव्यश्च स्यान्नास्ति चावकव्यश्न स्ादस्ति नास्ति चावत्व्यस्चे"ति । स्थाच्छब्दः खत्चयं निपातस्तिङन्तप्रतिरूपको Sनेकान्तद्योती। यथाङ्:। वाक्येय्वनेकान्तद्योती गम्यं प्रति विभेषणम् ।

यदि पुन्रयमनेकान्तद्योतकः स्या्कव्दो न भवेत् सा- दस्तीतिवाक्ये स्थात्पदमनर्थकं स्यात् तदिदमुत्तमर्थयोगि- त्वादिति। अ्र्प्रननैकान्तद्योतकत्वे तु स्यादस्ति कथं चिद- स्तीति स्यात्पदात्कथं चिदर्थास्तीत्यनेनानुत्त: प्रतीयतद्दति (१) गोत्रिकं त्वव्याकृतम्। पा० १/२/ घ

[ब२पा.२स.००] [४५८] [भामती] नानथकम्। तथा च । स्याद्वाद: सवथकान्तत्यागात् किंवृत्तचिद्धिधेः। सप्नभङ्गनयापेक्षो देयाद्यविशेषकत्। किंवृत्ते प्रत्यये खत्वयं चिन्निपातविधिना(१) सर्वथैका- न्तत्यागात् सप्नस्वेकान्तेषु यो भङ्गस्तत्त यो नयस्तदपे- कः सन् देयोपादेयभेदाय स्याद्वाद: कल्पते। तथादि। य- दि वस्त्वस्येवेत्येवैकान्ततस्तत् सर्वथा सर्वदा सर्वत्र सर्वा- त्मना Sस्त्येवेति, न तदीप्साजिद्ासाभ्यां क चित्कदा- चित्कथं चित्कश्वित् प्रवर्तेत निवर्तेत वा। प्राप्ताप्रापणीय- त्वात्. देयदानानुपपत्तेस। अ्र्प्रनैकान्तपक्षे तु क्क चित्कदा चित्कस्य चित्कयं चित् सत्वे द्वानोपा- दाने प्रेक्षावर्ता कल्पेते इति तमेनं सप्तभङ्गीनयं दूष- यति। "नैकस्मिन्नसंभवात्" विभजते। "नद्येकस्मिन् धर्ि- पि" परमार्थसति परमार्थसर्तां "युगपत्सदसत्वादीनां ध- र्मार्णो" परस्रपरिद्ारसरपार्णं समावेशः संभवति। एत- दुशं भवति। सत्यं यदस्ति वस्तुतस्तत्स्वथा सर्वदा स- र्वन्त सर्वात्मना निर्वचनीयेन रूपेणास्त्येव न नास्ति, यथा प्रत्यगात्मा। यत्त क चित्कथं चित्कदा चित्केन चिदात्मना डस्तीत्यचते यथा प्रपच्चस्तद्वद्दारतो न तु परमार्थत(२)- स्तस्य विचारासद्तत्वात' न च प्रत्ययमाचं वास्तवत्वं व्य- वस्थापयति, पडक्रिमरुमरीचिकादिषु रजततोयादेरपि वा- (१) विधानात्-पा० २/. (२) वस्तुत-पा० २।

[भामती] [४५2 ] [२पा.२छु.३2] स्तवत्वप्रसङ्गात्। लोकिकानामबाधेन तु तद्टवस्थायां देदा- त्माभिमानस्याप्यबाधेन तात्विकत्वे सति लोकायतमतापातेन नास्तिकत्वप्रसङ्गात्। पणिडितरूपार्णां तु देघात्माभिमानस्य विचारतो बाधनं प्रपञ्चस्याप्यनैकान्तस्य तुष्यमिति ।. अ- पि च सदसत्त्वयोः परस्परविरुद्धत्वेन समुच्चयाभांवे विक- ज्पः(१)। न च वस्तुनि विकष्यः संभवति। तस्ात्स्ाणु- र्वा पुरुषो वेति ज्ञानवत् सपत्वपश्चत्वनिर्धारणस्य फलस्य निर्धारयितुश्च प्रमातुस्तत्करपास्य प्रमाणस्य च तत्प्रमेयस्य च सप्नत्वपञ्चत्वस्य सदसत्वसंशये साधु समार्थतं तीर्थकरण- त्वम्टषभेणात्मनः । निर्धारणस्य चैकान्तसत्वे सर्वत नाने- कान्तवाद इत्याद। "यएते सप्त "पदार्था" इति। भेषम- तिरोदितार्थम्। एवं चात्मकात्स्र्यम् ॥३४॥ "एवं चे"ति चेन समुच्चयं द्योतयति। भरीरपरिमाणत्वे द्यात्मनो Sछत्स्नत्वं परिच्छिन्नत्वम्, तथा चानित्यत्वं, ये चि परिच्छिन्नास्ते सर्वे Sनित्या यथा घटादयस्तथा चा- त्ेति। तदेतदाह। 'यथैकस्तिन् धर्मिणी"ति। ददं चा- परमक्वपसलवेन सूचितमित्याद। "भरीराणं चानवस्थित- परिमाणत्वादि"ति। मनुष्यकायपरिमाणे दि जीवो न इस्तिकायं छत्सं व्याप्ुमर्च्तत्यम्पत्वादित्यात्मनः हत्सभरी- राव्यापित्वादकात्स्न्यम्, तथा च न शरीरपरिमाणत्वमिति।

(१) विकल्पो भवेत्-पा० २।

[ब.रपा.रव.08] [ 8६0] [भामती] तथा स्तिभरीरं परित्यज्य यदा पुत्तिकाशरीरो भर्वति तदा न तन ऊत्सः पुत्तिकाशरीरे संमोयेतेत्यकात्स्र्यमा- त्मनः । सुगममन्यत्। चोदयति। "स्वादेतत्"। "अ्रम्रन- न्तावयव" दूति। यथा दि प्रदीपो घटमचादर्योदरवर्ती संकोचविकाशवानेवं जीवोपि पुत्तिकाचसितिदेच्योरित्यर्थः । नदेतद्विकल्प्य दूषयति। "तेर्षां पुनरनन्तानामि"ति। न नावत्रदीपोत निदर्भनं भवितुमर्द्दति, अ्र्प्रनित्यत्वप्रसङ्गात्। विभरारवो दि प्रदीपावयवाः प्रदीपश्चावयवी प्रतिक्षणमुत्प- तिनिरोधधर्मा तस्मादनित्यत्वात्तस्य नास्थिरो जीवस्तदव- यवास्ाभ्युपेतव्याः(२)। तथा च विकल्पद्दयोतां दूषणमिति। यच्च जीवावयवानामानन्यमुदितं तदनुपपन्नतरमित्याद्द । "अपि च शरीरमाचे"'ति । शङ्गापू्व सूचान्तरमवतारय- ति। 'अथ पर्यायेणे" ति। तचाप्युचने । न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः ॥ ३५॥ कर्माष्टकमुतं ज्ञानावरणीयादि । किं चात्मनो नि- त्यत्वाभ्युपगमे आरागच्कतामपगच्क्ता चावयवानामियत्ताS- निरूपणेन(२) चात्मज्ञानाभावान्नापवर्ग इति भावः। "अ- न एवमादिदोषप्रसङ्गादि"ति। आररदिय्रद्टणसूचितं दोषं जूमः । किं चैते जीवावयवाः प्रत्येकं वा चेतयेरन् समू- (१) अभ्युपेपा :- पा० २। (२) इयनाया अनिरूपणेन-पा० १।

[भामती] [ ४६१ ] [घ.२पा.२खू.३५ू] छो वा, तेषां प्रत्येकं चैतन्ये वहनां चेतनानामेकाभिप्राय- त्वनियमाभावात् कदा चिदिरूद्ध दिक्किय त्वेन भरीरमुन्मथ्येत । समूच्चैतन्ये तु इस्तिभरीरस्य पुत्तिकाभरीरत्वे द्विच्ावयव- शेषो जोवो न चेतयेत्। विगलितबडसमूच्ितया समूचस्या- भावात्। "पुत्तिकाभरीर"दूति। "अ्र्रथवे"ति । पूर्वसूच- प्रसञ्ज्जितायां जीवानित्यतारयां बौद्वत्संताननित्यतामाशोदं सूचम् । 'न च पर्यायाद्प्यविरोधो विकारादिभ्यः' । न च पर्यायात् परिमाणानवस्थानेपि संतानाभ्युपगमेनात्मनो नि- त्यत्वादविरोधो बन्धमोक्षयोः । कुतः । परिणामादिभ्यो दोषेभ्यः । संतानस्य वस्तुत्वे परिणामस्ततश्वर्मवदनित्यत्वा- दिदोषप्रसङ्ग । अ्र््रवस्तुत्वे चादिग्रद्पसूचितो(२) नैरात्म्या- पत्तिदोषप्रसङ्ग दति। विसिचो विवसनाः ॥ अन्त्यावस्थितेश्वोभयनित्यत्वा- दविशेषः ॥ २६ ॥ एवं द्ि मोक्षावस्थाभावि जीवपरिमाएं नित्यं भवेत्। यद्यभूत्वा न भवेदभूत्वा भाविनामनित्यत्वा्टादीनाम् । कथं चाभूत्वा न भवेद्यदि प्रागप्यासीत्। न च परिमा- पान्तरावरोधे डपूव भवितुमर्द्दति। तस्मरादन्यमेव परिमा- पं पूर्वमम्यासीदित्यभेदः। तथा चैकशरीरपरिमातैव स्थान्नोपचितापचितभरीरप्राप्ति: शरीरपरिमाणत्वाभ्युपगमव्या- घातादिति। अत्र चोभयो: परिमापयोर्नित्यत्व प्रसङ्गा द्ि ति (१) म्हणेन सूचितो-पा० २।

[भामतो] योजना। एकभरीरपरिमाणतैवेति च दीप्यम्। द्वितीये तु व्याख्याने उभयोरवस्थयोरिति योजना। एकभरीरप- रिमाणता न दोप्या किं त्वेकपरिमाणतामाचमणुर्मचान्वेति विवेक: ॥ पत्युरसामञ्रजस्यात् । २७ । शविशेषेणेश्वरकारणवादोनेन निषिध्यतदूति समनिवृत्त्य- र्थमाच। "केवले"ति। सांख्ययोगव्यपाश्रया द्िरएयगर्भ- पतञ्ज् लिप्रभृतयः । प्रधानमुत्तां हक्भक्ति: पुरुषः प्रत्ययानु- पश्यः। स च नानाक्ेभकर्मविपाकाभयैरपरामृष्टः पुरुष- विभेष ईश्वरः प्रधानपुरुषाभ्यामन्यः। माद्येश्वराश्चत्वारः भैवा:, पापपत्ः, कारूणिकसिद्वान्तिनः, कापालिका सेति। चत्वारोप्यमी मद्ेश्वरप्रणीतसिद्वान्तानुयायितया(१) माद्देश्वराः। कारणमोश्वरः। कार्यं प्राधानिकं मददादि। योगोप्याङ्का- रादिध्यानधारणादि:। विधिख्त्रिषवणास्त्ानादिगूंढ चर्या वसा - नो(२)दुःखान्तो मोक्षः । पशव आात्मानस्तेषां पाभो बन्धनं मदिमोत्तो दुःखान्तः। एष तेषामभिसंधिः। चेतनस्य खल्च- धिष्ठातु: कुम्भकारादे: कुम्भादिकार्ये निमित्तकारणत्वमाचं न तूपादानत्वमपि। तस्मादि द्ापीश्वरोधिष्ठाता जगत्कारणर्ना निमित्तमेव, न तपादानमप्येकस्याधिष्ठातत्वाधिष्ठेयत्व विरो- धादिति प्राप्तम्। एवं प्राप्ते Sभिधीयते। पत्युरसामन्न्ज्स्यादि - ति। इदमत्राकृतम्। ईश्वरस्य निमित्तकारणत्वमाचमागमा- (१) सिद्धान्तानुगामितया-पा० १/२।३। (२) गूढचर्याभूमिशय्यावसानो-पा० ३।

[भामती] दोच्ेत प्रमाणान्तराद्ा, प्रमाणन्तरमप्यनुमानमर्थापत्तिवा। न तावदागमात्, तस्य निमित्तोपादानकारणत्वप्रतिपादनपर-

स्थेयम्। तचानुमानं तावन्न(१) संभवति । तद्वि द्ृष्टानु- सारेण प्रवर्तते तदनुसारेण चासामन्जस्यम्। तदाइ। "होनमध्यमे"ति। एतदुत्ता भवति। आ्रागमादीश्ववरसिद्दा न दष्ट(२)मनुसर्तव्यं, नदि स्वर्गापूर्वदेवतादि व्वागमादवग- म्यमानेषु किं चिदस्ति दष्टम्। नद्यागमो दष्टसाधर्म्यात्प्र- वर्तते। तेन श्रुतसिद्यर्थमद्दष्टानि दृष्टविपरीतखभावानि सु- बहन्यपि कल्प्यमानानि न लोद्गन्धितामावद्दन्ति प्रमा- पवच्वात्। यस्तु तत कथं चिद् दष्टानुसार: क्रियते स सुदद्धावमाचेणागमानपेत्तितमनुमानं तु दष्टसाधर्म्येण प्रवर्त- मानं दृष्टविपर्यये तुषादपि विभेतितरामिति। प्राषिकर्मापे- वत्वाददोष इति चेत्। न । कुतः, कर्मेश्व्वरयोर्मिथः प्रव- रव्यप्रवर्तययतत्वे इतरेतराश्रयत्वदोषप्रसङ्गात्। अ्र््रयमर्थः । यदीश्वरः करुणापराधीनो वीतरागस्ततः प्राणिनः कपूये कर्मणि न प्रवर्तयेत्तच्वोत्पन्नमपि नाधितिष्ठेत् तावन्माचेष प्राणिनां दुःखानुत्पादात्। नहीश्वराधीना जनाः खातन्त्येष कपूयं कर्म कर्तमर्दन्ति। तदनधिष्ठितं वा कपूर्य कर्म फलं प्रसोतमुत्द्ते। तम्म्रात्खतन्त्रोपीश्वरः कर्मभिः प्रव- त्यतदूति दष्टविपरीतं कन्पनीयम्। तथा चायमपरो ग- (') तावदस्मिन्नर्थे न-पा० २

[ २पा.२यू.2] [४६४] [भामती] एडस्योपरि स्फोट इतरेतराश्रय:(१) प्रसज्येत, कर्मणेश्वरः प्रवर्तनीय ईश्वरेण च कर्मेति। शङ्गते। "अ्रनादित्वादिति चेत्" पूर्वकर्मणोश्वरः संप्रतितने कर्मीण प्रवर्त्ते तेनेश्वरेण .संप्रतितनं कर्म खकार्ये प्रवर्त्यतदूति। निराकरोति। "न, वर्तमानकालवदि"ति। तथ पूर्व कर्म कथमीश्वराप्रवर्तित- मीश्वरप्रवर्तनलक्षणं कार्य करोति। तनापि प्रवर्तितमीश्वरे- प पूर्वतनकर्मप्रवतितेनेत्येवमन्वपरम्परादोषः । चक्षय्मता द्न्धो नीयते नान्धान्तरेण। तथेद्ापि द्वावपि प्रवर्त्यावि- ति क: कं प्रवर्तयेदित्यर्थः । अ्पि च नैयायिकानामीशव- रस निर्दोषत्वं खसमयविरुद्धमित्याष। "अर्रपि चे'ति। भ्रस्माकं तु नायं समय दूति भावः । ननु कारुणादपि प्रवर्तमानो जनो दृश्यते न च कारुएयं दोष दत्यत श्र्ा- द। "सार्थप्रयुत्त एव चे"ति। कारुएये द्ि सत्यस्य दुःखं भवति तेन तत्प्रद्ाणाय प्रवर्ततदूति कारुणिका त्र्प्र- पि सार्थप्रयुक्ता एव प्रवर्तन्तदूति। ननु स्ार्थप्रयुक्न एव प्रवर्ततामेवमपि को दोष इत्यत आद्द। "सार्थवश्वा- दीशवरस्ये"ति। आर्थत्वादित्यर्थः। पुरुषस्य चौदासीन्याभ्यु- पगमान्न वास्तवी प्रवृत्तिरिति । अपरमपि दृष्टानुसारेण दूषणमाइ।। संबन्धानुपपत्तेश् ॥३८॥ दष्टो दि सावयवानामसर्वगताना च संयोगः । अ्र््रप्रा-

(१) इतरेतराश्रयाव्ह्य :- पा० २।

[भामती] [ ४६५ ] [२पा.२ू. ३८] प्निपूर्विका द्ि. प्राप्निः संयोगो, न सर्वगतानां संभवत्यप्रा- प्नेरभावान्निरवयवत्वाच्च। श्र्रव्याप्यवृत्तिता द्ि संयोगस्य खभावो न च निरवयवेष्वव्याप्यवृत्तिता संयोगस्य संभव- तोत्युक्तम्। तस्मादव्याप्यवृत्तिताया: संयोगस्य व्यापिकाया निवृत्तेस्तद्याप्यस्य संयोगस्य विनिवृत्तिरिति भावः । नापि समवायलक्षणः । स ह्ययुतसिद्वानामाधाराधेयभूतानामिद्ट प्रत्ययद्ेतुः संबन्ध इत्यभ्युपेयते न च प्रधानपुरुषेश्वरार्ण मिथोस्याधाराधेयभाव दूत्यर्थः । नापि योग्यतालत्तणः का- र्यंगम्यसंबन्ध इत्याह। "नाप्यन्य" इति। नद्ि प्रधानस्य महदद्ंकारादिकारणत्वमद्यापि सिद्धमिति शङ्कते। "ब्रह्म- वादिन" दूति। निराकरोति। "न" कुतस्तस्य मते Sनिर्व- चनीयतादात्म्य लक्षणसंबन्धोपपत्तेः । "अ्रपि चे"ति। आ्र्र्रा- गमो द्ि प्रवृत्तिं प्रति न दष्टान्तमपेक्षतदत्यदष्टपूर्वे तदि- रुद्वे च प्रर्वार्ततुं समर्थः । अरनुमानं तु दष्टानुसारि नैवं- विधे प्रवर्तितुमई्दतोति, शङ्ते। "परस्यापी"ति। परिद्दरति। "ने"ति। अस्ाकं त्वोश्वरागमयोरनादित्वादीश्वरयोनित्वे- प्यागमस्य न विरोध इति भाव: । अधिष्ठानानुपपत्तेश्र ॥ ३९ ।। यथादर्भनमनुमानं प्रवर्तते नाल।किकार्थविषयमितीदा- पि न प्रस्मर्तव्यम्। सुगममन्यत्।। करणवच्चेन्न भोगादिम्यः ॥४० ।। "इपादि दोनमि"ति। अनुद्ूतरूपमित्यर्थः। रूपादिदीन- ट

[म.२पा.२स80] [४६ई] [भामती] करणाधिष्ठानं द्वि पुरुषस्य खभोगादावेव ष्ट नान्यच। नदि बाह्यं कुठाराद्यपरिद्ठष्टं व्यापारयन् किदुपलभ्यते। तस्माद्रूपादिच्ीनं करणां व्यापारयत ईश्वरस्य भोगादिप्रस- क्िस्तथा चानीश्वरत्वमिति भावः। कष्पान्तरमाद। "त्र- न्यथे"ति। पूर्वमधिष्ठितिरधिष्ठानमिदानों तु अधिष्ठानं भो- गायतनं भरीरमुत्तम्। तथा भोगादिप्रसङ्गेनानीश्वरत्वं पूर्वमापादितम् । संप्रति तु शरीरितवेन भोगादिप्रसङ्गाद- निभ्वरत्वमुक्तमिति विशेषः ॥ अन्तवत्त्वमसर्वज्ञता वा ॥ ४१ ॥ अपि च सर्वतानुमानं प्रमाणयतः प्रधानपुरुषेश्वराणा- मपि संख्याभेदवत्वमन्त्रवत्वं च द्रव्यत्वात्। संख्यान्यत्वे सति प्रमेयत्वाद्दानुमातव्यं ततश्वान्तवत्वमसर्वज्ञता वा। अ्रत्माकं त्वागमगम्येर्थे तद्वाधितविषयतया नानुमानं प्रभ- वतीति भावः। सरूपपरिमाणमपि यस्य यादभ्रमणुमद- त्परममच्चद्दीर्घ दखं चेति। "त्र्रथ मा भदेष दोष" दत्यु- त्तरो विकष्पो यस्यान्तोस्ति तस्यान्तवत्वाग्रद्पमसवंज्ञता- मापाद्येत्। यस्य त्वन्त एव नास्ति तस्य तदग्रद्दणं ना- सर्वज्ञतामावद्दति नदि अभविषाणाद्यज्ानादज्ञो भवतीति भावः । परिद्दरति। "तत" इति। आ्रगमानपेत्षस्यानुमा-

उत्पत्त्यसंभवात् ॥ ४२ ॥ अ्रन्यच वेदाविसंवादाद्यनांभे विसंवाद: स निरस्यते, त-

[भामतो] [ ४६० ) [अ.२पा.२हू.४२] मंभमाद्। "यत्पुनरिदमुचते"। "वासुदेवात्संकर्षणो जोव" इति जीवस्य कारणवश्वे सत्यनित्यत्व,मनित्यत्वे परलोकि- नो Sभावात्परलोकाभावः। ततश्व सवर्गनरकापवर्गाभावाप- न्तेर्नाभावापत्तेर्ना स्तिक्यमित्यर्थः । अनुपपन्ना च जीवस्यो- त्यत्तिरित्याष्। "प्रतिषेधिष्यते चे"ति।। न च कर्तुः करणम् ॥ ४२ ॥ यद्यप्यनेकशिल्पपर्यवदातः परशं छत्वा तेन पलार्भ क्विनत्ति। यद्यपि च प्रयत्नेनेन्द्रियार्थात्ममनःसंनिकर्षल- नषर्णं ज्ञानकरणमुपादायात्माथँ विजानाति तथापि संक- र्षणो Sकरणः कथ प्रद्युम्नाख्यं मनःकरणं कुर्यात्। त्र्प्रक्र- रणस्य वा करणनिर्माणसामर्थ्ये कवतं करणनिर्माऐेनाकर- पादेव निखिलकार्यसिद्वेरिति भावः॥ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेध:।४४॥ वासुदेवा एवैते संकर्षणाद्यो "निर्दोषा" त्र््रविद्यादिदो- षरचिताः। "निरधिष्ठाना" निरुपादाना अत एव "निर-

त्वान्न दोष इतर्थः। अबोचते। "एवमपी"ति। मा भू- दभ्युपगमे न दोष: प्रकारान्तरेण त्वयमेव दोषः । प्रश्नपूर्व प्रकारान्तरमाद। "कर्थ यदि तावदि"ति। न तावदेते परस्परं भिन्ना ईश्वराः परस्परव्याइनेच्का भवितुमईन्ति । व्याइतकामत्वे च कार्यानुत्पादात्। त्र्र्रव्याद्दतकामत्वे वा प्रत्येकमीभवरत्वे एकेनैवेशनाया: ऊनत्वादानर्थक्यमितरेषाम्।

[थ.२पा.२स.४४] [ ४६८ ] [भामती] संभय चेशनायां परिपुद्वो न कविदीशवरः स्यात्, सिद्धा- न्तहानिश्व। भगवानेवैको वासुदेवः परमार्थतत्त्वमित्यभ्यु- पगमात्। तस्मात्कल्पान्तरमास्थेयम्। तन्र चोत्पत्त्यसंभवो दोष इत्याशयवान् कल्पान्तरमुपन्यस्योत्पत्यसंभवेनापाकरो- ति। "अरथायमभिप्राय" दूति। सुगममन्यत्।। विप्रतिषेधाच्च॥४५ ॥ गुणिम्यः खस्वात्मम्यो ज्ञानादीन् गुणान् भेदेनोक्का पु- नरभेदं ब्रूते। "आात्मान एवैते भगवन्तो वासुदेवा" दूति।

दमभिधायात्मान एवैतदूति तदिरुद्वाभेदाभिधानमपरं संगृ- छोतम्। वेदविप्रतिषेधो व्याख्यातः।। दति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिते भारीरकभगवत्पादभा- व्यविभागे भामत्यां द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय: पाद: ॥

न वियदश्रुतेः॥ १॥ पूव प्रमाणान्तरविरोध: श्रुतेर्निराह्ृतः, संप्रति तु श्रुती- नामेव परस्परविरोधो निराक्रियते। तन्न सष्टिश्रुतीनां पर- सपरविरोधमाद्द। "वेदान्तेषु तत्रतचे"ति । श्रुतिविप्रतिषे- धाच्च परपन्षाणामनपेक्षत्वं ख्ापितं तद्दत्खपत्तस्य श्रुतिवि- प्रतिषेधादिति। "तदर्थनिर्मलत्व"मर्थाभासविनिवृत्त्यार्थतत्व- प्रतिपादनम्। तस्य फलं खपन्स्य जगतो ब्रह्मकारणत्व- स्थानपेक्षत्वाभङ्वानिवृत्तिः। इच द्ि पूर्वपक्े शुमीनां मिथो

[भामती] [ 8६e ] [भ२पा३स.१] विरोधः प्रतिपाद्यते सिद्धान्ते त्वविरोधः । तन्नर सिद्धान्त्ये- कदेशिनो वचनं "न वियद्श्रुते"रिति। तस्याभिसंधिः। य- द्यपि तैत्तिरीयके वियदुत्पत्तिश्रुतिरस्ति तथापि तस्याः प्र- माणान्तरविरोधाद्वङ्श्रुतिविरोधाच्च गौपत्वम्। तथा च वियतो नित्यत्वात्तेज प्रमुख एव सर्ग.सथा च न विरोधः श्रुतीनामिति। तदिदमुक्तम्। "प्रथमं तावदाकाशमाश्रि- त्य चिन्त्यते किमस्योत्पत्तिरस्यत नास्तो"ति। यदि नास्ति, न श्रुतिविरोधाशङ्का। त्र्र्थ्रास्ति, ततः श्रुतिविरोध इति तत्परिद्ाराय प्रयत्नान्तरमास्थेयमित्यर्थः । तन पूर्वपन्तसूद्- म्। "तर्रस्ति तु" तैत्तिरीये दि सर्गप्रकरणे केवलस्या- काशस्यैव प्रथम: सर्गः श्रूयते छ्वान्दोग्ये च केवलस्य तेज- सः प्रथमः सर्गः। न च स्रुत्यन्तरानुरोधेनासच्चायस्याधिग- तस्यापि ससचायताकष्पनं युक्तम्, सद्ायत्वावगमविरोधात्। श्रुतसिझथं खत्वश्रुतं कल्प्ते न तु तद्विघाताय विद्दन्यते चासचायत्वं श्ुतं कल्पितेन ससचायत्वेन । न च पर- खरानपेत्ताणां ब्रोद्ियववद्दिकत्पोनुष्ठानं द्वि विकल्प्ने न वस्तु। नदि स्थाणुपुरुषविकल्पो वस्तुनि प्रतिष्ठा लभ- ते। न च सर्गभेदेन व्यवस्थोपपद्यते। सांप्रतिकसर्गव- झूतपूर्वस्यापि तथात्वात्। न खख्विद्द सर्गें कोराहधि जा- यते सर्गान्तरे तु दभ्ः श्षीरमिति भर्वति। तस्मात्सर्गश्तु- तयः परस्परविरोधिन्यो नास्मिन्नर्थे प्रमाणं भवतुमईन्तीति पूर्व: पक्षः। सिद्धान्येकदेशो सचेण खाभिप्रायमाविष्करोति।

[न.२पा.३ख.२] [४90] [भामती] गौण्यसंभवात् ॥२॥ प्रमाणान्तरविरोधेन बजश्रुत्यन्तरविरोधेन चाकाभोत्प- न्य संभवात्। गौएयेषा का शोत्पत्तिश्रुतिरित्यविरोध इत्यर्थः। प्रमाणान्तरविरोधमाद्य। "नह्याकाशस्ये"ति। समवाय्यस- मवायिनिमित्तकारपोभ्यो द्ि कार्यस्योत्पत्तिर्नियता तदभा- वे न भवितुमद्ति धूम इव धूमध्वजाभावे । तम्मरात्सद- कारणमाकाशं नित्यमिति। अपि च यउत्पद्यन्ते तेषा प्रागुत्पत्तेरनुभवार्थक्रिये नोपलभ्येते उत्पन्नस्य च दृश्येते यथा तेजःप्रभृतोनाम्। न चाकाशस्य तादभो विशेष उत्पा- दानुत्पादयोरस्ति, तस्मान्नोत्पद्यतदूत्याद। "उत्पत्तिमता चे"ति। "प्रकराशन" प्रकाशो घटपटादिगोचरः। "पृथिव्या- दिवैधर्म्याच्ते"ति। आ्दिग्रद्टपोन द्रव्यत्वे सत्यस्पर्भवत्वादा- त्मवन्नित्यमाकाशमिति गृद्ीतम्। "आरएयानाकाशे्ि"ति। वेदेप्येकस्या काशस्यौपाधिकं बडत्वं तदेवं प्रमाणन्तरवि- रोधेन गौपत्वमुक्का श्रुत्यन्तरविरोधेनापि गौपत्वमाद्द।। शब्दाच्च ॥ ३ ॥। सुगमम् । स्याच्चैकस्य ब्रह्मशब्दवत ॥४॥ पदस्यानुषङ्गो न पदार्थत्य तद्ि क चिन्मुख्यं क चिदैौ- पचारिक संभवासंभवाभ्यामित्यविरोधः । चोद्यदयं करो- ति। "कर्थाम"ति। प्रथमं चोदं परिच्रति। 'एकमे- वेति तार्वदि"ति। "कुंल" गृदम्। "त्मन्राषि" पानाषि

[भामती] [ ४७१ ] [२पा.३ख.४] घटभरावादीनि। आपेक्षिकमवधारणं न सर्वविषयमित्- र्थः । उपपत्यन्तरमाह। "न च नभसापी"ति। अ्र्पपिर- भ्युपगमे। यदि सर्वापेक्षं तथाप्यदोष इत्यर्थः । "न च प्रागुन्पत्तेः । जगत दूति शेषः । द्वितीयं चोद्यमपाकरो- ति। "अत एव च ब्रह्मविज्ञानेने"ति। लक्षणान्यत्वाभा- वेनाकाशस्य ब्रह्मणोन्यत्वादिति । अपि चाव्यतिरिक्तदे- भकालमाकाशं ब्रह्मण च ब्रह्मकार्येख्व तदभिन्नखभावैरतः

ज्ञाते नभो विदितं भवतीत्याह। "अर्रपि च सर्वं कार्य- मुत्पद्यमान"मिति। एवं सिद्वान्तैकदेभिमते प्राप्नइदमाद॥ प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेका- च्छन्देभ्यः ।।५।। ब्रह्मविवर्तात्मतया जगतस्तद्विकारख वस्तुतो ब्रह्मणो भेदे ब्रह्मणि जाते ज्ानमुपपद्ते नदि जगत्तरवं ब्रह्म- मे खोन्यत्। तस्मादाकाशमपि तद्विवर्ततया तद्विकार: सत्त- जज्ञानेन ज्ञातं भवति नान्यथा। अविकारत्वे तु ततस्त- त्वान्तरं न ब्रह्मणि विदिते विदितं भवति। भिन्नयोस्त लक्षणान्यत्वाभावेपि देशकालाभेदेपि नान्यतर ज्ञानेनान्यत- रज्ञानं भवति। नदि कीरस्य पूर्णकुम्भे तीरे गरह्यमाणे सत्खपि पाथोबिन्दषु पाथस्ततत्वप्रतिज्ञातत्वमस्ति विज्ञानं तममान ने सीरे विदिते विदिता इति प्रतिज्नादषान्तप्र- चयानुपरोधाय वियत उत्पत्तिर कामेनाभ्युपेयेति। तदेवं

[भ2पा ३सु.य) [४02] [भामती] सिद्धान्तैकदेशिनि दूषिते पूर्वपक्षी खपके विभेषमाद्द। "सत्यं दर्शित"मत एव "विरुद्धं तु तदि"ति। सिद्धान्तसा- रमाच। "नैष दोषस्तेजः सर्गस्य तैत्तिरीयक"दति।

ना(१) दुर्बला। नन्वसद्दायं तेजः प्रथममवगम्यमानं सस- चायत्वेन विरुध्यते इत्युत्तमत आद्। "नद्दीयं श्रुति- स्तेजोजनिप्रधाने"ति। सर्गसंसर्गः श्रौतो भेदरवार्थः। स च श्रुत्यन्तरेण विरोधिना बाध्यते, जघन्यत्वात्। न च तेज: प्रमुखसर्गसंसर्गवदसच्ायत्वमप्यस्य श्रौतं, किंतु व्य- तिरेकलभ्यं, न च श्रुतेन तदपवादबाधने श्रुतस्य तेज :- सर्गस्यानुपपत्तिः । तदिदमुत्तां । तेजोजनिप्रधानेति। स्यादे- तत्। यद्येकं वाक्यमनेकार्थं न भवत्येकस्य व्यापारद्दया- संभवात्, इन्त भो: कथमेकस्य सष्टुरनेकव्यापारत्वमवि- रुद्दमित्यत आछ। "स्रष्टा त्वेकोपी"ति। वृद्दप्रयोगाधी- नावधारणं शब्दसाम्थ्यं न चानावृत्तस्य शब्दस्य क्रमाक्र- माभ्यामनेकचार्थे व्यापारो दष्टः । दृष्टं तु क्रमाक्रमाभ्यामे- कस्यापि कर्तुरनेकव्यापारत्वमित्यर्थः । न चास्मिन्नर्थे एकस्य वाक्यस्य व्यापारोपि तु भिन्नानां वाक्यानामित्याद्द। 'न चास्माभिरि"ति। सुगमम् । चोदयति। "ननु प्रमविधा- नार्थमि"ति। यत्पर: शब्दः स शब्दार्थों न चैष सष्टिपरो डपि तु भमपर इत्यर्थः । परिह्रति । "न द्ि तेजःप्रा- (१) पपग्रत इति-पा० १/२/३/

[भामती] [ ४७३] [भ.र पा.३खू.प] थन्यानुरोधेने"ति। गुणत्वादार्थत्वाच्च क्रमस्य श्ुतप्रधानप- दार्थविरोधात्तत्यागो डयुक्त इत्यर्थः। सिंधावलोकितन्यायेन वियदनुत्पत्तिवादिनं प्रत्याद। "अपि च छ्वान्दोग्य"इति। यत्पुनरन्यथा प्रतिज्ञोपपादनं छवतं तह्षयति । "यच्चोक्त- मि"ति। दष्टान्तानुरुपत्वाहदार्टान्तिकस्य तस्य च प्रक्ृतिवि- काररूपत्वाहार्टान्तिकस्यापि तथाभावः । अपि च भ्रान्ति- मूलं चैतद्चनमेकमेवाद्ितीयमिति तोये कीरबुद्धिवत्। श्री- पचारिकं वा सिंछो माणवक इतिवत्। तच न तावङ्वान्तमि-

पुरुषधर्मत्वादपौरुषेये तदसंभव इूत्यर्थः। नाप्यापचारिकमि- त्याच। "सावधारण चेयमि"ति। काममुपचारादस्तवेकत्व- मवधारणा Sद्दितीयपढे नोपपद्यते। नदि माणवके सिंहत्व- मुपचर्य न सिंदादन्योस्ति मनागपि माणवक इति वदन्ति लौकिकाः। तत्माद्रह्मत्वमैकान्तिकं गजतो विवच्तितं श्रुत्या न त्वौपचारिकम्। त्र्प्रभ्यासे द्ि भूयस्त्मर्थस्य भवति नत्वल्पत्व- मपि प्रागेवौपचारिकमित्यर्थः । "न च खकार्यापेक्षये"ति। निःशेषवचनः खरसतः सर्वशब्दो नासति श्रुत्यन्तरविरोधे एकदेभविषयो युञ्यतदत्यर्थः । आ्र्राकाशसोत्पत्ता प्रमाण- न्तरविरोधमुक्तमनुभाव्य तस्य प्रमाणान्तरस्य प्रमाणान्तर- विरोधेनाप्रमाणभूतस्य न गौपत्वापादनसामर्थ्यमत शराद्द ।।

2

[अ.२पा.३सू.ह] [४७8] [भामती]

यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् ॥६ ॥ सोयं प्रयोग आकाशदिक्कालमनःपरमाणवो विकारा आत्मान्यत्वे सति विभक्तत्वाद् घटभरावोदख्चनादिवदिति। "सवें कार्य निरात्मकमि"ति। निरुपादानं स्यादित्र्थः । पदून्यवादस् निराकृतः खयमेव अत्योपन्यस्य कथमसतः सन्जायेतेति। उपपादितं च तन्निराकरणमधस्तादिति । आात्मत्वादेवात्मनः प्रत्यगात्मनो निराकरणप्ङ्कानुपपत्तिः। एतदुत्तां भवति। सोपादानं चेत्कारयं तत आरत्मैवोपादान- मुत्तं तख्यैवोपादानत्वेन श्ुतेरुपादानान्तरकल्पनानुपपत्तेरि- ति। स्यादेतत्। अस्त्वात्मोपादानमस्य जगतस्तस्य तपादा-

न्तुक: कस्य चिदुपादानान्तरस्योपादेयः" कुतः "सयं सिद्- त्वा" सत्ता वा प्रकाशो वास्य सयं सिंद्वा तत्र प्रकाशात्ि कायाः सिद्धेस्तावदनागन्तुकत्वमाद्द। "नह्यात्मात्मन" इति। उपपादितमेतद्यथा संभयविपर्यासपारोच्यानाम्पदत्वात्। क- दापि नात्मा पराधीनप्रकाशसदधीनप्रकाशास्त प्रमाणादयो 5त एव श्रतिस्तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तख्य भासा सर्वमिदं विभाती'ति। "न चेद्भस्य निराकरणं संभवती"- ति। निराकरणमपि द्वि तदधीनात्मलाभं तदिरुद्ध नो- देतुमद्तीत्यर्थः । सत्ताया अनागन्तुकत्वमस्याद्। "तथा- घमेवेदानों जानामी"ति। प्रमाप्रमाणप्रमेयार्णां वर्तमाना-

[भामती] [४७५ ] [अ.२पा.३य.0] तीतानागतत्वेपि प्रमातु: सदा वर्तमानत्वेनानुभवादप्रचुन- खभावस्य नागन्तुकं सत्त्वम् । चैकाल्यावक्केदेन द्यागन्तु- कत्वं व्याप्नं तत्प्रमातु: सदा वर्तमानाद्यावर्तमानमागन्तुकत्वं खव्याप्यमादाय निवर्ततदति। "अररन्यथाभवत्यपि ज्ञात- व्य" इति। प्रक्टतिप्रत्ययाम्यां ज्ञानज्ञेययोरन्यथाभावो दर्शि- नः । ननु जीवतः प्रमातुर्मा भूढन्यथाभावो मृतस्य तु भविष्यतीत्यत शाद्द। "तथा भत्तरीभवत्यपी"ति। यत्खलु सत्खभावमनुभवसिद्धं तस्यानिर्वचनीयत्वमन्यतो बाधकादव- सातव्यम्। बाधकं च घटादीनां खभावाद्िचलनं प्रमा- णोपनीतं, यस्य तु न तदस्यात्मनो न तस्य तत्कल्पनं युक्तमबाधितानुभवसिद्दस्य सत्खभावस्यानिर्वचनीयत्वकल्पना प्रमाणाभावात् । तदिदमुत्त "न संभावयितुं भक्य"मिति। तदनेन प्रबन्धेन प्रत्यनुमानेनाकाभानुत्पत्त्यनुमानं दूषयित्वा- नैकान्तिकव्वनापि दूषयति। "यत्तूत्तां समानजातीय"मि- ति। नाप्यनेकमेवोपादानमुपादेयमारभने यत हि बीरं दधिभावेन परिणमते तच नावयवानामनेकेषामुपादान- त्वमभ्युपगन्तव्यं, किं तपात्तमेव चोरमेकमुपादेयदधिभावेन परिणमते। यथा निरवयवपरमाणुवादिनां कीरपरमाणुर्द- धिपरमाणुभावेनेति । भेषमतिरोद्दितार्थम् । एतेन मातरिशवा व्याख्यातः ॥। ८।। यद्यभ्यासे भूयस्वमर्थस्य भवति नाल्पत्वं दूरत एवोप- चरितत्वं इन्त भो: पवनस्य नित्यत्वप्रसङ्ग: । वायुश्ान्तरि-

[भामती] क्मेतदमृतमति इयोरम्तत्वमुक्का पुनः पवनस्य विभेषे- पाच। "सैषाऽनस्तमिता देवता यद्दायु"रिति। तस्मादभ्या- सान्नापेक्षिकं वायोरंम्तत्वमपि तु शत्पत्तिकमेवेोि प्राप्तं, सदिदमुत्तं भाष्यक्ता। "अस्तमयप्रतिषेधादम्टतत्वश्रवणच्चे"- ति। चेन समुच्चयार्थेनाभ्यासो दर्शितः । एवं प्राप्ते, उच्चते । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानात्मतिज्ञावाक्यार्थस्य प्राधा- न्यात्तदुपपादनार्थत्वाच्च वाक्यान्तराणां तेषामपि चाहवैतक्रम- प्रतिपादकानां मातरिश्वोत्पत्तिप्रतिपादकानां बडलमुप- लव्धेर्मुख्यभूयस्वाभ्याममूर्षा श्रतीनां बलीयस्वादेतदनुरोधे- नाम्ृतत्वास्तमयप्र तिषेधावापेक्षिकत्वेन नेतव्याविति। भूयसीः शुतीरपेच्य द्वे अपि श्रुती शब्दमान्मुत्ते। असंभवस्तु सतो जनुपपत्तेः॥९॥ नन न चास्य कश्विव्ननितेत्यात्मनः सतो Sकारणत्व- श्रुतेः कथमुत्पत्याशङ्का, न च वचनमदद्दा पूवः पक्ष इति य क्म, धोतवेदस्य ब्रह्मजिज्ञासाधिकाराददर्भनानुपपत्तेरत आद्द। "वियत्पवनयो"रिति। यथा दि वियत्पवमयोर- मृतत्वानस्तमयत्वश्रुती श्रुत्यन्तरविरोधादापेक्षिकत्वेन नीते। एवमकारणत्व श्रुतिरात्मनो ग्निविस्फलिङ्गदष्टान्तश्रुतिविरोधात्- माणन्तरविरोधाच्चापेक्षिकत्वेन व्याख्यातव्या। न चात्म- नः कारणवत्वे Sनवस्था लोदगन्धितामावद्ृत्यनादित्वात्का- यंकारण(१)परम्पराया इति भावः। "तथा विकारेभ्य" इति। प्रमाणान्तरविरोधो दर्शितः । एवं प्राप्ते, उच्चते । (१) कार्यकारणभाव-पा० १।

[भामती] [899 ] [अ2पा.३स.य] सदेक स्वभावस्योत्यत्य संभवः । कुतः । "अनुपपत्तेः"। स- देकखभावं दि ब्रह्म श्रयने तदसति बाधके नान्यथयितव्य- म्। उक्तमेतद्विकाराः सत्त्वेनानुभूता अपि कतिपयकाल- कलातिक्रमे विनश्यन्तो दृश्यन्तदूत्यनिर्वचनीयास्तैकान्याव- क्ेदादिति। न चात्मा तादशसस्य श्रुतेरनुभवाद्दा(१) व- नमानैकखभावतवेन प्रसिद्वेस्तदिदमाद्द। 'सन्मानं द्वि ब्र- ह्मे"ति। एतदुत्तां भवति। यत्खभावाद्दिचलति तदनिर्वच- नीयं निर्वचनीयोपादानं युत्ता, न तु विपर्ययः। यथा र- ज्नूपादानः सर्पो न तु सरपोपादाना रज्जुरिति। ययोस्त

था रज्जुशुक्तिकयोरिति। न च निरधिष्ठानो विभ्रम इ- त्याद। "नाप्यसत" दति। न च निरधिष्ठानभ्रमपरम्प- रानादितेत्याष। "मूलप्रछत्यनभ्युपगमे Sनवस्थाप्रसङ्गा- दि"ति। पारमार्थिको दि कार्यकारणभावो Sनादिर्नान- वस्थया दुष्यति। समारोपस्तु विकारस्य न समारोपितो- पादान इत्युपपादिनं माध्यमिकमतनिषेधाधिकारे तदत न प्रस्मर्तव्यम्। तस्मान्नासदधिष्ठानविभ्मसमर्थना Sनादित्वेनो- चितेत्यर्थः । अर्प्रगिविस्फुलिङ्गश्रुतिस्वौपाधिकरूपापेक्षया ने- तव्या। शेषमतिरोद्ितार्थम् । ये तु गुणदिक्कालोत्पत्ति- विषयममिद्मधिकरणं वर्णयांचक्रस्तैः सतोनुपपत्तेरिति से भ्ेन व्याख्थेयमविरोधसमर्थनप्रस्तावे चास्य सङ्गतिर्वत्रव्या।

(१) रनुभवाच्ज-पा० २।

[भामती] नदासा तावत्।। तेजोतस्तथाह्याह ॥१० ॥ यद्यपि वायोरधिरित्यपादानपच्चमी कारकविभत्किरुप- पदविभक्तर्बलीयसीति नेयमानन्तर्यपरा युक्त्ा, तथापि ब- जश्रुतिविरोधेन दुर्बलाप्युपपद विभत्तिरेवाचोचिता। ततखा- नन्तर्यदर्भनपरेयं वायोरगनिरिति भ्ुतिः । न च साक्षाद्र- ह्मजत्वसंभवे तद्वंश्यत्वेन तज्जत्वं परम्परयात्रयितुं युक्कम्। वाजपेयस्य पशड(१)यूपवदिति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते उच्चते। युक्ततं पशडयागवाजपेययोरङ्गाङ्गिनोर्नानात्वात्तन सात्ताद्वाज- पेयासंबन्धे लेशेन परम्पराश्रयणम्। इद् तु वायोर्ब्रह्मा- विकारस्यापि ब्रह्मणो वस्तुतोनन्यत्वाद्दायूपादानत्वे साक्ा- देव ब्रह्मोपादानत्वोपपत्तेः कारकविभक्तर्बलीयस्वानुरोधे- नोभयथोपपद्यमाना: श्ुतयः कास्यभोजिन्यायेन नियम्य- न्तदूति युत्तमिति राद्वान्तः। "पारम्पर्यजत्व्रेपी"ति। भेदक- रपनाभिप्रायं यतः पारमार्थिकमभेदमाच। "वायुभावापन्नं ब्र- हो"ति। "यथा तस्याः पूटत"मिति तु दष्टान्तः परम्परा- माचसाम्येन न तु सर्वथा साम्ेनेति सर्वमवदातम् । आपः ॥ ११॥ निगदव्याख्यातेन भाष्येण व्याख्यातम् ।

अन्नभव्दोयं व्युत्पन्या च प्रसिद्धा च ब्रीचियवादी न- (१) 'पछ्रु' इति नस्ति । १। २/

[भामतो] [. ४92 ] [२पा.३ु.2] दविकारे चौदने प्रवर्तते । श्रुति्त प्रकरणाद्वलीयसी, सा च वाक्यशेषेणोपोद्दलिता यतर क चन वर्षतीत्येतेन, तत्माद- भ्यवचायं ब्रीच्ियवाद्येवाचान्ो जायनदति विवश्चितम्। काष्एर्यमपि द्ि संभवति कस्य चिददनीयस्य, नच्ि पृथि- व्यपि कृष्ण, लोह्ितादिरूपाया अपि दर्भनात्। ततस श्रत्यन्तरेणाद्धः पृथिवी, प्ृथिव्या शरषधय दत्यादिना वि- रोध, इति पूर्वः पत्तः। शुत्योर्विरोधे वस्तुनि विकलपानु- पपत्तेरन्यतरानुगुणतयान्यतरा नेतव्या। तब्र किमद्ः पृ- थिवोति प्रृथिवोशब्दोन्नपरतया नीयतामुतान्नमस्जतेत्यन्न- शब्द: पृथिवीपरतयेति विभये मद्ाभृताधिकारानुरोधान् 'प्रायिकहष्णरूपानरोधाच्च तद्यदर्पा भर आसीदि'ति च पुनः शत्यनुरोधाच्च वाक्यभेषस्य चान्यथाप्युपपत्तेरन्नभब्दो- न्कारणे पृथिव्यामिति राद्वान्तः । तदभिध्यानादेव तु तलिलङ्गात्स:।।१३।। सष्टिक्रमे भृतानामविरोध उत्त इदानीमाकाशादिभरता- विष्ठाव्यो देवताः किं खतन्त्रा एवोत्तरोत्तरभूतसर्गे प्रवर्तन्त- उत परमेश्वराधिष्ठिताः परतन्त्रा इति। तचाकाशाड्वायुर्वा- योरभिरिति खवाक्ये निरपेक्षार्णां श्रुतेः सवयं चेतनाना च चेतनान्तरापेक्षायां प्रमाणाभावात्, प्रस्तावस्य च लिङ्गस्य च पारम्पर्येणापि मूलकारणस्य ब्रह्मण उपपत्ते:, खतन्त्रा- णामेवाकाभादीनां वाय्वादिकारणत्वमिति जगतो ब्रह्मयो- नित्वव्याघात इति प्राप्तम्। एवं प्राप्ते Sभिधीयते। श्र्प्रा-

[भामती] -

कामाद्वायुरित्यादय आ्रकामादीनां कवलानामुपादानभाव- माचक्ते, न पुनः खातन्त्रोणाधिष्ठातत्वम्। न च चेत- नानां सवकार्ये खातन्त्यमित्येतदप्यैकान्तिकं, परतन्त्राणा-

ङ्प्रस्तावसामन्न्स्याय स ईश्वर एव तेनतनाकाशादि- भावेनोपादानभावेनावतिष्ठमानः सयमधिष्ठाय निमित्तका- रणभूतस्तंतं विकार वाय्वादिकं सजतीति युक्तम् । इत- रथा लिङ्गप्रस्तावा केशितौ स्यातामिति। "परमेशवरावे- भवभा"दिति। परमेश्वर एवान्तर्यामिभावेनाविष्ट ईक्षि- मा. तस्मात्मर्वस्य कार्यजातस्य साक्षात्यरमेश्वर एवाधिष्ठा- ता निमित्तकारणं न त्वकाशादिभावमापन्नः । आ्र्र्राकाशा- दिभावमापन्नस्तपादानमिति सिद्धम् । विपर्ययेण तु क्रमो उत उपपद्यते च ॥१४ ॥ उत्पन्तौ मचाभूतानां क्रमः श्रुतो नाप्यये Sप्ययमाचस्य श्नतत्वात्। तच नियमे संभवति नानियमो व्यवस्थारदितो दि सः । न च व्यवस्थार्यां सत्यामव्यवर्स्था युज्यते। तन्न क्रमभेदापेक्षार्यां किं दष्टोप्ययक्रमो घटादीनां मदाभंता- प्ययक्रमनियामकोस्वाछ्ो, श्रौत उत्पत्तिक्रम इति विभये श्रातस्य श्रौतान्तरमभ्थर्चितं समानजातीयतया तस्यैव बुद्धि- सान्निध्यात्। न दृष्टं, विरुद्ूजातीयत्वास्(१)। तस्माष्तेनै- (२) विजातीयर्वात-पा० -१/२

[भामती] [ ४८१ ] [अ.२पा.३ छ.१४] वोत्पत्तिक्रमेणाप्ययक्रमो नियम्यतदूति प्राप्ते, उचते। अ्र- प्ययस्य क्रमापेआार्या खलूत्पत्तिक्रमो नियामको भवेत्, न त्वस्यप्ययस्य क्रमापेत्ता, दष्टानुमानोपनीतेन क्रमभेदेन श्रु- त्यनुसारिणोप्ययक्रमस्य बाध्यमानव्वात्। तस्िन् चि स- त्युपादानोपरमेप्युपादेयमस्तीति स्यान्न चैतदरित। तर्मात्त- द्विरुदूदृष्टक्रमावरोधादाकाङ्क्षैव नास्ति, क्रमान्तरं प्रत्य- योग्यत्वात् तस्य तदिदमुत्तां सतक्तो पपद्यते चेति। भाव्यकारोप्या्। "न चासावयोग्यत्वाद्प्ययेनाकाङ् च्यत"- इति। तस्मादुत्पत्तिक्रमाद्विपरीतः क्रम द्वत्येतन्यायमूला च सृतिरुक्त्ा।। अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्ि- ङ्ादिति चेन्नाविशेषात् ॥१५॥ तदेवं भावनोपयोगिना भूतानामुत्पत्तिप्रलया विचार्य बुद्दीन्द्रियमनसां करमं विचारयति। अत्र च विज्ञायतेने- नेति व्युत्पच्या विज्ञानशव्देनेन्द्रियाणि च बुद्धिं च ब्रूते । नच्रैतेषां क्रमापेत्तायामात्मानं च भूतानि चान्तरा समा- नात्तेनैव पाठेन क्रमो नियम्यते। तस्ात्पर्वेत्पत्ति- भङ्गप्रसङ्गः । यत आात्मनः करणानि करणेभ्यस भू- ैति प्रतोयते, तम्मादात्मन आकाश इति भज्यते। पमयमिति च मयडानन्दमय इतिवद् न विकारार्थ इति मात्े, Sभिधीयते। विभक्तत्वात्तावन्मनःप्रभृतीर्ना कारणापेक्षायामन्नमयं मन इत्यादिलिङ्गश्रवणादपेद्ितार्थ-

[म्र.२पा.३स. १५] [४दर] [भामती] कथनाय विकारार्थत्वमेव मयटो युक्तमितरथा त्वनपेकषि- तमुतां भवत् 1. न च तदपि घटते। नह्मन्नमयो यज्ञ इतिवदन्नप्राचुर्य मनस: संभवति। एवं चेद्ूतविकारा मनतदयो भूतानां परस्तादुत्पद्यन्तदूति युक्तम् । प्र- ढवादितया डम्युपेत्याह। "अ्रय त्वभौतिकानी"ति। भ- वत्वात्मन एव करणानामुत्पत्ति:, न खल्चेताचता भूतरात्म- नो नोत्पत्तव्यम्। तथा च नोकक्रमभङ्गप्रसङ्ग:। विशि- य्यते भिद्यते भंज्यतदूति यावत् । चराचरव्यपाश्रयस्तु स्या्तदव्यपदे- शो भाक्तस्तद्गावभावित्वात् ॥१६॥ दवदत्तादिनामधेयं तावज्जीवात्मनो न शरीरख तन्ना- मे शरीराय शरद्वादिकरणनुपपत्ते। तन्मृतो देवदत्तो जातो देवदत्त इति व्यपदेशस्य मुख्यत्वं मन्वानस्य पूर्वः पचः- मुख्यत्वे शास्तोक्तामुकिक खवर्गादि फलसंबन्धानुपपत्ते: शास्त्रविरोधाद् लौकिकव्यपदेशो भाता व्याखयेय। म- किम्य शरीरस्योत्पादविनाश ततसतव्सयोग इति जातक रमादि च गर्भवीजसमुङ्गवजीवपापप्रकयार्थ, न तु जीवज- नजपापजयार्थम्। अत एव सारन्ति। एवमेनः श्रमं याति वोजगर्भसमुद्गवमिति । तरमान, शरीरोत्पचतिविनाशाम्यां जीवजन्मविनाशाविति सिद्म्। एतच् लैौकिकव्यपदेशस्याभान्तिम् लत्वमभ्युपेत्या- धिकरणम्। उत्ता त्वध्यासभाष्ये डस्य भ्रान्तिमूलनेति। मा

[भामती] [ ४८३] [अ.२ पा.३ ६.१६] भूतामस्य भरीरोदयव्ययाम्यां स्थूलावुत्पत्तिविनाशा, त्र्प्रा- काशादेरिव तु मद्ासर्गादा तदन्ते चोत्पत्तिविनाशौ जी- वस्य भविष्यत इति पङ्मान्तरमपनेतुमिदमारभ्यते। नात्मा डश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः।।१७।। विचारमूलसंभयस्य बोजमाच। "श्रुतिविप्रतिपत्ते"रिति। तामेव दर्भयति। "कासु चिद्धि श्रुतिष्वि"ति । पूर्वपनं गृ- हषाति। "तन प्राप्त" मिति। परमात्मनस्तावद्िरुद्वधर्मसं- सर्गा दप दतानपद्ृतपाभत्वा दिल क्षणाज्जीवानामन्यत्वम्। ते चेन्न विकारास्ततस्तत्त्वान्तरत्वे बडतराद्वैतश्रुतिविरोधः । ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविरोधच्च। तम्माच्छ्रुतिभिर- नुज्नायते विकारत्वं प्रमाणान्तरं चाचोत्तां, "विभक्तत्वादाका- शादिवदि"ति। यथा 'डगे: क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा' इति च श्रुतिः सान्तादेव ब्रह्मविकारत्वं जीवानां दर्भयति। यथा सुदीप्रात् पावकादिति च ब्रह्मणो जीवानामुत्पत्तिं च तन्नाप्ययं च

जीवानामित्यत आद्द। "जीवात्मना"मिति। स्यादेतन्।

मादास्नानयोग्य स्यानास्नानात्तस्योत्प्त्यभावं प्रतीम इत्यत ह। "न च क्क चिदश्रवण" मिति। एवं द्ि कस्यां चि- खायामास्नातस्य कतिपयाङ्गसच्ितस्य कर्मणः शाखा-

नुप्र वेभभ्रुतिर्रिकारभावापत्या व्याख्येया। तस्मादाकाशव- ज्जीवातमान उत्पद्यन्तइूति प्राप्ते, उचते। भवेदेवं यदि

[त्र२पा.३ सू. १७] [ ४८४ ] [भामती] जोवा ब्रह्मणो भिद्ेरन् न त्वेतदस्ति तत्खष्टा तदेवानुप्रा- विभदनेन जीवेनेत्याद्यविभागश्रुतेरापाधिकत्वाच्च भेदस्य घ- टकरकाद्याकाशवद्विरूद्वधर्मसंसर्गस्योपपत्तेः । उपाधीनां च मनोमय इत्यादोनां श्रुतेर्भूयसोनां च नित्यत्वाजत्वादिगो- चराणं श्रुतीनां दर्नादुपाधिप्रविलयेनोपद्ितस्येति च प्र- श्रोत्तराभ्यामनेकधोपपादनाच्करत्या "अ्र््रविभागस्य चैको देवः सर्वभूतेषु गूढ" इति श्ुत्यैवोत्तत्वान्नित्या जीवात्मानो न विकारा न चाद्वतप्रतिज्ञाविरोध इति सिद्धम्। मैने- योब्राह्मणं चाधस्ताद्याख्यातमिति नेद् व्याख्यातम् ।। ज्ञो उत एव ॥ १८॥ कर्मेणा द्ि जानात्यर्था व्याप्तस्तदभावे न भवति धूमद्दव धूमध्वजाभाव, सुषुप्त्याद्यवस्थासु च ज्ञेयस्याभावात्त- द्याप्यस्य ज्ञानस्याभावः। तथा च नात्मखवभावश्वैतन्यं तद- नुवृत्तावपि चैतन्यस्य व्यावृत्तेः । तस्ादिन्द्रियादिभावाभावा- नुविधानाद् ज्ञानभावाभावयोरिन्द्रियादिसन्निकर्षाधेयमा- गन्तुकमस्य चैतन्यं धर्मों न स्वाभाविकः। त्प्रत एवेन्द्रिया- दीनामर्थवत्त्वमितरथा वैयर्थ्यमिन्द्रियार्णं भवेत्। नित्यचै- तन्यश्रुतयश्च शत्तयभिप्रायेष व्याख्येयाः । त्र्रस्ति दि ज्ञा- नोत्पादनशक्तिर्निजा जीवानां, न तु व्योस्तदवेन्द्रियादिस- न्निकर्षेप्येषां ज्ञानं न भवतीति। तस्माज्जडा एव जीवा इति प्राप्ते, Sभिधीयते। यदागन्तुकज्ञानं जड़खभावं तत्कदा चित्परोकां कहा चित्सन्दिग्धं कदा चिद्दिपर्यसतं, यथा घटादि, न चैवमात्मा। तथाद्यनुमिमानोप्यपरोक्षः लरन्नप्यानुभविक

[भामती] [ g८५ ] [ब्.२पा.३ ख.१८] संदि द्ानोप्यसन्दिग्धा विपर्यस्यन्नप्य विपरीतः सर्वस्यात्मा तथा च तत्खभावः। न च तत्खभावस्य चैतन्यस्याभाव स्स्य नि- त्यत्वात्। तम्माद्ृत्तयः क्रियारूपाः सकर्मिका: कर्माभावे सुषुप्त्यादा निवर्तन्ते। न चैतन्यमात्मखभाव(२) इति सि- दम्। तथा च नित्यचैतन्यवादिन्यः श्रुतयो न कथं चित् केशेन व्याख्यातव्या भवन्ति। गन्धादिविषयवृत्त्युपजने चे- न्द्रियाणामर्थवत्तेति सर्वमवदातम् ॥ उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् । १९।। यद्यप्यविक्वतस्यव परमात्मनो जीवभावस्तथा चानणुपरि- मापत्वं, तथाप्युत्क्रान्तिगत्यागतीनां त्रुतेश्न साक्षादणुप- रिमाणश्रवस्य चाविरोधार्थमिद्मधिकरणमित्यान्षेपसमा- धानाभ्यामाह। "ननु चे"ति। पूर्वपक्षं गृक्षाति। "तन्न प्राप्तं तावदि"ति । विभागसंयोगोत्यादौ दि तूत्क्रान्त्यादीनां फलं, न च सर्वगतस्य ता सः । सर्व्र नित्यप्राप्नस्य वा सर्वात्मकस्य वा तदसंभवादिति। स्वात्मना चोत्तरयोः ॥२०॥ उत्क्रमणं दि मरणे निरुढम्। तच्चाचलतोपि तन स- तो देहखाम्यनिवृत्त्योपपद्यते न तु गत्यागती। तयोश्- जने निरुढयो: कर्तस्थभावयोर्व्यापिन्यसंभवादिति मध्यमं परिमाणं मदत्त्वं शरीरस्यैव, तच्चारद्तपरीच्षार्यां प्रत्युक्तम्। गत्यागती च परममद्दति न संभवतो Sतः पारिभेष्यादणु- (१) स्वभावमिति-पा० २।

[.२पा.३ख२] [४(] [भामती] त्वसिद्धिः । गत्यागतिभ्यां च प्रादेशिकत्वसिद्धा मरणमपि देशदपसर्पणमेव जीवस्य न तु तन्र सतः खाम्यनिवृत्ति- माच्रमिति सिद्धमित्याच। "सत्योक्च गत्यागत्यो"रिति। दूतख देह्ादपसर्पपमेव जीवस्य मरणमित्याद। "देचप्रदे- पाना"मिति। तम्माद्गत्यागत्यपेक्षोत्क्रान्तिरपि सापादाना- सात्वसाधनमित्यर्थः । न केवलमपादानश्रुतेसच्करीरप्रदेभग- न्तव्यत्वश्रुतेरप्येवमेवेत्याइ। "स एतास्तेजोमाच्रा" इति॥ नाणुरतच्छ्रतेरिति चेननेतराधिका- रात ॥ २१॥ यत उत्क्रान्त्यादिश्रुतिभिर्जीवानामणुत्वं प्रसाधितं ततो व्यापकात्परमात्मनस्तेषां तद्िकारतया भेदः । तथा च मद्तत्त्वानन्त्यादिश्रुतयः परमात्मविषया न जीवविषया इू- त्यविरोध इत्यर्थः । यदि जीवा अणवस्ततो योयं विज्ञा- नमयः प्राणप्विति कथं शारीरो मद्तत्त्वसंबन्धित्वेन प्रतिनि- र्दिश्यते दूति चोदयति। "नन्चि"ति। परिद्दरति। "भा- सदृष्ट्या" पारमार्थिकदष्ट्या निर्देशो वामदेववत्। यथा द्ि गर्भस्थ एव वामदेवो जीव: परमार्थदृष्ट्यात्मनो ब्रह्म- व्वं प्रतिपेदे। एवं विकाराणां प्रछ्ृतेर्वास्तवादभेदात्तर्त्या माणत्वव्यपदेश इत्यर्थः ॥ स्वशव्दोन्मानाभ्यां च।। खभव्दं विभजते। "साक्षादेवे"ति. "तथोन्मानमपो"ति। उद्धृत्य मानमुन्मानं, द. : ददुतः भ-

[भामती] [850 ] [भ2पा.३ख.२२] ततमो भागसस्मादपि शतनमादुडुतः शततमो भाग इति तदिदमुन्मानम्। आराग्रादुड्ुनं मानमाराग्रमाचमिति छ्व- नान्तरमवतारयितुं चोदयति। "नन्वणुत्वे सती"ति। अर््र- पुरात्मा न शरीरव्यापीति न सर्वाङ्गोणभैत्योपलव्धः स्या- दित्यर्थ ॥ अविरोधश्चन्दनवत् ॥२३॥ त्वक्संयुक्तो द्ि जीवस्वक् च सकलभरीरव्यापिनोति त्वगव्याप्यात्मसंबन्धः सकलभैत्योपलब्धौ समर्थ इत्यर्थः ॥ अवस्थितिवैशेष्यादिति चेनाभ्यु- पगमादू हृदि हि॥२४॥ चन्दनबिन्दोः प्रत्यक्षतोल्पीयस्वं बुध्वा युक्ता कन्पना भ- वति, यस्य तु संदिग्धमपुत्वं सर्वाङ्गोएं च कार्यमुपलभ्यते तस्य व्यापित्वमौत्मर्गिकमपच्ाय नेयं कन्पनावकाशं लभते

जीवस्य, प्रतिद्ष्टान्तसंभवेनानैकान्तिकत्वादित्याद्द। "न चा- चानुमानमि"ति। शङ्कामिमामपाकरोति। "अ्र्रत्रोचत"- लि। यद्यपि पूर्वोक्ताभि: श्रुतिभिरणत्वं सिद्धमात्मनस्तथापि हृत्यन्तरमुपन्यस्तम् ॥ गुण्ोदा लोकवत् ॥ २५॥

पपद्यते, त्वात्मनो Sनवयवस्याणुसंचार: संभवी, तम्माद्वैष-

[अ.२पा.३खू.२५] [४८८] [भामतो] न्यमिति मन्यन्ते तान्प्रतीदमुचते, "गुणाद्ा लोकवदि"- ति। तद्विभजते। "चैतन्ये" ति। यद्यप्यणुर्जीवस्तथापि त- दुणस्त्ैतन्यं सकलदेद्दव्यापि। यथा प्रदीपस्या्पत्वेपि तङ्ग- पः प्रभा सकलगृद्दोदरव्यापिनीति। एतदपि शङ्माद्वारेण दूषयित्वा दृष्टान्तान्तरमाच॥। व्यतिरेको गन्धवत ॥ २६ ॥ "अश्ीयमाणमपि तदि"ति। क्षयस्यातिसूत्त्तया Sनुप- लभ्यमानच्र्यमिति(१)। शंकते। "स्ादेतदि"ति। विस्विष्टा- नामल्यत्वादित्युपलक्षएं द्रव्यान्तरपरमाणूनामनुप्रवेशादित्य- पि द्रष्टव्यम्। विक्लेषानुप्रवेशाभ्यां च सन्नपि विश्लेषः सूच्म- त्वान्नोपलच्चते इति। निराकरोति। "न."कुतः । 'तर्रती-

दन्धोपि नोपलभ्येतोपलभ्यमानो वा सूक्षम उपलभ्यते न स्थूल इत्यर्थः। श्रेषमतिरोद्ितार्थम् ॥ पृथगुपदेशात् ।२८। निगदव्याख्यातमस्य भाष्यम् ।। तह्ुणसारत्वान्तु तद्व्यपदेशः प्राज्ञवत् ॥२९॥ "कए्टकतोदनेपी"ति। मददल्पयोः संयोगोष्पमवरुपदि न मद्ान्तं, न जातु घटकरकादिसंयोगा नभसो नभो व्यश्रुवते Sपि त्वन्पानेव घटकरकादी,नितरथा ग्रन्न नभसतत् (१) मिति द्रष्टव्यम्-पा० २1

[भामती] [ 8t2 ] [भ.रपा. ३ छ.22] सर्वत्र घटकरकाद्युपलन्भ इति तेपि नभःपरिमाणाः प्र- सज्येरन्निति। न चाणोर्जीवस्य सकलभरीरगता वेदनोपप- दयते। यद्यप्यन्तःकरणमण तथापि तस्य त्वचा संबदधत्वा- (१)त्वचश्च समसभरीरव्यापित्वादेकदशेप्यधिष्ठिता त्वगधि- ष्वितैवेति शरीरव्यापी जीवः शक्ोति सर्वाङ्गीएं ैत्यम- नुभवितुं त्वगिन्द्रियेण गङ्गायाम(२), अणुस्तु जीवो यचास्ति तस्मिन्नेव शरीरप्रदेशे तदनुभवेन्न सर्वाङ्गीपाम्, तस्यासर्वा- ड्रीपात्वात्। कण्टकतोदनस्य तु प्रादेभिकतया न सर्वाङ्गी- पोपलब्धिरिति वैषम्यम्। "गुणत्वमेव हो"ति। इदमेव द्ि गुणानां गणत्वं यहुव्यदेशत्वमत एव द्ि द्देमन्ते विष-

रूपं नोपलभ्यते यथा, तथा मगमदादीनां गन्धवाद्विप्रकी- र्पादत्मावयवानाम तिसान्द्रे गन्धेनुभूयमाने रूपसर्भा नानु- भूये ते. तत्कस्य देतोरनुद्गूतत्वात्तयोर्गन्धस्य चोड्गूतत्वादिति। न च द्रव्यस्य प्रत्तयप्रसङ्ग:, द्रव्यान्तरावयवपूरणात्। अत एव कालपरिवासवशादस्य इतगन्धितोपलभ्यते । अपि च चैतन्यं नाम न गुणो जीवस्य गुणिनः किं तु खभावः। न च खभा- वस्य व्यापित्वे भावस्याव्यापित्वं तत्त्वप्रचुतेरित्याद्द । "यदि च चैतन्यमि"ति। तदवं श्रुतिस्मतीतिद्दासपुराणसिद्वे जीव- स्याविकारितया(३) परमात्मत्वे तथा श्ुत्यादितः परममद्तत्त्वे

(१) संबन्धात्-पा० १। (२) गङ्गार्या निमग्न :- पा० २। (3) विकारतया-पा० २।

बपा.euसe [820] [भामती] च या नामाणत्वश्रुतयस्तासतदनुरोधेन बुद्धिगुणसारतया व्यास्थेया इत्याद। "तङ्गुएासारत्वादि"ति। तद्याचष्टे। "त- स्या बुद्देरि"ति। आ्र्रात्मना खसंबन्धिन्या बुद्धेरुपस्थापित- त्वात् तदा परामर्भ:। नदि पडद्बुद्दमु त्तखभावस्यात्मन- स्तत्त्वं संसारिभिरनुभूयते। अपि तु योयं मिथ्याज्ञानद्वे- षाद्यनषक्त: स एव प्रत्यात्ममनुभवगोचरः । न च ब्रह्म- खभावस्य जीवात्मनः कूटस्थनित्यस्य खत इच्काद्वेषानुष- ङ्संभव इति। बुद्धिगुणानां तेषां तदभेदाध्यासेन तद्दर्मत्वा- ध्यास उदभरावाध्यस्तस्येव चन्द्रमसो बिम्बस्य तोयकम्पे कम्पकत्त्वाध्यास इत्युपपादितमध्यासभाष्ये। तथा च बु- ाद्युपाधिक्वतमस्य जीवत्वमिति बुद्धेरन्तःकरणस्याणुतया सोप्यणुव्यपदेभभाग्भवति नभ इव करकोपच्ितं करकप- रिमाणम्। तथा चोत्क्रान्त्यादीनामुपपत्तिरिति। निगद- व्याख्यातमितरत्। प्रायणे Sसत्त्वमसंसारित्वं वा ततख्व छ-

यावदात्मभावित्वात्तु न दोषस्तदर्श- नात ॥ ३० ॥ याक्संसार्यात्मभावित्वादित्यर्थः । समान: सन्निति बुध्धा समानः तङ्गुणसारत्वादिति। "अपि च मिथ्या ज्ञाने"ति। न केवलं यावत्संसार्यात्मभावित्वमागमत उपपत्तितश्वेत्यर्थः । "आादित्यवर्षमि"ति। प्रकाशरूपमित्यर्थः । "तमस" दूति। अ्रविद्याया दत्यर्थः। तमेव विदित्वा सान्तात्कवत्य मृत्युमषि-

[भामती] [ ४१ ] [२पा.३वु.इ0] द्यामत्येतीति योजना। अनुभयबौजं पूर्वपन्ती प्रकटयति। "ननु सुषुप्नप्रल्ययो"रिति। "सता" परमात्मना। अ्रपनुभ- यबीजपरिद्दारः । अरन्नोचते॥ पुंस्त्वादिवत्तस्य सतोभिव्यक्तियो- गात् ॥ ३१ ॥ निगदव्याख्यातमस्य भाष्यम् ॥ नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गो जन्य- तरनियमो वान्यथा॥३२॥ स्यादेतद्। अ्रन्तः करणेपि सति तस्य नित्य संनिधानात्क- सान्नित्योपलब्धयनुपलब्धी न प्रसज्येते। त्र्प्रथाद्ृष्टविपाकका-

प्रसङ्ग:। तावसत्येवान्तःकरणे आ्रात्मनो वेन्द्रियार्णं वास्ता, तत्किमन्तर्गडुनान्तःकरणेनेति चोदयति। "अर्रथ वान्य- तरस्यात्मन" दूति। तथ वेति सिद्वान्तं निवर्त्तयति। सि- दान्ती बूते। "न चात्मन" इति। अवधानं खल्वनुबुभूषा. पूडश्रूषा वा। न चैते आत्मनो धर्मा, तस्याविक्रियत्वात्।

च ते आन्तरत्वेनानुभूयमाने बाच्ये संभवतः। तम्मादस्ति तदान्तरं किमपि यस्य चैते तदन्तःकरणम्। तदिदमुत्त "यस्यावधाने"ति। अनैवार्ये श्रुति दर्भयनि। "तथा चेति।

[भामती]

कर्ता शास्त्नार्थवत्त्वात् ॥३२ ॥ ननु तङ्गुणसारत्वादित्यनेनैव जीवस्य कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च लव्धमेवेति तद्युत्पादनमनर्थकमित्यत आह। "तङ्गुण- सारत्वाधिकारेणे"ति। तस्यैवेष प्रपञ्चो ये पभ्यन्त्यात्मा भो- तैव न कर्तेति तन्निराकरणार्थः। शासफलं प्रयोत्तरि मजन्षणत्वादित्याद्द स भगवान् जैमिनिः । प्रयोत्तर्यनुष्ठा- तरि कर्त्तरीति यावत्। शावफलं खर्गादि, कुतः, प्रयो- कृफलसाधनतालक्षणत्वात् शासस्य विधे:, कर्तपेत्तितोपाय- ता चि विधि:, बुद्धिश्वेत् कर्ची भोत्ता चात्मां ततो यस्या- पेक्षितोपायो भोतुर्न तस्य कर्तृत्वं यस्य कर्तृत्वं न च त- स्यारपेक्षितोपाय इति किं केन संगतमिति शासस्यानर्थक- त्वमविद्यमानाभिधेयत्वं तथा चाप्रयोजनत्वं स्ात्। यथा च तङ्गुणासारतयास्या वस्तु सदपि भोत्तृत्वं साव्यवद्दारिकमेवं कर्तृत्वमपि सांव्यवद्दारिकं न तु भाविकम् । त्र्प्रविद्याव- द्विषयत्वं च शास्त्रस्योपपादितमध्यासभाय्यदूति सर्वमवंदातम्। विहारोपदेशात ॥३४॥ विदार: संचारः, क्रिया, तन खातन्व्यं नाक्त्तुः संभवति, सत्मादपि कर्त्ता जीवः। उपादानात ॥ ३५॥ नदेतेषां प्राणानामिन्द्रियार्णां विज्ञानेन बुख्या विज्ञान गरद्णथत्तिमादायोपादायेत्युपादाने खातन्त्यं नाकर्तु: सं- भवति।

-- [भामती] [ ४22 ] [म२पा.एप्.श] व्यपदेशाच् क्रियायां न चेन्निर्देश- विपर्ययः ॥ ३६ ॥ अभ्युच्चयमात्रमेतन्न सम्यगुपपत्तिः। विज्ञानं कर्त्तृ यजं तनुते सर्वत् दि बुद्धि: करणरूपा करणत्वेनैव व्य्पदि- भयते न कर्तृत्वेन इछ तु कर्तृत्वेन तस्या व्यपदे भे विपर्य- यः स्यात्तस्मादात्मैव विज्ञानमिति व्यपदिष्टः। तेन कर्त्ते- ति। सनान्तरमवतारयितुं चोदयति। अनाद। 'य- दी"ति। प्रज्ञावान (१) खतन्त्न इष्टमेवात्मनः संपादयेन्ना- निष्टमनिष्टसंपत्तिरप्यस्योपलभ्यते, तम्मान्न खतन्त्रस्तथा च न कर्त्ता तक्षनपत्वात्तस्येत्यर्थः। अ्रस्योत्तरम् ॥ उपलब्धिवदनियमः ॥ ३७॥ करणादीनि कारकान्तराणि कर्त्ता प्रयुङतो न त्वयं कारकान्तरैः प्रयुज्यतदत्येतावन्मान्नमस्य खातन्त्रं न तु कार्यक्रियायां न कारकान्तराएपेक्षतदूति। ईदर्श छि खातन्व्यं नेश्वरस्याप्यत्रभवतोस्तीत्युत्मन्नसंकथः कर्त्ता स्ा-

भ्रमणानिष्टोपायं व्यापारयन्ननिष्टं प्राप्नुयादित्यनियम: कर्तृ्त्वं चेति न विरोधः विषयप्रकल्पनमात्रप्रयोजनत्वादिति । नित्यचैतन्यखभावस्य खल्वात्मन इन्द्रियादीनि करणानि सवविषयमुपनयन्ति, तेन विषयावच्छिन्नमेव चैतन्यं वृत्तिरि- (१) प्रेक्षावान्-पा० १/२।

[५२पा.३ख.३७] [४६४ ]. [भामती] ति विज्ञानमिति चाख्यायते तन्र चास्यास्ति खातन्व्यमि- त्यर्थः ॥ शक्तिविपर्ययात् ॥ ३८ ॥। पूवें कारकविभत्तिविपर्यय उत्तः संप्रति कारकर्भात्त- विपर्यय इत्यपुनरुत्त्म्। अर््रविपर्ययाय तु करणान्तरक- र्पनार्यां नाम्नि विसंवाद दति। समाध्यभावाच ॥३९॥ समाधिरिति संयममुपलक्यति। धारणाध्यानसमाधयो द्ि संयमपद्वेदनीयाः । यथाङः । त्रयमेकत्र संयम दू- ति। अत्र श्रतव्यो मन्तव्य इति धारणोपदेशः । निदि- ध्यासितव्य इति ध्यानोपदेशः। द्रष्टव्य दति समाधेरुप- देशः । यथाङ्,सदेव ध्यानमर्थमाच्रनिर्भासं सरूपशन्य- मिव समाधिरिति सोयमिद्द कर्चात्मा समाधावपदिभ्य- मान आत्मनः कतृत्त्वमवैतीति सूचार्थः॥ यथा च तक्षोभयथा॥४०॥ श्रवान्तरसङ्गतिमाद्द। "एवं ताव"दिति। विम्टभति। "त- त्पुन"रिति। पूर्वपक्षं गृक्षाति। "तचे"ति। भासार्थवत्त्वा- दयो द्ि द्वेतव आत्मनः कर्त्तृत्वमापादयन्ति। न च खा- भाविके कर्ततृत्त्वे संभवति असत्यपवादे तदौपाधिकं यु- क्रम्. अतिप्रसङ्गात्। न च मुत्यभावप्रसङ्गोस्यापवादकः, यथा ज्ानखभावो(१) जञेयाभावेपि ना्नो भवत्येवं क- (१) स्वभायोप्यात्मा-पा० २ ।

[भामती] [ ४2५ ] [अ२पा.३य.४0] नृख्भावोपि क्रियावेभाभावेपि नाकर्त्ता। तम्मात् खा- भाविकमेवास्य् कर्ततृत्वमिति प्राप्ते, Sभिधीयते। नित्यपड- दबुद्दमुत्तखभावं दि ब्रह्म भूयोभूय: श्रूयते तदस्य बुद्दत्व- मसत्यपि बोद्व्ये युत्तां वक्नेरिवासत्यपि दाद्ये दग्घृत्वं, तच्कीलस्य तस्यावगमात्। कर्तृत्त्वं त्वस्य क्रियावेशादवग- न्तव्यम्। न च नित्योदासीनस्य कूटस्थस्य नित्यस्यासक्त- कृतस्य संभवति, तस्य च कदा चिदपि त्रसंसर्गे कथं तच्कक्रियोगो निर्विषयायाः शतरसंभवात्। तथा च यदि तत्मिद्थें तदिषयः क्रियावेशो भ्युपेयते तथा सति तत्ख- भावस्य स्वभावोच्छेदाभावाद् भावनाशप्रसङ्गो न च मुक्त्त- स्यास्ति क्रियायोग इति। क्रियाया दुःखत्वात्। न विग- लितसकलदुःखपरमानन्दावस्था मोत्ष: स्यादित्याभयवानाद्द। "न खाभाविक कर्त्तृत्त्वमात्मन" इति। अ्र्भिप्रायमबुध्वा चो- दयति। "ननु स्थितायामपो"ति । परिद्रति। "न नि- मित्तानामपो"ति। शत्तभक्याश्रया शक्ति: खसत्तया Sवभ्यं शाक्यमात्तिपति। तथा च तया SSन्तिप्नं शक्यं सदैव स्यादि- ति भावः । चोदयति। "ननु मोन्तसाधनविधाना"दिति। परिद्रति। "नं साधनायत्तस्थे'ति। अ्र््रस्यार्क तु न मोत्ष: साध्यो, डपि तु ब्रह्मसरूपं तच्च नित्यमिति। उत्त- मभिप्रायमाविष्करोति। "अपि च नित्यशद्गे"ति। चो- दर्यति। "पर एव तईि संसारी"ति। अ्रयमर्थः । पर- सत्संसारी तस्याविद्याप्रविलये मुत्ता सर्वे मुच्ेरन्नविभेषात्। ततश्न सर्वसंसारोच्छेदप्रसङ्क: । परसादन्यश्येत्स बुआ्धादिस-

[भामतो] हगत पवेति तस्यैव तर्थि मुक्तिसंसारी नात्मन इति। परि- दरति। "नाविद्या प्रत्युपस्थापितत्वा"दिति। न परमात्म- नो मुक्तिसंसारी तस्य नित्यमुत्त्त्वा,न्रापि बुध्धादिसङ्घा- तथ्य, तस्याचेतनत्त्वाद,पि त्वविद्योपस्थापितानां बुद्यादिसङ- घातानां भेदात्तत्तद्वुआदिसङ्घातभेदोपधान आ्र्त्मैकोपि भिन्न इव विपद्वोप्यविशुद्द इव ततस्ैेकबुद्यादिसङ्धा- तापगमे तच मुक्त दवेतरच बद्द दव यथा मणिकपा- पाद्युपधानभेदादेकमेव मुखं नानेव दीर्घमिव वृत्तमव श्याम मिवावदातमिवान्यतमोपधानविगमे तन्न मुक्तमिवान्य- नोपद्ितमिवेति नैकमुत्ता सर्वमुत्तिप्रसङ्ग,स्तर्मान्न परमा- त्मनो मोक्षसंसारा नापि बुद्धादिसङ्घातस्य किं तु बु- आाद्यपद्ितस्यात्मखभावस्य जोवभावमापन्नस्येति परमार्थः । अ्त्नैवान्वयव्यतिरेको श्रुतिभिरादर्भयति। "तथा चे"ति।

र्भरयति श्रुतिरित्याद्। "तथा खप्नजागरितयो"रिति। त्र्प्र- चैवार्थे सत्रं व्याचष्टे। "तदेतदादे" ति। संप्रसाद: सुषुप्िः। स्यादतत्। तक्षणः पाण्यादय: सन्ति तैरयं वास्यादीन् व्यापा- रयन् भवतु दुःखो, परमात्मा त्वनवयवः केन मनःप्रभृतीनि व्यापारयेदिति वैषम्यं तक्ष्णो दष्टान्तेनेत्यत आद। "तक्ष- दष्टान्तसे"ति। यथा खभरीरेणोदासीनस्तत्ता सुखी वा- स्यादोनि तु करणानि व्यापारयन् दुःखी, तथा खात्मना- त्मोदासीन: सुखी मनःप्रभृनोनि तु करणादीनि व्यापा- रयन् दुःखीत्येतावता डस्य्र साम्यं नतु सवथा। यथा SSत्मा

[भामती] 1 8 ] [अ२पा.३ू.४0] च जीवो डवयवान्तरानपेक्ः खभरीरं व्यापारयत्येवं मन :- प्रभुतीनि तु करणन्तराषि व्यापारयतीति प्रमाणसिद्धे नियोगपर्यनुयोगानुपपत्तिः । पूर्वपत्चेढननुभाष्य दूषयति। "यत्तुत्त" मिति । यत्परं द्ि शाखं स एव शाार्थः। क- चपेक्षितोपायभावनापरं तद् न कर्त्तृस्रूपपरम्। तेन यथा लोकसिद्धं कर्त्तारमपेच्य खविषये प्रवर्त्तमानं न पुंसः खा-

देभविरोधादविद्याऊतं तदवतिष्ठते। चोद्यति। "ननु सन्ध्ये स्थान"दति। श्रपाधिकं द्वि कर्तृत्वं नोपाध्यपगम संभवतीति साभाविकमेव युञ्यतदत्यर्थः । अपि च यचरा- पि करणमस्ति तन्रापि केवलस्यात्मनः कर्तृत्वश्रवणात्खा- भाविकमेव युक्तमित्याद्द। "तथोपादानेपी"ति। नदेतत्प- रिद्रति। "न तावत्सन्ध्य"दूति। उपाध्यपगमो Sसिद्वो- न्तःकरणस्योपाधे: सन्ध्येप्यवस्थानादित्यर्थः । अपि च खन्ने यादशं ज्ञानं ताहभो विहारोपोत्याच। "विद्ारोपि च तचे"ति। "तथोपादाने Sपी"ति। यद्यपि कतृविभक्ति: केवले कर्तरि श्रूयते तथापि कर्मकरणोपधानक्वतमख्य कर्तृत्वं न शुदस्य नदि परपसचायम्छेत्ता केवखम्छेत्ता भवति। ननु यदि न क्रेवलस्य कर्तृत्व,मपि तु करणा- दिसच्ितस्यैव, तथा सति करणादिष्वपि कर्तृविभक्कि: स्यान्न चैतदस्तीत्याद। "भवति च लोक"दति । क- रणादिष्वपि कतृविभक्ति: कदा चिदस्येव विवध्ावशादि- त्यर्थः । अपि चेयमुपादानश्रुतिःकरणव्यापारोपरममा-

m

[अ.२पा.३सू.४0] [४66 ] [भामतो] नपरा न खातन्व्यपरा कर्तृविभक्तिस भाक्री कूलं पि- पतिषतोतिवदबुद्धिपूर्वकस्य करणव्यापारोपरमस्य दष्टत्वा- दित्याद। "अपि चालिन्ुपादान"इति । यस्त्वयं व्यप- देभ इति यत्तदुक्कमस्माभिरभ्युच्चयमात्रमेतदिति तदितः समुत्यितम्। "सर्वकारकाणामेवे"ति। वििद्यन्ति तण्ड- ला ज्वलन्ति काष्ठानि बिर्भात स्थालीति द्ि खव्यापार सर्वेषां कर्तृत्वं, तत्किं बुद्धादीनां कर्तृत्वमेव न करणत्व- मित्यत आह। "उपलब्ध्यपेक्षं त्वेषा(१) करणत्वम्" । न- न्वेवं सति तस्यामेवात्मन: साभाविकं कर्तृत्वमस्त्वित्यत त्र्प्रा- छ। "न च तस्या"मुपलब्धावप्यस्य साभाविकं "कर्तृत्वम- स्ति", कसा"न्नित्योपलब्धिखरूपत्वादा"तमनो नदि नित्वे खभावे चास्ति भावस्य व्यापार इत्यर्थ। तदेवं नास्योपलब्धी साभाविकं कर्तृत्वमस्तीत्युत्तम्। नापि बुद्धादेरुपलन्धि- कर्तृत्वमात्मन्यध्यस्तं यथा तद्गतमध्यवसायादिकर्तृत्वमित्या- इ। "अह्ंकारपूर्वकमपि कर्तृत्वं नोपलब्धुर्भवितुमई्ति"। कुतः । "अदंकारस्याप्युपलभ्यमानत्वात्" । नद्ि भरीरा- दि यस्यां क्रियायां गम्यं तस्यामेव गन्तृ भवति। एत- दुकं भवति। यदि बुद्धिरुपलब्ध्री भवेत् ततस्तस्या उप- लब्धृत्वमात्मन्यध्यस्येत। न चैतदस्ति, तस्या जडत्वेनोपल- भ्यमानतयोपलब्धिकर्तृत्वानुपपत्तेः। यदा चोपलब्धी बुद्धेरक- तृत्वं तदा यदुत्त बुद्देरुपलव्धृत्वे करणान्तरं कन्पनीयं तथा च नाममाचे विसंवाद इति तन्न भवतीत्याह। "न चैवं (१) तेषा करणानामिति भाष्ये पा० ।

[भामतो] [ 82e ] [भ2पा.३सू. 80] सति करणान्तरकल्पना" बुद्देसपलव्धृत्वाभावात्। तत्कि- मिदानीमकरणं बुद्धिरुपलब्धावात्मा चानुपलब्धेत्यत त्रा- । "बुद्वे: करणत्वाभ्युपगमात्"। त्र्रयमभिसंधिः । चैत- न्यमुपलब्धिरात्मख्वभावो नित्य इति न तचात्मन: कर्तृत्व- म्, नापि बुद्धे: करणत्वं, किं तु चैतन्यमेव विषयाव- चिछिन्नं वृत्तिरिति चोपलब्धिरिति चाख्ायते। तस्य तु तत्तद्विषयावच्केदे वृत्ता बुद्धादीनां करणत्वमात्मनश्न तदु- पधानेनाचंकारपूर्वकं कर्तृत्वं युज्यतइति। परात्तु तच्छरूतेः ॥ ४९ ॥ यदेतज्जीवानामौपाधिकं कर्तत्वं तत्प्रवर्तनालक्षणेषु रा- गादिषु सत्मु नेश्वरमपर प्रवर्तकं कल्पयितुमर्द्दति, त्र्प्रति- प्रसङ्गात्। न नेश्वरो द्वेषपक्षपातरचितो जीवान्माध्वसा- धुनि कर्मण प्रवर्तयितुमद्दति येन धर्माधर्मापेक्षया ज- गद्दचित्यमपपद्येत। स द्ि स्वतन्त्र: कारुणिको धर्मएव जन्तून प्रवर्तयेन्नाधर्मे, ततश्व तत्प्रेरिता जन्तवः सर्वें धार्मिका एवेति सुखिन एव स्युर्न दुःखिनः। खतन्त्रास्तु रागादिप्र- युक्ताः प्रवर्तमाना धर्माधर्मप्रचयवन्तो वैचित्यमनुभवन्नीति युक्तम् । एवं च विधिनिषेधयोरर्थवत्त्वमितरथा तु सर्वथा जीवा त्रखतन्त्रा दूतीश्वरेणैव प्रवर्त्यन्तद्ति हर्त विधिनिषे- धाम्यां, नद्ि बलवदनिलसलिलौधनुद्यमानं प्रत्युपदेशो ऽर्य- वान्। तस्मादेष द्येव साधु कर्म कारयतीत्यादय: श्रुतयः

[अ२पा.३सु. ४२] [५ू००] [भामती] नेया इति प्राप्ते, Sभिधीयते। एष द्ेव साधु कर्म कारयती- त्यादयस्तावक्कतयः सर्वव्यापारेषु जन्तूनामीश्वरतन्त्रतामाङः । मदसति बन्धके(१) न प्रशंसापरतया व्याख्यातुमुचितम् । न च श्रुतिसिदृस्य कल्पनीयता, येन प्रवर्तकेषु रागादिषु सत्सु तत्कल्पना विरुध्येत। न चेश्वरतन्त्रत्वे धर्मएव ज- न्तूना प्रवृत्तेः सुखित्वमेव न वैचित्यमिति युक्तम्। यद्यप्य- यमीश्वरो वीतरागस्तथापि पूर्वपूर्वजन्तुःकर्मापेक्षया जन्तू- न् धर्माधर्मयो: प्रवर्तयन् न द्वेषपक्षपाताभ्यां विषमो नापि निर्धृणः। न च कर्मप्रचयस्यादिरख्यनादित्वात्संसारख । न चेश्वरतन्त्रस्य कवतं विधिनिषेधाभ्यामिति सांप्रतम् । न- शीश्वरः प्रबलतरपवन दव जन्तून् प्रवर्तयत्यपि तु तच्चैतन्य- मनुरुध्यमानो रागाद्युपद्ारमुखेनै,वं चेष्टानिष्टप्राप्निपरिद्ा- रार्थिनो विधिनिषेधावर्थवन्तौ भवतः। तदनेनाभिसंधिनो- कं "परायत्तेपि द्ि कर्तृन्वे करोत्येव जीव" दति । त- समादिधिनिषेधभास्त्राविरोधाल्लोकस्य स्थूलदर्शित्ात् 'एष देव साधु कर्म कारयतीत्यादि त्रुतेः 'अज्ञो जन्तुरनीशोयमात्मनः सुखदुःखयोः। ईश्वरप्रेरितो गक्छेत्खगं मा श्वभ्मेव वा' ॥ इति सुतेक्ेश्वरतन्त्राणामेव जन्तूनां कर्तृत्वं, न तु खतन्त्ना- णामिति सिद्म् । ईश्वर एव विधिनिषेधयोः खथाने नियु- ज्येत यद्िधिनिषेधयो: फलं तदीश्वरेण तत्प्रतिपादितधर्माध- मनिरपेक्षेणा कतमिति विधिनिषेधयोरानर्थक्यम्। न केवल- (१) बाधके-पार १।२।

[भामती] [५०१ ] [म.२पा.३छ. ४१] मानर्थक्यं विपरीतं चापद्यतइत्याइ। 'तथा विद्वितकारि- ण" मिति। पूर्वोत्तय् दोषः हतनाभाऊताभ्यागमः प्रसज्येत। अतिरोद्ितार्थमन्यत्॥ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि

दाशकितवादित्वमधीयतएके।४२।।

त्वान्तरसङ्गतिमाह। "जीवेश्वरयो"रिति। उपका- र्योपकारकभावः प्रयोज्यप्रयोजकभावः । अन्नापाततो वि- निगमनाहेतोरभावादनियमो निश्चय द्त्युत्तो निश्चयचेत्ा- भासदर्भनेन भेदपक्षमालम्ब्याह। "अ्ररथवे"ति। दशि-

नियन्तृभावश्चाधाराधेयभावञ्च न जीवपरमात्मनोरभेदे 5व- कर्प्यते। न च 'ब्रह्मदाश ब्रह्मकितवा' इत्याद्यास स्ुतयो दाभा ब्रह्मकितवा ब्रह्मेत्यादिप्रतिपादनपरा जीवा- ना ब्रह्मणो भेदे डवकस्पन्ते। न चैताभिर्भेदाभेदप्रतिपा- दनपराभि: श्रुतिभि: साक्षादंशत्वप्रतिपादकाच्च मन्त्रवर्ण- त्यादो डस्य् विश्वा भूतानीत्याद, सुतेश्व ममैवांभ इत्यादे- र्जीवानामीश्वरांशत्वसिद्धि: निरतिभयोपाधिसंपदा च विभू- तियोगेनेश्वरः खांशानामपि निछष्टोपाधीनामीष्टइति युज्य- ते। नदि तावदनवयवेश्वरस्य जीवा भवितुमईन्यंभाः । अपि च जोवानां ब्रह्मांभित्वे तद्गता वेदना ब्रह्मणो भवे- न। पादादिगताइव वेदना देवदत्तस्य । ततस ब्रह्मम-

[अ.2पा.३सू.४३] [पू०र] [भामती] यंगतस्य समस्तजीवगतवेदनानुभवप्रसङ्ग इति वरं संसार एव मुत्तेसत दि खगतवेदनामाचानुभवात् न भूरि दुःख- मनुभवति। मुक्तस्तु सर्वजीववेदनाभागिति प्रयत्नेन मु- क्िरनर्थबडलतया परिदर्तव्या स्यादिति। तथा भेदाभे- दयोः परस्परविरोधिनोरेकनासंभवान्नाशत्वं जीवानाम्। न च ब्रह्मैव सदसन्तस्तु जीवा इति युत्तां सुखदुःखमुक्तिसं- सारव्यवस्थाभावप्रसङ्गादनु ज्ञापरिद्दाराभावप्रसङ्गाच्च । तस्मा- ज्जीवा एव परमार्थसन्तो न ब्रह्मैकमद्यम्। अद्वैतश्ुतयस्तु जातिदेश का लाभेद निमित्तोपचारादिति प्राप्ते, डभिधीयते। अनधिगतार्थावबोधनानि प्रमाणनि विशेषतः शब्दः। तत्र भेदो लोकसिदूत्वान्न शव्देन प्रतिपाद्यः। अ्र्रभेदस्तवनधिगत- त्वादधिगतभेदानुवादेन प्रतिपादनमदंति। येन च वाक्य- मुपक्रम्यते मध्ये च परामश्यते अन्ते चोपसंह्रियते तचैव

द्वैतपरा एव युज्यन्ते। न च यत्परासतदौपचारिकं युक्त,- मभ्यासे द्वि भयस्वमर्थस्य भ्वतति नाल्पत्वमपि प्रागेवो- पचरितत्वमित्यु क्रम्। तस्माद्द्वैते भाविके सिथिते जीवभाव- सस्य ब्रह्मणे Sनादनिर्वचनीयाविद्योपधानभेदादेकस्येव बि- म्वस्य दर्पणाद्युपाधिभेदात्प्रतिबिम्बभेदाः । एवं चानुज्ञापरि- दारौ लौकिकवैदिकौ सुखदुःखमुत्तिसंसारव्यवस्था चोपप- दयते। न च मोक्षस्यानर्थबङ्लता, यतः प्रतिबिम्बानामिव श्यामतावदाततादिर्जीवानामेव नानावेदनाभिसंबन्धो ब्रह्म- पस्त बिम्स्येव न तदभिसंबन्धः । यथा च दर्पणापनये-

[भामती] [ ५०३ ] [अ.२पा.३ सू. ४३] तत्पतिबिम्नं बिस्वभावे Sव(१)तिष्ठते, न छवपाणे प्रतिबिम्बित- मप्येवमविद्योपधानविगमे जीवे ब्रह्मभाव इति सिद्धं जीवो ब्रह्माभिदव तत्तन्त्रतया न त्वं इति तात्पर्यार्थः। सप्नदश- संख्यापरिमितो राशिर्गणः सप्नदभकः । तद्यथा, बुद्धिकर्में- न्द्रियाणि बाद्यानि दश बुद्धिमनसी वृत्तिभेदमात्रेण भिन्ने अप्येकीछ्वत्यैकमन्तःकरणं शरीरं पञ्च विषया इति सप्रद- भको राशिः। अनुज्ञाविधिरभिमतो न तु प्रवृत्तप्रवर्तना। अपौरुषेये(२) प्रवर्तयितुरभिप्रायानुरोधासंभवात्। क्रत्वर्था- यामग्रीषोमीयहिंसार्या प्रवृत्तप्रवर्तनानुपपत्तेश्च। पुरुषार्थेपि नियमांशे Sप्रवृत्तेः । "कःपुनर्देद्दसंबन्ध" इति। नचि कूट- स्थनित्यस्यात्मनोपरिणामिनोसिति देहेन संयोग: समवायो वा डन्यो वा कश्वित्संबन्धः सकलधर्मातिगत्वादित्यभिसंधिः । उत्तरं "देद्ादिरयं संघातोद्मेवत्यात्मनि विपरीतप्रत्ययो- त्पत्तिः" । त्यमर्थः । सत्यं नास्ति कश्विदात्मनो देचादिभि: पारमार्थिक: संबन्धः, किं तु बुद्धादिजनितात्मविषया वि- परीता वृत्तिरद्दमेव देदादिसंघात इत्येवंरूपा। तरप्र्यां दे- चादिसंघात आत्मतादात्म्येन भासते। सोयं सांवृतसादा- त्म्यलक्षणः संबन्धो न पारमार्थिक इत्यर्थः। गूढाभिसंधिश्चो- दयति। "सम्यगदशिनसरदी'ति। उत्तरं "न तस्े"ति। य- दि खन्तस्यूलदेच्ादिसंघातो Sविद्योपदर्भित एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मास्मीति सम्यग्दर्भनमभिमतमद्दा तद्दन्तं प्रति विधिनि- (१) भावेनाव-पा० ११२। (२) अपारूषेये वेदे-पा० ।१।

[२पा.३ख.४o] [५ू०४] [भामती] षेधयोरानर्थक्यमेव। एतदेव विभदयति। "देयोपादेययो"- रिति। चोदको निगढाभिसंधिमाविष्करोति। "शरीरव्यति- रेकदर्िन एवा"मुष्िकफलेषु कर्मसु दर्भपूर्णमासादिषु नि- योज्यत्वमिति चेत्परिप्तरति। "न, तत्संहतत्वाभिमानात्"। एतद्विभजते। "सत्य"मिति । यो द्यात्मनः षाट्काशिका- हेचादुपपच्या व्यतिरेकं(१) वेद, न तु समस्तबुआ्धादिसंघा- सव्यतिरेकं, तस्यामुषिकफलेव्वधिकारः । समस्तबुद्यादि- व्यतिरेकवेदिनस्तु कर्तृभोक्तृत्वाभिमानरद्ितस्य नाधिकार: कर्मणि। तथा च न यथेष्टचेष्टा, Sभिमानविकलस्य तख्या अप्यभावादिति । येषां तु सांख्यानां वैशेषिकार्णं वा सु- खदुःखन्यवस्थां पारमार्थिकीमिच्कतां बद्दव आत्मानः सर्व- गतास्तेषाभेवैष व्यतिकर: प्राप्नोति। तन् प्रश्नपूर्वक सां- स्थान्प्रति व्यतिक्रमं तावदाह। "कथ"मिति। यादशसा- हभो गुणसंबन्ध: सर्वान्पुरुषान्प्रत्यविभिष्ट इति तत्कृते सु- खदुःखे सर्वान्प्रत्यविशिष्टे। न च कर्मनिबन्धिना व्यवस्था, कर्मपः प्राऊृतव्वेन प्रक्ृतेश्व साधारणत्वेनाव्यवस्थाताद- वस्थ्या, चोदयति। "स्यादेत"दिति। अर्रयमर्थः । न प्रधानं खविभृतिख्यापनाय प्रवर्तते, किं तु पुरुषार्थम्। यं च पुरुषं प्रत्यनेन भोगापवरगो पुरुषार्थी साधितौ नें प्रति समाप्ताधिकारमया निवतते, पुरुषान्तरं तु प्रत्यसमाप्ताधि- कारं प्रवर्तने। एवं च मुत्तसंसारिव्यवस्थोपपत्तेः सुख- दुःखव्यवस्थापि भविष्यती,ति निराकरोति। "नही"ति।

[भामती] [ ५०५ ] [अ.२पा.३खू.४२] सर्वेषां पुरुषार्णां विभुत्वात्प्रधानस्य च साधारणयादमुं पुरुषं प्रत्यनेनार्थ: साधित द्त्येतदेव नािति। तस्ात्मयोजनव- भेन विना छेतुं व्यवस्था S5स्थेया। सा चायुक्ता, देत्व- भावादित्यर्थः । भवतु सांख्यानामव्यवस्था प्रधानसमवाया- दद्ृष्टस्य प्रधानस्य च साधारणयात्। काणदादीनां त्वा- त्मसमवाय्यदष्टं प्रत्यात्ममसाधारणं तत्कृतस्न मनसा स- दातनः खस्ामिभावलक्तणः संबन्धो Sनादिरदृष्टभेदानाम- नादित्वा,त्तथा चात्ममन:संयोगस्य साधारएयेपि खखामि-

संयोगोपि साधारणः । नदि तस्य मनस त्र्रात्मान्तरैर्यः संयोग: स एव सामिनाप्यात्मसंयोगस्य प्रतिसंयोगभेदेन भेदात्। तस्मादात्मैकत्वस्यागम सिद्दत्वाद्यवस्थायासैक त्वेपि उपपत्तेरनानेकात्मक व्पनागौरवादागमविरोधाच्चान्यविभेषव- च्वेन च भेदकल्पनायामन्योन्याश्रयापत्ते । भेदे द्ि त- त्कल्पना ततक् भेद इति। एतदेव काणादमतदूषणं भाष्यक्वता तु प्रौढवादितया काणदान्प्रत्यप्यदष्टानियमा- दित्यादीनि सनाणि योजितानि सांख्यमतदूषणपराएयेवेति तु रोचयन्ते के चित्तदासा तावत्।। इति शीवाचस्प्रतिमिश्रविरचिते भगवत्पादभारीरकभाष्य- विभागे भामत्यां द्वितीयाध्यायस्य तृतीय: पाद: ॥ तथा प्राणाः ॥१॥ यद्यपि ब्रह्मवेदने सर्ववेदनप्रतिज्ञातदुपपादनश्रुतिविरोधा- दजतराहवैतश्रुतिविरोधाच्च प्राणानां सर्गादा सङ्वावश्रुतिर्वि- त

[भामती] यदम्तत्वादिश्रुतयद्वान्यथा कर्थ चिन्नेतुमुचिता, तथाप्य- न्यथानयनप्रकारमविद्दानन्यथानुपपद्यमानैकापि श्रुतिर्बक्कीर- न्यथयेदिति मन्चान: पूर्वपक्षयति। अत्न चाभ्युच्चयतया वि- यद्धिकरणपूर्वपक्षच्ेतून् सपारयति। "तच तावदि"ति। प्-

ब्दो निवर्तते तन तत्प्रमाणाभावेन तदभाव: प्रतीयते। यथा चैत्यवन्दनतत्कर्मंधर्मताया इत्यर्थः । अ्र्प्रन्नापाततः श्रुतिविप्र- तिपच्यानध्यवसायेन पूर्वपक्षयित्वा Sथ वेत्वभिच्ितं पूर्वपक्षम- वतारयति। अभिप्रायोस्य दर्भितः(१) 'पानव्यापच्च तद्ददि'- त्यचाश्व प्रतिय देष्ट्याद्यधिकरणपर्वपक्षस चार्थसादृद््यं ता प- रामष्टम्। राद्वान्तस् स्यादेतदेवं यदि सर्गादा प्राणस- द्वावश्रुतिरनन्यथासिद्वा भवेत्। अन्यथैव त्वेषा सिध्यत। अवान्तरप्रलये ह्यगिसाधनानां सृष्टिर्वत्तव्येति तदर्थोसावु- पक्रमः । तचाधिकारिपुरुषः प्रजापतिरप्रणष्ट एव जैलो- क्यमाचं प्रलोनमतसतदीयान्प्राणानपेच्य सा श्रुतिरुपपन्नार्था।

र्थस्य चोत्तरस्य संदर्भस्य गौणतवे तु प्रतिज्ञातार्थानुगुषया- भावेनानपेक्षितार्थत्वप्रसङ्गात्, प्राण अपि नभोवद्रह्मणे विकारा दूति। न च चैत्यवन्दनादिवत्सर्वथा प्राणानामृत्य- ्यश्रुतिः, क चित्खस्वेषामत्य त्यश्रवणामुत्पत्तिश्रुतिस्त तच- तन दर्भिता। तस्माद्वैषम्यं चैत्यवन्दनपोषधा(२)दिभिरि- (१) वर्णित :- पा० १। (२) उपवासवाची पोषधशब्द इति कल्पतरौ।

[भाममी] [ ५०७] [अ.२ पा.४ सू. १] ति। के चिद्धियदधिकरणव्याख्यानेन गौएयसंभवारदिति सूर्च व्याचक्रते। गौणी प्राणानामुत्यत्तिश्रुतिरसंभवादुत्यत्तेरिति। तदयुक्तम् विकल्पासद्दत्वात्। तथाद्ि, प्राणानां जीवव- द्वाविक्कतन्रह्मात्मतयानुपपत्तिः स्यात्, ब्रह्मणस्तत्त्वान्तरतया वा, न तावज्जीववदेषामविक्यतव्र हमात्मता जडत्वात्। तसा- नत्त्वान्तरतयैषामनुत्यत्तिरास्थेया। तथा च ब्रह्मवेदनेन सर्ववेदनप्रतिज्ञाव्याद्तिः समस्तवेदान्तव्याकोपसेतेतदाद। "वियदधिकरणे ही"ति। तत्प्राक्श्रुतेश ॥ ३॥ निगद्व्याख्यातमस्य भाष्यम्।। तत्पूर्वकत्वाद्वाचः ॥ ४ ॥ वाच इति वाकप्राणमनसामुपलक्षणम्। त्र्रयमर्थः । यत्रा- पि तेज:प्रभृतीनां सष्टा प्रापस्टष्टिर्नोंकेति बरूषे। तचाप्युत्तेति. ब्रूमचे। तथाद्ि, यस्मिन प्रकरणे तेजोबन्नपूर्वकत्वं वाक्प्रा- पमनसामाम्नायते Sन्नमयं छीत्यादिना, तद्यदि मुख्याथं. नतस्तत्सामान्यात्सर्वेषामेव प्राणानां सष्टिरुत्ता । अ्रथ गौपं, थापि ब्रह्मकर्तृकार्यां नामरूपव्याक्रियायामुपक्रमोपसंदार- पर्यालोचनया श्रुत्यन्तरप्रसिद्वेस्व ब्रह्मकार्यत्वप्रपच्चार्थमेव प्रा- पादीनामापोमयत्वाद्यभिधानमित्युत्तैव तनापि प्रापृष्टि- रिति सिद्दम् ।। सपगतेर्विशेषितत्वाच् ॥५॥ अवान्तरसंगतिमाछ। "उत्पत्तिविषयं"दति। संजयकार-

[ब२पा.४ख.५] [५ू०८] [भामती] पमाड़। "श्रुतिविप्र तिषेधा"दिति(१)। "विभयः" संभयः । क चित्पन् प्राणाः । तद्यथा। चश्षुर्घ्रापारसनवाकश्रोत्रमन- स्वगिति । क चिद्ष्टौ प्राणा ग्द्दत्वेन बन्धनेन गुणेन संकीर्त्यन्ते। तद्यथा, घ्रापरसनवाक्चक्षःश्ररीचमनोद्सत्व- गिति। तएते ग्रचा, एषां तु विषया अरतिग्रद्दास्तष्टावेव प्राणो वै गछ्ः सोपानेनातिग्राचेण गृद्दीतो Sपानेन दि गन्धान् जिघ्रतीत्यादिना संदर्भेणोक्ताः । क चिन्न्नव । तद्यथा सप्न वै भीर्षएया प्राणाः द्वाववाञ्च्ाविति, दे ओ्रचे द चक्षुषी द्वे व्राणे एका वागिति सप्न। पायूपस्था बुद्धि- मनसी वा(२) डाववाच्चाविति नव! कचिदभ। नव वै पुरुषे प्राणासतउत्ता नाभिर्दशमीति । क चिदेकादश, दभेमे पुरुषे प्राणाः । तद्यथा, बुद्दीन्द्रियाणि घ्राणादीनि पञ्च- कर्मेन्द्रियाएयपि इस्तादीनि पञ्चात्मैकादश, आ्राप्तोति व्या- प्रोत्यधिष्ठानेनेत्यात्मा मनः स एकादभ इति । क चिद्दा- दभ । सर्वेषा खपर्शानां त्वगेकायनमित्यच्। तद्यथा, त्व- - क चिदेतएव प्राणा अदंकाराधिकास्तयोदश। एवं विप्रतिपन्नाः प्राणयत्तां प्रति श्रुतयः। अरत्न प्रश्नपूर्व पूर्व- पकष गृक्लाति किं तावत्प्राप्तं, "सप्नवे"ति। सप्नैव प्राणाः । कुतः । "गतेः" । अ्र्रवगतेः । "श्रुतिभ्यः" सप्न प्राणाः प्रभवन्तीत्यादिम्यः। न केवलं श्रुतितो Sवगतिर्विशेषणाद- (१) श्रुतिविप्रतिपत्तेरिति भाष्ये पा० । (२) 'वुद्धिमनसी वा' २ नारिति।

[भामती] [ ५०e ] [अ.२पा.४ सू. ५] प्येवमे वेत्यान ।. "विभेषितत्वास्न" । "सप्न वै भीर्षएयाः प्राणा" इति । ये सप्न भीर्षएयाः श्रचादयस्े प्राणा इू- त्युत्तते इतरेषामभीर्षएयानां इस्तादोनामप्राणत्वं गम्यते। यथा दक्षिणेनाद्णा पश्यतीत्युत्ते वामेन न पश्यतीति ग- म्यते। एतदुक्तं भवति । यद्यपि श्र्प्रतिविप्रतिषेधो यद्यपि च पूर्वसंख्यास न परासा संख्याना निवेभसथा डप्यव- चेदकत्वेन बह्हीनां संख्यानामसंभवादेकर्स्या कल्पमानार्या सप्नत्वमेव युक्नं प्राथम्याज्जाघवाच्च, वृत्तिभेदमात्रविवक्षया त्वष्टत्वादयो गमयितव्या इति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते, उच्चते। हस्तादयस्तु स्थिते ऽतो नैवम्॥६॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति न सप्तैव, किं तु चस्तादयो- पि प्राणाः। प्रमाणान्तरादेकादेभत्वे प्राणानां स्थिते डतो डस्मिन् सति सार्वविभक्तिकस्तसिः। नैवम्। लाघवाता- थम्याच्च सप्तत्वमित्यक्षरार्थः । एतदुक्तं भवति। यद्यपि अ्रतयः खतः प्रमासतया Sनपेक्षास्तथापि परस्परविरोधान्ना- र्थतत्त्वपरिच्केदायालम्। न च सिद्धे वस्तुनि अ्र्नुष्ठानददव विकल्पः संभवति। तस्मात्प्रमाणन्तरोपनीतार्थवभेन व्यव- स्थाप्यन्ते। यथा स्रुवेणावद्यतीति मांसपुरोडाभावदानासं- भवात् संभवाच्च द्रवावदानस्य(१) स्त्ुवावदाने द्रवाणीति व्य- वस्थाप्यते। एवमिद्दापि रुपादिबुद्दिपञ्चककार्यव्यवस्थान- सक्षुरादिबुद्दीन्ट्रियकरणपञ्चकव्यवस्था । नह्यन्धादयः स-

(१) द्रवदूव्यावदानस्य-पा० २।

[भ.२्पा. 8 सू. ६] [५ू१०] [भामती] त्खपीतरेषु प्राणादिषु गन्धाद्युपलवध्यनुमितसङ्गावेषु रुपा- दीनुपलभन्ते। तथा वचनादिलक्षणकार्यपञ्चकव्यवस्थातो वाक्पाएयादिलक्षणकर्मे न्द्रियपञ्चकव्यवस्था । नचि जातु मूकादय: सत्खपि विद्रणाद्यवगतसङ्भावेषु पादादिषु बुद्दी- न्द्रियेषु वा वचनादिमन्तो भवन्ति। एवं कर्मबुद्दीन्द्रियासंभ- विन्या संकल्पादि क्रियाव्यवस्थयान्तःकरव्यवस्थानुमानम् । एकमपि चान्त:करणमनेकक्रियाकारि भविष्यति, यथा प्र- दीप एको रूपप्रकाशवतिविकारस्नेद्भोषणद्येतुः। तम्ान्ना- न्तःकरणभेदः। एकमेव त्वन्तःकरणं मननान्मन इति चाभि- मानादइंकार इूति चाध्यवसायाद्यद्विरिति चाख्यायते। वृ- त्तिभेदाच्चाभिन्नमपि भिन्नमिवोपचर्यंते च्रयमिति, तत्त्वेन त्वेकमेव भेदे प्रमाणाभावात्। तदेवमेकादभानां कार्यार्ण व्यवस्थानादेकादश प्राण्णा इति श्रुतिराञ्जसी। तदनुगु- पातया त्वितराः श्रुतयो नेतव्याः। तचावयुत्यनुवादेन स- प्ताष्टनवदभसंख्याश्रुतयो ययैकं वृणीते द। वृणीते दति जीन् वृण्तीमद्दत्येतदानुगुणयात्। द्वादशत्रयोदभसंख्याश्रुती तु कथं चिद्ृत्तिभेदेन भेदं (१) विवक्षित्वापासनादिपरतया नेतव्ये। तस्मादेकादभैव प्राणा नेतरइति सिद्धम्। अ्पि च भीर्षएयानां प्राणानां यत्सप्नत्वाभिधानं तदपि चतुर्ष्वेव व्य- वस्थापनोयम्, प्रमाणान्तरविरोधात्। न खलु द्वे चक्षुषी, रूपोपलन्धिलक्षपास्य कार्यस्याभेदात्। पिद्चितैक चक्षषस्तु न तादृभी रूपोपलन्धिर्भवति यादभी समग्रचक्षुषः, तस्ादेक- (१) भेदेनाभेदेपि भेदं-पा० ३/

[भामती] [ ५११ ] [भ२पा.४सू.] मेवचसुर विष्ठानभेदेन तु भिन्नमिवोपचर्यते। कापस्याप्ये- कगोलकगतेन चक्षुरवयवेनोपलमभः । एतेन प्राणश्रोचे अ्र्प्र- पि व्याख्याते। इयमपरा सनद्वययोजना। "सप्नैव प्राणा"ख- सुर्धापरसनवाकश्रोचमनस्त्वच उक्रान्तिमन्तः स्युः। सप्ना- नामेव गतिश्रुतेर्विश्ेषितत्वादिति व्याख्यातुं शङ्गते(१)। "ननु सर्वशब्दोप्यचे"ति। अस्योत्तर' "विभेषितत्वा"दिति। चक्षुरा- दयस्त्वकपर्यन्ता उत्क्रान्तौ विभेषिताः। तस्मात्सर्वभब्दस्य प्रक्ृतापेक्षत्वात् सप्नैव प्राणा उत्क्रामन्ति न पाण्यादय इति प्राप्तम्। चोदयति। "नन्वत् विज्ञानमष्टम"मिति। न वि- जानातीत्याडरित्यनेनानुत्क्रान्तं परिद्दरति। "नैष दोषः"। सिद्धान्तमाच। "इस्ादय,स्वपरे सप्तभ्योतिरिक्ताः प्राणा" उत्क्रान्तिभाजोवगम्यन्ते ग्रद्त्वश्रुतेई्सादीनाम् । एवं ख- स्वेषां ग्रद्तत्वाम्नानमुपपद्येत । यद्यामुत्तेरात्मानं बध्नीयुरि- तरथा षाट्काभिकभरीरवदेषां ग्रद्तत्वं नाम्नायेत। अ्र्प्रत एव च सृतिरेषां मुत्त्यवधितामाद्। "पुर्यष्टकेने"ति। त- थाथर्वणश्रुतिरप्येषामेकाद भानामुत्क्रान्तिमभिवदति। तस्ा- करृत्यन्तरेभ्यः सृतेश्व सर्वशब्दार्थासंकोचाच्च सर्वेषामुत्क्रमणे स्थितेत्िन्नेवं यदुत्तं सप्तैवेति, किं तु प्रदर्भनाथं सप्तत्व- संख्येति सिद्धम् । अणवश॥ ७ ॥

जगन्मणडलव्यापित्वात्सर्वगता: प्राणाः। वृत्तिस्तेषां शरीरदे- (२) शाङ्क्चते-पा० २।

[भरपा.४सु.0] [पू१र ] [भामतो] शतया प्रादेशिकी तन्निबन्धना च गत्या गतिश्तुतिरिति मन्यन्ते, तान्प्रत्याद। "अणवश्च" प्राणा अनुद्धूतरूपस्र्भता चाणुत्वं दुरधिगमत्वान्न तु परमाणुत्वं देद्व्यापि कार्यानत्य- त्तिप्रसङ्गात्तापदूनस्य भिभिर द्दनिमग्रस्य सर्वाङ्गीपभीतस्प- र्भोपलब्धिरस्तीतुक्तम्। एतदुत्तां भवति । यदि सर्वगता- नीन्द्रियाणि भवेयुस्ततो व्यवच्ितविप्रछ्ृष्टवस्तूप लम्भप्रसङ्ग:। सर्वगतत्वेपि देद्ावच्छिन्नानामेव करणत्वं तेन न व्यवदि- नविप्र्ष्टवस्तूपलम्भप्रसङ्ग इति चेद्, इन्त प्राप्ताप्राप्तविवे- केन शरीरावच्छिन्नानामेव तेषा करणत्वमिन्द्रियत्वमिति न व्यापिनामिन्द्रियभावः । तथा च नाममात्रे विसंवादो ना- र्थे Sस्माभिस्तदिन्द्रियमुच्यते भवद्धिस्तु वृतिरिति सिद्धमणवः प्राणा इति॥ शेष्ठथ ॥ ८।। न केवलमितरे प्राणा ब्रह्मविकारा: श्रेष्ठख्व प्राणो म्र- ह्मविकारः। नासदासोदित्यधिक्वत्य प्रवृत्ते ब्रह्मसूत्ते नास- दासीये सर्गात्मागानोदिति प्राणाव्यापारत्रवणादसति च व्यापारवति व्यापारानुपपत्ते: प्राणसङ्भावाज्ज्येष्ठत्वश्रुतेख् न ब्रह्मविकार: प्राप दूति मन्वानस्य बजश्रुतिविरोधे sपि च श्रुत्योरेतयोर्गतिमपश्यतः पूर्वपक्षः । राद्वान्तसु। बञ- श्रतिविरोधादेवानीदिति न प्राणव्यापारप्रतिपादिनी, किं तु सृष्टिकारणमानीत् जीवतिस्म, आसीदिति यावत् तेन त- तयङ्वावप्रतिपादनपरा। ज्येष्टत्वं च श्रचाद्यपेक्षमिति गमयि-

[भाममी] [ ५११ ] [भ.२पा.४ सू.८] नव्यम्। तसाइृजम्रुत्यनुरोधाममुख्यस्यापि प्रापस्य ब्रह्मवि- कारत्वमिमि सिङ्म् । न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥९॥ संप्रति मुख्यप्राणसरूपं निरूप्यते। अब् हि यः प्रापतः स वायुरिति श्रुतेर्वायुरेव प्राण इति प्रतिभाति। अर्रय वा प्राण एव ब्रह्मणचतुर्थः पाद: स वायुना ज्योतिषेति वा- योर्भेदेन प्रापास्य अ्रवणादेतदिरोधाद्वर तन्त्राम्तरीयमेव प्रा- पास्य सरूपमस्तु श्रुतो च विरुद्धार्थे कथं चिन्न्रेष्येते इति सामान्यकरणवृतिरेव प्राणोस। न चाचापि करणेभ्य: पृथक् प्रापस्यानुक्मणश्तुतिविरोधो वृत्तिवृत्तिमतोर्भेदादिति पूर्वः पक्षः। सिद्वान्तस्तु। न सामान्येन्रियवृत्ति: प्रायः । स द्वि मिलितानां वेन्द्रियाणां वृत्तिर्भवेत् प्रत्येकं वा। न तावन्मिलितानाम्, एकद्िनिचतुरिन्द्रियाभावे तदभावप्रस- द्ात्। नो खलु चूर्णचरिद्रासंयोगजन्मा Sरुपगणसयोर- न्यतराभावे भवितुमर्द्दति। न च बड्विष्टिसाध्यं शिवि- कोइडन डिनिविष्टिसाध्यं भवति। न च त्वगेकसाध्यं, त- था सति सामान्यवृत्तित्वानुपपत्तेः। अपि व यत्संभूय का- रकाणि निष्पाद्यन्ति तत्पधानव्यापारानुगणावान्तरव्यापा- रेणैव यथा वयर्सा प्रातिखिको व्यापार: पञ्चरचालनानु- गुणः । न चेन्द्रियाणां प्राणे प्रधानव्यापारे जनयितव्ये डस्ति ताइभ: कविदवान्तरव्यापारस्तदनुगुण्। ये च रूपादिप्र- त्यया न ने तदनुगुणा, स्तम्ान्नेन्ट्रियार्णां सामान्यवृत्ति: प्रा- पस्तथा च वृत्तिवृत्तिमतोः कयं चिद्नेदविवक्षया न पृथगु-

प्रा

[भागती] 1

पदेशो गर्मायतव्य:। तत्मान्न क्रिया, नापि वायुमाच प्राणः, किंतु वायुभेद एवाध्यात्ममापन्नः पञ्चव्यद्दः प्राणा इति। स्यादेतत्। यथा चक्षारादीनां जीवं प्रति गुणभृतत्वा- ज्जीवस्य च श्रेष्ठत्वाज्जीवः सतन्त्न एवं प्राणोपि प्राधान्या- म् शेष्ठत्वाच् सतन्त्रः प्राप्नोति। न च दयो: सवतन्त्रयो- रेकसििञ्छरीरे एकवाक्यत्वमुपपद्यतइत्यपर्यायं विरुद्वानेकदि- कक्रियतया देच उन्मथ्येतेति प्राप्ते, उच्चते।। चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्ठ्यादि- भ्यः ॥१० ॥ यद्यपि चक्षराद्यपेक्षया श्रेष्ठत्वं प्राधान्यं च प्रापस्य तथा- पि संचतत्वाद चेतनत्वाद्वातिकत्वाच्चक्षुरादिभि: सद् शिष्ठ- त्वाच्च पुरुषार्थत्वात्पुरुषं प्रति पारतनव्यं भयनासनादिवङ्ग- वेम्। तथा च यथा मन्त्रीतरेषु नैयौगिकेषु प्रधानमपि राजानमपेत्यासतन्त्र एवं प्राणोपि चक्षुरादिषु प्रधानमपि जीवे Sस्तन्त्र दति। स्यादेतत्। चक्षुरादिभि: सद्द शासनेन करणं चेतु प्राण एवं सति चक्षुरादिविषयरूपादिवदस्यापि विषयान्तरं वत्तव्यम्। न च तच्कक्ं वत्तुम्। एकादभरकरण- गणनव्याकोपस्ेति दोषं परिहरति। अकरणत्वाच्च न दोषस्तथाहि दर्श- यति ॥ ११॥ न प्रापः परिष्केदधारणादिकर पामस्ाभिरम्युपेयते येनास्य विषयान्तरमन्विष्येत एकादशर्त्व च करणानां व्याकुप्येतापि

[भामती) [ y१u ] [अ.रपा. ४ रू. ११] तु प्राणान्तरासंभवि देशेन्द्रियविधारणकारणं प्रायः । तब श्रुतिप्रबन्धेन दर्भितं न केवलं भरीरेन्द्रियधारणमस्य् का- र्यम्। अपि पञ्चवृत्तिर्मनोवद् व्यपदिश्यते॥१२। विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रपप्रतिष्ठम्। यथा मरुमरीचि- कादिषु सलिलादिबुद्दयः। अतद्रपप्रतिष्ठता च संभयप्यस्ति तस्यैकाप्रतिष्ठानात्। अ्प्रतः सोपि संगृद्दीतः। शब्दज्ञानानु- पाती वस्तुपठन्यो विकष्पः। यद्यपि मिथ्याज्ञानेप्यस्ति वस्तुषठ- न्यता तथापि न तस्य व्यवहारद्तुतासिति। अस्य तु पण्डितर- पविचारासद्स्यापि शब्दज्ञानमाच्दात्म्याढ् व्यवहार द्ेतुभावो- स्येव। यथा पुरुषस्य चैतन्यमिति । नह्यन षष्ठर्थः संबन्धो- स्त तस्य भेदाधिष्ठानल्वात्। चैतन्यस्य पुरुषादत्यन्ताभेदान्। यद्यपि चाताभावप्रत्ययालम्बना वुतिर्नेष्यते तथापि विक्वेप- संस्कारलक्षणा मनोवृत्तिरिद्दास्त्येवेति (१) सर्वमवदातम् । अणुश ॥ १३ ॥ समविभिर्लोकैरिति विभुत्वश्रवणाद्दिभु: प्राप्ः समभुषिणड- त्याद्यास्तु श्रुतयो विभोरप्यवच्केदाङ्गविर्ष्यान्त। यथा विभुन आकाशस कुट(२)करकाद्यवच्केदात्कुटादिसाम्यमिति प्राप्त- पाद्। "अणुस"। उक्कान्तिगत्या गतिश्रुतिभ्य आध्यात्मि- कस्य प्रापास्यावच्छिन्नता न विभुत्वम्। दुरधिगमतामाचेष च भरीरव्यापिनोप्यणुत्वमुपचर्यते न त्वणुत्वमित्युत्त्मधसता- (१) रिहास्थेयेति-पा० १। (२) कुटो घट इति कल्पतरी।

[v.२पा.४a.१2] [ ५१६] [भाममो] न्। यत्त्वस्य विभुत्वास्ानं तदाविदैवियम सजातमाना स- मष्टिव्यष्टिरूपेण, न त्वाध्यात्मिकेन रूपेष तदात्रयाय सम- सुषिणेत्येवमाद्याः श्ुतयो देहसाम्यमेव प्रापस्याङ्ः सरूंपतो न तु करकाकाशवत्यरोपाधिकतया कयं चिन्नेतव्या इमि॥ ज्योतिराद्यविष्ठानं तु तदामन- नात् ॥ १४ ॥ यद्धि यत्कायें कुर्वहृष्ट तत्खमच्टिस्तैव करोतीवेष ताव- दुत्मर्गः पराषिष्ठानं तु तस्य बलवत्प्रमाणन्तरवभ्रान् । स्यादेतन्। वास्यादीनां तक्षाद्यधिष्ठितानामचेतनाना कार्य- कारित्व दर्भनाद चेतन त्वेनेन्द्रि याणामप्य धिष्ठातदेवता कल्पनेति चेत. न, जीवस्थैवाविष्ठानुद्ेतनस्य विद्यमानत्वात्। 'म चागिर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविभ'दित्यादिश्तुतिभ्यो देवतानाम- प्यधिष्ठातत्वमभ्युपगन्तुं युक्तम्। अनेकाविष्ठानाभ्युपगमे दि नेषामेकाभिप्रायनियम निमित्ताभावान्न किं चित्कार्यमुत्यद्येत विरोधात्। अपि च य इन्द्रियाणामषिष्ठाता स एव भो- प्रेति देवतानां भोकृत्वेन खामित्वं भरीरद्ति न जीव: खामी स्याट् भोक्ता च। तत्मादग्न्यादुपचारो वागादिपु प्रकाशकत्वादिना केन चित्निमित्तेन गमयितव्यो न मु ख- रूपेणाग्न्यादिदेवमानां मुखाद्यनुप्रवेभ इति प्राप्तम्। एवं प्राप्ते उचते। नानाविधास तावकुतिषु सृतिषु च तब्र-

सत्यामनुपपत्ता कोशेन व्याख्यातुमुचितम्। न च सरूपो- पयोगभेदज्ञानविरदिणो जीवखेन्ट्रियाधिष्ठातत्वसंभव:, सं-

[भामती] [५१७ ] [भ.२पा.४ स. १8] भवति तु देवतानामिन्द्रियाद्यार्षेण ज्ञानेन साक्षात्कृतवसी- ना तत्सरूपभेदतदुपयोगभेदविज्ञानम्। मस्मात्तासता एव देवनासत्तत्करणाधिष्ठात्य इति युत्तं न तु जीव: । भ- वतु वा जीवोष्यधिष्ठाता तथाप्यदोषः । अ्रनेकेषामधिष्ठाम्- णामेकः परमेश्वरो डस्ति नियन्तान्तर्यामी तद्भाद् विप्र- निपित्सवोपि न विप्रतिपत्तुमईन्ति। तथा चैकवाक्यतया न सत्कार्योत्पत्तिप्रत्यूद्ः। न चैतावता देवतानामन्र भरीरे भोकृत्वम्। नद्ि यन्ता रथमधितिष्ठन्नपि तत्ाध्यविजयादे- र्भोक्ता Sपि तु खाम्येव। एवं देवता अधिष्ठात्योपि न भोकयस्तासा तावन्माचस्य तुतत्वात्। भोक्ता तु जोव एव। न च नरादिभरीरोचितं दुःखबड्लमुपभोगं सुखम- य्यो देवता अदन्ति। तसातप्राणानामधिष्ठात्यो देवता इति सिद्धम् । भेषमतिरोद्ितार्थम्॥ तइन्द्रियाणि तद्व्यपदेशादन्यत श्रे- ष्ठात् । १७ ।। मा भूताणे वृत्तिरिन्द्रियाणामिन्द्रियाएयेवास्य ज्वेष्ठस्य श्रेष्ठस्य च प्रापम्य वृत्तयो भविष्यन्ति। तङ्गावाभावानुविधायि- भावाभावत्वमिन्ट्रिया्णां स्रुत्यनुभवसिद्धं, तथा च प्राणगब्द- सैकस्यान्याय्यमनेकार्थत्वं न भविष्यति। वृत्तनां वृत्तिमतसत- स्वान्तरत्वाभावात्। तत्वान्तरत्वे त्विन्द्रियार्णां प्राणभव्दस्या- नेकार्थतवं प्रसज्चेत। इन्द्रियेषु लाक्षणिकत्वं वा। न च मुख्य- संभवे लक्षणा युक्ता जधन्यत्वाम्।. न च भेदेन व्यपदेशो भेद्साधनमेतमाज्जायते प्राण् इत्यादि: मनसोपीन्ट्रियेभ्यो

[मरमा:४१o] [ ५१८ ] [भामती] स्त भेदेन व्यपदेश इत्यनिन्द्रियत्त्वप्रसङ्कः। समतिवभ्रात्तु म- स्ेन्द्रियत्वे इन्द्रियाणामपि प्राणाङ्वेदेन व्यपदिष्टानामप्यस्ति प्राणखभावत्वे इन्ता'स्वैव रूपमसामे'ति श्रुतिः। तस्मादुपपत्तेः श्रुतेश् प्रापस्येव वृत्तय एकादर्भेन्द्रियाणि न तत्त्त्वान्त- राणीति प्राप्तम् । एवं प्राप्तउच्यते। मुख्यात्प्राणात्तत्त्वान्त- राणीन्द्रियाणि नच्तच भेदेन व्यपदेभात्। मृन्युप्राप्ताप्राप्तत्व- लक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गश्रुतेः। अरथक्रियाभेदाच देद्धारणं दि प्राणस्य क्रिया डर्थालोचनमनने चेन्द्रियाणां न च तङ्जावा- भावानुविधानं तद्ठत्तितामावद्दति। देदेन व्यभिचारात् प्रा- पादयो दि देद्ान्वयव्यतिरेकानुविधायिनो न च देद्दात्मानः। या Sपि च प्राणरूपतामिन्द्रियाणामभिदधाति श्रुतिः। तचा- पि पौर्वापर्यालोचनार्यां भेद एव प्रतीयतद्त्युत्तां भाष्यक्वता।

मिन्द्रियाणं प्राणायत्ततया भाततं गमयितव्यम्। मनसस्त्- न्द्रियत्वे स्मतेरवगते क चिदिन्द्रियेभ्यो भेदेनोपादानं गोबलीवर्दन्यायेन। त्रथ वेन्द्रियाणां वर्तमानमाचविषयत्वा- ननसस्तु चैकाल्यगोचरत्वाद्देनाभिधानम्। न च प्राणे व्य- पदेशभेदबाङुन्तयं तथा नेतुं युक्तम। प्रापरूपताश्रुतेश्व गति- दर्भिता तथा ज्येष्ठे प्राणशव्दस्य मुख्यन्वाटिन्ट्रियेषु ततस्त- त्वान्तरेषु लाक्षणिक: प्राणशब्द दति युक्तम्। न च मुख्य- त्वानुरोधेनावगतभेदयोरकं युत्तं मा भूद्रङ्गादीनां तीरा- दिभिरैक्यमिति। अन्ये तु भेदभन्दाध्याद्दारभिया भेदभ्ुते- स्रेति पौनसत्यभिया च तक्कन्दस्य चानन्तरोकपरामर्भ-

[भाममी] कत्वादन्यथा वर्णयांचक्र: । किमेकादशैव वागादय इन्द्रि- यापयाचो प्राणोपोति विभये इन्द्रस्यात्मनो लिङ्गमिन्द्रिय तथा च वागादिवतप्रापस्थापीन्द्रलिङ्गतास्ति। नं च रूपा- दिविषयालोचनकरणतेन्द्रियता, S5लोकस्यापीन्ट्रियत्वप्रस- द्रान्। नममाङ्गोतिक मिन्ट्रलिङ्ग मिन्ट्रियममति वागादिवत्प्रा- पोपोन्ट्रियमिति प्राप्तम्। एवं प्राप्ते भिधीयते। इन्द्रियाषि वागादीनि श्रेष्ठात् प्राणादन्यत्त। कुतः । तेनेन्द्रियशब्देन नेषामेव वागादीनां व्यपदेशात्। नदि मुख्ये प्रापादन्द्रियशब्दो दष्टचरः। इन्द्रलिङ्गता तु व्युत्पत्तिमाचनिमितं यथा गच्छनीति गौरिति प्रवृत्तिनिमित्तं तु देदाधिष्ठानत्वे सति रूपाद्यालो- चनकरणत्वम्। इदं चास्य देदाधिष्ठानत्वं यद्ेद्दानुग्रद्ोपघा- ताभ्यां तदनुग्रच्ोपघाता। तथा च नालोकस्येन्ट्रियत्वप्रस- ङ्ग:। तस्ताद्रूढेरवागादय एवेन्द्रियाणि न प्राण इति सिद्धम्। भाष्यकारीयं त्वधिकरणं भेदश्रुतेरित्यादिषु सूतेषु नेयम्॥ संज्ञामूर्तिक्ृप्तिस्तु विवृत्कुर्वत उप- देशात् ॥२० ॥ सत्मक्रियायां तत्तेज ऐनतेत्यादिना संदर्भेण तेजोबन्ना- ना सषटिं विधायोपदिभ्यते। सेयं देवनैन्षत इन्ताइ्मिमा- सिसो देवता अनेन जोवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याक- रवाणि तार्सा निवृतंत्रिवृतमेकैकां करवाणीति। अ्र्प्रस्या- थः । पूर्वोत्त बचुभवनमोत्तणप्रयोजनमद्यापि सर्वथा न निष्पचमिति पुनरीचां कवतवती बनुभवनमेव प्रयोजनमुदि्भ्य

[भागती] कयं इन्लेदानीमइमिमा यथोक्तासेजन्राद्यासिसो देवता: पूर्वसष्टावनुभतेन संप्रति सारणसन्निधापितेन जोवेन प्रा-

मुखबिम्बं तोयदव चन्द्रमसो बिम्नं छायामाचतयानुप्रविष्य नाम च रूप च ते व्याकरवाणि विस्परष्टं करवाणीदमस्य नामेदं च रुपमिति तारसा तिखर्ण देवतानां निवृतंतिवृतं तेजोब- नात्मना व्यात्मिका्यात्मिकामेकैकां देवर्ता करवाणीति। तन्र संभयः । किं जीवकर्टकमिदं नामरूपव्याकरणमाहो परमेश्वरकर्टकमिति। यदि जीवकर्टकं तत आ्रकाभो वै नामरूपयोनिर्वच्दितेत्यादिभ्रु ति विरो ववाद्न ध्यवसाय ा ः । अथ परमेन्वरकर्तकं, ततो न विरोधः । तच डित्यड- पित्यादिनामकरणे च घटपटादिरूपकरणे च जीवक- र्वत्वदर्भनात्। इदापि निवृत्करणे नामरपकरणे चास्ति संभावना जीवस तथा च योग्यत्वादनेन जीवेनेति व्या- करवाणीति प्रधानक्रियया संबध्यते, न त्वानन्तर्यादनु- प्रविभ्येत्यनेन संबध्यते। प्रधानपदार्थसंबन्धो दि सान्तात्स- र्वेषां गुणभूतानां पदार्थानामौ।त्सर्गिकस्तादर्थ्यान्तेषाम् । म- स तु क चित्ान्ताद संभवात् परम्पराश्रयणं, साक्षात्संभवस योग्यतया दर्शितः। ननु सेयं देवतेति परमेश्वरकर्तत्वं ू- यते, सत्यं, प्रयोजकतया तु तङ्जविष्यति। यथा लोके चारे- पाहं परसैन्यमनुप्रविश्य संकलयानीति। यदि पुनरस्य साक्यात्कर्नृभावो भवेदनेन जोवेनेत्यनर्थकं खयात्। नषि जीवस्यान्यथाकरपभावों भवितुमद्दति। प्रयोजककर्तस्त

[भामती] [ y१ ] [म.रपा.४ छ.20] साक्षात्कर्ता करणं भवति प्रधानक्रियोड्ेमेन प्रयोजकेन प्र- योज्यकर्तुर्व्यापनात्। तत्मादन जीवस्य कर्तृत्वं नामरूपव्या- करणे Sन्यन् तु परमेश्वरस्ेति विरोधादनध्यवसाय इति प्राप्तम्। एवं प्राप्तउच्ते। परमेश्वरस्ैवेद्ापि नामरूपव्याक- नृत्वमुपदिभ्यते न तु जोवस्य, तस्य प्रधानक्रियासंबन्ध प्र- त्ययोग्यत्वात्। नन्वन्यत् डित्यउपित्यादिनामकर्मपि घट- भरावादिरूपकर्मणि च कर्तृत्वदर्भनादिद्दापि योग्यता संभाव्यतदूति चेत्। न । गिरिनदीसमुद्रादिनिर्माणासा- मर्थ्येनार्थापश्यभावपरिच्छिन्नेन संभावनापबाधनान्। तस्मा- त्यरमेश्वरस्ैवान साक्षात्कर्तृत्वमुपदिभ्यते न जोवस्यानुप्रवि- श्येत्यनेन तु सन्निद्दितेनास्य संबन्धो योग्यत्वात्। न चा- नर्थक्ं निवृत्करणस्य भोत्तृजीवार्थतया तदनुप्रवेभा(१)भि- धानस्यार्थवत्त्वात्। स्यादेनत्। अनुप्रविश्य व्याकरवाणीति समानकर्तृत्वे क्व: सरणात्प्रवेभनकर्तुर्जोवस्यैव व्याकर्तृत्वमुप- दिग्यते Sन्यथा तु परमेश्वरस्य व्याकतृत्वे जीवस्य प्रबेषटत्वे भिन्नकर्तकलवेन ककः प्रयोगो व्याइन्येनेत्यनाइ। "न च जीवो नामे" ति । अतिरोद्ितार्थमन्यत्॥ मांसादिभौमं यथा शब्दमितर- योथ॥ २१॥ अत्र भाष्यकवतोत्तरसू भेषतया सूतरमेतडवषयोपदर्भनप- रतया व्याख्यातं शङ्मानिराकरणार्थत्वमप्यस्य भक्यं वक्तुम् । (१) तदनुवेशा-पा० २ ।

[ब.रपा.४६.२2] [पूरर ] [भामती] तथाचि, योन्नस्याणिष्ठो भागस्तन्मनस्तेजसस्तु योणिष्ठो भागः स वगित्यत द्वि काणादानां सांखयाना चार्ति विप्रतिपतिस्तच काणादा मनो नित्यमाचक्षते। सांख्या- स्त्वापंकारिके वाझनसे। अ्र््न्नभागतावचनं त्वस्यान्नसंबन्ध- लक्षणार्थम्(१)। अन्नोपयोगे द्वि मनः खस्थं भवति। एवं वाचो Sपि पाटवेन तेजस्साम्यमभ्यूद्दनीयम्। तचेदमुप- तिष्ठते। "मांसादीति"। वाङ्मनसदूति वक्रव्ये मांसाद्य- भिधानं सिद्देन सच् साध्यस्योपन्यासो दष्टान्तलाभाय। यथा मांसादिभामाद्येवं वाझानसे अपि तैजसभौमे इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति। न तावङ्रह्मव्यतिरित्तमस्ति किं चिन्नित्यम्। ब्रह्म ज्ञानेन सर्वज्ञानप्रतिज्ञाव्याघातात्, बङ्श्रुतिविरोधाच्च। नाप्याचंकारिकमहंकारस्य सांख्याभिमतस्य तत्त्वस्याप्रामाणि- कत्वात्। तस्मादसति बाधके श्रुतिराञ्ज्सी नान्यथा कथ चिन्नेतुमुचितति कं चिद्दोषमित्युत्तं तद्ोषतां दर्भयत्यचाद पूर्वपत्तो। "यदि सर्वमेवे"ति। वैशेष्यात्तु तद्ादस्तद्वाद्षः॥२२। निवृत्करणविभेषेपि यस्य च यत्र भूयस्त्वं तेन तस्य व्यपदेश इत्यर्थः ॥ इति श्रीमद्दाचस्प्रतिमिश्रविरचिते श्रीमङ्गगवत्यादभारीर- कभाष्यविभागे भामत्यां द्वितीयस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ समाप्नस्ायमध्यायः ॥ पूडुभम् ॥ (१) संबन्धोपलक्षणार्थम्-पा० २।

[भामती] [ ५ूर ] [अ.२पा.१ख.१] तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ॥२॥ द्वितीयत्टतीयाध्याययोचेंतु देतुमङ्भावलक्तणं संबन्ध दर्भयन् सुखावबोधार्थ(१)मर्थसंत्षेपमाद। "द्वितीयेध्याय"दूति । स्मतिन्यायश्रुतिविरोधपरिद्ारेण द्वि अनध्यवसायलक्षणम- प्रामाएयं परिहतं तथा च प्रामाएये निश्वलीछ्कते तार्तोयो विचारो भवत्यन्यथा तु निर्बोजतया न सिध्येदिति। अ- वान्तरसङ्गतिं दर्भयितुं तच च जीवव्यतिरिक्तानि तत्त्वानि जीवोपकरणानि चेत्युक्त्तम्। अ्र्प्रध्यायार्थसंकोपमुक्का पादार्थ- संक्षेपमाछ। "तत्र प्रथमे तावत्याद"दति। तस्य प्रयोजनमा- छ। "वैराग्ये"ति। पूर्वापरपरिशोधनाय भूमिकामारचय- ति। "जीवो मुख्यप्रापसचिव" दूति। "करणोपादानवद्

भौतिकत्वात्करणानां भृतोपादानसिद्धेरिन्द्रियोपादानातिरि- क्रभृतविवक्षयाधिकरणारभः । यदि भूतान्यादाया(२)गमि- व्यत्तदा तदपि करणोपादानवदेवाश्रोष्यत्। न च श्रूयते, तस्मा- न्न भूतपरिय्वत्तो रंदत्यपि तु करणमानपरिय्वक्तः । नद्याग- मैकगम्येर्थे तदभावः प्रमेयाभावं न परिक्केत्तुमर्द्दति।न च देदान्तरारम्भान्यथानुपपत्या भृतपरिष्यत्तस्य रंहपकस्चनेति युक्तमित्याह। "सुलभास्् संर्वन भूतमाचा" इति। "द्युप-

(१) सुखबोधार्थ-पा० २।

[भ.३पा.१सू. १] [प्ूश४ ] [भामती] शद्धादित्वेग पञ्चधा प्रविभज्य पञ्चस घुप्रभृतिषु अभिषु छो- नव्यत्वेनोपासनमुत्तरमार्गप्रतिपत्तिसाधनं विवक्न्याइ श्रुतिः। 'असौ वाव लोको गौतमागि'रित्यादि। अत्र सायंप्रातर- भिष्ोचाजती चुने पयश्रदिसाधने श्रद्दापूर्वमाषवनीया- गिसमिट्ूमार्चिरङ्गार विस्फुलिक्गभाविते कर्चादिकार कभाविते चान्तरित्षं क्रमेणोल्ाम्य युलोकं प्रविशन्तयौ सल्भूते द्रव- द्रव्यपय: प्रभृत्य संबन्धादपभन्दवाच्े शरद्धापेतुकत्वाच्च श्रद्धाभ्- व्दवाच्े तयोरायुत्योरधिकरणमगनिरन्ये च समिद्रूमार्चि- रङ्गारविस्फुलिज्ग रूपकलवेन निर्दिभ्यन्ते। अप्रस्ता वाव दुलोको गौतमाथिः। यथाभिष्ोत्राधिकरणमाद्दवनीय

या आपः शद्दाभावितासतदधिकरणं द्ुलोकः । अ्रस्यादि- त्य एव समित् तेन दीद्वोसा युलोको दीप्यते Sनः सभिन्धनात् समित् तस्यादित्यस्य रशयो धूमा इन्धनादि- वादित्याद्रशमोनां समुत्यानादपरर्चिप्र काभसामान्यादादित्य- कार्यत्वाच्। चन्द्रमा अक्कारोर्चिषः प्रभमे Sभिव्यक्ेः।

प्राणा अग्न्यादिरूपा अधिद्वम्। त्रर्द्धां जुकति श्र्प्द्दा चोका। पर्जन्यो वाव गौतमाभि: पर्जन्यो नाम वृष्धुप- करणाभिमानी देवताविभेषसस्य वायुरेव समित् वायुना द्ि पर्जन्योभि: समिध्यते पुरोवात्मदिप्राबल्ये वृष्टिदिभनात्। अभ्रं धूमः धूमकार्यत्वाम् धूमसादश्याच्च विद्युदर्चि: प्र-

[भामतो] [ ५२५ ] [म.३ पा.१ स.१] काभसामान्यात्। अभनिरद्गाराः काठिन्यादिद्युत्संबन्धाच्च। गर्जितं मेघानां विस्फुलिक्गा: विप्रकीर्णातासामान्यात्। तर्ि- न्देवा यजमानप्राण अगिरुपा: सोमं राजानं जुकति तस्य सोमस्यान्ुतेर्वरषें भर्वत। एतदुर्त्तां भवति। श्रद्धाख्या आपो दुलोकमाच्तुतित्वेन प्रविश्य चन्द्राकारेण परिणताः सत्यो द्वितीये पर्याये पर्जन्याध्ा चुता वृष्टित्वेन परिणमन्त इति। पृथिवो वाव गौतमागिसस्य पृथिव्यास्स्याग्ने: संवत्सर एव समित्संवत्सरेण कालेन द्ि समिद्वा भूमिर्व्रोद्यादिनिष्यत्तये कष्पते। आकाशो धूमः पृथिव्यग्नेरुत्थितदवाकाशो दृश्यते रात्रिरर्चिः पृथिव्याः श्यामाया तनुरूपा श्यामतया रान्रिर- ग्रेरिवानुरूपमचिर्दिभोङ्गाराः प्रगे रानिरूपार्चिःभमने उपभा- न्तार्ना प्रसन्नानां दिर्या दर्भनात्। अ्र्रवान्तरदिभो विस्फु- लिङ्गा: क्षुद्रत्वसाम्यात्त(२)सिमिन्नेतििन्नग्रर शरासोमपरिणाम क्रमेणागता आपो वृष्टिरूपेण परिणता देवा जुति त- स्या आहुतेरन्नं ब्रोद्दियवादि भवति। पुरुषो वाव गौतमा- ग्रिस्तस्य वागेव समिद्दाचा खल्चयं तात्वाद्यष्टस्थानस्थितया वर्णपदवाक्याभिव्यत्किक्रमेणार्थजातं प्रकाशयन् समिध्यते। प्राणे धूमः धूमवन्मुखाननिर्गमाद् जिह्ाचिर्लोद्दितत्वसाम्या- च्मुरङ्गाराः प्रभाश्रयत्वात्। श्रोचं विस्फुलिङ्गा: विप्रकोर्ण- त्वात्। ता एवापः श्रद्धादिपरिणामक्र मेणागता: ब्रोद्यादिर- पैः परिणताः सत्यः पुरुषेगौ चुतास्तासां परिणामो रेतः सं- भवति। योषा वाव गौतमागिस्तस्या उपस्थ एव समिम् तेन

(१) सामान्यास-पाश १ ।

[ब्३पा. १स.१] [पूरद] [भामती] दि सा पुत्तादुत्पादनाय समिध्यते यदुपमन्त्रयते स धूमः सीसंभवादुपमन्त्रपास्य लोमानि वा धूमः योनिरचिर्लाद्दित- ाद् यदन्तः करोति मैथुनं ते 5द्गारा अभिनन्दा: सुख- लवा विस्फुलिङ्गा: क्षुद्रत्वात्तस्मिन्नेतसििन्नग्रा ेवा रेतो जु कृति तस्या आचुतेगर्भः संभवति। एवं शद्धासोमवर्षान्न रेतो दवनक्रमेण योषागिं प्राप्यापो गर्भाख्या भवन्ति। तचाप- सम(१)वाधित्वादाप: पुरुषवचसो भवन्ति पच्चम्यामाचुतावि- ति। यतः पञ्चम्यामाचुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति तस्मा- दद्धि: परिवेषटितो जीवो रंद्नीति गम्यते। एतदुक्तं भवति। श्रद्धाशब्दवाच्या आप इत्यग्रे वच्चति तासा चिव्ृत्कृत- तया तेजोन्नाविनाभावेनाब्ग्रद्दणोन तेजोन्नयोरपि संग्रध इत्येतदपि वच्चते। यद्यप्येतावतापि भूतवेष्टितस्य जीवस्य रंचणं नावगम्यते तेजोबन्नानां पञ्चम्यामाच्ुतौ पुरुषवच- स्वमानश्रवणात्, तथापोष्टादिकारिणां धूमादिना पितया- नेन यथा चन्ट्रलोकप्राप्निकथनपरया SSकाणाचन्द्रमस- मेष सोमो राजेति सुत्या सद्द श्रद्धां जुकति तस्य आचुतेः सोमो राजा संभवतीत्यखाः त्रुतेः समानत्वाङ्ग म्यते भृतपरिष्यक्ो रंदनोति। तथादि। या एवापो डता द्वितोयस्यामाच्चुता सोमभावं गतास्ताभिरेष परिष्वक्त जीव इष्ादिकारो चन्द्रभूयं गतसन्द्रलोकं प्राप्त इति। ननु ख- तन्न्ना आपः श्रद्धादिक्रमेण सोमभावमाप्नुवन्तु ताभिरपरि- शंक्त एव तु जीव: सेन्द्रियमाचो गत्वा सोमभावमनुभवतु

(१) तत्राप्सु सम-पा० १/२/

[भामती] [ ५ू२७ ] [अ३पा.१ .१] को दोषः। अ्रयं दोषः। यतः श्रुतिसामान्यातिक्रम इति। एवं द्ि श्रुतिसामान्यं कल्पेत यदि येन रुपेण येन च क्रमेणापां सोमभावस्तेनैव जीवस्यापि सोमभावो भवे- त्। अन्यथा तु न श्रुतिसामान्यं स्यात्। तस्मात्परिष्वक्ता- परिष्वत्ररंहणविभये श्रुतिसामान्यानुरोधेन परिष्वत्तरद्एं नि्चोयते। अपरतो दधिपयःप्रभृतयो द्रवभूयस्वादापो डताः सून्ीभृता इष्टादिकारिणमाश्रिता नेन्धनेन विधिना देचे दयमाने चुताः सत्य आच्तुतिमय्य इष्टादिकारिएँ परिवेष्ठ सगें लोकं नयन्तीति। चोदयति। "नन्वन्या श्रुति"रिति। अ्यमर्थः । एवं द्ि सूत्तदेद्ृपरिष्वक्तो रंद्ेत् यद्यस्य स्थू- लं शरीरं रंहतो न भवेत्। अस्तित्वस्य वर्तमानस्थूल-

मान्निदर्भनश्रुतिविरोधान्न सन्मदेह्तपरिय्वतो रंद्तीति, प- रिद्रति। "ततापी"ति। न तावत्परमात्मनः संसरणसंभवः। तस्य नित्यपुद्वबुद्दमुक्तखवभावत्वात् किंतु जीवानाम्। परमा- त्मैव चोपाधिकल्पितावक्केदो जीव इत्याखायते, तस्य च देच्ेन्द्रियादेरुपाधे: प्रादेशिकत्वान्न तन्र संदेद्ान्तरं गन्तुम-

तिपत्तव्यः । प्राप्तव्यो यो देदस्तदविषयाया भावनाया ए- त्यादनाया दीर्घीभावमाचं जलुकयोपमोयते। सांख्ारना कल्यनामाच। "व्यापिनां करणाना"मिति। आहंकारिक- त्वात्करणानामईकारस् च जगन्मण्डलव्यापित्वात्करण- नामपि व्यापितेत्यर्थः। बौद्धानां कंल्यनामाह। "केवल-

[भ्३पा.१स१] [पूश्ढ] [भामतो] स्ैवात्मन" दति। आलयविज्ञानसंतान आ्रत्मा तस्य वृत्तिः षट्प्रवृत्तिविज्ञानानि पञ्चेन्द्रियाणि तु चक्षरादीनि अ्र्प्रभि- नवानि जायन्ते। कणभुक्कल्पनामाद्द। "मन एव चे"ति। भोगस्थानं भोगायतनं भरीरमभिनवमिति यावत्। दिग- म्बरकव्यनामाद्। "जीव एवोत्नुत्ये"ति। आरदिय्यद्दऐेन लोकायतिकानां कल्चना संगृक्षाति ते द्ि शरीरात्मवादिनो भस्त्रीभावमात्मन आचुर्न कस्य चिङ्गमनमिति। चोदयति। "ननूदाहताभ्या"मिति। अ्र सूतेणोत्तरमाइ। आत्मकत्वान्तु भूयस्त्वात् ॥ २ ॥ तेजस: कार्यमभितपीताद्दारपरिपाकः। अरप कार्य से- इसेदादि। पृथिव्याः कार्य गन्धादि। यस्तु गन्धखेदपा- कप्राणावकाशदानदर्भनाहेद्दस्य पाच्चभौतिकत्वं पश्यंस्ने जोबन्नात्मकत्वेन व्यात्मकत्वेन परितुष्यति। नं प्रत्याद। "पुनश्च व्यात्मक" इति। वातपित्तश्रेष्मभिषिभिर्धातुभि: शरीरधारणात्मकैविधातुत्वात्। अर्रतो न स देद्दो भूता- न्तराणि प्रत्यास्याय केवलाभिरद्विरारव्युं भक्यते। त्र्प्र ् - ग्रच्णनियमस्तर्षि कस्मादित्यत आराद्द। "तम्म्राङ्गूयस्वापेक्ष" इति। पृथिवीधातुवर्जमितरतेज आद्यपेक्षया कार्यस्य भ-

योर्द्रवभूयस्वादपां पुरुषव चस्वोत्तिर्नपुनर्भूतान्तरनिरासार्था।। प्राणगतेश्च ॥ ३ ॥ प्राणानां जीवहेचे साश्रयत्वमवगनं गच्कति जीवहेचे तदनुविधायिन: प्राण्ा अपि गच्छन्तीति दृष्ठ,मतः षाट्कौ-

[भामती] [ ू२ट] [अ३पा.१ खू.] भिका देदादुकामन्तः कमिंखिदुकामत्युक्रामन्ति। स चै- षामनुविधेयः सत्मो देदो भूतेन्द्रियमय इति गम्यते। नदीन्ट्रियमानाश्रयत्वमेषां दृष्टं यतस्तन्मानाश्रयाणां गति- रुपपद्येतेति।। अग्न्यादिगतिश्रुतिरिति चेन्न भाक्तत्वात् ॥४ ॥ श्रवितेपि स्पष्टे जीवस्य प्राैः सद्द गमने Sग्न्यादिग- तिशङ्का श्रुतिविरोधोत्यापनार्था । अत्र दि लोमकेभयो- रोषधिवनस्पतिगमनं दृष्टविरोधाङ्भात्तं तावदभ्युपेयम्। एवं च तन्मध्यपतितत्वेन तेषामपि श्रुतिविरोधाङ्गातत्वमेवोचि-

प्रथमे Sश्रावणादिति चेन्न ता एव ह्युपपत्तेः॥५॥ पच्चम्यामाद्गुतावरपां पुरुषवचस्त्वप्रकारे पृष्टे प्रथमायामा- डतौ अनर्पां श्रद्धाया छ्ोतव्यताभिधानमसंबद्दमनुपपत्रं च। नदि यथा पश्चादि्यो हृदयाद्योवयवा अवदाय निष्क्ष्य इयन्ते। एवं श्रद्धा बुद्धिप्रसादलक्षणा निष्क्रष्टं वा छोतुं वा शक्यते (१)। न चाप्येवमात्सर्गिकी कारणानुरूपता कार्यस्य युज्यते। तस्माद्गत्तयायमभु श्रद्धाशब्दः प्रयुत्त इति। अत एव(२) श्रुति"रापोह"ति। (१ ) शक्या-पा० ३ । (२) अत एवाह-पा० ३।

[ब.३पा.१छ] [५३० ] [भामतो] अश्रुतत्वादिति चेननेष्ठदिकारिणां प्रतीते: ॥६ ॥ अध्यार्थ: पूर्वमेवोत्तः। अग्निच्ोचे षट्सूक्रान्तिगतिप्र-

स्फुलिङ्गेषु प्रश्नाः षट्, तेषां यः समादार: षर्षा सा षट- प्रश्नी, तस्या निरूपएं प्रतिवचनम्। सूतरान्तरमवतारयितुं भङते। "कथं पुन"रिति। सोमं राजानमाप्यायखापक्ी- यस्वेति। एवमेतांस्तन्न भक्षयन्तीति क्रियासमभिद्वारेणा- प्यायनापक्षयौ यथा सोमस्य तथा भक्षयन्ति। सोममयान् लोकानित्यर्थः । तरत उत्तरं पठति । भाक्तं वा Sनात्मवित्त्वात्तथा हि दर्शयति ॥७॥ कर्मजनितफलोपभोगकर्ता छधिकारी न पुनरुपभोग्य- सम्माच्चन्द्रसालोक्यमुपगतानां देवादिभस्यत्वे खर्गकामो यजेनेति यागभावनाया: कर्चपेक्षितोपायतारूपविधिश्रुतिवि- रोधादतशब्दो भोक्तुणामेव सर्ता देवोपजीवितामाचरेष भाकतो गमयितव्यो न तु चर्वणनिगरणाभ्यां मुख्य इति। अनैवार्थे. स्ुत्यन्तरं संगच्तइत्याद। 'तथा द्ि दर्भयति' श्रुतिरनात्म विदामनात्मवित्त्वादेव पश्डवद्ेवोपभोग्यता न तु चर्वणीयतया। यथा दि बलीवर्दादियो भुख्ज्जाना अपि खफलखामिनो इलादिवदनेनोपकुर्वाणा भोग्या, एवं पर-

[भामतो] [ ५३१ ] [भ.३ पा.१ ख.0] मतत्वमचिद्ास इष्टादिकारिण इद् दधिपयःपुरोडाशादि- ना Sमुभिंस लोके परिचारकतया देवानामुपभोग्या इति श्रुत्यर्थः । अपरथ वा 'अनात्मवित्त्वात्तथा दि दर्भयतीत्यस्या- न्या व्याख्या'। आ्रात्मवित् पञ्चाग्निविद्यावित्, न आ्रात्म- वित् अनात्मवित् । यो द्ि पञ्चाग्निविर्द्या न वेद तं दे- वा भक्षयन्ती निन्धने पञ्चाग्निविर्द्या सोतुं तस्या एव प्र- कृतत्वात्। तदनेनोपचारस्य प्रयोजनमुत्तम् । उपचार- निमित्तमनुपपत्तिमाद। "तथा दि" "दर्भयति"। श्रुतिर्भो- कृत्वम्। "स सोमलोके विभूतिमनुभूये"ति। भेषमति- रोद्ितार्थम् ॥ कृतात्ययेनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च ।। ८ ।। "यावत्संपातसषित्वे"ति । यावदुपबन्धाद्यत्किं चेष् क- रोत्ययमिति च यत्किं चेछ कर्म कतं तस्यान्तं प्राप्येति अवणात्। प्रायणस्य चैकप्रघट्टकेन सकलकर्माभिव्यञ्जक- त्वात्। न खल्वभिव्यक्तिनिमित्तस्य साधारएये Sभिव्यक्ति नियमो युक्तः । फलदानाभिमुखीकरणं चाभिव्यक्रिकिस्तक्ा- न्हमस्तमेव कर्मफलमुपभोजितवत् खफलविरोधि च कर्म। तसाष्कतेरुपपत्तेश्च निरनुभयानामेव चरणादाचारादवरोह्ो न कर्मण आचारकर्मणी च श्रुतेः प्रसिद्धभेदे। यथाकारी यथाचारी तथा भवतीति। तथा च रमणीयचरणाः कपूय- चरणा इत्याचारमेव योनिनिमित्तमुपदिभति। न तु कर्म रसां वा कर्मशीले द्वे अप्यविभेषेणानुभयस्तथापि यद्यप्यय-

[भामती] मिष्टापूर्तकारी सयं निरनुभयो भुक्तभोगत्वात्तथापि पिचा- दिगतानुभयवभात्तद्विपाकान् जात्यायुर्भोगांक्चन्द्रलोकादव- रुद्यानुभविष्यति। सर्यते द्यन्यस्य सुछ्कतदुष्कताभ्यामन्यस्य तत्संबन्धिनसतत्फलभागिता। 'पतत्यर्द्वभरीरेण यस्य भार्या- सुरां पिबे' दित्यादि। तथा श्राद्वैश्वानरीयेश्यादे: पितापुत्ता- दिगामिफलश्रुतिः । सस्माद्यावत् संपातमित्युपक्रमानुरोधा- द्यत्किं चेन करोतीति च श्रुत्यन्तरानुसाराद्र्मणोयचर पत्वं संबन्ध्यन्तरगतमिष्टापर्तकारिषि भाततं गमयितव्यम्। तथा च निरनुशयानामेव भुक्तभोगानामवरोद् इति प्राप्ते, उच्चते। येन कर्मकलापेन फलमुपभोजितं तम्मिन्नतीतेपि सानुभया एव चन्ट्रमण्डलादवरोद्दन्ति। कुतः । दृष्टममृतिभ्याम् । प्रत्यक्षदष्टा स्रुतिर्दष्टशब्दवाच्या। सृतिक्चोपन्यस्ता। अथ वा दृष्टभब्देनोच्चावचरूपो भोग(१)उच्यते । त्र्रयमभिसंधिः । कपूयचरणा रमणीयचरणा इत्यवरोद्दतामेतद्विशेषएम्। न च सति मुख्यार्थसंभवे संबन्धिमात्रेण्णोपचरितार्थत्वं न्याय्यम् । न चोपक्रमविरोधाच्कुत्यन्तरविरोधाच्च मुख्यार्थासंभव इति सांप्रतम्। दत्तफलेष्टापूर्तकर्मापेक्षया Sपि यावत्पदस्य यतिकं- चेतिपदस्य चोपपत्तेः। नचि यावज्जीवमग्निद्ोचं जुडया्दिति यावञ्जीवमाद्दारविद्यारादिसमयेपि द्ोमं विधत्ते, नापि मध्याक्ादावपि तु सायंप्रातःकालापेक्षया। सायंप्रातः- कालविधानसामर्थ्यात्कालस्य चानुपादेयतयानङ्गस्यापि नि- मित्तानुप्रवेशान्तचैवमिति चेत्। न। इदापि रमणीयचरणा

(१) रूप: संभोग-पा० ३।

[भाममी] [ ५३३ ] [अ.३पा.१ सू.८] इत्यादेर्मुख्यार्थत्वानुरोधात्तदुपपत्तेः । तक्किमिदानीमुपसं- दारानुरोधेनोपक्रमः संकोचयितव्य। नेतुचते। नह्य-

वन्तः संपाता यावता वा पुसा संपातास्ते सर्वें तत्रेष्टादि- कारिणा भोगेन दायं नीयन्ते। पुरुषान्तराश्रयाणां कर्मा- भयानां तङ्गोगेन कये Sतिप्रसङ्गात्। -चिरोपभुक्तानां च कर्माशयानामसतां चन्ट्रमण्डलोपभोगेनानपयनात्। तथा च सयं संकुचन्ती यावचुतिरुपसंदारानुरोधप्राप्तमपि सं- कोचनमनुमन्यते। एतेन यत्किं चेह करोतीत्यप व्याख्या- तम्। अपि चेष्टापूर्तकारीह जन्मनि केवलं न तन्मात्र- मकार्षीत्। अपि तु गोदोद्नेनाप: प्रपायन् पपडफल- मप्यपूर्व समचैषीदेवमद्र्निशं च वाझमनःशरीरचेष्टाभि: पुएयापुषयमिद्दामुचोपभोग्यं संचितवतो न मर्त्यलोकादि- भोग्यं चन्द्रलोके भोग्यं(१) भवितुमद्दति। न च खफलविरो- धिनोनुभयस्य कते प्रायासत्तादात्मज्ञानाद्दा Sदत्तफलस्य ध्वंस: (२) संभवति। तस्मात्तेनानुभयेनायमनुभयवान् पराव- नंतदूति झ्रिष्टम्। न चैकभविकः कर्माशय इत्यग्रे भाष्य- कृद्दच्यति। अ्र्प्रन्ये तु सकलकर्मक्षये परावृत्तिशङ्का निर्बी- जेति मन्यमाना अन्यथाधिकरणं वर्णयांचक्रुरित्याद। "के चित्तावदाङ"रिति। अनुशयोच दत्तफलस्य कर्मणः शेष उच्ते। तवेदमिह्ट विचार्यते, किं दत्तफलानामिष्टापूर्त- कर्मणामवशनेषादिद्दावर्तन्ते उत तान्युपभोगेन निरवशेषं (१) चन्द्रलोकोपभोग्यं-पा० 3 । (२) स्वयं विमाशः-पा० ३।

[अ३पा.१६८] [५ूश४] [भामती]

भोगेन समूलकाषं कषितत्वान्निरनुभया एवानुभुक्तकर्मव- मादावर्तन्तइूति प्राप्तउच्ते। "सानुभया एवावर्तन्त"इति। कुमः। इष्टानुसारात्। यथा भाण्डसथे मधुनि सर्पिषि वा कालिते 5पि भाणडलेपकं तच्केषं मधु वा सर्पिर्वा न सालयितुं शक्यमिति दृष्टमेवं तदनुसारादेतदपि प्रतिपत्त- व्यम्। न चावशेषमात्राच्चन्द्रमण्डले तिष्ठासन्नपि ख्थातुं पारयति। यथा सेवको दास्तिकाश्वीयपदातिव्रातपरिवृतो महाराजं सेवमान: कालवशाच्छ चपादु कावशेषो न सेवितु- मदतीति हष्टं तन्मूला च लौकिकी सृतिरिति दष्टस्मृति- भ्यां सानुभया एवावर्तन्तइति। तदेतद्दूषयति। "न चैतदि- ति"। एवकारे प्रयोत्तव्ये दवकारो गुडजिद्िकया प्रयक्ः शब्दैकगम्येर्थे न सामान्यतोदृष्टानुमानावसर इत्यर्थः। शेषमतिरोद्ितार्थम। पूर्वपक्षदेतुमनुभाषते। "यदप्युर्त्त प्रायण"मिति। दूषयति। "तदप्यनुभयसङ्भावे"ति। रम- णीयचरणाः कपूयचरणा इत्यादिकयानुशयप्रतिपादनपरया स्रुत्या विरुद्धमित्वर्थः। "अर्रपि चे"त्यादि । इछ जन्मनि चि पर्यायेण सुखदुःखे भुज्यमाने दृश्येते युगपच्चेदेकप्रघट्टकेन। प्रायणेन सुखदुःखफलानि कर्माणि व्यज्येरन्। युगपदेव तत्फलानि भुज्येरन्। तस्मादुपभोगपर्यायदर्भनादु बलीय- सा दुर्बलस्याभिभवः कल्पनोयः । एवं विरुद्धजातिनिमित्तो- पभोगफलेघ्वपि कर्मस द्रष्टव्यम्। न चाभिव्यत्रं च कर्म- फलं न दत्ते इूति च संभवति। फलोपजनाभिमुख्यं

[भामती] [ ५३५ ] [अपा.१स.८] ष्ि कर्मणामभिव्यक्िः । अपि च प्रायणस्याभिव्यञ्कत्वे खर्गनरकतिर्यग्योनिगतानां जन्तूनां तस्िन् जन्मवि कर्म- खनधिकारान्नापूर्वकर्मोपजनः पूर्वकृतस्य कर्माभयस्य प्राय- पाभिव्यक्तया फलोपभोगेन प्रक्षयान्नास्ति तेषां कर्मा- भय इति न ने संसरयुः । न च मुच्येरन्नात्म ज्ञानाभा- वादिति कष्टाम्बताविष्टा दभाम्। नच खसमवेतमेव प्रा- यणेनाभिव्यज्यते 5पूरवें न परसमवेतं येन पिचादिगतेन कर्मणा वर्तेरन्निति। शेषं सुगमम् । चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्ष्णाजिनिः॥ ९॥ त्रनेन निरनुभया एवावरोद्न्तीति पूर्वपक्षबीजं निगूढ- मुद्ाव्य(१) निरस्यति। यद्यपि 'अक्रोधः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा। अनुगदस्न ज्ञानं च शीलमेतदिंदुबुधाः ॥' इति समृतेः भीलमाचारो Sनुशयाद्विन्रस्तथाप्यस्यानुभयाङ्गतया Sनुभयोपलक्षणत्वं कार्ष्णाजिनिराचार्यो मेने। तथा च रमणीयचरणाः कपूयचरणा इूत्यनेनानुभयोपलक्षणात्सिद्वं सा-

आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्ष- त्वात् ॥ १० ॥ 'आचारदीनं न पुनन्ति वेदा' इति दि मृत्या वेदपदन (१) मुत्याप्य-पा० 3 ।

(भ.३पा.१स.१०] [पूरद] [भामती]

तु खतन्त्र आचार: फलस्य साधनं, तेन वेदार्थानुष्ठा- नोपकारकतया SSचारस्य नानर्थकां कत्वर्थस्य। तदनेन समिदादिवदाचारस्य कत्वर्थत्वमुत्तां, संप्रति स्नानादिवत्पुरु- षार्थत्वे पुरुषसंस्कारत्वेष्यदोष इत्याद। "पुरुषार्थत्वेप्याचा- रस्ये"ति। तदेवं चरणशब्देनाचारवाचिना सर्वोनुभयो लक्षित इन्युक्तम् ॥ बादरिस्तु मुख्य एव चरणशब्द: कर्म- पीत्याइ। मुकतदुष्कृते एवेति बादरिः॥।११॥ ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायो गोबलीवर्दन्यायः । शेषमतिरो- च्ितार्थम्। अनिष्ठादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥।१२। ये चैके चास्माज्जोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्तीति कौषीतकिनां समाम्नानाहेद्दारम्भस्य च चन्द्रलोकगमनमन्त- रेणानुपपत्तेः । पच्चम्यामाडता वित्याङतिसंख्यानियमात्। त- थादि दुसोमवृष्ट्यन्नरेतःपरिणामक्रमेण ता एवापो योषि- दम्ौ डताः पुरुषवचसो भवन्तीत्यविभेषेण श्रुतम्। न चैतन्मनुष्याभिप्रायं कपूयचरणः श्वयोनिमित्यमनुष्यस्यापि श्रवणात्। गमनागमनाय च देवयानपित्याणयोरेव मा- गयोराम्रानात् पथ्यन्तरस्याश्रुतेर्जयखम्निरिय सेति वृतीयं स्था- नमिति च स्थानत्वमान्रेण्णावगमात् पथित्वेनाप्रतोतेः । च- न्द्रलोकादवतीर्णानामपि च ततस्थानत्वसंभवादसंपूरऐन प्र- तिवचनोपपत्तेः । अनन्यमार्गतया च तङ्गोगविरद्विणामपि

[भामती] [ ५३७ ] [अ३पा.१ ख.१२] ग्रामं गच्न् वृक्षमूलान्युपसर्पतीतिवत् संयमनादिषु यम- वश्यतायै चन्द्रलोकगमनोपपत्ते: ।न कतरेण च नेत्वस्या- संपूरणप्रतिपादनपरतया मार्गद्यनिषेधपरत्वाभावात्। अ्र्प्र- निष्टादिकारिणामपि चन्द्रलोकगमने प्राप्ते डभिधीयते। सत्यं स्थानतया Sवगतस्य न मार्गत्वं तथापि वेत्थ यथा डसौ लोको न संपूर्यतद्त्यस्य प्रतिवचमावसरे मार्गद्य- निषेधपूर्व ततीयं स्थानमभिवदन् तसंपूरणाय तत्पतिपक्षमा- चक्षीत। यदि पुनस्तेनैव मार्गेणागत्य जन्ममरणप्रबन्धव- तस्थानमध्यासीत नैतत्तृतीयं स्थानं भवेत्। नद्ोष्टादिका- रिणछन्द्रमण्डलादवरुह्य रमणीयां निन्दिता वा योनिं प्रतिपद्यमानास्तृतीयं स्थानं प्रतिपद्यन्ते तत्कस्य हेतो: पित्याणेन पथा Sवरोद्दात्। तद्यदि कुद्रजन्तवोप्यनेनैव पथा 5वरोद्ेयुः। नैतदेषां जन्ममरणप्रबन्धवत् ततीयं स्था- नं भवेत्। ततोवगच्छाम:, संयमनं सप्न च यातना भूमो- र्यमवशतया प्रतिपद्यमाना अरनिष्टादिकारिणो न चन्द्रम- एडलादवरोइन्तीति। तसमाद्ये वैके चेतीष्टादिकारिविषयं न सर्वविषयं पञ्चम्यामाङताविति च सार्थविधानपरं न पुनरपञ्चम्याज्तिप्रतिषेधपरमपि, वाक्यभेदप्रसङ्गात्। संय- मने त्वनुभूयेति सतेणवरोद्दापादानतया संयमनस्योपा- दानाच्चन्ट्रमण्डलापादाननिषेध आञ्जसः। तथा च सि- द्वान्तसूत्रमेव। पूर्वपक्षस्नत्वे तु शद्ान्तराध्याद्ारेण क- थं चिद्गमयितव्यम्। जीवजं जरायुजम। संभोकजं संस्ेदजम् ।

[ब्र३पा.१६ू.२२] [पू्ढ ] [भामती]

साभाव्यापत्तिरुपपत्तेः ॥२२॥ यद्यपि यथेतमाकाभमाकाशाद्वायुमित्यतो न तादात्म्यं स्फुटमवगम्यते तथापि वायुर्भूत्वेत्यादे: स्फुटतरतादात्म्या- वगमाद् यथेतमाकाभमित्येतदपि तादात्म्यएवावतिष्ठते। न चान्यस्यान्यभावानुपपत्तिः । मनुष्यभनरीरस्य नन्दिकेश्वर- स्य देवदेहरूपपरिणामस्मरणादेव देद्दस्य च नडषर्य तिर्यक्कममरणात्। तस्मान्मुख्यार्थपरित्यागेन न गौणी वृत्ति- राश्रयणीया । गौएयां च वृत्ता लक्षणाभन्द: प्रयुत्ती गुणे लक्षणाया: संभवात्। यथाङः । 'सच्माणगणैरयोगादृत्तेरिष्टा तु गौणता। इति। एवं प्रप्ते बूमः। "साभाव्यापत्तिः" । समानो भावो रूपं ये्षां ने सभावास्तषां भाव: साभाव्यं सारुप्यं साद्य- मिति यावत्। कुतः। उपपत्तेः । एतदेव व्यतिरेकमखेन व्याचष्टे। "नह्यन्यस्यान्यभाव उपपद्यते"। युक्तमेतद्यदेव शरीरमजगरभावेन परिणमते दवदेच्समये 5जगरभरीर- स्याभावात्। यदि तु देवाजगरभरीरे समसमये स्यारता न देवभरीरमजगरभरीरं शिष्पिशतेनापि क्रियते। नदि दधिपयसी समसमये परस्परात्मनी भक्ये संपादयितुं, तथेद्दापि सन्मभरीराकाशयोयुगपद्भावान्न परसरात्मत्वं भवितुम्तति। एवं वाय्वादिष्बपि योञ्यं, तथा च तज्गाव- स्तत्सादभ्येनौपचारिको व्याख्येयः। नन्वाकाभभावेन संयो- गमातं सच्चता किं सादभ्येनेत्यत आाद्द। "विभुत्वाच्चा- काभेने"ति।

[भामती] [ y३ट ] [ब३पा.१६.२२] नातिचिरेण विशेषात्॥२३॥ दुर्निष्प्रपतरमिति दुःखेन निसरणं ब्रूते न तु विलम्बेने- ति मन्यते पूर्वपक्षी। विना स्थूलभरीर न सत्मशरीर दुःखभागोति दुर्निष्प्रपतरं विल्म्नं लक्षयतीति राद्वान्तः। अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात्॥२४। आकाभसारूपयं वायुधूमादिसंपर्को Sनुभयिनामुत्त इूदे- दानीं ब्रीद्टियवा शषधिवनस्पतयस्तिलमाषा इति जाय- न्तइूति श्र्यते। तन् संभयः । किमनुभयिनां भोगाधि- ष्ठानं ब्रीचियवादय: स्थावरा भवन्त्या,दो ख्वित् क्षेत्रज्ञा- न्तराधिष्ितेष्वेषु संसर्गमाच्मनुभवन्तीति। तत्र मनुष्यो जायते, देवो जायतइ्त्यादौ प्रयोगे जनेः भरीरपरिग्रढे प्रसिद्दत्वादनापि ब्रीह्यादिभरीरपरिग्रद्एव जनिर्मुख्यार्थ इति ब्रीद्यादिभरीरा एवानुभयिन इति युक्तम् । न च रमणीयचरणाः कपूयचरण इतिवत् कर्मविभषासंकी- मनात्तदभावे श्रीद्यादीनां भरीरभावाभावात् क्षेत्रज्ञान्त- राधिष्ठितानामेव तत्संपर्कमान्रमिति साप्रतम्। इष्टा- दिकारिणामिष्टादिकमसंकीतनादिष्टादेश् हिंसादोषदूषि- मत्वेन सावद्यफलतया चन्द्रलोकभोगानन्तर' स्ावरभ-

शास्चेणा वाधनं सामान्यभावस्य चिंसासामान्यद्वारेण वि- शेषोपसर्परणं विलम्बेनति साक्षादविभेषस्पृभ: भाखात् भी-

[ब्३्पा.१स.२४] [५ू४० ] [भामती] घ्रतरप्रवृत्ताहुर्बलत्वादिति सांप्रतम्। नद्ि बलवदित्येव दु- र्बलं बाधते, किं तु सति विरोधे। न चेद्दास्ति विरोधो, भिन्नगोचरचारित्वात्। अग्रीषोमीयं पशडुमालभेतेति चि कतुप्रकरणे समास्न्नातं क्रत्वर्थतामस्य गमयति न त्वपनय- ति निषेधापादितामस्य पुरुषं प्रत्यनर्थहेतुतां तेनास्तु नि- षेधादस्य पुरुषं प्रत्यनर्थदेतुता विधेस् क्रत्वर्थता को विरोधः। यथाङः । यो नाम कतुमध्यस्थ: कलञ्जादीनि भक्षयेत्। न करतोस्तत्र वैगुषयं यथा चोदितसिद्धितः ॥ इति। तस्ाव्जनेमुख्यार्थत्वाद ब्रीद्मादिभरीरा अनुभयिनो जा- यन्तदूति प्राप्ते डभिधीयते। भवेदेतदेवं यदि रमणीय- चरणाः कपूयचरणा इतिवद्रीह्यादिष्वनुभयवर्ता कर्मविशेषः कोर्त्वेत। न चैतदरिति। न चेष्टादे: कर्मणः स्थावरभरीरो- पभोग्यदुःखफलप्रसवहेतुभाव: संभवति, तस्य धर्मत्वेन सु- खैकदेतुत्वात्। न च तद्गतायाः पशच्चिंसाया न हिं- स्यादिति निषेधात् क्रत्वर्थाया अपि दुःखफलत्वसंभवः । पुरुषार्थाया एव न हिंस्यादिति प्रतिषेधात्। तथादि। न हिंसयादिति निषेधस्य निषेध्याधीननिरूपणतया तदर्थ नि- षेध्यं तरदर्थ एव निषेधो विज्ञायते। न चैतन्नानृतं वदेन्न तै। पशौ करोतोतिवत् कस्य चित्परकरणे समास्नातं येनानृतव- दनवदस्य निषेधस्य क्रत्वर्थत्वे निषेधोपि क्रत्वर्थः स्यात्। पभौ निषिद्वयोराज्यभागयो: क्रत्वर्थत्वेन निषेधस्यापि क्र- त्वर्थत्वं भवेत्। एवं द्ि सत्याज्यभागरच्वितैरप्यड्गान्तरैरा

[भामती] [ ५४१ ] [भ्.३ पा.१ खू.२४] ज्यभागसाध्यः कर्वपकारो विज्ञायने। तत्मादनारभ्याधी- तेन न हिंस्यादित्यनेनाभिद्टितस्य विध्युपद्ितस्य पुरुषव्या-

व्यत्वपरित्यागेन पुरुषार्थ एव भाव्योवतिष्ठते। आ्राख्या- तानभिद्टितस्यापि पुरुषस्य कर्तृव्यापाराभिधानद्वारेण्ोप- स्थापितत्वात् केवलं तस्य रागतः प्राप्तत्वात्तदनुवादेन न- अथ विधिरुपसंक्रामति, नेन पुरुषार्थो निषेध्य दूति त- दधीननिरूपणो निषेधोपि पुरुषार्थी भर्वत। तथा चा- यमर्थः संपद्यते यत्पुरुषार्थ इननं तन्न कुर्यादिति । क्रत्वर्थस्यापि च निषेधे हिंसायाः क्रूपकारकत्वमपि कल्प्येत। न च दष्टे पुरुषोपकारकत्वे प्रत्यर्थिनि सति तत्कष्पनास्पदम्। न च सातन्त्यपारतन्त्ये अरसतति सं- योगपृथक्के खादिरतादिवदेकत्र संभवतः। तस्मात्पुरु- षार्थप्रतिषेधो न क्रत्वर्थत्वमप्यास्कन्दनीति पुद्धसुखफल-

आकाशादिष्विव कर्मव्यापारमन्तरेणाभिलापात्। अरनु- भयिनां ब्रीद्यादिसंयोगमाचं न तु देहत्वमिति। अयमेवार्थ उत्मर्गापवादकथनेनो(१)पलश्षितः । अरप्रपि च मुख्येनुभयिनां ब्रीद्यादिजन्मनीति ब्रीद्यादिभावमाप- न्राः खत्चनुभयिनः पुरुषैरुपभुक्ता रेतःसिग्भावमनुभव- न्तीति श्रूयने। तदेतद्रीद्ादिदेद्दत्वे Sनुभयिनां नोपप- दयते। ब्रीद्यादिदेद्त्वे द्ि ब्रीद्यादिषु लूनेष्ववद्दन्तिना

(१) वचनेनो-पा० ३ ।

[अ. ३ पा.१सू.२४] [५४२] [भाममो] फलीक्ृनेषु च ब्रोद्यादिदेषविनाशादनुरभयनः प्रसवेयुरिति कथमनुभयिनां रतःसिम्भावः संसर्गमाचे तु संसर्गिषु त्री- ह्मादिषु नष्टेष्वपि न संसर्गिणो Sनुभयिन: प्रसवेयुरिति रेतःसिग्भाव उपपद्यने। श्ेषमुत्तम् ।। रेतःसिग्योगो डथ ॥ २६ ॥ सदो जातो दि बालो न रेतःसिम्भवत्यपि तु चिर- जातः प्राठयावनसतस्मादपि संसर्गमात्रमिति गम्यते । नत्किमिदानों सर्वत्रैवानुभयिनां संसर्गमावं तथा च रम- णीयचरणा इत्यादिषु तथाभाव आपद्येतेति, नेत्याच।। योने: शरीरम् ॥ २७॥ सुगमम् । दूति श्रीवाचस्प्रतिमिश्रविरचितारयां भामत्यां तृतीयस्या- ध्यायस्य प्रथम: पाद: ।। संध्ये सष्टिराह हि ॥ १॥ इदानों तु तस्यैव जीवस्यावस्थाभेद: स्यंज्योतिष्टसि- अर्थ प्रपरच्ने। "किं प्रबोधदव खप्नेपि पारमार्थिकी सृष्टिराचो खिन्मायामयी"ति। यद्यपि ब्रह्मणोन्यस्यानिर्वा- चतया जाग्रत्खप्रावस्थागतयोरुभयोरपि सर्गयोर्मायामयत्वं

ब्रह्मात्मभावसान्तात्कारात्त निवतने । एवं किं सवन्नसवष्टि- राषो खित् प्रतिदिनमेत्र निवर्नतदति विमर्शार्थः। "द- यो,"रिचलोकंपरलोकस्थानयोः। संधा भवं संध्यम(१)। ऐ- (१) सन्धी भवतीति संध्यम् पा० २॥

[भामती] [ ५४३ ] [अ.३पा.२६.१]

लौकिकं पारलौकिकेन्द्रियादिव्यापारस्य(१) च भविष्यतो Sप्रत्युत्पन्नत्वेन न पारलाकिकम्। नच न रूपादिसान्षा- ब्रह्मात्मभावसाक्षात्कारात्ाक् तथ्यरूपैव स्रष्टिर्भवितुमईति। तयमभिसंधिः । दूछ द्ि सर्वाएयेव मिथ्याज्ञानान्युदादर- एं नेषां सत्यत्वं प्रतिज्ञायते। प्रछ्ृतोपयोगितया तु ख- प्रज्ञानमुदाहतम्। ज्ञानं यमर्थमवबोधयति स तथवेति यु- कम्। तथाभावस्य ज्ञानारोद्दात्। अपतथात्वस्य त्वप्रतीय- मानस्य तथाभावप्रमेयविरोधेन कन्पनानासपदत्वात्। बाध- कप्रत्ययादतथात्वमिति चेत्। न। तस्य बाधकत्वासिङ्गे, स- मानगोचरे दि विरुद्धार्थोपसंद्ारिणी ज्ञाने विरुध्येते । ब- लवद्बलवत्त्वानिक्वयाच्च बाध्यबाधकभावं प्रतिपद्येते। न चेह समानविषयत्वं, कालभेदेन व्यवस्थोपपत्ते: । यर्थादि चीरं दषट कालान्तरे दधि भवति, एवं रजतं हष्टं का- लान्तरे पड्रिर्भवेत्। नानारूपं वा सद्स्तु। तद्यस्य तो- व्रातपक्ञान्तिसचितं चक्षः स तस्य रजतरूपरता गृक्षाति। यस्य तु केवलमालोकमानोपक्वतं, स तस्ैव शत्िरुपर्ता गृह्लाति। एवमुत्पलमपि नीललोचितं दिवा सौरोभिर्भाभि- रभिव्यक्तां नीलतया गृह्यते । प्रदीपाभिव्यत्तां तु नत्ं लो- हिततया। एवमसत्यां निद्रायां सतोपि रथादीन् न गृ- ज्षाति निद्राणस्त गृक्षातीति सामग्रीभेदाद्दा कालभेदाद्ा

(१) इन्द्रियव्यापारस्य-पा० ३ ।

[ब्३पा.२स१] [५४४ ] [भामती] विरोधाभावः । नापि पूर्वोत्तरयोर्बलवदबलवत्त्वनिर्णायः। दयोरपि खगोचरचारितया समानत्वेन विनिगमनाद्ेतोर- भावात्। तस्मादप्यवश्यमविरोधो व्यवस्थापनीयः । तत्सिद्व- मेतत्। विवादास्पदं प्रत्ययाः सम्यच्चः प्रत्ययत्वाज्नाग्रत्स- मादिप्रत्ययवदिति । इममथं श्रुतिरपि दर्भयति। 'अ्र््रथ रथान् रथयोगान् पथः हजते' ति। न च न तन्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्तीति विरोधादुपचरितार्था सजतदूति श्रुतिर्व्याख्येया। सजतदूति दि श्रुतेः, बङ्श्रु- तिसंवादाल्ममाणान्तर संवादाच्च। बलीयस्तेन तदनुगुपतया न तन रथा इत्यस्या भाक्तलवेन व्याख्यानात्। जाग्रदव- स्थादर्भनयोग्या न सन्ति न तु रथा न सन्तीति। अरप्रत एव कर्टश्रुतिः भाखान्तरश्रुतिरुदाहता। प्रान्नकर्टकत्वा- च्ास्य पारमार्थिकत्वं वियदादिसर्गवत्। न च जीवकर्त- कत्वान्न प्राज्ञकर्टकत्वमिति सांप्रतम् । अ्र्पन्यन्र धर्मादन्य- चाधर्मादिति प्राज्जस्ैव प्रछतत्वाज्जीवकर्टकत्वेपि च प्रा- ज्ञादभेदेन जीवस्य प्राज्ञल्वात्। अपि च जाग्रत्प्रत्ययसंवा- दवन्तोपि खन्नप्रत्ययाः के चिद्टश्यन्ते। तद्यथा। खप्ने पूडक्ाम्बरधर: पूड़कमाल्यानुलेपनो ब्राह्मणायनः प्रियव्रतं प्रत्याह। प्रियव्रत पच्चमे Sदनि प्रातरेवोर्वराप्रायभूमिदा- नेन नरपतिस्वां मानयिष्यतीति, स च जाग्रत्तथा SSत्म- नो मानमनुभूय खप्रप्रत्ययं सत्यमभिमन्यते। तस्मात्संध्ये पारमार्थिकी सष्टिरिति प्राप्ते, उच्चते ।

! [भामतो] [ ५४५ ] [अ३पा.२स.३] मायामावं तु कार्त्स््येनानभिव्य- क्तस्वरूपत्वात् ॥ ३ ॥ इदमचाकूतम्। न तावन्वीरस्थेव दधि रजतस्य परिणामः पूडक्ति: संभवति। नदि जात्वीश्वरगृद्चे चिरस्थितान्यपि र- जतभाजनानि पइक्तिभावमनुभवन्ति द्ृश्यन्ते। न चेतरस्य रजतानुभवसमये ऽन्यो Sनाकुलेन्द्रियो न तस्य शुक्रिभा- वमनुभवति प्रत्येति च। न चोभयरूपं वस्तु सामग्रीभेदा- न्तु कदाचिदस्य तोयभावोनुभूयते कदाचिन्मरीचितेति सां- प्रतम्। पारमार्थिके द्यस्य तोयभावे तत्साध्यामुदन्योपभ- मलक्तणार्थक्रियां कुर्यान्मरीचिसाध्यामपि रूपप्रकाशलक्षणा- म्। न मरीचिभि: कस्य चित्तृष्पजा उदन्योपभाम्यति न च तोयमेव द्विविधमुदन्योपशमनमतदुपशमनमिति यु- क्म्। तदर्थक्रियाकारित्वव्यानं तोयत्वं मात्रयापि ताम- कुर्वत्तोयमेव न स्यात्। अपि च तोयप्रत्ययसमोचीनत्वा- यास्य दैविध्यमभ्युपेयते तच्चाभ्युपगमेपि न सेद्युमर्द्दति। तथाह्यसमर्थविधायातितोयमेतदिति मन्चानो न तष्ण- गपि मरीचितोयमभिधावेत्। यथा मरीचीननुभवन्। अ- थाशत्तं शक्तमभिमन्यमानो डभिधावति। किमपराद्वं म- रीचिषु तोयविपर्यासेन सवंजनोनेन यत्तमतिलङ्ष्य विप- र्यासान्तरं करप्यते। नच नोरदधिप्रत्ययवदाचार्यमातुल- ब्राह्मणप्रत्ययवद्ा तोयमरीचिविज्ञाने समुच्ितावगादिनी(१)

(१) वबोधिनी-पा० ३।

[श्र३पा.२ख.३] [५ू४६] [भामती] खानुभवात्पर खपरविरुद्धयोर्बाध्यबाधकभावावभासनात्। त- चापि रजतज्ञानं पूर्वमुत्पन्नं बाध्यमुत्तरं तु बाधक श- किज्ञानं प्राप्िपूर्वकत्वात् प्रतिषेधस्य। रजतज्ञानात् प्राक् प्रापकाभावेन पडत्तरप्राप्तायाः प्रतिषेधासंभवात् पूर्वज्ञानप्राप्त तु रजतं पडक्तिज्ञानमपबाधितुमर्द्दति। तदपबाधात्मकं च खानुभवादवसीयते। यथाङ्ः । आगामित्वादबाधित्वा परं पूर्वे दि जायते। पूवें पुनरबाधित्वा परं नोत्पद्यते क चित्।। न चवर्तमानरजतावभासि ज्ञानं भविष्यत्तामस्या गोच- रयन्न भविष्यता खसमयवर्तिनों पूडक्ति गोचरयता प्रत्य- येन बाध्यते कालभेदेन विरोधाभावादिति युक्तम्। मा नामास्य ज्ञासीत्प्रत्यन्ं भविष्यत्ता तत्पृष्ठभावि त्वनुमानमु- पकारदेतुभावमिवासति विनाशप्रत्ययोपनिपाते स्थेमानमा- कलयति। असति विनाशप्रत्ययोपनिपाते रजतमिदं स्थि- रं रजतत्वाद्नभूतप्रत्यभिज्ञातरजतवत् । तथा च रज- तगोचरं प्रत्यक्षं वस्तुतः स्थिरमेव रजतं गोचरयेत्। त- था च भविष्यन्कुत्तिकाज्ञानकालं रजतं व्याप्नुयादिति वि- रोधान् पूडक्रिज्ञानेन बाध्यते। यथाङः । रजनं गृह्यमाएं द्ि चिरस्थायीति गृह्यते। भविष्यच्कक्िकाज्ञानकालं व्याप्रोति तेन तत्॥ इति। प्रत्यक्षेण चिरस्थायीति गरह्यतद्ूति के चिद्याचक्षते। त- दयुत्तं, यदि चिरस्थायित्वं योग्यता न सा प्रत्यन्तगोचरः पत्तरतीन्द्रियत्वात्। त्र्प्रथ कालान्तरव्यापित्वं, तदप्ययत्र्,

[भामती] [५४७ ] [भ.३पा.२सू.३] कालान्तरेख भविष्यतेन्द्रियस्य संयोगायोगात्(१) तदुपद्ि- तसीम्नो व्यापित्वस्यातीन्द्रियत्वात्। न च प्रत्यभिज्ञाप्रत्य- यवदतास्ति संस्कार: सद्कारी येनावर्तमानमप्या कलयेत्। तस्मादत्यन्ताभ्यासवभेन प्रत्यक्षानन्तरं शीघ्रतरोत्पन्नविनश्य- दवस्थानुमानसद्ितप्रत्यक्षाभिप्रायमेव चिरस्थायीति गृह्यत- इति मन्तव्यम् । त्र्प्रत एवैतन्सूत्मतरं कालव्यवधानमविवे- चयन्तः सौगता: प्राङ, दिविधोदि विषयः प्रत्यत्तस्व ग्राह्य- साध्यवसेयक्न। ग्राह्यक्तण एक: खन्नक्रणो Sध्यवसेयश् संतान दूति। एतेन खप्नप्रत्ययो मिथ्यात्वेन व्याख्यातः । यत्तु सत्यं खप्नदर्भनमुत्तं तनाप्याख्याचा ब्राह्मणायनेनाख्याते संवादा- भावात्। प्रियव्रमस्या ख्यातसंवादस्तु काकतालीयो न खन्नज्ञानं प्रमाणयितुमर्द्दति । तादश्रस्यैव बडलं विसंवाददर्भनात्। दर्भितक् विसंवादो भाष्यकता कात्स्येनानभिव्यत्ति विवृख- ता रजन्यां सुप्न इति रजनीसमयेपि द्ि भारताढ् वर्षा- न्तरे केतुमालादौ वासरो भवतीति भारते वर्षद्ृत्युत्तम् । सूचकध हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः ॥४ ॥ दर्भनं सूचकं तच् स्रूपेण सत् असत्तु दश्यम्। अ्र-

स्थायामनुवर्तन्ते। बीसाध्यास्तु मा्यविलेपनदन्तक्षतादयो मानुवर्तन्ते। न चास्माभि: खन्नेपि प्राभ्जव्यापार इति। प्राज्ञ- व्यापारत्वेन पारमार्थिकत्वानुमानं प्रत्यक्षेण बाधकप्रत्यये- (२) असंग्रयोगात्-पा० ३ / संयोगाभावात्-पा० ४।

[अ.३पा.२ू.8] [५ूष८] [भामती] नाविरुध्यमानं नात्मानं लभतदूति भावः । बन्धमोत्तयोरा- न्तरालिकं तृतीयमैश्वर्यमिति। 'पराभिध्यानात्त तिरोहितं ततो हस्य बन्धविपर्ययौ' 'देद्योगाद्वासोपी'ति सूचद्दयं कवतोपपादनमस्माभि: प्रथमसूचे। निगदव्याख्यातं चैतयो- र्भाष्यमिति।। तदभावो नाडीषु तच्छ्रूतेरात्मनि

च। ७।। इछ दि नाडीपुरीतत्परमात्मानो जोवस्य सुषुप्नावस्था- या स्थानत्वेन श्रूयन्ते। तन् किमेषां स्थानानां विकल्प आचो खित्ममुच्चयः । किमतो, यद्येवम्। एतदतो भवति। यदा नाधो वा पुरीतद्ा सुषुप्नस्थानं तदा विपरीतग्रदण- निवृत्तावपि न जीवस्य परमात्मभाव दति। त्र्प्रविद्यानिवृ- त्तावपि जोवस्य परमात्मभावाय कारणान्तरमपेक्षितव्यं तच्च कर्मैव न तु तत्त्वज्ञानं विवरीतज्ञाननिवृत्तिमानेष्ण तसयोप- योगात् विपरीतज्ञाननिवृत्तेस्व विनापि तत्त्वज्ञानं सुषुप्ता- वपि संभवात्। ततश्न कर्मणैवापवर्गो न न्ानेन। यथाङः। कर्मणैव तु संसिद्विमास्थिता जनकादयः । इति। अथ तु परमात्मैव नाडी पुरोततसप्निद्वारा सुषुप्तिस्थानं ततो विपरीतज्ञाननिवृत्तेरसिति मात्रया परमात्मभावोपयो- गः। तया द्वि तावदेष जीवस्तदवस्थानो भवति केवलम् । तत्त्वज्ञानाभावन समूलकाषमविद्याया अाकाषात् जाग्रतस- प्रचक्षणं जीवस्य व्युत्यानं भवति। तम्म्रात्मयोजनवत्ेषा

[भामती] [ ४ट ] [अर.३पा.२६.७] विचारपेति। किं तावताप्तं, नाडीपुरीतत्परमात्मस स्ानेषु सुषुप्रस्य जीवस्य निलयनं प्रति विकल्पः। यथा बज्षु प्रासा- देध्वेको नरेन्द्र: कदा चिकचिन्निलोयते कदा चिक्क चिदेव- मेको जोवः कदा चिन्नाडीषु कदा चित्पुरीतति कदा चि- द्रह्मणीति। यथा निरपेक्षा वीहधियवाः ऋुसाधनीभूपुरो डाशप्रक्ृतितया ्रुता एकार्था विकल्पन्ते। एवं सप्नमी- श्रुत्या वा SSयतनश्रुत्या वैकनिलयनार्थाः परस्परानपेक्षा नाद्याद्योपि विकल्पमर्द्दन्ति। यत्रापि नाडीभि: प्रत्यव- सप्य पुरोतति भेतइति नाडोपुरीततोः समुच्चयत्र्रवणं तथा तासु तदा भवति यदा सुप्नः खन्नं न कं चन पश्य ति। अरथास्मिन्प्राण एवकधा भवतीति नाडोब्रह्म णोराधा- रयोः समुच्यश्रवणम्। प्राणशब्दं च ब्रह्माथासि्मिन् प्राख्ते ब्रह्मणि स जोव एकधा भवतीति वचनात्। तथाप्यासु तदा नाडीषु सृप्नो भवतोति च पुरीतति शेतद्ति च नि-

रत्वम्। दर्यास्तु विभेषः । कदा चिन्नाद्य एवाधारः कदा- चिन्नाडीभि: संचरमाणस्य पुरीतदेव । एवं ताभिरेव संच- रमापास्य कदा चिद्रह्लैवाधार इति सिद्धमाधारत्वे नाडी- पुरीतन् पर मात्मनामनपेक्षत्वम्। तथा च विकल्पो ब्रीषि- यववब्ृद्ृद्रयन्तरवद्देति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते डभिधीयते । जीवः समुच्चयेनैवैतानि नाय्यादोनि खापायोपैति न विक- ल्पेन। अ््रयमभिसंधिः । नित्यवदास्न्नातानां यत्याक्तिकत्वं नाम तद्गत्यन्तराभावे कल्यते। यथाङ्गः ।

[भ. ३ पा. २स. O] [ पूपू०] [भामतो] एवमेषोद्टदोषोपि यद्गीद्वियववाक्ययोः । विकन्प आश्रितस्तन्र गतिरन्या न विद्यते।। इति। प्रछृतक्र तुसाधनीभूतपुरोडाशद्रव्यप्रक्ृतितया द्ि परस्प- रानपेक्षा वीद्ियवौ विदिता शकुतसैती प्रत्येक पुरोडा- शमभिनिर्वर्तयितुं, तत्र यदि मिश्राम्या पुरोडाभो डभिनि- वर्त्येत परस्परानपेक्षव्रीद्वियवविधावृणी उभे अपि शाख बाध्येयाताम् । न चैतौ प्रयोगवचनः समुच्चेतुमद्दति स ह्ि यथाविद्वितान्यङ्गान्यभिसमोच्य प्रवर्तमानो नैतान्यन्यथ- यितुं शक्ोति मिश्रणे चान्यथात्वमेतेषाम्। न चाङ्गानुरोधेन प्रधानाभ्यासो गोसवे उभे कुर्यादितिवद्युत्तः । अश्रुतो ह्यच प्रधानाभ्यामोङ्गानुरोधेन च सो 5न्याय्यः। न चाङ्ग- भूतैन्द्रवायवादिय द्वानुरोधेन यथा. प्रधानस्य सोमयागस्या- वृत्तिरेवमचापीति युत्तम्। सोमेन यजेनेति द्ि तच्ापूर्व- यागविधिः । तब च दशमुष्टिपरिमितस्य सोमद्रव्यस्य सो- ममभिषुणोति सोममभिस्नावयतीति च वाक्यान्तरानुलोचन- या रसदारेण यागसाधनीभूतस्येन्द्रवाय्वाद्युददेशेन प्रादेश- मात्रेषूर्ध्वपाचेषु ग्रद्णानि पृथक् प्रकल्पनानि संस्कारा विधीयन्ते न तु सोमयागोदेशेनेन्द्रवाय्वादयो देवताख्चो- दयन्ते येन तासां यागनिष्पत्तिलक्षणौकार्थतवेन विकल्पः स्यात्। न च प्रादेशमात्रमेकैकमूर्ध्वपाचं दशमुष्टिपरिमि- नसोमरसग्रद्णाय कल्पते येन तुख्यार्थतया ग्रदणानि विकल्पेरन्। न च यावन्मातमेकमूर्ध्वपाचं व्याप्रोति तावनानं गृद्दीत्वा परिभिष्टं त्यज्येतेति युज्यते। दगमुष्टिपरिमितोपा-

[भामती] [ ५५१ ] [अ्३पा२६.७] दानस्यादृष्टार्थत्वप्रसङ्गात्। एवं तद्दष्टार्थं भवेद्यदि तत्वं यागउपयुज्येत। न च दष्टे संभवत्वदष्टकल्यना न्याय्या, तस्मात्सकलस्य सोमरसस्य यागभेषलवेन संस्काराईत्वादे- कैकेन च ग्रदणोन सकलस्य संस्कर्तुमशकयत्वात्तदवयवस्ै- केन संस्कारे Sवयवान्तरस्य ग्रद्मपान्तरेण संस्कार इति कार्यभेदाङगद्णानि समच्चीयेरन्। अर्प्रत एव समुच्चयदर्भनं दभैतानध्वयुः प्रातःसवने ग्रद्दान् गृह्हातीति। समुच्चये च सति क्रमोप्युपपद्मते। आश्विनो दभमो गृद्यते तती- यो हयते। तथैवैन्द्रवायवाग्रान ग्रद्दान् गृह्णातीति । तेर्षा च समुच्ये सति यावद्य दुदेशेन गृद्दीतं तावत्तस्यै देवतायै त्यक्तव्यमित्यर्थाद्यागस्यावृत्त्या भवितव्यम्। यदि पुनः पृ- थक्कृतान्यप्येकीक्वत्य का चन देवतामुददिश्य त्यजेरन् पृथक्क- रणानि च देवतोदवेशास्तादष्टार्था (२) भवेयुः । न च दृष्टे संभवत्यदष्टक्यना न्याय्येत्ुक्तम्। तम्मात्तत्र समुच्चय स्या - व्श्यंभावित्वाङ्गणानुरोधेनापि प्रधानाभ्यास त्रास्थीयते। इछ त्वभ्यासकल्पना(२)प्रमाणाभावात् पुरोडाशद्रव्यस्य चानि- यमेन प्रक्ृतद्रव्ये यस्िन् कमििंखिताप्ते एकका परस्परान- पेक्षा वोदिश्रुतिर्यवश्रुतिश्व नियामिकैकार्थतया विकल्पम- ईतः। न तु नाडीपुरीतत्परमात्मनामन्योन्यानपेक्षाणामे- कनिलयनार्थत्वसंभवो येन विकल्पो भवेत्। नह्येकवि-

निर्देभदर्शनात् पर्यङ्के भेते प्रासादे शतदूति। तस्मादेकवि- (१) अदृष्टार्थानीति-पा० १/२/ (२) कल्पनायामिति-पा० ३ ।

[भ्.३पा.२सू. ७] [ूपूर] [भामंतो] भक्िनिर्देशस्यानैकान्तिकत्वादन्यतो विनिगमना वत्तव्या सा चोकता भाष्यलता "यचापि निरपेन्तादव नाडी: सुप्ि- स्थानत्वेन श्रवयती"त्यादिना। सापेक्षश्रुत्यनुरोधेन निरपे- चश्रुतिर्नेतव्येत्यर्थः। भेषमतिरोद्ितार्थम्। ननु यदि ब्रह्मैव निलयनस्थानं तावन्माचमुच्य्ता हतं नाझुपन्यासेनेत्यत आद्। अपि चान्रेति । अरपि चिति समुच्चये न विकल्पे । एतदुपपत्तिसचिता पूर्वोपपत्तिरर्थसाधिनीति । मार्गोपदे- शोपयुक्तानां नाडीनां स्तुत्यर्थमत्र नाडीसंकीर्तनमित्यर्थः। पित्तेनाभिव्याप्नकरणो न बाद्यान् विषयान् वेदे(१)ति तद्दारा सुखदुःखाभावेन तत्कारणपाभासर्भेन(२) नाडी- सुतिः। यदा तु तेजो ब्रह्म तदा सुगमम्। अपि च नाड: पुरीतद्दा जीवस्थोपाध्याधार एव भवतीत्ययमर्थः। अ्प- भ्युपेत्य जीवस्याधेयत्व,मिदमुत्तम् । परमार्थतस्तु न जीव- स्याधेयत्वमस्ति। तथादि। नायः पुरीतद्ा जीवस्योपाधीना करणानामाश्रयः। जीवस्तु ब्रह्मव्यतिरेकात् खमद्िमप्रति- छः। न चापि ब्रह्मजोवस्याधारस्तादात्म्याद्दिकलप्य तु व्य- तिरेकं ब्रह्मण आधारत्वमुचते जीवं प्रति। तथा च सुषुप्नावस्थायामुपाधीनामसमुदाचाराज्जीवस्य ब्रह्मात्मत्वमेव ब्रह्माधारत्वं न तु नाडोपुरीतदाधारत्वम् तंदुपाधिकरण- मात्राधारतया तु सुषुप्तद्भारमभाय जीवस् नाडीपुरीत- दाधारत्वमित्यतुल्यार्थतया न विकल्प इति। "अपि च न कदा चिज्जीवस्येति" । श्र्रत्सर्गिक ब्रह्मस्वरूपत्वं जो- (१) वेन्तीति-पा० २/ (२) पाप्मादर्शनेनेति-पा० २।

[भामती] वस्यासति जाग्रत्खप्रदशारूपे Sपवादे सुषुप्नावस्थायां ना- न्यथयितुं शक्मित्यर्थः । ऋपि च येपि स्थानविकल्पमा- स्थित तैरपि विभेषविज्ञानोपशमल्षणा सुषुप्तवस्था- ड्रीकर्तव्या। न चेयमात्मतादात्म्यं विना नाद्यादिषु पर- मात्मव्यतरित्तेषु स्थानेषूपपद्यते। तत्र ि स्थितोयं जीव आ्रात्मव्यतिरेकाभिमानी सन्नवश्यं विशेषज्ञानवान् भवेत्। तथादि श्रुतिः। 'यत्र वान्यदिव स्यात्तत्ान्योन्यत्पश्ये'दिति। आत्मस्थानत्वे त्वदोषः । 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मवाभूत्तत्केन कं पश्येद्दिजानीया'दिति श्रुतेः। तस्माद प्यात्मस्थानत्वस् द्वारं नायादीत्याह। "अपि च स्थानविकल्पाभ्युपगमेपी"ति। अत्र चोदयति। "ननु भेदविषयस्यापी"ति। भिद्यत दति भेद:। भिद्यमानस्यापि विषयस्थेत्यर्थः। परिद्रति। "बाढमेवं स्यादि"ति। न तावज्जीवस्यास्ति खतःपरिच्केदसस्य ब्रह्मा- न्यत्वेन विभुत्वात्। श्र्पाधिके तु परिच्ेदे यत्रोपाधिरसं निद्ितस्तन्माचं न जानीयान्न तु सर्वम्। नह्यसंनिधा- नात् सुमेरुमविद्दान् देवदत्तः संनिद्ितमपि न वेद। त समात्मर्वविशेषविज्ञानप्रत्यस्तमयों सुषुप्निं प्रसाधयता तदास्य सर्वोपाध्यपसंदारो वत्तव्यः । तथा च सिद्धमस्य तदा ब्र- ह्मात्मत्वमित्यर्थः । गुणप्रधानभावेन समुच्चयो न समप्रधान- तयाग्रेयादिवदिति वदन् विकल्पमष्यपाकरोति। "न च वर्याममद्दे'ति। साध्यायाध्ययनविध्यापादितपुरुषार्थत्वस्य वेद- राशेरेकेनापि वर्णेन नापुरुषार्थेन भवितुं युक्त्तम् । न च सुषुप्ावस्थारयां जोवस्य स्वरूपेण नाद्यादिस्थानत्वप्रतिपा-

·फ

[५३पा२खुO] [५५ु४] [भामती] दने किंचित्प्रयोजनं ब्रह्मभूयप्रतिपादने त्वसिति। तम्मरान्न समप्रधानभावेन समुच्चयो नापि विकल्प दूति भाव:। नीतार्थमन्यत्।। स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविवि- भ्य:।।९॥ यद्यपोश्वरादभिन्नो जीवसथाप्युपाध्यवच्केदेन भेदं विव- त्ित्वा Sधिकरणान्तरारमः । स एवेति दुःसंपादमिति स वान्यो वेति ईश्वरो वेति संभव(१)मात्रेणोपन्यासः ।

एव विमर्शावसरे 5स्यानुपन्यासः । यद्धि द्यच्ादिनिर्वर्तनीय- मेकस्य पुंसस्तोदितं कम तस्य पूर्वेद्युरनुष्ठितस्यास्ति सृति- रिति वत्तव्ये Sनुः प्रत्यभिज्ञानसचनार्थः । अर्प्रत एव सोह- मस्ीत्युक्तम्। "पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्या द्रवती"ति। अरयनम् आ्रयः नियमेन गमनं न्यायः । जीवः प्रतिन्यायं' संप्रसादे सुषुप्नावस्थारयां बुद्दान्ताया द्रवति आगक्कति। प्रतियोनि योदि व्याघ्रयोनि: सुषुप्नी बुद्दान्तमागच्कन् स व्याघ्र एव भवति न जात्यन्तरम्।तदिदमुत्तम, "त इछ व्याघ्रो वा सिंदो वे"ति। "अथ तन्न सुप्न उत्तिष्ठती"ति। यो चि जीवः सुप्नः स भरीरान्तरउत्तिर्ष्ठत। शरीरान्तरग- तस्तु सुप्नजोवसंबन्धिनि शरीरउत्तिष्ठति । ततश् न श- रीरान्तरे व्यवदारलोप इत्यर्थः। "अपि चन जीवो tr नाम परस्मादन्य" दूति। यथा घटाकाशो नाम न पर- (१) संभावनामत्रिणेति-पा० २॥

भामती] [५५५] [अ३पा.२.ह] माकाशादन्यः । अ्रथ चान्यदव यावहटमनुवर्तते। न चा- सैौ दुर्विवेचस्तदुपाधेर्घटस्य विविक्त्वात्। एवमनाद्यनिर्व- चनोयाविद्योपधानभेदोपाधिकल्पितो जीवो न वस्तुतः प- रमात्मनो भिद्यते तदुपाध्युद्ववाभिभवार्भ्या चोन्गतद्वाभि- भूतद्व प्रतीयते। ततश्न सुषुप्तादावपि अ्रभिभूतद्व जाग्रदवस्थादिषूड्कूतद्व तस्य चाविद्यातद्वासनोपाधेरनादि- तया कार्यकारणभावेन प्रवद्दतः सुविवेचतया तदुपच्ितो- जोवः मुविवेच इति॥ मुग्धेर्द्धसंपत्तिः परिशेषात् ॥१ ॥

पुनरुत्यानाच्च मरणावस्थायाः। अपरतः सुषुप्निरेव मूर्का विभेषज्ञानाभावाविभेषात्। चिरानुच्क्ासवेपुप्रभृतयस्त सुप्नेरवान्तरप्रभेदाः । तद्यथा। कस्वित्सुप्तोत्थितः प्राद्द सुख- मद्तमखासं लघूनि मे गात्राणि प्रसन्नं मे मन दति, क- च्वित्पुनर्दुखमखापं गुरुषि मे गात्राणि भमत्यनवस्थितं मे मन दूति। न चैतावता सुषुप्निर्भिद्यते। तथा विका- रान्तरेपि मूर्का न सुषुप्नेर्भिद्यते। तस्मान्नोकप्रसिद्धभा- वान्नेयं पञ्चम्यवस्थेति प्राप्तम्। एवंप्राप्ते, उच्चते। यद्यपि वि- शेषविज्ञानोपभमेन मोचसुषुप्नयो: साम्यं तथापि नैक्यम्। नदि विभेषविज्ञानसङ्भावसाम्यमात्रेण खप्नजागरयोरभेदः । बाद्येन्द्रियव्यापारभावाभावार्भ्यां तु भेदे तयो: सुषुप्तमोद्च- योरपि प्रयोजनभेदात्कारणभेदाज्जक्षणभेदाच्च भेदः । त्र- मापनुच्यर्था द्ि ब्रह्मण संपत्ति: सुषुप्तम्। शरीरत्यागार्था

[अ्र३्पा.रख.१] [पू५६] [भामती] नु ब्रह्मण संपत्तिर्मोद्क । यद्यपि सत्यपि मोदे न मरणं तथाप्यसति मोद्देन मरणमिति मरणार्थो मोह। मुसन्- संपातादिनिमित्तत्वान्ोइस्य श्रमादिनिमित्तत्वाच्च सुषुप्त- स्य्र मुखनेतादिविकारलक्षणत्व्ान्मोद्दस्य प्रसन्नवदनत्वादिल कषणभेदाच् सुषुप्तस्य। सुषुप्तस्य त्ववान्तरभेदेपि निमि-

या संपत्तावपि सुषुप्ते यादभी संपत्तिनं तादभी मोद्इत्य ईसंपत्तिरुत्ता, साम्यवैषम्याभ्यामर्धत्वम्। यदा चैतदवस्था- न्तरं तदा भेदात् तत्प्विल्याय यत्नान्तरमास्थेयम्। अर्प्र- भेदे तु न यत्नान्तरमिति चिन्ताप्रयोजनम् ॥ न स्थानतो Sपि हि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि ॥ ११ ॥ तवान्तरसंगतिमाह। "येन ब्रह्मण ुषुप्तादिष्विति"। यद्यपि तदनन्यत्वमारभ्भपाभब्दादिम्य इत्यन्न निष्प्रपञचमेव ब्रह्मोपपादितं तथापि प्रपञ्चलिङ्गाना बह्षीना श्रुतीनां द- र्पनाङ्गवति पुनर्विचिकित्सातस्न्निवारणायारम्भस्तस्य च त- स्वज्ञानमपवर्गोपयोगीति प्रयोजनवान् विचारः । तत्रोभय- लिङ्गश्रवणादुभयरूपत्वं ब्रह्मणः प्राप्तम्। तननापि सविशेष-

तु परतः। न च यत्परतस्तदपारमार्थिकम्। नदि चक्ष रादीनां स्वतःप्रमाणभूतानां दोषतो Sप्रामाएयमपारमार्थि- कम । विपर्यय ज्ञानलकणकार्यानुत्पादप्रसङ्गात्। तत्म्रादु-

[भामती] [ ५५७] [अ.३पा.२. ११] भयलिङ्गकभासप्रामाएयादुभयरूपता ब्रह्मणः पारमार्थिकी- तिप्राप्ते, उच्चते। न स्थानत उपाधितोपि परस्य ब्रह्मण उभयचिऋ्त्वसंभवः। एकं द्ि पारमार्थिकमन्यदध्यारो- पितं पारमार्थिकत्वे हापाधिजनितस्य रुपस्य ब्रह्मणः प- रिणामो भवेत्। स च प्राक् प्रतिषिद्वस्तत्पारिभेष्या- त्स्फटिकमणेरिव स्वभावस्वच्चधवलस्य लाक्षारसावसेकोपाधि- ररुषिमा सर्वगन्धत्वादिरौपाधिको ब्रह्मएयध्यस्त दति प- श्याम: निर्विशेषताप्रतिपादनार्थत्वाक्कुतीनाम्। सविशे- षतायामपि यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमय इत्यादीनां श्रती- नां ब्रह्मकत्वप्रतिपादनपरत्वाद् एकत्वनानात्वयोसैकस्ति- न्नसंभवाद् एकत्वाङ्गत्वेनैव नानात्वप्रतिपादनपर्यवमानात्। नानात्वस्य प्रमाणन्तरसिद्दतयानुवाद्यत्वादेकत्वस्य चानधि- गनेर्विधेयत्वोपपत्तर्भेददर्भननिन्दया च साक्षाड्यसीभि: श्रुतिभिरभेदप्रतिपादनाद् आ्रकारवद् ब्रह्मविषयार्णं च का- सां चिच्छ्रुतोनामुपासनापरत्वमसति बाधके Sन्यपरादचनातप्र- तीयमानमपि गृह्यते। यथा देवतानां विग्यद्दवत्त्वम् । सन्ति चाच्र साक्षाद्वतापवादेनाद्वैतप्रतिपादनपराः प्तभः श्रुतयः कार्सा चिच्च द्वैताभिधायिनीनां तत्प्रविल्यपरत्वम्। तस्मा- न्निविशेषमेकरूपं चैतन्यैकरसं सङ्रह्म परमार्थतो Sविभेषास् सर्वगन्धत्ववामनोत्वादय उपाधिवभादध्यस्ता इति सिद्दम् । शेषमतिरोद्ितार्थम्। अत्र के चिद्धे अधिकरण कल्पय- न्तीति किं सक्क्षणं च प्रकाशखक्षणं च ब्रह्म किं सज्ञ- क्षणमेव ब्रह्मोत प्रकाशलक्षणमेवेति। तन पूर्वपनं गृह्हाति।

[अर.३ पा.२ख.१y] [५पू८] [भामंतो] प्रकाशवच्चावैयर्थ्यात् ॥२५॥ चकारात्मच्च। तर्रवैयर्थ्यात् । ब्रह्माणिसच्क्रुतेः । सिद्धान्त- यति। आह च तन्मालम् ॥१६ ॥ प्रकाशमाचं, नदि सच्वं नाम प्रकाशरूपादन्यत् यथा सर्वगन्धत्वादयोपि तु प्रकाशरूपमेव सदिति नोभयरूपत्वं ब्रह्मण इत्यर्थः। तदेतदनेनोपन्यस्य दूषितम्। सत्ताप्रका- शयोरेकत्वे नोभयलक्षणत्वम्। भेदेन स्थानतोपीति नि- राहतमिति नाधिकरणान्तरं प्रयोजयति। परमार्थतस्त्वभे- द एव प्रकर्षप्रकाशवदिति। सर्वेषा च साधारणे प्रविल- यार्थत्वे सत्यरूपवदेव द्ि तत्प्रधानत्वादिति विनिगमनका- रणवचनमनवकाशं स्यात्। एवं दि तस्यावकाशः सयाद् यदि कायिदुपासनापरतया रूपमाचनीरन् काश्विन्रीरूप- ब्रह्मप्रतिपादनपरा भवेयुः। सर्वासा तु प्रविल्यार्थत्वेन नोरूपब्रह्मप्रतिपादनार्थत्वे उत्रो विनिगमनद्देतुर्न ख्यादि- त्यर्थः । एकविनियोगप्रतीते: प्रयाजदर्भपूर्णमासवाक्यवदि- त्यधिकाराभिप्रायम्। अर्रनुबन्धभेदात्तु मिन्नो Sनयोरपि नियोग इति। "कोयं प्रपञ्चप्रविल्य" दूति। वास्तवस्य वा प्रपञ्चस्य प्रविलयः सर्पिष दवाग्िसंयोगात्। समारो- पितस्य वा रज्वां सर्पभावस्येव रन्नुतश्वपरिज्ञानात्। न तावद्वास्तवः सर्वसाधारणः पृथिव्यादिप्रपञ्चः पुरुषमाच्रेष भक्य: समुच्छेतुम्। अपि च प्रक्लादशकादिभि: पुरुषध।-

(भामती) [ ५५] [अ.३पा.२ . १ ६] रयैः समूलमुन्मूलितः प्रपश्चदति पठन्यं जगङ्गवेत्। न च वास्तवं तत्त्वज्ञानेन भक्यं समुक्केत्तुम्। आ्रारोपितरूपवि- रोधित्वात्तत्त्वज्ञानस्येत्युक्त्म्। समारोपितरुपस्तु प्रपञ्वो ब्रह्मतत्त्वज्ञापनपरैरेव वाक्ैर्ब्रह्मतत्त्वमवबोधयद्गि: भक्यः स- मुच्केत्तुमिति कृतमन् विधिना। नदि विधिशतेनापि वि- ना तत्त्वावबोधनम् प्रवर्तखात्मज्ञानदूति वा कुरु प्रपञ्चप्रवि- लयं वेति प्रवर्तितः शक्रोति प्रपञ्चप्रविलयं कर्तुम्। न चास्यात्मज्ञानविधिं विना वेदान्तार्थब्रह्मतत्त्वावबोधो न भ- वति। मौलिकस्य खाध्यायाध्ययनविधेरेव विर्वन्तितार्थतया सकनस्य वेदराशे: फलवर्दर्थावबोधनपरतामापाद्यतो वि- द्यमानत्वादन्यथा कर्मविधिवाक्यान्यपि विध्यन्तरमपेक्षेरन्नि- ति। न च चिन्तासाक्षात्कारयोविधिरिति तत्त्वसमीन्षाया- मस्माभिरुपपादितम्। विस्तरेण चायमर्थस्तन्तैव प्रपन्चि- तः। तस्माज्जर्तिलयवाग्वा जुडयादितिवद् विधिसरूपा एने आत्मा वा अरे द्रष्टव्य इत्यादयो न तु विधय इति। तदिदमुत्तां द्रष्टव्यादिशब्दा अपि तत्त्वाभिमुखीकरणप्रधाना न तत्त्वावबोधविधिप्रधाना दूति । अपि च ब्रह्मतत्त्वं नि- ष्प्रपञ्चमुत्तां न तन् नियोज्य: कक्वित्संभवति। जीवो छि नियोज्यो भवेत् स चेत् प्रपञ्चपत्ते वर्तते को नियोज्य- स्तस्योच्छिन्नत्वात्। अथ ब्रह्मपक्षे, तथाप्यनियोज्यो ब्रह्म- सो Sनियोज्यत्वान्। अथ ब्रह्मणो Sनन्योप्यविद्यया ऽन्य- द्वेति नियोज्यः। तदयुक्तम्। ब्रह्मभावं(२) पारमार्थिकम- (१) ब्रह्मभावमस्येति-पा० २।३।

[अ्३पा.२स.१ह] [ पू६०] [भामती] वगमयतागमेनाविद्याया निरस्तत्वात्। तस्मान्नियोज्याभा- वादपि न नियोग:। तदिदमुत्तं "जीवोनाम प्रपञ्चपक्त- स्यैवे"ति। अपि च ज्ञानविधिपरत्वे तन्माचात्तु ज्ञान- स्यानुत्पत्तेस्तत्त्वप्रतिपादनपरत्वमभ्युपगमनीयं त्र वरं त- त्वप्रतिपादनपरत्वमेवास्तु तस्यावश्याभ्युपगन्तव्यत्वेनोभयवा-

याभिमुखस्यापो"ति। न च ज्ञानाधाने प्रमाणनपेक्षस्या- स्ति कश्विदुपयोगो विधेरेवं द्वि तदुपयोगो भवेद्यदयन्यथाकारं ज्ञानमन्यथादधीत। न च तच्कक्यं वापि युक्तमित्याद्। "न च प्रमाणान्तरेणे"ति। किं चान्यन्नियोगनिष्ठतयैव च पर्यवस्यत्याम्नाये यदभ्युगतं भवद्धि: शाखपर्यालोचनया S- नियोज्यब्रह्मात्मत्वं जोवस्येति तदेतच्क्रासविरोधादप्रमाण कम्। अ्रथैतच्कासम नियोज्यब्रह्मात्मत्वं च जीवस्य प्रति- पादर्यति जीवं च नियुत्तां ततोदथें च विरुद्वार्थ च स्या- दित्याद। "अथे"ति। दर्भपौर्णमासादिवाक्येष जीवस्यानि- योज्यस्यापि वस्तुतो डध्यस्तनियोज्यभावस्य नियोज्यता य- का नदि तद्दाक्यं तस्य नियोज्यतामादद। अपि तु लौ- किकप्रमाणसिद्वा नियोज्यतामाश्रित्य दर्भपूर्णमासौ विधत्ते। इदं तु नियोज्यतामपनयति च नियुङ्के चेति दुर्घटमिति भाव:। "नियोगपरतारयां चे"ति । पैौरवापर्यालोचनया वे- दान्तानां तत्त्वनिष्ठता त्रुता न श्ुता नियोगनिष्ठतेत्यर्थः। अपि च नियोगनिष्ठत्वे वाक्स्य दर्भपौर्णमासकर्मणद्- वापूर्वावान्तरव्यापारादात्म ज्ञानकर्मणोप्यपूर्वावान्तरव्यापारा-

[भामती] [ ५६१ ] [अ.३पा.२ख.२१] देव खर्गादिफलवन्मोक्षस्यानन्दरूपफलस्य सिद्धिः। तथा चानित्यत्वं सातिशयत्वं सवर्गवङ्गवेदित्याद्। "कर्मफलव- दि"ति। "अपि च ब्रह्मवाक्योम्वि"ति। सप्रपञ्चनिष्प्रपञ्चो- पदेशेषु द्ि साध्यानुबन्धभेदादेकनियोगत्वमसिद्ठं दर्भपौर्ण- मासप्रयाजवाक्येषु तु यद्यप्यनुबन्धभेदस्तथाप्यधिकारांभस्य साध्यस्य भेदाभावादभेद दति॥ प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः ॥ २२॥ अधिकरणविषियमाद। "दे वाव ब्रह्मणो रुपे" दूति। ढे एव ब्रह्मणो रुपे ब्रह्मणः परमार्थतो Sरूपस्याध्यारोपिते दे एव रूपे ताम्यां हि तद्रूप्यते। ने दर्भयति। "मूतै चै- वामूतें च"। समुच्चीयमानावधारणम् । अप्रत्र पृथिव्यप्तेजा- सि नीषि भूतानि ब्रह्मणो रूपं मूर्तं मूर्किताकयवमितरे- तरानुप्रविष्टावयवं कठिनमिति यावत्। तस्यैव विशेषणा- न्तराणि मत्यं मरणधर्मकं स्थितमव्यापि अ्ररवच्कित्नमिति यावत्। सदन्येभ्यो विभिष्यमाणमसाधारणधर्मवदिति या-

रणधर्मास्तस्यैतस्य ब्रह्मरूपस्य तेजोबन्नस्य चतुर्विशेष- प(२)स्यैष रसः सारो य एष सविता तपति। त्रथामूतं वायुद्यान्तरिक्षं च तदवि(३) न कठिनमित्यमूर्तमेतदम्तभम-

(१) अन्योन्यं व्यवच्छेद-पा० १। (२) चतुविधविशेषण-पा० २। (3) ते द्ू-पा० १/२।

[भा.३पा.२सू.२२] [ पूदर] [भामती]

व्वंसते न तु तथाभावः संभवत्यमूर्तस्य। एतद्यदेति ग- क्कति व्याप्नोतीति एतत्यं नित्यपरोक्षमित्वर्थः । तस्यैत- स्यामूर्नस्यैतस्याम्टतस्यैतस्य यत एतस्य त्यस्यैष रसो य एष एतस्मिन् सवितमण्डले पुरुषः । करणात्मको द्िरणयगर्भ- प्राणाश्यस्यस्य ह्वेष रसः सारो नित्यपरोक्षता च (१) साम्यमित्यविदैवतम्। अ्र््रथाध्यात्ममिदमेव मूर्तं यदन्यन् प्रा-

तमेतत्मत्तस्यैतस्य मूर्तस्यैतस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत एष रसो यच्चनः सतो द्येष रस इंति। त्ररथामूतं

स्यैतस्यामूर्तस्यैतस्याम्टृतस्यैतस्य यत एतस्य त्यस्यैष रसो योयं दक्षिणोक्षन् पुरुषस्यस्यैष (२) रस । लिङ्गस्य दि- करणात्मकस्य दिरणयगर्भस्य दक्षिणमत्यधिष्ठानं श्रुतेर- धिगतम्। तदेवं ब्रह्मण श्पाधिकयोमूर्तामूर्तयोराध्यात्मि- काधिदैविकयो: कार्यकारणभावेन विभागो व्याख्यातः सत्त्यदुशब्दवाच्योः । अ्रथेदानीं तस्य करणात्मनः (३) पुरुषस्य लिङ्धस्य रूपं वत्तव्यम्। मूर्तामूर्तवासनाविज्ञान- मयं विचित्रं मायामच्ेन्द्रजालोपमं तदिचित्वैर्दष्टान्तैरादर्भ- यति तद्यथा "माह्ारजन"मित्यादिना। एतदुक्तं भवति। मूर्तामूर्तवासनाविज्ञानमयस्य विचित्नं रूपं लिङ्गस्येति। (१) नित्यपरोक्षत्वाच्-पा० 3 । (2) त्यस्य शेष-पा० १/२। (3) तस्य हैतस्य करणात्मन :- पा० २ ।३।

[भामतो] [ ५ूई३] [न३पा.२ख.२२] तदेवं निरवशेषं सवासनं सत्यरूपमुक्का यत्तत्त्वस्य सत्य- मुक्तं ब्रह्म तत्खरूपावधारणार्थमिदमारभ्यते। यतः सत्यस्य रूपं निःशेषमुत्तमतोव शिष्ट सत्यस्य यत्मत्यं तस्यानन्तरं तदुतिचेतुकं खरूपं वत्तव्यमित्याद्द। "त्ररथात आ्रादेशः" । कथनम्। सत्यसत्यस्य परमात्मनस्तमाद्। "नेतिनेति" । एतदर्थकथनार्थमिदमधिकरणम्। ननु किमेतावदेवाभ्यमुतेतः परमन्यदप्यस्तोत्यत आराद्द। "नह्येतस्ाङ्रह्मण" इति। नेत्या- दिष्टादन्यत्परमस्ति यदादेश्यं भवेत्। तस्परादेतावदेवादेभ्यं नापरमस्तोत्यर्थः। अर्प्रन्नैवमर्थेनेतिना यत्संनिचितं परामृष्टं तन्निषिध्यते नजा सन्निदितं च मूर्तामूर्तसवासनं रुपद- यम्। तदवच्केदकत्वेन च ब्रह्म। तन्ेदं विचार्यते। किं रूपदयं सवासनं ब्रह्म च सर्वमेव च प्रतिषिध्यते, उत ब्रह्मैवाथ सवासनं रुपद्दयं ब्रह्म तु परिशिष्यतदूति। यद्यपि तेषुतेषु वेदान्तप्रदेशेषु ब्रह्मसरूपं प्रतिपादितं तदसङ्वावज्ञानं च निन्दितम्। अरस्तीत्येवोपलब्धव्य इति चास्य सत्त्वमवधारितं तथापि सद्वोधरूपं तङ्रह्म सवासन- मूर्तामूर्तरूपसाधारणतया च सामान्यं तस्य चैते विशे- षा मूर्तामूर्तादयो न च तत्तद्विशेषनिषेधे सामान्यमवस्था- तुमदति निर्विभेषस्य सामान्यस्यायोगात् (१)। यथाङः । 'निर्विभेषं न सामान्यं भवेच्छभविषाणवत्'। इति। तस्मात्तद्विशेषनिषेधेपि तत्सामान्यस्य ब्रह्मणोनवस्थाना- त्सर्वस्यैवायं निषेधः । अत एव नह्येतस्मादिति नेन्य- (१) सामान्यस्यावस्थानायोगान-पा० २/.

[अ३पा.२सू. 22] [ पू६्४] [भामतो] न्यत्परमस्सीति निषेधात्परं नास्तीति सर्वनिषेधमेव तत्त्व- माद श्रुतिः। अस्तीत्येवोपलब्धव्य इति चोपासनाविधा- नवन्नेयं, न त्वस्तित्वमेवास्य तत्त्वम्। तत्प्रशंसार्थ चास- द्वावज्ञाननिन्दा। यच्चान्यत् ब्रह्मसरूपप्रतिपादनं तदपि मू-

षेधो योग्यत्वात् संभन्त्स्यते। यथाङः । 'येन यस्याभिसंबन्धो दूरस्थस्यापि तेन सः' । इति। तस्मात्मर्वस्यैवाविभेषेण निषेध इति प्रथम: पक्षः। तथ वा पृथिव्यादिप्रपञचस्य समसतस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्वत्वाङ्रह्म- पास्तु वाझ्नसागोचरतया (१) सकलप्रमाणीवरद्वात् कतर- स्यास्त निषेध दूति विशये प्रपञ्चप्रतिषेधे समस्तप्रत्यक्षादि- व्याकोपप्रसङ्गाद् ब्रह्मप्रतिषेधे त्वव्याकोपाद्रह्वैव प्रतिषेधेन संबध्यते योग्यत्वान्न प्रपञ्चस्तद्वैपरीत्या,दीभा नु तदत्यन्ता- भावसूचनायेति मध्यमः पक्षः। तच्र प्रथमं पक्षं निराक- रोति। "न तावदुभयप्रतिषेध उपपद्यते पठृन्यवादप्रसङ्गा- दि"ति। अ्र््रयमभिसंधिः। उपाधयो द्यमो पृथिव्यादयो Sविद्याकष्पिता न तु भोपकर्कादय दव विभेषा अश्व्वत्वस्य। न चोपाधिविगमे उपहवितस्याभावो Sप्रतीतिर्वा नह्ापा- धीनां दर्पणमणिकपाणादीनामपगमे मुखस्याभावो sप- नीतिर्वा। तस्मादुपाधिनिषेधेपि नोपदितस्य प्भविषाण- यमानता Sप्रत्ययो वा। न चेतीति सन्निधानाविभेषात्- र्वस्य प्रतिषेध्यत्वमिति युक्तम्। नद्ि भावमनुपाश्रित्य प्र- (१) रत्ववाङ्मनसगोचरतया-पा० ३ ।

[भामती] [ ५६य ] [अ.३पा.२छ.२२] तिषेध उपपद्मते किंचिद्धि कचिन्निषिध्यते मह्ानाश्रयः प्रतिषध: शक्यः प्रतिपत्तुं तदिदमुत्तामपरिशिष्यमाणे चान्य- स्मिन् य इतर: प्रतिषेद्दुमारभ्यते तस्य प्रतिषेदुमशक्य- त्वात्तस्यैव परमार्थत्वापत्तेः प्रतिषेधानुपपप्त्तिः। मध्यमं पक्षं प्रतिक्षिपति। नापि ब्रह्मनिषेध उपपद्मते। युत्तं य- न्नैसर्गिकाविद्याप्राप्तः प्रपञचः प्रतिषिध्यते प्राप्तिपूर्वकत्वा- त्प्रतिषेधस्य। ब्रह्म तु नाविद्यासिद्वं नापि प्रमाणान्तरा- त्। तस्माच्कव्देन प्राप्तं प्रतिषेधनीयं तथा च यस्त- स्य शब्द: प्रापकः सतत्पर इति स ब्रह्मणि प्रमाणमिति कथमस्य निषेधोपि प्रमाणवान्। न च पर्युदासाधिकर- पापूर्वपक्षन्यायेन विकल्पो, वस्तुनि सिद्दखभावे तदनुपपत्तेः। न चावाझमनसगोचरो बुद्धावालेखितुं शक्यः। अभक्य- स कथं निषिध्यते। प्रपञचस्तनाद्यविद्यासिद्वो Sनूदय ब्रह्म- पि. प्रतिषिध्यत इति युक्तम्। तदिमामनुपपत्तिम भिप्रेत्योक नापि ब्रह्मप्रतिषेध उपपद्यतद्ति। देत्वन्तरमाद। "ब्रह्म ते ब्रवाणी" ति। "उपक्रमविरोधादि"ति। उपक्रमपराम- शोपसंदारपर्यालोचनया दवि वेदान्तानां सर्वेषामेव ब्रह्मप- रत्वमुपपादिमं प्रथमेध्याये। न चासत्यामाकाङ्गयां दूरत- रस्थेन प्रतिषेधेनैषां संबन्धः संभवति। यञ्च वाझ्मनसा- तोततया ब्रह्मणस्तत्ातिषधस्य न प्रमाणान्तरविरोध इति तचाछ। "वाख्नसातीतत्वमपो"ति । प्रतिपाद्यन्ति वेदा- न्ता महता प्रयत्नेन ब्रह्म। न च निषेधाय तत्प्रतिपाद- नम् अनपपत्तेरित्युक्त्तमधस्तान्। इदानीं तु निष्प्रयोज-

[w३पारe. ke] [ पूछ्] [भामतो] नमित्युत्त प्रसालनादि पङ्मत्येति न्यायात्। तस्मादेदान्तवाचा मनसि सन्निधानाङ्वह्मणो .वाज्नसातीतत्वं नात्जसम- पि तु प्रतिपादनप्रक्रियोपक्रम एषः । यथा गवादयो वि- षयाः साक्षाष्कृङ्गग्राचिकया प्रतिपाद्यन्ते प्रतीयन्ते च नैवं ब्रह्म। यथाऊः । भेदंप्रपञचविलयदारेण च निरुपणमिति। ननु प्र्तप्रतिषेधे ब्रह्मणोपि कम्मान्न प्रतिषेध इत्यत आा- द। "तद्धि प्रकृतं प्रपञ्चितं चे"ति। प्रधानं प्रकृतं प्र- पञचस्च प्रधानं न ब्रह्म तस्य षछ्ान्ततया प्रपञ्चावच्छे- दकत्वेनाप्रधानत्वादित्र्थः । "ततोन्यद्ववीतो" ति। नेति ने- नीति प्रतिषेधादन्यट् भूयो व्रवीनीति। तन्निर्वचनम्। नह्ये- तस्मादित्यस्य यदा नद्योतसादिति नेति नेत्यादिष्टाद्रह्माणे- न्यत्परमस्तोति व्याख्यानं तदा प्रपञ्चप्रतिषेधादन्यद्वह्मैव ब्रवोतीति व्याख्येयम्। यदा तु नह्ेतम्मादिति सर्वना- म्र्रा प्रतिषेधो ब्रह्मण आदेशः पराम्ट्रभ्यते तदापि प्रपञच- प्रतिषेधमाच्र न प्रतिपत्तव्यमपि तु तेन प्रतिषेधेन भाव- रूपं ब्रह्मोपलच्धते कम्मादित्यत आद्द। "ततो ब्रवीति च भूय" इति। यस्मात्मरतिषेधस्य परस्तादपि ब्रवीति । अथ ब्रह्मणो नामधेयं नाम सत्यस्य सत्यमिति तद्याचष्टे श्रुतिः 'प्राणा वे सत्यमि'ति। माधारजनाद्युपमितं (१) लिङ्ग- मुपलश्षयति। तत्खलु सत्यमितरापेक्षया तस्यापि परं सत्यं ब्रह्म। तदेवं यतः प्रतिषेधस्य परस्ताङ्गवीति तम्मान्न प्र- (१) सुपहितमिति-पा०/२

[भांमती] पञचप्रतिषेधमावं ब्रह्मापि तु'भावरूपमिति। तदेवं पूर्व- सिन् व्याख्याने निर्वचनं ब्रवीतीति व्याख्यातम्। त्र्त्रसििं- स्तु सत्यस्य सत्यमिति ब्रवीतीति व्याख्येयम्। शेषमति- रोद्ितार्थम्।

अ्रनेनाचिरपेणाभेद: कुण्डलादिरूपेण तु भेद इत्युत्तं तेन विषयभेदाङ्वेदाभेदयोरविरोध द्वत्येकविषयत्वेन वा सर्वदो- पलव्धेरविरोधः । विरुद्धमिति दि नः क्क संप्रत्ययो न यत्परमाणेनोपलभ्यते। आ्र्प्रागमतक्य प्रमाणादेकगोचरावपि भे- दाभेदा प्रतोयमाना न विरोधमावछतः सवितप्रकाशयोरिव प्रत्यक्षात्प्रमाषाङ्वेदाभेदाविति । प्रकारान्तरेण भेदाभेदयो- रविरोधमाद्द। प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात्॥२८॥ तदेवं परमतमुपन्यस्य खमतमाद। पूर्ववद्वा ॥२९। अ्यमभिसंधिः । यस्य मतं वस्तुनो Sद्दित्वेनाभेद: कुण्ड- लल्वेन भेद दूति। स एवं ब्रुवाणः प्रष्टव्यो जायते किम- दित्वकुण्डलत्वे वस्तुनो भिन्ने उताभिन्ने इति। यदि भि- ने अहित्वकुएजलत्वे (१) भिन्ने इति वत्ृव्य न तु वस्तु- नक्ताम्यां भेदाभेदौ नह्मन्यभेदाभेदाभ्यामन्यद्विन्नमभिन्न वा भवितुमर्दति। अ्रतिप्रसङ्गात्। अथ वस्तुनो न भिद्योते अद्ित्वकुणडलत्वे तथा सति को भेदाभेदयोवि्षयभेदसत- (१) अहिकुण्डले इत्यधिकं २ पुस्तके।

[भामती] योर्वस्तुनोऽनन्यत्वेनाभेदान्। म चैकविषयत्वेपि सदानुभु- यमानत्वाङ्वेदाभेदयोरविरोधः। सरूपविरुद्धयोरप्यविरोधे क नाम विरोधो व्यवतिष्ठेत। न च सदानुभूयमानं वि- चारासहं भाविकं भवितुमदति । देद्ात्मभावस्यापि सर्व- दानुभुयमानस्य भाविकत्वप्रसङ्गात् । प्रपञ्चितं चैतदस्माभि: प्रथमसच्दूति नेह प्रपञ्चितम्। तस्मादनाद्यविद्याविक्री डितमेवैकस्यात्मनो जीवभावभेदो न भाविकसतथा च तत्व- ज्ञानादविद्यानिवृत्तावपवर्गसिद्धिः। तात्विकत्वे त्वख् न ज्ञानान्निवृत्तिसंभवः । न च तत्त्वज्ञानादन्यदपवर्गसाधनम- सि । यथाछ श्रुतिः ।'तमेव विदित्वातिमृतयुमेति नान्यः पन्था विद्यते डयनायेति। शेषमतिरोद्ितार्थम् ॥ परमतः सेतृन्मानसंबन्धभेदव्यप- देशेभ्यः॥३१॥ यद्यपि श्रुतिप्राचुर्याद्रह्मव्यतिरित्ां तत्वं नास्तीत्यवधारितं तथापि सेत्वादिश्रुतीनामापाततसतद्विरोधदर्भनात् तत्प्रतिस- माधानार्थमयमारम्भः। "जाङलं" स्थलम्। प्रकाशवदनन्तव- जज्योतियादायतनवदिति (१) पादा ब्रह्मपयत्वारस्ेरषा पा- दानामर्द्दान्यष्टा भफाः। नेषावस्य ब्रह्मण इत्यष्टभफं ब्रह्म। षोडभ कलास्थेति' षोडभकलम्। तद्यथा प्राचोप्रतीचोदकि- णोदीचोति चतस्: कला अवयवाद्व कला: स प्रकाशवा- न्नाम प्रथम: पाद:। एतदुपासनायां प्रकाशवान् मुख्यो भवतोति प्रकाशवान् पादः। अररथापराः प्ृथिव्यन्तरिक्षं घोः (१) प्रकाशवाननंन्तवान् ज्योतिष्मानायतनवानिति-पा० १।

[भामती] [ पू६ट ] [भ.३पा.२ ू.२१] समुद्र इति चतसतः कला एवं द्वितीयः पादो Sनन्तवान्राम सोयमनन्तवत्वेन गुणोनोपास्यमानोनन्तत्वमुपासकस्यावद्- तोति अनन्तवान्पादः। अथाि: सूर्यचन्द्रमा विद्युदिति च-

तिष्मान्-भवतीति ज्योतिषान् पादः ।अथ घ्रापयक्षः श्रो- वं वागिति चतस्ः कलाश्नतुर्थः पाद: आ्र््रायतनवान्नामे- ते घ्राणादयो द्ि गन्धादिविषया मन आायतनमाश्रित्य भोगसाधनं भवन्तीत्यायमनवान्नाम पादः । तदवं चतुष्पा- द्रह्माष्टभफं षोडशकलमुन्मिषितं श्रुत्या । अरतस्ततो ब्रह्मणः परमन्यदस्ति। स्वादतत्। अरप्रस्ति चेत्परिसंख्यायोचता- मेतावदित्यत आद्द"मितमस्तोति" प्रमाणसिद्दम्। न त्वेतावदित्यर्थो भेदव्यपदेभख् त्रिःप्रकारः । आरधारतद्याति-

सामान्यान्तु ॥ ३२॥ जगतस्तन्मर्यादानां च विधारकत्वं च सेतुसामान्यम्। यथा दि तन्तवः पटं विधारयन्ति तदुपादानत्वादेवं ब्रह्मा- पि जगदिधारयति तदुपपादकत्वान्। तन्मर्यादाना च वि- धारकं ब्रह्म दूतरथा Sतिचपलस्थलबलवत्कम्ोलमालाकलि- लो जर्लनिधिरिलापरिमण्डलमवगिलेत्। वडवानलो वा विस्फूर्जितन्वालाजटिलो जगङ्वमसाङ्कावयेत्। पवनः प्रचणडो वा Sकाण्डमेव ब्रह्माण्डं विघटयेदिति। तथा च श्रुतिः । भीषास्माद्वातः पवते इत्यादिका। मनसो ब्रह्म- प्रतीकस्य समारोपितव्रह्मभावस्य वागध्राणश्चक्षः श्रोचमि-

[प३पारख. ब] [५७०] [भामती] ति चत्वार: पादाः। मनो दि वत्तव्यघ्रातव्यद्रष्टव्यश्रोत- व्यान् गोचरान् वागादिभि: संचरतीति संचरपसाधारण- तया मनसः पादास्तदिद्मध्यात्म्म्। आ्काशस्य ब्रह्मप्र- तोकस्यायनिर्वायुरादित्यो दिभ इति चत्वारः पादाः । ते द्ि व्यापिनो नभस उदरद्व गो: पादा विलग्ना उपल- व्यन्तदूति पादाः। तदिदमधिदैवतम्। तदनेन पाद- वदिति वैदिक निदर्शनं व्याख्याय लौकिकं चेदं निद- र्शनमित्याइ। "अरथ वा पाद्वदिति"। "तद्दि"तिद्द्ापि म-

स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत्॥३४।।

षविज्ञानस्थोपाध्युपशमे Sभिभवे सुषुप्नावस्थानमिति। तथा भेदव्यपदेशोपि त्रिविधो ब्रह्मण उपाधिभेदापेक्षयेति। यथा सौधजालमार्गनिवेभिन्यः सवितभासो जालमार्गोपाधिभेदा- द्विन्ना भासन्ते तद्विगमे तु गभस्तिमण्डलेनैकीभवन्त्यतस्तेन संबन्ध्यन्तइव एवमिद्दापोति। स्यादेनत् । एकीभावः क- सादिद संबन्ध: कथं चिद्याख्यायते न मुख्य एवेत्येतत चेपा परिद्रति॥ उपपत्तेश ॥ ३५ ॥ ख(१)मपीत इति दि सरूपसंबन्ध बूते। खभावशेद- नेन संबन्धत्वेन सपृष्टस्ततः साभाविकस्तादात्म्यान्नातिरिच- तद्ति तर्कपादउपपादितमित्यर्थः । तथा भेदोपि चिविधो (१) स्वमितिहि-पा० इति १।२।

[भामतो] [ ५०१ ] [भ.३ पा.२खू.३५] नान्यादभ: साभाविक दत्यर्थः ॥ तथान्यप्रतिषेधात् ॥३६ ॥ सगमेन भाष्येण व्यास्यातम्। अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दा- दिभ्यः ॥ ३७ ।। ब्रह्माद्वैतसिद्वावपि न सर्वगतत्वं सर्वव्यापिता सर्वस्य ब्र- ह्मणा सरूपेण रूपवत्वं सिध्यतीत्यत आद्द। "अरनेन सेत्वादिनिराकरणेन" परचेतुनिराकरणेनान्यप्रतिषेधसमाश्र- यणेन च खसांधनोपन्यासेन च सर्वगतत्वमप्यात्मनः सिद्ध भवति। अद्दैने सिद्धे सर्वोयमनिर्वचनीयः प्रपञचावभा- सो ब्रह्माधिष्ठान दति सर्वस्य ब्रह्मसंबन्धाङ्रह्म सर्वगतमिति सिद्दम् । फलमत उपपत्तेः ॥३८ ॥ सिद्धान्तोपक्रममिद्मधिकरणम्। स्वादेनत्। नित्यशुद्द- बुद्धमुत्तखभावस्य ब्रह्मणः कुत ईश्वरत्वं कुतश्च फदेतुत्व- मपोत्यत आद। "तस्यैव ब्रह्मणो व्यावचारिक्या"मिति। नास्य पारमार्थिकं रूपमाश्रित्यैतचचिन्यते किंतु सांव्यवद्दा- रिकमेतच् तपसा चीयते ब्रह्मेति व्याचक्ाौरस्माभिरुपपा- दितम्। इषं फलं खर्गः। यथाङः । 'यन्न दुःखेन संभिन्नं न च ग्रस्मनन्तरम् । अभिल्ाषोपनीतं च सुखं सर्गपदास्पदम्'। इति । अ्रनिष्टमवीच्यादिस्थानभोग्यं व्यामिश्रं मनुष्यभोग्यम्। तत्र

[अ.३पारसू. ३] [पृ७ः] [भामती] तावत्पतिपाद्यने। फलमत ईश्वरात्कर्मभिराराधिताङ्वितुम- इति। अथ कर्मण एव फलं करमान्न भवतीत्यत आरद। "क- र्मणस्वनक्षविनाशिन: प्रत्यक्षविनाशिन" इति । चोदयति। "स्यादेतत् कर्म विनश्य"दिति। उपात्तमपि फलं भोक्मयो- ग्यत्वाद्वा कर्मान्तरप्रतिबन्धाद्वा न भुज्यतइत्यर्थः । परिद- रति। "तदपि न परिष्द्यती" ति। नदि खर्ग त्र्पात्मा- नं लभतामित्यधिकारिणः कामयन्ते कि तुभोग्यो Sस्माकं भवत्विति। तेन याद्शमेभि: काम्यते तादश(२)स्य फलत्वमि- ति भोग्यत्वमेव सत्फलमिति। न च तादशं कर्मानन्तर- मिति कथं फलं सदपि सरूपेण। अपि च खर्गनरकौ तीव्रतमे सुखदुःखे इति तदिषयेणानुभवेन भोगापरनाम्ना- वश्यं भवितव्यम्। तस्मादनुभवयोग्ये अननुभूयमाने भभ- पूटङ्गवन्न स इति निश्चोयते। चोदयति। "अरथोच्येत मा भूत्कर्मानन्तरं फलोत्पाद: कर्मकार्यादपूर्वाङ्गवे"दिति । परिहरति। "तदपि ने"ति। यद्यद्चेतनं तत्तत्सवं चेतना- धिष्ठितं प्रवर्ततदूति प्रत्यक्षागमाभ्यामवधारितम्। तम्माद- पूर्वेणाप्यचेतनेन चेतनाधिष्ठितेनैव प्रवर्तितव्यं नान्यथेत्यर्थः । न चापूवे प्रामाणिकमपीत्याद्द। "तदस्ति चे"ति ॥ श्रुतत्वाच्च । ३९। "अन्नादो" Sन्रप्रदः। सिद्धान्तेनोपक्रम्य पूर्वपक्ष गृह्हाति॥ धर्म जैमिनिरत एव ॥४० ॥ श्रुतिमाह्। "श्रूयते ताव"हिति। ननु सर्गकामो यजे- (१) तावृशमस्येति-पा० २।

[भामती] [ ५ू७३] [अ्र.३पा.२हू.४०] तेत्यादय: शुमयः फलं प्रति न साधनतया यागं विद्धति। तथा हि। यदि यागादय एव क्रिया न तदतिरिक्ता भावना तथापि तएव खपदेभ्यः पूर्वापरीभूताः साध्यखभावा तव- गम्यन्तदूति न साध्यान्तरमपेक्षन्तदूति न खर्गेण साध्या- न्तरेण संबन्धुमईन्ति। अर्र्थ्रापि तदतिरेकिणी भावनास्ति तथाप्यसौ भाव्यापेक्षापि खपदोपात्तं पूर्वावगतं च भाव्यं धात्वर्थमपचाय न भिन्नपदोपात्तं पुरुषविभेषणं च खर्गा- दि भाव्यतया खीकर्तुमद्ति। न चैकस्मिन्चाक्ये साध्य- द्वयसंबन्ध संभवः । वाक्यभेदप्रसङ्गात्। न केवलं शब्दतो वस्तुतश्च पुरुषप्रयत्नस्य भावनायाः साक्षाद्वात्वर्थ एव साध्यो न तु खर्गादिस्तस्य तदव्याप्यत्वात्। खर्गादेस्तु नाम- पदाभिधेयतया सिद्ठरूपस्याख्यातवाच्ं साध्यं धात्वर्थं प्रति भूतं भव्यायोपदिभ्यतदूति न्यायात्साधनतया गुणत्वेनाभि- संबन्धः। तथा च पारमर्ष सत्रम्। 'द्रव्यारणं कर्मसंयो- गे गुणत्वेनाभिसंबन्ध' इूति। तथा च कर्मणो यागादेर्द :- खत्वेन पुरुषेणासमीद्दितत्वात् समीहितस्य च खर्गादे- रसाध्यत्वान्न यागादयः पुरुषस्योपकुर्वन्त्नुपकारिणा चैषा न पुरुष ईष्टे 'अरनीशानक्न न तेषु संभवत्यधिकारीत्य- धिकाराभावप्रतिपादितानर्थक् परिद्ाराय हत्सस्यैवास्नायस्य निर्मृध्टनिखिलदु:खानुषङ्गनित्य सुखमयब्रह्म ज्ञानपरत्वं भेदप्रप- ञ्चविलयनद्वारेण। तथा दि। सर्वत्रेवास्त्नाये क चित्कस्य चिद्नेदस्य प्रविलयो गम्यते यथा स्वर्गकामो यजेतेति भरीरात्मभावप्रविलयः । दूद खत्वापानतो देद्दातिरिक्त

[अ्.३पा.२खू.४0] [५७४] [भामती] आमुभिकफलोपभोगसमर्थाधिकारी गम्यते। तन्राधिका- रस्योत्रेन क्रमेण निराकरणाद् असतोपि प्रतीयमानस्य विचारासचस्योपायतामाचेण्णावस्थानादनेन वाकयेन देद्ात्म- भावप्रवियस्तत्परेण क्रियते। गोदोद्दनेन पपडकामस्य प्रपयेदित्य चाप्या पाततो(१) Sधिक्वताधिकारावगमादधिकारि- भेदप्रविलयः। निषेधवाक्यानि च साक्षादेव प्रवृत्तिनिषेधेन विधिवाक्यानि चान्यानि सांग्रद्या यजेत ग्रामकाम इत्या- दीनि न संग्रहण्यादिप्रवृत्तिपराएपि तूपायान्तरोपदेशेन सेवादिदृष्टोपायप्रतिषधार्थानि। यथा विष भुङ्च्व मा 5स्य गृच्े भुङत्व इति। तथा च रागाद्यात्तिप्नप्रवृत्तिप्रतिषेधेन शा- सस्य शाखत्वमप्युपपद्मने रागनिबन्धनां तूपायोपदेशद्वारेण प्रवृत्तिमनुजानतो(२) रागसंवर्द्धनादभासतत्वप्रसङ्ग:। तन्निषेधेन तु ब्रह्मणि प्रिधानमाद्धत् शास्त्रं शास्तरं भवेत्। तस्मा- त्कर्मफलसंबन्ध स्याप्रमाणिक त्वादनादिविचित्रा विद्यासइकारि- प ईश्वरादेव कर्मानपेत्ताद्विचित्रफलोन्पत्तिरिति। कथं तरईि विधिः किमन्र कथं प्रवर्तनामाचत्वाद्विधेस्तस्य चाधि- कारमन्तरेणाय्युपपत्तेः । नचि योयः प्रवर्तयति स सर्वो- धिक्टतमपेक्षते। पवनादे:े प्रवर्तकस्य तदनपेक्षत्वादिति भ्र- दामपाचिकीर्षुराइ। "तत्र च विधिश्रुतेर्विषयभावोपगमा- द्याग: खर्गस्य्ोत्पादक इति गम्यते"। अ्र््रन्यथा द्यननुष्ठो- तको याग आपद्येत। अ्रयमभिसंधिः। उपदेशो हि विधिः। यथोतं तस्य ज्ञानमुपदेश इति। उपदेशस नि- (१) आपाततइति १ नारिति । (२) अनुजानतः शास्त्रस्येति-पा० १।

[भामती] [ ५o५ ] [अ.३पा.२स.४०] योज्यप्रयोजने कर्मण लोकशाखयो: प्रसिङ्ध:। तद्यथा SSरोग्यकामो जीर्णे भुन्जीत । एष सुपन्था गच्कतु भ- वाननेनेति। न त्वाज्जादिरिव नियोत्तप्रयोजनस्तन्ाभिप्रा- यस्य प्रवर्तकत्वात् तथ्य चापारुषेये(१) Sसंभवात्। श्र्प्रास्य

तथा च खर्गकामो यजेतेत्यादिषु खर्गकामादेः समीच्ितो- पाया गम्यन्ते यागादयः। दतरथा तु न साधयितारम- नुगच्ेयुः। तदुक्तमषिणा। तरसाधकं तु तादर्थ्यादिति। अनुष्ठाचपेक्षितोंपायतार च्वितप्रवर्तनामाच्ार्थत्वे यजेतेत्यादी- नामसाधकं कर्म यागादि स्यात् साधयितारं नाधिगच्छे- दित्यर्थः । न चैते सान्ताङ्वावनाभाव्या अपि कर्तपेन्तित- साधनताविध्युपद्वितमर्यादा भावनोदेश्या भवितुमद्दन्ति । येन पुंसामनुपकारकाः सन्तो नाधिकारभाजो भवेयुः। दुःखत्वेन कर्मणां चेतनसमीद्दानासपरदत्वात्। खर्गादीनां तु भावनापूर्वरूपकामनोपधानाच्च। प्रीत्यात्मकत्वाच्च। ना- मपदाभिधेयानामपि पुरुषविभेषणानामपि भावनोददश्यता- लक्षणभाव्यत्वप्रतोते: । फलार्थप्रवृत्तभावनाभाव्यत्वलक्तणेन च यागादिसाध्यत्वेन फलार्थप्रवृत्तभावनाभाव्यत्वरूपस्य फल- साध्यत्वस्य समप्रधानत्वाभावेनैकवाक्यसमवायसंभवात् भाव- नाभाव्यत्वमान्रस्य च यागादिसाध्यत्वस्य करणेप्यविरोधात्। अन्यथा सर्वत्र तदुचेदात। परश्वादेरपि किदादिषु तथा-

(१) वेदे इति १ अधिकम् ।

[त्र ३ पा.रस.४0] [पूण्छ] [भामती] भावात् फलस्य सात्षाङ्वावनाव्यप्यत्वविरद्दिणोपि- तदुदश्यन- या सर्वत व्यापितया व्यवस्थानात् सर्गसाधने यागादौ ख- र्गकामादेरधिकार इति सिद्धम्। न चाप्राप्तार्थविषयाः सांग्रचएयादियागविधयः परिसंखायका नियामका वा भ- वितु मईन्ति। न चाधिकाराभावे देद्ात्मप्रविलयो वाधि- कारिभेदप्रविलयो वा शक्य उपपादयितुम्। आ्र्पाततः प्रतिभाने चास्य तत्परत्वमेव नार्थायातपरत्वं खरसतः प्रतो- यमानेर्थे वाक्यस्य तादर्थ्ये संभवति न संपातायातपरत्व- सुचितम्। न चैतावता शाखत्वव्याघातः । तस्य खर्गाद्यपा- यशासनेपि शासत्वोपपत्तेः। पुरुषश्रेयोभिधायकत्वं चि शाखत्वं सरागवीतरागपुरुषश्रेयोभिधायकत्वेन सर्वपारिष- दतया न तत्वव्याघातः। तस्माद्विधिविषयभावोपगमादु याग: स्वर्गस्योत्पादक इति सिद्धम् । "कर्मणो वा का चिद्वस्थे"ति। कर्मेणोवान्तरव्यापारः। एतदुक्तं भवति । कर्मणो दि फलं प्रति तत्साधनत्वं प्र्पुरतं तन्निर्वाद्चयितुं तस्यैवावान्तरव्यापारो भवति। न च व्यापारवति सत्येव व्यापारो नासतीति युक्तम्। असत्खप्याग्रेयादिषु तदुत्प- नयपूर्वार्णां परमापूर्वे जनयितव्ये तदवान्तरव्यापारत्वात्। असत्यपि च तैलपानकर्मपि तेन(२) पुष्टौ कर्तव्यायामन्तरा तैलपरिणामभेदानां तदवान्तरव्यापारत्वात्। तस्मात्कर्मकार्य- मपूर्वें कर्मणा फले कर्तव्ये तदवान्तरव्यापार इति युक्रम्। यदा पुनः फलोपजननान्यथानुपपत्या किं चित्कल्पते त-

(१) देहपुष्टाविति-पा० १।

[भामती] [५७७] [अ.३पा.२ सू. ४०] दा फलस्य वा पूर्वावस्था । "अविचित्रस्य कारणस्येति"। यहोश्वरादेव केवलादिति शेषः । कर्मभिर्वा पुभापडभे : (२) कार्यदैधोत्पादे रागादिमत्त्वप्रसङ्ग इत्यापयः ॥ पूर्व तु बादरायणो हेतुव्यपदेशा- त् ।। ४ ।। दष्टानुसारिणी द्ि कल्पना युक्ता नान्यथा। नदि जातु मृत्पिण्डदण्डादय: कुम्भकाराद्यनधिष्ठिताः कुम्भाद्यारभ्ाय विभवन्तो दृष्टाः। न च विद्युत्पवनादिभिरप्रयत्नपूर्वैव्यभि- चार, स्तेषामपि कन्पनास्पदतया व्यभिचारनिदर्भनत्वानुपप- त्तेः। तस्मादचेतनं कर्म वा 5पूवैं वा न चेतनानधिष्ठितं सतन्त्रं सकार्यें प्रवर्तितुमुत्ददते। न च चैतन्यमात्रं कर्म सवरूपसामान्यविनियोगादि विशेष विज्ञानपदन्यमुपयुज्यते ये-

सुपरिनिश्चितं यथा चेतनाधिष्ठानाद्चेतनानां कार्यारभ्भ- (२)कत्वमिति तथा चैतन्यं देवताया त्र्प्रसति बाधके श्र्ु- तिरमतोतिद्दासपुराणप्रसिद्धं न भक्यं प्रतिषेद्दमित्यपि स- एृं निरटक्कि देवताधिकरणे। लौकिकख्ेश्वरो दानपरि- चरणाप्रणामाञ्मानकस्ुतियोितिगर्भा भिर्भक्रिभि- राराधितः प्रसन्नः खानुरूपमाराधकाय फलं प्रयच्कति वि- रोधतश्चापक्रिया भिर्विरोधकायाच्वितमित्यपि सुप्रसिद्धं, तदिच् (१) शुभशुभेः पक्षपतितयेति-पा० १। (२) कार्यारम्मइति-पा० १/२/

[श.३पा.२ सू. ४२] [५७८] [भामती] केवलं कर्म वा 5पूवैं वा चेतनानधिष्ठितमचेतनं फलं प्र- सूतइति दष्टविरुद्धम्। यथा विनषटं कर्म न फलं प्रसूत- इति कल्पते दष्टविरोधादेवमिद्दापोति। तथा देवपूजात्मको यागो देवतां न प्रसादयन् फलं प्रस्नूतदत्यपि दृष्टविरुद्द- म्। न दि राजपूजात्मकमाराधनं राजानमप्रसाद्य फला- य कन्पते। तसमादृष्टानगुण्याय यागादिभिरपि देवताप्र- सत्तिरुत्पाद्यते। तथा च देवताप्रसादादेव स्थायिनः फलो- त्यत्तरुपपत्तेः ऊतमपूर्वेण। एवमश्डभेनापि कर्मणा देवता- विरोधनं श्रुतिस्मतिप्रसिद्दम्। ततः स्थायिनो Sनिष्टफलप्र- सवः। न च पूडभापडभकारिणां तदनुरूपं फलं प्रसुवाना देवता दवेषपक्षपातवतीति युज्यते। नदि राजा साधुका- रिणमनुगृक्ञन्निगृह्हन वा पापकारिएं भवति द्िष्टो रक्तो वा तद्दलौकिकोपीश्चरः। यथा च परमापूर्वे कर्तव्ये उत्प- न्यपूर्वाण्णामङ्गापूर्वार्णां चोपयोगः । एवं प्रधानाराधने Sङ्ा- राधनानामुत्यत्याराधनानां चोपयोगः । खाम्याराधनद्दव तदमात्यतत्प्रणयिजनाराधनानामिति सर्वं समानमन्यत्ाभि- निवेशात्। तस्म्रादृष्टाविरोधेन देवताराधनात्फलं न त्वपू- र्वात्कर्मणो वा केवलाद्िरोधतो हेतुव्यपदेशस त्रीतः सा- र्तश्व व्याख्यातः । ये पुनरन्तर्यामिव्यापाराया फलोत्पाद- नाया नित्यत्वं सर्वसाधारणत्वमिति मन्यमाना भाष्यकारी- यमधिकरणं दूषयांबभूवुः। तेभ्यो व्यावदारिक्यामोभित्ी- शितव्यविभागावस्थायामिति भाष्यं व्याचक्षीत ।। इति श्रीवाचस्पनिमिन्नविरचिने भाष्यविभागे भामत्यां

[भामतो] [ ५ू७ट] [अ.३पा.२ खू. ४१] ततीयस्याध्यायस्य द्वितीय: पाद: ॥ सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशे षात् ॥ १ ॥ पूर्वेष सङ्गतिमाद। "व्याख्यातं विज्ञेयस्य ब्रह्मष" इति।- निरुपाधिब्रह्मतत्त्वगोचरं विज्ञानं मन्चान आरक्षिपति। "ननु विज्ञेयं ब्रह्मे"ति। सावयवस्य ह्वयवानां भेदात्तदवयववि- शिष्टब्रह्मगोचराणि विज्ञानानि गोचरभेदाद्विद्येरन्नित्यवयवा ब्रह्मणो निराळवता: पूर्वापरादीत्यनेन। न च नानास- भावं ब्रह्म यतः सभावभेदाद् भिन्नानि ज्ञानानीत्युक्तमेक- रसमिति। "घनं" कठिनम्। नन्वेकमप्यनेकरूपं लोके हष्ट यथा सोमभर्मैकोप्याचार्यो मातुलः पिता पुत्तो ाता भर्ता जामाता द्विजोत्तम इत्यनेकरूप दूत्यत उत्त "मेकरूपत्वाच्च"। एक स्मिन् गोचरे संभवन्ति बहनि विज्ञानानि न तवनेकाका- राणीत्युक्तम्। "अनेकरूपाणि"। रूपमाकारः। समाधत्ते। "उच्चते। सगुपेति"। तत्तद्रुणोपाधानब्रह्मविषया उपासनाः प्राणदिविषयाश्च दष्टादष्टक्रममुक्तिफला विषयभेदाद्विदन्तद्- त्यर्थः। तत उपपन्नो विमर्ष इूत्याद। "तेष्वेषा चिन्ता"। पूर्वपकं गृह्लाति। "तच"ति। "नाम्नस्ताव"दिति। अ्रस्यथै- ष ज्यौति(२)रेतेन सदस्रदक्षिपेन यजेतेति। तन्र मंशयः। किं यजेतेति संनिद्ितज्योतिष्टोमानुवादेन सदस्रदश्षिणा- लक्षणागुणविधानम्, उतैतद्रणविशिष्टकर्मान्तरविधानमिति।

(१) विश्वज्योतिरिति-पा० १/२॥

[प्३पा.रस.2] [पुहर] [भामती] ते। किं पूर्वस्मिन्नेव कर्मण वाजिनं गुणो विधीयते, उत- कर्मान्तरं ट्रव्यदेवतान्तरविभिष्टमपूर्व विधीयतदति । किं तावत्प्राप्तं, ट्रव्यदेवतान्तरविभिष्टकर्मान्तरविधा विधिगौरव- प्रसङ्गात् कर्मान्तरापूर्वान्तरकच्पनागौरवप्रसङ्गाच्च न क- र्मान्तरविधानमपि तु पूर्वस्तिन्नेव कर्मणि वाजिनद्रव्यविधिः। न चोत्पनिभिष्टामिक्षागणावरोधात्तच वाजिनमलब्धावका- भं कर्मान्तरं गोचरयतीति युक्तम्। उभयोरपि वाक्ययोः समसमयप्रवृत्तेर।मिश्चावाजिनयोरुत्पत्तौ समं शिष्यमापात्वेन नामिष्ाया: भिष्टत्वम्। तत्कथमनयावरुद्वूं कर्म न वा- जिनं निविशेत्। न च वैश्वदेवोत्यन्न श्रीत आ्र्मिक्षासंब- न्धो विश्वेषां देवानां येन वाजिनसंबन्धात् वाक्यगम्या- दलवान् भवेदुभयोरपि पदान्तरापेक्षप्रतीतितया वाक्यगम्य- त्वाविभेषात्। नो खलु वैश्वदेवीत्युत्ते श्र्मिक्षापदानपेक्षा- मामिश्षामध्यवस्यामः । अरस्तु वा श्रीतत्वं तथापि वाजि- भ्य इति पदं वाजमन्नमामित्ता तदेषामस्तोति व्युत्पत्या तत्संबन्धिनो विश्वान्देवानुपलक्षयति। यद्यपि विश्वेदेवभब्दा- द्वाजिपदं भिन्नं येन च शब्देन चोदना तेनैवोदेशे देवतात्वं न शब्दान्तरेण। अ्रन्यथा उर्थैकत्वेन सर्यादित्यपदयोः सर्या- दित्य चवरिकदैवत्यप्रसङ्गात्। तथापि वाजिन्नितीने: सर्व- नामार्थे सरणात् संनिद्धितस्य च सर्वनामार्थत्वाद्विश्वेरषा देवाना च विश्वद्वपदेन संनिधापनात्तत्पदपुरःसरा एैने वाजिपदेनोपस्थाप्या(१) न तु सर्यादित्यपद्वत्खतन्त्रास्तथा

(१) उपस्थाप्यन्तइति १ उपस्थाप्येरन्निति-पा० २।

[भामती] [५ूर३] [अ.३पा.३छ.१] च तदुपलक्णार्थं वाजिपदं विश्वदवोपद्ितामेव देवता- मुपलक्षयतीति न शब्दान्तरादेवताभेदस्ततश्षामिक्षासंबन्धो- पजीवनेन विश्वेभ्यो वाजिनं विधोयमानं नामिश्षया बाध्यते किं तु तया सद समुच्चीयतदति न कर्मान्तरमपि तु वाक्याभ्यां द्रव्ययुत्तमेकं कर्म विधीयतदूति प्राप्ते। उच्चते। स्यादेतदेवं यदि वैश्वदेवीति तद्धितश्रुत्यामिक्षा नोचेत। तद्वितस्य त्वस्थेति सर्वनामार्थे सरणात् सन्निद्ितस्य च वि- शेषस्य सर्वनामार्थत्वात् तव्रैव तद्धितस्ापि वृत्तिः। न तु विश्वेषु देवेषु न तत्मंबन्धेनापि तत्मंबन्धिमाच्रे। नन्वेवं सति कस्माद्वैन्वनदेवीशब्दमात्रा(२)देव नामित्तां प्रतीम: कि- मिति चामित्तापदमपेत्तामदे। तद्वितान्तस्य पदस्याभिधाना- पर्यवसानान्न प्रतीमस्त्पर्यवसानाय चापेक्षामचे। त्र्प्रवसिता- भिधानं दि पदं समर्थमर्थधियमाधातुमिदं तु संनिच्ित- विभेषाभिधायि तत्संनिधिमपेक्तमाएं संनिधापकमामित्ता- पद्मपत्ततदूति कुत आरमित्तापदानपेक्ष श्ररमित्ताप्रत्ययप्रस- ङ्गः । कुतो वा तन्रानपेक्षा। अतरश्व सत्यामपि पदान्तरा- पेक्षार्या यत्पदं पदान्तरापेक्षमभिधत्ते तत्परमाणभूतप्रथमभा- विपदावग्यत्वात् श्रतं बलीयश्। यत्त पर्यवसिताभि-

दुर्बलं चेति तद्ितश्रुत्यवगतामित्तालक्षणागुणावरोधात् पूर्व- कर्मासंयोगिवाजिनद्रव्यं ससंबन्धि पूर्वस्माद् भिनत्ति। एवं च सति नित्यवद्वगतानपेक्षसाधनभावामिय्ा न वाजिनद्र-

(१) शब्दश्रवणमात्रादिति-पा० १/२

[अ्. ३ पा. ३ सू. १] [ ५ृ८्४ ] [भामती] व्येण मद् विकल्पसमुच्चयौ प्राप्सयति। न चाश्वत्वे निरू- ढत्वादनपेत्षवृति वाजिपदं कथं चिद्यौगिक सापेक्षवृत्ति विश्वेदेवशब्दां देवतां वैभवदेवीपदादामित्ताद्रव्यं प्रत्युपसर्जनी- भूतामवगतामुपलक्षयिष्यति। प्रक्ृतं द्ि सर्वनामपदगोचरः प्रधानं च प्रक्ृतमुच्ते नोपसर्जनम् । प्रामाणिके च वि- धिकल्पनागौरवे डभ्युपेतव्यएव प्रमाणस्य तत्त्वविषयत्वात्त- साद्यथेद पूर्वकर्मासंभविनो गुणात्कर्मभेद एवमिद्दापि पञ्चाग्निविद्याया: षडगरिविद्या भिन्ना एवं प्रापासंवादेषूना- धिकभावेन विद्याभेद दूति। तथा धर्मविशेषोपि कर्म- भैदस्य प्रतिपादक दूति। तथादि। कारोरीवाक्यान्य- धोयानास्तैत्तिरोया भूमौ भोजनमाचरन्ति नाचरन्त्न्ये। तथाग्रिमधीयाना: के चिदुपाध्यायस्यादकुम्भमाह्रन्ति ना- इरन्त्यन्ये। तथाश्वमेधमधीयानाः के चिदश्वस्य घासमानय- न्ति नानयन्त्यन्ये। के चित्त्वाचरन्त्यन्यमेव धर्मम् । न च तान्येव कर्माणि भूमिभोजनादिजनितमुपकारमाकाङ्क- न्ति नाकाङ्गन्ति चेति युज्यते। अतोवगम्यते भिन्नानि तासुतासु शाखासु कर्माणोति। अरस्तु प्रस्तुते किमाया- तमित्यत आद्। "अ्र््रस्ति चात्रे"ति। अ्न्येषां शाखिना नास्तीति शेषः। "एवं पुनरुक्तादयोपी"ति। समिधो यज- तोत्यादिषु पञ्चक्वववोभ्यस्तो यजतिशब्दः । तन्र किमेका कर्मभावना किं वा पच्चैवेति। किं तावतप्राप्तं, धात्वर्थान- बन्धभेदेन शब्दान्तराधिकरणे भावनाभेदाभिधानाद्वात्वर्थस्य च धातुभेदमन्तरेण भेदानुपपत्तेः समिधो यजतीति प्रथम-

[भामती] [पनप ] [अ.०पा. एस.१] भाविना वाक्येन विद्िता कर्मभावना विपरिवर्तमानोपरित- नैर्वाक्यैरनूद्यते। न च प्रयोजनभावादननुवाद: प्रमाणसि- इस्याप्रयोजनस्याननुयोज्यत्वात्कर्मभावनाभेदे चानेकापूर्वक- लपनाप्रसङ्गादेकापूर्वावान्तरव्यापारमेकं कर्मेति प्राप्तम् । एवं प्राप्तउचते। परस्परानपेक्षाणि द्वि समिदादिवाक्या- नीति सर्वाएयेव प्राथम्यार्द्ाषयपि युगपद्ध्ययनानुपपत्ते: क्र- मेणधीतानोति। न त्वयमेरषां प्रयोजकः क्रमः । परस- रापेक्षाणामेकवाक्यत्वे द्ि प्रयोजकः खयात् तेन प्राथम्या- भावात् प्राप्तमित्येव नासीति कस्य कोनुवादः । कथं चि- द्विपरिवृत्तिमा चंस्यौत्र्गिकाप्रवृत्तप्रवर्तना लक्षणाविधित्वापवाद- सामर्थ्याभावात्। गुणश्रवणे द्ि गुणविभिष्टकर्मविधाने वि- धिगौरवभिया गुणमानविधानलाघवाय कर्मानवादापेक्षा- यां विपरिवृत्तेरुपकारो यथा दभ्रा जुद्ोनीति दधिविधि- परे वाक्ये विपरिवृत्त्यपेत्तायामग्रिद्दोनं जुदोीति विदित- स्य होमस्य विपरिवर्तमानस्यानुवादः। न चाच्र गुणाङ्जे- दः समिदादिपदानां कर्मनामधेयाना गुणवचनत्वाभावात्। अगरह्यमाणविभेषतया च किं वचनविदितं किं कर्मानु- वादेन कस्य गुणविधित्वमिति न विनिगम्यते। न चापूव नाम ज्योतिरादिवदिधानासंबन्धं प्रथममवगतं यतः पूर्व- बुद्धिविच्क्ेदेन विधीयमानं कर्म पूर्वसात् संज्ञातो व्यवच्कि- न्ययात्। किं तु प्रथमत एवं कर्मसामानाधिकरएयेनावगता: समिदादयसद्दभात् कर्मनामधेयता प्रतिपद्यमाना त्रख्यात- स्यानुवादत्वे Sनुवादा विधित्वे विधयी न तु खातन्त्येण कस्य

[डस्फ.टट.2] [परटर] [भामती] चिदीभते। तममात्खरससिद्दाप्राप्तकर्मविधिपरत्वात् कर्म- एययमभ्यासो. भावनानुबन्धभूतानि भिन्दानो भावना भिन- त्ति यथा तथा शाखान्तरविदिता अपि विद्या: शाखान्त- रविद्विताभ्यो विद्याभ्योऽभ्यासो भेस्तीति। अपतेष्ष। न- घ्ेकः पुरुषः सर्ववेदान्तप्रत्ययात्मिकामुपासनामुपसंचतु प- क्रोति सर्ववेदान्ताध्ययनासामर्थ्यादनधीतार्थोपसंद्ार डध्यय- नविधानवैयर्थ्यप्रसङ्गात्। प्रतिभाखं भेदे तपासनानां नायं दोषः। समाप्निभेदाच्च(१)। केर्षां चित् भाखिनामोंकारसा- र्वात्म्यकथने समाप्निः । केर्षा चिदन्यच तस्मादप्युपासना- भेदः। अन्यार्थदर्भनादपि भेदः। तथादि। नैतदचीर्एंव्रतो

भेद दूति। अत्र सिद्वान्तमाद। सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदना- द्यविभेषात्। तद्याचष्टे। सर्व वेदान्तप्रत्ययानि सर्ववेदान्त- प्रमाणानि विज्ञानानि तस्मिंस्तसितिन् वेदान्ते तानि तान्येव भवितुमईन्ति। यान्येकस्िन् वेदान्ते तान्येव वेदान्तान्त- रेख्वपीत्यर्थः। चोदनाद्यविशेषात् आदिशब्देन संयोगर- पाख्या: संगृद्यन्ते। अन च चोद्यतदूति चोदना पुरुषप्रय- ननः। स दि पुरुषस्य व्यापारः। तत्र खल्वयं चोमादिधा- त्वर्थावच्किन्ने प्रवर्तते। तस्य देवतोद्वेशेन त्यागस्यासेचना- दिकस्यावच्छेद्यः पुरुषप्रयत्नः स एव शाखान्तरे यथैवमि- दापि प्रासज्येष्ठत्वश्रेष्ठत्ववेद्नविषयः पुरुषप्रयत्नः स एव (२) मेदाच भेद इति-पा० १।

[भामती] [ ५८o ] [भ.३पा.३ सू. १] शाखान्तरेव्वपीति। एवं फलसंयोगोपि ज्वेष्ठश्रेष्ठभवनलक्ष- पः स एव। रूपमपि तदेव। यथा यागस्य यद्कसयां था- खायां ट्रव्यदेवतारूपं तदेव शाखान्तरेव्वपीति। एवं वेदन- स्यापि यदकत्र प्रापज्येष्ठत्वश्रेष्ठत्वरूपं विषयस्तच्काखान्तरे- व्वपीति। "कं चिद्धिशेष"मिति । युक्तं यदग्रीषोमीयस्यो- त्यन्नस्य पश्चाद्कादशकपालत्वादिसंबन्धेप्यभेद इति। य- थोत्पन्नस्य तस्य सर्वत्र प्रत्यभिज्ञायमानत्वादिद्द त्वग्निषूत्प- त्तिगत एव गुणभेद इति कथं वैश्वदेवीवन्न भेदक द्वति विशेषस्तमिमं विभेषमभिप्रेत्याशङ्ते सूचकारः। "भेदान्नेति चे"दिति। परिहार: सचावयवः । "न एकस्यामपोति" । पच्चैव सांपादिका अग्रयो वाजसनेयिनामपि छ्वान्दोग्या- नामिव विधीयन्ते। षष्ठस्वग्निः संपद्मतिरेकायानूद्यते न तु विधोयते वैशवदेव्यां तत्पत्ता गुणो विधीयतदूति भवतु (१) भेद: । अरथ वा छ्वान्दोग्यानामपि षष्ठोगि: पद्यत एव। अथ वा भवतु वाजसनेयिना षष्ठाग्रिविधानं मा च भूच्छान्दोग्यानां (२) तथापि पच्चत्वसंख्याया त्र्प्रविधाना- नोत्पन्तिशिष्टत्वं संख्याया: किं तत्पन्नेष्वग्निषु प्रचयिष्टा रुंख्या Sनूदते सांपादिकानग्रीनवच्क्केत्तुं तेन येषामुत्य- त्तिस्तेषां प्रत्यभिज्ञानाद अप्रत्यभिज्ञायमानायाश्च रुंख्या- या अनुवाद्यत्वेनानुत्पत्तर्विधीयमानस्य चाधिकस्य षोड- भिग्रइणवद्विकल्पसंभवाद् न शाखान्तरे ज्ञानभेद:। उ-

(१) भवतीति-पा० २। (·) छन्दोगानामिति-पा० ३ ।

[अ्र. ३पा.एसू.१] [प् 1 [भामती] स्पत्तिशिष्टत्वे Sसिद्वे प्राणसंवादादयोपि भवन्ति प्रत्यभि- ज्ञानादभिन्नास्तासुतास शाखाख्विति। स्वाध्यायस्य तथात्वे नहि समाचारे डधिकाराच सववच्च तननियमः॥३॥ यैराथर्वणिकय्रन्थोपाया विद्या वेदितव्या तेषामेव शि- रोव्रतपूर्वा ध्ययनप्राप्तग्रन्थबोधिता फलं प्रयच्ति नान्यथा। अन्येषां तु कान्दोग्यादोनां सैव विद्या नाचीरपशिरोव्रतानां फलदेत्याथर्वण ग्रन्थाध्ययनसंबन्धादवगम्यते। तत्ंबन्धस वे- दबते(१)नेति नैतदचीर्णव्रतो डीनइूति समास्ानादवग- म्यते। तेषामेवैता ब्रह्मविद्यां वदेतेति विद्यासंयोगेप्येता- मिति प्रछृतपरामर्शिना सर्वनाम्त्रा Sध्ययनसंबन्धाविरोधा- याथर्वविद्ितैव विद्योच्यतदति। सवा होमाः सप्न सै।- र्यादय:(२) पतौदनान्ता आथर्वणिकानां तएकस्मिन्नेवाथर्व- पिके डमौ कियन्ते न नेतार्या(३) विद्यैकत्वम्। दर्शयत च ।४ ॥ भयोभूयो विद्यैकत्वस्य वेददर्भनात्। यचापि सगुण- ब्रह्मविद्यानां न साश्चादवेद एकत्वमाव तासामपि तत्प्राय- पठितानां तदिधानां प्रायदर्भनादेकत्वमेव तथा हग्यप्राये- लिखितं दृष्टा भवेदयमथ्य इति बुद्धिरिति। यच्च काठका- दिसमाख्ययोपासनाभेद इति। तदयुक्म्। एता दि पौ- (१) वेदव्रतत्वेनेति-पा० १।३। (२) सूर्याद्यइति-पा० २ ॥.३ । (3) त्रे ताग्नाषिति-पा० १।

[भामती] [ ५८ ] [भ.३पा. ३ स. 8] रुषेय्यः समाख्याः काठकादिप्रवचनयोगात्तासां भाखारना न तूपासनानाम्। नह्येताः कठादिभि: प्रोक्ताः । न च कठाद्यनुष्ठानमासामितरानुष्ठानेभ्यो विभेष्यते। न च क- उप्ोक्ततानिमित्तमाचेण ग्रन्थे प्रवृत्तौ तद्योगाच्च कथं चिज्नन्नपयोपासनासु प्रवृत्तौ रुंभवन्त्यामुपासनाभिधानम- प्यारसा शक्ं कल्पयितुम्। न च नङ्गेदाभेदौ ज्ञानभेदाभेद- प्रयोजकौ मा भूदयथाखमासामभेदाज्ज्ञानानामेकभाखाग- तानामैक्यम्। कठादिपुरुषप्रवचननिमित्तास्ैताः समाख्या:(२) कठादिभ्यः प्राक् नासन्निति तन्निबन्धनो ज्ञानभेदो नासी- दिदानीं चास्तीति दुर्घटमापद्येत। तस्मान्न समाख्यातो भेदः। अभ्यासोपि नाच्र भेदको युत्तं यदेकशाखागतो यजत्यभ्यास: समिदादीनां भेदक दति तन्न दि विधित्व- मौत्सर्गिकम ज्ञातज्ञापनमप्रवृत्तप्रवर्त्तनं च (२) कुप्येयाताम्। भाखान्तरे त्वध्येतपुरुषभेदादेकत्वेपि नै।त्मर्गिकविधित्वव्या- कोप दूति। अभक्िरपि न भेदचेतुः खाध्यायो डध्येन- व्य दूति खभाखायामध्ययननियमः। ततश्न शाखान्तरीया-

सैकस्मिन्नपि तत्संबन्धिनि समाप् तस्य व्यपदिभ्यते। यथा- SSध्वर्यवे कर्मणि ज्योतिष्टोमस्य समाप्निं व्यपदिभन्ति ज्यो- तिष्ठोमः समाप्त दूति। तस्मात्ममाप्निभेदोपि न साधन- मुपासनाभेदस्य। तदेवमसति बाधके चोदनार्द्यविभेषा- त्सर्ववेदान्तप्रत्ययानि कर्माणि तानि तान्येवेति सिद्दम् । (१) समाख्याइति-पा १॥२॥ (२) चान्यथेति-पा० १।

[भामतो] कं चिद्विशेषमाशङ्म पूर्वतन्त्रप्रसाधितम्।

चिन्ताप्रयोजनप्रदर्भनाथ(१) सचम्। उपसंहारोर्था भेदाद्विविशेषवत्समाने च। ५॥ अत्ेदमाशङ्कते । भवतु सर्वशाखाप्रत्ययमेकं विज्ञानं त- थापि शाखान्तरोक्तानां तदङ्गान्तरार्ण न शाखान्तरोक्रे त्मिन्नुपसंद्ारो भवितुमर्द्दति। तस्यैकस्य कर्मणो या- वन्मातमङ्गजातमेकस्यां शाखायां विद्ितं लावन्मानेणैवोप- कारसिद्वेरधिकारानपेश्षणाद् अपेक्षणे चाधिकमपि तन्न वि- धीयेत न च विदितं तस्ाद्यया नैमित्तिकं कर्म सकलाङ्ग- वद्िद्वितमपि अभक्रौ। यावच्छक्यमङ्गमनुष्ठातुं तावन्मान(२)- जन्येनोपकारणोपक्वतं भवत्येव मिद्ाप्यङ्गान्तराविधानादेव भविष्यतोति। एवं प्राप्ते उच्चते। सर्वतैकत्वे कर्मणः स्थिते गृद्मेधीयन्यायेन नोपकारावक्क्ेदो युज्यते। नव्ि तदेव कर्म सत्तद्ङ्गमपेक्षते नापेक्षते चेति युज्यते नैमित्तिके तु निमित्तानुरोधादवश्यकर्तव्ये मर्वाङ्कोपसंचारस्य सदातनत्वा- संभवादुपकारावच्ेदः कल्पते। प्रछ्वतोपकार पिषडे चोद- कप्राप्त आज्यभागविधानात् । गृद्तमेधीयेप्युपकारावच्केद: स्यादिद् तु भाखान्तर कतिपयाङ्गविधानं तानि विधत्त ने- तराणि परिनंचष्ठ। न च तदुपकारपिण्डे चोदकप्राप्ने त्र््रा- (१) सिद्ध्यर्थमिति-पा० १! (२) तावन्मात्राङ्गजन्येनेति-पा० १।

[भामती] [ ५ूट१] [अ.३पा.३ू.५] ज्यभागवत्तन्मात्विधानम्। तस्मात्तत्त्वेन कर्मण सर्वाङ्गसङ्गम श्रतर्गिको Sसति बलवति बाधके नापवदितुं युक्त इति॥ अन्यथात्वं शब्दादिति चेननाविशे-

षात् ॥ ६ ॥ दया द्विप्रकारा: प्राजापत्या देवाय्यासुराश्च ततः कानी- यसा एव देवा ज्यायसा असुराः शासजन्यया सात्विक्या बुद्ा संपन्ना देवास्ते द्वि दोव्यन्तदूति देवाः शाखयुतय- परिकल्पितमतयः । तामसवृत्तिप्रधाना तसुरा अरपसुभि: प्रा-

एवते ज्यायांसो यतो Sमो तत्त्वज्ञानवन्तः कानीनसास्तु देवाः। अज्ञानपूर्वकत्वात्तत्त्वज्ञानस्य । प्राणास्य प्रजापतेः सात्विकवृत्त्युङ्गवस्तामसवृत्त्यभिभवः कदा चित्। कदा चित्तामसवृत्त्युद्गवो Sभिभवश्न सात्विक्या वृत्ते: सेयं स्पद्वा। ते छ देवा ऊचुः। इन्तासुरान्यज्ञ उद्गीथेनात्ययाम त्र्प्र- सुरान् जयामास्मिन्नाभिचारिके यज्ञे उद्गीथलक्षणसाम- भतयुपलन्तितेनौद्गानेण कर्मपोति। ते इ वाचमूचुरित्यादिना

न्दित्वा अथ द्ेममासन्यमास्ये भवमासन्यं मुखान्तर्बिलसं मुख्यं प्राएं प्राणाभिमानवतों देवतामूचुस्वन्न उद्गायेति। तथेत्यभ्युपगम्य तेभ्य एव प्राप उदगायत् ते सुरा विदुर- नेन प्राणेनोद्ाना नो Sसमान् देवा अत्येष्यन्तोति। तमभि- द्रुत्य पाभना डविध्यन्नसुराः। यथाश्मानमृत्वा प्राप्य मद्दा लोष्टो वा विध्वंसतएवं विध्वंसमाना विष्वच्चो 5सरा वि-

[भ्र३पा.३सू. ई] [५टर ] [भामती] नेपूडः। तदेततसंतिय्याह। "वाजसनेयक" इति। तथा क्वान्दोग्येप्येतदुक्तमित्याद। "तथाछान्दोग्येपो"ति। विषयं दर्भयित्वा विम्ृभति "तन्र संभय"इति पूर्वपक्ष गृ- क्ञाति "विद्यैकत्वमिति" पूर्वपक्षमाश्चिपति "ननु न युक्त- मिति" एकतोद्गातत्वेनोचते प्रापः एकत्र चोद्गानत्वेन क्रि- याकर्वोश्च स्फटो भेद दत्यर्थः । समाधत्ते "नैष दोष"- दति। बडतररूपप्रत्यभिज्ञानादप्रत्यभिज्ञायमानं किंचल्न्त- पाया नेतव्यम् न केवलं शाखान्तरे। एक त्यामपिभाखार्या दृष्टमेतन्न च तन्र विद्याभेद इत्याद। "वाजसनेयकेपि चेति। बडतररूपप्रत्यभिज्ञानानुग्रह्ाय चोमित्यनेनापि उद्गोथावयवेन उद्गीथ एव लक्षणीय इति पूर्वपनः । न वा प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वा- दिवत् ॥७॥ बडतर प्रत्यभिज्ञानेपि उपक्रमभेदात्तदनुरोधेन चोपसंद्ा- रवर्णनादेकस्मिन्वाक्ये तस्यैव चोद्गीथस्य पुनःपुनः सक्कीर्तनात् लक्षणार्यां च कान्दोग्ये वाजसनेयके प्रमाणभावाद् विद्या- भेद दति राद्वान्तः। ॐ कारस्योपास्यत्वं प्रस्तुत्य रसतमादि गुणोपव्याख्यानमोङ्कारस्य। तथादि। भूतपृथिव्योषधिपुरुष- वाक्कटकसान्रां पूर्वस्योत्तरमुत्तरं रसतया सारतयोत्तं । तेर्षा सर्वेषां रसतम तंकार उक्तः कन्दोग्ये। "न च विवच्ि- नार्थभेद" दति। एक तोद्गीथोद्गातारावुपास्य्रत्वने विवन्तिता- वेकन तदवयव शङ्कार इति। तथा हम्युदयवाक्य"इति।

[भामती] एवं दि श्रूयते Sवि वाएनं प्रजया पशुभिरर्द्धयति वर्द्धयति श्रस्य भ्रात्व्यं यस्य पविर्निरुप्तं पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदेति स बेधा नण्डुलान्विभजेद्ये मध्यमा: स्युस्तानग्रये दाचे पुरोडाभमष्टा- कपालं निर्वषेद्ये स्थविष्टास्तानिन्द्राय प्रदाने दधंसरु ये तो- दिष्ठास्तान् विष्णवे शिपिविषाय पूटने चरुमिति। तन्र सन्देष्: किं कालापराधे यागान्तरमिद चोद्यतेउत तेष्वेव कर्मसु प्र- क्वनेषु कालापराधे निमित्ते देवतापनय इति। एष तावदन् वि- षयः। अमावास्ययामेव दर्भकर्मार्थं वेदिक्रियाग्निप्रणयनक्रिया ब्रतादिस्व यजमानसंस्कारः। दध्यर्थश्न दोषः। प्रतिपदि च द- र्भकर्मप्रवृत्तिरित्यनुष्ठानक्रमस्तात्विकः । यस्य तु यजमानस्य कुर्त चद्ग्र मनिबन्धनाच्चतुर्दश्यामेवामावास्याबुद्दी प्रवृत्तप्रयोग- स्य चन्द्रमा अभ्यदीयते। तनेदं श्रूयते यस्य इ विर्निरूप्तमिति, तेन यजमानेनाभ्यु दितेनामावास्या या मेव निमित्ताधिकारं परि- समाप्य पुनस्तदद्रव वेद्युद्दरणादिकर्म कवत्वा प्रतिपदि दर्भ: प्रवर्तयितव्यः । तचाभ्युदये किं नैमित्तिकमिद कर्मान्तरं द- र्शाच्चोद्यते उत तस्मिन्न्नेव दर्भकर्मणि पुर्वदेवतापनयनेन देवतान्तरं विधीयतदूति। तत्र इविर्भागमानश्रवणाच्च- रुविधानसामर्थ्याच्च कर्मान्तरम्। यदि द्वि पूर्वदेवताभ्यो - वोषि विभजेदिति श्रूयेत ततस्तान्येव ववोषि देवतान्तरेण यु- ज्यमानानि न कर्मान्तरं गमयितुमर्चन्ति, किन्तु प्रक्रतमेव कर्म तद्ू विष्कमपनीनपूर्वदेवताकं देवतान्तरयुत्तं स्यात्। अच्त पुनषेधा तण्डुलान् विभजेदिति दविष एव मध्यमादिक्रमेण विभागश्रवणात्। अनपनीता इविषिं पूर्वदेवता इति पूर्वदे-

[अ.३पा.३सू.0] [५८४ ] [भामती] वतावरुद्धे द्दविषि देवतान्तरमलब्धावकाशं श्रूयमाणं कर्मान्त- रमेव गोचरयेत्। अपि च प्राप्ते पूर्वस्मिन्कर्मणि दभ्नस्त- बडुलानां पयसस्तण्डुलानां चेन्द्रादिदेवतासम्बन्धस्न विधात- व्यः । चरुत्वं चात्र विदितं नास्तीति तदपि विधातव्यम् । तथाप्राप्ते कर्मणि अ्रनेकगुणविधानात् वाक्यं भिद्येत। क- र्मान्तर त्वपूरव शक्यमेकेनैव प्रयत्नेनानेकगुपविभिष्टं विधातु- मिति निमित्ते कर्मान्तरमेत्र विधोयते। दर्भस्तु लुप्यते कालापराधादिति प्राप्तउच्यते, न कर्मान्तरम्। पूर्वदेवतातो दविषो विभागपूर्व निमित्ते देवतान्तरविधानात्। चर्वर्थस्य् चार्थप्राप्तः। भवेदेतदेवं यदा ब्ेधा तण्डुलान् विभजेदिति तण्डुलानां नेधा विभागविधानपरमेतदवाकयं स्यादपि तु वा- क्यान्तरप्राप्त न्तपडुलानां नेधात्वमनूद्य विभजेदित्येतावद्विधत्ते तन्र वाक्यान्तरालोचनया पूर्वदेवताभ्य इति गम्यते । त- पडुलानिति त्वविविक्षितं इविरुभयत्ववत्तथा च ये मध्यमा इत्या- दीनि वाक्यान्यपनीते पूर्ववद्देवतासम्बन्धे द्विषस्तस्मिन्नेव क- रमणि अप्रत्यूहं देवतान्तरसम्बन्धं विधातुं प्रकुवन्ति । त- था च ट्रव्यमुखेन प्र्ृतमुखप्रत्यभिद्चानादेवतान्तरसम्बन्धेपि न कर्मान्तरकल्पना भवितुमद्दति। ततश्व समाप्रेपि नै- मित्तिकाधिकारे नित्याधिकारसिद्धाथं तान्येव पुनः कर्मा- एयनुष्ठेयानि। न च, दधनि चरुमिति चरुसप्नम्यर्थयोर्विधा- नं तयोरप्यर्थप्राप्तत्वात्। प्रक्रते दि कर्मणि तण्डुलपेषण- प्रथनं पुरोडाभपाकादि दधिपयसी चप्राप्तानि तच्राम्युदयनि- मित्ते दधियुक्तानाम्पयोयुक्तानाच्च तण्डुलानां विभजेदिति

[भामती] [ ५टयू] [अ.३पा.३छ.o] वावचेन पूर्वदेवतापनयं छत्वा ये मध्यमा इूत्यादिभिर्वाक्यै- देवतान्तरसम्बन्धः कृतः । न च प्रभूतदधिपयःसंसतैरल्पैस्त- पडुले: पुरोडाभक्रिया सम्भवति। इति पुरोडाभनिवृत्तौ तदर्थस्य प्रथनस्यापि निवृत्तिरनिवृत्तस्तु पाको Sपवादभावा- त्तथा चार्थप्राप्तसोद्यते । भवतु वा अरनेकवाक्यकल्पनम् । प्रक्व ताधिकारावगमबलादस्य्ापि न्याय्यत्वादिति। तम्मात्त - देवेदं कर्म नतु कर्मान्तरमिति सिद्वं, पशुकामवाक्ये त्व- पूर्वकर्मविधिर्युद्यवाक्यसारूप्येपि यः पशुकाम: स्यात्ो मावास्यायामिष्टा वत्सानपाकुर्यात्, ये स्थविष्ठास्तानग्नये स- निमतेष्टाकपालं निर्वपेत् ये मध्यमास्तान् विष्णवे भिपि- विष्ाय शुते चरुम्। ये क्षोदिष्ठास्तानिन्द्राय प्रदाचे दधंस्रुमि- ति।अन् दि अमावास्यायामिष्वेति समाप्ते यागे पशु कामे- ष्टिविधानं नात्र पूर्वस्य कर्मणो Sननुवृत्तेर्यागान्तरविधिरिति युक्तम। परोवरीयस्त्वादिवद्, यथोद्गीथोपासनासाम्येपि आपरादि- त्यगर्तार एय श्म श्रुत्वा दिगुण विभिष्टोद्गोथोपासनातः परोवरी- यस्वगुणविभिष्टोद्गथोपासना भिन्ना तद्ददिदमपीति। पर- स्मात्परक्च वराच्च वरीयानिति परोवरीयानुद्गीथः परमात्म- रूपः संपन्नः । अ्प्रत एव अ्र्पनन्तः परमात्मदृष्टिमुद्गीथे भा- वयितुमाकाशो ह्येवैभ्यो भू तेभ्यो ज्यायानित्या काभव्देन प- रमात्मानं निर्दिभति॥ सञ्ज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तर्दाप ।।८।। स्फुटतरे भेदावगमे सञ्जीकत्वं नाभेदमाधनमतिप्रसङ्गा- पातात्। अपिच श्रुत्यक्षरालोचनयाभेदप्रत्ययोऽन्तरङ्ग-

[भाममो] सानपेक्षश्व। संज्ञैकत्वं तु श्रुतिबाद्यतया बच्हिरङ्ग च पौरुषेय- तया सापेक्षञ्। तस्राहुर्बलं नाभेदसाधनायालमिति।। व्याप्रेश् समञ्जसम्॥९॥ "अध्यासो नामे"ति। गौणी बुद्धिरध्यासः । यथा मा- पवके Sनिवृत्तायामेव माणवकबुद्दिव्यपदेशवृत्ता सिंच्बुद्धि व्यपदेशवृत्तिः सिंहो माणवक इति। एवं प्रतिमार्या वाु-

ति। अपवादैकत्वं विशेषणानि चोक्तानि। एकार्थेपि च शब्दद्दयप्रयोगो दृश्यने। यथा वैश्वदव्यामिक्षा विन्दंजानमान व्याख्यायाञ्व पर्यायाणामपि सदप्रयोगो यथा सिन्धुरः करी पिकः कोकिल इति। विम्ृभ्यानध्यवसायलक्षणं पक्षं गृक्षा- ति। "तत्रान्यतमे"ति।सिद्वान्तमाछ। "ददमुच्यते व्याप्तेस"। प्रत्यनुवाकम्प्रत्यृचमुपक्रमे च समाप्तौ चोंकार: सर्ववेद- व्यपीति किङ्गतोयमेोकारस्तत्तदाप्त्या दिगुणविभिष्टस्तस्रै- नस्े कामावाप्त्यादिफ लायोपास्त्वेनाधिक्रियतइत्यपेक्षाया मुद्गोथपदे नेति विभिष्यते। उद्गीथपदेनोंकाराद्यवयवघ- टितमामभक्तिभेदाभिधायिना समुदायस्यावयवभावानुपपत्ते- स्तत्सम्बन्ध्वयव श्रोंकारो लच्चते, न पुनरोकारेणावयविन- उद्गीथस्य लक्षणा। श्रोंकारस्थैवोपरिष्टान्तु तत्तङ्गुणविभि- षस्य तत्तत्फलविभिस्य चोपव्याख्यास्य्रमानत्वान्। दषम समुदायशब्दोवयवे लक्षणया यथा ग्रामो दग्धः पटो दग्ध इति तदेकदेभदाचे अध्यासे तु लक्षणा फलकष्पना च। तथा द्याप्तादि गुपकप्रणवोपासनादिदमु द्रीथतोपासनम्म-

[भाममी] [ ५टo] [भ३पा३स2] पावस्यान्यन्नचा चाप्त्ा दिउपासनेम्बिवफल श्रूयते। तष्मा- त्कम्पनोयम्। उद्गीथसम्बन्धिप्रणवोपासनाधिकारपरे वाक्ये परार्थे नायं दोषः । अपि च गौणया वृत्तर्लक्षणावृत्तिर्बली- यसी लाघवात्। लक्षपया दि लक्षणीयपरत्वं पदस्य तम्यैव वाक्यार्थान्तरभावात्। यथा गङ्गायां घोष इति लच्चमापस्य नीरस्य वाक्यार्थेन्तर्भावो Sधिकरणतया। गौर्वाच्ोक इत्य- न तु गोसम्बन्धितिष्ठन्मूचपुरोषादिलक्षपया न तत्परत्वं गो- भब्दस्य।अपि तु तत्कक्षाध्यवसिततङ्रपायु क्वाष्ीकपरत्वमि- ति गौण्या वृत्तेर्दुबलत्वं तदिदमुत्तं "लक्षणायामपि लिि"ति गौपयपिवृत्तिरलक्णावयवत्वाज्ृक्षणोत्ता । यर्द्याप वैश्वदेवी- पदमामिक्षायाम्मवर्तने तथाप्यर्थभेद: स्फुटतरः । त्र्ामित्ञा- पदं द्ि रूपेणामिक्षायाम्मवर्तते। वैश्वदेवोपदन्तु तस्यामेव विश्वदेवविशिष्टायाम्। एवं दवि विज्ञानानन्दयोरपि स्पुटतर: प्रवृत्तिनिमित्तभेद: सत्यपि ब्रह्मएयैकार्थ्ये। न च व्याख्या-

सर्वाभेदादन्यत्रेमे ॥१०॥

व्दोपस्थापितस्य च सन्निधानात् शाखान्तरगतस्य चानुक्रमत- या सन्निधानाभावान्न कौषीतकिप्राणसंवादवाक्ये प्रापस्य.व- सिष्ठत्वादि भिर्गुणैरुपास्य्त्वमपि तु उयेष्ठश्रेष्ठत्वमाचेपोति पूर्व: पक्ष:। सिद्धान्तस्तु सत्यं सन्निद्चितं परामभति एवङ्ारो न तु शब्दोपात्तमाचं सन्निद्ितम्। किन्तु यच्कव्दाभिद्दितार्थनान्त- रीकतया प्राप्तं तदपि चि बुद्दा संन्निद्ितं सन्निद्धितमेव।

[भ इपा. ३सू.१0] [५८८] [भामतो] यथा यस्य पर्णमयी जुशर्भर्वति इत्यव्यभिचारितक्रतु समन्वया जुन्होपस्थापितः कतुः। तम्मादुपास्यफलप्रत्यभिज्ञानात्तद- व्यभिचारिणः प्रकारभेदस्येद्यानुक्तव्यापि बुद्दौ सन्निधानात- कनपरामर्भिनैवंकारेण परामर्भो युक्त इति सिद्ध कौषी- तकिब्राह्मपगतेन तावदेवंकारेण भक्यते पराम्रष्टुम्। तथाप्य- भ्युपेत्यापि ब्रूम इत्याशयवता भाष्यकृतोक्तं "तथापि तस्मि- न्नेव विज्ञाने वाजसनेयेपि ब्राह्मपगतेनैति श्रुतद्दानि"रिति। केवलस्य श्ुतस्य दानिरितरसह्ितस्य चाश्ुतस्य कस्पना न चेत्यर्थः । अर्रतिरोह्दितमन्यत् ॥ आनन्दादयः प्रधानस्य ॥ ११॥ • गुणवदुपासनाविधानस्य् वास्तवगणज्याख्यानाद्िवेकार्थमि- दमधिकरणम्। यथैकस्य ब्रह्मणः मम्पद्दामत्वादयः सत्य- कामाद्यक्च गुणा न सङ्कोर्येरन्। एवमानन्दविज्ञानत्वादयो विभुत्वनित्यत्वादिभिर्गुणैः प्रदेभान्तरोत्ैर्न सङ्गीरयेरन। तत्- द्रैवा सम्पद्दामत्वादयोपि सत्यकामादिभि: सङ्गीयेरन्। नदि ब्रह्मणो धर्मिणः सत्वे कश्चिद्दिभेष इति पूर्वः पचः। राद्वान्तसु वास्तवविधेययोर्वस्तुधर्मतया चानुष्ठेयतया चाव्य- वस्थाव्यवस्थे व्यवतिष्ठेते । वस्तुधर्मो दि यावद्वस्तु व्यवति- छ्ठते। नासावेकत्रोक्तोऽन्यचानुक्तो नास्तोति भक्वं व- कुम । विधेयस्तु पुरुर्षप्रयत्नतन्त्र: पुरुषप्रयत्नच्न यत्र या- वङ्गुणविभ्िष्टे ब्रह्मणि चोदितः स तावत्येवावतिष्ठते नावि- द्वितमपि गुणं गोचरीकर्तुमर्द्ति । तस्य विधितन्त्रत्वाद्ि- धेश्व व्यवस्थानात्। तममरादानन्दविज्ञानादयो ब्रह्मातत्वात्म-

[भामती] [ ५<e ] [अ३पा.३ . १ १] तयोक्ता यत्रयत्र ब्रह्म श्ूयते तनतचानुक्ता अपि लभ्यन्ते। संपद्दामाद्यश्चोपासनाप्रयत्नविधिविषया यथाविध्यवतिष्ठन्ते न तु यथावस्तिवति सिद्दम्। प्रियशिरस्त्वादीनां नूपास्य्त्व- मारोप्य न्यायो दर्शितः । तस्य तु विषयः संपद्दामादि- रुक्र: । मोद(१)नमाचं मोद: प्रमोद: प्रक्रष्टो मोद: ता- विमा परस्परापेक्षावुपचयापचय। ॥ आध्यानाय प्रयोजनाभावात् ॥१४। इन्द्रियेभ्यः परा हर्था इति किमत्र सर्वेषामेवार्थादीना प- रत्वं प्रतिपिपादयिषितम्, आ्ो पुरुषस्यैव तत्पतिपादनार्थ चेतरेषां परत्वप्रतिपादनम्। तत्र प्रत्येकमर्थादिपरत्वप्र- तिपादनश्रुतेः श्रूयमाणातत्तत्परत्वे च संभवति न तत्तदति- पक्रमे सर्वेषामेकपरत्वाध्यवसानं न्याय्यम्। न च प्रयोजना- भावाद्संभवः। सर्वेषामेव प्रत्येकं परत्वाभिधानस्याध्यान- प्रयोजनत्वात्। तत्तदाध्यानानां च प्रयोजनवत्त्वसमृतेः । त- था दि सृतिः॥ दभ मन्चन्तराणोद् तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः । भातिकास्त भतं पूरणं सपसरं त्वाभिमानिकाः ।। बौद्धा दभ सचस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः । पूणं भतसदसर तु तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तकाः ॥ पुरुषं निर्गुणं प्राप्य कालरुंख्या न विद्यने। इति प्रामाणिकस्य वाक्यभेदस्याभ्युपेयत्वात् प्रत्येकं तेषामर्था- दीनां परत्वपरा्येतानि वाक्यानीति प्राप्ते, उच्चते । (१) मोद्मात्रमिति-पा. १।

.[%.३पा ए४[ ६00] [भामती] इन्द्रियेभ्यः परा छर्था इ्त्येष तावतसंदर्भो वस्तुतत्व- प्रतिपादनपरः प्रतीयते नाध्यानविधिपरः । नदभुतेः। नदन यत्प्रत्ययस्य सात्तात्मयोजनवत्त्वं दृश्यते तत्पत्ययपरत्वं सर्वेषाम्। दष्टं च विष्णो: परमपद्ध्ञानस्य निखिलानर्थसंसा- रकारणविद्योपभमः । तत्त्वज्ञानोदयस्य विपर्यासोपभमल- वाणतवेन तचतत्र दर्शनात्। अर्थादिपरत्वप्रत्ययस्य नु न दृष्टमस्ति प्रयोजनम्। न च दष्टे संभवति अाद्वष्टकश्पना न्या- य्या। न च परमपुरुषार्थद्ेतुपरत्वे संभवति अवान्तरपुरुषा- र्थतोचिता। तस्प्रादृष्टप्रयोजनवत्त्वात्पुरुषपरत्वप्र तिपादनार्थो- यं संदर्भ इति गम्यते । किं चादराद्प्ययमेवास्यार्थ इूत्या- । "अपि च परप्रतिषेधेने"ति। नन्वत्राध्यानविधिर्ना - रि्ति तत्कथमुचते आध्यानायेत्यत आराद्द। "आध्यानाये"ति। आत्मशब्दाच् ॥१५॥

मस्य पुरुषशब्दवाच्यस्य चात्मनः सयं श्रत्यैव दुरधिगमत्वा- वधारणात्। वस्तुतद्च दुरधिगमत्वात्। अरथादोनां च सुगमत्वात् तत्परत्वमेवार्थादिपरत्वाभिधानस्येत्यर्थः । श्रुते- राभयातिभय दवाभयातिशयः । तत्तात्पर्यतेति यावत्। किं च श्रुत्यन्तरापेत्तिताभिधानादप्येवमेवार्थादिपरत्वे तु ख- रूपेण विवन्तितेनापेक्षितं श्रुतिराचष्टे इत्या। "अपि च सो- ध्वनः पारमाप्नोति"दूति ॥ आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात् ॥१६॥ श्रतिम्मृत्योर्षि लोकसष्टिः परमेश्वराधिष्ठिता। परमेश्व-

[भाममी] [ (१ ] [भ.रपा. ३ब.१६] रश्िरएगर्भकर्तकोपलव्धा सेयमिद् मदाभूतसर्गमनभि- धाय प्राथमिकी लोकसष्टिरुपलभ्यमानावान्तरश्वरकार्या

मयति। पारमेश्वरसर्गस्य महाभूताकाशादित्वादस्य च नद्वैपरीत्यात्। अ्रस्ति द्वि तस्यैवैकस्य विकारान्तरापेक्षया- ग्रत्वमस्ति चेक्पम् । अपि चैतसि्त्रिन्नैतरयके पूर्विमिन्प्र- करणे प्रजापतिकर्टकैव लोकसष्टिरुक्ता। तदनुसाराद- प्येतदेव विज्ञायते अपि च ताभ्यो गामानयेदित्ादयक्ष व्यवचारा: श्रुत्योत्ता विभेषवत्वपरमात्मव प्रसिद्धाः । ततो- प्यवान्तरेश्वर एव विज्ञायते। आरात्मभव्दप्रयोगस्ात्ापि डष्टस्तस्मादपरात्माभिलापोयमिति प्राप्तउच्चते। परमात्म- नो गृद्दीतिरिष्ट यथा इूतरेषु सष्टिश्रवणेषु एतसादात्मन आरपा- काथ: संभूत इत्यादिषु। तममरादुत्तरात्म ऐक्षतेतीक्षणापूर्वक- सषटत्वश्रवणादात्मव्यवधारणाच्च। एतदभिसंचितम्। मु- ख्यं तावत्सर्गात्माक्केवलत्वमात्मपदत्वं सषटृत्वं च परमेश्वर- स्यान्र भवतः। तदसत्यामनुपपत्ता नान्यत्र व्याख्यातुमु- चितम्। न च महाभूतस्टरष्ट्यनभिधानेन लोकषृष्व्यभि- धानमनुपपत्तिबीजम्। आकाशपूर्विकार्या वस्ुतो ब्रह्मपः सष्टौ यथा कचित्तेज:पूर्वकसतष्व्यभिधानं न विरुध्यते ए- तस्मादात्मन आ्काशः संभूत इति दर्भनात्। आराकामं वायुं सष्ट्ेति द्ि तत् पूरयितव्यमेवमिद्दापि मदाभतानि स्द्टेेति कल्पनीयम् । सर्वभ्नाखाप्रत्ययत्वेन ज्ञानस्य श्रुनिसिद्धर्थम शुतोपलव्धौ यत्रवता भवितव्यं न पुनः शुते मचाभृतादित्वे

[ब्.३पा. ३छ20] [ ६०२] [भामती] सर्यस्य भैथिल्यमादरणीयम्। अरपि च स्वाध्यायविध्यधीनग्र- इणो वेदराशिरध्ययनविध्यापा दितप्रयोजनवदर्थाभिधानो य- थायथा प्रयोजनाधिक्यमाप्नोति तथातथानुमन्यतेतराम। यथा चास्य ब्रह्मगोचरत्वे परमपुरुषार्थापयिकत्वं नैवमन्यगोचरत्वे नदिदमुक्तम्। "योप्ययं व्यापारविभ्रेषानुगम" इति। न लोकसर्गोपि दिरणगर्भव्यापारोपि तु तदनप्रविष्टस्य पर-

चेक्षपोन मध्े परामर्शादुपरिष्टाच्च भेदजातं मचाभूतः स- इनुक्रम्य ब्रह्मप्रतिष्ठत्वेन ब्रह्मण उपसंदाराद्गह्माभिलापत्व- मेवास्येति निख्चोयते। यत्र तु पुरुषविद्धादिश्रवणं तस्य भवेत्त्वन्यपरत्वं गत्यन्तराभावादिति सर्वमवदातम् । त्रपरः कर्पः। सदुपक्रमस्य संदर्भस्यात्मोपक्रमस्य च किमैकार्थ्य- माधो खिदर्थभेदः। तत्र सच्छब्दस्याविभेषेणात्मनि चा- त्मनि च प्रवृत्तेर्नात्मार्थत्वं किं तु समस्तवस्वनुगतसत्तासामा- न्यार्थत्वं तथा चोपक्रमभेदाद्विन्ार्थत्वम्। स आरत्मा तत्त्वम- सोति चोपसंचार उपक्रमानुरोधेन संप्त्यर्थतया व्याख्येयः। तद्ि सत्सामान्यं परमात्मतया संपादनीयम्। तद्विज्ञानेन च सर्वविज्ञानं महासामान्यस्य सत्तायाः समस्तवस्तुविस्ता- रव्या पित्वा दित्येवं प्राप्त उच्ते। आर्ात्मयृदीतिर्वाजसनेयिना- मिव शान्दोग्यानामप्युत्तरात्म आरात्मा नत्त्वमसीति तादात्म्यो- पदेभात्। अस्त तावदात्मव्यतिरित्तस्य प्रपञ्चस्य सदसत्त्वा- भ्यामनिर्वाच्तया न सत्त्वं सत्त्वं त्वात्मधातोरेव तत्त्वेन नि- र्बाचत्वान्तमादात्मैव सन्निति। अभ्युपेत्याड सच्कव्दस्य

[भामतो] [ ६०३ ] [प३पा.३य१0] सत्तासामान्याभिधायित्वात्मतिव्यकक्ति च तस्य प्रवृत्तेरात्मनि चान्यत्र च सच्कन्दप्रवृत्ते: संभये सत्युपसंछारानुरोधेन स= देवेत्यात्मन्येवावस्याप्यते। निर्णोतार्थोपक्रमानुरोधेन छ्ुप- संचारवर्णना न पुनः संदिग्धार्थेनोपक्रमेणोपसंचारो वर्ष- नीयः। अपि च संपत्ता फलं कल्पनीयम्। न च सा- मान्यमात्रे जाते विशेषज्ञानसंभवः । न खख्चारादृके ज्ञाते भिंभपाद्यसतदिशेषा ज्ञाता भवन्ति। तदेवमवधारणादि सर्व- मनात्मार्थत्वे स्यादनुपपत्रमिति छान्दोग्यस्यात्मार्थत्वमेवेति सिदम्। अत्र च पूर्वस्तिन्पूर्वपक्षे द्विरणयगर्भोपासना सिद्वा- न्े तु ब्रह्मभावनेति।। कार्याख्यानादपूर्वम् ॥१८॥ विषयमाच "छन्दोगा वाजसनेथिनखे"ति। अननं प्रा- एनं अनः प्रापः तं प्रापमनग्नं कुर्वन्तः अ्रनग्रताचिन्तनमि- ति मन्यन्तइूति मननं ज्ञानं तज्ानपर्यन्तमिति चिन्तनमु- क्रम्। संभयमाइ "तत्किमि"ति। खुररवमात्रेणापातत उ- भयविधानपचं गृदीत्वा मध्यमं पक्तमाजम्बते पूर्वपकी । "अथ वाचमनमेवे"ति। यद्येवमनग्रतासंकीर्तनस्य किं प्र योजनमित्यत आद्द। "तस्यैव तु सुत्यर्थमि"ति। अयमभि- संधिः । यद्यपि समातं प्रायत्यार्थमाचमनविधानमस्ति तथापि प्राणोपासनप्रकरणे विधानात्तदङ्गत्वेनाप्राप्तमिति विधानम- र्थवङ्गवति अप्रनृतवदनप्रतिषेध दूव मार्त्ते ज्योतिष्टोमप्रकरणे समाम्जातो नानृतं वददिति प्रतिषेधो ज्योतिषोमाङ्गतया- र्थवानिति। राद्वान्तमाछ "एवं प्राप्त"दूति । चोदयति।

[भ.३पा. वखू. १८] [६०४] [भामतो] "नन्चियं श्रुति"रिति। परिहरति। "ने"ति। तुल्यार्थयोर्मूल- मलिभावो नातुल्यार्थयोरित्यर्थः । अर््रभिप्रायस्थं पूर्वपक्षबीजं निराकरोति। "न चेयंश्रुति"रिति। क्रत्वर्थपुरुषार्थयोरनृतव- दनप्रतिषेधयोयुक्तमपौनरूत्यम्। इच तु सार्तमाचमनं स- कनकर्माफ्ृतया विदिनं प्राणोपासनाङ्गमपीति व्यापकेन मार्तेनाचमनविधिना पुनरुक्कत्वादनर्थकम्। न च समार्तस्या- नेन पौनरुतयं तस्य च व्यापकत्वादेतस्य च प्रतिनियतवि- षयत्वादिति। मध्यमं पक्षमपाऊ्ृत्य प्रथमपन्तमपाकरोति। "अत एव नोभयविधानम्"। युत्यन्तरमाद। "उभयविधाने च"ति। उपसंदरति। "तस्मरात्माप्नमेवे"ति। "न चायमन- ग्नतावाद"दति। सोतव्याभावे स्तुतिर्नेापपद्यतदत्यर्थः । अ्र्र्र- पि च मानान्तरप्राप्तेनाप्राप्तं विधेयं श्रूयते। न चानग्नता- संकल्पोन्यतः प्राप्तो यतः सावको भवेत्। न चाचमनम- न्यतोप्राप्तं येन विधेयं सत्स्तूयेतेत्याद्। "सयं चानग्नतासं- कथ्पस्ये"ति। अपि चैकस्य कर्मण एकार्थतैवत्युचितं तस्य बलवत्पमापवभादनन्यगमित्वे सत्यनेकार्थता कर्पते। सं- कल्पेतु कर्मान्तरे विधीयमानेनायं दोष इत्याए। "न चैवं सत्येकस्याचमनस्ये"ति । अपि च दष्टिचोदनासाचच- र्यादष्टि चोदनैव न्याय्या न चाचमनचोदनेत्याप। "अपि च यदिदं किंचे"ति। यथा द्ि पवादिमर्यादस्यान्नस्यान्ुमश्न- क्यत्वादन्नद्दष्टिय्ोद्यते एवमिद्ाप्यर्पा परिधानासंभवादृष्टिरेव

दष्ट्यम्यवच्ारयोस्तुन्यं तथापि दष्टिः पान्ददथ्यनान्त-

[भामनी] [ ई५ ] [प३.पा.३सू.१८] रीयकतया सा्षाच्न्देन क्रियमाणोपलभ्यने। अ्रभ्यवदार- स्वध्यादरणीयः कर्थ्चद्योग्यतामाव्रण्ेति विभेषः । किं च क्वान्दोग्यानां वाजसनेथिना चाचमने प्रायेणाचामन्तीति व- र्नमानापदेशः । एवं यत्रापि विधिविभक्किस्तवापि जर्निलयवा- ग्वा वा जुजयादितिवद्विधित्वमविवन्तितम्। मन्यन्तइति त्व-

चमन्तो"ति। शेषमतिरोद्ितार्थम् ॥ समान एवं चाभेदात् ॥ १९ ॥ दूद्दाभ्यासाधिकरपन्यायेन पूर्वः पत्तः। द्योर्विद्याविध्यो- रेकभाखागतयोर गृद्यमाणविशेषतया कस्य को मुख्योन- वाद इति विनिश्चयाभावाद ज्ञातज्ञापनाप्रवृत्तप्रवर्त्तनारूपस्य च विधित्वस्य खरससिद्ेरुभयत्रोपासनाभेदः । न च गुणान्तर- विधानायैकत्नानुवाद उभयन्नापि गुणान्तरविधानोपखब्धे- र्िनिगमना ह्ेत्वभावात्ममानगुणानभिधानप्रसङ्गाच् । तस्रा- त्समिधो यजतोत्यादिवदभ्यासादुपासनाभेद इति प्राप्त, उ- चते। नैककर्म्यमेकत्वेन प्र्त्यभिज्ञानात्। न चागह्यमा- पविभेषता यत्र भरयासो गुणा यस्य कर्मणो विधोयन्ते तव तस्य प्रधानस्य विधिरितरत्र तु तदनुवादेन कतिपयगुण-

याष्टीकधानुष्ककार्पाणिक प्रासिकपदातिप्रचयस्तव्नास्ति रा- जेति गम्यते न तु कतिपयगजवाजिपदातिभाजि त- दमात्ये,तथे द्दापि। न चैकत् विद्वितानां गुणानामितरत्रो- क्रिरनर्थिका प्रत्यभिज्ञानदाढर्यार्थत्वात्। अर्प्स्तु वा 5लति-

[भाममो] त्रित्यानुवादो नह्यनुवादानामवश्यं सर्वत्र प्रयोजनवत्थम्। अनुवादमात्रस्यापि तत्रतत्रोपनब्धे:। तम्मात्तदेव वृषदार- एयके 5प्युपासनं तङ्गुपोनोपसंदारादिवदिति सिद्दम् ।। सम्बन्धादेवमन्यत्नापि॥ २०॥ यद्येकस्यामपि शाखाया तत्त्वेन प्रत्यभिज्ञानादुपासनस्य तत्न विद्िताना धर्मार्णा सङ्करः तथा सति सत्यस्यैकस्या- भेदान्मणडलद्वयवर्निन उपनिषदोरपि सकरप्रसङ्गात्तस्येति च प्रऊृतपरामर्भत्वाङ्वेद: सत्यस्य च प्रधानस्य प्रक्तत्वात् अधिद्ैवमित्यस्य विभेषणतयोपसर्जनत्वेनाप्रस्तुतत्वात् प्र- स्तुतस्य च सत्यस्याभेदात्पूर्ववङ्गपासङ्कर इति प्राप्तउच्चते। न वा विशेषात् ॥ २१॥ स्त्यं यत्र सरूपमात्रसम्बन्धो धर्माणा श्रयते तत्नैवं ख- रूपस्य सर्वत्र प्रत्यभिन्नायमानत्वात्तममात्सम्बन्धित्वाच्च ध- र्माणाम् । यत्र तु सविशेषणं प्रधानमवगम्यते तत्र स- विशेषपास्येव तस्य धर्माभिसम्बन्धो न निर्विशेषपस्य नाप्य- न्यविशेषपासचितस्य। नदि दण्डिनं पुरुषमानयेत्युत्ते द- एडरडितः कमणडलुमानानीयते। नम्मादधिदैवं सत्त्यस्यो- पनिषदुक्ता न तस्यैवाध्यात्मं भवितुमद्ति। यथा चाचार्यस्य गच्तो 5नुगमनं विदितं न तिष्ठतो भवति तक्मान्नोर्पि- षदो: संकरः किंतु व्यवस्थितिः। तदिदमुत्तं सरूपानपाया- दिति। दर्शयति च ॥२२॥ श्तिदेभादप्येवमेव तत्त्वे द्ि नातिदेभः स्यादिति॥

[भामती] [ ६] [अ३पा.३ खू.२२] संभृतिद्युव्याप्त्यपि चातः ॥२३ ।। ब्रह्मज्येष्ठा वीर्या सभ्भृतानि ब्रह्माये ज्येष्ठ दिवमाततान। म्रह्मभूतानां प्रथमं तु जभ्े तेनाति ब्रह्मणा स्पर्द्धितुं कः। ब्रह्म ज्येष्ठ येषा तानि ब्रह्मज्येष्ठा जज्ञे आस यद्यपि तासुतास प्राण्डिल्यादि विद्या सायतनभेदपरिग्रद्वेणध्यात्मि- कायतनत्वं सम्भुत्यादोनां गुणानामाधिदैविकत्वमित्त्याय- तनभेद: प्रतिभाति। तथापि ज्यायान् दिव इत्यादिना सन्दर्भे- पाधिदैविक विभृतिप्रत्य भिज्ञानात् षोडभकलाद्यास च विद्या- खायतनाश्रवणाढ् अन्ततो ब्रह्माश्रयतया साम्येन प्रत्यभिन्ञा- संभवात्। संभृत्यादीना गुणानां प्राण्डिख्या दिविद्यास षोडभ- कलादि विद्यास चोपसंदार इति पूर्व: पत्तः। राद्ान्तस्तु। मिथः समानगुणश्रवणं प्रत्यभित्वाय यद्िद्या अपूर्वानपि तत्ाश्रुतान् गुणानुपसंहारयति न त्द् संभृत्यादिगुणकब्रह्मविद्यार्यां माण्डिख्या दिविद्यागतगुणश्रवपमस्ति। या तु का चिदाधिदै- विकी विभृति: शाण्डिल्यादिविद्यार्या श्रूयले तस्यास्तनम्र- करणाधीनत्वात्तावन्मावं य्रहोष्यते नैतावन्भात्रेण सम्भृच्या- दीननुकष्टुमरद्ति। तव्ैतत्रत्यभिज्ञानाभावादित्युत्म् । ब्र- ह्माश्रयत्वेन तु प्रत्यभिन्ञानसमर्थनमतिप्रसत्तम्। भय- सीनामैक्यप्रसङ्गात्। तदिदमुत्तं "सम्भृत्यादयस्तु भाण्डि-

नदिदं सम्भुतिद्युव्याप्त्यपि चातः प्रत्यभिज्ञानाभावान्न भा-

['्र. ३पा. ३य.२४] [६०८] [भामती]

पुरुषविद्यायामिव चेतरेषामनाम्रा- नात् ॥२४। पुरुषयज्ञत्वमुभयत्राप्यविभिष्टम्। न च विदुषो यज्रस्येति

रूपवचनत्वात्। यज्ञस्य स्वरूपं यजमानस्तस्य च चेतन- त्वादु विदुष इति सामानाधिकरएयसम्भवः । तम्मात् पुरु-

उभयत्र उभयधर्मोपसंचार इति प्राप्तम् । एवं प्राप्तउच्ते। याहशं ताविडनां पैङ्रिना च पुरुषयज्ञसम्पादनं तदायु- षश्च त्रेधा व्यवस्थितस्य सवनत्रयसम्पादनम् । अरपभिभ्रिषा- दीनां च दीचादिभावसम्पादनं नैवं तैत्तिरोयाणाम्। तेषा न तावत् पुरुषे यज्ञसम्पत्तिः। नद्यात्मा यजमान इत्यना- यमात्मभब्दः स्वरूपवचनः नदि यज्ञसरूपं यजमानो भवति। कर्टकर्मणोरभेदाभावात्। चेतना चेतनयो सैक्यानुपपत्ते: यज्ञ- कर्मणोद्याचेतनरवात्। यजमानस्य चेतनत्वात्। आात्मनस्तु चेतनस्य यजमानत्वं च विद्वश्वं चोपपद्यते। तथा चायमर्थः। एवं विदुषः पुरुषस्य यः सम्बन्धी यज्ञः तस्य सम्बन्धितया यजमान आात्मा तथा चात्मनो यजमानत्वं च विद्दत्म्ब- न्विता च यज्ञस्य मुख्ये स्यातामितरथात्मभव्दस्य सरू- पवाचित्वे विदुषो यज्ञस्येति च यजमानो यज्ञसरुपममिति च गौणे स्याताम्। न च सत्या गता तद्युक्तम्। तक्ष्मात् पुरुषयज्ञता नैत्तिरीये नासीति या तावन्र साम्यम्। न

[भामतो] [६ट ] [अर.३ पा.३ खू.२४] च पत्नीयजमानवेदविद्यादिसम्पादनं तैत्तिरीयाणामिव ता- पिडना पैङ्रिना वा विद्यते सवनसम्पत्तिरप्येषां विलक्ण- व। तस्माडडूयो वैलक्षये सति न किञ्चन्मात्रसालश्ष्एया- द्विद्यकत्वमुचितमतिप्रसङ्गात्। अपि च तस्यैवं विदुष इ- त्यनुवादश्रुतौ सत्यामनेकार्थविधाने वाक्यभेददीषप्रसक्रिरि- त्यर्थः । अपि चेयं पैङ्गिना ताण्डिना च पुरुषयज्ञविद्या फलान्तरयुक्ता खतन्त्रा प्रतीयते। तैत्तिरीयाणां तु एवं वि- दुष इति अ्रवणात् पूर्वोत्तपरामर्शात् तत्फलत्वश्रुतेख्व पार- तन्त्यम्। न च सवतन्त्रपरतन्त्रयोरेक्यमुचितमित्याद्द। "अपि च ससंन्यासामात्मविद्यामि"ति। उपसंदरति। "तस्मादि"ति। वेधाद्यर्थभेदात् ॥२५॥ विचारविषयं दर्भयति । "आथर्वणिकानामि"ति। त्र्प्रा- थर्तणिकाद्युपनिषदारम्भे तेते मन्त्रास्तानितानि च प्रवर्ग्या- दीनि कर्माणि समास्नातानि। संशयमाद्। "किमिम"- इति। पूर्वपनं गृह्लाति । "उपसंद्ार एषां विद्याख"ति। सफला दि सर्वा विद्या आ्रम्रातासत्सन्निधौ मन्त्रा: कर्मा- पि च समास्ातानि फलवत्सन्नििधावफलं तदङ्गमिति न्यायादिद्याङ्गभावेन विज्ञायन्ते। चोदयति। "नन्वेषा- मि"ति। नह्यत्न श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानानि सन्ति विनियोजकानि प्रमाणानि, नद्ि यथा दर्भपूर्ण- मासावारम्य समिदादय: समास्तातास्तथा काञ्चिदिद्या- मारभ्य मन्त्रा वा कर्माणि वा समान्नातानि। न चासति सामान्यसम्बन्धे सम्बन्धि सम्निधानमात्रा त्तादर्थ्यसभभवः । न च

[ब्र.३पा.३ख.२y] [.६१०] [भामतो] श्ुतखाङ्गपरिपूर्णा विद्या एतानाकाद्गितुमईनि येन प्रकर- णापादितसामान्यसम्बन्धानां सन्निधिरविशेषमम्बन्वाय भवे- दित्यर्थः । समाधत्ते । "बाढमनुपलभमाना अरपी"ति। मा नाम भूत फलवतीनां विद्यानां परिपूर्णाङ्गानामाकाङ्का। मन्त्रार्णं तु साध्यायविद्यापादितपुरुषार्थभावानां कर्मरण च प्रवर्ग्यादीनां खविध्यापादितपुरुषार्थभावामां पुरुषाभि- लषितमाकाङ्गतां सन्निधानादन्यतराकाङ्गानिबन्धनो रक्तप- टन्यायेन सम्बन्धः। तत्रापि च विद्यानां फलवन्वात्ता- दर्थ्यमफलानां मन्त्रार्णां कर्मण च। न च प्रवर्ग्यादीनां पिणडपित्य ज्ञवत्खर्ग: कल्पनास्पदं फलवत्सन्निधानेन तदव- रोह्दात्। "अनुमास्यामच्े सन्निधिसामर्थ्यादि"त। इदं खनु निवृत्ताकाङ्घाया विद्यायाः सन्निधाने श्रुतमनाका- प्वया साकाङ्घस्यापि सम्बन्धुमसामर्थ्यात्। तस्या अ्र्पप्या- काङ्कामुत्यापयति। उत्थाप्य चैकवाक्यतामुपैति । अ्र्प्रसरम- र्थस्य चोपकारकत्वानुपपत्तेः । प्रकरणिनं प्रति उपकार- सामर्थ्यमात्मन: कल्पयति। न च सत्यपि सामर्थ्ये तन श्रुत्या अिनियुत्तं सदङ्गतामुपगन्तुमद्तीत्यनया परम्परया सन्निधि: श्रुतिमर्थापच्या कल्पयति। अर्परत्तिपति । "ननु नैषां मन्त्राणामि"ति। प्रयोगसमवेतार्थप्रकाशनेन द्वि म- न्त्रापामुपयोगो वर्णितो Sविभिष्टस्तु वाक्यार्थ इत्यन्न। न घ विद्यासम्बद्वं कच्चनाथं मन्तेषु प्रतीमः । यद्यपि च प्र- वर्ग्यों न किश्चिदारम्य श्रूयते। तथापि वाक्यसंयोगेन क्रमुसम्बन्धं प्रतिपद्यते 1 पुरस्तादुपसदा प्रवर्ग्येष प्रचर-

[भामती] [ ६११ ] [प.३पा.०छ. २५] न्तोति। उपसर्दा जुश्वदृव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धसान्। य- दपि ज्योतिष्टोमविकृतावपि सन्त्युपसद्:। तथापि तचानुमा- निक्यो ज्योतिष्टोमे तु प्रत्यक्षिद्ितास्तेन भोघ्रप्रवृत्तितया ज्योतिष्टोमाङ्गतैव वाकयेनावगम्यते। अपि च प्रकतौ विद्ि- तस्य प्रवर्ग्यस्य चोदकेनोपसदत्तद्विकृतावपि प्राप्तिः । प्रक्ठ- तैो वा अद्विरुक्त्तत्वादिति न्यायाज्ज्योतिष्टोमे एव विधान- मुपसदा सद् युतं, तदेनदाड। "कथं च प्रवर्श्यादी- नी" ति। सन्निधानादर्थविप्रकर्षेष वाक्यं बलीय इति भावः । समाधत्ते। "नैषदोषः, सामथ्य तावदि"ति। यथा अग्नये त्वा जुंषं निर्वपामीति मन्त्रे अरग्ररयनिर्वपामिपदे परं कर्मसमवेतार्थप्रकाशके भिष्टानां तु पदानां तदेकवा- क्यतया यथाकथच्चिद्याख्ानमेवमिद्दापि हृदयपदस्योपा- सनाया समवेतार्थत्वात्तदनुसारेण तदेकवाक्यतापन्नानि प- दान्तराणि गौएया लक्षपया च वृत्त्या कर्थच्चन्नेयानीति नासमवेतार्थता मन्त्राणाम्। न च मन्त्रविनियोगो नो- पासनेषु दष्टो येनात्यन्तादष्टं कल्पतदत्याच। "दष्टखोपा- सनेष्वि"ति । यद्यपि वाक्ेन बलीयसा सन्निधिर्दुर्बलो बाध्यते तथापि विरोधे सति। न चेह्दाऽसिति विरोधः। वाक्चेन विनियु त्स्यापि ज्योतिष्ठोमे प्रवर्ग्यस्य सन्निधिना विद्यायामपि विनियोगसभ्भवात्। यथा ब्रह्मवर्चसकामो वृद्त्पतिसवेन यजेतेति ब्रह्मवर्चसफलोऽपि बृद्दस्पतिसवो बाजपेयाङ्गत्वेन चोदते। वाजपेयेनेष्टा बृद्दस्पतिसवेन बजे नेति। मत दिं क्कः समानकर्तृकत्वमवगम्यते धातुसम्बन्धे

अ्.३पा- ३खू.२y] [६१२] [भामती] प्रत्ययविधानात्। धात्वर्थान्तरसम्बन्धश्न कयं च समान: कर्त्ता खात्। यद्येकः प्रयोगो भवेन्। प्रयोगाविष्टं चि कर्नृत्वम्। तच्व प्रयोगभेदे कथमेकम्। तसमात्मसमानकर्तृ कत्वादेकप्रयोगत्वं वाजपेयबृद्दस्पतिसवयोर्धात्वर्थान्तरसम्ब- न्वाच्च।न च गुणप्रधानभावमन्तरेणैकप्रयोगता सम्बन्धस। तत्राऽपि वाजपेयस्य प्रकरणे समाम्त्नानाद्वाजपेयः प्रधान- म् । अङ्कं वृद्तस्पतिसवः। न च दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्टा सोमेन यजेतेत्यचाङ्गप्रधानभावप्रसङ्ग। नह्येतदचनं क- स्य चिद्र्शपूर्णमासस्य सोमस्य वा प्रकरणे समास्रातम्। तथा च दयोः साधिकारतया अगह्माणविशेषतया गुणप्रधानभावं प्रति विनिगमनाभावेनाधिष्ठानमाच्र विवक्षया लाक्षणिकं समानकर्तृकत्वमित्यदोषः। यदि तु कर्स्या चि- काखायामारभ्याधीतं दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्टेति। तथाप्य- नारभ्याधीतस्यैवारभ्याधीते प्रत्यभिज्ञानमिति युक्नम्। तथा सति दयोरपि पृथगधिकारतया प्रतीतं समप्रधानत्वमत्य- तां भवेदितरथा तु गुणप्रधानभावेन तत्यागो भवेत्। तस्मा- त्कालार्थी 5यं संयोग इति सिद्दम् । सिद्धान्तमुपक्रमते "एवं प्राप्त"दति। हृदयं प्रविध्येत्ययं मन्त्रः खरसतस्तावदाभिचारि- ककर्मसमवेतं सकलैरव पदैरर्थमभिदधदुपलभ्यते। तदस्या- भिधानसामर्थ्यलक्षपं लिङ्ग वाक्यप्रकरणम्यां क्रमाद्वलीयो- भ्यामपि बलवत् किमङ्ग पुनः क्रमा,त्तस्ालिङ्रेन सन्निधिम- पोद्यांभिचारिक कर्मश्ेषत्वमेवापाद्यते। यद्यपि चोपासनासु रदयपदमाचस्य समवेतार्थत्वम्। तथापि तदितरेषां सर्वेषामेव

[भामती] [ ६१२ ] [अ्र.३ पा.३स. २५] पदानामसमवेतार्थत्वम्। आभिचारिके तु कर्मणि सर्वेषा- मर्थसमवायइति किमेकपदसमवेतार्थता करिष्यति। न च सन्निध्यपगृद्दीतासपासनासु मन्त्रमवस्थापयतोति युक्तम्। हृदयपदस्याभिचारे Sपि समवेतार्थस्येतरपदैकवाक्यतापन्न- स्य वाक्यप्रमाणसच्ितस्याभिचारिकात्कर्मणः सन्निधिना चालयितुमशक्यत्वादेवं देवसवितः प्रसवयज्ञमित्यादेरपि य- झप्रसवलिङ्गस्य यज्ञाङ्गत्वे सिद्धे जघन्यो विद्यासन्निधिः कि करिष्यति। एवमन्येषामपि श्वेताश्वइत्येवमादीना केर्षा चि- छिड्रेन केर्षां चिक्कुत्या केर्षां चित्प्रमाणान्तरेप प्रकरणे- नेति कसमात्पुनः सन्निधिर्लिङ्गादिभिर्बाध्यते इत्यत आ्राद्द। "दुर्बलो दि सन्निधि"रिति। प्रथमतन्त्रगतोर्थः सार्य्यते। तन्न तु श्रुतिलिङ्गयोः समवाये समानविषयत्वलक्षणे विरोधे कि बलोय इति चिन्ता। अनोदाद्दरणम् अस्येन्द्री नहक कदा चन सरीरसि नेन्द्र इत्यादिका। श्रुतिर्विनियोत्क्री ऐ- न्य्या गाईपत्यमुपतिष्ठतदूति। अत्र द्ि सामर्थ्यन्क्षणाक्ि- ङ्गादिन्द्रे विनियोगः प्रतिभाति । श्रुतेश्व गार्द्पत्यमिति द्वि- तीयातो गाईपत्यस्य शेषित्वं ऐन्द्रेति च ततीयाश्रुतेरैन्द्रा घचः शुषत्वमवगम्यते। यद्यपि गार्द्पत्यमिति द्वितीयाश्रुते- राग्रेयोम्टचं प्रति गार्दपत्यस्य शेषित्वेनोपपत्तेः। यद्यपि चैन्द्रेति च त्तीयाश्रुतेरैन्द्या इन्द्रं प्रति शेषत्वेनोपपत्तेरविरोधः । पदान्तरसम्बन्धे तु वाक्यस्यैव लिङ्गेन विरोधो न तु श्रु- नेः । तन् च विपरीतं बलाबलम्। तथापि श्रुतिवाक्ययो रुपतो व्यापारभेदाददोष: द्वितीयातंनीयाश्रुती दि कारक-

[भ्र.३पा.३ख.२५] [ई१४] [भाभती] विभक्तितया क्रिरया प्रति प्रहत्वर्थस्य कर्मकरणभावमवग- मयत दति विनियोजिके क्रियां प्रति द्वि कर्मपः शेषित्वं करणस्य च शेषत्वमिति हि विनियोग: पढ़ान्तरानपेस्े च क्रियां प्रति शेषशेषत्वे श्रुतिमाच्रातप्रतीयेते इति औौते। सोऽयं श्रुतितः सामान्यावगतो विनियोग: पदान्तरवभाद्ि- शेषे डवस्थाप्यते। सोडयं विभेषणविभेष्यभावलक्षणः सम्ब- न्धो वाक्यगोचर: शेषशेषिभावस्तु श्रीतः, तस्माद्वाक्लभ्यं वि- शेषमपेत्य श्रतः शेषशेषिभावो लिङ्गेन विरुध्यतदति श्रुति- चिङ्गविरोधे किं लिङ्गानुगुणेन गाईपत्यमिति द्वितीयाशु- तिः सप्नम्यर्थे व्याखयायतां गारईपत्त्यसमीपें ऐन्द्रयेन्द्र उप- स्थेय इूति। आच्चो श्रुत्यनुगुणतया लिङ्गं व्याख्यायताम । प्रभवति द्वि खाचितायां क्रियायां गार्च्पत्यदूतीन्द्र इन्दते- रैश्वर्यवचनत्वादिति, किं तावत्प्राप्तं श्रुतेर्खिङ्गं बलीय इति। नो खलु यत्रासमथं तक्कुतिसदस्रेण्तापि तन विनियोकं शक्यते। यथा अग्रिना सिञ्चेत् पाथसा दद्देदिति। तम्मात्मामथ्यें पुरोधाय शुत्या विनियोत्तव्यम्। तच्चास्या फ्चः प्रमाणान्तरतः शब्दतश्न इन्द्रे प्रतीयते। तथादि। विदितपदतदर्थ: कदाचनेत्यूचः स्ष्टमिन्द्रमवगच्कति । भर- व्दाचैन्द्रयेत्यतः, तम्मराहारुदद्नस्येव दद्दनस्य सलिलद्दने विनियोगो गाईपत्वे विनियोग ऐन्द्ा। न च श्रत्यनुरोधा- ज्जघन्यामास्थाय वृत्तिं सामर्थ्यकल्पनेति साम्प्रतम् । सा- मर्थ्यस्य पूर्वभावितया तदनुरोधेनैव श्रुतिव्यवस्थापनात्। तम्मादैन्देन्द्र एव गार्दपत्त्यसमीपउपस्थातव्य इति प्राप्ते अ्र्प्र- भिधीयते।

[भामनी] [ ६१५ ] [अ३पा.३२५] लिङ्गज्ञानं पुरोधाय न श्रुर्तोरव नियोकता । श्रुतिज्ञानं पुरोधाय लिङ्गं तु विनियोजकम् ॥ यदि द्वि सामर्थ्यमवगम्य श्र्पुरतेविनियोगमवधारयेत् प्र- माता। ततः श्रुतेविनियोगं प्रति लिङ्गज्ञानापेक्षत्वाहुर्ब- लत्वं भवेत्, न त्वेतदस्ति। श्रुति (१) विनियोगाय सामर्थ्य- मपेक्षने नापेक्षते सामर्थ्यविज्ञानम्। तर्प्रवगते तु ततो वि- नियोगे नासमर्थस्य स इूति तननिर्वाच्ाय सामथ्यं करूप्य- ते। तक्रुतिविनियोगात्पूर्वमस्ति सामर्थ्यम। न तु पूर्वमव- गम्यते। विनियोगे तु सिद्धे तदन्यथानुपपत्त्या पश्चात्प्रती- यतदूति ्रुतिविनियोगात्पराचीना सामर्थ्यप्रतीतिस्तदनुरो धेनावस्थापनोया। लिङ्कं तु न खतो विनियोजकमपि तु विनियोत्कीं कल्पयित्वा श्रुतिम्। तथादि। न खरसतो लिङ्गादनेनेन्द्र उपस्थातव्य इति प्रतीयते, किं त्वीद्गिन्द्र इति तस्य तु प्रकरणस्तानसामर्थ्यात् सामान्यतः प्रकरणापा- दितैदमर्थ्यस्य तदन्यथानुपपत्या विनियोगकव्पनायामपि श्र्प्री ताद्िनियोगात्कव्पनीयस्य विनियोगस्यार्थविप्रकर्षाक्कुतिरेव कल्पयितुमचिता न तु तदर्थो विनियोगः । नचि श्रुत- मनुपपन्नं शक्यमर्थेनोपपादयितुम्। नदि तयो Sच ब्राह्म- पाः कठकोपिडिन्याविति वाक्यं प्रमाणन्तरोपस्थापितेन मा- उरेणोपपाद्यन्ति उपपाद्यतो वा ननोपहसन्ति शाब्दाः माठरस्ेति तु श्वयन्तमनुमन्यन्ते। तस््राक्कुतार्थसमु- त्यानानुपपत्ति: श्रुतेनैवार्थान्तरणोपपादनीया, नार्थान्तरमा- (१) श्रुतिर्दि-पा० २।

[बइपा.३ख२५] [ ६१६] [भामती] वेण प्रमाणान्तरोपनीतेनेति लोकसिद्वम्। न च लोक- सिद्धस्य नियोगानुयोगौ युज्येते शब्दार्थज्ञानोपायभूतलो- कविरोधात्। तस्पादिनियोजिका श्रुतिः कन्पनीया। तथा च यावज्िक्गाद्विनियोजिकां श्रुतिं कल्पयितुं प्रक्रान्तव्यापार- स्तावत्प्रत्यक्षया श्रुत्या गाच्पत्ये विनियोग: सिद्ध इति निवृ- त्ताकाङ्कं प्रकरणमिति कस्यानुपत्या लिंङ्क विनियोत्कीं श्रु- तिमुपकल्पयेत्। मन्त्रसमास्त्ानस्य प्रत्यक्षयैव विनियोगश्र्- नयोपपादितत्वात्। यथाङ। यावदज्ञातसन्दिग्धं ज्ेयं तावत्ममित्यते। प्रमिते तु प्रमातुणां प्रमौत्सुक्यं विद्न्यते ॥ इति । सस्मात्प्रतोत श्रीतविनियोगोपपत्यै मन्त्रस्य सामथ्यं त- दनुगुणत्वेन नीयमानं प्रथमा वृत्तिमजद्दज्नघन्ययाऽपि नेय- मिति सिद्धम्। लिङ्गवाक्ययोरिष् विरोधो, यथा 'सोनं ते सदनं छणोमि छृतस्य धारया सूशवं कल्पयामि। त- सिन्सोदामते प्रतितिष्ठ ब्रोद्दीणां मेधसुमनस्यमान'दूति । किमयं कत्स् एव मन्त्र: सदनकरणे पुरोडाभासादने च प्रयोत्तव्य, उत कल्पयाम्यन्त उपस्तरण तस्मिन्सीदेत्येवमा- दिस्तु पुरोडापासादनइूति। यदि वाक्ं बलिय: कत्स्ो मन्त्र उभयन सूशेवं कल्पयामोत्येतदपेक्षी दि तमिन्सीदे- श्यादि: पूर्वेशैकवाक्यतामुपैति यत्तत्क ल्पयामि तस्मिन सोदे- ति। अथ लिङ्गं बलीयस्ततः कल्पयाभ्यन्तः सदनक- रणे तत्प्रकाशने द्ि तत्समथें तम्िन्सोदेति पुरोडाभासादने तत्र दि तत्समर्थमिति, किं तावत्ाप्तम्। लिङ्कगाद्वाक्यं ब-

[भामती] E ई१७ ] [भ३पा. ३ यू. २५) लोय इति, उभयत्त कत्सस्य विनियोग इति। इछ द्वि यस्तत्प- दसमभिव्याद्ारेण विभज्यमानसाकाङ्गलवात् एकवाक्यतार्या सिद्धायां तदनुरोधेन पक्मात्तदभिधानसामथ्यं कब्पनीयम्। यथा देवस्यत्वेतिमन्त्रे Sय्रये निर्वपामीति पदयोः समवेता- र्थत्वेन तदेकवाक्यतया पदान्तरारणां नत्परत्वेन तत्र सामर्थ्य- कल्पना। तदेवं प्रतोतैक वाक्यता निर्वाच्ाय तदनुगुपतया सामथ्यं कृपं सन्न तद्यापादयितुमईति, अपि तु विनियो- जिकां शुनिं कष्पयत्तदनुगुणमेव कल्पयेत्। तथा च वा- क्यस्य लिङ्गतो वलीयसत्वात्मदनकरणे च परोडाभासादने च कत्स एव मन्त्र: प्रयोक्तव्य इति प्राप्तम्। एवं प्राप्तउचते। भवेदेनदेवं यद्येकवाक्यतावगमपूर्व सामर्थ्यावधारणमपि तु अवधुतसामर्थ्यानां पदानां प्रस्निष्टपठितानां सामर्थ्यवभेन प्रयोजनैकत्वेनैकवाक्यत्वावधारणम्। यावन्ति पदामि प्रधा -: नमेकमर्थमवगमयितुं समर्थानि विभागे साकाङ्काषि ना- न्येकं वाक्यम्। अरपनुष्ठेयद्यार्थो मन्त्रेषु प्रकाश्यमानः प्रधानं सदनकरणपुरोडाभासादने चानुष्ठेयतया प्रधाने मयोस सदनकरणं कल्पयाम्यन्तो मन्त्र: समर्थः प्रकाशयिनुं पुरो- अाभासादनं च त्मिन्सीदेत्यादि: । तत् यावदकवा- क्यतावभ्रेन सामर्थ्यमनुमोयते। तावत्यतीतं सामथ्यमेकी- कस्य भागस्यैककत्मिन्नर्थे विनियोजिका श्रुति कष्पयति । नथाच श्रुत्यैवैकैकस्य भागस्यैकन विनियोगे सति प्रक- रखपाठोपपत्तौ न वाक्यकन्पितं निङ्गं विनियोजिका श्ु- सिमपरां कमपयितुम ईतीत्येकवाक्याताबुद्धिरुत्पन्नाप्याभासीभ-

[भ्३पा.३ख.२y] [(१८] [भाममो] वति लिङ्गेन बाधनात्। यम तु विरोधकां चिङ्ग नास्ति तय समवेतार्थकविचिपदैकवाक्यता पदान्तराणामपि सामथ्यं क- रपयमोति भवति वाक्स्य विनियोजकत्वम्। यथाऽचैव स्यो- नन्सइत्यादीनाम् । तस्माद्वाक्याफिक्गं बलीय इति सिद्धम् ।।

वयत्वं, लब्धवाक्यभावाना च पुनः कार्यान्तरापेत्तावभेन वाक्यान्तरेण सम्बन्धः प्रकरणम्। कर्त्तव्यायाः खलु फलभा- वनाया लब्धधात्वर्थकरणया इतिकर्त्तव्यताकाङ्काया वचन प्रकरणमाचक्षते वृद्दाः। यथा दर्भपूर्णमासाम्यां खर्गकामो यजेतेति। एतद्धि वचनं प्रकरपम्। तदेतसिन्खपदगणेन कियत्वप्यर्थे पर्यवसिते करणोपकारलक्षणकार्यान्तरापेक्षार्या समिधो यजतीत्यादिवाक्यान्तरसम्बन्धः । समिदादिभावना द्ि सविध्युपदिताः पुरुषे हितं भाव्यमपेच्चमाण विश्वजि- न्न्यायेन वानुषङ्गतो वा अर्थवादतो वा फलान्तराप्रतिल- श्रेन दर्भपूर्णमासभावनां निर्वारयितुमोभते। तम्मान्तदाका- आ्वायामुपनिपतितान्येतानि वाक्यानि स्कार्यापेक्षाणि तदपे- कितकरणोपकारलक्षणं कार्यमासाद्य निर्वृशन्ति च निर्वार- यन्ति च प्रधानम्। सोडयमनयोर्नष्ठा् दग्धरथवत्संयोगः ।

गदः । मत्र द्ि पौर्णमासीदेवताः अ्रमावास्यादेवताः समा- माताः। ताख न मिथ एकवाक्यतां गन्तुमईन्तीति खि- प्रेन पौर्णमासीयागादिन्द्राभ्रीभन्द उत्क्रष्टव्यो अरमावास्यार्या

[भामती] [ ६ट ] [प३पा. ३.२ व समवेतार्थत्वात्योक्तव्यः। अरथेदानीं संदिद्यने कि यदिन्द्राभिपदैकवाक्यतया प्रतीयते अ्रवीवृधेथां मचोज्यायो-

ति। तत्र यदि प्रकरणं बलीयस्ततोपनीतदेवताकोपि शे- षः प्रयोत्तव्यो Sथ वाकचं ततो यत्र दवताभ्दस्तवैव प्रयो- त्व्यः। किं तावत्ाप्नमपनीतदेवताकोपि भेषः प्रयोत्तव्यः

वना प्रधानेतिकर्त्तव्यतात्वमापाद्यति। तदुपजीवनेन श्रु- त्यादीनां विभेषसम्बन्धापादकत्वात्। अतः प्रधानभावनाव- चमलक्षणप्रकरणंविरोधे तदुपजीविवाक्यं बाध्यतदूति प्राप्त- म्। एवं प्राप्तउच्ते। भवेदेतदेवं यदि विनियोज्यख- रूपसामर्थ्यमनपच्च प्रकरणं विनियोजयेत्। अपि तु विनियोगाय तदपेक्षते Sन्यथा पूषाद्यनुमन्त्रपमन्त्रस्य द्वाद- भोपसत्तायास नोत्कर्षः स्यातद्रूपालोचनार्या च यद्यदेव भीघ्रं प्रतीयते तत्तद्वलवद्विप्रष्टं तु दुर्बलम्। तन्न यदि तद्रूपं श्रुत्या लि्गेन वाक्येन वा Sन्यत्र विनियुत्तं तमः प्रकरणं भङ्त्कोत्कष्यते परिशिष्टैस्तु प्रकरपस्येतिकर्स- व्यतापेक्षा पूर्यते । अरप्रथ् सवस्य भीघ्रप्रवृत्तं त्रुत्यादि नासिति मतः प्रकरणं विनियोजकम्। यथा समिदादेः। तदिच्व प्रकरणाद्वाक्यस्य श्ीघ्रप्रवृत्तत्वमुचते। प्रकरण दि खार्थ- पूर्णानां वाक्यानामुपकार्योपकारकाकाङ्कामानं दृथ्यते । वाक्चे तु पदानां प्रत्यक्षसम्बन्धः। ततय सच प्रस्थितयोर्गा- नयप्रकरणयोर्या वत्मकरणेनैकवावयता कष्प्यते तावडाकचेना-

[भ.३पा.३e.२y] [ ६20] [भामनो] भिधानसामथ्यं, यावदितरत् वाकघेन सामथ्यं तावदि- नरत सामर्थ्येन श्ुतिर्यावदितरत् सामर्थ्येन सुमिस्तावदिष श्रुत्या विनियोगस्तावता च विच्छिन्नायामाकाङ्कारया श्रुत्यनु- माने विद्ते प्रकरणेनान्तरा कल्पिते विलीयन्तदूति वाक्य- वलीयस्वान्तदेवताभेषाणामपकर्ष एवेति सिद्धम् ॥ क्रमप्रक- रप्रविरोधोदाहरगम्। राजयप्रकरणे प्रधानस्यैवाभिषे- वनोयस्य सन्निधा। भौन:शेपोपाख्यानाद्यास्नानं तत्किं सम- सस्य राजसूयस्याङ्गमुनाभिषेचनीयस्य। यदि प्रकरणं ब- लीयस्ततः समस्तस्य राजमूयस्य, अथ क्रमस्तोभिषेचनीय- स्वैवेति, किं तावताप्रम्। नाकाक्कामाच दि सम्बन्धदेतुः। गामानय प्रासादं पश्येति गामित्वस्य क्रियामाचापे्िण: प- श्येत्यनेनापि सम्बन्धसम्भवा द्विनिगमनाभावप्रसङ्गात्। तस्रा - ससन्निधानंसम्बन्धकारणम्। तथा चानयेत्यनेनैव गामित्यस्य सम्बन्धो विनिगम्यते। न च सन्निधानमपि सम्बन्धकारगम्। श्यमेति पुत्तो राज: पुरुषोऽपसार्यतामित्यच राज इत्वस्य पुर्रपुरुषपदसन्निधानाविशेषान्मा भूदविनिगमना। तस्मरादा- बाङ्गा निक्षयचेतुर्वत्व्या। अन् पुत्तभव्दस्य सम्बन्धिवचनतया समुत्यिताकाङ्कस्यान्तिके यदुपनिपतितं सम्बन्ध्यन्तराकाकं पदं तस्य नेनैवाकाक्कापरिपूर्ते पुरुषपदेन पुरुषरूपमा- साभिधायिना स्वतन्त्रेणैव न सम्बन्धः किं तु परेणाप- सार्यतामित्यनेनापसरणीयापेक्षेपेति। सत्यपि सन्निधाने श्ाकाङ्माभावादसम्बन्धः। तथा चाभापकः । 'तप्नं तप्नेन सम्बध्यत दूति। तथा चाकाद्वितमपि न यावत्सन्निधाप्यते

[भामती] L मावन्र सम्बध्यते। तथा सन्निद्दितमपि यावत्राकाङ्च्यमे न तावत्सम्बध्यतदूति दयो: सम्बन्ध प्रति समानबस्नत्वात क्मप्रकरपयोः समुच्चयासम्भवाच्च विकल्पेन राजसूयाभिषे- घनीययोर्विनियोग: मौनःभेपोपाख्यानादीनामिति प्राप्तम्। एवं प्राप्तउच्यते। राजसूयके कथंभावापेक्षा दि पवित्रा- दारभ्य नचस्य धृतिं यावदनुवर्त्तते तथा च श्रविष्किस्ले कथंभावे यत्पधानस्य पद्यते अनिर्ज्ातफलं कर्म नस्य प्र- करणङ्गतेति न्यायात् राजसूयाङ्गता मान:ःभेपोपाख्थाना- दीनाम्। अभिषेचनीयस्य तु खवाक्योपात्तपदार्थनिरा-

काङ्केण राजसूयेनकवाक्यता कल्पयते। यावच्चाभिषेचनी- याकाङ्कया तदेकवाक्यता कल्प्ते तावत्कुप्रया राजसूयै- कवाक्यतया मदुपकारकतया सामर्थ्यलक्षणं लिङ्गं यावज्ञा- भिषेचनीयै कवाकयतया खिङ्गं कल्प्ने तावत्कप्तलिङ्के बिनि- योक्कों श्रपुतिं कल्पयति यावद्वाककल्पितेन लिङ्गेन श्रुति- रितरन कल्थले तावत्कृपया श्त्या विनियोगे सति प्रकर- घपाठोपपत्ती सन्निधानपरिकल्पितमन्तरा विचीयते। प्र- माणाभावे S्परतिभत्वात्। प्रकरणिनस्न राजसूयस्य सर्वदा युद्धिसा्निध्येन तत्षत्निधेरकल्पनीयत्वात। तम्म्रात्मकरणवि- रोधे क्रमस्य बाध एव न च विकर्पो दुर्बलत्वादिति सि-

इति समास्थाते काणडे सान्राय्यक्रमे च शुन्धध्वं दैव्याय कर्मपद्ति शुन्धनार्थो मन्त्र: समास्जातः, तत्र सन्दिद्यते कि

[भामती] समाख्यानस्य बलीयसतवात्पुंरोडाभ्रपाचार्णा शुन्धने विनि- योप्तव्य, आद्दो सान्नाय्यपाचार्णा शुन्धने क्रमो बलीया- निति, किं तावतप्राप्तम्। संमाख्यानं बलीयदूति। पौरोडा- भिकशब्देन द्ि पुरोडाभसम्बन्धिनीत्ुचन्ते तान्यिल्वत्व प्रवृत्तं काण्डं पौरोडाभिकम्। ततक् यावत्क्रमेष प्रकरण- द्यनुमानपरम्परया सम्बन्धः प्रतिपादनीयः तावत्समाखयया श्ुत्यैव साक्षादेव स प्रतिपादित इति अरथविप्रकर्षेष क्रमा- स्माख्यैव बलीयसीति पुरोडाभपान्शुन्धने मन्त्र: प्रयोत्तव्य: न सान्नाय्यपाचशुन्धनद्दति प्राप्तम् । एवं प्राप्तेडभिधीयने । समाख्यानातक्रमो बलवानर्थविप्रकर्षादिति। तथादि। स- माख्या न तावत्सम्बन्धस्य वाचिका किं तु पौरोडाभवि- भ्िषटं काण्डमाड। तदिभिष्टत्वान्यथानपपत्या तु सम्बन्धः काण्डस्यानुमीयते न तु साकान्मन्त्भेदस्य। तद्दारेण च तन्मध्यपातिनो मन्त्रभेदस्यापि तदनुमानम्। न चासी स- म्बन्धोऽपि श्रुत्यैव भेषशेषिभावः प्रतीयने अपि तु सम्बन्ध- माचम्। तम्माचुतिसाद्थ्यमस्य दूरापेतमिति क्रमेण नास्य स्पर्दोचिता। ततापि च सामान्यतो दर्भपूर्णमासप्रकरण- पादितैदमर्थ्यस्य मौनःभेपोपास्थानादिवच्चारादुपकारकतया प्रछृतमाचसम्बन्धानुपर्प्तः। मन्त्रस्य प्रयोगसमवेतार्थस्ा- रणेन सामवायिकाङ्गत्वात्। तथा च यं कं चित्मकृतप्रयो- गगतमथ प्रकाशयतो डस्य प्रकरणाङ्गत्वमविरुद्धमिति वि- भेषापेक्षार्यां सान्राय्यक्रमः सान्ाय्यं प्रति प्रकरणाद्यनुमा- नद्ारेष विनियोगं काष्पयितुमुत्पमे न तु समाखयानम्।

[भामती] [ ई2 ] [ब्.३पा.३ख.२५] मस्य दुर्वलत्वात्। तथाचि। समाख्यासम्बन्धनिबन्धना सती तत्सिद्धर्थं सन्निधिमुपकर्पयति यावत्तावद्वैदिकेन प्र- त्यक्षडष्टेन सन्निधानेनाकाङ्कषा कल्पते। यावच्च कृप्ठेन स- व्विधानेनाकाडक्षा कल्पते। तावदितरत्र कृप्रयाकाङ्ययै- कवाक्यता याव् कप्नयाकाङ्श्यैकवाक्यता तावदितरचै- कवाक्यतया झृप्योपकारसामथ्यम्। यावच्चानैकवावयत- योपकारसामथ्यं तावदितरत्र लिड्गेन विनियोजिका श्रु- तिः । यावदच लिङ्गेन विनियोजिका श्रुतिस्तावदितरच् कृप्या सत्या विनियोग इति तावतैव प्रकरणपाठोपपत्तेः सव समाख्यानकल्पितं वि्किन्नमूलत्वाट् लूयमानसस्यमिव नि- र्बोजं भवति पुरोडाभाभिधायकमन्त्रवाडल्यात् काण्डस्य पौरोडाशिकसमाख्येति मन्तव्यम्।

श्रुत्यर्थ प्रति वैषम्यं लिङ्गादीनां प्रतोयते॥ इत्य्थविप्रकर्ष उक्रः । तचापि च बाधिकैव श्रुतिर्नित्यं समाख्या बाध्यते सदा। मध्यमानां तु बाध्यत्वं वाधकत्वमपेक्षया।। इति विभेष उक्तो वृद्टैः। तद्यं विस्तराद्विम्यतोऽपि प्रथ- मतन्त्नानभिज्ञानुकम्पया निव्नाविस्तर पतिताः सा इतुपर-

इयखेत्येवं मन्त्रावाम्नातौ देभसामान्यात्तथैवाङ्गनया प्राप्ततः। उपभ्तद्ति विङ्तोनुज्ञामन्त्रो नानुज्ञापने उपश्यसेति च विक्रतो Sनुजापने च मन्शरोनानुज्चायाम्। सदिष् लिङ्गेन

[भ३पा. Qस.२y] [ (२8] [भामती] कमं बाधित्वा विपरीतं शेषत्वमापाद्यते। यावद्धि ख्थानेन प्रकरणमुत्याद्यैकवाक्यत्वं कस्प्यने तावलिप्गेन श्ुतिं कल्प- यित्वा साधितो विनियोग इति पकष्पितचिक्त्तुतः करमश्य वाधः। तद्दिद्ापि विनियोगे प्रत्येकान्तरितेन लिड्गेन चतुरन्तरितस्य विद्याक्रमस्य बाध इति। यद्यपि प्रथम- नन्त्रएवायमर्थ उपपादितसथापि विरोधे तदुपपादनमिच- स्वविरोधो नि लिङ्गेनाभिचारिककर्मसम्बन्धो विद्यासम्ब- न्धेन क्रमकृतेन विरुध्यने । न च विनियुक्तविनियोगलक्ष- पो Sय्रविरोधो वृद्दस्पतिसवेदपि तत्प्रसङ्गात्। अथेष प्रती- तिविरोधो न च वस्तु विरोधः सविद्यार्या विियोगेडपि तु-

भ्यधिका पङ्मा। तनोचते। नद्ि(१)लिंङ्गविरोधेन क्रमवाधो डभिधीयते, किं तु लिङ्गपरिच्किन्नेन कमः कल्यनाक्षमः। प्रकरणपाठोपपच्या द्ि श्रुतिलिक्कवाकय प्रकरपैरविनियुत्त क मेण प्रकरणवाक्यलिङ्गश्भुतिकल्पनाप्रणालििकया विनियुज्यते। मदविनियुक्तस्य प्रकरणपाठनर्थक्प्रसङ्गात्। उपपादिते मु श्रुत्यादिभि: प्रकरणपाठे चीणत्वादर्थापत्तेः क्रमो न स्वोचिता प्रमामुत्यादयितुमर्दति प्रमित्साभावादिति । वृक्ष- स्पतिसवस्य तु काश्तुतिरेव धातुसम्बन्धाधिकारात्मान- कतृकतार्यां विदितासंयोगपृथक्केन विनियुक्तमपि विनि- योजयन्ती न भक्या श्रुत्यन्तरेण निरोहधं खप्रमामिति बै- षम्यम्। तदिदमुत्तम् ।"वाजपेये मु वृद्दतपनिसवस्य सषटं (१) नेह-पा० २ । 3

[भामतो] [ ६२५ ] [भ.३पा.३खू. २५] विनियोगान्तर"मिति। "अपि चैकोऽयं प्रवर्ग्य" दति। तुख्यबलतया वृद्दस्पतिसवस्य तुख्यताश्द्मापाकरणदारेण स- मुचयो न तु पृथग्युक्तितया परस्परापेक्षत्वादिति। सन्निधि- पाठमुपपाद्यति। "अरण्यादिवचनादी"ति। हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात्कुशाच्छ- न्दस्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् ॥२६॥ यत्र दानोपायने श्रूयेते(१)तचाविवाद: सन्निपाते यचाप्युपा- यनमात्रश्रवणं तन्नाऽपि नान्तरीयकतया दानमाश्तिप्तमि- त्यस्ति सन्निपातः। यत्र तु दानमात्रं सुकृतदुष्कृतयोः श्रुतं न श्र्यते उपायनं, तच किमुपायनमुपादानं सन्नि- पतेन्न वेति संभयः। अत्र (२)पूर्वपक्ं ग्रृह्हाति। "असन्नि- पात" दति। स्यादतत्। यथा श्र्यमाणमकच शाखायामु- पासनाङ्गं तस्मिन्नेव वो(३)पासने शाखान्तरे Sश्रयमापाम- ङ्रमुपसंनियत। एवं शाखान्तरश्रुतमुपायनमुपसंद्दरिष्यत- दत्यत आद्द। "विद्यान्तरगोचरत्वाच्चे"ति। एकत्वे द्युपा- सनकर्मणामन्यत्र शुतानामप्यन्यन्न समवायो घटते। न तिवि- होपासनानामेकत्वं, सगुपनिर्गुणत्वेन भेदादित्यर्थः। ननु य- थोपायनं श्ुतं दानमुपस्थापयत्येवं द्ानमपि उपायनमित्यत आह। "अपि चात्मकर्तृक"मिति। ग्रह्णं द्वि न खा- मिनोपगममन्तरेण भवतीति ग्रद्णणादपगमसिद्विरवश्यंभा- विनी। अपगमस्वसत्यप्यन्येन ग्रह्णे दष्टो यथा प्रायश्चिते- (१) श्रुते-पा० 3 । (२) तत्र-पा० ३ । (3) वा-नास्ति 3 ।

[भ्. ३ पा. ३यू. रह] [ ६२६ ] [भामतो] नापगतिरेनस दति। कर्तुभेदकथनं त्वेतदुपोद्दलनार्थ न पु- नरनवश्यन्भावस्य प्रयोजकमुपायनेनानैकान्त्ादिति । सि- द्वान्तमुपक्रमते । "अ्र््रस्यां प्राप्ता"विति। त्र्रयमस्यार्थः । कर्मान्तरे विहितं द्ि न कर्मान्तरउपसंहियते प्रमाणाभा- वात्। यत्पुनर्न विधीयते किन्तु स्तुत्य्थं सिद्धतया सङ्की- च्यंते। तदसति बाधके देवताधिकरणन्यायेन शब्दनः प्र- तोयमानं परित्यक्तुमशक्यम्। तथा च विधूतयोः मुकत- दुष्कृतयोर्निगुणारयां विद्यायामश्वरोमादिवत्किं भवत्वित्याका- ङक्षायां (१)न तावत् प्रायश्वित्तेनेव तद्विलयसम्भवस्तथा(२)

रविलपनमस्ति। अ्रपि त्वन्नचन्द्राम्या विभागः । न च नष्टे विधननप्रमोचनार्थसम्भवः। तस्मरादर्थवादस्यापेक्षार्या शब्द- सन्निधिक्वतोपि विशेष उपायनं बुद्दा सन्निधापयितुं भ- क्रोत्यपेक्षां पूरयितुमिति। निर्गुणापि विद्या दानोपायना- भ्यां स्तोतव्या। स्तुतिप्रकर्षस्तु प्रयोजनं न प्रमागम्। अ्र -. प्रकर्षें 5पि स्तुत्युपपत्तेः। न चार्थवादान्तरापेक्षार्थवादान्तराणां न दष्टा। न च तैर्न पूरणमित्याइ। "प्रसिद्वा चे"'ति। "सतु- त्यर्थत्वाच्चास्योपायनवादस्ये"ति। यद्यप्यन्यदीये अपि मु्कत- दुष्कृते अन्यस्य फलं प्रयच्कतो, यथा पुत्तस्य श्राद्दकर्म पितुः तप्निं यथा व पितुः वैश्वानरीयेष्टिः पुत्रस्। नार्या- (३)श् सुरापानं भत्तुर्नरकम्। तथा Sप्यन्यदीये अ्रपि(४) (१) अपेक्षाया-पा० २। (२) तथा च-पा० २। (3) भार्याया-पा० २। (४) अपि-नास्ति ३ ।

[भामती] [ ६७ ] [अ३ पा.३ सू.२६] सुहतदुष्कृते साक्षादन्यस्मिन्न सम्भवत इत्याभयेन शङ्का, फ- लतः प्राप्त्या स्ुतिरिति परिदारः। गुणोपसंचारविवक्ाया- मित्यपि न सरूपतः सुकतदुष्कृतसच्च्ाराभिप्रायम्। ननु विद्यागुणोपसंद्दाराधिकारे कोऽयमकाएडे स्ुत्यर्थविचार इति

डेने"ति। विद्यागुणोपसंदारप्रसङ्गनः स्तुतिगुणोपसंदारो वि- चारितः प्रयोजनं चोपासके सौच्ारईमाचरितव्यम्, नत्वसै।- हाईमिति। छन्द एवाच्छन्द आच्कादनादाच्कन्दो भर्वति। "यथैव चाविशेषेणोपगानमात्र"इति। क्टत्विज उपगायन्ती- न्यविशेषेणोपगानमृत्विजाम्। भाज्जविनस्तु विशेषेष नाध्व- युरुपगायनीति। तदेतस्मान्वाज्जविना वाक्यसत्विज उपगाय- न्तीत्येतक्केषं विज्ञायते। एतदुत्तां भवति। अ््रध्वर्युवर्जिता क त्विज उपगायन्तीति। कर्मात्पुनरवं व्याख्यायते। ननु सतन्त्राएयेव सन्तु वाक्यानीत्यत आद्द। "श्रुत्यन्तरक्कतमि"ति। ऋष्टदोषदुष्टविकन्पप्रसङ्गभयेन वाक्यान्तरस्य वाक्यान्तरशेष- त्वमन्रभवतो जैमिनेरपि संमतमित्याद्द। "तदुत्तं" द्वादश- लक्षणयाम्। अरपि तु वाक्यशेष: स्यादन्याय्यत्वाद्विकल्पस्य्र विधीनामेकदेशः स्यादिति। एतदेव सचमर्थद्वारेण पठति । ऋपि तु वाक्यभेषत्वादितरपर्य्युदासः स्यात् प्रतिषेधे बिकल्पः स्यात् स चान्याय्य इति शेष:। एवं किल श्रूयते। एष वै सप्नद- शः प्रजापतियज्जीयच्ञे Sन्वायत्तति। ततो नानुयाजेषु येयजाम- हं करोतोति तदचानारम्य कं चिद्यजं यज्ञेषु येयजामचक- रपमपदिष्टम्। तदुपदिश्य चाम्नानं नानुयाजेष्विति। तत्र

[अ्र.३पा.३सू.२६] [ (्ट] [भाममो] संशयः किं विधिप्रतिषेधयोर्विकल्प उत पर्यदासः । अर्प्रनु- याजवर्जितेषु येयजामद्दः कर्तव्य दति। मा भूर्दर्थप्राप्तस्य भास्त्रीयेण निषेधेन विकष्पः । दष्ट दि तादात्विकोम- स्य सुन्दरता गमयति नायता दोषवत्ता निषेधति। तस्य तनौदासीन्यात्। निषेधभास्तरं तु तादात्विकं सौन्दर्यमबाध- मानमेव प्रवृत्यम्मुखं नरं निवारयदायत्यामस्य दुःखफलत्व- मवगमयति। यथाह। त्ररकर्त्तव्यो दुःखफल इति। ततो रागतः प्रवृत्तमप्यायच्या दुःखतो बिभ्यतं पुरुषं प्रक्रोति निवा- रयितुमिति बलीयान् मास्तोयः प्रतिषेधो रागतः प्रवृत्तेरिति न तया विकल्पमरद्दति। शास्त्रोयौ तु विधिनिषेधौ तुख्च- बलतया षोडशिग्रप्णग्रहणवद्दिकल्प्येते। तन्न हि विधिद- र्शनात्म्रधानस्योपकारभूयस्त्वं कल्प्यते। निषेधदर्शनाच्च वै- गुएये डपि फलसिद्विरवगम्यते। यथाह। अर्थ्थप्राप्तवदिति चेन्न तुल्यत्वात्। उभयं शब्दलक्षणमिति। न च वाचं यावद्य- जतिषु येयजामदकरणं यावद्यज़ति सामान्यद्वारेणानुयार्जं यजति विशेषमुपसर्पति तावदनुयाजगतेन निषेधेन तन्नि- षिद्दमिति शोघ्रप्रवृत्ते: सामान्यभास्तराद्विशेषनिषेधो बलवा- निति। यतो भवत्वेवं विधिषु ब्राह्मपोभ्यो दधि दीय्ता तकरं कौण्डिन्यायेति तन्र नक्रविधिर्न दधिविधिमपेक्षते प्रवर्त्तितु- मिद्द तु प्राप्तिपूर्वकत्वात्म्रतिषेधस्य येयजामदस्य चान्यतोप्रा- प्नेस्तन्निषेधेन निषेधाप्राप्त्यै तद्विधिरपेक्षणीयः। न च सापे- वतया निषेधाद्िधिरेव बलीयानित्यतुष्यशिष्टतया न विक- रपः किं तु निषेधस्ैव बाधनमिति साम्प्रतं, तथा सति

[भामती] [ ६२] [अ्र३पा.३ छ. रह] निषेधशास्त्रं प्रमत्तगीतं स्यात्। न च तद्युतां तुल्यं चि सप्रदायिकम्। न च नतौ पशै करोतीतिवदर्थवादता। तसमवेतार्थत्वात्। पशौ दि नाज्यभागौ स इत्युपपद्यने। न चान तथा येयजामह्दाभावो, यजतिषु येयजामदविधा- नात्। अनुयाजानां च तज्ावात्। न च पर्युदासस्दा Sननुयाजे्विति कात्यायनमतेन नियमप्रसत्ेः । तस्ादिदि- तप्रतिषिदृतया विकल्प इति प्राप्तम्। एवं प्राप्नउच्यते। "उक्ं षोडशिग्रद्णायद्पयोर्विकल्प" इति । नद्ि तन्रा- न्या गतिरस्ति। तेनाष्टदोषदुष्टो डपि विकल्प आ्रस्थीयते पक्षे डपि प्रामाणयान्माभूत््रमत्तगोननेति। इछ तु पर्युदा- सेनाप्युपपत्तौ सम्भवन्त्यामन्याय्यं विकल्पाश्रयपामयु त्तम् । एवं द्वि तदा नतः सम्बधो Sननुयाजेषु यजतिष्वनुयाजव- जितेषु येयजामद्दः कर्त्तव्य इूति किमतो यद्येवमेतदतो भवति। नानुयाजेष्वित्येतद्वाक्यमपरिपूणं साकाङ्कं पूर्ववा- क्चैकदेभेन सम्भनस्यते यदेतद्येयजामाछं करोतीति एता- न्नानुयाजेषु यावदुक्क: स्यादनुयाजवर्जिते्विति तावदुततं भ- वति नानुयाजेम्विति। तथा च यजतिविशेषणार्थत्वादननु- याजविधिरवायमति प्रतिषेधाभावान्न विकल्पः, न चाभियु- कतरपाणिनिविरोधे कात्यायनस्य सद्दादित्वं नित्यसमास- वादिन: सम्भवति। स द्वि विभाषाधिकारे समासं शास्ति। तस्मादनुयाजवर्जितेषु येयजामद्दविधानमिति सिद्धम्। व- पंकान्तरमाइ। "अ्रथ वैताखिि"ति। यथा द्वि सुकतद्- ष्कृतयोरमुर्त्तयो: कम्पनं नाञ्जमं मूर्त्युनुविधायित्वान् क

[अ्र३पा. ३६. र) [ ६३० ] [भामती] म्पस्य। तथा Sन्यदीययोरन्यन्र सच्चारो Sप्यनुपपन्ना Sमूर्त्त- त्वादेव। तस्माद्यन विधूननमानं श्रुतं तत्र कम्पनेन वरं सकार्यारम्भाच्वालनमात्रेमेवलच्र्ता न तु ततोपगत्यान्यच संचार: कल्पनागौरवप्रसङ्गान्। तस्मात्खकार्यारम्भाच्चालनं विधूननमिति प्राप्तेडभिधीयते। यत्र तावदुपायनश्रुतिसचा- वश्यां त्यागो विधूननं वत्तव्यम्। क चिदपि चेद्विधूननं त्यागे वर्त्तते। तथा सत्यन्यचापि तत्रैव वर्तितुमरद्दति। एवं द्ि न वर्त्तेत यदि विधूननमिद्द मुख्यं लभ्येत। न चैतदस्ति। तन्रापि खकार्याच्चालनस्य लच्यमाणल्वात्। न च प्रामाणिकं कल्पनागौरवं लोद्गन्धितामाचरत्यपि- (१)चानेकार्थत्वाद् धातूनां, त्यागे Sपि विधूयेति मुख्यमेव भविष्यति। प्राचुर्येण त्यागे डपि लोके प्रयोगदर्भनात्। विनिगमनादेतोरभावात्। गणकारस्य चोपलक्षणत्वेनाप्यर्थ- निर्हेशस्य तन्र दर्शनात्। तस्माद्वानार्थ एवाचेति युक्तम्॥ साम्पराये तर्त्तव्याभावात्तथा- ह्यन्ये ॥ २७॥ ननु पाठक्माददूपये सुकृतदुष्कृततरणे प्रतीयेते । वि- द्यासामथ्याच्च प्रागेवावगम्येते। तथा पाव्यायनिनां तापिडि- ना च श्रुतेः श्रुत्यर्था च पाठक्रमाइ्लीयासौ, अगिच्ोतं जुद्ोति यवागूं पचति इत्यत् यथा। तस्मात्पूर्वपक्षाभावा- दनारभ्यमेतदचाच्ते। नैतत्पाठक्रममाचमर्प तु श्रुतिस्तत्ु- (१) मानहत्यपि-पा०२ ।१।

[भामती] [ ई२१ ] [अ३ पा. ३ छू.20] कृतदुष्कृते वि(१)धूनुत इति । तदिति द्ि सर्वनाम, त- समादर्थे संनिद्टितपरामर्शकं तस्य देतुभावमाद्। संनिदितं च यदनन्तरं श्रुतम्। तच्चार्द्पथवर्ति विरजानदीमनोडभिग- मनमित्यर्द्वपथएव सुकृतदुष्कृतत्यागः । न च श्रुत्यन्तरवि- रोधः। अरद्दपथेऽपि पापविधूनने ब्रह्मलोकसन्भवात्प्राक्काल- तोपपत्तेः । एवं शाव्यायनिनामप्यविरोधः । नदि तत्र जी- वन्निति वा जीवत इति वा श्ुतम्। तथा चार्द्वपथएव सुकृतदुष्कृतविमोक: । एवं च न पर्यङ्कविद्यातस्ततरक्षय दूति पूवः पक्चः। राद्ान्तस्तु विद्यासामर्थ्यविधूतकल्मषस्य ज्ञा- नवत उत्तरेण पथा गच्कतो ब्रह्मप्राप्तिर्न चाप्रक्षीपाकल्मषस्यो- त्तरमार्गगमनं सम्भवति। यथा यवागपाकातप्राग्नाग्निचोचम्। यमनियमाद्यनुष्ठानसच्िताया विद्याया उत्तरेण मार्गेष प-

पपत्तेः। विद्यैव तादभी कल्मषं क्षपर्यात। कपितकल्मषं चोत्तरमार्ग प्रापयति इति कथमर्द्धपथे कल्मषन्तयः । त- स्मात्पाठक्रमबाधेनार्थक्रमो Sनुसर्त्तव्यः। ननु न पाठक्रम- मात्रमत्र तदिति सर्वनामश्रुत्या सन्निद्धितपरामर्भादित्यु- क्रम। तदयुत्तं, बुद्धिसन्निधानमात्रमचोपयुज्यते नान्य,त- च्वानन्तरस्येव विद्याप्रकरणाद्विद्याया अपोति समाना श्रुति- रुभयत्रापीति । अर्थपाठी परिशिप्थेते तन्रचार्थो बलीयानि- ति। न च ताष्दयादिश्रुत्यविरोधः पूर्वपक्षे । अश्व्वद्व रो- माषि विधूयेति दि सतन्त्रस्य पुरुषस्य व्यापारंस्रूते नच

(१) वि-नास्ति ?।

[बर३पा.३सू.20] [ ६३२] [भामती] परे तस्यास्ति खातन्त्यम, तस्मात्तद्विरोधः । छन्दत उभयाविरोधात् ॥२८॥ कभ्यच्वित्पदेभ्य इदं सूतम्। ननु यथा परे तस्योत्तरेण यथा ब्रह्मप्राप्निर्भवतीति विद्याफलमेवं तस्यैवार्द्पथे सुकृत- दुष्कृतद्दानिरपि भविष्यतीति शङ्गापदानि तेभ्य उत्तरमिदं सुचम्। तद्टाचष्टे। "यदि च देहादपसप्नस्ये"ति। विद्या- फलमपि ब्रह्मप्राप्तिर्नापरे तस्य भवितुमद्दति शङ्कापदेभ्यः। यथाङः। नाजनित्वा तत्र गच्कन्तीति। सुकृतदुष्कृतप्रश्न- यस्तु सत्यपि नरभरीरे सम्भवतीति समर्थस्य द्ेतोर्यमनिय- मादिसचिताया विद्यमानायाः कार्यक्षयायोगाद्युत्तो जीवत एव सुकतदुष्कृतत्तय इति सिद्दम्। कवन्दतः, सच्छन्दतः स्वेच्छ- येति यावत्। सेच्यानुष्ठानं यमनियमादिसच्िताया वि- द्यायास्तस्य जीवतः पुरुषस्य स्यान्न मृतस्यातत्पूर्वकच्त सुकृ- तद्ष्कृतद्दानं स्याञ्नीवत एवा समर्थस्य क्षेपायोगात्। एवं

पपत्तिस्ताण्डिशा्यायनिश्रुत्योस्च सङ्गतिरितरथा खातन्त्या- भावेनासङ्गतिरुक्ता खयात्। तदनेनोभयाविरोधो व्याख्या- नः । ये तु परस् विदुषः सुकृतदुष्कृते कथं परच् सङ्गा- म(१)त इति प्ङ्कोत्तरतया सूचं व्याचखयुः। क्वन्दतः स- झल्पत इति श्रुतिसुंत्योरविरोधादेव(२)। न त्वन्ागमगम्येर्थे खातन्त्येण युक्ति निवेभनीयेति। नेषामधिकरणभरीरानुप्रवेशे

(१) संक्रमेते इति पा० २ ।3 (२) एवं नत्वत्रेति पा० २ / 3

[भामती] [ ई३ ] [अ.३पा.३ सू.२]

गतेरर्थवत्त्वमुभयथान्यथा हि वि- रोध: ॥। २९।। यथा हानिसन्निधावपायनमन्यच अ्ुतमिति । यन्रापि के- वला दानिः श्रयने तचापि उपायनमुपस्थापयत्येवं तत्ंनि- धावेव देवयान: पन्थाः श्रुत इति यतापि सकृतदुष्कृत- दनिः केवला शुता तवापि देवयानं पन्थानमुपस्थापयितु- मईति। न चनिरश्चनः परमं साम्यमुपैतीत्यनेन विरोधः । देवयानेन पथा ब्रह्मलोकप्राप्तौ निरञ्जनस्य परमसाम्योप- पत्तेः । तस्माद्वानिमाच्े देवयानः पन्थाः संबध्यतदूति प्राप्त- म्। एवं प्राप्तउच्चते। विद्वान पुषयपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैतोति द्ि विदुषो विधूतपुषयपापस्य विद्यया क्षेमप्राप्तिमाद। भ्रमनिबन्धनो Sश्रेमो याथात्म्यज्ञानलक्षपया विद्यया विनिवर्तनोयः। नासौ देशविशेषमपेक्षने। नि जातु रज्नी सर्पश्रमनिवृत्तये समुत्यन्नं रज्जुतत्त्वज्ञानं देश- विशेषमपेक्षते। विद्योत्पादस्यैव खवविरोध्यविद्यानिवृत्तिरुप- त्वात्। न च विद्योत्पादाय ब्रह्मलोकप्राप्तिरपेक्षणीया। यमनियमादिविश्रुद्धसत्त्वस्येद्हैव अरवणादि भिर्विद्योत्पादात् । यदि परमारव्यकार्य(२)कर्मळपणाय भरीरपातावध्यपन्तेति न देवयानेनास्तीष यथार्थ इति श्रुतिदष्टविरोधात् नापेक्षि- तव्य इति। अस्ति तु पर्यङ्कविद्यार्या तथ्यार्थ इत्युत्तं द्वितोयेन

(१) अयुक्तमिति पा० ३ । (२) कार्योत २ पुस्तके नास्ति।

[श्र. ३ पा.३ सू. २e] [६३४] [भामती] सूतरेषेति। ये तु यदि पुषयमपि निवर्तने किमर्था(१) तर्षि गतिरित्याभइ् सूचमवतारयति। गतेरर्थवत्त्वमुभयथा दु- ष्कतनिवृत्या सक्ृतनिवृत््या च यदि पुनः पुएयमनुवर्तेत(२) ब्रह्मलोकगतस्यापोद्द पुएघफलोपभोगायावृत्ति: स्यात्। तथा चैतेन प्रतिपाद्यमाना इूत्यनावृत्तिश्रुतिविरोधः । तस्म्रादुष्क- तस्येव सुकृतस्यापि प्रक्षय दति तैः पुनरनाभङ्कनीयमेवाश- द्वितम्। विद्याक्षिप्तायां दि गतौ केयमाप्रङ्का यदि कीण- सुऊतः किमर्थमयं यातीति। नह्येषा सुऊृतनिबन्धना ग- तिरपि तु विद्यानिबन्धना। तस्माद् वृद्दोत्तमेवोपवर्णनं साध्विति। अनियम: सर्वासामविरोधः शब्दा-

नुमानाभ्याम्॥ ३१॥ प्रकरणं द्ि धर्माणां नियामकम्। यदि तु तन्नाद्रि- यते(३)ततो दर्भपूर्णमासज्योतिष्टोमादिधर्माः सक्कीयेरन्। न च तेषां विक्वतिषु सौर्यादिषु डादभाद्दादिषु च चोदकतः प्राप्तिः। सर्वत्रौपदेशिकत्वात्। न च दर्विद्योमस्याप्रकृति- विकारभूतस्याधर्मकत्वम्। न च सर्वधर्मयुत्तं कर्म किं चिदपि शक्यमनुष्ठातुम्। न चैवं सति श्रुत्यादयो Sपि विनि- योजकास्तेषामपि दि प्रकरणेन सामान्यसम्बन्धे सति वि- नियोजकत्वात्। यत्रापि विना प्रकरणं सत्यादिभ्यो विनि-

(१) किमर्थमिति-पा० २ (२) पुण्यमपि न निवर्तेतइति 3 पुण्यमनुवर्तते तत इति-पा० २॥ (3) नाद्रियेतेति-पा० २ ।३

[भामती] [ ई३५ ] [अ्र३ पा.३.३१] योगोवगम्यते तचापि तननिर्वाह्ाय प्रकरणस्यावश्यंकज्पनी- यत्वात्। सस्मात्प्रकरणं विनियोगाय तन्नियमाय चावभ्या- भ्युपेतव्यमन्यथा श्रुत्यादीनामप्रामाएयप्रसत्त । तस्ाद्यासे- बोपासनासु देवयान: पितयाणो वा पन्था आ्रस्तातसाखेव न तूपासनान्तरेषु तदनाम्नानात्। न चये चेमे Sरएये ्र- द्वां तप इत्युपासतद्ृति सामान्यवचनात् सर्वविद्यासु तत्प- थप्राप्निः। श्रद्धातपःपरायणानामेव तन्र तत्पथप्राप्तिः श्रय- ते, न तु विद्यापरायणानाम्। अपि च एवं सत्येक- स्यां विद्यार्या मार्गोपदेशः सर्वासु विद्याखित्येकत्रैव मा- र्गोपदेशः कर्तव्यों न विद्यान्तरे। विद्यान्तरे च श्रूयते। तस्मान्न सर्वोपसनासु पथिप्राप्तिरिति प्राप्तम्। एवं प्राप्त- उचते। ये चेमे Sरणये श्रद्दां तप इत्युपासतद्ति न श्रद्दा- तपोमाच्स्य परथिप्राप्तिमाद्दापि तु विद्यया तदारोद्दन्तीत्त्र नाविद्वासस्तपख्विन इूति केवलस्य तपसः श्रद्धायाक्च तत्प्रा- प्तिप्रतिषेधादु विद्यासचिते श्रद्ातपसी तत्प्राप्त्ुपायतयां बदन् विद्यान्तरभीलाना(१)मपि पञ्चाग्निविद्याविद्गि: समान- मार्गता दर्भयति। तथान्यचापि पञ्चाग्निविद्याधिकारे डभि- धीयते। यश्वमेतद्िदुर्ये चामी अरएये श्ररद्दां सत्यमुपासत- इति। सत्यशब्दस्य ब्रह्मएयेवानपेक्षप्रवृत्तित्वात्। तदेव हि सत्यमन्यस्य मिथ्यात्वेन कथं चिदापेक्षिकसत्यत्वात्। पञ्चा- भिविदा चेत्थंवित्तयैवाघात्तत्वात्। विद्यासाच्चर्याच्च विद्या- न्तरपरायणानामेवेदमुपादानं न्याय्यम्। मार्गद्यभ्रष्टार्ना चाधोगतिश्रवणात्। तन्नापि च योग्यतया दवयानस्यैवेद्ा- (१) शालिनामिति २ शीलिनामिति-पा० ३।४।

[भ३पा.३सू. ३2] [ रश6] [भामती] ध्वनोभिसम्बन्धः । एतदुत्तंभवति। भवेत्प्रकरणं नियामक यद्यनियम प्रतिपादकं वाक्यं औमं सातें वा न स्ादसिति तु तत्तस्य च प्रकरणाद् बलीयस्म्। तम्मादनियमो (२) वि- द्यान्तरेव्वपि सगुणेषु देवयान: पन्था असक्वमार्गोपदेशस्य च प्रयोजनं वर्णितं भाष्यकृतेति॥ यावदधिकारमवस्थितिराधिकारि- णाम् ॥ ३२॥ सगुणारयां विद्यार्या चिन्ता कृत्वा निर्गुणारयां चिन्तयति। निर्गुणारयां विद्यार्या(२)नापवर्गः फलं भवितुमईति। श्रुति- मृतोतिदासपुराणेषु विदुषामपि अपान्तरतमःप्रभृतीनां त- त्तहेद्परिग्रइ्परित्यागैा श्रूयेते। तदपवर्गफलत्वे नोपपद्यते। अपवृत्तस्य तदनुपपत्ेः । उपपत्ता वा तक्षकणयोगात्। अपुनरावृत्तिर्दि तक्षश्णम्। तेन सत्यामपि विद्यार्या तदनु- पपत्तेर्न मोक्ष: फलं विद्यार्या (३) विभृतयस्तु तास्तास्तस्याः फलम्।अ्रपुनरावृत्तिश्र्ुतिः पुनस्ततप्रभंसार्थेति मन्यते। न च(8)तावदेवास्य चिरं यावन्न विमोच्चे डय संपत््यदूति शुतेर्विदुषो देष्पातावधिप्रतोक्षावद्दसिष्ठादीनामपि प्रारब्ध- कर्मफलोपभोगप्रतोक्षेति साम्मतम्। येन द्वि कर्मण व- सिष्ठादीनामारव्यं 'भरीर तत्प्रतोषा खथात्। तथा च न भरीरान्तरं ते गृक्जीयुः। न च सावदेव चिरमित्ेतदप्या- (१) अभियमादिति-पा० ३ ।४। (२) निर्गुणाया विद्यायाइति-पा० २।३।४। (3) विद्याया इति-पा० २ । ३।४। (४) तश्य तावदेव चिरमिति २ तावदेव चिरमिति-पा० ३ ।

[भामती] [६३] [अ. ३ पा. ३ सू. ३२] र्जवेन घटने। समर्थचेतुसंनिध। क्षेपायोगात्। तस्मरादेत- दपि विद्यासुत्यैव गमयितव्यम्। तस्मान्नापवर्गो विद्याफन- म्। तथा चापवर्गाश्ेपेण पूर्वः पक्षः। अरच्र च पाकिक मोक्षदेतुत्वमित्यापाततः, अद्ेतुत्वं वेति तु पूर्वपक्षतत्त्वम् । राद्वान्तसु विद्याकर्मखनुष्ठानतोषितेश्वरचोदितम्। अधिकारं समाप्यैते प्रविभन्ति परं पदम् ॥ निर्गणारयां विद्यायामपवर्गलक्षणं श्रूयमाएं न सतुतिमा- चतया व्याख्यातुमुचितम् । पौर्वापर्यपर्यालोचने भूयसीना श्रुतोनामचैव तात्पर्यावधारणत्। न च यत्र तात्पयें तदन्य- थयितुं युक्तम्। उत्तं दि न विधौ पर: शब्दार्थ दूति। न च विदुषामपान्तरतमःप्रभृतीनां तत्तहेद्तसंचारात्मत्यामपि ब्रह्मविद्यायामनिर्मोक्षादु न ब्रह्मविद्या मोक्षस्य छेतुरिति साम्मतम्। देतोरपि सति प्रतिबन्धे कार्यानुपजनो न दवेतु- भावनपाकरोति। न द्ि वृन्तफलसंयोगप्रतिबद्ध गुरुत्वं न पतनमजीजनदिति प्रतिबन्धापगमे तत्कुर्वन्न तद्ेतुः । न च न सेतुप्रतिबन्धाना (१)मपा निम्नदेशानभिसर्पणमिति से- तुभेदे न निन्न्नमभिसर्पन्ति। तद्वदिद्दापि विद्याकर्माराध- नावर्जितेश्वर विद्विताधिकारपदप्रतिबद्दा ब्रह्मविद्या (२)यद्पि न मु्नि दत्तवती तथापि तत्परिसमाप्जौ प्रतिबन्धविगमे दास्यति। यथा द्ि प्रारब्धविपाकस्य कर्मणः प्रश्यम्मतीक्ष- माणकरमदइसमुत्पन्रत्रह्ममात्तात्कारोपि ध्रियते ऽथ तत्प्रश्न- (१) प्रतिबद्धानामिति-पा० ३ ।३। (२) ब्रभ्मेि-नास्ति २।

[अ्र३पा.३ख.३२] [ई३्८] [भामती] यान्मोक्षं प्राप्ोति। एवं प्रारव्याधिकारखक्षणफविद्या कर्मा पुरुषो वसिष्ठादिर्विद्वानपि तत्वयं प्रतोक्षमाणो युगपत्क्रमे-

त्मिकया प्रख्यया सांसारिकदव विद्वरति। तदिदमुक्त्तम् । "सळतप्रवृत्तमेव दि ते कर्माभयमधिकारफलादानाये"ति। प्रारव्धविपाकानि तु कर्माणि व्जयित्वा व्यपगतानि ज्ञाने- नैवातिवादितानि। "न चैते जातिसरा" दति। यो छि परवशो देहं परित्याज्यते देद्दान्तरं च नीतः पूर्वजन्मानुभु- तथ्य सारति स जन्मवान् जातिसारय्। गृद्दादिव गृद्दान्तरे सच्चया (१) कायान्तरं सच्चरमाणे न जातिसर आख्या- यते। व्युद्य विवादं छत्वा व्यतिरेकमाह। "यदि द्युप- युत्तो सक्त्प्रवृत्ते प्रारब्धविपाके कर्मपि कर्मान्तरमप्रारब्ध- विपाकमि"ति। स्यादेतत्। विद्यया Sविद्यादिक्रेशनिवृत्तैौ नावश्यं निःशेषस्य कर्माभयस्य निवृत्तिरनादिभवपरम्पराद्ि- तस्यानियत विपाककालस्यासङ्केयत्वात कर्माशयस्येत्यत आ्रा- ह। "न चाविद्यादिक्ेभदाच्े सती"ति। न हि समा- ने विनाशदेतौ कस्य चिद्धिनाशी नापरस्येति भक्यं वदितुम्। तत्किमिदानों प्रवृत्तफलमपि कर्म विनश्येत्। तथा च न विदुषो वसिष्ठादेर्देद्वधारणेत्यत आाद्ध। "प्रवृत्तफलस्य तु कर्मण "इति। तस्यं तावदेव चिरमिति श्रपुतिप्रामाएयादना- गतफलमेव कर्म क्षीयते न प्रवृत्तफलमित्यवगम्यते । अर्प्रपि च नाधिकारवर्ता सर्वेषामृषीणामात्मतत्त्वज्ञानं नेनाव्याप-

(१) कायेदित्यिकम् २।

[भामती] [ (३ ] [अ३पा.३.३२] कोप्ययं पूर्वपक्ष इत्याद। "म्ानान्तरेषु चे"ति। तत्किं नेषामनिर्मोक्ष एव, नेताइ। "ते पक्चादैश्वर्यक्षये"ति। नि- र्िष्ा विरक्ताः। प्रतिसश्वर: प्रलयः । अपि च स्वर्गादाव- नुभवपथमनारोद्दति शब्दकसमधिगम्ये विचिकित्सा स्यादपि मन्दधियामामुम्मिकफलत्वं प्रति यथा चार्थवादः। को हि तद्वेद यद्यमुश्िन् लोके डस्ति वा न वेति। अद्वैतज्ञानफल- ल्वे मोक्षस्यानुभवसिद्वे विचिकित्सागन्धोपि नास्तोत्याद। "प्र- त्यक्षफलत्वाच्े"ति। अद्वैततत्त्वसाक्षात्कारो दि अ्र्रबिद्यास- मारोपितं प्रपञ्नं समूलघातमाघ्नन् घोरं संसाराङ्गारपरिता- पमुपभ्रमयति पुरुंषस्येत्यनुभवादपि स्फुटमुपपत्तिद्रदिस्र्व श्रुतिर्दीर्शता। तच्चानुभवाद्दामदेवादीनां सिद्धम्। ननु तत्त्व- मसि वर्तसदति वाक्यं कथमनुभवमेव द्योतयतीत्यत आद। "न द्ि तत्त्वमसीत्यस्ये"ति। वर्तमानापदेशस्य भविष्यद-

अक्षरधियां त्ववरोवः सामान्यतद्वा- वाभ्यामौपसदवत्तदुक्तम् ॥२२॥ अक्षरविषयर्णां प्रतिषेधधियां सर्ववेदवर्तिनीनामवरोध उ- पसंदार: प्रतिषेधसामान्याद् अक्षरस्य तङ्वावप्रत्यभिज्ञानात्। आनन्दादयः प्रधानस्येत्यचायमर्थो यद्यपि भावरुपेषु विशेष- शोषु सिद्दस्तन्यायतया च निषेधरूपेष्वपि सिद्ध एव। तथा- पि तस्यैवेष प्रपच्चोवगन्तव्यः। निदर्शनं जामदग्न्ये दी- नइति। यद्यपि भाबरे दत्तोतरमन्रोदाद्दरणान्तरम् । तथापि

[ब.इपा.३ स. ३] [ ६४०] [भामती]

एवं विद्वानगि(१)माधत्तइति। तद्ङ्गत्वेन यजुर्वेदएव य एवं विद्दान् वारवन्तीय गायति य एवं विद्दान् यज्ञायज्ञीयं गा- यात । य एवं विद्वान् वामदेव्यं गायति इति विद्ितमेता- नि च सामानि सामवेदेषूत्पन्नानि । तचेदं संदिच्ने । किमेतानि यनरोत्पद्यन्ते तन्रत्येनैवोच्चैद्टेन खरेणाधाने प्र- योत्तव्यान्यथ यत्र विनियुज्यन्ते तत्रत्येनोपांश्ुत्वेन सरेण उच्चैः साम्नोपांश यजुषेति श्रुतेः, किं तावत्प्राप्तम ।

स्यैव प्राथम्यात् तन्निबन्धन एवोचैःखरे प्राप्तउच्ते। गुणमुख्य व्यतिक्रमे तदर्थत्वान्मुख्येन वेदसंयोगः। त्र्प्रयमर्थः । उत्पत्तिविधिर्गुणो विनियोगविधिस्तु प्रधानं, तदनयोव्यति- क्रमे विरोधे उत्पत्तिविध्यालोचनेनोच्चैद्ं विनियोगविध्या- लोचनेन चोपांशुत्वं सोयं विरोधो व्यतिक्रमस्तल्िन्(२) व्यतिक्रमे मुख्येन प्रधानेन नियुज्यमानत्वरूपेण तस्य वा- रवन्तीयादेर्वेदसंयोगो ग्राद्यो नोत्पद्यमानत्वेन गुणेन कुतो विनियुज्यमानत्वस्य मुख्यत्वेनोत्पद्यमानत्वस्य गुणतवेन त- दर्थत्वाद् विनियुज्यमानार्थत्वाद् उत्पद्यमानत्वस्य। एतदुक्त भवति। यद्यप्युत्पत्तिविधावपि चातरूप्यमस्ति विधित्वस्या- विभेषात्। तन्माचनान्तरीयकत्वाच्च चातरूप्यस्य। तथापि वाक्यानामैदम्पयं भिद्यते। एकस्यैव विधेरुत्पत्तिविनियोगा-

(१) अग्रीनाधन्तइति-पा० २॥ (२) स्तदेतस्मिन्निति-पा० २॥३।४।

[भाममी] [ ६४१ ] [अ.३ पा.३६.३२] धिकारप्रयोगरूपेषु चतुर्षु मध्ये किं चिदेब रूपं केन चि- ड्वाक्यनो्िख्यते यदन्यतो प्राप्तम्। तत्र यद्यपि सामवेदे सामानि विद्वितानि तथापि तद्ाक्याना तदुत्पत्तिमाचपरता विनियोगश्य याजुर्वैदिकैरेव(२) वाक्येः प्राप्तत्वात्। तथा चोत्पत्तिवाक्येभ्यः समीद्षोतार्थाप्रतिलभ्भात् विनियोगवाक्ये- भ्यश्च तद्वगतेस्तदर्थान्येवोत्पत्तिवाक्यानि भवन्नीति तन्र ये- न वाकेन विनियुज्यन्ते तस्यैव स्वरस्य साधनत्वसंस्पर्शिनो ग्रदए न तु रूपमात्रसर्शिन इति। भाष्यकारीयमप्युदा- हरणमेवमेव योजयितव्यम। उद्गात्वेदोत्पन्नानां मन्न्राण- मुद्ाचा प्रयोगे प्राप्ते अध्वर्युप्रदानके डपि पुरोडाशे वि- नियुत्त्वात्पधानानुरोधेनाध्वर्युगैव नेर्षा प्रयोगो नोद्गानेति दार्ष्टान्तिके योजयति। "एवमिद्दापी"ति। इयदामननात् ॥ ३४ ॥ गुर्चा प्रविष्टावात्मानावित्वयन सिद्धोप्यर्थः प्रपञच्ते। एकत्र भोत्क्रभोकोर्वेद्यता अ्न्यत्र भोकोरवेति वेद्यभेदाद्विद्याभेद इति। न च सष्टोरुपद्धानीतिवत् पिबदपिबल्ञक्षणापरं पि- बन्ताविति नेतुमुचितम्। सति मुख्यार्थसम्भवे तदाश्र्यण- योगात्। न च वाक्यभेषानुरोधात्तदाश्रयणम्। सन्देचे दि वाक्य शेषान्निणयो न च मुख्यलाक्षणिकय्रदृणविषयो विभयः संभवति, तुख्यबलत्वाभावात्। प्रकरणस् च ततो बलीय- सा वाकचेन बाधनात्। तस्मादेद्यभेदादिद्याभेद इति प्राप्त- उच्चते। द्वामुपर्णोत्यन तं पिबन्तावित्यन च द्वित्वसङ्ग्ो (१) वे दवाक्चैरिति-पा० २।

[भ३पा३खू.३४] [६४२] [भामती] त्यस्ौ प्रतीयते। नेन समानतौत्सर्गिकी पिबन्ताविति कयो: पिबन्ता या सा बाधनीया, सा चोपक्रमोपसंद्ारानुरोधेन न दयोरपि तु छत्रिन्यायेन लाक्षणिकी व्याख्येया। येन ह्युप- क्रम्यते येन चोपसंहियते तदनुरोधेन मध्यं शेयम्(१)। यथा जामिन्वदोषसंकीतनोपक्रमे तत्परतिसमाधानोपसंदारे च सं- दर्भे म घपातिनो विशुरुपापड़ यष्टव्यो डजामित्वायेत्यादय: पृथग्विधित्वमजभमाना विधित्वमविवक्षित्वा अर्वादतया नी- मासतत्कस्य छेतोरेकवाक्यता दि साधीयसी वाक्यभेदादिति। तथेद्ापि तदनुरोधेन पिबदपिबत्समूदपरं लक्षणीयं पिब- न्तावित्यनेन । तथा च वैद्याभेदादिद्यार्ऽभेद दति। अपि तिष्वप्येतेषु वेदान्तेषु प्रकरणन्येपि पैौरवापर्यपर्यालोचनया परमात्मविद्यैवावगम्यते। यद्येवं कथं तर्षि जीवोपादानम- खित्यत आद। "तादात्म्यविवक्षय"ति। नार्खा जीवः प्र- निपाधते किं तु परमात्मनो डभेदं जीवस्य दर्भयितुमसा- वनूद्यते। पर.त्म्िविद्यायाश्चाभेदविषयत्वान्न भेदाभेदविचा- रावतारः। तस्मादैकविद्यमन्र सिद्धम् ॥ अन्तरा भूतग्रामवत् स्वात्मनः॥३५॥

रन्तर्येषाम्नातयो: किमसति भेदो न वेति विभये भेद एवेति ब्रुमः । कुतः । यद्यप्युभयत्न प्रश्नोत्तरयोरभेद: प्रतीयते । तथापि तस्यैवैकस्य पुनः श्रुतेरविभेषादानथवर्यप्रसङ्गाद् य- जत्यभ्यासवङ्गदः प्राप्तः । न चैकस्यैव ताण्डिना नवछृत्व

(१) नेयमिनि पा०-२।३ .!

[भामती] [ ६४३ ] [अ.३पा.३खू.२५] उपदेशें डपि यथा भेदो नन भवति स आत्मा तत्त्वमसि प्रवेतकेतो दूत्यच तथेदाप्यभेद इति युक्तम्। भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्विति द्वि तन्न श्र्यते तेनाभेदो युञ्यते। न चेह तथासिति। तेन यद्यपीद् वैद्याभेदोऽवगम्यते तथा- प्येकच तस्यैव अशनायादिमाच्ात्ययोपाधेरुपासनादेकच च कार्यकरणविरद्ोपाधेरुपासनादिद्याभेद एवेति प्राप्ते प्रत्यु चते। नैतदुपासनाविधानपरमपि तु वस्तुखरूपप्रतिपादन- परं प्रश्नप्रतिवचनालोचनेनोपलम्यते । किमतो यद्येवमेत- दतो भवति। विधेरप्राप्तप्रापणार्थत्वात् प्राप्तावनुपपत्तिः । वस्तुसरूपं तु पुनःपुनरुचमानमपि न दोषमावद्ति। भतकृत्वोपि द्वि पथ्यं वदन्त्याप्राः । विशेषतस्तु वेद: पित- भ्यामप्यभ्यर्दितः । न च सर्वथा पौनरुत्म्। एकचाशना- याद्यत्ययादन्यच च कार्यकारण(१) प्रविलयात्तसादेका विद्या। प्रत्यभिज्ञानात्। उभाभ्यामपि विद्याभ्यां भिन्नआ्रा-, त्मा प्रतिपाद्यते इति यो मन्यते पूर्वपकैकदेभी तं प्रति स- र्वान्तरत्वविरोधो दर्शितः।। अन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेनो- पदेशान्तरवत् ॥३६ ॥ इत्यस्य तु पूर्वपक्षतत्त्वाभिप्रायो दर्शितः सुगममन्यत्। व्यतिहारो विशिंषन्ति हीतरवत्॥३७ उत्कृष्टस्य निकृष्टरूपापत्तेरनौभगने मयरूपानुचिन्तनम् । अपि तु निकृष्टे जीवउत्कृष्टरूपाभेदचिन्तनमेवं दि निकृष्ट (१) करणेति पा०-२/३

[ब्.३पा३र.३0] [ ६४४ ] [भामती] उत्कृष्टो भवतोति प्राप्तम्। एवंप्राप्तउचते। इतरेतरानु- वादेनेतरेतररूपविधानादुभयचोभयचिन्तनं विधीयते। इत- रथा तु योहं सोसावित्येतावदेवोचेत। जीवात्मानमनूद्ये- शवरत्वमस्य विधीयेत। न त्वीश्वरस्य जीवात्म्मन्वं योसै। सोहमिति। यथा तत्त्वमसीत्यच। तसादुभयरूपमुभयचा- ध्यानायोपदिश्यते। नन्वेवमुत्कृष्टस्य निकृष्टत्वप्रसङ्ग इत्युत्तं नत्किमिदानीं सगुणे ब्रह्मएयुपास्यमाने Sस्य वस्तुतो निर्गुपास्य निकष्टता भवति। कस्मै चित् फलाय तथा ध्यानमाचं वि- धीयते न त्वस्य निकृष्टतामापादयतीति चेत्। इद्ापि व्यतिद्ारानुचिन्तनमात्रमुपदिभ्यते फलाय नं तु निकुष्टता भवत्युत्कृष्टस्य। अन्वाचयशिष्टं तु तादात्म्यदाढ्यं भवन्रोपे- घामहे। सत्यकामादिगुणोपदेशदव तङ्गुणेश्वरसिद्धिरिति। सिद्दमुभयत्रोभ यात्मत्वाध्यानमिति॥ सैव हि सत्यादयः॥३८॥ नद्वैतदेव तदा स सत्यमेव स यो चैवमेतं मच्दक्ष प्रथ- मजं वेद सत्यं ब्रह्मेति जयतीमान् लोकान् जित इन्वसा- वसन् भवे(१)द्य एवमेतं मद्दकं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मेति सत्यं द्येव ब्रह्म । पूर्वोत्तस्य हृदयाख्यस्य ब्रह्मणः सत्- मित्युपासनमनेन संदर्भेष विधीयते। तदिति हृदयाख्यं ब्रह्मैकेन तदा परामृभति। एनद्र्वेति। वच्चमाणं प्रकारा- न्तरमस्य पराम्टभति। तत्तदाडये आ्रास बभूव । किं तदि- त्यत आद्। सत्यमेव सच्च मूर्त सचामूतें च सत्यं तदु-

(१) भवेदति २।3 पुस्तके नारि्ति।

[भामतो] [ ६४५ ] [अ.३पा.३ सू.३८] पासकस्य फलमाह। स यो चैवमेनमिति। यः प्रथमजं यक्ं पूज्यं वेद। कथं वेदेत्यत आाद्। सत्यं ब्रह्मोतीति । स जयतोमान् लोकान्। किं च जितो वभीकृत इनुशरब्द इत्यं शब्दस्यार्थे वर्तते। विजेतव्यत्वेन बुद्धिसन्निदितं भनुं परा- मृशति। अरसाविति। असङ्गवेत्नश्येत् । उ्रमर्थ निगम- यति । य एवमेतदिति। एवं विद्वान् कसाज्जयतीत्यत आराह। सत्यमेव यस्माद् ब्रह्मेति। अप्रतसतदुपासनात् फलो- त्यादोपि सत्य इत्यर्थः। तद्यत्तत्त्यं किमसौ। अरभ्यापि तत्पदाभ्यां रूपप्रकारौ परामृष्टौ । कम्मित्रालम्बने तदुपा- सनीयमित्यत उत्तरम् "स आादित्यो य एष" इत्यादिना । तस्योपनिषद्द्रइमिति। इन्ति पाभानं जद्दाति च य एवं वेदेत्यन्तेन। उपनिषद्रद्दस्यं नाम तस्य निर्वचनं इन्ति पाभानं जद्दाति चेति इन्तेर्जद्दातेर्वा रूपमेतत्। तथा च निर्वचनं कुर्वन फलं पापदानिमाहेति। तमिमं विषयमाद् भाष्यकारः। "यो वै द्वैत"मिति। "सनामाश्वरोपासना"मि- ति।तथा च श्रुतिः । तदेतद् त्रक्षरं सत्यमिति। स इत्ये- कमकषरं तीत्वेकमश्षरं ्यामित्येकमशरम्। प्रथमोत्तमे अश्वर सत्यम्। मध्यतोनृतं तदेतदनृतं सत्येन परियृद्दोतं सत्यभू- तमेव भर्वत। नैवं विद्दासमनृतं छिनसीति। तीतीका - रानुबन्ध उच्चारणार्थः । निरनुबन्धस्कारो द्रष्टव्यः । ब्रन्न द्ि प्रथमोत्तमे अक्ररे सत्यं म्ृत्युरूपाभावात्। मध्यतोमध्ये Sनृतमनृतं दि मृत्युः । मृ्वनृतयोसतकारसाम्यात्। तदेत- दनृतं म्त्युरूपमुभयतः सत्येन परिगृद्दीतम्। अपन्तर्भावितं सत्यरूपाभ्याम्। अ्र्परतरोकिंचित्करं तंत्सत्यभूयमेव सत्यवाचुख्य-

[प.३पा. ३र.३] [४] [भामती] मेव भवति। शेषममिरोद्ितार्थम्। सेयं सत्यविद्यायाः सनामा करोपासनता। यर्द्यपि तद्यत्सत्यमिति प्रक्ृतानुकर्षेणा- भेद: प्रतीयते तथापि फलभेदेन भेद: साध्यभेदेनेव नित्य- काम्यविषययोर्दर्भपूर्णमासाभ्या खर्गकामो यजेत यावज्जी- वं दर्भपूर्णमासाम्यां यजेनेति भास्त्रयो: सत्यप्यनुबन्धाभेदे- Sभेद इति प्राप्त प्रत्युचते। एकैवेयं विद्या तत्सत्यमिति प्रकृतपरामर्भादभेदेन प्रत्यभिज्ञानान्। न च फलभेद: तस्योपनिषद् इरदमिति। तस्यैव यदङ्गान्तरं रदस्यनास्न्नो- पासनं तत्परभंसार्थो पर्यवादोयं न फलविधिः। यदि पुन- विद्याविधावधिकार श्रवणभावात्तत्कल्पनायामार्थवादिकं फलं कल्प्येत ततो जानेश्टाविवागृह्यमाणविभेषतया संवलििताधि- कारकच्पना ततक समस्तार्थवादिकफलयुक्तमेकमेवोपास- नमिति सिद्म्। परकीयं व्याख्यानमुपन्यस्यति। "केचि त्पुनरि"ति। वाजसनेयकमण्यच्चादित्यविषयं क्वान्दोग्यम- पीत्युपास्याभेदादभेदः । ततश वाजसनेयोक्तानां सत्यादी- नामुपसंदार इत्यनार्थे सैव द्ि सत्यादय इति सूचं व्या- ख्यानं तदेतहूषयति। "तन्न साध्वि"ति। ज्योतिष्टामकर्म- सम्बन्धि नीयमुङ्गोथव्यपाश्रयेत्य नुबन्धाभेदेडपि साध्यभेदाङ्वेद इति विद्याभेदादनुपसंद्दार इति। कामादीतरत्न तत् चायतना- दिभ्य:। ३९ ।। कान्दोग्यवाजसनेयविद्ययोर्यद्यपि सगुण निर्गुपत्वेन भेद:। तथादि। कान्दोग्ये अथ यद्च्ात्मानमनुविद्य ब्रजन्ति

[भामती] [ ६४० ] [अ.३पा.३ख.३८] एतांस सत्यान् कामानित्यात्मवत् कामानामपि वेदत्वं श्रू- यते। वाजसनेये तु निर्गुपमेव पर ब्रह्मोपदिश्यते विमो- स्ायब्रूदीति तथापि तयो: परस्परगुणोपसंद्ारः। निर्गुणारया नावद्िद्यार्या ब्रह्मस्तुत्यर्थमेव सगुपविद्यासम्बन्धिगुणोपसंद्वार: संभवी। सगुणार्या च यद्यप्याध्यानाय न वभित्वादिगुणो- पसंहारसंभवः। नदि निर्गुणारयां विद्यायामाध्यातव्यत्वेनैने चोदिता येनात्राध्येयत्वेन संबध्थेरन्नपि तु सत्यकामादिगुण- नान्तरीयकत्वेनैतेर्षां प्राप्तिरित्युपसंदार उच्चते। एवं व्यव- स्थित एष संच्ेपो Sधिकरणार्थस्य साम्यबा्त्येप्येकचाका- शाधारत्वस्यापरत चाकाशतादात्म्यस्य श्रवणाद् भेदे वि- द्ययोरन परस्परगुणोपसंदार इति पूर्वपक्ष: । राद्ान्तस्तु सर्वसाम्यमेवोभयत्राप्यात्मोपदे भादा का शभन्देनैकनात्मोक्का S- न्यच च ददराकाशाधार: स एवोक्त इति सर्वसाम्याद् ब्रह्मएयुभयचापि सर्वगुणोपसंदारः। सगुपनिर्गुणत्वेन तु विद्याभेदेपि गुणोपसंदारव्यवस्था दर्णिता। तम्मात्सर्वमव- दातम् ।। आदरादलोपः ॥। ४० ॥ अरस्ति वैश्वानरविद्यार्या तदुपासकस्यातिथिम्यः पूर्वभोज- नम्। तेन यद्यपीयमुपासनागोचरा न चिन्ता साक्षात्तथापि तत्संबद्धप्रथमभोजनसम्बन्धादस्ति सङ्गतिः। विचारगोचरं दर्भयति। "कान्दोग्ये वैश्वानरविद्या प्रह्त्येति। विचारप्रयो- जकं संदेहमाच। किं भोजनलोपदति। अद्र पूर्वपश्चाभा- वेन संभयमाश्चिपति। "तद्यङ्गत्तमि"ति। "भक्तागमनसं- योगादि"ति। उत्रं खल्चेनत्प्रथमएव तन्त्रे पद्कर्माप्रयोजकं

[अ्र३पा३ह.४०] [ (४८] [भामतो] नयनस्य परार्थत्वात् इतनेन यथा सोमक्रयार्था (१) नीयमा- नैकश्ायनी सप्नमपदपांशुग्यइपमप्रयोजकम्। न पुनरकद्दा- यन्या नयनं प्रयोजयति। तत्कस्य देतोः । सोमक्रयेण म- न्नयनस्य प्रयु क्तव्वात् तदुपजीवित्वात्मप्नमपदपाभुग्रइ्पस्ेति। नथेदापि भोजनार्थभक्तागमनसंयोगात् प्रापाऊतेर्भोजना- भावे भक्तं प्रत्यप्रयोजकत्वमिति नास्ति पूर्वपक्ष इत्यपूर्वप- कमिद्मधिकरणमित्यर्थः । पूर्वपक्षमाश्चिप्य समाधत्े। "एवं प्राप्ते, न लुप्यतेनि तावदाद"'। तावच्कन्दः सिद्दान्तभङ्गानि- राकरणार्थ । परकति कममात्। उत्तरम् आदरात्। तदेव स्फोरयति। "तथा ही"ति। जावाला द्वि श्रवयन्ति पूर्वो- निथिभ्यो Sश्रीयादिति। अश्रीयादिति च प्राणाग्मिद्ोत्प्रधा- नं बचः । यथा दि सुधिता बाला मातरं पर्युपासते। एवं सर्वाणि भूतान्यग्निद्ोनमुपासते।। इति वचनाट् अग्निद्टोतस्यातिथोन् भूतानि प्रत्युपजीव्यत्वे- न श्रवणत्तदेकवाक्यतयेद्दापि पूर्वोतिथिभ्योश्रीयादिति प्रा- पाडतिप्रधानं लच्चते। तदेवं सति यथा वै खयमङ्त्वा ्निचोतं परस्य जुङ्यादित्येवं तदित्यतिथिभोजनस्य प्राथम्यं निन्दित्वा खामिभोजनं खामिनः प्राणाग्रिद्ोत्रं प्रथम प्रा- पयन्ती प्राणाग्िच्ोनादरं करोति। नन्वाद्रियतामेषा श्रुतिः प्राषाङतिं किं तु खामिभोजनपक्षएव नाभोजनेपीत्यत आह।"या दि न प्राथम्यलोपं सहते नतर्रा सा प्राथम्य- वतो Sग्निदोनस्य लोपं सद्ेतेति मन्यते"। ईदशः खल्वयमा- (१) क्रयार्थमिति-पा० २।.

[भामती] [ ६४ट ] [भ.३पा.३ सू. ४०] दर: प्राणाग्िदोतस्य यदतिथिभोजनोत्तरकालविददितं खा- मिभोजनं समयादपल्वष्यातिथिभोजनस्य पुरस्ताद्विद्ितम् । तद्यदागि दोनस्य धर्मिणः प्राथम्यधर्मलोपमपि न सदते श्रु- निस्तदासया: कैव कथा धर्मिलोपं सद्तदत्यर्थः। पूर्वपक्षा- क्षेपमनुभाष्य दूषयति। "ननु भोजनार्थे"ति। यथा हि कौपडपायिना मयनगते अ्तिचोत्रे प्रकरणान्तरान्नैयमिकाभि- छोताद्विन्ने द्रव्यदेवतारूपधर्मान्तररद्िततया तदाकाक्क सा- ध्यसादृश्येन नैयमिकाग्रिचोन्समाननामतया तद्वर्मातिदेशे- न रूपधर्मान्तरप्राप्निरवं प्राणाग्रिद्ोचेपि नैयमिकागिचोत्- गतपयःप्रभृतिप्रांप्तौ भोजनागतभत्तदव्यता विधीयते। न चै- तावता भोजनस्य प्रयोजकत्वम् ।. उत्त्मेतद्यथा भोजनका- लात्तिक्रमात् प्राणतागिद्ोतस्य न भोजनप्रयुत्तत्व(१)मिति। न चैकदेशद्रव्यतयोत्तरार्द्वात् खिष्टक्वते, समवद्यतीतिवदप्रयोज- कत्वमेकदेशद्रव्यसाधनस्यापि प्रयोजकत्वात्। यथा जाघन्या पत्नीः संयाजयन्तीति पत्नीसंयाजानां जाघन्येकदेभद्रव्य- जुर्षा जाघनोप्रयोजकत्वम। स द्ि नामाप्रयोजको भवति यस्य प्रयोजकग्रद्दपमन्तरेणार्थो न ज्ञायते। यथा न प्रयो- जकपुरोडाशग्रइपमन्तरेणोत्तराद्व ज्ञातुं शक्यम्। शक्यं तु जाघनीवङ्गत्ां ज्ञातुम्। तस्माद्यथा जाघन्यन्तरेणापि पश्ठ- पादानं परप्रयुत्तपश्टपजीवनं वा खण्डशो मासवित्रयिणो मुणडादिवदाक्कतिरुपादीयते। एवं भक्तमपि शक्यमुपादातुम्। तस्मान भोजनस्य लोपे प्राणाग्रिद्दोचलोप इति मन्यते पूर्व- (१) भोजनाप्रयुक्तत्वमिति-पा० २।

[अ३पा.३ सू.४०] [ ६५ू०] [भामती] पक्षी। अरद्धिरिति तु प्रतिनिध्यपादानमावश्यकत्वसूचनार्थं भाष्यकारस ॥ उपस्थितेतस्तदचनात् ॥४२ ॥ तद्वोमीयमति दि वचनं किमपि सन्निद्ितद्रव्यं (१) दोमे विनियु क्के तदः सर्वनाम्नः सन्निद्ितावगममन्तरेणभिधाना- पर्यवसानात्तदनेन साभिधानपर्यवसानाय तद्यङ्गक्तं प्रथममा- गच्केदिति संनिद्ितमपेच्य निर्वर्तितव्यम्। त्च सन्निदितं भत्तां भोजनार्थमित्युत्तरार्द्वात् सिष्टक्वते समवद्यतीतिवन्न भर्त्तं वापो वा द्रव्यान्तरं वा प्रयोत्तुमर्द्दति। जाघन्यास्त्ववयव- भेदस्य नाग्रोषोमीयपश्वधीनं निरूपणं सवतन्त्रस्यापि तस्य सना- स्थस्य(२) दर्भनात्तस्ादस्त्येतस्य जाघनीतो विशेषः । यच्चोत्तां चोदकप्राप्नट्रव्यबाधया भत्तद्रव्यविधानमिति।तदयु क्म्। विध्य- देशगतस्यागि छोचनाम्नसथाभा वा दा र्थवादिकय तु सिद्ध किं चित्मादृग्यमुपादाय स्तावकत्वेनोपपत्तेर्न तङ्गावं विधातुमई- तोतयाह। "न चात प्राछ्यतागिदोतधर्मप्राप्तिरि"ति । तरपि चाभिद्ोनस्य चोदकतो धर्मप्राप्तावभ्युपगम्यमानार्या बडतरं प्राप्तं बाध्यते। न च संभवे बाधनिचयो न्यायाः । कृष्ण- लचरौ खल्चगत्या प्राप्तबाधोभ्युपेयतद्त्याच्द। "धर्मप्राप्ती वाभ्यु- पगम्यमानायामि"ति। चोदकाभावमुपोद्दलयति। "अत एव चेद्ापी"ति। यत एवोत्तेन क्रमेणातिदेशाभोवो 5त एव रां- पादिकत्वमग्निहोताङ्गानाम्। तत्प्राप्ती तु सांपादिकत्वं नो- पपद्येत। कामिन्यां किल कुचवदनाद्यसत्ता चक्रवाकनलिना- (१) संनिहितेति-नास्ति 3 । (२) सूनाख्यस्येति पा- :।.

[भामतो] [ ई५१ ] [अ.३पा.३स्.४१] दिरूपेण संपाद्यते। न तु नद्यां चक्रवाकादय एव चक्रवा- कादिना संपाद्यन्ते।अतोप्यवगच्कामो न चोदकप्राप्निरिति। यत्त्वादरदर्शनमिति तङ्गोजनपक्षे प्राथम्यविधानार्थम्। यस्ति- न्यक्षे धर्मानवलोपस्तस्मिन् धर्मिण्ोपि न त्वेतवता धर्मिनित्यता सिध्यतीति भावः । नन्वतिथिभोजनोत्तरकालता स्वामिभोज- नस्य विद्वितेति कथमसौ बाध्यतदूत्यत आद्द। "नास्ति वचनस्यातिभारः" । सामान्यभाखवाधारयां विशेषभासस्या- तिभारो नास्तोत्यर्थः ॥

द्यप्रतिबन्धः फलम् ॥ ४२ ॥ यथैव यस्य पर्णमयी जुभ्तर्भवति न स पापं झोक पूट- णोनीति। एतदनारभ्याधीतमव्यभिचरितक्रतु संबन्धं जुहुद्वारा क्रतुप्रयोगवचनगृद्चोतं क्रत्वथें सत्फलानपेक्षम्। सिद्धवर्तमाना- यादेभप्रतीतं न रात्रिसत्रवत् फलतया खोकरोतोति। एव- मव्यभिचरितकर्म संबन्धोद्गोथगतमुपासनं कर्मप्रयोगवचनगृद्ची-

कल्पनायालम्। परार्थत्वात्। तथा च पारमर्ष सचम्। द्रव्य- संस्कारकर्मसु परार्थत्वात्फलश्रुतिरर्थवादः स्यादिति। एवं च सति कतौ पर्णतानियमवदुपासनानियम इति प्राप्त, उ- चते। युकतं पर्णतार्या फलश्रुतेरर्थवादमाचत्वम्। नदि प- र्पताउनाश्रया यागादिवत् फलसंबन्धमनुभवितुमरद्दति। त्र्प्र- व्यापाररूपत्वात्। व्यापारस्थैव च फलवत्वात्। यथाजरुत्प- त्तिमतः फलदर्भनादिति। नापि खादिरतायामिव प्रकृतक्र-

[प.३पा. ३स.४2] [ईपूर] [भामती] तुसंबन्धो यूप आश््यस्तदाश्रयः प्रक्ृतोस्ति अ्र्पनारभ्याधीतत्वा- न् पर्णमयतायाः । तस्माद्वाक्येनैव जुह्संबन्धद्वारेण पर्णतायाः कतुराश्रयो ज्ञापनीयः । न चातत्परं वाक्यं ज्ञार्पययतुमर्ह्त- नीति तन्र वाक्यतात्पर्यमवश्याश्रयणोयम्। तथा च तत्परं सन्न पर्णतायाः फलसंबन्धमपि गर्मायतुमद्दति। वाक्यभे- दप्रसङ्गात्। उपासनानां तु व्यापारात्मत्वेन खत एव फ- लसंबन्धोपपत्ते: । उद्गोथाद्याश्रयणं फले विधानं न विरुध्य- ते। विभिष्टविधानात् फलाय खल्नु द्वीथसाधनकमुपासनं विधी- यमानं न वाक्यभेदमावद्दति। ननु कर्माङ्गोद्गीथसंस्कार उपासनं प्रोक्षणादिवत् द्वितोयाश्रुतरुद्गोथमिति तथा चाञ्ज्- नादिष्बिव संस्कारेषु फल्श्रुतेरर्थवादत्वम्। मैवम्। नह्य- नोद्गोथस्योपासनं किं तु तदवयवस्योंकारस्येतु त्मधस्तात्। न चें।कार: कर्माङ्गमपि तु कर्माङ्गोद्गोथावयवः न चानुप- योगमोसितम्। तस्मरात्मत्तृन् जुद्दोतीतिवद्दिनियोगभङ्गेनो- झ्ारसाधनादुपासनात्फलमिति सम्बन्धः। तस्ाद्यथाक्रत्वा- अ्रयाएयपि गोदोद्दनादीनि फलसंयोगादनित्यानि एवमुद्गो- याद्युपासनानीति द्रष्टव्यम् । शेषमुत्तं भाष्ये। "न चेदं फलश्रवणमर्थवादमात्रमि"ति। अर्थवादमाचत्वे Sत्यन्तपरोक्षा वृत्तिर्यथा न तथा फलपरत्वेन तु वर्तमानापदेशान साक्षा- त्फलं प्रतीति। अपत एव प्रयाजादिषु नार्थवादाद्वर्तमानो- पदेशात्फलकच्पना । फनपरत्वे त्वस्य न शक्यं प्रयाजादी- ना पारार्थ्येनाफलत्वं वत्तुमद्ति॥

[भामती] [ ६५३] [अ.३ पा.३छ.४३] प्रदानवदेव तदुक्तम् ॥४२ ॥ तत्तचकुत्यथालोचनया वायुप्रापयो: सरूपाभेदे सिद्धेत- दधीननिरूपणतया तद्विषयोपासनाप्यभिन्ना। न चाध्यात्मा- विदैवगुपभेदाद् भेदो नदि गुणभेदे गुणवतो भेदो न-

भेदाद भेदो भवति। उत्पद्यमानकर्मसंयुक्तो दि गुणभेदः कर्मणो भेदकः। यथामिक्षावाजिनसंयुत्तयोः कर्मणो- र्नोत्पन्नकर्मसंयुत्तः । अध्यात्माधिदैवोपदेशेषु चोत्पन्नोपा- सनासंयोगः 1. तथोपक्रमोपसंचारालोचनया विद्यकत्वविनि- व्यादेकैव सकत्प्रवृत्तिरिति पूर्वपक्षः । राद्वान्तस्तु। सत्यं विद्यैकत्वम्। तथापि गुणभेदात्प्रवृत्तिभेदः। सायंप्रातःका-

पि अध्यात्माधिदैवगुणभेदादुपासनस्यैकस्यापि प्रवृत्तिभेद इति सिद्दम्। "आराध्यानार्थो ह्ययमध्यात्माधिदैवविभागोप- देश" दूति। अगिच्ोत्रस्येवाध्यानस्य हते दधितण्डुलादिव- दयं पृथगुपदेशः । "एतेन व्रतोपदेश" दति। एतेन तत्त्वा भेदेन। एवकारख् वागादिव्रतनिराकरणार्थः । नन्वेतस्वै देवतायै दति देवतामानं ्रूयते न तु वायुस्तत्कथं वायु- प्राप्तिमाह इत्यत आद्द। "देवतेत्यच वायु"रिति। वायुः ख- ल्वग्न्यादीन् संवृषुतइत्यग्न्यादी नपे च्यानवच्किन्नो ग्न्याद् यस्तु तेनैवावच्छिन्ना इति संवर्गगुपतया वायुरनवच्किन्ना देवता। "सर्वेषामभिगमयन्नि"ति। मिलितानां श्रवणाविभेषाद् इन्द्रस्य देवताया अभेदात्। त्रयाणामपि पुरोडाभानां सचप्रदाना-

[भ.३पा.३ सू.४३] ६५४] [भामती] पङ्मायामुत्यत्तिवाक्यएव राजाधिराजखराजगुणभेदान्। या- ज्यानुवाक्याव्यत्यासविधानाच्च। यथान्यासमेव देवतापृथ- क्कातपदानपृथकृत्वं भवति। सचप्रदाने द्ि व्यत्यासवि- धानमनुपपन्नम् । क्रमवति प्रदाने व्यत्यासविधिरर्थवान्। तथाविधस्ैव क्रमस्य विवन्तितत्वात्। सुगममन्यत्। लिङ्ग्भूयस्त्वात्तद्वि बलीयस्त- दपि॥४४॥ इछ सिद्धान्तेनोपक्रम्य पूर्वपत्तयित्वा सिद्दान्तयति। तत्र यद्यपि भूयासि सन्ति लिङ्गानि मनश्विदादीनां खातन्त्य- सचकानि। तथापि न तानि खातन्त्येण खातन्त्यं (२) प्रति प्रापकाणि। प्रमाणप्रापितं तु खातन्त्यमुपोद्दलयन्ति। न चानारिति खातन्त्यप्रापकं प्रमाणम्। न चेदं सामर्थ्यलक्षणां लिङ्गं येनास्य खातन्त्येण प्रापकं भवेत्। तद्धि सामर्थ्यमभि- धानस्य वार्थस्य वा स्याद्यथा पूषाद्यनुमन्त्रपमन्त्रस्य पूषानु- मन्त्रणे यथा वा पशुना यजेतेति एकत्वसख्ाया अरथ- स्य सह्ोयावच्ेदसामर्थ्यम्। न चेदमन्यस्थार्थदर्शनलक्षपं लिङ्गम्। तथा स्तुत्यर्थेन नास्य विध्युद्देभेनैकवाक्यतया विधिपरत्वात्। तस्माद्सति सामर्थ्यलक्षणे (२) विरो- द्वरि प्रकरणमप्रत्यूद्ं मनश्विदादीनां क्रियाशेषतामवगम- यति। न च ते हैते विद्याचित एवेत्यवधारणश्रुतिः क्रि- यानुप्रवशं वारयति। येन श्तिविरोधे सति न प्रकरणं (१) स्वातन्त्रय प्रापकीणाीति पा०-3 (२) लिङ्गइत्यधिकं 3 पुस्तके।

[भामती] [ (y ] [अ३पा-३ख. 8४] भवेत् बाह्यसाधनतापाकरणार्थत्वादवधारणस। न च वि- द्ययाहैवं विदश्विता भवन्तीति पुरुषसंबन्धमापादयंद्दाक्यं प्रकरणमपबाधितुमई्दति । अ्र््रन्यार्थदर्शनं खल्वेतदपि। न च तस्त्वातन्त्येण प्रापकमित्युक्तम्। तम्मात्तदपि न प्रकर- पविरोधायालमिति सांपादिका अ्र्पप्येते अग्रयः प्रकरणात् क्रियानुप्रवेशिन एव मानसवत्। दवांदशाहे तु श्रूयते। अ्रप्रनर- या त्वा पात्रेण समुद्रं रसया प्राजापत्यं मनो गृद्दं गृह्लामीति। तन्र संशयः । किं मानसं द्ादशाद्ादद्रन्तरमुत तन्मध्य- पातिनो दभमस्ानरोङ्गमिति। तन्र वाग्वे द्वादशाचो मनो मानसमिति मानसस्य द्वादशाद्दाद् भेदेन व्यपदेशाद् वा- झनसभेदवद्वेदः। निद्धूतानि द्वादशादस्य गतरसानि छ- न्दासि तानि मानसेनैवाप्यायन्तोति च दवादशाहस्य मानसेन स्तूयमानत्वाङ्गेदे च सति स्तुतिस्तुत्यभावस्योपपत्तेः । द्वा- दशाहाददरन्तरं न तदङं पत्नीसंयाजान्तत्वाच्चाना पत्नी: संयाज्य मानसाय प्रसर्पन्तीति च मानसस्य पत्नीसंयाजसय परस्तात् श्रतेः। चरयोदशाचेप्यवयुत्य दवादशसंख्यासमवा- यात् कथं चिज्नघन्ययापि वृत्या द्वादशाहे संज्ञाविरोधा- भावादिति प्राप्ते डभिधीयते। प्रमाणान्तरेण दि त्रयोदश- त्वे नां सिद्ध द्वादभाह इति जघन्यया वृत्योन्नीयेत। न त्वस्ति तादशं प्रमाणान्तरम्। न च व्यपदेशभेदोद्दरन्तरत्वं कल्पयितुमद्ति । अरङ्राङ्गिभेदेनापि तदुपपत्तेः । अरत एव च स्तुत्यस्तावकभावस्याप्युपपत्तिः। देवदत्तस्येव दीघैं: केशैः। पत्नीसंयाजान्तता तु यद्यप्यौत्सर्गिकी तथापि दभ- मस्यानरो विभेषवचनान् मानसानि ग्रद्टणसादनद्दवनादीनि

[अर.३पा.३सू.४४] [ ६५ूछ] [भामती] पत्नोसंयाआत्पराच्चि भविष्यन्ति। किमिव हि न कुर्याद् वचनमिति। एष वै दभमस्यान्ो विसर्गो यन्मानसमिति वच- नात्। दशमाचरङ्गता गम्यते । विसर्गोन्तो Sन्तवतो धर्मों न सतन्त्र दूति। दशमेदनि मानसाय प्रसर्पन्तीति दश- मसयाह आधारत्वनिर्देशाच्च तदङ्गं मानसं नाहरन्तरमिति सिद्दम्। तदिच द्वादशाहसंबन्धिनो दशमस्यान्रोङ्गं मानस- मिति धर्ममोमासासूनक्ृतोत्तम् । दभरानगस्यापि दशम- खान्नोङ्गमिति भगवान्भाष्यकारः। श्रुत्यन्तरबलेनाद्द। यथा दशरात्रस्य दभमेदन्यविवाक्य इति। त्र्रविवाक्य दूति दश- मस्यानो नाम। अतिदेशाच् ॥४६ ॥ नदि सांपादिकानामग्नोनामिष्ट कासु चितेनागरिना किं चि- दस्ति सादृ्यमन्यन्क्रियानुप्रवेभात्। तस्मादपि न स्वतन्त्र इति प्राप्ते, Sभिधीयते।। विद्यैव तु निर्द्वारणात्॥४७।

कत्वमेतेषु त्वश्नुतविष्ठुद्देशेषु वचनानि त्वपूर्वत्वादिति न्या- याद् विधिरुन्नेतव्यस्तथा चैतेभ्यो याद्भोर्थ: प्रतीयते तदनु- रूप एव स भवति। मतीयते चैतेभ्यो मनच्चिदादीनां सान्तत्यं चावधारएं च फलभेदसमन्चयस्त पुरुषसंबन्धस्न। न चास्य गोदोदनादिवत् करत्वर्थाश्रितत्वं येन पुरुषार्थस्य कर्मपार- तन्त्यं भवेत्। न च विद्याचित एवेत्यवधारणं बाह्यसाध- नापाकरणार्थम्। खभावत एव विद्याया बाह्यानपेक्षत्वसिद्ढे:।

[भामतो] [ (५७ ] [भ३पा.३सू. ४9]

मवधारणम्। न चैवमर्थत्वे संभवति द्योतकत्वमाव्रेण् नि- पातश्रुतिः पीडनीया। तम्मात् श्रुतिलिङ्गवाक्यानि प्रकरण- मपोद्य खातन्त्य मनशिदादीनामवगमयन्तीति सिद्धम्। अ- सुबन्धातिदे शत्रुत्यादिम्य एवमेव विज्नेयम्। मे च भाष्यएव सफुटाः। यदुतं पर्वपत्तिणाकत्वङ्गत्वे पूर्वेपोष्टकाचितेन मन- खिदादीनां विकन्प इति। तदतुल्यकार्यत्वेन दूषयति। "न च सत्येव क्रियासंबन्ध"दूति। अपि च पूर्वापरयोर्भागयो- र्विद्याप्राधान्यदर्शनात् तन्मध्यपातिनोपि तत्मामान्याद् विद्या- प्रधानत्वमेव लंच्चंते न कर्माङ्गत्वमित्याह सच्रेष। परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वा- त्वनुबन्धः ॥ ५२ ।। स्फुटमस्य भाष्यम्। अस्ति राजसयः । राजा खाराज्य- कामो राजसयेन येजेतेति। तं प्रछ्ृत्याभनन्ति। अ्र्प्रवेष्टिं नामेष्टिम्। आग्रेयोष्टाकपालो चिरएं दक्षिणोत्येव्रमादिता प्र्त्याधीयते। यदि ब्राह्मणो यजेत बाई्स्पत्यं मध्ये नि- धायाजतिं उत्वाभिधारयेद्यदि वैश्यो वैश्वदेवं यदि राजन्य रन्द्रमिति। तन्र संदिद्यते किं ब्राह्मणादीनां प्राप्ताना निमित्तार्थेन श्रवणमुत ब्राह्मपादीनामयं यागो विधीयत- दूति। अत्न यदि प्रजापालनकएटकोद्वरणादि कर्म राज्यं नस्य कर्ता राजेति राजशब्दस्यार्थः। ततो राजा राजस- येन यजेनेति राज्यस्य कर्ढ राजसयेधिकारः। तस्मात्ंभ-

[अ.३पा.३६. पूर] [ई५८] [भामती] वन्त्यविशेषेण ब्राह्मपष्त्रियवैश्या राज्यस्य कर्तार इति सि- द्वम्। सर्वएवैने राजसये प्राप्ता इति। यदि ब्राह्मणे यजे- नेत्येवमादयो निमितार्थाः शतयः। अथ तु राजः कर्म राज्य- मिति राजकर्तयोगात् तत्कर्म राज्यं ततः को राजेत्यपेक्षा- यामार्येषु तत्प्रसिद्वेरभावात् पिकनेमतामरसादिशब्दार्थाव- धारणाय म्ल्ेच्ळप्रसिद्धिरिवान्ध्रार्ण क्षनियजानी राजभब्दप्र- सिद्धिस्तदवधारणकारणमिति नचिय एव राजेति न ब्राह्मष वैश्ययो: प्राप्तिरिति राजसूयप्रकरणं भित्त्वा ब्राह्मणादिकर्त- काणि पृथगेव कर्माषि प्राप्यन्तदूति न नैमित्तिकानि। तच् किं तावत्प्राप्तं, नैमित्तिकानीति । राज्यस्य कर्ता राजेति। आर्याणमान्ध्राणं चाविवाद। तथादि। ब्राह्मणादिषु प्र- जापा लनकर्तषु कनकदपडातपन्रश्वेतचामरादिलाञ्छनेषु राज- पदमान्ध्रास्चार्यासाविवादं प्रयुञ्ाना दश्यन्ते। तेनाविप्रति-

प्रसिद्धितो बलीयसोत्वात्। बलवदार्यप्रसिद्धिविरोधे त्वतन्मू- लाया: पाणिनीयप्रसिद्धेविरोधे त्वनपेक्ष स्यादिति न्यायेन बाधनात्तदनुगुणतया वा कथं चिन्नखनकुलादिवदन्वाख्यान- मात्रपरतया नीयमानत्वाद्राज्यस्य कर्ता राजेति सिद्धे नि- मित्तार्थाः श्रुतयः। तथा च यदि शब्दोप्याञ्जसः स्ा- दिति प्राप्त, मेवं प्राप्तउच्चते । रूपतो न विशेषोस्ति ह्यार्यम्न्रेष्त्कप्रयोगयोः । वैदिकाद्वाक्य शेषात्त विभेषस्तत्र दर्शितः ॥ नदिच राजभन्दस्य कर्मयोगाद्वा कतैरि प्रयोगः । क

[भामती] [ ६५ट] [ब३पा.३ सू.पूर] र्रप्रयोगाद्ा कर्मणीति विभये वैदिकवाक्शेषवदभियुक्र- तरस्यान भवनः पाणिनेः सृतनिर्णीयते। प्रसिद्धिरान्ध्राणा- मनादिरादिमती चार्यार्णं प्रसिद्धिः। गोगाव्यादिशब्दवत्। न च संभावितादिमङ्भावा प्रसिद्धि: पाणिनिस्मृतिमपोद्याना- दिप्रसिद्धिमादिमतीं कर्तुमुत्इने। गाव्यादिशब्दप्रसिद्धेरना- दिन्वेन गवादिपदप्रसिद्धेरप्यादिमत्त्त्वापत्ते: । तस्ात्पाणिनी- यस्मत्वनुमतान्ध्रप्रसिद्धिबलीयरत्वेन क्षत्रियत्वजाता राजशब्दे मुख्ये तत्कर्तर्यतज्जातौ राजशब्दो गौष इति। क्षत्रिय- स्वैवाधिकाराद् राजसूये तत्मकरणमपोद्यावेष्टेरुत्कषः।न्र्प्पर- न्वयानुरोधी यदिशब्दो न त्वपूर्वविधा सति तमन्यथयि- तुमदति। अत एवाडर्यदिशब्दपरित्यागो रुच्चध्याद्दारक- ज्पनेति। इयं च राजसूयादधिकारान्तरमेतयात्राद्यकार्म याजयेदिति नास्तीति कत्वाचिन्ता। एतस्मिंस्त्वधिकारन्नाद्य- कामस्य नैवर्णिकस्य संभवात् प्राप्तेर्निमितार्थता ब्राह्मणादि- श्रवणस्येति दुर्वारैरवेति। एक आत्मनः शरीरे भावात् ॥५॥ अधिकरणतात्पर्यमाछ। "इद्दे"ति। समर्थनप्रयोजनमा- छ। "बन्धमोक्षे"ति। असमर्थने बन्धमोक्षाधिकाराभाव- माछ। "न ह्यसती"ति। अधस्तनतन्त्रोक्ेन पौनरुतयं चो- दयति। "नन्वि"ति। परिदरति। "उत्तं भाष्यकते"ति। न सूत्रकारेण तचोतं येनपुनरुत्तां भवेदपि तु भाष्यकृते- ति अतत्यस्यैवार्थस्यापकर्षः प्रमाणलक्षणोपयोगितया तत्र वत इति। यत इछ सूचकद्दत्यत्यत एव भगवतोपवर्षेणे

[अ.३पा.३सू.५३] [ हृ६०] [भामती] द्वारोपकर्षस्य छनः । विचारस्यास्य पूर्वोत्तरतन्त्रभेषमाद्। "हूछ ेति। पूर्वाधिकरणसंगतिमाह। "अपि चे"ति। नन्वात्मास्तित्वोपपत्तय एवाच्ोचर्न्ता किं तदाक्षेपेषेत्यत आछ्ट। "आश्जेपपूर्विका दी"ति। आाक्ेपमाइ। "अ्र्रच्नैके देचमानात्मदर्शिन" इति। यद्यपि समस्तव्यस्ेषु प्रथिव्यप्ने- जोवायुषु न चैतन्यं दष्ट तथापि कायाकारपरिणनेषु भवि- ष्यति। न दि किएवादयः समस्व्यसता न मदना इष्टा इति मदिराकारपरिणता न मद्यन्ति। अद्मिति चानु- भवे देच एव गौराद्याकार: प्रथते। न तु तदतिरित्त: तदधि- छानः कुण्डद्व दधीति। अत एवाहं स्थूलो गच्छामीत्यादि- सामानाधिकरण्योपपत्तिरहमः स्थूलादिभिः। न जातु दधि- समानाधिकरणानि मधुरादीनि कुण्डस्यैकाधिकरएयमनु- भवन्ति। सितं मधुरं कुण्डमिति। न चाप्रत्यक्षमात्मत- त्वमनुमानादिभि: भक्यमुन्नेतुम्। न खत्चप्रत्यक्षं प्रमाणम- सि। उत्तं हि। देशकालादिरूपार्णा भेदाद्विन्ासु भक्रिषु । भावानामनुमानेन प्रसिद्धिरतिदुर्खभा इति। यदा च उपरजानन्ध साध्यनान्तरीयकभावस्य लिङ्गस्येयं गतिः। नदा कैव कथा तष्टव्यभिचारस्य शब्दस्य अर्थापत्तेक्षात्यन्त- परोक्षार्थगोचराया उपमानस्य च सर्वैकदेशसाद्श्यविकष्पि- तथ्य । सर्वसारुप्पे तत्वात्। एकदेशसारुप्पे चातिप्रसङ्गात्। सर्वस्य सर्वेणोपमानात्। सौत्रस्तु चेतुर्भाव्यक्वता व्याख्यातः। चेष्टा चितादितप्राप्निपरिचारार्थो व्यापारः। स च भरीरा-

[भामती] [ ६६१ ] [अ्र.३ पा.३.५३] धीनतया द्यमानः शरीरधर्म एवं प्रापः श्वासप्रश्वासादिरू- पः शरीरधर्म एव। इच्छाप्रयलादयक्ष यद्यप्पान्तराः तथापि शरीरातिरिक्रस्य तदाश्रयानुपलब्धे: सति भरीरेभावात् अन्तःभरीराश्रया एव, अन्यथा दष्टदानाष्टकत्पनाप्रसङ्गा- त। भरीरातिरिक्रआत्मनि प्रमाणाभावात् भरीरे च सं- भवात् शरीरमेवेच्क्ादिमदात्मोति प्राप्त, उच्चने । व्यतिरेकस्तद्गावाभावित्वान् न तृ- पलब्धिवत् ॥५४ ॥ नाप्रत्यक्षं प्रमाणमिति ब्रुवाणः प्रष्टव्यो जायते कुतो भवान् अनुमानादीनामप्रामाएयमवधारितवान् इति। प्रत्यक्षं दि लिङ्गादिरूपमात्रग्रादि नाप्रामाएयमेर्षा विनिश्चेतुमई- ति। न द्वि धूमज्ञानमिवैषा मिन्द्रियार्थसंनिकर्षादप्रामाए- ज्ञानमुदेतुमद्दति। किं तु देभकालावस्थारूपभेदेन व्यभि- चारोत्प्रेक्षया। न चैतावान् प्रत्यक्षस्य व्यापार: संभवति। यथा- ड । नचोदमियतो व्यापारान् कतुँ समथ संनिद्ितवि- षयवलेनोत्पत्तेरविचार कत्वादिति। तस्माद भिन्ननिक्कतापि प्रमाणान्तरमभ्युपेयम्। अपि च प्रतिपन्नं पुर्मासमपद्दायाप्र- तिपन्नसंदिग्वाः प्रेक्षावद्धि: प्रतिपाद्यन्ते। न चैषामित्यंभावो भवत्प्रत्यक्षगोचरः न खल्चेते गौरत्वादिवत् प्रत्यक्षगोचरा। किं तु वचनचेष्टादिलिङ्गानुमेयाः। न च लिङ्गं प्रमाणं यत(१) एते सिध्यन्ति। न पुंसामित्यंभावमविज्ञाय यं कं चन पु-

(१) छिंङ्रमप्रमाणयत-पा० २।

[अ३पा. ३स४][ दर] [भामती] रुषं प्रनिपिपाद्यिषतोनवधेयवचनस्य प्रेक्षावत्ता नाम। ऋपि च पशवोपि द्िताद्ितप्राप्निपरिद्वारार्थिन: कोमलभष्पश्या- मलार्या भुवि प्रवर्तन्ते। परिषरन्ति चाय्यानतृपकपटका- कीर्णाम्। नास्तिकस्तु पशोरपि पश्डरिष्टानिष्टसाधनमवि-

प्रभवत। न च परप्रत्यायनाय शब्दं प्रयुन्जीत शाब्दस्यार्थ- स्थाप्रत्यक्षत्वात्। तदेव मा नाम भून्नास्तिकस्य जन्मान्त- रमस्मिन्नेव जन्मन्युपस्थितोस्य मूकत्वप्रवृत्तिनिवित्तिविरदरूपो मछानरकः । पराक्रान्त चात्र सुरिभिः । अरत्यन्तपरोक्षगो- चरा वान्यथानुपपद्यमानार्थप्रभवार्थापत्तिः। भयः सामान्ययो- गेन चोपमानमुपपादितं प्रमाणलक्षणे, तदचास्तु तावत्प्रमा- पान्तरं प्रत्यक्षमेवाहंप्रत्ययः भरीरातिरिकमालम्बतद्त्यन्वय- व्यतिरेकाभ्यामवधार्यते। योगव्याघ्रवत् खप्रद्शायां च प्र- रीरान्तरपरिय्रदाभिमानेप्य हंकारास्प्दस्य प्रत्यभिन्नायमानत्व- मित्युक्तम्। सूचयोजना तु न त्वव्यतिरित्तः किंतु व्यति- रिक्न आत्मा देदात्। कुतसतङ्वावाभावित्वात्। चैतन्यादि- यंदि शरोरमुख: ततोनेन विभेषगुणेन भावतव्यम्। न तु संख्ापरिमाणसंयोगादिवत् सामान्यगुणो न। तथा च ये भूतविभेषगुणास्ते यावह्वूतभाविनो इष्टा यथा रूपादयः। नह्यस्ति संभवः भृरतं च रूपादिरद्दितं चेति। तम्मान्जूतवि- शेषगपरूपादिवैधर्म्यात् न चैतन्यं भरीरगुणः । एतेनेच्छा- दीनां भरीर्रविशेषगुणात्वं प्रत्युत्तम्। प्रापचेष्टादयो यद्यपि देद्धर्मा एव। तथापि न देद्मात्रप्रभवाः। ममावस्याया-

[भामती] [ ६६ ] [अ.३पा.३स.५ू४] मपि प्रसङ्गात्। तस्मराद्यस्ैते अधिष्ठानादेद्धर्मा भवन्ति । स देदातिरित्त आत्मा अष्टकारणत्वेभ्युपगम्यमाने तस्यापि

"देदधर्माख्ते"ति। खपरप्रत्यक्षा द्ि देदधर्मा दष्टा यथा रूपादयः। इच्छादयस्तु खप्रत्यक्षा एवेति देद्धर्म्यवैधर्म्यम्। तस्मादपि देदातिरिक्त धर्मा इति। तत्र यद्यपि चैतन्य- मपि भृतविभशेषगुणः तथापि यावङ्गूतमनुवर्तेत। न च म- दशतया व्यभिचारः । सामर्थ्यस्य सामान्यगणत्वात्। अप्रपि च मदभक्रि: प्रतिमदिरावयवं मात्रयावतिष्ठते। तद्दहेद्हेपि चैतन्यं तदवयवेख्वंपि मात्रया भवेत्। तथा चैकसिमिन्देद्े ब- दवः चेतयेरन्। न च बहनां चेतनानामन्योन्याभिप्राया- नुविधानसंभव इति एकपाशनिवद्दादव बद्दवो विद्ंगमाःवि- रुद्दादिक्कियाभिमुखाः समर्था अपि न इस्माचमपि देशम- तिपतितुमुत् इन्ते। एवं भरीरमपि न किं चित्कर्तुमुत्सच्द- ने। अपि च नान्वयमान्नात्तद्वर्मधर्मिभावः भक्यो विनिश्े- तुम् । मा भूदाकाशस्य सर्वो धर्म: सर्वेध्वन्चयात्। अपि त्वन्वयव्यतिरेकार्भ्यां संदिग्धय्चात्र व्यतिरेकतथा च न साधकत्वमन्वयमात्रस्येत्याइ । "अपि च सति तावदि"ति। दूषणान्तरं विवक्षुराक्षिपति। "किमात्मकं चे"ति। सएवै- कग्रन्थेनाच। "नही"ति। नास्तिक आद्। "यदनु- भवनमि"ति। यथा द्ि भूतपरिणामभेदो रुपादिर्न तुं भृतचतुष्टयादर्थान्तरम्। एवं भृतपरिणामभेद एव चैतन्यम्। न तु भूतेभ्योर्थान्तरम्। येन, पृथिव्यापसतेजो वायरिति

[अ्र.३पा.३सपूक [ ई६४] [भामती] तत्वानीति प्रतिज्ञाव्याघान: स्यादित्यर्थः। एतदुत्तां भवति। च- तुर्णामेव भृतानां समस्तं जगत्परिणामो न त्वस्ति तत्त्वान्त- रं यस्य परिणामो रूपादयोन्यद्वा परिणामान्तरमिति। अन्ो- काभिस्तावदुपपत्तिभिर्देद्दधर्मत्वं निरसम्। तथाप्युपपत्त्यन्त- राभिधित्सयाद। तत्तचीति। भृतधर्मा रूपादयो जडत्वाद्वि- षया एव दष्टा न तु विर्षाययणः। न च केर्षा चिद्विषया- णामपि विषयित्वं भविष्यतोति वाच्म्। खात्मनि वृत्तिवि- रोधात्। न चोपलध्वावेष प्रसङ्गस्तस्या अाजडायाः स्वयंप्र- काशत्वाभ्युपगमात्। ऊृतोपपादनं चैतत्पुरस्तान् उपलब्धिव- दिति सूचावयवं योजयति। "यथैवास्या"दति। उपलब्धि- ग्राचिण एव प्रमाणात् भरीरव्यतिरकोऽप्यवगम्यते। तख्या- स्तनः ख्यंप्रकाशप्रत्ययेन भूतधर्मेन्यो जडेम्यो वैलक्षएयेन व्यतिरकनिश्चयात्। अस्तु तहि व्यतिरेकोपलन्धिर्भूतिभ्य: खतन्त्रा तथाप्यात्मनि प्रमाणाभाव इत्यत आद्द। "उप- . ल्धिसरूपमेव च न आरत्मे"ति। आराजानतस्तावदुपलब्धि- भेदो नानुभूयतदूति विषयभेदादभ्युपेयः। न चोपलब्धिव्यतिर- किर्णा विषयार्णं प्रथा संभवतीत्युपपादितम् । न च विष- यभदद्रादि प्रमाणमस्तोति चोपपादितं ब्रह्मतत्त्वसमोक्षा- यामस्माभिः । एवं च सति विषयरूपतङ्वेदावेव सुदुर्खभा- विति दूरनिरस्ता विषयभेदादुपलब्धिभेदसंकथा। तेनीपल- व्धेरुपलव्धृत्वमपप न तात्त्विकम् । किं त्वविद्याकस्पितम् । तचाविद्यादभायामप्युपलब्धेरभेद इत्याद्। "अदमिदमद्रा- क्षमिति चे"ति। न केवलं तात्विकाभेदान्नित्यत्वमतात्विका-

[भामती] [ ६६५ ] [अ इपा-३र.५ू४] दपि नित्यत्वमेवेति तस्यार्थः। मृत्याद्युपपत्तेस् नानाव्वे दि नान्येनोपलब्धेन्यस्य पुरुषस्य सृतिर्नोपपद्यतदत्यर्थः। निराकृतमप्यथे निराकरणान्तरायानुभाषते।"यत्तूक्त मि"ति। यो द्ि देद्व्यापारादुपलब्धिरुत्पद्यते तेन देद्धर्म दूति मन्यने तं प्रतीद दूषणम्। "न चात्यन्तं देहस्ये"ति। प्रछ्ट- तमुपसंद्रति। "तस्मादनवद्यमिति। अङ्गावबद्धा तु न शाखासु हि प्र- तिवेदम् ॥५५॥ खरादिभेदात्प्रतिवेदमुद्गीथादयो भिद्यन्ते। तदनुबद्वास्तु प्रत्यया: प्रतिभाखं विदिता भेदेन। तन्न संभयः। किं यस्िन्वेदे यदुद्गोथादयो विद्ितास्तेषामेव तद्वेदविचिताः प्रत्ययाः उतान्यवेदविद्ितानामप्युद्गीथादीनां ने प्रत्यया दति। किं तावत्प्राप्तम्। श्ररमित्यक्षरमुद्गीथमुपासीतेति उद्गीथश्रवणे- नोद्गोथसामान्यमवगम्यते। निर्विशेषस्य च तस्यानुपपत्तेर्ि- शेषाकाङ्गारयां खशाखाविद्ितस्य विशेषस्य संनिधानात् तेनै-

वं सन्निधानेन श्रुतिपोडा, यदि द्ि श्रुतिसमर्पितमर्थमपबाधेत ततः श्रुति पीडयेत् न चैतदस्ति। नद्युद्वीथश्रुत्यभिच्दित- लक्षिता सामान्यविशेषी बाधिता। खभाखागतयो: खीक- रणात् शाखान्तरीयास्ीकारपि। यथाङ । जातिव्यक्ती गृद्ीत्वेइ् वयं तु श्रुतलक्षिते। छृष्णादि यदि मुच्चामः का श्रुतिस्तन पोडते। ज्ञ

(अ्र.३ पा.३स.५ूप] [ ६६द] [भामतो] एवं प्राप्त, मेवं प्राप्त, उच्चने। उद्गीथाङ्गावबद्दास्तु प्रत्यया ना- नाशाखासु प्रतिवेदमनुवर्तेरन् न प्रतिभाखं व्यवतिष्ठेरन्। उद्गीथमित्यादिसामान्यश्रुतेरविशेषात् । एतदुक्तं भवति । युत्तं शुतं पटमानयेत्यादा पटश्रुतिमविशेषप्रवृत्तामपि स- ननिधानान् पुकश्रुतिर्बाधसदूति। विभिष्टार्थप्रत्यायनप्रयुक्त- त्वात् पदानां समभिव्याद्दारख। अ्र्न्थथा तदनुपपत्ते: । न च खार्थमस्मारयित्वा विशिष्टार्थप्रत्यायनं पदानामिति विशिष्टार्थप्रयुत्तां खार्थसारणं न खप्रयोजकमपबाधितुमुत्त- इते। मा च बाधि प्रयोजकाभावेन सार्थस्ारपमपीति युक्तमविशेषप्रवृत्ताया अपि श्रुनेरेकस्तमिन्नेव विशेषे त्र्वस्था- पनम् । इछ तद्गोथश्रुतेरविभेषेण विभिष्टार्थप्रत्यायकत्वात्। संकोचे प्रमाणं किंचिन्नास्ति। न च सन्निधिमात्रमपवाधि- तुमदति। अ्रतिसामान्यद्वारेण च सर्वविभेषगामिन्या: श्रु- तेरेक स्मिन्नवस्थानं पोडैव। तस्मात्षर्वोद्गीथविषयाः प्रत्यया इति.। मन्त्रादिवद्वा Sविरोधः॥५६॥ विरुद्धमिति नः क्व संप्रत्ययो यत्प्रमाऐन नोपलभ्यते। ए- पलव्धं च मन्त्रादिषु शाखान्तरीयेषु शाखान्तरीयकर्मसंब- न्धित्वम्। तद्वदिद्दापीति दर्भनादविरोधः । एतच्च दर्भितं भाष्येण सुगमेनेति ॥ भूग्न: क्रतुवज्ज्यायस्त्वं तथा च द- ईैयति ॥५७॥ वैश्वानरविद्यार्या कान्दोग्ये किं व्यस्तोपासनं समस्तोपा-

[भामती] [ ६६ ] [अ३ पा.३ ख.पू0] सनं च उत समस्तोपासनमेवेति। तन्न दिवमेव भग- वो राजन्निति छोवाचेति प्रत्येकमुपासनश्रुतेः प्रत्येकं च फलवत्त्वाम्त्रानाम् समस्तोपासने च फलवत्वश्रुते: उभयथा प्युपासनम्। न च यथावैश्वानरीयेष्टी यदष्टाकपालो भव- तीत्यादीनामवयुत्यवादानां प्रत्येकं फनश्रवणेपि अ्ररथवाद- माचत्वं वैश्वानर द्वादशकपालं निर्वपेदित्यस्यैव तु फलवत्त्व- मेवमनापि भवितुमर्द्दति। अत्र द्ि द्वादभकपालं निर्वषे- दिति विधिभत्तिश्रुतिर्यदष्टाकपालो भक्तीत्यादिषु वर्तमा- नापदेशः । न च वचनानि त्वपूर्वत्वादिति विधिकल्पना। अवयु त्यवादेनं स्तुत्याप्युपपत्ते। इूद् तु समस्ते व्यस्ते च वर्त- मानापदेशस्याविशेषात्। अगृह्यमाणविभेषतया उभयनापि विधिकल्पनायाः फलकत्पनायास भेदान्। निन्दायास स- मस्तोपासनारम्भे व्यस्तोपासनेप्युपपत्तेः। श्यामो वाश्राङ- निमभ्यवदरतीतिवत् उभय विधमुपासनमिति प्राप्तउच्चते। स- मस्तोपासनस्यैव जायस्वं न व्यस्तोपासनस्य । यद्यपि :वर्त- मानापदेशत्वमुभयन्ाप्यविभिष्टं तथापि पैर्वापर्यालोचनया समस्तोपासनपरत्वस्यावगमः । यत्परं द्वि वाक्ं तदस्यार्थ: । तथाद्ि। प्राचीनशालप्रभृतयो वैश्वानरविद्यानिर्णयायाश्वपतिं कैकेयमाजग्मुः । ते च तत्तद्कदेशोपासनमुपन्यस्तवन्तः। तन्र कैकेयस्तत्तदुपासननिन्दापूर्व तन्निवारणेन समस्तोपा- सनमुपसंजदार। तथा चैकवाक्यतालाभाय वाक्यभेदपरि- दाराय च समस्तोपासनपरतैव संदर्भस्य लच्ष्यते। तस्मा- दडफलसंकीर्तनं प्रधानस्तवनाय.। समस्तोपासनस्यैव तु

[w३पा.३e.yo] [ ६६८ ] [भामती] फलवत्त्वमिति सिद्धम्। एकदेशिव्याख्यानमुपन्यस्य दूषयति। "केचित्वत्रे" ति। संभवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदस्यान्याय्यत्वात्। नेद्शं सूचव्याख्यानं समञ्जसमित्यर्थः। नानाशब्दादिभेदात् ।। ५८ ।। सिद्ध कृत्वा विद्याभेदमधस्तनं विचार जातमभिनि्वर्तितम्। सम्प्रति तु सर्वासामीश्वरगोचरार्णं विद्यानां किमभेदो भे- दो वा एवं प्राणादिगोचराख्विति विचारयितव्यम्। ननु य- था प्रत्ययाभिधेयाया तपूर्वभावनाया त्राजनतो भेदाभावेपि धात्वर्थेन निरप्यमाणत्वात् तस्य च यागादर्भेदातप्रक्रत्यर्थ- यागादिधात्वर्थानुबन्धभेदाङ्वेदः । तदनुरक्ाया एव तस्याः प्रतीयमानत्वात्। एवं विद्यानामपि रूपतो बेद्य स्येश्वरस्याभे-

नाख्यभेदाशङ्का। उच्चते। युक्तमनुबन्धभेदात्कार्यरूपाण- मपूर्वभावनानां भेद इति। दूद ब्रह्मणः सिद्धरूपल्वाङ्क- णानामपि सत्यसंकल्पत्वादीनां तदाश्रयाणां सिद्धतया सर्व- चाभेदो विद्यास। नदि विशालवक्षाश्वकोरेक्षणः क्षत्रिय- युवा दुशावनध्मेति एकत्रोपदिष्टोन्यत्र सिंद्ास्यो वृषस्क- नवः स एवोपदिश्यमानक्तकोर क्षणत्वाद्यपजद्दाति न (१) खलु प्रत्युपदेशं वस्तु भिद्यते। तस्य सर्वत्त्र तादवस्थ्यात्। ततादवस्थ्ये वा तदेव न भवेत्। नदि वस्तु विकल्प्यतदति। म्माद्देद्याभेदाद् विद्याना भेद इति प्राप्तम्। एवं प्राप्त- चते। भवेदेतदेवं यदि वस्तुनिष्ठान्युपासनवाक्यानि किं (१) नो इति-पा० २

[भामती] [ ६६ट ] [अ्.३ पा.३ख.५ूत] तु तदिषयामुपासनाभावनां विद्धति। सा च कार्यरूपा। यद्यपि चोपसनाभावना उपासनाधीननिरूपणोपासनं चोपा- स्याधीननिरूपणमुपास्यं चेश्वरादि व्यवस्थितरूपम् । तथा- प्यपासनाविषयीभावोस्य कदा चित कस्य चित् केन चिद्रू- पेणेत्यपरिनिष्ठित एव । यथैकः खीकायः केन चिद्गच्यत- या केन चिदुपगन्तव्यतया केन चिदपत्यतया केन चिन्मा- ततया केन चिदुपेक्षणीयतया विषयोक्रियमाणः पुरुषेच्का- तन्त्रः । एवमिद्ापि उपासनानि पुरुषेक्कातन्त्रतया विधेयतां नातिक्रामन्ति। न च तत्तङ्गुपतयोपासनानि गुणभेदान्न भिद्यन्ते। न चांग्रिचोत्रमिवोपासनां विधाय दधितण्डुला- दिगुणवदिद्द सत्यसंकल्पत्वादि गुण विधिरये नैकशासतत्वं स्यान्। अपि तत्पत्तावेवोपासनानां तत्तद्रुपविभिष्टानामवगमात्। तन्ागृह्यमाणविशेषतया सर्वासा भेदस्तु्यः । न च सम- स्तभाखाविदित सर्वगुणोपसंद्ार: शक्यानुष्ठानः । तम्मराङ्वेदः। न चास्मिन्पक्षे समाना: सन्तः सत्यकामादय इूति। के चित्खव- लु गुणाः कासु चित् विद्यासु समानास्तेनैकविद्यात्वे आ्प्रा- वर्तयितव्याः। एकत्रोक्तत्वात्। विद्याभेदे तु न पौनरुतय- मेकसयां विद्यायामुत्ता विद्यान्तरे नोका इति विद्यान्तरस्यापि तङ्रुणत्वाय वत्तव्या अनुक्तानामप्राप्तेरिति। विकल्पो विशिष्टफ लत्वात् ॥ ५९॥ अग्रिद्टोतदर्भपौर्णमास्यादिषु पृथगधिकाराणामपि समु- चचयो दष्टो नियमवान् तेरषा नित्यत्वादुपासनास्त काम्यतया न नित्यास्तम्मान्नारसा समुच्चेयनियमः। तेन समानफलाना

[भ्र३पा.३.५2] [६0०] [भामती] दर्शपौरणमासज्योतिष्टोमादोनामिव न नियमवान्विकल्पः फन- भूमार्थिन: समुच्चयस्यापि संभवादिति पूर्वः पक्षः । उपोसना-

नेनोपास्यसाक्षात्करणे तत एव फलप्रतिलाभे तु ऊतमुपा- सनान्तरेण। न च साक्षात्करणस्यातिभयसंभवस्योपायसद्- सैरपि तादवस्थ्यात्। तन्माचसाध्यत्वाच्च फलावाप्े: । उपासनान्तराभ्यासे च चित्तैकाग्रताव्याघातेन कस्य चि- दुपासनानिष्पत्तेरिद् विकल्प एव नियमवानिति राद्वान्तः। काम्यास्तु यथाकामं समुचीयेरन वा पूर्वहेत्वभावात् ॥ ६० ॥ यासूपासनासु विनोपास्यसाश्चात्करणमदष्टेनैव काम्यसाधनं तासां काम्यदर्भपौर्णमासादिवत पुरुषेक्कावभेन विकल्पसमु- च्याविति सांप्रतम् । अङ्गेषु यथाश्रयभावः ॥६१॥ तननिर्द्वारिणानियमस्तदृष्टेः पृथकष्यप्रतिबन्धः फलमित्यचो- पासनासु फलश्ुतेः पर्णमयीन्यायेनार्थवादतयोपासनानां क्र- न्वर्थत्वेन समुच्चयनियममाशङक्य पुरुषार्थतयैकप्रयोगवचन- ग्रदणाभावेन समुञ्चयनियमो निरस्तः। इछ तु सत्यपि पुरुषा- र्थत्वे कस्माननैकप्रयोगवचनग्रइएं भवतीति पूर्वोत्त्तमर्थमान्ति- पन् प्रत्यवतिष्ठते । यद्यपि द्वि काम्या एता उपासनास्तथा- पि न खतन्त्ना भवितुमचन्ति। तथा सति द्वि क्रत्वर्थाना- श्रितनया क्रतुप्रयोगाद्वद्दिरप्यमूर्षा प्रयोग: प्रसज्यते। न च

[भामतो] [ ई१ ] [अ.३ पा.३ सू. ई१] प्रयुज्यन्ते। तत्कस्य द्ेतो: करत्वर्थाश्रितानामेव तार्सा तत्तत्फ- लोहेशेन विधानादिति। एवं चाश्रयतन्त्रत्वादाश्रितानां प्रयो- गवचनेनाश्रयार्णं समुच्चयनियमनाश्रितानामपि समुच्चयनि- यमो युक्तइतरथा तदाश्रितत्वानुपपत्तेः । सच प्रयोगवच-

पति। तदभावे तार्सा समुच्चयनियमाभावादिति मन्चानरय पूर्व: पक्षः । राद्वान्तस्तु यथाविदितोहिष्टपदार्थानुरोधी प्रयो- गवचनो न पदार्थखभावानन्यथयितुमद्दति । किं तु तदवि- रोधेनावतिष्ठते। तत्र करत्वर्थानां नित्यवदाम्न्नानात्। तथाभा- वस्य च संभवात्। नियमेनैतान्समुच्चिनोतु। कामावबद्वा- सतूपासना: कामानामनित्यत्वान्न समुच्चयेन नियन्तमर्द्दति। नदि कामा विधीयन्ते येन सुमुच्ीयेरन् अपि तदिश्यन्ते। मानान्तरानुसारी चोहेशो न तद्विरोधेनोद्दभ्यमन्यथयति।

बद्दानामुपासनानामप्यनित्यत्वम्। नित्यानित्य संयोग विरोधा- त्सत्यपि तदाश्रयाणां नित्यत्वे इदमेव चाश्रयतन्त्रत्वमाश्रितार्ना यदाश्रये सत्येव वृत्तिर्नासतोति। नतु तन्र वृत्तिरेव नावृ- त्तिरिति तदिदमुक्तम्। "आश्रयतन्त्राएयपि दी"ति। समाहारात् ॥ ६२ ॥

र्भिन्नक्रमो दुरुद्गोतमपोति वेदान्तरोदितप्रणवोद्गीथैकत्वप्र- त्ययसामार्थ्याद्कोतकर्मणः शंसनाम्। उद्गाता प्रतिसमा- (१) दुरुद्रीथमिति-पा० २

[अर.३पा३व. ई] [६७२] [भामती] दधाति किं तदित्यत आद् दुरुद्रीतमपि। वेदान्तरोदिते चौद्राचे कर्मण उत्पन्नं नतम्। एवं जुवन्वेदान्तरोदितस्य प्रत्ययस्येत्यादि योजनीयम् ॥ गुणसाधारण्यश्रुतेश् ॥ ६४॥ अस्य सत्रस्यान्वयमुखेन व्यतिरेकमुखेन च व्याख्या, भेष- मतिरोदितार्थम्। दूति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिते शारीरकभगवत्पादभाव्य- विभागे भामत्यां ततीयाध्यायस्य ततीय: पादः समाप्रः ।। पुरुषार्थोतःशब्दादिति बादरायण:।।१।।

त्वमुपासनानां च तत्तत्युरुषार्थसाधनत्वमधस्तनं विचारजा- तमभिनिर्वर्तितम्। सम्प्रति तु किमापनिषदात्मतच्वज्ञानमप- वर्गसाधनतया पुरुषार्थमाद्दो क्रतुप्रयोगापेन्तितकर्त्प्रतिपाद- कतया क्रत्वर्थमिति मोमांसामहे। यदा च क्रत्वर्थ तदा यावन्मानं क्रतुप्रयोगविधिनापेक्ितं कर्टत्वमामुभ्िकफलोप- भोतृत्वं च। न चैतदनित्यत्वे घटते कतर्विप्रणशाछता- भ्यागमप्रसङ्गात्। अर्प्र्तरो नित्यत्वमपि तावन्माचमुपनिषत्मु विवत्तितम् । दतोन्यत्वमनपेत्ितविपरीतं च नोपनिषदर्थः स्यात्। यथा शुद्ृत्वादि(२)। यर्द्याप जीवानुवादेन तस्य ब्र- ह्मत्वप्रतिपादनपरत्वमुपनिषदामिति मच्ता प्रबन्धेन तन्- तन्र प्रतिपादितं तथाप्यत्र केर्षा चित्पूर्वपत्तभङ्काबीजाना निराकरणे तदेव स्थूणनिखननन्यायेन निश्नलीक्रियतदूत्य- (१) शद्धबुद्धत्वादीति-पा० २

[भामती] [ ६७३ ] [अ.३पा. ४ च. २] स्ति विचारप्रयोजनम्। तन् यर्द्या प्रोक्षणादिवद् आ्रात्मज्ञानं न किं चित्क्रतुमारभ्याधीतम् । यद्यपि च कर्तृमाचं नाव्य- भिचरितक्रतुसंबद्धं कर्तृमाचस्य लौकिकेष्वपि कर्मसु दर्श- नात्। येन पर्णतादिवदनारभ्याधीतमप्यव्यभिचरितक्रतुसं- बद्धं जुरद्वारेण वाक्येनैव कत्वर्थमापद्यते तथापि यादश आत्मा कर्तामुक्िकखर्गादिफलभोगभागो देदाद्तिरिक्रो वेदान्तैः प्रतिपाद्यते न तादृशस्यास्ति लैकिकेषु कर्मरप- योगः । तेषामैदिकफलानां भरीरानतिरित्ेनापि यादशता- दशेन कर्तोपपत्ते: । आ्रमुष्िकफलानां तु वैदिकानां कर्म- पां तमन्तरेणासंभवात् तत्संबन्धएवायमै।पनिषदः कर्तेति

संतावत् क्रत्वैद्मर्थ्यमापद्यतइति फलश्रुतिरर्थवादः। तदु- क्रम्। 'द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात् फलश्रुतिरर्थवाद: स्या- दिति। औपनिषदात्मज्ञानसंस्कृतो दि कर्ता पारलौकिकफ- लोपभोगयोग्योस्मीति विद्यावान् शद्दावान् क्रतुप्रयोगाङ्गं नान्यथा प्रोक्षिताइव ब्रीद्य: क्रत्नङ्गमिति। प्रियादिसचितस्य च संसारिण एवात्मनो द्रष्टव्यत्वेन प्रतिज्ञापनात् । अरपद्दत- पाष्मत्वादयस्तु तदिशेषणानि तस्यैव स्तुत्यर्थम्। न तु तत्परत्त्रमुपनिषदाम्। तम्मात्क्रत्वर्थमेवात्मज्ञानं कर्तृसंस्कार- द्वारा न पुनः पुरुषार्थमिति। एतदुपोद्दल्तनाथें च ब्रह्मदि- दामाचारादि: श्रत्यवगत उपन्यस्तः । न केवलं वाक्यादा- त्मज्ञानस्य क्रत्वर्थत्वम् । तृतीयाश्रुतेश्व। न(२)त्वेतल्रकृतो- (१) न चैतिति-पा० 3 २ क

[अ३पा.8 स. 2] [६08 ] [भामतो] द्वीथविद्याविषयं यदेव विद्ययेति सर्वानामावधारणार्भ्या प्रा- प्नेरधिगमात्। यथा य एव धमवान्देभः स वक्िमानिति। समन्वारमभवचनं च फखारस्ो विद्याकर्मणोः साचित्यं दर्भ- ्यति। तच्च यद्यप्याग्रेयादियागषट्कवत् समप्रधानत्वेनापि भवति। तथाप्युत्तया युत्या विद्याया: कर्म प्रत्यङ्ग भावेनैव नेतव्यम्। वेदार्थज्ञानवतः कर्मविधानाद् उपनिषदोपि वे- दार्थ इति तत्ज्ञानमपि कर्माङ्गमिति॥ नियमाच्च॥७॥ सुगमम्। सिद्धान्तयति । अधिकोपदेशान्तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् ॥ ८॥ यदि शरीराद्यतिरित्त कर्ता भोक्ात्मत्वेतन्मात्उपनि- षद: पर्यवसिता: स्युसतः स्यादेवं, न त्वेतर्दासित। तास्त्वेवंभूत- जीवानुवादेन तस्य पडडूबुद्दोदासीनब्रह्मरूपताप्रतिपादनपरा इति तचतचासकदावेदितम्। अरनधिगतार्थबोधनख्रस- त्ता द्ि शव्दस्य प्रमाणान्तरसिद्दानुवादेन। तथा चौपनि- षदात्मज्ञानस्य ऋ्रत्वनुष्ठानविरोधिनः क्रतुसंबन्ध एव नासित । किमङ्ग पुनः तदव्यभिचारसतश्न कतुशेषता। तथा च ना- पवर्गफलश्रुतरर्थवाद्माचत्वमपि तु फलपरत्वमेव। अ्र्प्रत एव प्रियादिव्वचितेन संसारिणात्मनोपक्रम्य तस्यैवात्मनोधिकोपदि- दिक्वार्यां परमात्मनोत्यन्ताभेद उपदिश्यते। यथा समारो- पितस्य भुजगस्य रज्जुरूपादत्यन्ताभेद: प्रतिपाद्यते। योयं

[भामतो] [ ६०५ ] [अ.३पा.४ सू.८) सर्प: सा रज्जरिति। यथा विद्याया कर्माङत्वे दर्शनमुप- न्यस्तमेवमकर्माङ्गत्वे न दर्भनमुत्तम्। तन्र कर्माङ्गत्वदर्शनाना- मन्यथासिद्विरुत्ता केवलविद्यादर्शनाना तु नान्यथासिद्विर- सार्वनिकी व्याप्िरप्युद्वोथविद्यापेक्षया तस्या एव प्रक्ृतत्वात् न त्वशेषापेक्षया। यथा सर्वे ब्राह्मण भोज्यन्तामिति नि- मन्नितापेक्षया तेषामेव प्रक्नतत्वात्। विभाग: शतवत् ॥ ११॥ सुगमम्। त्रविभागेपि न दोष इत्याह। "न चेदं सम- न्वारम्भवचनमि"ति । संसारिविषया विद्या विहिता यथो- द्वोथविद्या प्रतिषिद्वा च यथा सच्कास्राधिगमनलक्षणा अ- ध्ययनमाच्रवत एव कर्मविधिर्न तूपनिषद्ध्ययनवतः । एतदुक्त. भवति। यदध्ययनमर्थावबोधपर्यन्तं कर्मसूपयुज्यते। यथा कर्मविधिवाक्यानां तन्मानवत एवाधिकार: कर्मसु नोपनिष- दध्ययनवतः तदध्ययनस्य कर्मखनुपयोगादिति। अ्र्ध्ययनमा- चवत एवेति मातग्र्णनार्थज्ञानं वा व्यवच्त्िन्नमिति मन्वानो भान्तव्वोदयतति। 'नत्वेवं सती"ति। साभिप्रायमुद्घाटयन् समाधत्ते। "न वय"मिति। उपनिषद्ध्ययनापेक्षं मात्र- ग्रदणं नार्थबोधापेक्षमित्यर्थः ॥ नाविशेषात् ॥२३ ॥ कुर्वन्नेवेद कर्मागोत्यविद्यावद्विषयमित्यर्थः । विद्यावद्विषय- व्वेपि अविरोधो विद्यासुत्यर्थत्वादित्याद्द।

[भ्३पा.४ स. २४] [ (ई] [भामतो]

स्तुतयेनुमतिर्वा ॥१४॥ अपि च विद्याफलं प्रत्यक्षं दर्भयन्ती श्रुतिः कालान्तर- भाषिफलकर्माङ्गत्वं विद्याया निराकरोतीत्याद। कामकारेण चैके ॥ १५ ॥ कामकार इच्छा।। उपमर्दच॥१६॥ अधिकोपदेशादित्यनेनात्मन एव पुद्बुद्दोदासीनत्वादय उत्ताः । इछ तु समस्तक्रियाकारकफनविभागोपमर्द चेति। ऊर्ध्वरेतःसु च शब्दे हि॥१७ ॥

परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति सुबोधम्।।

हि॥ १८॥

खात्। आश्र्रमित्वेन त्वेषामन्यार्थपरामर्शमानान्न सिध्यति। विध्यभावात्। सृत्याचारप्रसिद्धिक्च तेषां प्रत्यक्षत्रुतिदिरोधाद- प्रमाणम्। निन्दति द्ि प्रत्यक्षा श्रुतिराश्र्रमान्तरं वीरचा वा एष देवानामित्यादिका। प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे च रम- त्याचारयोरप्रामाणयमुत्तं 'विरोधे त्वनपेक्ष स्यादसति ह्यनुमा- नमिति नदेतत्र्वमाच। चयो धर्मस्कन्ा दत्यादिना- नधिकृतविषया चे,ति । अन्धपङ््वादयो दि ये नैमित्तिक- कर्मानधिकृतास्तान्प्रत्याश्रमान्तर विधिरिति । ऋपरपि चापव-

[भामती] [६०] [ब. ३पा.४ सू. १८] दति द्वि। न केवलमन्यपरतया परामर्शस्याश्र्रमान्तरं न लभ्यते अपि त्वाश्रमान्तर निन्दाद्वारेणापवादादपीत्यर्थः। स्या देतत्। भवत्वेष परामर्शोन्यार्थः । ये चेमेरएयइत्यादिभ्य- स्वाश्रमान्तरं सेत्स्यतीत्यत आाद्। "ये चेमे Sरएय"दति। त्र्प्र स्यापि देवपथोपदेशपरत्वात् नैतत्परत्वमित्यर्थः। न चान्यप- रादपि स्फुटतराश्र्रमान्तरप्रत्यय इत्याह। "संदिग्धं चे"ति । नदि तप एव द्वितीय इत्यन्ाश्रमान्तराभिधायी कश्विदस्ति शब्द दूति। नन्वेतमेव प्रव्राजिन दूति वचनाद् आश्र्रमा- न्तरं सेत्तीत्यत आद्द। "तथैतमेवे"ति। "एतदपि लोक- संस्तवनपरमि"ति। अधिकरणारभ्भमाक्षिप्य नास्ति प्रत्यक्ष- वचनमिति कृत्वाचिन्तेयमिति समाधत्ते तच (१) "ननु- ब्रह्मचर्या देवे"ति। अनुष्टेयं बादराणः साम्यश्रुतेः॥।१९॥ भवत्वन्यार्थः परामर्शः तथाप्येतस्मादाश्रमान्तराषि प्रती- यमानानि च नापाकरणमई्दन्ति। एवं तान्यपाक्रियेरन्य- द्यममान् प्रतीयेरन्। प्रतीयमानानि वा श्रुत्या बाध्येरन् । न तावन्न प्रतीयन्ते। तथाचि। त्रयो धर्मस्कन्धा इति स्कन्ध- चित्वं प्रतिभ्ातम्। तचस्कन्धशब्दो यद्याश्रमपरो न स्याद् न्ा- पि तु समूददवचनस्ततो धर्माणां यज्ञादोनां प्रातिस्विकोत्प- त्तीनां किमपेच्य तित्वं संख्यासु व्यवस्थाप्येत एकेकाश्रमो- पसंशृद्दीतास्ताश्रमार्णां चरित्वाच्छ्क्याखिित्वे व्यवस्थापयितु मि- त्याश्रमतित्व प्रतिज्ञोपपत्तिस्तत्र यज्ञादिलिक्गो गृद्ाश्रम एको (१) तत्रेति 3 पुस्तके नरिति ।

[भ३पा४e] [ई७८] [भामती] धर्मस्कन्धो ब्रह्मचारीति द्वितीयसप इति च तपःप्रधानात्तु वानप्रस्थाश्रमान्नान्य: ब्रह्मसंस्थ इूति च पारिशेष्यात्परिब्राडि- ति वत्यति। तस्मादन्यपरादपि परामर्भादाश्रमान्तराणि प्रतीयमानानि देवताधिकरणन्यायेन न भक्यन्ते Sपाकर्तुम्। न च प्रत्यक्षश्रुतिविरोधो वीरह्दा वेत्यादे: प्रतिपन्नगाईस्थ्यं प्रमादादज्ञानाद्वाग्िमुद्वासयितुं प्रवृत्तं प्रत्युपपत्ते: । एवं च शविरोधे सिद्धवत्परामर्भादाश्रमान्तराणां शरासान्तरसिद्धिं वा - कलपयिष्यामो यथोपवीतविधिपरे वाक्ये उपव्ययते देवल- त्यमेव तत् कुरुते दत्यच निवीतं मनुष्यार्णां प्राचीनावीतं पितृणामपि भाखान्तरसिद्धयोर्निवीतप्राचीनावीतयो: परामर्भ इति। विधिर्वा धारणवत् ॥२०॥ यद्यपि ब्रह्मसंसत्वस्तुतिपरतया Sस्य संदर्भस्यैकवाक्यता गम्यते। संभवन्त्यां चैकवाक्यतार्यां वाक्यभेदो Sन्याय्यः । तथाप्याश्रमान्तराणं पूर्वसिद्वेरभावात् परामर्शानुपपत्ते:, अप- रामर्शें च सुतेरसंभवेन किंपरतया एकवाक्यतास्तु इति तो भङ़का धारणावद् वरमपूर्वत्वाद्दिधिरेवास्तु। यथा त्र्पारधर्- स्तात्ममिधं धारयन्रनुद्रवेदुपरि द्वि देवेभ्यो धारयतीत्यन् स- त्यामप्यधोषारणोनैकवाक्यताप्रतोतो विधीयतएवोपरि धारणम पूर्वत्वाम्। यथोक्तम 'विधिस्त धारणडपूर्वत्वादि'ति। तथे- चाप्याश्रमान्तरपरामर्भश्तुतिविधिरवेति कलुप्यने। सम्मति प- रामश्ेंपीतरेषामाश्रमाणां ब्रह्मसंस्थतासंस्तवसामर्थ्यादेव वि- धातव्या। न खल्चविधेयं, संस्त्वयने तदर्थत्वात् संस्तवस्ये-

[भामनी] [ ( ] [अर.३पा.४ ६. २०] त्याद। "यदापी"ति। अच्ावान्तरविचारमारभते "सा च किं चतुर्ष्वि"ति। विचारप्रयोजनमाच्। "यदि चे"ति। ननु अनाश्र्रम्येव ब्रह्मसंस्स्थो भविष्यतोत्यत आरद्द। "ना- श्रमित्वे"ति। तन्र पूर्वपत्तमाच। "तन तपःशब्देने"ति। शयमभिसंधिः । न तावद् ब्रह्मसंस्थ इति पदं प्रत्यस्तमि-

मान्रेशैव अमृतीभाव इति न तङ्गावाय ब्रह्मज्ञानमपेक्षेत। तथा च नान्य: पन्था विद्यने Sयनायेति विरोधः। न च सं- भवत्यवयवार्थे समुदायभक्तिकल्पना । तस्मराद्वह्वणि संस्था- स्येति ब्रह्मसंस्थः । एवं चतुर्षु आश्र्र्रमेषु यस्यैव ब्रह्मणि निष्ठ- न्वमाश्रमिण: स ब्रह्मसंस्थो Sमृतत्वमेतीति युक्तम्। त्र तावद् ब्रह्मचारिगृद्दस्थौ खशन्दाभिद्दितौ तपःपदेन च त- पःप्रधानतया भिन्षुवानप्रस्थावुपस्थापिता। भिक्षुरपि द्ि स- मधिकशौचाष्टयासीभोजननियमाद् भवति वानप्रस्थस्तपःप्र- धानः। न च गृद्दस्थाद: कर्मिणो ब्रह्मनिष्ठत्वासंभवः । यदि तावत् कर्मयोग: कर्मिता। सा भिश्नोरपि कायवाङ्मनोभि- रस्ति। अथ ये न ब्रह्मार्पर्पपोन कर्म कुर्वन्ति किं तु कामा- थितया ते कर्मिमणः। तथा सति गृद्स्थादयोपि ब्रह्मार्पर्प- पोन कर्म कुर्वाणा न कम्मिणः। तस्माद्ुह्मणि तात्पय्यें ब्र- हमनिष्ठता न तु कर्मात्यागः। प्रमाणविरोधात्। तपसा च इयोराश्रमयोरेकीकरणेन चय इति चित्वमुपपद्यते। एवं च त्रयोप्याश्रमा अब्रह्मसंस्थाः सन्तः पुएयलोकभा- जो भवन्ति यः पुनरतेषु ब्रह्मसंस्थ: सोमतत्वभागिति। न

[अ्र३पा.8 सू. २०] [ईट0] [भामती] च येरषां पुषयलोकभागित्वं तेषामेवामृतत्वमिति विरोधः। यथा देवदत्तयज्ञद्त्ता मन्दप्रज्ञावभू्ता सम्मति तयोर्यजञदत्त- स्तु भास्त्राभ्यासात् पटुप्रज्ञो वर्तते इति तथेद्ापि यएवाब्र- ह्मसंस्था: पुणयलोकभाजस्तएव ब्रह्मसंस्था अ्रमतत्वभाज इत्यवस्थाभेदादविरोधः । तथाच ब्रह्मसंस्थ द्वति यौगिकं पदं प्रकृतविषयं भविष्यति। यथा आ्र्ाग्नेय्याग्रीध्रमुपतिष्ठत- इत्यन विनियुक्तापि प्रकृतैवाग्नेयी ग्रह्यते। न च विनियुत्र- विनियोगविरोधः । यदि ह्यनाग्नेय्युपदिश्येत ततो यथा प्र- तीता तथोहिश्यते। विनियुक्ता च प्रतीतिर्भवेद् इति विनि- युक्तविनियोगविरोधः । इष तु आग्रोध्ोपस्थाने सा विधे- यत्बेन विनियुज्यते न तूदिग्यते। विधेयत्वेन च विनियोगे आग्नेयोपदार्थापेक्षणात् प्रकृतातिक्रमे प्रमाणभावात्। ता- वता च शास्तरोपपत्तेर्नाप्रकृतानामपि ग्रह्पसंभवः । न च यातयामतया न विनियोगः। वाचस्तोमे सर्वेषामेव म- न्तराणं विनियोगादन्यत्राप्यविनियोगप्रसङ्गात्। तथेद्दापि प्रकृता एवाश्रमा बुद्धिविपरिवर्त्तिनः परामृश्यन्ते नानुक्तः परिब्राडेवेति पूर्वः पच्ः। राद्वान्तमुपक्रमते। "तदयुक्रम् । नदि सत्यां गतौ वानप्रस्थविशेष्णोप्षेति। यथोपक्रान्तं त- थेत्र परिसमापनमुचितम। यत्ङ्ख्याकास् ये प्रसिद्धास्ते तत्सङ्ख्याका एव कीर्त्यन्ते इति चोचितम्। न तु सत्यां- गतावुत्सर्गस्यापवादो युञ्यते। अरसाधारणेनैकैकेन लक्षण- नैकैक आश्रमोवतुमुपक्रान्त इति तथैव समापनमुचितम्। न तु साधारणासाधारणाभ्यामुपक्रमसमाप्री झ्िष्येते। न

[भामती] [ ई ] [भ३पा.४ ६ू.२०] च तपो नाम नासाधारणं वानप्रस्थानामित्यत आद्। "तप- सासाधारण" दति। न खलुपराकादिभिः कायक्ेशप्रधानो यथा वानप्रस्थस्तथा भिक्षः सत्यप्यष्टग्रासादिनियमे। न च शेाचसंतोषभमद्माद्यस्तपःपच्ते वर्त्तन्ते तन वृद्दानां तपः- प्रसिद्वेरसिद्वेः। अपत एव वृद्धा: तपसो भेदेन शौचादीनाच- क्षते। शैौचसन्तोषतपःसाध्यायेश्ववरप्रणिधानानि नियमा इति।

"चतुद्टेन चे"ति। "अपि च व्यपदेशो चे"ति। त्रय एतदूति किं भिश्लुरपि परामृश्यते किं वा भिन्नुवर्जत्रय एव न ता बलय इति भिन्तुसंग्रहे तद्वर्जनमेते चय इत्यन् कतुँ भक्यम्। एतइूति प्रळ्वतानां साकस्चेन परामर्भात् भिन्षुसंग्रद्े च न तस्य पुषयलोकत्वमब्रह्मसंस्थत्वाभावाद् मित्षोः। तेन तस्य ब्रह्म संस्थस्य सदा पुषयल्नोकत्वमम्ृतत्वं चेति विरोधः । तरिपु च ब्रह्मसंस्थपदे यदेति संबन्धनीयम्। भिक्षी च सर्दोति वैषम्यम्। तदिदमुक्तम्। "पृथक्के चे"'ति। पूर्वपक्षाभासं समारयति। "कथं पुनर्ब्रह्मसंस्थशब्दो योगादि"ति। तन्नि- रांकरोति। "अबोच्यत" इति। अ्र्रयमभिसन्धिः । सत्यं यौगिक: शब्दः सति प्रकृतसंभवे न तदतिपत्या Sप्रकृते व- र्नितुमदति। अप्रसति तु संभवे मा भृत्पमादपाठ इत्यप्रकृते वर्तयितव्यः । दर्शितश्तान्ासंभवो 5धसादिति। एष चि ब्रह्मसंस्थतालक्षणो धर्मो भिक्षोरसाधारण आश्र्रमान्तराणि तत्मंस्थान्यतत्संस्थानि च भिक्षुस्वतसंस्थ इत्येव, तत्संस्थता हि सवभावं व्यवच्छिन्दन्तो विरोधाद् यस्तत्संस्थ एव तत्राञ्ज्मी

[अ. ३पा. ४ सू. २0] [(हर] [भामती] नान्यन। प्रमदमादिस्तु तदीयदति खाङ्गमव्यवधायकमि- त्यर्थः । ब्रह्मसंस्थत्वमसाधारणं परिव्राजकधमें स्ुतिरादर्भ- यतीत्याइ। "तथा च न्यासब्रह्मे"ति। सर्वसङ्गपरित्यागो दि न्यास: स ब्रह्म कुत इत्यत आह। "ब्रह्मा दि परः"। तरतः परो न्यासो ब्रह्मेति किमपेच्य पर: संन्यास इत्यत आप्ट। "तानि वा एतान्यवराणि तर्पासि न्यासएवात्यरेचय- दि"ति। एतदुर्त्त भवति। ब्रह्मपरतया सर्वेषणापरित्याग- लक्षणो न्यासो ब्रह्मेतति। तथा चेदशं न्यासलश्षणं ब्रह्मासं- स्थत्वं भिक्षोरेवासाधारणं नेतरेषामाश्रमिणाम् । ब्रह्मज्ञा- नस्य शब्दजनितस्य यः परीपाकः साक्षात्कारों Sपवर्गसाधनं तदङ्गतया पारिव्राज्यं विद्दितम्। न त्वनधिल्वतं प्रतीत्यर्थ।। स्तुतिमात्रमुपादानादिति चेन्नापू- र्वत्वात् ॥ २१॥ यद्यन सन्निधानउपासनाविधिर्नारिति ततः प्रदेशान्तर- स्थितोपि विधिरव्यभिचरितत दविधिसंबन्धेनोद्गीथेनोपस्थापितः स एष रसानां रसतम इत्यादिना पदसंदर्भेणिकवाक्यभावमु- पगतः रतूयते। नद्ि समभिव्याइतैरेवैकवाक्यता भवनीति

भिव्या इतैरर्थवादैरेक वाक्यताभ्युपगमात्। यदि तवङ्गोथमुपासी- न सामोपासीतेत्यादि विधिसमभिव्याद्वार: स्ुतस्नथापि तस्यैव विधे: स्तुतिः। न तूपासनविषयसमर्पणपर श्र्रोमित्येतद- करमुद्गोथमित्य नेतैवोपासनाविषयसमर्पर्पणादिति प्राप्तेऽभिधी-

[भामती] [ ( ] [भ.३पा. ४ खू. २१] यते। न तावहरस्थेन कर्मविधिवाकचेनैकवाक्यतासंभवः। प्रतोतसमभिव्यादतीना विधिनैकवाक्यतया स्तुत्यर्थत्वमर्थवा- दानां रक्तपटन्यायेन भ्वति। न तु स्तुत्या विना का चिदनु- पपत्तिर्विधेः। यथाङः। तपस्ति तु तदित्यतिरके परिदार इति। अरत एव विधेरपेक्ताभावात् प्रवर्तनात्मकस्यानुषङ्गा- तिदेशादि भिरर्थवाद प्राप्त्यभिधानमसमन्जसम्। नद्ि कर्चपे-

गः । तस्माहरस्थस्य कर्मविधे: स्तुतावानर्थक्यम्। तेनैकवा- क्यतानुपपत्तेः सन्निद्ितस्य तपासनाविधे: किं विषयसमर्प- सेनोपयु्यतामुत स्तुत्येति विभये विषयसमर्प्पणेन यथार्थ- वत्त्वं नैवं स्तुत्या बच्िङ्गत्वात्। अरगत्या द्ि सा। तस्म्रा- दुपासनार्था इूति सिद्दम्। कुर्यात क्रियेत कर्त्तव्यं भवेत् स्यादिति पच्चमम् । एतत्स्यात्मर्ववेदेषु नियतं विधिलक्षणम् ।। भावनाया: खलु कर्तृसमोद्ितानुकूलत्वं विधिर्निषधस्न क- र्तुरद्दितानुकूलत्वम्। यथाङः । कर्तव्यश्न सुखफलोऽकर्तव्यो दुःखफल इति। एतच्चास्म्राभिरूपपादितं न्यायकणिकायाम्। क्रिया च भावना तद्दचनाक्च करोत्यादयो, यथाङ: कभ्वस्तयः क्रियासामान्यवचना इति। अात एव कम्वस्तीनुदाहतवान् सामान्योत्ता तद्विशेषा: पचेदित्यादयोऽपि गम्यन्तदूति तच्र कुर्यादित्याक्चिप्नकर्तृका भावना। क्रियेनेति आष्तिप्नकर्मिका भावाना। कर्तव्यमिति तु कर्मभूतद्रव्योपसर्जनभावना। एवं दण्डी भवेहपिडिना भवितव्यं दपिडिना भयेतेत्येकधात्वर्थविषया

[अर. ३ पा.४ स. २१] [ (८४ ] [भामती] विध्युपदिता भावना उदाद्यार्याः । भवतिश्शरष जन्मनि । यथा कुलालव्यापाराद् घटो भवति बीजादङ्गुरो भवतीति प्रयुञ्ज- ने। न च बीजादङ्कुरो स्तीति प्रयुञ्जाते। तस्मादस्तिः सत्तार्यां न जन्मनीति।। पारिप्वार्था इति चेन् विशेषित-

त्वात् ॥ २३। यद्यपि उपनिषदाख्यानानि विद्यासन्निधौ श्ुतानि। तथापि सर्वाएयाख्यानानि पारिश्व दूति सर्वश्रुत्या निःशेषार्थतया दुर्बलस्य सन्निधंर्बाधितत्वात् पारिपवार्थान्येवाखयानानि। न च सर्वा दाशतयोरनुब्रयादिति विनियोगेपि दाशतयोनां प्रा- तिख्विकविनियोगात्तनतत् कर्मणि यथा विनियोगो न विरु- ध्यते तथेच्ापि सत्यपि पारिश्वे विनियोगो सन्निधानाद् वि- द्याङ्गत्वमपि भविष्यतीति वाच्म। दाशतयीषु प्रातिख्विकानां विनियोगानां समुदायविनियोगस्य च तुत्चवलत्वादिद्य तु सन्निधानात् श्रुतेबलीयस्वात्। तम्म्रात्पारिस्वार्थान्येवाख्या नानीति प्राप्त, उच्चते। नैषामाख्यनानां पारिश्वे विनियोग:। किं तु पारिश्वमाचश्षीतेत्युपक्रंम्य यान्यास्नातानि मनुर्वैवस- तो राजेत्यादीनि नेषामेव तन्र विनियोग: तान्येव चि पारिश्वेन विशेषितानि। दतरथा पारिश्रवे सर्वाषयाख्या- नानीत्येतावतैव गतत्वात् पारिप्वमाचश्ञीतेत्यनर्थकं स्यात्। आख्थानविशेषकत्वे त्वर्थवत्। तस्माद्विशेषणानुरोधात् सर्व- शब्दसतदपेक्षो न त्वशेषवचनः । यथा सर्वे ब्राह्मणा भोज-

[भामती] [६५] [अ३ पा ४ . २३] यितव्या दूत्यन निमन्त्रितापेश्षः सर्वशब्दः । तथा चोपनिष- दाख्यानानां विद्यासंनिधिरप्रतिद्दन्द्ी विध्येकवाक्यता सोरो- दीदित्यादीनामिव विध्यैकवाक्यत्वं गमयतीति सिद्धम। प्रति- पत्तिसै।कर्या च्ेत्युपाख्यानेन द्ि बाला अप्यवधीयन्ते। य- था तच्राख्यायिकयेति। अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा।२५॥ विद्यायाः क्रत्वर्थत्वे सति तया क्रतपकरणाय सकार्याय क्रतुरपेक्षितः । तदभाव कस्योपकारो विद्ययेति। यदा तु पुरुषार्था तदा नानया क्रतुरपेक्षितः खकार्ये निरपेक्षाया एव तस्या: सामर्थ्यात्। अग्रोन्धनादिना चाश्रमकर्माएयुपल- त्यन्ते। यथाङः । अग्रोन्धनादीन्याश्रमकर्माणि विद्यया सार्थीसद्वा नापेक्षितव्यानीति। खार्थसिद्वा नापेक्षितव्यानि न तु खसिद्वाविति। एतच्चाधिकमुपरिष्टाद्दच्यते। "तद्वि- वक्षया चे"ति। एतत् प्रयोजनं पूर्वतनस्याधिकरणस्योत्तम्। अधिकविवक्षयेति यदु्त्त तदधिकमाद। सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्व- वत् ॥२६ ॥ यथा सार्थसिद्वा नापेच्यन्ते आश्र्रमकर्माणि एवमुत्प- त्तावपि नापेक्षेरन्निति शङ्का स्यात्। न च विविदिषन्ति यञ्ञेनेत्यादिविरोधः । नह्येष विधिः, अपि तु वर्तमानाप- देभः । स च सुत्याप्युपपद्मते। अपि च । चतस्ः प्रतिप- त्तयो। ब्रह्मषि प्रथमा तावद् उपनिष द्वाक्यश्रवणमाचाङ्गव-

[भामती] ति। र्या किलाचकते अवणमिति। द्वितीया मीमासास- दिता तस्मादेवोप निषद्वाक्याद्यामा चक्षते मननमिति। ततीया चिन्ता सन्ततिमयी यामाचक्षते निदिध्यासनमिति। चतु- र्थी साश्तात्कारवती वृत्तिरूपा नान्तरीयकं दि तस्या: कैव- ल्यमिति। तचाद्ये तावत् प्रतिपत्तो विदितपदतदर्थस्य विदि- तवाक्यगतिगोचरन्यायस्य च पुंस उपपद्मेने एवेति न तन्र कर्ममापेश्षा। ते एव च चिन्तामयों ततीयां प्रतिपत्तिं प्र- सुवाते दूति न तनापि कर्मापेक्षा। सा चादरनैरन्तर्य दीर्घकालसेविता साक्षात्कारवतीमाधत्त एवं प्रतिपत्ति चतुर्थोमिति न तवाप्यस्ति कर्मापेक्षा। तन्नांन्तरीयकं च कैवल्यमिति न तस्यापि कर्मापेक्षा। तदेवं प्रमाणतक् प्र- मेयत उत्पत्तौ च कार्ये च न ज्ञानस्य कर्मापेक्षेति बीजं भङ्ाया, मेवं प्राप्तउच्चते। उत्पत्तौ ज्ानस्य कर्मापेक्षा विद्यने विविदिषोत्पादद्वारा विविदिषन्ति यध्ेनेति ञुतेः। न चेदं वर्तमानापदेभत्वात् स्तुतिमात्रमपूर्वत्वादर्थस्यर यथा यस्य प- र्णमयो जुभर्भवतीति पर्णमयताविधिरपूर्वत्वात न त्वयं व- र्नमानापदेशः । अर्प्रनुवादानुपपत्तेः । तस्मादु(१)त्पत्ता विद्यया भमादिवत् कर्माएयपेत्यन्ते। तत्रनाप्येवं विदिति विद्याख- रूपसंयोगादन्तरङ्गाणि विद्योत्पादे शमादीनि र्बाच्िरङ्गानि कर्माणि विविदिषासंयोगात्तया द्याश्रमविद्वितनित्यकर्मानु- षनाद्वर्मसमुत्यादस्ततः पाभा विलोयते। स द्ि तत्त्वनो Sनित्याप्डचिदु:खानात्मनि संसारे सति नित्यश्रुचिसखादि-

(१) उपपत्ताविति-पा० ३।

[भामती] [ (9 ] [अ. ३ पा.४ सू. रह] लक्षणेन विभ्रमेण मलिनयति चित्तसत्त्वमधर्मनिबन्धनव्वाद् विभ्रमाणाम्। अर्प्रतरः पाभनः प्रश्चये प्रत्यक्षोपपत्तिद्वारापावरणे सति प्रत्यक्षोपपत्तिम्यां संसारस्य तात्त्विकीमनित्याश्उचिदु:ख- रूपतामप्रत्यूद्दं विनिसिनोति। ततो Sस्मिन्ननभिरतिसंज्ञ वै- राग्यमुपजायते। ततस्तज्जिद्दासा 5स्योपावर्त्तते। ततो हा- नोपार्य पर्येषते। पर्येषमाणश्ात्मतत्त्वज्ञानमस्योपाय इति शाबादाचार्यवचनाच्चोपश्रुत्य तज्निज्ञासतइति विविदिषोप- दारमुखेनात्म ज्ञानोत्पत्तावस्ति कर्म्मणामुपयोगः । विविदिषु: खलु युक्त एकाय्रतया श्रवणमनने कर्तुमुत्च्दते। ततोस्य तत्त्वमसीति वांक्यान्निर्विचिकित् ज्ञानमुत्पद्ते। न च नि- र्विचिकित्सं तत्त्वमसीति वाक्यार्थमवधारयतः कर्मएयधिका- रो डस्ति। येन भावनारयां वा भावनाकार्ये वा साक्षात्कार कर्मणामुपयोगः। एतेन वृत्तिरूपसाक्षात्कारकार्यें 5पवर्गे क- र्मणामुपयोगो दूरनिरस्तो वेदितव्यः। तस्माद्यथैव शमद- मादयो यावञ्जीवमनुवर्त्तन्ते एवमाश्रमकर्मापीत्य समोमि- ताभिधानम् । विदुषस्तचानधिकारादित्युत्तम् । दृष्टार्येषु तु कर्मतु प्रतिषिद्ववर्जमनधिकारपि अ्सत्तस्य खारसिकी प्रवृ- शिरुपपद्यतएव। न द्ि तन्ान्वयव्यतरकसमधिगमनी- यफले डस्ति विध्यपेक्षा। अतम्त आान्या चेज्ौ।किकं कर्म वैदिकं च तथास्तु तदूति प्रलाप: । भमदमादोनां तु वि-

प्यनुवृत्तिः। उपपादितं चैतदसाभि: प्रथमछत्रद्ति नेह् पुनः प्रत्याय्यते। तस्माद्विविदिषोतपाददाराश्रमकर्मण वि-

[अ३पा.४ सू. र] [ईद्] [भामती] द्योत्पत्तावुपयोगो न विद्याकार्यइति सिद्धम्। शेषमतिरो- द्ितार्थम्। सर्वान्नानुमतिश् प्राणात्यये तद्द रशनात् ॥ २८॥ प्रापसंत्रादे सर्वेन्द्रियाणं प्र्यते। एष किल विचारवि- षयः सर्वाणि खन्नु वागादीन्यवजित्य प्राणो मुख्य उवाचैतानि किं मे Sन्नं भविष्यतीति तानि होचुः। यदिदं लोके Sन्नमा च श्वभ्य आा च शाकुनिभ्य: सर्वप्राषिनां यदत्रं तत्तवान्नमिति। तदनेन संदर्भेण प्राणस्य सर्वमन्नमिति अर्परनुचिन्तनं विधायाद श्रुतिः । न द् वाएवंविधं किं च नानन्नं भवतीति । सवें प्राणस्यान्नमित्येवं विदितम्। किं च नानन्नं भवतीति । तत्र संशयः। किमेतत्सर्वान्नाम्यनज्ञानं भमादिवदेतद्विद्या- द्तया विधीयते। उत स्तुत्यथें संकीर्त्यतदूति। तन्र यद्यपि भवतीति वर्तमानापदेशान्न विधि: प्रतीयते। तथापि यथा यस्य पर्णमयी जुपजर्भवतीति वर्तमानापदेभादपि पलाभम- यीत्वविधिप्रतिपत्ति: पञ्चमलकारापत्या। तथेद्वापि प्रवृत्ति- विभेषकरतालाभे विधिप्रतिपत्तिः । स्तुतौ दि अर्थवादमाचरं न तथार्थवद्यथाविधा। भच्यामत्यशाख्तरं च सामान्यतः प्रवृत्तमनेन विशेषभास्त्रेण बाध्यत। गम्यागम्यविवेकभास्त्र- मिव सामान्यतः प्रवृत्तं वामेदवविद्याङ्गभृतसमस्तख्यपरि- दारभसेण विशेषविषये पोति प्राप्तउच्चते। अभत्ते: कच्पनीयलात् भाषान्तरविरोधतः।

[भामती] [ ६c ] [अ.३ पा.8 सू.२८] प्रापस्यान्तमिदं सर्वमिति चिन्तनसंस्तवः । न तावत् कौलेयकमर्यादमनं ममुष्यजासिना युगपस् प- र्यायेण वा शक्यमत्तुम्। इभकरभकादीनामन्नस्य भमीकरीर- कण्टकवट काष्ठादेरेकस्यापि अाभक्यादनत्वात्। न चाच लिङ- इव स्फुटमरा विधिप्रतिपत्तिरसि। न च कष्पनीयो विधिरपूर्व- त्वाभावात् । स्तत्यापि च तदुपपत्तेः। न च सत्या गता सामा- न्यतः प्रवृत्तस्य शास्तस्य विषयसक्कोचो युक्त: तस्मात्मवं प्रापस्यान्रमित्यनुचिन्तन विधानस्तु तिरिति साम्मतम्। भक्यत्वे च प्रवृत्तिविभेषकरतोपयुज्यते नाभक्यविधानत्वे प्राणात्यय- दूति चावधारणपरं प्राप्यात्यय एव सर्वात्रत्वम् । तच्नोपाख्या- नाच्च। स्फुटमरविधिस्मृनेष्। सुरावरज विद्दासमवि्द्वासं प्रतिविधानान्। न त्वन्यन्नेति। इम्येन सास्तिपकेन सामि खादितानदभव्वितान् स दि चाक्रायणो चस्तिपकोच्किष्टान् कुल्माषान् भुञ्जानो चस्तिपकेनोत्तः । कुलमाषानिव मदु- च्किष्टमुदकं कममान्नानुपिबसीति। एव मुक्ततस्तदुदकमुच्छिष्ट- दोषात् प्रत्याचचन्े। कारणं चानोवाच। म वाऽजीविष्यं न जीविष्यामीतीमान् कुलमाषानखादम्। कामो मउदक- पानमिमि(१) खातन्त्रयं मे उदकपाने नदीकूपतडागप्रपादिषु यथाकामं प्रापोमोनि नोक्किषोदकाभावे प्राणात्यय इति म- चोष्ष्टभमषणदोष इति मदची(२)दनेषु कुरुषु यावन्नभना- यया मुनिर्निरपचप इभ्येम सामिजग्धान खादयामास।

(१) पाम इतीति-पा० 3 । (२) मटवीति-पा० ३ । ग

[अ३पा.४ सू. ३२] [६ट०] [भाममी]

विहितत्वांचाश्रमकर्मापि ॥३२॥ नित्या नित्याश्रमकर्माणि यावज्जीवश्रुतेर्नित्येद्ितोपायनया Sवधयं कर्त्तव्यानि । विविदिषन्तीति च विद्यासंयोगात्। विद्याया श्ावश्यंभावनियमाभावादनित्यता प्राप्ोति नित्यानि- व्यसंयोगखैकस्य न संभवति तवभ्यानवश्यंभावयोरकत्र वि- रोधात्। न च वाक्यभेदाद्वासतवो विरोध: भक्योपनेतुम्। नस्मादनध्यवसाय एवाच्नेति प्राप्तम् । एतेनैकस्य तभयत्वे

सिद्धे्ि स्यादिरोधोडयं न तु साध्ये कथं च न । विध्यधोनात्मलाभेडसििन यथाविधि मता स्थितिः । सिद्धूं द्वि वस्तु विरुद्धधर्मयोगेन बाध्यते। न तु साध्य- रूपं यथा षोडशिन एकस्य ग्रद्णग्रह्णे। ते द्वि विध्यधी- नव्वादृ विकल्पेते एव। न पुनः सिद्धे विकल्पसंभवः । तदि- चैकमेवाभिच्ोचाख्यं कर्म यावज्जीवश्रुनेर्निमित्तेन युज्यमानं

विद्यायाः कादाचित्कतयानवश्यंभावेपि काम्यो वा नैमि- त्तिको वा नित्यमथ विक्वत्य निविशेते(२) इति न्यायादनित्या- धिकारेण निविभमानमपि न नित्यमनित्ययति। तेनापि सत्सिद्वेरिति संयोगपृथक्ञान नित्यानित्यसंयोगविरोध एकस्य्र कार्यस्येति सिद्धम्। सदकारित्वं च कर्मणा न कार्ये वि- द्यायाः किं तत्पत्ता कोर्थो विद्यासदकारोणि कर्मापीत्यय-

(१) निविज्ञत इति-पा० ४।

[भाममो] [ ६१ ] [अ.३ पा.४ . ३२] मर्थः। सत्मु कर्मस विद्यैव सकार्यें व्याप्रियते। यथा सचैव दभभिः पुचैर्भारं वह्तिगर्दभीति सत्सेव दशपुत्रेषु सैव भा- रस वाद्िकेति । "अ्ररविधिलवक्षपत्वादि"ति। विदितं चि

र्वकत्वादङ्गभावस्य विधे् य्राचकत्वात्। अ्ररविच्विते च त- दनुपपत्तेः । चतसणामपि च प्रतिपत्तीनां ब्रह्मणि विधाना- मुपपत्तेरित्युत्तं प्रथमसचे। द्रष्टव्यो निदिध्यासितव्य इति च विधिसरूपं न विधिरित्यप्युक्तम्। उत्पत्तिं प्रति द्वेतुभाव- स्तु सत्त्वशुद्धा विविदिषोपजनद्वारेत्यधस्तादुपपादितम् । असाध्यत्वांच् विद्याफलस्यापवर्गस्य स्वरूपावस्थानलक्षणो दि सः । न च सं रूपं ब्रह्मणः साध्यं नित्यत्वात्। भेषम- तिरोदितार्थम्। सर्वथापि तएवोभयलिङ्वात्॥३४॥ यथा मासमग्निंदोचं जुक्तीति प्रकरणान्तरात् कर्मभेद एवमिद्दापि 'तमेनं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति य- चेने तिक्रतुप्रकरणमतिक्रम्य श्रवणात् प्रकरणान्तरात्तहुद्विव्य- वच्केदे सति कर्मान्तरमिति प्राप्तउच्चते। सत्यपि प्रकरण- न्तरे तदेव कर्म, भुतेः सृतेश्व संयोगभेद: परं यथाि- चोचं जुडयात्खर्गकामो यावज्जीवमग्निद्ोचं जुडयादिति तदेवागिद्ोचमुभयसंयुत्त्म्। नदि प्रकरणन्तरं साक्षा- ददकम्। किं तु अरज्ञातज्ञापनखरसो विधि: प्रकरणैक्ये स्फुटतरप्रत्यभिज्ञाबलेन खरसं जद्यात्। प्रकरणन्तरेण तु विघटितप्रत्यभिज्ञानः खरसमजद्दत् कर्म भिनत्त। इद् त

[अ.३पा.४सू.३४] [ ६टर] [भामनी] सिद्धवदुत्पन्नरूपाएयेव यज्ञादीनि विविदिषार्या विनियुञ्जानो न जुभतीत्यादिवदपूर्वमेषां रूपमुत्पादयितुमर्द्ति। न च

नि साम्मनम्। छोम एव साक्षात् विधिश्रुतेः । कालस्य चा- नुपादेयस्याविधेयत्वात्। काले दि कर्म विधीयते न कर्म- पि काल इत्युससर्ग। इछ तु विविदिषार्या विधिश्रुतिः न

कं सिद्दम्। सृतिरुत्ता चिङ्गदर्भनमुक्तम् । अन्तरा चापि तु तद्दृष्टेः ॥ ३६ ॥ यदि विद्यासदकारोण्याश्रमकर्माणि इन्त भी विधुरादी- नामनाश्रमिणामनधिकारो विद्यायाम्। अ्र्भावात्मच्कारि- पामाश्रमकर्मण्णामिति प्राप्तउच्ते। नात्यन्तमकर्माणो रैक्क- विधुरषाचक्रवीप्रभृतयः । सन्ति दि तेषामनाश्रमित्वे जपोप- वासदेवताराधनादीनि कर्माणि। कर्मणा च सचकारित्व- मुक्तम्। आश्र्रमकर्मणामुपलक्षणत्वादिति न नेषामनधिका- रो विद्यासु। "जन्मान्तरानुष्ठितैरपि चे"ति। न खसु विद्याकार्ये कर्मणामपेक्षा । अ्प्रपि तु उत्पादे उत्पाद्यन्ति च विविदिषोपद्वारेण कर्मापि विद्याम। उत्पन्नविविदिषा- णं पुरुषधैरियाणं विदुरसंवर्त्तप्रभृतीनां ऊर्तं कर्मभिः । यद्यपि चेह जग्मनि कर्माएयननुष्ठितानि तथापि विविदि- षातिभयदर्भनात् प्राचि भवेनुष्ठितानि तैरिति गम्यतद्ति । ननु यथाधीतवेद एव धर्मरजिंज्ञासायामधिक्रियते नानधीत- वेद इद् जन्मनि। तथेछ जन्मन्याश्रमकर्मोन्पादित विविदिष

[भाममो] [ ई३ ] [अ ३ पा. ४ रू.३६] एव विद्यायामधिक्तो नेतर इत्यनाश्रमिणामनधिकारो वि- धुरप्रभृतीनामित्यत आद्ध। "दष्टार्था चे"ति । त्र्विद्यानि- वृत्तिविद्याया दष्टोर्थः । स चान्वयव्यतिरकसिद्वो न निय- ममपेक्षतइत्यर्थः। प्रतिषेधो विघातस्तस्याभाव इत्यर्थः । यद्यनाश्रमिणामप्यधिकारो विद्यार्या कतं तर्ह्याश्रमैरतिबङ्-

अतस्त्वितरज्ज्यायो लिङ्गाच् ॥ २९ ॥ सस्थेनाश्रमित्वमास्थेयम्। दैवात्पुनः पत्न्यादिवियोगतः रु- त्यनाश्रमित्वे भवदधिकारोविद्यायामिति श्र्ुतिसमृतिसंदर्भेण विविदिषन्ति यज्ञेनेत्यादिना ज्यायस्वावगतेः श्रुरतिलिङ्गात्तृ- तिलिङ्गाच्चावगम्यते। नेनेति पुषयक्वदिति श्रुतिलिङ्ग, मना- श्रमी न निष्ठेतेत्यादि च स्मृतिलिङ्गम् । तद्भूतस्य तु नातद्रावो जैमिनेरपि नियमान्तदरूपाभावेभ्यः॥।४० ।। आरोद्वत् प्रत्यवरोद्ोपि कदा चिदूर्ध्वरतसां स्यादिति मन्दाशङ्कानिवारणार्थ(१)मिदमधिकरगम्। पूर्वधर्मेषु याग- होमादिषुरांगतो'वा गृद्स्थोहं पत्न्यादिपरिवृतः स्यामिति नियमं व्याचष्टे "तथा द्यत्यन्तमात्मानमि"ति। अरतद्रपत्रा- मवरोदतुल्यताभाकं व्याचष्े। "तथा च ब्रह्मचयं समा- थ्येति। अभाव श्िष्टाचाराभाव, विभजते। "ने चैवमा- . चाराः श्रिष्टा" इति। अतिरोद्ितार्थमन्यत्।

(१) निराकरणार्थमिति-पा० २।३।

[अ.३पा.४ सू. ४2] [ (28] [भामती]

न चाधिकारिकमपि पतनानुमाना- त्तदयोगात् ।। ४१ ॥। प्रायथ्चित्तं न पश्यामीति नैष्ठिकं प्रति प्रायसित्ताभावस्मर- छात् नैरऋतगर्दभालम्भः प्रायश्वित्तमुपकुर्वाणकं प्रति। त- •साच्छिरन्नाभरसद्व पुंसः प्रतिक्रियाभावद्दति पूर्वः पक्ः। सूत्रयोजना तु। न चाधिकारिकमधिकारलक्षणे प्रथमका- पडे निर्णोतम्। अरवकोर्णिपशुख् तद्ददाधानस्याप्राप्तकालत्वा- दित्यनेन यत्प्रायच्वित्तं तन्न नैष्ठिके भक्तिुमईति। कुतः । प्रारूढो नै्ठिकमिति सृत्या पतनश्रुत्यनुमानात् मत्पायखि- त्तायोगात् । उपपूर्वमपीत्येके भावमशनवत्तटु- क्तम् ॥ ४२ ॥ श्रुतिस्तावतसरसतो Sसङ्चद्ृत्तिर्ब्रह्मचारिमानस्य नैष्ठि- कथ्योपकुर्वापास्य चाविभेषेण प्रायसित्तमुपदभति। साक्षा- त्प्रायश्वित्तं न पश्यामीति तु स्पुतिस्तस्यामपि च साक्षात्मा- यश्चित्तं न कर्तव्यमिति प्रायश्वित्तनिषेधो न गम्यते। न पश्या्मीति तु दर्भनाभावेन सोनुमातव्यः। तथा च रमृ- तिर्निषेधार्थेति अनुमाय तदर्था श्रुतिरनुमातव्या। श्रुतिस्तु सामान्यविषया विभेषमुपसर्प्पन्तो भीघ्रप्रवृत्तिरिति। मात्तं प्रायसित्तादर्शनं तु यत्नगौरवार्थम्। एतदुश्तं भवति। छ- तनिर्पेजनैरपि एमैर्न सङख्यानं कर्नव्यमिति। सूचार्थस्नूप-

[भाममो] [ ६५ ] [अ. ३ पा.४ रू. ४२] पूर्वमपि पातकं नैष्ठिकस्यावकीर्णित्वं न मद्ापातकमपिरे- वकाराथे अरत एके प्रायख्वित्तभावमिक्कन्तीति । आ्र््राचा- र्याणां विप्रतिपसौ विभेषाभावात्साम्यं भवेत्। शास्तस्था या वा प्रसिद्धिः सा ग्राद्या शास्त्रमूलत्वात्। उपपादितं च प्रायश्वित्तभावप्रसिद्धेः भास्तरमूलत्वमिति। सुगममितरत्। यदि नैष्ठिकादीनामस्ति प्रायखवित्तं तत्किमेनैः कृतनिर्षेजनैः संव्यवद्दर्तव्यमुत नेति। तत्र दोषकृतत्वादसंव्यवद्दारस्य प्रायश्वित्तेन तन्निबर्द्पाद् अनिबर्ई्णो वा तत्करणवैयर्थ्यात्ं- व्यवहार्या एवेति प्राप्तउच्चते ।। बहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच।४३। निषिद्वकर्मानुष्ठानजन्यमेनो लोकद्वयेप्यपद्विमापादयति दवैधम्। कथ्य चिदेनसो लोकद्वयेपि अपद्विरपनीयते प्राय- सित्तैरे नोनिबईणां कुर्वाणै: कस्य चित्तु परलोकापद्विमान्र- मपनीयते प्रायश्वित्तैरनोनिब ईएंकुर्वा औैरि छ न्नो का शडद्विस्त्वेन - सापादिता न शक्यापनेतुम्। यथा स्तरीबालादिघातिनाम् । यथाङ्ः । विशद्वानपि धर्मतो न संपिबेदिति। तथा च, प्रा- य्ित्तैरपैत्येनो यदज्ञानकृतं भवेत्। कामतः कृतमपि बा- लघ्नादिस्त कृतनिर्णेजनोपि वचनादव्यवद्दार्य दूद् लोके जा- यतदूति वचनं च बालव्नांश्तेत्यादि। तस्मात्मर्वमवदातम् ॥ स्वामिन: फलश्रुतेरित्यात्ेयः।। ४४॥। प्रथमे काण्डे शेषलक्षणे तथाकाम इत्यचनर्त्विकसंबन्धे कर्मणः सिद्धे किंकामो यजमान उतार्त्विज्यदूति संभय्या- र्तविज्येपि कर्मि याजमान एव कामो गणफलेप्विति नि-

[ब्.३पा.४स.४४] [ ईटई] [भामती] र्णोतमिद्ट त्वेवंजातीयकानि चाङ्गसंबद्धानि उपासनानि किं याजमानान्येवोतार्त्विज्यानीति विचार्यतदूति न पुनरुक्तम्। तनोपासकानां फनश्रवणदनधिकारिणस्तदनुपपत्तर्यजमा- नस्य च कर्मजनितफल्ोपभोगभाजोधिकारादत्विर्जा च त- दनुपपत्तेर्वचना्च राजाज्ञास्थानीयाक्क चिद्ृत्विर्जा फलश्रुत्ते- रसति वचने यजमानस्य फलवदुपासनं तस्य फलश्रुतेः तं ६ बको दाल्यो विदाचकारेत्यादेरुपासनस्य च सिद्धविष- यतया न्यायापवाद्सामर्थ्याभावाद् याजमानमेवोपासनाक- र्भेति प्राप्तउच्चते। आर्त्विज्यमित्यौ डुलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते ॥४५ ॥ उपाख्यानात्तावद् उपासनमौद्ान्मवगम्यते । तद्दलवति सति बाधके डन्यथोपपादनीयम्। न चर्त्विक्कतृकउपासने यजमानगामिता फनस्यासंभविनी मेन दि स परिक्रीतस्त- द्ामिने फलाय घटते। तस्मान्न व्यसनितामात्रेणोपाख्यान- मन्यथयितुं युत्तमिति राद्वान्तः । तस्माब्राह्मपः पाष्डित्यं निर्विद्य निस्वयेन लध्वा बाल्- येन तिष्ठासेद्दाल्ये च पाण्डित्यं च निर्विद्याय मुनिरमौनं च मौनं च निर्विद्याथब्राह्मण दति। यत्र द्वि विधिविभ- किः श्रूयते स विधेयो बान्ेन तिष्ठासेदित्यन्र च सा श्रूयते न श्रूयते तु मौने। तस्म्राद्यथाथ ब्राह्मण दूत्येत-

[भामती] [ (ट0] [ब.३.पा.४ सू. ४५] तस्माद्राह्मषः पाण्डित्यं निर्विद्येति पाष्डित्यविधानादेव मै।- नसिद्व: पाण्डित्यमेव मौनमिति। अथ वा भिन्नुवचनोयं मुनिशब्दसन् दर्शनान् । गाईस्थ्यमाचार्यकुलं मौनवानप्र- स्थमित्यन तस्यान्यतो विद्दितस्यायमनुवादः। तस्प्राद्वाव्य- मेवाच विधीयते। मौनं तु प्राप्तं प्रभंसार्थमनूद्यतदूति युत्तां भवेदेवं यदि पषिडितपर्यायो मुनिशब्दो भवेदपितु ज्ञान- माचं पाण्डित्यं ज्ञानातिशयसंपत्तिस्त मौनम्। तत्रैव तत्पसि द्वेराश्रमभेदे तु तत्प्रवृत्तिर्गा ईस्थ्या दिपद संनिधानात्तसाद पूर्व- त्वान्मौनस्य बाच्यपाणडित्यापेक्षया ततीयमिद मौनं ज्ञाना- निशयरूपं विधीयने। एवं च निर्वेदनीयत्वमपि विधानत्ररा- अजसं सयाद् इत्याद। "निर्वेदनीयत्वनिर्देभादि"ति। कस्ेदं मौनं विधीयते विद्यासदकारितयेत्यत आद्द। "तद्वतो" विद्यावतः संन्यासिनो भिक्षोः । पृच्छति। "कथमि"ति। वि- द्यावत्ता प्रतीयते न संन्यासितेत्यर्थः। उत्तरं तदधिकारात्। भिश्वोसतदधिकारात् तदर्शयति। "आ्र्ररात्मानं विदित्वे"ति । सन्नावयवं योजयितुं भङ्क्ते। "नन्वि"ति । परिरति । "अत आद। पक्षेणेति"। विद्यावानिति न विद्यातिशयो विवक्षितोऽपि तु विद्योदयाभ्यासे प्रवृत्तो न पुनरुत्पन्नविद्या- तिभयस्तथा चास्य पक्षे कदा चिद्गेददर्भनात्संभव इत्यर्थः । विध्यादिवद्विधिमुख्यः (२) प्रधानमिति यावत्। अत एव स- मिदादिर्विध्यन्तः स द्ि विधिः प्रधानविधे: पस्चादिति । तचराश्र्रयमाणविधित्वे Sपूर्वत्वाद्विधिरास्थेय इत्यर्थः। ननुय- (') विध्यादिविधिभुख्य इति -पा० 3। २ घ

[भ.३पा.8 सू.४५] [ (ट८] [भामती] द्ययमाश्रमो बाल्यप्रधान: कम्ात्युनर्गाईस्थ्येनोपसंदरतीति चोदयति। "एवं बाल्यादिविशिष्ट"दति। अत उत्तरं पठति। कृत्स्नभावान्तु गृहिणोपसंहारः।।४८।। कान्दोग्ये बडलायाससाध्यकर्मबज्लत्वाद् गाईस्थ्यस्य चाश्रमान्तरधर्मार्णा च केर्षा चिदचिंसादीना समवायात् मेनोपसंदारो न पुनस्तेन समापनादित्यर्थः । एवं तदात्र- मडयोपन्यासेन क चित्कदा चिदितराभावश्नङ्का मन्दबुद्दे: स्यादिति तदपाकरणारथं सूतम् ॥ मौनवदितरेषामप्युपदेशात्॥४९। वृत्तिर्वानप्रस्थानामनेकविधैरेवं ब्रह्म चारिणोपीति वृत्तिभे- दोनुष्ठातारो वा पुरुषा भिदयन्ते। तस्माद्ित्वेऽपिबङवचन- मविरुद्धम्।। अनाविष्कुर्वन्नन्वयात्॥५०॥ बाल्येनेति यावद्वालचरितश्रुतेः कामचारवादभक्षताया- सात्यन्तबाल्येन प्रसिद्धे: भौचादिनियमविधायिनश्च सामा- न्यभास्तस्यानेन विशेषभास्त्रेण बाधनात्सकलबालचरितविधा- नमिति प्राप्तेभिधीयते। विद्याङ्गल्वेन बाल्यविधानात् सम- सवालचर्यारयां च प्रधानविरोधप्रसङ्गाद्यत्तदनुगुणमप्रौढेन्द्रि- यत्वादि भावपइदिरूपं तदेव विधीयते। एवं च श्ास्तान्त- राबाधेनाप्युपपत्ती न शास्तान्तरबाधनमन्याय्यं भविष्यतीति।

[भामती] [ ६e ] [प.३पा. ४ रू.५१] ऐहिकमप्यप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्श- नात् ॥ ५१॥ सङ्गतिमाह। "सर्वापेक्षा चे"ति। किं अ्वणादिभिरि- चैव वा जन्मनि विद्या साध्यते उतानियम इद वामुच वेति। यद्यपि कर्मापि यज्ञादीन्यनियतफलानि नेर्षा च विद्योत्पा- दसाधनत्वेन विद्योत्पादस्यानियमः प्रतिभाति । तथा च गर्भस्थस्य वामदेवस्यात्मप्रतिबोधश्रवणात्। अ्रनेकजन्मसंसि- दस्तनो याति परां गतिमिति च सरणाद् श्रमुमििकत्वम- प्यवगम्यतें। तंथापि यज्ञादीनां प्रमेयाणामप्रमाणत्वाचूव- पादेस प्रमाणत्वात्तेषामेव साक्षादविद्यासाधनत्वम्। यज्ञा- दीनां सत्त्वशद्याधानेन वा विद्योत्पादकश्रवणदिलश्रपप्र- माणप्रवृत्तिविव्नोपभमेन वा विद्यासाधनत्वम्। श्रवणादीना त्वनपेक्षाणामेव विद्योत्पादकत्वम्। न च प्रमाणेषु प्रवर्त- माना: प्रमातार ऐद्िकमपि चिरभाविनं प्रमोत्पादं काम- यन्ते किं तु तादात्विकमेव प्रागेव तु पारलौकिकम्। नदि कुम्भदिद्दक्षशक्षषी समुन्मीलयति कालान्तरीयाय कुम्भदर्श- नाय किं तु तादात्विकाय। तस्मादैद्िकमेव (१) विद्यो- त्पादो नानियतकालः । श्रुतिसृती च पारलौकिकं वि- द्योत्पादं सत्या बते। इत्यंभूतानि नामत्रवणादीन्यावभ्यकफ- लानि यत्कालान्तरेऽ्पि विद्यामुत्पादयन्तीति। एवं प्राप्तउच्य- ते। यत एवात्र विद्योत्पादे श्रवणादिभिः कर्तव्ये यज्ञा- (१) ऐहिक एवेति-पा० २।

[म. ३पा. ४ सू. पूर] [0०० ] [भामती] दीनां सत्त्वश्द्विद्वारेण वा विघ्नोषभमद्वारा वोपयोगोत एव नेर्षां यज्ञादीनां कर्मान्तरप्रतिबध्य प्रतिबन्धाभ्यामनियतफल- त्वेन तदपेक्षार्णां श्रवणदीनामप्यनियतफलत्वं न्याय्यमनपद्द-

प्रत्यनुत्पादकत्वात्। तथा च तेषां यज्ञाद्यपेक्षार्ण तेरषां चा- नियतफलत्वेन शरवणादीनामप्यनियतफलत्वं युक्तमेवं श्रुति- स्मतिप्रतिबन्धो न सुतिमात्रत्वेन व्याख्येयो भविष्यति। पुरुषास् विद्यार्थिनः साधनसामर्थ्यानुसारेण तदनुरूपमेव कार्मायव्यन्ते तदिदमुत्तमभिसन्धेर्निरङ्गशत्वादिति।। एवं मुक्तिफलानियमम्तदवस्थाव- धृतेस्तदवस्थावधृतेः ॥५२॥ यज्ञाद्युपक्क तविद्या साधनश्रवणादि वोर्यविशेषाल्किल तत्फले विद्यायामैच्िकामुमििकन्वलक्षण उत्कर्षों दर्शिनः । तथा च यथा साधनोत्कषनिकर्षाभ्यां तत्फलस्य विद्याया उत्कर्षनि- कर्षावेवं विद्याफलस्यापि मुत्तारुत्कर्षनिकर्षा संभाव्येते । न च मुक्तावैचिकामुभिकत्वलक्षणो विशेष उपपद्यते ब्र- होपासनापरिपाकलव्धजन्मनि विद्यार्या जीवतो मुतरव- श्यम्भावनियमात् पत्यप्यारब्धविपाककर्माप्रक्षये। तस्रान्मु- क्ावेव रूपतो निकर्षापकर्षा खयाताम्। अपि च । सगु- खाना विद्यानामुत्कर्षनिकर्षार्म्यां तत्फलानामुतकर्षनिकर्षै। दष्टाविति मुत्तरपि विद्याफनत्वाद्रपतंद्चोत्कर्षनिकर्षा स्था- तामिति प्राप्तउच्यते। मुतसतनत चैकरूप्यशुतेरुपपत्तेद्।

[भामतो] [ o0१] [अ३ पा. ४ रू.५२] साध्यं दि साधनविशेषाद्दिशेषवद् भर्वात। न च मुत्तिर्ज्र - ह्वाणो नित्यसरूपावस्थानलक्षणा नित्या सती साध्या भवितु- मदति। न च सवासननिःशेषक्ञेशकर्माशयप्रश्यो विद्या- जन्म विशेषवान् येन तद्िशेषान्मोक्षो विशेषवान् भवेत्। न च सावशेषः केशादिप्र्यो मोश्चाय कल्पने। न च चिराचिरोत्पादानुत्पादावन्तरेण विद्यायामपि रूपतो भेद: क्विदुपलच्यते तस्या अप्यैकरूपत्वेन श्रुतेः। सगुणायास्तु विद्यायास्तत्तङ्रणावापोद्दापार्भ्या तत्कार्यस्य फलस्योत्कर्षनि- कर्षौ युञ्येते। न चात विद्यात्वं सामान्यतो इष्टं भवति। आरगमतत्प्रंभवयुंत्तिबाधितत्वेन कालात्ययापदिष्टत्वात्। त- समात्तस्या मुत्तयवस्थाया ऐकरूप्यावधृतेमुक्तिलक्षणस्य फल- स्याविशेषो युक्त इति।। इति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिते शारीरकभगवत्पादभाव्य- विभागे भामत्यां ततीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ अध्यायस् समापः॥

नाभ्यर्थ्या इूछ सम्तः स्वयं प्रवृत्ता न चेतरे शक्या। मत्रपित्त निबन्धनमचिकित्समरोचकं येषाम्।। भङ्के संप्रति निर्विभङ्गमधुना खाराज्यस।ख्यं वद्द- न्रेन्द्र: सान्द्र तपःस्थितेषु कथमप्युद्देगमभ्येष्यति। य द्ाचस्प तिमिश्न निर्मित मितव्या खयानमाचस्फुट- देदान्तार्थविवेकवच्चितभवाः खर्गेप्यमो निस्पृद्याः ॥

[त्र8 पा.१सू.2] [७०२] [भामती]

आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ॥१॥ साधनानुष्ठानपूर्वकत्वात्फलसिद्वेविषयक्रमेण विर्षायणोरपि तद्विचारयो: क्रममाद। "ततीयेऽध्याय" इति। मुक्तिलक्षण- स्य फलस्यात्यन्तपरोक्षत्वात् तदर्थानि दर्भनश्रवणमनननि- दिध्यासनानि चोद्यमानान्यदष्टार्थानीति यावद्विधानमनुष्ठेया- निनतु गतो Sधिकमावर्तनीयानि प्रमाणाभावात्। यत्र पुनः सकदुपदेशादुपासीतेत्यादिषु तन्र सक्रदेव प्रयोग: प्र- याजादिवदिति प्राप्नउच्चते। यद्यपि मुक्िरद्ष्टपरी तथापि सवासनाविद्योककेदेनात्मनः सरूपावस्थानलक्षणयास्तस्या: श्रु तिसिद्धत्वाद् अर्रविद्यायाश्च विद्योत्पादविरोधितया विद्यो-

नननिदिध्यासनाभ्यासस्यैव खगोचर साक्षात्कारफलतवेन लो- क सिद्धत्वात्मकलटुःखविनिमुत्तक चैतन्यात्मको इ मित्यपरोक्षर- पानुभवस्यापि श्रवणाद्यभ्याससाधनत्वेनानमानात्तदर्थानि त्र- वणादीनि द्ष्टार्थानि भवन्ति। न च दष्टार्थत्वे सत्यदष्टा- र्थत्वं युत्तम्। न चैतान्यनुवृत्तानि सत्कारदीर्घकालनैर- न्तर्येष साक्षात्कारवते तादृभानुभवाय कल्पन्ते। न चा- चासा क्ात्कार वद्दिज्ञानं साक्षा त्कारवतीमविद्यामुक्केत्तुमद्दति।

तद्दतो नरान्तरवर्चासि वोपपत्तिसचस्त्राणि वा परामभतो

[भामती] [ ७३] [अ.४ पा.१ स. १] डपि थूत्क्ृत्य गुडत्यागान्। तदेवं उष्टार्थत्वाज्यानोपासनयो- सान्तर्णीतावृत्तिकत्वेन लोकतः(१)प्रतोतेरावृत्तिरेवेति सिद्धम्। अधिक रणार्थमुक्का निरुपाधिब्रह्मविषयत्वमस्याक्षिपति।"अ- चाद भवतु नामे"ति। साध्ये ह्नुभवे प्रत्ययावृत्तिरर्थवती ना- साध्ये, नद्ि ब्रह्मानुभवो ब्रह्मसाक्षात्कारो नित्यशुद्दखभा वाद् ब्रह्मणोतिरिचते। तथा च नित्यस्य ब्रह्मणः खभावो नित्य एवेति कवतमत्र प्रत्ययावृत्त्या । तदिदमुत्त मात्म- भृत"मिति। आत्तेप्तारं प्रति शङ्ते। "सक्कककुता"पिति। श्र्रयमभिसंधिः। न ब्रह्मात्मभृतस्तत्साक्षात्कारा Sविद्यामु्कि- नत्ति तयां सद्ानुवृत्तेरविरोधात्। विरोधे वा तस्य नित्य- त्वान्नाविद्योदीयेत कुत एव तु तेन सद्ानुवर्तेत। तम्मरात्त- न्निवृत्तये आ्रगन्तुकस्तत्सान्तात्कार एषितव्यः । तथा च प्र- त्ययानवृत्ति(२)रर्थवती। आ्र्प्रान्तेप्रा सर्वपूर्वाक्त्ता नेपेण प्रत्यव- तिष्ठते। "नावृत्तावपी"ति। न खल्ु ज्योतिष्टोमवाक्यार्थप्र- त्ययः भनशोप्यावर्तमानः साक्षात्कारप्रमाएं खविषये जनयति। उत्पन्नस्यापि तादृशो दृष्टव्यभिचारत्वेन प्रातिभल्वात्। ब्र- ह्मात्मत्वप्रतीतिं ब्रह्मात्मसाश्षात्कारम्। पुनः शङ्ते। "न केवलं वाक्य'मिति। आ्रन्ेप्ता दूषयति। "तथाप्यावृत्त्या- नर्थक्य" मिति। वाक्यं चे द्युततयपेनं साक्षात्काराय प्रभ- घति। तथा सति कवतमावृत्त्या । सकत्प्रवृत्तस्यैव तखय सोपपत्तिकस्य यावत्कर्तव्यकरणादिति। पुनः शङ्कते। "त्- थापि स्यादि"ति। न युक्तिवाक्े साक्षात्कारफले प्रत्यक्षस्यैव (१) लोकइति-पा० ३ । (२) प्रत्ययावृत्तिरिति-पा० ३ ।

[अ.४ पा.१ स.१] [ 8००] [भामती] प्रमाणस्य तत्फन्त्वात्। ने तु पैरोक्षार्थावगाचिनी सामान्य- मात्रमभिनिविशेते न तु विशेषं साक्षात्कुरुत इति तद्िशे- षसाक्षात्कारायावृत्तिरुपास्यते। सा दि सत्कारदीर्घका- लनैरन्तर्यसेविता सती दृढभूमिर्विशेषसाक्षात्काराय प्रभवति कामिनोभावनेव स्त्रैणस्य पुंस इति। आ्र्प्राक्षेप्ताद्द । "नास- हदपी'ति स खल्चयं साक्षात्कार: शास्त्रयुक्तियोनिर्वा स्याङ्वावनामानयोनिर्वा। न तावत्परोक्षाभासविज्ञानफले शास्त्रयुक्तो साक्षात्कारलक्षणं प्रत्यक्षप्रमाणफलं प्रसोतुमई- नः। न खलु कुटजबीजाइटाङुरो जायते न च भावना प्रकर्षपर्यन्तजमपरोक्षावभासमपि ज्ञानं प्रमांएं व्यभिचारा- दित्युत्तम् । आ्र्रान्तेप्ता खपत्तमुपसंदरति । "तस्म्राद्यदी' ति । आक्षेप्ता आ्रराक्षेपान्तरमाह । न च सळत् प्रवृत्ते इति। कश्चित् खलु शुद्सत्त्वो गर्भस्थद्व वामदेवः श्रुत्वा च मत्वाच क्षणमवधाय जीवात्मनो ब्रह्मात्मतामनुभवति। ततोप्यावृत्तिर- नथिकेति। आतस्वावृत्तिरनर्थिका यन्निरंभस्य ग्रद्दपमग्रद्द - पं वा न नु व्यक्ताव्यक्तत्वे सामान्यविशेषवत्पद्मरागादि- वदित्यत आद्। "अपि चानेकांश"दूति । समाधत्ते। "अ्र्र- चोच्यते भवेदावृत्त्यानर्थक्यमि"ति । अ्र्प्रयमभिसंधिः। सत्यं न ब्रह्मसाक्षात्कार: सात्तादागमयुक्तिफलमपि तु युक्नयाग- मार्थज्ञानाहितसंस्कारसचिवं चित्तमेव ब्रह्मणि साक्षात्कार- वतीं बुद्धिवृत्तिं समाधने । सा च नानुमानित(१)वन्हिसा- सात्कारवत्प्रातिभत्वेनाप्रमाएं यदानीं वव्िस्वलक्षणस्य परो-

(१) नानुमितोत-पा० ३ ।

[भामती] [७०५ ] [अ.४ पा. १ सू.१] छत्वातसदातनं तु ब्रह्मसरूपस्योपाधिरू षितस्य जीवस्यापरो- क्षत्वम्। नदि पद्ूबुद्दत्वादयो वस्तुतस्ततो Sतिरिच्यन्ते । जीव एव तु तत्तदुपाधिरद्ितः पद्वादिखभावो ब्रह्मेति ग- म्यते (१)। न च तत्तदुपाधिविरद्दोपि ततोतिरिचते। त- समाद्था गान्धवशासार्थज्ञानाभ्यासाचितसंस्कार सचिवेन श्र- न्ेण षड्जादिखरग्राममूर्क्कनाभेदमध्यश्रेणोक्षते एवं वेदान्तार्थ- ज्ञानाहितसंस्कारो जीवस्य ब्रह्मखभावमन्तःकरणेनेनि। "य- स्तत्वमसोति सक्दुक्तमेवे"ति। श्रुत्वा मत्वा कणमवधाय प्राम्भनीयाभ्यासजातसंस्काराहित्यर्थः । "यस्तु न शक्रोती"- ति। प्राग्भवीयंब्रह्माभ्यासरचित इत्र्थः। "नदि दृष्टे ऽनु- पपन्नं नामे'ति। यत्र परोक्षप्रतिभासिनि वाक्यार्थे ऽपि व्यक्ाव्यकत्वतारतम्यम्। तत मननोत्तरकालमाध्यासनाभ्या- सनिकर्षप्रकर्षक्रमजन्मनि प्रत्ययप्रवाचे साक्षात्कारावधौ व्य- क्रितारतम्यं प्रति कैव कथेति भावः। तदेवं वाक्यमाचस्या- र्थेपि न ट्रागित्येव प्रत्यय इत्युक्तम्। तत्त्वमसीति तु वा- क्यमत्यन्तदुर्यच्पदाथं न पदार्थज्ञानपूर्वके खार्थे ज्ञाने(२) द्रागित्येव प्रवर्तते। किं तु बिलम्बिततमपदार्थज्ञानमतिवि- लम्बेनेत्याह। "अपि च तत्त्वमसोत्येतद्वाकयं त्वंपदार्थस्ये"- ति। स्यादेनन्। पदार्थसंसर्गात्मा वाक्यार्थः पदार्थज्ञान- क्रमेण तद्धीननिरूपणीयतया क्रमवत्प्रतीतिर्युज्यते। ब्रह्म तु निरंभत्वेनासंसुष्टनानात्वपदार्थकमिति कस्यानुक्रमेष क्र

(१). गीयतइति-पा० ३ । (२) स्वार्थज्ञानइति-पा० ३। . २ ङ

[ब.४ पा. १ स. 2] [ ७0६] [भामती] मवतो प्रतीतिरिति स्वदेव तङ्गृह्योत न वा गृद्ोतेत्यु- क्रमित्यत आह। "यद्यपि च प्रतिपत्तव्य आात्मा निरंभ"

साभ्यामंभवानिवात्यन्तपरोश्रद्व । ततश्च वाक्यार्थतया क्र- मवत्प्रत्यय उपपद्यते। तत्किमियमेव वाक्यजनिता प्रतीति- रात्मनि तथा च न साक्षात्प्रतीतिरात्मन्यनागतफलत्वादस्या इत्यत आद। "तत्तु पूर्वरूपमेवात्मप्रतिपत्तः साक्षात्कारव- त्या"। एतदुत्तं भवति। वाक्यार्थश्रवणमननोत्तरकाला वि- शेषपात्रयवती भावना ब्रह्मसाक्षातकाराय कल्पतदूति वाक्या- र्थप्रतीतिः साश्चात्कारस्य पूर्वरृपमिति । पङ्दते। "सत्यमे- वमि"ति। समारोपो ्वि तत्त्वप्रत्ययेनापोद्यने न तत्त्वप्रत्ययः। दुःखित्वादिप्रत्ययश्चात्मनि सर्वेषां सर्वदोत्पद्यतद्त्यबाधित- त्वात्ममीचीन इति बलवान्न भक्योपनेतुमित्यर्थः। निराक- रोति। "न देद्ादयभिमानवदि"ति। नद्ि सर्वेषा सर्वदोत्प- द्यतदूत्येतावता (२) तात्विकत्वम्। देद्दात्माभिमानस्यापि स- त्यत्वप्रसङ्गात्मोपि सर्वेषां सर्वदोत्पद्यते। उक्कं चास्य तचत- चो(३)पपत्या बाधनमेवं दुःखित्वाद्यभिमानोपि। तथा नदि नित्यश्डुद्दबुद्द(४)सभावस्यात्मन उपजनापायधर्माणो दुःखग्रो- कादय आत्मनो भवितुमरद्दन्ति। नापि धर्मास्तेषां, ततो- व्यन्तभिन्नानां तद्दर्मत्वानुपपत्तः । नचि गौरश्वस्य धर्मः (१) भत्र तीत्यधिकं 3 पुस्तके। (२) एतावतेति 3 पुस्तके नारित । (3) चात्रेति-पा० ३ । (४) बुद्धेति 3 पुस्तके नासत ।

[भामतो] [७0७] [ब.४ पा. १ च.१] संबन्धस्यापि व्यतिरेकाव्यनिरकार्म्या संबन्धासंबन्धार्भ्या च विचारासदत्वात्। भेदाभेदयोश्च परसारविरोधेनैकचासं- भवादिति। सर्वमेतदुपपादितं द्वितीयाध्याये। तदिदिमुत्तं "देहादिवदेव चैतन्यादद्िरुपलभ्यमानत्वा'दिति। इतपच दुःखित्वादोनां न तादात्म्यमित्याद्द। "सुषुप्तादिषु चे"ति। स्यादेतत्। कम्ादनुभवार्थ एवावृत्त्यम्युपगमो यावता द्रष्टव्यः श्रोतव इत्यादिभिस्तत्त्वमसिवाक्य विषयादन्यविषयैवावृत्तिवि- धास्यतदत्यत आाद्द। "तनापि न तत्त्वमसिवाक्यार्थादि"ति। आात्मा वा अरे द्रष्टव्य इत्याद्यात्मविषयं दर्शनं विधीयते।

म्यते येन चोपसंहियते स वाक्यार्थः। सदेव सै्येदमिति चोपक्रम्य तत्त्वमसोत्युपसंहृत इति स एव वाक्यार्थः। तदितः प्रचाव्यावृत्तिमन्यन्न विद्धानः प्रधानमङ्गेन विद्दन्ति वरो दि कर्मणा(१)भिप्रेयमाणत्वात् संप्रदानं प्रधानम्। तमुद्दाद्देन कर्मणाङ्गेन न विध्नन्तोति। ननु विधिप्रधानत्वाद्वाक्यस्य न भूतार्थप्रधानत्वं भूतस्तवर्थस्तदङ्गतया प्रत्याय्यने। यथाङ्ः । चोदना दि भूतं भवन्तमित्यादि भाबरं वाक्यं (२) व्याचक्षा- णः । कार्यमर्थमवगमयन्ती चोदना तच्केषतया भूतादिक- मवगमयतोत्याभज्जाच। "नियुत्तस्य चास्मिन्नधिकृतो्मि"- ति। यथा ताव्ूतार्थपर्यवसिता वेदान्ता न कार्यविधिनि- षास्मथोपपादितं तत्तु समन्वयादित्यन् प्रत्युत विधिनिष्ठत्वे

(१) कर्भणीति-पा० ३ । (२) वाक्यमिति पुस्तके नारित।

[अ.8 पा.2 स.१] [७0८ ] [भामती]

मत्रोक्रमिति॥ आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च॥ ३।। यद्यपि तत्त्वमसोत्याद्याः शुतयः संसासणः परमात्मभावं प्रतिपाद्यन्ति तथापि तयोरपद्ृतपाभत्वानपद्दतपाभत्वादि- लक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गेष नानात्वस्य विनिश्चयात् श्रुतेश्च त- त्वमसीत्याद्याया मनो ब्रह्म आदित्यो ब्रह्मेत्यादिवत्प्रती- कोपदेशपरतयाप्युपपत्ते: प्रतीकोपदेश एवायम्। नच यथा समारोपितं सर्पत्वमनूद्य रज्जुत्वं पुरोवर्तिनो द्रव्यस्य विधी- यतएवं प्रकाशत्मनो जीवभावमनूद्य परमात्मत्वं विधी- यतदूति युक्तम्। युनां द्ि पुरोवर्तिनि द्रव्ये द्राघीयमि सामान्यरूपेणालोचिते विशेषरूपेणा(२)गृह्हीते विशेषान्तर- समारोपणमिद् तु प्रकाशात्मनो निर्विशेषसामान्यस्यापरा- धीनप्रकाशस्य नागृहीतमस्ति किं चिद्रपमिति कस्य विशे- षस्याग्रच्े किं विभेषान्तर समारोप्यताम्। तस्माङ्रह्मणे जीवभावारोपासंभवाज्जोवो जोवो ब्रह्म च ब्रह्मेति तत्त्व- मसीति प्रतीकोपदेश एवेति प्राप्त मेवं प्राप्ते डभिधीयते । श्वेतकेतोरात्मैव परमेश्वरः प्रतिपत्तव्यो न तु श्वेतकेतो- व्यतिरिक्तः परमेश्वरः । भेदे द्ि गौणत्वापत्तिर्न च मुख्य- संभवे गोणत्वं युक्तम्। अपरपि च प्रतीकोपदेशे सकुद्दचनं

(१) विशेषेणेति-पा० ३।

[भाममो] [oog ] [अ्र.४ पा.१ र. ३] तु प्रतीयते भेददर्शननिन्दा च। अरभ्यासे द्वि भूयस्त्वमर्थस्य भवति, नाल्पत्वमतिदवीय एवोपचरितत्वम्। तस्मात्पौर्वाप- र्यालोचनया श्ुतेस्तावज्जीवस्य परमात्मता वास्तवीत्येतत्पर- ता लच्चते। न च मानान्तरविरोधादचाप्रामाएं त्रुतेः । न च मानान्तराविरोध इत्यादि तु सर्वमुपपादितं प्रथमे डध्याये। निरंशस्यापि चानाद्यनिर्वाच्याविद्यातद्वासनासमा- रोपितविविधप्रपच्चात्मनः सांशस्येव कस्य चिदंभस्याग्रद्दण- द्विभ्रमद्व परमार्थस्तु न विश्रमो नाम कश्विन्न च संसारो

मिति युक्तमुत्पभ्यामः। तदनेनाभिसंधिनोक्तम्। "यद्धेवं प्रतिबुद्दोसि नास्ति कस्य चिद्प्रतिबोध" दूति। अन्येप्याङः। यद्यद्वैतेन तोषोस्ति युक्त एवासि सर्वदेति।

न प्रतीकेन हि सः ॥ ४ ॥ यथा दि शास्त्रोत्तं शुद्धमुत्तखवभावं ब्रह्मात्मत्वेनैव जी- वेनोपास्यते Sवं ब्रह्मास्मि तत्त्वमसि श्वेतकेतो इत्यादिषु त- त्कस्य द्ेतोर्जीवात्मनो ब्रह्मरूपेण तात्विकत्वादद्दितीयत्वमि- ति श्रुतेश्। जीवात्मानस्ताविद्यादर्पणा ब्रह्मप्रतिबिम्बकाः । यथायथा यचयन मनो ब्रह्मादित्ो ब्रह्मेत्यादिषु ब्रह्मदृष्टे- रुपदेभस्तत् सर्वताहं मन इत्यादि द्रष्टव्यम्। "ब्रह्मणो मुख्यमात्मत्वमि"ति। उपपन्नं च मनःप्रभृतीनां ब्रह्मविका- रत्वेन तादात्म्यम्। घटभरावोदच्चनादीनामिव सद्विकारा- एां मदात्मकत्वम्। तथा च, तादशानां प्रतीकोपदेशानां

[अ्र 8 पा. १ सू. 8] [0१०] [भामती] क चित्कस्य चिद्धिकारस्य प्रवियावगमाङ्वेदप्रपश्प्रविल्वय- परत्वमेवेति प्राप्तउचते। न तावदछं ब्रह्मेत्यादिभिर्यथाघ्नं- कारास्पदस्य ब्रह्मात्मत्वमुपदिभ्यते एवं मनो ब्रह्मेत्यादि- रहंकारास्पदत्वं मनःप्रभृतोनां, किं त्वेषां ब्रह्मत्वेनोपास्यत्वम- हंकारास्पदस्य ब्रह्मतया ब्रह्मत्वेनोपासनीयेषु मनःप्रभृतिष्वषि

श्रवणात्। ब्रह्मात्मतया त्वच्चंकारास्पदत्वकचपने तत्प्रतिबि- म्वस्येव तद्विकारान्तरस्याप्या काभादेर्मनःप्रभृतिषूपासनप्रस- ङ्ग । यस्पाद्यस्य यन्माचात्मतयोपासनं विदितं तस्य तन्मा- वात्मतयैव प्रतिपत्तव्यं यावद्वचनं वाचनिकमिति न्यायान्ना- धिकमध्याद्र्तव्यमतिप्रसङ्गात्। न च सर्वस्य वाक्यजातस्य प्रपञ्चस्य विलय प्रयोजनं तदर्थत्वे द्वि मन इूति प्रतोकय्र- छणमनर्थकं विश्वमिति वाच्चम्। यथा सर्वें खल्विदं ब्रह्मे- ति। न च सर्वोपलक्षणार्थ मनोग्रद्दषं युक्तम् । मुख्यार्थ- मनोग्रद्दणं युक्तम् । मुख्यार्थसंभवे लक्षणाया अ्रयोगात् । आदित्यो ब्रह्मेत्यादीनां चानर्थक्यापत्तेः । "नह्युपासकः प्र तोकानी"ति। अनुभवाद्दा प्रतीकानां मनःप्रभृतोनामात्मत्वे- नाकलनं श्ुतेर्वा, न त्वेतदुभयमस्तीत्यर्थः। "प्रतीकाभा- वप्रसङ्गादि"ति। ननु यथावच्छिन्नस्याहंकारास्परद्ग्यानव- चिछिन्नवह्मात्मतया भवत्यभाव एवं प्रतोकानामपि भवि- व्यंतीत्यत आद। "सरूपोपमर्दे च नामादीनामि"ति। इछ द्ि प्रतीकान्यचंकारास्पदत्वेनोपास्यतया प्रधानत्वेन

[भामती] [ ७११ ] [भ.४ पा.१ख .. 8] मवगम्यते किं तु सर्पत्वानुवादेन रज्जुतत्त्वज्ञापनदवाचंका- रास्पदस्यावच्छिन्नस्य प्रविलयोवगम्यते। किमतो यद्येवम् एतदतो भवति। प्रधानीभूतानां न प्रतीकानामुच्छेदो युक्तो न च तदुच्केदे विधेयस्याप्पुपपत्तरिति। अपि च। "न च ब्रह्मण आत्मत्वादि"ति। नहुपासनविधानानि जीवा- त्मनो ब्रह्मखभावप्रतिपादनपरैस्तत्त्वमस्यादिसंदर्भेर कवा क्य- भावमापद्यन्ते येन तदेकवाक्यतया ब्रह्मदृष्युपदेशव्वात्म -. दृष्टिः कल्पेत भिन्नप्रकरपत्वात्तथा च तत्र यथा लोकप्र- तोतिव्यवस्थितो जीवः कर्ता भोत्ता च संसारी न ब्रह्मे- ति कथं तस्य ब्रह्मात्मतया ब्रह्मदृष्ट्युपदेशष्वात्मद्दष्टिरुप- दिश्येतेत्यर्थः । "अतश्ोपासकस्य प्रतीकेः समत्वादि"ति। यद्यप्युपासको जीवात्मा न ब्रह्मविकार:, प्रतीकानि तु म- नःप्रभृतीनि ब्रह्मविकारस्तथाप्यवच्किन्नतया नीवात्मनः प्रती- कैः साम्यं द्रष्टव्यम् । ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॥५॥ यद्यपि सामानाधिकरएयमुभयथापि घटते तथापि ब्रह्म- पः सर्वाध्यक्षतया फलप्रसवसामर्थ्येन फलवत्त्वात्प्राधान्येन त- देवादित्यादिद्वष्टिभि: संस्कर्तव्यमित्यादित्यादिद्ष्ट यो ब्रह्मएये- व कर्तव्या न तु ब्रह्मद््टिरादित्यादिषु। न चैवंविधेवधृते भासार्थे निळष्टडष्टिर्नेत्किष्ट दति लौकिको न्यायोपवादाय प्रभवत्यागमविरोधेन तस्यैवापोदित्वादिति पूर्वपश्रसंक्षेपः । सत्यं सर्वाध्यक्षतया फलदातत्वेन ब्रह्मण एव सर्वन्र वास्तवं प्राधान्यं तथापि शब्दगत्यनुरोधेन क चित्कर्मण एव प्रा-

[अ.४ पा. १ सू. ५] [७१२] [भामती] धान्यमवसीयते। यथा दर्शपूर्णामासाम्यां यजेत खर्गकामः चित्रया यजेत पशडुकाम इत्यादा। अत्र दि सर्वच् या- गाद्याराधिता यद्यपि देवतैव फरनं प्रयक्तीति स्थापितं तथापि शब्दतः कर्मणः करणत्वावगमेन फलत्वप्रतीते: प्रा- धान्यम्। क चिद् द्रव्यस्य यथा ब्रीदीन्प्रोक्षतीत्यादौ। तदुत्तां 'यैस्तु ट्रव्यं चिकीर्ष्यते गुणस्तच प्रतीयेते'ति। तदिच् यद्यपि सर्वाध्यक्षतया वस्तुतो ब्रह्मैव फलं प्रयच्ति तथापि शास्त्रं ब्रह्म बुद्धादित्यादौ प्रतीकउपास्यमाने ब्रह्मफलाय क्पते इति अरभिवदति किं त्वादित्यादिबुद्या ब्रह्मैव वि- षयोकतं फलायेत्युभयथापि ब्रह्मणः सर्वाध्यक्षस्य फलदा- नोपपत्त: शासार्थसंदेच्े लोकानुसारतो निश्चीयते। त- दिदमुत्तम्। "निर्धारिते शासार्थे एतदेवं स्यादि"ति। न केवलं लौकिको न्यायो निश्चये छेतुरपि तु आदित्यादि- शब्दानां प्राथम्येन मुख्यार्थत्वमपीत्याद। "प्राथम्याच्चे"ति। इतिपरत्वमपि ब्रह्मभब्दस्यामुमेव न्यायमवगमयन्ति। तथा- दि। खरसवृत्या आदित्यादिभब्दा यथा खार्थे वर्तन्ते तथा ब्रह्मश्दोपि सार्थे व्त्स्यति यदि स्ार्थोस्य विवश्चि- तः स्यात् तथा चेतिपरत्वमनर्थकं तस्पादितिना खार्थात्प्र- चाव्य ब्रह्मपदं जानपरं स्रूपपरं वा कर्तव्यम्। न च ब्रह्मपद्मादित्यादिपदार्थ इति प्रतीतिपर एवायमिति पर: शब्दो यथा गौरिति मे प्रतीतिरभवदिति। तथा चादि- त्यादयो ब्रह्मेति प्रतिपत्तव्या इत्यर्थो भवतीत्ाच। "इू- तिपरत्वादपि ब्रह्मशब्दस्ये"ति। शेषमतिरोहितार्थम् ।।

[भामती]

ति। सत्खपि आदित्यादिषु फलानुत्पादादुत्पत्तिमतः कर्मण एव फलदर्शनात् कर्मेव फलवत्तया चादित्यादिमतिभिर्यद्यु- द्वोथादिकर्माणि विषयोक्रियेरन तत आादित्यादिद्वष्टिभिः क- रमरूपाएयभिभूयेरन्। एवं च कर्मरूपेप्वसत्कल्पेषु कुतः फ- लमुत्पद्येत। आादित्यादिषु पुनरुद्गीथादिद्ष्टावुद्गीथमुआ्धा SSप्यमानानामादित्यादयः कर्मात्मकाः सन्तः फखाय क-

उपपन्नो यतः पृथिव्याम्ग्ृष्टिरध्यस्ताग्नौ च सामष्टिः। सा- स्न्रि पुनरगिद्ष्टी ऋचि च पृथिवीदष्टी विपरीतं भवेत्। त- सादप्येतदेव युक्तमित्याच। "तथा चेयमेवे"ति। उपपच्य- न्तरमाइ। "अपि च लोकेष्वि"ति। एवं खल्वधिकरण- निर्देशो विषयत्वप्रतिपादनपर उपपद्यते यदि लोकेषु सा- मदष्टिरध्यस्येत नान्यथेति। पूर्वाधिकरपराद्वान्तोपपत्तिम- जैवार्थे बरूते। "प्रथमनिदिष्टेषु चे"ति। सिद्धान्तमत्र प्रक्र- मते। "आादित्यादिमत एवे"ति। यद्युद्गोथादिमतय परा- दित्यादिषु श्िप्येरन् तत आदित्यानां स्वयमकार्यत्वादुक्ी- यादिमतेस्तन वैयथ्य प्रसज्येत। नद्यादित्यादिभिः किं चित्क्रियते यद्विद्यया वीर्यवत्तरं भवेद् आर्प्रादित्यादिमत्या वि- दयोङ्गोथादिकर्मस कार्येषु यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तरं भवतीत्यादित्यमतीनामुपपद्यते उद्गीथादिषु सं-

[ब.8 पा. १ सू. ई] [७१४] [भामती] स्कारकत्वेनोपयोगः । चोदयति। "भवतु कर्मसम्द्विफले- व्वेवमि"ति। यत्र द्वि कर्मणः फलं तत्रैव भवतु यत्र तु गुणात्फनं तन गुणस्य सिद्धत्जेनाकार्यत्वात्करोतीत्येव ना- स्तोत्यत्र विद्याया: क उपयोग इत्यर्थः । परिषरति। "ते- व्वपी"ति। न तावङ्गुणः सिद्दखभावः कार्याय फलाय पर्या पो मा भूत्प्रक्ृतकर्मानिवेभिनो यत्किं चित्फलोत्पाद: । त- समात्प्रछतापूर्वसंनिवेभितः फलोत्पाद इति। तस्य क्रिय- माणत्वेन विद्यया वीर्यवत्तरत्वोपपत्तिरिति। "फलात्मक- त्वाच्चादित्यादीनामि'ति। यद्यपि ब्रह्मविकारत्वेनादित्यो-

थादिभ्यो विशेष इत्यर्थः । द्वितोया निर्देशादप्युद्गोथादोनां प्रा- धान्यमित्याह। "अपि चर्तुमि"ति। खयमेवोपासनस्य कर्म-

साध्यभूतत्वमभिभूतं कर्मणामित आराद्द। "आ्र्प्रादित्यादिभा- वेनापि दृश्यमानानामि"ति। भवेदेतदवं यद्यध्यासेन कर्म- रूपमभिभूयेतापि तु माणवकदवाग्निदृष्टिः केन चित्तोत्रत्वा- दिना गुणेन गौएयनभिभूतमाणवकत्वात्तथेद्दापि। नद्ीयं पूइक्तिकार्या रजतधीरिव वव्िधीर्येन माणवकत्वमभिभवेत् किं तु गौणी। नथेयमप्युद्गीथादावादित्य दष्टिरगोणिति भाव:। "तदेतस्यामृचध्यूढं सामेति तिि"ति। अन्यथापि लक्षणोप- पत्ता न पक्स।मेत्यध्यासकलपना पृथिव्यम्न्योरित्यर्थः। नर््- क्षरन्यासालोचनया तु विपरीतमेवेत्याइ। "दयमेवर्गि"ति। लोकेषु पञ्चविधं सामोपासीतेति द्वितीया निर्देभात्सास्त्रामु-

[भामती] [ ७१५ ] [भ४ पा.१ रू. ] पास्यत्वमवगम्यते । तत्र यदि सामधीरध्यस्येत ततो न सामान्युपास्येरन् अपि तु लोकाः पृथिव्यादयः। तथा च द्वितीयार्थं परित्यञ्य ततीयार्थः परिकल्पेत साम्नेति लोके- ख्विति सप्नमो द्वितीयार्थे कथं चिन्नीयते। ब्रगारे गावो वास्यन्तां प्रावारे कुसुमानीतिवत्। तेनोत्तन्यायानुरोधेन - सप्नम्याश्चोभयथाप्यवश्यं कल्पनीयार्थत्वाद् वरं यथाश्रुतद्वि- तोयार्थानुरोधाय ततीयार्थे सप्नमो व्याख्यातव्या। लोकपृथि- व्यादिबुद्धा पञ्चविधं हिकारप्रस्तावोद्गोथप्रतीद्दारनिधनप्रकारं सामोपासीतेति निर्णोयते। ननु यत्रोभयन्ापि द्िययानि- र्देभो यथा खल्चमुमेवादित्यं सप्नविधं िंकारप्रस्तावोंका- रोद्रीथ प्रतीहारोपद्रवनिधनप्रकार सामोपासोतेति, तन्र को विनिगमनायां हेतुरित्यत आद्द। "तन्नापो"ति । तन्नापि समस्तस्य सप्नविधस्य साम् उपासनममिति सास्त्र उपास्यत्व- अ्रतेः । साध्विति पञ्चविधस्य साधुत्वं चास्य धर्मत्वम्। त- था च श्रुतिः 'साधुकारी साधुर्भवती'ति। चिंकारानुवादेन पृथिवोद्ृष्टिविधाने चिंकारपृथिवीति प्राप्ते विपरीतनिर्देशः पृ- थिवीच्िंकारः॥ आसीनः संभवात्॥७॥ कर्माङ्गसंबन्धिषु यत्र द्ि तिष्ठतः कर्म चोदितं तच त- त्संबन्धोपासनापि तिष्ठतैव कर्तव्या। यत्र वासीनस्य तवो- पासनाप्यासीनेनैवेति। नापि सम्यग्दर्भने वस्तुतन्त्रत्वात्प्र- माणनन्त्रतवाच्च प्रमाणतन्त्रा च वस्तुव्यवस्था प्रमाणं नापे- वतदूति तचापयनियमः । यन्मकता प्रयत्नेन विनोपासिंतुम-

[7.8पा.2ख.0] [ 0१६] [भाममी] भक्यम्। यथा प्रतीकाहि यथा चासव्यग्दर्भनमपि तर्व- मस्यादि तननैषा चिन्ता। तन्न चोदकभास्त्राभावादनि- यमे प्राप्ते यथा भक्यतद्त्युपबन्धादासीनस्यैव सिद्धम्। ननु यस्यामवस्थारयां ध्यायतिरुपचर्यते प्रयुञ्यते किमसा तदा तिष्ठतो न भवति न भवतीत्याह। आ्र््रासीनप्चाविद्यमा- नायासो भवतीति। अतिरोद्ितार्थमितरत्॥ यत्नैकाग्रता तव्ाविशेषात् ॥११॥

यमे सिद्धे दिग्देशादिनियममवाचनिकमपि प्राचीनप्रवणे वै- श्वद्वेन यजेतिवदैदिकारम्भसामान्याक्क चित्कशिदाभङ्दते।

मनसस्तचैव भावनां प्रयोजयेत्। श्र््रविशेषात्। नह्यवास्ति वैश्वदेवादिवढचनं विशेषकं तत्मादिति। आ प्रायणात्ततापि हि दृष्टम् ॥१२॥ अधिकरणविषयं विवेचयति। "तत् यानि ताव"दिति । अविद्यमाननियोज्या या ब्रह्मात्मप्रतिपत्तिसस्या: भास्तंचि नियोज्यस्य कार्यरूपनियोगसंबन्धमवबोधयति तस्यैव क- मएयेप्वर्यल क्षणमधिकारं तच्चैतदुभयमतीन्द्रियत्वाङ्गवति ग्ा- स्लश्णं प्रमाणान्तराप्राप्ये भास्त्रस्यार्थवश्वाङ्ह्मात्मत्वप्रती- नेस्तु जीवम्मुशोन उष्टत्वास्नास्ती तिरोहितमिय किं चनेति किमत्र भास्तरं करिष्यति। नम्नेवमप्यभ्युदयफलान्युपासना- नि तज नियोज्यनियोगलसपस्य च नार्मि सामिताजन-

[भाममो] [०० ] [च४ पा. १ च.१२] पास्य च संबन्धस्यातोन्द्रियत्वात्तत्र सकृत्करणादेव ग्रास्तार्थ-

परमः प्राप्तस्तावतेव कृतशास्त्रार्थत्वादिति प्राप्ते Sभिधीयते। सविज्ञानो भवतीत्यादिश्रुतर्यंत खर्गादिफलानामपि कर्मर्ण प्रायणकाले खर्गादिविज्ञानापेश्षकत्वं तन्र कैव कथा Sती न्द्रियफलानामुपासनानाम्। तानि खलु आ प्रायणं तत्त- दुपास्य्रगोचरबुद्धिप्रवाद्वाच्ितया दष्टेनैव रूपेण प्रायपसमये नहुद्विं भार्वाष्यन्ति। किमच्त फलवत्पायणसमये बुधधाके पेण नहि दष्टे संभवत्यद्ष्टकल्पना युक्का। तस्मादा प्रा- यणं प्रवृत्ता वृत्तिरिति। तदिदमुक्तम्। "प्रत्ययास्वेत" दति। तथा च श्रुतिः 'सर्वातीन्द्रियविषया स यथा करतु- रसाज्ञोकात् प्रैति तावत् करतुर्द्दामुंलोक प्रेत्याभिसंभवती'ति। कतुः संकल्पविभेषः । मृतयशोदाहता इति॥ तदविगम उत्तरपूर्वाद्ययोरइलेषवि- नाशौ तद्व्यपदेशात् ॥१३॥ गतस्तृतीय शेषः साधनगोचरो विचार:। इदानीमेतद- ध्यायगतफलविषया(१) चिन्ता प्रतन्यते। तन्न तावत्प्रथममि- दं विचार्यते कि ब्रह्माधिगमे ब्रह्मचाने सति ब्रह्मजान- फलान्मोश्याद्विपरीतफलं दुरित बन्धनफरल कषीयते न कीय- तद्ति संभय । किं तावत्प्रापं, शास्त्रेण द्वि फलाय यदि- हितं प्रतिषिद् चानर्थपरिद्दारायाश्वमेधादि ब्रह्मचत्यादि चा-

(२) विषयेति 3 पुस्तके नारित।

[ब४ पा. १स.१३] [७2८] [भामती] पूर्वावान्तरव्यापारं किं तदपूर्वमुपरतेपि कमणयत्र सुखदु :- खोपभोगात्प्राग् नाविरन्तु(१)मर्ति। स द्ि तस्य विनाश- छेतुस्तदभावे कथं विनश्येदिति। तस्या कस्मिकत्व प्रसङ्गात् शासव्याकोपाच्वेति। अदत्तफलं चेत्कर्मापूर्व विनश्यति कर्मण एव फलप्रसवसामर्थ्यबोधकशासमप्रमाणं भवेत। न च प्रायश्वित्तममिव ब्रह्मज्ञानमदत्तफल्नान्यपि कर्मापूर्वाणि चि- पोतीति साम्प्तम्। प्राय्वित्तानामपि तदप्रक्षयच्ेतुत्वात्त-

निबरईपफलाश्रेपकत्वायोगात्। अ्रत एव सरन्ति नाभुत्तां क्षीयते कर्मेति। यदि पुनरपेक्षितोपायतात्मा प्रायश्चित्त- विधिरन नियोज्यविशेषप्रतिलम्भमान्रेष निर्वृणोतीत्यपेक्षिता- काङ्कार्या दोषसंयोगेन श्रत्रणात्तन्निवई्पफल: कल्पेत। तथा डपि ब्रह्मज्ञानस्य तत्संयोगेनाश्रवणान्न दरितनिबईपसामर्थ्ये प्रमाणमस्ति। मोक्षवत्तस्यापि स्वर्गादिफलवद्देशकालननिमि- त्तापेक्षयोपपत्तेः । शाखप्रामाएयात्संभविष्यति। अ्रसाववस्था यस्यामुपभोगेन समस्तकर्मशचये ब्रह्मज्ञानं मोचं प्रसोष्यति। योगर्ड्धैव वा दिवि भुव्यन्तरिक्षे बशनि शरोरन्रियाषि निर्माय फनान्युपभुज्यार्देन योगसामर्थ्येन योगी कर्माणि कर्पायित्वा मोश्ी संपतस्य ने। स्थिते चैतत्मिन्नर्थे न्यायबलाद्था पुष्कर- पलाश इत्यादिव्यपदेशो ब्रह्मविद्यास्तुतिमाचपरतया व्या- ख्थेय दूति प्राप्ते, उच्चते। व्याख्यायेतैवं व्यपदेशो यदि कर्मविधिविरोधः स्यान्न त्वयमस्ति। शास्त्रं चि फलोत्या- (१) विरन्तुमिति-पा० ३ ।

[भामतो] [ ७१९ ] [ब४ पा. १ सू. १२] दनसामर्थ्यमाचं कर्मणामवगमयति न तु कुतचिदागन्तु- कान्निमित्ततः प्रायश्चित्तादेस्तदप्रतिबन्धमपि। तस्य तत्ौदा- सोन्यात्। यहि शाखबोधितफन्नप्रसवसामर्थ्यमप्रतिबद्धमाग- न्तुकेन केन चित्कर्मण ततस्तत्फलं प्रसतएवेति न भ्राख व्याघातः। नांभुत्तं कर्म क्ीयतद्ति च सरणमप्रतिबद्दसाम- थ्यकर्माभिप्रायम। दोषश्चयोहशेन चापरविद्यानामस्ति प्रा-

चापि निर्गुणार्यां परविद्यार्यां दोषोदेशो नास्ति तचापि तत्खभावालोचनादेव तत्प्रकयप्रसवसामर्थ्यमवसीयते नहि तत्त्वमसिवाक्यार्थपरिभावनाभुवा प्रसंख्यानेन निर्मृष्टनिखिल- कर्टभोक्तृत्वादिविभ्रमो जोव: फलोपभोगेन युज्यते। नषि रज्ज्वा भुजङ्गसमारोपनिबन्धना भयकम्पादयः सति रज्नु- तत्त्वसाक्षात्कारे प्रभवन्ति, किं तु संस्कारभ्ेषा(१)त्किंचि- त्कालमनुवृत्त्यापि निवर्तन्तएव। अ्र्ररमुमेवार्थमनुवदन्तो यथा पुष्करपलाश इत्यादयो व्यपदेशाः समवेतार्थाः सन्तो न स्तुतिमात्रतया कथं चिद्याख्यानमदन्ति। ननूत्ं संभ- विष्यति सावस्था जीवात्मनो यस्यां पर्यायेणोपभोगाद्दा यो गद्दे: प्रभावनो युगपन्नैक विध कार्यनिर्मा पोनापर्यायणोपभोगा- द्वा जन्तु: कर्माणि कषपयित्वा मोक्षी संपत्यतद्त्यत श्राद्द। एवमेव च मोक्ष उपपद्यतदति। अ्रनादिकालप्रवृत्ता चि कर्माशया अ्र्नियतकालविपाका: क्रमवता तावङ्गोगेन का- तुमशक्याः। भुज्जानः खल्चयमपरानपि संचिनोति कर्मा- (१ ) शेषा: इति -पा० ३ |

[म.8 पा. १ सू. १2] [ ७२०] [भाममी] पयामिति। नाप्यपर्यायमुपभोगेनासत्त: कर्मान्तराएवसंचि- न्वान: कध्यनीति साम्मतम्। कन्पशतानि क्रमकाखभोग्यारना सम्मति भोतुमसामर्थ्यात्। दीर्घकालफलामि च कर्माणि कथमेकपदे कवेष्यन्ति। तस्मान्नान्यथा मोकसंभवः । मनु सत्खपि कर्मायान्तरेषु सुखदुःखफलेवु मोक्षफनत्वात्कर्म- पः समुदाचरतो ब्रह्मभावमनभुयार्थलव्ध विपाकारना कर्मा- न्तरार्ण फलानि भोच्यन्तहत्यत आह्। "न च देशकान- निमित्तापेक्ष"हति। नि कार्यः सम् मोधो मोषो भवि- तुमईति ब्रह्मभावो दि सः। न च ब्रह्म क्रियने नित्व- त्वादित्यर्थः । परोक्षत्वानुपपत्तेस ज्ञानफबस। ज्ञानफलं खलु मोक्षो डभ्युपेयते। ज्ञानस्य चानन्तरभाविनि शयाभि- व्यक्ति: फ्ल सैवाविद्योक्केदमादधती म्रह्मस्वभावस्वरूपाव- स्थानलन्जणाय मोकषाय कस्पते। एवं दि उष्टार्थना जा- नस्य सथात्। अपूर्वाधानपरम्परया ज्ञानस्य मोक्षफले क- सप्यमाने ज्ञानस्य परोक्षफलतत्वमदष्टार्थत्वं भवेत्। न च दष्टे संभवत्यडष्टकसपाना युत्ततत्यर्थः। तस्मराद्रह्माधिगमे ब्रह्मजाने सत्यदैतसिदै दुरितचय इति सिडम्। इतर याप्येवमसंइलेप: पातेतु॥१४॥ प वधर्मस्य स्वाभाविकत्वेन रागादिमिबन्धनत्वेम भ्रातीयेण महज्ानेन प्रतिबन्धो युक्त्तः। धर्मज्ञानयोस्तु भाषीयत्वेन ज्योतिष्टोमदर्भपौर्णमासवद विरोधाओ्ोक्कघोक्क्ेतृभावो युञ्य- ते। पाभनश् विशेषतो म्रह्मज्ञानोक्केद्यत्वभ्ुततर्धर्मख्ष न तदु- केद्यत्वम् । विभेषविधानस्य शेषप्रतिषेधनान्तरीयकत्वन लो-

[भामतो] [ ७२१ ] [भ.४ पा. १ रु. १४] कतः सिद्धेः। यथा देवदत्तो दक्षिणेनाक्णा पभ्यतोत्युत्ते न वामेन पश्यतोति गम्यते। उभे ह्येवैष एते तरनीति च य- यासंभवं ब्रह्मज्ञानेन दुष्कृतं भोगेन सऊ्ततमिति। बीय- न्ते चासय कर्माणि इति च सामान्यवचनं सर्वे पाभान इति विशेषश्रंवणात् पापकर्माणीति विभेषे उपसंहरणीयम्। तस्माद्वह्मज्ञानाइष्कृतस्यैव कयो न सुहतस्तरेति प्राप्ते पूर्वा- धिकरपराद्वान्तो 5तिदिश्यते। नो खलु ब्रह्मविद्या केन चिददृष्टेन द्वारेण दुष्कृतमपनयत्यपि तु दष्टेनैव भोत्तभो- कव्यभोगादिप्रविल्ययद्वारेण तच्चैतत्तुन्यं सक्ृतेपीति कथमे- तदपि नोक्किन्यात्। एवं च सति न शाखीयत्वसा्यमा- चमविरोध देतुर्न्टि प्रत्यक्षत्वसामान्यमानाद विरोधो जलान- लादीनाम्। न च सुछतशासमनर्थकमब्रह्मविदं प्रति तदि- धेरर्थवत्त्वात्। एवमवस्थिते च पाभश्रुत्या पुषयमपि ग्रह्ो- तव्यम् ।. ब्रह्मज्ञानमपेच्य पुषयस्य निक्वष्टफलत्वात्तत्फलं हि व्वयातिभयवत्। नद्येवं मोक्षा निरतिभयत्वान्नित्यत्वाद्य। दृष्टप्रयोग्ायं पाभशब्दो वेदे पुषयपापयोः। तद्यथा पुएय- पापे अनक्रम्य सर्वे पाभानो डतो निवर्तन्तइत्यच तम्माद- विशेषेष पुषयपापयोर क्षेषविनाभाविति सिद्धम्॥ अनारब्धकार्यएव तु पूर्वे तद- वधेः॥ १५॥ यद्यद्वैत ज्ञान खभावालो चनयोत्तर पूर्वसु कृतदुष्कृतयोरस्पाषवि नाशौ इन्त आरव्यानारव्यकार्ययोस्याविशेषेणेव विनाभ:

[भामती] व्यात्। कर्टकर्मादिपविलयस्योभयनाविशेषात्। तन्निबन्धन- त्वाच्च विनाशसय। न व संस्कारशेषात् कुलालचक्रभ्रमण- वदनुवृत्तिः । वस्तुनः खख्चनुवृत्तिः । मायावादिनद्य परषय- पापयोक्ष मायामानविनिर्मितत्वेन मायानिवृत्ता न पुषयापु- एे म तत्संस्कारो वस्तुसन्तीति कस्यानुवृत्तिः । न च रज्जी सर्पादिविभ्रमजनिता भयकम्पादयो निवृत्तेपि विभ्रमे यथानुवर्तन्ते तथेद्ापीति युक्तम्। मत्रापि सर्पासत्त्वेपि त- उमानस्य सत्त्वे तज्जनितभयकम्पादीनां तत्संस्कारार्ण च वस्तुसत्त्वेन निवृत्तेपि विभ्रमे Sनिवृत्तेः। अत्र तु न माया न नज्जः संस्कारो न तद्गोचर इति तुष्कत्वात्किमनुवर्तेत। न संस्कारशेषो न कर्मेत्यविशेषेणारन्धकार्याणामनारव्धकार्यार्ण् च निवृत्तिः। न च तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोच्ेऽय संप-

श्रुतिरवधिभेदविधायिन्यरप तु विप्रतापरा। यथा लोकए- तावन्मे चिरं यत् स्नातो भुख्ानस्ेति। नदि तत्र सा- नभोजने अवधित्वेन विधीयेते किं तु क्ेपीयस्ता प्रतिपाद्यने। उभयविधाने दि वाक्यं भिद्येतावधिभेद: चिरता चेति प्राप्ते डभिधोयते। यद्यप्यद्वैतब्रह्मत त्वसाकारकारो नाद्यविद्योपद- भितप्रपश्चमान्रविरोधितया तन्मान्विरोधितया तन्मध्यपति- ससकलकर्मविरोधी। तथाप्यनारव्धविपाकं कर्मजातं द्रागि- त्येव समुच्किनत्ति न त्वारन्ध विपाकं संपादितज त्यायुर्वितम- पूर्वापरीभूतसखदुःखोपभोगप्रवाईं कर्मजातं तद्धि समुदाचर- वृत्तितयेतरेभ्य: प्रसप्नवृत्तिम्यो बलवदन्यथा देवर्षीणं दिर-

[भामती] [op) [प.४.पा.१ खू. १५]

या परितः प्रद्ोतमामबुद्धिसत्वानां न ज्योग्जीविता भवेत्। श्रूयते चै्षां श्रुतिष्मृतीतिष्हासपुराणेषु तत्त्वज्ञता च मद्ा- कल्पकरपमन्वन्तरादिजोविता च । न चैते मह्ाधियो न ब्रह्मविदो ब्रह्मविदस्दात्पपुएयमेघसो मनुष्या इति श्द्देयम्। तस्मादा गमानुसारतोस्ति प्रारब्ध विपाकाना कर्मणा प्रत्याय नदीय ममस्तफलोपभोगप्रतीक्षा सत्यपि तत्त्वसान्षारकारे। ता वदेव चिरमिति न चिरता विधीयते अपि तु श्रुत्यन्तर- सिद्धां चिरतामनूद्य देदपातावधिमाचविधानं तदतदभिसं- धायाचित्यमांअतयाद स भगवान् भाव्यकारः। "न ताव- दनाश्रित्यारब्यकारय कर्माभय"मिति। न चेदं न जातु छ- एटं यद्विरोधिसमवाये विरोध्यन्तरमनुवर्ततद्ूत्याह। "अ्रक- र्यात्मबोधोपो"ति। यदा लोकेपि विरोधिनोः ककंचित्काखं सचानुव्ृ तिरुपलव्धा तदेदागमलादीर्घकालमपि भवन्तीति न भक्या निवारयितुम्। प्रमाणसिद्दस्य नियोगपर्यनुयोगा- नुपपत्ते: । तदेवं मध्यस्थान् प्रतिपाद्य ये भाष्यकारप्राप्तं म- न्यन्ते तान्प्रत्याह। "अपि च नैवाच विवदितव्य"मिति। स्थितप्रजय न साधकस्तस्योत्तरोत्तरध्यानोत्कर्षेण पूर्वप्रत्य- यानवस्थितत्वान्। निरतिभयस्मु स्थितप्रज्जः । स च सि- हू एव। न च ज्ञानकार्या भयकम्पादयो ज्ञानमाचादनु- म्पादान्। सर्पावक्केदोद्ि तस्य भयकम्पादिचेतुः। स चा- सब निर्वचनीय इति कुतो वस्तुसतः कार्योत्पादः। न च कार्यमपि- भयकम्पादि वस्त सत्। तस्यापि विचारासहत्े-

[ब. पा. १ र. १५] [ 02४] [भामती] नानिर्वाचत्वात्। अनिर्वाच्ा च्वानिर्वा च्ोत्पत्ता नानुपपत्तिः। यादभो दि यक्तस्तादभो बलिरिति सर्वमवदातम्।। अभिहोवादि तु तत्कार्यायैव तह- ्शंनात् ॥१६ ॥

कर्तव्यं योगमारुरुम्षुणा। तस्यापीतरपुषयवद्दिद्यया विनाभा- त्। प्रतालनाद्ि पङ्गस्य दूरादस्पर्भनं वरमिति न्यायात्। न च विविदिषन्ति यञ्षेन दानेनेति मोत्षलक्षणैककार्यत- या विद्याकर्मणोरविरोधः । सच्यासंभवेनैककार्यत्वासंभवान्। नद्येतमात्मानं विदुषो विगलिताखिलकर्टभोक्तृत्वादिप्रपश्- विश्रमस्य पूर्वोत्तरे नित्ये क्रियाजन्ये पुएये संभवतः । तस्म्रा- द्विविदिषन्ति यज्चनेति वर्तमानापदेभो ब्रह्मज्ञानस्य यज्ञादीर्ना वा स्तुतिमाचं न तु मोक्षमापस्य मुक्तिसाधनं यज्ञादिविधि- रिति प्राप्त, उच्चते। सत्यं न विद्ययैककार्यत्वं कर्मणा परस्प- रविरोधेन सह्हासंभवात्। विद्योत्पादकतया तु कर्मणामारा- दुपकारकाणामस्तु मोक्षोपयोगः । न च कर्मणं विद्यया विरुद्धमानानां न विद्याकारणत्वं स्वकारणविरोधिनां का- र्यार्णां बङ्लमुपलब्धे:। तथा च विद्यालक्णकार्योपायतया कार्यविनाभ्यानामपि कर्मणामुपादानमर्थवत्। तदभावे त- त्कार्यस्यानुत्पादेन मोक्षस्यासंभवात्। एवं च विविदिषन्ति यश्रमेति यज्ञसाधनत्वं विद्याया अपूर्वमर्थ प्रापयतः पञ्चमख- कारस नात्न्तपरोश्षवृत्तितया ज्ानस्त्यर्थतया क्य चि-

[भामती] [ ७५] [अ.४ पा. १ छ.१] झाख्यानं भविष्यति। तदनेनाभिसंधिनोत्तं "ज्ञानस्वैव दि प्रापकं कर्म प्रणाद्या मोक्षकारणमित्युपचर्यंते"। यत एव न विद्योदयसमये कर्मासिति नापि परस्तात्। अपि तु प्रागेव विद्यायाः। अत एव चातिक्रान्तविषयमेतत्कार्येकत्वाभिधा- नम्। एतदेवं स्फोरयति। "नदि ब्रह्मविद" इति। सन्ान्त- रमवतारयितुं पृक्कति "किं विषयं पुनदिद"मिति। त्रस्यो- त्तरं सतम्। अतोऽन्यापि ह्येकेषामुभयोः॥१७॥ काम्यकर्मवषयमश्लेष विनाशवचनं शाखान्तरीयवचनं च तस्य पुचा दांयमुपयन्तीति। यदेव विद्ययेति हि ॥१८॥ अस्ति विद्यासंयुतां यज्ञादि य एवं विद्वान् यजेतेत्यादिक- म्। अरपरस्ति च केवलम्। तत्र यथा ब्राह्मणाय चिरएयं द- द्यादित्युक्ते विदुषे ब्राह्मणाय दद्यान्न ब्राह्मपब्रुवाय मूर्खायेति विशेषप्रतिखम्भः तत्कस्य द्ेतोसतस्यातिभयवत्वात्। एवं वि- द्यारच्िताद्य ज्वादेविद्यासच्ितमतिभयवदिति तस्यैव परविद्या- साधनत्वमुपात्तदुरितक्षयद्वारा नेतरस्य । तस्मराद्विविदिषन्ति यज्ञेनेत्यविभेषश्रुतमपि विद्यासचिते यज्ञादावुपसंद्र्तव्यमिति प्राप्ते डभिधीयते। यदेव विद्याया करोति तदेवास्य वीर्य- वत्तरमिति तरबर्थश्रुतर्विद्यारद्वितस्य वोर्यवत्तामात्रमवगम्यते। म च सर्वथा 5किंचित्करस्य तदुपपद्यते। तस्मरादस्यस्यापि कयापि मानया परविद्योत्पादोपयोग इति विद्यारद्वितमपि यज्चादि परविद्यार्थिनाऽनुष्टेयमिति सिद्म्।।

[अ.8 पा.2.१2] [२६] [भामतो]

भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा सं- पद्यते ।। १९ ॥ अनारव्धकार्यदत्यस्य नञः फलं भोगेन निवृत्तिं दर्भ- यत्यनेन सूचेणास्य तपपादनं पुरस्तादपक्रष्य कृतमिति नेर क्रियते पुनरुक्तभयात्। इति श्वाचस्पतिमिश्रविरचिते भारीरकभगवत्पादभाव्य- विभागे भामत्यां चतुर्थस्याध्यायस्य प्रथमः पाद: समाप्रः॥ वाङ्मनसि दर्शनाच्छव्दाच्च ॥ १॥ तथास्मिन् फनविचारलक्षणे वाज्नसि संपद्यतद्त्यादिवि- चारो Sसंगत इूत्यत आद। "अररथापरास विद्यास फल- प्राप्तय"दूति। अपरविद्याफल प्राप्तथं देवयानमार्गार्थत्वादु- क्रान्तस्तद्गतो विचार: पारम्पर्येष भवति फलविचार इति नासंगत इत्यर्थः । नन्वयमुत्क्रान्तिक्रमो विदुषो नोपपद्यने न तस्य प्राण उत्क्रामन्त्यचव समवनोयन्तदूति श्रवणात् तत्कथमस्य विद्याधिकार इत्यत आष। "समाना दि वि- ददविदुषो"रिति। विषयमाह। "असती"ति। विमुभति। "किमिद्दे"ति। विभयः संशयः। पूर्वपक्षमाष। "तच्र वा- गेवे"ति। स्ुतिलक्षणा। विभये संभये। सिद्धान्तख्षचं पूरयित्वा पठति। "वाम्बुत्तिर्मनसि संपद्यत"इति। वृत्यध्याचारप्रयो- जनं प्रश्नपूर्वकमाष। "कर्थम" ति। उत्तराधिकरणपर्या- खोचनेनैवं पूरितमित्यर्थः । तत्वस्य धर्मिणो वाचः प्रलव- विवसायां त्विच सर्वनैव परनोद् चाविभागसाम्यात्किं प-

[भामनी] [029 ] [भ8 पा.२ . १] रचैव विशिंव्यादविभाग दति न त्वनापि। तस्ादिद्दा- विभागेनाविशिंषतोच वृत्त्युपसंचारमात्विवक्या सतकारस्थेति गम्यते। सिद्वान्तदेतुं प्रश्नपूर्वकमाद्। "कम्म्मादि' ति। सत्यामेव मनोवृत्तौ वाग्वृत्तरुपसंचारदर्भनात्। वाचसू- पसंदारमदषटं नागमोपि गर्मयतुमईति। आ्र्र्रागमप्रभवम् क्रिविरोधादागमो दि दष्टानुसारतः प्रक्ृतौ द्वि विकाराणं लयमाष। न च वाच: प्रक्तिर्मनो येनासिन् विलीयते तममादृत्तिवृत्तिमतोरभेदविविश्वया वाक्पदं तद्दत्ता व्याख्ये- यम् । संभवति च वाग्वृत्तेर्वागप्रक्रतावपि मनसि लयः । तथा तन्रतत्र दर्भनादित्याद्। "वृत्त्युद्ववाभिभवा"विति॥ अत एव च सर्वाण्यनु ॥२॥ यतक्व प्रक्ृतिविकारभावाभावान्मनसि न स्रूपलयो वाचो डपि तु वृत्तिलयः । अरत एव सर्वेषा चक्षुरादीनामिन्द्रिया- ां सत्येव सवृत्तिके मनसि वृत्तेरनुगतिर्खयो न स्रूपल- यः। वाचस्ु पृथक् ग्रषणं पूर्वसते उदाद्दरणापेक्षं न तु तदेवेद्द विर्व्षितमित्यर्थः । तन्मनः प्राण उत्तरात् ॥ ३॥ यदि सप्रछ्वता विकारस्य लयस्ततोमनः प्राणे संपद्यते इ- त्यच मनःस्वरूपसैव प्राणे संपत्या भवितव्यम्। तथादि मन दति नोपचारतो व्याख्यानं भविष्यति। संभवति छि प्रक्टतिविकारभावः प्रापमनसोरन्नमयं दवि सोम्य मन इत्य- ानात्मतामाच् मनसः श्रतिरापोमय: प्राण् इति च प्रा-

[भ8 पा.२सू.o] [ ७२८] [भामतो] पास्यावात्मताम् । प्रक्ृतिविकारयोस्तादात्म्यात्तथा च प्रा- णो मनसः प्रक्तिरिति मनसो वृत्षिमतः प्राणे लय दति प्राप्ते डभिधीयते। सत्यमापोन्नमहजन्तइति श्रुनेरबन्नयोः प्रकृतिविकारभावोवगम्यते। न तु तद्विकारयो: प्राणमनसोः ख्योनिप्रणाडिकया तु मिथो विकारयो: प्रकृतिविकारभावा- भ्युपगमे संकरादतिप्रसङ्ग: स्यात्। तम्मराद्यो यस्य साक्षादि- कारस्तस्य तत्र लय दत्यन्नस्यास जयो न त्वव्विकारे प्राणे न्नविकारस्य मनसस्तथा चाचापि मनोवृत्तवृत्ति- मति प्रापे लयो न तु वृत्तिमतो मनस इति सिद्धम्॥ सोध्यक्षे तटुपगमादिभ्यः।४ ।। प्रापस्तेजसोति तेजःप्रव्दस्य भूतविशेषवचनत्वाद्िज्ञाना- त्मनि चाप्रसिद्धे: प्राणस्य जीवात्मन्युपगमानुगमावस्थानश्रुती- नो च तेजोद्वारेणाप्युपपत्तेस्तेजसि समापन्नवृत्तिः खलु प्रा- पस्तेजतु जीवात्मन्यवतिष्ठते। तद्दारा जोवात्मसमापन्न- वृत्तिः प्राप दृत्युपपद्यते। तम्ात्तेजस्येव प्रापवृत्तिप्रविखय इति प्राप्ते Sभिधीयते। स प्रकृतः प्राणो Sध्यक्षे विज्ञानात्मव्य- वतिष्ठते तत्तन्त्रवृत्तिर्भवति। कुतः। उपगमानुगमावस्थानेभ्यो चेतुभ्यस्तनोपगमश्रुतिमाष्। एवमेवेयमात्म्ानमिति। अनुगम- नश्रुतिमाद् । "तमुकामन्त"मिति। अवस्थानश्रुतिमाइ। "सविज्ञानो भवनीति चे'ति। विज्ञायतेनेनेति विज्ञानं पञ्चवृ- सिप्राणसचित इन्द्रियग्रामस्तेन सद्ावतिष्ठतद्ति सविज्ञानः। चोदयति। "ननु प्रापस्तेजसीति श्रूयत"दति। अधिकावापो Sशब्दार्थव्याख्थानम् । परिहरति। "नैष दोष इति"। यद्यपि

[भामती] [oर ] [प8 पा.शछ.8] प्रापस्तेज सीत्यतस्तेजसि प्रापवृत्तिलयः प्रतीयते। तथापि स- वशाखाप्रत्ययत्वेन विद्यानां श्ुत्न्तरालोचनया विद्ञानात्मनि लयोवगम्यते। न च तेजसस्तत्र लय इति साम्मतम्। तस्यानिलाकाभक्रमेष परमात्मनि,तत्त्वलयावगमात्। तस्ा-

न्परिचाराध्यशो जीवात्मा ताि्मिन्प्रापवृत्तिरप्येतीति। चो- दयति। "ननु चेयं श्रुति"रिति। तेजःसचरितानि भूता- न्युपलच्यन्तां तेज:भब्देनाध्यच्े तु किमायातं तस्य तदसाद- चर्यादित्र्थः । परिदरति। "सोध्यक्द्त्यध्यक्षापी" ति। यदा ह्ययं प्राणोन्तरालेध्यन्ं प्राप्याध्यकसंपर्कवश्रादेव तेजःप्रभृ- तीनि भूतसृत्माणि प्राप्नोति तदोपपद्यते प्रापस्तेजसीति। अत्नैव दृष्टान्तमाच। "योपि सुन्नादि"ति। सूतान्तरमवता- रयितुं पृक्कति। "कथं तेजःसप्चरितेष्विति ॥ नैकस्मिन् दर्शयतो हि॥६ ॥ अत्र भाष्यकारो Sनुमानदर्भनमाद्। "कार्यस्य भरीर- सये"ति। स्थूलभरीरानुरूपमनुमेयं सून्समपि शरीरं पञ्चात्म- कार्यमित्यर्थ। दर्भयत इति सूचावयवं व्यचष्टे। "दर्भयत- स्ेतमर्थम"ति। प्रश्नप्रतिवचनाभिप्रायं द्विवचनं श्रुतिष्मृत्या- भिप्रायं वा। अरणव्यो माचा: सूच्ा दशार्धानां पश्चभूतानामि- ति। श्रुत्यन्तरविरोधं चोदयति। "ननु चोपसंहृतेषु वागादि- प्वि"ति। कर्माश्रयतेति प्रतीयते न भूताश्र्रयतेत्यर्थः। प- रिषरति। "अतोच्यत"दति । ग्रद्दा इन्द्रियाणि अ्र्तिद्य- हास्तदविषयाः । कर्मरणा प्रयोजकत्वेनात्रयत्वं भूतानां तूपदान-

[प.8पा.र(] [0p0 ] [भामती] त्ेमेत्यविरोषः। प्रशंसाभष्योपि कर्मरणा प्रयोजकतया प्रक्ष्ट- माश्रयत्वं बरूते सति निक्वष्टभात्रयान्तर तदुपपत्तेरित्याद। "प्रभंसाभन्दादपि तजञेति।। समाना चासृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपोष्य॥७॥ अचामृतत्वप्राप्निश्रुतेः परविद्या च नं प्रत्येतदिति मन्वानस्य पूर्वः पत्तः। विभयानानां संदिचानानां पुंसा चोदयति। "ननु विद्याप्रकरण"इति । परिहरति। "न खापादिवदि" ति। परे विद्ययैवामृतत्वे प्राप्त्यवस्थामाख्यातुं तत्सधर्माक्च तद्िध- र्माखान्या अप्यवस्थास्तदनुगुणतया ख्थायन्ते। साधम्यवैधर्म्याभ्या द्ि स्फुटतर: प्रतिपिपादयिषिते वसुति प्रत्ययो भवतीति। न तु विदुषः सकाशाद्दिभेषवन्तो Sविद्ासो विधीयन्ते बेन विद्याप्रकरणव्याघातो भवेदपि तु विद्या प्रतिपादयितुं लोक- सिद्धानां तदनुगुणतया नेषामनुवाद इति। एवं प्राप्ते Sभिधी- यते। "समाना चैषोत्कान्तिर्वास्ानसीताद्या विद्वदविदुषोः" कुतः। "आाउतुपक्रमान्"। सतिः सरणं देवयानेन यथा कार्यब्रह्मलो कप्राप्तिराखतेरा कार्यब्रह्मलोकप्राप्तेः। अयं विद्यो- पक्रम भारभः प्रयत्न इति यावत्। तम्मादेतदुक्तं भवति नेयं परा विद्या यतो न मोक्षनाछीदवारमाय्तयमे । अर्मरपि त्व- परविद्येयम्। न चास्यामात्यन्तिक: सोभप्रदाचो यतो न तनोक्कान्तिर्भवेम्। तम्मादपर विद्यासामर्थ्यादापेक्षिकमामूत- संजवस्ानमस्रतत्वं प्रेप्सते पुरुषार्थाय संभवत्येष उत्र्रान्ति-

[भामनी] [ ope ][.8 पा.2स.0] भेदवान्। सतुपक्रमोपदेश। उपपूर्वादुष दाचइत्यरमादु- पोष्येति प्रयोगः ।। तदापतिेर संसारव्यपदेशात् ।८।। सिद्धां कृत्वा बीजभावावभेषां परमात्मसंपत्ति विद्दवि- दुषोरुत्क्रान्तिः समर्थिता। सैव सम्प्रति चिन्त्यते। किमा- त्मनि तेज:प्रभृतीनां भूनसूक्ष्मार्प तत्त्वप्रविलय एव संपत्ति- राशोखिद्दोजभावावशेषेति। यदि पूर्व: पक्षः, नोत्क्ान्तिः ।. अथोत्तर,सतः सेति। तचाप्रकृतौ न विकारतत्त्वप्रविल्यो यथा मनसि न वागादीनाम्। सर्वस्य च जनिमतः प्रकृति: परा देकनेति तत्त्वप्रचय एवात्यन्तिक: स्यात्तेज:प्रभृतोनामिति प्राप्ते डभिधोयत। योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देचिनः । स्थाणुमन्ये ऽनुसंयति यथाकर्म यथाश्रुतम्।। इत्यविद्यावतः संसारमुपदिभति श्रुतिः सेयमात्मन्तिके त- स्वलये नोपपद्यते। न च प्रायपसैवेष मच्िमा विद्वासम- विदास वा प्रतीति साम्प्रममित्याह। "अन्यथा दि सर्व: प्रायणसमयएवे"ति। विधिभास्त्रं ज्योतिष्टोमादिविषयमनर्थक प्रायणादेवात्यन्तिकप्रथ्ये पुनर्भवाभावात्। मोक्षशास्तरं वा प्रयत्नजभ्यात् प्रायणादेव जन्तुमाचस्य मोक्षप्राप्तेः। न केवलं भास्त्रानर्थक्यमयुक्तय प्रायणमानाओोद्ष इताद। "मिथ्या- जञाने"ति। नासति निदानप्रभमे प्रभमसद्दतो युज्यतद्दत्यर्थः।। परथेतरभूतसहितं तेजो जीवस्याश्रयभूतमुत्कमादेद्यादेदनरं वा संचरतकस्मादल्ाभिरन निरीच्यते। तद्धि मधत्त्वादानेक-

[म४पा.ee.८] [op2 ] [भामती] द्रव्यत्वाद्दा रूपवदुपलन्धव्यम्। कसान्न मूर्तान्तरै: प्रतिबध्ध- नइति प्ङ्मामपाकनुमिदं सूचम् । सूक्ष्मं परिमाणतध् तथोपलब्धेः।९॥ चकारों भिन्नक्रमः । न केवलमापोतेसतदवतिष्ठते। त्च सक्ष्मं सरूपत: परिमाणतक्व स्रूपमेव द्ि तस्य ताद्भम- दश्यम्। यथा चाङुषस्य तेजसी मद्तोपि। घ्रदष्टवशा- दनुद्ूतरूपसर्भ हि तत्। परिमाणतः सैौचम्यं यतो नोप- सभ्यते यथा चसरेपवो जालसूर्यमरीचि्यो Sन्यन प्रमाण- तस्तथोपलब्धिरिति व्याचष्टे। "तथादि नाडोनिष्क्रमणे"ति। आदिग्रदणेन चक्षष्टो वा मू्धरो वा Sन्येभ्यो वा शरीरदेशभ्य इति संगृद्ीतम्। अपप्रतिघाते हेतुमाच।"सच्छत्वाच्े"ति।एत- दपि द्ि सून्त्त्वेनैव संगृद्ीतम्। यथा द्वि काचाभ्रपटलं खच्कखभावस्य न तेजसः प्रतिघातकम्। एवं सर्वमेव वस्तु- जातमस्येति।। नोपंमर्देनातः॥१० ॥

अस्यैव चोपपन्तेरुष्मा ॥ ११॥ उपपत्तिः प्राप्तिः । एतदुत्तं भवति। दृष्टश्रुताभ्यामूषणो Sन्वयव्यतिरेकाभ्यामस्ति स्थूलाहेद्ादतिरितं किं चित्। त- चागमात्सक्मं भरीरमिति॥ प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् ॥१२। अधिकरणतात्पर्यमाह,।"अम्तत्वं चानुपोष्येत्यतो विश-

[भामती] [ o३३ ] [ब्र.४ पा.२ . १२] षणादि"ति। विषयमाह। "अथाकामयमान"दति। सिद्वा- न्तिमतमाशङ तन्निराकरणेन पूर्वपक्षी खमतमवस्थापयति। "अतः परविद्याविषयात्प्रतिषेधादि"ति। यदि द्वि प्राणोप- लत्तितस्य सूक्मभरीरस्य जीवात्मनः स्थूप्नरीरादुत्क्रान्तिं प्रतिषेधेत् श्रुंतिः तत एतदुपपद्यते। न त्वेतदस्ति। न तस्ा- त्प्राण उत्क्रामन्तीति दि तदा सर्वनास्त्रा प्रधानावमर्शिना- भ्युदयनिःश्यसाधिकृतो देदी प्रधानं परामृश्यते। तथा च तस्माहेहिनो न प्राणः सूच्मं भरीरमुत्क्रामन्त्यपि तु त- त्चितः क्षेचज्ञ एवोत्क्रामतीति गम्यते। स पुनरतिक्रम्य ब्र- ह्मनाय संसांरमण्डलं हिरण्यगर्भपर्यन्तं सलिङ्गो जीवः परस्मिन्व्रह्मणि लीयते तस्मात्परामपि देवता विदुष उत्क्रा न्तिरत एव मार्गश्रुतयः । स्मतिश्व मुमुक्षोः पुकस्यादित्य- मण्डलप्रस्थानं दर्शयतीति प्राप्तम्, एवं प्राप्ते प्रत्युच्ते।। स्पष्टो हेकेषाम् ॥१३॥ नायं देह्यपादानस्य प्रतिषेधः । अ्रपि तु देह्ापादानस्य। तथा ह्यार्तभागप्रश्नोत्तरे ह्येकसिमिन् पक्षे संसारिण एव जो- वात्मनो Sनुत्क्रान्तिं परिगृद्य न तर्ह्येष मृतः प्राणानामनु- त्क्रान्तेरिति स्वयमाशङ् प्राणानां प्रविल्नयं प्रतिज्ञाय त-

स्य तदवधित्वमाष। शरीरस्य च ते इति शरीरमेव तद- पादानं गम्यते। नन्वेवमप्यस्यविदुषः संसारिणो विदुषस्तु किमायातमित्यत आद्। "तत्मामान्यादि" ति। ननु तदा सर्वनास्त्रा प्रधानतया देची परासष्टः तत्कथमत्र देद्ावगति-

[प.४ पा.२सू.१2] [02] [भामनी] रित्यत आइ। "अभेदोपचारेण देबदेहिनोदेंदिपरामर्जिना सर्वनास्ता देष एव परासृष्ट"इति। पश्चमोपाठे व्याख्थेयम्। षष्ठोपाठे तु नोपचार इत्याइ। "येर्षा तु षछ्ठी"नि। अपि व प्राप्निपूर्वः प्रतिषेधो भवति नाप्राप्ते। अविदुषो दि दे- पादुपक्रमणं (१) इष्टमिनि विदुषोपि तत्ामान्याद्ेद्दादुपक्र- मणे प्राप्ते प्रतिषेध उपपद्यते न मु प्राणानां जीवावधिकं क चिदुत्क्रमणं हरषट येन तन्निषिध्यते । अपि चाद्वैतपरिभा- वनाभुवा प्रसंख्यानेन निर्मृष्टनिखिलप्रपच्चावभासजातस्य ग- न्तव्याभावादेव नास्ति गतिरित्याय। "न च ब्रह्मविद"दति। अपदस्य दि ब्रह्मविदो मार्गे पदैषिणोपि देवा इति यो- जना। चोदयति। "ननु गतिरपी"ति। परिहरति। "स- भरीरस्यैवायं योगबलेन" । अरपरविद्याबलेनेति॥ तानि परे तथा ह्याह ॥१५॥ प्रतिष्ठाविल्यनश्नुत्योर्विप्रतिपत्ते ्विमर्भस्तमपनेतुमयमारमाः।

भूतानि पञ्च। "ब्रह्मविदस्तस्िन्नेव परल्िन्नात्मनो"ति भारभभाबोज विमर्भमाह। "ननु गताः कला" इति। घ्रा-

श्रुत्योर्षिषयव्यवस्थया विप्रतिपत्त्यभावमाइ। "सा खस्वि"ति। व्यवहारो लकिक: सव्यवद्वारिकप्रमाणापेक्षे्य श्रुतिः । न मात्विकप्रमाणापेक्षा दूसरा तु एवमेवास्य परिद्रषुरित्यादिका विद्वस्तिपत्यपेक्षा तात्त्विक प्रमाणापेक्षा तत्माद्विषयभेदाद् विप्र - (१) उत्कमणमिति-पा० ३।

[भामती] [ o३y ] [अ.४ पा.२.१५] तिपत्ति: स्रुत्योरिति। अविभागो वचनात् ॥ १६ ॥ निमित्तापाये नैमित्तिकस्यात्यन्तिकापायः । अ्रविद्यानिमि- त्तच्न विभागो नाविद्यार्या विद्यया समूलघातमपद्तार्या सावभेषो भवितुमरद्ति। तथापि प्रविखयसामान्यात् सावभे- षताभङ्कामतिमन्दामपनेतुमिदं सत्रम्।। तदोकोग्रज्वलनं तत्पकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात्तच्छेषगत्यनुस्मृति- योगाच हार्दानुगृहीतः शताधिकया ॥ १७ ॥ अपरविद्याविदो Sविदुषस्ोतकान्तिरुत्ता। तन्न किं विद्दान- विदासाविभेषेण मूर्धादिम्य उत्क्रामत्याचो विद्वान्मूर्धस्थाना- देव।अपरे तु स्थानान्तरम्य इति। अन्न्न विद्यासामर्थ्यमप- श्यमः पूर्वपक्षः । तस्योपसंघृतवागादिकलापस्योचिकरमिषितो विज्ञानात्मन भोक आयतनं हृदयं तस्यायं तस्य व्वखनं यत् सत्पकाभिमद्वारो विनिष्टामदारो विद्वान्मूर्धस्थानादेव निष्क्रामति नान्येभ्यसकुरादिस्थानेभ्यः।कुतो विद्यासामर्थ्यात्।

देभ: मूधस्थानादनिष्टामणे च नोत्कृष्टदेभप्राप्निरय स्थाना-

नच्चेषगव्यनुसृतियोगाच्च। दार्द्विद्याथेषभता दि मूर्धन्या

[ब.8 पा.2ख.20] [ वष ] [भामतो] नाडो गत्यै उपदिष्टा। तदनुभोलनेन खल्चयं जीवो हार्देन छपासितेन ब्रह्मणानुगद्दोतस्तस्यानुसतारंस्तङ्गावमापन्नो मूर्ध- न्ययैव पताधिकया नाद्या निष्क्रामति। इदयादुङ्गता चि ब्रह्मनाडी भाखरा तालुमूलं भित्वा मूर्धानमेत्य रश्मिभि- रेकीभूता आदित्यमण्डलमनुप्रविष्टा तामनुभोलयतस्तयैवा- न्तकाले निर्गमनं भवतीति। रइम्यनुसारी ॥१८॥ रात्रावद्नि चाविभेषेण रश्म्यनुसारी सन्नादित्यमण्डलं प्राप्नोतीति सिद्धान्तपक्चप्रतिज्ञा। पर्वपक्षमाशङ्कते सूचावय- वेन। निशि नेति चेत् सूत्रावयवान्तरेण निराकरोति। न संबन्धस्य यावद्देहभावित्वाद् दर्शयति च ॥१९ ॥ यावहेदभावी दि भिराकिरणसंप्क: प्रमाणन्तरात्प्रती- यते। दर्भयति चैतमर्थ श्रुतिरप्यविभेषेण।श्रमुष्ादादित्या- त् प्रतायन्ते रश्मयस्तत्रसु नाडीषु सप्ना भवन्ति यत्राभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते विस्तार्यन्ते ते रशयो Sमुभ्िन्नादित्ये सप्रां: प्रतापादिकार्यदर्भनादिति। आदिग्रद्दपोन चन्द्रातपः संगृद्यते। चन्द्रमसा खल्वम्येन संबध्यमानानां सौरीणां भा- सां चन्द्रिकात्वम्। तस्मादप्यस्ति निभि सैर्यरश्मिप्रचार इति।

[भामती] [0३0 ] [भ.8 पा.२ छ. १2] ये त्वाङ्:। स यावम् श्विप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छेदिति नि- रपेक्षत्वणाद्राचा प्रेते नास्ति रभ्यपेक्षेति। तान्प्रत्याघ। "यदि च रात्री प्रेत"इति।न द्येतद्विशेष्याधीयते डध्येतारः। ये तु मन्यन्ते विद्वानपि रात्रिप्रायणापराधेन नोर्ध्व आ्राक्र- मतदूति। तांन्प्रत्याद। "अथ तु विद्वानपी"ति। नित्यवत्फल- संबन्धेन विचिता विधा न पाश्चिकफला युक्तति। ये तु राती प्रेतस्य विदुषो Sद्दरपेश्षा सूर्यमण्डलप्राप्निमाचक्षते तन्मतमाशङ क्याह। "अथापि रात्रावि"ति। यावत्तावदुपसंब- खधेना(१)नपेक्षा गतिः श्रता न चापेक्षा भक्यावगमोपब- न्वविरोधादिति। अतधायनेपि हि दक्षिणे ॥ २०॥ अत एवेत्युक्त्देतुपरामर्भ इत्याइ। "अत एवापेक्षानुपप- न्े"(२)रिति। पूर्वपक्षबीजमाद। "उत्तरायणप्राभस्ये"ति। अ- पनोदमाच्। "प्राशस्यप्रसिद्धिरि"ति।अतःपदपरामृष्टद्ेतुबखा- दविदुषो मरणं प्रभस्तमुत्तरायणे विदुषस्तूभयचाप्यविशेषो विद्यासामर्थ्यादिति। विदुषोपि च भोयास्योत्तरायणप्रतीक्षण- मविदुष आचारं ग्राच्यति 'यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जन'दूति व्यायात्। आपूर्यमाणपक्ादित्याद्या च श्रुतिर्न का- लविभषप्रतिपत्त्चर्था, अपि त्वातिवाद्िकोर्देवताः प्रतिपादय- नीति वच्चति। तम्मादविरोधः। सूचान्तरावतरणाय चोदय- ति। "ननु च यत्र काले त्"ति। काल एवाच प्राधान्ये-

(१) उपबन्धेनेति-पा० ४। (२) उदीक्षानुपपत्ते रिति-पा० ४।

(भ.8 पा.२ख.20] [७८] [भामती] नोचते न स्वातिवाचिकी देवतेत्यर्थः॥। योगिनः प्रति स्मर्यते स्मार्ते चैते ॥२१॥ समार्तीमुपासनां प्रत्ययं स्मार्त: कालभेदविनियोग: प्रत्या- सत्ते: न तु श्रीतों प्रतीत्यर्थ। अत्र यदि स्मतौ कालभे- दविधि: श्ुतौ चाग्रिज्योतिरादि विधिस्तन्ाग्न्यादीनामतिवा- चिकतया विषयव्यत्रस्थाया विरोधाभाव उक्तः । अथ तु प्रत्य- भिज्ञानं तथापि यत्र काल इूत्यवापि कालाभिधानद्वारेण- तिवादिक्य एव देवता उक्ता इत्यविरोध एवेति।। इति श्रीवाचस्प्र तिमिश्रविरचिते शारीरकभाष्यविभागे भा- मत्यां चतुर्थस्याध्यायस्य द्वितीय: पादः॥ अर्चिरादिना तत्प्रथितेः॥१॥

अनपेक्षा मिथो मार्गास्वरातो ऽवधृतेरपि। गन्तव्यमेकं नगरं प्रति वक्रेणाध्वना गतिमपेच्य फटजुना उध्चना गतिस्वरावती कल्प्यते। एकमार्गत्वे तु किमपरम- पेच्च त्वरा ख्यात्। अथ तैरव रश्मिभिरित्यवधारणं नोप- पद्मते पथ्यन्तरस्य् निवर्तनीयस्याभावात् तस्मात्परानपेक्षा ए- वैते पन्थान एकब्रह्मलोकप्राप्त्युपाया ब्रोद्ियवाविव विकल्पेर- न्निति प्राप्ते, प्रत्युच्ते । एकत्वेपि पथोनेकपर्वसंसर्ग(१)संभवात्। गौरवान्नैव नानात्वं प्रत्यभिज्जानसिङ्गतः ॥

(१) संगमेति-पा० ३ ।

[भामती] [ oe ] [ब.४ पा. ३ स.१] सपर्वा द्ि पन्था नगरादिकमेकं गन्तव्यं प्रापयति नाभा- गः। तच् किमेते रपस्यहर्वायुसूर्यादयोध्वानः पर्वापः सन्तो डध्वनैकेन युज्यन्ते, आाह्दो यथायथमध्वानमपि भिन्दन्विति संदेशे Sभेदेप्यध्वनो भागभेदोपपत्तेरन भागिभेदकल्पनोचि- ता, गौरवप्रसङ्गात्। एकदेभप्रत्यभिज्ञानाच्च विभेषणविशेष्य- भावोपपत्तरना नेकाध्वकल्पना। अथैतैरव रश्मिभिरित्येवावधा- रणं न तावदर्धान्तरनिवृत्त्यथें तत्प्रापकैरेव वाक्यान्तरैर्वि- रोधा,त्तस्मादन्यानपेक्षामस्यावधासयतीति वत्तव्यम्। न चैर्क वाक्यमप्राप्तमध्वान प्रापयति। तस्य चानपेक्षता प्रतिपादय-

वकारो वदतीति युक्तम्। "त्वरावचनं चे"ति। न खल्चेकसि- न्नेव गन्तवे पथि भेद्मपेच्च त्वरा 5वकल्पते किं तु गन्तव्यभेदादपि तदुपपत्तिः। यथा कश्मीरभ्यो मथुरां किप्रं याति चैत्र इति तथेहाप्यन्यतः कुतश्चिद्वन्तव्यादनेनोपायेन ब्रह्मलोकं श्विप्रं प्रयातीति। "भूर्यां(१)स्यर्चिरादिश्ुता मार्ग- पर्वापी"ति। त्यमर्थः। एकत्वात्माप्तव्यस्य ब्रह्मलोकस्याल्पप- र्वणा मार्गेण तत्ाप्तौ संभवन्त्यां बजमार्गापदेशो व्यर्थः प्रसज्यते। तन चेतनस्याप्रवृत्तेः। तम्राङ्यर्सा पर्वणामविरो- धेनाल्पानां तदनुप्रवेभ एव युत्त इति॥ वायुमब्दादविशेषविशेषाभ्याम्॥२। श्रुत्याद्यभावे पाठस्य क्रमं प्रति नियन्तृता।

(१) भूर्यासि चेति-पा० ३ ।

[=४पा.eय.2] [ 080 ] [भामती] रअर्ध्वाक्रमणमाचे च त्रुता वायोर्निमित्तता।। स वायुमागक्कति तस्े स तच विजिचोते यथा रथच- क्रष्य खं तेन स ऊर्ध्वमाक्रमतदति दि वायुनिमित्तमूर्ध्वा- क्रमणं शुर्तं न तु वायुनिमित्तमादित्यगमनम्। स आदित्यं

क्रमणक्रिया संबन्धि (२) निराकाङ्कमादित्यगमनक्रिययापि संब- न्हुमरदति न चादित्यगमनस्य तेनेति विना का चिदनुपप-

लोकमित्यादिसंदर्भगतस्य पाठस्य क चिन्नियामकत्वेनक्रप्त-

प्राप्त, प्रत्युच्ते। ऊर्ध्वशब्दो न लोकस्य कस्य चित्नतिपादक। नज्वेदापेक्या युक्तमादित्यन विभेषगम्॥। भवेदेतदेवं यद्यध्वशब्दात्कश्चिज्जोकभेद: प्रतीयते स तूप- रिदेभमाचवाची लोकभेदादिना Sपर्यवस्यललोकभेदवाचिना- दित्यपदेनादित्ये व्यवस्थाप्यते। तथा चाहित्यलोकगमनमेव वायुनिमित्तमिति श्रतक्रमनियमे पाठः पदार्थमाचप्रदर्भना- र्थो न तु क्रमाय प्रभवति श्रुतिविरोधादिति सिद्धम्। वा- जसनेयिनां संवत्सरलोको न पद्मते कान्दोग्यानां देवलो- को न पद्मते तबोभयानुरोधादुभयपाठे (२) माससंबन्धा- संवत्सर: पूर्वः पश्चिमो देवलोक । नवि मासो देवलो- (१) संबन्धेति-पा, ३। (२) पाठेनेति-पा० ३।

[भामती] [08१] [अर.8 पा.2छ.2] केन संबध्यते, किं तु संवत्सरेण। तम्म्रात्तयो: परस्परसंब- न्धान्मासारभ्यत्वाच्त संवत्सरस्य मासानन्तर्ये स्थिते देवलो- कः संवत्सरस्य परस्ताङ्गवति। तचादित्यानन्तर्याय वायोः संवत्सरादित्यस्य सथाने देवलोकाद्वायुमिति पठितव्यम्। वायुमन्दादिति तु सूचमन्रापि वाचकमेव। तथापि संवत्स- रात्पराश्चमादित्यादर्वाव्वं वायुमभिसंभवन्तीति कान्दोग्यपा- उमात्रापेक्षयोत्तां, तदिदमाच्। "वायुमव्दादिति लिि"ति ॥ . तडितोधिवरुणः संबन्धात् ॥ ३॥

तत्संबन्धात् तथेन्द्रादिरप्यतेः पर दूष्यते॥ आ्रगन्तनां निवेभोन्ते स्थानाभावात् प्रसाधितः । तथा चेन्द्रादिरागन्तु: पद्मते चाप्यतेः परः॥

भ्तृभोगभुवो वा स्युर्लोकत्वान्नातिवाद्दिकाः। अर्चिरादिभव्दा दि ज्वजनादावचेतनेषु निरुढवृत्तयो लोके न चैषा त्वावधिकानामिव नियमवती संवदनसरूपा तन्त्र क्रियाबुद्धिपूर्वासंभवत्यचेतनानाम्। तस्माक्षोकशब्द- वाचत्वाङ्तुर्जीवात्मनो भोगभूमय एवेति मन्यामह्े। अपि चार्चिष दूत्यस्मादपादानं प्रतीयते। न चेतुर्नागणे देतौ पश्चमी दृश्यते क चित्॥ जायाद्द्द इत्यादिषु गुणवचनेषु जात्यादिषु छेतुपच्चमी

[प.8 पा.एसू.४] [७४२] [भामतो] दृष्टा। न चार्चिरादिशव्दा गुणवाचिनो येन पञ्चम्या तेषां वहनं प्रति देतुत्वमुचते। अपादानत्वं चाचेतनेप्वप्पसीति नातिवादिकाः। न चामानवस्य परुषस्य विद्युदादिषु वोढत्व- दर्भनादर्चिरादीनामपि वोढत्वमुन्नेयं यावद्वचनं हि वार्चन- कं न तदवाच्चे संचारयितुमुचितम्। अपि चार्चिरादीना वोढ़त्वे विद्युदादोनामपि वोढृत्वान्नामानवः पुरुषो वोढा श्रू- . येत। यतः श्रूयते ततोवगक्कामो विद्युदादिवन्नार्चिरादीना वोढृ त्वमिति। तस्प्रङ्वोगभूमय एवार्चिरादयो नातिवाद्िका इति प्राप्ते, प्रत्युच्चते। सपिण्डकरणानां द्ि सून्महेदवर्ता गतौ। न खातन्त्यं न चाग्न्याद्या नेतारोऽचेतनास्तु ते॥ ईदृभी द्ि नियमवती गतिः स्यं वा प्रेक्षावतो डप्रेक्षा- वतो वा प्रेश्नावत्प्रमुत्तस्य। न तावदिगलितस्थूलकलेवराः सू- क्मदेद्वतः संपिण्डितकरणग्रामा उत्क्रान्तिमन्तो जोवात्मा- नो मत्तमूर्क्ितवत्खयं प्रेक्षावन्तो यदेवं सातन्त्रयेण गच्केयु- सद्यर्दार्चराद्योपि मार्गचिन्हानि वा भरमीकारस्करादिवत् भोगभूमयो वा सुमेरुशैन्नेलावृत्तादिवदुभयथाप्यचेतनतया न नयनं प्रत्येषामस्ति खातन्त्यम्। न चैतेभ्योऽन्यस्य चेतन- स्य नेतुः कख्पना सति शुतानां चैतन्यसंभवे। न च परमे- शवर एवास्तु नेतेति युत्तम्। तस्यात्यन्तसाधारणतया लोकपा- लग्नचादोनामकिंचित्करत्वात्। तस्मराद् व्यवस्थित एव परमेश्व- रस्य सर्वाध्यक्षत्वे यथा यथासं लोकपालादीनां खातन्त्यम्।

[भामती] [ ७४३] [प४पा३रु.8] इति युक्तम्। इममेवार्थममानवं पुरुषातिवादनलक्षणं लि- ङ्रमुपोद्दलयतीत्युत्तम्। "अनवस्थितत्वादर्चिरादीनामिति। अरवस्थितं हि मार्गचिक्ं भवत्यव्यभिचारान्नानवस्थितं व्यभिचारादिति। अरिष इति च देतौ पञ्चमी नापादाने। गुणत्वं चाश्रिंततया। न च वैभेषिकपरिभाषया नियम त्र्प्रा- स्थेयो लोकविरोधात्। अपि च तेर्चिरभिसंभवन्तोति संब- न्धमात्रमुक्तमिति। सामान्यवचने शब्दे विशेषाकाङ्गिषि स्फुट यद्विशेषपदं तेन तत्सामान्यं नियम्यते। यथा ब्राह्मणमानय भोजयितव्य इति तदविशेषापेक्षार्या यदा तत्संनिधात्रुपनि- पतति पदं कण्ठादि तदा तेनैतन्नियम्यते। "एवमिद्ापी"ति। वैद्युतेनैव ततस्तच्छुतेः॥६॥ विद्युज्नोकमागतो मानवः पुरुषो वैद्युतस्तेनैव न तु व- रुपादिना खयमुद्यते। तच्क्ुतेस्तस्यैव स्वयं वोढृत्वश्रुतेः । वरुणादयस्तु तत्साच्ायके वर्तमाना वोढारो भवन्तोति च वैषम्यं न वोढृत्वदूति सर्वमवदातम्। पाठक्रमादर्थक्रमो बल- वानिति। यथार्थक्रमं पद्यन्ते सन्ाषि।। परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् ॥१२॥ स एतान् ब्रह्म गमयतोति विचिकित्सते। किं परं ब्रह्म गमयत्याद्दो खिदपरं कायें ब्रह्मेति। मुख्यत्वादमृतं प्राप्ते: परप्रकरणदपि। गन्तव्यं जैमिनिमेने परमेवार्चिरादिना ॥ ब्रह्म गमयतीत्यन् द्ि नपुंसकब्रह्मपदं परस्तिन्नव ब्रह्म-

[थ.४ पा.३६.१२] [088 ] [भामती] पि निरुढत्वाद् अनपेश्षतया मुख्यमिति सति संभवे न कार्ये ब्रह्मणि गुणकल्पनया व्याख्यानुमुचितम्। ऋ्परप चा- मृतत्वफन्नवाप्निर्न कार्यब्रह्मप्राप्ती युज्यते। तस्य कार्यतवेन मरणधर्मवत्त्वात्। किं च तनतत्र परमेव ब्रह्म प्रक्ृत्य प्र- जापतिसद्यप्रतिपत्यादय उच्चमाना नापरब्रह्मविषया भवि- तुमरदन्ति प्रकरणविरोधात्। न च परस्िन् सर्वगते गति- नौपपद्यते प्राप्तत्वादिति युत्तम्। प्राप्तेति द्ि प्राप्निफला

लं गच्कतः शाखमृगस्यैकेनैव न्यगरोधपादपेन निरन्तरं संयोगतिभागा भवन्ति। न चैते तदवयवंविषया न तु न्यग्रोधविषया दूति साम्मतं तथा सति न भाखाम्टगो न्य- ग्रोधेन युज्यते। न्यग्रोधावयवस्य तदवयवयोगात्। एवं दृश्यमानामपि तदवयवानां न योगः । तदवयवयोगात्तद- नेन क्रमेण तद्वयवेषु परमाणुषु व्यवतिष्ठते। ते चाती- न्द्रिया इति कस्मिन्नु नामायमनुभवपद्दतिमध्यास्ता संयोग- तपखो। तस्ादकामेनाप्यनुभवानुरोधेन प्राप्तएव प्राप्निफ- लत्वावगतिरेषितव्या। तद् ब्रह्म प्राप्तमपि प्राप्निफलायावगते- गौचरो भविष्यति । ब्रह्मलोकेष्विति च बडवचनमेकर्ति- न्नपि प्रयोगसाधुतामाचेष गरमयतव्यम्। लोकशब्दव्या- लोकने प्रकाशे वर्तयितव्यो न तु संनिवेभवति देभविशेषे। तस्मात्परब्रह्मप्राप्तर्थो गत्युपदेशसामर्थ्याद्यमर्थो भवति। यथा विद्याकर्मवभादर्चिरादिना गतस्य सत्वलोकमतिक्रम्य पर जगत्कारणं ब्रद्मनोकमालोकं स्वयंप्रकाभकमिति या-

[भामती] [ o४५ ] [ब.४ पा. ३ छ.१२] वत् प्राप्तस्य तननैव लिङ्गं प्रलीयते न तु गतिमेवंभुता विना लिङ्गप्रविलय ति। अपत एव श्रुतिः। पुरुषायणाः पुरुषं प्रा- प्यास्तं गच्कन्ति। तदनेनाभिसंबन्धिना परं ब्रह्म गमय- त्यमानव दूति मेने जैमिनिराचार्यः । तत्त्वदर्ी बादरिर्द- दर्श ॥ कार्य बादरिरस्य गत्युपपत्तेः॥॥ कार्यमप्राप्त पूर्वत्वादप्राप्तप्रापणी गतिः । प्रापयेद् ब्रह्म न परं प्राप्तत्वाव्नगदात्मकम् ॥ तत्त्वमसिवाक्यार्थसाक्षात्कारात् प्राक्किंल जीवात्मा Sवि-

मिवाभिन्नोपि लोकेभ्यो भिन्नमिवात्मानमभिमन्यमान: स्व- रूपादन्यानप्राप्तानर्चिरादीन् लोकान् गत्याप्रोतोति युज्य-

वभासविभ्रमस्य न गन्तव्यं न गतिर्न गमयितार इति किं केन संगतम्। तम्मादनिदर्शनं न्यय्रोधसंयोग विभागा न्यग्रोधवानरतद्गतितत्संयोगविभागानां मिथो भेदात्। न च तचापि प्राप्तप्राप्तिः कर्मजेन द्ि विभागेन निरुद्धार्या पूर्वप्राप्त वप्राप्त स्यैवोत्तरप्राप्तेरुत्पत्तेः । एतदपि वस्तुतो विचा- रासदतया सर्वमनिर्वचनीयविजृम्भितमविद्यायाः समुत्न्ना- द्वैवतत्त्वसाक्षात्कारो न विद्वानभिमन्यते। विदुषोपि देघ- पातात्पूवें स्थितप्रज्नस्य तथाभासमाच्रेण सांसारिकधर्मानुव- त्तिरभ्युपेयते एवमािङ्गभरीरपातान्। विदुषस्तद्वर्मानुवृ-

(प8 पा. ३6] [७] [भामतो]

वृत्तमुत्ति श्रुतिप्रामाएयादिति चेत्, न। परविद्यावत उत्क्रा- न्तिप्रतिषेधाद्वद्मैव सन् ब्रह्माप्येति न तस्मात्प्राण उत्क्राम- न्ति अनैव समवनीयन्तइूति। यथा विद्याब्रह्मप्राप्त्योः समानकालता शूयते। 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' 'आ्र्रानन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न विभेति' 'तदात्मानमेव वेदावं ब्रह्मासो- ति तत्सर्वमभवत्' 'तत्र को मोह् क भोक एकत्वमनु- पश्यत' दति पैौरवापर्याश्रवणात्परविद्यावतो मुर्ति प्रति नो- पायान्तरापेक्षेति लच्चते अ्भिसंधि: अ्रतेः । उपपन्नं चैत- त्। न खल्ु ब्रह्मैवेदं विश्वमहं ब्रह्मास्मोति परिभावनाभुवा जीवात्मनो ब्रह्मभावसाक्षात्कारेणोन्मूलितायामनवयवेनावि- द्यायामस्ति गन्तव्यगन्तृविभागो विदुषस्तदभावे कथमयम- र्चिरादिमार्गे प्रवर्तेत। न च क्वायामाचेण्णापि सांसारिकधर्मा- नुवृत्तिस्तच प्रवृत्यङ्ं याहच्किकप्रवृत्तिः श्रद्धाविद्दीनस्य ह- षार्थानि कर्मापि फर्लानन्त न फनन्ति च। अटष्टार्थार्ना न फले का कथे त्युत्तं प्रथमसूचे। न चार्चिरादिमार्गभा- वनाया: परब्रह्मप्राप्त्यर्थमविदुषः प्रत्युपदेभस्तथा च कर्मा- न्तरष्विव नित्यादिषु तचापि श्रद्दस्य प्रवृत्तिरिति साम्मत- म्। विकलपासद्तवात्। किमियं परविद्यानपेक्षा परब्रह्म- प्राप्तिसाधनं तदपेक्ष वा। न तावदनपेक्षा तमेव विदित्वाति- मृत्युमेति नान्य: पन्था विद्यते अयनायेति परब्रह्मवित्ञा- नादन्यस्याध्वनः साक्षात्पतिषेधात परविद्यापेक्षत्वे तु मार्ग- भावनाया: किमियं विद्याकार्ये मार्गभावनासाचायकमाचरत्वथ

[भामती] [७8७ ] [भ.४ पा.३ छ.७] विद्योत्पादे। न तावद्विद्याकार्ये तया सद् तस्याद्वैताद्वैतगो- चरतया मिथो विरोधेन सचासंभवान्। नापि यज्ञादिवदिद्यो- त्पादे साक्षाद्रह्मप्राप्त्युपायत्वश्रवणादेतान् ब्रह्म गमयतीति । यज्ञादेस्त विविदिषासंयोगेन श्रवणद्दिद्योत्पादाङ्गत्वम्। त- समादुपन्यसबज्श्रुत्यनुरोधादुपपत्तेस् ब्रह्मभब्दो Sसंभवन्मु- स्यवृत्तिर्त्रह्मसामीप्यादपरब्रह्माणि लक्षपया नेतव्यः। तथा च लोके्विति बडवचनोपपत्ते: कार्यब्रह्मलोकस्य। परस् त्वन- वयवतया तद्दारेणाप्यनुपपत्तेलोकत्वं चेनावृत्तादिवत् संनि- वेविशेषवति भोगभूमा(२)निरूढं न कथं चिद्योगेन प्रका- शे व्याखयातं भवति। तस्मात्साधुदर्भी स भगवान् बाद- रिरसाधुदर्भी जैमिनिरिति सिद्म्। अप्रामाषिकाना ब- डप्रलापा: सर्वगतस्य द्रव्यस्य गुणाः सर्वगता एव चैतन्या- नन्दादयक्च गुणिनः परमात्मनो भेदाभेदवन्तो गुणा इत्या- दयो दूषणायानुभाव्यमाणता अपि अरप्रप्रमाणिकत्वमावद्दन्त्य- स्ाकमित्युपेक्षिताः। ग्रन्थयोजना तु प्रतिप्रत्यगात्मत्वाच्च गन्तणाम् । प्रतिप्रति अञ्यति गच्छतीति प्रत्यक् प्रतिभा- ववृत्ति ब्रह्म तदात्पत्वाद्गन्तृर्णा जीवात्मनामिति। "गौणे त्वन्यन्ने"ति । यौगिक्यपि द्ि योगगुणापेक्षया गै।एयेव। "विषउद्वोपाधिसंबन्धमि"ति। मनोमयत्वादयः कल्पनाः का- र्याः कार्यत्वात् । अ्रविशुद्वा अपि श्रेयोदेतुत्वादिपद्दाः । प्रतिसंचरो मचाप्रलयः प्रतिप्रत्यभिसंधि: प्रतिपत्तिर्गतिः। प- दर्गत्यर्थत्वादभिरुंधिस्तात्पर्यम्। यस्य ब्रह्मणो नामाभिधानं (१) भूमिभागइति-पा० ३।

[प.8 पा.३सू.७] [ ७४८] [भामती] यश इति। "पूर्ववाक्यविच्ेदेने"ति। श्रुतिवाक्ये बलीयसी प्रकरणात् । "सगुणे च ब्रह्मणी"ति । प्रभंसार्थमित्यर्थः । चोदयति। "ननु गतस्यापि पारमार्थिकी गन्तव्यता दे- शान्तरविभिष्टस्ये'ति। न्यग्रोधवानरद्ष्टान्त उपपादितः। परिहरति। "न प्रतिषिद्वसर्वविशेषत्वाङ्गह्मण"दति । त्र््रय- मभिसन्धिः । यथा तथा न्यग्रोधावयवी परिणामवानुपज- नापायधर्मभिः कर्मजैः संयोगविभागैः संयुज्यतामयं पुनः परमात्मा निरस्तनिखिलभेदप्रपच्चः कूटस्थनित्यो न न्यग्रो- धवत्संयोगविभागभाग भवितुमद्दति। काल्पनिकसंयोगवि- भागस्त काल्पनिकस्यैव कार्यब्रह्मलोकसोपपद्यते न प- रस्य। भङ्कते। "जगदुत्पत्तिस्थितिप्रनय चेतुत्वश्रुतेरि"ति। नहात्पत्यादिद्देतुभावो Sपरिणामिन: संभवति तस्मात्परि पामोति । तथा च भाविकमस्योपपद्यते गन्तव्यत्वमित्यर्थः । निराकरोति। "न विशेषनिराकरणश्रुतीनामि"ति। विशे- षनिराकरणं समसभोकादिदुःखभ्नमनतया पुरुषार्थफलवत्। अफलं तत्पत्यादिविधानम्। तम्मात्फनवतः संनिधावास्त्ाय-

श्ुमिः। तस्म्राककुत्युपपत्तिभ्यां निरस्तसमस्तविभेषब्रह्मप्रति-

गविस्तात्त्विकी । अपि चेयं गतिर्न विचारं सद्तइत्याद। "गतिकलपनार्यां चे"ति। अ्र्न्यानन्यत्वाश्रयाववयवविकारप- थो। अन्यो वात्यन्तम्। तरथ कसमादात्यन्तिकमनन्यत्वं न कल्पतदत्यत आरष। "अत्यन्ततादात्म्य"इति। मृदा-

[भामती] [७] [भ.४ पा.३रू.0] त्मतया दि खभावेन घटादयो भावास्तद्विकारा व्याप्ताः । तदभावे न भर्वन्ति भिंभपेव वृश्चत्वाभावदति विकारावयव- पक्षयोश्व तद्दतः सद्द विकारावयवैः स्थिरत्वादचलत्वाङ्गह्मापाः संसारलक्षणं गमनं विकारावयवयोरनुपपन्नम्। नदि स्थिरात्मकमंस्थिर भवति। अ्र्प्रन्यानन्यत्वेपि चैकस्य विरो- धादसंभवतीति भावः । अथान्य एव जीवो ब्रह्मषः। तथा च ब्रह्मएयसंसरत्यपि जीवस्य संसार: कल्पतदूति। एतद्वि- कल्प्य दूषयति। "सोपुरि"ति। "मध्यमपरिमाणत्व"दति। मध्यमपरिमाणानां घटादीनामनित्यत्वदर्भनात्। "न मुख्ये- कत्व"दूति । भेदाभेदयोर्विरोधिनोरेकचासंभवा हुद्िव्यपदेश- भेदादर्थभेदोऽयुत सिद्दतयोप चारेणाभिन्नमुच्यतइत्यमुख्यमस्यै- कत्वमित्यर्थः। अपि च जीवानां ब्रह्मावयवत्वपरिणमात्यन्त- भेदपन्तेषु तात्त्विकी संसारितेति मुत्ती खभावद्दानाज्जीवानां विनाशप्रसङ्ग:। ब्रह्मविवर्तत्वे तु ब्रह्मैवैषा खभावः प्रतिबि- म्वानामिव बिम्बं तच्चाविनाभीति न जीवविनाथ इत्याद्द। "सर्वेष्वेतष्वि"ति। मतान्तरमुपन्यस्यति दूषयितुम्। "यत्तु कैश्विज्रप्यते विनैव ब्रह्मज्ञानं नित्यनैमित्तिकानी"ति। यथा दि कफनिमित्तो ज्वर उपात्तस्य कफस्य विभोषण- दिभि: प्रशये कफान्तरोत्पत्तिनिमित्तदध्यादिवर्जने प्रभान्तो- पि न पुनर्भवति। एवं कर्मनिमित्तो बन्ध उपात्ताना क- र्मणमुपभोगात् प्रश्चये प्रभाम्यति । कर्मान्तराणां च बन्ध- छेतूनामननुष्ठानात्कारणाभावे कार्यानुपपत्तेर्बन्धाभावात्खभा- वसिद्ो मोक् आरोग्यमिवोपात्तदुरितनिबर्दणाय च नित्य-

[ब.8 पा.३सु.0] [ ७यू०] [भामती] नैमित्तिककर्मानुष्ठानाहुरित निमित्तप्रत्यवायो न भवति ।प्र- त्यवायानुत्प्ता च स्वस्थखान्तो न निषिद्वान्याचरेदिति । तदेतहृषयति। "तद्सत्प्रमाणाभावादि"ति। भ्रास्तरं खल्च- सिमिन्प्रमाणं तच्च मोक्षमापस्यात्मज्ञानमेवोपदिभति न ढक्न- माचारम्। न चात्रोपपत्ति: प्रभवति संसारस्यानादितया कर्माभयस्याप्यसंखयेय स्य्ा नियत विपाककालस्य भोगेनोक्केत्तु- मशक्यत्वादित्याद्। "न चैतत्तर्कयितुमपी"ति। चोदयति। "स्यादित्येतन्नित्ये"ति । परिदरति । "तन्न विरोधाभावा- दि"ति। यदि दि नित्यनैमित्तिकानि कर्मापि सुकृतमपि दुष्कृतमिव निर्वच्ेयुस्ततः काम्यकर्मोपदेभाइंत्तजलाञ्ज्जलयः प्रसज्धेरन्। नह्यस्ति कश्विच्चातुर्वार्ये चातुराश्रम्ये वा यो न नित्यनैमित्तिकानित्यकर्माणि करोति। तम्मान्नैषां सुकृत- विरोधितेति । अभ्युच्चयमाचमाद्। "न च नित्यनैमित्ति- कानुष्ठानादि"ति। "न चासति सम्यग्दर्भन"दूति। सम्य- उदर्भी दि विरत्त: काम्यनिषिद्वे वर्जयन्नपि प्रमादादुपनिप- तिते तेनैव सम्यगदर्शनेन व्षपयति। ज्ानपरिपाके च न करोत्येवाज्ञस्तु निपुणोपि प्रमादात्करोति। हृते च न क्- यितुं क्षमतदूति विशेषः । "न चानभ्युपगम्यमाने ज्ञानगम्ये ब्रह्मात्मत्न"इति। कर्टभोत्तृत्वे समाक्िप्नक्रियाभोगे ने चे- दात्मनः खभावावधारिते न त्वारोपिते ततो न भक्या- वपनेतुम्। नदि खभावाङ्गावोवरोपयितुं भक्यो भावस्य विनाशप्रसङ्गात्। न च भोगोपि सत्स्वभावः भक्योसत्कतु, नो खलु नीलमनीलं भक्ं भक्रेणापि कतु, तदिदमुत्तं

[भामती] [ o५१ ] [अ.8 पा.३6.0] "सभावस्यापरिद्दार्यत्वादि"ति। समारोपितस्य त्वनिर्वचनी- यस्य तत्खभावस्य भक्यस्तत्त्वज्ञानेनावरोपः कतु सर्पस्येव रज्नुतत्त्वज्ञानेनेति भावः । भावमिममविद्दान् परिचोदयति। "स्यादेतत् कर्टत्वभोक्तृत्वकार्यमि"ति। अ्र्प्रप्रकाशितभावो यथोक्तमेव 'समाधत्ते। "तच्च ने"त। कर्टभोत्तृत्वयोर्नि- मित्तसंबन्धस्य च भक्तिद्वारेण नित्यत्वाङ्गविष्यति कदा चि- देषां समुदाचारो यतः सुखदुःखे भोज्येते दूति संभावना- तः कुतः कैवल्यनिश्चय इत्यर्थः । भूयो निरस्तमपि मति- द्रढिन्ने पुनरुपन्यस्य दूषयति। "परस्ादनन्यत्वेपी"ति। भेषमतिरोदितार्थम्॥ अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथा दोषात्तत्क्रतुशच ।१५॥ अब्रह्मक्रतवो यान्ति यथा पञ्चाग्निविद्यथा। ब्रह्मलोकं प्रयास्यन्ति प्रतीकोपासकास्तथा।। सन्ति द्ि मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्याद्या: प्रतीकविषया वि- द्यास्तद्वन्ताप्यर्चिरादिमार्गेण कार्यब्रह्मोपासकादव गन्तुमई- न्यनियम: सर्वासामित्य विशेषेण विद्यान्तरेष्वपि गतेरवधार- पात्। न चैषां परब्रह्मविदामिव गत्यसंभव दूति। न च ब्रह्मक्रतव एव ब्रह्मलोकभाजो नातत्क्रतव इृत्यप्येकान्तः। न्र््र- तत्क्रतनामपि पञ्चाग्निविदा तत्प्राप्तेः। न चैते न ब्रह्मकतवो मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यादौ सर्व् ब्रह्मानुगमेन तत्क्रतुत्वस्या- पि संभवात्। फलविभेषस्य ब्रह्मलोकप्राप्तावपि उपपत्तेः,

[प्र.४ पा. इस.१y] [७पूर] [भामती] तस्य सावयवतयोत्कर्षनिकर्षसंभवादिति प्राप्ते, प्रत्युचते।। उत्तरोत्तरभूयस्त्वादब्रह्मकतुभावतः । प्रतीकोपासकान् ब्रह्मलोकं नामानवो नयेत्।। भवतु पञ्चाग्निविद्यायामब्रह्मकतूनामपि ब्रह्मलोकनयनं वचनात्। किमिव द्ि वचनं न कुर्याद् नास्ति वचनस्या- तिभार इूद् तु तदभावात्। तं यथायथोपासते तदेव भ- वतीति ख्रुतेः। श्रत्मिर्गिक्या नासति विशेषवचने Sपवादो युञ्यते। न च प्रतीकोपासको ब्रह्मोपास्ते सत्यपि ब्रह्मे- त्यनुगमे किं तु नामादिविभेषब्रह्मरूपतया तथा खल्चयं नामादितन्त्रो न ब्रह्मतन्त्र आाश्र्रयान्तरप्रत्ययस्या्रयान्तरे प्रक्षेपः प्रतोक इति दि वृद्दाः। ब्रह्माश्रयख्त प्रत्ययो नामा- दिषु प्रक्षिप्त दति नामतन्त्रः । तस्परान्न तदुपासको ब्रह्म- क्रतु: किं तु नामादिकतुः । न च ब्रह्मकतुत्व नासादयुपा- सकानामविशेषादुत्तरोत्तरोत्कर्षः संभवी । न च ब्रह्मक्र- तुस्तदवयवक्रतुः। येन तदवयवापेक्षयोत्कर्षो वर्णर्येत। त- सात्प्रतीका लम्बनान्विदुषो वर्जयित्वा सर्वानन्यान्विकाराल- म्वनान्नयत्यमानवो ब्रह्मलोकं न द्येवमुभयथा भाव उभ- यथार्थत्वे कीक्वित्पतीकालम्बनान्न नर्यात विकारालम्बना- न्चिदुषस्त नयतीत्यभ्युपगमे कस्विद्दोषोस्ति अ्र्प्रनियम: सर्वे- षामित्यस्य न्यायस्येति सर्वमवदातम् ।। दूति श्वाचस्पतिमिश्रविरचिते भगवत्पादभाष्यविभागे भा- मत्यां चतुर्थस्याध्यायस्य ततीयः पाद: ॥

[भामती] [ o५इ ] [भ.8 पा.8 खू.१] संपद्याविर्भावः स्वेन शब्दात् ॥१॥ प्रागभूतस्य निष्पत्ता कर्तृत्वं न सतो यतः। फनत्वेन प्रसिद्वेश्व मुतोरूपान्तरोङ्गवः ॥ अ्रभूतस्य घटादर्भवनं निष्पत्तिर्न पुनरत्वन्तसतो Sसतो वा न जातु गगनतत्कुसमे निष्पदेते। सरूपावस्थानं चे- दात्मनो मुक्तिर्न सा निष्पद्येत। तस्य गगनवदत्यन्तसतः प्रागसत्त्वाभावान्न चास्य बन्धाभावो निष्पद्यते तस्य तुच्- स्भावस्य कार्यत्वेनातुच्त्वप्रसङ्गात्। फननत्वप्रसिद्वेश्व मोक्ष- स्याकार्यस्य फलत्वानवकल्पनादागन्तना रुपेण केन चिदु- त्पत्तौ खेनेति प्राप्तमनूद्यतदूति प्राप्त डभिधीयते। संभवत्यर्थवत्त्वे द्वि नानर्थक्यमुपेयते। बन्धस्य सदसत्त्वाभ्यां रूपमेकं विभिष्यते।। अनधिगतावबोधनं द्ि प्रमाणं शाब्दमगत्या कथं चिद- नुवादतया वर्ण्यते। सकलसांसारिकधर्मापेतं तु प्रसन्नमा- त्मरूपमप्रसन्नात्तसादेव रूपाद्यावृत्तमनधिगतमवबोधयन्ना - नुवादो यु्यते। न चास्य निष्यत्यसंभवः सत दव घटादे: सांव्यवद्वारिकेष प्रमाणन बन्धविगमस्यापि निष्पत्तेर्लोकसि- द्वत्वात्। विचारासच्तया त्वसिद्विरुभयन्नापि तुल्या न घ- सदुत्पत्तुमई्तीति असक्दावेदितम्। अर्न्धो भवतीति ख- प्रावस्था दर्शिता। बा्येन्द्रियव्यापांराभावाद्रोदितीव जाय - दवस्था दुःखभोकाद्यात्मकत्वाद्विनाभ्रमेवापीत इति सुषुप्िः। एवकारशेवार्थे नावधारणे ॥.

[N.8पा.8 s.t] [eं५8] [भामती]

आत्मा प्रकरणात् ॥ ३॥ ननु ज्योतिरुपसंपद्य खेन रूपेणाभिनिष्पद्यतइति पौर्वा- पर्यश्रवमात् सवरूपनिष्पत्तेरन्या ज्योतिरुपसंपत्तिस्तथा च भौ- तिकत्वेपि न मोक्षव्याघातः । भव्रेदेश्देवं यदि ज्योतिरुप- संपद्य तत्परित्यजेदिति स्रूयेत। तदध्याद्ारेपि तत्प्रतिपा- दनवैयथ्य तदपरित्यागे च ज्योतिषैव खेन रूपेपेति ग- म्यते। तस्य च भूतत्वे विकारत्वान्रणधर्मकत्वप्रसिद्वेरम- करित्वमिति प्राप्ते प्रत्युचते। ज्योतिष्पदस्य मुख्यत्वं भौतिके यद्यपि स्थितम्। तथापि प्रक्रमाद्वाक्यादात्मन्येवाच युञ्यते।। परं ज्योतिरिति द्वि परपदसमभिव्याद्दारात् परत्वस्य चानपेक्षस्य ब्रह्मएयेव प्रवृत्तेज्योतिषि चापरे कि चिदपेत्य परत्वात्परं ज्योतिरिति वाक्यादात्मवाच गम्यते प्रकरणं चो- क्रम् । यत्संपद्य निष्पद्यतदूति तन्मुखं व्यादाय खपितीति- वन्। तरमाज्ज्योतिरुपसंपन्नो मुक्त इति सूक्तम्॥ अविभागेन दृष्टत्वात् ॥४॥ यद्यपि जीवात्मा ब्रह्मणो न भिन्न इति तचतचोपपा दिन तथापि स तन्न पर्येतीत्याधाराधेयभावव्यपदेशस्य सं- पत्तृसंपत्तव्यभावव्यपदेभस्य च समाधानार्थमाद्। ब्राक्षेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः।।५।। उपन्यास उद्भो म्ातस्य यथा य त्र्ात्मा 5पछतपाभे- त्यादि:। तथाऽन्यातज्ञापनं विधिः । यथा स तन्र पर्येति

[भामती] [eyy ] [भ.४ पा.8खू.v) जव्षत् रममाण इति तस्य सर्वेषु लोकेषु कांमचारो भव- तोत्येतदज्ञातज्ञापनं विधिः । सर्वत्रः सर्वेश्वर इति व्यपदे- भः। नायमुहभो विधेयान्तराभावात्। नापि विधिरम्रति-

तोयते तए्ते उपन्यासादयः । एतेम्यो हेतुम्यः। भावाभावात्मकै रूपैर्भाविके: परमेश्वरः। मुत्तः संपद्यते खैरित्याद स किल जैमिनिः ॥ न च चित्सभावस्यात्मनो S्भावात्मानो Sपदतपाभत्वा- दयो भावात्मानय्न सर्वज्ञत्वादयो धर्मा अद्दैतं घ्रन्ति । नो खसु धर्मिणे धर्मा भिद्यन्ते। मा भूद्गवाश्ववद्वर्मिधर्म- भावाभाव दूति जैमिनिराचार्य उवाच । चिति तन्मात्रेण तदात्मकत्वादि- त्यौडुलोमिः॥६॥ अ्रनेकाकारतैकस्य नैकत्वान्नैकता भवेत्। परस्परविरोधेन न भेदाभेदसंभवः । न हेकस्यात्मनः पारमार्थिकानेकधर्मसंभवः। त चेदा- त्मनो भिद्यन्ते द्वैतापत्तेरद्वैतश्ुतयो व्यावर्तेर्रन्। अ्र्रथ न भिद्यन्ते तत एकममादात्मनो Sभेदान्मिथोपि न भिद्ेरम्। आत्मरूपवत्। आत्मरूपं वा भिद्येत। भिन्नेभ्योनन्यत्वा- न्नीलपीतरूपवत्। न च धर्मिष आत्ममो न भिद्यनते मिथस् भिद्यन्तदूति साम्मतम्। धर्म्यभेदेन तदनन्यत्वेन नेषामप्यभेदप्रसङ्गात्। भेढे वा धर्मिणोपि भेदप्रसक्कादि-

[ब.8 पा. ४ छ. ड] [रपूर ] [भामतो] त्ुक्नम्। भेदाभेदा च परस्परविरोधादेकच्राभावन्न संभ- वत इत्युपपादितं प्रथमे सने। अरभावरूपाणमद्दैताविद्- न्तृत्वेपि तस्य पाभादे: कान्पनिकतया तदधीननिरूप(१)पा- तया नेषामपि काल्पनिकत्वमिति न तात्त्विकी तद्वर्मता

व्याख्याताः। तस्मरान्निरस्ताशेषप्रपञचेनाव्यपदेशेन चैतन्य-

मसत्य कामा दिशब्दैर्व्यपदेभ इत्यौडुलोमिर्मेने। तदिदमुत्तं "भब्द विकव्पजा एवैते"Sपद्ृतपाभत्वादयो न तु सांव्यवद्दा- रिका अरपीति। एवमप्युपन्यासात्पूर्वभावादविरोवं बादरायणः।७।। नदेतदतिभौण्डीर म।डुलोमेर्न मृष्यते। बादरायण आचार्यो मृष्यन्नपि द्वि तन्मतम् । एवमपोत्यौडनोमिमतमनुजानाति। शैण्डीरं तु न सच्च- तदत्याह। "व्यवद्वारापेक्षये"ति। एतदुर्त्ता भवति। सत्यं तात्विकानन्दचैतन्यमान्र एवात्मापदृतपाभसत्यकामत्वादय- स्वौपाधिकतया Sतात्त्विका अप व्यावद्दारिकप्रमाणोपनीत- तया लोकसिद्वा नात्यन्तासन्तो येन तच्कब्दा रापो: शि- र इतिवदवास्तवा इत्यर्थः ॥ संकल्पादेव च तच्छूतेः॥।८। (१) निरूपणानामिति-पा० ३। .

[भामती] [ ७५ू७ ] [ब.४ पा.8 सू.C] यत्नानपेक्ष: संकष्पो लोके वस्तुप्रसाधनः । न दृष्ट: सोत यत्नस्य लाघवादवधारितः । लोके द्ि कं चिदर्थ चिकीर्षुः प्रयतते प्रयतमानः समी- इते समोद्दानसमर्थमाप्नोनोति क्रमो दृष्टः । न त्विच्ा- नन्तरमेवास्येष्यमाणमुपतिष्ठते। तेन श्रुत्यापि लोकवृत्तम- नुरुध्यमानया विदुषस्ताद्ट एव क्रमो Sनुमन्तव्यः । त्र््रव- धारणं तु संकल्पादेवेति लौकिकं यत्नगौरवमपेच् विद्या- प्रभवतो विदुषो यत्नलाघवात्। यज्ञघु तदसत्कत्पमिति । स्यादेतत्। यथा मनोरथमात्रोपस्थापिता सी स्नरैणानां चरमधातुविसर्गद्ेतुः। एवं पित्रादयोप्यस्य संकल्पोपस्थापि- ताः कल्पिय्यन्ते खकार्यायेत्यत आद्द। "न च संकल्पमा- चसमुत्याना" इति। सन्ति द्वि खलु कानि चिद्धस्तुरूपसा- ध्यानि कार्यापि यथा सीवस्तुसाध्यानि दन्तक्षतमषिमाला- दीनि। कानि चित्तु ज्ञानसाध्यानि यथोक्तचरमधातुवि- सर्गरोमद्दर्षादोनि। तन्न मनोरथमाचोपनीते पिचादौ भ- वन्तु तज्ज्ञानमाचसाध्यानि कार्याणि न तु तत्साध्यानि भवितुमर्द्दन्ति। न द्ि स्त्रैपास्य रोमद्दर्षादिवङ्गवन्ति सीव- सुसाध्या मणिमालादयसदिदमुत्तं पुष्कलभोगमिति प्राप्ते डभिधीयते। पिनादीनां समुत्यानं संकल्पादेव तच्कुतेः। न चानुमानबाधोच श्रुत्या तस्ैव बाधनात्।। प्रमाणान्तरानपेक्षा द्ि श्रुतिः साथं गोचरयन्ती न प्र- माणान्तरेष शक्या बाधितुम्! अरनुमानमेव तु खोत्पादाय

[भ.४ पा.8 सू.८] [ ७ं५ू८] [भामतो] पक्षधर्मत्वादिवन्मानान्तराबाधितविषयत्वं खसामग्रीमध्यपा- तेनापेच्यमाणं सामग्रोखणडनेन तदिरुद्या श्रुत्या बाध्यते।

तया नोपपद्यते। तस्रादिद्याप्रभावादविदुर्षा संकल्पमाचादेव पिताद्युपस्थानमिति साम्मतम्। तथाडरागमिनः। को दि योगप्रभावादते Sगस्यदव समुद्र पिबति स इव दण्डका- रएं सजति। तस्मात्मर्वमवदातम् । अभावं बादरिराह ह्येवम् ॥१० ॥ अन्ययोगव्यवच्छ्ित्या मनसेति विभेषणात्। देच्ेन्द्रियवियोग: स्यादिदुषो बादरेर्मनम् i अनेकधाभावस्तर्द्धिप्रभावभुवो मनोभेदाद्वा स्तुतिमाचं वा कथं चिद्गूमविद्यार्या निर्गुणार्यां तदसंभवात् असतापि दि गुणेन स्तुतिर्भवत्यवेति। भावं जैमिनिर्विकल्पामननात्।।११।। भरीरेन्द्रियभेदे द्ि नानाभाव: समञ्जसः । न चार्थसंभवे युत्तां स्तुतिमात्रमनर्थकम्॥ न द्ि मनोमाचभेदे स्फुटतरो Sनेकधाभावो यथा भ- ररेन्द्रियभेदे। अप्रत एव सौभर रभिविनिर्मित विविध देच्वस्या - पर्यायेष मान्त्रातकन्याभि: पञ्चाशता विदार: पौराषिकैः सर्यते। न चार्थसंभव स्तुतिमात्रमनर्थकमवकल्पते। संभ- वति चास्यार्थवत्वम्। यंद्यपि निर्गुणायामिदं भौमविद्यार्या पद्यते तथापि तस्याः पुरसादनेन सगुणावस्थागतेनैश्वर्य्येेष निर्गुणेव विद्या रयने। न चान्ययोगव्यवक्केदेनैव विभ्रे-

[भामती] [ शूट ] [अ.४ पा.४ ६. ११] षणम्। अरयोगव्यवष्केदेनापि विशेषणात्। यथा चैत्री धनुर्धरः । तस्मान्मनःभरोरेन्द्रिययोग ऐश्वर्यशालिनां नियमे- नेति मेने जैमिनि:।। द्वादशाहवदुभयविधं बादरायणोतः ॥१२ ॥ मनसेति केवलमनोविषया च स एकधा भवति चिधा भवतीति शरीरेन्द्रियभेदविषयां च श्रुतिमुपलभ्यानियमवादी खलु बादरायणो नियमवादौ पूर्वयोर्न सद्ते। द्विविधश्र्रु- त्यनुरोधात्.। न चायोगव्यवक्केदनैवंविधेषु विशेषपमवक- रपते। कामेषु द्ि रमएं समनस्केन्द्रियेण शरीरेण पुरु- षार्णा सिद्धमेवेति नासिति शङ्का मनोयोगस्येति तद्यवक्केदो व्यर्थः सिद्दस्य तु मनोयोगस्य तदन्यपरिसंख्यानेनार्थवत्त्व- मवकल्पते। तस्माहवामेनाद्षण पश्यतीतिवद्चान्ययोगव्यवच्े- द इति साम्मतम्। 'दादभाछवदि"ति। द्वादप्राइस्य सतत्वमासनोपायिचोदने । अद्दीनत्वं च यजतिचोदने सति गम्यते।। द्वादभाचम्द्विकामा उपेयुरित्युपायिचोदनेन य एवं वि- दांस: सचमुपयन्तीति च द्वादभाद्स्य सचत्वं बडकर्टकस्य गम्यते। एवं तस्यैव द्वादशाचेन प्रजाकामं याजयेदिति यजतिचोदनेन नियतकर्तृपरिमाणत्वेन दिराचेण यजेतेत्यादि- वद्दीनत्व्रमपि गम्यतदूति सम्प्रति शरीरन्द्रियाभावेन म- नोमाचेण विदुषः खन्नवत्सून्ो भोगो भवति। कुतः। उप-

[भ.४ पा.४स.१२] [७] [भामती] पत्तेः। मनसैतानिति श्रुतेः। यदि पुनः सुषुप्नवदभोगो भ- वेम्। नैषा श्रुतिरुपपद्येत। न च स भरीरवदुपभोगः भरीरादुपादानवैयर्थ्यात्। सभरीरस्य तु पुष्कलो भोग दूद्ाप्युपपत्तेरित्यनुषञ्जनीयम्। तदिदमुत्तां सत्राभ्याम् ।. तन्वभावे संध्यवदुपपत्तेः ॥१३॥ भावे जाग्रदवत् ॥१४॥ दूति॥ प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥१५॥ वस्तुतः परमात्मनो Sभिन्नोप्ययं विज्ञानात्मा Sनाद्यवि- द्याकल्पित प्रादेशिकान्तःकरणावच्ककेदेनाना दिजोवभावमा पन्न: प्रादेशिक: सन्न देद्ान्तराणि सभावनिर्मितान्यपि नानाप्र- देभवर्तीनि सान्तःकरणे युगपदावेष्टमद्दति। न चात्मा- न्तरं सष्टुमपि सज्यमानस्य सरष्ट्रतिरेकेषानात्मत्वादात्मत्वे वा कर्टकर्मभावाभावाङ्गेदाश्रयत्वादस्य। नाप्यन्तःकरणन्तर तन्र सजति सज्यमानस्य तदुपाधित्वाभावात्। अप्रादि- ना खल्वन्तःकरणोनै।त्पत्तिकेनायमवरुद्ो नेदानीन्तनेनान्त :- करणोनोपाधितया संबन्दुमद्दति। तस्मराद्यथा दारुयन्त्रं त- त्प्रयोत्क्रा चेतनेनाधिष्ठितं सक्वदिच्कामनुरूध्यते। एवं निर्मा- पाभरीराएयपि सेन्द्रियाणीति प्राप्ते प्रत्यभिधोयते। भरीरत्वं न जातु स्याङ्गोगाधिष्ठानता विना। स निधेति भरीरत्वमुत्तं युत्तं च तदिभा। स निधा भवति पच्चधा सप्नधा नवधेत्यादिका श्रुति-

[भामती] [ oह९ ] [ब४ पा.४ छू. १५] विदुषो नानाभावमाचक्षमाणा भिन्नभरीरन्द्रियोपाधिसंबन्धे 5वकल्पते। नादेद्ददेतुभेदे न द्ि यन्त्राणि भिन्नानि निर्माय वाचयन्यन्त्रवाद्ो नानात्वेनापदिश्यते । भोगाधिष्ठानत्वं च भरीरत्वं नाभोगाधिष्ठानेषु यन्त्रे्बिव युज्यते। तस्राहे- दान्तराषि सजति। न चानेनाधिष्ठितानि देहपक्षे वर्त- न्ते। न च सर्वगतस्य वस्तुतो विगलितप्रायाविद्यस्य विदुषः पृथग्जनस्येवात्पत्तिकान्तःकरणवभ्यता येन तदौत्पत्तिक- मन्तःकरणमागन्तुकान्तःकरणान्तरसंबन्धमस्य वारयेत् त- समादिद्वान सर्वस्य वभी सर्वेश्वरः सत्यसंकल्पः सेन्द्रियम- नासि भरीराषि निर्माय तानि चैकपदे प्रविश्य तत्तदि- न्द्रियमन्त:करणैस्तेषु लोकेषु मुत्तो विदरतीति साम्प्रतम्। प्रदीपवदिति तु निदर्भनं प्रदीपैक्ं प्रदीपव्यक्तिषूपचर्यते भि- न्नवर्तिवर्तरिनीनां भिन्नव्यक्तीनां भेदात्। एवं विद्दान् जी- वात्मा देद्भेदेप्येक इति परामर्ार्थ:(१) । एकमनोवर्ती- नीत्ये का भिप्रायवर्तोनीत्यर्थः । संपन्नः केवलो मुत्त इत्युचते।

पति। "कथं पुनर्मु क्स्ये"ति। "सलिल" दति। सलिल मिव सलिल: सलिलप्रातिपदिकात्मर्वप्रातिपदि केभ्य इ्त्युपमा- नादाचारे किपि कवते पचारदयाच च छते रूपम्। एतदुततं भवति। यथा सलिलमम्भोनिधा. प्रकिप्नं तदेकीभावमुप- याति। एवं द्रष्टापि ब्रह्मर्णत। अ्रत्रोत्तरं सूचम् ।

(१) परमार्थ इनि -पा० ३ ।

[भ्.४ पा. ४ सू. १६] [ ७६र] [भामती]

विष्कृतं हि ॥ १६ ॥ आ्रासु काश्विष्करुतयः सुषुप्तिमपेत्य काश्वित्तु संपतिं तद- धिकारात्। ऐश््वर्यत्तुतयस्तु सगुपविद्याविपाकावस्थापेक्षा मुत्यभिसंधानं तु तदवस्थासत्तेर्यथा Sरुणदर्भने संध्यार्या दिवसाभिधानम्।। जगद्व्यापारवर्ज प्रकरणादसन्नि- हितत्वाच्॥१७॥ खाराज्यकामचारादिश्रुतिभ्यः स्यान्निरङुशः।

आप्नोति खाराज्यं सर्वे Sसौ देवा बालिमावद्दन्ति। स- र्वेषु लोकेषु कामचारो भवतीत्यादिश्रुतिभ्यो विदुषः परब्र- हण दवान्यानधोनत्वमैश्वर्यमवगम्यते। नन्वस्य ब्रह्मोपास- नालव्धमैश्वर्य कथं ब्रह्मानधीनं न तु खभावो न दि कारणाधीनजन्मानो भावा: खकार्यें सकारपमपेकन्ते। किं त्वन ते खतन्त्रा एव यथाड। मत्पिण्ददण्डचक्रादि घटो जन्मन्यपेक्षते। उदकाहरणे त्वस्य तदपेक्षा न विद्यते।। न च विदुर्षा परमेश्वराधीनैश्वर्यसिद्दित्वाद्गतमैश्वर्यं येन लौकिका एव राजानो मदाराजाधीना: खव्यापारे विर्द्वास: परमेश्वराधीना भवेयुर्न खलु. यद्धीनीत्पादं यस्य रूपं तत्त-

[भामती] [o६ ] [प.४ पा. ४ ६.१०] द्रपादूनं भवतीति कक्चिन्नियमः। तत्समार्ना नदधिकारना च दर्शनात्तथा द्यन्तेवासी गुर्वधीनविद्यः तत्समस्तदधिको वा दश्यते। दुष्टसामन्ताश्च पार्थिवाधीनैश्वर्याः पार्थिवाः स्पर्ध- मानास्तान्विजयमाना वा दृश्यन्ते तदिछ् निरतिभयैश्व्वर्यत्वात् परमेश्वरख्यं मा नाम भूवत् विद्दासस्ततोधिकासत्समास्तु- भविष्यन्ति। तथा च न तदधीनाः । न द्ि समप्रधानभा वानामस्ति मिथोपेक्षा। तदेते खतन्त्रा: सन्तसद्यापारे जग- त्सर्जनेपि प्रवर्तेरन्निति प्राप्ते प्रत्यभिधीयते। नित्यत्वादनपेक्षत्वात् श्रुतेसतत्मक्रमादपि । ऐकमत्याच् विदुर्षा परमेश्वरतन्त्रता ।। जगत्सर्गलक्षणं दि कार्यं कारणैकखभावस्यैव द्ि भवतु आ्रदो कार्यकारणखभावस्य। तत्रोभयखभावस्य खोत्पत्ता मूलकारणापेक्षस्य पूर्वसिद्व: परमेश्वर एव कारणमभ्युपेतव्य दूति स एवैकोस्त जगत्कारणम् तस्यैव नित्यत्वेन खका- रणानपेक्षस्य कृप्सामर्थ्यात्। कल्प्यसामर्थ्यास्तु जगत्सर्जनं प्रति विद्वांसः। न च जगत्सष्टृत्वमेर्षां श्र्रयते श्रूयते त्व- चभवतः परमेश्वरस्ैव। तमेव प्रहृत्य सर्वासां तच्छुतीरना प्रवृत्तेः। अपि च समप्रधानानां द्वि न नियमवद्कमत्यं दष्टमिति यदैक: सिसक्षति तदेवेतर: संजिद्दीर्षतीत्यपर्यायेण एष्टिसंद्ारी स्याताम्। न चोभयोरपोश्वरत्वव्याघातादेक- स्य्र तु तदाधिपत्ये तदभिप्रायानुखेधिना सर्वेषामैकमत्योप- रतेरदोषः । तत्रागन्तुकारनां कारणाधीनजन्मैश्वर्याणां (१) (२) अगृद्यमाणेति-पा० ३ ।

[र.४ पा.४8.१0] [७६४ ] [भामती] गृद्यमाणाविशेषतया समत्वान्नित्यैश्वर्यश्ालिनो गृद्यते ते- भ्यो विशेष इति स एव नेषामधीभ इति तत्तन्त्रा विद्वास इति परमेश्वरव्यापारस्य सर्गसंहारख्य नेभते। पूर्वपव्चिणो नुभयबोजमाभङ्क निराकरोति। प्रत्यक्षोपदेशादिति चेन्नाविकारिक- मण्डलस्थोक्ते:॥१८।। यतः परमेश्वराधीनमैश्वयँ तस्मात्ततो न्यूनमणिमादिमाचं खाराज्यं न तु जगत्मष्टृत्वम्। उक्तान्न्यायात् । विकारावर्ति च तथा हि स्थिति- माह ॥ १९॥ एतावानस्य मच्िमति विकारवर्ति रूपमुक्तम्। ततो न्यायांश्ेति निर्विकारं रूपम्। तथा पादोस्य विश्वा भूता- नीति विकारवर्ति रूपं विपादस्यामृतं दिवीति निर्विकार- माछ रूपं दर्भयतस्ापरे श्रुतिसृती निर्विकारमेव रूप भ- गवतस्ते च पठिते। एतदुत्तां भवति। यदि ब्रूषे सगुणे ब्रह्मएयुपास्य्माने यथा तह्रपास्य निरवग्रद्ृत्वमपि वस्तुतो स्तीति निरवद्यद्ृत्वं च विदुषा प्राप्तव्यमिति तदनेन व्यभि- चारयते यथा सविकारे ब्रह्मएयुपास्य्माने वस्तुतः स्थितमपि निर्विकाररूपं न प्राप्यते तत्कस्य द्ेतोरतत्क्रमुत्वादुपासकस्य। तथा तङ्गणोपासनया वस्तुतः स्थितमपि निरव्यद्तत्वं नाप्यते। तत्त्वोपासासनास पुरुषक्रनुत्वात्। उपासकस्य तदक्रतुत्वं च निरवग्य कृत्वस्योपा सनविध्यगोचर त्वादिध्यधीनत्वा चोपासनासु

[भामती] [ ५ ] (अ४ पा. ४ ६.१८] पुरुषखातन्त्याभावात् खातन्त्ये वा प्रातिभत्वप्रसङ्गादिति।

न केवलं खाराज्यस्येश्वराधीनतया जगत्पर्जनम् साक्षा- द्वोगमात्रेण तेन परमेशवरेण साम्याभिधानादपि व्यपदेशि- ङ्रादिति। भूतान्यवन्ति प्रीपयन्तीति भोजयन्तोति यावत्। सूतान्तरावतारणाय शङ्गते। "नन्वेवं सति सातिशयत्वा- दि" ति। सह परमेश्वरस्तिभयेन वर्ततदूति विदुष ऐश्वयें सातिशयम् यच्च सातिशयं तच्च कार्य यथा लैकिकमै- प्वर्यम् तदनेन कार्यत्वमु त्तम्। तथा च कार्यत्वादन्तवत्रा- प्रमिति तंच्च न युक्तमानन्येन तद्विदुर्षा तच प्रवृत्तिरिति। अत उत्तरं पठति॥ अनावृत्ति: शब्दादनावृत्ति: शब्दात् ॥२२ ॥ किमर्चिरा दिमार्गेष ब्रह्मलोक प्राप्तानामैभ्वर्यस्यान्तवत्त्वं त्व- या साध्यते। आहो खिच्चन्द्रलोकादिवद् ब्रह्मलोकादेनज्ञो- कप्राप्निमुक्तरन्तवत्वम्। तन पूर्वस्मिन् कल्पे सिद्ूसाधनम । उत्तरच्न तु श्रुतिस्ृतिविरोधः। तद्विधारना च क्रममुक्तिप्रति- पादनादिति। तत्त्वमसिवाक्यार्थेकोपासनापरान्प्रत्याद। "स- म्यग्दरशनविध्वसतमसामि" ति । द्विधाविद्यातमः निरुपाधि- ब्रह्म साक्षात्कारस्त्त्वदर्शनम्। न चैतननिर्वाणं स्वरूपांवस्था- नन्क्षणं कारयं येनानित्यं स्यादित्याद्द। "नित्यसिद्धे"ति । दूति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिते शङ्गरभगवत्यादभाष्यवि-

[भ्.४ पा.४ सू. २2] [र६द] [भामतो] भागे भामत्यां चतुर्थस्याध्यायस्य चतुर्थः पाद: समापः ॥। समाप्नश्वायं चतुर्थोध्यायः ॥

येनासनायपयोनिधेर्नयमथा ब्रह्मामृतं प्राप्यते। सोयं शाङ्करभाष्यजातविषयो वाचस्पतेः सांदरं संदर्भ: परिभाव्यतां समतयः सार्थेषु को मत्रः॥१॥ अज्ञानसागरं तोर्त्वा ब्रह्मतत्त्वमभोसताम् । नोतिनै।कर्णधारेण मया डपूरि मनोरथः ॥२॥

यन्यायसांख्ययोगानां वेदान्तानां निबन्धन: ॥३॥ समचैषं मद्दत्पुएयं तत्फन्नं पुष्कलं मया। सर्मार्ितमथैतेन प्रोयतां परमेश्वरः ॥४॥ नृपान्तरार्ण मनसाप्यगम्यां भूक्षेपमात्रेण चकार कीर्तिम्। कार्तखरासारसपूरितार्थ- सार्थ: स्वयं भास्त्रविचक्णस्। ५ू। नरेप्वरा यच्चरितानुकार- मिच्कन्ति कतु न च पारयन्ति। तस्िन् मनीपे मचनीयकी्ना श्रीमन्नृगे Sकारि मया निबन्धः ॥६। ॐ तत्छे्द्र ह्मार्पपमस्ु।

RN