1. Bhamati of Vachaspati Dhundhiraja Sastri P. Part 1 & 2 Chowkambha

THE KASHI SANSKRIT SERIES (HARIDAS SANSKRIT GRANTHAMALA ) NO. 116.

( Vedânta Section, No. 11 )

THE Acc A BHÂMATÎ 995

A GLOSS ON SHÂNKARA BMÂSHYA by VÂCHASPATI MIS'RA

Edited with full notes By Pandit Dhundhirat S'astri Nyagopadhyaya Principal, Nityânanda Veda Vidyālâyā, Benares,

Sa LV (PART-I) Vae/Ahu PUBLISHED & SOLD BY JAYA KRISHNA DÂS HARIDÂS GUPTA The Chowkhamba Sanskrit Series Office. Benâres City.

( All Rights Reserved by the Publisher.)

PUBLISHED BY JAYA KRISHNA DAS HARI DAS GUPTA The Chowkhamba Sanskrit Series Office. BENARES.

Printed at the Vidya Vilas Press, Benares.

OENTRAL ARCHAEC .IOAS LIBRARY NEW DELHL Ace. No .... 995

Date. 9-2-54 Oall No ..

ह रि दा स सं स्कृ त ग्र न्य मा ला स मा रूय- काशीसंस्कृतसीरिज़पुस्तकमालाया :- ११६

वेदान्तविभागे (११) एकादशं पुष्पम्।

ब्रह्मसूत्रशाङ्कर भाष्यव्याख्या भामती

सर्वतन्त्रस्वतन्त्रश्रीमद्वाचस्पतिमिश्रविरचिता।

वाराणसेयनित्यानन्दवेद विद्यालयीय- प्रधानाध्यापकेन न्यायोपाध्यायेन पं० दुण्ढिराजशास्त्रिणा सङ्कलितया विषमस्थलटिप्परया समलङ्कता तेनैव संस्कृता च। (प्रथमो भाग: ।)

प्रकाशक :- जयकृष्णदास हरिदास गुप: चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस बनारस सिंटी।

शहहर

राजशासनानुरोधेन सर्वेऽधिकारा: प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः।

भूमिका। इह खलु प्रथितेष्बास्तिकनास्तिकदर्शनेषु परमवैराग्योत्पादनद्वारा निः- अरेयसजनकत्वेन विख्यातमद्वैतदर्शनमेव सिद्धान्तभूतमिति सुप्रसिद्धं विवे चकानाम्। यत्किल महर्षिप्रवरेण भगवद्वताररूपेण व्यासेन सूत्रितं जग- द्गुरुभिराद्यशङ्करभगवत्पाद: प्रणोतेन भाष्येण यथावद्विवृततात्पयं शमद्- मादिसाधनसम्पन्नैर्दीर्घकालादरनैरन्तर्येणासेव्यमानं निःश्रयसाय कल्पत इति शरद्दधतेऽधुनापि सर्वे साम्प्रदायिका:।तदेतन्भाष्यं गूढगभीरार्थतयाSनायासेन नार्थबोधायालमित्यालोच्य चतुःसूत्रीपर्यन्तया पूर्णानन्दीयव्याख्यया सम- लङूतेन रत्न प्राभाख्यव्याख्यानेन समन्वितं चौखम्बासंस्कृतसीरिजाध्यक्ष- प्रार्थनया संस्कृत्य प्रकाशितमपि समस्तदर्शनेष्वप्रतिमप्रतिभेन वाचस्पति- मिश्रकृतेन भामतीव्याख्यानेन विनाऽनेकविश्वविद्यालयीयपरीक्षार्थिनां छात्राणां विदुषां च प्रमोदाय नालमिति विभाव्योक्तमुद्रितभाष्यपुस्तकस्थ- पृष्ठपङ्ग्यङ्कप्रदर्शनपूर्वकं विषमस्थलटिप्पणीसमेतं भामतीव्याख्यानमप्यस्मा- भिः प्रकाश्यते। यद्यपीयं भामती पूर्वमन्यत्रानेकवारं प्रकाशिता तथापि वि बमस्थलानां दुरूहाणामर्थबोधस्य तात्पर्यज्ञानस्य च मूलमात्रभामतीपठनेना- शक्यत्वात्कल्पतरुपरिमलादिसाहाय्येन छात्राणामुपकारार्थ चौखम्बा- संस्कृतसीरिजपुस्तकालया ध्यक्षश्रेष्ठिकुलावतंसजयकृष्णदासगुप्तमहोदय प्रार्थ- नाबशंव दोऽहमेतच्छ्रोधनेऽपि प्रवृत्तोऽभूवम्। एतच्छोधनसाहाय्ये मुख्यतया काशी स्थभूतपूर्व्वसुप्रसिद्धपसिडतप्रवर बालिशास्त्रिभि: संस्कृतं पुस्तकं, द्वितीयतया जीवानन्दभट्टाचा्यसंशोधितमाश्रितम्। यद्यपि मोहमय्यादाव- वयेतत्संस्करणान्यनेकानि मुद्रितानि, तथापि तेषामुक्तपुस्तकद्वयापेक्षया स्थ- लविशेषेष्वशुद्धप्रायत्वमिति द्वृष्टा तेषामालम्बनं न विहितमस्माभिः। विद्या थिनां सौलभ्यार्थमस्यापि भाष्यपुस्तकवत् भागद्यं कल्पितम्। यस्य द्विती- याध्यायतृतीय पादमारभ्य समाप्तिपर्यन्तो द्वितीयभागोप्याशास्यते सत्वरमेव पाठकानां करकमलेषु समपयिष्यत इति। भामतीकारविषयमैतिह्यं द्वितीय- भागे पर्यालोचयिष्यतेऽन्यत्रानेकैविद्द्िः प्रकाशितमपि। एवं महता श्रमेण कृतश्रमेऽप्यस्मिन्भामतीसंस्करणे शीसकाक्षरयोजकदोषेणास्मदीयमतिमा- न्याचच सुलभानि स्खलितानि क्षान्त्वा सफलयन्तु मामकीनं परिश्रमं, प्रसी- दन्तु चानेन प्रयतेन श्रीभाष्यकारादिचरणा इति मुहुरभ्यर्थयते- दीपावली १९९२ दुण्ढिराजशास्त्री। अमस्त्याश्रम काशी।

अथ भामतीस्थविषयाणामनुक्रमणका। विषय:। पृ० पं० भामतीक र्तुर्मङ्गलाचरणम्। अह मनु भवगोचरस्यात्मनो Sसन्दिग्धत्वेनाविचार्यत्वाक्षेपः। २

६

अवर्मितादात्म्याध्यासं विनापि बिम्बप्रतिबिम्बभावेनान्तःकरणधर्माणामात्मनि प्रतिमासशङ्का। ३

रूपवत एव प्तिबिम्ब इति नियमेनोक्त्शङ्कानिराम्ः। ,, २४

विचार्यत्वमिति पूर्वपक्ः । २० अहमनुभवे समस्तोपाध्यनवच्छिन्नश्वत्तिस्मृत्यवगतात्म तत्वाम का शे नात्मस्व रूप सन्दिग्भववम् । ३३ ४ १६

भेदप्रत्ययपूर्वको गौणपत्यय इत्पत्र दृष्ठान्तः । अहमनुमवस्य गौणत्वनिरास:। ८

अहमनुभवे शरीराभेदग्रदननिबन्धनाध्या सनिबन्धनमेव प्रादेशिकत्वम्। १३ अणुमध्यमपरिमाणत्वाद्यसम्भवस्य पतीत्पनुसारण समाधः। १५ अहम्पत्ययस्यात्म ्यस्ना मर्थ्येन अतेरेब तभ प्राम,ण्येनाध्मनः सन्दिग्धत्योपसंहारः। ६ आरोष्यस्य वस्तुसत्ता विनापि परतीतिमात्रेणारोपसम्भवः। २१ सत्यानृसमिथुनीकरणरूपाध्यासो न सम्भवति प्रतीयमानस्यावि सर्वस्य देहादे: सत्यत्वादिति पत्यवस्थानम्। प्रव्यभिज्ञादावतिव्याततिनिरासार्थ स्मृतिरूपपदमिति विवक्षणम्। ्वपेडनुभूयमान पित्रादीना मविष्ठा ना भावेनाव्याप्तिशङ्का, रमर्यमाण एव वित्रादी सान्नहितदेश काल त्व्य समारोपण तत्परिहवारथ्। पकाशमानतामान्नस्य रज्ज्वादीनां सर्पादिभावापच्या सत्त्वनिराकरणेन सत्यानृतमिथुनीकरणसम्भवे, पपादनम्। मरीचीनां भावात्मनोपाखयेयतया तोयरूपेणातुभवगोचरत्वेवि प्रपञ्चस्य न तस्वमिति सत्ख्यातिवा- दिन: शङ्का। असत एव विषयस्य क्षणिकविज्ञानेन प्रकाश इत्यसत्ख्यातिवाद्याशङ्कापरिहाराम्यां सर्यातक्षमर्थन

अनाधितस्वप्रकाशत्वं सत्त्वमिति सत्वनिर्षचनम्। १० १४ अनिर्वचनीयतादाढूर्याय मतान्तरोपन्यासः। ,, १६ तं कोचदितिभाष्यस्य ज्ञायाकाररजतस्य वस्तुसतति अलीके वा बाह्ये नेदँ रजतमिति बाधस्य रजत गोचरताया एवीित्येन समारोप इत्यात्मख्यातिनिरूपणम्। ११ १ इद रजतमित्यनुभवेन नेदं रजतमिति बाधकपत्ययेन पुरोवर्तित्वप्रतिषधनानुमानेन वा रजतस्य ज्ञानाकारतायाः पुरोवर्तित्वेन कारणत्वेन वा शुक्त्या रजतालम्बनत्वस्य चासम्भवेन स्वरू- पली विषयतश्चागृहीतमेदग्रहणस्मरणात्मकज्ञानद्वयभेव प्रकृतिबाधाद्भ्रमशन्देन व्यव्नियत इत्यख्यातिवर्णनम्। इद द्वाराभिमुखर जतार्थिप्रवृत्ष्यनुपपतत्येदं रजतमिति सामानाधिकरण्यव्यपदेशानुपपच्त्या सादृश्यनिब

( २ )

विषय:। पृ० पं० धनमेदाग्रहमानस्य भवर्तकत्वानुपपच्या द्रव्यमात्रस्य पुरोवस्थितस्यालम्बनत्वापपच्या दुष्टरि- १२ २२ विवादास्प्द रजतज्ञानं पुरोवर्तिवस्तुविषयक रजतार्थनस्तत्र नियमेन पवर्तकत्वाित्यनुमानविरोधोड- ख्यातिवादे। १२ २२ एकस्यानेकात्मतावभास उदाहरणान्तरम् । १४ २० आत्मस्वपकाशत्वोपपादनम् । RU संविदाश्रयत्वेनात्मनो जडत्वशङ्का। अर्थानां संविदश्चाध्यासिकसम्बन्धातिरिक्तसम्ब्धाभावेन तेषां तदध्यस्तत्वानिरपणम्। १ १८ स्वपकाशे निरंशे चात्मन्यन्तःकरणाय्यध्यासासम्भवशङ्कापसंहारः। १६१९

१८ ७ श्रवणादिजन्यवृत्त्यभिध्यक्तचैतव्यस्याज्ञानेन विरोधोपपादनम्। शास्त्रीयकर्मणामपि वेदाम्तानामपि अविदाववषयत्वोवपादनम्। १९ १६ जिज्ञासाधिकरणे समस्तदुःखोपशमरूपानन्देकरसपरमप्रयोजनत्वं ब्रह्मज्ञानस्य संशयो ब्रह्मणि च जिज्ञासया सूच्यत इति जिज्ञासासृनस्य शास्त्रदित्वस्थापनम्। २४ १२ जिज्ञासाया अभिमांसात्वाठ योगानुशासनवदनधिकार्यत्वम्। २५ ११ मङ्गलस्यावाच्यस्यालक्ष्यस्य च साप्यस्य च न वाक्यार्थेऽन्वय इति नाथशब्दार्थत्वम्। २६

सपरत्वनिरामञ्। वेदाध्ययनानस्तर्यस्य वेदान्ताध्ययनानन्तर्यस्य वाऽथशब्दार्थत्वनिरासः। २७ विविदषन्तिवाक्यावगतस्य कर्मणा ब्रह्मबाने विनियोगस्य वाक्यादेव न्यायादिसमवेतयोग्यतावगमपुर- स्सरात्द्यगमसम्भवेन ज्ञानोत्पत्तावनुपयोगेन कल्मषनिबर्हणद्वारा पुरुषसंस्कारद्वारा ऋणापाक रणद्वारा संयोगपृथवत्वेन साक्षादेव वा साक्षात्कारकलाया ब्रह्ममावनायाः सर्वापक्षासत्रसिदूत्वन

बरह्मस्वरूपे साक्षास्कारे उत्पत्तिविकारातीनामसम्मवाद तत्र ब्रह्मोपासनाया कर्मानपेक्षत्वोपपादनम्। २९ ६ अविद्यापिधाननिरसनरूपे ब्रह्मसंस्कारे उपासनायाः शाब्दज्ञानसन्ततिरूपाया निर्विचिकित्सशाब्दज्ञा- नशन्ततिरूपाया वा अपरोक्षत्रमस्यापरोक्षज्ञानेनैव निवृच्या शब्दस्यापरोक्षज्ञानाजनकत्मेन कमानपेक्षोपपादनस् । शह्मणों वेदा्तजन्यवृत्तिविषयत्वेपि स्वप्रकाशत्वविरोधाव उपहितस्यैष वृंत्तिविषयत्वमिति निरू-

उपह्वितत्रह्मसान्षारकारे उपासनायाः कर्मसहमावाभावेन तदनपेक्षोपपादनम् । पणमू। ३० १६ ३१ ६ अवियाससकारनुवृत्त्यानुवर्तमानस्य कर्मण आविद्यकस्यापि अविद्योच्छेदकत्वशङ्का। , १२ निर्विचिकित्ससाक्षात्कारवत ऽनुव्तमानाविद्यासंस्कारस्यापि शरीरधर्मब्राह्मणत्वानमिमानेन कर्माधि- कारनिरास: । " २१ विहित इब निषिद्धेऽव्यनधिकारेण मिन्नकर्मतापातशङ्ा, निषेधेभिमानिनोऽ्यधिकारेण तत्प- रिहारय। १२ ८ उपात्तदुरितनिबईणेन क्लसेनैव कर्मणासुपयोगो, न तु संयोगपृथवत्वेन स्ाक्ादङ्गभावः। ३१ १३ जायमानो वे बाहण इत्यस्याविरकगृहस्थविषयत्वोपपादनम् । ३४ ३

( ३ )

विपयः । घृ० पं० कर्मब्रह्मावबोधयो: शषशेविणो: श्रीताऽडर्थक्रमनिरामः। ब्रह्मण: आत्मा दृष्टव्य इत्यादिवधविषयत्वनिरासेन धर्मवैलक्षण्यसमर्थनम्। 9:V नित्यानित्यवस्तुव्धिकपदार्थ:, तेषु पूर्वपूर्वस्योत्तरनिमित्तत्वोपादनम्। शमदमादिस्वरूपविवचनम् । ३८ २ एहिकेषु दुःखमिश्रितेष्ववि सुखेधु दुःखानुषङ्गमात्रेण वैराग्यासम्भवः, आमुष्मिकेषु नित्येषु कथमपि न तत्सम्भव इति साधनचतुध्यसम्पश्य सम्भवशङ्कापिहारार्थ त्वेनातःशब्दयोजनम्। १८ जिज्ञासेत्यन्र ज्ञानं ब्रह्मावगतिः, स्ता च निःशेषसंस्ारनिबर्हणेन पुरुषार्थो विवक्षित इति चाशङ्कानि रासपूर्वकनिरूपणम्। ४१ वेदान्ताध्ययनस्याध्ययनविधिना वेदान्तार्थविवक्षया धर्मजिज्ञासासूत्रेण च विद्धत्वात्साधनचतुष्टयस म्पन्यननतरं ब्रह्मविचार प्रतिज्ञानार्थत्वेनाथा तोब्रह्माजज्ञास्नेतिसूव साथर्कयम्। ४२ अथ जन्मादयधिकरणे जगत् जगत्कारणत्वं वाड्युद्ध न शुद्धब्रह्मगो लक्षणम्, नित्यत्वादिकं त्वमसिद्धत्वात्र तळक्षण-

जनमादि इति निर्देशस्य लिङ्गसामान्यविवक्षया तद्गुणातद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीद्याश्रयणाविशेषशट्का, मिति पूर्वपक्षः॥ ४५.१५

इति निर्देश प्रयुक्त्तगारवनिराख्षार्थ लिङ्ग मामान्यविवक्षोपपादनं च। ४६. ४ प्धानकालब्रह्मलोकपालादीनामेव कारणत्वेन ब्रह्मणोSकारणत्वमिति पूर्वएक्षः।

षड्भावविकाराग्रहणेन जन्मादिग्रहणे प्रयोजनं तत्स्वरूपविवेचनं च पुरुषस्थातन्त्र्येव धर्मे विध्यादिसार्थक्योपपादनम्। ४९३ ब्रह्मणो भूनवस्तुत्वे प्रमाणानतरवषयत्वाक्षेपः, तत्र पराञ्चि खानीति श्त्यादिविरोधेन प्त्यक्षाविषय- २० शास्त्रयोनित्वाधिकरणे- ऋग्वेदादिमहत्त्वस्य पुराणादिमहत्वस्य चोपपादनम्। ५१ 20 आनुपूर्वीरूपवाक्यानित्यत्वस्य मीमांसकानामपि सम्मतत्वेन पुरुषास्वातन्त्यनिबन्धन एवापौरुषेय- त्ववाद: ।

पुंवाक्यवत्पारुषेयत्वाभावेन वेदान्त,ना निरपेक्षपामा्यसमर्थनम्। भूतार्थत्वस्य कार्यार्थत्वस्येव पौ- .V रुषेयत्वासाधकत्वं च। ५६ हेयोपादेयरहित त्वेन वेदान्तापामाण्यशङ्का, सिद्धन्रल्मावगममात्रेण पुरुषार्थसिध्या तत्परिहारथ। ५६१० सोरोदीदित्या यर्थवादाना वेदान्ताना च परस्परावैलक्षण्यश द्वापरिहारौ। वेदानां स्वतम्मामाण्योपपादनम्। २१ अज्ञातसङ्गतित्वेन शास्त्रत्वेनार्थबत्तया मननादिपतीत्या च कार्यार्थाद्व्रम्मनिश्रयः इति सङ्गतक्लोक व्याख्यानपूर्वकं कार्यपरवाक्यमात्रपामाण्यपक्षेण वेदाग्तानां सिद्धब्रम्मण्यपामाण्येन प्रतिपत्तिवि- विविषयतयैव ब्रक्मसमर्पकत्वनिरूपणम्। ब्रह्मज्ञानस्य रात्रिसत्रन्यायेन स्वर्गकलत्वनिरपणम्। ५९ २० पिण्डवितृयज्ञन्याया प्रवृत्तिः, तत्स्वरूपविवचनं च। ६०

इति निरूपणमू। व्रक्मज्ञानस्य स्वर्गादिफलत्वनिराखेन तत्र विधिनिरासेन च नित्यकलोपयोगिखवनिरूपणम् ।

( ४ )

विषय: । पृ० पं० प्ररिणामिपारणामयोः कार्य कारणात्मना भेदाभेदादिनिरूपणेन पिणामेनित्यतास्चाधनम्। ६१ १८ एकस्वज्ञानस्य सम्पदादिरूपत्वशङ्कातभिरासाभ्यां स्थितवस्तुविषयत्वव्यवस्थापनम्। ६४ २४ पुरूपैतन्नक्रिया साध्यत्वे एवानित्यत्वं न तु वस्तुतन्प्रक्कियारूपज्ञानतन्त्रत्वे इति वत्परिहारः। ६८१

ज्ञार्नस्य वस्तुतनप्रखयोपपादनम्। ६९ ८

,, २३ क्रायनाधे यथा चेष्ठा लिब्ग हर्षादयस्तथा। सिद्धबोषेऽर्थवत्तवं शास्तत्व हितशासनात। इति सङ्गह- कलोकविवरणेन वेदान्तानां सिद्धब्रम्मबोधनेन मामाण्यसमर्थनम्। विष्यादवषयस्यात्मनोऽविन- ववरस्य प्राधान्येन वेदान्तप्रतिपाद्यत्वोपपादनम्। २ १४ दूष्टों हि तस्यार्थ: कर्मावबोधनम् नामेत्यनुक्रमणस्य धर्मजिज्ञासाविषयत्वम्। ७३ १६ मावीर्थवषय एव विधि: दध्ना जुह्ोतीत्यादावपि विशिष्टविधिरेवेलि निरूपणम्। ०५ ११ हन्य च्वेतयनेन रागभाष्नहननानुवादेन नज्ाऽ्मावबोधनमेव न इन्यादित्यत्र वाक्यार्थ इति निरु पणम्। ७७ १६ कद मतकार्थसमवेतेष्ानिश्साधनत्वं लिडर्थः, तभ कर्तव्यतासमवैतेष्टसाधनत्वस्य लोकतोऽवगत

स्वस्येस्यादिविषचनम् । ७८ १२ देही रम मत्यषादिगोणत्वनिरासषेन तन्मिथ्यात्वस्रमर्थनम्। ७९ ३ ईक्षत्यधिकरणे भ धानपर माण्वनिर्वचनीया विद्याजगाकारणत्वमत र्विभतपत्तपर्शनम्। ८४ कागा ज्ञान क्रियाशवत्यमावात् प्रधानस्य च तत्सम्भवात् प्रधानमेव कारणमिति निरूपणम्। ८५ पौर्धावर्यपरामशांधदाम्नायोक्वासा बदेत्, जगदवजिं तदेवेष्ट चेतने च स आज इति सिद्धान्तमङ्गह कलोकस्य ब्रह्मण एव सर्वज्ञत्याधुपपादनेन विवरणमू। २४ अथानन्दमयाधिकरणे मेकालक्षणपमाणस्रमन्वयेः पर्यवसितस्यापि शास््त्योपहितविषयस्यापि क्वचिद्ठुपाधिविवक्षा क्कचि- जेत्यादिनिरूपणार्थत्वेनोत्तर संदर्मप्रवृत्तिरिति निरूपणम। ९० १३ मणप्रवाहपासेऽपि मुज्यते मुख्यपक्षिणम्। मुख्यत्बे तूभयोस्तुल्ये प्ायदृष्टिर्षिशेषिका इति पूर्वप- इसङ्रदओ्कतद्विवरणे । ९१ १५ चतुष्कोशाग्तरत्वे तु न सर्वान्तरवोच्यते । प्रियादिभागी शारीरो जीबो न ब्रह्म युज्यते। इति लोक तद्विवरणे। ,, २१ आमिन्दमयस्य प्रधानस्य सर्वान्तरत्वेन प्रतिपादितस्य स्थूलारुन्धतीन्यायेन पतिपापिपादयषितपर- मात्मपरत्वोपपादनम् । ९३ १५ जहां चुच्छं प्रतिष्ठति बह्शन्दात्मतीयते। विशुद्ध विकृतं ख्ानन्दमयश्दपरतीति :- इति स्वसिद्धान्त सबकह ओकतद्विवरणे। आयपाठपरित्याग: सुख्यत्रितयलङ्गनम्। पूर्वस्मि ्तुत्तरे पक्षे पायपाठस्य बाधनमिति विद्धान्तसङ्क- हलोकतद्विवरणे। १३ पथान्तरधिकरणे पूर्वीधिकरणेन तङ्गतिनिरूपणपूर्वक मर्यादाधाररूपाणि संप्ाशिण परे न तु, तर्मादुपाश्यः संसारी कर्मानधिकृतो दविरिति पूर्वपक्षसङ्गडओ्लोकतदववरणे। ९० २ सर्थात्म्यसवं दुरितावरेहाभ्यामिडोच्य ते। न्रझैवाव्यभिचारिभ्यां सर्वहेतुर्षिकारवत्। इति सिद्धान्तम्ठ छोकतदिविरणे। ,, १६

( ५ )

विषय:। पृ० पं०

पूर्वाधिकरणदृष्टानतेन सङ्गतिनिरूपणेन संशयपदर्शनेन प्रथमत्वात प्रधानत्वादाकाशं मुख्यमेष नः । तदानुगुण्येनान्यानि नेयानीति विनिश्चय" इति पूर्वपक्षसड्रह्लोकतद्विवरणे। ९८ १४ सामानाधिकरण्येन प्रश्नतत्पति वाक्ययोः । पौर्वार्यपरामर्शाद प्रधानत्वेवि गौणतेति सिद्धान्तस- ङहलोऋतद्विवरणे। ९९ १३ प्राणाधिकरणो उद्ीथपतीहारयोः कार्यकरणसङ्गातदेवतापरत्वेन तत्पायपाठात् प्राणोऽपि देवता भवितुमर्ईतीति पुर्वपक्ष:। १०१ १२ छन्दोभिधानादिति सूत्रतङ्धाष्ये। १०५ १० आकाशाधिकरणेन गतार्थत्वशङ्का, अधिकाशका तत्परिहारश्न। " १४. गायत्रीशब्दस्य तदनुगतब्रह्मपरत्वपक्षोपपादनम्। १०६ ३ पुंवाक्यस्य बलीयसवं मानान्तरसमागमात्। अप।रुषेये वेदे वत्सक्गतिः कि करिष्यतीति सिद्धान्त-

ज्योतिरधिकरणे १०१ १६

विषयविशयनिर्देशपूर्वकं औत्सर्गिकत्वाद्वाक्यस्य तेजोलिक्गोपलम्मानदिति पूर्वपक्षसङवशलोकत- द्विवरण । १०२ १४ इन्द्रप्तर्दनाधिकरण उपास्षनत्रितय पूर्वप क्षेणो का धिकर णगतार्थताशक्कानिरासः। १०८२४

अथ प्रथमाध्यायस्य द्वितयि: पाद:। सर्व त्रप्र सिद्धाधिकरणे

स क्रतुं कुवतति विहितध्या नाब्गतया शमविधि हे तुमन्निगदार्थवादस्योपास्यव्रम्मसमप र्कत्वासम्भवन १११

मनोमयादिशब्दबोधित जीवोपासनापूर्वपक्षः। समास: सर्वनामार्थ: सन्निकृष्टमपेक्षते। तद्धितार्थेऽपि सामान्यं नापेक्षाया निव्तक इति सिद्धान्त- ११२ १० जीवलिङ्गानाम् ब्रह्मणि समन्वयः, न तु ब्रह्मलिङ्गानाम् जीव इति समारोव्यस्य रूपेण विषयो रू पवान् भपेत इति सङ्गहश्ोकतदविवरणाभ्यां निरपणम्। शरीरपरमात्मभिदेश परमात्मसंसारित्वादे अनुपप चस्तु न शारीर इति सूत्रनिदशस्य चोपपात्ति। ११३ २१ अञ्नधिकरणे अ्रह्मक्षभेषु ओदनत्वननिदरशेस्य गौणस्य भोग्यव्वेन नाश्यत्वेन वा विवक्षगायत्वेन तत्सितस्या सत्वस्य भोक्तृत्वरूपस्य संहर्तृत्वस्य वाहनश्रति अविक्रिये च परमात्मव्यसम्भवेन जीवाग्निपरस्- मिति पूर्वपक्ष:। ११५ ९ मृत्यूप सेचनसूचित-सकलजगद्रोकतृत्वस्य तत्संहर्तृतवरूपस्य वा परात्मनोष्यतासम्भवात् बम्म- क्षत्रपद्योर्लेक्षणया सर्वोपलक्षणत्वा्वपरमामैव्ा्तित सिदवुपगम् गुहाधिकरणे ऋ तं विबन्तावित्यत्र पिबन्तावित्यस्य बुद्धिजीवपरत्वं जीवपरमात्मपरतव वा सृष्यमृट्टिमिण्तोपधेये ष्टकानां मृष्टिशन्देनेव लाभात् संशयस्षमर्थनम्। नियताधारता बुद्धिजीवसम्भविमी नहीति पूर्वपक्षसङ्गहश्लोकतद्विवरणे । ११११८ ११७ ०

( ६ )

विषय:। पृ० पं० अथान्तराधिकरणो एव दृश्यत इत्येतत्पत्यक्षेऽर्थें प्रयुज्यते। परोक्षं ब्रह्म न तथा प्रतिबिम्बे तुयुज्यते, इति अम्तरधि ११९ अमृ तत्वाभयत्वात्म त्वञ्रस्वत्ववामनीत्वादीना् ्रति बिम्बे योजनेन कं च खं चत्य ग्नवाक्यस्या च्चार्य

अनिष्पत्रामिधाने दवेसर्वनामपदे सति। प्राप्य सन्निदितस्यार्थ भवेता अभिधातृणी, इति सिद्धानतस- , १९ संयदामत्वादीनां श्रहणि समन्ययः। १२० ४ पूर्वापर सन्दर्भनिरूपणपूर्वकं के ग्रम्म खं प्रक्मेति वाक्यार्थविवचनम् । १२१ ३ अन्तर्याम्यधिकरण स्वकर्मोपाजितं देहं तेना्यच्च नियध्छति, तदादिरशरीरस्तु नात्मान्तर्यामिता भजेदिति पूर्वपच- १२३ १२ अदश्यत्वाधिकरणे परिणामो विवतों वा सरूपस्योप लभ्यते। चिदातमना तु सारूप्यं जडानां नोपपयते। जड प्धा नमेवातो जगयोनि: प्रतीयता। येषिछन्दा निमिन्तं चे कुतो जीवनिराक्रियेति पूर्वपक्षसङ्गह- झोकतद्विवरणे। १२६ १६ वैश्वानराधिकरण पूर्वोत्तर सन्दर्भवा क्यार्थादिवर्णनपुष कं विषयवाकयसङ्गडः । १२८ १३

अथ प्रथमाध्यायस्य तृतीय: पाद:। तत्र दयुम्वाद्यधिकरणे पारवत्वेन सेतुत्वाड्वेदे षष्या: प्रयोगतः । इति पूर्वपक्षसङ्गहल्तोकतदविवरणे । १३१ २६ बन्धनहेतुत्वमात्रस्य पारावारमध्यवर्तित्वविशिष्टश्य तस्य वा मेतुशब्दार्थत्वनिराप:, अमृतस्येवसे तु- रित्यतामृतस्थेति षडचा एषपदार्थेना्वयनिरूपणं च। १३२ १ सभ्धाधायतनस्य परमात्मत्वं इति सिद्धातोपपादनम्। सेतुश्दगोणत्वस्य पददयसाधारण्योपपा दन च। भूमाधिकररो यम मान्यत् पश्यति इति भूमवाक्यपूर्वसन्दर्भादिविवेच नम्। १३५ २ एसस्मिन्गम्थसन्दर्मे यदुफ्ात भूयसोऽन्यतः। उच्यमानं तु तद्भूय उच्यते प्भ्नपूर्वकम्, इति पूर्वप चसनषशोकतदविवरणे। १३ १७ १३० ३ ईक्षतिकर्माधिकरणे १३९ २१ शकषणध्यानयोरक: कार्यकारणभूतयोः। इतिसिद्धान्तसङ्गहश्लोकतईवरणे। १४० ९ दहराधिकरण १४१ ११ एकस्येवपमा नोपमेयमावानुपपश्या दहरशब्दस्य तेन तस्योपमेयत्वमिति सङ्गवश्लाकताद्विवरणा- १४२ ६

( ७ )

विषय:। पृ० पं०

दहराकाशं प्रकृत्यान्नातोपाख्याननिरूपणम्। १५६ १ एष सम्प्रसाद इति वाक्यशेषानुस्तारेण जीवपरत्वशङ्कातन्परिहारौ। १४० २६ १५० * अनुकृत्यधिकरऐे अमानं तेजओो दृष्ट सति तेजोऽग्तरे यत इतिपूर्वपक्षसङ्रहश्लोकतद्विवरण। ब्रझ्मग्येव तु तल्लिण्ये न तु तेजश्यलौकिके इति सिद्धां्तसङ्गहश्लोकतद्विवरणे। १५१ १३ प्रमिताधिकरणे नाकम्ा मानमेदोऽस्ति परस्मिन्मानवर्जिते, इति सशयिकसामग्रीम्रक्हनलोकताईवरणे १५३ १ अं गुष्ठश्रत्यनुस्तारेणेशानभ्ुत्यन्यथानयनेन जीवपरत्वपूर्वपक्षा ववचेनम्। पवनोत्तरत्वादीशानश्रषणस्याविशाषतः । जीवस्य ब्रह्मरूपत्वपत्यायनपरं बचः ॥ इति द्वान्त-।

देवताधिकरणे देषताविग्रहस्य सोपपत्तिकं समर्थनम्। प्रत्येकं मिलितानां वा वर्णानामवाचकत्वात्स्कोटवादोपपादनम्। १५८ ७ गौरित्यकं पदमित्यनुभवस्य स्फोटे भामाण्यसमर्थनम्। १९९ वर्णानामेव वाच कत्वादौपाधिकंकत्वादिना गौरित्येकं पदमित्यनुभवस्याप्युपपत्तेः स्फोटवादानरासः। १६१ २० पमानान्तराविरुद्धे आर्थवादिकेऽप्यर्थे वदभामाण्यविवेचनम्। १६९ ११. अपशुद्राघिकरसे कर्मस्वगन्यभावादनधिकारेवि विद्यायाम मनधकार: श्द्राणां न सम्भवतीति पूर्वतन्ताधिकारखेना- गतार्थतोपपादनम्। १०४ १ स्वाध्यायविधे: स्वतन्त्रकलार्थत्वेन ज्रक्मविद्यायां शद्ेत्यामन्त्रणलिङ्गेन संसर्गविद्यामानने वाडधिकार इति पूर्वपक्षसमर्थनम्। अध्ययनस्य फलवत्कर्मब्रस्माव बोधफलत्वेन तडतक्वर्णिकस्यैवाधिकार न त शुद्धस्येति भिद्धान्तः॥१॥ ८ विष्यभावाम्न्यायबाधा च्ार्थशादिकलिब्रेन संवर्गविद्यायां शुद्राधिकारनिरासः। १७६ १ कम्पनाधिकरऐे यदिदं किश् जगतसर्व प्राण एजति निश्शतमिति वाक्ये वायुपरत्वपूर्वपक्षततिरामपूर्वकन्रसपरत्व- सिद्धाम्ता। १५९ ० ज्योतिरधिकरणे १८० अर्थान्तरत्वाधिकरणे आकाशशब्दस्य भूताकाशपरत्वपूवपक्षः, परमात्मपरत्वसिद्धातक्व । १८२: ८ सुषुप्त्युत्कान्त्यधिकरणे आदिमध्यावस्ानेषु संघारिभतिपादनात। तत्परे अ्रन्थसन्द्मे सर्व तत्रेष योज्यते इति पूर्वपक्षसङ्ा- १८२ २६ योग्यं विज्ञानमय इति वाक्यस्य परमात्मोपदेशपरत्वसिद्धान्तः। इति प्रथमाध्यायस्य तृतीय:पाद:।

(८ )

विषय:। ६० पं० अथ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थ: पाद:। अथानुमानिकाधिकरणे १८४ १३ . २६ सव्यकपदस्य शरीरगोचरत्वोपन्यास:। १८६ १० शरीर चात्र सूक्ष्म मेव विवक्षितमित्यव्यक्तत्वोपपातिः। अविद्यावादस्य प्रधानवादात भेदनिरूपणम् । १८० २ अविद्याजगाद्ीजत्वेऽप्युपादानतया निमित्ततया चश्वरापेक्षानिरूपणम्। न संख्योपसंग्रहाधिकरे पञ्चजनशब्दस्य मनुजपरत्वे श्रतेर्निस्तात्पर्यापच्या यौगिकत्वेन साख्यसम्भतपञ्चविंश्तितत्वपति- पादन एव तात्पर्यमिति श्रतिमत्वशङ्का, नानाभावात्तत्परिद्वारख्। १९२ १०

कारएत्वाधिकरये वाकयाना कारणे कायें परस्परविरोधतः। समन्वयो जगधौनौ न सिध्यति परमात्मनि इति पूर्वपक्ष- संग्रह ल्लोकतद्रिवरणे। १९६ १६ सर्गक्रमविवादे न स स्रप्टरि विद्यते। सतस्त्वसदचो भक्तचा निराकार्यतया कचिदिति सिद्धान्तसं- ग्रहश्लोक तद्रिवरण। १९७ ४ वाक्यान्वयाधिकरणे २०२ १८ ईक्ष्यपूर्वककतृत्वं प्रभुत्वमसरूपता। निमित्तकारणेष्वेव नोपादानेपु कदहिित् इति पूर्वपक्षसंग्र- हशलोकविवरणम् । २१० २ इति प्रथमाध्यस्य चतुर्थ: पादः।

अथ द्वितीयाध्याये प्रथम: पाद:। समृत्यधिकरणे २१२ १८ कपिलादिस्मृतीना मोक्षसाधनत्वप्रकाश कत्वाभावे आनर्थक्यापातात्तदविरोधेन वेदान्ता व्याख्यात. व्या इति पूर्वपक्षसमर्थनम्। , २४ पूर्वपक्षायुक्तत्वाशङ्गापरिहारा। २१३ १ , १३ कपिलादेस्मृतीनां पत्यक्षमूलत्वाशङ्धानिराकरणे। १७ श्रुतेः कपिलादिज्ञानातिशयबोधकत्वात्कथं तद्ूचनान।मप्रामाण्यमिति शङ्कानिराकरणमू। २१४ मन्वादीना श्रतत्वप्रदर्शनम्। ९ महदादीना मलोकवेदपलिद्धत्वाव सांख्यसमृतेरनवकल्पनम्।

ओपनिषदेन तत्वज्ञानेनावेक्षणात्संवादबाहुल्याच वेदेन योगस्मृति: प्रमाणमिति पूर्वपक्षः। २१५ ४ येन/शेनाविरोधर्तत्रेषं भामाण्यमिति विद्धान्तः। २१६ ४

(९)

विषय:। पृ० पं०

पूर्वपक्षेऽनवकाश त्वाक्षेपसमाधी २१० जगच्चेतन्यवादनिरास:। .१९ २१८ ४ जगतोऽब्रह्मनकृति त्वाक्षेपोपसंहारः २४ विलक्षत्वादिति हेता ध्याभचारोड्रावनम्, पूर्वपक्षासंभवप्रदर्शनं च। २१९ १ विभागश्रतिविरोधपारहारः। २२

जगद्ब्रह्मणो: कार्यकारणविषय कोपनिषद्दर्शने चतुर्विधसृतव्याख्यानेनासामञ्जस्यपर्शनम्। २१० २ , २१ वैलक्षण्यादीनां सखयपक्षमाधारणत्वकथनम्। २२१ १० निरागमाना तर्काणामप्रतिष्टितत्वोपपादनम्।

भन्वादिशिष्ट्परिगृह्दी ताण्वादिप दार्थानाम तिदेशेन पधानकारया तानिवाक्षवत्रिासः। २१२ १४ भोवत्रापत्यधिकरणे पमाण:स्तरासद्वमोक्तृभोग्यविभागबोधकत्वं श्रुतर्युंक्कमम व्याक्षिप्प परिणामद्क्टान्तेन तभरिरासः । ३२३१८ आरम्भसाधिकरणे तदनम्पत्वेत्यादिसूवं व्याख्याय पूर्वाधिकरणपक्षस्य विवर्ताश्रयेण समाधानम् । २२४ २१५ २० एकान्तिकत्वाभ्युयगमे लौकिकपमाणव्याघातोपपादनम्, मोक्षशात्तस्यानतत्वेन तद्बवितातमक

अनेकत्वस्य श्रीतत्वात्तान्विकत्वाशङ्का, निरासश्न। २२७ २२९ १ सूत्रस्य श्रतिपतिज्ञाम्यां विरोधाशङ्का तत्पारहारञ्ञ ः २३० १४ कारणसत्वे एव कार्यस्योपलम्भात्तस्य कारणानन्यत्वप्रातिपादनम् । २३१ २ उत्पत्ते: पाक्कारणात्मना कार्यसत्वश्रवणात्तदनव्यत्वकथनम्। असदेवेदमित्यादिश्रवणात्पायुक्त कार्यसत्वमाशंक्य खंडनम्, कार्यकारणामेदे युक्तिकथनं च। १, १९ २३२ १२ समवायखण्डनम् । असत्कार्यवादे उत्पत्तेर कर्तकत्व निरात्म करृत्व योर््ाप ्तित ः । २३२ २३४ इतरव्य पदेशाधिकरसे शारीरस्य ब्रह्मात्मत्वव्यपदेशाद्वितक्रियाददर्शनाच चेतनकारणवादाक्षेप तभनिरासौ। २३५ ४ उपरहार दर्शनाधिकरणे

कृत्स्नप्रसक्त्यधिकरणे म्रह्मणो निरवयत्वात्श्ीरादवत्कृश्नस्य परणाम: स्यादित्यमिवायेण परणामाचेपाक्षेपनिरास:। २२६ २३ ब्रह्मण स्वरूपानुपमर्देनानेकाकारा सृष्टिरिति पतिपाद्य मायावादस्फुटीकरणम्। २३० १५ कृत्स्न परमतयादिदाषाणों परपक्षेरवि समानत्वकथनम् । सर्वेपिताधिकरण " १८

नमू, नत्पारहारक्व। १३८ १

(१० )

विषय:। पृ० पं०

परमात्मन आत्मप्रयोजनाभावाञ्जगत्कर्तृत्वानईतया जगतो ब्रह्मोपादानत्वप्रतिक्षेपः। प्ेक्षावत्पवृत्तेः ववासपरवासक्रियु प्रयोजनव्चारात् ब्रहमणोि जगतर्जृ्तुपत्ति- .. २०

तिपादनम्। २९ वैषम्यनैघृण्याधिकररो २३९ १८ मृष्टेः त्राकक ्मणोःमात्रादाद्यसृष्टस्तु्य त्वाचे:संानािविास् ण १४० २२

स्वचक्षपरिग्रह प्रधानपकरणोपसंहार:। २४१ १५

द्वितीयाध्याये द्वितीयपाद:। रचनानुपपत्यधिकरणे द्वितीय पादस्य सांख्यादिदर्शननिराकरणरूपप्रयोजनम् । २४२ २ साख्यादिपक्ष प्रति क्षेपस्य पीनरुकत्यापादन समाधिः । कार्यकारणयोरमेदद्वारा प्रधानकारणतातुमानखण्डनम्। २४३ ७ अन्वयादिति हेतावलिद्ष्युद्धनधनम्, परिमाणादिहेतुषु होषदशनं च । प्रवृत्त्यनुपपन्तेरपि जगद्धेतुत्वेनाचेतनातुमानखण्डनम्। २४४ २४ श्षीरादिवदघेतनस्यापि स्वत एव प्रवृत्तिरिति सांख्यमतस्य खण्डतम्। २४३ १७ , २१ तृणादिवत्स्वाभाविकप्रधानपरिणामवादखण्डनम् । ३४० ६ केवलचेतनस्य प्रवृत्तिमाक्षिप्याचेतने तदुपपादनम्। १४५: २ प्रवृत्तिरहितत्वेपीश्वरस्य प्रवर्तक त्योपपादनम्, प्रवर्त्याभावप्रयुक्तवृत्त्यनुपपत्तिनिरसनं च । प्धानस्य स्वाभाविकपवृत्तिमभ्युपगम्य तस्या: पुरुषार्थत्वनिरासः। २४७ १३ दृष्टन्तबलेन पुरुषस्य पवर्तकत्वाशक्कनिरासः। २४८ १४ गुणानां साम्यावस्थायां परस्परमङ्गाङ्गिभाषानुपपत्मा प्रधानपवृत्त्यनुपपासः। गुणाना वैषम्पोयगमयोग्यत्वातुमानदूषणम्। 1, २० :, २७ २४९ तप्यतापकभावस्यकत्रानुपपत्त्योपनिषद स्या्यअ्षमअ््मिति साड््यपति्द:। उक्तप्तिषन्दिनिरामः। २५० २५२ ७ महद्दीर्घाधिकरणे

उक्तपक्रियाया व्यभिचारपदर्शनद्वारा चतन ब्रक्षणोSचेतनजगत उत्पनी अनौचित्याभावकथनम्। ,, २६ २६१ ११

( ११)

विषय:। घृ० पं०

परमाणुकारणवादिमते तत्सद्वावे युक्ति:, परमाणूना जगद्वेतुत्वप्रक्रिया च। २५३ १३ २५४ १९ परमाणूनां प्रवृत्तिस्वमावत्वादिच तुर्विधविकल्पासहत्वम् । २५६ २० रूपादिमत्वात्परमाणूना सावयवत्वानित्यत्वापात्तिः। २५७२० शिष्टापरिगृहीतत्वात्पर माणुकरणवादस्यानादरणीयत्वम्। २५९ १ वैशेषिकाभ्युपगतपदार्थानां मिथो भेदे द्रव्यार्धीनत्वानुपपात्तिः।

सम्बन्धिव्पतिरकेण सम्बन्धापामाणिकत्वम्। २६१ ११ परमाणूनां निरवयत्वखण्डनम् । २६२. ८

समुदायाधिकरणे

वैनाशिकैक देशिनो: सर्वा्तित्ववाद नर्त, ु या नुपपत्तिश । संहन्तुरभावेपि अविद्यादिषु परस्वरपत्ययत्वेनानिशमावर्तमानेषु समुदायस्यार्थान्सिद्धिः। २६९ ६ अविद्यादीनामितरेतर्रोत्पत्तिमा त्रनिमित्तत्वम् । २६० ११ २६९ १७ ", १९ चित्तचैत्तोत्पत्तिपरतिज्ञाया उपरोध, कणिकत्वप्रततिज्ञोपरोवञ्न। २७० १६ पति संख्यापतिसंख्यानिराधप्रत्याख्यानम। २७१ २ २०२ ९ आकाशस्य निरुपाख्यत्वानरासः। अनुस्मृत रुपलब्धृक्षणिकताखण्डनम्। भाष्याक्तस्य बाह्यार्थानिश्चितत्वापादनस्य विधरणस्। २०४ ५ २७११७ कूटस्थस्यापि निपतशक्तिकत्वा'त्सर्व सर्वत उत्पद्यत' इति भाष्यासक्कतेः सर्वापस्थात्तज्न्यपर्वो- त्पत्तिरित्यमिपायेण खण्डनम्। २७६

अभावाधिकरणे

२७० २३ २८१ २ बाह्यार्थाभावखण्डनम्। २८२ १४ उपलब्धिव्यतिरकेण बाह्यार्थाभावशङ्का, तन्निरामश्ष। ,, १९ धर्मकीर्तिमतखण्डनम्। २८३ जागरितपत्ययानां स्वामप्रत्ययवैधम्यम्। २८६ २० वासनानुपपत्त्या तद्वचित्र्यानुपपततिः। २८० २४ आलयविज्ञानस्य वासनानाश्रयत्वम्। शून्यवादस्य प्रमाणविप्रतिषिद्धत्वात्तत्रिरासे सूत्रकृतामनादरक्च। २८८ ६ वैनाशिकसमयस्य सर्वथानुपपत्तिपदर्शनम्। २८९ ६

( १२ )

विषय: । पृ० प०

जेनसमयप्रदर्शनम्। २८९ १३ २९० २०

पर्यायेण जीवस्यावयवोपगमापगमनिरासः। २९२९

स्रोत सन्ताननित्यतान्यायेन जवस्य नित्यतावादखण्डनपर सूत्रार्थव्याख्यानम्। " २४ २९३ २ मोक्षावस्थाभाविजीवपरिणामस्य निव्यत्वनिरास्ः। 22 ८ केवलाधिष्ठातृ ईश्वरकारण तावादः । " १६ २९४ ईशवरस्य पधानादिना सम्बन्धानुपपत्तिकथनम्। २९५ १०

२३ पुरुषस्य करणवदश्वरस्य प्रधानािष्ठातृत्वे भोगादिप्रसङ्ग: । २९६

९

मागवतपाञ्चरात्रमतम् । मनसो जीवप्रभवत्वनिराकरणम्। ,, २२ शङकूर्षणादाना वामुदेवानवशषत्वम्। २९७ उक्तमते बहुविधवपतिषेधोपलम्भः। 1 २४

इति द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय: पाद:।

भामती।

शाङ्करब्रह्मसूत्रभाष्यव्याख्या

(उपोद्धातः)

श्रीगणोशाय नमः।

अनिर्वाच्याविद्या(१)द्वितयसचिवस्य (२)प्रभवतो (३)विवता यस्यैते वियदनिलतेजोऽबवनयः॥ यतश्चाभूद्विश्वं चरमचरमुच्चावचमिदं नमामस्तद्ब्रह्मापरिमितसुखज्ञानममृतम्॥ १॥ निश्श्वसितमस्य वेदा (४)वीक्षितमेतस्य पञ्च भूतानि। स्मितमेतस्य चराचरमस्य च सुप्ं महाप्रलयः ॥ २ ॥ षड्भिरझ(५)रुपेताय विविघैरव्ययै(६)रपि। शाइवताय नमस्कुर्मो वेदाय च भवाय च । ३ ॥ मार्तण्डतिलकस्वामिमहागणपतीन् वयम्। विश्ववन्दान् नमस्याम: सर्वसिद्धिविधायनः (७)॥४॥ ब्रह्मसूत्रकृते तस्मै वेदब्यासाय वेधसे। ज्ञानशक्त्यवताराय नमो भगवतो हरेः ॥ ५॥ नत्वा विशुद्धविज्ञानं शङ्करं करुणाकरम्। भाष्यं प्रसन्नगम्भीरं तत्प्रणीतं विभज्यते ॥ ३॥ आचार्यकति निवेशनमप्यवधूतं वचोऽस्मदादीनाम्। रथ्योदकमिव गङ्गाप्रवाहपातः पवित्रयति ॥ ७ ॥

(१) अनादिर्भावरूपैका मूलाविद्या पूर्वपूर्वविभ्रम संसकाररूपा तूलाविद्यान्येति द्वितय मविद्याया बोध्यम्। (२) अविद्यापाचिव्येपि स्वतन्त्रस्येत्यर्थः । (३) अतत्त्वताऽ्यथाभ ववकविर्त इत्ति ्प ु (४) वीक्षणमत्रण स्रष्टृत्वाद्भूतानि वीक्षितम्। (५) "सर्वज्ञता तृप्तिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्त्किः। अनन्तशक्तित्व विभोविधिज्ञाः षडा- हुरङ्गानि मईश्वरस्य ॥I" इतीश्वराङ्गानि, वेदाङ्गानि प्रसिद्धानि। (६) "ज्ञानं विरागतैश्व्वर्य तपः सत्यं चमा धृतिः। स्त्रष्टृत्वमात्मसम्बोधो ह्यधिष्ठातृन्वमेव च। अव्य- यानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शङ्करे ॥" इतीशवराव्ययानि, वेदाव्ययानि चादीनि। () "आदित्यस्य सदा पूजा तिलकस्शमिनस्तथा। महागणपतेश्रैव कुरवन् सिद्धिमवाप्तुयात्।" इत स्मृतिः ॥

२ सटिप्पणभामत्यां [अ० १

अथ यदसन्दिग्धमप्रयोजनं च न तत्प्रेक्षावत्प्रतिपित्सागोचरो, यथा समनस्केन्द्रियस त्निकृष्टः स्फीतालोकमध्यवर्ती घटः (१)करटदन्ता वा, तथा चेदं ब्रह्मेति (२)व्यापकविरुद्धो पलब्धिः। तथाहि "बृहत्त्वाद्बृंह(३)गत्वाद्वाS5मैव ब्रह्मेति गीयते", स चायमाकीटपत ङ्ेभ्य आच देवर्षिभ्यः प्राणभृन्मान्रस्येदङ्कारास्पदेभ्यो देहेन्द्रियमनोबुद्धिविषयेभ्यो विवेके ना'हमि' त्यसन्दिग्धाविपर्यस्तापरोक्षानुभवसिद्व इति न जिज्ञासास्पदम्, नहि जातु कश्षिदत्र संदिग्धे'डहं वा नाहं वे'ति, न च विपर्यस्यति 'नाहमेवे'ति। न चाहं कृशः स्थूलो गच्छामी त्यादिदेहधर्मसामानाधिकरण्यदर्शनात् देहालम्बनोऽयमहङ्कार इति साम्प्रतम्। तदालम्ब नत्वे हि योऽहं बाल्ये पितरावन्वभवं स एव स्थाविरे प्रणप्तुननुभवामीति प्रतिसन्धानं न भवेत्। नहि बालस्थविरयोः शरीरयोरहित मनागपि प्रत्यभिज्ञानगन्धो येनेकत्वमध्यवसीयेत। तस्मावेषु व्यावर्तमानेषु यदनुवर्तते तत्तम्यो भिन्नं, यथा कुसुमेभ्यः सूत्रम्। तथा च बाला दिशरीरेषु व्यावर्तमानेष्वपि परस्परमहङ्कारास्पदमनुवर्तमानं तेभ्यो भिद्यते। (४)अपि च स्वप्नान्ते दिव्यं शरीरमेदमास्थाय तदुचितान् भोगान् भुज्ञान एवं प्रतिबुद्धो मनुष्यशरीर मात्मानं पश्पन् 'नाहं देवो मनुष्य एवे'ति देवशरीरे बाध्यमानेऽप्यहमास्पदमबाध्यमानं शरीरा द्विन्नं प्रतिपद्यते । अपि च योगव्याघ्रः(५) शरीरभेदेऽपि आत्मानमभिन्नमनुभवतीति ना हङ्कारालम्बनं देहः । अत एव नेन्द्रियाण्यप्यस्यालम्बनम्, इन्द्रियमेदेऽपि 'योऽहमद्राक्ष स एवैतर्हि स्वृशामी'त्यहमालम्बनस्य प्रत्यभिज्ञानात्। विषयेभ्यस्त्वस्य विवेक: स्थवीयानेव। बुद्धिमनसोश्च करणयो रहमिति'कर्तृप्रतिभास(६)प्रख्यानालम्बनत्वायोगः। कृशोहमन्धोहमि त्यादयश्च प्रयोगा असत्यप्यभेदे कथश्चि'न्मच्चाः कोशन्ती'त्यादिवदौपचारिका इति युक्तमुत्प श्यामः । तस्मादिदङ्कारास्पदेभ्यो देहेन्द्रियमनोबुद्धिविषयेभ्यो व्यावृत्तः स्फुटतराहमनुभव गम्य आत्मा संशयाभावादजिज्ञास्य इति सिद्धम्। अप्रयोजनत्वाच्च। तथाहि संसारनित् त्तिरपवर्ग इह प्रयोजनं विवक्षितम्। संसारश्षात्मयाथात्म्याननुभवनिमित्त आत्मयाथात्म्य ज्ञानेन निवर्तनीयः। स चेदयमनादिरनादिनाSSत्मयाथात्म्यज्ञानेन सहानुवर्तते कुतोऽस्य नि वृत्तिरविशेधात्। कुतश्रात्मयाथात्म्याननुभवो? नह्यहमित्यनुभवादन्यदात्मयाथात्म्यज्ञानमस्ति न चाहमिति सर्वेजनीनस्फुटतरानुभवसमर्थित आत्मादेहेन्द्रियादिव्यतिरिक्तः शक्य उपनि षदां सहस्ररप्यन्यथायेतुमनुभवविरोधात्। नह्यागमाः सहस्रमपि घटं पटायेतुमीशते। त स्मादनुभवविरोधादुपचरितार्था एवोपनिषद इति युक्तमुत्पश्याम इत्याशयवानाशङ्कय पररिह- रति-युष्मद स्मत्प्रत्ययगोचरयोरिति (पृ० १५ पं० १)।

(१) करट: काक: । (२) व्यापकेति । जिज्ञास्यत्वव्यापके सदिग्धत्वसप्रयोजनत्वे तद्विरुद्धे चासन्दिग्धत्वानष्पयोज- नत्वे तयोरुपलब्धिस्ततश् व्यापकाभवे व्याप्यजिज्ञास्यत्वाभवस्तथाच मुमक्षुणा ब्रह्म न जिज्ञास्यं तं पत्यसन्दिग्धत्वाद्धटवत्, अपयोजनत्वात्काकदन्तवदित्यनुमानप्रयोगौ। एतदेव स्फुटयति तथा हीत्यादिना। (३) वृंहणत्वाहेवादीना परिणमयितृत्वात्। (४) परिमाणमेदेपि देहैक्याङ्गीकर्तारं प्रत्याह अपिचेति। (५) मनुष्यः सन् कृत्रिमं व्याघ्रशरीरमभिभन्यमानो योगव्याघ्रः । (६) पख्यानं शब्दः।

पा० १ सू० १ ] अध्यासप्रकरणम्।

अत्र च युष्मदस्मदित्यादिर्मिथ्याभवितुं युक्तमित्यन्तः शङ्काग्रन्थः। तथापीत्यादिपरि हारप्रन्थः । तथापीत्यभिसम्बन्धाच्छङ्कायां यद्यपीति पठितव्यम्। (१)इदमस्मत्प्रत्ययगोच रयोरिति वक्तव्ये युष्मद्गहणमत्यन्तभेदोपलक्षणार्थम्। यथा ह्यहंकारप्रतियोगी त्वंकारो नैव मिदंकारः, 'एते वयमिमे वयमास्मह' इति बहुलं प्रयोगदर्शनादिति। चित्स्वभाव आत्मा विष. यी, जडस्वभावा बुद्धान्द्रियदेहविषया विषयाः । एते हि चिदात्मानं विसिन्धन्ति अवबध्नन्ति, स्वेन रूपेण निरूपणीयं कुर्वेन्तीति सावत। (२)परस्पननध्यासहेतावत्यन्तवलक्षण्ये दृष्टान्त 'स्तमःप्रकाशवदि'ति। नहि जातु कश्वित्समुदाचरद्त्तिनी(३) प्रकाशतमसी परस्परात्मतया प्रतिपत्तुमइति। तदिदमुक्तमितरेतरभावानुपपसाविति। इतरेतरभाव (४)इतरेत- रत्वं, तादात्म्यमिति यावत। तस्यानुपपत्ताविति। स्यादेतत्। मा भूदर्मिणोः परस्परभावस्तद्वर्माणां तु जाड्यचैतन्यनित्यत्वानित्यत्वदी नामितरेतराध्यासो भविष्यति, दृश्यते हि धर्मिणोर्विवेकप्रहणेऽपि तद्वर्माणामध्यासो, वथा कुसुमान्वेदेन ग्ृह्यमाणेऽपि स्फटिकमणावतिस्वच्छतया जपाकुसुमपतिबिम्बङ्गाहिण्यरुण: रफ टिक इत्यारुण्यविभ्रम इत्यत उक्तम्-तव्वर्माणामपीति। इतरेतरत्र धर्मिणि धर्माणां भावो (५)विनिमयस्तस्यानुपपत्तिः। अयमभिसन्धिः। रूवद्धि द्रव्यमतिस्वरच्छतया रूप वतो द्रव्यान्तरस्य तद्ववेकेन गृह्यमाणस्यापि छार्या गृह्नीयात्, चिदात्मा त्वरूपो विषयी न विषयच्छायामुद्धाहयितुमर्हति। यथाहु :- "शब्दगन्धरसाना च कीदृशी प्रतिबिम्बता" इति। तदिह पारिशेष्याद्विषयविषयिणोरन्योन्यात्मसम्भदेनेवर त्मीणामपि परस्परसव्भेदेन विनि मयात्मना भवितव्यम्, तौ वेद्धर्मिणावत्यन्तविवेकेन गरृह्यमाणावसंभिन्नौ, असम्भिन्नाः सुतरां तयोर्धर्माः, स्वाश्रयाभ्यां व्यवधानेन दूरपेतत्वातू, तदिदमुक्तं सुतरामिति। तद्विपर्षयेणे ति। विषयविपर्ययेणेत्यर्थः । मिथ्याशब्दोऽपह्वववचनः । एतदुक्तं भवति । अध्यासो भदा प्रहेण व्याप्तस्तद्विरुद्धश्वहास्ति भेदग्रहः, स भेदाग्रहं निवर्तयंस्तद्याप्तमध्यासमपि निवतयतीति। मिथ्येति भवितुं युक्तं यद्यपि तथापीति योजना (पृ० २९ पं० १)। इदमत्राकूतम्। भवेदेतदेव यद्यहमित्यनुभवे आत्मतत्त्वं प्रकाशेत, नत्वेतदसत। तथाहि-समस्तोपाध्यनवच्छता

शक्यानि शक्रेणाप्युपचरितार्थानि(७) कर्तुम्। अभ्यासे हि भूयस्त्वमर्थस्य भवति, यथाऽहो

(१) ननु पुरुषान्तरवचनो युष्मच्छन्दः कथमचेतने देहादी प्रयुक्तोष्त आह इदमस्मदिति। (२) अत्र परस्परानध्यासोऽन्योन्यात्मनाSस्फुरणं न तु सहानवस्थानं दार्श्टान्तिकSसत्त्वादिति बोध्यम्। (३) समुदाचरन्त्या, भेदेन भालमाने, वृत्ती, वर्तने, ययोस्ते तथा। (४) इतरस्येतरत्र भाव इति योजने वर्मिणोरपि संसषर्गव्यासनिषेध इति सिद्धसाधनं स्यात्तादातम्या ध्यासाभ्युपगमात तद्यावृत्त्यर्थमाहेतरेतरत्वमिति। (५) विनिमयो व्यत्यासः । (६) उपक्रम आरम्भवाक्यं, परामर्शो मध्यनिर्देशः, उपरंहारोन्तिमनिर्देश इति भेद: । पौनःपुन्यं क्रियासमभिहारः। () लाक्षणिकार्थबोधकानि। तेजोवत्ादिमृष्टिक्रमस्यैव श्रतिव क्येषु मुख्यंतापतिनेना तत्त्वपतिपादनं लक्षणयवेति उपचारितार्थानि श्रतिवचनानि नैव सम्भवन्त 'सदेव सौम्येदमग्र आसीि'याघुपक्र मादिलिङ्गसद्वावेनाखण्डात्मतत्तबप्रतिपादनस्यैव मुख्यार्थत्वादिति भावःः।

४ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

दर्शनीयाऽहो दर्शनीयेति, न न्यूनत्वं प्रागेवोपचरितत्वमिति। अहमनुभवस्तु प्रादेशिकमनेक विधशोकदुःखादिप्रपश्चोपप्लुतमात्मानमादर्शयन् कथमात्मतत्त्वगोचरः कथं वाऽनुगप

युक्तम्। तस्यापौरुषेयतया (२)निरस्तसमस्तदोषाशङ्कस्य बोधकनया स्वतःसिदप्रमाणभा वस्य स्वकार्ये प्रमितावनपेक्षतवात्। (३)प्रमितावनपेक्षतवेऽ्युत्पत्तौ प्रत्यक्षापेक्षत्वात्तद्विरोघा दन्ुत्पत्तिलक्षणमप्रामाण्यमिति चेन्न। उत्पादकाप्रतिद्वन्द्वित्वात्। न ह्यागमज्ञानं सांव्यवहारिकं अ्त्यक्षस्य प्रामाण्यसुपद्न्ति, येन (४)कारणाभावान भवेदपि तु तात्विकम् । न च तत्तस्यो-

तथा च वर्णे हरस्वदीर्घत्वादयोऽन्यधर्मा अपि समारापितास्तत्वप्रतिपतिहेतवो, नहि लोककि का नाग इति दा नग इति वा पदात् कुअरं वा तरुं वा प्रतिपद्यमाना भवन्ति भ्रान्ताः। (५)न चानन्यपरं वाक्यं स्वार्थ उपचरितार्थ युक्तम्। उक्तं हि "न विधौ परः शब्दार्थ" इति। (६)ज्येश्ठत्वं चानपेक्षितस्य बाध्यत्बे हेतुर्न बाधकत्वे, रजतज्ञानस्य ज्यायसः शुक्तिज्ञानेन कनीयसा बाधदर्शनात्। तदनपबाधने तदपबाधात्मनस्तत्योत्पत्तेरनुत्पत्तेः। दर्शितं च ता स्विकप्रमाणभावस्यानपेक्षितत्वम्। तथा च पारमर्ष सूत्र (७)"पौर्वापयें पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवत्' (अ०६पा०५सू०५४) इति। तथा "पूर्वात्परबलीयस्त्वं तत्र नाम प्रतीयताम्। अन्योन्य निरपेक्षाणां यत्र जन्म धिया भवेत्॥" इति। (८)अपि च येऽप्यहंकारास्पदमात्मानमास्थि षत तैरप्यस्य न तातत्विकत्वमभ्युपेतव्यम्, 'अहमिहैवास्मि सदने जानान' इति सर्वव्यापिनः प्रादेशिकतवेन ग्रहात्, उच्चतरगगिरिशिखरवर्तिषु महातरुषु भूयिष्ठस्य दूर्वाप्रवालनिर्भासप्रत्यय वत। न चेद देहस्य प्रादेशिकत्वमनुभूयते न त्वात्मन इति सांप्रतम्। (९)नहि तदैवं भवत्य हमिति, गौणत्वे वा न जानामीति। आपे च परशब्दः परत्र लक्ष्यमाणगुगयोगेन बर्तत इति

(१ ) विपर्यासशून्यः ॥ (२ ) निरस्तेति विशेषणेनाSSगमस्य स्वजन्यज्ञानप्रमितित्वे प्रत्यक्षापेक्षार्या विपर्यासशङ्काया स्वतः- सिद्धेतिविशेषणेन च तत्र सम्वादापेक्षायाश्च निरासो बोध्यः। (३) आगमस्योत्पत्तौ प्रत्यक्षापेक्षामाशङ्कने प्रमिताविति । (४) प्रत्यक्षाभावात्मकपतिबन्धकाभावरूपकारणाभा वााददित्यर्थः । (५) अपामाण्यं निरस्योपचरितार्थत्वं निरस्यति न चेति। (६ ) एवमुपजीव्यत्वं प्रत्यक्षस्य निराकृत्य मुख्यत्वमात्रस्य प्राब्यहे तुत्वं निरस्तित ्ेित्वं ित (७) पौर्वापर्येति। पौर्वापर्ये सति निमित्तयोः पूर्वस्य नमित्तिकस्य दौर्बल्यमुत्तरस्य निरपेक्षस्य तद्वाधकत- योदितत्वात्पूर्वोदय काले उत्तरस्यापाप्त्वेन तेन बाध्यत्वायोगात इत्यर्थः। इदं च ज्योतिष्टोमे सह निर्गच्छता- मृत्विजां विच्छेदनमित्त प्रायश्वित्तमुक्त्तम्। तत्र क्रमेण विच्छेदे विरुद्धपायश्चत्तासंभवात ककि पूंर्व कार्यपुत'- परमिति संशयेऽनुपज तविरोधावात्पूर्वमिति पूर्वपक्षे, सिद्धानतसतूत्रं षष्ठाध्यायस्य द्रश््यम्। प्रकतिवदिति। यथा प्रकृतै। वल्तोपकारा: कुशाः 'प्रकृतिवद्विकृतिः कर्तव्या' इत्यतिदेशेन प्रथम प्राप्ताः पश्चादुक्तर्निरपेक्ष: शरेर्बाध्यन्ते तद्वदित्यर्थः।

वमासादपि तदेवाहापिचेति (९) नडि तदेवमिति। त्वन्मतऽहंपत्ययस्ष्य विविक्कान्मविषयत्वादित्यर्थः। गाणत्वे वेति। उपचरितात्म- भावस्य देहस्य ज्ञातृत्व नुपपतत्था जानान इति प्रतीतिर्नहि भवतीत्यर्थः।

पा०१ सू० १ ] अध्यासप्करणम्। ५

यत्र प्रयेोक्तृप्रतिपत्रोः संप्रतिपत्तिः स गौणः, सच भेदप्रत्ययपुरःसरः । तदथा (१)नैयमिकाि- होत्रवचनोऽमनिहोत्रशब्द: (अ०१पा०४सू०४) प्रकरणान्तरावधृतमेदे कौण्डपायिनामयनगते कर्मणि 'मासमभिहोत्रं जुहोती' (अ० ७ पा० ३ सू १)त्यत्र साध्यसादृश्येन गौणः, माणवके चानुभवसिद्धभेदे सिंहारिंसहशब्दः। न त्वहङ्कारस्य मुख्योर्थो निर्लठितगर्भतया() देहादि भ्यो मिन्नो Sनुभूयते येन परशब्दः शरीरादौ गौणो भवेत्। न चात्यन्तनिरूढतया गौणेफि न गौणत्वाभिमान: सार्वपादिषु तैलशब्दवदिति वेदितव्यम्। तत्रापि स्नेहात्तिलभवाद्भेदे सि द्ध एव सार्पादीनां तैलशब्दवाच्यत्वाभिमानों, न त्वर्थयोस्तैलसार्षपयोरभेदाध्यवसायः। त तिसिद्वं गौणत्वमुभयदर्शिनो गौणमुख्यविवेकवविज्ञानेन व्याप्तम्, तदिह व्यापकं विवेकज्ञानं निव• तमानं गौणतासपि निवर्तयतीति। नच बालस्थविरशरीरभेदेऽपि सोऽहमित्येकस्यात्मनः प्रांत. संधानद्दद्दादिभ्यो भदेनास्त्यात्मानुभव इति वाच्यम्। परीक्षकाणा खल्वियं कथा न लोकि कानाम्। परीक्षका अपि हि व्यवहारसमये न लोकसामान्यमतिवर्तन्ते(३)। वक्ष्यत्यन- न्तरमेव हि भगवान् भाष्यकार :- "पश्वादिभिश्चाविशषादि"ति। बाह्या अप्याहुः-"शा- स्त्रचिन्तकाः खल्वेवं विवेचयन्ति न प्रतिपत्तार" इति। तत्पारिशष्याचचिदात्मगोचरमहंकार- 'महमिहास्मि सदन' इति प्रयुआनो लौकिकः शरीराद्यभेदग्रहादात्मनः प्रादेशिकत्वमभिमन्यते, नभस इव घटमणिकमल्िकाद्युपाध्यवच्छेदादिति युक्तमुत्पश्यामः।न चाहंकारप्रामाण्याय देहादिवदात्मापि प्रादेशिक इति युक्तम्। तदा खत्वयमणुपरिमाणो वा स्या हेहपरिमाणो वा अणुपरिमाणत्वे स्थूलोऽहं दार्घ इति च न स्यात्। देहपरिमाणत्वे तु सावयवतया देहवद नित्यत्वप्रसङ्ग:(४)। कि चास्मिन् पक्षे Sवयवसमुदायो वा चेतर्यत्प्रत्येकं वाऽवयवा :? प्रत्येकं चेतनत्वपक्षे बहूनां चेतनानां स्वतन्त्राणामेकवाक्यताभावादपर्यायं विरुद्धदिक्क्रियतया शरीरमुन्मथ्येत, अक्रियं वा प्रसज्येत। समुदायस्य तु चैतन्ययोगे वृकण एकस्मिलवयवे चिदात्मनोऽप्यवयत्रो वृक्ण इति न चेतयेत्। (५)न च बहूनामवयवानामविनाभावनियमो दृष्टो, य एवावयवो विशीर्णस्तदा तदभावे न चतयेत्। (६)विज्ञानालम्बनत्वेऽ्प्यहंप्रत्ययस्य भ्रान्तत्वं तदवस्थमेव, तक्य स्थिरवस्तुनिर्भासत्वादस्थिरत्वाच्च विज्ञानानाम्। एतेन 'स्थूलो-

(१) नैयमिकेति। 'अग्निहोत्रं जुद्ोती'त्यत्र किमग्निहोत्रशब्दोभिदेवतागुणविधिरुत कर्मनामेति संशयेऽगनये होतं हीवरीसमत्निति समासान्तर्गतचतुर्थ्याग्रेडोंमदेवतात्प्रतीतर्गुणविधिरिति पूर्वपक्षे, 'यदग्रये च मजापतये च सायं जुहोतीत्यग्नेहोमे देवतात्वपख्यापनादन्नाग्निहोत्कर्मनाथेयार्थोमनिहोत्रश्द प्रकरणभेदेन सिद्धमेदे 'मासमग्निहोषं जुहोती'त्यादिनोके कौण्डपायनामयनगते कर्माण जुहोतीतिसाध्यसादृश्येन लाक्षाणकोऽनेका- थस्यान्याय्यत्वादिति भाव:। (२ ) निष्कृष्य लुठितः प्रतिभासितो गर्भोऽस्ाधारणाकारो यस्य स तथा, तस्य भावस्तत्ता तयेत्यर्थः॥ (६) अपरोक्षभ्रमस्य यौक्तिकबाधादुच्छेदो नेत्यर्थः। (४) प्रसङ्गेनानेनावयवारब्धावयविपक्षी देहपरिमाणपक्षे निरस्तो बोध्यः। (९) आत्मावयवानां चतन्यं निरस्य समुदायपक्षे शरीरोपाधिकी समुदायापत्तिः स्बतएव वा काकताली यन वेति विकल्पत्रयाभिप्रायेणाद्या 'समुदायस्ये'त्यादिना निरस्ताऽधुना द्वितीयां तृतीयां चाक्षिपति नच बहू- नामिति। य एवेति। काकतालीयन्यायेन यस्यावयवस्य विशरणिता जाता तदभावे न चतयेदित्यर्थः। स्व- स्थानामप्यकस्मादचतन्यं स्यादिति भावः। (६) क्षणिकविज्ञानात्मपक्षेप्यहंप्रत्ययस्य भ्रान्तत्वं समर्धयति विज्ञानेति।

सटिप्पणभामत्यां. [:[ अ०१ Sहमन्धोहँ गच्छामी'त्यादयोऽप्यध्यासतया व्याख्याताः। (१)तदेवमुक्तकमेणाहंप्रत्यये पूतिकू ष्माण्डीकृते भगवती श्रुतिरप्रत्यूहं कर्तृत्वभोक्तृत्वसुखदुःखशोकाद्यात्मत्वमहमनुभवप्रसजित मात्मनो निषेद्धुमईतीति। तदेवं सर्वप्रवादिश्रुतिस्मृतीतिहासपुराणप्रथितमिथ्याभावस्याहे प्रत्ययस्य (२)स्वरूपनिमित्तफलैरुपव्याख्या न मन्योन्यस्मि न्नि त्यादि अत्र चान्योन्यस्मिन् धर्मणि आत्मशरीरादावन्योन्यात्मकतामध्यस्याहसिदं शरीरादीति। इदमिति च (३)वस्तुतो न प्रतीतितः । लोकव्यवहारो लोकानां व्यवहारः, स चायमहमिति व्यपदेशः। इतिशब्दसूचितश्र शरीराद्यनुकूलं प्रतिकूलं च प्रमेयजातं प्रमाणेन प्रमाय तदुः पादानपरिवर्जनादिः(४) । अन्योन्यधर्मा्चाध्यस्यान्योन्यस्मिन् धर्मिणि देहादिधर्मान् जन्ममरणजराव्याध्यादीनात्मनि धार्मेणि अध्यस्तदेहात्मभावे समारोप्य, तथा चैतन्यादीना- त्मघर्मान् देहादावध्यस्तात्मभावे समारोप्य, ममेदं जरामरणनुत्रपशुस्त्राम्यादीति व्यवहारो व्यपदेश:, इतिशब्दसूचितश्च तदनुरूपः प्रवृत्त्यादिः। (५)अत्र चाध्यासव्यवहारक्रियाभ्यां यः कर्तोन्नितः स समान इति समानकतृकत्वेनाध्यस्य व्यवहार इत्युपपन्नम् । पूर्वकालत्व सूचितमध्यासस्य व्यवहारकारणत्वं सूचयति-मिथ्याज्ञाननिमित्तो व्यवहारः। मिथ्या-

फलं च व्यवहारमुक्त्वा तस्य निमितमाह-इतरेतराविवेकेन, विचेकाग्रहेणेत्यर्थेः । अथाविधेक एव कस्मान्न भवति, तथा च नाध्यास इत्यत आह-अत्यन्तविविक्त- योर्धर्मध्मिणोः। परमार्थतो धर्मिणोरतादात्म्यं तिवेको धर्माणां चासकीर्णता विधेक:। स्यादेतत्। विविक्तयोर्वस्तुसतोर्भेदाग्रहनिबन्धनस्तादात्म्यवित्रमो युज्यते शुक्ेरिव रजतान्भेदाप्रहे रजततादात्म्यबिभ्रमः, इह तु (६)परमार्थसतश्विदात्मनो न मिन्नं देहादयस्ति वम्तु ससत्कृतव्वारम नो भे दाग्रहःकुतश ताद। म्यविभ्रम इत्यत आह-(७)सत्याबृते मिशु- नाकृत्य (पृ०३४पं०१)। विवेकाप्रहादध्यस्येति योजना। सत्यं चिदात्मा,Sनृनं बुद्धीन्द्रियदेहा- दि, ते द्वे धर्मिणी मिथुनीकृत्य, युगलीकृत्येत्यर्थः। न च सम्वृतिपरमार्थसतोः पारमार्थिकं मि थुनमस्तीत्यभूततद्द्ावार्थस्य च्वेः प्रयोगः। एतदुक्तं भवति। अप्रतीतस्यारोपायोगादारोप्यस्य

(१) अहंप्रत्ययस्याविविक्तविषयत्वे शास्त्रीयविषयस्तिद्धिं प्रदर्श्य प्रयोजनसतिद्धिं प्रदशयति तदेबमिति। (२) स्वरूपेति । अन्योन्यात्मकताऽन्योन्यध्मध्यासश्च स्वरूपम्। इतरेतराविवेको निमित्तम्। व्यवहार: फलम्। (३) वस्तुत इति। अहमितिप्रतीतेवि वास्तवमनात्मत्वमस्तीति इदशब्दपरयोग इत्यर्थः। अनेनाह- मिद शरीरमिति परतीत्यभावाद्राष्यासङ्गतिरित्याशङ्का निरस्ता। ( ) परिवर्जनादिरिति। व्यवहार इतत शेषः। (५) नन्वध्यस्य व्यवहार इत्यतुपपत्रं 'भुक्त्वा ब्रजतीति'वदेकस्य क्रियादये कर्तृत्वानभिधानादत आ- इ अत्रेति। व्यवहारक्रियाक्षितस्य कर्तुरध्यासेपि कर्तृत्वात क्त्वाप्रत्यय इत्यर्थः। (६ ) अयमेव पाठः [क] [ख] चिह्नित पुस्तके दृश्यते किन्तु 'परमार्थत' इत्येव युक्त। 'परमार्थस- तः इति पक्षे तु 'चिदात्मनो' इति पंचम्यन्तपाठस्यैव युक्तववादिति बोध्यम्। (e) सत्यानृते इति। मिथुनीकरणाद्विवेकाग्रहस्ततोऽध्यास इत्यर्थः। युगलीकरणमधिष्ठा नारोप्ययोः स्वरूपेण बुद्धौ मानम् । अत्र च्वेःप्रयोगस्य फलमाह नचेति । अभूततङ्रावे च्वेः प्रयोगान्मि- थुनीमावोप्यवास्तव इत्यर्थः ।

पा०१ सू०१ ] अध्यासपकरणम्।

प्रतीतिरुपयुज्यते न वस्तुसत्तेति। स्यादेतत्। आरोप्यस्य प्रतीतौ सत्यां पूर्वदटस्य समा रोपः, समारोपनिबन्धना च प्रतीतिरिति दुर्वारं परस्पराश्रयत्वमित्यत आह नेसर्गिक इति। स्वाभाविकोऽनादिरयं व्यवहारः। व्यवहारानादितया तत्कारणस्याप्यध्यासस्यानादितोक्ता। ततश्च पूर्वपूर्वमिथ्याज्ञानोपदर्शितस्य बुद्धीन्द्रियशरीरादेरुतरोत्तराध्यासोपयोग इत्यनादित्वाद्वी- जाङ्कुरवन्न परस्पराश्रयत्वमित्यर्थः (१)स्यांदेतत्। अद्धा पूर्वप्रतीतिमात्रमुपयुज्यते आरोपे, न तु प्रतीयमानस्य परमा थसत्ता। प्रतीतिरेव त्वत्यन्तासतो गगनकमलिनीकल्पस्य देहेन्द्रियादेर्नोपपद्यते। (२)प्रकाश मानत्वमेव हि चिदात्मनेो Sपि सत्वं, न तु तदीीरक्त सत्तासामान्यसमवायोरऽर्थक्रियाकारिता वा, द्वतापत्तेः। सतायाश्चार्थक्रियाकारितायाक्ष सत्तान्तरार्थक्रियाकारितान्तरकल्पनेऽनवस्था- पातात्, प्रकाशमानतैव सत्ताऽ्म्युपेतव्या । तथा च देहादयः प्रकाशमानत्वान्नासन्तश्चिदा- त्मवद्, असत्वे वा न प्रकाश मानास्तत कथं सत्यानृतयोर्मिथुनीभावस्तदभावे वा कस्य कुतो भदाप्रहस्तदसम्भवे कुतो डप्यास इत्याशयवानाह-आह आक्षेप्ता कोयमध्यासो नाम (पृ० ४० पं० १) । क इत्याक्षेपे। समाधाता लोकसिद्मव्यासलक्षणमाचक्षाण एवाक्षेपं प्रतिक्षिपति-उच्पते रमृतिरूपः परत्र पुवहष्टावमालः (५ृ० ४५ प० १) । (३)अवसन्नोजमतो वा: भासोऽवभास: प्रत्ययान्त- रबाधश्चास्यावसादोऽवमानो वा। एतावता मिथ्याज्ञानित्युक्त भवति। (४)तस्येदमुप- व्याख्यानं 'पूर्वदृष्टे'त्यादि। पूर्वदृष्टस्यावभासः पूर्वदषावभासः। मिथ्याप्रत्ययश्चारोपविषया- रोपणायिस्य मिथुनमन्तरेण न भवतीति पूर्वदृष्टपहणेनानृतमारोपणीयसुपस्थापयति, तस्ष्य च दष्टत्वमात्रसुपयुज्यते न वस्तुसत्तेति दृष्टप्रहणम्। तथापि वर्तमानं दृष्ट दर्शनं नारोपोपयो- भाात धूर्वेत्युक्तम्। तत्र पूर्वषृष स्परूपेण सदप्यारोपणीमतयाऽनिर्वाच्यमि्यनृतम् । आरोपविषयं सत्यमाह -- परत्रेति(५)। परत्र शुक्तिकादौ परमार्थस्रति, तदनेन सत्यानृत- मिथुनमुक्तम्। (६)स्यादेवत्, परत्र पूर्वदृष्टावभास इत्यलक्षणमतिव्यापकत्वात्। अस्ति हि स्वस्तिमरत्या गवि पूर्वदृष्टस्य गोत्वस्य परत्र कालाक्ष्यामवभासः। (७)अस्ति च पाटलिपुत्रे पूर्व- दृष्टस्य देवदत्तस्य परत्र माहिष्मत्यामवभासः समीचीनः । (८)अवभासपदं च समीचीनेऽपि

(१) आरोप्यशरीरादेः प्रतीतिमात्रमुपयोगि न सत्तेति उक्त, तत्ानृतस्य प्रतीतिरवेयुक्ततत्याभ प्रायकसु- त्तरभाष्यमवतारयन्नाह स्यादेतित्यााना।ु्मस्मि त्ािस्तु विक्राक्षेूर्वसुक्त त्नर्े बोध्यः (२) प्रकाशमानत्वेन हेतुना देहादीनां सत्वसाधनाय भूमिकामारचयति प्रकाशमानत्वमिति । (३) अवभासपदस्याव्य वार्थव्युत्पत्तिद्वारा संक्षितमध्यासलक्ष्षण मारह अवसन्न इति। अवसाद उ- च्छेद: । अवमानो युक्त्या तिस्कार: । (४) अवभासपदस्य रूढार्थकथनद्वारा भाष्यवाक्यार्थेन विस्तृत लक्षणं प्रदर्शयत्नाह तस्येति। (५) अनेनासत्ख्यातिनिरासो बोध्यः। (६ ) स्मृतिरूप इति पदस्य कृत्यं वक्तुमवताश्यति स्यादेतदिति । (७) पूर्वदृष्टस्य परत्रमेदावभासरूपध्म्यध्यासस्यातिव्याति प्रदर्श्य, परताश्रये परषमार्वभासरूपस्य धर्माध्यासस्यापि ता प्रदर्शयति अस्ति च पाटलीति।

आह अवभासपद चति।

८ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

प्रत्यये प्रसिद्धं, यथानालश्यावभास: पतित्यावभास इत्यत आह-रमृतिरूप इति। दमृते रूपमिव रूपमस्येति हमृतिरूपः असन्निहितविषयत्वं च स्मृति रूपत्वं, सन्निहितविषयं च प्रत्यभिज्ञानं समीचीनमिति नातिव्याप्तिः । (१)नाप्य- व्याप्ति :- र्वग्नज्ञानस्यापि स्मृतिविभ्रमरूपस्यैवंरूपावात्तत्रापि हि स्मर्यमाणे पित्रादौ नि- कोेपालववशादसन्निधानपरामर्शे तत्रतत्र पूर्वदृट्टर्यैव सन्निहितदेशकालत्वस्य समारोप। एवं पीतः शङ्गस्ति को गुड इत्यत्राप्येतल्लक्षणं योजनीयम्। तथाहि-बहिर्विनिर्गच्छदत्य च्छनयनर श्मिसम्पृक्तीपत्तद्रव्यवर्तिनीं पीतरतां पित्तरहितामनुभवन् शङं च दोषाच्छादितशु क्विमानमनुभवन् पीततायाथ्च शङ्कासम्बन्धमननुभवन्नसम्बन्धाग्रहणसारूप्येण 'पीतं तपनीय पिण्डं पीतं बिल्वफलमि'त्यादौ पूर्वदृष्टं सामानाधिकरण्यं पतत्वशङ्कत्वयोरारोप्याह 'पीतः शङ्' इति। एतेन तिक्तो गुड इति प्रत्ययो व्याख्यातः । (२)एवं विज्ञातृपुरुषाभिमुखष्वादर्शोद- कादिषु स्वच्छेषु चाक्षुषं तेजो लग्नमपि बलीयसा सौर्येण तेजसा प्रतिस्रोतप्रवर्त्तित मुख-

दकदेशतामाभिसुख्यं च मुखम्यारोपयतीति प्रतिबिम्बविभ्रमोऽपि लक्षितो भवति। एतेन द्वि- चन्द्रदिड् मोहालात चक्रगन्धर्वनगरवंशोरगादिविभ्रमेध्वपि यथासम्भवं लक्षणं योजनीयम्। एतदुक्तं भवति। न प्रकाशमानतामान्नं सत्वं येन देहेन्द्रियादेः प्रकाशमानतया सद्भावो भवेत। नहि सर्पादिभावेन रज्ज्वादयो वा स्फटिकादयो वा रक्तादिगुणयोगिनो न प्रतिभा सन्ते, प्रतिभासमाना वा भवन्ति तदात्मानस्तद्धर्माणो वा । (४)तथासति मरुषु मरीचिच- य मुच्ाव च मुन्चल तुदत प्भज्मालेय मभ्यर्णमवतीर्णा मन्दाकिनत्यभसंधाय प्रवृत्तः स्यात्, तो यमापाय पिपासामुपशमयेत। तस्मादकामेनापि आरोपितस्य प्रकाशमानस्यापि, न वस्तुस- समम्युएगमनीयम्। न च मरीचिरूपेण सलिळमवस्तुसत् स्वरूपेण तु परमार्थसदेव, देहे- न्द्रियादयस्तु स्वरूपेणापि असन्त इत्यनुभवागोचरत्वात्कथमारोप्यत इति सांप्रतम्। यतो यद्यसन्तो नानुभवगोचराः, कथ तर्हि मरीच्यादीनामसतां तोयतयाऽनुभवगोचरत्वम्, न च स्वरूपसत्वेन तोयात्मनापि सन्तो भवन्ति। (५)यद्युच्येत नाभावो नाम भावादन्यः कश्विदस्ति, अपि तु भाव एव भावान्तरात्मना ड्भाव: स्वरूपेण तु भावः, यथाहु :- 'भावान्तरमभावो हि कयाचित्तु व्यपेक्षये'ति, ततश्व भावात्मनोपाख्येयतयाऽस्य युज्येतानुभवगोचरता, प्रपश्चस्य पुनरत्यन्तासतो निरस्तसमस्त-

(१) रवप्नज्ञान ममाणयोग्यशुक्त्याध नभ वात्ेतििणस्नबधनव्यप्तिम शंक्याड़ नापीति। स्मृतौ विभ्रम: स्मृतिविभ्रमः, स्मर्यमाणे समर्यमाणरूपान्तरारोष इति यावत्। (२) आदर्शादिष्वाराव्यमुखस्य स्वचक्षुषा पूर्वदृष्टत्वाभावेनाव्याप्तिमाशंक्याह एवमिति। () पूर्वदृष्टेति । पूर्वदृष्ट्योरभिमुखये।रादर्शकयोर्देश ेो स् तस्य वस्तत्ता, तयोेवा मुख्यं च, तथाच मुखादी तदारोप इत्यर्थ: ॥ (४) तथासति-प्रतिभासमात्रेण रज्ज्वादीना सर्पात्मत्वादेः सत्वे सर्तीत्यर्थः। मरुष्विति। मरीचि- चयमभ्यर्णमवतीरणोचलतुङ्गतरङ्गमाला मन्दाकिनीत्यन्वयः। (५) मरीचीनां तोयात्मत्यं न सदित्युक्ते यन्मरीचीना जलरूपेणासत्त्वं तन्मरीचय एवातो नाऽसत््या- तिरिति शंकते सदादी ययुच्येतेति।

पा०१ सू० १ ] अध्यासपकरणम्। ९

सामर्थ्यस्य निस्तत्त्वस्य कुतोनुभवविषयभावः कुतो वा चिदात्मन्यारोपः ?। (१)न च विष- यस्य समस्तसामर्थ्यस्य विरहेऽपि ज्ञानमेव तत्तादशं स्वप्रत्ययसामथ्यासादितादष्टान्तसिद्धस्वभा वभेदमुपजातमसतः प्रकाशनं, तस्मादसत्प्रकाशनशक्तिरेवाविद्येति सांप्रतम्। यतो येयमस- त्प्रकाशनशक्तिर्विज्ञानस्य कि पुनरस्याः शक्यम्? असदिति चेतू। कि तत्कार्यमाहोस्विदस्य ज्ञाप्यम् ? न तावत्कार्येम्, असतस्तत्त्वानुपपत्तेः । नापि ज्ञाप्यम्, ज्ञानान्तरानुपलब्धेः, (२)अन- वस्थापाताच। विज्ञानस्वरूपमेवासतः प्रकाश इति चेत् । कः पुनरेष सदसतोः सम्बन्धः ? असदधीननिरूपणत्वं सतो ज्ञानस्यासता सम्बन्ध इति चेतु। अहो बतायमतिनिवृत्तः प्रत्य यतपस्वी(३) यस्यासत्यपि निरूपणमायतते, न च प्रत्ययस्तत्राधत्ते किंचित, असत आ- धारत्वायोगात् । (४)असदन्तरेण प्रत्ययो न प्रथते इति प्रत्ययस्यैवैष स्वभावो न त्वसदधी नमस्य किंचिदिति चेत्। अहो(५) बतास्यासत्पक्षपातो यदयमतदुत्पत्तिरतदात्मा च तद- विनाभावनियतः प्रत्यय इति। तस्मादत्यन्तासन्तः शरीरेन्द्रियादयो निस्तत्वा नानुभववि षया भवितुमहन्तीति। (६)अत्र ब्रूमः । निस्तत्वं चेन्नानुभवगोचरस्तत्किमिदानीं मरीचयोऽपि तोयात्मना सत- त्वा यदनुभवगोचरा: स्युः। न (७)सतत्वास्तदात्मना मरीचीनामसत्वात्। (८)द्विविधं च चस्तूनां तत्वं सत्वमसत्वं च । तत्र पूर्व स्वतः, परं तु परतः। यथाहु :- स्वरूपपररूपाभ्यां नित्यं सदसदात्मके वस्तुनि ज्ञायते किंचिद्रूपं कौश्चेत्कदा च न ।। इति । (९) तत्किं मरीचिषु तोयनिर्भासप्रत्ययस्तत्वगोचरः, तथा च समीचीन इति न भ्रान्तो नापि बाध्येत। (१०)अद्धा न बाध्येत यदि मरीचीनतोयात्मतत््वान्

(१) एवं सद्वादी शब्किताऽनिर्वचनीय( वेदान्ति )मतं निरस्य शून्यवादनिरासाय तन्मत दर्शयति नचति। स्वप्रत्ययः स्वसमानाकारः पूर्वप्रत्ययस्तत्सामर्थ्येनासतादितासाधारणस्वभावभेद ज्ञानमेव अन्यमपि वस्तु प्रकाशयतीत्यर्थः। नच तन्मते ज्ञानस्यापि शून्यत्वात्सर्वत्रानाश्वासपसङ्ग, यतस्तन्मते ज्ञानस्यापि पूर्वज्ञानाध, नसत्त्वाङ्गीकारेण स्वरूपसत्त्वस्य क्वचिदप्यसत्त्वात्। (२) शक्त्याअय त्वेनाभिमताज्ज्ञानाज्ज्ञानानतरानुपलब्धेरित्यर्थः। उपलब्धी वा तस्यापि ज्ञापकत्वेन ज्ञानान्तरापेक्षायामनवस्थापातच्चत्यर्थः। (३) प्रत्ययतपस्वीति। तपस्विपदमुपहासा र्थम्, यतः प्ति कस्मिश्चित्कस्यचिदुपकारो जायते,्य यस्ष्य निरूपणं तु शन्यवादेऽसत्यप्यायतम्, न च स्वोपकारिण्यस्तति प्रत्युपकारं कश्चित्करोतीति। (४) असत्तः पत्ययप्रथनस्य चाविनाभावसम्बन्ध एव सदसतोः सम्बन्ध इत्याक्षिपति अन्यवादी असदन्तरेणेति। (६) सद्वादी समाधत्ते अहो बतति। एवंचेत् कार्यकारणभावः स्वभावश्न वौद्धेरभिमतोऽविनाभावमूलं विहतं स्यादित्यर्थः। (६ ) सद्वादिमतं निरस्यति सिद्धान्ती अत्र ब्रूम इति। (७) पूर्वपक्ष्याह न सतत्त्वा इति। तोयात्मनेत्यनुषङ्ग: । (८) ननु तोयात्मना मरीचीनामसत्त्वे सद्वादिनाप्यसत्ख्यातिः स्वीकृता स्यादत आह द्विविधं चेति। तोयमपेक्ष्य ज्ञातं मरीचिरूपमेव तोयरूपेणासत् तच्च भावरूपमिति नासत्व्यतर्यर्थः। (९) सिद्धान्त्याह तत्किमिति। (१०) पूर्वपक्ष्याह अद्धोति। मरीचीनामतोयात्मव्वं स्रमे न भासते किन्तु भावान्तरतीयात्मत्वमिति उप- पयते तदाथः।

१० संटिप्पणभामत्यां [अ०१

अतोयात्मना गृह्लीयात्, तोयात्मना तु गृह्नन् कथमभ्नान्तः कथं वाऽबाध्यः ? (१)हन्त तोयाभावात्मनां मरीचीनां तोयभावात्मत्वं तावन्न सत्। तेषां तोया भावादभेदेन तोयभावात्मतानुपपत्तेः। नाप्यसत्, वस्त्वन्तरमेव हि वस्त्वन्तरस्यासत्वमा स्थीयते 'भावान्तरमभावोऽन्यो न कश्चिदनिरुपणदि'ति वदद्गिः। न चारोपितं रूपं वस्त्वन्तरं, तद्दि मरीचयो वा भवेद गङ्गादिगतं तोयं वा। (२)पूर्वस्मिन् कल्पे मरीचय इति प्रत्ययः स्यात, न तोयमिति। उत्तरस्मिस्तु गङ्गायां तोयमिति स्यात्, नपुनरिहेति। देशभेदातू रमरणे तोयमिति स्यान्न पुनरिहेति। (३)न चेदमत्यन्तमसन्निरस्तसमस्तस्वरूपमलीकमेवासत्वति सा म्प्रतम्। तस्यानुभवगोचरत्वानुपपत्तेरित्युक्तमधस्तात्। तस्मान्न सत, नापि सदसत्, परस्प- रवरोधादिति अनिर्वाच्यमेवारोपणीयं मरीचिषु तोयमास्थेयम् । (४)तदनेन क्रमेणाध्यस्तं तो. यं परमार्थतोयमिव, (५)अत एव पूर्वदष्टमिव, तत्त्वतस्तु न तोयं न च पूर्वदृष्टं, कित्वनृत मनिर्वाच्यम्। एवं च देहेन्द्रियादिप्रपश्चोप्यनिर्वाच्योऽपूर्वोपि पूर्वमिथ्याप्रत्ययोपदार्शित इव परत्र चिदात्मन्यध्यस्यत इति उपपन्नमध्यासलक्षणयोगात्। (६)देहेन्द्रियादिप्रपश्चबाधनं चोपपादयि ष्यते। (७)चिदात्मा तु श्रुतिस्मृतीति हासपुराणगोचरस्तन्मूलतदविरुद्धन्यायनिर्णीतशुद्धबुद्धमु· कस्वभाव: सत्वेनैव निर्वाच्योSबाधिता स्वयंप्रकाशतैवाऽस्य सत्ता, सा च (८)स्वरूपमेव चि दात्मनो न तु तदतिरिक्तं सत्तासामान्यसमवायोडर्थक्रियाकारिता वा इति सर्वमवदातम्। (९)स चायमेवलक्षणकोध्यासोऽनिर्वधनीयः सर्वेषामेव सम्मतः परीक्षकाणम्, तद्भेद परं विप्रतिपत्तिरित्यनिर्वचनीयतां द्रढयितुमाह तं केचिदन्यत्राSन्यधमाध्यास इति वढः न्ति(पृ०४६)। अन्यधर्मस्य ज्ञानधर्मस्य रजतस्य, ज्ञानाकारस्येति यावत्, अध्यासोन्यत्र बाहये।

(१) तोयाभावात्म कमरी चिरुपे आरोपितं तोयत्वं सदसद्वेतति विकल्प्य निरस्यति सिद्धान्ती हंतेति। (२ ) अत्र भ्रमे मरीचयस्तोयं चेति वस्तुद्वय भासते। तन्र मरीचितोयतादात््यं वस्तु चत्तायदवसत्व- तरभृता मरीचयो वा स्युर्मरीचिभ्यो वस्त्वनतरं तोयं वा स्यान्नान्यत् अन्यस्यात्र भ्रमेSनवभासादुभयत्न दूषण माह पूर्वेस्मिन्निति। ( ३)े सिंहावलोकन न्यायन निरस्तामस्ततूख्यार्ति स्मारयन्तुपसंहरति नचदीमीत। (४) स्वरूपेणानिर्वाच्यमापे तोयं ध्रमे 5वभासेतेत्यसुष्य देशान्तरे सत्त्वकल्पना व्यर्थेत्यभिप्रेत्याइ तदननेनि। परमार्थतोयमिवेति। नतु परमार्थमवत्यर्थः। (५) पूर्वदृष्टमिवेति। नन्वभिनवतोयाभासस्वीकारे कथ पूर्वदृष्टत्वं भष्योक्तं संगच्छेेत चेन । अ वत्वेपि आरोपस्य पूर्ववृष्टम्रहणसुपयुज्यते आरोपणीयप्तमानमिथ्यावस्त्वन्तरोपदर्शकस्य पूर्वदर्शनसंस्कार- दरेणोपयोगादिति । (६) देहेति। एतेन देहादि: सन् भासमानत्वादात्मवदित्यनुमानेSबाधितत्वसुपाधि: प्रदर्शितः ।नच साधन व्यातिदहादिबाधस्य तत्र तत्र वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । (•) ननु प्रत्यक्षसिद्धदेहादेयदि मिथ्यात्वं तदाऽडत्मनि कथं सत्त्वमत आह चिदात्मेति। तत्त्वावेदक प्माणप्रमितत्वादात्मनः सतत्वं न व्यावहारिकममाणसिद्धदेहदिरिति च वक्ष्यते इत्यर्थः । (८) स्वरूपमेवेति। अन्यथा सत्तातद्वतार्भेदादद्वैतहानिरित्यर्थः। (९) नन्वध्यासलक्षणे मतान्तरपदर्शनं मतिसंवादाय दूषणाय वा। नायो विप्तिपत्ते, नापरो दूषणान- मिधानादत वाह स चायमिति। तथा च परत्र परावभास इति लक्षणे मतिसंवाद एव। विपतिपनिस्त्वधि- छानारोप्यविशेषविषयवैवलक्षणकत्वं चाध्यासस्यानिर्वाच्यतयवेति मरुमरीचिकोदके दर्शितमिति भावः ए

पा० १ सू०१ अध्यासप्रकरणम् । ११

(१) सौत्रान्तिकनये तावद्वाह्यमस्ति वस्तु सत्तत्र ज्ञानाकारस्यारोपः । विज्ञानवादिनामपि यद्यपि न बाह्यं वस्तु सत्तथाप्यनाद्यविद्यावासनारोपितमलकं बाह्यं, तत्र ज्ञानाकारस्यारोपः । उपपतिश्र यद्यदृशमनुभवासिद्ध रा तत्ताद्दशमेवाभ्युपेतव्यमित्युत्सर्गोऽन्यथात्वं पुनरस्य बलतद्ाधकप्रत्य यवशात्, नेदं रजतमिति च बाधस्येदन्तामात्रबाधनोपपत्ती न रजतगोचरतोचिता। रजतस्य धर्मिणो बाधे हि रजतं च तस्य च धर्म इदन्ता बाधिते भवेताम्, तद्वरमिदन्तैवास्य धर्मो बा- व्यतां न पुना रजतमपि धर्मि, (२)तथा च रजतं बहिर्बाधितमर्थादान्तरे ज्ञाने व्यवतिष्ठत इति ज्ञानाकारस्य बहिरध्यासः सिध्यति । केचित्तु ज्ञानाकार ख्यातावपरितुष्यन्तो वदन्ति "यत्र यदध्यासस्तवविवेकाग्रहनिबन्ध नो भ्रम"इति (६०४६प०१)। अपरितोषकारणं चाहुः-विज्ञानाकारता रजतादेरतुभवाद्दा व्यव स्थाप्यतानुमानाद्वा१ (३)तत्रानुमानमुपरिष्टान्निराकरिष्यते। अनुभवोऽपि रजतप्रत्ययो बा स्याद् बाधकप्रत्यया वा ? न तावद्रजतानुभवः।स हीदंकारास्पद रजतमावेदयति न त्वान्तरम्, अहमिति हि तदा स्यात् प्रतिपत्तुः(४) प्रत्ययादव्यतिरेकातू। (५)भ्रान्तं विज्ञानं स्वाकारमेव बाह्यतयाड- ध्यवस्यति, तथा च नाहङ्कारास्पदमस्य गोचरो, ज्ञानाकारता पुनरस्य बाधकप्रत्ययप्रव्ेदनीयेति चत्। हन्त बाधकप्रत्ययमालोचयत्वायुष्मान। कि पुरोवर्त्ति द्रव्यं रजनाद्विवेचयत्याहो ज्ञाना कारतामप्यस्य दर्शयति। तत्र ज्ञानाकारतोपदर्शनव्यापारं बाधकप्रत्ययस्य ब्रुवाणः श्राघनाय प्रज्ञो देवानाप्रियः। (६)पुरोवर्तित्वप्रतिषेधादर्थादस्य ज्ञानाकारतेति चेत्, न, (७)असन्निधा नाप्रहनिषेधाद् असन्निहितो भबति प्रतिपत्तुरत्यन्तसन्नधानं त्वस्य प्रतिपत्रात्मकं कुतस्त्यम्। (८)नचष रजतस्य निषेधो न चेदन्तायाः, किन्तु विवेकाप्रहप्रसज्जितस्य रजतव्यहारस्य। (९)न च रजतमेव शुक्तिकायां प्रसज्जितं रजतज्ञानेन, नहि रजतनिर्भासस्य शुक्तिकालम्बनं युक्तमनु भनावेराधात्। न खलु सत्तामात्रेणालम्बनम्, अतिप्रसङ्गात्। सर्वेषाभर्थानां सत्वाविशेषादा लम्बनत्वप्रसङ्गात्। नापि कारणत्वेन, इन्द्रियार्दिामपि कारणत्वात्, तथा च भासमानतेवा लम्बनाथः। न च रजतज्ञाने शुक्तिका भासत इति कथमालम्बनं, भासमानताभ्युपगमे वा क्थं (१) वौद्धनयविशेषेण भ्रमाविष्ठानमाह सौत्रान्तिकेति। (२) तथाचेति । इदमत्र तात्पर्यम् । इंदं रजतमित्यत्र रजतानुयोगिकइदन्त्व नतियोगिक तादा त्म्य ्सय - मानात् नेदं रजतामेत्यत्र तदेव बाधित भवति 'प्रतियोग्यभावी तुल्ययोगक्षेमावि'ति न्यायात्, नतु रजतस्प, तथास्तति उभयबाधस्वीकारापत्तेः । एवं चात्मख्यातिवादिमते बाह्यशुक्त्यादी बुद्धिरूपात्मनो धर्मस्य रजतस्याध्यासः आन्तरस्य रजतस्ष्य बहिर्वदवभासोऽन्यथाख्यातिवादिमतेऽन्यत्र शुक्त्यादावन्यधर्मस्य देशा नतरस्थरूप्यादरध्यास इति । ( ६ ) सहोपलम्भहेतुकं मितिमेययोरमेदसाधकमनु मा न म्मित्यर्थ: । (४) ज्ञानरूपात्मतिपत्तुर भेदादित्यर्थः, समानाधिकरणपंचमीपयोगात्। (५) अहसुल्लेख योग्यस्यापि रजतस्य भ्रमादिदन्तया प्रतीतिरित्यभिप्रायेणाशद्कत भ्रान्तीमोत। (६) एवं बाधकपत्ययस्य साक्षाज्ज्ञानाकारप्रदर्शकत्व निरस्यार्थादपि तन्निरस्यति पुरोवर्त्तितवेति।

संनिधानाग्रह: सनिहितत्वेन व्यवहारहेतुत्वाद्भ्रमः, तन्निषेधोSसनिधानग्रहरुपो बोध, भागभावनिवृत्त्यात्मक लाद्धावस्य, तस्मादख्यातिमते आरोप्योऽर्थः प्रतिपत्तुरसंनिहितो जायते इति भाव:। (८) रजतवाधोक्त्तगौरवं निरस्यन्नाइ नचष इति। (९) व्यवहारनिषधेपि शुक्की रजतपतीत्यान्यथाख्यातिरित्याशङ्कां निरस्यति नचेति।

१२ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

नानुभवविरोधः । (१)अपि चन्द्रियादीनां समीचीनज्ञानोपजनने सामथ्यमुपलब्धमेति कथ- मेभ्यो मिथ्याज्ञानसम्भवः । दोषसहितानां तेषां मिथ्याप्रत्ययेऽपि सामर्थ्यमिति चेत्, न, दोषाणां कार्योपजननसामर्थ्यविघातमात्रे हेतुत्वात्, अन्यथा दुष्टादपि कुटजबीजाद् वटाड्कुरो त्पत्तिप्रसज्ञात्। अपि च स्वगोचरव्यभिचारे विज्ञानानां सर्वत्रानाश्वासप्रसङ्गः। तस्मात् सरव ज्ञानं समीचीनमास्थेयम्। (२)तथा च रजतमिदमिति च द्वे विज्ञाने स्मृत्यनुभवरूपे, तत्रेद- मिति पुरोवर्तिद्रव्यमात्रप्रहणं दोषवशात् तद्रतशुक्तित्वसामान्यविशेषस्याप्रहात्, तन्मात्रं च गृहीतं सदशतया संस्कारोद्वोघक्रमेण रजते स्मृति जनयति। सा च (३)गहीतप्रहणस्वमा- वापि दोषवशाद्गृहीतत्वांशप्रमोषाद् ग्रहणमात्रमवतिष्ठते। तथा च रजतस्मृतेः पुरोवर्ति- द्रव्यमात्रभ्रहणस्य च मिथः स्वरूपतो विषयतश्च भेदाप्रहात् (४)सन्निहितरजतगोचरज्ञानसा- कप्येणेदं रजतमिति भिन्न अपि स्मरणप्रहणे अभेदव्यवहारं च सामानाधिकरण्यव्यपदेशं च प्रवर्तयतः। क्वचित्पुनर्भ्रहण एव मिथो गृहीतभेदे, यथा पीतः शङ्क इति। अत्र हि विनिग- च्छन्नयनरश्मिवर्तिनः पित्तद्रव्यस्य काचस्येव स्वच्छस्य पीतत्वं ग्रह्यते पित्तं तुन ग्रृह्यते। शङ्जोपि दोषवशात् शुक्कगुणरहितः स्वरूपमात्रेण ग्रह्यते। तदनयोर्गुणगुणिनोरसंसर्गाप्रहसा- रप्यात् पीततपनीयपिण्डप्रत्ययाविशेषणाभेदव्यवहार: समानाधिकरणव्यपदेशश्र। (५भेदा- भ्रहप्रसजजिताभेदव्यवहारबाधनाच्च नेदमिति विवेकप्रत्ययस्य बाधकत्वमप्युपपद्यते, तदुपपत्तौ च प्राक्तनस्य प्रत्ययस्य भ्रान्तत्वमपि लोकसिद्धं सिंद्ध भवति। तस्माद्यथार्थाः सर्वे विप्रति पन्ना: संदेहविभ्रमाः प्रत्ययत्वात्, घटादिप्रत्ययवत्। तदिदमुक्तं यत्र यदध्यास इति। यस्मिन् शुक्तिकादौ यस्य रजतादेरध्यास इति लोकप्रसिद्धि: नासावन्यथारूयातिनिबन्धना, किन्तु गृहीतस्य रजतादेस्तत्स्मरणस्य च गृहीततांशप्रमोषेण गृहीतमात्रस्य य इदमिति पुरोवस्थिताद्द्रव्यमान्रात्तत्प्रज्ञानाच्च विवेकस्तदप्रहणनिबन्धनो भ्रमः। भ्रान्तत्वं च ग्रहणस्म- रणयोरितरेतरसामानाधिकरण्यव्यपदेशो रजतादिव्यवहारश्वति। अन्ये तु अत्राप्यपरितुष्यन्तो यत्र यदध्यासस्तक्यैव विपरीतधर्मत्वकल्पनामा चक्षते (पृ० ४७ पं० १)। अत्रेदमाकूतम्-अस्ति तावद्रजतार्थिनो रजतमिदमिति प्रत्य- यात्पुरोवर्तिनि द्रव्ये प्रवृत्तिः, सामानाधिकरण्यव्यपदेशश्चेति सवजनीनम् । तदतन्न तावद्प्र

(१) एवमारोपितमर्थ निरस्य मिथ्याज्ञानमपि प्रतिषिध्यति अिचेति । (२) ननु तथापि मिथ्याज्ञानसिध्यर्थ विपर्ययो वाच्य अत आह तथाचेति। इदमात्मकसामान्यार्थ शुक्तिस्वरूपविशेषस्याग्रहादिदमिति द्रव्यमात्रग्रहण भवतीत्यर्थः । (३) गृहीतेति । गृहीतमिदमिति प्काशनस्वभावेत्यर्थः । (४) संनिहितति। संभिहितरजतविषयं ज्ञानं यथा इदमो रजतस्य चाससर्ग न गृहणाति संसृष्ठत्वात्तथ। गरहणसमरणे अवि परस्पर मिन्ने स्वगतमेद स्वविषयासंसष्टत्व न गृहणाति इत्यत्र सारूप्यं बोध्यमू। (५) निषेध्यभ्रमाभावे निषेधानुपपत्तिमाशंक्याह मेदाग्रहेति। इतरेतराभावबोधादितरेतराभाषग्रढ्- निवृत्तो तद्धेतुकव्यवहार निवृत्तिरूपं बाधस्य फलं भवतीत्यर्थः। ( ६) अर्हतीति किन्तु रजतमित्येव रूपात्सामनाधिकरण्यपत्यय द्षतीत्यर्थः।

पा० १ सू० १ ] अध्यासप्रकरणम् । १३

नस्य व्यवहारव्यपदेशौ कथमप्रहणमात्राद्भवेताम्। (१)ननूक्तं-नाभ्रहणमात्रात्किन्तु भ्रहण- स्मरणे एव मिथः स्वरूपतो विषयतश्वागहीतभेंदे समीचीनपुरःस्थितरजतविज्ञानसादश्येन अभे दव्यवहारं सामानाधिकरण्यव्यपदेशं च प्रवर्तयतः। (२)अथ समीचीनज्ञानसारूप्यमनयो ग्रेह्यमाण वा व्यवहारप्रवृत्तिहेतुरगृह्यमाणं वा सत्तामात्रेण गृह्यमाणेऽपि समीचनिज्ञानसा रूप्यमनयोरिदमिति रजतमिति च ज्ञानयोरिति प्रहणम्, अथ वा तयोरेव स्वरूपतो विषयतश्च मिथो भेदाप्रह इति ब्रहणम्। तत्र न तावत्समीचीनज्ञानसदशी इति ज्ञानं समीचनिज्ञानव व्यवहारप्रवर्तकम्, नहि गोसदशो गवय इति ज्ञानं गवार्थिनं गवये प्रव्तयति। अनयोरेव भेदाग्रह इति तु ज्ञानं पराहतं, नहि भेदाग्रहेऽनयोरिति भवति, अनयोरिति प्रहे भदाध्रहण मिति च (३) भवति। तस्मात्सत्तामात्रेण भेदाप्रहोऽगृहीत एव व्यवहारहेतुरिति (४)वक्तव्यम्। तन्र किमयमारोपोत्पादक्रमेण व्यवहारहेतुराहो अनुत्पादितारोप एव स्वत इति। वयं तु(५)

चेतनव्यवहारो नाउज्ञानपूर्वकः किन्त्वविदितविवेकम्रहणस्मरणपूर्वक इति। मैवम्(७)। नाह रजतप्रातिपदिकार्थमात्रस्मरणं प्रवृत्तावुपयुज्यते। इदंकारास्पदाभिमुखी खल रजतार्थिनां प्रवृत्तिरित्यविवादम्। क्थ चायमिदङ्कारास्पदे प्रवर्तेत, यदि तु न तदिच्छेत् । अन्यदि च्छत्यन्यत्करोतीीति व्याहतम् । न चेदिदङ्कारास्पदं रजतमिति जानयित्किथं रजतार्थी तदि च्छेत् । यद्यतथात्वेनाप्रहणादिति ब्रयात्स च प्रतिवक्तव्योऽथ तथात्वेनाप्रहणात्कस्मानोपेक्षे तेति। सोऽयमुपादानोपेक्षाभ्यामभिमत आकृष्यमाणश्चेतनोऽव्यवस्थित इदक्कारास्पदे रज तसमारोपेणोपादान एव व्यवस्थाप्यत इति भेदाग्रहः समारोपोत्पादक्रमेण चेतनप्रवृत्तिहेतुः। तथाहि-भेदाप्रहादिदङ्कारास्पदे रजतत्वं समारोप्य तज्जातीयस्योपकारहेतुभावमनुचिन्त्य तज्जातीयतयेदङ्कारास्पदे रजते तमनुमाय तदर्थी प्रबर्तते इत्यानुपूर्व्य सिद्धम्। न च तट स्थरजतस्मृतिरिदङ्कारास्पदस्योपकारहेतुभावमनुमापयितुमर्हति, रजतत्वस्य हेतोरपक्षधर्म त्वात्। एकदेशदर्शनं खल्वनुमापकं न त्वनेकदेशदर्शनम् । यथाहुः(८) -- 'ज्ञातसम्बन्धस्यै- कदेशदर्शनादि'ति। समारोपे त्वेकदेशदर्शनमस्ति। तत्सिद्धमेतद्विवादाव्यासितं रजतादिज्ञानं पुरोवर्तिवस्तुविषयं रजताद्यर्थिनस्तत्र नियमेन प्रवर्तकत्वात्, यद्दर्थिनं यत्र (९)नियमेन

(१) अग्रहणहेतुवादी शंकते ननूक्तमिति। ( २) तत्र पृच्छति सामानाधिकरणवादी अथेति । ( ३ ) भवतीत्यत्रापि नञ्रोऽनुषङ्ग:। (४) वत्तव्यमिति । अग्रहणवादिना भवतेति भावः । (९) तभ स्वमत प्रदर्शयति वयन्त्वित्वादिना। (६) अग्रहणवादी शङ्कने नन्विति। () समाधन्ते मवमिति। यद्यपि अविदितविवकेस्य स्मरणस्य ग्रहणस्य च ज्ञानयोयोगपधाभावात्रा- यथाव्यवहारहेतुत्वमकेंदा सम्भवति, तथापि प्रत्येकं स्यादत आह नहीति। ग्रहणपक्षेपि तुल्यमेतत यदि तदिच्छेत्तर्ह्येव प्रवर्तेतेत्यर्थः । (८) यथाहुः शबरस्वामिन इत्यथः। ज्ञाताविनाभावसम्बन्धस्य पुंसः लिङ्गविशिष्टध्म्यकदेशदर्शना- द्विशिष्टधर्म्येकदर्शने लिङ्गे बुद्धिरतुमानमिति। (९) नियमनेति। अनेन साधनप्रवर्तके फलज्ञाने व्यमिचाराभावः पदर्शितः, तस्योपायाम्तरसाध्य- त्वेन तज्जानस्य नियमेनाप्रवर्तकत्वादू। २ भा०

१४ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

प्रवर्तयति तज्ज्ञानं तद्विषयं यथोभयसिद्धसमीचीनरजतज्ञानं, तथा चेदं, तस्मात्तथेति । यच्चो क्तमनवभासमानतया न शुक्तिरालम्बनमिति, तत्र भवान् पृष्टो व्याचरष्टा कि शुक्तिकात्व- स्येदं रजतमिति ज्ञानं प्रत्यनालम्बनत्वमाहोस्विद् द्रव्यमात्रस्य पुरःस्थितस्य सितभास्वरस्य? यदि शुक्तिकात्वस्यानालम्बनत्वम्, अद्धा। उत्तरस्यानालम्बनत्वं ब्रुवाणस्य तववानुभववि रोधः। तथाहि -- रजतमिदमित्यनुभवन्ननुभविता पुरोवर्ति वस्त्वङ्गुल्यादिना निर्दिशति। (१)दटं च दुष्टानां कारणानामातसर्गिककार्यप्रतिबन्धेन कार्यानतरोपजननसामर्थ्यम्, यथा दावानिदग्धानां वेत्रबीजानां कदलीकाण्डजनकत्वम्, भस्मकदुष्टस्य चौदर्यस्य तेजसो बह ननपचनमिति। प्रत्यक्षबाधापहृतविषयं च विभ्रमाणां यथार्थत्वानुमानमाभासो (२)हुतवहा नुष्णत्वानुमानवत्। यच्चोक्तं-मिथ्याप्रत्ययस्य व्यभिचारे सर्वेप्रमाणेष्वनाश्वास-इति। तद् बोधकत्वेन स्वतः प्रामाण्यं नाव्यभिचारेणेति व्युत्पादयद्भिरस्माभिः परिहनं न्यायक णिका(३)यामिति नेह प्रतन्यते। दिङ्मात्रं चास्य स्मृति(४)प्रमोषभङ्गस्योक्तम्। विस्तरस्तु ब्रह्मतत्वसमीक्षायामवगन्तव्य इति, तदिदमुक्तम्-"अन्ये तु यत्र यदध्यासस्तस्यैव विप रीतधर्मकल्पनमाचक्षत" इति। यत्र शुक्तिकादौ यस्य रजतादेरध्यासस्तस्यरैव शुक्तिकादे- विपरीतधमकल्पनं रजतत्वधर्मकल्पनमिति योजना। ननु सन्तु नाम परीक्षकाणां विप्रति पत्तयः प्रकृते तु किमायातमित्यत आह-"स्वथापि त्वन्यस्याऽन्यधर्पकल्पना न व्य भिचरति" (पृ० ४७)। (५)अन्यस्यान्यधर्मकल्पनाऽतृनता, सा चानिवचनीयतेत्यघ- स्तादुपपादितम्। तेन सर्वेषामेव परीक्षकाणा मतेऽन्यस्यान्यधर्मकल्पनानिर्वेचनीयताऽन श्यम्भाविनत्यनिर्वचनीयता सर्वतन्त्रसिद्धान्त इत्यर्थः । अख्यातिवादिभिरकामैरप सामा- नाधिकरण्यव्यपदेशप्रवृत्तिनियमस्नेहादिदमभ्युपयमिति भावः। न केवलमियमनृतता परी क्षकाणां सिद्धाऽपि तु लोकिकानामशीत्याह-"तथा च लोकेऽनुभवः शुक्तिका हि रजतवद्वभासत' इति। न पुना रजतमिदमिति शेषः। स्यादेतत्। अन्यस्या न्यात्मताविभ्रमो लोकसिद्धः, एकस्य त्वभिन्नस्य भदभ्रमो न दृष्ट इति कुतश्चिदात्मनोऽभि- ञ्ञानां जीवाना भेदविभ्रम इत्यत आह-"एकश्रन्द्धः सद्वितीयवद्विति"। (पृ० ४८.पं० १)।

(१) समीचनज्ञानान्मिथ्याज्ञानं न जन्यत इति पदुके तन्निराचष्टे दृष्टञ्चेति। (२) 'सर्वे विप्रतिपन्ना' इत्यादिनोक्त्त्तम नु म नं्माप्रत्यक्षाधिितविषयत्वाद्वा ह्रा र नुष्णगो ्यत्वित्यनुमान व द्या - धितमित्यर्थः । (३) "किमव्यमिचारितैवामामाएयमुत तद्वेतुरथ तद्या पका, येन कवविद्यभिचारदर्शनाज्ज्ञानानाम- मामा्यमापतेत्। सर्वथा्यसम्भवः, व्यमिचारिणामपि सितनीलादिषु चक्षुरादीनां बोधकत्वन प्रामाण्यादव्य- भिचारिणामवि दहनादौ धूमादीनों कुतश्चन्निमित्तादनुपजानितदहनादिज्ञानानामपामाण्यादि"त्यादिना न्याय कणिकार्यां व्युत्पादितं तत्रैव द्रष्टव्यम्। (४) समृतीति। 'गृहीतत्वांशपमोषादि'व्यादिनोक्क्य स्मृतिमोषस्य भंगो दिमात्रणायं कृतो विस्तरतो ब्रह्मतत्त्वसमीच्ाख्ये निबन्धे द्रष्व्य इत्त्यर्थः। (६) नतु माष्यकरेणपि ककि तर्हि भमोङ्गकृत इत्याशकानिरासाय व्याचे अन्यस्येति। कल्पना5व भासपदार्थः।

पा० १ सू०१ ] संभावनाप्रकरणम् । १५

(१)पुनरपि चिदात्मन्यध्यासमाक्षिपति-"कथ पुनः प्रत्यगात्मन्य विषयेऽव्या- सो विषयतद्धर्माणाम्" (पृ० ४८ पं० २)। अयमर्थः । चिदात्मा प्रकाशते न वा ? न. चेतू प्रकाशते, कथमस्मिन्नध्यासो विषयतद्धमाणम् । न खल्वप्रतिभासमाने पुरोवर्तिनि द्रवये रजतस्य वा तद्धर्माणां वा समारोपः सम्भवतीति। प्रतिभासे वा न तावदयमात्मा जडो घटादिवत् परार्धानिप्रकाश इति युक्तम् । न खल स एच कर्ता च कर्म च भवति, विरोधात्, परसमवेतक्रियाफलशालि हि कर्म, न च ज्ञानक्रिया परसमवािनीति कथमस्यां कर्म, न च तदेव स्वं च परं च, विरोधात्। (२)आत्मान्तरसमवायाभ्युपगमे तु ज्ञयस्या त्मनोऽनात्मत्वप्रसङ्ग: । एवं तस्यतस्येत्यनवस्थाप्रसङ्ग:। स्यादेतत्(३)। आत्मा जडोपि सर्वार्थज्ञानेषु भासमानोपि कतैव न कर्म, परसमवेत- क्रियाफलशालित्वाभावात् चैत्रवत्। यथा हि चैत्रसमवेतक्रियया चैत्रनगरप्राप्तावुभयसमवे तायामपि क्रियमाणायां नगरस्यैव कर्मता परसमवेतक्रियाफलशलित्वात्, न तु चैत्रस्य क्रियाफलशालिनोऽपि चैत्रसमवायादमनक्रियाया इति। तन्न। श्रुतिविरोधात्। श्रूयते हि 'सत्य ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे'ति। उपपद्यते च, (४) तथाहि-योयमर्थप्रकाशः फलं य्मि नर्थश् आत्मा च प्रथेते स किं जडः स्वयंप्रकाशो वा ? जडश्रेद्विषयात्मानावापि जडाविति कस्मिन् कि प्रकाशेताविशेषात्, इति प्राप्तमान्ध्यमशेषस्य जगतः । तथा चाभाणक: 'अन्धस्येवान्धलस्य विनिपातः पदेपदे'। न च निलीनमेव विज्ञानमर्थात्मानौ ज्ञापयति चक्षुरादिवदिति वाच्यम्। ज्ञापनं हिज्ञानजननं, जनित च ज्ञानं जड सन्नोक्त(५)दूषणमतिवर्ते- तेति। एवमुत्तरोत्तराण्यपि ज्ञानानि जडानत्यिनवस्था। तस्मादपराधीनप्रकाशा संविदुपेतव्या। (६) तथापि किमायातं विषयात्मनो: स्वभावजडयोः एतदायातं यत्तयोः संविदजडेति। (७)तत्कं पुत्रः पण्डित इति पितापि पण्डितोऽस्तु, स्वभाव एष संविदः स्वयंप्रकाशाया यद- र्थात्मसम्बन्धितति चेद्। (८)हन्त पुत्रस्यापि पण्डितस्य स्वभाव एष यत् पितृसम्बन्धितेति समानम्। (९)सहार्थात्मप्रकाशेन संवित्प्रकाशो न त्वर्थात्मप्रकाश विनेति तस्याः स्वभाव

(१) एवमारोप्यसतिध्यसम्भवप्रयुक्के आक्षेपे निरस्त पुनरात्मनोऽधिष्ठानत्वानुपपत्तया तमान्षिपति पुनरपीति। (२) एवमात्मन: स्वग्राह्यत्वं निरस्य परम्राह्य्त्वं निरस्यन्नाह आत्मान्तरेति (३) बौद्धनैयायिक: शंकते स्यादेतदिति। संविदाश्रयत्वेनात्मसिद्धि: स्यादित्यर्थ: (४ ) स्वप्रकाशफलस्य जन मादिनि षेधेनात्म्त्व मु य पा द्यत तथाही त्यादिना। [५] उक्तदूषणमिति। जगदान्ध्यमित्यर्थः [६] संविदोऽपराधीनपफाशत्वेवि आत्मा कुतो न जड इति वादिनं प्रत्यात्मस्वपकाशत्बवाद्याह तथ पीति । [ '] पुत्रे पंडितेवि पितुरपांडित्यवदर्थात्मसम्बन्धिन्यामजडायामपि संविददिनार्थात्मनोः प्रकाशमानता- सिद्धि रित्यभिपायेणाक्षिपति तत्किमिति। अश्रयविषययो पारतनत्यनिय मात्स्वभावसम्बद्धा संवित्, न पुत्रः, पित्र- भावेपि तदभावादिति आक्षेपार्थः । [८ ] समाधन्त हन्तेति। पुत्रपिघोरवि जन्यजनकत्वे स्वमावसम्बद्ध इति समाधानार्थः [९ ] सहेति। अर्थात्मनो: प्रकाशेन सहेत्यर्थः ।

१६ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

इति चत्, तत्किं संविदो मिन्नौ संविदर्थात्मप्रकाशौ? (१)तथा च न स्व्रयंप्रकाशा संविन्न च संविदर्थात्मप्रकाश इति। अथ संविदर्थात्मप्रकाशौ न संविदो भिद्येते, संविदेव तौ। एवं चेतु, यावदुक्तं भवति संविदात्मार्थौ सहेति ताबदुकं भवाते संविदर्थात्मप्रकाशौ सदेति, तथा च न (२) विवक्षितार्थसिद्धिः । (३)नचातीतानागतार्थगोवरायाः संविदोऽर्थसहभावोऽपि। तद्विषय हानोपादानोपेक्षाबुद्धिजननादर्थसहभाव इते चेन्न। अर्थसंविद इव हानादिवुद्वीनामपि तद्विषयत्वानुपपत्तेः । हानादिजननाद्धानादिबुद्धीनामर्थवेषयत्वम्, अर्थविषयहानादिबुद्धिज ननाच्चार्थ संविदस्तद्विषयत्वमिति चेत् ,तत् कि देहस्य प्रयत्नवदात्मसंयोगो देहप्रवृतिनिवृत्ति- हेतुरर्थे इत्यर्थप्रकाशोस्तु। जाड्याद्देद्दात्मसंयोगो नार्थप्रकाश इति चेतू, नन्वयं स्वयंप्रका- शोऽपि स्वात्मन्येव खद्योतवत्प्रकाशः, अर्थे तु जड इत्युपपादितम्। न च प्रकाशस्यात्मानो विषयाः। ते हि विच्छिन्नदीर्घस्थूलतयाऽनुभूयन्ते, प्र।शश्चायमान्तरोऽस्थूलोऽनणुरह्स्वो- Sदधिश्चेति प्रकाशते, (४)तस्माच्चन्द्रेऽनुभूपमान इव द्वितीयश्षन्द्रमाः स्वप्रकाशादन्योरऽर्यों Sनिर्वचनीय एवेति युक्तमुत्पश्यामः। न चास्य प्रकाशस्या(५)जानतः स्वलक्षणभेदोऽनुभू- यते। न चानिर्वाच्यार्थभेदः प्रकाश निर्वाच्यं भेत्तुमर्हति, अतिप्रसज्गात्। न चार्थानामपि परस्परं भेदः समीचीनज्ञानपद्धतिमध्यास्ते इत्युपरिष्टादुपपादयिष्यते। (६)तदयं प्रकाश एव स्वयंप्रकाश एक: कूटस्थो नित्यो निरंशः प्रत्यगात्माऽ(७)शक्यनिर्वेचनीयेभ्यो देहेन्द्रि- यादिभ्य आत्मांनं प्रतीप निर्वचनीयमश्चति जानातीति प्रत्यङ् स चात्मेति प्रत्यगात्मा, स चापराधीनप्रकाशत्वादनंशत्वाच्चाविषयस्तस्मिन्नध्यासो विषयधर्माणां देहेन्द्रियादिघर्माणां, कथम् किमाक्षेपे, अयुक्त्तोऽयमध्यास इत्याक्षपः । कस्मादयमयुक्त इत्यत आह "सवो हि पुरोवस्थिते विषये विषयान्तरमध्यस्पति (पृ० ४८ पं० ३)। एतदुक्कतं भवति यत्पराधीनप्रकाशमंशवच्च तत्सामान्यांशप्रहे, कारणदोषवशाच्च विशेषा- प्रहेऽन्यथा प्रकाशते। प्रत्यगात्मा त्वपराधीनप्रकाशतया न स्वज्ञाने कारणान्यपेक्षते येन तदाश्रयदोषैर्दूष्येत। न चांशवान्, येन कश्चिदत्यांशो ग्रृह्येत कक्षित गरह्येत, नहि तदेव तदानीमेव तेनैव गृहीतमगृहीतं च सम्भवतीति न स्वयंप्रकाशपक्षेऽध्यासः। सदातने- डप्यप्रकाशे पुरोवस्थितत्वस्यापरोक्षत्वस्याभावान्नाध्यासः। नहि शुक्तावपुरःस्थितायां रज- तमध्यस्यतीदं रजतमिति। तस्मादत्यन्तग्रहेऽत्यन्ताप्रहे च नाध्यास इति सिद्धम् ॥ स्यादे- ततू। अविषयत्वे हि चिदात्मनो नाध्यासो, विषय एव तु चिदात्माSस्मत्प्रत्ययस्य, तत्कर्थ नाध्यास इत्यत आह-"युष्मत्प्रत्ययपतस्य च प्रत्यगात्मनोऽविषयत्वं ब्रवी

[१] तथाचेति। संविदर्थात्मपकाशाना संविदो भेदे संविदः स्वयंनकाशत्वमर्थात्मपकाशत्वं चानुपपत्र- मिति तस्या: घटवदपकाशत्वमर्थात्मज्ञापकत्वेनानवस्था च स्यादित्यर्थः । [२] नेति। संविद्धित्पाकशानङ्गाकारे संविदर्थात्मना साहित्यमिति पुत्रपाडित्यतुल्यतेति भावः। (३) एवमर्थसंविदोः सहभावानुपयोगे पदश्य क्वचित्तस्यासिद्धिमाह नचेति। (४) एवं बौद्धमतं निरस्य स्वमतमुपसंहारत्राह तस्मादिति। (९) आजानत :- स्वभावतः, अनेन संविद आत्मत्वसतिद्धिरुक्क (६) एवं स्वप्रकाश आत्मेति स्थिते बेदान्तिनां पक्षे्यासक्षेपकतया भाष्यं योजय्ना यमिति (*) प्न्यकशव्दार्थ प्रदर्शयत्ाह अशक्येति।

पा०१ सू० १ ] संभावनापकरणम् । 9 ம

षि"॥ विषयत्वे हि चिदात्मनोऽन्यो विषयी भवेत्, तथा च यो विषयी स एव चिदात्मा, विषयस्तु ततोऽन्यो युष्मत्प्रत्ययगोचरोऽभ्युपेयः। तस्मादनात्मत्वप्रसङ्गादनवस्थापरिहा- राय युष्मत्प्रत्ययापेतत्वम् अत एवाविषयत्वमात्मनो वक्तव्यं, तथा च नाध्यास इत्यर्थः । परिहरति-"उच्यते न तावदयमेकान्तेनाविषयः" कुतः ? "अस्मत्प्रत्यय विषयत्वात्" (पृ० ४९ पं० १) अयमर्थः । (१)सत्यं प्रत्यगात्मा स्वयंप्रकाशत्वादविषयो

वच्छिन्नोपि वस्तुतोऽवच्छिन् इवाभिन्नोषि भिन्न इवाकतीपि कर्तेवाभोक्तापि भोक्तेवाविषयोप्य स्मत्प्रत्ययविषय इन जीवभावमापन्नोऽवभासते, नभ इव घटमणिकमल्लिकाद्यवच्छेद भेदेन भि- न्नमिवानेकविधधर्मकमिवेति। (२)नहि चिदेकरसस्यात्मनश्चिदंशे गृहीतेऽगृहीतं किंचिदसि्ति, न खत्वानन्दनित्यत्वविभुत्वादयोऽस्य चिद्रूपाद्वस्तुतो भिद्यन्ते, येन तद्प्रहे न गरह्यरन्। गृहीता एव तु कल्पितेन भेदेन न विवेचिता इत्यगृहीता इवाभान्ति। (३)न चात्मनो बुद्धादिभ्यों मेदस्तात्विको, येन चिदात्मनि ग्रह्यमाणे सोऽपि गृहीतो भवेत्, बुद्धादीनामनिर्वाच्यतेत

बुध्यादिभ्यो ेदाप्रहात तदध्यासेन जीवभाव इति। (४)तस्य चानिदमिदमात्मनोऽस्मत्प्र त्ययविषयत्वमुपपद्यते। तथाहि कर्ता भोक्ता चिदात्माऽहंप्रत्यये प्रत्यवभासते। न चोदासी नस्य तस्य क्रियाशक्तिर्भोगशक्तिवों सम्भवति। यस्य च बुध्यादेः कार्यकरणसङ्गातस्य क्रिया- भोगशक्ती न तस्य चैतन्यम्। तस्माच्चिदात्मैव कार्यकरणसङ्गातेन प्रथितो लब्धक्रियाभो गशक्ति: स्वयंप्रकाशोऽपि बुद्धादिविषयविच्छुरणात् कथचिदस्मत्प्रत्ययविषयोऽहंकारास्पद जीव इति च जन्तुरिति च क्षेत्रज्ञ इति चाख्यायते। (५)न खलु जीवश्चिदात्मनो भिद्य ते। तथा च श्रुतिः "अनेन जीवेनात्मने"ति। तस्माच्चदात्मनोऽव्यतिरेाज्जीवः स्वयं प्रकाशोऽप्यहंप्रत्ययेन कर्तृभोक्तृतया (६)वयवहारयोग्यः क्रियत इत्यहंप्रत्ययालम्बनमुच्यते । न चाध्यासे सति विषयत्वं विषयत्वे चाध्यास इत्यन्योन्याश्रयममिति साम्प्रतम्। बजाङ्कर- वदनादित्वात्, पूर्वपूर्वाध्यासतद्वासन विषर्याकृतस्योत्तरोत्तराध्यासविषयत्वाविरोधादित्युक्तं ' नै सर्गिकोडयं लोकव्यवहार' इति भाष्यप्रन्थेन। तस्मात् सुष्टूक्तं 'न तावदयमेका न्तेनाविषय' इति। जीवो हि चिदात्मतया स्वयंप्रकाशतयाSविषयोप्यौपाधिकेन रूपेण विषय इति भाव:।

या औपाधिकविषयतांगीकार द्वारा समाधानमाह सत्यमित्यादिना। (२) नईति। अनेनात्मनो निरशत्वप्रतिपादनेन स्वतोऽविषयत्वमीपाधिक विषयत्वं चेति कुतः ? शुक्तिग्रहणाग्रहणे एवात्मनो किमिति नांगीक्रियते इत्याशक्का परास्ता बोष्या। (३) यदि चिद्जाने तदात्मकतया आनंददयो भान्ति तदा तेभ्यश्विदात्मनो मेदोपि प्रतीयात् इत्याशं- क्याह नचेति। तथाचान-दादीना वास्तवत्वाच्चत-यैकरसता न भेदस्यापीत्यभानमित्यर्थः। (४) तस्येति। इदमात्मकतया विषयत्वमनिदमात्मकतयाऽसमदुल्लेखश्चात्मन उपपद्त इत्यर्थः । एतेन विषयत्वे युष्मत्प्रत्ययीवषयत्वापत्तिस्ततश्वानात्मत्वमात्मन इत्याक्षेप: परिहतः। (५) ननूपधिपरिच्छेदमन्तरेणान्य एव परमात्मनो जीवोडहंप्रत्ययविषयोस्तु, त्राह नखल्विति। (६) अने नौपाधिकविषय त्वात्पूर्वोक्त कर्मकर्तृत्व विरोधोप्यपहुतो वदितव्यः।

१८ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

(१)स्यादेतत्। न वयमपर धीनप्रकाशतयाSविषयत्वेनाध्यासमपाकुर्मः, किन्तु प्रत्य- गात्मा न स्वतो नापि परतः प्रथत इत्यविषय इति ब्रूमः । तथा च सर्वथाऽप्रथमाने प्रत्य गात्मनि कुतोऽ्ध्यास इत्यत आह "अपरोक्षत्वाच्च प्रत्यगात्मप्रसिद्धेः" (पृ० ५० पं०१)। प्रतीच आत्मनः प्रसिद्धिः प्रथा तन्या अपरोक्षत्वात्। यद्यपि प्रत्यगात्मनि नान्या प्रथाऽस्ति, तथापि भेदोपचारः यथा पुरुषस्य चैतन्यमिति। एतदुक्तं भवति। अवश्यं चिदा- तमाऽपरोक्षोऽभयुपेतव्यस्तदप्रथारयां सर्वत्याप्रथनेन जगदान्ध्यप्रसङ्गादित्युक्तम्। श्रुतिश्रात्र भवति 'तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाती'ति। तदेव परमार्थपरिहारमुक्त्वा इभ्युपेत्यापि चिदात्मनः परोक्षता प्रौढवादितया परिहारान्तरमाह "न चायमस्ति नि० यम: पुरोवस्थित एव अपरोक्ष एव, विषये विषयान्तरमध्यसितव्यम"। कस्मादयं न नियम इत्यत आह "अप्रत्यक्षेऽरपि ह्याकाशे बालास्तलमलिनताद्य ध्यस्यन्ति"। हिर्यस्मादर्थे। नभो हि द्रव्यं सद् (२)रूपस्पर्शविरहान्न बाह्येन्द्रियप्रत्य- क्षम् । नापि मानसं, मनसोऽसहायस्य बाह्येऽप्रवृत्तेः। तत्मादप्रत्यक्षम्। अथ च तत्र बाला अविवेकिन: परदर्शितदार्शनः कदाचित्पार्थिवच्छायां श्यामतामा- राप्य, कदाचित्तैजस शुककत्वमारोप्य नालोत्पलपलाशश्याममिति वा राजहंसमालाधवल मिति वा निर्वर्णयन्ति, तत्रापि पूर्वदृष्टस्य तैजसस्य वा तामसस्य रूपस्य प- रत्र नभसि स्मृतिरूपोऽवभास इति। एवं तदेव तलमध्यस्यन्ति अवाङ्मुखीभूनं महेन्द्रनीलमणिमयमकटाहकल्पमित्यर्थः । उपसंहरति "एवम-"उक्ेन प्रकारेण सर्वाक्षिप परिहारात्, अविरुद्धः प्रत्यगात्मन्यव्यनात्मनां-बुद्धादीनाम्, अध्यालः"। ननु सन्ति च सहस्रमध्यासास्तत्किमर्थमयमेवाध्यास आक्षेपसमाधानाभ्यां व्युत्पाितः, ना- व्यासमात्रमित्यत आह "तमेतमेवलक्षणमध्यासं पण्डिता अविद्येति मन्यन्ते" (पृ० ५० पं० १)। अविद्या हि सर्वानर्थबामिति श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणादिषु प्रसिद्धम्, तदुच्छेदाय वेदान्ताः प्रवृत्ता इति वक्ष्यति। प्रत्यगात्मन्यनात्माध्यास एव सर्वानर्थहेतुर्न पुना रजतादिविभ्रमा इति स एवाविद्या, तत्स्वरूपं चाविज्ञातं न शक्यमुच्छेत्तुमिति तदेव व्युत्पादं नाध्यासमात्रम् । अन्न च 'एवंलक्षणमित्ये'वंरूपतयाऽनर्थहेतुतोक्ता। यस्मात्प्रत्यगात्मन्य शना यादिरद्वितेऽश नायादयुपेतान्तःकरणाद्यहितारोपेण प्रत्यगात्मानमदुःख दु:खाकरोति,(३) तस्मादनर्थहेतुः । न चैवं पृथग्जना अपि मन्यन्तेऽध्यासं, येन न व्युत्पाद्येतत्यत उत्तम् पण्डिता मन्यन्ते। नन्वियमनादिरतिनिरूढनिबिडवासनानुबद्धाSविद्या न शक्या निरोङ्मुपायाभावादिति यो मन्यते तं प्रति तननिरोधोपायमाह- "तद्विवेकेन च वस्तुस्वरूपावधारणं-निर्षिचिकित्सं ज्ञानं, विद्यामाहुः" ( पृ० ५१-पं० २ पण्डिताः प्रत्यगात्मनि खल्वत्यन्तविविक्े बुद्या-

(१) एवं पूर्वपूर्वाध्यासवशादपरकाशसमर्थनेन सवपकाशे यत्त्व राशन्थमारो इति क्ष नि राकृत्याSपथमाने कथमारोप इति पक्षनिरासाभिपायकं भाष्यमवतारयत्नाह स्यादेतदिति। (२) तथाचाकाशं न बाह्येन्द्रियपत्यक्षविषयं द्रव्यत्वे सति रूपरहितत्वात् रपर्शरहितत्वाद्वेति हेतुद्यो- फिरियम, तत्र वायोः स्पार्शनमंगीकुर्वता पचीननेयायिकानां मतेन द्विर्ताय एवं हेतुबोध्य। (३) वस्तुतोऽ्दुःखिनमप्यात्मानं दुःखनं करोततत्यर्थः।

पा०१ सू० १] ममाणपकरणम् । १९

दिभ्यो बुद्यादिभेदाग्रहनिमित्तो बुद्धाय्यात्मत्वतद्वर्माध्यासः। तन्न श्रवणमननादिभिर्यद्वि वे कविज्ञानं तेन विवेकाप्रहे निवर्तितेध्यासापबाधात्मकं वस्तुस्वरूपावधारणं विद्या (१)चिदा त्मरूपं स्वररूपे व्यवतिष्ठत इत्यर्थः। स्यादेतत्। अतिनिरूढाननिबिडवासनानुविद्वाऽविया विद्ययाऽपबाधिताSपि स्ववासनवशात्पुनरुद्धविष्याते, प्रवर्तयिष्यति च वासनादि कार्य स्वो- चितमित्यत आह-"तन्नैवं सति-एवंभूतवस्तुतत्त्वावधारणे सति, यत्र यद्ध्यास हतत्कृतेन दोषेण गुणेन वाऽणुमात्रेणापिसन सम्बध्यते"-5नतःकरणादिदोषे- पाशनायादिना चिदात्मा, चिदाश्मनो गुणेन चैतन्यानन्दादिनाऽन्तःकरणादि न सम्बध्यते। एत- दुक्त भवति। तत्वावधारणाभ्यासस्य हि स्वभाव एव सतादशो यदनादिमपि निरूढनिबि डवासनमपि मिथ्याप्रत्ययमपनयति। तत्त्वपक्षपातो हि स्वभावो धियाम्। यथाSडहुबोह्या अपि-(२)निरुपद्रवभूतार्थस्व्रभावस्य विपर्ययैः । न बाघो यत्नवत्त्वेऽपि बुद्धेस्तत्पक्षपात- तः ॥"इति। विशेषतस्तु चिदात्मस्वभावस्य तत्त्वज्ञानस्यात्यन्तान्तरङ्षस्य कुतोऽनिर्वाच्यया Sविद्यया बाध इति। यदुक्तं 'सत्यानृते मिथुनीकृत्य विवेकाप्रहादध्यस्याहमिदं ममदमिति लोकव्यवहार' इति, तत्र व्यपदेशलक्षणो व्यवहार: कण्ठोक्त;। इतिशब्दसूचितं लोकव्यव- हारमादर्शयति-"तमेतमविद्याख्य"मिति। निगदव्याख्यातम्। आक्षिपति-"कथं पुनरविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि" (पृ० ५३ पं० २) तत्त्वपरिच्छेदो हि प्रमा विद्या, तत्साधनानि प्रमाणानि कथमविद्यावद्विषयाणि। नाविद्यावन्तं प्रमाणान्याश्रयन्ति, तत्कार्यश्य विद्याया अविद्याविरोधित्वादिति भावः सन्तु वी प्रत्यक्षादीनि संवृत्त्यापि यथा तथा, शास्त्राणि तु पुरुषहितानुशासनपराण्यविद्याप्रति पक्षतया नाविद्यावद्विषयाणि भवितुमर्हन्ततियाह-"शास्त्राणि चेति" ॥ समाधते-"उच्यते देहेन्द्रियादिष्वहंममाभिमानहीनस्य-(३)तादात्म्य तद्माध्यासहीनस्य, प्रमातृत्वातुपपत्ती सत्यां, प्रमाणप्रवृत्यनुपपत्तेः" (पृ० ५६ पं० १)। अयमर्थः । प्रमातृत्वं हि प्रमा प्रति कर्तृत्व तच्व स्वातन्त्रयं, स्वातन्त्र्यं च प्रमातुरितरकारकाप्रयाज्यस्य समस्तकारकप्रयोक्तृत्वम्। तदनेन प्रमाकरणं प्रमाण प्रयोजनी यम्। न च स्वव्यापारमन्तरेण करणं प्रयोक्तुमर्हति । न च कूटस्थनित्यश्चिदात्माSपरिणा- मी स्वतो व्यापारवान्। तत्माद्यापारवद्बुद्यादितादात्म्याध्यासाद् व्यापारवत्तया प्रमाणम- धिष्ठातुमहतीति भवत्यविद्यावत्पुरुषवषयत्वमविद्यावत्पुरुषाश्रयत्वं प्रमाणनामिति(४) । अथ मा प्रवार्तेषत प्रमाणानि कि नश्छिन्नमित्यत आह-"नहीन्द्रियाण्यनुपादाय प्रत्यक्षा-

(१) वस्तुस्वरूप च तदवधारणं चेति कर्मधारयाभिपायेणाभिव्यक्त स्वरूपज्ञानमाह चिदात्मरूपमिति। (२) भाव्ननाबलोत्पन्ने न्वा ल र्ि ज्ञे िषर्ीृत्निरु व म र्थस्वभावस्य संस्कारवशादनुवतमनिः विपर्ययैः बाधो न भवति, यतः परमार्थभावनोत्पन्नायाः बुद्धेर्वस्तुपक्पातात्मकः स्व- भावोऽनपह्ववनीयत्वेन प्रबलोधिकप्रयनानपेक्षत्वेपीति कारिकार्थः । (३) तादातम्यति। तादात्म्याध्यास :- देहादिध मैंक्याभास, एतद्राष्योक्तस्याहमभिमानस्य, तद्धर्मा- ध्यास इति च ममाभिमानस्य व्याख्यानं बोध्यम्। (४) प्रमाणानामितीति। तथाचाध्यास विना प्रमातृत्वमेवानुपपत्रं स्यादिति निर्व्यापारे चिदात्मनि प्र- माणप्रेरण व्यापारः परोपाधिरध्यस्त इति पमागानामविद्यावत्प्रेर्यत्वमिति भावः।

१८ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

(१)स्यादेतत्। न वयमपर धीनप्रकाशतयाSविषयत्वेनाध्यासमपाकुर्मः, किन्तु प्रत्य- गात्मा न स्वतो नापि परतः प्रथत इत्यविषय इति ब्रूमः । तथा च सर्वथाऽप्रथमाने प्रत्य गात्मनि कुतोऽध्यास इत्यत आह "अपरोक्षत्वाच्च प्रत्यगात्मप्रसिद्धेः" (पृ० ५० पं०१)। प्रतीच आत्मनः प्रसिद्धिः प्रथा त्या अपरोक्षत्वात् । यद्यपि प्रत्यगात्मनि नान्या प्रथाऽस्ति, तथापि भदोपचारः यथा पुरुषस्य चैतन्यमिति। एतदुक्त भवति। अवश्यं चिदा- तमाउपरोक्षोऽभयुपेतव्यस्तदप्रथायां सर्वस्याप्रथनेन जगदान्ध्यप्रसङ्गादित्युक्तम्। श्रुतिश्रात्र भवति 'तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाती'ति। तदेव परमार्थपरिहारमुकत्वा- ऽभ्युपेत्यापि चिदात्मनः परोक्षता प्रौढवादितया परिहारान्तरमाह "न चायमासति नि· यम: पुरोव्थित एव अपरोक्ष एव, विषये विषयान्तरमध्यसितव्यम्"। कस्मादयं न नियम इत्यत आह "अप्रत्यक्षेSरपि ह्याकाशे वालास्तलमलिनताद्य ध्यस्यन्ति"। हिर्यस्मादर्थे। नभो हि द्रव्यं सद् (२)रूपस्पर्शविरहान् बाह्येन्द्रियप्रत्य- क्षम् । नापि मानसं, मनसोऽसहायस्य बाह्येऽप्रवृत्तेः । तस्मादप्रत्यक्षम्। अथ च तत्र बाला अविवेकिन: परदार्शतदार्शनः कदाचित्पार्थिवच्छायां श्यामतामा- रोप्य, कदाचित्तजस शुक्कत्वमारोप्य नीिोत्पलपलाशश्याममिति वा राजहंसमालाधवल- मिति वा निर्वर्णयन्ति, तन्रापि पूर्वटृष्टस्य तैजसस्य वा तामसस्य रूपस्य प- रत्र नभसि स्मृतिरूपोऽवभास इति। एवं तदेव तलमध्यस्यन्ति अवाङ्मुखीभूनं महेन्द्रनीलमणिमयमकटाहकल्पमित्यर्थः । उपसंहरति "एवम-"उक्तेन प्रकारेण सर्वक्षिप परिहारात्, अविरुद्धः प्रत्यगात्मन्यप्यनात्मनां-बुद्धादीनाम्, अध्यालः। ननु सन्ति च सहस्रमध्यासास्तत्किमर्थमयमेवाध्यास आक्षेपसमाधानाभ्यां व्युत्पादितः, ना व्यासमात्रमित्यत आह "तमेतमेवलक्षणमध्यासं पण्डिता अविद्येति मन्यन्ते" (पृ० ५० पं० १)। अविद्या हि सर्वानर्थबाजमिति श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणादिषु प्रसिद्धम्, तदुच्छेदाय वेदान्ताः प्रवृत्ता इति वक्ष्यति। प्रत्यगात्मन्यनात्माध्यास एव सर्वानर्थहेतुर्न पुना रजतादिविभ्रमा इति स एवाविद्या, तत्स्वरूपं चाविज्ञातं न शक्यमुच्छेत्तुमिति तदेव व्युत्पादं नाध्यासमात्रम्। अन्न च 'एवंलक्षणमित्ये'वंरूपतयाऽनर्थहेतुतोक्ता। यस्मात्प्रत्यगात्मन्यशना यादिरहिते Sश नायादुपेतान्तःकरणाद्यहितारोपिेण प्रत्यगात्मानमदुःख दुःखाकरोति,(३) तस्मादनर्थहेतुः । न चैवं पृथग्जना अपि मन्यन्तेऽ्ध्यासं, येन न व्युत्पाद्येतेत्यत उक्तम् पण्डिता मन्यन्ते । नन्वियमनादिरतिनिरूढनिबिडवासनानुबद्धाSविद्या न शक्या निरोद्धमुपायाभावादिति यो मन्यते तं प्रति तन्निरोधोपायमाह- "ताद्विवकन च वस्तुस्वरूपावधारणं-निर्विचिकित्सं ज्ञानं, विद्यामाहुः" (पृ० ५१-पं० २ ) पण्डिता: प्रत्यगात्मनि खल्वत्यन्तविवित्ते बुद्धा.

(१) एवं पूर्व पूर्वाध्या सवशाद पकाश समर्नेन स्वपा े त्सतव रा त्कथ मारोप इति क्ष नि राकृत्याSप्रथमाने कथमारोप इति पक्षनिरासाभिपायकं भाष्यमवतारयत्नाह स्यादेतदिति। (२) तथाचाकाशं न बाह्येन्द्रियपत्यक्षविषय द्रव्यत्वे सति रूपरहितत्वात् स्वर्शरहितत्वाद्वेति हेतुद्रयो- फिरियम, तन्र थायोः स्वार्शनमंगीकुर्वता प्राचीननेयायिकानां मतेन द्विताय् एव हेतुबोध्य। ( ३) वस्तुतोऽ्दुःखिनमप्यात्मानं दुःखनं करोततत्यर्थः ।

पा० १ सू० १] ममाणमकरणम्। १९

दिभ्यो बुध्यादिभेदाग्रहनिमितो बुद्धाद्यात्मत्वतद्र्माध्यासः। तन्न श्रवणमननादिभिर्यद्वि वेकविज्ञानं तेन विवेकाप्रहे निवर्तितेऽध्यासापबाघात्मकं वस्तुस्तरूपावधारणं विद्या (१)चिदा त्मरूपं स्व्ररूपे व्यवतिष्ठत इत्यर्थः। स्यादेतत्। अतिनिरूढनिबिडवासनानुवविद्वाSनिया विद्ययाऽपबाघिताSपि स्ववासनावशात्पुनरुद्भविष्यात, प्रवर्तयिष्यति च वासनादि कार्य स्वो- चितमित्यत आह-"तत्रैव सति-एवंभूतवस्तुतत्त्वावधारणे सति, यत्र यद्ध्यास- स्तत्कृतेन दोषेण गुणेन वाऽणुमात्रेणापिसन सम्बध्यते-5नतःकरणादिदोषे- णाशनायादिना चिदात्मा, चिदात्मनो गुणेन चैतन्यानन्दादिनाऽन्तःकरणादि न सम्बध्यते। एत- दुक्क भवति। तत्त्वावधारणाभ्यासस्य हि स्वभाव एव स तादृशो यदनादिमपि निरूढनिबि डवासनमपि मिथ्याप्रत्ययमपनयति। तत्त्वपक्षपातो हि स्वभावो धियाम्। यथाऽडहुर्बाह्या अपि-(२)निरुपद्रवभूतार्थस्त्रभावस्य विपर्ययैः । न बाधो यत्नवत्त्वेऽपि बुद्धेस्तत्पक्षपात- तः ॥"इति। विशेषतस्तु चिदात्मस्वभावस्य तत्वज्ञानस्यात्यन्तान्तरङ्गस्य कुतोऽनिर्वाच्यया Sविद्यया बाध इति। यदुक्त 'सत्यानृते मिथुनीकृत्य विवेकाप्रहादध्यस्याहमिदं ममेदमिति लोकव्यवहार' इति, तत्र व्यपदेशलक्षणो व्यवहारः कण्ठोक्त;। इतिशब्दसूचितं लोकव्यव- हारमादर्शयति-"तमेतमविद्याख्य"मिति। निगदव्याख्यातम्। आक्षिपति-"कथ पुनरविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि" (पृ० ५३ पं० २) तत्त्वपरिच्छेदो हि प्रमा विद्या, तत्साधनानि प्रमाणानि कथमविद्यावद्विषयाणि। नाविद्यावन्तं प्रमाणान्याश्रयन्ति, तत्कार्यस्य विद्याया अविद्याविरोधित्वादिति भावः सन्तु वा प्रत्यक्षादीनि संवृत्यापि यथा तथा, शास्राणि तु पुरुषितानुशासनपराण्यविद्याप्रति- पक्षतया नाविद्यावद्विषयाणि भवितुमर्हन्ततियाह-"शास्त्राणि चेति"॥ समाधत्ते-"उच्यते देहेन्द्रियादिष्वहंममाभिमानहीनस्य-(३)तादात्म्य तद्माध्यासहीनस्य, प्रमातृत्वानुपपत्तो सत्यां, प्रमाणप्रवृशत्यनुपपत्तेः" (पृ० ५६ पं० १)। अयमर्थः । प्रमातृत्वं हि प्रमां प्रति कर्तृत्व तच्च स्वातन्त्रयं, स्वातक्त्रयं च प्रमातुरितरकारका प्रयाज्यस्य समस्तकारकप्रयोक्तृत्वम्। तदनेन प्रमाकरणं प्रमाणं प्रयोजनी यम्। न च स्वव्यापारमन्तरेण करणं प्रयोक्तुमर्हति । न च कूटस्थनित्यश्चिदात्माSपरिणा- मी स्वतो व्यापारवान्। तस्माव्यापारवद्बुद्ादितादात्म्याध्यासाद् व्यापारवत्तया प्रमाणम- धिष्ठातुमहतीति भवत्यविद्यावत्पुरुषवषयत्वमविद्यावत्पुरुषाश्रयत्वं प्रमाणानामिति(४) । अथ मा प्रवार्तिषत प्रमाणानि कि नश्छिन्नमित्यत आह-"नहीन्द्रियाण्यनुपादाय प्रत्यक्षा-

(१) वस्तुस्वरूपं च तदवधारणं चेति कर्मधारयाभि प्रायेणाभव्यक्त स्वरूपज्ञानमाहचिदात्म रूपमिति। (२) भाव्रनाबलोत्पन्ने ्व्ा मर्ि ज्ञेवि ृत्यनि रुरव मार्थस्वभावस्य संस्कारवशादनुवतंमानः विपर्ययैः बाधो न भवति, यतः परमार्थभावनोत्पन्नायाः बुद्धेर्वस्तुपक्षपातात्मकः स्व- भावोऽनपह्ववनीयत्वेन प्रबलोऽधिकपयत्ा नपेक्षत्वपीि कारिकार्थ:। (३) तादात्म्यति । तादात्म्याध्यास :- देहादिधर्मैक्याभासः, एतद्राष्योक्तस्याहमभिमानस्य, तद्धर्मा- ध्यास इति च ममाभिमानस्य व्याख्यानं बोध्यम्। (४) प्रमाणानामितीति। तथाचाध्यास बिना परमातृत्वमेवानुपपत्रं स्थादिति निर्व्यापार चिदात्मनि प्र- माणप्रेरणं व्यापारः परोपाधिरध्यस्त इति प्रमागानामविद्यावत्पेर्यत्वित्ति भावः।

२० सटिप्पणभामत्यां [अ०१

विव्यवहार: संभवति"। व्यवहियतेऽनेनेति व्यवहारः फलं, प्रत्यक्षादीनां प्रमाणा- नां फलमित्यर्थः । इन्द्रियाणीति इन्द्रियलिङ्गादीनिति द्रष्टन्यम्, दण्डिनो गच्छन्तीति(१)वत्। एवं हि प्रत्यक्षादीत्युपपद्यते। (२)व्यवहारक्रियया च व्यवहार्यककषेपात्समानकर्तृकता। (३)अनु पादाय यो व्यवहार इति योजना। किमिति पुनः प्रमातोपादते प्रमाणानि, अथ स्वयमेव कस्मान्न प्रवर्तते इत्यत आह-"न चाधिष्ठानमन्तरेणेन्द्रियाणां ब्यापार :- प्रमाण नां व्यापारः, संभवति"। न जातु करणान्यनधिष्ठितानि कत्रा स्वकार्ये व्याप्रियन्ते। मा भूकुविन्दर हितेभ्यो वेमादिभ्यः पटोत्पत्तिरिति। अथ देह एवाधिष्ठाता कस्मान्न भवति, कृतमत्रात्माध्यासेनेत्यत आह-'४)न चानध्यस्तात्मभावेन देहेन कश्चिद्व्या प्रियते"। सुषुप्तेऽपि व्यापारप्रसङ्गादिति भावः। स्यादेतत । यथाऽनध्यस्तात्मभावं वेमा० दिकं कुविन्दो व्यापारयन् पटस्य कतैवमनध्यस्तात्मभावं देहेन्द्रियादि व्यापारयन् भविष्य ति तदभज्ञ: प्रमातेत्यत आह-न चतस्मिन् सर्वस्मिन्-इतरेतराध्यासे इतरेतरध- धर्माध्यासे चासति, आत्मनोSसङ्गस्य सर्वथा सर्वदा सर्वंधर्मधर्मिवियुक्तस्य प्रमा· तृत्वमुपपद्मते। (पृ० ५७ पं० १) व्यापारवन्तो हि कुविन्दादयो वेमादीनधिष्ठाय व्या- पारयन्ति, अनध्यस्तात्मभावस्य तु देहादिष्वात्मनो न ्यापारयोगोऽसङ्गत्वादित्यर्थः । अत श्वाध्यासाश्रयाणि प्रमाणानीत्याह-'न च प्रमातृत्वमन्तरेण प्रमाणप्रवृत्तिरस्ति" (५) प्रमार्यां खलु फले स्वतन्त्रः प्रमाता भवति। अन्तःकरणपरिणामभेदश् प्रमयप्र- वणः कर्तृस्थश्वित्स्वभावः प्रमा। कथं च जडस्यान्तःकरणस्य परिणामश्चिद्रूपो भवेत, यदि चिदात्मा तत्र नाध्यस्येत। कथं चैष चिदात्मकर्तृको भवेत्, यंदन्तःकरणं व्यापारव. चचिदात्मनि नाध्यस्येत्। तस्मादितरेतराध्यासाच्चिदात्मकर्तृस्थं प्रमाफलं सिध्यति। तत्सिद्धौ च प्रमातृत्वं, (६) तामेव च प्रमामुररीकृत्य प्रमाणस्य प्रवृत्तिः। प्रमातृत्वेन च प्रमोपलक्ष्येत। प्रमायाः फलस्याभावे प्रमाणं न प्रवर्तेत। तथा च प्रमाणमप्रमाणं स्यादित्यर्थः । उपसंहर- ति "तरमादविद्यावव्विषयाण्येव प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि" । स्यादेतत्। भवतु पृथग्जनानामेवम्, आगमोपपत्तिप्रतिपन्नप्रत्यगात्मतर््वानां व्युत्पन्नानामपि पुंर्सा प्रमा- णप्रमेयव्यवहारा दृश्यन्त इति कथमविद्यावद्विषयाण्येव प्रमाणानी्यत आह-"पश्वादिभि- (१) यथात्र दण्डिशब्दो दण्डयदण्डिसमूहपरस्त्थेन्द्रियशब्दो इन्द्रियानिन्द्रियपरमाणपर इत्यर्थः । (२) व्यवहार इति क्रियामात्रोपादानारसमानकर्तृकक्रियापेक्षः वत्वापत्ययः कथमित्याशङ्का परिहंतु कर्सुराक्षपमाह व्यवहारक्रिययेति। (३) अनुपादायेति। नवमत्र संबन्धोनुपादाय न सम्भवतीति. किन्तु अनुपादाय यो व्यवहार: स न सम्भवतीति । (४) 'किमिति पुनरिति' अन्थेन सांख्यस्वभाववादिनोराक्षेपं प्रदर्श्य तस्य 'नचे'त्यादिभाष्येण समा- धामं कृत्वाधधेत्यादिनोक्तस्य लोकायतिकस्य समाधानायाइ नचेति। (६) ननु पमातृत्वं विना प्रमाणप्रवृत्तरसम्भवेपि प्रमाणानामध्यासाश्रितत्वं कथमिति चेन्र। चिदचि- दूपसम्वलितपमाया आश्रय: प्रमातापि तत्त्बभाव एव स्यात, चिदचित्सम्वलनञ्चाध्यासमन्तरेण न सम्भ वतीति पमाणानामध्यासाश्रयत्वमिदमेवाड़ प्रमायामित्यादिना। (६) तामेव चेति। अनेन 'तत्त्वपरिच्छेदो ही'त्यादिग्नथस्य 'परिहारः',तत्सिद्।'्यनेनअषि यावम्तमि'त्यादिमन्थस्य परिहारः प्रदर्शितः।

पा०१ सू० १ ] प्रमाणपकरणम्। २१

श्रविशेषादि"ति (पृ० ५८ पं० १)। विदन्तु नामागमोपपततिभ्यां देहेद्रियादिभ्यो भिन्नं प्रत्यगात्मानं, प्रमाणप्रमेयव्यवहारे तु प्रमाणमृन्मात्रधर्मान्नातिवर्तन्ते। यादृशो हि प- शुशकुन्तादीनामविप्रतिपन्नमुग्धभावानां व्यवहारसादृशो व्युत्पन्नानामपि पुंसां दृश्यते। तेन तत्सामान्यास्तेषामपि व्यवहारसमयेऽविद्यावतत्व(१)मनुमेयम्। चशब्दः समुच्चये। उक्त- शङ्कानिर्वतनसहितपूर्व।क्तोपपत्तिरविद्यावित्पुरुषावेषयत्वं प्रमाणानां साघयतीत्यर्थः। एतदेव(२) विभजते "यथा हि पश्वाहय" इति। अत्र च "शब्द्ादिभिः श्रोत्रादीनां संबन्धे सती"ति प्रत्यक्ष प्रमाणं दर्शितम् । "शब्दादिविज्ञान" इति तत्फलमुक्तम्। "प्रतिकल" इति चानुमानफलम्। तथाहि शब्दादिस्वरूपसुपलभ्य तज्जातीयस्य प्रति कूलतामनुस्मृत्य तज्जातीयतयोपलभ्यमानस्य प्रतिकूलतामनुमिमीत(३) इति। उदाहरति- "यथ। दण्डेति"। शषमतिरोहितार्थम्। स्यादेतत्। भवन्तु प्रत्यक्षादीन्यविद्यावद्विषयाणि, शास्त्रं तु 'ज्योजिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेते'त्यादि न देहात्माध्यासेन प्रनर्तितुमहति।अत्र खल्वा- मुष्मिकफलोपभोगयोग्योऽधिकारी प्रतीयते। तथा च पारमष सूत्रम्-'(४) शास्त्रफलं प्रयोक्त- रि तल्लक्षणत्वात्तस्मात्स्वयं प्रयोगे स्यादि'ति (अ० ३ पा०७ सू० १८)। न च देहादि भ० स्मीभूतं पारलौकिकाय फलाय कल्पत इति देहादातिरिकं कंिदधिकारिणमाक्षिपति शास्त्रं, तदवगमश्च विद्यति कथमविद्यावद्विषयं शास्त्रमित्याशङ्गयाह-"शास्त्राये तव"ति (पृ० ६०-पं० ११)। तुशब्दः प्रत्यक्षादिव्यवहाराद्भिवतत्ति शास्त्रीयम्। अधिकारशास्त्रं हि स्वर्ग का मस्य पुंसः परलोकसम्बन्धं विना न निवर्हतीति तावन्मात्रमाक्षिपेत्, न त्वस्यासंसारित्वमपि तस्या विकारेSनुपयोगात्। प्रत्युतौपनिषदस्य पुरुषस्याकर्तुरभोक्तुरधि कारविरोधात्। (५)प्रयोक्ता हि कर्मण: कर्मजनितफलभोगभागी कर्मण्यधिकारी स्वामी भवति। तत्र कथमकर्ता प्रयोक्ता, कथं वाडभोक्ता कर्मजनितफलभागभोगी। तस्मादनाद्यविद्यालब्धकर्तृत्वभोक्तृत्वब्राह्मगत्वाद्याभिमा- निनं नरमधिकृत्य विधिनिषेधशास्त्रं प्रवर्तते। एवं वेदान्ता अप्यविद्यावतपुरुषविषया एव। नहि प्रमान्नादिविभागादते तदर्थाधिगमः। ते त्वविद्यवन्तमनुशासन्तो निर्मृष्टनिाखिलाबिद्यमनु- शिष्ट स्वरूपे व्यवस्थापयन्तीत्येतावानेष।ं विशेषः । तत्मादविद्यावत्पुरुषविषयाण्येव शासाणी- ति सिद्धम्। स्यादेतत। यद्यपि विरोघानुपयोगाभ्यामौपनीषदः पुरुषोऽधिकारे नापेक्ष्पते, तथाप्युपनि-

(१) अन्रायं प्रयोग :- विवोकनाव्यध्यास्वन्तः व्यवहारवत्त्वात् पश्वादिवदिति। (२) एतदेवेति । पश्वादिभिश्नाविशेषादिति वाक्यं विवृणोतीत्यर्थः। (३) अयं शब्दो मदिष्टसाधनमिष्टसाधनजातीयत्वात, अय चानिष्टसाधनं तत एवेति दार्ष्टन्ते, अर्य इण्डो मदिष्टसाधनं दण्डलान् अनुभूतदण्डवत्, इदं तृगं मदनिष्टस्ताधनं अनुभूततृणजातीयत्वात् अनुभूत- तृणवदिति च दृष्टान्तऽनुमानाकारो बोध्यः । (४) यह्मा त्तल्लक्षणत्वाच्छ दपमा णत्वच्छास्न गम्यं फलं परयोक्तरि कर्तरि पतीयते तमात् स्वाङप - धानकर्मणोनुष्ठाने यजमान: स्वयं प्रयोका स्यादिति सूत्नार्थः। (५) प्रयोका हीति। विशेषणत्रयेग माष्योक्तानामशनायायतीतादिपद सूचितानामकर्तृत्वाभोक्तृत्न- विकारित्वानां वैपरीत्यं सूचितम्।

२२ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

षच्चोऽवगम्यमान: शक्कोत्यधिकारं (१) निरोद्धुम्। तथा च परत्परापहतार्थतवेन कृत्स् एव वेद: प्रामाण्यमपजह्यादित्यत आह "प्राकू च तथाभृतात्मेति" (पृ० ६१ पं० २)। सत्यमौपनिषदपुरुषाधिगमोऽधिकारविरोधी, तस्माततु पुरस्तात् कर्मविधयः स्वोचितं व्यवहारं निर्वतयन्तो नानुपजातेन ब्रह्मज्ञानेन शक्या निरोद्धुम्। न च (२)परस्परापहृतिः, विद्या विद्यावतपुरुषभेदेन व्यवस्थोपपत्तेः। यथा 'न हिंस्यात् सवा भूतानी'ति साध्यांशनिषेधेऽपि 'श्येनेनाभिचरन् यजेते'ति शास्त्रं प्रवर्तमानं न हिंस्यादित्यनेन न विरुध्यते, तत् कस्य हेतोः? पुरुषभदादिति। अवजितक्रोधारातयः पुरुषा निषधऽ्धिक्रियन्ते, क्रोधारातिवशीकृतास्तु श्येनादिशास्त्र इति। अविद्यावत्पुरुषविषयत्वं नातिवर्तत इति यदुक्तं तदेव रफोरयति "त थाही'ति। (३)वर्णाव्यासः राजा राजसूयेन यजतेत्यादिः। आश्रमाध्यासः गृहस्थः सद शी भार्या विन्देदित्यादिः। वयोध्यासः कृष्णकेशोऽम्ीनादघीतेत्यादिः। अवस्थाध्यासः अप्रतिसमाधियव्याधीनां जलादिप्रवेशेन प्राणत्याग इति। आदिप्रहणं (४)महापातकोपपा

ध्यासमाक्षेपसमाधानाभ्यामुपपाद्य प्रमाणप्रमेयव्यवहारप्रवर्तनेन च दढकृत्य तस्यानर्थहेतुता. मुदाहर णप्रपश्चन प्रतिपादयितुं तत्स्वरूपमुक्तं स्मारयति "अध्यासो नामातस्मिस्तद्बु द्धिरित्यवोचाम" पृ० ६२ पं० १)। 'स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभास' इत्यस्य संक्षे- पामिधानमतत्। (५)तत्राहमिति धर्मितादात्म्याध्यासमात्रं ममेत्यनुत्पादितधर्माध्यासं नान- र्थहेतुरिति धर्माध्यासमेव ममकारं साक्षादशेषानर्थसंसार कारणमुदाहर णप्रपपश्चेनाह "तदथा पुत्र मार्यादिष्वि"ति। (६)देहतादात्म्यमात्मन्यध्यस्य देहधर्म पुत्रकलत्रादिस्वाम्यं च कृशत्वादिवदारोप्याहाहमेव विकल: सकल इति। स्वस्य खलु साकल्येन स्वाम्यसाकल्यात् स्वामीश्वरः सकलः सम्पूर्णो भवति। तथा स्वस्य वैकल्येन स्वाम्यवकल्यात् स्वामीश्वरः वि- कलोSसम्पूर्णो भवति। बाह्यधर्मा ये वैकल्यादयः स्वाम्यप्रणालिकया संचारिताः शरीरे ताना रमन्यध्यस्यतीत्यर्थः ।यदा च परोपाध्यपेक्षे देहघर्मे स्वाम्ये इय गतिस्तदा कैव कथाडनौ- पाधिकेषु देहधर्भेषु कृशत्वादिष्वित्याशयवानाह "तथा देहघर्मानि"ति। देहादेरप्य-

स्तात्मभावस्य धर्मोन् कामसङ्कत्पादीन् आतमन्यध्यस्यतीति योजना। तदनेन प्रपश्चेन धर्मा

(१) अधिकारमिति । कर्मणीति शेषः। (२) नन्वग्रे ब्रह्मज्ञानन कर्मविधीनां यदि बाधस्तदपि तेषामपामाण्यं दुष्परिहर मेवेत्याशङ्कायामाह नच परस्परेति । (३) वर्णेति। तथाच राजा सजेत' इत्यायागमः राजादिपदरधिकारिण वर्णायभिमानिनमनुवदन्न -र ध्यासं गमयनीति भावः। () महापातकेति। ब्रह्महत्यादि महापातकें, गोबधाधयुपपातकं, खराश्वादिवधो संकरीकरणम्, नि-

र्याणि मलिनीकरणं, विज्ञेयम्। अत्रादिपदेन जातिभ्रंशकरादिकं प्राह्यम्। (५) धर्म्यध्यासस्याभ्यर्हितत्वात्मथमं वक्तव्यत्वेवि धर्माध्यासस्य पूर्वममिधान हेतुमाह तत्राह- मित्यादिना। (३) गृही तविवेकत्वात्पुत्नादी नामात्म नि तद्धर्माध्यासः कथमित्याश ङ्ग्याह देहता दात्म्यमति ।

पा० १ सू०१ ] प्रमाणप्रकरणम् । २३

ध्यासमुत्क्त्वा तस्य मूलं धर्म्यव्यासमाह "एवमहम्प्रत्ययिनम्-अहंप्रत्ययो वृतिर्यस्मि न्नन्तःकरणादौ सोयमहंप्रत्ययी तं, म्वप्रचारसाक्षिणि-अन्तःकरणप्रचारसाक्षिणि (१) चैतन्योदासीनताभ्यां, प्रत्यगात्मन्यध्यस्य, तदनेन कर्तृत्वभोक्त्तृत्वे (२)उपपा दिते। चैतन्यमुपपादयति तं च प्रत्यगात्मानं सर्वलाक्षिणं ताद्वपययेण-अन्तः करणादिविपर्ययेण, अन्तःकरणाद्यचेतनं तस्य विपर्ययः चतन्यं तेन, इत्थंभूनलक्षणे तृतीया। अन्तःकरणादिष्त्रध्यस्यति"(पृ० ६३ पं० ३) । (३)तदनेनान्तःकरणाद्यवच्छिन्नः प्र. त्यगात्मा इदमनिदरूपश्चेतनः कर्ता भोक्ता कार्यकारणाविद्याइयाधारोऽहंकारास्पदं संसारी सर्वानर्थसम्भारभाजनं जीवात्मा इतरेतराध्यासोपादानस्तदुपादानश्वाध्यास इत्यनादित्वाद्वी जाङुरवन्नेतरतराश्रयत्वमित्युक्तं भवति। प्रमाणप्रमेयव्यव हारदृढीकृतमपि शिष्यहिताय स्वरू पाभिधानपूर्वकं सर्वलोकप्रत्यक्षतयाऽध्यासं सुदृढाकरोति-"एवमयमनादिरनन्तः-तत्त्व ज्ञानमन्तरेणाशक्यसमुच्छेदः । अनाद्यनन्तत्वे हेतुरुक्तो नैसर्गिक-इति। मिथ्याघ त्ययरूपो"' मिथ्याप्रत्ययानां रूपमनिर्वेचनीयत्वं तद्यस्य स तथोक्तः, अनिर्वचनीय इत्यर्थः। (४)प्रकृतमुपसंहरति-"अस्यानथहतोः प्रहाणाय (पृ० ६४ पं० १ ) विरोधि- प्रत्ययं विना कुतोऽस्य प्रहाणमित्यत उक्तम्-आत्मैकत्वविद्याप्रतिपत्तये" । प्रति- पत्ति: प्राप्ति: तस्यै, न तु जपमात्राय, नापि कर्मसु प्रवृत्तये, आत्मैकत्वं विगलितनिखिलप्रप्र• श्चत्वमानन्दरूपस्य सतस्तत्प्रतिपत्ति निर्विचिकित्सां भावयन्तो वेदान्ताः समूलघातमध्यास मुपन्नन्ति। (५)एतदुक्त भवति। अस्मत्प्रत्ययस्यात्मविषयस्य समीचीनत्वे सति ब्रह्मणो ज्ञातत्वान्निष्प्रयोजनत्वाच्च न जिज्ञासा स्यात्। तदभावे च न ब्रह्मज्ञानाय वेदान्ता: पठ्थेरन्। अपि त्वविवक्षितार्था जपमात्रे उपयुज्येरन्। नहि तदापनिषदात्मप्रत्ययः प्रमाणतामश्नुते। न चासावप्रमाणमभ्यस्तोऽपि वास्तवं कर्तृत्वभोक्त्तृत्वाय्यात्मनोऽपनेतुमर्हति। आरोपितं हि रूपं तत्वज्ञानेनापोद्यते, न तु वास्तवमतत्व्ज्ञानेन। नहि रज्जा रज्जुत्वं सहस्त्रमपि सर्प- धाराप्रत्यया अपवदितुं समुत्सहन्ते। मिथ्याज्ञानप्रसञ्जितं च स्वरूपं शक्यं तत्वज्ञानेनापव-

सजन्मनेति। स्यादेतत्। प्राणाद्युपासना अपि वेदान्तेषु बहुलमुपलभ्यन्ते तत्कथं सर्वेषां वेदान्तानामात्मैकत्वप्रतिपादनमर्थ इत्यत आह-"यथा चायमर्थः सर्वेषां वेदान्ताना तथा वयमस्यां शारीरकमीमांसायां प्रदर्शयिष्याम:" (पृ० ६४ पं० २)। शररिमेव शरीरकं तत्र निवासी शारीरको जीवात्मा, तस्य त्वंपदाभिघयस्य तत्पदाभिघेयप-

(१) चतन्योदासीनताभ्यामिति साक्षित्वे हेतूक्तिः। (२) उपपादिते इति। सक्रियोपाधेरात्मन्यारोपादात्म न ् कर्तृत्व कव तृत्वे पि ता इत्र् ः (३) साक्षिणीति निर्देशात् शुद्धे5ध्यास इति भ्रमं निरस्पति तदनेनेति। (४ ) अध्यासं वर्णयतो भाष्यकारस्य बुद्धिस्थतया प्रकृतं विषयपयोजनमित्यर्थः। (५) एवमध्याससाधनात आक्षेपावसरोक्त्य ब्रह्मगः प्रिद्धत्वादजिज्ञास्यत्वस्य निरासो जा इत्याह एतदुक्कतं भवतीत्यादिना। (३ )

२४ सटिप्पणभामत्यां [अ०१ रमात्मरूपतामामांसा या सा तथोक्ता। (१)एतावानत्रार्थसंक्षेपः ।(२)यद्यपि च स्वाध्या याध्ययनविधिना स्वाध्यायपदवाच्यस्य वेदराशेः फलवदर्थावबोधपरतामापादयता कर्मविधि- निषेधानमिव वेदान्तानामपि स्वाध्यायशब्दवाच्यानां फलवदर्थावबोधपरत्वमापादितं, यद्यपि च 'अविशिष्टस्तु वाक्यार्थ' इतिन्यायान्मन्त्राणामिव वेदान्तानामर्थपरत्वमौतसर्गिकं, यद्यपि च वेदान्तेभ्यश्वैतन्यानन्दघनः कर्तृत्वभोक्तत्वरहितो निष्प्रपश्च एकः प्रत्यगात्माऽवगम्यते, (३)त- विरुध्यमाना वदान्ताः स्वार्थात्प्रच्युता उपचरितार्था वा जपमात्रोपयोगिनो वेत्यविवक्षितस्व्रा र्थाः। तथा च तदर्थविचारात्मिका चतुर्लक्षणी शारीरकमामांसा नारब्घव्या। न च सर्व- जनीन:हमनुभवसिद्ध आत्मा सन्दिग्धो वा सप्रयोजनो वा, येन जिज्ञास्यः सन् विचारं प्रयुखी तेति पूर्वः पक्षः ॥ (v) सिद्धान्तस्तु भवेदेतदेवं यद्यहंप्रत्ययः प्रमाणं, तस्य तूक्तेन क्रमेण श्रुत्यादिबाधकत्वानु- पपत्तेः। श्रुत्यादिभिश्व समस्ततीर्थकरैश्व प्रामाण्यानभ्युपगमादध्यासत्वम्। एवं वेदान्ता ना. विवक्षितार्था, नाप्युपचरितार्थाः, किन्तूक्तलक्षणाः। प्रत्यगात्मव तेषां मुख्योऽर्थः । तस्य च वक्ष्यमाणेन क्रमेण संदिग्धत्वात्प्रयोजनवत्वाव्च युक्क्ा जिज्ञासा, इत्याशयवान्सूत्रकारः तजिज ज्ञासासूत्रमसूत्रयत्- (सृ०) अथातो ब्रह्मजिज्ञासा॥ १ ॥ इति। जिज्ञासया संदेहप्रयोजने सूचयति। तत्र साक्षादिच्छाव्याप्यत्वाद्ब्रह्मज्ञानं कण्ठो कं प्रयोजनम्। न च कर्मज्ञानात्पराचीनमनुष्ठा नमिब ब्रह्मज्ञानात्पराचीनं कि्वि्ति,यन तदवान्तरप्रयोजनं भवेद । किंतु ब्रह्ममीमांसाख्यतर्केति कर्तव्यतानुज्षातविषयैवेदान्तैराहितं निर्विचिकित्सं(५) ब्रह्मज्ञंानमेव समस्तदुःखोपशमरूपमानन्दैकरस परमं प्रयोजनम्] तम र्थमधिकृत्य हि प्रेक्षावन्तः प्रवर्तन्तेतराम्। तच् प्राप्तमप्यनाद्यविद्यावशादप्राप्तमिवेति प्रेप्सितं भवति। यथा स्वश्रीवागतमपि(६) शैवेयकं कुतश्विद्त्रमान्नास्तीति मन्यमान: परेण प्रतिपादि- त्तमप्राप्तमिव प्राप्नोति। (७)जिज्ञासा तु संशयस्य कार्यमिति स्वकारणं संशयं सृचयति। (१) ब्रम्मजिज्ञासाख्यप्रथमाधिकरणस्य स्वरूपं प्रदर्शयन्नाइ एतावानिति । अन्र च वेदान्तशास्त्रम- नारभ्यमारम्यं वेति विषयपये जनासम्भवसम्भवाभ्यां संशयः । अध्ययनविधिना सामान्यतः प्रयोजनवदर्थबो- धपरत्वं नीतैः विशेषतश्च संदिह्यमानार्थतया विचाराकाङ्ङरवेदाभ्तैराक्षेपादस्याधिकरणस्य श्रतिसङगतिः। सम- (२) पूर्वपक्षे सिद्धान्त्याशङ्कातयमाह यवपीति। अध्ययनविधेर्द्ष्टार्थत्वस्य तुल्यत्वत् [१]लोकबेदयो- वोक्याथस्याविशेषात् सिद्धरूपे ब्रअ्मण्यपि देवतादौ मन्त्राणामिव प्रामाण्यसम्भवात[२] ब्रह्मात्मैक्यबोधकत्वा- दनु्पत्तिलक्षणापामाण्यस्यासम्भवाच्च[३] आरभ्यमेव वेदान्तशास्त्रमित्याशद्कार्थः। (३) शङ्गा निराकृत्यानारभ्यत्वपूर्वपक्ष स्थापयति तथापीति। प्रमाणपमेयस्वरूपपर्यालाचनया मी मोपाऽनासम्यति पूर्वपक्षतात्पर्यम्। (४) सिद्धान्तमाह पिद्धानतसत्विति। वक्ष्यमाणेन-तत्पुनर्रम्मेत्यत्र ग्रन्थे इत्यर्थः । (६) प्रैवयकं कण्ठभूषणम्, प्रतिपादितं बोधितम् । (.) इष्यमाणत्वेन ज्ञानस्य पयोजनसूचनमुपपाध संशयसूचनसुपपादयति जिज्ञास्ता त्विति।

पा० १ सू०१ ] ब्रह्मविचारप्रकरणम् । २५

संशयक्ष मीमांसारम्भं प्रयोजयति। तथा च शास्त्रे प्रेक्षावत्प्रवृत्तिहेतुसंशयप्रयाजनसूचनाद् युक्तमस्य सूत्रस्य शास्त्रादित्वमित्याह भगवान् भाष्यकार :- "वेदान्तमीमांसाशास्त्रस्य व्याचिख्यासितस्य" अस्माभिः "इदमानिमं सूत्रम्" (पृ०६५प३) पूजितविचार वचनो मीमांसाशब्दः। परमपुरुषार्थहेतुभूतसूक्ष्मतमार्थनिर्णय कलता विचारस्य पूजितता। तस्या मीमांसाया: शास्त्रम्, सा ह्वनेन शिष्यते शिष्येभ्यो यथावत्प्रतिपाद्यत इति। सूत्रं च (१)बदर्थसूचनाद्ध्वति। यथाहु :- (२)लघूनि सूचितार्थानि स्वल्पाक्षरपदानि च। सर्वतः सारभूतानि सूत्राण्याहुर्मनीषिणः ॥ इति। तदेवं सूत्रतात्पर्य व्याख्याय तस्य प्रथमपदमथति व्याचष्ट "तत्राथशब्द आन· न्तर्यार्थः परिगृह्यते" (पृ० ६६ पं० १)। तेषु सूत्रपदेषु मध्ये योऽयमथशब्दः स आनन्तर्यार्थ इति योजना । नन्वधिकारार्थोप्यथशब्दो दृश्यते, यथा 'अथष ज्योति' रिति वेदे, यथा वा लोके 'अथ शब्दानुशासनम्' 'अथ योगानुशासनम्' इति। तत्किमत्रा धिकारार्थों न गृह्यत इत्यत आह "नाधिकारार्थः"। कुतः ? "ब्रह्मजिज्ञासाया अनः धिकार्यत्वात्"। जिज्ञासा तावदिह सुत्ने ब्रह्मणश्च तत्प्रज्ञानाच्च शब्दतः प्रधानं(३) प्रती यते। (४)न च यथा 'दण्डी प्रैषानन्वाहे' त्यन्राप्रधानमपि दण्डशब्दार्थो विवक्ष्यते, एवमि हापि ब्रह्मतज्ज्ञाने इति युक्तम्, ब्रह्ममीमांसाशास्त्रप्रवृत्यङ्गसंशयप्रयोजनसूचनार्थतवेन जिज्ञा साया एव विवक्षिततत्वात्। तदविवक्षायां तदसूचनेन काकदन्तपरीक्षायािव ब्रह्ममीमांसायां न प्रेक्षावन्तः प्रवर्तेरन्। नहि तदानी ब्रह्म वा तज्ज्ञानं वाऽभिधेयप्रयोजने भवितुम्हतः, अनः तार्थानां वा जपोपयोगिनां वा 'हुमि'त्येवमादीनामविवक्षितार्थानामपि स्वाध्यायाध्ययनविध्यधी नप्रहणत्वस्य संभवात्। तस्मात्सन्देहप्रयोजनसूचनी जिज्ञासा इह पदतो वाक्यतश्च प्रधानं विवक्षितव्या। न च तस्या अधिकार्यत्वम्, अप्रस्तूयमानत्वात्(५), येन तत्समभिव्याहृतो- डथशन्दाऽधिकारार्थः स्यात्। जिज्ञासाविशेषणं तु ब्रह्म तज्ज्ञानमधिकार्य भवेतू। न च तदप्य थशब्देन संबध्यते, प्राधान्याभावात्। नच जिज्ञासा मीमांसा, येन योगनुशासनवदधिक्रि- येत। नान्तत्वं निपात्य 'माड् मान' इत्यस्माद्वा 'मान पूजायामि'त्यस्माद्वा धातो 'मोनूबधे'त्या-

(१) विषय प्रयोजनब्रह्मस्वरूपप्रमाणयुक्तिसाधनफलविचाराणां प्रतिज्ञानादहथसचनता सूत्राणां बोध्या। (२) अश्रासंदिग्धार्थरत लघुत्वम्, सांशयिकस्य नानार्थस्फोरकत्वेन गुरुत्वात्। (३) प्रधानमिति । प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थान्वितस्वार्थबीधजनकत्वनियमात ब्रह्मज्ञानविषायणाच्छैव पधानमित्यर्थः । (४) ननु जिज्ञासायाः शास्त्रेणापतिपादमानत्वात्तत्पतिपादनपारम्भार्थो माभूत् ब्रह्मतज्ज्ञान- पारम्भ थस्तु स्यादित्याशङ्ड्याह नचेति। 'दण्डी शैषानन्वाह' इत्यत्र 'मत्रावरुणः प्ैष्यति चा व्वःह' इति मन्त्रेण प्रेषानुवचने मैत्रावरुणस्य प्राप्तत्वेन दण्डस्यांप्रधानस्यापि विवच्ा युक्का, अत्र तु जिज्ञा- साय अविवश्चायां विषय प्रयोजनसूचनं न स्यादित्यविवक्षाकारणाभावात्तदर्थ एवारम्भो युक्क्त इति परिहाराथः। (५) प्रत्यधिकरण मपतिपाद्यमानत्वात् । ३ भा०

२६ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

दिनाSनिच्छार्थे सनि व्युत्पादितस्य मीमांसाशन्दस्य पूजितविचारवचनत्वात्(१)। ज्ञाने- चछावाचकत्वाज्जिज्ञासापदस्य प्रवर्तिका हि मीमांसायां जिज्ञासा स्थात्। न च प्रवर्त्यप्रवर्त कयोरैक्यम्, एकत्वे तद्भावानुपपत्तेः ।(२)न च स्वार्थपरत्वस्योपपत्तौ सत्यामन्यार्थपरत्व- कल्पना युक्ता, अतिप्रसङ्गात्। तस्मातसुष्टूक्त जिज्ञासाया अनधिकार्यत्वादिति ॥ अथ मङ्गला- र्थोऽथशब्द: कस्मान्न भवति ? तथा च मङ्गलहेतुत्वात्प्रत्यहं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येति सूत्रार्थः संपद्यत इत्यत आह "मङ्गलश्य च वाक्यार्थ समन्व्याभावात"। पदार्थ एव हि वा क्यार्थे समन्वीयते, स च वाच्यो वा लक्ष्यो वा। न चेह मङ्गलमथशब्दस्य वाच्यं वा लक्ष्यं वा, किन्तु मृदङ्श द्ृष्वनिवदथशब्दश्रवणमात्रकार्यम्। न च कार्यज्ञाप्ययोर्वक्यार्थ समन्वयः शब्दव्यवहारे दृष्ट इत्यर्थः॥ तत्किमिदानीं मङ्गलार्थोऽथश्दस्तेषु तेषु न प्रयोक्तव्यः ।तथा च ओंकारश्वाथशब्दश्ष द्वावता ब्रह्मण: पुरा। कण्ठं भित्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्कललिकावुभौ।। इति स्मृतिव्याकोप इत्यत आह "अर्थान्तरप्रयुक्त एव ह्यथशब्दः श्रुत्या मङ्ग- लप्रयोजनो भवति"। अर्थान्तरेषु आनन्तर्यादिषु प्रयुक्तोऽ्थशब्द: श्रुत्या श्रवणमात्रेण वेणुवीणाध्वनिवद् मञ्जलं कु्वन्मक्कलप्रयोजनो भवति, अन्यार्थमानीयमानोदकुम्भदर्शनवत्। तेन न स्मृतिव्याकापः न चेहानन्तर्यार्थस्य सतो न श्रवणमात्रेण मङ्गलार्थतत्यर्थः। स्यादे तत् पूर्वप्रकृतापेक्षोऽथशब्दो भविष्यति विनैवानन्तर्यार्थत्वम्, तद्यथेममेवाथशब्दं प्रकृत्य विमृश्यत-किमयमथशब्द आनन्तर्येऽथाधिकारे-इति, अत्र विमर्शवाक्येऽथशब्द: पूर्व प्रकृतमथशब्दमपेक्ष्य प्रथमपक्षोपन्यासपूर्वकं पक्षान्तरोपन्यासे, न चास्यानन्तर्यमर्थः, पूर्व प्रकृतस्य प्रथमपक्षोपन्यासेन व्यवायात्, न च प्रकृतानपेक्षा, तदनपक्षस्य तद्विषयत्वाभा वेनासमानविषयतया विकल्पानुपपत्तेः, नहि जातु भवति कि नित्य आत्मा, अथानित्या बुद्धि रिति, तस्मादानन्तर्थ विना पूर्वप्रकृतापेक्ष इहाथशब्दः कस्मान्न भवतत्यित आह- "पर्वप्रकृतापेक्षायाश्च फलत आनन्तर्याव्यतिरेकात्" (पृ०६८प० १)। (३)अ स्यार्थ: न वयमानन्तयर्थेता व्यसनितया रोचयामहे, किन्तु ब्रह्मजिज्ञासाहेतुभूतपूर्वप्रकृत• सिद्धये। सा च पूर्वप्रकृतार्थपेक्षत्वेऽप्यथशब्दस्य सिध्यतीति व्यर्थ आनन्तर्यार्थत्वावधार- णाप्रहोऽस्साकमिति । तदिदमुक्तं "फलत" इति। (४)परमार्थतस्तु कल्पान्तरोपन्यासे पूर्वप्रकृतापेक्षा, न चेह कल्पान्तरोपन्यास इति पारिशेष्यादानन्तर्यार्थ एवेति युक्तम्। भव- त्वानन्तर्यार्थ: किमव सतीत्यत आह-"सति चानन्तर्यार्थत्व" इति (पृ० ७० पं० १) न तावद्यस्य कस्यचिदत्रानन्तर्यमिति वक्तव्यं, तस्याभिधानमन्तरेणापि प्राप्तत्वात्। अवश्यं (१) 'मानूबधदानशानम्या दीर्घश्चाभ्यासस्य' (पा० ३।१।६) सूत्रेणाङातुबन्धस्य माडूधातो- रनान्तव्वं निपातितम्, तस्य च पूजित विचारार्थकत्वं प्रसतिद्धिबलादास्थेयम् इति भावः । (२) लक्षितविचार पारम्मार्थोडथशब्दो भवत्वित्याशङ्कायामाह-न च स्वार्थति । (३) अनेन भाष्येण पूर्वप्रकृतापेक्षाया अनन्तर्यरूपत्वं नोच्यते, आनन्तर्यरूपत्वप वे विकल्पाप्रति- भानात्. किन्तूभयत्रापि ब्रह्मजिज्ञासाहेतुभृतप्रकृतसतिद्विरस्ति प्रयोजनमतः फलदवरेणाव्यतिरक इत्युच्यत इच्याह अस्यार्थ इति। (*) ननूमयथा फलामेदो यदि तर्हि आननतर्याप्रहो व्यर्थ इत्यत आह परमार्थतस्त्िति।

पा० १ सू०१ ] ब्रह्मविचारप्रकरणैम् । २७

हि पुरुषः किंचित्कृत्वा किंचित्करोति। न चानन्तर्यमात्रस्य दत्मदष्टं वा प्रयोजनं पश्यामः । तस्मात्तस्यात्रानन्तर्य वक्तव्यं यदविना ब्रह्मजिज्ञासा न भवति, यस्मिन् सति तु भवन्ती भव- त्येव, तदिदमुक्तम् "यत्पर्वव्रृत्त नियमेनापेक्षत" इति। स्यादेतत्। धर्मजिज्ञासाया इव ब्रह्मजिज्ञासाया अि योग्यत्वात्स्वाध्यायानन्तर्य(१), धर्मव द्ब्रह्मणोऽप्याम्नायकप्रमागग म्यत्वात्, तस्य चागृहीतस्य स्वविषये विज्ञानाजननाद, ग्रहणस्य च स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यध्ययनेनैव नियतत्वात्, तस्माद् वेदाध्ययनानन्तर्यमेव ब्रह्मजिज्ञासाया अप्यथशब्दार्थ इत्यत आह "स्वाध्यायानन्तर्ये तु समानं" धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः । अत्र च स्वा. ध्यायेन विषयेण तद्विषयमध्ययनं लक्षयति, तथा चा'थाता धर्मजिज्ञासे'त्यनेनैव गतमिति नेदं सूत्रमारव्व्यम्। धर्मशब्दस्य वेदार्थमात्रोपलक्षणतया धर्मवद्ब्रह्मणोपि वेदार्थत्वाविशेषेण वेदाध्ययनानन्तर्योपदेश साम्यादित्यर्थः(२)॥ चोदयति "नन्विह कर्मावबोधानन्तर्थ विशेषी" धर्मजिज्ञासातो ब्रह्मजिज्ञा सायाः। अस्यार्थः 'विविदिषन्ति यज्ञेने'ति तृतीयाश्रुत्या यज्ञादीनामङ्गत्वेन ब्रह्मज्ञाने विनियो- गात्, (३)ज्ञानस्यैव कर्मतयेच्छा प्रति प्राधान्यात्, प्रधानसंबन्धाच्ाप्रधानानो पदार्थान्तराणा- म्। तत्रापि च न वाक्यार्थज्ञानोत्पत्तावज्गभावो यज्ञादीना, वार्क्याथज्ञानस्य वाक्बादेवालसे। न च वाक्यं सहकारितया कर्माण्यपेक्षत इति युक्त्तम्। अकृतकर्मणामपि विदितपदतदथै- संगतानां (४)समधिगतशाब्दन्यायतत्वानां गुणप्रधानभूतपूर्वापरपदार्था काड्क्षासंनिधियोग्य- तानुसन्घानवतामप्रत्यूहं वाक्यार्थप्रत्ययोत्पत्तेः । (५)अनुत्पत्तौ वा विधिनिषेधवाक्यार्थप्रत्य- याभावेन तदर्थानुष्ठानपरिवर्जनाभावप्रसङ्गः । (६) तद्वोधतस्तु तदर्थानुष्ठानपरिवर्जने परस्परा श्रयः-तस्मिन् सति तदर्थानुष्ठानपरिवर्जनं ततश्व तद्वोध-इति। न च वेदान्तवाक्यानाभेव स्वार्थप्रत्यायने कर्मापेक्षा, न वाक्यान्तराणामिति सांप्रतम्। विशेष हेतोरभावात्। (७)'तत्व मसी'तिवाक्यात् त्वंपदार्थस्य कर्तृभोक्तरूपस्य जीवात्मनो नित्यशुद्धबुद्धोदास्ीनस्वभावेन तत्प- दार्थेन परमात्मनैक्यमशक्यं द्रागित्येव प्रतिपत्तुम्, आपाततोऽशुद्धसत्वैर्योग्यताविरहनि- ध्वयात्। यज्ञतपोदानतनूकृतान्तर्मलास्तु विशुद्धसत्त्वाः श्रद्दधाना योग्यतावगमपुरःसरं तादा- त्म्यमवगमिष्यन्तीति चेत्। (८)तत्किमिदानी प्रमाणकारणं योग्यतावधारणमप्रमाणात्कणो

(१) अत्र स्वाध्यायशब्देन लक्षणया स्वाध्यायाध्ययन ग्र्ह्यं स्वाध्यायस्य नित्यत्वात्तथाच स्वाध्या- याध्ययनानन्तरं ब्रह्मजिज्ञासराया भवितुं शक्यत्वात्तदाननतर्यमथश्देनाभिधानार्हमिति भावः। (२ ) अनेन धर्मजिज्ञासासूत्रे ब्रह्मानुपादानात्कर्थं तेन गतार्थतेति शङ्का परास्ता (३) ननु यज्ञादीनामङ्गत्वेन ब्रह्मजिज्ञासायां विनियोगो न ज्ञाने इत्यताह ज्ञानस्यवेति। अर्थतः प्राधान्यात् ज्ञानस्य तत्रैव विनियोग इत्यर्थः ।

( ६ ) अकृतकर्मणां वाक्यार्थप्रर्तात्यतु पादे । (६ ) तद्ोधतः- विधिविहितकर्मादिबोधतः । (•) विशेषहेत्वभावोकसिद्ध इत्याशंकते तत्त्वमसीति। (८) अभेदज्ञानहेतुभूतयाग्यतावधारणे कि कर्माप्रमाणं सदुपयुज्यते परमाणरूपं वेति विकल्प्यायं निरस्यति तत्किमिति। प्रमाणं कारणं यस्य तादृशं योग्यतावधारणमप्रमाणात्कर्मणो परमाण कार्योत्पादव्या- घातान्म संभवतीत्यर्थः।

२८ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

व क्तुमध्यवसितोऽसि, (१) प्रत्यक्षाद्यतिरिकं वा कर्मापि प्रमाणम्। वेदान्ताविरुद्वतन्मूलन्या य ब - लेन तु योग्यतावधारणे कृतं कर्मभिः। तस्मात् 'तत्वमसी'त्यादेः श्रुतमयेन ज्ञानेन जीवात्मनः परमात्मभाव गृहत्वा तन्मूलया चोपपत्त्या व्यवस्थाप्य तदुपासनायां भावनापराभिधानायां दीर्घकालनैरन्तर्यवत्यां ब्रह्मसाक्षात्कारफलायं यज्ञादीनामुपयोगः(२)। यथाहुः-'स (३) दीघका लादर नैरन्तर्यसत्कारSSसेवितो दृढ़भूमि'रिति। ब्रह्मचर्यतपःश्रद्धायज्ञादयश्च सत्कारः । अत एव श्रुतिः 'तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मण' इति। विज्ञाय तर्कोपकरणेन शब्देन प्रज्ञां भावनां कुर्वीतेत्यर्थः । अत्र च यज्ञादीनां श्रेयःपरिपन्थिकल्मषनिबर्हणद्वारेणो- पयोग इति केचित्। पुरुषसंस्कार द्वारेणेत्यन्ये। यज्ञादिसंस्कृतो हि पुरुष आदरनैरन्तर्यदीर्घ- कालैरासेवमानो (४) ब्रह्मभावनामनाद्यविद्यावासनां समूलकाषं कषति । ततोऽस्य प्रत्यगात्मा सुप्रसन्नः केवलो विशदीभवति। अत एव स्मृति :- 'महायज्ञैश्व यज्ञेश्ष ब्राह्मीयं क्रियते तनुः'। 'यस्यैते Sष्टाचत्वारिंशतसंस्कारा' इति च।। अपरे तु ऋणत्रयापाकरणेन ब्रह्मज्ञानोपयोगं कर्मणामाहुः । अस्ति हि स्मृतिः- 'ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मक्षं निवेशयेदि'ति॥ (५)अन्ये तु 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेने'त्यादिश्रुतिभ्यस्ततत्फ- लाय चोदितानामपि कर्मणां संयोगपृथक्त्वेन ब्रह्मभावनां प्रत्यङ्कभावमाचक्षते, (६)कत्वर्थस्ये- व खादिरत्वस्य वीर्यार्थताम्, 'एकस्य तूभयार्थत्वे संयोगपृथक्त्व'मिति न्यायात्। अत एव पारमर्ष सूत्रम् 'सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववदि'ति (ब्र० अ० ३ पा० ४ सू० २६)। यज्ञ- तपोदानादि सर्व, तदपेक्षा ब्रह्मभावनेत्यर्थः। तत्मादयदि श्रुत्यादयः प्रमाणं यदि वा पारमर्ष सूत्रं सर्वथा यज्ञादिकर्मसमुच्चिता ब्रह्मोपासना (७) विशेषणत्रयवत्यनाद्यविद्यात द्वासनासमुच्छेद- क्रमेण ब्रह्मसाक्षात्काराय मोक्षापरनाम्ने कल्पत इति तदर्थ कर्माण्यनुष्ठेयानि। (८)न चैतानि (१) द्वितीयं निरत्यन्नाह प्रत्यक्षादीति। प्रमाणं वक्तुमध्यवासितासीत्यनुषङ्ग:। कर्मणः प्रमाणत्वा- प्रसिध्या तभ युक्तमित्यर्थः । (२) एतेन कर्मावबौधस्य ब्रह्मज्ञाने साक्षात उपयोग इति वदम्तः परास्ताः । (३) सः चित्तवृत्तिनिरोध: दीर्घकालादिभिरासेवि तो तत्त्वप्रतिपत्ता दृढ उपाय इति सूत्रार्थः । (४) ब्रह्मभावनामासेवमानोऽनाय्यविद्यावासना समूलकाष कषतीत्यन्वयः। समूलसुच्छिनत्तीत्यर्थः। (५) विनियोगवचनबलेन सर्वकर्मणामुत्पत्तिविधिविहित रूपमुपादाय भावनाङ्गतेति वादिनां मतमाह अन्ये त्विति। (६ ) 'खादिरे पशुं बध्नाति' 'खादिरं वीर्यकामस्य यूप कुर्षीत' इति शतस्य खादिरत्वस्यैकस्यैव क्रत्व- थत्वं पुरुषार्थत्वं च यथा पूर्वमीमांसायामवधारितं, तथैकस्यैव कर्मणः तत्तत्फलार्थत्वं ब्रह्मभावनाङ्गत्वं चेत्यु- मयार्थत्वं स्यादित्यथः।

(८) कमवक्षत्वन ब्रह्ममावनायास्तदवबोधापेक्षामुपपादयन कर्मावबौधानन्तर्यमिति भाष्यं सेगमयति नचेति। दृष्टस्तुषविमोकादिरदृष्टः भोक्षणादिज यः समवायिकः कतुरूपसमवायी आराददूरे फलापूर्वसिद्धा- वुपकारस तस्य हेतुभूतान्यौपदेशिकानि प्रत्यक्षविहितानि आतिदेशकानि पकृतर्विकृताविदेशपाप्तानि क्रम- पर्यन्तानि क्रमिकाणि यान्यङ्गानि तेषा ग्रामः समूहस्तत्सहितं यत्परस्परावमिन्नं कर्मस्वरूप तदधिकारिविशे- षश्च तयोज्ञाने विना कर्मा्यनुष्ठातुं न शक्यानीत्यन्वयः।

पा०१ सू०१ ] ब्रह्मविचारपकरणम्। २९

दष्टादृष्टसामवायिकारादुपकार हेतुभूतौपदेशिकातिदेशिकक्रमपर्यन्ताङ्गग्रामसहित परस्पर विभिन्नक मस्वरूपतदधिकारिभेदपरिज्ञानं विना शक्यान्यनुष्ठातुम्। न च धर्ममीमांसापरिशीलनं विना तत्परिज्ञानम्। तस्मात्साधुक्त 'कर्मावबोधानन्तर्य विशेष' इति। कर्मावबोधेन हि कर्मानुष्ठा- नसाहित्यं भवति ब्रह्मोपासनाया इत्यर्थः । तदेतन्निराकरोति "न"। कुतः ? "कर्मावबो- धात्मागप्यर्धातवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तेः (पृ० ७१ पं० १)। इदमत्रा कूतम्। ब्रह्मापासनया भावनापराभिधानया कर्माण्यपेक्ष्यन्त इत्युक्त, तत्र ब्रूम :- क्व पुनरस्या: कर्मापेक्षा? कि कार्ये यथाSड्ेयादीनां परमापूर्वे चरमभविफलानुकूले जनयितव्ये समि- दायपेक्षा, स्वरूपे वा यथा तेषामेव (१)द्विरवतपुरोडाशादिदव्याझिदेवताद्यपेक्षा। न तावत्का र्ये, तस्य विकल्पासहत्वात। तथाहि ब्रह्मोपासनाया ब्रह्मस्व्रूपसाक्षातकारः कार्यमभ्युपेय:, स चोत्पाद्यो वा स्याद्, यथा संयवनत्य पिण्डः । विकार्यो वा, यथाऽवघातस्य व्रहियः । संस्कार्यों वा, यथा प्रोक्षणस्योलूखलादयः। प्राप्यो वा, यथा दोहनस्य पयः । न तावदुताः, न खलु घटादिसाक्षात्कार इव जडस्वभावेभ्यो घटादिभ्यो भिन्न इन्द्रियाद्याधेयो ब्रह्मसाक्षात्का- रो भावनाधेयः संभवति, ब्रह्मणोऽपराधनिप्रकाशतया तत्साक्षात्कारस्य तत्स्वभाव्येन नि० त्यतयोत्पाद्यत्वा(२)नुपपत्तः। ततो भिन्नस्य वा भावनाधेयस्य साक्षात्कारस्य प्रतिभाप्रत्यय- वत्संशयाक्रान्ततया प्रामाण्यायोगात्(३), तद्विघस्य तत्सामप्रीकस्यैव बहुलं व्यभिचारोपल ब्धेः। न खत्वनुमानविबुद्ध वहनिं भावयतः शीतातुरस्य शिशिरभरमन्थरतरकायकाण्डस्य सफुरज्ज्वालाजटिलानलसाक्षात्कार: प्रमाणान्तरेण संवाद्यते, चिसंवादस्य बहुलमुपलम्भातू, तस्मात्प्रामाणिक साक्षाकारलक्षणकार्याभावान्नोपासनाया उत्पाद्ये कर्मापेक्षा। (४)न च कूट स्थनित्यस्य सर्वव्यापिनो ब्रह्मण उपासनातो विकारसंस्कारप्राप्तयः संभवन्ति। (५)स्यादेतत् । मा भूद्ब्रह्मसाक्षात्कार उत्पाद्यादिरुप उपासनायाः, संस्कार्य स्त्वनिर्वचली यानाद्यविद्याद्यपिधानापनयनेन भविष्यति, (६) प्रतिसीरापिहिता नर्तकीव प्रतिसरिापनयद्वारा रङ्व्यापृतेन(७)। तत्र च कर्मणामुपयोगः। एतावांस्तु विशेषः-प्रतिसरिापनये पारिषदानां नर्तकीविषयसाक्षात्कारो भवति, इह तु अविद्यापिधानापनयमात्रमेव नापरमुत्पाद्यमस्ति, ब्रह्मसाक्षात्कारस्य ब्रह्मस्वभावस्य नित्यत्वेनानुत्पाद्यत्वात। अत्रोच्यते। का पुनरियं ब्रह्मोपासना? कि शाब्दज्ञानमात्रसन्ततिराहो निर्विचिकित्स (१) दविरवन्तेति। यथा अग्रिययाग स्वोत्नये हयावनं जुोीवाक्य् द्विर्विषोवीति वि हित द्विरवत्तपुरोडाशमपेक्षत, तथा ब्रह्मोपासना स्वोत्पत्तये कर्माण्यपेच ते किमिति प्रश्नार्थ: । (२) तथाच भावनासाध्ये साक्षाा ि र्पेक्षा स्या त्त र्ुपता न स्या ब्र्मणो नित्यत्वादिति भावः । (३) साक्षात्कारस्य ब्रह्मस्वरूपाद्गदे ब्रह्म जडं भवेत, तच् नेन्द्रियगोचरं शब्दश्ापत्यक्षप्रमाहेतुरिति केवलभावनाजन्यः साक्षात्कारो प्रमा न भवेदिति भावः । (४) पक्षत्रयं युगपत्रिरस्यन्नाह न च कूटस्थेति । कूटस्थनित्यतया पूर्वरूपापायलक्षणो विकारो- Sभिनव गुणादयरूपसस्कारत्न न सम्भवतः, सर्वव्यापितया प्राप्तिपक्षोपि न सम्भवतीति भावः । (६) ब्रह्मसाक्षात्कारस्य संस्कार्यत्ववादी आक्षिपति स्यादेतदिति। अन्न कूटस्य नित्यत्वाविरुद्धोऽविद्या- दयरूपदोषविघात एव संस्कारो ग्राह्यः। (६) प्रतिमीरा जवनिका तिस्करिणीत्यर्थः । (.) नटेनेत्यर्थः।

३० सटिप्पणभामत्यां [अ०१

शाब्दज्ञानसन्ततिः ? यदि शाब्दज्ञानमात्रसन्ततिः, किमियमभ्यस्यमानाप्यविर्द्यां समुच्छेत्तु मरहति। तत्वविनिश्चयस्तदभ्यासो वा सवासन विपर्यासमुन्मूलयेत्, न संशयाभ्यासः, सा- मान्यमात्रदर्शनाभ्यासो वा। नहि स्थाणुवा पुरुषो वेति वाऽSरोहपरिणाहवद् द्रव्यमिति वा शतशोऽपि ज्ञानमभ्यस्यमानं पुरुष एवेति निश्वयाय पर्याप्तमृते विशेषदर्शनात्। (१)ननूकं- श्रुतमयेन ज्ञानेन जीवात्मनः परमात्मभावं गृहीत्वा युक्तिमयेन च व्यवस्थाप्यत-इति। तस्मा- ननिर्वििकित्सशाब्दज्ञानसन्ततिरूपोपासना कर्मसहकारिण्यविद्याद्वयोच्छेदहेतुः।(२)न चासा वनुत्पादित ब्रह्मानुभवा तदुच्छेदाय पर्याप्ता। साक्षात्काररूपो हि विपर्यासः साक्षात्काररूपेणैव तत्त्वज्ञानेनोच्छिंदते न तु परोक्षावभासेन, (३)दिङ्मोहालातचक्रचलद्वृक्षमरुम रीचिस लिलादि विभ्रमेष्वपरोक्षावभासिषु अपरोक्षावभासिभिरेव दिगादितत्त्वप्रत्ययै्निवृत्तिदर्शनात्, नो ख. ल्वाप्तवचनलिङ्गादिनिश्चितदिगादितत्त्वानां दिश्योहादयो निवर्तन्ते। तस्मात् त्वम्पदार्थस्य तत्पदार्थत्वेन साक्षात्कार एषितव्यः । एतावता हि त्वम्पदार्थस्य दुःखिशोकित्वादिसाक्षात्कार निवृत्तिर्नान्यथा। (४)न चैष साक्षात्कारो मीमांसासहितस्यापि शब्दस्य प्रमाणस्य फलम्, अपि तु प्रत्यक्षस्य तस्यैव तत्फलत्वनियमात, अन्यथा कुटजबीजादपि वटाङ्कुरोत्पत्तिप्रसङ्गात.। तस्मान्निर्विचिकित्सवाक्यार्थभावनापरिपाकसहितमन्तःकरणं त्वंपदार्थस्यापरोक्षस्य तत्तदुपा- ध्याकारनिषेधेन तत्पदार्थतामनुभावयतीति युक्तम्। (५)न चायमनुभवो ब्रह्मस्त्रभावो येन न जन्येत, अपि त्वन्तःकरणस्यैव वृत्तिभेदो ब्रह्मविषयः । (६)न चैतावता ब्रह्मणो नापराधी नप्रकाशता। नहि शब्दज्ञानप्रकाश्यं ब्रह्म स्वयंप्रकाशं न भवति। सर्वोपाधिरहितं हि स्वयं- ज्योतिरिति गीयते, न तूपहितमपि। यथाह स्म भगवान् भाष्यकारः-'नायमेकान्तेनाविषय' इति। (७)न चान्तःकरणवृत्तावप्यस्य साक्षात्कारे सर्वोपाधिविनिर्मोकः, तस्यैव तदुपाधे- विनश्यदवस्थस्य स्वपरोपाधिविरोधिनो विद्यमानत्वात्, (८)अन्यथा चैतन्यच्छायापातिं बिना-

(१) आपातज्ञानाभ्यासरूपोपासनापकं निराकृत्य निश्चयाभ्यासरूपोपासनापक्षमाशङ्कते नन्विति। (९) वूपासनैवाविद्याविरोधिनी भवतु कि कर्मोपयोगिना साक्ात्करेणार्किित्करेणेव्यत्राहनचेति। (३) प्रत्यक्षपमाया एव पत्यक्षभ्रमनिवर्तकत्वे दृष्टन्तमाह दिङ्कूमोह्देति। (४) नचैष इति। इदमत्र तात्पर्यम्। स्वतोऽपरोक्षस्यापि ब्रह्मणः पारोक्ष्यं भ्रमेण गृह्यते तत्रापरोक्ष- करणादव तत्साक्षात्कारः, अन्तःकरणं च सोपाधिके आत्मनि अडं वृर्त्ति जनयत्तीति सिद्ध मस्यात्मन्यपरोक्ष- धीकारणत्वम्। तथ शब्दजनितब्रह्मात्मक्यधीसंततिवासित तत्पदलक्ष्यव्रह्मात्मता जीवस्य साक्षात्कारयति अक्षमिव पूर्वानुभवसंस्कारवासितं तत्तेदनतोपलक्षितक्यविषयप्रत्यभिज्ञाहेतुरिति। (९) स्वरूपप्रकाशस्याभिव्यक्ति संसकारमुपपाद व्यञ्ञकातःकरण वृत्तरुत्पाय्तामाह नचेति (६) नचैतावता-उक्त्ता नुभवस्य ब्रह्मविषयत्वेपि, स्वपकाशस्यैवा श्दज्ञानविषयत्््म मित्यर्थ। (b) नतु निरुपाधिब्रह्मगः साक्षात्कारविषयत्वात्कथमुपहिततेत्यत्राइ न चान्तःकरणाते । ब्रह्म निरु- पा्धीति विषयिणी वृतति: स्वस्वेतरोपाधिनिवृत्तिहेतुरुदेति स्वस्या अप्युपाधित्वाविशेषात्, ततः स्वसत्ताया विनाशहेतुमानिध्याद्विनव्यदवस्थत्वम्। एवं च नातुपाहितस्य विषयता, न चोपाधेनिवर्तकान्तरापेक्षेति भावः। ( ८१) नन्वेवं तर्हि उपाधिसम्बन्धाद्विषयत्वं विषयत्वे चोपाधिसम्बन्धो विषयविषयित्वलक्षण इत्यन्यो- न्याश्रय इत्यत आह अन्यथेति। ब्रह्मसाक्षात्कारस्य ब्रह्मविषयत्वपयुक्तं न चतन्यप्रतिबिम्वितत्वं, किन्तु स्वतः घटादिवृत्तिषु साम्याव, चैतन्यं च ब्रह्मेति स्वाभाविको वृन्तेस्तत्सम्बध इति नान्योन्याश्रयो दोष इत्यर्थः ।

पा० १ सू०१ ] ब्रह्मविचारमकरणम् । ३१

उन्तःकरणवृत्तेः स्वयमचेतनायाः स्वप्रकाशत्वानुपपत्ता साक्षात्कारत्वायोगात। न चानुममिन

तु ब्रह्मरूपस्योपाधिकलुषितस्य जीवस्य प्रागप्यपरोक्षत्वात्। (१)नहि शुद्धबुद्धत्वादयो वस्तु- तस्ततोऽतिरिच्यन्ते, जीव एव तु तत्तदुपाधिरहितः शुद्धबुद्धादिस्वभावो ब्रह्मेति गीयते। न च तत्तदुपाधिविरहोऽपि ततोऽतिरिच्यते। (२)तत्माद्यथा गान्धर्वशास्त्रार्थज्ञानाभ्यासाहितसंस्का रसचिवश्रोत्रेन्द्रियेण षड्जादिस्वरश्राममूर्च्छनाभेदमध्यक्षमनुभवति, एवं वेदान्तार्थज्ञानाभ्या साहितसंस्कारो जीवस्य ब्रह्मभावमन्तःकरणेनेति। (३)अन्तःकरणवृत्तौ ब्रह्मसाक्षात्कारे जन- यितव्येऽस्ति तदुपासनायाः कर्मापेक्षेति चत्। (४)न। तस्याः कर्मानुष्ठानेन सहभावाभावेन तत्सहकारित्वानुपपतेः । न खलः 'तत्त्वमसी' त्यादेर्वक्यान्निर्विचिकित्सं शुद्धबुद्धोदासीनस्वभा वमकर्तृत्वाद्युपेतमपेतब्राह्मणत्वीदजाति देहाद्यतिरिक्तमंकमात्मानं प्रतिपद्यमान: कर्मस्वधिका- रमवबोद्धुमर्हति। अनर्हश्व कथं कर्ता वाऽिकृतो वा।

(५)यद्युच्येत-निश्चितेऽपि तत्वे विपर्यासनिबन्धनो व्यवहारोऽनुवर्तमानो दृश्यत, यथा गुडस्य माधुर्यविनिश्चयेऽपि पित्तोपहतान्द्रियाणां तिकतावभासानुवृत्तिरास्वाद्य थूत्कृत्य त्यागात्। तस्मादविद्यासंस्कारानुवृत्त्या कमानुष्ठानं, तेन च विद्यासहकारिणा त. त्समुच्छेद उपपत्स्यते । न च कर्माविद्यात्मकं कथमविद्यामुच्छिनत्ति, कर्मणो वा तदुच्छेदकस्य कुत उच्छेद इंति वाच्यम्। सजातीयस्वपरविरोधिनां भावानां बहुल- मुपलब्धे:, यथा पयः पयोन्त जरयति, स्वयं च जयति। यथा विषं विषान्तरं शमयति, स्वयं च शाम्यति । यथा वा कतकरजा रजोन्तराविले पाथसि प्रक्षिप्तं रजोन्त- राणि भिन्दत् स्वयमपि भिद्यमानमनाविलं पाथः करोति। एवं कर्माविद्यात्मकमपि अविद्या न्तराणि अपगमयत्स्वयमप्यपगच्छति-इति।। (६)अत्रोच्यते। सत्यं 'सदेव सोम्येदमि'त्युपक्रमा'तत्वमसी'त्यन्तात शब्दाद्

तत्त्वावबेधि जातेऽपि अविद्यासंस्कारानुनत्तावनुवर्तन्ते सांसारिकाः प्रत्ययास्तव्यवहाराश्, तथापि तानप्ययं व्यवहारप्रत्ययान् मिथ्येति मन्यमानो विद्वान्न श्रद्धते पित्तोप- हतेन्द्रिय इच गुडं थूत्कृत्य त्यजन्नपि तस्य तिक्ताम् । तथा चायं क्रियाकरणेतिकर्तव्यताफ- लप्रपञ्चमतात्विकं विनिश्चिन्वन् कथमधिकृतो नाम, (७)विदुषो ह्यधिकारोऽन्यथा पशुशद्धा

(१) जीवस्य पागपरोक्षत्वेपि शुद्धबुद्धत्वादे: पारोक्ष्यात्न तत्साक्षात्कारो यथार्थ इत्याशक्याह नहीति। (२ ) उपसंहरति तस्मादिति। (३) समुचयवादी शंकते अन्तःकरणेति। (४) निराकरोति नेति। किमुपासनाकार्ये साक्षातकारे कर्मणासुपयोग उतोपासनास्वरूपे समुचयवा- दिनाङ्गीकक्रियते? तत्र न कार्य इत्याह तस्या इति। (५) समुच्यवादिनोऽविद्यात्मककर्मणोऽनुछ्ठानं तत्त्वावगतावपि विपर्यासदर्शनात्सम्भवतीति पक्षमु- पस्थापयति यधुच्येतेति। (६) तत्त्वज्ञानिनोनधिकारात्मत्यभभ ्रा्य्येण समुचयवादिपक्ष खण्डयति अत्रोच्यत इत्यादिना। (७) क्रियाकर्षादिर्वास्तव इति निश्चयवत इत्यर्थः ।

३२ सटिप्पणभामत्यां [अ०

दीनामप्यधिकारो दुर्वारः स्यात्। (१)क्रियाकर्त्रादिस्वरूपविभागं च विद्वस्यमान इह वि० द्वानभिमतः कर्मकाण्डे। (२)अत एव भगवानविद्वद्विषयत्वं शास्त्रस्य वर्णयाम्बभूव भाष्य कारः। तस्माद्यथा राजजातीयाभिमानकर्तृके राजसूये न विप्रवैश्यजातीयाभिमानिनोरघिका- र:, एवं द्विजातिकर्तृक्रियाकरणादिविभागाभिमानिकर्तृके कर्मणि न तदनभिमानिनोऽधिकारः। न चानधिकृतेन समर्थैनापि कृतं वैदिक कर्म फलाय कल्पते वैश्यस्तोमं इव ब्राह्मणराजन्या- भ्याम्। तेन दृष्टार्थेषु कर्मसु शक्तः प्रवर्तमान: प्रापोतु फलं दृष्टत्वात्। अदृष्टार्थेषु तु शास्त्रै कसमधिगम्यं फलमनधिकारिणि न युज्यत इति नोपासनाकार्ये कमपेक्षा। (३)स्यादेतत् मनुष्याभिमानवदधिकारिके कर्मणि विहिते यथा तदभिमानरहित स्यानधिकारः, एवं निषेधविधयोपि मनुष्याधिकारा इति तदभिमानरहितस्तेष्वपि नाधि क्रियेत पश्वादिवत्। तथा चायं निषिद्धमनुतिष्ठन् न प्रत्यवेयात् तिर्यगादिव दितिभिन्नक. रमतापातः । मैवमू(४)। न खल्वयं सर्वथा मनुष्याभिमानरहितः, किन्त्वविद्यासंस्कारानुवृत्याडस्य मात्रया तदभिमानोऽनुवर्तते अनुवर्तमान च मिथ्येति मन्यमानो न श्रद्धत्त इत्युक्तम्। किमतः ? यद्येवम् एतदतो भवति-विधिषु श्राद्धोऽधिकारी नाश्राद्वः। ततश्व मनुष्याद्याभ- मानेन श्रद्धधानो न विधिशास्त्रेणाधिक्रियते। तथा च क्मृतिः-'जश्रद्वया हुतं दत्तमि'त्या दिका। निषेधशासत्रं तु न श्रद्धामपेक्षते, अपि तु निषिध्यमानकियोन्मुखो नर इत्येव प्रवर्तते। तथा च सांसारिक इव श्रद्धावगतब्रह्मतत्त्वोऽपि निषेधमतिक्रम्य प्रवर्तमान: प्रत्यवैतीति न भिन्नकर्मदर्शनाभ्युपगमः। तस्मान्नोपासनायाः कार्ये कर्मापेक्षा। (५)अत एव नोपासनो त्पत्तावपि, निर्विचिकित्सशाब्दज्ञानोत्पत्त्युत्तरकालमनधिकार: कर्मणीत्युक्तम्। तथा च श्रुतिः- न कर्मणा न प्रजया धनेन (६)त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः । (७) तत्किमिदानीमनुपयोग एव सर्वथेह कर्मणाम्, तथा च 'विविदिषन्ति यज्ञेने'त्याद्याः श्रुतयो विरुच्चेरन्। न। (८)आरादुपकारकत्वात् कर्मणां यज्ञादीनाम्। तथाहि-'तमेतमात्मानं

(१) ननु विदुषश्चेस्कर्मस्वधिकारस्तहि क्रियाकर्त्रदर्वस्तवत्वं स्यादित्यघ्राह क्रियाकर्तादीति। विद्रस्य- मानोSविद्वानपि विद्वान् भवन्विद्वदाभास इत्यर्थः । (२) अत एव-विद्वदाभासो डविद्वानेव कर्मकाण्डेऽधिकार्यभिमत इत्यस्माद्वेतोः (३) शङ्कते स्यादेतदिति। यदि प्रतीयमानाधिकार निमित्तस्य ब्राह्मण्यादे: शास्त्रनिमित्तामिथ्यात्व नत्य- यादश्रद्धधानो विध्यनधिकारी तदोल्लंघितशास्त्रनिषिद्धकर्मेतापात इत्याश क्काभिपायः। (४) समाधचे मैवमिति। अवगतमिथ्याभावस्याप्यधिकारनिमित्तस्य प्रतीयमानत्वात्निषधाधिकार- हेतुता। न च श्रद्धधानता इदाधिकारहेतुः, अतत्त्वज्ञस्यापि नास्तिकत्वेनाश्रद्धतो निषेधाधिकारात, इत- रथा निषेधलंिनस्तस्य प्रत्यवायाभावाद्विधिषु तु श्रद्धाप्यधिकारहेतुरिति बह्मविदो नाधिकार इति समा- धानार्थसंक्षेप:। (९) अत एव-यत एवावगतव्रह्ममावस्य विधिषु नाधिकारस्तत एव ज्ञानाननतरं कर्मानुष्ठानस्यासम्भ- वात्रोपासनोत्पत्तौ कर्मपेक्षेति न द्वितीयकल्पस्यावकाश इति भावः । (६) त्यागेन-त्यागसाध्यज्ञानेनामृतत्त्वं प्रापुर्न पितृलो का ्यातप्तिेुिकर्मपाधनशब्द्वाच्यापरि याभिरिति क्षुत्यर्थः । (.) शङ्गते तन्किमिति। (८) समाचत्ते आरादिति। इड भवान्तरे वाऽनुष्ठितं कर्म चित्तशुद्धिद्वारा ज्ञानोत्पत्तिहेतुरिति समाषा-

पा०र सू० १ ] ब्रह्मविचारप्रकरणम् ३३

वेदानुचचनेन' नित्यस्वाध्यायेन 'ब्राह्मणा विविदिषन्ति' वेदितुमिच्छन्ति, न तु विदन्ति। वस्तुतः प्रधानस्यापि वेदनस्य प्रकृत्यर्थतया शव्दतो गुणत्वादिच्छायाश्ष प्रत्ययार्थेतया प्राधा न्यात, (१)प्रधानेन च कार्यसम्प्रत्ययात्। नहि राजपुरुषमानयेत्युक्ते वस्तुतः प्रधानमप राजा पुरुषविशेषणतया शब्दत उपसर्जेनमानीयतेऽपि तु पुरुष एव, शब्दतस्तस्य प्राधान्यात। एवं वेदानुवचनस्येव यज्ञस्यापीच्छासाधनतया विधानम्। एवं तपसोऽनाशकस्य। कामानश नमेव तपः। हितमितमेध्याशिनो हि ब्रह्मणि विविदिषा भवाि, न तु सर्वेथाऽनश्रतो, मर- णातू। नापि चान्द्रायणादितपःशीलस्य, धातुवैषम्यापत्तेः । एतानि च नित्यान्युपात्तदुरित निबर्हणेन पुरुषं संस्कुर्वन्ति। तथा च श्रुति :- 'स ह वा आत्मयाजी यो वेद इदं मेडने. नाङं संस्कियत इंद मेऽनेनाङमुपधीयते'(२) इति। अनेनेति प्रकृतं यज्ञादि परामृशति। हमृतिश्च 'यस्यैतेऽष्टाचत्वारिंशतसंस्कारा इति। नित्यनेमित्तिकानुष्ठानप्रक्षीणकल्मषस्य च विशुद्धसत्वस्याविदुष एव उत्पन्नविविदिषस्य ज्ञानोत्पत्ति दर्शयत्याथर्वणी श्रुति :- 'विशुद्धस र्वस्ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमान' इति। स्मतिथ्व-'ज्ञानमुत्पद्ते पुंरसा क्षयात्पापस्य कर्मणः' इत्यादिका। (३) क्लृप्तेनैव च नित्यानां कर्मणां नित्येहिते नोपात्तदुरितनिबर्हणेन पुरुषसं स्कारेण ज्ञानोत्पत्तावङ्गभावोपपत्तौ न संयोगपृथक्त्वेन साक्षादङ्गभावो युक्त:(४), कल्पनागौरवा- पत्तेः । तथाहि नित्यकर्मानुष्ठानाद्धर्मोतपादः ततः पाप्मा निवतते, सह्यनित्याशुचिदु :- खरूपे संसारे नित्यशुचिसुखख्यातिलक्षणेन विपरयासन चित्तसत्वं मलिनयति, अतः पाप- निवृत्तौ (५)प्रत्यक्षोपपत्तिद्वारापावरणे सति प्रत्यक्षोपपत्तिभ्यां संसारस्यानित्याशुचिदुःखरूप- तामप्रत्यूहमवबुध्यते, ततोऽस्यास्मिन्चनभिरतिसंज्ञं वैराग्यमुपजायते, ततस्तज्जिहासरोपावर्तते, ततो हानोपायं पर्येषते, पर्येषमाणश्वात्मतत्वज्ञानमस्योपाय इत्युपश्रुत्य तज्जिज्ञासते, ततः श्रव. णादिक्रमेण तज्जानातीत्यारादुपकारकत्वं तत्त्वज्ञानोत्पदं प्रति चित्तसत्वशुद्धा कर्मणां युक्तम्। इमं चार्थमनुवदति भगवद्गीसा- आरुरुक्षोर्मुनेयोंगं कर्म कारणमुच्यते। योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणसुच्यते।। एवं चाननुष्ठितकर्मापि प्राग्भवीयकर्मवशाद्यो विशुद्धसत्वः संसारासारतादर्शनेन निष्प-

नाभिपायमुपपादयनाह तथाहीति। (१) प्रधनिनेति। प्रधानेन सन्प्रत्ययार्थेनेच्छया्याोत्तना कार््म््यात्सम न्वयादित्यर्थः । (२) अनेन कर्मणा इद ममाङ्गमन्तःकरणं संस्क्रियते पुण्येन चोपधीयते उपचीयत इति यो विदित्वा- SSचरति कर्म स आत्मशुध्यर्थ यजत्रात्मयाजी, सच देवयाजिनः काम्यकर्तु। श्रयानिति शतपथश्रुत्यर्थो बोष्यः। (३) एवं नित्यानां संस्कारद्वारा ज्ञानोत्पादकत्वमुकत्वाऽघुना सर्वेषां कर्मणा ज्ञानकार्ये मोक्षे समुचय इति समुचयवाद्युक्तं निरस्यन्नाह वलतनैवेति। नित्यानां पापक्षयरूपं कलं ज्ञानमपेक्षते न स्वर्गादि, तत्र यथा भकृता क्लतोपकाराणामङ्गानामतिदेश न प्रकृतोपकारातिरिक्पकार कल्पनमेवं ज्ञाने विनियुक्कयज्ञाना कव्तनित्यफलपापक्षया तिरकेण न नित्यकाम्य कर्मसाधारणमोक्षोपयोग्युपकारकल्पनमिति भाषः। (v) युक् इति। अनेन साक्षादङ्गत्वं निषिध्यते न संयोगपृथकत्वम्, सर्वापेक्षाधिकरणे संयोगभेदस्य वक्ष्यमाणत्वात्। आरादङ्गभावेन संयोगपृथकत्वस्योपपद्यमानत्वन न साक्षादङ्गत्वंस्तिद्धिरित्यभिभायः। (५) प्रत्यक्षेति। दृष्टविषये प्रत्यक्षेणादृष्टविषये चोपपत्या पापकपाटनिवृत्त्यपावरणे उद्धाटने सतीत्यर्थः।

३४ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

न्वैराग्य: कृतं तस्ष्य कर्मानुष्ठानेन वैराग्योत्पादोपयोगिना, प्राग्भवीयकर्मानुष्ठानादेव तत्सिद्धेः। इममेव च पुरुषधौरेयभेदमधिकृत्य प्रववृते श्रुतिः-'यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेदि'ति।

अत एव न ब्रह्मचारिण ऋणानि सन्ति, येन तदपाकरणार्थ कर्मानुतिष्ठेत। एतदनुरोधाच्च 'जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिऋणवा जायते' इति गृहस्थः संपद्यमान इति व्याख्येयम्। अन्यथा 'यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेवे'ति श्रुतिर्विरुद्द्ेत। गृहस्थस्यापि च ऋणापाकरणं सत्व- शुख्यर्थमेव। जरामर्यवादो भस्मान्ततावादोन्त्येष्टयश्ष कर्मजडानविदुषः प्रति, न त्वात्मतत्त्व- पण्डितान्। तस्मातस्यानन्तर्यमथशब्दार्थो यदिना ब्रह्मजिज्ञासा न भवति यस्मिस्तु सति भवन्ती भवत्येव। न चेत्थं कर्मवबोधानन्तर्य, तस्मान्न कर्मावबोधानन्तर्यमथशब्दार्थ इति सर्वेमवदातम्। (१)स्यादेतत्। मा भूदग्निहोत्रयवागूपाकवदार्थः क्रमः श्रौतस्तु भविष्यति, 'गृही भूत्वा बनी भवेत्' 'वनी भूत्वा प्रवजे'दिति जाबालश्रुतिगार्हस्थ्येन हि यज्ञाद्यनुष्ठानं सूचियति। स्मरन्ति च- अर्धतत्य विधिवदेदान् पुत्रांक्षोलाय्य धर्मतः । इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत्।। निन्दति च -- अनधीत्य द्विजो वेदाननुत्पादय तथात्मजान्। अनिष्टा चैव यज्ञैश्च मोक्षमिच्छन् व्रजत्यधः ॥ इाति, अत आह-"यथा व हृदयाद्यवदानानामानन्तर्यनियमः"। कुतः 'हृदयस्याप्रेऽवद्यति अथ जिह्राया अथ वक्षस' इत्यथाप्रशब्दाभ्यां क्रमस्य विवक्षित- स्वात, न तथेह क्रमो विवक्षितः । श्रुत्या तयैवानियमप्रदर्शनात् 'यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्जेद्गहाद्वा वनाद्वे'ति। एतावता हि वैराग्यमुपलक्षयति। अत एव 'यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजदे'ति श्रुतिः। निन्दावचन चाविशुद्धसत्त्वपुरुषाभिप्रायभ् । अविशुद्धस त्वोहि मोक्षमिच्छन्नालस्यात्तदुपायेऽप्रवर्तमानो गृहस्थधर्ममपि नित्यनैमित्तिकमनाचरन् प्रतिक्षणमुपचीयमानपाप्माऽघोगतं गच्छतीत्यर्थः । स्यादेतत। मा भूच्छौत आर्थो वा क्रमः, (२)पाठस्थानमुख्यप्रवृत्तिप्रमाणकस्तु कर्मान्न (१) धर्मब्रह्मवबोधयोर्हेतुहेतुमङ्भावाभावेपि वत्वाप्रत्ययश्चत्या पौर्वार्य स्यादित्यभिपायेणाशकते स्या- देतदितिं। यथा 'अग्रिहान्नं जुहोति, यवागूं पचतीति' श्रूयते। तत्र क्रमसशये द्रव्यमन्तरा यागानिष्पत्तेरन्य- अव्यानयने अतवैयर्थ्यात दृष्टपयोजने आरादुपकारकत्वस्यान्याय्यत्वाठ यधा यवागूं पक्त्वा जुद्दोतीति क्रमस्तथेह न सम्भवतीति भाष:। (२) 'समिधो यजती'त्यादयः पञ्च प्रयाजा दर्शवीर्णमासाङ्गतयाम्नाताः, तेषां पाठतः क्रमः। तथा ज्यो- तिष्टोमिकारे सादस्कयागेSतिदेशपाप्तास्त्रयः पशवः अग्नीषोमीयः सवनीयः अतुबन्ध्यश्। विकृता 'सह पश् नालभेत इति श्रवणात्पाकृतः क्रमो निवतते। सहत्वं चेदं सवनीयस्थाने। तथासति इतरयोस्तुल्यं स्थान- चलनं भवति। तत्रैककालत्वल सणसहत्वस्यासम्भवात्स्थानारसवनायप्राथम्यं नियम्यत हत्ययं स्थानक्र- मः। तथा 'सारस्वता भवत एतद्वै दैव्यं मिथुन वत्सरस्वती सरस्वांश्च' इति युगपत्कमद्यं अ्यते। तत्र प्रथरम सरस्वतीदवतस्य याज्यानुवाक्यायुगल पथ्पते ततो सरस्वहैवतस्य। तस्मादेतत्क्रमेण कर्मदूयक्रम इति ज्ञा-

पा० १ सू०१ ] ब्रह्मवचारप्रकरणम्। ३५

भवतीत्यत आह-"शेषशेषित्वे प्रमाणामावात्" (पृ० ७२ प० १)। शेषाणां

प्रयोगवचनोपगृहीतानामेकाधिकारिकर्तृ काणामेकपौर्णमास्यमावस्याकालसंबद्धानां युगपद्नुष्ठा नाशक्ते: सामर्थ्यात्क्रमप्राप्तौ तद्विशेषापेक्षारयां पाठादयस्तद्भेदनियमाय प्रभवन्ति। यत्र तु न शेषशेषिभावो नाप्येकाधिकारावच्छेदो यथा (२)सौर्यार्यमणप्राजापत्यादीना, तत्र क्रमभेदापे- क्षाभावान्न पाठादि: क्रमविशेषनियमे प्रमाणम्, जवर्जनीयतया तस््य तत्रागतत्वात्। न चेह धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः शेषशेषिभावे श्रुत्यादनिामन्यतमं प्रमाणमस्तीति। ननु शेषशेषिभावाभा वेपि क्रमनियमो दष्टो, यथा गोदोहनस्य पुरुषार्थस्य दर्शपौर्णमासिकैरङ्गः सह, यथा वा दश- पौर्णमासाभ्यामिष्द्वा सोमेन यजेतेति दर्शपौर्णमाससोमयोरशेषशेषिणोरित्यत आह-"अ- धिकृताधिकारे च प्रमाणाभावात्"इति योजना । स्वर्गकामस्य हि दर्शपीर्णमासा- धिकृतस्य पशुकामस्य सतो दर्शपौर्णमासकत्वर्थाप्प्रणयनाश्रिते गोदोहनेऽधिकारः । नो खल गोदोहनद्रव्यमव्याप्रियमाणं साक्षात् पशून् भावयेतुमहति। न च व्यापारान्तराविष्टं श्रयते यतस्तदङ्क्रममतिपतेत् । अप्प्रणयनाश्रितं तु प्रतीयते 'चमसेनापः प्रणयेद्रोदोहनेन पश कामस्ये'ति समभिव्याहारात्। योग्यत्वाच्चास्यापां प्रणयनं प्रति। तस्मात् क्रत्वर्थाप्प्रणयना श्रितत्वाद्रोदोहनस्य तत्कमेण पुरुषार्थमपि गोदोहनं क्रमवदिति सिद्धम्(३)। श्रुतिनिराकरणे- नैवेष्टिसोमक्रमवदपि क्रमोप्यपास्तो वेदितव्यः । शेषशेषित्वाधिकृताधिकाराभावेपि क्मो विवक्ष्येत, यद्ेकफलावच्छेदो भवेत, य थामयादीना षण्णामेकस्वर्गफलावच्छिज्ञानां, यदि वा जिज्ञास्यब्रह्मणोशो धर्मः स्यात्, यथा चतुर्लक्षणीव्युत्पादं ब्रह्म केनचित्केनचिदंशनकेकेन लक्षणेन व्युत्पादते, तत्र चतुणा लक्षणानां जिज्ञास्याभेदेन परस्परसम्बन्धे सति क्रमो विवक्षितस्तथेहा व्ये कजिज्ञास्यतया धमब्रह्मजिज्ञासयोः क्रमो विवक्ष्येत, न चैतदुभयमप्यस्ता्याह- "फलजिज्ञास्यभेदाञ्च"। फलभेदं विभजते "अभ्युदयफलं धर्मज्ञान'मिति ।

यते मन्त्राणां प्रयोगशेषत्वातू। अङ्गविशेषनिर्वापादीना क्रमाकांक्षार्यां सुख्यक्रमेणैव क्रम इति नियम्यते सोडयं मुख्यक्रमः । इदं च प्रवृत्तिकमस्याध्युदाहरणं बोध्यम्। याज्यानुवाक्याप्रवृत्तिक्रमेण निर्वापादीनां क्रमस्य सिद्धत्वादित्यलं विस्तरस्तु कल्पतरी द्रष्टव्यः । (१) एकप्रयोगवचनपरित्रहे हेतुमाह एकफलवदिति। एकश्चास्ती फलवतः प्रधानस्य दर्शपौर्णमासादे- रुपकारस्तस्मिन्समुच्चित्य साधनत्वेनोपनिषद्धा: शेषाः शेषिणश्चात एकवचनोपगृद्दीतानामित्यर्थः। एकाधि- कारिकाणामित्यनेन कर्तृभेदाभावात्क्मापेक्षाSSवश्यकीति प्रदर्शितम्। (२) 'सौरय चरुं निर्वषद्धह्मवर्चसफा मम ः ' 'आर्यमण ु िर्ेत््वर्गका म - ' राा्ुं िर्वपेत् श ्- तकृष्णलकामः' इत्यादिभिन्नफलकयागानानत्वसम्बन्धात न क्रमः युगपत्पाठासम्भवादवर्जनीयतया प्राप्तः पाठ क्रमोऽध्ययनार्थ इति भावः । (३) इदमत्र तात्पर्यम्। अ्पा प्रणयन दर्शपूर्णमासाङ्गमाश्रित्य 'गोदोहनेन पशुकामस्य' इति विदि- तस्य गोदोहनस्य, 'दर्शपृर्णमासाभ्यामिट्ठा सोमेन यजेत' इति दर्शायुत्तरकाले विहितस्य सोमयागस्य च शेषशेषिमावामवेपि दर्शाधिकृताधिकारत्वादेकवचनगृहीतानां तेषां युगपदनुष्ठानास्तम्भवात्क्रमाकांक्षायां अत्यादिभिः क्रमो बोध्यत इति स सम्भवति, अन्र तु जिज्ञासयोरधिकृताधिकारत्वाभावान्र क्रमसम्भव इति।

३६ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

(१) जिज्ञासाया वस्तुतो ज्ञानतन्त्रत्वाज्ज्ञानफलं जिज्ञासाफलमिति भावः। (२)न केवलं स्वर पतः फलभेद:, तदुरपादनप्रकारभेदादपि तद्भेद इत्याह-"तच्चानुष्ठानापेक्ष ब्रह्मज्ञानं व नानुष्ठानान्तरापेक्षम्" (पृ० ७५ पं०)। शाब्दज्ञानाभ्यासान्नानुष्ठानान्तरमपेक्षते, नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानसहभावस्यापास्तत्वादिति भावः । जिज्ञास्यमेदमात्यन्तिकमाह- "अव्यक्ष धर्म" इति। भविता भव्यः, कर्तरि कृत्यः। (३)भविता च भावकव्यापारनि र्वर्त्यतया तत्तन्त्र इति ततः प्राग् ज्ञानकाले नास्तीत्यर्थः । भूत सत्यं(४), सदेकान्ततो न कदा चिदसदित्यर्थः। न केवलं स्वरूपतो जिज्ञास्ययोर्भेदो ज्ञापकप्रमाणप्रतृत्तिभदादपि भेद इत्याह- "वोदनाप्रवृत्तिभेदाच्च"। चोदनेति वैदिकं शब्दमाह, विशेषेण सामान्यस्य लक्षणात्। प्रवृत्तिभेद विभजते-"या हि चोदना धर्मस्ये"ति। (५)आज्ञादीनां पुरुषाभिप्रायमे दानामसम्भवादपौरुपरेये वेदे चोदनोपदेशः। अत एवोक्तं '(६)तस्य ज्ञानमुपदेश' इति। सा च स्वसाध्ये पुरुषव्यापारे भावनायां, तद्विषय च यागादौ, सहि भावनाविषयः, तदघीननिरूपण त्वात् प्रयत्नस्य भावनायाः । 'षिञ् बन्धन इत्यस्य धातोर्विषयपदव्युत्पत्तेः। (७)भावनायास्त दूद्वारेण च यागादिरपक्षितोपायतामवगमयन्ती त्रेच्छोपहारमुखेन पुरुष नियुञनैत्र यागादि धर्ममवबोधयति नान्यथा। ब्रह्मचोदना तु पुरुषमवबोधयत्येव केवलं न तु प्रवर्तयन्त्यवबोध- यति। कुतः १ अवबोधस्य पवृत्तिरहितस्य चोदनाजन्यत्वात्। नन्वात्मा ज्ञातव्य इत्येतद्वि धिपरैर्वैदान्तैस्तदेकवाक्यतय।Sवबोधे प्रवर्तयद्ध्गिरेव पुरुषो ब्रह्मावबोध्यत इति समानत्वं धर्म- चोद नाभिव्रह्म चोदनानामित्यत आह-"न पुरुषोऽवबोधे नियुज्यते" । अयमभिस न्धिः।न तावद् ब्रह्मसाक्षातकारे पुरुषो नियोक्तव्यः, तस्य ब्रह्मस्वाभाव्येन नित्यत्वादकार्यत्वात्। नाप्युपासनायां, तस्या अपि ज्ञानप्रकर्षे हेतुभावस्यान्वयव्यतिरेकसिद्धतया प्राप्तत्वेनाविधेय- त्वात्। नापि शाब्दबोधे, तस्याप्यधातवेदस्य पुरुषस्य विदितपदतदर्थस्य समधिगतशाब्द-

(१) संग्रहे जिज्ञासयो: फलादिभेदमभिधाय विभजने ज्ञानयोस्तत्कथनमयुक्तमित्याशक्याह जिज्ञा- साया इति। इच्छाया ज्ञानपारतन्त्र्याज्ज्ञानफलमेव जिज्ञासाफलमिति भाव: । (२) फलभेदे वक्तव्ये कारणभेदकथनं भाष्येऽतुपयोगीत्याशंक्याइ न केवलमििति। विधेयाविधेयक्र याज्ञानफलयोरुत्पादता व्यङ्गचता च वेलक्षण्यमित्यर्थः । (३) ननु भवितु: कथं ज्ञानकाले सत्ाभाव इत्याशंक्य ज्ञानोत्तरभाविप्रयोजकव्यापारावेक्षणादित्याड भविता चति। भवतिरसिद्धक्रियाकर्तृवाची न पच्यादिवत्सिद्ध कर्तृकक्रियस्ततो भविता स्वतोऽसिद्धस्सन् भा- वकव्यापारापेक्षनिष्पत्तिरर्थात साध्यो भवति इत्यथ:। (४ ) अने नाती तवाचित्वभ्रमोऽपास्तः ॥ (५) आज्ञादीनामिति। आदिनाऽभ्यर्थनानुज्ञे बोध्ये । तन्र उत्कृष्टपुंसः स्वाभिलषितोपायकार्यत्वामि- धानमाज्ञा यथा गामानयेति, हीनस्येतदेवाभ्यर्थना यथा वदुमध्यावयेति, प्रवृत्तस्य प्रयोञ्यस्य तद्धितोपायो- किरनुज्ञा यथा-तथा कुरु यथा हितमिति। नैतासा वेदे सम्भष इत्युपदेशश्चोदनेति भावः। (६ ) तस्य धर्मस्य ज्ञाने प्रमाणसुपदेशो विधिरिति ज० १ अ० ५ सूत्रैकदेशार्थों बोध्यः। स्वसाध्य इति । स्वस्याः प्तिपाये विषये भावनायामत्यर्थः । () नतु भावनाधात्वथयोविधिशन्देन पुरुषपरवर्तनमशक्यं प्रमाणस्य वाय्वादिवत्प्ेरकत्वासम्भवादित्या- शवयाह भावनाया इति। साक्षाद्वावनायास्तद्वच्छेदकत्वद्वारा धात्वर्थस्य चषोपायता बोधयित्वा तत्रच्छामुप- हरन विधि: पुरुष प्रवतयतीति चोदनाया धर्मबोधकत्वं सिध्यतीत्यर्थः ।

पा० १ सू० १ ] ब्रह्मविचारप्रकरणम्। ३७

न्यायतत्वस्याप्रत्यूहमुत्पत्तेः । अत्रैव दष्टान्तमाह-"यथाक्षार्थे"ति (पृ० ७६पं० १)। दार्ष्टान्तिके योजयति "तद्वत" इति। अपि चात्मज्ञानविधिपरेषु वेदान्तेषु नात्मतत्वविनि- धयः शाब्द: स्याद, नहि तदात्मतत्त्वपरास्ते, किन्तु तज्ज्ञानविधिपराः, यत्पराश्ष ते त एक तेषामर्थाः। न च बोधस्य बोध्यनिष्ठत्वादपेक्षितत्वादन्यपरेभ्योपि बोध्यतत्वाेनिश्वयः, (१)समारोपेणापि तदुपपत्तेः। तस्मान्न बोधविधिपरा वेदान्ता इति सिद्धम्। प्रकृतमुपसंहरति "तस्मात्किमपि वक्तव्य"मिति (पृ० ७७ पं० १)। यस्मिन्नसति ब्रह्मजिज्ञासान भव ति सति तु भवन्ती भवत्येवेत्यर्थः । तदाह-"उच्यते नित्यानित्यवस्तुविवेक" इत्या दि। नित्यः प्रत्यगात्मा, अनित्या देहेन्द्रियविषयादयः। (२)तद्विषयश्चेद्विवेको निश्चयः, कृत- मस्य ब्रह्मजिज्ञासया, ज्ञातत्वाद् ब्रह्मणः। अथ विवेको ज्ञानमात्रं न निश्चयः, तथासत्येष विपरया सादन्यः संशयः स्यात्, तथा च न वैराग्यं भावयेत्, अभावयन् कथं ब्रह्मजिज्ञासाहेतुः। (३)तस्मादेवं व्याख्येयम्-नित्यावित्ययोर्वसतीति नित्यानित्यवस्तु तद्धर्मः, नित्यानित्ययोर्ध मिणोस्तद्धर्माणां च विवेको नित्यानित्यवस्तुविवेकः। एतदुक्तं भवति-मा भूदिदं तद्टतं नित्यमिदं तदनृतमनित्यमिति धर्मिविशेषयोर्विवेकः, धर्मिमात्रयोरनित्यानित्ययोस्तद्वर्मयोश् विवेकं निश्चिनोत्येव। नित्यत्वं सत्यत्वं तद्यस्यास्ति तन्नित्यं सत्यं, तथा चाऽडस्थागोचरः । अनित्यत्वमसत्यत्वं तद्यस्यास्ति तदनित्यमनृतं, तथा चानास्थागोचरः। (४)तदेतेष्वनुभूयमा नेषु युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरेषु विषयविषायेषु यहतं नित्यं सुखं व्यवस्थास्यते तदास्थागोचरो भविष्यति, यत्त्वनित्यमनृतं भविष्यति तापत्रयपरीतं तत त्यक्ष्यत इति। सोयं नित्यानित्यव- स्तुविवेक: प्राग्भवीयादेहिकाद्वा कर्मणो विशुद्धसत्वस्य भवत्यनुभवोपपत्तिभ्याम्(५)। न खलुः सत्यं नाम न किंचिदस्ताति वाच्यम्, तदभावे तदधिष्ठानस्यानृतस्याप्यनुपपत्तेः, शून्यवादि नामपि शुन्यताया एव सत्यत्वात्। (६)अथास्य पुरुषधौरेयस्यानुभवोपपततिभ्यामेवं सुनिपुण नि० रूपयत आ च सत्यलोकाद आ चावीचे जायस्व म्रियस्वे'ति विपरिवर्तमानं क्षणमुहूतयामाहो- रात्रा धेमासमासत्वेयनवत्सरयुगचतुर्युग म्वन्तर प्रलय महा प्रलय महा सर्गवान्तर सर्गसंसार साग- रोर्मिभिरनिशमुह्यमानं तापत्रयपरीतमात्मानं च जीवलोकं चावलोक्यास्मिन् संसारमण्डले-

(१) यथा विशिषविधा विशेषण विधिस्तया विषय विशिष्टपरतिपनिविधिसामथर्याद ब्र्मनिश्वयः स्या- दिव्याशंक्य पमाधने समारोपेणापीति।'वाचं धेनुमुपासीत' इत्यादावारोप्यस्यापि विधेयज्ञानविषयत्वात्म्- तिपत्तिविधिन विशेषणसन्तामाक्षिपतीति भावः। (२) नित्यानित्यवस्तुविवेक इति भाष्यमाक्षिपति तद्व्षियश्रेति। (३) समाधन्ते तस्मादिति। तथाच निश्चय एवं विधेकः। न वैवंसति शास्रानारम्भः शंक्य, इद नित्यमिदमनित्यमित्यनिश्चयात् तदर्थ शास्त्ारम्मस्यावश्यकत्वादिति भावः। (४) सत्यासत्ययारुपादयानुपादेयत्वे हेतुमाह तदेतेष्विति। सुखत्वान्नित्यमुपादेयं दुःखत्वान्नतित्य त्याज्यमित्यर्थः । (५) द्ष्टेऽनुभव, उपपततिर्त्वद्ष्टे ग्राह्या। (६) न नित्यादिविवक मात्रं वैराव्यजनकमवितु तदभ्यास् इत्शह अथास्येति। अध्य पुरुषधैरियस्य संसारमण्डलेऽनित्यत्वादिविषयं परसंख्यानं ज्ञानमुपावर्तत इत्यन्वयः। अवीचि :- नरकविशेषः। जायस्क प्रियस्वेति 'क्रियासममिहारे लोडि'ति पानःपुन्धे सर्वलकारापवादेन लोडूविधानाज्ननमरणाभ्यामावर्तमान क्षणादिकालै: संसारसागरोर्मिरुपैरनिश मूह्यमानं जीवगणं वीक्ष्येति योजना।

३८ सटिप्पणभामत्यां [अ० १

Sनित्याशुचिदुःखात्मकं प्रसंख्यानमुपावतते, ततोस्यैतादशान्नित्यानित्यवस्तुविवेकलक्षणात् प्रसं० ख्यानाद् "इहामुन्नार्थभोगविरागो" भवति। अर्थ्यते प्रार्थ्यत इत्यर्थः, फलमिति यावत्, तस्मिन् विरागोSनाभोगात्मिकोपेक्षाबुद्धिः(१), ततः "शमदमादिसाधनसंपत्"। रागा दिकषायमदिरामनं हि मनस्तेषु तेषु विषयेषूच्चावचमिन्द्रियाणि प्रवर्तयद्विविधाक्ष प्रतृत्तीः पुण्यापुण्यफला भावयत् पुरुषमतिधोरे विविधतुःखज्वालाजटिले संसारहुतभुजि जुहोति। प्रसं- ख्यानाभ्यासलब्धवैराग्यपरिपाकभग्नरागादिकषायमदिरामदं तु मनः पुरुषेणावजीयते वशी- क्रियते। सोऽयमस्य वैराग्यहेतुको मनोविजयः शम इति वशीकारसंज्ञ इति चाख्यायते। विजितं च मनस्ततत्वविषयविनि योगयोग्यता नीयते, सेयमस्य योग्यता दमः। यथा दान्तोऽयं वृषभयुवा हलशकटादिवहनयोग्यः कृत इति गभ्यते। आदिग्रहणेन च विषयतितिक्षातदु परमतत्त्रश्रद्धाः संगृह्यन्ते। अत एव श्रुतिः 'तस्मात शान्तो दान्त उपरतास्तितिक्षुः श्रद्धा- वित्तो भूत्वाSSत्मन्येवात्मानं पश्येत् सर्वमात्मनि पश्यती'ति। तदेतस्य शमदमादिरूपसाध नस्य संपत्प्रकर्षः शमदमादिसाधनसंपत् । ततोऽस्य संसारबन्धनामुमुक्षा भवतीत्याह-"मुमु. क्षुत्वं च"। (२)तस्य च नित्यशुद्धमुक्तसत्यर्वभावब्रह्मज्ञानं मोक्षस्य कारणभित्युपश्रुत्य तज्जिज्ञासा भवति धर्मजिज्ञासायाः प्रागूर्ध्व च, तस्मात्तेषामेवानन्तर्य न धर्मजिज्ञासाया इत्या. ह "तेषु ही "ंते। न केवलं जिज्ञासामात्रमपि तु ज्ञानमपीत्याह "झातुं च'। उपसंह रति "तस्मा"दिति। (पृं. ७८ पं० २) क्रमप्राप्तमतःशब्दं व्याचष्टे "अतः शब्दो हेत्वर्थः" । तमेवातःशब्दस्य हेतुरूप- मर्थमाह "यर्माद्वेद एवे"ति। (३)अत्रैवं परिचोदते-सत्यं यथोक्तसाघनसंपत्यनन्तरं ब्रह्मज़िज्ञासा भवति, सैव त्वनुपपन्ना, इहामुत्रफलापभोगविरागस्यानुपपत्तेः। अनुकूलवेद- नैयं हि फलम्, इष्टलक्षणत्वात् फलस्यं। न चानुरागहेतावस्य वराग्यं भवितृमर्हति। दुः खानुषङ्गदर्शनात् सुखेऽपि वैराग्यभिति चेतु, हन्त भो: सुखानुषक्काद्दुःखप्यनुरागो न करमा द्रवति। तस्मात्सुख उपादीयमाने दुःखपरिहारे प्रयतितव्यम्। अवर्जनीयतया दुःखमागत. मपि परिहृत्य सुखमात्रं भोक्ष्यते। तद्था मत्स्यार्थी सशल्कान्(४) सकण्टकानू मत्स्यानुपा- दत्ते, स यावदादेयं तावदादाय विनिवर्तते। यथा वा धान्यार्थी सपलालानि धान्यान्याहरति, स यावदादेयं तावदुपादाय निवर्तते। तस्माद्दुःखभयान्नानुकूलवेदनायमैहिकं वाऽडमुष्मिकं वा सुखं परित्यक्तुमुचितम्। नहि मृगाः सन्तीति शालयो नोप्यन्ते, भिक्षुकाः सन्तीति स्थाल्या नाधिश्रीयन्ते । अपि च ंष सुखं चन्दनवनितादिसङ्गजन्म क्षयितालक्षणेन दुःखना. घ्रातत्वादतिभीरुणा त्यज्येतापि, न त्वामुष्मिकं स्वर्गोदि, तस्याविनाशित्वात्। श्रयते हि 'अपाम सोमममृता अभूम'ति। तथाच 'अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति'। न

(१ ) आभोगो मनस्कार:, आदर इति याक्त, तथाचानादरात्मिकोपेक्षाबुद्धिर्विराग इत्यर्थेः । (२) ननूकसम्पत्त्या मोक्षेच्छा भवतु तावता ब्रह्मजिज्ञासा कर्थ स्यादित्यभाहं तस्य चेि। (३) अन्राथ शब्देनैव जिज्ञासाहेतु प्रतिपादनाव्किम तः शब्देन त्याशक्य, नानेन जिज्ञास। पति साधन कलापस्य हेतुतोच्यते, किन्तु पूर्वोक्तहेतुस्वरूपासिद्धिपीरह्वार इत्याह अश्रैवामित्यदिना। (४) शल्कं-शकलम्।

पा०१ सू०१ ] ब्रह्मविचारप्रकरणम् ३९

च कृतकत्वहेतुकं विनाशित्वानुमानमत्र संभवति(१), नरशिरःकपालशौचानुमानवदागमवा घितविषयत्वात(२)। तस्माद्यथोक्तसाधनसंपत्त्यभावान्न ब्रह्मजिंज्ञासेति प्राप्तम्। एवं प्रप्ते आह भगवान् सूत्रकारः "अत"इति। तस्यार्थ व्याचष्ठे भाष्यकारः "यसमाद्वेद एवेति। अयमभिसन्धिः। सत्यं मृगभिक्षुकादयः शक्याः परिहतु पाचककृषीवलादिभिः, दुःखं त्वनेक विधानेककारणसंपातजमशक्यपरिहारम्, अन्ततः साधनपारतन्त्रयक्षयितालक्षणयोर्दुःखयोः समस्तकृतकसुखाविनाभावनियमात्। नहि मधुविषसंवृक्तमन्नं विषं परित्यज्य समधु शक्यं शिल्पिवरेणापि भोत्तुम्। (३)क्षयितानुमानोपोद्वलितं च "तद्यथेह कर्मचित'इत्यादि वचनं क्षयिताप्रतिपादकम् 'अपाम सोममि'त्यादिकं वचनं मुख्यासंभवे (४)जघन्यवृत्तितामापादयति। यथाहुः पौराणिका :- 'आभृतसंप्लव स्थानममृत्वं हि भाष्यते' इति। (५)अत्र च ब्रह्मपदेन तत्प्रमाणं वेद उपस्थापितः। सच योग्यत्वात् 'तद्यथेह कर्मचित इत्यादिरत इति सर्वनाम्रा परामृश्य हेतुपश्वम्या निर्दिश्यते। स्यादेतत्, यथा स्वर्गादेः कृत .- कस्य सुखस्य दुःखानुषज्ञस्तथा ब्रह्मणोपत्यित आह-"तथा ब्रह्मविज्ञानादपी"ति (पृ. ७९-पं० १)। तेनायमर्थः-अतः स्वर्गादीनां क्षयिताप्रतिपादकादु ब्रह्मज्ञानस्य चः परमपुरुषाथताप्रतिपादकादागमाद् यथोक्तसाधन संपत् तत जिज्ञासेति सिद्म्। ब्रह्मजिज्ञा मापदव्याख्यानमाह "ब्रह्मण"इति। षष्ठीसमासप्रदर्शनेन प्राचा वृत्तिकृतां ब्रह्मणे जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासति चतुर्थीसमासः परास्तो वेदितव्यः। (६)'तादर्थ्यसमासे प्रकृतिविकृतिभ्रहणं कर्त्तव्यमि'ति कात्यायनीयवचनेन यूपदार्वादिष्वेव प्रकृतिविकारभूतेषु चतुर्थीसमासनियमात, अप्रकृतिविकारभूत इत्येवमादौ तत्निषेघात्, 'अश्वघासादयः षष्ीसमासा भविष्यन्ती'त्यश्वघा सादिषु षष्ठीसमासप्रतिविधानात्, षष्ठीसमासेऽपि च ब्रह्मणो वास्तव प्राधान्योपपत्तेरिति। स्या- देतत्, ब्रह्मणो जिज्ञासेत्युक्ते तत्रानेकार्थत्वाद् ब्रह्मशब्दस्य संशयः-'कस्य ब्रह्मणो जिज्ञासे'ति। अस्ति ब्रह्मशब्दो विप्रत्वजातौ यथा ब्रह्महत्येति, अस्ति च वेद यथा (७)ब्रह्मोज्झमिति,

(१) स्वर्गादि विनश्वरं कृतकत्वाद् घटवीित्यनुमानं न सम्भवतीत्यर्थः। (२ ) नरेति। नराशर:कपालं शुचि प्राण्यङ्गत्वाच्छ ङ्गयदित्यनुमानस्य यथा 'नारं स्पृट्टाऽस्थि सस्नेह सवासा जलमाविशेत' इत्यागमेन विरोधस्तथोक्त्तागमेनास्यानुमानस्य बाधितत्वादित्यर्थः । (३) कृतकत्वानुमानानुगृहीताव 'तद्यथेति'वाक्यात न्यायहीनम् 'अपाम' इत्यादिवाक्यमापेक्षिकामृत- त्वादिपरतया व्याख्येयमित्याह क्षयितेति। (४) जघन्यवृत्तिर्लक्षणा, तथाचात्र लक्षणायाSमृतत्वपदेन चिरस्थायित्वं आ्रध्यमिति भावः । (५) नित्यानित्यविवेकादेर प्रस्तुतत्वात्तदानन्तर्यमथशब्दार्थों न युक्कोऽत एव कर्मणा क्षयिष्णुफलत्वं अहाज्ञानस्य मोचहेतुत्वं चातश्देन न परामशमिति भास्करमतं भाष्यव्याख्ययानुकम्पयनाह अत्र चेति। तहि सकलवेदान्ताः परामृश्येरत्रत आह योग्यत्वादिति। अथशब्दोक्तहेतुत्वस्मर्थन योग्यत्वादित्यथः। (६) प्राचीनोक्त्चतुर्थासमासाभावे हेतुमाह तादर्थ्येति। पाणिनिना 'चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखर . स्षितैः'इति (२।१।३६) सूत्रेण तादर्थ्यचतुर्थी विहिता, तत्र च कात्यायनेन प्रकृतिविकृतिभावस्यावश््यकत्वं पदर्शतम् । अत एव 'यूयाय दारु' इति चतुर्थीसमासो युक्त्को न तु अश्वाय घास इति, तथाचात्र ब्रह्म- जिज्ञासयो: प्रकृति विकाराभावान्र चतुर्थीसमाब इति भाषः।

४० सटिप्पणभामत्यां [अ०१ अस्ति च परमात्मनि यथा ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीति, तमिमं संशयमपाकरोति-"ब्रह्म च वक्ष्यमाणलक्षण"मिति (पृ० ८० पं १) यतो ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय तज्ज्ञाप- नाय परमात्मलक्षणं प्रणयति ततोऽवगच्छाम: परमात्मजिज्ञासेवेयं नं विप्रत्वजात्यादिजिज्ञासे त्यर्थ:। 'षष्ठीसमासपरिश्रहेऽपि नेयं कर्मषष्ठी, किन्तु शेषलक्षणा, संबन्धमात्रं च शेष इति ब्रह्मणो जिज्ञासेत्युक्ते ब्रह्मसंबन्धिनी जिज्ञासेत्युक्तं भवति, तथा च ब्रह्मस्वरूपप्रमाणयुक्ति साधनप्रयोजनजिज्ञासाः सर्वा ब्रह्मजिज्ञासार्था ब्रह्मजिज्ञासयाऽवरुद्वा भवन्ति, साक्षात्पारम्प- र्येण च ब्रह्मसंबं्धात्, कर्मषष्ठथीं तुं ब्रह्मशब्दार्थ: कर्म, स च स्व्ररूपमेवेति तत्प्रमाणादयो नावरुध्येरन्, तथा चाप्रतिज्ञातार्थचिन्ता प्रमाणदिषु भवेदि'ति ये मन्यन्ते तान्प्रत्याह "ब्रह्म- ण" इति। "कर्मणी"ति। अत्र हेतुमाह "जिज्ञास्येति" (पृं० ८१ पं० १)। इच्छाया: प्रतिपत्यनुबन्धो ज्ञानं, ज्ञानस्य च झ्ञेयं ब्रह्म, न खल ज्ञानं ज्ञेयं बिना निरूप्यते, न च जिज्ञासा ज्ञानं विनेति प्रतिपत्त्यनुबन्धत्वात प्रथमं जिज्ञासा कर्मैवापेक्षते, न तु सं्बन्धि- मात्रम्, तदन्तरेणापि सति कर्मणि तननिरूपणात्(१), नहि (२)चन्द्रमसमादित्यं चोपलभ्य कस्यायमिति सम्बन्ध्यन्वेषणा भवति, भवति तु ज्ञानमित्युक्ते बिषयान्वेषणा किंविषयमिति, तस्मास्प्रथममपेक्षितत्वात् कर्मतयैव ब्रह्म संबध्यते, न संबन्धितामात्रेण तम्य जघन्यत्वातू, तथा च कर्मणि षर्ष्ठीत्यर्थः। (३)ननु सत्यं न जिज्ञास्यमन्तरेण जिज्ञासा निरुप्यते, जिज्ञास्यान्तरं त्वस्या भविष्यति ब्रह्म तु शेषतया संभन्तस्यते इत्यत आह-"जिज्ञास्यन्तरे"ति। (४) निगृ· ढाभिप्रायथ्वोदयति-"ननु शेषषष्ठीपरिभ्रहेऽपी"ति । सामान्यसम्बन्धस्य विशेषसम्ब न्धाविरोधेन कर्मताया अविघातेन जिज्ञासानिरूपणोपपत्तेरित्यर्थः। निगूढाभिप्राय एव दूषयति- "एवमपि प्रत्यक्ष ब्रह्मण" इति। (५)वाच्यस्य कर्मत्वस्य जिज्ञासया प्रथममपेक्षितस्यप्रथ- मसम्बन्धार्हस्य चान्वयपरित्यागेन पश्चात्कथांचिदपेक्षितस्य सम्बन्धिमात्रस्य सम्बन्धो जघन्यः प्रथम: प्रथमश्च जधन्य इति सुव्याहृतं न्यायतत्त्वम्। (६)प्रत्यक्षपरोक्षाभिधानं च प्राथम्याप्रा थम्यस्फुटत्वास्फुटत्वािप्रायम्। चोदक: स्वाभिप्रायसुद्घाटयति-"न व्यर्थो ब्रह्माश्रि- ताशेषे"ति (पृ• ८२ पं० १)। व्याख्यातमेतदधस्ता्। समाधाता स्वाभिसन्धिमुद्धाट- ्यति-"न प्रधानपरिग्रह" इति। बास्तवं प्राधान्यं ब्रह्मणः । शेष सनिदर्शनमतिरो- (१) तन्निरूपणादिति। अय भावः। स्वरूपतो जिज्ञासायां निरूपितायां पश्चात्सम्बंध्यपेक्षा जायते, ब्रम्म च ज्ञानद्वारा जिज्ञासारूपनिरूपकमिति प्रथमोदिताकाङ्कावशादू ब्रह्म जिज्ञासायाः कर्मत्वेन सम्बध्यत न तु सम्बन्धिमात्रतयति। (२) जिज्ञासाज्ञानयो विषयाधीनन रूपण वैधर्म्यदृष्टानतेन पञ्चयन्ाह नह्ीति। (३) पमाणयुक्त्यादिकमेव जिज्ञालायाः कर्म स्पात् ब्रह्म व सम्बन्धित्वनैव निर्दिश्य तामित्यभिमाये- णाशंकते नन्विति। (४) ननु श्ुतकर्मत्यागायोगे स्थिते कथं शेषषष्ठी शंक्तत इत्यत आह निगूढाभिपाय इति। प्रमाणा- दिबहुओी तत्वसिद्धिरित्यमिपायस्यान निगूढता बोष्या। (६) वाच्यस्येति। शब्दोपा त्तत्वेन सकाक ष त स न , प्र म े कक् ्े्याकाड्डा, पथमसम्बन्धार्ईस्यो त योग्यता, एतैर्युफतस्य कर्मत्वस्य सम्बन्ध: प्रथमः सन्नवि जघन्यः, एतैवियुक्तस्य सम्बन्धिमानस्य सम्बन्धो जघन्योवि प्रथम इति कल्पनं न युक्तमित्यर्थः। (६) नतु 'एवमपि पत्यक्ष' इति भाष्ये प्रत्यक्षनिर्देशों न युक्कःकर्मत्वस्य शा्दत्वादत आड मत्यक्वेति।

पा०१ सू०१ ] ब्रह्मविचारपकरणम् । ४१

हितार्थम्, श्रुत्यनुगमश्वातिरोहितः। तदेवमभिमतं समासं व्यवस्थाप्य जिज्ञासापदार्थमाह- "जञातु'मिति (पृ. ८३ पं० ८)। स्यादेतत्, न ज्ञानमिच्छाविषयः, सुखदुःखावाप्तिप रिहारो वा तदुपायो वा तद्द्वारेणेच्छागोचरः, न चैवं ब्रह्मविज्ञानम्, न खल्वेतदनुकूलमिति वा प्रतिकूलनिवृत्तिरिति वाऽनुभूयते, नापि तयोरुपायः, तस्मिन् सत्यपि सुखभेदस्याद- शनात्, अनुवर्तमानस्य च दुःखस्यानिवृत्तेः, तस्मान्न सूत्रकारवचनमात्रादिषिकमता ज्ञान. स्येत्यत आह-"अवगतिपर्यन्त''मिति। न केवलं ज्ञानमिष्यते किन्त्ववगति साक्षात्कारं कुर्वदवगतिपर्यन्तं सन्वाच्याया इच्छाया: कर्म। कस्मात् ? फलविषयत्वादिच्छाया, (१)तदुपायं फलपर्यन्तं गोचरयतीच्छति शेषः। ननु भवत्ववगतिपर्यन्तं ज्ञानं, किमतावता- पीषटं भवति, नह्यपेक्षणीयविषयमवगतिपर्यन्तमपि ज्ञानमिष्यत इत्यत आह-"ज्ञानेन हि प्रमाणेनावगन्तुमिष्टं ब्रह्म" (पृ० ८४ पं० १)। (२)भवतु ब्रह्मविषयावगतिः, एवमपि कथमिष्टेत्यत आह-"(३)ब्रह्मावगंतिर्हि पुरुषार्थः"। किमभ्युदयः १ न, किन्तु निः श्रेयसं विगलितनिखिलदुःखानुषङ्ञपरमानन्दघनब्रह्मावगतिब्रह्मणः स्वभाव इति सैव निःश्रेय- सं पुरुषार्थ इति। स्यादेतत्, न ब्रह्मावगतिः पुरुषार्थः, पुरुषव्यापारव्याप्यो हि पुरुषार्थ:, न चास्या ब्रह्मस्वभावभूताया उत्पत्तिविकारसंस्कारप्राप्तयः संभवन्ति, तथासत्यनित्यत्वेन तत्स्वाभाव्यानुपपत्तेः, न चोत्पत्त्याद्यभावे व्यापारव्याप्यता, तस्मान्न ब्रह्मावगतिः पुरुषार्थ इत्यत आह-"निशेषसंसार बीजाविद्याद्यनर्थनिबर्हणात्"। सत्यं, ब्रह्मावगतौ ब्रह्मस्वभाव नोत्पत्त्यादयः सम्भवन्ति, तथाप्यनिर्वचनीयानाद्यविद्यावशाद् ब्रह्मस्वभावोऽप राधीनप्रकाशोपि प्रतिभानपि(४) न प्रतिभातीव पराधनिप्रकाश इव देहेन्द्रियादिभ्यो भिन्नो व्यभिन्न इव भासत इति संसारबीजाविद्याद्यनर्थानबर्हणात्, प्रागप्राप्त इव तस्मिन्सति प्राप्त इव भवतीति पुरुषेणार्थ्यमानत्वात्पुरुषार्थ इति युक्तम्। अविद्यादत्या देप्रहणेन तत्संस्कारोऽवरुध्य ते। अविद्यादिनिवृत्तिस्तृपासनाकार्यादन्तःकरणवृत्तिभेदात साक्षात्कारादिति द्रष्टव्यम्(५)। उपसंहरति -- "(६)तर्मादु ब्रह्म जिज्ञासितव्यम्" उक्तलक्षणेन मुमुक्षुणा। न खल तज्ज्ञानं विना सवासनविविधदुःखनिदानमविद्योच्छिद्ते। न च तदुच्छेदमन्तरेण विगलितनि- •खिलदु:खानुषङ्गानन्दघनब्रह्मात्मतासाक्षात्काराविर्भावो जीवस्य। तस्मादानन्दघनव्रह्मात्म- तामिच्छता तदुपायो ज्ञानमेषितव्यम्। (७)तच न केवलेभ्यो वेदान्तेभ्योऽपि तु ब्रह्ममी-

(१) ननु साक्षात्कारसाधनं ज्ञानमिच्छाविषय इति प्रतिज्ञाय फलविषयत्वादिच्छाया इति हेतुर्व्यधिक- करणत्वादयुक्त इत्याशंक्याह तदुपायमिति। कलेच्छाया एवोपायपर्यनतं प्रसरान्र विरोध इति भाषः। (२) अ्रह्मणोपि धर्मवद्सुखत्वात्र तदव्गतिरित्याशङ्कार्थः भवत्वित्यादिग्रन्थस्य बोध्यः । (३) श्तिस्वानुभवावगतानर्दुःखानन्दमभिप्रेत्य परिहारमाह ब्रह्मावगतिहीति। (४) प्रतिभान-प्रतिभासमानः । (५) द्रष्टव्यमिति। अनेनाविद्यानिवृत्तिर्न स्वरूपावगत्या नित्यनिवृत्त्यापातादपि तु वृत्तित इत्युक्तम्। (६) पदार्थान्व्याख्याय सूत्रतात्पर्यार्थमाह तस्मादित्यादिना । (*) ननु वेदीन्तेभ्य एव तत्सिद्धेः किमिति ज्ञामवे्म्ाश्य्ंेाना पतिबन्धान्न वेदान्तम्य एव तत्मिद्विरत्यर्थः ।

४२ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

मांसोपकरणेभ्य इति (१)इच्छानिभेन ब्रह्ममीमांसायां प्रव्त्यते, नतु वेदान्तेषु तदर्थवि- वक्षायां वा। तत्र फलवदर्थावबोधपरतां स्वाध्यायाध्ययनविधे: सूत्रयताऽथातो धर्मजिज्ञा से'त्यनेनैव प्रवर्त्तितत्वात्, धर्मग्रहणस्य च वेदार्थोपलक्षणत्वेनाधर्मवद् ब्रह्मणोप्युपलक्षणाच्च यद्यपि धर्ममीमांसावद् वेदार्थमीमांसया ब्रह्ममीमांसाप्याक्षेप्तुं शक्यते,(२)तथापि प्राच्या मी- मांसया न तद्वयुत्पाद्यते, (३)नापि ब्रह्ममीमांसाया अध्ययनमात्रानन्तर्यमिति ब्रह्मममिासा रम्भाय नित्यानित्यविवेकाद्यानन्तर्यप्रदर्शनाय चेदं सूत्रमारम्भणीयमित्यपानरुक्त्यम्। स्यादेतत्, एतेन सूत्रेण ब्रह्मज्ञानं प्रत्युपायता मामांसायाः प्रतिपाद्यत इत्युक्त्तम्, तद्युक्त, विकल्पासहत्वादिति चोदयति-"तत्पुनर्ब्रह्मे"ति (पृ०८५प० १)। (४)वेदान्तेभ्यो- पारुषेयतया स्वतःसिद्धप्रामाण्येभ्यः प्रसिद्धमप्रसिद्धं वा स्यात्। यदि प्रसिद्धं, वेदान्तवा क्यसमुत्थेन निश्वयज्ञानेन विषयीकृतं ततो न जिज्ञासितव्यम्, निष्पादितक्रिये कर्मणि अवि- शेषाधायिन: साधनस्य साधनन्यायातिपातात्। अथाप्रसिद्धं वेदान्तेभ्यः, त्हिं न तद्वेदान्ताः प्रतिपादयन्तीति सर्वथाऽप्रसिद्ध नैव शक्यं जिज्ञासितुम्। अनुभूते हि प्रिये भवर्ताच्छा न तु सर्वथाऽननुभूतपूर्वे। न चेष्यमाणमपि शक्यं ज्ञातुं, प्रमाणाभावात्। शब्दो हि तस्य प्रमाणं वक्तव्यम्। यथा वक्ष्यति 'शात्त्रयोनित्वा'दिति। स चेत्तन्नावबाधयति, कुतस्तस्य तत्र प्रा- माण्यम्। न च प्रमाणान्तरं ब्रह्मणि प्रक्रमते। तत्मात्प्रसिद्धस्य ज्ञातुं शक्यस्याप्यजिज्ञासनाद्, अप्रसिद्धस्येच्छाया अविषयत्वाद्, अशक्यज्ञानत्वाच्च न ब्रह्म जिज्ञास्यभित्याक्षेपः। परिहरति- "उच्यते अस्ति तावद् ब्रह्म नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावम्" अयमर्थः।(५)प्राग- पि ब्रह्ममीमांसाया अरधीतवेदस्य निगमनिरुक्तव्याकरणादिपरिशीलनविदितपदतदर्थसम्बन्घस्य 'सदेव सोम्येदमप्र आसीदि'त्युपकमात् 'तत्वमसी'त्यन्तात् सन्दभोत्नित्यत्वाद्युपेतब्रह्मस्वरू- पावगमस्तावदापाततो विचाराद्विनाऽप्यस्ति। (६)अत्र च ब्रह्मेत्यादिनावगम्येन तद्विषयम- वगमं लक्षयति, तदस्तित्वस्य सति विमर्शे विचारात्प्रागानर्णयात्। नित्येति क्षयिताल क्षण दुःखमुपक्षिपति। शुद्धेति देहादुपाधिकमपि दुःखमपाकरोति। बुद्धेत्यपराधीनप्रका (१) नन्विच्छाया विषयसान्दर्यलभ्यत्वारिक तत्कर्तव्यतादेशेनव्य आह इच्छानिभनेति ाुमि च्छा हि संदिग्धे विषये निर्णयावहा, स च विचारसाध्य इति तत्कर्तव्यतार्थादम्यते, आर्थिके चात्रार्थे कर्त- व्यपदाध्याहारः। श्रीतस्तु मुमुक्षानन्तरं ब्रह्मज्ञानेच्छा भवितुं युक्त्ेत्येष एव। तथा चाधिकारार्थत्वमर्थ- शब्दस्य निषेद्धुं ज्ञानेच्छा जिज्ञासाशब्दार्थ इत्युपपादनान्न विरोध इति भावः । (२) वेदान्तानामुपलक्षगतया र्र्थविवक्षा पतिज्ञाव द्विचा तति ्ञ ्त्व्ं्य,् ा दनादिति समाधन्ते तथापीति। (३) पूर्व ब्रह्मविचार प्रतिज्ञासम्भवं मत्वा परिहार उक्त:, इदानीमविरक्तस्य ब्रह्मविचारे प्रवृत्त्यनहं- स्वात्सम्भव एव नास्तीत्याह नापीति (४) 'युष्मदस्मदि' त्यादि उपोद्घातभाष्ये ह्यहंपत्यये जीवस्य प्रमतिद्वेरसंसारित्रह्मात्मभावस्याभावाद्वि- षयाक्षेप: कृतोSत्र तूपेत्य ब्रह्मात्मभावं वेदान्तभ्यस्ततिसिद्यसिद्धिम्यामाक्षप इति विभागमाह वेदान्तेम्य इति। (५) ययाप वेदो निर्दोषस्तथापि सामान्यतो दृष्टानबन्धनवचनव्यकत्याभास प्रतिबद्ध: संदिग्धार्थः स्यादतो विचारात्मागापातप्रसतिद्धिं द्शयत्रपसिद्धत्वपक्षोक्तं दोषमुद्धरति भागपीति । (६) ननु भाध्ये 'अस्ति तावद्ब्रम्म' इति पतिज्ञा, तत्कथं 'ब्रह्मस्वरूपावगम' इत्यत्र व्यख्यानमत आह अत्र चेति। प्रत्याय्येन ब्रम्मणा प्रत्यये लक्षणयावगमव्याख्यानमिति भावः । तत्र हेतुमाह तदस्तित्वस्येति।

पा०१ सू०१ ] ब्रह्मविचारपकरणम् । ४३

शमानन्दात्मानं दर्शयति, आनन्दप्रकाशयोरभेदातू। स्यादेतत, मुक्तौ(१) सत्यामस्यैते शुद्धत्वादयः प्रथन्ते, ततस्तु प्राग् देहादयभेदेन तद्धर्मजन्मजरामरणादिदुःखयोगादित्यत उक्तम् "मुक्ते"ति। सदैव मुक्तः सदैव केवलोऽनादविद्यावशाततु भ्रान्त्या तथा Sवभासत इत्यर्थः। तदेवमनौपाधिकं ब्रह्मणो रूपं दर्शयित्वाऽविद्योपाधिक रूपमाह "सर्वशं सर्वशक्तिसम' न्वितम्"। तदनेन जगत्कारणत्वमस्य दर्शत, शक्तिज्ञानभावाभावानुविधानात(२) कार णत्वभावाभावयोः । कुतः पुनरेवम्भूतब्रह्मस्वरूपावगतिरित्यत आह-"ब्रह्मशब्दस्य ही" ति(पृ०८६ पं०१)। न केवलं 'सदेव सोम्येदमि'त्यादीनां वाक्यानां पोर्वापर्यालोचनया इत्थ म्भूतब्रह्मावगतिः, अपि तु ब्रह्मपदमपि निवचनसामर्थ्यादिममेवार्थ स्वहस्तयति। निर्वचनमाह "बृहृतर्धातोरथानुगमात्" (पृ. ८७ पं० १) । वृद्धिकर्मा हि बृहृतिरतिशायने वर्तते। तच्चदमतिशायनमनवच्छिन्नं(३) पदान्तरावगमितं नित्यशुद्धबुद्धत्वाद्यस्याभ्यनुजाना- ततियिर्थः । तदेवं तत्पदार्थस्य शुद्धत्वादेः प्रसिद्धिमभिधाय त्वंपदार्थस्याप्याह "सर्वस्या त्मत्वाच् ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिः"। सर्वस्य पांसुलपादकस्य हालिकस्यापि ब्रह्मास्तित्व प्रसिद्धिः । कुतः ? आत्मत्वात्। एतदेव स्फुटयति "सर्वो ही"ति (पृ० ८८ पं० १) (४)प्रतीतिमेवाप्रतीतिनिराकरणन द्रढयति "न ने"ति। न न प्रत्येत्यहमस्मीति, किन्तु अ्रत्येत्येवेति योजना। नन्वहमस्मीति च ज्ञास्यति मा च ज्ञासीदात्मानमित्यत आह "यदी ति"। "अहमस्मीति न प्रतीयात्"। अहंकारास्पदं हि जीवात्मानं चेन्न प्रतीयादह- मिति न प्रतीयादित्यर्थः । ननु प्रत्येतु सर्वो जन आत्मानमहंकारास्पदं ब्रह्मणि तु किमायात- मित्यत आह "आत्मा च ब्रह्म"। (५)तदस्त्वमा सामानाधिकरण्यात्, तस्मात्ततपदार्थस्य शुद्धबुद्धत्वादे: शब्दतस्त्वंपदार्थस्य च जीवात्मनः प्रत्यक्षतः प्रसिद्धेः, पदार्थज्ञानपूर्वकत्वाच्च वाक्यार्थज्ञानस्य त्वंपदार्थस्य ब्रह्मभावावगम'स्तत्वमसी' तिवाक्याद् उपपद्यत इति भावः। आक्षेप्ता (६) प्रथमकल्पाश्रयं दोषमाह "यदि तर्हि लोक"इति। अध्यापकाध्येतृपरम्परा लोकः । तत्र 'तत्वमसी'तिवाक्याद् यदि ब्रह्मात्मत्वेन प्रसिद्धमस्ति, आत्मा ब्रह्मत्वेनेति वक्त व्ये ब्रह्मात्मत्वनत्यभदविवक्षया गमयितव्यम्। परिहरति "न" । कुतः ? 'तद्विशेष

(१) भेदाभेदवादी शङ्कते सुक्ताविति। समाधन्ते सदैवेति। (२) यो जानाति शक्कोति च स करोति नेतर इत्यनुविधानादित्यर्थः । (३) ननु बृहतिधातुरततिशायनार्थोऽतु, तच्च बृहन् कुम्भ इतिवत् आपेक्षिक स्यादत आहानवच न्रमिति। पदान्तरः साक्षाननित्यत्वादिबोधकैर्नित्यादिवदेरवगमितम्। उक्तविशेषणानामन्यतमेन रहितस्य न महत्त्वसिद्धिरतो ब्रह्मपदादुक्त्तवस्तुस्तिद्धिरिति प्रकरणादिसंकोचकाभावात नापेक्षिकं बृहत्वमिति भावः । (४ ) सर्वस्य ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धि: सर्वो हि तत्प्रत्येतीति साध्यहेत्वोरविशेषमाशंक्याह प्रतीतिमेवेति। अभ अहं न नास्मीति प्रत्येतीति योजनायामस्तित्वं न सिध्येत् असत्त्वनिषेधेप्यनिर्वाच्यत्वस्यानवारणाद्, अतो- Sहमस्मीति न प्रत्येतीति नेति योजनैव साध्वीति भावः। (५) तदस्त्वमेति । 'तत्त्वमसी'ति वाक्ये तत्पदस्य प्रकृतसच्छन्दवाच्यब्रह्मपरामर्िनस्त्वंपदेन ामा - नाधिकरण्याच्छन्दतस्तत्पदार्थस्य प्रत्यक्षतस्त्वंपदार्थस्य च प्रसिध्याऽवधृतयोः पदार्थयोगृहीतसम्बन्धपद्द्वयम्ष मभिव्याहारादपूर्वो ब्राह्मत्मभावावगमरूपो वाक्यार्थ उपपदत इति भावः। ( ६) प्रथमेति। प्रसिद्धिपचाश्रयमित्यर्थः ।

सटिप्पणभामत्यां 88 [अ० प्रति विप्रतिपत्तेः"। (१)तदनेन विप्रतिपत्तिः साधकबाधकप्रमाणाभावे सति संशयबी जमुक्तम्, ततश्च संशयाज्जिज्ञासोपपद्यत इति भावः । (२) विवादाधिकरणं धर्मी सर्वतन्त्रसि- द्वान्तसिद्धाऽभयुपेयः । अन्यथाऽनाश्रया भिन्नाश्रया वा विप्रतिपत्तयो न स्युः। विरुद्धा हि प्रतिपत्तयो विप्रतिपत्तयः। न चानाश्रयाः प्रतिपत्तयो भवन्ति, अनालम्बनत्वापतेः। न च भिन्नाश्रया विरुद्धाः ।न ह्यनित्या बुद्धिनित्य आत्मेति प्रतिपत्तिविप्रतिपत्ती। (३)तस्मात्त तपदार्थस्य शुद्धत्वादेवैदान्तभ्यः प्रतीतिस्त्वंपदार्थस्य च जीवात्मनेो लोकतः सिद्धिः सर्वतन्त्र- सिद्धान्तः । (४)तदाभासत्वानाभासत्वेन तत्तद्विशेषषु परमत्र विप्रतिपत्तयः । तस्मात्सामान्यतः प्रसिद्धे धर्मिणि विशेषतो विप्रतिपत्ता युक्कस्तद्विशषेषु संशयः। तत्र त्वंपदार्थे तावद्विप्रति पत्तीर्दर्शयति "देहमात्र" इत्यादिना, "भोक्तेव केवलंन कर्ता" इत्यन्तेन (पृ०८९ पं. २)। अत्र देहेन्द्रियमनःक्षणिकविज्ञानचैतन्यपक्षे न तत्पदार्थनित्यत्वादयस्त्वपदार्थेन सम्पध्यन्ते, योग्यताविरहात्। शून्यपक्षेऽपि सर्वोपाख्यारहितमपदार्थः कथं तत्त्वमोर्गोचरः । कतृभोक्तृस्वभावस्यापि परिणामितया तत्पदार्थनित्यत्वाद्यसङ्कतिरेव। अकर्तृत्वेऽपि भोक्तृत्वपक्षे परिणामितया नित्यत्वाद्यसङ्गतिः। अभोक्कतत्वेऽपि नानात्वेनावच्छिन्नत्वाद् अनित्यत्वादिप्रसका वद्वैतंहानाव् तत्पदार्थासज्ञतिस्तदवस्थैव। (५)तवंपदार्थविप्रतिपत्या च तत्पदार्थेऽपि विप्रतिप- त्तिर्दर्शिता। वेदाप्रामाण्यवादिनो हि लौकायतिकादयस्तत्पदार्थप्रत्ययं मिथ्येति मन्यन्ते। (६) वेदप्रामाण्यवादिनोऽप्यौपचारिकं तत्पदार्थमविवक्षितं वा मन्यन्त इति। तदेवं त्वंपदार्थविप्रतिपत्तिद्वारा तत्पदार्थे विप्रतिप्रत्तिं सूचयित्वा साक्षातत्पदार्थे वि- प्रतिपत्तिमाह-"अस्ति तद्यतिरिक्त ईश्वरः सर्वक्षः सर्वशक्तिरिति के चित्" (पृ०८९प०१)। तदिति जीवात्मानं परामृशति। न केवलं शरीरादिभ्यो(७) जीवात्मभ्योऽपि व्यतिरिक्तः । स च सर्वस्येव जगत ईषटे। ऐश्वर्यसिद्धयर्थ स्वाभाविकम स्य(८) रूपद्यमुक्क-'सर्वेज्ञः सर्वेशककिरि'ति। तस्यापि जीवात्मभ्योऽपि व्यतिरेकान्न त्वंप (१) नतु विरुद्धज्ञानरूपविप्रतिपतत्या वस्त्वभावः सिद्त्कथ विषयलाभ इत्यत आह तदनेनेति। न विरुद्ध ज्ञान मात्रणामावशिद्धि: किन्तु परमाणमूलतया बा म िति्त ः य - बीजमित्यर्थः । (२) ननु साधारणधमज्ञानं संश्ञयहेतुर्न त्विह क्षणिकविज्ञानस्थिरभोवत्रादावर्त साधारणो धर्म इत्या- शंक्य विनतिपत्त्यन्यथानुपपत्त्या तं साधयति विवादाधिकरणमिति। देह आत्मा इत्यादिविवादाश्रयो धर्मी परागव्यावृत्तोऽहमास्पद सर्वतन्त्रेष्वभ्युपगत इति मन्तव्यम्। (३) तस्मादिति। यस्माद्विप्रतिपत्तिरेकाश्रया यतश्वक ालम्बने पूर्वधीविषयनिषेधेन विरुद्ध धीरुदंति

(४) तदामासत्वेति। चावाकाणों सा प्तीतिराभासः, अस्तिकार्ना तत्पदार्थपरर्ततिस्तत्त्वमर्थकत्वपतीतेश्न गोणतायां तवंपदार्थबुद्धेरसङ्गसाक्ष्यालम्बनतार्या च विगानाद्विप्रतिपत्तिरिति भावः । अत्र नाभास्त्वतत्तदिति ब. मु. पु. पाठ:। (५) अत्र लौकायतिकादिनिर।श्वर मता नु भा ्षपणनव तत्पार्थें ईश्वे वि पितिसूचा म्रमात्मैकवाक्यार्थेपि विपतिरपत्तिर्थायुक्तेव्याह तवंपदार्थेति। (६) वेदपामाण्यवादिनो मीमासकादयः। आम्नयस्य क्रियार्थत्वं मन्यमानैस्तेरवेदा तानामौपचारकित्व माववक्षितार्थत्वं वेति सिद्धान्तितमित्यर्थ:। (·) शरीरादिशन्यपर्यन्तम्य हत्यर्थः। (८) स्वाभाविकमस्येति नैयायिकमतमाश्रित्य बोध्यम्।

पा० १ सू० २ ] जन्माघघिकरणम् । ४५

दार्थेन सामानाधिकरण्यमिति स्वमतमाह-"आत्मा स भोक्तुरित्यपरे"(पृ०९०पं० १) भोक्तुर्जीवात्मनोऽविद्योपाधिकस्य स ईश्वरस्तत्पदार्थ आत्मा, तत ईश्वरादभिनो जीवात्मा, परमाकाशादिव घटाकाशादय इत्यर्थः । विप्रतिपत्तीरुपसंहरन् विप्रतिपत्तिबीजमाह-"एवं बहव" इति "युक्ति(१)युक्त्याभासवाक्यवाक्याभाससमाश्रयाः स. नत" इति योजना। ननु सन्तु विप्रतिपत्तयस्तन्निमित्तश्र संशायस्तथापि किमर्थ ब्रह्ममीमा साSडरभ्यत इत्यत आह-"तत्राविचारये"ति (पृ०९२प०१)। तत्वज्ञानाच्च निःश्रे. यसाधिगमो नातत्वज्ञानाद्भवितुमहति। (२)अपि च अतत्वज्ञानान्ञास्तिक्ये सत्यनर्थप्राप्तिरि- त्यर्थः । सूत्रतात्पर्यमुपसंहरति-"तस्मादि"ति (पृ०९३प०१)। (३)वेदान्तमीमांसा ता वत्तर्क एव, तदविरोधिनश्व येऽन्येवि तर्का अध्वरममिांसायां न्याये च वेदप्रत्यक्षादिप्रामा ्यपरिशोधनादिषूक्तास्त उपकरणं यस्या: सा तथोक्ता । तस्मात्परमनिःश्रेयससाधनब्रह्मज्ञान. प्रयोजना ब्रह्ममीमांसाSSरब्धव्येति सिद्धम् ॥ १ ॥

(४) तदेवं प्रथमेन सूत्रेण मीमांसारम्भमुपपाद्य ब्रह्ममीमांसामारभते-

(सू०) जन्माद्स्य यत: ॥२॥

एतस्य सूत्रस्य पातनिकामाह भाष्यकार :- "ब्रह्म जिक्ञासितव्यमित्युक्तं, किं लक्षणं पुनस्तद्ब्ह्म"। अत्र यद्यपि ब्रह्मस्वरूपज्ञानस्य प्रधानस्य प्रतिज्ञया तदज्गान्यपि प्रमाणादीनि प्रतिज्ञातानि, तथापि स्वरूपस्य प्राधान्यात् तदेवाक्षिप्य प्रथमं समर्थ्यते(५)। (६)तत्र यद्यावदनुभूयते तत्सर्वं परिमितम् अविशुद्धमबुद्धं विध्वंसि, न तेनोपलब्धेन तद्ि रुद्धस्य नित्यशुद्धबुद्धत्वभावस्य ब्रह्मण: स्वरूपं शक्यं लक्षयितुम्। नहि जातु कक्षित् कृत- करवेन नित्यं लक्षयति। न च तद्धर्मेण नित्यत्वादिना तल्लक्ष्यते, तस्यानुपलब्धचरत्वात्। प्रसिद्धं हि लक्षण भवति, नात्यन्ताप्रसिद्धम् । (७) एवं च न शब्दोऽप्यत्र प्रक्रमते, अत्य- न्ताप्रसिद्धतया ब्रह्मणोSपदार्थस्यावाक्यार्थत्वात्। तस्माल्लक्षणाभावाढू न ब्रह्म जिज्ञासितव्य-

(२) आतमा स भोकतुरिति पक्षे मूलं युक्तिवाकये्यत्र तदाभास म्रह्यावित्यर्थः। (. ) 'अनर्थ चयादिति' भाष्यार्थमाह अपि चेति। ( ३) तर्कस्य पृथगुक्तत्वेपि वेदान्तमीमसतापि तर्क एवेत्यमिपेत्याह वैदान्तमीमसिति। अशार्थापनि- रतुमानं च तर्को ग्रह्यस्तदूपा वेदान्तमीमासा, तदविरोधिनो कर्ममीमांसायामुक्ता श्रतिलिङ्गादयो वेदपामा- ्यपरिशोधकासतथा वेदस्य प्रत्यच्ादीना तदर्थादीनां च लक्षणादीनि न्यायशाले, विचारितानीति तभो- काश्व सरवें तका ममाणानुग्राहकतयोपकरणं यस्या: सेत्यर्थः। (४) एवं विषयादिसद्भावात् समर्थिते विचारारमभे तमुपजीव्योत्तर विचारप्रवृत्तहैतु तुम ब्रावलक्ष् सङ्गतिं प्रदर्शयत्राह तदेवमिति। (५) समर्थ्यत इति। अनेन वेदान्तावचारो ब्रह्मज्ञानाय कर्तव्य इति प्रतिज्ञायों ब्म्मस्वरूपविचारय- प्पमाणयुक्तिसाधनफलविचाराणामर्थात प्रतिमाने कर्थ प्रथम ब्रह्मैव विचार्यत इत्याक्षेप: परिहतः। (६) अत्र 'यतों वी इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यादिवाक्यं बम्म लक्षयति नवेति लक्षणस्य लोक सिध्यपलिद्धिम्यों संशये पूर्वपक्षमाह तत्रेति। () नतु लोकतोसिद्धमवि वेदेन ज्ञाप्यतामत आड पकक्रीति।

४६ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

मित्याक्षेपाभिप्रायः। तमिममाक्षेपं भगवान् सूत्रकारः परिहरति -- "जन्माद्यक्य यत" इति। मा भूदनुभूयमानं जगत्तद्वर्मतया तादात्म्येन वा ब्रह्मणो लक्षणं तदुत्पत्या तु भवि- ष्यति, (१) देशान्तरप्राप्तिरिव सवितुर्ब्रज्याया इति तात्पर्यार्थः। सुत्रावयवान् विभजते- "जन्मोत्पत्तिरादिरस्ये"ति (पृ० ९७ पं०)। (२)लाघवाय सूत्रकता जन्मादीति न. पुंसकप्रयोग: कृतस्तदुपपादनाय समाहारमाह-जन्मस्थितिभङ्गमिति।"जन्मनश्चे" त्यादिः "कारणनिर्देश" इत्यन्तः सन्दर्भो निगदव्याख्यातः (पृ०९८प०१)। स्यादेतत,

भावं ब्रह्म जगज्जन्मादिकारणमिति कुतः सम्भावनेत्यत आह-"अस्य जगत" इति। अत्र "नामरूपाभ्यां व्याकृतस्ये"ति चेतनभावकर्तृकत्वसम्भावनया प्रधानाद्यचेत नकर्तृ- कत्वं निरुपाख्यकर्तृकत्वं च (४)व्यासेधति। यत् खल नाम्ना रूपेण च व्याक्रियते तच्चेतनकर्तृकं दृष्ट, यथा घटादि, विवादाध्याससितं च जगन्नामरूपव्याकृतं त स्माच्चेतनकर्तृकं संभाव्यते। चेतनो हि बुद्धावालिख्य नामरूपे घट इति नाम्ना रूपेण च कम्बुग्रीवादिना बाह्यं घटं निष्पादयति। (५)अत एव घटस्य निर्व्त्यस्याप्यन्तःसंकल्पात्म- ना सिद्धस्य कर्मकारकभावो-'घटं करोती'ति। यथाहुः-"बुद्धिसिद्धं तु न तदसत्" इति । तथा चाचेतनो बुद्धावनालिखितं करोतीति न शक्यं संभावयितुमिति भावः स्यादेतत्, चेतना प्रहा लोकपाला वा नामरूपे बुद्धावालिख्य जगज्जनायेष्यन्ति, कृतमुक्त- स्वभावेन ब्रह्मणेत्यत आह-"अनेककर्तृभोकतृसंयुक्तस्ये"ति । केचित कर्तारो भव न्ति, यथा सूदर्त्विगादयो,न भोककारः । केचित्ु भोककारो यथा श्राद्ध(६)वैश्वानरीयेष्टयदिषु पितापुत्रादयो न कर्तारः। तस्मादुभयप्रहणम्। ''देशकालनिमित्तक्रियाफलानी". (पृ० १० पं० १)तीततरेतरद्वन्द्वः । देशादीनि च तानि प्रतिनियतानि चेति विभ्रहः। तदाश्रयो जगत् तस्य। केचित खल प्रतिनियतदेशोत्पादा यथा कृष्णमृगादयः। केचित प्रतिनियतकालोत्पादाः यथा कोकिलारवाढयः। केचित्प्रतिनियतनिमित्ताः यथा नवाम्बुद्द

(१) देशान्तरेति। यथा देशान्तरप्राप्तिरूपकार्येणादित्यगतेरनुमानं तथा जगदुत्पन्यादिकार्येण ब्रम्म- णोऽनुमानमित्यर्थः । (२) जन्म आदिर्ययोः स्थितिम क्रयोस्ती जन्मादी इत्यन्यपदार्थो विशेषरूपेण विवक्ष्यते यदि तदा जन्मादी अस्येति निर्देशे गौरवापत्तिः स्यादिति सामान्यविवक्षया नपुंसकपयोगः सूत्रे कृतः। तत्र नपुंसफे- कवचन प्रयोगयोग्यं समाहारमाह भाष्यकार इत्याह लाघवायेति। (३ ) स्वभाव एव नियन्तेति स्वभावपक्षः, न किञ्ञित्कार्योतपत्ता नियामकमिति यदृच्छापक्षो बोध्यः। (४) व्यासेधति-प्रतिषेधति। (५) उत्पत्ते: भागसतः कथं बुद्धावालेखनमत आह अत एवेति। (६) 'वैश्वानरं द्वादशकपाल निर्वपेतपुत्रे जाते' इत्युपक्रम्य 'पूत एव स तेज्व्यत्ाद इन्ियावी पशु- मान भवतीति श्रयते। तत्र पूतत्वादि पितु: फलमुत पुत्रस्येति संदेहे फलस्य कर्तृगानित्वनियमादितरथा प्ेरणानुपपत्ते पितुरिति पूर्वपक्षे, यस्मिन्जते निर्वपति स पूत इति जातगामित्वेन फलम्नन पुत्र गामि फलमिति सिद्धान्तितम्। तथाच श्रद्धादौ पित्रादेरकर्तृत्वेऽपि केवलभोक्तृत्वादन् चानेककर्तृमोक्तृजीवाना ज्यतवेन निर्देशाव जगत्कर्तृत्वायोग्यता प्रदर्शिता।

पा० १ सू०२ ] जन्माद्यधिकरणम्। g

ध्वानादिनिमित्ता बलाकागर्भादयः। केचित्प्रतिनियतक्रिया: यथा ब्राह्मणानां याजनादयो ने तरेषाम्। एवं प्रतिनियतफला: यथा केचित्सुखिनः केचिद् दुःखिनः, एवं य एव सुखिनस्त एव कदाचिद् दुःखिनः । सर्वमेतदाकस्मिकापरनाम्नि यादच्छिकत्वे च स्वाभाविकत्वे चास वशक्तिकर्तृकत्वे च न घटते, परिमितज्ञानशक्तिंभिर्ग्रहलाकपालादिभि्ज्ञातुं कर्तु चाशक्यत्वा- त्। तदिदमुक्तम् "मनसाप्यचिन्त्यरचनारूपस्ये"ति। एकस्या अपि हि शरीरर चनाया रूप मनसा न शक्यं चिन्तयितुं कदाचित, प्रागेव जगद्रचनायाः, किमङ्ग पुनः कर्तु मित्यर्थः । सुत्रवाक्यं पूरयति-"तद्ब्रह्मेति वाक्यशेषः"। स्यादेतत्, कस्मात् पुनर्ज. न्मस्थितिभङ्गमात्रमिहादिग्रहणेन गरह्यते, न तु वरद्धिपरिणामापक्षया अपत्यित आह-"अ- न्येषामपि भावविकाराणां वृद्धयादीना त्रिष्वेवान्तर्भाव इति"। वृद्धिस्तावदव यवोपचयः। तेना्पावयवादवयविनो द्वितन्तुकादेरन्य एव महान् पटो जायत इति जन्मैव वृ. द्विः। परेणामोऽपि त्रिविधो (१)धर्मलक्षणावस्थालक्षण उत्पत्तिरेव। (२)धर्मिणो हि हाटका- देर्धर्मलक्षण: परिणामः कटकमुकुटिस्तस्योत्पत्तिः ।(३)एवं कटकादेरपि प्रत्युत्पन्नत्वादिल- क्षणः परिणाम उत्पत्तिः । (४)एवमवस्थापरिणामो नवपुराणत्वाद्युत्पत्तिः । (५)अपक्षयस्त्व वयवह्ासा नाश एव। तस्माजन्मादिषु यथास्वमन्तर्भावाद् वृद्धयादयः पृथङ्नोक्ता इ. त्यर्थः । अथते वृद्ादयो न जन्मादिष्वन्तर्भव्ति तथाप्युत्पत्तिस्थितिभज्ञमेवोपादातव्यम्,त. थासति हि तत्प्रतिपादके "यतो वा इमानि भूतानी"ति वेदवाक्ये बुद्धिस्थीकते जगन्मूल कारणं ब्रह्म लक्षितं भवति, अन्यथा तु जायतेऽ्स्ति वर्धत इत्यादानां भ्रहणे तत्प्रतिपादकं नैरुक्तवाक्यं बुद्धौ भवेतं, त् न मूलकारणप्रतिपादनपरम्, महासर्गादूर्ध्व स्थितिकालेऽपि त द्वाक्योदितानां जन्मादीनां भावविकाराणामुपपत्तेः, इति शङ्कानिराकरणार्थ वेदोक्तोत्पत्तिस्थि तिभङ्गप्रहणमित्याह "यास्कपरिपठितानां त्वि"ति। नन्वेवमप्युत्पत्तिमात्रं सूच्य्ता, तन्नान्तरीयकतया तु स्थितिभञ्ञं गभ्यत इत्यत आह "योतपत्तर्ब्रह्मणः" (पृ० १०२ पं. २) (६) कारणादिति। त्रिभिरस्योपादानत्वं सूच्यते । (७)उत्पत्तिमात्रं तु निमित्ं- ( १) धर्मलक्षणेति। धर्म इति लक्षणमिति अवस्थेति त्रीणि लक्षणानि यस्य परिणामस्य स तथो-

(२) धर्मपरिणामं विवृणोति धर्मिण इति। सांख्यमते यः कनकादर्धर्मिणो धमपरिणामो कटकमुकु टादिस्सैव कनकात्कटकायुत्पत्तिरिति भावः। (३) लक्षणपरिणाममाह एवमिति। प्रत्युत्पत्वं वतर्त मानत्वं, कटकािकार्स्य र्तमनत्वा ्तीतत्व - विष्यत्वादिरूप: सांख्यमतसिद्व: लक्षणपरिणामोऽ्युत्पत्तिरत्यर्थ:। (४) अवस्थापरिणाममाह एवमिति। अतीतादेरेवातीतत्वातीततरत्वातीततमत्वांदिरूपो नवपुराणत्वा- यापत्तिरवस्थापरिणामो यः स चोत्पत्तिरवत्यर्थः। (५) अपक्षयस्य विनाशेनतर्भावमाह अपक्षयत्वति (६) ब्रह्मण इति षध्ठ्यन्तशक्कानिराकर ण यारहकार िति

उत्पत्तिमाश्रमिति। उत्पादकत्वं निमित्तेपि दृष्टमित्युपादानसिदधये लयाश्रयत्वपुक्तमित्यर्थः। नन्वेवमपीतरवैयर्थ्य लयाधारत्वादेवोपादानत्वसतिद्वेर्नह दण्डािु कुम्भये। लियन्त इति चेत्। नह्यत्रपानत्वसूचनयैवा तु- कं किम्तु प्रकृतिविकारभिदन्यायेन्द्वितसतिदिये, एवं च ब्रश्मणो जगत उपादानत्वं स्यादधेष्ठाता तु तदन्य

४८ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

कारणसाधारणमिति नोपादानं सूचयेत। तदिदमुक्तं "तत्रवे'ति। पूर्वोक्ाना कार्यकारण विशेषणानां प्रयोजनमाह "न यथोके"ति। (१)तदनेन प्रबन्घेन प्रतिज्ञाविषयस्य ब्रह्म- स्वरूपस्य लक्षणद्वारेण संभावनोक्ता। तत्र प्रमाणं वक्तव्यम्। यथाहुनैयायका :- संभावितः प्रतिज्ञायां पक्षः साध्येत हेतुना। न तस्य हेतुभिस्त्राणमुत्पतन्व यो हतः॥ यथा च 'वन्ध्या जननत्यािरिति इत्थं नाम जन्मादिसंभावनाहेतुः, यदन्ये वैशेषिकादय इत एवानुमानादीश्वरविनिक्षय मिच्छन्तीति संभावनाहेतुतां द्रढायतुमाह "एतदेवे"ति (ृ०१०३प०३) चोदयति-"न. निवहापी"ति। एतावतैवाधिकरणार्थे समाप्ते वक्ष्यमाणाधिकरणार्थमनुचदन् सुहृद्धावेन परि- हरति-"ने"ति(२)। वेदान्तेति। वेदान्तवाक्यकुसुमप्रथनार्थतामेव दर्शयति-"वेदान्ते". ति। विचारस्याध्यवसानं सवासनाविद्याद्वयोच्छदः । ततो हि ब्रह्मावगतेनिर्वृत्तिराविर्भावः। तार्िक ब्रह्मणि शब्दादते न मानान्तरमनुसरणीयम्, तथा च कुतो मननं, कुतश् तदनुभवः साक्षातकार इत्यत आह-"सत्सु तु वेदान्तवाकयेष्ति'ति (पृ०१०६ पं०३) अनु- मानं वेदान्ताविरोधि तदुपजीवि चेत्यपि द्ष्टव्यम्। (३) शब्दाविरोधिन्या तदुपजीविन्या च युक्त्या विवेचनं मननम्। युक्तिश्चार्थापत्तिरनुमानं वा। स्यादेतत्, यथा धर्मे न पुरुषबु द्विसाहाय्यम्, एवं ब्रह्मण्यपि कस्मान्न भवर्तात्यत आह-"न धर्मजिज्ञासायामिवे" ति (पृ०१०७ पं०३)। "श्रुत्याइय"इति । श्रुतीतिहासपुराणस्मृतयः प्रमाणम्। अनु

म्। तन् फलमिव फलमिति गमयितव्यम्। (४)यदपि धमजिज्ञासायामपि सामग््या प्र० त्यक्षादानां व्यापारस्तथापि साक्षान्नास्ति, ब्रह्मजिज्ञासायां तु साक्षादनुभवादीनां संभवोऽनुभ- वार्था च ब्रह्मजिज्ञासेत्याह-"अनुभवावसानत्वाव"। ब्रह्मानुभवो ब्रह्मसाक्षातकारः पर मपुरुषार्थों निर्मष्टनिखिलदुःखपरमानन्दरूपत्वादिति। ननु भवतु ब्रह्मानुभवार्था जिज्ञासा, तदनुभव एव त्वशक्यो ब्रह्मणस्तद्विषयत्वायोग्यत्वादित्यत आह-"भृतवस्तुविषयत्वाञ्च

(१) ननु लक्षणादेव ब्रह्मसिद्धी शास्त्रयोनित्वसमन्वयाधिकरणयोवैयर्थ्यमित्याशङ्कयाह तदनेनेति। लक्षणं हि सिद्धस्य वस्तुनो भेदमवगमयति ईदशं तदिति न सत्ताम्। कार्येण चात्र कारणं किचिदस्तीति ज्ञा तम्, तच्वेकमनेकं वेति संदिग्ध, तस्य यदैकत्वं सेत्स्यति तदा भवाते तत्सर्वज्ञं सर्वशक्त च नेतरथा, अयमेद संशय: कल्पनालाघवाख्यतर्केणोत्कटककोटिकता नीतः सम्भावना, प्रास्तादादीना बहुकर्तृकत्वस्य दृष्टत्वान्न तत् निर्णयोऽतो निर्णयार्थमत्रिमाधिकरणे आवश्यके इति भावः । (२) ब. सृ. पुस्तके इति पदं नास्ति । (३) यदुकं ब्रह्मणों मानान्तराविषयत्वे कुतो मननम् इति, तत्राह शब्दाविरोधिन्येति। जगत्कारणस्य स्वज्ञत्वादिसिद्धौ युक्ति: शब्दसुपजीवैति न स्वतन्त्रा। कारणस्य ततत्वं संभावयनतीतिकर्तव्यता च न मा- नास्तरमित्यर्थ:। (४) ननु धर्मजिज्ञासायों शत्यादय एव प्रमाणमित्युक्तं वेदविषयश्रोत्रपत्यक्षाध्पेक्षणादित्या।शङ्गय, ज्ञातव्ये धर्मे न साक्षात्कारतदुप्यागियुक्त्यादीना सम्भवो, ब्रह्मजिज्ञासा- तु माच्ात्कारपर्यव्तेत्याह यदपीत्या।- दिना। अनुभवार्था चेति । तत्त्वप्ाश्ातकारं विनाऽपरोक्षसंसारत्रमनिवृत्त्यपम्मवादपि ब्रह्मजिज्ञासाऽनुभ- वावसानत्यर्थः ।

पा०१ सू० २] जन्माद्यधिकरणम् । ४२

ब्रह्मविज्ञानस्य। (१)यतिरेकसाक्षातकारस्य विकल्परूपो विषयविषयिभावः, नत्वेवं धर्मज्ञानमनुभवावसानं, तदनुभवस्य स्वयमपुरुषार्थत्वात्, तदनुष्ठानसाध्यत्वात् पुरुषार्थस्य, अनुष्ठानस्य च विनाप्यनुभवं शाब्दज्ञानमात्रदेव सिद्धेरित्याह-"कर्तव्य हीत्यादि ना"। न चायं साक्षात्कारविषयतायोग्योऽ्यवर्तमानत्वात्, अवर्तमानश्चानवस्थितत्वादि त्याह-"पुरुषाधीने"ति। पुरुषाधीनत्वमेव लौकिकवैदिककार्याणामाह-"कर्तुमक- तु"मिति (पृ० १०८ पं० १)। लौकिकं कार्यमनवस्थितमुदाहरति -- "यथा Sशवे- नेति। लोकिकेनोदाहरणेन सह वैदिकमुदाहरणं समुच्चिनोति -- "तथाऽतिरात्र" इति (पृ० १०९ पं० १)। कर्तुमकतुमित्यस्येदमुदाहरणमुक्तम्। कर्तुमन्यथा वा कर्तुमि त्यस्योदाहरणमाह -- "उदित इति"। स्यादेतत्, पुरुषस्वातन्त्रयात् कर्तव्ये विधिप्रतिषेघा नामानथक्यम्, अतदधीनत्वात् पुरुषप्रवृत्तिनिवृत्योरित्यत आह-"विधिप्रतिषेधाश्चा प्रार्थवन्तः स्युः"।(२)गृह्तीति विधिः। न गृह्नतीति प्रतिषेधः। उदितानुदितहोमयोर्वि धी। एवं (३) नारास्थिस्पर्शननिषेधो ब्रह्मघ्नश् तद्वारणविधि(४)रित्येवंजातयिका विधिप्रति षेधा अर्थवन्तः, कुत इत्यत आह-'विकल्पोत्सर्गापवादाश्च" (पृ०११० पं०१)। चो हेता। यस्मादुग्रहणाप्रहणयोरुदितानुदितहोमयोश्ष विरोधात्समुच्चयासम्भवे तुल्यबलतया च बाध्यबाधकभावाभावे सत्यगत्या विकल्पः, नारास्थिस्पर्शननिषेधतद्धारणयोश् विरुद्धयो- रतुल्यबलतया न विकल्पः, किन्तु सामान्यशास्त्रस्य स्पर्शननिषेधस्य धारणविधिविषयेण विशेषशास्त्रेण बाधः। (५)एतदुक्त भवति। विधिप्रतिषेधैरेव स् तादृशो विषयोऽनागतो त्पादयरूप उपनीतो यन पुश्ुषस्य विधिनिषेधाधीनप्रवृत्तिनिवृत्योरपि स्वातन्त्रयं भवतीति भूते वस्तुनि तु नेयमस्ति विधेत्याह-"न तु वस्त्वेवं नैव"मिति। तदनेन प्रकारविक रपो निरस्तः । प्रकारिविकल्पं निषेधति-"अस्ति नास्ती"ति। स्यादेतत्, भूतेऽपि वस्तुनि विकल्पो दृष्टः, यथा स्थाणुर्वा पुरुषो वेति, तत्कर्थ न वस्तु विकल्प्यत इत्यत आह- "विकल्पनास्त्व"ति। "पुरुषबुद्धि"रन्तःकरणं, तदपेक्षा विकल्पनाः संशयविप- र्यासाः, (६) सवासनमनोमात्रयोनयो वा यथा रवप्े, सवासनेन्द्रियमनोयोनयो वा यथा स्था जुर्वा पुरुषो वेति म्थाणौ संशयः, पुरुष एवेति वा विपर्यासः, अन्यशब्देन वस्तुतः स्थाणोर-

(१) व्यतिरेक : प्रपञ्चाभावोपल क्षेतजह्मस्वरूपं, नाद्विभ यसाक्षात्कारस्य विकल्परूपो ब्रहणा सह वि- षयविषयिभावरूपः सम्बन्धोऽस्ति न तु तर्वत इति भाव: । (२) भाष्यस्थविध्यादिशब्दानुदाहन्तवाक्येषु योजयति गृहूणातीत्यादिना। (३) नारेति। 'नारं स्पृष्ट्वाऽस्थि सनेहं सवासा जलमाविशत, इति नारास्थिस्पर्शनिषेधो बोध्यः। (४) "शिर:कपाली ध्वजवान भिक्षाशी कर्म वेदयन । ब्रह्महा द्वादशाब्दानि मितभुक् शुद्धिमाप्तु- यात् ॥।" (या० ३।२४३) इति ब्रह्मघ्न: शवशिरसो नारास्थनो ध्वजत्वेन धारणविधिर्दष्टव्यः । (६ ) अत्र भाष्ये प्रतिज्ञामात्रं भाति न हेतुरत अह एतदुक्कं भवतीत्यादिना । स्वातन्त्र्येण कंर्तु समर्थोपि द्विताहितोपायत्वमजानन तद्वोधकविधिनिषेधापेक्ष इति भावः। (६) अन्तःकरणजकल्पनद्वैविध्यमाह सवासनेति। जागदासनावाक्षितं मन एव स्वप्कारणम्, अ- तः स्थमे मानोमात्रयोनित्वं संशयविपर्यासानाम्। जाग्रत्संशयविपर्यासास्तु संस्कार सहितानतर्बिक- रणा इति भाव: । ५ भा०

५० सटिप्पणभामत्या [अ०१

न्यस्य पुरुषस्याभिधानात, "न तु पुरुषतत्वं वा स्थाणुनत्त्वं वापेक्षन्ते समानधर्मधार्मदर्शन मात्राधीनजन्मत्वात्। तस्मादयथावस्तवो(१) विकल्पना न वस्तु विकल्पयन्ति वाऽन्यथय- न्ति वेत्यर्थः । तत्त्वज्ञानं तु न बुद्धितन्त्रं, किन्तु वस्तुतन्त्रमतस्ततो वस्तुविनिश्चयो युक्क्तो, न तु विकल्पनाभ्य इत्याह -- 'न वस्तुयाथात्म्ये"ति। एवमुक्तेन प्रकारेण भूतवस्तुवि- षयाणो ज्ञानानां प्रामाण्यस्य वस्तुतन्त्रतां प्रसाध्य ब्रह्मज्ञानस्य वस्तुतन्त्रतामाह -- "तत्रैवं सती"ति (पृ० १११ पं० ४)। अत्र चोदयति-"ननु भूते"ति (पृ० ११२ पं०१)। यत् किल भूतार्थ वाक्यं तत्प्रमाणान्तरगोचरार्थतयाऽनुवादकं दृष्टम्, यथा नद्यास्तीरे फ लानि सन्तीति, तथा च वेदान्ताः, तस्माद्भूतार्थतया प्रमाणान्तरदृष्टमेवार्थमनुवदेयुः।उकतं च ब्रह्माणे जगज्जन्मादिहेतुकमनुमानं प्रमाणान्तरम्। एवं च मौलिकं तदेव परीक्षणीयं, न तु वेदान्तवाक्यानि तदधीनसत्यत्वानीति कथं वेदान्तवाक्यप्रथनार्थता सूत्राणामित्यर्थः। परिहरति-"नन्द्रियाविषयत्वे"ति। कस्मातपुनर्नेन्द्रियविषयत्वं प्रतीच इत्यत आह- "सवभावत" इति। अत एव श्रुतिः- (२)'पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूस्तस्मात्पराङ् पश्यति नान्तरात्म'न्निति। "सति हीन्द्रिये"ति । प्रत्यगात्मनस्त्वीवषयत्वमुपपादितम्। यथा च सामान्यतो दृष्टमप्यनुमानं ब्रह्मणि न प्रवर्त्तते तथोपरिष्टान्निपुणतरमुपपादयिष्यामः ।३) उपपादितं चैत दस्माभिर्विस्तरेण न्यायकणिकायाम्। न च भृतार्थतामात्रेणानुवादतत्युपरिष्टा(४)दुग्पादयि व्यामः। तस्मात्सर्वमवदातम्। श्रुतिश्च 'यतो वे'ति जन्म द्शयति, 'येन जातानि जी वन्ती'ति जीवनं स्थिति, 'यत्प्रयन्ती'ति तत्रैव लयम्। "तस्य च निर्णयवाक्यम्" (पृ० १०४ प०)। (५)अत्र च प्रधानादिसशये निणयवाक्यम् 'आनन्दाद्धयेवे'ति। (६)ए तदुक्त भवति। यथा रज्ज्वज्ञानसहितरज्जपादाना धारा रज्ज्वां सत्यामस्ति रज्ज्वामेव च लीयते, एवमबिद्यासहितब्रह्मोपादानं जगद् ब्रह्मण्येवास्ति तत्रैव च लीयते इति सिद्धम् ॥ २ ॥

(१) अयथावस्तव इति । यथावस्तुत्वं वस्त्वनुस्तारित्वं यासा नास्ति तास्तथोक्कताः, संशया वस्तु न विकल्पयन्ति, विपर्यया नान्यथयन्तीति भाषः। (२ ) पराञ्चि इति। खानि इन्द्रियाणि, व्यतृणत्-हिंसितवान पराड् पश्यति लोकः । अत्र पत्य गात्मानवलोकनमेवेन्द्रियाणां हिंसा बोध्या। (३) उपपादितं चेति। विमत कार्य बुद्धिमत्कर्तृकं कार्यत्वादित्यनुमानान्सामान्यतादृष्टादश्विरासेद्वि- नैयायिक: क्रियते। तत्र च जीवजत्वेन सिद्धसाधनम्, उपकरणाद्यभिज्ञकर्तृकत्वसाधने कतिपयतदाभिज्ञता- यां सवज्ञासिद्ि:। सर्वतदभिज्ञकर्तृकलवे सपचस्य साध्यहीनतेत्यादयो दोषा न्यायकणिकायामुपादिता इति भाव: । (४) उपरिष्टात-समन्वयसूत्र (५) अत्र सूत्रस्य स्वरूपलक्षणपरत्वं दशायेतुं तस्य चेति भाष्य व्याचष्टे अत्र चेति। जगद्विशेषणै: पूंर्व निर्णयेषि क्षुतित इह निर्णीयते। कारणं ब्रह्मानूय वाक्येनाननदत्वविधनातस्वरूपलक्षण सिद्धिररित्यर्थ। आतनदश्व सत्यादेरुपलक्षणं बोध्यम् । (६) नन्वेवंभूतव्रम्मण: कर्थ जगयो नेत्वमत आह एतदिति ।

पा०१ सू०३ ] शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । ५१

सूत्रान्तरमवतारयितुं पूर्वसूत्रसंगतिमाह-"जगत्कारणत्वप्रदर्शनेने"ति (पृ० ११५ पं० ६ ) । (सृ०) शास्त्रयोनित्वात्॥। ३॥। न केवलं जगदोनित्वादस्य भगवतः सर्वज्ञता, शास्त्रयोनित्वादपि बोद्धव्या। शास्त्रयोनि- त्वस्य सर्वज्ञतासाधनत्वं समर्थयते -- (१)"महत ऋग्वेदादेः शास्त्रस्ये"ति (पृ० ११७ पं० २) चातुर्वर्ण्यस्य चातुराश्रम्यस्य च यथायथं निषेकादिश्मशानान्तासु ब्राह्ममुहूर्तोपक्र मप्रदोषपरिसमापनीयासु नित्यनैभित्तिक काम्यकर्मपद्धतिषु च ब्रह्मतत्वे च शिष्याणां शास नात् शास्त्रमृग्वदादि, अत एव महाविषयत्वात् महत्। न केवलं महाविषयत्वेनास्य मह

पुराणन्यायमीमांसादयो दश(२) विद्यास्थानानि तैस्तया (३)तया द्वारोपककतस्य। तदनेन सम स्तशिष्टजनपरिभ्रहेणाप्रामाण्यशङ्काSप्यपाकृता। पुराणादिप्रणेतारो हि महर्षयः शिष्टास्तैस्तया तया द्वारा वेदान् व्याचक्षाणैस्तदर्थ चादरेणानुतिष्ठद्धिः परिगृहीतो वेद इति। न चायमनवबो धको नाप्यस्पष्टबोधको येनाप्रमाणं स्यादित्याह-"पदीपवत् सर्वार्थावद्योतिनः"। सर्वमर्थ जातं सर्वथाSवबोधयन् नानवबोधको नाप्यस्पष्टबोधक इत्यर्थः । अत एव "सर्वज्ञकल्पस्थ" (पृ० ११८ पं० १) सर्वज्ञसद्ृशस्य। सर्वज्ञस्य हि ज्ञानं सर्वविषयं शास्त्रस्याप्यभिधानं सर्वे विषयमिति सादृश्यम्। तदेवमन्वयमुक्त्वा व्यतिरेकमाह-(४)"न हीडशस्ये"ति। सर्वज्ञस्य गुणः सर्वेविषयता तदन्वितं शास्त्रम्, अस्यापि सवेविषत्वात्। उक्तमर्थ प्रमाणयति- (५)"यद्यद्विस्तरार्थ शासत्रं यस्मात्पुरुषविशषात् सम्मवति सपुरुष विशेषस्ततोऽपि शास्त्रादधिकतरवविज्ञान" (पृ० ११९ पं० १) इति योजना । अद्यत्वेऽप्यस्म दादिभिर्यतसमीचीनार्थविषयं शास्त्रं विरच्यते तत्रास्माकं वक्तृण वाक्याज्ज्ञा नसधिकविषयम् । नहि ते तेSसाधारणधर्मा अनुभूयमाना अपि शक्या वक्तुम्। न खल्वि क्षुक्षारगुडादानां मधुररसमेदा: शक्याः सरस्वत्याप्याख्यातुम्। विस्तरार्थमपि वाक्यं न वक्तृज्ञानेन तुल्यविषयमिति कथयितुं विस्तरत्रहणम्। सोपनयं निगमनमाह-"किमु वक्तव्य"मिति। (६)वेदस्य यस्माद् महतो भूताद् योने: सम्भवः तस्य महतो भृतस्य ब्रह्मणो निरतिशयं सर्वज्ञत्वं स्वेशक्तित्वं च किमु वक्तव्यमिति योजना। "अनेकशाखे"ति।

(१) अनेन ब्रह्मेत्यन्तेन भाष्येण निश्वसितश्रुत्या विसुत्वहेतूपकृतया ब्रह्मकार्य वेद इत्युक्तम्। (२) पुराणन्यायमी मासा धर्मशाल्राण शिक्षा्नुक््दोज्योतिषा ख्यानि षडङ्गानि चति दश विद्यास्यानानि बोध्यानि। (३) तया तयाद्वारेति। तत्र सृष्टिवक्यापेक्षितसर्गादिपपञ्चनद्वारा पुराणमद्वैतपरं, जातव्यक्तिलक्ष णनिरूपणेन न्यायश्च वैदिकपदार्थशुद्धचर्थः। शेषोपयोगस्तु स्पष्ट एवं। (४) 'नहीदृशस्ये'त्यारभ्या'सती'त्यन्तभाष्येण व्यतिरेकद्वारा ब्रह्मण: सर्वज्ञत्वपतिज्ञा पदर्शिता। (९) अनेन यदित्यादिना लोके इत्यन्तेन भाष्येण व्याप्ति: प्रदर्शिता । (६) अयमत्रानुमानाकार :- ब्रह्म वेदविषयादधिकवित्रयज्ञं तत्कर्तृकत्वात, यो यद्ाक्यप्रमाणकर्ता स तद्विविषयादधिकविषयज्ञो यथा पाणिनिरिति। सर्वावभालकवेदकर्तृत्वेन व पक्षधर्मताबलात्सर्वज्ञत्वासिद्धित्- क्षणो दष्टव्या। 995

५२ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

अत्र चानेकशाखाभेदभिन्नस्येत्यादि: सम्भव इत्यन्त उपनयः। तस्येत्यादि सर्वशक्तित्वं चेत्य- न्तं निगमनम्। "अप्रयत्ननैवे"'ति। (पृ० १२० पं० १)। ईषत्प्रयलनेन, यथाS्ल- वणा यवागूरिति। देवर्षयो हि महापरिश्रमेणापि यत्राशक्तासतदयमषित्प्रयत्नेन लीलयैव करो. तीति निरतिशयमस्य सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं चोकं भवति। अप्रयन्नेनास्य वेदकर्तृत्वे श्रुति रुक्ता 'अस्य महतो भूतस्ये'ति।(१)येऽपि तावद् वर्णानां नित्यत्वमास्थिषत तैरपि पदवाक्या दीनामनित्यत्वमभ्युपेयम्। आनुपूर्वीभेदवन्तो हि वर्णाः पदम् । पदानि चानुपूर्वीभेदवन्ति वाक्यम्। व्यक्तिधर्मश्चानुपूर्व न वर्णधर्मः, वर्णानां नित्यानां विभूनां च कालतो देशतो वा पौर्वापर्यायोगात। व्यक्तिश्चानित्येति कथं तदुपगृहीतानां वर्णानां नित्यानामपि पदता नित्या। पदानित्यतया च वाक्यादीनामप्यनित्यता व्याखयाता। (२)तस्मान्नृत्यातुकरणवत् पदाद्यनु करणम्। यथा हि यादशं गात्रचलनादि नर्तकः करोति तादृशमेव शिक्ष्यमाणाSनुकरोति न तकी, न तु तदेव व्यनाक्त। एवं यादृशीमानुपूर्वी वैदिकानां वर्णपदादीनां करोत्यध्यापयिता तादृशीमेवानुकरोति माणवको, न तु तामेवोच्चारयति आचार्यव्यक्तिभ्यो माणवकव्यक्तीना मन्यत्वात्। तस्मान्नित्यानित्यवर्णवादिनां न लौकिकवैदिकपदवाक्यादिपारुषेयतवे विवाद:, केवलं वेदवाक्येषु पुरुषस्वातन्त्र्यास्वातन्त्र्ये विप्रतिपत्तिः । यथाहु :- यन्नतः प्रतिषेध्या नः पुरुषाणां स्व्रतन्त्रता। तत्र सृष्टिप्रलयमनिच्छन्तो जैमिनीया वेदाध्ययनं प्रत्यसष्मादृशगुरुशिष्यपरम्परामविच्छ नामनादिमाचक्षते। (३)वैयासिकं तु मतमनुवर्तमाना: श्रुतिस्मृतीतिहासादिसिद्धसृष्टिप्रल. यानुसारेणानाद्यविद्योपधानलब्धसर्वशच्तिज्ञानस्यापि परमात्मनो नित्यस्य वेदानां योनेरपि न तेषु स्वातन्त्रयं, पूर्वपूर्वसर्गानुसरेण तादृशतादृशानुपूर्वाविरचनात् । (४)तथा हि यागादिब्रह्महत्यादयोऽर्थानथहेतवो ब्रह्मविवर्ता आपे न सर्गान्तरे विपरीयन्ते, नहि जातु क्कचित् सर्गे ब्रह्महत्याऽर्थहेतुरनर्थहेतुश्वाश्वमेधो भवति, अभिवा क्ेदयति, आपो वा दहन्ति, तद्वत्। (५)यथाSत्र सर्गे नियतानुपूर्व्य वेदाध्ययनमभ्युदयनिःश्रेयसहेतुरन्यथा तदेव वाग्वज्रत याऽनर्थहेतुः एवं सर्गान्तरेष्वपीति, तदनुरोधाद् सर्वज्ञाऽपि सर्वशक्तरपि पूर्वपूर्वसर्गानुसारेण वे दान् विरचयन्न स्वतन्त्रः। पुरुषास्वातन्त्रयमात्रं चापौरुषेयत्वं रोचयन्ते जैमिनीया अपि, तच्चा

(१) अधुना वेदस्योक्त्तरीत्या कर्तृमत्वाङ्गकार सापेक्षतया स्वातन्त्र्यहानिरिति ये वदन्तिं तर्षा मतमपा- कर्तुमुपोद्धातमाह येपीति। अयमाशयः । वेदस्य सापेक्षत्वं नाम कि पुरुषनर्वर्त्यत्वमात्रा[१], अभिनवा-

स्यकपुरुषान्निःसरणाद्वा[४]? तत्र नादस्तवावि सम्मतत्वादिव्याह वर्णानां नित्यत्वमिति। व्यक्तिरभिव्यक्ति। (२) द्वितीये कमान्यत्वमान्नममिनवत्वं विश्वदृशक्रमत्वं था? आधो भवद्विरप्यङ्गीकृतश्चरमस्तु नास्मा- भिरण्यङ्गीकृत इत्याह तषमान्नृत्येति। नृत्तेतिपाठान्तरमत्र बोध्यम्। (३) तृतीयपचस्तु अनमयुपगमनिरस्त इत्याह वैयासिक त्विति। अनुवर्तमाना आचक्षते इत्यनुषज्यते। (v) ननु विवतत्वे वेदाभतानां यादृच्छिकत्वापातान्न क्रमनियम: स्यात्तवाह तथा हीति। (५) सर्वज्ञत्य सर्वशक्तर्वक्षणो नोपाध्यायवत् क्रमानुरोधो युक्त इति तत्राह यथाऽश्रेति। अत एव च 'मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तदर्थमाह। स वाग्वजो यजमानं निहन्ति यथेभ्द्रशत्तुः स्वरतोडपराधाव।I इति श्रयते श्रुती।

पा० १ सू० ३) शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । ५३

स्माकमपि समानमन्यत्राभिनिवशात्। न(१) चैकस्य प्रतिभानेSनाश्वासइति युक्तम्। नहि बहूनामप्यज्ञानां विज्ञानां वाSSशयदोषवतां प्रतिभाने युक्त आश्वासः ।तत्त्वज्ञानवतश्वापास्तस मस्तदोषस्यैकस्यापि प्रतिभाने युक्तं एवाश्वासः। (२)सर्गादिभुवां प्रजापतिदेवषींणां धर्मज्ञा नवैराग्यैश्वर्यसम्पन्नानामुपपद्यते तत्स्वरूप।वधारणं, तत्प्रत्ययेन चार्वाचानानामपि तत्र सम्प्र त्यय इत्युपपननं ब्रह्मण: शात्त्रयोनित्वं, शास्त्रस्य चापौरुषेयत्वं प्रामाण्यं चेति। वर्णकान्तरमारभते-"अथवे"ति । (पृ० १२१ पं०) पूर्वेणाधिकरणेन ब्रह्मस्व रूपलक्षणासम्भवाशङ्कां व्युदस्य लक्षणसम्भव उक्तः। तस्यैव तु लक्षणत्यानेनानुमानत्वाश क्कामपाकृत्यागमोपदर्शनेन ब्रह्मणि शास्त्रं प्रमाणमुक्तम्। अक्षरार्थस्त्वतिरोहितः ॥। ३।। शास्त्रप्रमाणकत्वमुक्तं ब्रह्मणः प्रतिज्ञामात्रेण, तदनेन सूत्रेण प्रतिपादनीयमित्युत्सूत्रं पूर्वपक्षमारचयति भाष्यकार :- "कथं पुनरि"ति। (पृ० १२३ पं० २)। (३)कि माक्षेपे। शुद्धबुद्धोदासनिस्वभावतयोपेक्षणीयं ब्रह्म भृतमभिदधतां वेदान्तानामपुरुषार्थोपद र्शिनामप्रयोजनत्वापत्ते:, भूलार्थत्वेन च प्रत्यक्षादिभिः समानविषयतय लौकिकवाक्यवत् तद- ्थानुवादकत्वेनाप्रामाण्यप्रसङ्गात्। न खलु लौकिकानि वाक्यानि प्रमाणान्तरविषयमर्थमवबो धयन्ति स्वतः प्रमाणम्, एवं वेदान्ता अपीत्यनपेक्षत्वलक्षणं प्रामाण्यमेषां व्याहन्येत। न च तैरप्रमाणैर्भवितुं युक्तम्, न चाप्रयोजनैः, स्वाध्यायाध्ययनविध्यापादितप्रयोजनवत्वनि- यमात्। तस्मात्तत्तद्विहित कर्मापेक्षितकतृदेव तादिप्रतिपादनपरत्वेनैव करियार्थत्वम्। यदि त्वसं निधानात्तत्परत्वं न रोचयन्ते, ततः सन्निहितोपासनादिक्रियापरत्वं वेदान्तानाम्। एवं हि पत्यक्षाद्यनधिगतगोचरत्वेनानपेक्षतया प्रामाण्यं च प्रयोजनवत्वं च सिध्यतीति तात्पर्यार्थः । पारमर्षसूत्रोपन्यासस्तु पूर्वपक्षदार्ढ्याय। (४)आनर्थक्यं चाप्रयोजनवत्त्वम्, सापेक्षतया प्रमा नुत्पादकत्वं चानुवादकत्वादिति। (५) अत" इत्यादि "वा'sनतं(६)परहणकवाक्यम्। (पृ० १२५ पं० १) अस्य विभागभाष्यं नहीत्या"घ्युपपन्ना व"त्यन्तम्। (पृ० १२६ पं० १)। स्यादेतत्, अक्रियार्थत्व्रेपि ब्रह्मस्वरूपविधिपरा वेदान्ता भविष्यन्ति, तथा च 'विधिना त्वेकवाक्यत्वादि'ति राद्वान्तसूत्रमनुभ्रहीष्यते, न खल्वप्रतृत्तप्रवर्तेनमेव विधि:, (७)उत्पत्तििधरज्षातज्ञापनार्थत्वात्, वेदान्तानां चाजातं ब्रह्म ज्ञापयतां तथाभावादित्यत आह-"न च परिनिष्ठित" इति। (पृ० १२९ पं० २)। (८)अनागतोत्पाद्यभाव- (१) चतुर्थपक्ष निराकरोति न चकस्येति। सर्वदा सम्पदायाविच्छेदभिच्छद्धिरपि सम्पदायप्रवर्तकेष्वा इवास आस्थेय एव, स वरमकस्मिन्त्रक्मण्यवगतसार्वज्ञ्ये कृत इति भाषः। (२) नन्वीकवरस्यादृट्टत्वात्कर्थ तत्कर्तृ के वेदे विश्वास अत आह सर्गादिभुवामितति । (३) वेदान्ता ब्रह्मणि प्रमाणं न वेति सिद्धवस्तुबोधात्फलभावाभावाभ्या, सिद्धं रूपादिहीनं वस्तु बाधियता वाक्यस्य मानानतरसापेक्षत्वानपेक्त्वाभ्या वा संशये पूर्वाधिकरणदवितीयवर्णकेमापेक्षिकीं सङ्गति मुक्त्वा पूर्वपक्षमाष्यं व्याचष्टे किमाक्वेप इत्यादिना। कथमिति थमुपरत्ययान्तः किशब्द आक्षेपेऽ बोष्य। (४) आनर्थक्यमिति भाष्यस्याभिधेयाभाव इत्यर्थोऽनुभवविरोधान्न युक्तो वक्तुमित्याह्ानर्थक्यं चेति। (५) भाष्ये पोनरुक्त्यमाशंक्य सङ्गडविवरणत्वमाह अत इत्यादीति। (६ ) गान्तमिति। उपासनादिक्रियतर विधानार्थत्वं वेत्येतदन्त मित्यर्थ : । (•) उत्पत्तिविधेरिति । अधिकारविधितः प्रवृत्तिलाभादुत्पत्तिविधिरज्ञातकर्मस्वरूपबोधपर इत्यर्थः । (८) अनागतेति। अनागतत्वादेवोत्पाय्य: भावो भावना तदविषय: र्िि्यर्थः। अधिकारेति

५४ सटिप्पणभामत्यां [अ० १

विषय एव हि सर्वो विधिरुपेयोऽधिकारविनियोगप्रयोगोत्पत्तिक्रुपाणा परस्पराविनाभावात्, (१)तद्वाक्यानां त्वैदम्पर्य भिद्यते। यथाS'मिहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम' इत्यादिभ्योधिकारविनि योगप्रयोगाणां प्रतिलम्भा दग्निहोत्रं जुहोती'त्युत्पत्तिमात्रपरं वाक्यम्। न त्वत्र विनियोगादयो न सन्ति, सन्तोप्यन्यतो लब्घत्वात् केवलमविवक्षिताः। तस्माद् भावनाविषयो विधिन सिद्धे वस्तुनि भवितुमहतीति। उपसंहरति "तस्मा"दिति। अत्रारुचिकारणमुक्त्वा पक्षान्तरमु पसंक्रामति "अथे"ति। एवं च सत्युक्तरूपे ब्रह्मणि शब्दस्यातात्पर्यात् प्रमाणान्तरेण (२)यादृशमस्य रूप व्यवस्थाप्यते न तच्छन्देन विरुध्यते, तस्योपासनापरत्वात, समारोपेण चोपासनाया उपपत्तरिति। प्रकृतमुपसंहरति "तस्मान्ने"ति। सूत्रेण सिद्धान्तयति "एवं प्राप्त उच्यते" (पृ० १३० पं० १)- (सृ०) तन्तु समन्वयात्॥४॥ तदेतद् व्याचष्टे-"तुशब्द"' इति। तदित्युत्तरपक्षप्रतिज्ञां विभजते-"तदूबह्मे"ति। पूर्वपक्षवादी कर्कशाशयः पृच्छति -- "कथम्" । कुतः प्रकारादित्यर्थः । सिद्धान्ती स्वपक्षे हेतुं प्रकारभेदमाह-"समन्वयात्"। सम्यगन्वयः (३)समन्वयस्तस्मात्। एतदेव विभ- जत-"सर्वेषु हि वेदान्ते्वि"ति। वेदान्तानामात्यन्तिकीं ब्रह्मपरतामाचिख्यासुर्बहूनि वाक्यान्युदाहरति-"सदेवे"ति । (पृ० १३३ पं१)(४) यतो वा इमानि भूनानी'ति तु वाक्यं पूर्वमुदाहृतं जगदुत्पत्तिस्थितिनाशकारणमिति चह स्मारितमिति न पाठतम्। (५)येन हि वाक्यमुपक्रम्यते येन चोपसंहियते तदेव वाक्यार्थ इति शाब्दा:। (६)यथोपां- अधिकार: कलसम्बन्धबोधनम्, विनियोग: क्रियायाः फलशेषत्वज्ञापनम्, प्रयोगोऽनुट्ानम्, उत्पत्तिः कमस्वरूपज्ञानम्, फलसम्बन्धः क्रियायाः शेषत्वं विना न सम्भवति, तच्न नानुष्ठानं विनाऽनुष्ठानंच नाज्ञात इति एतषामविनाभावः । सिद्ध चत्पुंव्यापारानपेक्ष फलमारभेत सदा चारभेतेति नाधिकाशदि- सम्भव इत्यर्थ: । (१) सर्वेषामविनाभवेपि अवान्तरभेदप्रयोजकमाह तद्वाक्याना त्विति। ऐदंपर्यनतात्पर्यम। तदेवाह यथेत्यादिना। (२) यादृशं जीवभिन्न म् | (३) सम्यगन्वय इति। तात्पर्य सम्यकत्वम् । (४) नन्विदमधिकरण शास्त्रयोनित्वद्वितीयवर्णकाक्षेपसमाधान रूपं, तत्र यतो वेत्यादिवाक्यमुदाहु - तमिह तत्कुत उपेक्षितमत आह यतो वेति । 'तब्बह्म सर्वज्ञमि'ति भाष्ये यत इत्यादिवाक्यप्मेयकथनात्तत्प्र- माण बुद्धिस्थमिति नोदाहृतमित्यर्थः । (५) वेदान्तानां ब्रह्मात्मकत्वे उपक्रमोपसंहारैक्यं तात्पर्यलिङ्ग सदृष्टानतमाह येनेति। (६) 'जामि वा एतयज्ञस्य करियते यदन्वञ्चौ पुरोडाशै। उपाशुयाजमन्तरा यजति विष्णुरुपांशु यष्- व्योष्जामित्त्वाय' इत्यादिमन्त्रेणग्रेयाश्रीषोमयो: पुरोडाशयो निरन्तरयो: करगे जामि-आलस्यं भवेदिति उपांशुयागा विधीयते। तत्र किमिदमपूर्वयागविधानसुत 'विष्णुरुपाशु यष्टव्य' इति पितयागभयस्यानुवाद् इति मंशये, द्रव्यदेवतयोरश्रवणात् विधिपत्ययाभावाच्चाये पठितयागत्रयस्यानुवाद इति पूर्वपक्षः। एवंसति एकवाक्यत्वभंगापच्या, मन्त्रकाण्डे उपांशुयाजस्थाने पठितवष्णवपाजापत्याग्रीषोमीययाञ्यानुवाक्याभिस्तुल्या- थैरवेन विकल्पमानामिर्विष्ण्ादिदेवताब्रीवाज्यलाभात 'यजेत' इति पंचमलकारस्य विधिप्रत्ययत्वात् अपूर्वया- गविधिरेवायमिति भेदलक्षणचिन्तारयो सिद्धान्तितम्। विष्ण्वादिवाक्यानि चार्थवादा इति संक्षेप:।

पा० १ सू०४ ] समन्वयाधिकरणम् । ५५

शुयाजवाक्येऽनूचो: पुरोडाशयोजामितादोषसक्कतिनपूर्वकोपांशुयाजविधाने तत्प्रतिसमाधानोप- संहारे चापूरवोंपांशुयाजकर्मव्रिधिपरतैकवाक्यताबलादाश्रिता, एवमत्रापि 'सदेव सोम्येदमि'ति ब्रह्मोपक्रमात् 'तत्त्वमसी'ति च जीवस्य ब्रह्मात्मनोपसंहारात् तत्परतैव वाक्यस्य।(१)एवं वा क्यान्तराणामपि पार्वापिर्यालोचनया व्रह्मपरत्वमवगन्तव्यम्। न च तत्परत्वस्य दृष्टस्य सति सम्भवSन्यपरताऽदृष्टा युक्ता कल्पयितुम्, अतिप्रसज्गात्। न केवलं कतृपरता तेषामदटा नुपपन्ना चेत्याह-"न च तेषा"मिति। (पृ० १३४ पं० ५) सापेक्षत्वेनाप्रामाण्यं पूर्वपक्षबीजं दूषयति-"न च परिनिष्ठितवस्तुस्वरूपत्वेपी'ति। (पृ० ११३ पं० १) (२)अयमभिसन्धिः। पुंवाक्यदष्टान्तेन हि भूतार्थतया वेदान्तानां सापेक्षत्वमाशड्क्यते। त त्रैवं भवान् पृष्टो व्याचष्ाम्, कि पुंताक्यानां सापेक्षता भूतार्थत्वेनाहो पौरुषयेत्वेन। यदि भृतार्थत्वेन ततः प्रत्यक्षादीनामपि(३) परस्परापेक्षत्वेनाप्रामा्यप्रसङ्गः, तान्यपि भूनाथान्येव। अथ पुरुषबुद्धिप्रभवतया पुंवाक्यं सापेक्षम्, एवं तर्हि तदपूर्वकाणा वेदान्ताना भूतार्थाना मपि नाप्रामा्यं प्रत्यक्षादीनामिव नियतेन्द्रियलिङ्गादिजन्मनाम्। (४)यद्युच्येत सिद्धे किला- पौरुषेयतवे वेदान्तानामनपेक्षतया प्रामाण्यं सिद्धेत्, तदेव तु भूनार्थत्वेन न सि्ति, भूता. र्थस्य शब्दानपेक्षेण पुरुषेण मानान्तरतः शक्यज्ञानत्वाद्बुद्धिपूर्वविरचनोपपत्तेः वाक्यत्वादि लिङ्गकस्य वेदपौरुषेयत्वानु(५)मानस्याप्रत्यूहमुत्पत्तेः। तस्मात्पौरुषेयत्वेन सापेक्षतं दु्वारं, न तु भूतार्थत्वेन। (६) कार्यार्थतवे तु कार्यस्यापूर्वस्य मानान्तरागोचर तयाSत्यन्ताननुभूतपूर्वस्य तत्वेन समारोपेण वा पुरुषबुद्दावनारोहात् तदर्थाना वेदान्तानामशक्यरचनतया पौरुषेयत्वा भावादनपक्ष प्रमाणत्वं सिध्यतीति प्रामाण्याय वेदान्तानां कार्यपरतवमातिष्ठामहे। (७)अत्र ब्रूम:। (८) कि पुनीरदं कार्यमभिमतमायुष्मतः, यदशक्यं पुरुषेण ज्ञातुम्। (९)अपूर्चमिति चेतु, हन्त कुतस्त्यमस्य लिडादर्थत्वं, तेनालौकिकेन सङ्गतिसंवेदनविरहात लोकानुसारतः क्रियाया एव लौकिक्याः कार्याया लिङदेरवगमात्। (१०) सवर्गकामो यजेते'ि साध्यस्वर्गवि

(१) ऐतरेयके 'आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्' इत्युपक्रम्य 'प्रज्ञानं ब्रह्मे'त्युपसंहृनम्। आथ- र्वणेवि 'कस्मिन्तु भगवो विज्ञाते सर्वमिद विज्ञासं भवती'ति सर्वात्मकं ब्रह्मेपक्रम्य 'ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्तात' इति तदेवोपसंहृतम् इत्यर्थ: । (२) अत्र वेदान्ता: मानान्तरसापेक्षाः सिद्धवस्तुपरत्वा् ंिुत ूर्वप- क्षिण: प्रसंगहेता पौरुषेयत्वमुपाधिरिति ा्यस्थापिश्देन ्य इत् अयमभिसन्घरिति (३) हेतोर नैकान्तिकत्वमाह प्रत्यक्षादा्ना मपीतति । (४) वाक्यस्य सतः सिद्धवस्तुपरत्वे पारुषेयत्वापत्तिसाधनव्यापकत्वमुपाधेः शंकते, यधुच्यतेति। (५) वेदान्तवाक्यं पौरुषेयं वाक्यत्वाद्टमानयेतिवाक्यत्वदित्यतुमानस्येत्यर्थः । (६) कार्यपरतायां हि वेदान्तवाक्याना न वाक्यत्वादिना सापेश्षत्वमनुमेयं पौरुषेयत्वस्योपाधित्वान्। एवं न च साधनव्यापकत्वमित्याह कार्यार्थत्व इति (*) अकार्ये मानान्तरायोग्यत्वस्यासिद्धत्वासत्परत्वेपि वेदान्ताना पौरुषेयत्वं सम्भवति इति समा सा- धनव्याप्तिः, ततश्च वाक्यत्वादिलिङ्ग कानुमानसिद्धं पारुषेयत्वं दुरपवादमित्याशयेनाह अत्र जूम इत्यादिना। (८) कि पुनरिति। कृतियोग्यस्य कार्यत्वे भावार्थस्यापि तत्त्वेन मानान्तरयोग्यत्वमित्यर्थः। (९) अलौंकिककार्यत्वामिप्रायेणाशंकते अपूर्वमिति। (१०) स्वर्गकामपदस मभिव्याहार संज्ञकतर्कानुग्हीतवेदादेव क्रिया विलक्षणापूर्वे लिङ्गदीनां सम्बन्धग्रह इत्याशयनाशब्ते स्वर्गकाम इनि।

५६ सटिप्पणभामत्यां [अ० १

शिष्टो नियोज्योऽवगम्यते, स च तदेव कार्यमवगच्छति यत् स्वर्गानुकूलं, न च क्रिया क्षण- भङ्गराSडमुष्मिकाय स्वगाय कल्पत इति पारिशेष्याद्वेदत एवापूर्वे कार्ये लिडादीना सम्बन्धग्रह इति चेतू। हन्त (१)चैत्यवन्दनादिवाक्येष्वपि स्वर्गकामादिपदसम्बन्वादपूर्वकार्यत्वप्रसङ्गस्तथा व् तेषामप्यशक्यरचनत्वेनापौरुषेयत्वापातः, स्पष्टदष्टेन पौरुषेयत्वेन वा तेषामपूवार्थत्वप्रतिषेधे वाक्यत्वादिना लिङ्गेन वेदानामपि पौरुषेयत्वमनुमितमित्यपूर्वार्थता न स्यात्। (२)अन्यतस्तु वाक्यत्वादीनामनुमानाभासत्वोपपादने कृतमपूवार्थतवेनात्र तदुपपादकेन। उपपादितं चापारुषे- यत्वमस्माभिर्न्यायकणिकायामू(३), इह तुविस्तरभयान्नोक्तम्। तेनापारुषयत्वे सिद्धे भूतार्था- नामपि वेदान्तानां न सापेक्षतया प्रामाण्यविघातो, न चानधिगतगन्तृता नास्ति येन प्रामाण्यं न स्याज्जीवस्य ब्रह्मताया अन्यतोऽनघिगमात्, तदिदमुक्त-न च परिनिष्ठितवस्तुस्वरूपत्वे पीति। द्वितीयं पूर्वपक्षबीजं स्मारयित्वा दूषयति-"यत्तु हयोपादेयरहितत्वादि"ति। विध्यर्थाचगमात् खल पारम्पर्येण पुरुषार्थप्रतिलम्भ, इह तु "तत्त्वमसी'त्यवगतिपर्यन्ताद्वाक्या र्थज्ञानाद् बाह्यानुष्ठानायासानपेक्षातसाक्षादेव पुरुषार्थप्रतिलम्भो नायं सर्पो रज्जुरियमिति ज्ञाना- दिवेति। (४) सोऽयमस्य विध्यर्थज्ञानात् प्रकर्षः (पृ० १३६ पं०१)। (५)एतदुक्तं भवति। द्विविधं हीप्सितं पुरुषस्य, किंचिदप्राप्तं प्रामादि, किंचित् पुनः प्राप्तमपि भ्रमवशादप्राप्तमित्य- वगतं, यथा स्वश्रीवावनद्ध प्रैवेयकम्(६)। एवं जिह्ासितमपि द्विविधं, किंचिदहीनं जिहा- सति, यथा वलयितचरणं फणिनं, किंचित्पुनर्हीनमेव जिहासति, यथा चरणाभरणे नूपुरे फणिनमारोपितम्। तत्राप्राप्तप्राप्तौ चात्यक्तत्यागे च बाह्योपायानुष्ठानसाध्यत्वात्तदुपायतत्त्वज्ञा- नादस्ति पराचीनानुष्ठानापेक्षा। न जातु ज्ञानमात्रं वस्त्वपनयत। नहि सहस्रमपि रज्जुप्र त्यया वस्तुसन्तं फणिनमन्यथयितुमीशते। समारोपिते तु प्रेप्सितजिहासिते तत्वसाक्षात्कार मात्रेण बाह्यानुष्ठानानपेक्षेण शक्येते प्राप्तमिव हातुमिव। समारोपमात्रजीविते हि ते, समा रोपितं च तत्त्वसाक्षात्कार: समूलघातमुपहन्तीति । तथेहाप्यविद्यासमारोपितजीवभावे ब्रह्म- भ्यानन्दे वस्तुतः शोकदुःखादिरहिते समारोपितनिबन्धन(७)स्तद्भाव'स्तत्वमसी'तिवाक्यार्थत स्वज्ञानादवगतिपर्यन्तान्निवर्तते। तन्निवृत्ता प्राप्तमप्यानन्दरूपमप्राप्तमिव प्राप्तं भवति, त्यक्त मपि शोकदुःखाद्यत्यक्तमिव त्यक्तं भवति, तदिदमुक्त "ब्रह्मात्मावगमादेव'जीवस्य सर्व. कलेशस्य सवासनस्य विपर्यासस्य, स हि क्विश्नाति जन्तूनतः क्रशः, तस्य प्रकर्षेण हानात् (१) उक्तलर्केऽतिपसङ्गनमाड चैत्येति। (२ ) नतु स्मर्यमाणकर्तृकत्वेन वाक्यत्वहेतु: सोपाधिक इत्याशंक्य, सिद्धार्थकेषु वेदानतेष्वपि तत्स मानमतः कार्यार्थत्वमनपेक्षताप्रयोजकं न भवतीत्याह अन्यतस्त्विति। वातिशयजनकत्वान् धर्मस्य प्रत्यक्षता, लिङ्गायमावच्च नानुमेयता, न चाज्ञाते पुंसा वाक्यरचना सम्भ- वतीति वेदों न पारुषेय इति न्यायकाणिकार्या व्युत्पादितिमिति भावः । (४) सर्ववलेशप्रहाणादिति भाष्यस्थप्रशब्दार्थमाह सोडयमिति।

नस्य दर्शयति एतदुककमिति। (•) समारापिताऽविद्या निबन्धनं यस्य जीवमावस्य स तथोकः।

पा०₹ सू० ४] समन्वयाधिकरणम् । ५७

पुरुषार्थस्य दुःखनित्ृत्तिसुखाप्तिलक्षणस्य सिद्धरिति। यत्तु-आत्मेत्येवोपासीताSSत्मानमेव (१)लोकसुपासीते त्युणसनावाक्यगतदेवतादिप्रतिपाद नेनोपास न परत्वं वेदान्तानामुक्तं, तद्द षयति-"देवताविप्रतिपादनस्य तु (२)आत्मेत्येतावन्मान्नस्य स्ववाक्यगतो- पासनार्थत्वेपि न कश्चिद्विरोघः"। यदि न विरोधः, सन्तु तर्हि वेदान्ता देवताप्रति- पादनद्वारेणोपासनाविधिपरा एवेत्यत आह "न तु तथा ब्रह्मण" इति। उपास्योपा सकोपासनादिभेदसिद्धधीनोपासना न निरस्तसमस्तभेदप्रपश्चे वेदान्तवेये ब्रह्मणि संभवतीति नोपासनाविधिशेषत्वं वेदान्तानां तद्विरोधित्वादित्यर्थः । (३)स्यादेतत्, यदि विधितिरहेऽपि वेदान्तानां प्रामाण्य, हन्त तर्हि 'सोऽरोदीदि'त्यादीनामध्यस्तु स्वतन्त्राणमेवोपेक्षणीयार्थानां प्रामाण्यम्, नहि हानोपादानबुद्धी एव प्रमाणस्य फले, उपेक्षाबुद्धेरपि तत्फलत्वेन प्रामाणि कैरभ्युपेतत्वादिति कृत (४)'बर्हिषि रजतं न देयमि'त्यादिनिषेधविधिपरत्वेनैतेषामित्यत आह "यद्यपी"ति। (पृ० १३७ पं० १) (५)सवाध्यायविध्यधीनप्रहणतया हि सर्वो वेदराशि: पुरुषार्थतन्त्र इत्यवगतम्, तत्रैकेनापि वर्णेन नापुरुषार्थेन भवितुं युक्त, किं पुनरियता 'सोऽरो दी'दित्यादिना पदप्रबन्धेन। न च वेदान्तेभ्य इव तदर्थावगममात्रादेव कश्चित पुरुषार्थ उपल० भ्यते, तेनैष पदसन्दर्भः साकाल्ड एवास्ते पुरुषार्थमुदक्षिमाणः । 'बर्हिषि रजतं न देयमि'त्य- यमपि निषेधविधि: स्वनिषेध्यस्य निन्दामपेक्षते। नह्यन्यथा ततश्वेतनः शक्यो निवतयि तुम्। (६) तद्यदि दूरतोऽपि न निन्दामवाप्स्यत्ततो निषेधविधिरेव रजतनिषेधे च निन्दारयां च दर्विहोमवत् सामर्थ्यद्वयमकल्पयिष्यत्। तदेवमुत्तप्योः 'सोऽरोदीदि'ति च 'बर्हिषि रजतं न देयमि"ति च पदसन्दर्भयो(७)लैक्ष्यमाणनिन्दाद्वारेण नष्टाश्वदग्धरथवत् परत्परं समन्वयः । न त्वेवं वेदान्तेषु पुरुषार्थापेक्षा, तदर्थावगमादेवानपेक्षात् परमपुरुषार्थलाभादित्युक्तम् । ननु विध्यसंस्पर्शिनो वेदस्यान्यस्य न प्रामाण्यं दृष्टमिति कथं वेदान्तानां तदत्पृशां तद्भविष्यती त्यत आह-"न चानुमानगम्य'मिति। अबाधितानधिगतासंदिग्धबोधजनकत्वं हि प्रमाणत्वं प्रमाणानां, तच्व स्वत इत्युवपादितम्(८)। (९)यद्यपि चैषामद्ग्बोधजनकत्वं का

(१) आत्मानमेव लोकं चैतन्यमित्यर्थः। देवता-सगुण ब्रह्म। आदिशब्दात् प्राणविशुभ्यादि गृह्यते। (२) उपासनावाक्यैकदेशस्थमुपास्यसमर्थकं विविनक्ति आत्मेतीति। (१) यदि विध्यभावेऽि वेदान्तवाक्याना प्रामाण्यं तहि अर्थवादा अपि प्रमाणं स्युरिति पूर्वपक्षतात्पर्यम्। (४) बर्हिषाति। तत्राम्नि यागे रजतं न देयमिति निषेरधविधिपरत्वाभावेऽपि प्रामाण्योपपादनस्य शक्य- त्वादित्यर्थः। (५) अर्थवादानामुपेक्षाफलस्यासम्भव रिेोार्वान मा् । इत्यायेन परिहरमाह स्वाध्यायेति (६) नतु निषेध एव स्वनिषेधस्यानर्थहेतुत्वान्यथानुपपस्या निम्दां कल्पयिष्यतीत्याशंक्य, नैवामित्याह तयदीति। अर्थवादादेव निन्दालाभे निषेधकस्य निषेधे निन्दाया च तात्पर्य न कल्प्यमिति भावः। ()ननु 'सोहरोददि'ति वाक्य निन्दा न भासते किन्तु भूतानुवाद इत्याशंक्य मुख्याथ प्रयोजनाभावा- तिन्दा लक्ष्यत इत्याह लक्ष्यमाणेति। (८) न्यायकणिकायामित्यर्थः। (९) ननु प्रमायाः कार्येण प्रमाणानां तज्जनकत्वसनुमेयम्, तत्कर्थं नानुगम्यमिति भाष्यं सङ्गच्छत इत्याशब्याह यद्यपीति। कार्यार्थापत्तयपरपर्यायानुमानेन मानान्तरण वा प्रमा नोत्पयते किन्तूदिताया तस्या- मनुमानं भवर्तत इत्यर्थः।

५८ सटिप्पणभामत्या [अ०१

र्यार्थापत्तिसमधिगम्यं, तथापि तद्वोघोपजनने मानान्तरं नापेक्षन्ते, नापीमामेवार्थापत्ति, (१)प. रस्पराश्रयप्रसङ्गादिति स्वत इत्युक्तम्। ईद्ग्बोधजनकत्वं च कार्य इव विधीनां वेदान्तानां ब्रह्मण्यस्तीति दृष्टान्तानपेक्ष तेषां ब्रह्मणि प्रामाण्यं सिंद्ध भवति, अन्यथा जेन्द्रियान्तराणां रूपप्रकाशनं दृष्टमिति चक्षुरपि न रूप प्रकाशयेदिति । प्रकृतमुपसंहरति "तस्मादि"ति। आचार्य्यदेशीयानां मतमुत्थापयति "अन्नापरे प्रत्यवतिष्ठन्त"इति (पृ० १३९ पं. १)। तथाहि- (२) अज्ञात संगतित्वेन शास्त्त्वेनार्थवत्तया। मननादिप्रतीत्या च कार्यार्थाद्ब्रह्मनिश्चयः॥ न खलु वेदान्ताः सिद्धब्रह्मरूपपरा भवितुमर्हन्ति, तत्रविदितसंगतित्वात्। यत्र हि शब्दा लोकेन न प्रयुज्यन्ते तत्र न तेषां संगतिग्रहः । न चाहेयमनुपादेयं रूपमात्रं काश्वद्वि- वक्षति प्रेक्षावान्, तस्याबुभुत्सितत्वात्, अबुभुत्सितावबोधने च प्रेक्षावत्ताविघातात्। तस्मात् प्रतिपित्सितं प्रतिपिपादयिपन्नयं लोकः प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुभूतमेवार्थ प्रतिपादयेत्, कार्य चावग- तं तद्धेतुरिति तदेव बोधयेत्। एवं च वृद्धव्यवहारप्रयोगात् पदानां कार्यपरतामवगच्छति। तन्र किश्चित्साक्षात्कार्याभिधायकं, किश्वितकार्यार्थस्वार्थाभिधायकं, नतुभूत र्थपरता पदा नाम्। अपि च नरान्तरस्य व्युत्पन्नस्यार्थप्रत्ययमनुमाय(३) तस्य च शब्दभावाभावानुवि धानमवगम्य शब्दस्य तद्विषयबोधकत्वं निश्चेतव्यम्। न च भूतार्थरूपमात्रप्रत्यये पर- नरवर्तिनि किंचिल्िङ्गमसिति। कार्यप्रत्यये तु नरान्तरवर्तिनि प्रवृत्तिनिवृत्ती स्तो हेतू इत्य ज्ञातसंगतित्वान्न ब्रह्मरूपपरा वेदान्ताः । अपि च वेदान्तानां वेदत्वात् शास्रत्वप्रसिद्धिरस्ति, प्रवृत्तिनिवृत्तिपराणां च संदर्भाणं शास्त्रत्वम्। यथाहु :- प्रवृत्तिर्वां निवृत्तिर्वा नित्यन कृतकेन वा। पुंसां येनोपदिशै्येत तच्छात्त्रमभिधीयते ॥ इति। तस्माच्छास्त्रत्वप्रसिध्या व्याहतमेषां स्वरूपपरत्वम्। (४)अपि चन ब्रह्मरूप- प्रतिपादनपराणामेषामर्थवत्वं पश्यामः। (५)न च रज्जुरियं न भुजङ्ग इति यथाकर्थंचिल्ल- क्षणया वाक्यार्थतत्वनिश्चये यथा भयकम्पादिनिवृत्तिः, एवं 'तत्वमसी' तिवाक्यार्थावगमान्नि वृत्तिर्भवति सांसारिकार्णा धर्माणाम्, श्रुतवाक्यार्थस्यापि पुंसस्तेषां तादवस्थ्यात्। अपि च यदि श्रुतब्रह्मणो भवति सांसारिकधर्मनिवृत्तिः कस्मात्पुनः श्रवणस्योपरि मननादयः (१) परस्परेति । उत्पन्नारयां प्रमाया पमाणाना प्रमाजनकत्वस्यानुमानं ततश्च पमोत्पतिरित्यन्योन्या- श्रयप्रपङ्गो बोध्यः । (२) कार्यान्वित एवार्थे पदसङ्गतिग्रहेण सिद्ध वस्तु न शब्दपरमेयमिति वेदान्तानामुपासननियोगपरत्वें मन्यमानामेकदेशीयानां मतेन पूर्वपक्षमोड अज्ञातेति। (३) अनुमायेति। अस्येयं घटानयने प्रवृत्तिः अर्थज्ञानपूर्विक प्रवृत्तित्वान्मदायप्रवृत्तिवत, तचार्थज्ञान घटमानयेति वाक्यजन्यं तद्वाक्यभावाभावानुविधायित्वादित्यादिरनुमानाकारोSन्र द्रष्टव्यः। (४) शास्त्रत्वेनत्यादिहतून व्याचष्ट अपि चेत्यादिना । (६) न चेति। ससारिकाण। धर्माणी न च निवृत्तिरिति योजना। यथाकथञ्चिदिति। सिंद्धसंस- गस्य नियोगाविनाभावेनात्रापि 'मा भैषी।' इति नियोग कल्पयित्वाऽ्यपरादेव वाक्यांत्सिद्धार्थनिश्नयो जायत इत्यर्थ:

पा० १ सू० ४] समन्वयाधिकरणम् । ५९

श्रूयन्ते। तस्मात्तषां वैयर्थ्यप्रसज्ञादपि न ब्रह्मस्वरूपपरा वेदान्ताः, किन्त्वात्मप्रतिपत्तिविषय कार्यपराः। तच्ब कार्य स्वात्मनि नियोज्यं नियुञ्ञानं नियोग इति च मानान्तरापूर्वतयाऽपूर्व मिति चाख्यायते। (१)न च विषयानुष्ठानं विना तत्सिद्धिरिति स्वसिध्धर्थ तदेव कार्य स्व विषयस्य करणस्यात्मज्ञानस्यानुष्ठानमाक्षिपति। यथा च कार्य स्वविषयाधीननिरूपणमिति ज्ञानेन विषयेण निरूप्यत, एवं ज्ञानमपि स्वविषयमात्मानमन्तरेणाशक्यनिरूपणमिति तननि रूपणाय तादृशमात्मानमाक्षिपति, तदेव कार्यम्। (२)यथाहुः-'यत्तु तत्सिद्धयर्थमुपादीयते आक्षिप्यते तदपि विधेयमिति तन्त्रे व्यवहार' इति। (३)विधेयता च नियोगविषयस्य ज्ञा- नस्य भावार्थतयाऽनुष्ठेयता, तद्विषयस्य त्वात्मनः स्वरूपसत्ताविनिश्चितिः,(४)आरोपिततद्भावस्य त्वन्यस्य निरूपकत्वे तेन तन्निरूपितं न स्यात्। तस्मात्तादृगात्मप्रतिपत्तिविधिपरेभ्यो वेदा न्तेभ्यस्तादृगात्मविनिश्चयः । तदेतत्सर्वमाह "यद्यपी'ति। विधिपरेभ्योऽपि वस्तुतत्त्व- विनिश्चय इत्यत्र निदर्शनमुक्तं-"यथा यूपे"ति। 'यूपे पशनुं बध्नाती'ति बन्धनाय विनि युक्ते यूपे तस्यालौकिकत्वात् कोडसौ यूप इत्यपेक्षिते 'खादिरो यूपो भवति यूप तक्षति यूप- मष्टाश्रीकरोती' त्यादिभिर्वाक्यैस्तक्षणदिविधिपरैपि संस्कारीविष्टं विशिष्टसंस्थानं दारु यूप इति गम्यते। (५)एवमाहवनीयादयोऽप्यवगन्तव्याः। प्रतृत्तिनिवृत्तिपरस्य शास्त्रवं न स्वरूपपर स्य, कार्यएव सम्बन्धो न स्वरूप, इति हेतुद्वयं भाष्यवाक्येनापपादितम्-"प्रवृत्तिनिवृत्ति प्रयोजनत्वादित्यादिना (पृ० १४१ पं० १) तत्सामान्याद्वदान्तानामाप तथैवार्थवतत्वं स्था2दित्यन्तेन (पृ० १४२ पं० ४)। न च स्वतन्त्रं कार्य नियोज्यम- धिकारिणमनुष्ठातारमन्तरेणेति नियोज्यभेदमाह "सति च विधिपरत्व"इति। 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवती'ति सिद्धवदर्थवादावगतस्यापि ब्रह्मभवनस्य नियोज्यविशेषाकाक्कायां ब्रह्म बुभूषोर्नियोज्यविशेषस्य (६) रात्रिसत्रन्यायेन प्रतिलम्भ: पिण्डपितृयज्ञन्यायेन (१) ननु कार्यपरेम्यो वेदान्तेभ्यस्तर्हि कथं वस्तुसिद्धिरित्याशंक्य, विध्याक्षेपलक्षणोपादानप्रमाणादि- त्युत्तरमा नचेति। (२) ननु कार्य स्वविषयज्ञाननिरूपणाय ज्ञायनानमात्मानमपेक्षते चत्तहि तस्य श्रीतत्व न स्याद- त्याशक्य, विध्याक्षितस्य श्रतिमूलत्वे गुरुसंमतिमाह यथाहुरिति। ( ३) ज्ञानस्य भमात्वात्म्त्यक्षवत्र विधेयताSत्मनश्र नित्यत्वात्तदसम्बन्घ इत्याशंक्याह विधेयता चेति। ज्ञानमिहोपासनं तथ क्रियेत्यनुष्ठानम् आत्मनस्तु स्वरूपसत्ताविनिश्चितिरज्ञातज्ञततर्विधेयतत न विरोध इति भाव: । (४) ननु 'वाचं धेनुसुपासीत' इत्यादिवाग्धेनूपास्त्यादाविवारोप्यस्य विधेयबुद्धिविषयत्वं कि न स्या- दत आह आरोपितेति। ब्रह्मास्मीति ज्ञाने यादृशार्थमानं तद्राव आरोपितो यस्य म तथा, तस्यान्यस्य ज्ञाननिरूपकत्वे तेन प्रतिभास्तमानार्थेन 'तज्ज्ञानं निरूपितं न स्यात, सत्या गतौ आरोपो न युक्न इति तात्पर्यम्। (५) 'यदाहवनीये जुहोती'ति विहिते क आहवनीय इत्याकाङ्कायां 'वसन्ते ब्राह्मणोऽम्रीनादधीन' इत्या- दिविधिभि: संस्कारविशिष्टोत्निराहवनीय इति गम्यते, एवमपूर्वदेवतास्वर्गादिकमपि विधिपरेण शास्त्रेणैव सम ध्यत इति भाव: । (६) 'प्रतितिष्ठन्ति ह वा य एता रात्रीरुपयन्ति' इति रात्रिशन्देन सोमविशेषाण! विधानम्। तत्र कमतव्वाक्याक्तपतिष्ठा फलं सवर्गों वेति संशये. एवंकाम इत्यश्रवणात विधिशक्तिलभ्यत्वात स्वर्गस्य नियत- कलत्वेन वाक्यशेषावगतप्रतिष्ठानभ्युपगमात स्वर्ग एव फलमिति पूर्वपक्षे, प्रतिष्ठाफलस्य साक्षाभिर्देशनानुमा

६० सटिप्पणभामत्यां [अ०१

(१) स्वर्गकामस्य नियोज्यस्य कल्पनायामर्थवादस्यासमवेतार्थतयाऽत्यन्तपरोक्षा वृत्तिः स्या- दिति। ब्रह्मभावश्रामृतत्वमिति "अमृतत्वकामस्ये"त्युक्त्म्। अमृतत्वं चामृतत्वादेव न कृतक. र्वेन शक्यमनित्यमनुमातुम्, आगमविरोघादिति भावः । उक्त्ेन धर्मब्रह्मज्ञानयोवैंलक्षण्येन वि. ध्यविषयत्वं चोदयति "नन्वि"ति । परिहरति "नार्हत्येव"मिति। अत्र चात्मदर्शनं न विधेयम्। तद्धि (२)दशेरुपलब्घिवचनत्वात् श्रावणं वा स्यात् प्रत्यक्षं वा। प्रत्यक्षमपि लौकि कमहंप्रत्ययो वा, भावनाप्रकर्षपर्यन्तजं वा। तन्र श्रावणं न विधेयं, स्वाध्यायविधिनैवास्य आपितत्वात्, कर्मश्रावणवत्। नापि लौकिकं प्रत्यक्षं, तस्य नैसर्गिकतवात्। न चौपनिषदा त्मविषयं (३) भावनाधेयवैशयं विधेयं, तस्योपासनाविधानादेव (४) वाजिनवदनुनिष्पादितत्वा त्। तस्मादौपनिषदात्मोपासनाSमृतत्वकाम नियोज्यं प्रति विधीयते। 'द्रष्टव्य' इत्यादयस्तु विधिसरूपा न विधय इति। तदिदमुक्तं 'तदुपासनाश्चे"ति। अर्थवत्तया मननादिप्रती त्या चेत्यस्य शेषः प्रपञ्चो निगदव्याख्यातः। तदेकदेशिमतं दूषयति-"अत्राभिधीयते" (०पृ १४५ पं० १) "न" एकदोशम तम्, कुतः? "कर्मब्रह्मविद्याफलयोवैलक्षण्यात्"। (५)पुण्यापुण्यकर्मफले सुखदुःखे। तत्र मनुष्यलोकमारभ्याव्रह्मलोकात्सुखस्य तारतम्यम् अधिकोत्कर्षः । एवं मनुष्यलोकमा- रभ्य दुःखनारतम्यभा चावीचिलोकात्। तच्च सर्व कार्य च विनाशि च। (६)आत्य न्तिकं त्वशरीरत्वमनतिशयं स्वभावसिद्धतया नित्यमकार्यमात्मज्ञानस्य फलम्। तद्धि फल. मिव फलम्, अविद्यापनयमात्रेणाविर्भावात। (७)एतदुक्त भवति। (८)तवयाप्युपासनावि- धिपरत्वं वेदान्तानामभ्युपगच्छता नित्यशुद्धबुद्धत्वादिरूपब्रह्मात्मता जीवस्य स्वाभाविकी वेदान्तगम्याSSस्थीयते। सा चोपासनाविषयस्य विधेन फलं, नित्यत्वादकार्यत्वात्। नाप्य निकस्वगंफलकल्पनाया अन्याय्यत्वात्मतिष्ठैव फलमिति राद्ान्तित, तदभिप्तन्विमांश्च तत्र नियोज्य इति ल- भ्यत इत्यर्थः । (१) 'अमावास्यायामपराएडे पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति, इत्यनार्याधीतवाक्ये विितःपिंितृज करत्वर्थों या पुरुषार्थों वेति संशये फलकल्पनापरिहारायामावास्याशन्दस्य कमार्थकत्वेन कल्पनीयत्वात्क्रत्वर्थ-

रपनया स्वर्गफल: पिण्डपितृयज्ञ इनि पुरुषार्थत्वं सिद्धान्तितम्। तद्वदत्र कल्पने तु स्वगोर्थ: ब्रह्ममवनश- कदेनासमवेतः स्यात्तथा च परोक्षवृत्तितापात इति भावः । (२) दशेरिति । द्रष्टव्य इति वाक्योणत्तदृशिधातोरुपल्तिवचनत्वेनपासन नमयकत्वित्र्थः। (३) भावनयाऽ्डधेयं जन्यं वेशयं यस्य तत्प्रत्यक्ष तथा। () वाजिनवदिति। यथाSSमिक्षार्थ विहितदध्यानयनाद्वाजिन मपयोजकमानुषङ्गिकतया जायते एवममृ- तत्वाय विहितादुपासनात्साक्षान्कारो जायते इति तदुत्पादनं न विधेयामित्यर्थ: (५) वेदान्ता यद्ुपासनाविधिपरास्तर्हि विहितोपासनाया: पत्तमासादिकालपरिित तया तत्साध्यफलमपि सातिशयमनित्यं च स्यादतों न विधिपरत्वं वेदान्तानामिति तात्पर्यम् 'अतो न कर्तव्यशेषत्वेन ब्रह्मोपदेशो युक्तम्' इत्यन्तभाष्यस्य प्रदर्शयन्नाह पुण्यापुण्पेत्यादिना। (६) आत्यन्तिकमिति। देवदत्तस्यात्यन्तिकमशरीरत्वं देवदत्तशरीर प्रागभावासमानकालीनो देवदन्ता - मत्यशरीरध्वंसः, सर्वोपाधिपत्यस्तमयोपलक्षितं स्वरूपमिति यावद्। (') विधेयोपास्तिवादिनं प्रति तत्फलस्य मोक्षस्य नित्यत्वादिपसञ्ज नमिष्टप्रसङ्ग इत्याशंक्याड एतदिति। (८) उपास्तिविषे: फलं ब्रम्मात्मत्वमुताविद्यानिवृत्तिर्िद्योदयो वेति विकल्प्य क्रमेग निराकरोति तये ते

पा०१ सू०४ ] समन्वयाधिकरणय् । ६१

नादविद्यापिधानापनयः, तस्य स्वविरोधिविद्योदयादेव भावात्। नापि विद्योदयः, तस्यापि श्रव वणमननपूर्व कोपासनाजीनतसंस्कार सचिवादेव चतस भावात्। उपासनासंस्कारवदुपासनISपू- र्वमपि चेतःसहकारी(१)ति चेद, रष्टं च खल नैयोगिकं फलमैहिकमपि, यथा (२)चित्रा कारीर्यादिनियोगानामनियतनियतफलानाम्, न, गान्धवशास्त्रोपासनावासनाया इवापूर्वानपे- कषायाः षड्जादिसाक्षारकारे वेदान्तार्थोपासनावासनाया जीवब्रह्मभावसाक्षात्कारेSनपे- क्षाया एव सामर्थ्यात। तथा चामृतभिवं प्रत्यहेतुत्वादुपासनापूर्वस्य नामृतत्वकामस्तत्कार्यम- वबोद्धुमहति, अन्यदिच्छत्यन्यत् करोतीति हि विप्रतिषिद्धम् । (३)न च तत्कामः क्रियामेव कार्यमवगमिष्यति नापूर्वमिति साम्प्रतम्, तस्या मानान्तरादेव तत्साधनत्वप्रतीतेविधेवैंय थ्यात। न चावघातादिविधितुल्यता, तत्रापि नियमापूर्वस्यान्यतोऽनवगतेः । (४)न च ब्रह्म- भूयादन्यदमृतत्वमार्थवादिकं किचिदस्ति, येन तत्काम उपासनायामधिक्रियेत, विश्व- जिन्न्यायेन(५) तु स्वर्गकल्पनायां तस्य सातिशयत्वं क्षयित्वं चेति न नित्यफलत्वमुपास- नायाः। तत्माद्वह्मभूयस्याविद्याविधानापनयमत्रिणविर्भावाढ अविद्यापनयस्य च वेदान्तार्थ विज्ञानादवगतिपर्यन्तादेव सम्भवाद, उपासनायाः संस्कारहेतुभावस्य संस्कारस्य च साक्षा स्कारापजनने मनःसाचिव्यस्य च मानान्तरासेद्धत्वाद, 'आत्मेत्येवोपासीते'ति न विधि:, अपि तु विधिसरूपोऽ्यम्, यथोपांशुयाजवाकये 'विष्णुरूनांशु यष्टत्य' इत्यादयो विधि सरूपा न विधय इति तात्पर्यार्थः । श्रुतिस्मृतिन्यायसिद्धमित्युक्तं, तत्र श्रुति दर्शयति "तथा च श्रुति"रिति। (पृ० १४८ पं० ६) न्यायमाह-"अत पवेति" (पृ० १५• पं० २)। (६)यत्किल स्वाभाविकं तन्नित्यं, यथा चैतन्यं, स्वाभाविकं चेदं, तस्मान्नित्यम्। (७)रे हि दयीं नित्य- तामाहुः। कूटस्थनित्यतां परिणामिनित्यतां च, तत्र नित्यमित्युक्ते मा भूदस्य परिणा(८)मि- नित्यतेत्यत आह-"तत्र किंचिदि"ति । परिणामिनित्पता हिन पारमार्थिकी। तर्थाहि-तत्सवात्मना वा परिणमेदेकदेशेन वा ? सर्वात्मना परिणामे कथं न तत्वव्याहतिः। एकदेशपरिणामे वा स एकदेशस्ततो भिन्नो वाऽभिनो वा ? (९)भिन्नश्ेत, कथं तस्य पीि-

(१) अतश्न विध्यवसर इति शेषः। (२) 'चित्रया पशुकामो यजेत ' इति विहित चि त्रा नियो ग फ्लां प श् वादीुवि ग्य म्पीह या जन्मन्तरे या भवर्तीत्यनियतम्, कारीर्यादिनियोगफलन्तिवहैव जन्मनि नियतसस्यर्ध्यादीति नियतमिति भावः। (३) यद्यपूंर्व न साक्षात्कारोपयोगि तर्हि उपासनक्रियैव तदर्थ विधीयतामित्याशंकयाह नचेति। (४) नन्ववघातवदुपास्तावप्यस्तु नियमापूर्वमित्याशंकायामाइ नच ब्रह्मति। इह परमापूर्वपत्नियमापूर्व- साध्यं नास्ति ब्रह्मभावस्य नित्यत्वादित्यर्थः । (१) इदमश्चुताधिकारमुदाहरणम्। तत्र 'स स्वर्ग: स्यात्सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वात्' इति सर्वामिलषितस्वर्ग कामनावानधिकारी कल्पितः। एवमिहापि कल्पनेऽनित्यफलकत्वं स्यादिति भावः । (६ ) यस्किलेति । स्वाभाविकनित्यचै तव्यात्म कस्य ब्रह्मात्मत्वस्य साध्यत्वं व्याह् तमित्यर्थै: । () इदान्त्वित्यादि भाष्ये कूटस्थनित्यमिति विशेषणं न परिणामिव्यवच्छेदार्थ सिद्धान्ते तन्नित्यत्ा- सङ्गतेरतो वैयर्थ्यमित्याशंक्याह परेहीति। (८) पूर्वरूपपरित्यागेन रूपान्तरापनिः परिणामः। (९) य एकदेशो नश्यति स धर्मिणो मिन्न इति पक्षे न धर्मिण: परिगाम: किनत्वेकदेशस्य स चानि- न्य इति न परिणामिनित्यत्वसिद्धिरित्याह मिन्नशेदिति। ६ भा०

६२ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

णाम:। नह्यन्यस्मिन्परिणममानेऽन्यः परिणमतेऽतिप्रसज्गात्। (१)अभेदे वा कथं न सर्वां- त्मना परिणाम: । भिन्नामिन्नं तदिति चेतू, तथाहि तदेव कारणात्मनाऽभिजनं, भिन्नं च कार्यात्मना, कट- कादय इवाभिन्ना हाटकात्मना, भिन्नाश् कटकाद्यात्मना। न च भेदाभेदयोर्विरोघान्नैकत् सम वाय इति युक्त्म्। (२) विरुद्धमिति नः क्व सम्प्रत्ययो यत्प्रमाणविपर्ययेण वर्तते। यतु यथा प्रमाणेनावगम्यते तस्य तथाभाव एव। (३) कुण्डलमिदं सुवर्णमिति सामानाधिकरण्यप्रत्यये व्यक्ं भेदाभेदौ चकास्तः । तथाह्यात्यन्तिकेऽ्मेदेन्यतरस्य द्विरवभासप्रसङ्गः। भेदे चात्यन्तिके न सामानाधिकरण्यं, गवाश्ववत्। (४)आधाराधेयभावे एकाश्रयत्वे वा न सामानाधिकरण्यं, नहि भवति कुण्डं बदरमिति। नाप्येकासनस्थयोश्वैत्रमत्रयोक्षेत्रो मैत्र इति। से।ऽयमबाधि तोऽसंदिग्ध: सर्वजनीनः सामानाधिकरण्यप्रत्यय एव कार्यकारणयोभेदार्भेदौ व्यवस्थापयति। (५)तथा च कार्याणां कारणात्मत्वात् कारणस्य च सद्रूपस्य सवेत्रानुगमात् सद्रूपेणाभेदः का- यस्य जगतो, भेद: कार्यरूपेण गोघटादिनेति। यथाहु: कार्यरूपेण नानात्वमभेदः कारणात्मना। हेमात्मना यथाऽ्मेद: कुण्डलाद्ात्मना भिदा॥ इति । अन्रोच्यते। कः पुनरयं भेदो नाम, यः सहाभेदेनैकत्र भवेत परस्पराभाव इति चेत्, किमयं कार्यकारणयोः कटकहाटकयोरहित न वा न चेदेकत्वमेवास्ति न च भेदः। अहिति चेन्धेद एव नामेदः । न च भावाभावयोरविरोधः, सहावस्थानासम्भवात्। सम्भव वा कटक वर्धमानकयोरषि (६)तत्वेनाभेदप्रसङ्ग: भदस्याभेदाविरोधात्। (७)अपि च कटकस्य हाटका दमेदे यथा हाटकात्मना कटकमुकुटकुण्डलादयो न भिद्यन्ते एवं कटकात्मनापि न भिद्येरन् क- टकस्य हाटकादभदातू। तथा च हाटकमेव वस्तु सन्न कटकादयो भेदस्याप्रतिभासनात्। (८)अथ हाटकत्वेनैवामेदो न कटकत्वेन तेन तु भेद एव कुण्डलादे: ।(९)यदि हाटकादभिन्न: कटकः,

(१) नश्यतश्रेकदेशस्य धर्म्यभेदे मर्वात्मना वस्त्ववगमात्न नित्यत्वमित्याह्वाभेदे इति। (२) यत् माणविपर्ययेण विरोधेन वर्तते तद्विरुद्धमितति कव सम्पत्यय इत्यर्थः । (३) एकस्य कार्यकारण रूपेण द्वयात्मकत्वे दृष्टां्तमाह कुण्डल मिति। (४) नतु हेमकुण्डलयोराधारधयभावादिकाश्रयत्वाद्ा सामानाधिकरण्यं नामेदादित्याशंक्य व्यभिचा चारमाह आधारेति। (५) भेदा भेदपक्षसुपसंहरति तथाचेति। लोके कार्यस्य कुण्डलादे: कारणात्मकत्वात्परमकारणस्य च सतः सर्वत्र हमवदनुगतत्वात सन् घट इत्यादिसामानाधिकरण्यबलेन जगतः कार्यस्य सन्ताकारणरूपेणामेदो, व्यावृत्तकार्यरूपेण भेदश्न सिध्यतीत्यर्थः । (६) तत्वनेति। कटक्त्ववर्धमानकत्वरूपेण तयोरि तरे तराभेद प्र्स् ङ् ा इत्यर्थ। । () कार्यस्य कारणादमेदे च सर्वकार्याणामेककार्यात्मकत्वप्रसङ्ग एककार्यस्य सर्वकार्याभिन्नेन कार- मेनामेदादित्याशयेनाह अपिचेति। (८) कटकस्य वे रूप डाटकवं कटकत्ं च, तत्र हाटकरूपेणास्य कुण्डलादिमिरमेदोडभिमत एवं न कटक रूपेण व्यावृत्तत्वात्तस्येति स्वप्रक्रियया पुनः शङ्कते अथेति। (९) समाधत्ते यदीति। कटक हाटकयोरभेदाद्वाटकरय कुण्डलादिब् नुवृ त्तेर मे दे कटकस्यापि तैरमेद: स्यादिति समाधानार्थ: पूर्वोक्त्क एव स्मारित इति भाव:।

पा०१ सू०४ ] समन्वयाधिकरणम् । ६३

कथमयं कुण्डलादिषु नानुव्तते, नानुवर्तते चेत्, कथं हाटकादमिन्नः कटकः।(१)ये हि य- स्मिन्रनुवर्तमाने व्यावर्तन्ते ते ततो मिना एव, यथा सूत्रात कुसुमभेदाः। नातुवर्तन्ते चातु- वतमानेऽपि हाटकत्वे कुण्डलादयः, तस्मात्तेऽपि हाटकाद्भिन एवेति। (२)सत्तानुतृत्या च सर्वे- वहत्वनुगमे इदमिंह नेदं, इदमत्मान्नेदम्, इदमिदानीं नेदम्, इदमेवं नेदमिति विभागो न स्यात्, कस्यचित् क्वचित् कदाचित कथंचिद्विवेकहतरेभावात्।(३)अपि च दूरात्कनकमित्यव गते न तस्य कुण्डलादयो विशेषा जिज्ञास्येरन्, कनकादभेदात्तेषां तस्य च ज्ञातत्वा्। अथ भेदोऽप्यस्ति कनकात् कुण्डलादनिामिति कनकावगमेप्यज्ञातास्ते। नन्वभेदोप्यस्तीति कि न ज्ञाता: १ प्रत्युत ज्ञानमेव तेषां(४) युक्तं, कारणाभावे हि कार्याभाव औतसर्गिक, सच कार- णसतयाऽपोद्यते। अस्ति चाभेदे कारणसत्तेति कनके ज्ञाते ज्ञाता एवं कुण्डलादय इति तज्जिज्ञासाज्ानानि चानर्थकानि स्युः । तेन यस्मिन् ग्रह्यमाणे यत्न गृह्यते तत्ततो भिद्यते, यथा करमे गृह्यमाणेऽगृह्यमाणो रासभ: करभात्। गृह्यमाणे च दूरतो हेत्रि न गरृह्यन्ते तस्य मेदा: कुण्डलादयः, तस्मात्ते हेत्रो भिद्यन्ते। कथं तर्हि हेम कुण्डलमिति सामानाधिकरण्य मिति चेद्, (५नह्याधाराधेयभावे समानाश्रयत्वे वा सामानाधिकरण्यमित्युक्तम्। अथानुन्ृ- त्तिव्यावृत्तिव्यवस्था च हेत्रि ज्ञाते कुण्डलादिजिज्ञासा च कथम्? (६)न खल्वभेदे ऐकान्तिके- Sनैकान्तिके चैतदुभयमुपपद्यते 'यत' इत्युक्तम् । (७)तस्माद्व्वेदाभेदयोर्यतरस्मिन्नवहे येडभे. दोपादानैव भेदकल्पना न भेदोपादानाSमेदकल्पनेति युक्तम्। भिद्यमानतन्त्रत्वाद्धेदस्य भि० धमानानां च प्रत्येकमेकत्वाद्, एकाभावे चानाश्रयस्य मदस्यायोगाढ, एकस्य च भेदानधी नत्वाद्, (८)नायमयमिति च भेदग्रहस्य प्रतियोगिश्रहसपेक्षत्वादेक्वत्वप्रह्यचान्यानपेक्ष स्वादभेदोपादानैवानिर्व चनीयभेदकल्पनेति सांप्रतम्। तथा च श्रुतिः 'मृततिकत्येव सत्य'मिति। तस्मात् कूटस्थनित्यतैव पारमार्थिकी न परिणामिनित्यतेति सिद्धम्। "डयोमवदि"ति (पृ० १५१ पं० १) च दष्टान्तः परसिद्धः, अस्मन्मते तस्यापि कार्यत्वरेनानित्यत्वात्।

(१) अनुवृत्तातृव्यावृत्तस्य भेदे व्याप्तिमाह ये हीति। (२) सत्तानुवृत्त्येति। कुणडलादिषु ह्ेमानुवृत्त्या यदि तदमेदात्कढकादी नामनुगमतदा सत्तातुवृत्त्या तदभिन्रवस्तूनामितरेतराभेदापत्तेरिड चारे दध न तेलममिति ससर्गतदभावव्यवस्था, इदं पादिकमरमात्कु- ड्याद्वित्रमिंद कुडू मरमाकुड्यान् भिन्नमित्यसंकरो, इदानीं वसन्ते इदं कोकिलरुतमिदमम्बुदध्वानं नेति व्यवस्था, इदं कुम्माधेवंकम्लुग्रीवाद्याकार इदं पढादि नैवमिति पकारासंकरश् न स्यादिति भावः। विभागो न स्यादिति प्रत्येकमन्वयः। (३) कार्य कारणयोर्विस्त वाभेदेऽतुपपतत्यनतर माह्या विचेतति (४) तेषां कुण्डलादीनाम्। कारणस्यामिदस्यामावे कार्यस्ष्य निर्णयस्याभाव औत्सर्गिकः प्राप्तः, सच कारणस्यामेदस्य सत्त्वादपायते घटसामग्रीत इव तत्मागभाव इत्यर्थः । (५) अत्यन्तमेदामदयोः सामानाधिकरण्यासम्भवाद्वेदामेदानङगीकारे हेमकुण्डलमिति सामानाधिकर-

(६) भेदाभेदानक्गीकारेऽनुवृनिव्यावृत्तिव्यवस्था हेम्नि जाते कुण्ड लादिजिनाम च कथमित्याशंक्य समाधन्ते न खल्विति। (•) एवं समाहितेऽनेकान्तवादे स्शमतेन सामानाधिकरण्पसुपपादयति तस्ष्मादिति। (८) भेदसंज्ञायामभेदसापेक्षतवं प्रदश्य तत्मतीताववि अभेदापेक्षामाह नायमिति।

६४ सटिप्पणभामत्यां [भ०१

अत्र च "कूटस्थनित्य'मिति निर्वर्त्यकर्मतामपाकरोति। "सर्वव्यापी"ति प्राप्यकर्म- ताम्। "सर्वविक्रियारहित"मिति विकार्यकर्मताम्। "निरवयव"मिति संस्कार्य कर्मताम्। ब्रीहीणां खल प्रोक्षणेन संस्कारख्योंऽशो यथा जन्यते, नैवं ब्रह्मणि कश्विदंशः करि० याधेयोऽस्त्यनवयवत्वात्, अनंशत्वादित्यर्थः। पुरुषार्थतामाह-"नित्यतृप्त"मिति। तृप्त्या दुःखरहितं सुखमुपलक्षयति। क्षुद्दुःखनिव्ृत्तिसहितं हि सुखं तृप्तिः। सुखं चाप्रतीयमानं न पुरुषार्थ इत्यत आह "स्वयं ज्योति"रिति । (१)तदेव स्वमतेन मोक्षाखयं फलं नित्यं ध्रुत्यादिभिरुपपाद्य क्रियानिष्पाद्यस्य तु मोक्षस्यानित्यत्वं प्रसञ्जयति-"तद्यदी"ति (पृ० १५३ पं०२)। न चागमबाघः, आगमस्योकेन प्रकारेणोपपत्तेः। अपि च ज्ञान जन्यापूर्वजनितो मोक्षो नैयोगिक इत्यस्यार्थस्य सन्ति भूयस्यः श्रुतयो निवारिका इत्याह-"अपि च ब्रह्म वेदे'ति । (२)अविद्याद्वयप्रतिबन्धापनयमात्रेण च विद्याया मोक्षसाधनत्वं न स्वतोऽपूर्वो- त्पादेन चेत्यत्रापि श्रुतिमुदाहरति-"हवं हिनः पिते"ति (पृ० १५५ पं० २)। न केवलमस्मिथरथे श्रुत्यादयोऽपि त्वक्षपादाचार्य सूत्रमपि न्यायमूलमस्तीत्याह "तथा चाचाये प्रणीत"मिति (पृ० १५६ पं० ३) आचार्यश्रोक्तलक्षणः पुराणे- आचिनाति च शास्त्रार्थमाचारे स्थापयत्यपि। स्वयमाचरते यस्मादाचार्यस्तेन चोच्यते(३)॥ इति। तेन हि प्रणीतं सूत्रं "दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभावा(४)- दपवर्ग" इति। पाठपेक्षया कारणमुत्तरं, कार्य च पूर्व, कारणापाये कार्यपायः, कफापाय हव कफोद्भवस्य ज्वरस्यापायः। जन्मापाये दु खापायः, प्रवृत्यपाये जन्मापायः, दोषापाये प्रवृत्त्य- पायः, मिथ्याज्ञानापाये दोषापायः । मिथ्याज्ञानं चाविद्या, रागाद्यपजनितकरमेण दष्टेनैव संभारस्य परमं निदानम्। सा च तत्वज्ञानेन ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानेनावगतिपर्यन्तेन विरोधिना निवर्त्यते। ततोऽविद्यानिवृत्त्या ब्रह्मरूपाविर्भावो मोक्षः, न तु विद्यकार्यस्तज्जनितापूर्वकार्यो वेति सूत्रार्थः । तत्त्वज्ञानान्मिथ्याज्ञानापाय इत्येतावन्मात्रेण सूत्रोपन्यासो, न त्वक्षपादसंभतं तत्वज्ञानमिह सं. मतम्। तदनेन।चार्यान्तरसंवादेनायमर्थो दृढीकृतः॥ स्यादेतत्, नैकत्वविज्ञानं स्थितवस्तुविषयं, येन मिथ्याज्ञानं भदावभासं निवर्तयन्न वि० धिविषयो भवेत्, अपि त सम्पदा(५)दिरूपम्, तथा च विधे: प्रागप्राप्तं पुरुषेच्छया कर्त्तव्यं सद् विधिगोचरो भविष्यति, यथा वृत्त्यनन्तत्वेन मनसो विश्वदेवसाम्याद् विश्वान् देवान् मनसि सम्पाद मन आलम्बनमविद्यमानसमं कृत्वा प्राधान्येन सम्पाद्यानां विश्वेषामेव देवा- नामनुचिन्तनं तेन चानन्तलोकप्राप्तिः, एवं चिद्रूपसाभ्याज्जीवस्य ब्रह्मरूपतां सम्पाद्य जी. वमालम्बनमविद्यमानसमं कृत्वा प्राधान्येन ब्रह्मानुचिन्तन तेन चामृतत्वफलप्राप्तिः । अध्यासे (१) प्राग् विमोक्षनित्यत्वान्नियोगायोग उक्त्क, साम्प्रत तत्साधनज्ञानस्य केवलदृ ट्टार्यत्वा्च्च स उच्य त इत्याह तदवमित्यादिना। (२) एवं फलस्वभावेन नियोगामावमभिधाय फलिज्ञानस्वभावेनाप्युच्यत इत्याहाविद्याद्येति। (३) संस्कृत इति पाठान्तरम् । सोच्यत इत्यपि पाठ उपलभ्यते स चार्षत्वात्कर्थंञ्चित्सङ्गमनीयः। (४ ) तदनन्तरापायादिति पाठाम्तरम्। (५) आरोप्यप्धाना सम्पदधिष्ठानप्रधानोऽध्यास्त इति आरोप्यत्वसाम्येऽप्यप्यासात्सम्पदो भेदो बोध्यः।

पा०१ सू०४ ] समन्वयाधिकरणम् । ६५

त्वालम्बनस्यैव प्राधान्येनारोनितितद्धावस्या(१)ुचिन्तनं, यथा मनो 'ब्रह्मेत्युपासीत, आदियो ब्रह्मेत्यादेशः'। एवं जीवमब्रह्म 'ब्रह्मेतयुपासीते'ति। क्रियाविशेष योगाद्वा, यथा 'वायुर्वाव संव. र्गः, प्राणो वाब संवर्गः, बाह्या खल वायुदेवता वन्हादनि संबुक्ते, महाप्रलयसमये हि वायुवे- न्ह्यादीन् संवृज्य संहत्यात्मनि स्थापयत, यथाह द्रविडाचार्यः 'संहरणाद्वा संवरणाद्वा (२)सात्मीभावाद्वायुः संवर्ग' इति, अध्यात्मं च प्राणः संवर्ग इति, स हि सर्वाणि वागादीनि संबङ्क, प्रायण काले हि स एतर सर्वाणीन्द्रियाणि संगत्योत्कामतीति, (३)सेयं संवर्गदृष्ठितायौ प्राणे च दशशागतं जगहर्रयति यथा, (४)एवं जीवात्मनि बृंहणकरियया ब्रह्मह्टरमृनत्वाय फलाय कल्पत इनि, तदेतेषु त्रिष्वपि पक्षेष्वात्मदर्शनोपासनादयः प्रधानकर्माण्यपूर्वविषय- त्वात् (५)स्तुतशस्रत्रत। आत्मा तु द्रव्यं कर्मणि गुण इति, संस्कारो वाSडामनो दर्शनं विधायते, यथा दर्शपूर्णमासप्रकरणे 'पत्यवेक्षि(६)तमा्यं भवती'ति समाम्रतं, प्रकरणेना च गृहीतमु्पाश्चुयाजाञ्तभूताज्यद्रव्यसंस्कारतयाSवेक्षण गुणकर्म विधीयते, एवं कर्तृत्वेन क्रश्व- अ्भूते आत्मनि 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्य'इति दर्शनं गुणकर्म विधायते, (६) यैस्तु द्रव्यं चिकी थर्यते गुणस्तत्र प्रतीयते' इति न्यायात्, अतआह-"न चेदं ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञान"मि ति। कुतः? "सम्पदादिरूपे हि ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञान"इति। (पृ० १५८ पं० ४) दर्शपूर्णमासप्रकरणे हि समाम्रातमाज्यवेक्षण तदङ्गभूनाज्यसंसकार इति युज्यते। न च 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्य' इत्यादि कस्यचित प्रकरणे समाम्रातम्। (८)न चानारभ्याधीतमपि, 'यस्य पर्णमयी जुहूर्भवती'त्यव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धजुहूद्वारेण जुहूपद क्रतुं स्मारयद्वाक्येन यथ। पर्णतायाः क्रतुशेषभावमापादयति, एवमात्मा नाव्यभभिचरितक्रतुसम्बन्धो येन तददर्शनं क्रत्वङ्गं सदात्मानं कत्वर्थ संस्कुर्यात्। तेन यद्ययं विधिस्तथापि (९)सुवर्ण भार्यमि'तिवद् (१) आशोपितेति। आरोपितस्तद्वावो ब्रह्मादिभावो यस्य तन्मन आदि तथा। (२) सात्मीभावादिति । साम्येन कारणात्मत्वोपगमनादित्यर्थ: । (३) सर्वाश्रयत्वाद्वायुपाणयोरुपास्यत्वमाह सेयमिति। दशाशागतन्दशदिग्गतम्। (४) संवर्गदृष्टान्तं निगमय्य दार्श्टान्तिकमाह एवमिति। बृंदगकरियया-देहादिवारणमनाक्रयया। (५) स्तुतशस्त्रवदिति। 'आज्य: स्तुवते प्रउगं शंसति' इति अन्र स्तुतशालत्रे समामनाते। तत्र पगी- नमंत्रस्ाध्यं देवतागुणसम्बन्धािधानं स्तोभम्, अपगीतमन्त्रसाध्यं शस्तम्। अत्र 'मन्त्रैरवार्थः स्मर्तव्य' इति नियमाहेवतापकाशन संस्कारार्थत्वेनैते गुणकर्मणी वाऽपूर्वाथवन प्रधानकर्मणी वेति संदेडे, क्रतूपयुक्त- देवतास्मरणस्य दृष्टत्वाद्गुणकर्मत्व इति पूर्वपक्षे, गुणिधानेन स्वरूपपकाशनरूपस्तुतिरत्र विहिता क्रयते 'सतुवते शंमती'ति। अभिधानविवक्षायां स्तुतेरसम्भवात स्तौतिशसती अपूर्वोत्पति प्रति स्तोत्रशस्ेविदध्याता मिति सिद्धान्तः । एथमिहापि आत्मोपासनदर्शने प्रधानकर्मेत्यभिभायः। (६) अवेक्षितमिति निष्ठयाऽडज्ये कर्मण्यवेक्षणं गुणीकृतं बोध्यम्। भाव्युपयोगमाज्यस्याह दशेति। पूषानुमन्त्रणवदुत्कंर्ष वारयति पकरणिना चेति। (e) द्रव्यसंस्कारकस्य गुणकर्मत्वे जमिनीयं (२।१/१८) सूत्रमुदाहरति यैरिति। यैरवघातादिभि- र्ई्व्यं संस्कर्तुमिष्यते गुणस्तत प्रतीयेत द्रव्ये गुणभूत कर्म प्रतीयेतेत्यर्थः । (८) आत्मोपास्त्यादे: संस्कारकर्मत्वं दर्शपूर्णमासपकरणो क्का्वेक्षणत्पकरण्न सम्मतति दृष्टानतवैषम्यप्रदर्शनपूर्वकमभिधाय वाक्यादपि तन्न सम्भवतीत्याहानारभ्याधीतमिति । (९) सुवर्णमिति। 'तस्मात्सुषर्ण हिरण्य भार्य दुर्वरणोतृत्यो भवति' इत्यनास्याधीयते। तत्र कि शोमनहिरण्यधारणं कत्वङ्गसुत पुरुषार्थ इति संशये, दुर्वर्णकाम इत्यश्रवणात् स्वतन्त्रकलकल्पनार्या क्र-

६६ सटिप्पणभामत्यां [अ० १

विनियोगभङ्गेन प्रधानकर्मैवापूर्वविषयत्वान्र गुणकर्मेति स्थवीयस्तयैतद्दूषणमनभिधाय सर्व- पक्षसाधारणं दूषणमुत्तम्। तद्तिरोहितार्थतया न व्याख्यातम्। किश्व ज्ञानक्रियाविषयत्व- विधानमस्य बहुश्रुतिविरुद्धमित्याह-"न च विदिक्रिये"'ति। (पृ० १५९-पं० ३) शङ्कते "अविषयत्व" इति। (पृ० १६० पं० १) ततश्र शान्तिकर्मणि वेतालोदय इति भावः। निराकरोति "न" कुतः ? "अविद्याकल्पितभेदनिवृत्तिविषयत्वा- दि'ति। सर्वमव हि वाक्यं नेदन्तया वस्तुभेदं बोधयितुमहीत, नहीक्षुक्षीर गुडादीनां मधु- ररसभेद: शक्य आख्यातुम्। एवमन्यत्रापि सर्वेत्र द्रष्टव्यम्। तेन प्रमाणान्तरसिद्धे (१)लो किक एवार्थे यदा गतिरीदशी शब्दस्य, तदा कैव कथा प्रत्यगात्मन्यलौकिके। अदूरविप्रक- षेंण तु कर्थंचित्प्रतिपादनमिहापि समानम्। (२)तवंपदार्थो हि प्रमाता प्रमाणाधीनया प्रमि- त्या प्रमेयं घटादि व्याप्ोतीत्यविद्याविलसितम् । (३)तदस्याविषयीभूतोदासनतत्पदार्थप्रत्य- गात्मसामानाधिकरण्येन प्रमातृत्वाभावात् तन्नितृतौ प्रमाणादयस्तिस्त्रो विधा निवर्तन्ते। नहि पक्तुरवस्तुत्वे पाक्यपाकपचनानि वस्तुसन्ति भवितुमईन्तीति । तथाहि- (४) विगलितपराग्वृत्यर्थत्वं पदस्य तदस्तदा त्वमिति हि पदेनैकार्थत्वे वमित्यपि यत्पदम्। तदपि च तदा गत्वैकार्थ्य विशुद्धचिदात्मतां त्यजति सकलान् कर्तृत्वादीन् पदार्थमलान्निजान् ॥ इत्यान्तरश्ठोक: । अत्रैवार्थे श्रुतीरुदाहरति-"तथा च शास्त्रं यस्यामतमि" ति। (पृ० १६१ पं० १) प्रकृतमुपसंहरति-"अतोऽविद्याकहपिते"ति। (५)प- रपक्षे मोक्षस्थनत्यतामापादयति-"यस्य त्वि"ति। कार्यमपूर्व यागादिव्यापारजन्यं तदपेक्षते मोक्ष: स्वोत्पत्ताविति। "तयोः पक्षयो"रिति । (पृ० १६२ पं० १) निर्व त्यविकार्ययोः। क्षणिकं ज्ञानमत्मति बाद्धाः । तथा च विशुद्धविज्ञानोत्पादो मोक्ष इति निर्व र्र्यो मोक्षः । अन्येर्षां तु संसाररूपावस्थामपहाय या कैवल्यावस्थावाप्तिरात्मनः स मोक्ष इति विकार्यो मोक्षः । यथा पयसः पूर्वावस्थापहानेनावस्थान्तरप्राप्तिर्विकारा दधीति। तदेतयोः

न्ङ्गमिति पूर्वपक्षः। तत्र हिरण्यधारणस्य लोकेवि विद्यमानत्वेन पर्णमयीताव्क्रत्वव्यभचाराभावात हिर- व्यसाधन के धारणं वाक्यशेषगतकलाय विधीयते इति पुरुषार्थत्वमिति सिद्धान्तितम् यथा, तथेहाप्यात्मसाधन कदर्शनेनामृतत्वं भावयेदिति विधानात प्रधानकर्मतैवत्यर्थः। (१) गामानयेति लौकिकवाक्ये हि गवानयनकर्तव्यार्थः, सोपि अन्यवाक्यप्ाधारण इति न विवक्षित गवानयनं वक्ति वाक्य, प्रकरणादिवशन त्वर्थात्सिद्धिर्यदि तदाSलौकिकवाकयेऽर्थात्पत्यगात्मसिद्धिरिति किसु वक्तव्यमति भाव:। (२) वेदान्तानामदूरविप्रकर्षेण पदार्थबोधकत्वं प्रतिपाद्यति त्वंपदार्थ इति। (३) तदिति। तत्र सतीत्यर्थः । अविषयी भूतोदासीनततपदार्थस्य प्रत्यगात्मनश् तत्त्वमसीति सामाना- धिकरण्येनास्य संसारिणः प्रमातृत्वाभावत् तन्निवृत्तौ प्रमित्या परमेयं व्याप्नोतीत्येवंभावस्य निवृत्तौत्रिपुर्टीप- कारा निर्वतन्ते इति भावः। (४) विगलितेति। त्वमिति पदेनकार्थतवे जाते तस्मिन् काले तदस्तत्पदस्य विगलिता परावतवेन वृ- निवतन यम्य म्र विगलितप राम्वृत्तिम्तादशः पत्यकत्वमापन्नोरऽर्थों यसष्य तद्विगलितपरागवृत्यर्थ तस्य भाव- *तत्वं भवति, त्वमिति पदमपि तमपदेनकार्थ्य विशुद्धचिदात्मत्वं भव्य कर्तृत्वादीन दोषान् व्यजतीति इलो- कार्थः। तत्वंपदयोरुपाधधिविगमाच्छुद्चैतन्योदय इति तात्पर्यम्। -(]मोक्षस्योत्पाद्यत्व विकार्यत्वोभयपच्े नित्यत्वं प्रदर्शयन्माव्यमवतारयति परपक्षे इति।

पा० १ सू०४ ] समन्वयाधिकरणम् । ६७

पक्षयोरनित्यता मोक्षस्य, कार्यत्वाद् दधिघटादिवत्। अथ 'यदतः परो दिवो ज्योतिदप्यित'

ष्यति, तथा च प्राप्यक्मता ब्रह्मण इत्यत आह-"न चाप्यत्वेनापी"ति। अन्यद न्येन विकृतदेशपरिहाण्याSत्रिकृतदेशं प्राप्यते। तद्यथोपवेलं जलघिरतिबहल(१)चपलकल्लोल मालापरस्परास्कालनसमुल्लसत्फेनपुजस्तबकतया विकृतो, मध्ये तु प्रशान्तसकलकल्ल लोपसर्गः स्वस्थः स्थिरतयाऽविकृतस्तस्य मध्यमविकृतं पौतिक:(२) पोतेन प्राप्ाति। जीवस्तु ब्रह्मवेति किं केन प्राप्यतां, भेदाश्रयावात् प्राप्तेरित्यर्थः। अथ जीवो ब्रह्मणो भिन्नस्तथापि न तेन ब्रह्माप्यते, ब्रह्मणो विभुत्वेन नित्यप्राप्तत्वादित्याह-"स्वरूपव्यतिरिक्तत्वंपी'ति। संस्कार्यकर्मतामपाकरोति -- "नापि संकार्य" इति। (पृ० १७३ पं० १) दयी हि संस्कार्यता, गुणाधानेन वा यथा बजिपूरकुसुमस्य लाक्षारसावसेकस्तेन हि तत् कुसुमं संस्कृतं लाक्षासवण फलं प्रसूते। दोषापनयेन वा यथा मलिनमादर्शतलं निृष्टमिष्टकाचूमेंनोद्धासित- भास्वरत्वं संस्कृतं भवति। तत्र न तावद् ब्रह्मणि गुणाधान सम्भवाति। गुणो हि ब्रह्मणः स्वभावो वा भिन्नो वा ? स्वभावश्चेत् कथमाधेयस्तस्य नित्यत्वात्। भिन्नतवे तु कार्यत्वेन मोक्षस्यानित्यत्वप्रसङ्गः । न च भदे धर्मधर्मिभावो गवाश्ववत्। भदाभेदश्च व्युदस्तो विरो- धात्। तदनेनाभिसन्धिनोक्तम् "अनाधियातिशयब्रह्मस्वरूपत्वात्माक्षस्य"। द्वितीयं पक्षमपक्षिपति -- "नापि दोषापनयनेने"ति। अशाद्धः सती दर्पणे निवर्तत, (३)न त ब्रह्मण्यसती निवर्तनीया, नित्यनिवृत्तत्वादित्यर्थः । शङते(४)-"स्वात्मधर्म एवे"ति। ब्रह्मस्वभाव एव मोक्षोऽनाद्यविद्यामलावृत उपासनादिक्रिययाSSत्मन संस्क्रियमा णेS्भि्ज्य ते, न तु क्रियते। एतदुक्तं भवति नित्यशुद्धत्वमात्मनोऽसिद्धं, संसारावस्थायामविद्यामलि- नत्वादिति। शङ्घां निराकरोति-"न"। कुतः? "क्रियाश्रयत्वानुपपत्तेः"। नाविद्या ब्रह्माश्रया, किं तु जीवे, सा त्वनिर्वचनीयेत्युक्त, तेन नित्यशुद्धमेव ब्रह्म। अभ्युपेत्य त्वशुद्धि क्रियासंस्कार्यत्वं दूष्यत। क्रिया हि ब्रह्मसमवेता वा ब्रह्म संस्कुयोद्, यथा निघषणमिष्टकाचू र्णसयोगविभागप्रचयो निरन्तर आदर्शतलसमवेतः । अन्यसमवेता वा। न तावद् ब्रह्मधर्मेः किया, तस्याः स्वाश्रयविकारहेतुत्वेन ब्रह्मणो नित्यत्वव्याघातात्। (५)अन्याश्रया तु कथम- न्यस्योपकरोति, अतिप्रसङ्गात्। नहि दर्पणे निघृष्यमाणे मणिविशुद्धो हषः। तश्वानिष्ठ" मिति। (६)तदा बाघनं परामृशति। अत्र व्यभिचारं चोदयति-"ननु देहाश्रयये".

(१) वेलासमीपे विकृतत्वे हेतुरतिबहलेति। (•) पातिक: पोतेन दीव्यति व्यवहरति यः स, पोतवणिगि यर्थ: । (३) अशुद्धिब्रह्माण सत्यस्ती वेति विकल्प्य भिन्नाभिन्नविकल्पाभ्यां नथमपस्ं निरहते मत्वा द्वितीय नि रस्यन्नाह नत्विति। (४) अविद्या वास्तविकीति मत्वा शंकत इत्यर्थ: (५ ) अन्याश्रयेति। यद्पि स्पंदरूपा भावना चत्रस्थित्ा र्पण्योपकराति, ा ंयो गविभागा ख्यधात्वर्थद्वारा तो च नात्मनीत्यर्थः। संयोगविभागातिरिक्तधात्वर्थपक्षेप्येतत्तुल्यं, धात्वर्थक्य संयोगविभाग द्वाराSतिशयजनकत्वात्, न चात्मनि क्रियाजन्यातिशयसम्भव इति। (६ ) तदेति। तच्छ्देन 'बाध्येरन्' इत्युक्तबाधनस्य व्यवहतत्वा्पमर्शों नुअनित्यत्वपपकव्य- वहितत्वादित्यर्थः ।

६८ सटिप्पणभामत्या [अ० १

ति (पृ० १६४ पं० २)। परिहरति-"न, देहादिसंहतस्ये"ते। (१)अनाध निर्वाच्याविद्योपधानमेव ब्रह्मणो जीव इति च क्षेत्रज्ञ इति चाचक्षते। स च स्थू उसुक्ष्मशरी रेन्द्रियादिसंहतस्तत्संघातमध्यपतितस्तदभेदेना हमितिप्रत्ययविषयीभूतोऽतः शरीरादिसंस्कारः शरीरादिधर्मोप्यात्मनो भवति, तदभेदाध्यवसायात्। यथाऽङ्गरागधर्मः सुगन्धिता कामिनीनां व्यपदिश्यते। (२)तेनात्रापि यदाश्रिता करिया सांव्यवहारिकप्रमाणविषयीकृता तस्यैव सं. स्कारो नान्यस्येति न व्यभिचारः। तत्त्वतस्तु न क्रिया न संहकार इति। सनिदर्शनं तु शेष- मध्यासभाष्य एव कृतव्याख्यानमिति नेह व्याख्यातम्। "तयोरन्यः पिप्पल"मिति(पृ० १६५प०२)। अन्यो जीवात्मा। पिप्पलं कर्मफलम्। "अनश्यत्रन्य" इति । परमात्मा । संहतस्यैव भोक्तृत्वमाह मन्त्रवर्णः-"आत्मेन्द्रिये'ति। अनुपहितशुद्धस्वभावब्रह्मप्रदर्शनपरी मन्त्रौ पठति-"पको देव"इति। "शुक्र" (पृं.१६६पं०a) दीप्तिमत्, "अव्रणं'दुःखर. हितम्, "अस्नाविरम्" (३)अविगलितम्, अविनाशीति यावत। उपसंहरति-"तस्मा- दि"ति। ननु माभूननिर्वत्यादिकर्मताचतुष्टर्यी(४), पञ्चमी तु काचिद् विधा भविष्यति यया मो- क्षस्य कर्मता घटिष्यत इत्यत आह "अतोन्य"दिति। एम्यः प्रकारभ्योन प्रक्ारान्तर- मन्यदस्ति, यतो मोक्षस्य क्रियानुप्रवेशो भविष्यति। (५)एतदुक्त भवति चतसणां विधान मध्येऽन्यतमतया करियाफलत्वं व्याप्तं, सा च मोक्षाद् व्यार्वतमाना व्यापकानुपलब्ध्या मोक्ष स्य क्रियाफळत्वं व्यावर्तयतीति। तत् कि मोक्षे क्रियैव नाहिति, तथा च तदर्थानि शास्त्राणि तदर्थाश्र प्रवृत्तयोऽनर्थकानीत्यत उपसंहारव्याजेनाह-"तसमाजज्ञानमेक"मिति । अथ ज्ञानं क्रिया मानसी कस्मान्न विधिगोचरः, कस्माच्च तस्या: फलं निर्वर्त्यादिष्वन्यतमं न मोक्ष इति चोदयति-"ननु ज्ञानमि"ति। परिहरति "न, वैलक्षण्यात्"। अयमर्थः- (६)सत्यं, ज्ञानं मानसी क्रिया, न त्वियं ब्रह्मणि फलं जनयितुमहति, तस्य स्वयंप्रकाशतया विदिक्रिया कर्मभावानुपपत्तरत्युक्तम्। तदेतस्मिन्वैलक्षण्ये स्थिते एव (७)वैलक्ष्यान्तरमाह- "्रिया हि नाम से"ति (पृ० १६७ पं० १)। "यत्र विषये, वस्तुस्वरूपनि· रपेक्षेव चोधते"। यथा देवतासंप्रदानकहविर्भ्रहणे देवतावस्तुस्वरूपानपेक्षा देवताध्यान करिया, यथा वा योषिति अभिवस्तवनपेक्षाऽभिबुद्धिर्या सा क्रिया हि नामेति योजना।

(१) ननु देहादावहंविभ्रमवत इष संस्कार्यत्वमिति कुतः ? स्वत एव कि न संस्कार्यत्वमत आह अ- नाधनिर्वाच्येति। (२ ) निष्कृष्टार्थमाह तेनेति। देहादविक्येनाध्यस्ते आत्मनि क्रियारोपस्तज्जन्यसंस्कारश्वातो नान्याश्री तकियाफलभाक्त्वमन्यस्येति न व्यभिचार इत्यर्थः। (३) अविगलितमिति 'स्वुपस्त्रषणे इति धातुमभिपेत्यार्थों वृश्टव्यः । (४) निर्वर्त्यादीति । उत्पाद्यविकार्याप्यसस्कार्यकर्मताचतुर्थ्यीत्यर्थः । (५) क्रियानुपवशस्य द्वारानतरं भंवत्वित्याशंकायामतोऽन्यदिति भाष्ये तदभावपतिज्ञामात्रमतस्तत् हेतुप्रदर्शनायाह एतदुक्कमित्यादिना। (६) ज्ञानस्य मानसक्रियात्वमभ्युपेत्य विधेयत्वनिराकरणाभिप्ायेणाड़ सत्यमिति। वस्तुतो विदीकरि- याया: कर्मभावातुपपत्तेरित्यर्थः । (•) वैलक्षण्याम्तरमिति। शञेयस्प वैलसष्यं पूर्वमुक्तमिदानी ज्ञानस्याविधेयत्वं वैलक्षण्यमुच्यत इत्यर्थ।

पा०१ सू० ४ ] समन्वयाधिकरणम्। ६१

(१)नहि 'यस्यै देवतायै हविर्गदीतिं स्यात्ता व्यायेद्वषट्करिष्यन्नि'त्यस्माद्विधेः प्राग्देवताध्यानं प्राप्तं, प्राप्तं त्वधीतवेदान्तसष्य विदितपदतदर्थसंबन्धस्याधिगत शब्दन्यायतत्वस्य 'सदेव सौम्ये- दमि'त्यादे'स्तत्वमसी' तयन्तात्सदर्भादूबहात्मभावज्ञानं शब्दप्रमाणसामर्थ्यात, इन्द्रियाथसंनिक- र्षसामर्थ्यादिव प्रणिहितमनसः रफीतालोकमध्यवर्तिकुम्भानुभवः। नह्यसौ स्वसामभ्रीबलल- ब्धजन्मा मनुजेच्छयऽन्यथाकर्तुमकर्तु वा शक्यो, देवताध्यानवद्, येनार्थवानत्र विधि: स्यात्। (२) न चोपसना वा Sनुभवपर्यन्तता वा Sस्य विधेरगोचरस्तयोरन्वयव्यतिरेकावघुत- सामर्थ्ययोः साक्षात्कारे वाऽनादविद्यापनये वा विधिमन्तरेण प्राप्तत्वेन पुरुषेच्छ्याऽन्यथा कर्तुमकर्तु वाSशक्यत्वात्। तस्माद्ब्रह्मज्षान मानसी क्रियाSऽपि न विधिगोचरः। पुरुषचि तव्यापाराधानायास्तु क्रियाया वस्तुस्वरूपनिरपेक्षता क्वचिदविरोधिनी, यथा देवताध्यानक्रिया या:, नह्त्र वस्तुस्वरूपेण कश्विद्विरोधः। (३) ्चिद्वस्तुस्वरूपविरोधिनी, यथा योषित्पुरुषयोर भिबुद्विरित्येतावता भेदेन निदशनमिथुनद्वयोपन्यासः। क्रियैवेत्येवकारेण वस्तुतन्त्रत्वमपाक- रोति। नन्वा'त्मेत्येवोपासीते'त्यादयो विधयः श्रयन्ते, न च प्रमत्तगीताः, तुल्यं हि (४)सांप्रद्रा- यिकं, तस्माद्विघेयेनात्र भवितव्यमित्यत आह-"तद्विषया लिडादय" इति (पृ० १६९ पं० १)। सत्यं श्रूयन्ते लिङ्ादयो, न त्वमी (५) विधिविषयाः, तद्विषयत्वे Sप्रामाण्य प्रसज्गात्। हेयोपादेयविषयो हि विधिः। स एव च हेय उपादेयो वा यं पुरुषः कर्तुमकर्तुम- न्यथा वा कर्तु शक्ोति। तत्रैव च समर्थः कर्ताऽधिकृतो नियोज्यो भवति। न (६)चैवभू- तान्यात्मश्रवणमननोपासनदर्शनानीति विषयतदनुष्ठा त्रोर्विघिव्यापकयोरभावादू विधेरभाव इति प्रस्युक्ता अपि लिकादय: प्रवर्तनायामसमर्था उपल इव क्षुरतैक्ष््यं कुण्ठमप्रमाणीभवन्तीति। "अनियोज्यविषयत्वादि"ति । समर्थो हि कर्ताऽधिकारी नियोज्य इत्यर्थः । असामर्थ्येतु न कर्तृता ततो नाधिकृतोऽतो न नियोज्य इत्यर्थः । यदि विधे रभावान्न विधिवचनानि, किमर्थानि तर्हि वचनान्येतानि विधिच्छायानीति पृच्छति-"कि. मर्थानी"ति (पृ० १७० पं० १)। न चानर्थकानि युक्कानि, स्वाध्यायविध्यधीनम्रहणत्वा- नुपपत्तेरिति भावः । उत्तरम्-"इवाभाविके"ति। (७)अन्यतः प्राप्ता एव हि श्रवणाद यो विघिसरूपैवाक्यैरनूद्यन्ते। न चानुवादोSऽप्यप्रयोजनः, प्रवृत्तिविशेषकरत्वात्। तथाहि- तत्तदिष्टानिष्टविषयेप्साजिहासापहृतहृदयतया बहिमुखो न प्रत्यगात्मनि समाधातुमहति। आत्म (१) ध्यानस्य वस्त्वनपेक्षत्वमुक्त्वा पुरुषेच्छाधानत्वमुएपादयति न हीति। वषट्करिष्यन हेता। विध्यर्थानुष्ठानात्माक् पमाणवशाध्यानं न सिध्यति ततः पुरुषेच्छावशवर्तीति भावः। (२) शब्द ज्ञानाभ्यासो वा तस्यैव साक्षात्कारपर्यन्तता वा पुरुषेच्छाधीनेव्याशंक्याह नचेते। उपास नाया: साक्षात्कारेऽनुभवपर्यन्तता शब्दोक्साकषा्का्यविद्यपनये ापत्वाित्यर्थ:। (३) क्रचित्क्रियाया वस्तुस्वरूपविरोधित्वं प्रमाणज्ञानाद्वैलक्षण्यमित्याह क्वचिदिति। (४) साम्प्रदायिकं-गुरुमुखाध्ययनादि। (५) विधिषिषयाः-कार्यविषयाः। (६) एवंभूतानीनि । क्रियावत्कर्तव्यतविधियुक्तानि कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तु शक्यानि आत्मश्रवणा- दीनि न, अ्रवणस्य तात्पर्यावगमरूपत्वात् मननस्य चालोचन रूपत्वादुपासनस्यापि प्रव्ययावृत्तयात्मकत्वादित्यथे।। () अन्यत इति। आत्मदर्शनार्थ कर्तव्यत्वेनान्वयव्यतिरेकपाप्ता एव श्रवणादयो विधिसमानरूपैरुक्त्त- वाक्यरनूद तजतप्राशस्त्यलक्षणया तेषु रुचिमुत्पाद्यानात्मचिन्तायामरुचिर्जन्यत इत्यर्थः। इदमेवाह तथा हीत्यादिना।

७० सटिप्पणभामत्या [ अ०१

अवणादिविधिसरूपैस्तु वचनैर्मनसो विषयस्रोतः खिलीकृत्य प्रत्यगात्मस्नोत उद्ा्े इति पृ सिविशेषकरतानुवादानामस्तीति सप्रयोजनतया स्वाध्यायविध्यघीनभ्रहणत्वमुपपद्यत इति। यच् चोदितमात्मज्ञानमनुष्ठानानज्वत्वादपुरुषार्थमिति। तदयुक्तम्, स्वतोऽस्य पुरुषार्थेत्वे सिद्धे यदनुष्ठानानङ्गत्वं तद्भूषणं न दूषणमित्याह-"यदपी"ति (पृ० १७१ पं० ५)। "अनुसंज्वरेव" शरीरं परितप्यमानमनुतप्येत। सुगममन्यत। प्रकृतमुपसंहरति। "त- रमान्न प्रतिपत्ती'ति। (१)प्रकृतसिच्धर्थमेकदेशिमतं दूषयितुमनुभाषते "यदपपि के चिदाहु"रिति (पृ० १७२ पं० १)। दूषयति-"तन्ने"ति। इदमत्राकूतम्- (२)कार्यबोधे यथा चेष्टा लिङ्गं हर्षादयस्तथा। सिद्धबोधेऽSर्थवत्तैवं शास्त्रत्वं हितशासनाव।। (३) यदि हि पदानां कार्याभिधाने तदर्थस्वार्थाभिधाने वा नियमेन वृद्धव्यवहारे सामर्थ्य मवधुतं भवत्, न भवेत अहेयोपादेयभूतब्रह्मात्मतापरत्वमुपनिषदाम्, तत्राविदितसामर्थ्य स्वात्पदानां लोके तत्पूर्वकत्वान्च वैदिकार्थप्रतीतेः । (४)अथ तु भूनेऽ्यर्थे पदानां लोके श- क्यः संगतिभ्रहस्तत उपनिषदा तत्परत्व पा्वापर्यपर्यालोचनयावग्यम नमपह्नुत्य नका र्यपरत्वं शक्यं कल्पयितुं, श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसज्ञात्। (५)तत्र तावदेवमकार्येडर्ये न संग- तिप्रहो, यदि तत्पर: प्रयोगो न लोके दृश्येत, तत्प्रत्ययो वा व्युत्पन्नस्योन्नेतुं न शक्येत। न तावत्तत्पदः प्रयोगो न दश्यते लोके। कुतू हलभयादिनितृ त्यर्थानामकार्यपराणां पदसन्दर्भा्ण प्रयोगस्य लोके बहुलमुपलब्धेः। तद्यथाSSखण्डलादिलोकपालचक्रतालादिवसतिः सिद्धवि द्याधरगन्धवीप्सरःपरिवारा ब्रह्मलोका वतीर्णमन्दाकिनीपयः प्रवाहपातघत कशिलातलो नन्दनादिप्रमदवनविहारिमणिमयशकुन्तकमनीयनिन दम नोहरः पर्वतराजः सुमेरुरिति, नैष भुजक्गो रज्जुरियमित्यादि(६)। नापि भूतार्थबुद्धिर्व्युत्पन्नपुरुषवर्तिना न शक्या समुन्नेतुं, हषोदे. (१) प्रकृतसिध्यर्थ-सिद्धे वस्तुनि वेदान्तप्रामाण्यसिध्धर्थम्। सिद्ध वस्तुनि संगतभ्हवरहवादिक

(२) पर पुरुषवर्तिशब्दार्थज्ञा नलिङ्गरुपायाः प्रृतेः सदध ्तु े ंगति ग्रहो न स्यादिति प्रभाकरमत न युक्त्कमत्याह कार्यबोध इति। अयमत्र तेषामाशयः-पवृत्तिनिवृत्तिलिङ्गाभ्य श्रोतुस्तद्वेतुकार्यबोधमनुमाय वक्तृवाक्यस्य कार्यपरत्वं निश्चित्य वाक्यस्थपदानां कार्यान्विते शक्तिग्हवानं सिद्धस्यापदार्थवाक्यमिति न केवलवस्तुवादी वेदभाग इति। तन्न युक्त्मू। यतः पुत्रसे जात इति वाक्य श्रोतुः पितुर्हर्षलिङ्गने्टं पुत्रजनमानुमाय पुत्रादिपदानां सिद्धेडथें पुन्नादावपि संकेतम्रहात् कार्यान्वितापेक्षया Sन्वितमात्र शक्तिरित्यङ्गीकारे लाघवात्मिद्धस्यापि वाक्यार्थत्वसम्भवादिति संक्षेपः। यथ। कार्यार्थज्ञाने चेषा तथा हर्षादयापि सिद्धबोधे लिङ्ग, तथाच कार्यबोध इव पुत्रजनमरूपसतिद्धार्थबोधेपे हर्षादिपयोजनसम्भवा दर्थवत्ता, इत्थं हितशासनाव प्रयोजनबोधनात्सिद्धार्थबोधे वेदान्तानामपि शास्रत्वमिति कारिकार्थः। ( ३) इदमेव विवृणोति यदि हात्यादिना। भवेत्तर्हि न भवेदुपनिषदा ब्रह्मात्मपरत्वमित्यन्वयः । अत्र हेतुमाह तत्रति। लोके पदाना सिद्धार्थेSविडितसामरथ्यदि दकार्थपतीतेस्तत्पुवकत्वादिति योजना। (v) लौकिकपदानासुक्करीत्या सिद्धार्थबोधकत्वे त्विहावि तथेवत्याह अथेति। (५) लोकेपि भूतार्थप्रत्ययस्योदाहरणं प्रदर्शयितुसुपोद्धातमाह तत्रृति। आखण्डलादीति सुमेरुरित्य- तमुदाहरणम्। तदर्थ: सुगमः। (६) इत्यदीति। इंद भयनिवृत्तिपयोजनं भूतार्थपरस्योदाहरणं, प्रथमन्त तादृशसुमेरुश्रवण त्तर्दर्श नको तुकोन्पादमयोजनमुदाहरणं दष्टव्यम्।

पा०१ सू० ४] समन्वयाधिकरणम् । ७१

सु्त्रयनहेतो: संभवात्। (१) तथाह्यविदितार्यजनभाषार्थो द्रविडो नगरगमनोद्यतो राजमार्गाभ्यर्ण देवदत्तमन्दिरमध्यासनः प्रतिपन्नजनकानन्दनिबन्धनपुत्रजन्मा वार्ताहारेण सह नगरस्थदेव- दत्ताभ्याशमागतः पटवासोपायनार्पणपुरःसरं 'दिष्ठ्या वर्घसे पुत्रस्ते जात'इति वार्ताहारव्याहा-

दत्तमुत्पन्नप्रमोदमनुमिमीते, प्रमोदस्य च प्रागभूतस्य तव्याहारश्रवणसमनन्तरं भवतस्तद्वेतु- ताम्। न चायमप्रतिपादयन् हर्षहेतुमर्थ हर्षाय कलत इत्यनेन हर्षहे ुरर्थ उक्त इति प्रतिप द्यते। हर्षहेत्वन्तरस्य चाप्रतीतेः पुत्रजन्मनश्ष तद्वेतोरवगमात्तदेव वार्ताहारेणाभ्यधायीति निश्चिनोति। एवं भयशोकादयोऽप्युदाहार्याः। (२) तथा च प्रयोजनवत्तया भूतार्थाभिधानस्य प्रेक्षावत्प्रयोगोप्युपपन्नः।(३)एवं च ब्रह्मस्वरूपज्ञानस्य परमपुरुषार्थहेतुभावादनुपदिशतामपि पुरुषप्रवृत्तिनिवृत्ती वेदान्तानां पुरुषहितानुशासनाच्छास्तत्वं सिद्धं भवति। तत्सिद्धमेतद्-विवा दाध्यासितानि वचनानि भूतार्थविषयाणि, भूतार्थविषयप्रमाजन कत्वात्, यद्यद्विषयप्रमाजनकं तत्त द्विषयं, यथा रूपादिविषयं चक्षुरादि, तथा चैतानि, तस्मात्तथेति। तस्मात्सुष्ठूक्तं "तन्नौपनि षदस्य पुरुषस्यानन्यशंषत्वादि"ति। उपनिपूर्वात्स देर्विशरणार्थात्क्किप्युपनिषत्पद व्यु- त्पादितमुपनीयादयं ब्रह्म (४)सवासनामविद्यां हिनस्तीति ब्रह्मविद्यामाह, तद्वेतुत्वाद्वेदान्ता अप्युपनिषदः, ततो विदित औपनिषदः पुरुषः। एतदेव विभजते-"योसावुपनिषत्मथ"- ति। अहम्प्रत्ययविषयाद्भिनतति-"असंलारी"ति (पृ० १७३ पं० १)। अत एव करिया- रहितत्वाच्चतुर्विधद्रव्यविलक्षणः । अतश्च चतुर्विधद्रव्यविलक्षणो यदनन्यशेषः। अन्यशेषं हि भूतं द्रव्यं चिकीर्षितं सदुत्पत्त्याद्याप्यं सम्भवति, यथा यू्प तक्षतीत्यादि। यत्पुनरनन्यशेषं भूतभाव्युपयोगरहितं, यथा 'सुवर्ण भार्य, सक्तून् जुहोती'त्यादि, न तस्योत्पत्याद्याप्यता। कस्मात्पुनरस्यानन्यशेषतेत्यत आह-यतः "स्वप्रकरणस्थः"। उपनिषदामनारभ्याधीतानां पारवाप्यपर्यालोचनया पुरुषप्रतिपादनपरत्वेन पुरुषस्यैव प्राधान्येनेदं प्रकरणम्। न च जुह्ादिव- दव्यभिचरितक्तुसम्बन्धः पुरुष इत्युपपादितम्। अतः स्वप्रकरणस्थः सोडयं तथाविध उप-

(१) पूर्वपदर्शितस्य हर्षहेतुकानुमानपूर्वकासद्धार्थसंगतिग्रहस्पोदाहरण माह तथाहीति। अयममि- पाप :- कश्िद्द्रविडदेशीय आर्यमाषानभिज्ञोऽपि देवदत्तस्यानन्दकारणं पुत्रजन्म जानानो देशान्तराहेवदत्तपुत्र- वृत्तान्तकथनार्थमागताद्वाताहरात उपायनसमर्पणपूर्वकं 'त पुत्रो जात' इति वाक्यं श्रुत्वा जातरोमाञ्चादिमा- त्विकभावं देवदत्तमवलोक्यायं प्रमोदवान रोमान्जादिह्षलक्षणयुक्तत्वात् इत्यनुमायाऽस्य प्रमोदो वार्ताहर- वादगहेतुकस्तच्छूवणान्ते एव जायमानत्वाित्यनुमानेन वाक्यस्यैव ममोदहेतुत्वमवधारयाति। वाक्य च हष हेत्वर्थ प्रतिपादयदेव हर्षहेतु सम्भवतीति, कारणानतरं च नाहतीति पुत्रजन्मनश्न हर्षहेतोः पूंर्व ज्ञात्वा तदेव वार्ताहारेण करितमिति सिद्धे पुत्रजनमन्येव सङ्गतिग्रह इति भावः । (१) अर्थवत्तवमिति इलोकाश व्याचषटे तथाचेति। अनेन सिद्धार्थस्य सपयोजनत्वात् पतिपित्सि- तत्वं प्रतिपिपादयिषितत्वं च प्रेक्षावत्मवृत्यङ्ग दर्शितम् । (३) शास्त्र त्वमित्यशं व्याचष्टे एवं चेति। शाखरे प्रवृत्याय्ाश्रयण पुरुषार्थमात्नार्थ भवति, म यदि पुरुषार्थो विनाषडयास ज्ञानादेव भवति तदा किमिति वेदान्ता न शास्त्राणीति भावः । (४) सवासनामिति हिनस्त्यन्तो सदिधातोरर्थ इत्याह सर्वास नामिति। उपः सामाप्यमर्थः, निर्निश्व यार्थस्तथा चाइयं ब्रम्म समीपमानीय सवासनामविद्यामुच्छिनन्तीति उपनिपूर्वक्किबनतमदिधातोर्निष्पन्नस्यो पनिषच्छब्दस्यार्थ इत्यर्थः ।

७२ सटिप्पणभामत्या [अ०१

निवद्धथ: प्रतीयमानो न नास्तीति शक्यो वक्तुमित्यर्थः। (१)स्यादेतत्, मानान्तरागोचर- खवेनागहीत संगतितयाSपदार्थस्य ब्रह्मणो वाक्यार्थत्वानुपपत्तेः कथसुपनिषदर्थतत्यत आह- "स एषं नेति नेत्यात्मेत्यात्मशब्दात्"। यद्यपि गवादिवन्मानान्तगाचरत्वमात्मनो नास्ति, (२)तथापि प्रकाशात्मन एव सतस्तत्तदुपाधिपरिहाण्या शक्यं वाक्यार्थत्वेन निरूपणं, हाटकसयेव कटककुण्डलादिपरिहाण्या। नहि प्रकाशः स्वसम्वेदनो न भासते, नापि तदवच्छे दक: कार्यकारणसंघातः । तेन 'स एष नेति नेत्यात्मे'ति तत्तदवच्छेदपरिहाण्या बृहत्त्वादाप. नाच्च स्वयंप्रकाशः शक्यो वाक्यादुब्रह्मेति चात्मेति च निरूपयितुमित्यर्थः । अथोपाधिनिरा- सवदुपहितमप्यात्मरूपं कस्मान्न निरस्यते इत्यत आह-"आत्मनश्च प्रत्याख्यातुम- शक्यत्वात"। प्रकाशो हि सर्वस्यात्मा तदधिष्ठानत्वाच्च प्रपश्चविभ्रमस्य, न चािष्ठाना. मावे विभ्रमो भवितुमहति। नहि जातु रज्ज्वभावे रज्ज्वां भुजज्ग इति वा धारेति वा विभ्रन- मो दष्टपूर्व: । (३)अपि चात्मनः प्रकाशस्य भासो पपश्चस्य प्रथा। तथा च श्रुतिः-'तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति। न चात्मनः प्रकाशस्य प्रत्याख्याने प्रपश् प्रथा युक्कता। तस्मादात्मनः प्रत्याख्यानायोगाद्वदान्तभ्यः प्रमाणान्तरागचरसर्वोपाधिर हितब्र हस्वरूपावगतिसिद्धिरित्यर्थः । उपािषतत्वेवावगत इत्यवधारणममृध्यमाण आक्षिपति -- "न. न्वात्मे"ति। सर्वजनीनाहंप्रत्ययविषियो झ्मात्मा कर्ता भोक्ता च संसारी, तत्रैव च लौकिक- परीक्षकाणामात्मपदप्रयोगात् "य एव लौकिकाः शब्दास्त एव वैदिकास्त एव च तेषामर्था" इत्योपनिषदमप्यात्मपद तत्रैव प्रवर्ितुमहृति, नार्थान्तरे (४)तद्विपरीत इत्यर्थः । समाधत्ते -- "न" (पृ० १८४ पं० १) अहम्प्रत्ययविषय औपनिषदः पुरुषः, कुतः? "त्सा- क्षित्वेन," अहम्प्रत्ययविषयो यः कर्ता कार्यकारणसंघातोपहितो जीवात्मा तत्साक्षित्वेन परमात्मनोऽहम्प्रत्ययविषयत्वस्य "प्रत्युक्तत्वात्"(५)। एतदुक्त भवति यद्यप्यनेन जीवेनात्मने'ति जीवपरमात्मनो: पारमार्थिकमैक्यं, तथापि तस्योपेहितं रूपं जीवः शुद्धं तु रूपं तस्य साक्षि, तच्च मानान्तरानधिगतमुपनिषद्गोचर इति। एतदेव प्रपश्वयति-"नहहं प्रत्ययविषये"ति। "विधिशेषत्वं वा नेतुं न शक्यः" । कुतः? "आत्मत्वा- देव"'। नह्यात्मान्यार्थोऽन्यक्षु सर्वमात्मार्थम्। तथा च श्रुतिः-'न वा अरे सर्वस्य कामाय सवे प्रियं भवति आत्मनस्तु कामाय संवे प्रियं भवती'ति। अपि चातः सर्वेषामात्मत्वादेव न हेयो नाप्युपादेयः, सर्वस्य हि प्रपश्चजातस्य ब्रह्मैव तत्वमात्मा । न च स्वभावो हेयो, अश० क्यहानत्वात्। न चोपदियो, उपातत्वात्। तस्माद्वेयोपादेयविषयौ विधिनिषधौ न तद्विपंरी

(१) सिद्धार्थें कथितदिशा सङ्गतिग्रहेपि प्रकृते ब्रह्मणि तदसम्भवस्तस्याविषयत्वादतो न तत्रोपनिषदा मामाण्यमित्याशङ्कापरिद्वारपरं भाष्यमवतारयति स्यादेतदिति । (२) स्शयंप्रकाशत्वेन स्फुरत्यात्मनि समारोपितदृश्त्यनिषेधेन लक्षणया शालेणात्मनिरूपणम् शक्य मिति भाव: । (३) न केवलमधिष्ठानत्वेन प्रपञ्चसत्तापदत्वादात्मनस्सत्यत्वमपितु ततफुरणप्रदत्वादपीत्याह अपिचेति। (४) परमात्मनीत्यर्थः । (५) प्रत्युक्तत्वादिति । संस्कार्यत्वनिरासे 'माक्षी चेता' इति मन्त्रेणात्मनः सर्वसाक्षित्वमुक्त, तनाह- धावषयस्य प्रत्युक्तत्वादविरुद्त मोपनिषदत्वमित्यर्थः। पतदेवाह एतदुक्तकमित्यादिना ।

पा०१ सू०४ ] समन्वयाधिकरणम् ७३

तमात्मतत्वं विषयाकुरुत इति सर्वस्य प्रपञ्चजातस्यात्मैव तत्त्वमिति। एतदुपपादयति- "सर्व हि विनश्यद्विकारजातं पुरुषान्तं विनश्यति"। अयमर्थः-(१)पुरुषो हि श्रु

Sपरमार्थसन्, यश्च परमार्थसन्नसौ प्रकती रज्जुतत्त्वमिव सर्पवित्रमस्य विकारस्य। अत एवास्यानिर्वाच्यत्वेनादृढस्वभावस्य विनाशः, (२)पुरुषस्तु परमार्थसन्, नाऽसौ कारणसहस््रेणा प्यसन् शक्य: कतुम्। नहि सहस्रमपि शिल्पिनो घट पटयितुमीशत इत्युक्तम्। तस्मादावे नाशिपुरषान्तो विकारविनाशः शुक्तिरज्जुनत््वान्त इव रजतभुजङ्गविनाशः । पुरुष एव हि सर्वस्य प्रपश्चविकारजातस्य तत्वम्।न च पुरुषत्यास्ति विनाशो यतोऽनन्तो विनाशः स्या- दित्यत आह-"पुरुषो हि विनाशहेत्वभावादि"ति। नहि कारणानि सहस्रमप्यन्यद न्यथयितुमीशत इत्युक्तम्। अथ मा भूत्स्वरूपेण पुरुषो हेय उपादेयो वा, तदीयस्तु कश्षि द्धर्मो हास्यते कश्चिच्चोपादास्यत इत्यत आह-"विक्रियाहत्वभावाच्च कूटस्थनि त्यः"। त्रिविधोपि धर्मलक्षणावस्थापरिणामलक्षणो विकारो नास्तीत्युक्तम्। (३)अपि चात्मनः परमार्थसता धर्मोऽपि परमार्थमन्निति न तस्यात्मवदन्यथात्वं कारणः शक्य क: र्तुम, न च धर्मान्यथात्वादन्यो विकारः, तदिदमुक्तम् -- विक्रियाहेत्वभावादिति। सुगमः मन्यत्। यत्पुनरेकदेशिना शास्त्रविद्वचनं साक्षित्वेनानुकान्तं तदन्यथोपपादयाते-"यद्पि शास्त्र तात्पर्यविदामनुक्रमणमि"ति (पृ० १७१ पं० ४)। 'दशे हि तस्यार्थः प्र, योजनवदर्थावबोधनमि'ति वक्तव्ये धमाजज्ञासायाः प्रकृतत्वाद्वर्मस्य च कर्मत्वात 'कर्मावः बोधनमि'त्युक्तम्, न तु सिद्धरूपब्रह्मावबोधन व्यापारं वेदस्य वारयति। न हि सोमशमणि प्रकृते तद्गुणाभिधानं परिसंचष्टे विष्णुशर्मणो गुणवत्ताम्। विधिशास्त्रं विधीयमानकर्मविषय प्रतिषेधशास्त्रं च (४) प्रतिषिध्यमानकर्मविषयमित्युभयमपि कर्मावबोधनपरम् । (५)अपि चः 'आम्रायस्य क्रियार्थत्वादि'ति शास्त्रक्ृद्वचनम् तत्रार्थप्रहणं यद्यभिधेयवाचि ततो भूतार्थाना द्रव्यगुणकर्मणामानर्थक्यमनभिघेयत्वं प्रसज्येत, नहि ते क्रियार्था इत्यत आह-"आपे चास्नायस्ये"ति। (६)यद्युच्येत नहि क्रियार्थत्वं क्रियाभिधेयत्वमपि तु क्रियाप्रयोजनत्वम् द्रव्यगुणशब्दानां च क्रियार्थत्वेनैव भूतद्रव्यगुणाभिधानं न स्वनिष्ठतया, यथाहुः शास्त्रविद :- 'चोदना हि भृतं भवन्तमि'त्यादि। एतदुक्क भवति (७) कार्यमर्थमवगमयन्ती चोदना (१) ननु घटादिविनाशस्य मृदादौ दर्शनात्कर्थं पुरुषावधि: सर्वस्य लयोऽत आह पुरुषो हीति। कल्पित स्याधिष्ठानत्वायोगादात्मतत्त्वमेव तत्तदवच्छित्रमननिर्वाच्यविशवोदयाप्ययकारणमत्यर्थः। (२) ननु पुरुषोष्यनिर्वाच्योऽस्तु तत्राह पुरुषसत्वति। (३) धर्मान्यथात्वविक्रियाया अभावमुकत्वा तद्वेत्वभावमप्याह-अपि चेति। (४) नतु प्रतिषेधानामनुष्ठेयाबोधकत्वात्कर्थं कर्मावबोधप्रयोजनताउत आह प्रतिषिध्यमानेति। (जै० १ अ० २ पा० १) सूत्रे आम्नायशब्दो विधिनिषेधपर: सिध्यतीत्यर्थः। (५) 'आम्नायस्य क्रियार्थत्व'त' इति सूत्रोक्तार्थपदद्वयममिधेयपरं प्रयोजनपर वेति विकल्व्यायं नि रस्यत्राहापि चि। (६) द्वितीयं दूषयत्राह यदुच्यतेति। (७) ननु चोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तमर्थमनगमयितुं समर्थेति शाबरवाक्ये विधिवाक्यं भूनादि- बोधकं भवतु नतु द्रव्यादिशन्दानां क्रियापयोजनतेत्यत्राह कार्यमिति। ७ भा०

७४ सटिप्पणभामत्य। [अ० १

तदर्थ भूतादिकमप्यर्थ गमयतीति, तत्राह-"प्रवृत्तिनिवृत्तिव्यतिरेकेण भूतं चेदि". ति (पृ० १७७ पं० १)। अयमभिसन्धिः-न तावत्कार्यार्थ एव स्वार्थे पदानां सङ्गति प्रहो नान्यार्थ इत्युपपादितं भूतेऽप्यर्थे व्युत्पत्ति दर्शयद्धिः। (१)नापि स्वार्थमात्रपरतैव पदा नां, तथा सति न वाक्यार्थप्रत्ययः स्यात्। नहि प्रत्येकं स्वप्रधानतया गुणप्रधानभावरहि तानामकवाक्यता हष्टा। (२)तस्मात्पदानां स्वार्थमभिद्धतामेकप्रयोजनवत्पदार्थपरतयैक वाक्यता। तथा च तत्तदर्थान्तरविशिष्टैकवाक्यार्थप्रत्यय उपपन्नो भवति। (३)यथाहुः शास्त्रविद :- साक्षादद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम्। वर्णास्तथापि नैतस्मिन्पर्यवस्यन्ति निष्फले॥। वाक्यार्थमितये तेषां प्रवृत्ती नान्तरीयकम्। पाके ज्वालेन काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम्।। इति। तथा चार्थान्तरसंसर्गपरतामात्रेण वाक्यार्थे प्रत्ययोपपतौ न कार्यसंसर्गपरत्वनियमः पदा जामू। (४)एवं च सति कूटस्थनित्यब्रह्मरूपपरत्वेऽप्यदोष इति। भव्यं-कार्यम्। ननु यद्धव्यार्थ भृतमुपदिश्यते न तद्भूतं भव्यसंसर्गिणा रूपेण तस्यापि भव्यत्वादित्यत आह- "नहि भूतमुपदिश्यमानमि"ति। (५)न तादात्म्यलक्षणः संसर्गः, किन्तु कार्येण सह प्रयोजनप्रयोजनिलक्षणोऽन्वयः, तद्विषयेण तु भावार्थेन भूतार्थानां क्रियाकारकलक्षण इति न भूतार्थानां क्रियार्थत्वमित्यथः। शङकते-अक्रियात्वेऽपीति। एवं चाक्ियार्थकूटस्थ नित्यत्रह्मोपदेशानुपपत्तिरिति भावः । परिहरति-"नैष दोषः, क्रियार्थत्वेऽपी"ति। न हि क्रियार्थ भूतमुपदिश्यमानमभूतं भवति, अप तु क्रियानिवर्तनयोग्यं भृतमेव तत्। तथा च भूतेऽर्येऽवधृतशक्यः शब्दा: क्चित्स्वनिष्ठभूतविषया(६) दृश्यमाना मृत्वा शीर्त्वा वा न कथंचित क्रियानिष्ठता गमयितुमुचिताः। (७)नत्युपहितं शतशो दृष्ठमप्यनुपहितं क्क. (१) प्रथम वृद्धव्यवहारादिना कार्यान्विते घटादिपदशक्तिमहेपि पश्चात्तस्य परित्यागं कृत्वान्वित एव पदानां शक्तिरिति यदि तदा लाघवादन्वितपरत्वमपि विहाय स्वार्थमात्रपरत्वं स्वीक्रियतामित्या- शंक्याह नापीति। (२) अन्विताभिधानमतेनोपसंहरत्राहतस्मा दितति । इदमन्रतात्पर्यम् एक प्रयोजनस्युपयोगित्वं प दार्थानामितरेतरवैशिष्टयं बिना न सम्भवतीति तत्सिद्धये एकवाक्यत्वाय व लक्षणयाऽन्वितपरत्वं कल्प्यते, तादृग्भयोजनाभावे तु स्वार्थमात्राभिधेयत्वं पदानामिति। ( ३) अन्विताभिधानस्य युक्तियुक्त्ततवे भट्टसम्मतिमाह यथाहुरिति। (४) यदा लक्षणया याग्येतरान्वितपरत्व पदाना, पदार्थानां च लक्षणार्या द्वारत्वेन तत्परत्वं, तदा वेदान्ताना कार्यानग्वितब्रह्मपरत्योपपत्तिरित्याड एवं चेति । (५) भव्यससर्गिणा रूपेण भूतमपि भव्यमित्यत्र कि भव्य कार्यमुत क्रिया, उमाभ्यामपि भूतार्थस्य नैक्यामत्याह न तादात्म्येति। (६) कार्यानन्वितभूतविषया इत्यर्थः। (•) ननु कार्यान्विते गृहीतसंगतेः पदस्य कथं शुद्धसिद्धाभिधेयता, नहि गोतवे गृहीतशक्ति गोपद मध्यत्ं वाके इत्याशंक्याह नहीति। कार्यान्वयो हि न शब्दार्थ: किन्तुपाधिः, तथाहि प्वृत्तिनिवृत्त्यो कार्या- तातदभावावगमाधानत्वात, प्रयोजनस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिसाध्यत्वात्, विवक्षाप्रयोगयोस्तदधीनत्वाद्, वाक्या- विरहय्यापि कार्यान्वयं पयोगभेदे भवति भूतं वस्तु पदवाच्यम्, कथमन्यथा भवर्ता प्रमाणनतरगृहीतकार्या-

पा०१ सू०४ ] समन्वयाधिकरणम् ७५.

चिद्दृष्टमदृष्ट भवति। तथा च वर्तमानापदेशा अस्तिक्रियोपहिता अकार्यार्था अप्यटवीवर्णका दयो(१) लोके बहुलमुपलभ्यन्ते। एवं क्रियाऽनिष्ठा अे सम्बन्धमात्रपर्यवसायिनो।, यथा कस्यैष पुरुष इति प्रश्नोत्तरं राज् इति। तथा प्रातिपदिकार्थमात्रनिष्ठाः, यथा कीदशास्तरव इति प्रश्नोत्तरं फलिन इति। नहि पृच्छता पुरुषस्य वा तरणां वाऽस्तित्व्रनास्तित्वे प्रतिपित्स ते, किन्तु पुरुषस्य स्वामिभेदस्तरूणां च प्रकारभेदः। प्रष्टुरपेक्षितं चाचक्षाणः स्वामिभेदमेव च प्रकारभेदरूपमेत्र च प्रतिवक्ति, न पुनरस्तित्वं, तस््य तेनाप्रतिपित्सितत्वात्। (२)उपपा दिता च भूतेऽप्यर्थे व्युत्पत्ति: प्रयाजनवति पदानाम्। चोदयति-"यदि नामोपदिष्ट भूं, कि तवोपदेष्टः श्रोतुर्वा प्रयोजनं स्यात्" (प० ९७८ पं० १)। तस्माद् भूतमपि प्रयो जनवदेवोपदेष्टव्यं नाप्रयोजनम्, अप्रयोजनं च ब्रह्म, तस्योदासीनस्य सर्वकियारहितत्वेनानुनका- रकत्वादिति भावः । परिहरति-"अनवगतात्मोपदेशश्च तथैव प्रयोजनवानेव, भवि तुमहति" (पृ०१७९ पं० १)। अप्यर्थश्चकारः। एतदुक्क भवति। यद्यपि ब्रह्मोदासीनं (३)तथापि तद्विषयं शब्दज्ञानमवगतिर्पयन्तं विद्या स्वचिरोधिनीं संसारमूलनिदानमविद्यामुच्छि न्दत प्रयोजनवदित्यर्थः । (४)अपि च येऽपि कार्यपरत्वं सर्वेषां पदानामास्थिषत, तैरवि 'ब्राह्मणो न हन्तव्यो, न सुरा पातव्ये'त्यादीनां न कार्यपरता शक्याSSस्थातम्। कृत्युपहित· मर्यादं हि कार्य कृत्या व्याप्तं तन्निवृत्तौ निवतत शिंशपात्वमिव वृक्षत्वनिवृत्तौ । कृतिर्हि पुरुष प्रयम्नः, स च विषयाधीननिरूपणः । (५)विषयश्चास्य साध्यस्वभावतया भावार्थ एव पूर्वा- परीभूतोऽन्योत्पादानुकूलो भवितुमहति, न द्रव्यगुणौ । साक्षात्कृतिव्याप्यो हि कृतेर्विषयो, न च द्रव्यगुणयो: सिद्धयोरस्ति कृतिव्याप्यता। अत एव शाख्तकृदूच :- 'मावार्थाः (६)कर्म- शब्दास्तेभ्यः क्रिया प्रतीयेत'इति। द्रव्यगुणशब्दानां नैमित्तिकावस्थायां कार्यावमर्शेऽपि भा० वस्य स्वतो द्रव्यगुणशब्दानां तु भावयोगात् कार्यावमश इति भावार्थेभ्य एवापूर्वावगतिर्न द्रव्यगुणशब्देभ्य इति। (७)न च 'दधा जुहोति' 'सन्ततमाघारयती'त्यादिषु द्रव्यादीना

व्वितगृहीतसङ्गतिकपदवृ दस्य वेदाऽपूर्वान्वितामिधायित्वमिति। एतदेवाह उपहितमिति। अदृष्ट न भवति किन्तु दृष्टमेव भवतीति योजना। (१) अस्ति किल ब्रह्मगिरिनामा गिरिवरो यत्र गोदावरी त्रेयम्बकजटाजूटकलनाय निर्मिता शवेतप- टीव भांतीत्यादिवनवर्गनादय इत्यर्थः । (२) कार्यान्वयनियमाङ्गीकारपूर्वकं परिह त्येदानीन्त तरिर् नरा हो प पि ता े त (३) अप्यर्थचकारसूचित शङ्का दर्शयित्वा परिहरति तथापीति। (४) निषेधवाक्यवदपि वेदान्तानां सिद्धार्थपरत्वमित्याह अपि चेति । (९) विषय इति। उत्तस्य भयत्नस्य न घटवत्प्रतिक्षण समापः किन्तु पचतीतिवत् पूर्वापरीभूतो ऽन्यस्योदनादेरुत्पादानुकूलो साध्यस्वभावतया भावार्थो व्यापार एब साक्षाद्विषय इति भावः । (६) भावार्था इति गुरुमतेनात्र विषये पमाणं प्रदर्शितम्। भावार्था :- धा्त्वर्थोपरक्तमावना येषु भा- ति तादशा ये कर्मशब्दाः क्रियावाचका यजत्यादयस्तम्यः क्रियाऽपूंर्व प्रतीयते न द्रव्यगुणशब्देनेति तदर्थः । इममेवार्थमाइ द्वव्येति। यद्यपि द्रव्यादिशब्दा: क्रियायोगद्वारा साध्यतया द्रव्यादिबोधकास्तथापि भावश- व्दः स्वत एव साध्यरूपक्रियाबोधक इति भावार्थेग्य एवापूर्वावगातर्न द्रव्यादिशव्देभ्य इति भावः । (•) नतु 'दध्ना जुदोती'त्यत्र द्रव्यगुणी विधीयेते दधिसान्तत्ये, तन् तयोख कार्यावच्छेदकनेत्याश- ङ्वयाइ नचेति। आधार: क्षारणम्। सान्तत्यमविच्छिन्नत्वम्।

७६ सटिप्पणभामत्यां [अ० १

कार्यविषयता। तत्रापि हि होमाधारभावार्थविषयमेव कार्यम्। (१)न चैतावता 'सोमेन यजे ते'तिवद्, दधिसन्ततादिविशिश्ट्होमाघारवधाना'दम्निहोन्रं जुहोति' 'आधारमभिघारयतीि तदनुवादः। यद्यप्यत्रापि भावार्थविषयमेव कार्यम्, तथापि भावार्थानुबन्धतया द्रव्यगुणा. वविषयावपि विधीयेते। (२)भावार्थो हि कारकव्यापारमात्रतयाSवशिष्टः कारकविशेषेण द्रव्यादिना विशेष्यत इति द्रव्यादिस्तदनुबन्धः। तथा च भावार्थ विधायमाने स एव सानुबन्धो विधायत इति द्रव्यगुणावविषयावपि तदनुबन्धतया विहितौ भवतः। (३) एवं च भावार्थप्रणालिकया द्रव्यादिसङ्क्रान्तो विधिगोरवाद बिभ्यत् स्ववि- षयस्य चान्यतः प्राप्ततया तदनुवादेन तदनुबन्धीभूनद्रव्यादिपरो भवतीात सर्वत्र भावा- र्थविषय एव विधि: । (४)एतेन 'यदानेयोऽकपालोभवतीत्य सम्बन्धविषयो विधिरिति परास्तम्। (५)ननु न भवत्यर्थो विधेयः, सिद्धे भवितरि लब्धरूपस्य भवनं प्रत्यकतृत्वान्। न खलु गगनं भवाि। नाप्यसिद्धे, असिद्धस्यानियोज्यत्वात् गगनकुसुमवत्। तहमाद् भवनेन प्रयोज्यव्यापारेणाक्षिप्तः प्रयोजकस्य भावयतुर्व्यापारो विधेयः ।सच व्यापारो भावना कृतिः प्रयत्न इति। निर्विषयश्चासावशक्यप्रतिपत्तिरतो विषयापेक्षायामझेयशब्दोपस्थापितो द्रव्य देवतासम्बन्ध एवास्य विषयः । (६)ननु व्यापारविषयः पुरुषप्रयत्नः कथमव्यापाररुपं स म्बन्धं गोचरयेत् ? नहि घटं कुर्वित्यत्रापि साक्षान्नामार्थ घटं पुरुषप्रयत्नो गोचरयत्यपि तु

(१) ज्योतिष्टोमे अ्रूयते-सोमेन यजेत, ऐन्द्रवायवं गृह्ण ती'त्यादि। तत्र संशयः किमेन्द्रवायवादिवा- क्ये विहितानां सोमरमानां यागानां च यथाक्रमं सोमयागादिशव्दावनुवदितारावुन द्रव्ययुक्तस्य कर्मणो विधायकाविति । तत्र द्रवायवादिवावयेषु द्रव्यदेवताख्पयागरूपप्रतिततियोगानुमानादितरत्र रूपाप्रतीतेः समुदायानुवाद इति पूर्वपक्षे, द्वितीये सिद्धान्तितं-नानुवादत्वमपत्यभिज्ञानात, नव्हैन्द्रवाक्ये यागरूपमवगम्यते तस्मात्सोमवाक्ये यागविधिरितरत्र रसानामिन्द्रादिदेवताभ्यो ग्रहणान्युपकल्पनानि विधीयन्ते ।एवं यथा सोमेनेति वाक्ये विशिष्टविधिरवं दधिसान्तत्यादिवाक्यान यदि द्रव्यगुणविशिष्टहोमा धारविधायीनि तर्हि अग्निहोत्राधारवाक्ये तद्विहितहोमानाधाराणीं च समुदायावत्तुवदेता, तथाच सति अधि- करणान्तरविरोध इतिन चतावतेति ग्रन्थशद्कार्थः। एवं शङ्गयाऽनुवादत्वे ात्ते समाधानम्-विधी इमौ स्या- तामाधारयतिजुहोलिशन्दाभ्यामनुष्ठयार्थपततिस्तत्संनिधा श्रुतस्य सान्तत्यस्य दध्यादिवाक्यस्य विशिष्टवि धित्वे गोरवपरसंगेन तद्विहितभावार्थानुवादेन गुणविधानार्थत्वात्, नैतावता दध्यादिपदवाक्ये भावार्थविषयं कार्य विरुध्यते इत्युपगमः । तत्र हेतुमाह यथपीति। द्रव्यगुणयोः कार्य प्रति साक्षादविषयत्वि भावार्थ प्रत्यतु- बन्धतया तो विधीयेते इत्यर्थः । (२ ) तत्रापि हेतुमाह भावार्थों हाति । (३ ) लर्हि सन्ततादिवाक्यानि विशिष्टविधयः स्यु:, स्याच्चाग्रोत्रिवव्यमनुवाद इत्य चेति। यथप्यत्र विशिष्टविधिरवगम्यते, तथापि भावार्थद्वारा द्रव्यादिकमप विषर्यीकरोति, तत्र संक्रानतो यदि भावार्थमन्यतो विहितं न लभेत तर्हि गौरवमप्यङ्गीकृत्य विशिष्टे विदवीत, अथ लभेत तत उपवदाकृष्ठश- क्तिद्रव्यादिपरो भवत्यनुवदति च भावार्थम्। तदिहामनिहोत्रादिवाक्यत एवं भावार्थलाभाव इव्यादिपरत्वमुन्रेय- मिति तात्पर्यम। (४) सिद्धस्य न विधेयत्वमिन्युक्तमतिदिशति एतेनेति। (९) सम्बन्धस्य भावनावच्छेदकत्वेन विधेयत्वं शङ्कने नन्वित्यादिना। भवत्यर्थस्य कर्तुः सदस्यासिद्व- स्प वा विधेयत्वे विधिवयर्थ्याद्धवनव्यापारो यत एव विधेय:, सच निर्विषयों न सम्भवतीतति सम्बन्ध पव- -स्प विषय इति मीमालकैकदेशिशङ्कार्थ: । (६) सिद्धान्त दूषयते न्विति। भवतु लक्षितमावनाया एव विधानं, सम्ब्ध्य साक्षा्कृत्यवि षयत्वान् स तस्या विषय इति समाधानार्थः ।

पा० १ सू०४ ] समन्वयाधिकरणम् ।

दण्डादि हस्तादिना व्यापारयति। तम्माद् घटार्था कृति व्यापारविषयामेव प्रतिपद्यते, न तु रपतो घटविषयाम्, डद्देश्यतया त्वस्यामस्ति घटो न तु विषयतया, विषयतया तु हस्तादि· व्यापार एव। (१)अत एवाझेय इत्यत्रापि द्रव्यदेवतासम्बन्धाक्षिप्तो यजिरेव कार्यविषयो वि. धेयः। किमुक्तं भवति ? अन्नियो भवतीति, अभ्रियन यागेन भावयेदिति। अत एव 'य एवं विद्वान् पार्णमासी यजते' 'य एवं विद्वानमावास्यां यजते' इत्यनुवादो भवति 'यदाप्रेय' इत्या- दिविहितस्य यागषट्कस्य। (२)अत एव च विहितानूदितस्य तस्यैव 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्व- र्गकामो यजेते'त्यधिकारसम्बन्धः। तत्मात् सर्वत्र कृतिप्रणालिकया भावार्थविषय(३) एव वि- धिरित्येकान्तः । (४)तथा च 'न हन्यान्न पिबेदि'त्यादिषु यदि कार्यमभ्युपेयेत ततस्तव्यापिका कृतिरभ्युपेतव्या। तद्यापकश्च भावार्थो विषयः। एवं च प्रजापतिव्रतन्यायेन पर्युदासवृत्या. हननापानसङ्कल्पलक्षणया तद्विषयो विधि: स्यात् । तथा च प्रसज्यप्रतिषेधो दत्तजलाञ्जलिः प्रसज्यत(५।न च सति सम्भवे लक्षणा न्याय्या। (६) 'नेक्षतोद्यनताम'त्यादौ तु'तस्य व्रत. मि'त्यधिकारात् प्रसज्यप्रतिषेधासम्भवेन पर्युदासवृत्त्याऽ्नीक्षणसङ्गल्पलक्षणा युक्ता। (७)त- स्माद् 'न हन्याद् न पिबेदि'त्यादिषु प्रसज्यप्रतिषेधेषु भावार्थाभावाद् तव्याप्तायाः कृतेरभाव- स्तदभावे च तव्याप्तस्य कार्यस्याभाव इति न कार्यपरत्वनियमः सर्वत्र वाक्ये इत्याह-"ब्रा- ह्रणो न हन्तव्य इत्येघमाद्ये'ति (पृ.९८० पं १)। ननु कस्मान्निवृत्तिरेव कार्य न भवति, तत्साधनं वेत्यत आह-"न च सा क्रिये"ति। (८)क्रियाशव्दः कार्यच. चनः। एतदेव विभजते-"अक्रियार्थानामि"ति। (९)स्यादेतत्, विधिविभक्तिश्रवणात् कार्य तावदत्र प्रतयिते, तच्व न भावार्थमन्तरेण, न च रागतः प्रवृत्तस्य हननपानादावकरमा

(१) यदि सम्बन्धो न विधयम्तर्हि अग्रयवाक्येक विधेयमतआहातएवेति। यतः 'यदाग्नेय।ऽषक पालोडमावास्याया पौणमास्यां चाच्युतो भवात' इत्यादिवाक्येन यागो विधीयते तस्मात् 'य एवं विद्वान् वौर्णमासी यजेत' इत्यनुवादे यजते इति श्रुतं न सम्बन्धस्तस्मात न कुत्रापि सम्बन्धविधिरिति भावः । (२) उत्पत्त्यधकार योरविसंव। दार्थमप्याग्नेयादिवा क्ये याग विधरवय मभयुपेय इत्याहावेतति। अत्र व्यधिकारविधी यजेन इति दर्शनाय्यागविधि्त्यर्थः । (३) भावार्थविषयः- घात्वर्थविषयः। (४) एवं नियोगकृतिमावार्थानां व्याप्यव्यापकतामुक्त्वा व्यापकनिदृत्या व्याप्यनिवृर्त्ति निषेधे- व्याह तथा चेति। (५) प्रसजपतेति । अयं भाव नामधात्वर्थयोगे नञ्रः पर्युदासता, न हन्यादित्यादौ चाख्यातयोगाठ् प्रतिषेध: प्रधानो भाति तत्रवीक्षणवल्लक्ष्यः पर्युदाशः स्यादिन्येकं दूषणं परं व विधिनिषेधविभा- गैलोप इति। (६) निषेधेषु पर्युदासाभावप्रदर्शनाय प्रजापतिव्रतन्या्यं स्फुटीकरोति नेक्षेतेति । तत्र च 'तस्य ब्रह्मचारिणो व्रतम्' इति व्रतशब्दोपक्रमात एकत्र वाक्ये उपसंहारस्ष्य प्रक्रमाधीनत्वात् आख्यातसम्बद्धेनापि नञा प्रतीतो निषेधोऽननुष्ठयत्व दुवेक्ष्पतेऽतोऽवीक्षणसंकल्पलक्षणा संगता, न चव निषधेषु सम्भ- वतीति भावः। () उपसंहरन् भाष्यमवतारयति तस्मादिति । (८) भाध्येऽक्रयाथानामानर्थक्याभिधानादत्र क्रियाशब्दः कार्यवचन इत्यर्थः । (९) निषेधस्थले धात्वर्थामावान्न कार्यमित्युक्त तत्र हेत्वसिद्धि शङ्ते स्यादेतदिति। तथा चन इन्यादित्यादी लक्षगया हननविराधी यत एव विषेय, रागतःपाप्तइननौदास्यरूपपयोजत्वा्लक्षण न दोषायोति क्रियापरमेव सर्व वाक्यमिति शङ्काप्रन्थार्थः।

७८ सटिप्पणभामत्यां [अ० १

दौदासीन्यमुपपद्यते बिना विधारकप्रयत्नम्, तस्मात् स एव प्रवृत्युन्मुखानां मनोवारदेहाना विधारकः प्रयत्नो निषेधविधिगोचरः क्रियति नाक्रियापरमस्ति वाक्यं किचिदपीत्याह-"न च हननक्रियानिवृत्त्यौदासान्यव्यतिरेकेण नञ्ः शक्यमप्राप्तक्रियार्थेत्वं कल्पयितुम्" (पृ० १८१ पं०)। केन हेतुना न शक्यमित्यत आह-"स्वभावप्राप्त- हन्त्यर्थानुरागेण" नवः । (१)अयमर्थः । हननपानपरो हि विविप्रत्ययः प्रतीयमानस्ते एव विधत्त इत्युत्सर्गः । नचैते शक्ये विधातुम्, रागतः प्राप्तत्वात्। न च नञः प्रसज्यप्र. तिषेधो विधेयः, तस्याप्यौदासीन्यरूपस्य सिद्धतया प्राप्तत्वात। न च विधारकः प्रयत्नः, तस्याश्रुतत्वन लक्ष्यमाणत्वात्, सति सम्भव च लक्षणाया अन्याय्यत्वात्, विधिविभक्तेश् रागतः प्राप्तप्रवृत्यनुवादकत्वेन विधिविषयत्वायोगात्। तस्माद् यत पिबेद हन्याद्वेत्यनूद्य त न्नेति निषिध्यते, तदभावो ज्ञाप्यते, न तु ननर्थों विधीयते। (२)अभावश्ष स्वविरोधिभावनि रूपणतया भावच्छायानुपातीति सिद्धे सिद्धवत् साध्ये च साध्यवत् भासत इति साध्यविषयो नवर्थः साध्यवद् भासत इति नवर्थः कार्य इति भ्रमस्तदिदमाह-"नञश्चैष स्वमाव" इति (पृ० १८२ पं० १)। ननु बोधयंतु सम्बन्धिनोऽ्भावं नञ्, प्रवृत्युन्मुखानां तु मनोवाग्देहानां कुतोऽकस्मान्निर्वृत्तरित्यत आह-"अभावबुद्धिश्चौदासन्यि(३)पालन. कारणम्' (पृ० १८३ पं०)। (४)अयमभिप्रायः-'ज्वरितः पथ्यमश्नीयाद्' 'न सर्पोयाङ्कुलि दद्यादि'त्यादिवचनश्रवणसमनन्तरं प्रयोज्यवृद्धस्य पथ्याशने प्रृतति भुजङ्गाङ्कलि- दानोन्मुखस्य च ततो निवृत्तिमुपलभ्य बालो व्युत्पित्सुः प्रयोज्यवृद्धस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतू इ- च्छाद्वेषावनुमिमीते। तथाहीच्छाद्वेषहेतुके वृद्धस्य प्रततिनिव्ृत्ती स्वतन्त्रप्रवृत्तिनिवृत्तित्वात

स्येच्छाद्वेषौ प्रवृत्तिनिवृत्तिहे तुभूतेच्छाद्वेष त्वात मत्प्रवृत्तिनिवृत्तिहतुभूतेच्छाद्वेषवत। (६)नजातु

त भूयोभूय: स्वगतमालोचयत उक्तकारणपूर्वावेव प्रत्यवभासेते। तस्माद्वृद्धस्य स्वतन्त्रप्रवृ त्तिनिवृत्ती इच्छाद्वेषभेदौ च कर्तव्यतैकार्थसमवेतेष्टानिष्टसाघनभावगमपूर्वावित्यानुपूर्व्या सिद्ध:

(१) उक्ताश ङ्कासमाधानभाष्यार्थमाह अयमर्थ इत्यादिना। रागतःप्राप्तत्वाद्धननं, औदारसीत्यरूपस्य नञर्थस्य स्वतःसिद्धत्वात्रञ्र्थोऽ्भ्ुतत्वेन लक्ष्यभाणत्वात्मयतश्ष न विधेय इत्यर्थः : (२) ननु नञ्रर्थविध्यभावे हनने नास्ति इत्यादाविव सिद्धतया प्रतीयतत्याशंक्याह अभावश्चेति। राग- भाप्तहननस्वभावप्रतियोगिनिष्ठं साध्यत्वमारो्यत इत्यर्थः। (३) औदास्तीन्यस्य भागभावतया कारणानपेक्षत्वादध्याहरति पालनेति। (४) विधिनिषेधयोरिष्टानिष्टोपायत्वबोधकत्वं व्युत्पत्तिबलेन दर्शयति अयमिभाय इत्यादिना भवर्तकेषु वाक्येषु इत्यतः प्राक्त्तनग्रन्थेन। (५) चन्द्रोदयगतहितसाधनतार्या न प्रवृत्तिहेतुता, तथा प्ाकूकृतभुजङ्गङ्गुलिदाने च नाधुना नि- वृत्तिहेतुत्वमतः साध्यं विशिनष्टि कर्तव्यतकार्थेति। कर्तव्यतया महैकरमनवात्वयें य। समवेताविष्ठानिष्टसा धनभावी तज्ज्ञानपूर्वकाविति तदर्थः। कलेच्छाद्वेषयोरनैकान्तिकत्ववारणाय प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुभूतेति हेतु- वशेषणम्। (६) दृष्टान्ते साध्यवैकल्यमा श ्याह ा्िाीनूर्वपर्यनताना ये ्यया्तत्पूर्वो लस्य मे नाभूतामिच्छाद्वेषी प्रत्यक्षव्यवहारे सर्वेषाममावादित्यर्थः।

पा० १ सू० ४ ] समन्वयाधिकरणम् । ७९

कार्य कारणभाव इतीष्टानिष्टसाधनतावगमात्प्रयोज्यवृद्धप्रवृत्तिनिवृत्ती इति सिद्धम् । स चावगमः प्रागभुतः शब्दश्रवणानन्तरमुपजायमानः शब्दश्रवणहेतुक इति प्रवर्तकेषु वाक्येषु 'यजेते'त्या- दिषु शब्द एव क्तव्यमिष्टसाधनं व्यापारमवगमर्यंस्तस्येष्टसाघनर्ता कर्तव्यतां चावगमयति, अनन्यलभ्यत्वादुभयोः, अनन्यलभ्यस्य च शब्दार्थत्वात्। यत्र तु कर्तव्यताऽन्यत एव लभ्यते, यथा 'न हन्यान पिबेदि'त्यादिषु हननपानप्रतृत्यो रागतः प्रतिलम्भात्तत्र तदनुवादेन नव्सम• भिव्याहृता लिङादिविभक्तिरन्यतोSप्राप्तमनयोरनर्थहेतुभावमात्रमवगमयति। प्रत्यक्षं हि तयो- रिष्टसाधनभावोऽवगम्यतेऽ्न्यथा रागविषयत्वायोगात। तस्माद्रागादिकर्तव्यतानुवादेनानर्थसा- धनताप्रज्ञापनपरं 'न हन्यान्न पिबेदि'त्यादिवाक्यं, न तु कर्तव्यतापरमिति सुष्ट्रक्तमकार्यनिष्ठत्वं निषेधानाम्। (१)निषेध्यानां चानर्थसाधनताबुद्धिरेव निषेध्याभावबुद्धिस्तया खल्वयं चेतन आपाततो रमणीयतां पश्यत्नप्यायतिमालोच्य प्रवृत्यभावं निवृत्तिम बबुध्य निवर्तते, औदासीन्य- मात्मनोऽवस्थापयतीति यावत। (२) स्यादेतत्, अभावबुद्धिश्वेदौदासन्यिस्थापनकारणं यावदौदा सीन्यमनुवर्तेत, न चानुवर्तत, नहुदासीनोऽापे विषयान्तरव्यासक्चित्तस्तदभावबुद्धिमान्, न चावस्थापककारणाभावे कार्यावस्थानं दष्टम्, नहि स्तम्भावपाते प्रासादोSवतिष्ठतेऽत आह- "सा च दग्धेन्धनाग्निवत्स्वयमेवोपशाम्यति"। (३)तावदेव खल्वयं प्रवृत्युन्मुखो न यावदस्यानर्थहेतुभावमधगच्छति। अनर्थहेतुत्वाधिगमोऽस्य समूलोद्धारं प्रवृततिमुद्धृत्य दग्धेन्धनाभिवत्स्वयमेवोपशाम्यति। (४)एतदुक्त भवति यथा प्रासादावस्थानकारणं स्त. म्भो नैवमोदासीन्यावस्थानकारणमभावबुद्धिः, अपि त्वागन्तुकाद्िनाशहेतोस्ाणेनावस्थानका- रणम्। यथा कमठपृष्ठनिष्ठुरः कवचः शस्रप्रहारत्राणेन राजन्यजीवावस्थानहेतुः । न च कवचापगमे चासति च शत्रप्रहारे राजन्यजीवनाश इति। उपसंहरति-"तस्मात्प्रसक्त क्रियानिवृश्यौदासीन्यमेवे"ति (पृ० १८४ पं० १)। औदासीन्यमजानतोऽ्यस्ती- ति प्रसक्तक्रियानिवृत्योपलक्ष्य विशिरनाष्टि। तत्किमक्रियार्थत्वेनानर्थक्यमाशक्य क्रियार्थत्वोप- वर्णनं जैमिनीयमसमअसमेवेत्युपसंहारव्याजेन परिहरति-"तस्मात्पुरुषार्थेशति। पुरुषार्थानुपयोग्युपाख्यानादिषिषयावक्रियार्थतया क्रियार्थतया च पूर्वोत्तरपक्षौ, न तूपनिष- द्विषया, उपनिषदा स्वयंपुरुषार्थत्रह्मकूपावगमपर्यवसानादित्यर्थः। (५)यदप्यौपनिषदात्मक्ञ-

भाष्यं सङ्गच्छते इत्यत आह निषध्याना चेति। दृश्यमानमपीट बह्धवृष्टानिष्टोदयावहत्वादनिशमत्यर्थहेतु- त्वज्ञापनपरत्वाद्वाक्यस्येति नासङ्गतिरित्यर्थः । (२) उक्ताभावबुद्धेरौदासीन्यस्थापकत्वेपि क्षणिकत्वात्तदध्वसे पुनर्ननोथमपवृत्ति: स्याद्ध्वसे च तद- नुधृत्तेर्विषयान्तरज्ञानानुदय इति अभिपायेण शङ्कते स्यादेतदिति। (३) सा चेत्यादि समाधानभाष्यार्थमाह तावदेवेति। यथाध्नि: पुनर्ज्वालाजनननिदानमिन्धनं दहस्तु- पशान्तो भवति भाविनीनां जवालानासुदयविरोधी, तथाऽमावबुद्धि: सणिकतया स्वयं शाम्यत्यपि हननाय- हितोपायताऽनवबोध दग्धवा तन्निदाना उपरितनाः प्रवृत्ती: रुणद्धीति समाधानार्थः । (४) न व्वभावबुद्धिरनादिन औदासीन्यस्य स्थापिका येन तदभावे कारणाभावादिद न भवेदपि तु अपवादनिरासिकेत्याह एतदुक्तं भवति इत्यादिना।, (६) स्वयं पुरुषार्थब्रह्मावगमपरत्वसुपनिषदामसिद्धमित्याशंक्य भाष्यव्याख्यया परिहरति यद- पीत्यादिना।

८० सटिप्पणभामत्यां [अ०१

नमपुरुषार्थ मन्यमानेनोक्तं 'कर्तव्यविध्यनुप्रवेशमन्तरेणे'ति, अन्न निगूढाभिसन्धिः पूर्वाक्त परिहारं स्मारयति-"तत् परिहृत''मिति (पृ० १८७प ३)। अत्राक्षेप्ता स्वोक्त मर्थ स्मारयति-"ननु श्रुतब्रह्मणोऽपी'ति। निगूढमभिसन्धिं समाधातोद्वाटयति- "अत्रोच्यते, नावगतब्रह्मात्मभावस्ये"ति। (१)सत्यं, न ब्रह्मज्ञानमात्रं सांसारिक धर्मनिवृत्तिकारणमपि तु साक्षात्कारपयन्तम्। ब्रह्मसाक्षातकार श्रान्तःकरणवृत्तिभेद: श्रबणम• ननादिजनित संस्कारसचिवमनोजन्मा षड्जादिभेदसाक्षात्कार इव गान्धर्वशास्त्रश्रवणाभ्यास संस्कृतमनोयोनिः ।स च निखिलप्रपश्चमहेन्द्रजालसाक्षात्कारं समूलमुन्मूलयन्ञात्मानमपि

(२) अत्र च वेदप्रमाणमूलतया वेदप्रमाणजनितेत्युक्तम्। अत्रैव सुखदुःखानुपादभेदेन नि दर्शनद्वयमाह-"नहि धनिन" इति । श्रुतिमत्रोदाहरति-"तदुक्त"मिति (पृ० १८८ पं० १)। चोदयति-"शरीरे पतित" इति। परिहरति-"न सशरीरत्वस्ये". ति। (३)यदि वास्तवं सशरीरत्वं भवेन्न जीवतस्तन्निवर्तेत, मिथ्याज्ञाननिमितं तु तत्। तच्चोत्पन्नतत्वज्ञानेन जीवतापि शक्यं निवर्तयितुम्। (४)यतपुनरशरित्वं तदस्य स्वभाव इति न शक्यं निवर्तयितुं, स्वभावहानेन भावविनाशप्रसङ्गादित्याह-"नित्यमशरीर त्वमिति (पृ० १८८ पं० ५)। स्यादतत, न मिथ्याज्ञाननिमितं सशरीरत्वमपि तु वर्माधर्मानमितं, तथ्व स्वकारणधर्माधर्मनिवृत्तिमन्तरेण न निवर्तते, तन्निवरृत्तौ च प्रायणमेवेति न जीवतोऽशरीरवमिति शङ्कते -- "तत्कृते"ति। तदित्यात्मानं परामृशति। निराकरो- ति-"न, शबीरसम्बन्धस्ये"ति। न तावदात्मा साक्षाद्वर्माध्मौं कर्तुमर्हति, वाग्बु द्विशरीरारम्भजनितौ हि तौ नासति शररिसम्बन्घे भवतः, ताभ्यां तु शरीरसम्बन्धे रोच. यमानो व्यक्तं परस्पराश्रयं दोषमावहति, तदिदमाह-"शरीरसम्बन्धस्ये"ति। (५)यधुच्येत सत्यमस्ति परस्पराश्रयो, न त्वेष दोषोडनादित्वाद्ीजङ्कुरवदित्यत आह- "अन्धपरम्परैष।Sनादित्वकल्पना"। (६)यस्तु मन्यते-'नेयमन्धपरम्परातुल्या Sनादिता, नहि यतो धर्माधर्मभदादात्मशरीरसम्बन्धभेदस्तत एव स धर्माधर्मभेदः, कि०

र्माधर्मभदादिति' तं प्रत्याह-"क्रियासमवायाभावादि'ति। शङ्कते-"सान्नधान- (१) अवगतब्रह्मत्मभावस्येति भाष्येऽवगतिशब्दामिपायमाह सत्यमिति। (२) श्रवणादिमंस्कृतमनोजन्यश्नेव्सा श्रारकार: कथं ताह वेदपमाणजनितति भाष्यमत आह अत्रचेति। (३) देहपानत्तर कालमशरी रत्वममिति शङ्क यां सशी रत्वस्य निमित्तवर्णनमयुक्तमित्याशं क्याह यदीति। (४) यादि सशरीरत्वं मिथ्यात्वाज्जवित एव ज्ञानेन निव्त्य तर्ह्यशरीरत्वमप्यभावत्वात्तथा भवदित्याशं- कय, न तस्वतः शरीरसम्बन्घ।Sभावोपलक्षिनस्यातथात्वादित्याह यत्पुनरिति।

इन्यभिपायेण सत्कार्यवादी शङ्ते यधुच्येतेति। (६) व्यक्तिमेदेनत रेतररयदीषं परिहरत्राह्कार्यवादी यस्िति किवेषो-इानीतनसम्ब- याहेतुः, पूर्वाभ्यां धर्मधर्मविशेषाभ्यां जन्म यस्य तस्मात्पूर्वस्मादात्मशरीरसम्बनधाव। एष तु वर्तमानस्तु, मत्याह-आत्मन्यध्यामनकरणोक्तयुक्तिमिर्यदैकोपि क्रियासम्बग्बो न सम्मवति तदा कथमनन्तव्यफ्तिस- अमय इति परिहरतत्यिर्थः ।

पा० १ सृ० ४ ] समन्वयाधिकरणम् । ८१

मात्रेणे"ति (पृ० १८९ पं० १)। परिहरति-"ने"ति। उपार्जनं स्वकिरणम् । न रिवियं विधाऽडतमनत्याह-"न त्वात्मन" इति। 'ये तु देहादावात्माभिमानो न मिथ्या- ऽपि तु गौणो माणवकादाविव सिंहाभिमान इति मन्यन्ते' तन्मतमुपन्यस्य दूषयति-"अ. त्राहु"रिति। प्रसिद्धो वस्तुभेदो यस्य पुरुषस्य स तथोक्तः। उपपादितं चैदस्माभिरध्या सभाष्ये इति नेहोपपादते। यथा मन्दान्धकारे स्थाणुरयमित्यगृह्माणविशेषे वस्तुनि पुरुषात्, सांशयिको पुरुषशब्दप्रत्ययौ स्थाणुविषयौ, तत्र तु पुरुषत्वमनियतमपि समारोपितमेव। एवं संशये समारोपितमनिश्चितमुदाहृत्य विपर्ययज्ञाने निश्चितमुदाहरति-"यथा वा शुक्ति- काया''मिति (प० १९० पं० ४)। (१)शकभास्वरस्य द्रव्यस्य पुरःस्थितस्य सति शुक्तिकारजतसाधारण्ये यावदत्र रजतविनिश्चयो भवति तावत्कस्माच्छुक्तिविनिश्चय एव न भवति। (२)संशयो वा द्वेधा युक्तः, समानधर्मधर्मिणोर्दर्शनात् उपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यव- स्थातो विशेषद्वयस्मृतेश्च। संस्कारोन्मेपहेतोः सादृश्यस्य द्विष्ठत्वेनोभयत्र तुल्यमेतदिति अत उक्तम् -- "अकस्मा"दिति। (३)अनेन दृष्टस्य हेतोः समानत्वेऽपयदृष्ट हेतुरक्तः । तब कार्यदर्श नोन्नेयत्वेनासाधारणमिति भावः। "आत्मानात्मविवेकिनामि"ति। श्रवणमन- नकुशलतामात्रेण पण्डितानामनुत्पन्नतत्वसाक्षात्काराणामिति यावत्। तदुक्तम्-'पश्वादि- भिश्चाविशषादि'ति। शेषमतिरोहितार्थम्। जीवतो विदुवोऽ्शरीरत्वे च श्रुतित्मृती उदाहर ति-"तथाचे"ति (पृ० १९१ पं०२)। सुबोधम्। प्रकृतमुपसंहरति-"तस्मान्नाब् गतत्रह्मात्मभावस्ये"ति। ननूक्त-यदि जीवस्य ब्रह्मात्मत्वावगतिरेव सांसारिकध्मनितृ तिहेतुः, हन्त मननादिविधानानर्थक्यं, तस्मात्प्रतिपत्तिविधिपरा वेदान्ता-इति, तदनुभाष्य दूषयति-"यत्पुनरुक्त श्रवणात्पराचीनयोरि"ति। मनननिदिध्यासनयोरपि न वि धिस्तयोरन्वयव्यतिरेंकसिद्ध साक्षात्कार फलयोर्विधिसरूवचनरनुवादात्, तदिदमुक्तम्-"अ वगत्यर्थत्वादि"ति। ब्रह्मसाक्षात्कारोSवगतिस्तदर्थत्वं मनननिदिध्यासनयोरन्वयव्यतिरेक सिद्धमित्यर्थः । अथ कस्मान्मननादिविधिरेव न भवतीत्यत आह-"यदि ह्यवगतमि"ति (पृ० १९२ पं० १)। न तावन्मनन नदिध्यासने प्रधानकर्मणी अपूर्वविषये अमृतत्वफले इत्युक्तमघस्तात्(४), अतोगुणकर्मत्वमनयोरवघातप्रोक्षणादिवत् परिशिष्यते, तदप्ययुक्तम् (५)अन्यत्रोपयुक्तोपयक्ष्यमाणत्वाभावादात्मनः, विशेषतस्त्वपनिषदस्य कर्मानुष्ठानविरोधा

(१) 'तत्र तु' इत्यादिना संशय्यापि समारोपत्व प्रदश्य, भ्रानतेरप्युचितनिमित्तापेक्षणदकस्मादित्य- युक्ततं माष्यमित्याशंक्याह शुक्कमास्वरस्येति (२) साधारणधार्मेणि दृष्टे कि तनमात्रं विपययकारणमुत सादृश्यादिदोष सम्बलितिमितति विकल्य त धवलभास्वररूपस्य शुक्तिरजतसाधारण्ये सति व्यवहितरजतनिश्यात्मेव सनिहितशु्कश्प्रसंगादाय नि रस्य द्वितीयं दूषयन्राह संशयो वेति। तथा च समानानेकधर्मोपपन्तर्िपतिपत्तरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातो विशेषापेक्षो विमर्शः संशय इति सूत्रेऽम्पादवर्णितसंशयसामग्रीसत्वात्संशय एव युक्तो न विवर्यय इत्यमेमा- यकमकस्मादितिपदं भाष्ये प्रयुक्त्तमिति मन्दर्भार्थः । (३) कथं तहि दृश्यमानविपर्ययनियमसतव्राह्ानेनेति। दुष हेतु प्रतिषिध्य कार्यननियम प्रतिजानता भाष्यकरेणावृष्टं कर्म हेतुत्वेनार्थादुक्तमिति भावः ।

(५) गुणकर्म क्वचिदुपयोक्ष्यमाणशेषो यथा हवने उपयोक्ष्यमाणबीहीनामवघातः, कचिदुपयुक्कशेषो

८२ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

दित्यर्थः । प्रकृतमुपसंहरति-"तस्मादि"ति। एवं सिद्धरूपब्रह्मपरत्वमुपनिषदाम् । ब्रह्मणः शास्त्रार्थस्य धर्मादन्यत्वाद्भित्नविषयत्वेन शास्त्रभेदाद् 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासे'त्यस्य शास्त्रारम्भ त्वमुपपद्यत इत्याह-"एवं च सती"ति। इतरथा तु धर्मीिज्ञासैवेति न शास्त्रान्तरमि ति न शाखतरारम्भत्वं स्यादित्यत आह-"प्रतिपत्तिविधिपरत्व" इति (पृ० १९३ पं० १)। न केवलं सिद्धरूपत्वाद्ब्रह्मात्मैक्यस्य धर्मादन्यत्वमपि तु तद्विरोघादपीत्युपसंहारव्याजे- नाह-"तस्मादहं ब्रह्माक््मीति" (प०१९४प०१) । (१)इतिकरणेन ज्ञानं परामृशति। (२) विधयो हि धर्मे प्रमाणं, ते च साध्यसाधनेतिकर्तव्यताभेदाघिष्ठाना धर्मोत्पादिनश्च तदधिष्ठाना न ब्रह्मात्मैक्ये सति प्रभवन्ति, विरोधादित्यर्थः । न केवलं धर्मप्रमाणस्य शास्त्रस्येयं गतिरपि तु सर्वेषां प्रमाणानामित्याह-"सर्वाणि चेतराणि प्रमाणानी"ति। कुतः? "नही" ति। अद्वैते हि विषयविषयिभावो नाहित। न च कतृत्वं, कार्याभावात्। न च करणत्वम्, अत एव। तदिदमुक्तम्-"अप्रमातृकाणि चे"ति चकारेण। अत्रैव ब्रह्मविर्दा गा थामुदाहरति-"अपि चाहु"रिति। पुत्रदारादिष्वात्माभिमानो गौणः । (३)यथा र्व. दुःखेन दुःखी यथा स्वसुखेन सुखी तथा पुत्रादिगतेनापीति सोऽयं गुणः। न त्वे- कत्वाभिमांनो, भदस्यानुभवसिद्धत्वात्। तस्माद्गौर्वाहीक इतिवद्गौणो, देहे- न्द्रियादिषु त्वभेदानुभवान्न गौण आत्माभिमान:, किन्तु शुक्तौ रजतज्ञानवन्मिथ्या। तदेवं द्विविधोऽयमात्माभिमानो लोकयात्रा वहति। तदसत्वे तु न लोकयात्रा नापि ब्रह्मात्मैकत्वा- नुभवस्तदुपायस्य श्रवणमननादेरभावात् । तदिदमाह-"पुत्रदेहादिबाधनात्"। (४) गौणात्मने।Sसत्वे पुत्रकलत्रादिबाधनं, ममकाराभाव इति यावत्। मिथ्यात्मनोऽसरवे देहेन्द्रियादिबाधनं श्रवणादिबाधनं च। तथा च (५न केवलं लोकयात्रासमुच्छेदः सद्. ब्रह्माहमित्येवंबोधशीलं यत्कार्यमद्वैतसाक्षात्कार इति यावत, तदपि कथं भवेत्। कुतस्तदसंभव इत्यत आह- अन्येष्टव्यात्मविज्ञानात्प्राक प्रमातृत्वमात्मनः। उपलक्षणं चैतत्। प्रमाप्रमेयप्रमाणविभाग इत्यपि द्रष्टव्यम्। एतदुक्तं भवति एष हि विभागोउद्वैतसाक्षात्कारकारणम् ततो नियमेन प्रागृभावात। तेन तदभावे कार्य नोतप- यथा प्रयाजोपयुक्ताज्यस्य डविष्षु क्षारणम् 'प्रयाजशेषेण हवॉष्यभिघारयेदि'ति विहितम्। एतदुमयमप्या- तमनो न सम्भवति प्रधानत्वेनोपयुक्तोपयोक्ष्यमाणत्वाभावादतो न मनननिदिष्यासने तहिषये गुणकर्मणी- ति भाष: ॥ (१) अहं ब्रह्मास्मीति वाक्यस्य तदर्थस्य चेतरपमाणावसानवत्वमयुक्तं नित्यनिवृत्तिपस्तङादित्याशं- नय ज्ञानपर इतिशब्द इत्याह इतिकरणेनेति। (२) विधीनामद्वैतज्ञानविरोषं दर्शयतति विधय इतति । ्यंशा भावना हिधर्म, तषय विधय: साध्या दिमेदाविष्ठानासतदविषयाः। अपि चतेऽनुष्ठेयं धर्ममुपदिशन्तस्तदुत्पादिनः पुरुषेण तमनुष्ठापयन्तीति सा- ध्यधर्माविष्ठानास्तत्पमाणानीति यावदतो नित्यासद्धाद्वैतब्रम्मावगमे तेषा बिरोध इत्याह धर्मोत्पादिन इति। (३) पुत्रादावहमित्यभिमानो गौणात्मा चेत्तहि मुख्यात्मना कि गुणस्ताम्यमत आह यथेति । तकमा- दिति। वाहीको नाम देशविशेषस्तन्निवासी तच्छन्देनोकः। (*) पुत्रादेरुपकारकत्वारोपाध् आत्मांभिमानस्तस्मित्िवृत्ते ममत्वबाधनेव्याड गौणात्मन इति। (५) अवणादिपमाणबाधमुक्खा प्रमित्यंभावमाह न केवलमिति।

पा० १ सू० ४] समन्वयाधिकरणम् । ८३

दयते इति। (१)न च प्रमातुरात्मनोऽन्वेष्टव्य आत्माऽ्न्य इत्याह -- अन्विष्टः स्यात्प्रमातैव पाप्मदोषादिवर्जितः ॥ (पृ० १९५ पं० १)। (२)उक्तं अवास्थप्रैवेयकनिदर्शनम्। स्यादेतत्, अप्रमाणात्कर्थं पारमार्थिकाद्वैतानुभवोत्पत्ति रित्यत आह -- देहात्मप्रत्ययो यद्त्प्रमाणत्वेन कल्पितः। लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं तु, अस्यावधिमाह -- आS5त्मनिश्रयात्। आ ब्रह्मस्वरूपसाक्षातकारादित्यर्थः । एतदुक भवति पारमार्थिकप्रपश्चवादिभिरपि देहादिष्वात्माभिमानो मिथ्येति वक्तव्यं, प्रमाणबाधितत्वात्, तस्य च समस्तप्रमाणकारण त्वं भाविकलोकयात्रावाहित्वं चाभ्युपेयम्। सेयमस्माकमप्यद्वैतसाक्षतकारे विधा भविष्यति। (३)न चायमद्वैतसाक्षात्कारोप्यन्तःकरणवृत्तिभेद एकान्ततः परमार्थः । यस्तु साक्षात्कारो भा विको, नासी कार्यस्तस्य ब्रह्मस्वरूपत्वात्। अविद्या तु यदविद्यामुच्छिन्याजनयेद्वा, न तत्र काचिदनुपपत्तिः। तथा च श्रुति :- (४) विद्यां चाविदां च यहतद्वेदोभयं सह। अविद्यया मृत्युं तीत्वी विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ इति। तस्मात्सर्वमवदातम् ॥४॥ इति चतुःसूत्री ॥ (५) एवम् कार्यान्वयं विना सिद्धरूपे ब्रह्मणि मानता। पुरुषार्थे स्वयं तावद्वेदान्तानां प्रसाधिता ॥ ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय 'जन्मादयस्य' यत इत्यादिना 'तत्तु समन्वयादि'त्यन्तेन सूत्रसंदर्भेण सर्वजे सर्वशक्तौ जगदुत्पत्तिस्थितिविनाशकारणे प्रामाण्यं वेदान्तानामुपपादितम्। तन् ब्रह्म- णीति परमार्थतो न त्वद्यापि ब्रह्मण्येवेति व्युत्पादितम्। तदत्र संदिह्यते-तज्जगदुपादान. (१) नियतपावसत््व हि कारणत्वं पमात्रादिश्व ज्ञानकरणं, तस्मिम्सकृदुदिततस्वसाक्षात्क रात्रिवृत्ते नोर्ध ज्ञानानुवृत्तिरित्यर्थकं प्रथमर्ध व्याख्याय पमातृलये फलिनोऽमावात मोक्षस्य कध पुमर्थत्वमित्या- शङ्का परार्धव्याख्यया समाधन्ते न चति। अन्वेष्ठव्यः परमात्माऽन्वेष्टः प्रमातृत्वोपलक्षिताच्चिदेकरसान्न, भि- नस्ततोषध्यस्तपमातृत्वबवऽप्युपलक्षित आत्मैव पापदोषादिरहिताSन्विट्टो विहितः स्यादतो नोकदोष इत्यर्थः। (२) नतु यथन्वेष्टरात्मभूतं ब्रह्म किमिति सर्वत्र न चकास्ति तवाह उक्त्मिति । प्रमान्नदेस्तत्व- ज्ञानहेतुर्ता सिद्धवत्कृत्य ज्ञानान्तन्निवृत्ती हेत्वभावात फलाभाव उक्त, स न बाध्यस्य ममात्रादेः प्रमानुत्पादक- त्वापातादिति शब्टोत्तरत्वेन तृतीयक्षोकं व्याख्याति स्यादेतरिति। (३) न चायमिति। तथाच य उत्पद्तेषनुभवो नमर्थिका,यञ मार्िको न उत्् ञ्ाप्रमाणात्कर्थ पारमार्थिकानुभवोत्पत्तिरित्यत्रेष्टपात्तरेवेति भावः । (४) वि्द्या वृत्तिमवि्द्या च कार्यकारणभावेन सहिते यो वेद सोविद्योपादानवेन तन्मय्या वृत्त्या तडु पादानं मृत्युमवद्या। तीर्त्वा स्वरूपभूनविद्योपलक्षितममृतत्वमवतुते इति श्रुतैरर्थः। (५) एवं चतुःसूतया शास्त्रार्थ संक्षिप्य वक्ष्यमाणाधिकरणार्थाना सङ्गर्ति प्रदर्शयन्नाह एवमिति। यदि सर्वज्ञे वेदान्तानां प्रामाण्यं सिद्ध किमधिकरणातरेणात आह तच्चेति। सर्वज्ञे जगद्तासम्वयपरदर्शनन चे- तन तदिन्युपक्षित्तम्, तदाक्षिप्य समर्थ्यन इति अक्षेपलक्षण संगत्याऽग्रिमाधिकरणसुत्थाप्यते। प्रयोजनं चास्य पूषप से तत्त्वमसीतितच्छब्दवाव्यप्रधानैकपसंपात्तिः, सिद्धान्ते तु चेतनस्य ब्रह्मैक्यामेति।

८४ सटिप्पणभामत्या [अ०१

कारणं कि चेतनमुताचेतनमिति। अन्र च विप्रतिपत्तेः प्रतिवादिनां विशेषानुपलम्भे सति संशयः। तन्र च प्रधानमचेतनं जगदुपादानकारणमनुमानसिद्धमनुवदन्त्युपनषद इति सांख्याः। (१)जीवाणुव्यतिरिक्तचेतनेश्वर निमित्ताधिष्ठित ।चतुर्विधा: परमाणवो जगदुपादा नकारणमनुमितमनुवदन्ताति काणादाः। आदिश्रहणेनाभावोपादानत्वादि प्रहीतव्यम्। अनि- वचनीयानाद्यविद्याशक्तिमच्चेतनोपादानं जगदागमिक्रमिति ब्रह्मविदः। एतासां च विप्रति- पत्तीनामनुमानवाक्या(२)नुमानवाक्याभासा बाजम्। तदेवं विप्रतिपत्तेः संशये क तावतप्रा प्रम्। (३) तत्र

न सर्वशक्तिविज्ञाने प्रधाने त्वस्ति संभव: ॥ ज्ञानक्रियाशक्ती खलु ज्ञानकक्रियाकार्यदर्शनोन्नेयसद्भावे। न च ज्ञानक्रिये चिदात्मनि इतः, तस्यापरिणामित्वादेकत्वाच्च(४) । त्रिगुणे च प्रधाने परिणामिनि संभवतः । यद्यपि च साम्यावस्थायां प्रधाने समुदाचरद्दत्तिनी क्रियाज्ञाने न स्तः, तथाप्यव्यक्तेन शत्तयात्मना रूपेण संभवत एव। तथा च प्रधानमेव सर्वजं सर्वशक्ति च, न तु ब्रह्म। स्वरूग्चैतन्यं त्वस्यावृत्ति कमनुपयोगि जीवात्मनामिवाहमाकम्। न च स्वरूपचैतन्ये कर्तृत्वमकार्यत्वात्तस्य। कार्यत्वे वा न सर्वदा सर्वज्ञता(५)। (६) भोगापवर्गलक्षणपुरुषार्थद्वयप्रयुक्तानादिप्रधानपुरुषसंयोगनि मित्तस्तु महदहं कारादिकमेणाचेत नस्यापि चेतनानधिष्ठितस्य प्रधानस्य परिणामः सर्गः । हषट चाचेतनं चेतनानधिष्ठितं पुरुषार्थे प्रवर्तमानम्। यथा वत्सविवृद्यर्थमचेतनं क्षीरं प्रवर्तते। (७) 'तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेयेती'त्याद्याश्ष श्रुतयोऽचेतनेSपि चतनवदुपचारातस्वकार्योन्मु खत्वमादर्शयन्ति यथा कूलं पिपतिषतीति। यत्प्राये श्रूयते यच्च तत्तादृगवगम्यते। भाकप्राये श्रुतमिदमतो भाक प्रतीयते॥ अपि चाहुईद्धा:(८)-'यथाऽ्य्यप्राये लिखितं दष्ट्रा वदन्ति भवेदयमध्य' इति, तथे

(१) जीवेति। जीवा एव स्वकमद्वारा कर्तार इति मननिरासार्थ जीवव्यतिरिक्तत्वम्। अणुव्यतिरकेण चाणुस ङ्कातकारणत्वनिरासः। चेतनग्रहणेन प्धानबादखण्डनं बोध्यम्। (.) अनुमानेति। सिद्धान्तेऽनुमानानि वाक्यानि न यथार्थान्य्यन्न तु तदाभासा बीजं इति ध्येयम्। (३) प्रधानकारणवादिमतेन पूर्वपक्षं स्थापयत्नाह तन्रेति। ज्ञानति। अपरिणामित्वाङ्गक्रणः सर्वेजनन शक्तिसर्वधिषय्ञाने न स्तः ज्ञानक्रियाशक्त्यभावात्, यस्य हि किश्वि्ननदिशक्र्नम्भवति तस्य कुतः सर्वविषयजननादिशक्त्ति संभवः, प्रधानस्य तु परिणामित्वादहित तत्सम्भव इत्यर्थः। (४) एकत्व्रचेति। एकरूपत्वान्निर्गुणत्वादित्यर्थः। एतेनापरिणामिन्यपि ब्रह्माण ज्ञानगुणः पयलु णश् ककि न स्यातामित्याशङ्का पराहता। अथवा निरवयत्वादपारणमित्व साधनमिंद मन्तध्यम् । (५) तथाचावृत्तिकस्य सर्वविषयपरिणमराहवतस्या ार्यस्य च स्वरूपचेत्् सर्व्त् न वति, कार्यत्वस्वीकारे च न सवज्ञतेति भाषः। (६) ननु कथमचेतनं प्रधानं चेतनानविष्ठित परवर्तेतात आह ोगेति।पुरुषार्थप्रयुक्तो यो अि पधानपुरुषसंयोग: प्रधानस्य पुरुषं प्ति पारार्थ्यलक्षण सम्बन्धस्तनिमित्तः सर्ग इत्यर्थः। () 'गोणश्चेनात्मशब्दात' इन्यादिसूत्रनिरस्याः शङ्क्राः सौकर्यार्थमेकत्र संगृहगाति तदैक्षतेत्यादिना। (८) शवरस्वामिन: ।

पा० १ सू०५ ] ईक्षत्यधिकरणम् ८५

दमपि 'ता आप ऐक्षन्त'तत्तेज ऐक्षते'त्याुपचार प्राये श्रुतम्, 'तदैक्षते'त्यौपचारिकमेव वि ज्ञेयम्। 'अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति च प्रधानस्य जीवात्मत्वं जीवार्थकारितयाह। यथा हि भद्रसेनो राजार्थकारी राज्ञा भद्रसेनो ममात्मेत्युपचर्यते, एवं 'तत्त्वमसी'त्यायाः श्रुतयो भाक्ता: संपत्त्यर्था वा द्रष्टव्याः। 'स्वमपीतो भवतीति च निरुकं जी वस्य प्रधाने स्वकीयेऽप्ययं सुषुप्तावस्थायां ब्रूते। (१)प्रधानांशतमःसमुद्रेके हि जीवो निद्रा णस्तमसीव मग्नो भवति। यथाहु :- 'अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्े'ति। वृतीनामन्यासां प्रमा णादीनामभावस्तस्य प्रत्ययः कारणं तमस्नदालम्बना निद्रा जीवस्य वृत्तिरित्यर्थः। तथा सर्वझं प्रस्तुत्य श्वेताश्वतरमन्त्रोऽपि 'स कारणं करणाधिपाघिप इति प्रधानाभिप्रायः। प्रधानस्यैव सवजत्वं प्रतिपादितमधस्तात्। तस्मादचेतनं प्रधानं जगदुपादानमनुवदन्ति श्रुनय इति पूर्वः पक्षः । एवं काणादादिमतेऽपि कर्थचिदयोजनीयाः श्रुतयः। अक्षरार्थस्तु "प्रधान कारणपक्षेऽपी"ति "प्रधानस्थापी"ति (पृ० १७१ पं ८) अपिकार।वेत्रकाश थौं। स्यादेतत् सत्त्वसंपत्या चेदस्य सर्वज्ञताऽथ तमःसंपत्त्याऽसवज्ञनवास्य कस्मान्न भव तत्यित आह "तेन च स्वधर्मेण ज्ञानेने"ति। सत्वं हि प्रकाशशीलं निरतिशयोत्कर्ष सर्वेज्ञताबीजम्। यथाहुः (२) निरतिशयं सर्वज्ञताबीज'मिति। (३)यत् खलु सातिशयं तत् क्व. चित्निरतिशयं दष्ट, यथा कुवलामलकिल्वेषु सातिशयं महत्त्वं व्योम्नि परममहति निरति शयम्। (४)एवं ज्ञानमप्येकद्विबहुविषयतया सातिशयमित्यनेनापि क्वचिननिरतिशयेन भवि तव्यम्। (५)इदमेव चास्य निरतिशयत्वं यद्विदितसमस्तवेदितव्यत्वम्। तदिदं सर्वज्ञत्व्रं सत्वस्य निरतिशयोत्कर्षत्वे सम्भवति । एतदुकं भवति यद्यपि रजस्तमसी अपि स्तः, तथापि पुरुषार्थप्रयुक्तगुणवैषम्यातिशयात् सत्वस्य निरतिशयेत्किर्षे सार्वइयं कार्यमुत्पद्यत इति प्रधानावस्थायामपि तन्मात्रं विवक्षित्वाSविवक्षित्वा च तमःकार्य प्रधानं सर्वज्ञमुपच- र्येत इति। अपिभ्यामवधारणस्य व्यवच्छेद्यमाह-न केवलस्थे"ति। न किचिदकं कार्य जनयेदपि तु बहूनि, चिदात्मा चैकः, प्रधानं तु त्रिगुणमिति तत एव कार्यमुत्पत्तुम हँति, न चिदात्मन इत्यर्थः। तवापि च योग्यतामात्रेणैव चिदात्मनः सर्वज्ञताभ्युपगमो न कार्ययोगादित्याह-"त्वयाऽपी"ति। न केवलस्याकार्यकारणस्येत्येततिसिहावलोकितेन पपच्चयति-"प्रागुत्पत्त"रिति। "अपि च प्रधानस्ये"ति (पृ० १९९ पं० १)। चस्त्वर्थः । एवं प्राप्त उच्यते-

(१) नतु नित्यस्य जीवस्य कथं प्रधाने लयोत आह प्रधानांशिते। पधानस्यांशस्तमोगुणस्तस्यो- डैके जीवो निद्रां कुंर्वस्तत्र मग्न इव भवत्यतश्न विषकाभावाळयोपचार इत्यर्थः । (२) पतंजलिमहर्षयः। यदा योगैश्वयातसत्वं निरतिशयो ् कृष वत ा ्र् े ी तीति सूतार्थः। (३) निरतिशयता सत्वस्य तत्कार्यज्ञानस्य निरतिशयसाधनेनोपपादयति यत् खल्विति। (४) एवमिति । ज्ञानत्वं निरतिशयकिंचिदाश्रितं सातिशयवृत्तिजातित्वात् परिणामत्ववदिति अनु- मानाकारोध् बोध्यः। (५) ननु निरतिशयत्वे कथ सर्वबिषयत्बम्, नहि नमारिमाणं सर्वविषयमत आह इदमेषोते। ज्ेयभूम्रा हि ज्ञानभूमा ततो निरतिशयत्वं सर्वविषयत्वमानयर्तीत्यर्थ।। =भा०

८६ सटिप्पणभामत्या [अ०१

(सू०) ईक्षतर्नाशब्दम्॥। ५॥ गौणश्चेन्नात्मशब्दात्॥६॥। (१)नामरूपप्रपश्चलक्षण कार्यदर्श नादेतत ्कारणमात्रवदिति सामान्यकल्पनायामस्ति प्रमाणं, न तु तदचेतनं चेतनमिति वा विशेषकल्पनायामस्त्यनुमानमित्युपरिष्टात्प्रवेदयिष्यते। तस्मा न्ामरूपप्रप्च कारणभेदप्रमायामाम्नाय एव भगवानुपासनीयः। तदेवमाम्नायैकसमधिगमनीये जगत्कारण (२) पौर्वापर्यपरामर्शाद् यदाम्नायोऽजसा वदेत् । जगद्वीजं तदेवेष्टं चेतने च सआज्सः ॥ तेषु तेषु खल्वाम्नायप्रदेशेषु 'तदेक्षते'त्येवं जातयिकवारकयैरीक्षितुः कारणाज्जगज्जन्माख्य यत इति। न च प्रधानपरमाण्वादेरचेतनस्येक्षितृत्वमाञ्जसम्। सत्वांशनक्षितृ प्रधानं तस्य प्रकाशकत्वादिति चेतू। न, तस्य जाड्यन तत्वानुपपत्तेः । कस्तर्हि रजस्तमोर्भ्यां सस्वस्य विशेष: ? स्वच्छता। स्वच्छं हि सत्वम्। अस्वच्छे च रजस्तमसी। स्वच्छस्य च चैतन्य बिम्बोद्मराहितया प्रकाशकत्वव्यपदेशो नेतरयोरस्वच्छतया तद्प्राहित्वाभावात्। पार्थिवत्वे तुल्य इव मणेर्बिम्बोद्ग्राहिता न लोष्टादीनाम्। ब्रह्मणस्त्वीक्षितृत्वमाञ्जसम्, तस्याम्नायतो निः त्यज्ञानस्वभावत्वविनिश्चयात्। (३)नन्वत एवास्य नेक्षितृत्वं, नित्यस्य ज्ञानस्वभावभूतस्ये क्षणस्याक्रियात्वेन ब्रह्मणस्तत्प्रति निमित्तभावाभावात्, अक्रियानिमित्तस्य च कारकत्वनिवृत्ता तव्याप्तस्थ तद्विशषस्य कर्तृत्वस्य निवृत्तेः। (४)सत्यम्, ब्रह्मश्वभावश्चैतन्यं नित्यतया न क्रिया, तस्य त्वनवच्छिनस्य तत्तद्विषयोपधानभेदावच्छेदेन कल्पितभेदस्यानित्यत्वं कार्यत्वं चोपयते। तथाचैवंलक्षणे ईक्षणे सर्वविषये ब्रह्मणः स्वातन्त्रयलक्षणं कर्तृत्वमुपपत्रम्। (५)यद्यपि च कूटस्थनित्यस्यापरिणामिन औदासीन्यमस्य वास्तवम्, तथाप्यनाद्यनिर्वेचनीयाविद्यावच्छिन्नस्य व्यापारवत्वमवभासत इति कर्तृत्वोपपत्तिः ।(६)परैरपि च चिच्छक्ते: कूटस्थनित्याया वृत्तीः प्रति वतृत्वमीदृशमेवाभ्युपेयम्, चैतन्यसामानाधिकरण्येन ज्ञातृत्वोपलब्घेः। (७)नहि प्रा० धानिकान्यन्तर्बहिष्करणांनि त्रयोदश सत्वप्रधानान्यपि स्वयमेवाचितनानि तद्वृत्तयश्च स्वंवा परं वा वेदितुमुत्सहन्ते। नो खल्वन्धाः सहस्रमपि पान्थाः पन्थानं विदन्ति। चक्षुष्मता चैकेन चेदू वेद्यते, स एव तर्हि मार्गदर्शी स्वतन्त्रः कर्ता नेता तेषाम्। एवं बुद्धिसत्वस्य स्त्रयमचेतनम्य चितिबिम्बसंकरान्या चदापननं चैतन्यस्य ज्ञातृत्वम् , चितिरेव ज्ञात्री म्वतन्त्रा,

(१) नन्वनुमानसिद्धानुवादिषु वेदान्तेषु कथमीक्षतिश्रवणाद् ब्रह्मनिणयस्तभाह नामरूपति। (२) पौवापर्येति। पार्वापर्यमुपक्रमोपसंहारौ, परामशों मध्ये निर्देश, एमिर्यदाम्रायो मुख्यवृत्त्या बढे- नदेव जगदीज, चाम्नायश्चेतने मुख्यों न प्रधान इति कारिकार्थः। (३) ननु भवतु ब्रह्मणीक्षणरूपप्रकृतिमुख्या, प्रत्ययस्तु कथं तत्र मुख्य इत्याशङ्कने नन्विति। अतएक नित्यज्ञानत्वादेव। (४) समान्ते सत्यमिति । (५) यथोक्तमपरिणामित्वात्र ज्ञानं ब्रह्मण इति तत्राह यद्यपि चेति। (६) पारमार्थिकेक्षितृत्वस्य सांख्य मतेऽप्यसम्भवादीपाधिक मेव ज्ञतूं मुख्यं वेदान्ति भेरप स्वीकियते इत्याशयेनाड परैरिति। () ननु चितिशकेर्जावृत्वेन कि, प्रधानविकार एव ज्ञास्यन्तात्यत्रीह नहीति।

पा०१ सू०५ ] ईक्षत्यधिकरणम् । ८७

नान्तर्बहिष्करणान्यन्घसह स्र प्रतिमान्यस्वतन्त्राणि। न चास्याश्विते: कूटस्थनित्याया अस्ति व्या पारयोग: । न च तदयोगेऽप्यज्ञातृत्वं, व्यापारवतामपि जडानामज्ञत्वात। तस्मादन्तःकरणत्र- र्तिनं व्यापारमारोप्य चितिशक्तौ कर्तृत्वाभिमानोऽन्तःकरणे वा चैतन्यमारोप्य तस्य ज्ञातृ त्वाभिमानः। सर्वथा भवन्मतेऽरपि नेदं स्वाभाविकं क्वचिदपि ज्ञातृत्वमपि तु सौव्यवहारि- कमेवेति परमार्थः । (१)नित्यस्यात्मने ज्ञानं परिणाम इति च भेदाभेदपक्षमपाकुर्वद्धिरपा- स्तम्। (२)कूटस्थस्य नित्यस्यात्मनोऽव्यापारवत एव भिन्नं ज्ञानं धर्म इति चोपरिष्टादपाकरि

विषयावच्छिनं सजज्ञान कार्य तस्य कर्ता ईश्वरो ज्ञाता सर्वज्ञः सर्वशककरिति बिदम्। तथा च श्रुति :- (३)तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्रमभिजायते। अन्नात्प्राणो मनः सत्यं लोका: कर्मेसु चामृतम् ॥ यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तप: । तस्मादेतद् ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते ॥ इति ॥ तपसा ज्ञानेन अव्याकृतनामरूपविषयेण, चीयते तव्याचिकीर्षावद्भवति, यथा कुविन्दा- दिरब्याकत पटादि बुद्धावांलिख्य चिकीषति। एकधर्मेवान् द्वितीयधर्मोपजननेन उपचित उच्यते । (४) व्याचिकीर्षायाँ चोपचये सति ततो नामरूपमननमदनायं साधारणं संसारिणां व्याचिकीर्षितमभिजायते। तस्मादव्याकृताव्याचिकर्षितादू अन्नात्प्राणो हि रण्यगभो ब्रह्मणो ज्ञानक्रियाशक्तयधिष्ठानं जगत्सूत्रात्मा साधारणो जायते, (५)यथा- Sव्याकृताद् व्याचिकीर्षितात् पटाद् अवान्तरकार्य द्वितन्तुकादि। तत्माच्च प्राणाद् मनआख्यं सङ्कल्पविकल्पादिव्याकरणात्मकं(६)जायते । ततो व्याकरणात्मकानू मनसः सत्यशब्दवाच्या(७)न्याकाशादीनि जायन्ते। तेभ्यक्ष सत्याख्येभ्योऽनुक्रमेण लोका भूरा- दयः, तेषु मनुष्यादिप्राणिनो वर्णाश्रमक्रमेण कर्माणि धर्माधर मरूपाणि जायन्ते। कर्मसु चामृतं फलं स्वर्गनरकादि। तच्व स्वनिमित्तयोर्धर्माधर्मयोः सतोन विनश्यतात्यमृतं,यावद्धर्मावर्मभावीति यावतू। यः सर्वेज्ञः सामान्यतः, सर्वविद्विश्ेषतो, यस्य भगवतो ज्ञानमयं तपो धर्मो नायासमयम्, (८)त- (१) भवतु सांख्यमतेलक जातृत्वं भा्टमत तु तान्विकं तनयुगच्छावदानतिनो गण स्पादत आह नित्यस्यति। (२) तरईि न्यायमत एवास्तु वाहतवमत आड कूटस्थस्पेति। धर्मो-गुणः । उपरिधात- 'ज्ञोत एव' इति

(३) औपाधिकमीक्षणकर्तृत्वमित्यत्र श्रतिममाणं दर्शयति तपसेति । दृष्टन्तमदर्शनपूर्वकं श्रव्यर्थ- माह तपस्ेति। ज्ञानेनोपलाक्षितं तद्विषयनानारूपव्याचिकीर्षावङ्वाति। (४) सतोशनमभिजायत इत्येतद्याचष्टे व्याचिकीर्षायां चति। धर्मशययोग उपचयः। अन्नशनदवाव्य- नामरूपामिव्यक्तिर्जायत इत्यर्थ। । (५) समुदाये सिसृक्षिते प्रथममेकदेशहिरण्यगर्भोत्पत्ता निदर्शनमाह यथेति। (६) संकल्पादिवृत्तिव्यक्त्तककिरणात्मकं तत्कारणं व्यष्टिमन इत्यर्थ: । (•) सत्यशब्दार्थमाह आकाशादीनीति। तेषु हि पृथिव्यादित्निकमपरोक्षत्वाढ्ारयाकाशी च परोक्ष स्वात्सत्यशब्दवाच्याविति दृष्टव्यम्। (८) तस्मादेवदिति व्याचषे तस्मादिति। अन्नात्माण इत्यन्रेव क्रमार्थकपश्ञमीस्वीकारपसंगो मा भः

८८ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

स्माद्रह्मण: पूर्वस्मादेतत्परं कार्य ब्रह्म। किश्व नामरूपमन्नं च व्रीियवादि जायत इति। त स्मात्प्रधानस्य साम्यावस्थायामनीक्षितृत्वात्, क्षेत्रज्ञानां च सत्यपि चैतन्ये सर्गादौ विषया- नक्षिणात्, मुख्यसम्भवे चोपचारस्यान्याय्यत्वान्, मुमुक्षोश्चायथार्थोपदेशानुपपतेः, मुक्ति- विरोधित्वा(१)तेजःप्रभृतीना च मुख्यासम्भवेनोपचारश्रयणस्य युक्तिसिद्धत्वात्, संशये च त- त्प्रायपाठस्य निश्चायकत्वात्, इह तु मुख्यस्यौतसर्गिकत्वेन निश्चये सति संशयाभावात्, अन्यथा किरातशतसंकीरणदेशनिवासिनो ब्राह्मणायनस्यापि किरातत्वापत्तेः, ब्रह्मैवेक्षित्रनाद- निर्वाच्याविद्यासचिवं जगदुपादानं, शुक्तिरिव समारोपितस्य रजतस्य, मरीचय इव जलस्य, एकध्न्द्रमा इव द्वितीयस्य चन्द्रमसः । न त्वचेतनं प्रधानपरमाण्वादि। अशब्दं हि तत्। (२)न च प्रधानं परमाणवो वा तदतिरिक्त्तसर्वज्ञेश्व राधिष्ठिता जगदुपादानमिति साम्प्रतम्, तेषी भेदेन कार्यत्वात। कारणातकार्याणां भदाभावात्, कारणज्ञानेन समस्तकार्यपरिज्ञानस्य मृदादिनिदर्शनेनागमेन प्रसाधितत्वात, भेदे च तदनुपपत्तेः । साक्षाच्च 'एकमेवाद्वितीयं, नेह नानास्ति किशवन, मृत्यो: स मृत्युमाप्नोती'त्यादिभिबहुभिवचोभिर्ब्रह्मातिरिकतस्य प्रपश्वस्य प्रतिषेधाच्चेतनोपादानमेव जगद् भुजज्ञ इवारोपितो रज्जूपादान इति सिद्धान्तः । सदुपादान- त्वे हि सिद्धे अगतस्तदुपादानं चेतनमचेतनं वेति संशय्य मीमास्येत, अद्यापि तु सदुपादान त्वमसिद्धमित्यत आह-"तत्रेदं शब्दवाच्यमित्यादि दर्शयती"त्यन्तेन (पृ० १९९ पं० ११)। तथापीक्षिता पारमार्थिकप्रधानक्षेत्रज्ञातिरिक् ईश्वरो भविष्यति, यथा हु्हैरण्यगर्भा इत्यतः श्रुतिः पठिता 'एकमेवाद्वितीय'मिति। 'बहु स्या'मिति च चेतनं कारण मात्मन एव बहुभावमाह। (३)नेनापि कारणच्चेतनादभिन्नं कार्यमवगम्यते। यद्यप्याका शाद्या भृतसृष्टिस्तथापि तेजोबन्नानामेव (४)त्रिवृत्करणस्य विवक्षितत्वात् तत्र तेजसः प्राथम्या त तेजः प्रथममुक्तम्। एकमद्वितीयं जगदुपादानमित्यत्र श्रुत्यन्तरमपि पठति-"तथाऽन्यत्रे". ति। (५)बह्म चतुष्पादष्टाशफं षोडशकलम्। तथ्था प्राची प्रतीची दक्षिणोदीचीति चतन्रः कला: ब्रह्मणः, प्रकाशवान् नाम प्रथमः पादः। तदर्घ शफः। तथा पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौः समुद्र

दत आह पूर्वस्मादिति। नियतपूर्वकालवृत्तित्वरूपकारणत्वमेव तच्छव्दार्थ इत्यर्थः । नियतपूर्ववर्तिनः सर्वज्ञा- ज्जायमानस्य हिरण्यगर्भग्रक्मण: परकालवार्त्तित्वेन कार्यत्वमेतच्छन्दार्थ इत्याह एतदिति। नाम-देवदत्तादि। रूपं-शुक्कादि। (१) मुक्तिविरोधित्वात् इति। अयथाभूतप्रधानात्मत्वोपदेशस्य मुक्तिविरोधित्वादित्यर्थ:। (२) सांख्यमतेन मधानकारणवार्दत् निरस्य पातञ्ाला् म ्त ा ्यह न चेति । तन्मे कार्या णा म धि छ्ठतुरुपादानाच्च मेदात श्रुता तु तदभावादित्यर्थः। (३) चेतनकारणेनात्मन एव बहुभवनकथनेनेत्यर्थ: । (४ ) तिवृदिति। छान्दोग्ये हि 'तामं त्रिवृतं तरिवृतमेकेका मकरोदि'ति तिमृणां देवतानां तेजोऽबत्ाना- मेध त्रिवृत्करणस्य वक्ष्यमाणत्वान्र गगनपवनयोस्तत्र व तेजस: प्राथम्यमित्यर्थः। धीणि भूतानि दविवा विदार्य प्रतिभूतमेकैकमर्ष दिधा प्रस्फोटघेतरभूतद्वये योजनमिति तरिवृत्करणपदार्थः। (५) बोडशकलमिति भाष्यं व्याख्याति ब्रह्मेति । म प्राणमसृजत पाणाच्छूद्धा ख वायुर्ज्योतिराप: पृथिवीनितियं मनोऽन्मन्राड्रीर्य तपो मन्त्रा: कर्म लोका: लोकेषु नाम च' इत्युक्ता: घोडशकला रत्नपमादिधृ- ता प्रय्नोपनिषदुक्कता इष्टव्याः। वाचस्पतिपदर्शितास्तु छान्दोग्ये 'दिगाधवयव: बोडशकल उास्यो पुरुष" इत्यादिनोका इटव्या:।

पा०१ सू०५ ] ईक्षत्यधिकरणम्।

इत्यपराश्चतस्रः कलाः, द्वितीयः पादोऽनन्तवान्ञाम। तथाग्नेः सूर्यश्न्द्रमाः विद्युदिति चतन्रः कला:, स ज्योतिष्मान्नाम तृतीयः पादः। प्राणश्चक्षुः श्रोत्रं वागिति चतस्ः कलाः, स चतुर्थे आयतनवानाम ब्रह्मणः पादः ।तदेवं षोडशकलं षोडशावयवं ब्रह्मोपास्यमिति सिद्धम्। स्या. देतत्, ईक्षतेरिति शितिपा धातुस्वरूपमुच्यते, न चाविवक्षितार्थस्य धातुस्वरूपस्य चेतनोपादा- नसाधनत्वसम्भव इत्यत आह-'ईक्षतेरि"ति (पृ० २०० पं० १)। धात्वर्थानर्देशो- भिमतो, विषायणा विषयलक्षणात्। (१)प्रसिद्धा चेय लक्षणेत्याह-"यजतेरितिवदि"ति। "यः सर्वज्ञ" इति सामान्यतः "सर्वविदि"ति विशेषतः। सांख्यीयं स्वमतसमाधानमुप- न्यस्य दूषयति-"यत्तकं सत्वधर्मेण"ति। पुनः सांख्यमुपस्थापयति-"ननूक"मिति। दूषयति-"तदपी"ति। (२)समुदाचरद्रुत्ति तावन भवति सत्वं, गुणवैषम्यप्रसङ्गेन सा. म्यानुपपत्तेः। न चाव्यकेन रूपेण ज्ञानमुपयुज्यते, रजस्तमसोस्तत्प्रतिबन्धस्यापि सूक्ष्मेण रूपेण सद्भावादित्यर्थः । अपिच चैतन्यप्रधानवृत्तिवचनो जानातिन चाचेतने वृत्तिमात्रे दृष्चर प्रयोग इत्याहं-"अपि च नासाक्षिके"ति। कथं तर्हि योगिनां सत्वांशोत्कर्षहेतुकं स वज्ञत्वमित्यत आह-"योगिनां त्वि"ति। सस्वांशोत्कर्षो हि योगिनां चैतन्यचक्षुष्म- तामुपकरोति, नान्वस्य प्रधानस्येत्यर्थः। यदि तु कापिलमतमपहाय (३)हैरण्यगर्भमास्थीयेत, तत्राप्याह-"अथ पुनः साक्षिनिमित्तमि"ति । (४) तेषामपि हि प्रकृष्टसत्वोपादानं पुरुषविशेषस्यैव क्लेशकर्मविपाकाश्ययापरामृष्टस्य सर्वज्ञत्वं, न तु प्रधानस्याचेतनस्य, (५)तद पि चाद्वैतश्रुतिभिरपास्तमिति भावः। पूर्वपक्षबीजमनुभाषते-"यत्पुनरुकं ब्रह्मणोपी"- ति। चैतन्यस्य शुद्धस्य नित्यतवेऽप्युपहितं सदनित्यं कार्यमाकाशमिव घटावच्छित्मित्य- भिसन्धाय परिहरति-"इदं तावद्भवानि"ति। (पृ०२०१प०१) "प्रततौषण्यप्र- काशे सवितरी'त्येतदपि विषयावच्छिन्नप्रकाशः कार्यमित्येतदभिप्रायम्। वैधम्यं चोदय ति-"ननु सवितु'रिति। (६) कि वाहतवं कर्माभावमभिप्रेत्य वैषम्यमाह भवान्, उत त द्विवक्षाभावम तत्र यदि तद्विवक्षाभावं, तदा प्रकाशयतीत्यनेन मा भृत् साम्यं, प्रकाशत इ- त्यनन त्वस्ति, नह्त्र कर्म विवक्षितम्, अथ च प्रकाशस्वभावं प्रत्यस्ति स्वातन्त्रयं सवितु- रिति परिहरति-"नासत्यपि कर्मणी'ति। असत्यपीत्यविवक्षितेपीत्यर्थः। अथ वासतवं कर्माभावमारभसंधाय वैषम्यमुच्यते, तन्न, असिद्वत्वात् कर्मामावस्य, (७)विवाक्षितत्वाचात्र

(१) प्रसिद्धेति। लक्षणाया एव निरूढत्वार्थ प्रयोगानुगमो न वाचकत्वायत्यर्थः। (२ ) समुदाचर द्ृत्ति- अभिव्यक्ति व्या पार कर्म् (३) पातञ्ज्ल् म तमित्यर्थः । (४ ) तेषामिति । हैरण्यगर्माणां मतेSविद्याऽस्मितारागद्वेवामिनिवेशाख्यैः पञ्चमः केशैर्वमधिर्मकर्म- णां विपाकेन तत्फलाशयेन फलभोगवासनयासपृष्टस्य पुरुषस्यैव प्रकृष्सत्वोपादानं सर्वज्ञत्वं नाचेतनस्येत्य र्थः । अत एव 'केशकर्मबिपाकाशयेरपरामृष्टः पुरुषविशेष' इति पातञ्जलसूत्रम्। (५) न चैतदपि मतं श्रद्धेयं मेदवादग्रस्तत्वादिव्याह तदवि चति। (६) सवितृपरकाशस्य रूपादेर्भावादस्त्यपीति भाष्यामङ्गतिमाशक्य विकल्पमुखेनावताययति किमिति। (9) एवमेश्तेत्यत्र कर्माविवक्षापक्षे प्रकाशत इतिवत्कर्तृत्वनिर्देश उस्पादितोऽधुनSविवश्ाप्यसिद्धे न्याह विवक्षितत्वाच्चेति। न खल्पस्माकं कचिद्वास्तवं दृश्यमस्त्यतोशध्यस्ततयैष कर्मत्वस्य विवक्षेत्यर्थः।

९० सटिप्पणभामरयां [अ० १

कर्मण इति परिहरति-"कर्मापेक्षायां त्वि"ति। यासां सति कर्मण्यविवक्षिते श्रुतीनाम Sनुपपत्तिस्तासां सति कर्मणि विवक्षिते सुतरामित्यर्थः ।"यत्प्रसादा"दिति (पृ० २०२ पं० २)। यस्य भगवत ईश्वरस्य प्रसादात्तस्य नित्यसिद्धत्येश्वरस्य नित्यं ज्ञानं भवतीति किमु वक्तव्यमिति योजना। यथाहुर्यागशाख्रकारा :- (१)'ततः प्रत्यक्चे तनाधिगमोऽ्यन्तरायाभावश्चति। तद्भाष्यकाराश्र-'भक्तिविशेषादावर्जित ईश्वरस्तम नुगृह्नाति ज्ञानवैराग्यादिने'ति। "सवितृप्रकाशवदि"ति। वस्तुतो नित्यस्य कार- णानपेक्षा स्वरूपेणोकत्वा व्यततरेकमुखेना्याह-"अपि चाविद्यादिमत" इत्यादि। आदिप्रहणेन कामकर्मादयः संगृह्यन्ते। "न ज्ञानप्रतिबन्धकारणरहितस्ये"ति। सं सारिणां वस्तुतो नित्यज्ञानत्वेप्यविद्यादयः प्रतिबन्धकारणानि सन्ति, न त्वीश्वरस्याविद्यारहि- तस्य ज्ञानप्रतिबन्धकारणसम्भव इति भावः। न तस्य कार्य(२)मावरणाद्यपगमो विद्यतेऽना वृतत्वादिति भावः। ज्ञानबलेन करिया । (३)प्रधानस्य त्वचेतनस्य ज्ञानबलाभावाज्जगतो न क्रियेत्यर्थः । अपाणिभ्रहीताऽपादो जवनो वेगवान् विहरणवान्। अतिरोहितार्थमन्यत्। स्या देतत्, अनात्मनि व्योम्नि घटादुपाधिकृतो भवत्ववच्छेदवित्रमो, न त्वात्मनि स्वभावसि द्धप्रकाशे स घटत इत्यत आह-"दृशयते चात्मन एव सत" इति (पृ० २०३ पं० ७)। "अभिनिवेशो" मिथ्याभिमानः। "मिथ्याबुद्धिमात्रेण पूर्वेणेति"। अ. नेनानादिता दर्शिता। मात्रग्रहणेन विचारासहत्वेन निर्वचनीयता निरस्ता। परिशिष्ट निगद- व्याख्यातम् ॥५॥६॥ (मू०) तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात्। ७॥ इति शङ्कोत्तरत्वेन वा स्वातन्त्रयेण वा प्रधाननिराकरणार्थ सुत्रम्। शङ्का च भाष्ये उक्ता॥। ७॥ स्यादेतत् ब्रह्मैव ज्ञीप्सितं, तच्च न प्रथम सूक्ष्मतया शक्यं शवेतकेतुं आ्रहयितुमिति तत्संबद्ध प्रधानमेव स्थूलतयाSSत्मत्वेन प्राह्यते श्वेतकेतुररुन्घतीमिवाताव सूक्ष्मां दर्शयितुं त. त्संनिहिता स्थूलतारकां दर्शयतीयमसावरुन्तीति । अस्यां शङ्कायामुत्तरम्- (सू०) हेयत्वावचनाच्च ॥ ८॥ इति सूत्रम् । चकारोऽनुक्त(४)सच्चयार्थः । तच्चानुक्तं भाष्य उक्तम् ॥। ८ ॥ अपि च जगत्कारणं प्रकृत्य स्वपितीत्यस्य (५)निरुक्तं कुर्वती श्रुतिश्चंतनमेब जगत्कारणं ब्रूते। यदि स्वशब्द आत्मवचनस्तथापि चेतनस्य पुरुषस्याचेतनप्रधानत्वानुपपततिः। अथा तमीयवचनस्तथाप्य चेतने पुरुषार्थतयाऽSत्मीयेपि चतनस्य प्रलयानुपपतिः। नहि मृदात्मा घट (१) तत इति। तत ईश्वरप्णिधानात् प्रत्यगात्माधिगमोSतरायाणां व्याधस्त्यानादीना चाभाव इति पातञ्जलसूवार्थः। (२) ईश्वरस्य ज्ञानाभिव्यक्रये कर्तव्यं नाहतीत्याह आवरणादीति। (१) ज्ञानमेव बले सामर्थ्यमुपाध्यवच्छिन्नफलोत्पत्तौ, तेन बलेन फलभूतानुभवस्य कारणं क्रिया, मा चान प्रधानस्येव्याह प्रधानस्य स्विति। (४) अनुक्तपतिज्ञाविरोधसमुच्चयार्थशचकार इत्यर्थः, स च भाष्य एवं स्फुट इत्युपेक्षित इति भावः। (५) निरुक्तम्- स्वपिर्ताव्यस्य निर्वचनम् ।

प्रा०१ सू०९-११] 1 ईक्षत्यधिकरणम्। ९१

आत्मीयेSपि पाथसि प्रलीयतेि त्वात्मभूतार्यां मृदयेव। न च रजतमनत्मभूने हस्तिनि प्रली यते, किं त्वात्मभृतार्या शुक्तावेवेत्याह- (मृ०) स्वाप्ययात् ।१। गतिसामान्यात्॥१०।। गतिरवगतिः। "तार्किकसमय इवे"ति (पृ० २११ पं० १६)। यथाहि तार्किकाणां समयभेदेषु परस्परपराहतार्थता, नैव वेदान्तेषु परस्परपराहतिः, अपि तु तेषु सर्वत्र जगत्कारणचैतन्यावगतिः समानेति। "चक्षुरादनिामिव रूपादिष्वि'ति। (पृ० २१२ पं० ८)। (१)यथा हि सर्वेषां चक्षू रूपमेव प्राह्यति, न पुना रसादिकं कस्य चिद्दर्शयति कस्यचिद्रूपम् । एवं रसनादिष्वपि गतिसामान्यं दर्शनीयम् ॥९॥१० ॥ (सृ०) श्रुतत्वाच् ॥ ११ ॥ 'तदैक्षते'त्यत्र ईक्षणमात्रं जगतकारणस्य श्रुतं न तु सर्वविषयम्। जगत्कारणसम्बन्धितया तु तदर्थात सर्वविषयमवगतम्, श्वेताश्वतराणां तूपनिषदि सर्वज्ञ ईश्वरो जगत्कारणमिति साक्षादुक्तमिति विशेषः ॥ ११॥ उत्तरसूत्र सन्दर्भमाक्षिपति-(२)"जन्माद्यस्य यत इत्यारम्ये"ति (पृ० २१३ पं. ३)। ब्रह्म जिज्ञासितव्यमिति प्रतिज्ञातं, तच्च शाख्ैकसमधिगम्यं, शात्त्रं च सर्वज्ञे सर्वशक्तौ जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलय कारणे ब्रह्मण्येव प्रमाणं न प्रधानादाविति न्यायतो व्युत्पादि तम्। न चास्ति कश्चिद्वेदान्तभागो यस्तद्विपरीतमपि बोधयेदिति च गांतसामान्यादित्युक्त्तम् । तत्किमपरमवशिष्यते यदर्थमुत्तरसूत्रसन्दर्भेस्यावतार: स्यादिति, "किमुत्थानमिति" किमाक्षेपे। समाघते-"उचयते, द्विरूपं ही"ति।(३)यद्यपि तत्त्वतो निरस्तसमस्तो- पाधिरूप ब्रह्म, तथापि न तेन रूपेण शक्यमुपदेष्टमित्युपहितेन रूपेणोपदेष्टव्यमिति। तत्र च (४)कचिदुपाधिर्विवक्षितः। (५)तदुपासनानि "कानिचिदभ्युदयार्थानि" मनोमात्रसा धनतयाऽत्र पठितानि। "कानिचित् क्रममुक्त्यर्थानि कानिचित्कर्मसमृख्च्र्था नि" (पृ० २१४ पं० ९)। क्वचित्पुनरुक्तोप्युपाधिरविवक्षितो, यथSत्रैवानमयादय आ नन्दमयान्ता: पश्चकोशाः । तदत्र कस्मिन्तुपाधिर्विवक्षितः कस्मिन्नेति नाद्यापि विवेचितम्। तथा गतिसामान्यमपि सिद्धवदुक्त, न त्वद्यापि साधितमिति तदर्थमुत्तरप्रन्थसन्दर्भारम्भ इत्यरथः । स्यादेतत परस्यात्मनस्तत्तदुपाधिभेदविशिष्टत्याप्यभेदात कथमुपासनाभेद: कथ

(१) यथाहीति। यथा सर्वेषां चक्षुषामेकरूपायगतिहे तुत्त्वं शवणाना श्दावगतिहे तुत्व ब्रणादीन गन्धादिषु, तथा ब्रह्माण सर्वेषा वेदानतानां गतिसामान्य प्रामाण्यद।ढर्यहेतुरिति भावः। (२) वृत्तानुवादेनोत्तरसुत्र ु न्दर्म् म क्ष पतात ्मि प्रमस् ्याोपो त् मि सूत्रमारभ्येन्युक्तम्। सर्ववेदान्तानां कार्ये प्रधानादचेतने च समन्वयखयडनेन ब्रह्मपरत्वं निवेदितमतः प्रथमाध्यायार्थस्य समापत्वादुत्तरग्रन्यारम्भे कि कारणमित्याच्ेपार्थो द्रष्टव्यः। (३) छिरूपमिति भाष्यमयुक्त निरुपाधिन एव ब्राह्मणो जिज्ञास्यत्वादित्याशङ्कयाह यद्यपीति। (४) यदि सोपाधिकरूपस्य निरुपाधिकी देशशेषता कथ ति उपहितिरिति तत्राह क्वचिदिति।

(५) उवास्ती नामपि मोक्षसाधनत्वव्यवृत्तय फलां््याह ुपसन नीत ीोान्यु दयार्थानि, दहरादीनि क्रममुक्त्यर्थानि, उद्धीथादीनि कर्मसमृध्यर्थानि, एतानि तु विधेयत्वाद्ययपि कर्मकाण्ड वक्तव्यानि तथापि मानसत्वेन साम्यादिहाधीतानत्यर्थः।

९२ सटिप्पणभामत्या [अ०१

च फलभेद इत्यत आह-"एक एव त्वि"ति। रूपाभेदेप्युपाधिभेदादुपहितभेदादुपासनाभे- दस्तथा च फलभेद इत्यर्थः । "क्रतुः" संकल्पः (पृ० २१५ पं० २) । ननु यद्येक आत्मा कूटस्थनित्यो निरतिशयः सर्वभूतेषु गूढ: कथमेतस्मिन् भूताश्रये (१)तारतम्यश्रुतय इत्य त आह-"यद्यप्येक आत्मे''ति। (२)यदपि निरतिश्चयमेकमेव रूपमात्मन ऐश्वर्य ज्ञानं चानन्दश्, तथाप्यनाद्यविद्यातमःसमावृत तेषुतेषु प्राणमृद्धेदेषु क्वचिदसदिव क्वचित्सादेव क्र- चिदत्यन्तापकृंष्टमव क्वचिदपकृष्टमेव क्वचित्प्रकर्षवत् क्वचिदत्यन्तप्रकर्षवदिव भासते(३), तत्क- स्य हेतो:१ अविद्यातमसः प्रकर्षनिकर्षतारतम्यादिति। यथोत्तमप्रकाशः सविता दिख्बण्डलमेकरू. पेणैव प्रकाशेनापूरयन्नपि वर्षासु निकृष्टप्रकाश इव शरदि तु प्रकष्टप्रकाश इव प्रथते, तथेदमपी ति। "अपेक्षितोपाधिसम्बन्धम् उपास्यत्वेन, निरस्तोपाधिसंबन्धं श्ेय- त्वेने"ि (पृ० २१६ प० ५) ॥ (सू०) आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥ १२॥। विकारशब्दाचेति चेन्न प्राचुर्यात्।।१३। तद्धेतुव्यपदेशाच्॥ १४ ॥ तत्र तावतप्रथममेकदेशिमते नाधिकरणमारचयति-"तैत्तिरीयकेऽन्नमय"मित्यादि। (४) गौणप्रवाहपातेऽपि युज्यते मुख्यमक्षिणम्। मुख्यत्वे तूभयोस्तुल्ये प्रायदृष्टिर्विशेषिका ।। आनन्दमय इति हि विकारे प्राचुर्ये च मयटस्तुल्यं मुख्यार्थत्वमिति विकारार्थानमया- दिपदप्रायपाठादानन्दमयपदमपि विकारार्थमेवेति युक्तम्। नं च प्राणमयादिषु विकारार्थत्वा- योगात् स्वार्थिको मयडिति युक्तम् । प्राणादयुपाध्यवच्छिनो ह्यात्मा भवति प्राणादिविकारो घटाकाशमिव घटविकारः ।न च सत्यर्थे स्वार्थिकत्वमुचितम्। (५)चतुष्कोशान्तरत्वे तु न सर्वान्तरतोच्यते। प्रियादिभागी शारीरो जीवो न ब्रह्म युज्यते।। नच सर्वान्तरतया ब्रह्मैवानन्दमयं न जीव इति सांप्रतम्, नहीयं श्रुतिरानन्दमयस्य सर्वान्तरतां व्रूतेSपित्वत्रमयादिकोशचतुष्टयान्तरतामानन्दमयकोशस्य। न चात्मादन्यस्या- (१) तारतम्येति । औपाधिकान मध्ये एक उपासकोSवकृष्टोऽपरमुपास्यमुत्कृष्टमिति तारतम्यं सूचयन्त्य उपासनाविधिश्वुतय इत्यर्थः । (२) वस्तुतः स्वतःसिद्धैश्वर्योि उपासषक उपाधिनिकर्षादनभव्य कतेत श्वर्यस्तम्प्रत्य वि्भृतै््वर्य विु- दोपाधिमद् बझ्ोपास्यमिति परिहाराभिप्ायमाह यद्यपीति। ( ३) टीकानुशेषेनायमेव पाठो युक्त्त इति ध्येयम्। (४) नतु 'ता आप ऐक्षनते'त्यायत्रम्मसननिधिमपबाध्य सुख्येक्षितृ ब्रह्म निर्णीत मेह कथमन्रमयाधब्रह्मम्ान्न- विपाठादानन्दमयस्याब्रस्मत्वशङ्गाडत आह गौणेति । अनादिगौगेक्षणपवाहपातेपि जगत्कारणे मुख्यमी- क्षगमिति युक्तम् मुख्यसम्भवे गौणस्यानवकाशात। अतस्तत्र विषयानुदये पायपाठोSकिश्चित्करः।अत्र तु मयटो विकारमाचुर्यार्थयोर्मुख्यत्वे तुल्ये सति विकारार्थग्रहणे प्रायदृष्टिर्वशेषिका पाचुर्यार्थत्वाद्यावर्ति- केत्यर्थः । (६) विकार सन्निधे: सर्वान्तरत्वलिद्रेन बायमाश ड्याड चतुष्कोशितीािो ु्या्त व्वेनानन्दमयस्य सर्वान्तरता न युक्काऽतः पियशिरस्त्वादियुक्तो जीव एवानन्दमयो न अ्सेति कारिकार्थः।

पा०१ सू० १२-१४] आनन्दमयाधिकरणम् । ९३

न्तरस्याश्रवणादयमेव सर्वान्तर इति युक्तम्, यदपक्ष यस्यान्तरत्वं श्रुतं तत्तस्मादेवान्तर भ वति। नहि देवदतो बलवानित्युक्ते सर्वान् सिंहशार्दूलादीनपि प्रति बलवान् प्रतयतेऽपितु समानजातीयनरान्तरमपेक्ष्य। एवमानन्दमयोऽप्यन्नमयादिभ्योऽन्तरो न तु सर्वस्माद।(१)न च निष्कलस्य ब्रह्मणः प्रियाद्यवयवयोगो, नापि शारीरत्वं युज्यत इति संसार्येवानन्दमयः। तस्मादुपहितमेवात्रोपास्यत्वेन विवाक्षितं, न तु ब्रह्मरूपं ज्ञेयत्वेनेति पूर्वः पक्षः । अपि च यदि प्राचुयार्थोऽपि मयट्, तथापि संसार्येवानन्दयो, न तु ब्रह्म। आनन्दप्राचुर्य हि तद्विपरीतदुःख- लवसभवे भवति, न तु तदत्यन्तासंभवे। न च परमात्मनो मनागपि दुःखलवसंभवः, आ- नन्दैकरसत्वादित्याह-"न च सशरीरस्य सत" इति (पृ० २१७ पं० ६)। (२)अ- शर्रारस्य पुनरप्रियसंबन्धो मनागपि नास्तीति प्राचुर्यार्थोऽपि मयड् नोपपद्यत इत्यथः। उच्यते। आानन्दमयावयवस्य तावद् ब्रह्मणः पुच्छस्याङ्गतया न प्राधान्यमपित्वत्विन आन- न्दमयस्यैव ब्रह्मणः प्राधान्यम्। तथा च तदधिकारे पठितमभ्यस्यमानमानन्दपद तद्बुद्धि माधत्त इति तस्यैवानन्दमयस्याभ्यास इति युक्त्म्। ज्योतिष्टोमाधिकारे 'वसन्ते वस्नन्ते ज्यो तिषे'ति ज्योतिषपदमिव ज्योतिष्टोमाभ्यासः (३)कालविशेषविधिपरः। अपि च साक्षादानन्द- मयात्माभ्यासः श्रूयते 'एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामती'ति । पूर्वेपक्षबीअमनु- भाष्य दूषयति-"यन्तूक्तमन्नमयादी"ति। (प० ११८ पं० ६) (४)न हि मुख्यारन्ध तदिर्शनं तत्तदमुख्यारुन्धतादर्शनप्रायपठितमप्यमुख्यारुन्धतीदर्शनं भवति। (५)तादर्थ्यात्पूर्व- दर्शनानामन्त्यदर्शनानुगुण्यं न तु तद्विरोधितेति चेतू। इहाप्यानन्दमयादान्तरस्यान्यस्याश्र- बणात्। तस्य त्वन्नमयादिसर्वान्तरत्वश्रुतेस्तत्पर्यवसानात्तादर्थ्य तुल्यम्। प्रियाद्यवयवयोग श.रीरत्वे च निगदव्यारूयातेन भाष्येण समाहिते। (६)प्रियाद्यवयवयोगाच् दुःखलवयो गोऽपि परमात्मन औपाधिक उपपादितः । तथाSSनन्दमय इति प्राचुर्यार्थता मयट उप- पादितेति ॥१२॥१३॥१४॥ (७)अपि च मन्त्रब्राह्मणयोरुपेयापायभूतयो: सम्प्रतिपततेव हैवानन्दमयपदार्थो, मन्त्रे हि

(१) एवं ब्रह्मत्जे लिङ्गनभासं निरस्य ज.वत्वे लिङ्गमाह न चेति। (२) सशरीरस्य पियादि दुर्वारमित्यतावताथ मय: प्राचुर्र्ते रमत्वाुपत्तु का,तााशरी रस्येति। एवमुक्ते सत्यशरीरे ब्रम्माणे नापियमित्युक्त भवति, तथाच दुःखगनबद्योती प्राचुर्यार्थो मयड् न बम्भवतीत्यर्थः ।

(४) देवदत्तादेरपे बलवत्च सिहादर्मीनान्तरासेद्धम्, आनन्दमयादान्तरे वस्तुनि न मानान्तरं नादि श्रुतिरित्यभिभ्ेत्याह नहीति । (५) दष्टान्ते वैषम्यं शङ्कते तादर्थ्यादिति। मुख्यारु्धतीदर्शनाविरोधेनानुगुण्यं्ा चिदतपितु्य मित्यर्थः। (र) योऽपि पूर्वपक्षे प्राचुयार्थत्वमुपेत्य दुःखलवयोग आपादितः सोहप्युपाधिवशादित्यर्थात्पर्ह्वत इत्याह पियादीति। (•) मान्त्रवणिकमिति सूतं भाष्यकारैः 'सत्यं ज्ञानमनन्तमि'ति मन्त्रपरस्तुतं अझ्ानन्दमयवाक्ये नि-

ख्यानव्या्येयभावस्याविशदत्वात्पकारान्तरेण सूव व्याचट्टे अपि चेति। प्रत्यभिज्ञानादिति। कोशचतुष्क-

९४ सटिप्पणभामत्यां [अ०१ पुनःपुन 'रन्योन्तर आत्मेशति परब्रह्मण्यान्तरत्वश्रवणात्तस्यैव चा'न्योन्तर आत्माSSनन्दमय' इति ब्राह्मणे प्रत्यभिज्ञानात परत्रह्मैवानन्दमयमित्याह सूत्रकार :- (सृ०) मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते ॥१५॥ मान्त्रवर्णिकमेव परं ब्रह्म ब्राह्मणेऽप्यानन्दमय इति गीयत इीति॥ १५ ॥ अपि चानन्दमयं प्रकृत्य शररिदुत्पत्ते: प्राकू स्ष्टृत्वश्रवणाद् 'बहु स्यामि'ति च सटज्य- मानानां सष्टरानन्दमयादभेदश्रवणादानन्दमयः पर एवेत्याह सुत्रम्- (मू० ) नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ १६ ॥। नेतरो जवि आनन्दमयः, तस्यानुपपत्तेरिति॥१६॥ (सृ०) भेदव्यपदेशाच ॥ १७ ॥ कामाच नानुमानापेक्षा॥ १८ ॥ रसः सारो ह्ययमानन्दमय आत्मा 'रसं ह्ेवाय लब्ध्ाSSनन्दो भवती'ति। सोऽयं जीवा त्मनो लब्घुभाव आनन्दमयस्य चे लभ्यता नाभेद उपपद्यते। (१)तस्मादानन्दमयस्य जी. वात्मनो भेदे परव्रह्मत्वं सिद्ध भवि। चोदयति-"कथं तही"ति (पृ० २२१ पं० ४)। यदि लब्धा न लब्घव्यः, कथं तहि परमात्मनो वस्तुतोऽ्भिन्नेन जीवात्मना परमात्मा लक्ष्यत इत्यर्थः । परिहरति-"बाढं तथापी'ति। सत्यम्, परमार्थतोऽ्मेदेप्यविद्यारोपितं भेदमु पाश्रित्य लब्घृलब्धव्यभाव उपपद्यते। जीवो ह्यविद्यया परब्रह्मणो मिन्नो दर्शितः, (२)न त जीवादपि। तथा चानन्दमयश्चेद् जोवो न जीवस्याविद्ययापि स्वतो भेदो दर्शित इति न ळन्घुलब्धव्यभाव इत्यर्थः । भेदाभेदौ च न जीवनरब्रह्मणोरित्युक्त्तमधस्तात्। स्यादेतत् यथा परमेश्वरादू भिन्नो जीवात्मा द्रष्टा न भवत्येवं जीवात्मनोपि द्रष्टुर्न भिन्नः परमेश्वर इति जी. चस्यानिर्वाच्यत्वे परमेश्वरोऽप्यनिर्वाच्य: स्यात्, तथा च न वस्तु सन्नित्यत आह-"परमे श्वरस्त्वविद्याकल्पिता"दिति। रजतं हि समारोपितं न शुक्तितो भिद्यते। न हि तद्भेदेनाभेदेन वा शक्यं निर्वक्तुम्, शुक्तिस्तु परमार्थसती निर्वचनीयाSनिर्वचनीयाद्रजताद्द्ि दत एव। (३)अत्रैव सरूपमात्रं दष्टान्तमाह-"यथा मायाविन" इति। एतदप- रितोषेणा(४)त्यन्तसरूपं दष्टान्तमाह-"यथा वा घटाकाशादि"ति। शेषमतिरोहि तार्थम्॥ १७॥ १८॥

रवादुब्राह्मणत्वम्, तयोक्षेतरेतर त्रारथमत्यमिज्ञानमस्त्येवेति परत्रह्ैवानन्दमित्यर्थ:। (१) नतु जीवादन्यत्वान्नानन्दमयस्य ब्रह्मत्वं घटादिब्वदर्शनादत आह तस्मादिति। आनन्दमयो हया- रमशब्दायेतनस्तस्य च जीवत्वराहित्ये ब्रह्मत्वं सिद्धमित्यर्थ: । (२) नत्विति । स्वतनत्रोपाषिमदे चेतनभेद इति जीव्रपमणो र वि्द्योपधिमेद ्रेदो ु्कतर ु स्वस्म - दौपधिको भेदो युक्त्त इत्यर्थ: । (३) अश्रैवेति। कल्पितस्याषिष्ठानाभेदेव्याघेष्ठानस्ष्य ततो भेद इन्यनेव्यर्थ। (*) सूभ्ारूढं स्वतोपि मिथ्या, जीवे भेदमात्रें तथा न स्वरूपमित्यपरितोषणश्वर्थः॥ए

पा० १ सू०१९] आनन्दमयाधिकरणम् । ९५

(सृ० ) तद्धेतुव्यपदेशाच ॥ १९॥ स्वमतपरिभ्रहार्थमेकदेशिमतं दुषयति -- "इदं त्विह वक्तव्य"मिति। (पृ० २२३ पं. ३) एष तावदुत्सर्गो यद् (१)ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठेति ब्रह्मशब्दात्परतयिते। विशुद्धं ब्रह्म, विकृतं त्वानन्दमयशब्दतः ॥ (२) तत्र कि पुच्छपदसमभिव्याहारादन्नमयादिषु चास्यावयवपरत्वेन प्रयोगादिहाप्य- वयवपरत्वात् पुच्छपदस्य तत्समानाधिकरणं ब्रह्मपदमपि स्वार्थत्यागेन कथचिदवयवपर व्याख्यायताम्, आनन्दमयपद चान्नमयादिविकारवाचिप्रायपठितं विकारवाचि वा कथचि- स्प्रचुरानन्दवाचि वा ब्रह्मण्यप्रसिद्ध(३)कयाचिदृत्त्या ब्रह्मणि व्याखयायताम्, आनन्दपदा भ्यासेन च ज्योतिष्पदनेव ज्योतिष्टोमँ आनन्दमयो लक्ष्यताम् उतानन्दमयपदं विकारार्थम स्तु ब्रह्मपदं च ब्रह्मण्येव स्वार्थेऽस्तु ·आनन्दपदाभ्यासक्ष स्वार्थे पुच्छपदमात्रमवयवप्रायलि- खितमधिकरणपरतया व्याकियतामिति कृतबुद्ध एव विदाङ्कुवन्तु। तत्र -- (४)प्रायपाठपरित्यागो मुख्यत्रितयलङ्गनम्। पूर्वस्मित्रुतरे पक्षे प्रायपाठस्य बाधनम्॥ (५)पुच्छपदं हि वालधौ मुख्यं सदानन्दमयावयवे गौणमेवेति मुख्यशब्दार्थलङ्गनम् अवयवपरतायामधिकरणपरतारयां च तुल्यम्। अवयवप्रायलेखबाघश्च विकारप्रायलेखबाधेन तुल्यः । ब्रह्मपदमानन्दमयपदमानन्दपदमिति त्रितयलङ्गनं त्वधिकम्। तस्मान्मुख्यन्रितयलङ्ग· नादसाधीयान् पूर्व: पक्षः । मुख्यन्रयानुगुण्येन तूत्तर एव पक्षो युक्तः । अपि चानन्दमयप दस्य ब्रह्मार्थत्वे ब्रह्म पुच्छमिि न समञ्जसम्। न हि तदेवावयव्यवयवश्चति युक्तम्। आ- धारपरत्वे च पुच्छशब्दस्य प्रतिष्ठेत्येतदप्युपपन्नतरं भवति। आनन्दमयस्य चान्तरत्वमत्नम यादिकोशापेक्षया। ब्रह्मणस्त्वान्तरत्वमानन्दमयादर्था(६)दम्यत इति न श्रुत्योक्तम्। एवं चान्मयादिवदानन्दमयस्य प्रियाद्यवयवयोगो युक्तः। वाडनसागोचरे तु परब्रह्मण्युपाधिम• न्तर्भाव्य प्रियाद्यवयवयोग: प्राचुर्थ च क्लेशन व्याख्यययाताम् । (७)तथा च मान्त्रवर्णिकस्य ब्रह्मण एव 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठे'ति स्वप्रधानस्याभिधाननात् तस्यैवाधिकारो नानन्दमयस्येति

(१) यडुक्मानन्दमयस्याङ्गं ब्रह्मेति, तत्र, श्रतिबाधमसङ्गादिति वदन् सिद्धान्तबीजमावपति ब्रम्म पुच्छमिति। (२) बलाबलविवेकार्थ पूर्वोत्तरपक्षयुक्ती विभजते मि ( ३ ) स्तोकदुःखातुवृत्त्यापत्ते: कयाचिद्वृत्त्या अल्पत्वमिति वृत्तिलक्षणयेत्यर्थः । () उक्तकल्पेषु सिद्धान्तपक्ष स्वीकुर्वन्धिवेकं स्कोश्यति प्रायेति। मयड्विकारेऽमुख्यो ब्रह्मशब्द: परब्रा झ्ण मुख्यः, अभ्यस्यमानानन्दशब्दश्न प्रकृत्यर्थ एव सुख्यों न मयडर्थे, पूर्वपक्षे एततितयलङ्गनमानन्दमय- पदस्यान्नमयादिविकारपायपाठपरित्यागश्च स्यात। उत्तरे पक्षे तु पुच्छश्दस्यावयवपरायपाठस्यैव बाधनम्, मुख्यत्रितयन्त्वनुगुणभेवेत्यर्थः । (५) बनु पूर्वपक्षे यथा मयट्श्रुतिबाध एवमुत्तरपसे पुच्छश्रुतिबाधस्तत्राह पुच्छपद हीति। लांगूले मुख्यं पुच्छपदं नाल्पावयवमात्रे आनन्दमयस्य चात्मनो न मुख्यलांगूलसम्मव इति गौणमेवेत्यर्थः। (६) अर्थात -प्रतिष्ठासामर्थ्यात् गम्यतेऽत आनन्दमयादाभ्यनतर ब्रह्मेति नोकत्यर्थः। (.) सिद्धानतसारमुपसंहरति तथा चति।

२६ सटिप्पणभामत्यां [ अ०१

"सोऽकामयते'त्याय्ा अपि श्रुतयो ब्रह्मविषया नानन्दमयविषया इत्यर्थसङ्कपः । सुग. ममन्यव् ॥

"सुत्राणि त्वेवं व्याख्येयानि" इति। (पृ० २२७ पं० १६) वेदसूत्रयोरविरोधे (१)गुणे त्वन्याव्यकल्पने'ति सुत्राण्यन्यथा नेतव्यानि। आनन्दमयशब्देन तद्वाकयस्थव्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेत्येतद्वतं ब्रह्मरदमुपलक्ष्यते। एतदुक्त भवति आनन्दमय इत्यादिवाक्ये यद् 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठे'ति ब्रह्मपदं तत्त्वप्रधानमेवेति। यत्तु ब्रह्माधिकरणमिति वक्तये 'ब्रह्म पुच्छमि'त्याह श्रुतिः, तत्कस्य हेतोः, १ पूर्वमवयवप्रधानप्रयोगात् तत्प्रयोगस्यैव बुद्धौ सनिधानात्, तेनापि चाधिकरणलक्षणोगपतेरिति ॥ 'मान्त्रवर्णिकमेव व गीयते ॥ (२)य'तसत्यं ज्ञानमि'त्या दिना मन्त्रवर्णेन ब्रह्मोक्तं तदेव तदुपायभूनेन ब्राह्मणेन स्वप्राधान्येन गीयने-'ब्रह्म पुच्छं प्रति- ष्ठे'ति। अवयवचनत्वे त्वस्य मन्त्रे प्राधान्यं ब्राह्मणे त्वप्राधान्यमिति उपायोपेययोर्मन्त्रब्राझ्म- णयोर्विप्रतिपत्तिः स्यादिति ॥ 'नतरोऽनुपपत्तः'॥ अत्र 'इतश्ानन्दमय' इति भाष्यस्य स्थाने 'इतश्र ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठे'ति पठितव्यम् ॥ 'मदव्यपदेशाञ्'॥ अन्रापी'तशाननदमय इत्यस्य च 'आनन्दमयाधिकार' इत्यस्य च भाष्यस्य स्थाने 'ब्रह्म पुच्छंप्रातिष्ठ'ति 'ब्रह्मपुच्छा धिकार' इति च पठितव्यम् ॥ 'कामाञ्च नानुमानापेक्षा'॥ 'आस्मिश्रस्य व तद्योग शाहिति'। इत्यनयोरपि सूत्रयोर्भाष्ये आनन्दमयस्थाने 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठ'ति पाठो द्रषव्यः॥ 'तद्धेतुव्यपदेशाञ्ञ्'। विकारस्यानन्दमयस्य ब्रह्म पुच्छमवयवश्चेत् कथं सर्वस्यास्य वि- कारजातस्य सानन्दमयस्य ब्रह्म पुच्छं कारणमुच्येत 'इदं सर्वमसजत, यदिदं किं चे'ति श्रु. त्या। (३)नह्यानन्दमयविकारावयवो ब्रह्म विकारः सन् सर्वस्य कारणसुपपद्यते। (४)तस्मादा- नन्दमयविकारावयवो ब्रह्मेति तदवयवयोग्यानन्दमयो विकार इह नोपास्यत्वेन विवक्षितः, कि तु स्वप्रधानमिह ब्रह्म पुच्छं ज्ञेयत्वेनेति सिद्धम् ॥ १९ ॥ (सू०) अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ।।२०।। (५)पूर्वस्मित्रधि करणेSपास्तसमस्व ्रा्र्मुपाय तामत्र ् कोश उपा घयः स्थिता, न तु विवक्षिताः । ब्रह्मैव तु प्रधानं 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठे'ति ज्षेयतवेनोपक्षिप्तमिनि निर्णातम् । सम्प्रति तु ब्रह्म विवक्षितोपाधिभेदमुपास्यत्वेनोपक्षिप्यते, न त विद्याकर्मातिशय (१) गुणे त्विति (जै० अ० ९ पा० ३ सू० २५) सूत्रे नवमे अमीषोमीये 'पाशान प्रमुमोवत्वेता- निति, पाशं प्रमुसुक्त्वेति मन्त्री श्रुता, तत्र बहुवचना्मन्त्रः प्रकरणादुत्कष्टो नवेति संशये बहुषचनस्यासमषे- तार्थत्वादुत्कर्षे पाप्ते, विशेष्यपधानभूतपाशवाचिपातिपदिकस्यान्रषोमीये समवेतार्थत्वानदतुरोधेन लक्षणय पाशावयवां लक्षयतीति निर्धारितम। गुणे पत्ययार्थे त्वन्याय्यकल्पना न तद्लान्मन्नोत्कर्षः प्रत्ययस्य पदैक- देशत्वात्मातिपदिकाधी नात्वे नोत्कर्षकत्वायोगादिति तु सूत्रार्थः ।एवमत्रापि प्रधानश्चुतिविरोधे गुणभूतसूत्राण्य- ध्याहारादिभिनैयानीति भावः । (२) अपराण्यपीति भाष्यं येषु सूत्रेषु व्याख्यातिदिष्टा तान्यल्पवक्तव्यत्वात्प्रथमं योजयति यत्सत्यमिति। (३) कारणहेतुमाह नहीति। आनन्दमयस्तावषद्विकारस्त् व य्वोाे ब मिप रिच्छिननता्ता भूतं च कथ विश्वहेतुरित्यर्थः । (४) विचारमयोजनमाह तस्मादिति। (५) समन्वयस्य सविशेषपरत्वमपोद्याननदमायधकरण उत्सर्ग: स्थापितः। इदानीमपवादचिन्तार्थले नाधिकरणमवतारयन् प्रघट्टकसदगतिमाह पूर्वत्मिन्रिति।

पा०१ सृ०२०] अन्तरधिकरणम् । ९७

लब्धोत्कर्षो जीवात्मादित्यपदवेदर्नाय इति निर्णायत। तत्र (१)मर्यादाधाररूपाणि संसारिणि परे न तु। तस्मादुपास्यः संसारी कर्मानधिकृतो रविः । हिरण्यश्मश्रुरित्यादिरूपश्रवणाद, 'य एषोन्तरादित्ये य एषोऽन्तरक्षिणीति' चाघारभे- दश्रवणाद्। 'ये (२)चामुष्मात्पराश्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां चे'त्यैश्वर्यमर्यादाश्षुतेव संसार्येव कार्यकारणसङ्कातात्मको रूपादिसम्पन्न इहोपास्यो, न तु परमात्मा 'अशब्दम स्पर्श'मित्यादिश्रुतिभिरपास्तसमस्तरूपश्च 'स्वे महित्री'त्यादिश्रुतिभिरपाककताधारश्च 'एष स- वेश्वर' इत्यादिश्रुतिभिरधिगत निर्मर्यादैश्वर्यश्च शक्य उपास्यत्वेनेह प्रतिपत्तुम् । सर्वपाप्म- विरहश्वादित्यपुरुषे सम्भवति, शास्त्रस्य मनुष्याधिकारतया देवतायाः पुण्यपापयोरनधिका रातू। रूपादिमत्वान्यथानुपपत्त्या च कार्यकारणात्मके जीवे उपास्यत्वेन विवक्षिते यताव- दृगाद्यात्मकतयाऽस्य सर्वात्मकत्वं श्रयते तत्कर्थचिदादित्यपुरुषस्यैव स्तुतिरित्यादित्यपुरुष ए वोपास्यो न परमात्मेत्येवं प्राप्तम्। अनाधारत्वे च नित्यत्वं सर्वगतत्वं च हेतुः, अनित्यं हि कार्य कारणाधारमिति नानाधारम्। (३)नित्यमप्यसर्वगतं यत्तस्मादधरभावेनावस्थितं तदेव तस्योत्तरस्याधार इति नानाधारं तस्मादुभयमुक्त्तम् एवं प्राप्तेऽभिधीयते-"अन्तव्तद्धमोपदेशात्' (पृ० २२९ पं० ७)। (४) सार्वात्म्यसर्वदुरितविरहाभ्यामिहोच्यते। ब्रह्मैवाव्यभिचारिम्यां सर्वहेतुर्विकारवत्।। (५) नामनिरुकेन हि सर्वपाप्मापादानतयास्योदय उच्यते। न चादित्यस्य देवतायाः कर्मानधिकारेऽपि सर्वपाप्मविरह: प्राम्भवीयधर्माधर्मरूपपाप्मसम्भवे सति। न चैतेषां प्राग्म- वीयो धर्म एवास्ति न पाप्मेति साम्प्रतम्। विद्याकर्मातिशयसमुदाचारेऽ्यनादिभवपरम्परो- पार्जितानां पाप्मनामपि प्रसुप्ताना(६) सम्भवात्। न च-श्रुतिप्रामाण्यादादित्य शरीराभिमा- निनः सर्वपाप्मविरह-इति युक्तम्। ब्रह्मविषयत्वेनाप्यस्याः प्रामाण्योपपतेः। न च विनि- गमनायां हेत्वभावः, तत्रतत्र सर्वपाप्मविरहस्य भूयोभुयो ब्रह्मण्येव श्रवणात्, तस्यैव चह

(१) 'अथ य एबोऽनतरादित्य' इत्यादिश्रुता रूपबत्त्वसर्वपापविरहाभ्यां संसारी ईश्वरोवा उस्य इति संशये पूर्वत्र सुखपत्रितयाख्यबहुनमाणानुल्तारान्निर्विशेषनिक्चयवत् रूपवत्वादिप्रमाणवशात्सववारी हिरण्मय: पुरुष उपास्य इत्यवान्तरसंगतिममिप्रेत्य पूर्वपक्ष संकलयति मर्यादेति। सर्वपाप्मविरहस्यान्ययासिद्ि माह कर्मेति। ( २ ) अमुष्मादादित्यादिव्यर्थ: । (३ ) तहि तत एवानाधारत्वसिद्धी कि सर्वगतत्वेन हेतुनेत्यत आह नित्यमपीति। नित्यमप्यसर्वगतं तन्र भवत्यनाधारं, यतो यद्वस्तु तस्मान्नित्यादाधारमावेनवस्थितं तदेव तस्य नित्यस्योपरिस्थस्याधारो भवति तसमात्सर्वगतत्वमपि नित्यत्वविशेषणमनाधारत्वे हेतुर्वाच्य इत्यर्थः । (४) सार्वात्म्येति। ब्रम्मणोऽन्यत्रासम्भवादव्यभिचारिम्यां सार्वात्मत्वसर्वदुरितराहित्याभ्या बरहैवात्रो पास्यम्, तथ ब्रह्म सर्वविकारहेतुर्विकारयुक्तं चाता रूपवत्त्वस्य हेतोर्रह्मणि सम्भवाद्यमिचार इति भावः। (५) सर्वदुरितिविरहमुदाहृतवाक्येनापि प्रमाणयति नामेति। 'सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित' इति छान्दो- व्यश्रुतिस्थपाप्मभ्य इति पञ्चपी अपादाने, ततश्च सर्वे पाप्मानोऽपादानं यस्योदयस्य तक्ष्य भावस्तत्ता तद्रपे- गोदय उद्धम उच्यत इत्यर्थः । (६) अव्यक्तानाम् । ९ भा०

सटिप्पणभामत्यां [अ० १

प्रत्यभिज्ञायमानस्य विनिगमनाहेतोविद्यमानत्वात्। अपि च सार्वात्म्यं जगत्कारणस्य ब्रह्मण एवोपपद्यते, कारणादभदासकार्यजातस्य, ब्रह्मणथ्य जगत्कारणत्वात्। आदित्यशरीराभिमा. निनस्तु जीवात्मनो न जगत्कारणत्वम्। न च मुख्यार्थसम्भवे प्राशस्त्यलक्षणय। स्तुत्यर्थता युक्ता। रूपवत्वं चास्य परातुप्रहाय कार्यनिर्माणन वा, तद्विकारतया वा सर्वस्य कार्यजात- स्य, विकारस्य च विकारवतोऽनन्यत्वात्तादशरूपभेदेनोपदिश्यते, यथा 'सर्वगन्धः सर्वरस' इति। (१)न च ब्रह्मनिर्मितं मायारूपमनुवदच्छात्त्रमशास्त्रं भवति, अपि तु वां कुर्वदिति नाशास्त्रत्वप्रसङ्गः। यत्र तु ब्रह्म निरस्तसमस्तापाधिभेदं ज्ञेयत्वक्ष्यते, तशास्त्र म- व्दमस्पर्शमरूपमव्ययमि'ति प्रवर्तते। तस्माद्रूपवत्त्वमपि परमात्मन्युपपद्यते। एतेनैव मर्या- दाघारभेदावपि व्याख्यातौ। अपि चादित्यदेहाभिमानिनः संसारिणोऽनतर्यामी भदेनोक्त स एवान्तरादित्य इत्यन्तःश्रुतिसाम्येन प्रत्यभिज्ञायमानो भवितुमर्हति। "तसुमान्ते धनसन- य" इति ( पृ० २३१ पं० १२)। धनवन्तो विभूतिमन्त इति यावत्। कस्मातपुनर्वि- भूतिमत्वं परमेश्वरपरि्रहे घटत इत्यत आह-"यद्यद्विभूतिमदि"ति (पृ० २३२ पं. १)। (२)सर्वात्मकत्वेऽपि विभृतिमत्स्वेव परमेश्वरस्वरूपाभिव्यक्तिः, न त्वविद्यातम :-

त्यन्तापारार्थ्यन्यायेन(३)निरङ्कशमैश्वर्यमित्यर्थः ॥२०॥ सृ० भेदव्यपदेशाच्ान्य:॥। २१।। आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥२२॥

दित्यशरीराभिमानिनो जीवात्मन इति निरूपितम्। इदानी त्वसाधारणधर्मदर्शनातू तदेवो- दवीथे सम्पाद्योपास्यत्वेनोपदिश्यते, न भृताकाश इति निरूप्यते। (५)तत्र'आकाश इति होवा चे'ति कि मुख्याकाशपदानुरोवेन'अस्य लोकस्य का गति'रिति च 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतानी'ति च 'ज्यायानि'ति च 'परायण'मिति च कथंचिद्याख्यायतामुतैतदुरोधेनाकाशः शब्दो भक्त्या परात्मनि व्याख्यायतामिति। तत्र- (६) प्रथमत्वात्प्रधानत्वादाकाशं मुख्यमेव नः । तदानुगुण्येनान्यानि व्याख्येयानीति निश्चयः ॥ (१) नन्वविकारिब्रह्मणो मायामयं रूपं वष्तव्यं ततश्च मिथ्यार्थपकाशकतया शास्त्ापामाण्यमत आह नचेति। अपित्विति। ता-मार्यां मिथ्याबुद्धिं, कुर्वत अशास्त्रं स्यात्रतु तों करोति तस्या: मागेव सिद्धत्वादिति नाशास्त्रत्वपसङ्क इत्यर्थ:। (२) विभूतिमत्स्वेवेश्वरावस्थाने सार्वात्म्यविरोधमाशं क्याभिव्य्तमा्त्ना तुर््ा र्ेि (३) लोककामेशितृत्वश्रवणदेव मनुष्येदीशवराज्ञा विनाशुमि न््न्त््न्ाय। (४ ) लिंङ्गाद्व्रम्मनिणयस्य तुल्यत्वारपुनरुक्तिमाशक्याह पूर्वस्मित्निति। श्ुतिपात्नमसो लिङ्गेन बाधार्थों न्यायोऽधिक इत्यर्थ: । इदमेवाह न भूताकाश इत्यादिना। (५) संशय प्रदर्शयति तत्रति। (६) आकाशशब्दवाच्यमत्र भृताकाशं ब्रह्म वेति सशये पूर्वपक्षतंग्रहकारिकामाह परमत्वादिति। प्रथमावगतत्वात्मधानत्वाचात्र मुख्यमाकाशमेव नोऽस्माकमिट्टम्। अन्यान्यपि वाक्यानि मूताकाशाुरेधिनेव व्याख्येयानीति लोकार्थः।

पा०१ सू०२२ ] आकाशाधिकरणस् ९९

(१)'अस्य लोकस्य का गतिरि'ति प्रश्नोत्तरे 'आकाश इति होवाचे'त्याकाशस्य गतित्वेन प्रतिपाद्यतया प्राधान्यात्, (२) सर्वाणि ह वे'त्यादाना तु तद्विशेषणतया गुणत्वाद्, 'गुणे- त्वन्याध्यकल्पने'ति बहून्यप्यप्रधानानि प्रधानानुरोधेन नेतव्यानि। (३)अपि च 'आकाश इति होवाचे'त्युत्तरे प्रथमावगतमाकाशपदमनुजाटविरोधित्वेन तदनुरकतार्या बुद्धौ यद्यदेव तदेकवा- क्यगतमुपनिपतितं तत्तदुपजातविरोधि जघन्यतया तदानुगुण्येनैव व्यवस्थातुमर्हति(४)।(५न च क्वचिदाकाशशब्दो भक्त्या ब्रह्मणि प्रयुक्त इति सर्वेत्र तेन तत्परेण भवितव्यम्, नहि ग .. हवार्या घोष इत्यत्र गङ्गापदमनुपपतत्या तरिपरमिति यादांसि गङ्गायामित्यत्राप्यनेन तत्परेण भवितव्यम् । (६)सम्भवक्षोभयत्र तुल्यः। न च ब्रह्मण्यप्याकाशशब्दो मुख्यः, अनेकार्थ- त्वस्यान्याय्यत्वात, भक्त्या च ब्रह्मणि प्रयोगोपपतेः(७), लोके चास्य नभसि निरूढतरत्वात् तत्पूर्वकत्वाच्च वैदिकार्थप्रतीतेवैंपरत्यानुपपत्तेः। तदानुगुण्येन च 'सर्वाणि ह वे'त्यादीनि भाष्य कृता स्वयमेव नीतानि। तस्माद्भूनाकाशमेवात्रोपास्यत्षेनोपदिश्यते, न परमात्मेति प्राप्तम् । एवं प्रप्तेऽभिधीयते-आकाशशब्देन ब्रह्मणो अ्हणम्, कुनः? तल्लिह्गात्। तथाहि- (८)सामानाधिकरण्येन प्रश्नतत्प्रतिवाक्ययोः । पीर्वापर्यपरामर्शात् प्रधानत्वेऽपि गौणता।। यद्यप्याकाशपदं प्रधानार्थ तथापि यत् पृष्टं तदेव प्रतिवक्तव्यम्, न खत्ननुन्मत्त आम्रान् पृष्टः कोविदारानाचष्टे। (९)तदि'हास्य लोकस्य का गतिरि'ति प्रश्नो दृश्यमानो नामरूपप्रप श्वमात्रवविषय इति तदनुरोधाद्य एव सर्वेस्य लोकस्य गति: स एवाकाशशब्देन प्रतिवक्तव्यः । न च भृताकाशः सर्वस्य लोकस्य गतिः, तस्यापि लोकमध्यपातित्वात्, तदेव तस्य गति- रित्यनुपपत्तेः । न चोत्तरे भूताकाशश्रवणाद्भताकाशकार्यमेव वृष्टमिति युक्तम् । प्रश्नस्य प्रथ• मावगतस्यानुपआतविरोधिनो लोकसामान्यविषयस्योपजातविरोधिनोत्तरेण सङ्कोचानुपपत्तेः, तदनुरोधेनोत्तरव्याख्यानात्। (१०)न च प्रश्नेन पूर्वपक्षरूेणावस्थितार्थेनोत्तरं व्यवस्थितार्थ न (१) तत्र प्रधानत्वहेतुं व्याचष्टे अस्येति। ( २) तदानुगुण्येनेति विवृणोति सर्वाणीति। (३) प्रथमत्वे हेतुं व्याख्याति अपि चति। (४) विरोधि. तेन तदनुरक्तार्यां बुद्धौ यघदेव तदेकवाक्यगतसुपनिपतति तत्तञ्ज्यतया उपसञ्जन तविरोधि तदानुगुण्येनैव व्यवस्थानमर्दति इति मु, मु. पु. पाठः । (५ ) 'यदेष आकाश आनन्द' इत्यादाविव गौण एवाकाशशव्दो बह्मण्यासताम् इत्याशक्याड् नचेत तत्परेण-लच्णया तारपरेण। (६) ननु यादासीति प्रयोगे गंगापदाभिधेयस्य वाक्यार्थान्वयसम्भवामुख्यत्वं नत्व वाक्या र्थान्वय आनन्त्याद्ययोगादत आह सम्भवश्चेति। मुख्यानुगुण्येन गुणाना नयनस्योक्त त्वादित्यर्थः । (•) प्रयोगदर्शनापपत्तरिति मु. मु. पु. पाठः। (८) प्रश्नोत्तरयोरका र्थपर्यवसानसामर्थ्यलक्षण लिङ्गसूत्रानतलिङ्गशब्दार्थमभिप्रेत्य सिद्धान्तयति सा-

नुसारेणोत्तरं नेयम्। आकाशपदस्य प्रधानार्थत्वेऽपि गौणता, अपिशब्दान्न नमसः प्रधानत्वमपि तु पृष्टस्य सर्वकारणस्येव्यर्थः। (९) प्रशनोत्तरयोरेकविषयत्वं नमस्येवास्त्वित्याशंक्याड तदिहेति। (१०) ननु निर्णीतार्थ उपक्रम उपसहारमन्यथयेत्न प्रवनोपक्रमः सन्दिग्धार्थव्वादिति तत्राह नचेति। प्रश्न: स्वविषये व्यवस्थित एव न चेत तत्र वक्तव्यं स निर्विषय: पृष्ादन्यविषयों था ? नाथ इत्याह अनाल- म्बनत्वेति। न द्वितीय इत्याह वैयधिकरण्येति।

१०० सटिप्पणभामत्यां [अ० १

शक्यं नियन्तुमिति युक्त्तम्। तन्निमित्तानामज्ञानसंशयविपर्यासानामनवस्थानेऽपि लस्य स्ववि- षये व्यवस्थानात्, अन्यथोत्तरस्यानालम्बनत्वापत्तेवैयधिकरण्यापत्तेवां। (१)अपि चोत्तरेपि बहू- समजसम्। तथाहि-'सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्द्यन्त' इति सर्वशब्द: कथश्विदत्पविषयो व्याख्येयः। एवमेवकारोऽप्यसमजसः । न खत्त्रपामाकाश एव कारणम् अपि तु तेजोपि। एवमनस्यापि नाकाशमेव कारणम् अपि तु पावकपाथसी अपि। मूल- कारणविवक्षायं तु ब्रह्मण्येवावधारणं समजसम्। असमज्सं तु भूताकाशम् । एवं सर्वेषा भूतानां लयो ब्रह्मण्येव। एवं सर्वेभ्यो ज्यायस्तवं ब्रह्मण एवं। परमयनं ब्रह्मैव। तस्मात्स- वैषां लोकानामिति ्रश्नेनोपक्रमाद् उत्तरे च तत्तदसाधारणब्रह्मगुणपरामर्शात् पृष्टायाश्च गतेः परमयनमित्यसाधारणव्रह्मगुणोपसहारादू भूयर्सनां श्रुतीनामनुग्रहाय 'त्यजेदेकं कुल स्यार्थे' इतिवद्वरमाकाशपदमात्रमसमजसमस्तु। एतावता हि बह समजसं स्यात्। (२)न चाकाशस्य प्राधान्यमुत्तरे, किन्तु पृष्टार्थत्वदुत्तरस्य लोकसामान्यगतश्र पृष्टत्वात् 'परायण मिशि च तस्यैवोपसंहाराइह्वैव प्रधानम्। (३)तथा च तदर्थ सदाकाशपद प्रधानार्थ भवति, नान्यथा। तस्माद्रह्मैव प्रधानमाकाशपदेनेहोपास्यत्वनापेक्षिप्ं, न भूताकाशमिति सिद्धम्। "अपि व अस्यैवोपक्रमेऽ'न्तवत्किल ते सामे (४)'त्यन्तवत्वदोषेण शालावत्यस्ये". ति (पृ० २३५ पं० ९)। न चाकाशशब्दो गौणोऽ्नि विलम्बितप्रतिपत्तिः, तत्रतत्र ब्रह्म ण्याकाशशव्दस्य तत्पर्यायस्य च प्रयोगप्राचुर्यादत्यन्ताभ्यासेनास्यापि मुख्यवतूप्रतिपत्तेरवि- लम्बनादिति दर्शनार्थ ब्रह्मणि प्रयोगप्राचुर्य वैदिकं निदर्शित भाष्यकृता। (५)तत्रैव च प्रथ- मावगतानुगुण्यनोत्तरं नीयते, यत्र तदन्यथा कर्तु शक्यम्, यत्र तु न शक्यं तत्रोत्तरानुगु- ण्येनैव प्रथमं नीयत इत्याह-"वाक्योपक्रमेपी"ति (पृ० २३६ पं० ८)॥२१॥२२॥ (सृ० ) अत एव प्राणः ॥। २३।। 'उद्ीथे या देवता प्रस्तावमन्वायत्ते'त्युपक्रम्य श्रूयते-'कतमा सा देवतेति प्राण इति हाव।चोषस्तिश्वाकायणः'। (६)उदयिोपासनप्रसङ्गेन प्रस्तावोपासनम्युद्गीथ इत्युक्तं भाष्यकृता। प्रस्ताव इति साम्नो भक्तिविशषस्तमन्वायत्ता अनुगता प्राणो देवता। अत्र प्राणशब्दस्य (१) एवं तळिङ्गादिति सौत्रहेतुवचनस्य अश्नप्रतिषचनवाक््यसामर्थ्यरूपमर्थ व्याख्याय वाक्यशेष- स्थलिङ्गपरतया व्याख्यान्तरमाहापिचेत्यादिना। (२) ननु साम्ये विरोधिनां भूयसां न्याय इह तु प्रधानमाकाशशब्दार्थों नाप्रधानैर्मयोभिरपि बा- ध्येत, यदाह कश्ित्-'त्यजदकं कुलस्यार्थे' इति रद्ानतयन्ति ये। शेषिबाधे न तैर्दृष्टमात्मार्थे पृथिवीमिति॥ तत्राह न चाकाशस्येति। () ननु शेष्यर्थत्वादाकाशपद प्धानार्थमत आह तथाचेति। उपक्रातं प्रधानं ब्रह्म विशिषत्नाका- शशब्द: प्रधानार्थों न तु गगनमभिदधदित्यर्थः। (*) इयं शालावत्य प्रतिज्ञातस्यैतल्लाकस्यानतवत्त्वप्रतिपादिका श्रुतिबोध्या। (९) प्रतिवचनेपि वाक्यशेषगताऽन्यथासििद् ब्रह्मालिक्गादाका शपद गौणमिति भाष्यार्थमाह तत्र- व चेति। (६) यथपि विषयप्रदर्शकभाष्ये उद्राथ इत्येवोक्तं, तथावि तदुद्रीथप्रकरणे पासङ्गिकं प्रस्तावोपासन मिति कथयितुमित्याह उद्धीथेति। पुरस्ताद्धि परोवरीयां पमुद्रीथमुपास्ते इत्युक्तं, परस्ताव्चाथातः शौक उद्ीथ इतत अतः प्रस्ताववाक्यं यद्यपि विषयस्तथापि प्रकरणशुध्यर्थमुद्धीथग्रहण मेत्यर्थः ।

पा०१ सू०२३ ] प्राणाधिकरणम् । १०१

ब्रह्मणि वायुविकारे च दर्शनात्सशयः -- किमय ब्रह्मवचन उत वायुविकारवचन इति। तत्रात एव ब्रह्मलिङ्गादेव प्राणोपि ब्रह्मैव न वायुविकार इति युक्तम्। यद्येतरं तेनैव गतार्थमेतदिति कोऽधिकरणान्तरारम्भार्थः? तत्रोच्यते- अर्थे श्रुत्यैकगम्ये हि श्रुतिमेवाद्रियामहे। मानान्तरावगम्य तु तद्वशात्तव्यत्रस्थिति: ॥ (१) ब्रह्मणो वा सर्वभृनकारणत्वमाकाशस्य वा वाय्वादिभूतकारणत्वं प्रति ना5डगमादते मानान्तरं प्रभवति। तन्र पौर्वीपर्यपर्यालोचनया यत्रार्थे समजस आगमः स एवार्थस्तस्य ग्रृह्ते, त्यज्यते चेतरः । (२)इह तु संवेशनोदगमने भूनानां प्राणं प्रत्युच्यमाने कि ब्रह्म प्रत्यु- च्येते, आहो वायुविकार प्रतीति विशये 'यदा वै पुरुषः स्वपिति प्राणं तहि वागप्येति' इ- त्यादिकायाः श्रुंतः सर्वभूतसारेन्द्रियसंवेशनोद्गमनप्रतिपादनद्वारा सर्वभूत संवेशनोद्गमनप्र· तिपादिकाया मानान्तरानुग्रहलब्घसामर्थ्याया बलात्संवेशनोद्गमने वायुविकारस्यैव प्रा णस्य, न ब्रह्मणः। अपि चात्रोदुगीथप्रिहारयोः सामभत्तयोर्व्रह्मणोऽ्न्ये आदि- त्यश्चानं च देवते अभिहिते कार्यकरणसङ्गातरूपे(३), तत्साहचर्यात् प्राणोपि कार्य- कारणसङ्गातरूप एव देवता भवितुमर्हति। निरस्तोप्ययमर्थ ईश्षत्यधिकरणे पूर्वोंक्तपूर्वपक्षहे. तूपोद्दलनाय पुनरुपन्यस्तः । तस्माद्वायुविकार एवात्र प्राणशब्दार्थ इति प्राप्तम् ।

(४)पुंवाक्यस्य बलीयस्त्वं मानान्तरसमागमात्। अपौरुषेये वाक्ये तत्सङ्गतिः किं करिष्यति। नो खल स्वतःसिद्धप्रमाणभावमपौरुषेयं वचः स्वविषयज्ञानोत्पादे वा तथ्यवहारे वा मानान्त• रमपेक्षते, तस्यापीरुषेयस्य निरस्तसमस्तदोषाशङ्कस्य (५)स्व्रत एव निश्चायकत्वात्, निश्चयपूर्व- कत्वाध्यवहारप्रवृतेः।(६)तस्मादसंवादिनो वा चक्षुइव ुे ्वन्संवादिनो वा तस्यैव द्रब्ये

(१) अर्थे इत्यादि पूर्वर्ध व्याचष्टे ब्रह्मण इति। न ह्याकाशाह्ायूदयः प्रत्यक्षयोग्योऽतो वाक्यशेषा द्शहनिर्णयो व्यक्त इत्यर्थः । (२) उत्तरार्व विवृणाति इह त्वित्यादिना। इह- 'सर्वाणि ह वे 'ति वाक्ये। सर्वति । भोग प्रत्यास्ष त्तेरि न्द्र - याणां भूतसारत्वम्, ततः प्रधानेन सर्वभूतलक्षणया भूतोत्पत्तिलया वायाविति प्रत्यक्षानुगृहीतया श्रुत्यो- कम्, तस्या: सवादलब्धबलाया बलात्सर्वाणीति वाक्य वायुविक इपर व्याखयेपमित्यर्थः । (३) शरीरि्यो। तन्साह चर्यादिति। तथा चाब्ह्म सहपाठच्च प्राणो न ब्रम्मेति भावः । () पाणशब्दस्य ब्रह्मपरत्वं सिद्धान्तयन सिद्धान्नसारसङ्गहकारिकामाह पुंवाक्यस्येति। पोरुषेयमेव वावयं प्रत्यक्षादिना पाप्तबल भवति, अपौरुषेये तु वाक्ये प्रत्यक्षादिकमर्किचित्करमिति इलोकतात्पर्यम्। इदमेवाह नो खल्वित्यादिना। (५) सवत इति। स्वत एव निश्चायकत्वारस्वविषयज्ञानोत्पादे मानान्तरं नापे पते, तथा निश्वयपूर्वकत्वा- व्यवह्वारस्य स्वविषयव्यवहारेऽपि मानानतरं नापेच्चते इति योजना। (६ ) तस्मादिति । असम्वादिनो वाक्यस्य स्वविषये नादारवर् रूप इव चक्षुप्ः, त्वगिन्द्रियसम्वादिनो न दार्ढे चक्षुष हव द्रव्ये इति योजनीयम्। तेन-येन प्रमाणाना सम्वादविस्म्वादावप्रयोजकौ तेन, 'यदा वे पुरुष' इति वाक्यादिन्द्रियमात्रस्य सुतिसमये वायुविकारे सम्वेशनोदमने भवेताम् न त्वेतावता सर्वभूतो- न्पत्तिलयौ तदाश्रयौ योजयितुं शक्यो तयोस्तत्र वाक्ये प्रतीत्यभावादित्यर्थः।

१०२ सटिप्पणभामरयां [अ० १

नादारव्य दारद्य वा, तेन स्तामिन्द्रियमात्रसंवेशनोद्गमने वायुविकारे प्राणे, सर्वभूतसंवेशनोद्रमने तुन ततो वाक्यात्प्रतीयते। प्रतीतौ वा तत्रापि प्राणो ब्रह्मैव भवेन्न वायुविकारः। 'यदा सुप्तः स्वप्ं न कं चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवती'त्यत्र वाक्ये यथा प्राणशब्दो ब्रह्मवच नः। न चास्मिन् वायुविकारे सर्वेषां भूतानां संवेशनोद्गमने मान/न्तरेण दृश्येते। न च मानान्तरसिद्ध संवादेन्द्रियसंवेशनोद्गमनवाक्यदार्ढ्यात्सर्वभूतसंवेनोद् गमनवक्यं कथच दिन्द्रियविषयतया व्याख्यानमहति, स्वतःसिद्धप्रमाणभावस्य स्वभावदृढ़स्य मानान्तरानुप. योगात्। न चास्य तेनैकवाक्यता(१), एकवाक्यतार्यो च तदपि ब्रह्मपरमेव स्यादित्युक्तम्। इन्द्रियसंवेशनोद्गमनं त्ववयुत्यवादेनापि(२) घटिष्यते, 'एक वृणीते द्वौ तरृणात' इतिवत्, न तु सर्वशब्दार्थ: सङ्कोचमर्हति। तप्मात्प्रस्तावभकति प्राणशब्दाभिधेयब्रह्मदृष्ट्योपासीत, न वायुविकारदृष्ट्येति सिद्धम् । तथा चोपासकस्य प्राणप्राप्तिः कर्मसमृद्धिवा फलं भवतीति "वाक्यशेषबलेने"ति (६० २३९प०२)। (३)वाक्यात्सन्निधानं दुर्बलमित्यर्थः। उदा- हरणान्तरं तु निगद्व्याख्यानेन भाष्येण दूषितम् ॥२३ ॥ (सू०) ज्योतिश्चरणाभिधानात्॥ २४।। इदमामनन्ति-'अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतःपृष्ठेषु सर्वतःपृष्ठेष्वनु. तमेषूत्तमेषु लोकष्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिरिति। (४)यज्ज्योतिरतो दिवो गुलोकात्परं दप्यिते प्रकाशते विश्वतःपृष्वेषु विश्वेषामुपरि । असङ्कचद्वृत्तिरयं विश्वशब्दो- नवयवन संसारमण्डलं ब्रूत इति दर्शयितुमाह-'सर्वतःपृष्ठेषूत्तमेषु' (पृ० २४० पं० १)। न चेदमुत्तममात्रमपि तु सर्वोत्तममित्याह-'अनुत्तमेषु'। नाहत्येभ्योऽन्य उत्तम इत्यर्थः । 'इदं वाव तथदिदमस्मिन्पुरुषेऽन्तर्ज्योति' (५)स्त्वगप्राह्येण शारीरेणोष्मणा श्रो- त्रग्राह्येण च पिहितकर्णेन पुंसा घोषेण लिङ्गेनातुमीयते। तत्र शारीरस्योष्मणस्त्ववा दर्शन दृष्टिः, घोषस्य च श्रवणं श्रुतिः, तयोक्ष दृष्टिश्रुती ज्योतिष एव, (६)तल्षिज्ञेन तदनुमानादिति। अत्र संशय :-- कि ज्योतिःशब्दं तेज उत ब्रह्मेति। कि तावत् प्राप्तं, तेज इति। कुतः? (७) गाणमुख्यप्रहणविशये मुख्यम्रहणस्य (१) 'यदा वे पुरुष' इत्यस्य सम्वर्गविद्यागतत्वात् 'सर्वाणि ह वे'व्यस्य चोद्रीथविद्यागतत्वान्नैकवाक्य- तासम्भ= इत्यर्थ । (२) अवयुत्यवाद :- विभज्य कथनम्। अवयुत्यानुवादेनापीति पाठान्तरम्। (३) इह हि स्ववाक्ये ब्रह्मलिङ्गं दृश्यतेSत्रादित्यसंनिधानं वाक्यान्तरसापेक्षमतः स्ववाक्यस्थलिक्रं पबलमिति माध्यार्थमाह वाक्यादिति। (४) अथेत्यादि छान्दोग्यस्थविषयश्षुतरर्थमाह यञ्ज्योतिरिति। (५) यदिदमित्यनुभूयमानत्वमुक्तं तद्व्याचष्टे लगग्राह्मणेति। (६) नन्वौष्ण्यघोषोपलक्व्योः कर्थ तस्येति ज्योतिःसम्बम्धनिर्देशSत आह तल्लिङ्गेनेति। औ-

() गोणेत्यादि षठ्ठ्चन्तस्य इलोकेन्वयः। तथाच गौणमुखयोभयग्रहणविषये मुख्यार्थग्रहणस्य भा- यिकत्वाद्वाक्ये च तेजोलिंडस्येवोपल्घेवीक्यानतरस्थलिङ्रेना नियमान्तथाप्रतिस धानाचच ज्योतिःशब्दोडन तेजोग्राहक इाते क्लोकार्थो बोध्यः।

पा० १ सू०२४ ] ज्योतिश्वरणाधिकरणम्। १०३

(१) बलवद्धाधकोपनिपातेन खत्वाकाशप्राणशब्दी मुख्यार्थत्वात् प्रच्याव्यान्यत्र प्रतिष्ठा पितौ। तदिह ज्योतिष्पदस्य मुख्यतेजोवचनत्वे बाधकस्तावत्स्ववाक्यशेषो नाहित। प्रत्युत तेजोलिज़मेव 'दीप्यते' इति, कौक्षेयज्योतिःसारूप्यं च चक्षुष्यो रूपवान् श्रुतो विश्रुतो भव. तत्यल्पफलत्वं च स्ववाक्ये श्रयते। न जातु जलनापरनामा दीप्तिर्विना तेजो ब्रह्मणि सम्भ वति। न कक्षेयज्योतिःसारूप्यमृते बाह्यात्तेजसो ब्रह्मण्यस्ति। न चौष्ण्यघोधलिङ्गदर्शनश्रव णमै।दर्यात्तेजसोऽन्यत्र ब्रह्मण्युपपद्यते। न च महाफल ब्रह्मोपासनमणीयसे फलाय कल्पते। औदर्ये तु तेजस्यध्यस्य बाह्यं तेज उपासनमेतत्फलानुरूपं युज्यते। तदेतत्तेजोलिज्गम्। एत- दुपोद्दलनाय च निरस्तमपि मर्यादाधारवत्त्वमुपन्यस्तम्, (२)इह तत्निरासकारणाभावात्। न च मर्यादावत्वं तेजोराशेर्न सम्भवति, तस्य सौर्यादेः सावयवत्वेन तदेकदेशमर्यांदासम्भ वात्, (३)तस्य चोपास्यत्वेन विधानात् , ब्रह्मणस्त्वनवयवस्यावयवोपासनानुपपत्तेः, अव यवकल्पनायाक्ष सत्या गतावनवकल्पनात्। (४)न च 'पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि' इति ब्रह्मप्रतिपादकं वाक्यान्तरं, 'यदतः परो दिवो ज्योतिरि'ति ज्योतिःशब्दं ब्रह्मणि व्यवस्थापयतीति युक्तम्, नाहे सन्निधानमात्राद् वाक्यान्तरेण वाक्यान्तरगता श्रुतिः शक्या मुख्यार्थोच्च्यावयितुम् । (५)न च वाक्यान्तरेऽधिकरणत्वेन द्यौः श्रुता दिव इति मर्यादाश्रुतौ शक्या प्रत्यभिज्ञातुम् । (६)अपि च वाक्यान्तरस्यापि ब्रह्मार्थत्वं प्रसाध्यमेव नाद्यापि सिध्यति तत्कथं तेन नियन्तुं ब्रह्मपरतया 'यदतः पर' इति वाक्यं शक्यम्। तस्मात्तेज एव ज्योतिर्न ब्रह्मेति प्राप्तम् । (७)तेजःकथनप्रस्तावे तमःकथनं प्रतिपक्षोपन्यासेन प्रतिपक्षान्तरे दढा प्रतीतिर्भेवतत्यिेतदर्थम्। चक्षुवृत्तनिरोधकमित्यर्थावरकत्वेन(८)। आक्षेप्ताऽडह-'ननु कार्यस्थापी"ति। समाधातैकदेशी (९)ब्रूते-"अस्तु तहीं"ति। यत्तेजोबन्नाभ्याम संपृक्त (१) वाक्यस्थेति शलोकोक्त्तहेतुं व्याचषे बलवदिति। तत्र हि वाक्यशषस्थब्रह्मलिङ्गाव्वौणताSनन तु वाक्ये बम्मलिङं नोपलभ्यते पत्युत तेजोलिङ्गमेवात उत्सर्गों आकाशपाणशब्दव्रापोदायतुं शक्य इत्यर्थ:। (२) कियुपोद्ूलनाय निरासार्थ वोपन्यस्तमत आह इह्ेति। निरासकारणं हि पात्ति, न चातस्तद्व- मोपदेशादिति निरस्तस्यात्र पातिरित्यर्थ: । (३) भवत्वेकदेशस्य मर्यादा न समस्तस्येत्याशंक्याह तस्ष्य चेति। न समस्तं तेज उपास्यं किन्तव- वयव इत्यर्थः । (४) वाक्यान्तरेणानियमादिति इलोके।क्तहतुं व्याचषे न च पादोऽस्येति। (५) तदर्थाप्रतिसंधित इति हेतुं व्याकुर्वन्नाह न चेति। (६) अस्यैव हेतोर्व्याख्यान्तरमाहापि चेति। तन-वाक्यान्तरेण, यदतःपरमिति वाक्यं ब्रह्मपरतया नियन्तुं कथ शक्यमिति योजना। (•) तमोज्योतिरिति भाष्ये तमोग्रहणभयोजनमाह तेज इति। (८) अर्थावरकत्वेनेति। अनुद्भूतस्पर्शवस्वेन तमसो नयनरश्रिमनिर्गमनप्तिबन्धकत्वायोगादर्थप्रका- शनप्रतिबन्धकत्वेन निरोधकत्वं तमस इत्यर्थः। आक्षेप्ता-सिद्धान्ती। (९) एकदेशी-पूर्वपक्षयेकदेशी।

१०४ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

तदत्रिवृत्कृतमुच्यते। आक्षेप्ता दूषयति-"ने"ति। नहि तत क्वचिदप्युपयुज्यते, सर्वास्वर्थ- करियासु त्रिवृत्कृतस्यैवोपयोगादित्यर्थः । एकदेशिनः शङ्कामाह-"इदमेवे"ति (पृ० २४१ पं० १)। आक्षेप्ता निराकरोति-"न, प्रयोजनान्तरे"ति। (१)'एकैकां त्रिवृतं त्रिवृतं करवाणी'ति तेजःप्रभृत्युपासनामात्रविषया श्रुतिन सक्कोचयितुं युक्तत्यर्थः। एवमेकदोशीनि दृ. षिते परमसमाधाता पूर्वपक्षी वूत-"अस्तु तर्हि त्रिवृत्कृतमेवे"ति। "भागिनी" युक्ता । यद्यप्याधारबहुत्वश्रुतिब्रह्मण्यपि कल्पितोपाधिनिबन्धना कथश्विदुपपद्यते, तथापि यथा कार्ये ज्योतिष्यतिशयेनोपपद्यते न तथाऽत्रेत्यत उक्तम् "उपपद्यतेतरामि"ति। "प्राकृतं" (पृ० २४२ पं० १०) प्रकृतेर्जातं, कार्यमिति यावत्। एवं प्राप्ते, उच्यते- (२) सर्वनामप्रसिद्धार्थ प्रसाध्यार्थविघातकृत्। प्रसिध्धपेक्षि सत्पूर्ववाक्यस्थमपकर्षति।। तद्वलात्तेन नेयानि तेजोलिङ्गान्यपि ध्रुवम्। ब्रह्मण्येव, प्रधानं हि ब्रह्म च्छन्दो न तत्र तु। (३) आरैसार्गिकं तावददः प्रसिद्धार्थानुवादकत्वं यद्विधिविभक्तिमप्यपूर्वार्थावबोधनस्वभाबा- प्रच्यावयति। यथा 'यस्याहिताप्रेरभिर्गहान्दहेत्"'यस्योभयं हविरार्तिमार्च्छेद्' इति। (४)यत्र पुनस्तत्प्रसिद्धमन्यतो न कथंचिदाप्यते, तत्र वचनानि त्वपूर्वत्वादिति सर्वनाम्रः प्रसिद्धार्थत्वं बलादपनायते। यथा 'यदानेयोष्टाकपालो भवती।(५)तदिह 'यदतः परो दिवो ज्योतिरि'ति यच्छन्दसामर्थ्याद् घुमर्यादेनापि ज्योतिषा प्रसिद्धन भवितव्यम्। न च तस्य प्रमाणान्तरतः प्रसिद्धिरस्ति। पूर्ववाक्ये च ुसम्बन्धि त्रिपाद्रह्म प्रसिद्धमिति प्रसिद्यरक्षायां तदेव सम्ब ्यते। (६)न च प्रधानस्य प्रातिपदिकार्थस्य तत्वेन प्रत्यभिज्ञाने तद्विशेषणस्य विभक्त्यर्थ- (१) त्रिवृतं परिवृतमिति भाष्यं व्याचष्टे एकैकामिति। तेजआदिभूतं प्रति सामान्यतः प्रवृत्ता त्रि- वृत्करणश्चीतिरुपास्यमानतजोविषयत्वेन संकोचयितुं न युक्ता, ततोऽ्यत्र नेतुमयुक्तेत्यर्थः। त्रिवृतं-भ्रि- थलितम। (२) न वयं वाक्यान्तरस्थलिङ्गात्ते:जश्नति बाधामहेपि तु तदुप बृहितश्रुत्येत्याह सर्वनामेति। यदा- दिसर वनामपदं प्रज्ञातार्थबोधकमज्ञातं सत् अर्थाबोधकमतो यच्छब्दः पज्ञातवचनः सन्गायत्रीवाक्यनिर्दिष्टं ब्र झैव परामृशतीत्यर्थः। तद्बलादिति। यत पूर्ववाक्यस्थमपकर्षत्यतो यच्छन्दश्षुतिबलात्तेजोलिङ्गान्यपि वा- यानि ब्रह्मययेव नेयानि संगमनायानि। तभ गायतीवाक्ये प्रातिपदिकार्थों बौर्ब्रह प्रधानं न तु च्छन्द इति कारिकद्वयार्थः। (३) सर्वनामेति व्याचष्टे औत्सर्गिकमिति। यथेति। अत्र दह्देदिति च विधि वेमक्त्ति : ् े प्रस्ति ार्थयय -र च्छब्दोपहता गृहदाह -क्षणनिमित्तपरा, आच्छेदिति च 'स ऐन्द्र पंचशरावमोदनं निर्वपेदि'ति विधास्यमान- निर्वापनिमिन्तं हविरार्तिमनुवदति। ठमयं-दधिपयसी। (४) प्रस्ताध्यार्थेति व्याकुरुते यत्रेति। वचनानि त्विति । ज्योतिष्टेमगतसोमेषु शेषमक्षो विध्यमावात्र विदते इति प्राप्ते 'सर्वतः परिहारमाश्विनं भक्षयति तस्मात्सर्वा दिशः गणोति' इत्यायर्थवादा अप्रातत्वाङ्रक्षा- नुवादायोगाद्विधायकानि वचनानि इत्युक्त्तम् तृतीये। एवं प्राप्त्यभावे प्रसिद्धार्थत्वं सर्वनाम्नोऽपनीयत इति तुल्यन्यायत्वादुदाहतम् । (५ ) प्रसिष्यपेकीति व्याचषे तदिहेति। (६) नतु 'दिि' 'दिव'इति च रूपभेदान पूर्ववाक्यस्थव्रम्मग इह पत्यभिज्ञातः अर्वनाम तं नपरामृश्े-

पा० १ सू० २५] ज्योतिश्वरणाधिकरणम्। १०५

स्यान्यतामात्रेणान्यता युक्ता। एवं च स्ववाक्यस्थानि तेजोलिज्ञान्यसमअ्जसानीति ब्रह्मण्ये गमयितव्यानि, गमितानि च भाष्यकृता। तत्र ज्योति्ब्रह्मविकार इति ज्योतिषा ब्रह्मैवोपल क्ष्यते। अथवा प्रकाशमात्रवचनो ज्योतिःशब्दः, प्रकाशश् ब्रह्मेति ब्रह्मणि मुख्य इति ज्यो तिर्व्रह्मेति सिद्धम्। "प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये"इति (पृ० २४२ पं० ५) प्रसिद्ध- पेक्षायां(१) प्रकतं संनिहितप्रसिंद्धं तु कल्प्यं न पूर्ववाक्यगतं प्रकृतम्। अत एवोक्तं कल्प- यत इति। संदशन्यायमाह-"न केवल"मिति। "परस्यापि ब्रह्मणो नामादि- प्रतीकत्ववदि"ति (पृ० २२४ पं० १५)। काक्षेयं हि ज्योतिर्जीवभावनानुप्रविष्टस्य परमात्मनो विकारो, जीवाभावे देहस्य शैत्यात्, जीवतश्वौष्ण्याजज्ञायते। तस्मात्तत्प्रती कस्योपासनमुपपन्नम्। शेषं निगदव्याख्यातं भाष्यम् ॥२४॥ (सृ०) छन्दोभिधानान्नेति चेन्न, तथा चेतोर्पण- निगदात्तथाहि दर्शनम् ॥ २५॥ (२) पूर्ववाक्यस्य हि ब्रह्मार्थत्वे सिद्धे स्यादेतदेवं, न तु तद्रह्मार्थमपि तु गायत्र्यर्थम्। 'गायत्री वा इदं सर्व भूत यदिदं कि चे'ति गायत्री प्रकृत्येदं श्रूयते 'त्रिपादस्यामृतं दिवी'ति। (३)नन्वा 'काशस्तल्लिक्कादि'त्यनेनैव गताथमतत्। तथाहि-'तावानस्य महिमे'वस्या मृचि ब्रह्म चतुष्पादुक्तम्। सैव च 'तदेतहचाभ्यनूक्तमि'त्यनेन सज्ञमितार्था ब्रह्मलिन्नम्। एवं 'गायत्री वा इदं सर्वमि'स्यक्षरसन्निवेशमात्रस्य गायत्र्या न सर्वेत्वमुपपद्यते। (४) न च भूतपृथिवीशरीरहृदयवाक्प्राणात्मत्वं गायत्र्याः स्वरूपेण सम्भवति। न च ब्रह्मपुरुषस- म्बन्धित्वमस्ति गायत्र्याः। तस्माद्गायत्रीद्वारा ब्रह्मण एवोपासना न गायत्र्या इति पूर्वेणैव गतार्थत्वादनारम्भणीयमेतत्। न च पूर्वन्यायस्मारणे सूत्रसन्दर्भ एतावान् युक्त: । (५)अत्राच्यते। अस्त्यधिकाशङ्का। तथाहि-गायत्रीद्वारा ब्रह्मोपासनेति कोऽर्थः। गायत्रीवि- कारोपाधिनो ब्रह्मण उपासनेति। न च तदुपाधिनस्तदवच्छिन्स्य सर्वात्मत्वम्, उपाघेरव- वच्छेदान्। नहि घटावच्छनं नभोऽनवच्छिन्नं भवति। तस्मादस्य सर्वात्मत्वादिकं स्तुत्यर्थ, तद्वरं गायत्र्या एवास्तु स्तुतिः (६)कयाचित्प्रणाड्या। 'वाग्यै गायत्री वाग्वा इदं सर्व भूत

दित्याशंक्याह न चेति। पादिपदिकार्थों वौस्तावदुमयत्र समा, साहि प्रधानं गुणस्तु विभक्त्यर्थस्तरमा- द्गुणे त्वन्याय्यकल्पनेति विभक्तिवैरूप्यं नेयमित्यर्थः । (१) ननु वाक्यस्थज्योतिलीमे प्रकृतहानं न दोबोडत आह अ्सिध्यपेक्षायामेति। यच्छूतेविषयगवे षगायां पकरणापापमपि पसिद्ध ग्रह्यम्, न स्ववाक्यगतमपि प्रस्तोष्यमाणमपूर्वमसिद्वेरित्यर्थः। (२) छन्दोभिधानादित्ति सू त्रै कदेश शङ्कावाद्याह पूर्ववाक्यस्येति। ( ३ ) तत्र सिद्धान्त्याक्षिपति नन्वित्यादि युक्त इत्यन्तम् । (४) न च भूतपृथिवीति। 'गायत्री वाव इद संर्व भूतं यदिदं ककि च वै' इत्यदिश्रतौ भूतादिषद्षि- धगायत्र्याः स्वरूपता भूताद्यात्मकत्व न सम्भव्तीत्यर्थः। (५) एकदेशशङ्कावादी समाधने अभोच्यते इत्यादिना। (६) ननु शब्दात्मिकायाश्छन्दोरूपाया गायत्रपाः कंथं स्तुतिरत आह कयाचिदिति। तदभिष्ठात्या दे-

१०६ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

गायति च त्रायति च'त्यादि श्रुतिभ्यः । (१) तथा च 'गायत्री वा इदं सर्व'मित्युपक्रमे गाय- त्र्या एवं हृदयािभिर्व्याख्या, व्याख्याय च 'सैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्री'त्युपसंहारो गा- यत्र्यामेव समञ्जसो भवति। ब्रह्मणि तु सर्वमेतदसमअ्जसमिति। 'यद्वै तद्रह्मे'ति च ब्रह्मशब्द शछन्दोविषय एव, यथ तां ब्रह्मोपनिषदमि'त्यत्र वेदोपनिषदुच्यते। तस्माद्गायत्रछिन्दोभि- धानान ब्रह्मविषयमेतदिति प्राप्तम् । एवं प्राप्तेडभिधीयते-"न, कुतः,१ तथा चतोर्पणनिगदात्"। (पृ० २४६ पं० ८) गायत्र्याख्यच्छन्दोद्वारेण गायत्री रूपविकारानुगते ब्रह्मणि चेतोर्पणं चित्तसमा धानमनेन ब्राह्मणवाक्येन निगद्यते। एतदुक्त भवति। न गायत्री ब्रह्मणोऽवच्छेदिका, उत्प लस्येव नीलत्वं, येन तदवच्छिन्नत्वमन्यत्र न स्यादवच्छेदविरहात। किन्तु यदेव तङ्रह्म सर्वा त्मकं सर्वकारणं तत्स्वरूपेणाशक्योपदशमिति तद्विकारगायत्रीद्वारेणोपलक्ष्यते, गायत्र्याः (२) सर्वच्छन्दोव्याप्त्या च सवनत्रयव्याप्त्या च द्विजातिद्वितीयजन्मजननीतया च श्रुतेर्वि कारेषु मध्ये प्राधान्येन द्वारतवोपपत्तेः। न चात्रोपलक्षणाभावेन नोपलक्ष्यं प्रतीयते, नहि कु. ण्डलेनोपलक्षितं कण्ठरूपं कुण्डलवियोगेपि पश्चात्प्रतीयमानमप्रतीयमानं भवति, तद्रूपप्र त्यायनमात्रोपयोगित्वादुपलक्षणानामनवच्छेदकत्वात्। तदेव गायत्रीशब्दस्य मुख्यार्थत्वे गायत्या ब्रह्मोपलक्ष्यत इत्युक्तं, संप्रति तु गायत्रीशब्द: संखयासामान्यादौण्या वृत्या ब्रह्मण्येव वर्तत इति दर्शयति-"अपर आहे"ति (पृ० २४७ पं० १)। तथाहि-षडक्षरैः पादैर्यथा गायत्री चतुष्पदा, एवं ब्रह्मापि चतुष्पाद् । सर्वाणि हि भूतानि स्थावरजङ्गमान्यस्यैकः पादः। दिवि-द्योतनवति चैतन्यरूपे, स्वात्मनीति यावत्, त्रयः पादा:(३)। (४)अथवा दिव्याकाशे त्रयः पादाः। तथाहि श्रुतिः-'इदं वाव तद्योऽयं बहिर्धा पुरुषादाकाश'स्तद्धि तस्य जागरितस्थानं, जाप्रत् खल्वयं बाह्यान् पदार्थान् वेद। तथा 'डयं वाव स योऽयमन्तःपुरुष आकाशः'। शरीरमध्य इत्यर्थः, तद्धि तस्य स्वप्नस्थानम्। तथा 'डयं वाव स योऽयमन्तर्हृदय आकाशः'। हृदयपुण्डरीक इत्यर्थः, तद्धि तस्य सुषुप्ति स्थानम्। तदेत त्रिपादस्यामृतं दिवी'त्युक्त्तम्। तदेवं चतुष्पात्त्वसामान्याद्गायत्रीशब्देन ब्रह्मोच्यते इति । "अस्मिन्पक्षे ब्रह्मैवाभिहित'' मिति । ब्रह्मपरत्वादभिहितमित्यु- क्तम् ॥ २५ ॥

(१) उपक्रमोपसंहाराभ्यामपि गायत्रीस्तुतिरवे साधीयसीत्याह तथाचेति। (२) सर्वच्छन्द इति। एवं हि श्रयते 'चतुरक्षराणि छन्दांस्यत्रे समवन्, तेषु जगती सोमाहरणा- य गता तीण्यक्षराणि हित्वाSडगच्छत। एकं हित्वा त्रिष्टुबागता। गायत्री तु गत्वा तानि गितानि च- व्वार्यक्षराणि सोमं चाहृतवती, ततः साऽष्क्षरामवसयेव सवनतयमतन्वन्त याज्ञिकाः। एवं माध्यदिनादि सचने त्रिष्टुबादिपार्थनया गायत्र्युपाह्वाने एकादशाक्षरा दवादशाक्षरा चाभवदित्युवत्वापसंहृतं-तस्मादाहुर्गा- यत्राणि वे सर्वांणि सवनानि' इति, अतस्सर्वच्छन्दोव्याततिः। तथा 'गायत्या ब्रहमणमसृजत् ब्रिष्दुमा राजन्यं जगत्या वैश्यम्' इति श्ुतेश द्विजातिद्वितीयज-भजननीत्वं बोध्यम्। (३) नयः पादा इति। अल्पं अरपञ्जं पादमपेक्ष्य स्वरूपमपरिच्छित्रत्वात त्रयः पादा इति भावः । () दिवीति वाक्यशेषवशात त्रिपादिति मन्त्रस्य व्याख्यान्तरमाह अथवेति। पयते जायते एम- स्तुरीयमिति विश्वतैजसपाज्ञामयः पादा एते यस्य तत्त्रिपाचुरीयं रवपादक्ारा गगनेऽवस्थितमित्यर्थों मंत्रस्य नम्मते बोष्यः ।

पा०१ सू०२६-२८ ] प्रतर्दनाधिकरणम् । १०७

(सू०) भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्रैवम् ॥ २६। "षड्विधे"ति (पृ० २४७ पं० ५) । भूतपृथिवीशररिहृदयवाक्प्राणा इति षढ़ प्रकार गायत्र्याख्यस्य ब्रह्मण: श्रूयन्ते। "पञ्च ब्रह्मपुरुषा (छा० ३।१।३६ ) इति च हृदयसुषिषु ब्रह्मपुरुषश्रुतित्रह्मसम्बन्धितायाँ विवक्षितायां सम्भ- वति' (पृ० २४९ प १)। अस्यार्थ :- (१)हृदयस्यास्य खलु पश्च सुषयः, पञ्च छिद्रा णि, तानि च देवैः प्राणादिभी रक्ष्यमाणानि स्वर्गप्राप्तिद्वाराणीति देवसुषयः। तथाहि-हृदयस्य यत्प्राङ्मुख छिद्रं ततस्थो यो वायुः स प्राणस्तेन हि(२) प्रायणकाले सश्चरते स्वर्गलोकं, स एव चक्षुः स एवादित्य इत्यर्थः, 'आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण' इति श्रुतेः । अथ योऽस्य दक्षिण: सुषिस्ततस्थो वायुविशषो व्यानः। तत्सम्बद्धं श्रोत्रं तच्न्द्रमाः, 'श्रोत्रेण सष दिश- श्रन्द्रमा्र'ति श्रुतेः । अथ योऽस्य प्रत्यङ्मुखः सुषिस्ततस्थो वायुविशेषोऽपानस्स च वाक् तत्सम्बन्धाद, वाक चािरिति, 'वाग्वा अभनि'रिति श्रुतेः। अथ योऽस्योदङ्मुखरसुषिस्त- रस्थो वायुविशेषस्स समान:, तत्सम्बद्ध मनः, तत्पर्जन्यो देवता। अथ योऽस्योर्ध्वससुषिस्त- रस्थो वायुविशषस्स उदानः, पादतलादारभ्योध्व नयनात्स वायुस्तदाधारश्वाकाशो(३) देव० ता। ते वा एते पश्च सुषयः । तत्सम्बद्धाः पञ्च हार्दस्य ब्रह्मणः पुरुषा(४) न गायत्यामक्षर सन्निवेशमात्रे सम्भवन्ति, किन्तु ब्रह्मण्येवेति॥ २६॥ (सृ०) उपदेश भेदान्नेति चेत् नोभघस्मिन्नप्यविरोधाम्॥२७।। "यथा लोके" इत (पृ० २४८ पं० १०)। (५)यदाSSधारत्वं मुख्यं दिवस्तदा कथचिन्मर्यादा व्याख्येया। यो ि श्येनो वृक्षाओे वस्तुतोऽस्ति स चततः परतोप्यस्त्येव अवाग्भागातिरिक्तमध्यपरभागस्थस्य तस्यैव वृक्षात्परतोऽवस्थानात्। (६)एवं च बाह्ययु- भागातिरिकशरीरहार्दयुभागस्थस्य ब्रह्मणो बाह्याद् घ्ुभागात् परतोऽ्वस्थानमुपपन्नम्। (७)यदा तु मर्यादेव मुख्यतया प्राधान्येन विवक्षिता तदा लक्षणयाSSधारत्वं व्याखये यम्। यथा गज्ञायां घोष इत्यत्र सामीप्यादिति। तदिदमुक्तम् "अपर आहे"ति। (८)अत एव दिव: परमर्पतत्युक्तम् ॥ २७॥ (१) ायत्र्याख्यस्य ब्रह्मणो हृदि स्थितस्योपासनाङत्वेन द्वारपालादिगुणविध्यर्थ तस्ष्य हेत्यादिवावयं तदर्थतोऽनुक्रमति हृदयस्येत्यादिना। मागादिदिग्गता हृदयकमलसुषयो द्वाराशी तत्स्थाः माणादिपचवायवो द्वारपालास्ते च चक्षुरादिकरणयुक्ता आदित्यादिदेवराधाष्ठता इति समुदायार्थः। (२) प्राण शब्द निर्यक्ति मायणकाले इति। ( ३ ) आकाश :- परमेश्वरः । (४) पुरुषा :- प्राणादय: । (५) पदादावुक्त प्रधानभकृत्यर्थप्रत्यमिज्ञानुरोधेन प्रत्ययार्थवेषम्यं नेयमिति तदुपदशकं माष्यं व्या- चष्टे यदाधारत्वमिति। यदा मुख्यमाधारत्वं वृक्षाग्स्य विवक्षितं तदा वृक्षाप्त्परतः श्येन इति पयोगे श्यन-

(६ ) अहिमिपक्षे दाष्टान्तिके ब्रह्मण: श्येनवद्व्यवा्मा्वाद्दि इत ुर्त क्ष ् ष्टे एवं े शक्यते च दृष्टानतेपि वृक्षामदित्यवधिश्रुतिर्लक्षणया नेतुम् अप्रभागारदीषद्र्वाग्भागपरत्वे तदा दार्शान्तिकेन साम्यमित्यर्थ:। (७) यदा त्वनौपाधिक ब्रम्माकाशास्पृष्ट विवक्षित्वा पंचम्येव मुख्या तदा सतमी सामीव्यसम्बन्ध लक्ष यततियाह यदा त्विति। (८) अत एवेति। सर्वमर्यादाया मुख्यत्वादवेत्यर्थः ।

१०८ सटिप्पणभामत्यां [भ०?

(सृ०) प्राणस्तथानुगमात्॥२८।। (१)अनेकलिङ्गसन्दोहे बलतत्कस्य कि भवेद। लिक्निनो लिङ्गमित्यत्र चिन्त्यते प्रागचिन्तितम् ।। मुख्यप्राणजीवदेवताब्रह्मणामनेकेर्यां लिङ्गानि बहूनि सम्प्लबन्ते, ततकवतमदत्र लिह्ग, लि. ज्ञाभासं च कतमदित्यत्र विचार्यते। न चायमर्थोड'त एव प्राण' इत्यत्र विचारितः । (२) स्यादितत् हिततमपुरुषार्थसिद्धिश्व निखिलभ्वणहत्यादिपापापरामशंश्र प्रज्ञात्मत्वं चानन्दादिश्व न मुख्ये प्राणे सम्भवन्ति। तथ'ष साधु कर्म कारयति, एष लोकाधिपतिरि' त्याद्यपि। जीवे तु प्रज्ञात्मत्वं कथंचिद्धवेदितरेषां त्वसम्भवः । वक्तृत्वं च वाक्करणव्यापा. रवत्वं यद्यपि परमात्मनि स्वरूपेण न सम्भवति, (३)नथाप्यनन्यथासिद्धबहु ब्रह्म लिङ्गविरोधा- ज्जीवद्वारेण ब्रह्मण्येव कथचिद्याख्येयम्, जीवस्य ब्रह्मणोऽ्भेदात्। तथा च श्रुतिः-'यद्वा चानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते, तदेव ब्रह्म त्वं विद्धी'ति वाग्वदनस्य ब्रह्म कारणमित्याह। शरीरघारणमपि यद्यपि मुख्यप्राणस्यव, तथापि प्राणव्यापारस्य परमात्मयत्तत्वात्परमात्मन एव। यद्यपि चात्रेन्द्रदेवताया विभ्रहवत्या लिज्गमस्ति, तथाहि इन्द्रधामगतं प्रतर्दनं प्रतीन्द्र उशाच 'मामेव विजानीही'त्युपक्रम्य, 'प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मे'त्यात्मनि प्राणशब्दमुच्चचार, प्रज्ञा त्मत्वं चास्योपपद्यते, देवतानामप्रतिहतज्ञानशक्तित्वात्, सामर्थ्यातिशयाच्चेन्द्रस्य हिततमपुरु षार्थहेतुत्वमपि, मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्य देवान्प्रत्यप्रवृत्तेरभ्रणहत्यादिपापापरामर्शस्योपपत्तेः, लोकाधिपत्यं चेन्द्रस्य लोकपालत्वात्, आनन्दादिरूपत्व्रं च स्व्रर्गस्यैवानन्दत्वात्, 'आभूत- सम्प्लवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यत' इति स्मृतेश्वामृतत्वमिन्दस्य, 'त्वाष्ट्रमहनामे'त्याया च वि अ्रहवत्वेन स्तुतिस्तत्रवोपपद्यते। तथाीप परमपुरुषार्थस्यापवर्गस्य परब्रह्मज्ञानादन्यतोऽनवाप्ेः, परमानन्दरूपस्य मुख्यस्यामृतत्वस्याजरत्वस्य च ब्रह्मरूपाव्यभिचारादध्यात्मसम्बन्घभून्नक्ष पराचीन्द्रेऽनुपपत्तः, इन्द्रस्य देवताया आत्मनि प्रतिबुद्धस्य चरमदेहस्य वामदेवस्येव प्रारब्घ विपाककर्माशयमात्रं भोगेन क्षयपतो ब्रह्मण एवं सर्वमेतत्कल्पत इति विश्रहवदिन्द्रजविप्राण- वायुपरित्यागेन ब्रह्मैवात्र प्राणशब्दं प्रतीयत इति पूर्वपक्षाभावादनारभ्यमेतदिति । (४)अत्रोच्यते-'यो वे प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः सह ह्येतावस्मिन् शरीरे वसतः

( १) अनेकेति। अनेकेषां लिङ्गानयनेकानि च तानि लिङ्गानि वा प्रतिपदार्थमनेकानीति यावन्तेषा मेकत्वेन प्रतिभासमानवाक्ये समावेशे कक बलवत् किममूनि सर्वाणि समबलानि उतकमेव बलवद्यादा चैकमेव तदा कस्य लिगिनो लिंग बलवत कि व्रह्मण उत प्राणदेरित्येतदत्र चिन्यते, एतच पराग् अत एव प्राण इत्यत्र न चिन्तितम्। तत्र हि ब्रह्मलिङ्गात्माणश्नुतिरनीता न तु ब्रह्मलिङ्गाना बलाबलं विचारितम, इति अग्रि माधिकरणसङ्गतिकारिकार्थः । कारिकार्थमेवाह मुख्येति। (२) अनन्यथासिद्व ब्रह्मलिङ्गानुसतारेणेतरेषामन्यथ।ि्धिवदवतस्तद्ध मोपदेशादित्यनेन पुनरुकि शंकते स्यादेतदिति। ( ३) देवतालिङ्गस्यान्यथासिद्धि माह तथापीति। (४ ) वसत इति द्विवचनश्रुत्या सहोत्क्रमणादिलिङ्गानुगृहततिर्योपास्यभेदप्रतीतर्न वाक्यस्य ब्रह्म मात्रपरत्वनिर्णय इति वदन् पूर्वपचसंभवमाह अन्रोच्यत इति। तस्य प्राणस्य प्ज्ञात्मना जीवेन सहोपास्य व्वमुक्त्तमित्यर्थः ।

पा० १ सु०२९ ] प्रतर्दनाधिकरणम्। १०९

सहोत्क्रामत' इति यस्यैव प्राणस्य प्रज्ञात्मन उपास्यत्वमुक्त तस्यैव प्राणस्य प्रज्ञात्मना सहो त्क्रमणमुच्यते। न च ब्रह्मण्यभेदे द्विवचनं, न सहभावो, न चोत्क्मणम्। तस्माद्वायुरेव प्राणः। जीवश्च प्रज्ञात्मा। सह परवृत्तिनिवृत््या भत्तयकत्वमनयोरुपचरितं 'यो वै प्राण' इत्यादि- ना। आनन्दामराजरापहतपाप्मत्वादयक्ष ब्रह्मणि प्राणे(१) भविष्यन्ति। तस्माद्यथायोगं त्रय एवात्रोपास्याः। न चैष वाक्यभदो दोषमावहति, वाक्यार्थावगमस्य पदार्थावगमपूर्वक- त्वात्, (२)पदार्थानां चोक्तेन मार्गेण स्वातन्त्रयात्। तस्मादुपास्यभेदादुपासात्रैविध्यमिति पूर्वेपक्षः । सिद्धान्तस्तु(३) सत्यं पदार्थावगमोपायो वाक्यार्थावगमो, नतु पदार्थावगमपराण्येव पदानि, अपि त्वेकवाक्यार्थावगमपराणि। तमेव त्वेकं वाक्यार्थ पदार्थावगममन्तरेण न श० कनुवन्ति कर्तुमित्यन्तरा तदर्थमेव तमप्यवगमयन्ति, तेन पदानि विशिष्टैकार्थावबोधनस्वरसा न्येव बलवद्दाघकोपनिपाताज्ञानार्थबोधपरतां नायन्ते। यथाहुः- सम्भवत्येकव क्यत्वे वाक्यभेदश्च नेष्यते। इति। तेन यथोपाशुयाजवाक्ये जामितादोषापक्रमे तत्प्रतिसमाधानोपसंहारे चैकवा क्यत्वाय 'प्रजापतिरुपांशु यष्टव्य' इत्यादयो न पृथग्विधयः कि स्वर्थवादा इति निर्णीतम्, तथे- हापि 'मामेव विजानीही'त्युपक्रम्य 'प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मे'त्युक्त्वाऽन्ते 'स एष प्राण एव प्रज्ञात्मा- SSनन्दोऽजरोऽमृत' इत्युपसंहाराड्र्ह्मण्येकवाक्यश्वावगतौ सत्या जीवमुख्य प्राणलिङ्गे अपि तद. नुगुणतया नेतव्ये, अन्यथा वाक्यभेदप्रसङ्गात्। यत्पुनर्भेददर्शनं 'सह ह्येता'विति, तज्ज्ञा- नक्रियाशक्तिभेदेन (४)बुद्धिप्राणयोः प्रत्यगात्मोपाधिभूतयोनिर्देशः प्रत्यगात्मानमेवोपलक्षयि- तुम्। (५)अत एवोपलक्ष्यस्य प्रत्यगात्मस्वरूपस्याभेदमुपलक्षणाभेदेनोपलक्षयति-"प्राण एव प्रज्ञात्मे"ति। (६) तस्मादन न्यथासिद्ध ब्र ह्मालििङ्गा नुसार त ःर । एकवाक्यबलातप्राणजीवलिङ्गोपपादनम्।। इति सङ्गहः ॥ २८॥ (मू०) न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदध्यात्म- सम्बन्धभूमा ह्यस्मिन् ।। २९।।

(१) अ्रक्मणि माण इति। 'स एष प्राण आनन्दोऽजर' इत्यत्र प्राणशब्दो ब्रह्मवाचीत्यर्थः। (२) भवतु पदाथावगमपुर्वको वाक्यार्थावगमत्तथापि गामानयेत्यादाविवकवाक्यता कि न स्यादत आह पदार्थानां चति। गुणपधानयग्यपदार्थावगमे भवत्येकवाक्यता, इह तु सहोत्क्रमत इत्यादिि: स्वा- तम्त्यावगतरवाक्यभेद इत्यर्थः । (३) पदार्थावबोधो हि वाक्यार्थबेध हेतुरत एव स गुण, उद्देश्यस्तु वाक्यार्थप्रत्ययः प्रधानमतो न पतीतकवावयताभङ्ग हति पिद्धान्तयति सत्यमित्यादिना। (४) ज्ञानशक्तिमती बुद्धिः, क्रियाश्तकिमांश प्राणः। (९) यदि प्त्यगात्मोपाधी भेदेन निर्दिष्टी न तु जीवप्ाणौ स्वातंत्र्येण कथं त्हि पाण एव मज्ञा-

(६) उपसहारार्थ संग्रह्वकारि का माड तस्म द्दिति । १० भा०

११० सटिप्पणभामत्यां [अ० १

शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत्॥ ३०॥ जीवमुख्यप्राण लिङ्गादिति चेन्नोपासात्रैविध्यादा श्रितत्वादिह तद्योगात् ॥। ३१॥। "न ब्रह्मवाक्यं भवितुमर्हती"ति (पृ० २५५ पं० ४) नैष सन्दर्भो (१) ब्रह्म- वाक्यमेव भवितुमर्हतीति, किन्तु यथायोगं किंचिदत्र जीववाक्यं, किचिन्मुख्यप्राणवाक्यं किंचिद् बह्मवाक्यमित्यर्थः । "प्रज्ञासाधनप्राणान्तराश्रयत्वादि"ति। (२)प्राणान्त राणीन्द्रियाणि, तानि हि मुख्ये प्राणे प्रतिष्ठितानि। जीवन्मुख्यप्राणयारन्यतर इत्युपक्र. ममात्रम्। "उभा"विति पूर्वपक्षतत्वम्। ब्रह्म तु ध्रुवम्। "न ब्रह्मे"ति (पृ०२५६ पं० १)। न ब्रह्मैवेत्यर्थः। "दशानां भूनमात्राणामि"ति। पञ्च शब्दादयः पश्च पृ. थिव्यादय इति दश भूतमात्राः । पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि पञ्च बुद्धय इति दश प्रज्ञामात्रा: । तदेवं स्वमतन व्याख्याय प्रार्चां वृत्तिकृतां मतेन व्याचष्टे-"अथ वे"ति (प० २५७ पं. १) (३)पूर्व प्राणस्यैकसुपासनमपरं जीवस्यापरं ब्रह्मण इत्युपासनात्रैविध्येन वाक्यभेद• प्रसङ्गो दूषणमुक्तम्, इह तु ब्रह्मण एकस्यवोपासात्रयवििष्टस्य विधानान्न वाक्यभेद इत्यभि मानः प्राचां वृत्तिकृताम्। तदेतदालोचनीयं-कथं न वाक्यभेद-इति । (४)युक्त 'सोमेन यजेते त्यादी सोमादिगुणविशिष्टयागविधानं तद्गुणविशिष्टस्यापूर्वस्य कर्मणोऽप्राप्तस्य विघिवि षयत्वात्, इह तु सिद्धरूपं ब्रह्म न विधिविषयो भवितुमर्हति, अभावार्थत्वात्, भावार्थस्य विधिविषयत्वनियमाद्, वाक्यान्तरेभ्यक्ष ब्रह्मावगतेः प्राप्तत्वात्, तदनूद्याप्राप्तोपासा भावार्थो विधेयस्तस्य च भेदाद्वि्यावृत्तिलक्षणो वाक्यभेदोऽतिस्फुट इति भाष्यकृता नोद्ाटितः, स्व्र· व्याख्यानेनैवोक्तप्रायत्वादिति सर्वमवदातम् ॥२९॥३०॥३१॥ इति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिते भाष्यविभागे भामर्त्यां प्रथमस्याध्यायस्य प्रथम पादः ।। अथ द्वितायं पादमारिप्सुः पूर्वोक्तमर्थ स्मारयति वक्ष्यमाणोपयोगितया-"प्रथमे पाद" इति (पृ० १५९ पं० ९)। उत्तरत्र हि ब्रह्मणो व्यापित्वनित्यत्वादयः सिद्धवद्धेतुतयोपदे क्ष्यन्ते। न चैते साक्षात्पूर्वमुपपादिता इति हेतुभावेन न शक्या उपदेष्टुमिति, अत उक्तम्- "समस्तजगत्कारणस्येति (पृ० १६० पं० १) यद्यप्येते न पूर्व कण्ठत उक्तारत (१) ननु जीवप्राणब्रह्मणामुपास्यत्वेन यदि पूर्वपक्षः कर्थ तहि जीवमुख्यपााङ्गसूपूर्व- पक्षभाष्ये ब्रह्मपरत्वनिषेधोत आह ब्रह्मवाक्यमेवेति। ब्रझ्मपरत्वनियमो निषिध्यत इत्यर्थः ॥ (२) एतत्सृत्रपूर्वपक्षभाष्य एवं प्राणस्य प्रज्ञात्मत्वसुपपादयितुं प्रज्ञेत्यादि भाष्यम्, तत्र पाणान्तर- शब्दार्थमाह प्राणान्तराणाति। (३) पूर्वोत्तरव्याख्ययो: सूत्रार्थ विभजते पूर्वमिति। उपासनात्रविध्यपसङ्गादिति पूर्वत्र व्याख्यानमत्र तु एकस्या उपासनायास्त्रिविधत्वान् वाक्यभेद इति व्याख्यानमित्यर्थ।

श्वित्योपासनघ्रयविधिरिति विकल्व्य नाय इत्याह युक्तमिति। न द्वितीय इत्याह वाक्यान्तरेभ्यश्नति। विशेष णीभूतब्रह्मण: सत्निधो पातत्वात् न तद्विशिष्षेगसनविधिरित्यर्थः। ततस्तृतीयकल्पः परिशिष्यत इत्याह तद नूधेति। तं दूषयति तस्य चेति। ब्रह्मानुवादेनोपासनविधावेकवि शेष्यावशीकारादुपासनाना च परस्प रपसङ्ा- त्प्रत्युपा्तिविध्यावृत्त्यापात इत्यर्थः ।

पा०२ सू०१ ] प्रसिद्ध्य धिकरणम् । १११

थापि ब्रह्मणो जगजन्मादिकारणत्वोपपादनेना(१)धिकरणसिद्धान्तन्यायेनोपक्षिप्ता इत्युपप न्नस्तेषामुत्तरत्र हेतुभावेनोपन्यास इत्यर्थः । "अर्थान्तरप्रसिद्धानां व"त। यत्रार्था न्तरप्रसिद्धा एवाकाशप्राणज्योतिरादयो ब्रह्मणि व्याख्यायन्ते तदव्यभिचारलिङ्गश्राणात् तत्र कैव कथा मनोमयादीनामर्थान्तरे प्रसिद्धानां पदानां ब्रह्मगोचरत्वनिर्णयं प्रतत्यिभिप्रायः । (२) पूर्वपक्षाभिप्रायं त्वभ्र दर्शयिष्यामः। (सू०) सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥१॥ "इदमाम्नायते-सव खलवदं ब्रह्म, कुतः? तज्जलानि"ति। यतस्तस्मादवझणो जायत इति तजम्, तस्मिंश्व लीयत इति तल्लम्, तस्मिंश्चानिति स्थितिकाले चेष्टत इति तदनं जगत्तस्मात्सर्व खल्विदं जगद्रह्म। अतः क: कस्मिन् रज्यते कश् कं द्वेष्टीति रागद्वेषरहितः शा न्तः सन्तुपासीत। "अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरस्मिल्लाके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति सक्रतुं कुर्बीत मनोमय: प्राणशरीर"इत्यादि। (३)तत्र सं- शयः किमिह मनोमयत्वादिभिर्धमैंः शारीर आत्मोपास्यत्वेनोपदिश्यते आहोस्विद्वह्मेति। किं· तावतप्राप्तं "शारीरो" (पृ० २६१ पं० १) जीव इति। कुतः१ (४)कतुमित्यादेवाक्येन विहितां क्रतुभावनामनूद्य सर्वमित्यादिवाक्यं शमगुणे विधिः। (५)तथा च सर्वे ख्विदं ब्रह्मेति वाक्यं प्रथमपठितमप्यर्थालोचनया परमेव, तदर्थोपजीवित्वात्। (६)एवं च सङ्कल्प. विधि: प्रथमो निर्विषयः सन्नपर्यवस्यन्विविषयापेक्षः स्वयमनिर्वृत्तो न विध्यन्तरेणोपजीवितुं शक्योऽनुपपादकत्वात्, तस्माच्छान्ततागुणविधानात्पूर्वमेव 'मनोमयः प्राणशरीर' इत्यादिभिर्वि षयोपनायकः सम्बध्यते। (७)मनोमयत्वादि च कार्यकारणसङ्गातात्मनो जीवात्मन एव निरुढ- मिति जीवात्मनोपास्येनापरक्तोपासना न पश्चाद्रह्यणा सम्बद्धुमहति, उत्पत्तिशिष्टगुणावरो- धातू। (८)न च 'सर्व खल्विदमि'ति वाक्यं ब्रह्मपरमिति तु शमहेतुवन्निगदार्थवादः शान्तता-

(१) अधिकरणेति। यत्सिद्धावर्थादन्यासिद्वि: सोऽधिकरणसिद्धान्तः। (२) यद्यर्थान्तररूढा अपि शब्दा ब्रह्मलिङ्गत ब्रह्मपरतया व्याख्याताः तहि केव कथा मनोमयत्वा- दिलिङ्गेषु, अपि चह ब्रह्मशब्द एवास्ति 'सर्व खल्विदं ब्रह्मे ते', अस्ति च वाक्यशष सर्वकर्मत्वादि ब्रह्मलिंग तत्कथ जीवपरत्वशङ्का वाक्यस्यात आह पूर्वपक्षेत्ि। कतुमित्यादिवाक्येनेव्यारम्यत्यर्थः। (३) मनोमयत्वादीना प्रकृतब्रह्मनैरपेक्ष्यसापेक्षत्वाभ्यां सशयमाहतेति। (४) स्ववाक्योपात्तधर्मविशिष्टजीवोपासनानुवादेन शमावेधिपरत्वान्र सर्व खल्विति वाक्यमुपास्यसम- र्थकमित्याह क्रतुमिति। (५) प्रागपर्तीतायाः क्रमपवृत्तेः कथमुपासीतेत्यनुवादस्तत्राह तथाचेति। (६) नतु संकल्पविधेरुपास्यसापेक्षत्वाब्बह्मण उपास्त्वम आहव चेि ष् ुण ध्यर्थमा र

(') स्यादेतनमनोमयत्वादिम द्वह्मैवास्त्वित्यत आह मनोमयत्वादि चेति। उत्पत्तिशिष्टत्वं कर्मस्वरूप- पतीतिसमयायगतत्वम्। (८) चेन्न ब्रह्मोपास्यं किमर्थ तहि तदभिधानमित्यत आहनचेति । हेतुवन्निगयत इति तथोकः। शूर्पेनेति वाक्यान्ते तेन हीति श्रुतम्। तत्र न हिशब्दश्रुतेः स्तुता च लक्षणापतयाऽन्नकरणत्वं हेतुरुपदि- एस्तथाच यघदत्रकरणं तेन तेन होतव्यमति पूर्वपक्षे तृर्तीयाध्ुत्या होमकरणं शर्प गम्यते विध्यर्थस्य च न हस्वपेक्षातः शर्पस्तुतिवदत्रापि शान्तताविधिपरो ब्रक्मपशंसावाद हत्यर्थः

११२ सटिप्पणभामत्यां [अ० १

विधिपरः, 'शुर्पेण जुहाति, तेन क्वत्रं क्रियते' इतिवत्। न चान्यपरादपि ब्रह्मापेक्षिततया स्वी क्रियत इति युक्तम्। मनोमयत्वादिभिधमैजावे सुप्रसिद्वैजीवविषय समपणेनानपेक्षितत्वाद्। सर्वकर्मत्वादि च जीवस्य पर्यायेण भविष्यति। एवं चाणीयस्त्वमप्युपपत्रम्। परमात्मनहतब परिमेयस्य तदनुपपत्तिः। प्रथमावगतेन चाणीयस्त्वेन ज्यायस्त्वं तदनुगुणतया व्याख्येयम्। व्याख्यातं च भाष्यकता। एवं कर्मकर्तृव्यपदेशः सप्तर्माप्रिथमान्तता चाभेदेऽपि जीवात्मनि कर्थचिद्धेदोपचारेण राहो: शिर इतिवद् अषव्या। एतद्रह्मे'ति च जीवविषयं जीवस्यापि देहादिबृंहणरवेन ब्रह्मत्वात्। एवं सत्यसङ्कत्पादयोऽपि परमात्मवर्तिनो जीवेऽपि सम्भवन्ति, तदव्यतिरेकातू। तस्माजीव एवोपास्यत्वेनाडत्र विवक्षितो, न परमात्मेति प्राप्तम् । एवं प्राप्तेडभिधायते- (१)समासः सर्वनामार्थः सन्निकृष्टमपेक्षते। तद्धितार्थोऽपि सामान्यं नापेक्षाया निवर्तक:॥ तस्मादपेक्षित ब्रह्म प्राह्यमन्यपरादपि। तथा च सत्यसङ्कल्पप्रभृतीनां यथार्थता।। (२) भवेदेतदेवं यदि प्राणशरीर इत्यादीनां साक्षाज्जीववाचकत्वं भवेत, न त्वेतदस्ति। तथाहि :- प्राणः शरीरमस्येति सर्वनामार्थो बहुव्रीहिः सन्निहितं च सर्वनामार्थ सम्प्राप्य त दभिधानं पर्यवस्येत्। (३)तत्र मनोमयपदं पर्यवसिताभिधानं तदभिधानपर्यवसानायालं, तदेव तु मनोविकारो वा मनःप्रचुर वा किमर्थमित्यद्यापि न विज्ञायते। तथेनैष(४) शब्दः समवेतार्थो भवति स समासार्थः।(५न चैष जीव एव समवेतार्थों न ब्रह्मणीति, तस्य 'अप्राणो ह्यमना' इत्यादिभिस्तद्विरहप्रतिपादनादिति युक्तम्। तस्यापि सर्वेविकारकारणतया विकाराणं च स्व- कारणादमेदात्तेषां च मनोमयतया ब्रह्मणस्तत्कारणस्य मनोमयत्वोपपततेः॥ (६)स्थादेतत्। जीवस्य साक्षान्मनोमयत्वादयो ब्रह्मणस्तु तद्वारा, तत्र प्रथमं द्वारस्य बु. द्विस्थत्वात्तदेवोपास्यमस्तु, न पुनर्जधन्यं ब्रह्म, ब्रह्मलिङ्गानि च जीवस्य ब्रह्मणोडमेदाजीवेप्यु- पपतस्यन्ते। (७)तदेतदत्र सम्प्रधार्यम्-कि ब्रह्मालज्ञैजीवानां तदभिन्नानामस्तु तदूत्ता, तथा च (१) समास इति। 'मनोमयः प्राणशरीर' इत्यत्र प्राणः शरीरमस्येति बहुब्रीहिसमादो विग्रहवशाद- स्येत्यन्तगार्भितमर्वनामार्थवान्, सर्वनाम च सन्निकृष्टमपेक्षतेतः सर्वनामक्षतिर्वओ्ोपास्यतवे मानमित्यर्थः। ननु मनोभय इति स्वधाक्यस्थमयडर्थेन ब्रह्माकाङ्ा न सम्भवेदत आह तद्धितार्थ इति। सोऽपि विकारमा- चुर्यस्ाधारणतया सामान्यत्वान्न ब्रझ्माकाङ्काशमकः संदिग्धत्वादिति भाषः। फलितमाह तम्मादिति। अतः शमबिधिस्तुतिपरादि वाक्याब्वहैव ग्ध्यम्, एवं च म्रझ्मोपादाने सत्यसंकल्पादीना यथार्थत्वसम्भवेन वाक्य- शेषस्थलिङ्गसामअ्वस्यमित्यर्थः। (२) समास्तइतिकारिकाशं व्याचष्टे भवेदिति। तदभिधानं-समासाभिधानम्। (३) तद्धितार्थ इत्यंशं व्याचष्टे तघेति । (४ ) तयत्रैष इति मु० मु० पु० पाठः। (५) नचैष इति। पुष मनोमयशब्दो जीवे एव निविश्वयवार्थो न तु ब्रझ्माण तस्य मनआदिविरह- पतिपादनादित्येतत्र ुक्कम्, कुतो न युक्त्कमत आह तस्यापीति। विकारया-तद्विशेषाणां जीवानाम। (६) विकारत्यं जीवानामभेदापेक्ष यदि जीवद्वारा ब्रम्मणो मनोम्र्व् र्ह ी ए पद मुख्य- पिति तदेव समासाकाङ्काया पूरकं स्यादित्यमिभायेणाशङ्कने स्यादेतदिति। () उक्ताशंकासमाधानार्थ प्रथमं बलाबलविवेकाय पक्षविभागं करोति तदेतंदिति। मम्लिद्रै :- सर्वकर्मत्वादिभिः, तबत्ता-म्झ्लिङ्गवत्ता। अस्मि-पक्षे फलितमाह तथाचेति।

पा०२ सू० २-८] प्रसिद्ध्यधिकरणम् । ११३

जीवस्य मनोमयत्वादिभि: प्रथममवगमात्तस्यैवोपास्यत्वम्, (१)उत न जीवस्य ब्रह्मलिङ्गवत्ता तदभिन्नस्यापि, जीवलिङ्गेस्तु ब्रह्म तद्ूत, तथा च ब्रह्मलिज्ञानां दर्शनात् तरषां च जीवेऽनुप- पत्तेव्रह्मैवोपास्यमिति। (२)वयं तु पश्याम :- समारोप्यस्य रूपेण विषयो रूपवान् भवेत्। विषयस्य तु रूपेण समारोप्यं न रूपवत् ॥ समारोपितस्य हि रूपण भुजङ्गस्य भीषणत्वादिना रज्जू रूपवती, न तु रज्जुरूपेणा भिगम्यत्वादिना भुजज्गो रूपवान्। तदा भुजङस्यैवाभावात्क रूपवत्। भुजप्गदशायां तुन नास्ति वास्तवी रज्जुः। तदिह समारोपितजीवरूपेण वस्तुसद्रह्म रूपवद्युज्यते, न तु ब्रह्म- रपैरनित्यत्वादिभिर्जीवस्तद्वान् भवितुमर्हति, तस्य तदानीमसम्भवात्। तस्मात् ब्रह्मलिङ्गदर्श- नाज्जीवे च तदसम्भवाद्रह्मैवोपास्यं न जीव इति सिद्धम्। (३)एतदुपलक्षणाय च 'सर्ब ख- ल्विदं ब्रह्मे'ति वाश्यमुपन्यस्तमिति ॥१॥

"यद्व्यपारुषेय" इति। (पृ० २६२ पं० १२) शास्त्रयोनित्वेSपश्वरस्य पूर्वपूर्व

नास्तत्युक्तम्। परिप्रहपरित्यागो चोपादानानुपादाने उक्ते, न तुपादेयत्वमेव, (४)अन्य- थोद्देश्यतयाऽनुपादेयस्य अ्रहादरविवक्षितत्वेन चमसादावपि सम्मार्गप्रसङ्गात। तस्मादनुपादे यत्वेऽपि प्रह उद्देश्यतया परिगृहीतो विवक्षितः। (५)तद्गतं त्वेकत्वमवच्छेद कतवेन वर्जितम विवक्षितम्, इच्छानिच्छे च मक्तितः। तदिदमुत्त-"वेदवाक्यतात्पर्याभ्यामवगस्ये- ते" (पृ० २६३ पं० १) इति। यत्परं वेदवाक्यं तत्तेनोपातं विवाक्षतम्, अतत्परेण चा नुपात्तमविवक्षितमित्यर्थः ॥२॥ क्यादेतत्, यथा सत्यसङ्कल्पादयो ब्रह्मण्युपपद्यन्ते, एवं शारीरेऽप्युपपत्स्यन्ते, शारी (१) एवं जीवोपास्यत्वपक्ष पदर्श्य ब्रह्मोपास्यपक्षमाह उत्तेति। तथाच ब्रम्मामिन्नस्यापि जीवस्याव च्छिन्रतया न ब्रक्मधर्मवत्ता, ब्रह्मणस्तु सर्वात्मत्वाज्जीवलिङ्गैस्तदन्तति पक्षे लाभमाड तथाचेति (२ ) तत्र स्वमतमाह वयनत्विति । समारोव्यस्येति। ्माे ्यी व ुपेणािष्ठा न वविषयो बह्मरूपवद्धवेव तस्याज्ञायमानत्वेन समारोपकालेवि सच्थात। विषयस्य तु रूपणास्ताधारणेन ज्ञायमानेन समारोप्य जीवो न रूपवानविष्ठानायाधारणरूपज्ञाने सति समारोप्याभावादिति कारिकार्थः। कारिकार्थमिम मेष दृष्टान्तेन दृढयन्नाह समारोपितस्येति।

(४) 'उपादानेन फलेन' इति भाष्ये उपदानं नाम परिग्रह न तूपादेयत्वमुदृदश्यप्रतियोगित्वम्, विप- मे बाधकमाह अन्यथेति। किश्चित्कार्य विधातु सिद्धवन्रिदेश्यमुद्देश्यत्वमनुष्ठेयत्वेन निदेशयत्वमुपादयत्वम्। उद्देश्याविवकारयां 'ग्रहं सम्मार्ष्टीत्यन्रोदेश्यप्रहत्याविविक्षा स्यात्तथाच चमसदेि सम्मार्गपसङ स चा युक्क इति भाव:। (५) तजतं-प्रहगतम्, एकपसरतयैकपशुविशिष्यागविधिसम्भवा 'त्पशुना यजेते्यनेयवशेषण न्वादेकत्वविवक्षाया युक्तत्वेऽप्यत्र ग्रहत्वैकत्वोद्देशेन सम्मर्गविधावुद्दिश्यमानयों: परस्पमसब्््रह वहह वयेन पर्यवसानाच् वाक्योपरिसमातिसम्भवेन ग्रहं सम्मार्टटि तं चकमिति वाक्यमेदापत्यैकत्वविवक्षा युक्तेति भाष:।

११४ सटिप्पणभामरयां [अ०१

रस्य ब्रह्मणोडमेदात, शारीरगुणा इव मनोमयत्वादयो ब्रह्मणीत्यत आह सूत्रकार :- (सृ०) अनुपपत्तेस्तु न शरीर: ॥ ३।। कर्मकर्तृव्यपदेशाच॥४॥ शब्दविशेषात् ॥५॥ यत्तदवोचाम 'समारोप्यधर्माः समारोपविषये सम्भवन्ति, न तु विषयधर्मास्समारोप्य' इति, तस्येत उत्थानम् ॥ ३॥४॥५॥ (सृ०) स्मृतेश्च॥६॥ अर्भकौकस्त्वात्तद्यपदेशाच नेति चेन्न, निचाय्यत्वादेवं व्योमवत्।७॥ अत्राह चोदकः "कः पुनरयं शारीरो नामे'ति (पृ० २६५ पं० ९)। (१)न तावद्वेदप्रतिषेधाद्वेदव्यपदेशाच्च भेदामेदावेकत्र तात्त्विकौ भवितुमर्हतो विरोधादित्युक्तम्। तस्मादेकमिह तात्विकमतात्वकं चतरत्। (२) तत्र पौर्वीपर्येंणाद्वैत प्रतिपादनपरत्वाद्वेदान्तानां द्वैतप्राहिणक्ष मानान्तरस्याभावात्तद्वाधनाच्च, तेनाद्वतमेव परमार्थेः। तथा चानुपपततेसतिव त्याद्यसञ्जतारथीमत्यर्थः । परिहरति "सत्यमेवमेतत्, पर पवात्मा देहेन्द्रियमनो बुद्ध्युपाधिभिर वच्छिद्यमानो वालै: शरीर इत्युपचर्यते" (३)अनादवि द्यावच्छेदलब्धजीवभावः पर एवात्मा स्वतो भेदनावभासत। तादशां च जीवानामविद्या, न तु निरुपाधिनो ब्रह्मणः । (४)न चाविद्यार्या सत्यां जीवात्मविभागः, सति च जीवात्मवि भागे तदाश्रयाऽविद्येत्यन्योन्याश्रयमिति साम्प्रतम्। (५)अनादित्वेन जीवाविद्ययोबीजाङ्कुर चदनवक्लप्तेरयोगात्। न च सर्वज्ञस्य सर्वेशक्तेश् स्वतः कुतोऽकस्मात्संसारिता, यो हि पर तन्त्रः सोऽन्येन बन्धनागारे प्रवेश्येत न तु स्वतन्त्र इति वाच्यम् । न हि तङ्भागस्य जी. वस्य सम्प्रतितनी बन्धनागारप्रवेशिता येनानुयुज्येत, कित्वियमनादि: पूर्वपूर्वकर्माविद्यासं स्कारनिबन्धना नानुयोगमहति। न चैतावता ईश्वरस्यानीशता। नह्युपकरणाद्यपेक्षिता कतु स्वातन्त्रयं विहन्ति। तस्माद्यात्किीचिदतदपीति ।। ६।। ७।। (सृ०) सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न, वैशेष्यात् ॥८।।

(१) जीवस्य श्रक्मणो भेदाभेदाभ्यामुभयश्चत्युपनत्तेराक्षेपायोगमाशक्याह न तावदिति 4२) विरोधादन्यतरबाधे स्थितेप्यभेदपक्षे विनिगमकमाह त्ेति। तद्बाधनत्-तर्वेदान्तै्दवतप्रा हिणों मानान्तरस्य प्रत्यक्षस्य विधिमात्रव्यापारत्वात्तत्पूर्वकत्वा्चान्येषामवि बाधनादित्यर्थ:। (३) औपाधिकमेदानुवादित्वेन भेदश्रुतीना सूत्रस्य चोपपत्तिमाह अनार्यविदेति। तादृशामू-अ- विय्याविशिष्टानाम्। (४) शङ्कते नंचेति। (५) समाधने अनादित्वेनेति। जीवाविययोबीजा ङुरवद्धेतुमनवेSनित्यत्वं स्यादतोध्योत्तरो त्तर जववाममि - व्यकीनां पूर्वपूर्वश्रमनिमित्तकत्वमुक्तम्। अनादिजीवाविद्यय शेरेतराश्रपत्वमविद्यातत्सम्बधयोिवविरु- द्मिति भावः।

पा०२ सू० ९-११ ] अत्रधिकरणम्। ११५

विशेषादिति वक्तव्ये वैशेष्याभिधानमात्यन्तिकं विशेषं प्रतिपादयितुम्। (१)तथाह्यविद्या कल्पितः सुखादिसम्भोगो विद्यात्मन एव जवस्य युज्यते, नतु नि्मृष्टनिखिलाविद्यातद्वा सनस्य शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावस्य परमात्मन इत्यर्थः । शेषमतिरोहितार्थम् ॥ ८॥ (सृ०) अत्ता चराचरग्रहणात् ॥ ९॥ प्रकरणाच ॥ १० ॥ "कठवल्लीषु पढ्यते- (२)यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः । मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः ॥ इति। (३)अत्र चोदनीयौदन पसेचनसूचितः कश्विदत्ता प्रतायते। अत्तत्वं च भोक्तृता वा सहतृता वा स्यात्। न च प्रस्तुतस्य परमात्मनो भोक्तृतस्ति, 'अनश्नन्नन्योऽभिचाकशी ति' इतिश्रुत्या भोक्तृताप्रतिषेधात्। जीवात्मनश्च भोक्तृताविधानात् 'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ती'ति। तद्यदि भोक्तृत्वमत्तत्वं ततो मुक्तसंशयं जीवात्मैव प्रतिपत्तव्य:। (४) ब्रह्मक्ष- आरादि चाह्य कार्यकारणसङ्गातो भोगायतनतया वा साक्षाद्वा सम्भवति भोग्यम्। (५)अथ व संहर्तृता भोक्तृता, ततत्रयाणामन्निजीवपरमात्मनां प्रश्नोपन्यासोपलब्घेः संहर्तृत्वस्यावि- शेषाङ्भवति संशयः किमत्ताऽमिराहो जीव उताहो परमात्मेति। (६)अन्नौदनस्य भोग्य- त्वेन लोके प्रसिद्धेर्भोक्तृत्वमेव प्रथमं बुद्धौ विपरिवर्तते, चरमं तु संहतृर्त्वमिति भोक्तैवात्ता। तथा च जीव एव(७)। 'न जायते म्रियते' इति च तस्यैव स्तुतिः, (८)संहारकालेऽपि संस्का• रमात्रेण तस्यावस्थानात्। दुर्ज्ञानत्वं च तस्य सूक्ष्मतवात। तत्माज्जीव एवात्तेहोपास्यत इति प्राप्तमू। (९)यदि तु संहतृत्वमत्तृत्वं तथाप्यभिरत्ता, 'अभिरन्नाद' इति श्रुतिप्रसिद्धिभ्याम्। एवं प्राप्तेऽभिधीयते-अतात्र परमात्मा, कुतः,१ चराचरप्रहणात्। 'उभे यस्यौदन' इति 'मृत्युयेस्योपसेचन'मिति च श्रूयते। तत्र यदि जीवस्य भोगायतनतया तत्साधनतया (१) 'न वैशेष्यादि'ति सूत्रे प्रकृतिप्रयोगदेवेष्टप्रिद्धौ प्रत्ययप्रयोगोतिशयद्योतनाय, तमेवाह तथाहीति। अतिशयस्य भाव: प्रत्ययार्थों न तु विशेषस्वरूपभाव इत्यर्थः । (२) यस्येति । यस्य ब्रह्मक्षत्रादिजगदोदनो, मृत्यु: सर्वपराणिमारकोवि यस्योपसेचनमोदनसंस्कारक- घृतपायः सोहत्ता यत्र शुद्धे चिम्मानमेदकल्पनया वर्तते तच्छुदं ब्र्म इत्था इत्थमीशवराधिष्ठानभूतं का वेद चित्तशुद्धयादिकं बिना कोपि न जानातीति कठवल्ल्यर्थो बोध्य।।

(४) नतु जीवस्य कथं ब्रह्मक्षत्रादिभाक्तृत्वं पूर्वपक्षिणा साध्यमत आह ब्रह्यक्षत्रादीति। (९) एवमत्तृत्वस्य भोक्तृत्वपक्षे संशयेन पूर्वपक्ष परदर्श्य सहर्तृत्वपक्षे तं वक्तुं भूमिकामाड अथ त्विति। (६) वनितादिषु भोक्कृत्वेपि संहर्तृत्वाभावात् अत्तत्वस्य भोक्तृत्वात्मप्रसाधनेन पूर्वपक्षसुपपादयति

(") तथा स जीव एव इति, सर्वथा स जीव एवेति च पाठान्तरम्। (८) नन्ु पलये जीवनाशात्कथमजत्वमत आह संहारेति। (९) अविक्रियस्य परमात्मनः संहर्तृत्वायोगात अभिरेव संहतेत्याह यदीति। एवं चातृत्वस्व भोक्तृ- स्वपक्षे जीवो, संधर्तृत्वपक्षे चाभिरेवात्ता ने परमात्मेति पूर्वपचाभिपायः।

११६ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

च कार्यकारणसङ्गातः स्थितो, न तह्योंदनः । नह्योदनो भोगायतनं, नापि भोगसाधनमपि तु भोग्यः । (१)न च भोगायतनस्य भोगसाधनस्य वा भोग्यत्वं मुख्यम्। न चात्र मृत्यु. रुपसेचनतया कल्प्यते। न च जीवस्य कार्यकरणसङ्कातो ब्रह्मक्षत्रादिरूपो मक्ष्यः, वस्यचचित् क्रूरसश्वस्य व्याघ्रादे: कव्िद्धवेत्, नतु सर्वः सर्वस्य जीबस्य। तेन ब्रह्मक्षत्रविषयमपि जीवस्यात्तत्वं न व्याप्रोति किमङ्ग पुनर्मृत्यूपसेचनव्याप्तं चराचरम्। (२)न चौदनपदात् प्रथ- मावगतभोग्यत्वानुरोघेन यथासम्भवमत्तृतवं योज्यत इति युक्तम्। नह्योदनपदं श्रुत्या भो. ग्यत्वमाह, किन्तु लक्षणया। न च लाक्षणिकभोग्यत्वानुरोधेन 'मृत्युर्यस्योपसेचन'मिति च 'ब्रह्म क्षत्रं चे'ति च श्रुती सङ्कोचमर्हतः। न च ब्रह्मक्षत्रे एवात्र बिवक्षिते, मृत्यूपसेचनेन प्राणमुन्मात्रोपस्थापनात, (३)प्राणिषु प्रधानत्वेन च ब्रह्मक्षत्रोपन्यासस्योपपत्तेः, अन्यनि वृत्तेरशाब्दत्वात, अनर्थत्वाच्च। (४)तथा च चराचरसंहर्तृत्वं परमात्मन एव, नामेनोपि जीवस्य, तथा च 'न जायते त्रियत वा विपश्चिदि'ति ब्रह्मणः प्रकृतस्य न हानं भविष्यति। क इत्था वेद यत्र स' इति च दुर्ज्ञानत्वमुपपतस्यते। जीवस्य तु सर्वलोकप्रसिद्धस्य न दुर्ज्ा नता। तस्मादत्ता परमात्मैवेति सिद्धम् ॥ ९॥ १0 ॥ (सू०) गुहां प्रविष्ठावातमानौ हि तद्दर्शनात् ॥ ११॥ संशयमाह-"तत्ने"ति (पृ० २७० पं० १२) पूर्वपक्षे प्रयोजनमाह-"यदि बुद्धिजीवावि'ति। सिद्धान्ते प्रयोजनमाह-अथ जीवपरमात्मानावि"ति। (५) और्सरिकस्य मुख्यताबलात् पूर्वसिद्धान्तपक्षासम्भवेन पक्षान्तरं कल्पयिष्यत इति मन्वान: संशयमाक्षिपति-"अत्राह आक्षेप्त"ति (पृ० २७१पं० १) ऋतं सत्यमवश्यम्भा वीति यावत। समाधत्ते -- "अत्रोच्यत" इति। (६)आध्यात्मिकाधिकारादन्यौ तावत्पा- तारावशक्यौ कत्पयितुम्। तदिह बुद्धेरचैतन्येन परमात्मनश्च भोक्तृत्वनिषेधेन जीवात्मैवैकः

(१) एवमोदनशव्दस्य भोक्तृत्वेनौदनपदार्थमुकत्वौदनशब्दस्य लाक्षणिकस्य सनिदितमृत्यूपस्ेचनपदा-

त्याह न चेत्यादिना। (२) ओदनपदात्पथमं भोक्तैव प्रतीयत इति यदुक्कं पूर्वपक्षिणा तन्राह न चौदनपदादित्यािना। ओ- इनपदस्य भक्तवाचिनो भोग्यमात्रपरत्वेन तवापि जघन्यवृत्याश्रयणात्तद्लाद् अ्मक्षत्रमृत्युश्रुतीनां न संकोच इत्यर्थ: । (१) मृत्युपदाइनाशवस्तु माशविवक्षायां कथं ब्रश्मक्षत्रग्रहणमत आह पणिष्विति। नतु ब्रझ्मक्षत्राभ्यामित रव्यावृत्ति: कुतो नात आहान्यनिवृत्तेरिति। यथा 'पक्च पञ्चनखा भक्ष्या'इत्यत्र मनुष्यादिनिवृत्ति: परिसंख्या- फलं, तथा चानर्थनिवृत्तिरेवमिहान्यनिवृत्तिरनार्थका पुरुषार्थविशेषानवगमादित्यर्थः । (४) मायोपाषिद्वारा परस्यापि संहतृत्वमित्यभिपायेणोपसंहरति तथा चेति। (९) नतु लक्षणया पिवदपिवतोः विबन्ताविति निर्देशोपपन्तेः पूर्वप कसिद्धातपक्षाक्षेपे च वाक्यस्य निर्विषयत्वप्रमङ्गादाक्षेपायोगमाशङ्वयाहान्सर्गिकस्येति। अयं हि आक्षेत्ा विबन्तावित्यस्य मुख्यमर्थमौत्स- गंकमबाध्य मन्यते माकृतसुपर्णविषयत्वं व वाक्यस्य पक्षाम्तरं कल्पयष्यत इति मन्यतेऽत आ- क्षेप इत्यर्थ: । (६) लक्षणां वक्तुं 'मुख्यार्थासम्भवमाहाध्यात्मिकेति।

पा०२ सू० ११-१२] गुहाप्रविष्टाधिकरणम्। ११७

पाता परिशिष्यते इति (१)'सष्टीरुपदधाती' तिवद्विवचनानुरोधादपिबत्संसृष्टर्ता स्वार्थस्य पिब- च्छन्दो लक्षयन् स्वार्थमजहन्नितरेतरयुक्तिबदपिबत्परो भवतीत्यर्थः । अस्तु वा मुख्य एव, तथापि न दोष इत्याह-"य दे"ति। स्वातन्त्र्यलक्षणं हि कर्तृत्वं तञ्व पातुरिव पाययितुरप्य- स्तीति सोपि करता। अत एव चाहु :-- 'यः कारयति स करोत्येवे'ति। एवं करणस्यापि स्वातन्त्र्यविवक्षया कथचित्कर्तृत्वं, यथा काष्ठानि पचन्तीति। तस्मान्मुख्यखेऽप्यविरोध इति। तदेवं संशयं समाधाय पूर्वपक्षं गृह्नाति-"बुद्धिक्षेत्रज्ञावि"ति। (२)नियताधारता बुद्धिजीवसम्भविनी न हि। केशात्कल्पयितुं युक्ता सवेगे परमात्मनि ॥ न च पिबन्ताविति वत्प्रनिष्टपद मपि लाक्षणिकं युक्तं, सति मुख्यार्थत्वे लाक्षणिकार्थ त्वायोगात्, बुद्धिजीवयोक्ष गुहाप्रवेशोपपत्तेः । अपि च 'सुकृतस्य लोक'इति सुकृतलोकव्यव- स्थानेन कर्मगोचरानतिक्रम उक्तः । बुद्धिजीवा च कर्मगोचरमनतिक्रान्ती। जीवो हि भोक्तृ - तया बुद्धिश् भोगसाधनतया धर्मस्य गोचरे स्थितौ, न तु ब्रह्म तस्यातदायत्तखवातू। कि च छायातपाविति तमःप्रकाशावुक्ती। न च जीवः परमात्मनोऽभिन्नस्तमः, प्रकाशरूपत्वात्। बुद्धिस्तु जडतया तम इति शक्योपदेष्ुम्। तस्माह्वुद्धिजीवावत्र कथ्येते। तत्रापि प्रेते विचि- कित्सापनुत्तये बुद्धमेदेन परलोकी जीवो दर्शनीय इति बुद्धिरुच्यते। एवं प्राप्तऽभि धॉयेत- (३)ऋतनानेन जीवात्मा निश्चितोऽस्य द्वितीयता। ब्रह्मणैव सरूपेण न तु बुध्धा विरुपया। प्रथमं सद्वितीयत्वे ब्रह्मणावगते सति। गुहाश्रयत्वं चरमं व्यास्येयमविरोधतः। (४) गौ: सद्वितीयेत्युक्ते सजातीयेनैव गवान्तरेणावगम्यते, न तु विजातीयेनाश्वादिना। तदिह चेतनो जीवः सरूपेण चेतनान्तरेणैव ब्रह्मणा सदिवितीय: प्रतीयते, न त्वचेतनया विरकु

(१) सुष्टीरिति। 'सृष्टीरुपदधाती'ति समाम्नाय 'एकया स्तुवत' इत्यादिना सृष्ट्यमृष्टमन्त्रा उक्तास्तत् यथा सृष्टीरुपदधातीति यदि सृषमन्त्रकेष्टकानामाधाने विधानं तर्हींष्टकासु मृष्यमृष्टिमन्त्र कत्वविशेषानवगमा- नसर्वा एष सृष्टिमन्त्रका इति सृष्टिपिदरहितमन्त्राणामानर्थक्यवारणाय सृष्टिशव्द: सृष्यमृश्टिसमुदाय लक्ष यित्वा तत्समुदायिन: सर्वान्नन्धान लक्षयति, एवमिहापि पिबच्छन्द: स्वार्थस्यापिबत्संमृष्टता पिबदपिबत्समु- दायमिति याधन्तं लक्षयनस्वार्थ पिबन्तमजहदितरेतरयोगलक्षणं समुदायं प्रति समुदायीभूतपबदपिबत्परो भ- वति न पिबत्येष वर्तले नापि लक्षयन गंगाशब्दवत्स्वार्थ त्यजेदित्यर्थः (२) पूवत्र यथा अहचत्रपदस्य संनिहितमृत्युपदानुसारेणानित्वस्तुपरत्वमेषमिहापि विबच्छन्दस्य मंनिहित गुहाप्रविष्ठादिपदानुसारेण बुद्धि क्षेत्रज्ञपरत्वमित्याह नियतेति । कारिकार्थ: सुगमः । (३) सिद्धानतसंग्रहश्त्ललो कवाहऋ िबविति ऋतपानेन ीव्म ार् ति निर्णातम्, अस्य जीवस्य या द्वितायता दविवचनाधारता सा ब्रह्मनैव तस्य चेतनतेन जीवसरूप- त्वात नतु दुष्या तस्या जडत्वेन विसद्शत्वादित्यर्थः। ननु संनिहितगुहाप्रविष्टपदाद् बुद्धिर्द्वितीया कि न स्यादत आह प्रथममिति। उक्तरीत्या पूर्व नझ्णा सह जवस्य सद्वितीयत्वे निश्चिते सति गुद्दाप्विष्टपद्मपि पतदविरोधेनैव पश्चाद्याकयेयमित्यर्थः। (४) ऋतपानेनेति दृशन्तपदर्शनपूर्वकं व्याचष्टे गरिति।

११८ सटिप्पणभामत्यां [ अ०१

पया बुन्धा। (१)तदेव'मृतं पिबन्तावि'त्यत्र प्रथममवगते ब्रह्मणि तदनुरोधन चरमं गुहा श्रयत्वं शालभ्रामे हरिरितिवद्याख्ययम्। बहुलं हि गुहाश्रयत्वं ब्रह्मणः श्रुतय आहुः। तदि दमुकतं 'तद्दर्शनादि'ति। तस्य ब्रह्मणो गुहाश्रयत्वस्य श्रुतिषु दर्शनादिति। एवं च प्रथमावगत- ब्रह्मानुरोधेन सुकृतलोकवर्तित्वमपि तस्य लक्षणया छत्रिन्यायेन गमयितव्यम्। छायातपत्वमपि जीवस्याविद्याश्रयतया ब्रह्मणश्च शुद्धप्रकाशस्वभावस्य तदनाश्रयतया मन्तव्यम् ॥११॥ (सृ०) विशेषणाच्च ।। १२ ।। इममेव न्यायं 'दा सुपर्णे त्यत्राप्युदाहरणे कृत्वाचिन्तया योजयति "वष एव न्याय" इति (पृ० २७३ पं० १०)। अन्रापि किं बुद्धिजीवौ उत जीव परमात्मा ना वि त त तनि संश्य्य करणकपाया बुद्धेरेधासि पचन्तीतिवत् कर्तृत्वोपचाराद् बुद्धिजीवाविह पूर्वपक्षयित्वा सिद्धान्त यितव्यम्। सिद्धान्तक्ष भाष्यकृता स्फोरितः । तदर्शनादिति च 'समान वृक्षे पुरुषो निमन्र' इत्यत्र मन्त्रे। न खल सुख्ये कर्तृत्वे सम्भवति करणे कर्तृत्वोपचारो युक्त इति कृत्वाचिन्ता मुद्धाटयति-"अपर आह" (पृ० २७४ पं० २)। "लत्वं" बुद्धिः। शङ्कते-"सत्व. शब्द" इति। सिद्धान्तार्थ ब्राह्मणं व्याचष्े इत्यर्थः । निराकरोति-"तन्ने"ति। "येन स्वप्नं पश्यतीति। येनेति करणमुपदिशति। ततश्र भिन्न कर्तारं क्षत्रज्ञम्। "याऽ' मं शारीर उपद्रष्टेति। अस्तु तर्ह्यस्याधिकरणस्य पूर्वपक्ष एव ब्राह्मणार्थः, (२)वचन विरोधे न्यायस्याभासत्वादित्यत आह-"नाव्यस्याधिकरणस्य पूर्वपक्षं भजत" इति। एवं हि पूर्वपक्षमस्य भजेत, यदि हि क्षेत्रज्ञे संसारिणि पर्यवस्येत्। तस्य तु ब्रह्मरू. पतारयां पर्यवस्यन्न पूर्वपक्षमपि स्वीकरोतीत्यर्थः। अपि च-"तावेती सत्वक्षेत्रशी न ह वा एवंविदि किंचन रज (३)आध्वंसत" इति। रजोऽविद्या नाध्वंसनं न सं. वषमेवंविदि करोति। एतावतैव विद्योपसंहाराज्जीवस्य ब्रह्मात्मतापरतास्य लक्ष्यत इत्याह- "तावता चे"ति। चोदयति-"कथ पुन"रिति। निराकरोति-"उच्यते। नेयं श्रुति"रिति। (४)अनश्नन् जीवो ब्रह्माभिचाकर्शातत्युक्त्ते शङ्गत-यदि जीवो ब्रह्मात्मा नाश्नाति, कथं तर्ह्स्मिन भोक्तृत्वावगमः, चैतन्यसमानाधिकरणं हि भोक्तृत्वमवभासत- इति। तन्निरासायाह श्रुतिः "तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ती"ति। एतदुक्तं भवति- नेदं भोक्तृत्वं जीवस्य तत्त्वतोऽपि तु बुद्धिसत्वं सुखादिरूपपार्रणतं चितिच्छायापत्योपपत्न- चैतन्यमिव भुङ्के, न तु तत्वतो जीब: परमात्मा भुङ्के। तदेतदध्यासभाष्ये कृतव्याख्यानम्। तदनन कृत्वाचिन्तोद्वाटिता॥ १२॥ (सू०) अन्तर उपपत्तेः ॥ १३ ॥ (१) प्रथममिति इलोंक सोदाहरणं व्याख्याति तदेवमिति। (२) वचनविरोध इति। अत्तीत्यस्य सुख्यकर्तृत्वसम्भवे करणे कर्तृत्वोपचारी न युक्क इति न्याय- स्य बुद्धिजीवपरत्वेन मन्त्रव्यापकब्राह्मणविरोधे आभासत्वमित्यर्थः। (३) आध्वंमते-आगच्छति । (४) चेतनस्य क्षेत्रज्ञस्याभोक्तृता ब्रह्मस्वमावं वक्ष्यामीति श्षतिः प्रवृत्तेति भाष्यमुपपादयनमत्रार्थमाहा- नश्नन्रिति। बुद्धेरन्यो यो जीव: सोऽनशनत्रभाव्तृ ब्रह्म भवत्रभिपश्यर्तीत्यर्थः। अस्मिन्स्वोक्त एवार्थें स्वय- मेव अतिराहेत्याह तन्निरासायेति।

पा० २ सू०१३-१४ ] अन्तरधिकरणम् । ११९

नन्वन्तस्तद्धरमोपेदशादि'त्यनेनैै्ार्थम्, सन्ति ्वा्यमृतत्वायत्वायो ब्रह्मधर्मा प्रतिबिम्बजीवदेतास्वसम्भविनः, तक्ष्माद्वह्धर्मोपदेशाङहैवात्र विवक्षितम्, सा- क्षाच्च ब्रह्मशब्दापादानात। उच्यते- (१) एष दृश्यत इत्येतत् प्रत्यक्षेऽ्रये प्रयुज्यते परोक्षं ब्रह्म न तथा प्रतिबिम्बे तु युज्यते। उपक्रमवशात्पूर्वमितरेषां हि वर्णनम्। कृतं न्यायेन येनैव स खल्वत्रानुषज्यते ।। (१)'ऋतं पिबन्तावि'त्यत्र हि जीवपरमात्मानौ प्रथमावगताविति तदनुरोधेन गुहाप्रवे- शादयः पश्चादवगता व्याखयाताः, तद्ूदिहापि 'य एषोऽक्षिणि पुरुषो दश्यत' इति प्रत्यक्षाभिधा नातू प्रथममवगते छायापुरुषे तदनुरोधेनामृतत्वाभयत्वादयः स्तुत्याः कथचिद्यायेयाः। तत्र चामृतत्वं कतिपयक्षणावस्थानाद्, अभयत्वमचेतनत्वा, पुरुषत्वं पुरुषाकारत्वात, आत्मत्वं कनीनिकाया(३) आपनात, ब्रह्मरूपत्वमुक्तरूपामृतत्वादियोगात् । एवं वामना त्वादयोऽप्यस्य स्तुत्यैव कथंचिन्नेतव्याः। 'कच खं चे'त्यादि तु वाक्यमभानां नाचार्य- वाक्यं नियन्तुमईति। '(४)आचार्यस्तु ते गति वक्तेति' च गत्यन्तराभिप्रायं, न तुक्तपीर- शिष्टाभिप्रायम्। तस्माच्छायापुरुष एवात्रोपास्य इति पूर्वः पक्षः। सम्भवमात्रेण तु जीवदेवते उपन्यस्ते, (५) बाधकान्तरोपदर्शनाय च। एष दृश्यते इत्यस्यात्राभावात्, (६)अन्तस्तद्धर्मोप- देशादित्यनेन निराकृतत्वात्। एवं प्राप्त उच्यते-(७)'य' 'एष' इति अनिष्पन्ञाभिधाने द्वे सर्वनामपदे सती। प्राप्य संननिहितस्यार्थ भवेतामभिधातृणी। संनिहिताक्ष पुरुषात्मादिशब्दास्ते च न यावत्त्वार्थमभिदधति तावत्सर्वनामभ्यां नार्थ- तुषोप्य(८)मिधीयत इति कुतस्तदर्थत्यापरोक्षता। पुरुषात्मशब्दौ च सर्वनामनिरपेक्षौ स्व.

(१) इयं च सुखविशिष्टत्रम्मपकरणं नासतीति कृत्वाचिन्ताSतश्च वक््यमाण: सर्वनामार्थः, सचम- नोमयतद्धितार्थवत्र संदिग्धो दृश्यत इत्यस्य निश्चायकत्वादत्याह एष इति। न तथा-न प्रत्यक्षम। युज्यते पत्यक्षत्वादिति शेषः । उपक्रमवशादित्यनेन संङ्गातरुक्तका । (२ ) द्वितायइलोंकं व्याचष्टे ऋ तममित्ति । (३) अक्षिपुत्तालिकायाः । कनीनिकायतनत्वादिति मु० मु० पाठः। (४) मित्नवक्तृत्वेन वाक्ययोरन नियम्यनियामकत्वं चत्कर्थ तर्ह्यग्निभिर्गति वक्ष्यतीति शेषोद्धारः कृताऽत आह।चार्यस्तिविति। तथाच पश्चदशसूत्रे प्रदर्शयिष्यमाणवाक्येन ब्रझ्मपरत्वंसङ्गतिः कर्तुम्ह्वति भावः । (५) बाधकान्तरेति । अ्नवस्थितेरसम्भवाच्चेति सचि तब धकां्त र दर्श न ित्र्े (६) नन्वाक्षणीत्याधारनिर्देशाज्जीवदेवते कि न स्यातामत आह अन्तस्तद्मेति। () 'य एष' इत्यादे: प्रथमश्नतश्यापि सापेक्षत्वात्र चाक्षुषत्वसमर्पकत्वामैत्याभेप्रायेग सिद्धान्तमाह य एत इति प्रपूर्यानिष्पन्नेति श्ोकेन। य इति एष इति च सर्वनामनी विशेषापेक्षत्वात्सवतोऽवर्यवसिताभि- आाने सत्निहितपुरुषादिपदस्यार्थ विशेष्य भाप्य वाचके भवेतामिति ओोकार्थः। (८) अर्थलशः ! अपरोचता-चाक्षुषत्वं सर्वनामार्थस्य पुरुषस्य कुतः। स्वरसत हत्यनेन छाय। त्मनि योजनाकलेशो धारितः।

१२० सटिप्पणभामत्यां [अ०१

रसतो जीबे वा परमात्मनि वा वर्तेते इति। न च तयोश्चक्षुषि प्रत्यक्षदर्शनमिति निरपेक्षपु. रुषपदप्रत्यायितार्थानुरोधेन य एष इति हश्यत इति च यथासम्भवं व्याख्येयम्। (१)याख्यातं च सिद्धवदुपादानं शास्त्राद्यपेक्षं विद्वद्विषयं प्ररोचनार्थम्। विदुषः शासत उपलब्धिरेव दढतया प्रत्यक्षवदुपचर्यते प्रशंसार्थमित्यर्थः । अपि च तदेव चरमं प्रथमानुगुणतया नीयते यन्नेतुं शक्यम्, अल्पं च, इह त्वमृतत्वादयो बहवश्चाशक्याश्च नेतुम् , नहि स्वसत्ताक्षणावस्थान- मात्रममृतत्वं भवति, तथा सति कि नाम नामृतं स्यादिति व्यर्थममृतपदम्। भयाभये अपि चेतनधर्मौ नाचेतने सम्भवतः। एवं वामनीत्वादयोऽप्यन्यत्र ब्रह्मणा नेतुमशक्याः । प्रत्यक्ष व्यपदेशश्ोपपादितः । तदिदमुक्त मुपपत्तेरिति। 'एतदम तमभयमेतद्गह्मे'त्युक्ते स्यादाशङ्का- ननु सर्वगतस्येश्वरस्य कस्माद्विशेषेण चक्षुरेव स्थानमुपदिश्यत-इति, तत्परिहरति श्रुतिः- "तद्द्यप्यस्मिन् सर्पिर्वोदकं वा सिश्चति वर्त्मनी एव गच्छती"ति (पृ० २७६ पं० १३)। वर्त्मनी-पक्षस्थाने। एतदुक्तं भवति-निर्लेपस्येश्वरस्य निर्लेपं चक्षुरेव स्थानमनुरूपमिति। तदिदमुक्त "तथा परमेश्वरानुरूपमि"ति। "संयद्वामादि गुणोपदेशक्ष तस्मिन् ब्रह्मणि, कल्पते" घटते, समवेतार्थलवात्। प्रतिबिम्बादिषु त्वसमवेतार्थः । (२)वननीयानि, सम्भजनीयानि शोभनीयानि पुण्यफलानि वामानि। संयन्ति सङ्गच्छमानानि वामान्यनेनेति संयद्वाम: परमात्मा। तत्कारणकत्वात् पुण्यफलोत्पत्तेः, तेन पु. यफलानि सङ्गच्छन्ते। (३)स एव पुण्यफलानि वामानि नयति लोकमिति वामनीः। एष एव भामनीः। भामानि भानानि, तानि नयति लोकमिति भामनी:। तदुकं श्रुत्या-'तमेवं भान्त- मनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति' इति ॥ १३॥ (सृ०) स्थानादिव्यपदेशच्च ।। १४ ।। आशद्दोत्तरमिदं सूत्रम्। आशङ्कामाह-कथ पुनरिति (पृ० २७७ पं. २)। स्थ/- निनो हि स्थानं महद्द्ृष्टम् , यथा यादसामब्धिः। तत्कथमत्यत्पं चक्षुरधिष्ठानं परमात्मनः परममहत इति शङ्कार्थः । परिहरति-"अत्रोच्यत"इति। स्थानान्यादयो येषां ते स्था नादयो नामरूपप्रकारास्तेषां व्यपदेशात्। सर्वगतस्यैकस्थाननियमो (४)नावकल्पते, न तु ना- नास्थानत्वं, नभस इव नानासूचीपाशादिस्थानत्वम्। विशेषतस्तु ब्रह्मणस्तानि तान्युपासना स्थानानीति तैरस्य युक्तो व्यपदेशः ॥l १४ ॥

(१) व्याख्यातं चेति। अधिकरणावसानभाष्य इत्यर्थः। तदुपादन्ते सिद्धवदिति । अस्यार्थमाह वि- दुष इति। विदुषो विषयस्तेन निष्पाद्या शास्त्रादोपल्धि: सा परोक्षापि प्रत्यक्षेति स्तूयते इत्यर्थः। उपचारे निमित्तम् दृढतयेति। (२) 'एतं संयद्ाम इत्याचयते, एतं हिसर्वाणि वामान्यभिंयन्तीि श्वतिमीश्वरस्य फलभोक्तृ- त्वश्रमव्यावर्तनेन व्याचष्टे वननीयानीति। जीवान्प्रति सङ्गच्छमानानि यानि वामानि तानि येन हेतुना संग- चछन्ते म संयद्ामः । एतं हीत्यस्यैत निमित्तीकृत्येत्यर्थः । (३) 'एष उ वामनी'रित्यस्यार्थमाह स पवेति। फलोत्पादकत्वमार्य संयद्रामत्वम्, तुल्यपापकत्वं च वामनीत्वमित्यनयोर्भेदो वोध्यः। (४) स्थानान्तराव्यापकत्वम्।

पा० २सृ०१५ ] अन्तरधिकरणम् । १२१

अपि च प्रकृतानुसारादपि ब्रह्मवात्र प्रत्येतव्यं, न तु प्रीतीबम्बजावेदवतौ इत्याह सूत्रकार :- (सू०) सुखविशिष्ठाभिधानादेव च।।१५।। एवं खलूपाख्यायते-'उपकोसलो ह वै कामलायनः(१) सत्यकामे जाबाले ब्रह्मचर्यमु वास, तस्याचार्यस्य द्वादश वर्षाण्यप्नुपचार, स चाSSचार्योऽन्यान् ब्रह्मचारिण: स्वाध्यायं ्राह्यित्वा समावर्तयामास, तमेवैकमुपकोसलं न समावर्तयति स्म, जायया च तत्समावते नायार्थितोपि तद्वचनमवधीर्याचार्यः प्रोषितवान्, ततोऽतिदूनमानसम(२)ग्निपरिचरणकुशल मुपकोसलमुपेत्य त्रयोऽमयः करुणापराधीनचेतसः श्रददधानायाऽस्मै दृढभक्तये समेत्य ब्रह्मवि द्यामूचिरे 'प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म सं ब्रह्म' इति। अथोपकोसल उवाच 'विजानाम्यहं प्राणो ब्रह्मेति, स हि सूत्रात्मा विभूतिमत्तया ब्रह्मरूपाविर्भावाद ब्रह्मेति, किन्तु कं च खं च ब्रह्मेत्येतन्न विजानामि, नहि विषयेन्द्रियसम्पर्कज सुखमनित्यं लोकसिद्ं, खं चभुताकाश मचेतनं ब्रह्म भवितुमहति। अथैनमन्नयः प्रत्यूचुः-यद्धाव के तदेव खं यदेव खं तदेव कि ति। एवं सम्भूयोक्त्वा प्रत्येकं च स्वविषयां विद्यामूचु :-- (३)'प्ृथिव्यन्निरन्नमादित्य' इत्या- दिना। पुनस्त एनं सम्भूयोचु :- एषा सोम्य तेऽस्मद्विद्या प्रत्येकमुक्ता स्वविषया विद्या, आत्म विद्या चास्माभि: सम्भूय पूर्वसुक्ता -- 'प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति, आचार्यस्तु ते ग्ति वक्ता, ब्रह्मविदयेयमुक्त्तास्माभिर्गतिमात्रं त्ववशिष्टं नोक्तम्, तत्तु विद्याफलप्राप्तये जाबालस्त वाचार्यो वक्ष्यतत्युक्तवाSम्रय उपरेमिरे'। एवं व्यवस्थिते यद्ा व कं तदेव ख यदेव खं तदेव कमित्येतव्याचष्टे भाष्यकार :- "तत्र खंशब्द" इति (पृ० २७८ पं० ४)। "पतीकामिप्रायेणे"ति। आश्रयान्तरप्रत्ययस्याश्रयान्तरे क्षेपः प्रतीकः । यथा ब्रह्मशब्दः परमात्मविधयो नामादिषु क्षिप्यते। इदमेव तद्ब्रह्म ज्ञेयं यन्नामेति। तर्थदमेव तद्ब्रह्म यद्भूताकाशमिति प्रतीतिः स्यात् । (४)न चैतत्प्रतीकत्वामेष्टम्। लौकिकस्य सुखस्य साध नपारतनर्यं क्षयिष्णुता चामयस्तेन सह वर्तत इति सामयं सुखम्। तदेवं व्यतिरेके दोषमु- कवोभयान्वये गुणमाह-"इतरेतरविशेषिता त्वि'ति। (५)तदर्थयोविशेषितत्वाच्छ व्दावपि विशेषितावुच्येते। सुखशब्दसमानाधिकरणो हि खंशब्दो भूताकाशमर्थ परित्यज्य ब्रह्मणि गुणयोगेन वर्तते। तादशा च खेन सुखं विशिष्यमाणं सामयाद्यावृत्तं निरामयं भवति। (१) कमलस्य गोघे कामलस्तस्यापत्यं कामलायन इत्यर्थः । (२) गुरुपरस्तादाभावात्परितत्मानसम् ।

नवो य एष आदित्ये पुरुषो दृश्यते सोहमस्मीति। तथाऽवाहायपचनोऽनुशशास आपो दिशो नक्षत्राणि चन्द्रमा इति मम तनवो य एष चन्द्रमसि पुरुषो वृश्यते सोहमस्मि इति। तथाSSहवनीयोऽनुशशास प्राण आकाशो यैौर्विदुशित मम तनवो य एष विद्ुति पुरुतरो वृश्यते सोहमस्मीति। इत्येवं पृथगुपदेशोडग्नि- त्रयस्य बोध्यः। (४) न चृतत्मतीकत्वमिष्टमिति। एषा सोम्य आत्मविद्येत्यग्निमिः कं खं ब्रम्मेति विद्याया विद्यालेन परामर्शादित्यर्थ: । (५) नतु विशेषणविशेष्यभावोऽ्थयोः शब्दयोस्तु सामानाधिकरण्यं तथाचासङ्गतिरितरेतरविशेषित कें ख शब्दाविति भाष्यस्येत्याशब्कायामाह तदर्थयोरिति। सुखस्य वाचक: शब्द: सुखशब्दः। ११ भा०

₹२२ सटिप्पणभामत्या [ अ० १

तरमादुपपन्नमुभयोपादानम् । ब्रह्मशब्दाभ्यासस्य प्रयोजनमाह "तत्र द्वितीय" इति। ब्रह्मपदं कम्पदस्योपरि प्रयुज्यमानं शिरः, एवं खम्पदस्यापि ब्रह्मपदं शिरो, ययो: कह्कम्पद- योस्ते ब्रह्मशिरसी, तयोर्भावो ब्रह्मशिरस्त्वम्। अस्तु प्रस्तुते किमायातमित्यत आह-"तदे- वं वाक्योपक्रम"इति। नन्वभनिभि: पूर्व निर्दिश्यतां ब्रह्म, 'य एषोऽक्षिणी'त्यार्चायवाक्येऽपि तदेवानुवर्तनीयमति तु कुत इत्याह-"आचार्यस्तु ते गाते वक्तेति च गतिमात्रा भिधान"मिति (पृ० २७९ पं० २)। यद्यप्येते भिन्नवक्तृणी वाक्ये तथापि पूर्वेण वक्रा एकवाक्यता गमिते, गतिमात्राभिधानात। किमुक्तं भवति: तुभ्यं ब्रह्मविद्याSस्माभिरुप- दिष्टा, तद्विदस्तु गतिर्नोक्ता, तां च किंचिदधिकमाध्येयं(१) पूरयित्व्राSडवार्यो वक्ष्यतीति, तदनेन पूर्वासंबद्धार्थान्तरविवक्षा वारितेति। (२)अथैवमननिभिरुपदिष्टे प्रोषित आचार्यः काले नाजगाम, आगतश्च वीक्ष्योपकोशलमुवाच,'ब्रह्मविद इव ते सोम्य! सुखं प्रसन्नं भाति, को नु त्वामनुशशासे'ति। उपकोशलस्तु ह्वीणो भीतश्र को तु मामनुशिष्याद् भगवन्! प्रोषिते त्वयी. त्यापाततोपज्ञाय(३) निर्बध्यमानो यथावदमीनामनुशासनमवोचत्। तदुपश्रुत्य चाचार्यः सुचिरं क्िष्ट उपकोशले समुपजातदयार्द्रहृदयः प्रत्युवाच-सोम्य किल तुभ्यमन्नयोन ब्रह्म साकल्येनावो चन् तदहं तुभ्यं साकल्येन वक्ष्यामि, यदनुभवमाहात्म्याद्यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यत-इति। एवमुक्तवत्याचार्य आहोपकोशल :- ब्रवीतु मे भगवानिति। तत्मै होवाचाचार्योचिरादिकां गति वक्तुमनाः, यदुक्तमननिभिः प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मेति तत्पूरणाय 'य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इत्यादि। एतदुक्त भवति(४)आचार्येग-ये यत सुखं ब्रह्माक्षिस्थानं संयद्वामं वामनीभामनीत्येवगुणकं प्राणसहितमुपासते ते सर्वेऽपह तपाप्मानोऽन्यत्कर्म कुर्वन्तु मा वा कार्षुः, अरचिषमर्चिरभिमानिनी देवतामभिसंभवन्ति प्रतिपद्यन्ते, अचिषोSहरहर्देवताम्, अहः आपूर्यमाणपक्षम् शुकपक्षदेवताम्, ततः षण्मा सान् येषु मासेषूत्तरां दिशमेति सविता, ते षण्मासा उत्तरायणं, तद्देवता प्रतिपद्यन्ते, तेभ्यो मासेभ्यः संवत्सरदेवताम्, तत आदित्यम्, आदित्याच्चन्द्रमसं, चन्द्रमसो विद्युतं, तत्र स्थि तानेतान् पुरुषः कथ्िद्रह्मलोकादवतीर्यामानवोऽमानव्यां सषौ भवो ब्रह्मलोकभव इति यावत्, स ताहशः पुरुष एतान् सत्यलोकस्थं कार्य ब्रह्म गमयति, स एष देवपथो देवैरर्चिरािभि नेतृभिरुपलक्षित इति देवपथः, स एव ब्रह्मणा गन्तव्येनोपलक्षित इति ब्रह्मपथः, एतेन पथा प्रतिपद्यमाना: सत्यलोकस्थं ब्रह्म इमं मानवं मनो: सर्ग किं भूतमावर्त जन्मजरामरणपान :- पुन्यमावृत्तिस्तत्कर्ताऽडवर्तों मानवो लोकस्तं नावर्तन्ते। तथा च स्मृतिः- (५) ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे। परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ॥ १५ ॥ (१) अक्षिस्थानसंयद्वामादिगुणं च पूरयित्वेत्यर्थः।

अथेत्यादिना। (३) अपज्ञाय-अपहूतुत्य । (४) अग्रमसूत्रस्थमाष्योक्क्गीतास्मृत्यर्थ छान्दोग्यार्थ चाचार्यगतिवचनेनात्रैव स्फुटयति आचा- येणेति। अतएवात् वक्ष्यति तदनेन सूत्रं व्याख्यातम्। ये सुखमिति मु० मु० पु० पाठः। (५) उकजान्दोग्यस्थविःशिष्टगतिभादकेऽर्थें स्मृर्ति भमाणयति ब्र्मणेति।

पा०२ सू०१६-१९ ] अन्तर्थ्याम्यधिकरणम् । १२३

तदनेनोपाख्यानव्याख्यानेन (सू०) श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच॥ १३॥ इत्यपि सूत्रं व्याख्यातम् ॥ १६ ॥ (मू०) अनवस्थितेर संभवाच नेतरः ॥१७॥ 'य एषोक्षिणी'ति नित्यवत श्रुतमनित्ये छायापुरुषे नावकल्पते। कल्पनागौरवं चास्मिन् पक्षे प्रसज्यत इत्याह-"न चोपासनाकाल" इति (पृ० २८० पं १२)। "तथा विज्ञानात्मनोपी"ति। (पृ० २८१ पं० ३) विज्ञानात्मनो हि न प्रदेशे उपासना न्यत्र दृष्टचरी, ब्रह्मणस्तु तत्र श्रुतपूर्वेत्यर्थः। "भीष।" भिया। "अस्मा"द्रह्मणः । शेषः मतिरोहतार्थम् ॥१८० ॥ (सू०) अन्तर्थाम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ॥१८॥ नच स्मार्तमतद्र्मापलापात्।१९ ।। (१)स्वकर्मोपार्जितं देहं तेनान्यच्च नियच्छति। तक्षादिरशरीरस्तु नात्मान्तर्यामिर्ता भजेत् ॥ (२)प्रवृत्तिनियमलक्षणं हि कार्य चेत्तनस्य शरीरिण: स्वशरीरेन्द्रियादौ वा शरीरेण वा वास्यादौ हष्ट नाशरीरस्य ब्रह्मणो भवितुमर्हति। नहि जातु वटाक्कुरः कुटजबीजाजायते। तदनेन 'जन्मादयस्य यत' इत्येतदप्याक्षिप्ं वेदितव्यम्(३)। तस्मात्परमात्मनः शरीरेन्द्रियादि- रहितस्यान्तर्यामित्वाभावात् प्रधानस्य वा पृथिव्याद्यभिमानवत्या देवताया वाऽणिमादै श्वर्ययोगिनो योगिनो वा जीवात्मनो वाऽन्तर्यामिता स्यात्। तत्र यद्यपि प्रधानस्यादृष्टत्वा श्रुतत्वामतत्वाविज्ञातत्वानि सन्ति, तथापि तस्याचेतनस्य द्रष्टृत्वश्रोतृत्वमन्तृत्वविज्ञातृत्वानां श्रुतानामर्भावाद अनात्मत्वा'चैष त आत्मे'ति श्रुतेरतुपपत्तेन प्रधानत्यान्तर्यामिता। यद्यपि पृ. थिव्याद्यभिमानिनो देवस्यात्मत्वमस्ति, अदृष्टत्वादयक्ष सह द्रष्टृत्वादिभिरुपपद्यन्ते, शरीरे न्द्रियादियोगश्च, 'पृथिव्येव यस्यायतनमननिर्लोको मनोज्योतिरि'त्यादिश्रुतेः, तथापि तस्य प्रतिनियतनियमनाद् 'यः सर्वान् लोकानन्तरो यमयति यः सर्वाणि भुतान्यन्तरो यमयति' इति श्रुतिविरोघादनुपपत्तेः। योगी तु यद्यापे लोकभृतवशितया सर्वान् लोकान् सर्वाण च भूतानि नियन्तुमहति तत्रतत्रानेकविधदेहेन्द्रियादिनिर्माणेन 'स एकधा भवति त्रिघा भवती' त्यादि-

(१) पूर्वपक्षसङ्कइ्वश्लोकमाह स्वकर्मेति। तक्षादि झवि्पी ्वकर्मजररण े ाराय वास्यादिकं नियच्छति, अशरीरस्तु परमात्मैवमन्तर्यामी न भवेदिति कलोकार्थः । अन्तशररः परमात्मान्त- रयामी घटवदिति पूर्वपक्षिमतेनानुमानं बोध्यम्। तत्र च स्वशरीरनियन्तरि शरीरान्तररहिते तक्षान व्यमि चारवारणायोकतं रवकर्मेति। तथा च न नियम्यातिरिक्तशरीरराहित्यं हेतुः किन्तु श्वीरण भोक्तृत्वासम्ब- नधः, एवं च तक्षा स्वकर्मजदेहेन भोगवानिव तं देहं तद्दवारा वास्यादि च नियच्छतीति न व्यभिचारः। (२) उक्ता तुमा ने Sर च े त नत्व सु प्राधरिामा श क्या मुक्ते िे ा्यवत्यप्युपाध्यभावात्साध्याव्यापकत्वम मिप्रेत्याह प्रवृत्तीति। नियमनं शरीरिणो न चतनमात्रस्य सुककके तदभावाित्यर्थः। विपक्षे बाघकमाइ नहीति। (३) अनेन 'जन्मादिसूत्रे उयकारणत्वोक्त्ते नियन्तृत्वं सिद्धि मि ' त्याश क्क्ा ्त

१२४ सटिप्पणभामत्यां [अ० १

श्रुतिभ्यः, तथापि 'जगधापारवज प्रकारणादि'ति वक्ष्यमाणेन न्यायेन विकारविषये विद्यासिद्धानां व्यापाराभावात्सोऽपि नान्तर्यामी। (१)तस्मात्पारिशेष्याजीव एव चेतनो देहेन्द्रियादिमान् द्रष्टत्वादिसंपन्नः स्वयमदृश्यादिः स्वात्मनि वृत्तिविरोधात, अमृतश्च देहनाशेऽप्यनाशात्। (२)अन्यथाSSमुष्मिकफलोपभोगाभावेन कृतविप्रणाशाकृताभ्यागमप्रसङ्गात्। 'य आत्मनि तिष्ठन्नि'ति चाभदेऽपि कर्थचिद्धेदोपचारात 'स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठितः स्वे महिम्नी' तिवत्। 'यमात्मा न वेदे'ति च स्व्रात्मनि वृत्तिविरोधाभिप्रायम्। 'यस्यात्मा शरीरमि'त्यादि च सरव 'स्वे महिम्नी'तिवद्योजनीयम्। यदि पुनरात्मनोपि नियन्तुरन्यो नियन्ता भवेद् वेदिता वा ततस्तस्याप्यन्य इत्यनवस्था स्यात्। सर्वलोकभूतनियन्तृत्वं च जीवस्यादृष्द्वारा। तदु पार्जिता हि धर्माधर्मो नियच्छत इत्यनया द्वारा जीवो नियच्छति। एकवचनं च जात्यभिप्रा यम्। (३)तस्माज्जीवात्मैवान्तर्यामी, न परमात्मेति। एवं प्राप्ते Sभिधीयते- (४)देहेन्द्रियादिनियमे नास्य देहेन्द्रियान्तरम्। तत्कर्मोपार्जितं तच्चत्तदविद्यार्जितं जगत्।। श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु तावदत्रभवतः सर्वज्ञस्य सर्वशक्तेः परमेश्वरस्य जगयोनित्व मवगम्यते। न तत्पृथग्जनसाधारण्यानुमानाभासेनागमविरोधिना शक्यमपहोतुम्। तथा च सर्व विकारजातं तदविद्याशक्तिपरिणामस्तस्य शरीरेन्द्रियस्थाने वर्तत इति यथायर्थ पृथिव्यादिदेवतादिकार्यकर णैस्तानेव प्ृथिव्यादिदेवतादीन् शक्कोति नियन्तुम्। (५न चान वस्था, नहि नियन्त्रन्तरं तेन नियम्यते, किन्तु यो जीवो नियन्ता लोकसिद्धः स परमात्मै वोपाध्यवच्छेदकल्पितभेदस्तथा व्याख्यायत इत्यसकदावेदितं, तत्कुतो नियन्त्रन्तरं, कुतश्रा- नवस्था। तथा च 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टे'त्याद्या अपि श्रुतय उपपन्नार्थाः। परमार्थतोऽनतर्यामिणो इन्यस्य जीवात्मनो द्रष्टुरभावात। (६)अविद्याकल्पितजीवपरमात्मभेदाश्रयास्तु-ज्ञातृज्ञेयभेदश्रु- तयः प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि संसारानुभवो निधिनिषेधशात्त्राणि च। एवं चाधिदैवादिष्वे कस्यैवान्त- र्यामिणः प्रत्यभिज्ञानं समञ्जसंभवति, 'यःसर्वान् लोकानू यः सर्वाणि भूतानी'त्यत्र य इत्येकवचन. मुपपद्मत। अमृतत्वं च परमात्मनि समञ्जसं नान्यत्र। 'य आत्मनि तिष्ठतनिशत्यादौ चाभेदेपि(७) (१) तस्मात्पारिशष्याज्जीव एवेति। अन्तर्यामीति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । (२) अन्यथा देहनाशान्नाशे। (३) पूर्वपक्षमुपसंहरति तस्नादिति। (४) अशर्रीरत्वादीश्वरो नान्तर्यारमीत्यत्र किमशरीरत्वं यतो नियम्तृत्वाभावः सिध्येत। नियम्याति रिक्कदेहरहितत्वं वा देहसम्बन्धाभावो वा देहे भोक्तृत्वाभावो वा? नाथ इत्याह सिद्धान्ती देहेति। अस्य तक्षादेर्जीवत्य वा स्वदेहादिनियमने न देहायन्तरमतोऽनका्तिकतत्यर्थः। द्वितीयं शङ्कते तदिति। पर- स्यापि देहादिसम्बन्धाभावोऽलिद्ध इत्याह तदविद्येति। तद्विषयत्वादविद्यायास्तदविद्यात्म्। तृतीये तु सो- पाधिकतव, मुक्त्तस्य परामेदेन पत्तत्वात्रपावे: साध्याव्यापकत्वम्। अतीतकालतां चाह श्रुतीति। (५) जीवस्य नियन्त्रणाभ्युपगमेऽनवस्थेति यदुक्क तत्राह नचेति। औगधिकस्य हनौपाधिकेश्वर- नियम्यत्थ मभ्युपेतं नानुपहितेश्वरस्य नियन्त्रनतरापादकमिन्यर्थः । (६) वस्तुतो जीवपरभेदाभावे कथ लौकिकषैदिकव्यवहारोत हविद्याल्पितति। एवं चति। बहु- त्वाज्जीवाना नियम्याधिदेवादिषु प्रत्यभिज्ञा न स्यादित्यर्थः । (.) ओपाधिक मेदाभावेऽपि।

पा०२ सू० २०-२१ ] अदृश्यत्वाधिकरणम् । १२५

भेदोपचारक्लेशो न भविष्यति। तस्मात्परमात्मान्तर्यामी न जीवादिरिति सिद्धम्। (१)पथि व्यादि स्तनयितन्वन्तमधिदैवम्। 'यः सर्वेषु लोकेष्वि'त्यधिलोकम्। 'यः सर्वेषु वेदेष्विश्त्यधि वेदम्। 'यः सर्वेषु यज्ञेष्वि'त्यधियज्ञम्। 'यः सर्वेषु भूतेष्वि'त्यधिभूतम् । प्राणाद्यात्मान्तमध्या- त्मम्। संज्ञाया अप्रसिद्धत्वादित्युपक्रममात्रम् ॥ १८॥१९।। (सू०) शारीरश्षोभयेपि हिभेदेनैनमधीयते ॥२०॥ पूर्व: पक्षः "दर्शनादिक्रियाया: कर्तरि प्रवृत्तिविरोधात्" (पृ० २८४ पं० १५) (२)कतीर आत्मनि प्रवृत्तिविरोधादित्यर्थः ॥ २०॥ (सृ०) अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्ते:॥ २१॥ "अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते" (पृ० २८६ पं० १०) "यत्तदद्रे. इय" बुद्धीन्द्रियाविषयः। "अग्राह्यं" कर्मेन्द्रियागोचरः । "अगोत्रं" कारणरहितम्। "अवर्ण" ब्राह्मणत्वादिहनिम्। न केवलमिन्द्रियाणामीवषयः, इन्द्रियाण्यप्यस्य न सन्ती त्याह "अचक्षुरश्रोत्र"मिति, बुद्धीन्द्रियाण्युपलक्षयति। "अपाणपादमि"ति, कर्मेन्द्रि- याणि। "नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्म" दुर्विज्ञानत्वात्। स्यादेतत् नित्यं सरत्क परि- णामि नित्यं, नेत्याह-"अव्ययम्" कूटस्थनित्यमित्यर्थः । (३) परिणामो विवर्तो वा सरूपस्योपलभ्यते। चिदात्मना तु सारूप्यं जडानां नोपपद्यते।। जडं प्रधानमवातो जगदयोनि: प्रतीयताम्। योनिशब्दो निमित्त चेत्, कुतो जीवनिराक्िया॥ (४) परिणममानसरूपा एव हि परिणामा हष्टाः । यथोणनाभिलालापरिणामा लूतातन्त- वस्तत्सरूपाः, तथा विवर्ता अपि विवर्तमानसरूपा एव, न विरूपाः । यथा रज्जुविवर्ता धा. रोरगादयो रज्जुसरूपाः । न जातु रज्ज्वां कुञ्जर इति विपर्यस्यन्ति, न च हेमपिण्डपरि णामो भवति लूतातन्तुः । तत्कस्य हेतोः ? अत्यन्तवैरूप्यात्। तस्मात्प्रधानमेव जडं जडस्य जगतो योनिरिति युज्यते। (५)स्वविकारानश्नुत इति तदक्षरम्। (६)'यः सर्वज्ञः सर्वविदि'ति चाक्षरात परात्परस्याख्यानम्, 'अक्षरात्परतः पर इति श्रुतेः। नहि परस्मादात्मनोऽर्वाग्वि कारजातस्य च परस्तात् प्रधानादृतेऽन्यदक्षरं सम्भवति। अतो यः प्रधानात्परः परमात्मा स (१) अधिकरणोपक्रमे विषयाववचकमधिलोक् मित्यादिमा्यं विभजते पृथव्यादीति। (२) यथा देवदत्तकर्तृकगमनक्कियाया ग्रामः कर्म न देवदत्तः, तथात्मकर्तृकदर्शनक्रियाया अनात्मा विषय नत्वात्मा क्रियायाः कर्तृविषत्वायोगादित्याह क्तरीति। क्रियायां गुणः कर्ता पधानं कर्म तत्रकस्या क्रियायभेकस्य गुणत्वप्रधानत्वयोर्विराधान्न कर्तुः कर्मत्वमित्यर्थः। लोकिके कर्तरि डित्थे कार्यकरणसघाते दर्श नादिव च्यविरोधादित्याड आत्मनीति। (३) पुवपक्ष संग्रहक्लो कमाह परिणाम इति। श्लोकदयार्थ : सुगम:। (४) सार्धप्रथमश्लकार्थमाड परिणममानेति। (५) ननु परिणामिनः प्रधानस्य कथमक्षरशब्दवाच्यतेत्यरा स्वविकारानित । (६) अत्र पूर्वपक्षिपदर्शिते भूतयोनिर्जड: परिणममानत्वाद्िवर्तमानत्वादित्यनुमानद्वये बाधमाशंक्याह य इति। अक्षरात्परादित्ति मामानाधिकरण्यम्।

सटिप्पणभामरयां [ अ० १

सर्ववित्, भृतयोनिस्त्वक्षरं प्रधानमेव तच्च सांख्याभिमतमेवास्तु। अथ तस्याप्रामाणिक. त्वान्त तत्र परितुष्यति, अस्तु तर्हि नामरूपबीजशक्तिभूतमव्याकृतं भूसूक्ष्मं, प्रधीयते हि तेन विकारजातमिति प्रधानं, तत्खलल जडमनिर्वाच्यमनिर्वाच्यस्य जडस्य नामरूपप्रपश्चस्यो पादानं युज्यत, साहप्यात्। नतु चिदात्मा निर्वाच्यो, विरूपो हि सः। अवेतनानामिति भाष्यं (१)साकप्यप्रतिपादनपरम्। (२)्यादेतत् स्मार्तप्रधाननिराकरणेनैवैतदपि निराक- तप्रायं तत्कुतोऽस्य शङ्केत्यतआह-"अपि च पूर्वत्राहष्टत्वादी"ति (पृ०२८७५०४)। सति बाघके स्यानाश्रयणमिह तु बाधकं नास्तत्यर्थः । (३)तेन 'तदैक्षत'लादावुपचर्यता ब्र. ह्मणो जगदयानिता(४)Sविद्याशक्त्याश्रयत्वेन, इह त्वविद्याशकेरेव जगद्योनित्वसम्भवे न द्वा- रद्वारिभावो युक्त इति प्रधानमेबात्र वाक्ये जगद्योनिरुच्यत इति पूर्वः पक्षः। (५)अथ योनि शब्दो निमित्तकारणपरस्तथापि ब्रह्मेव निमित्तं न तु जीवात्मेति विनिगमनायां न हेतुरस्ताति संशयेन पूर्वः पक्षः । अत्रोच्यत- (६) अक्षरस्य जगद्योनिभावमुक्त्वा ह्यनन्तरम्। यः सवेज्ञ इति श्रुत्या सर्वज्ञस्य स उच्यते ॥ तेन निर्देशसामान्यात्प्रत्यभिधानतः स्फुटम् । अक्षरं सर्वविद्विश्वयोनिर्नाचेतनं भवेत्। अक्षरात्परत इति श्रुतिस्त्वव्याकते मता। अश्नुते यास्वकार्याणि ततोऽव्याकृतमक्षरम् ॥ नेह तिरेहितभिवास्ति किंचित। यतु-सारूप्याभावान् चिदात्मनः परिणामः प्रपथ्- इति। अद्धा, विवर्तस्तु प्रपश्चोऽयं ब्रह्मणोऽपरिणामिनः । अनादिवासनोद्भुतो न सारूप्यमपेक्षते।। न खलु बाह्यसारूप्यनिबन्धन एव सर्वो विभ्रम इति नियमनिमित्तमस्ति, आन्तरादपि काम क्रोधभयोन्मादस्वप्रादेमानसाद पराघात्सा रूप्यानपेक्षात्तस्य तस्य विभ्रमस्य दर्शनात्।

(१) अचेतनानामिति भाष्यं न प्रायदर्शनपरमित्याह सारूप्येति। (२) नतु 'न च स्मार्त'मिति प्राच्याधिकरणे प्रधानं दूषितं द्रष्त्वाद्यसम्भवन्यायेनचेतनमव्य कृत म पप द्वूषितप्रायमिति तच्छङ्का न युक्त्ता, प्रधानं त्वपमाणिकमधिकमिति शङ्ते स्यादेतदिति। बाधकं दृष्टत्वादि।

(४) उपचर्यतां ब्रक्मणो जगधेनित्वमित्युक्तम्, उपचारे निमित्तमाहाविद्येति। अविद्याशक्त्या वि. वयीकृतत्वेन तदाश्रय इति तथोक्त्तमित्यर्थः। (९) द्वितीयइलोकापरार्ध व्याचषट अथेति। (६) सिद्धान्तसङ्गहइलोकत्र य मा हा्क्षरस्ये त्या दिना। 'यद्भूतयोनिम' इत्यादिनक्षरस्य जगयोनिाव - सुकत्वा पश्चात 'यः सर्वज्ञः सर्वविद्' इति उपक्रम्य तरुमान्रामरुपादीति श्रुतौ सर्वज्ञस्यैवाक्षरस्य जगधोनि- व्वं सिद्धान्तितम् १। तत उपादानत्वप्रत्यमिज्ञालिङ्गेनकवाक्यत्वे साते वाक्यप्रमाणाद सर्वज्ञ एव विश्वयोनि: 'यदक्वरं तत्सर्वविद्रवेदि'से विधानाजम्यत इत्यर्थः२। अक्षरशब्दवाच्यभूतयोने: सर्वज्ञत्वे कथ सर्वज्ञस्य अक्ष- रत्परत्वमतआहाक्षरादिति। उक्तक्षुती त्वक्षरशब्दवाच्यमव्याकृतमेवोकं स्वकार्यव्यापनाित्यर्थः ३॥।

पा०२ सू०२२-२३] अदृश्यत्वाधिकरणम्। १२७

(१)अपि च हेतुमति विभ्रमे तदभावादनुयोगो युज्यते, अनाद्यविद्यावासनाप्रवाहपतितस्तु नानुयोगमहति। (२)तस्मात्परमात्मविवर्ततया प्रपश्वस्तयोनिभुजङ्क इव रज्जुविवर्ततया तद्यो निर्न तु तत्परिणामतया। तस्मात्तद्वर्मसर्वेवित्वोक्तेर्लिड्गाद् 'यत्तदद्रेश्यम'त्यन्न ब्रहमवोपदिश्य ते ज्ञेयत्वेन, न तु प्रधान जीवात्मा वोपास्यत्वेनेति सिद्धम्। न केवलं लिङ्गादपि तु 'परा विधये'ति समाख्यानादप्येतदेव प्रतिपत्तव्यमित्याह-"अपि च द्वे विद्ये" इति। (पृ०२८८ पं. १२) लिङ्गान्तरमाह-"कस्मिन्तु भगव"इति (पृ० २८९प० ४)। (३)भोगा भो- ग्यास्तेभ्यो व्यतिरिक्ते भोक्तरि। अवच्छिनो हि जीवात्मा भोग्येभ्यो विषयभ्यो व्यतिरिक्त इनि तज्ज्ञानेन न सर्व ज्ञातं भवति। समाख्यान्तरमाह-"अपिचस ब्रह्मविद्यां सर्व- विद्याप्रतिष्ठा"मिति। "पुवा ह्ोतेऽडढा यज्ञरूपा अषटादशे'ति। प्रवन्ते गच्छ न्ति अस्थायिन इति प्लवाः, अत एवाहढाः । के ते : यज्ञरूपाः । रूप्यन्तेऽनेनेति रूपं, यज्ञो रूपमुपाधिर्येषां ते यज्ञरूपाः । ते तु षोडशर्त्विजः। ऋतुयजनेनोपाधिना ऋत्विक्शब्दः अवृत्त इति यज्ञापाधय ऋत्विजः । एवं यजमानोपि यज्ञोपाधिरेव। एवं पत्नी, (४)पत्युनो यज्ञसंयोगे'इति स्मरणात्। त एतेऽषादश यज्ञरूपाः, येष्वृत्विगादिषूक्तं कर्म यज्ञ:, यदाश्रयो यज्ञ इत्यर्थः । तच्च कर्मावर, स्वर्गाद्यत्ररफलत्वात्। अपियन्ति-प्राप्तुवन्ति। "नहि दष्टान्त दाष्टान्तिकयो"(पृ० २९० पं० ५)रित्युक्ताभिप्रायम्(५)।२१॥ (सृ०) विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ॥२२॥ विशेषणं हेतु व्याचष्टे-"विशिनाष्ट ही'ति। शारीरादित्युपलक्षणं, (६)प्रधाना दित्यपि द्रष्टव्यम्। भेदव्यपदेशं व्याचष्टे-"तथा प्रधानादपी"ति। स्यादेतत, किमा- गमिकं सांख्याभिमतं प्रधानम्? तथा च (७)बह्समज्जसं स्यादित्यत आह-"नात्र प्रधान नाम किंचि'दिति (पृ० २९१ पं० २)॥ २२॥ (सू०) रूपोपन्यासाच्च ।। २३।। तदेतत् परमतेनाक्षेपसमाधानास्यां व्याख्याय स्वमतेन व्याचडे-"अन्ये पुनर्म- न्यन्त" इति। पुनःशब्दोपि पूर्वस्माद्विशेष द्योतयन्नस्येष्टतां सूचयति। जायमानवर्गमध्य

(१) विवर्तस्त्विति कलोकस्य द्वितीयार्ध व्याचष्टेऽपि चेति। ( २) वेदान्तिनां विवर्तवादे विवर्त्ताश्रयो ब्रह्मैवेत्युपसंहरति सिद्धान्ती तह्मादिति। (३) भोग्यव्यतिरिक्त इति भाष्यं व्याचष्टे भोगा इति। (४) नतु ऋतुषु यजन्तीति कतरि क्विपि सम्पसारण व्युत्पन्नत्वादृत्विगशब्दस्यैव यजते इति व्युत्प- ्या यजमानशब्दस्य यज्ञरूपत्वमुपपन्रं पतन्यास्तु कथं तदित्याशंक्याह 'पत्युनो' इति। तथा च यज्ञसं- योगे गम्यमाने पतिशब्दपातिपदिककदेशस्य नकारादेशेऽत्यस्येकारस्य ततो डीपि व्युत्पनत्वादस्यापि यज्ञरूपत्वमुपपन्ञ मेवत्यर्थः। (९) उक्ताभिप्ायमिति। विवर्तत्वेन दृष्टानतदार्शन्तिकयोन सारूप्यापेक्षेत्युक्तोभिपाय इत्यर्थ :: (६) प्रधानादिव्यपीति। यद्यपि भाष्यकरेण शरीरप्रधानयोर्निराकरणे क्रमेण हेतुव्वयं व्याख्यातम्, तथापि पुरुषशव्दस्य प्रधानव्यावर्तकत्वादाय्यहेतुरपि प्रधानवारणार्थ इति बोध्यम। () बह्हसमंजसमिति। चेतनस्य जगदुपदानत्वादिकम् । बहु समञ्ज्सं स्यादिति क्वाचित्कः पाठः। नस्य च प्रधानस्यागमिकत्वे स्वप्रकृतिविकारसारूप्यादि बहु समंजसं स्यादित्यर्थों बोष्यः।

१२८ सटिप्पणभामत्या [अ० १

पतितस्याभिमूर्धादिरूपवतः सति जायमानत्वसम्भवे नाकस्माज्जनकतवकल्पनं युक्तम्। प्रक रणं खल्वेतद्विश्वयोने: सननिधिश् जायमानानां, सनवनिधेश्ष प्रकरणं बलीय इति जायमानपार त्यागेन विश्वयोनेरेव प्रकरणिनो रूपाभिधानमिति चेत्। (१)न : प्रकरणिनः शरीरेन्द्रियादि रहितक््य विश्रहवत्त्वविरोधात्। (२)न चैतावता मूर्धादिश्चुतयः प्रकरणविरोधात्स्वार्थत्यागेन सर्वोर्मतामात्रपरा इति युकम्। श्रुतेरत्यन्तविप्रकृष्टार्थात्प्रकरणादलीयसवात्। (३)सिद्धे च प्रकरणिनोऽसम्बन्धे जायमानमध्यपातित्वं जायमानप्रहणे कारणमुपन्यस्त भाष्यकृता। तस्मा द्विरण्यगंर्भ एव भगवान् प्राणात्मना सर्वभूतान्तरः कार्यो निर्दिश्यत इति साम्प्रतम्। तत्कि· मिदानीं सूत्रमनवधेयमेव, नेत्याह अस्मिन्पक्ष" इति (पृ०२पं० १३) (४)प्रकरणात् २३ (सृ०) वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात्॥२४।। स्मर्यमाणमनुमानं स्थादिति ॥२४॥ शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च नेति चेन्न तथादृष्टयुपदे शादसम्भवात्पुरुषमपि चैनमधीयते ॥ २६॥ (५) प्राचीनशालसत्ययज्ञेन्द्रद्युम्नजन बुडिला: समेत्य मीमांसां चक्रु :- "को न आत्मा किं ब्रह्मे"ति (पृ० २९४ पं० ५) आत्मेत्युक्ते जवात्मनि प्रत्ययो मा भूत्, अत उक्त किं ब्रह्मेति। ते च मीमेोसमाना निश्चयमनधिगच्छन्तः कैकेयराजं वेश्वानरविद्याविदमुप सेदुः। उपसद चोचु :- "आत्मानमेवेमं वैश्नानरं सम्प्रत्यध्येषि स्मरसि, त मेव नो ब्रूहीत्युपक्रम्य घुसूर्यवाय्वाकाशवारिपृथिवीना"मिति। अयमर्थः। (६) वैश्वानरस्य भगवतो य्यौ"मूर्धा सुतेजाः" (पृ० २९५ पं० १) "चक्षुविश्व रप:" सूर्यः, "प्राणो" वायुः, "पृथग्वत्मात्मा" पृथग्वत्म यस्य वायोः स पृथग्वत्मो, स एवात्मा स्वभावो यस्य स पृथग्वत्मात्मा। "सन्देहो" देहस्य मध्यभागः, स आकाशो "बहुलः" सर्वगतत्वात्। "वस्तिरेव रयिः" आप, यतोऽद्भ्योऽन्नमन्नान् रयिर्धनं तस्मा दापो रयिरुक्तास्तासां च मूत्रीभूतानां बस्तिः स्थानमिति बस्तिरेव रयिरित्युक्तम्। "पादरै (१) प्रकरणमिन्यादिना जायमानसन्निधिलक्षणस्थानस्य प्रकरणेन बाधमाशक्यविग्रवत्तवलिङ्गेन पकरणबाधमाड नेति। (२) लिंङ्गं सार्वात्म्यपर न शरीरादिम स्वप रमित्या शंक्य तथासति मूर्धादि्ब हुश्ुतीनां बाधः म्यात्ता स्तु पकरणाद्वलीयस्य इत्याह न चतावतेति। पकरणमात्रेणेत्यर्थः। एवं च हृदयं विश्वमस्य एष सर्वभूता- न्तरात्मेति चात्रत्ये सर्वनामनी सन्निहिततरं विग्रहवन्तं गृहूणीतो न भूतयोनिमित्यर्थः (३) लिङ्गनिरुद्धे पकरणे मन्निधिर्विजयते इत्याह सिद्धे चति। (४) 'पुरुष एवेद'मित्यादिमर्वरूपत्व।वन्यासोऽपि बुमूर्धादिकस्यैवास्तु तक्ष्य सन्निहिततरत्वादत आह प्रकरणादिति। सन्निधे: प्रकरणस्य बलीयसवात्पूर्ववद्वाधकलिङ्गाभावाच्चेत्यर्थः । (५) 'को न आत्मे' त्युदाहरणभाष्यं छान्दोग्याख्यायिकार्थानुसन्धानेन व्याचषे प्राचीनेति। उद्दाल कोपयुपलक्षणीयः, जन इन्यापि ऋषिनाम । (६) घुसूर्येत्यादिमाष्यमादाय व्याचषे वैश्वानरस्ये यादिना । सुतजस्त्वगुणा यैविश्वानरस्य मूर्धा विश्वरूपत्वगुण: सृर्य: 'एष शुक्क'इत्यादिश्रतेः, स च वैश्वानरस्य नक्षुः, पृथग्गतिमत्गुणो वायु, बहुलगुण आकाशो देहमध्यं रायर्धनम। तदगुणा आपो बस्तिस्थमुदकम्। तत्र पृथिव्यां वैश्वानरस्य प्रतिष्ठानात् इत्यर्थ.।

पा०२ सू० २४-२६] वैश्वानराधिकरणम् । १२९

पृथिवी" तत्र प्रतिष्ठानात्। तदेवं वैश्वानरावयवेषु घुसूर्यानिलाकाशजलावनिषु मूर्धचक्षु :- प्राणसन्देहबस्तिपादेव्वैकैकस्मिन् वैश्वानरबुद्या विपरीततयोपासकानां प्राचीनशालादननि मूर्द्धपाता चक्षुष्द् प्राणोत्कमणदेह शीर्णताबस्तिभेदपाद छ्उथीभावदूषणैरुपासनानां निन्दया मूर्धा- दिसमस्तभावमुपदिश्या(१)न्रायते-'यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमान मिति। स सर्वेषु लोकेषु दयुप्रभृतिषु सर्वेषु भूतेषु स्थावरजङ्गमेषु सर्वेष्वात्मसु देहेन्द्रियमनोबुद्धिजवेष्वन्न मत र सर्वसम्बन्धिफलमाप्नोतात्र्थः। अथास्य (२)वैश्वानरस्य भोक्तुर्भोजनस्याभिहोत्रतासम्पिपाद- यिषयाSSह श्रुति :- "उर एव वेदिः" वेदिसारूप्यात्। "लोमानि बर्हिंः'आस्तीर्ण- बर्हिःसारूप्यात् । "हृदयं गाहपत्यः"। हृदयानन्तरं "मनोऽनवाहार्यपचनः"। "आस्यमाहवनीयः"। तत्र हि तदन्नं हूयते॥ (३)ननु 'को न आत्मा कि ब्रह्मे'त्युपक्रमे आत्मब्रह्मशब्दयोः परमात्मनि रूढत्वेन तदुपर- कायां बुद्धौ वैश्वानराग्न्यादयः शब्दासतदनुरोधेन परमात्मन्येव कथचित्नेतुं युज्यन्ते न तु प्रथमावगतौ ब्रह्मात्मशब्दौ चरमावगतवैश्वानरादिपदानुराधेनान्यथयतुं युज्येते। यद्यपि च वाजसनेयिनां वैश्वानरविद्योपकमे 'वैश्वानरं ह वै भगवान् सम्प्रति वेद तं नो ब्रूही'त्यत्र नात्मब्रह्मशब्दौ स्तः, तथापि तत्समानार्थ छान्दोग्यवाक्यं तदुपक्रममिति तेन निश्चितार्थेन तदविरोधेन वाजसनेयिवाक्यार्थो निश्चीयते । (४)निश्चितार्थेन ह्यनिब्चितार्थ व्यवस्थाप्यते, नानिश्चितार्थन निश्चितार्थम्।(५)कर्मवच्च ब्रह्मापि सर्वशाखाप्रत्ययमेकमेव। (६)न च दुमूद्र्त्वा दिकं जाठरभूताभ्निदेवताजीवात्मनामन्यतमस्यापि सम्भवति, न च सर्वलोकाश्रयफलभगति, न च सर्वपाष्मप्रदाह इति पारिशष्यात्परमात्मैव वैश्वानर इति निश्चिते कुतः पुनरियमाशङ्का- "शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानान्नेति चेदि"ति (पृ० ३९७ पं० १३)। उच्यते- तदेवोपक्रमानुरोधेनान्यथा नयते, यन्नेतुं शक्यम्। अशक्यो च वैश्वानराभिशब्दावन्यथा नेतुमिति शङ्गितुरभिमानः । अपि चान्तःप्रतिष्ठितत्वं प्रादेशमान्नत्वं च न सर्वव्यापिनोऽपरि- माणस्य च परब्रह्मण: सम्भवतः । न च प्राणाहुत्यधिकरणताऽन्यत्र जठराभेर्युज्यते। न च गारहपत्यादिहृदयादिता ब्रह्मणः सम्भविनी। तस्माद्यथायोगं जाठरभूतानिदेवताजवनाम- न्यतमो वैश्वानरो, न तु ब्रह्म । (७)तथा च ब्रह्मात्मशब्दावुपक्रमगतावप्यन्यथा नेतव्यौ। घुमूद्वेत्वादयक्ष स्तुतिमात्रम् । अथवा अभिशरीराया देवताया ऐश्वर्ययोगाढ् युमूर्द्वत्वादय (१) उपदिश्येति। 'मूर्धा ते व्यपतिष्यत्' इत्यादिने कैकनिन्दया 'तस्य हवा एतस्ये'व्यादिना वश्वानर- स्य दुलोकादयो मूर्धादय इति कथनेनाव्यविनः समस्तभावमुपदिश्यत्यर्थः (२) उपासषक एव वश्वानरोहमिति मन्यत इत्याह वैश्वानरस्येति । ( ३) शब्दादिभ्योऽनतःप्रतिष्ठानान्न परमेश्वरो वैश्वानर इति पूर्वपक्षमाक्षिपति नन्वित्यादिना। (४ ) निर्णीतार्थेन छान्दोग्यवाकयेन तदेकार्थ वाजसनेयिवाक्यं निक्चीयते न विपर्यय इत्यत्र न्यायमाह निश्ितार्थेन हीति। यथा 'ने चतुर्धा कृत्वा बर्हिषदं करोति' इति पुरोडाशमात्रचतुर्धाकरणवाक्यमेकार्थस- म्बन्धिना शाखान्तरीयेणाग्रेय चतुर्धा करोतीति विशेषविषयत्वेन निश्चितार्थेनाग्नेय एव पुरोडाशो व्यवस्था प्यते एवमत्रापत्यिर्थ: । (५) कर्मवत्-दर्शपूर्णकर्मवत। (६) उपसंहारादपि वैदवानरादिश्दाना परमात्मपरत्वामाहाक्षेता नचेति। () प्रतीकोपदेशमुपाध्यवच्छन्नस्योपास्त्युपदेशं च प्रपश्चयति तथाचेति।

१३० सटिप्पणभामत्यां [ अ० १

उपपद्यन्त इति शङ्कितुरभिसन्धिः । अन्रोत्तरम् "न"। कुतः? "तथा दृष्टयुपदेशात्" (पृ० २१८ पं० १०)। अद्धा चरममनन्यथासिद्धं प्रथमावगतमन्यथयति, न त्वत्र चरम- स्यानन्यथासिद्धि: प्रतीकोपदेशेन वा मनो ब्रह्मेतिवत् तदुपाध्युपदेशेन वा मनामयः प्राणशरीरो भारूप इतिवदुपपत्तेः। व्युत्पत्या वा वैश्वानराभिशब्दयार्ब्रह्यवचनत्वाज्नानन्यथासिद्धिः। तथा च त्रह्माश्रयस्य प्रत्ययस्याश्रयान्तरे जाठरवैश्वानराह्ये क्षेपेण वा जाठरवैश्वानरोपाधिनि वा ब्रह्मण्युपास्ये वैश्वानरधर्माणां ब्राह्मधर्माणां च समावेश उपपद्यते। असम्भवादिति सूत्रावयवं व्याचष्टे-"यदि चह परमेश्वरो न विवक्यते"ति। पुरुषमपि चैनमधीयत इति सूत्रावयवं व्याचष्े-"यदि केवल एवे"ति (पृ० २९९ पं० ३)। न ब्रह्मोपाधि- तया नापि प्रतीकतयेत्यर्थः। न केवलमन्तःप्रतिष्ठं पुरुषमपत्यपरेर्थः। (१)अत एव 'यरपुरुष' इति पुरुषमनूद्य न वैश्वानरो विधायते। तथासरति पुरुषे वैश्वानरदृष्टिरुपदिश्येत। एवं च 'परमश्वरदष्टिहि जाठरे वैश्वानर इहोपिश्यत' इति भाष्यं विरुध्येत । श्रुति विराधश्ष "सयो हैतमेवमम वैश्वानरं पुरुषं पुरुषविध पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितं वेदे"ति वैश्वानरस्य हि पुरुषत्ववेदनमत्रानूद्यते, न तु पुरुषस्य वैश्वानरत्ववेदनम्। (२)तस्मात् 'स एषोभिवैश्वानरो यदि'ति यदिति यद: पूर्वेण सम्बन्धः, पुरुष इति तत्र पुरुषदृष्टेरुपदेश इति युक्तम्। २४।२५/२६ (सृ०) अत एव न देवता भूतं च ।। २७।।

दाहात्मब्रह्मप दोपक्रमेभ्यो हेतुभ्य इत्यर्थः। "यो भानुना पृथिवैं। द्यामुतेमा"मिति मन्त्रवर्णोपि न केवलौष्ण्यप्रकाशविभवमात्रस्य भूताम्नेरिममीदृशं महिमानमाहापि तु ब्रह्मविकारतया ताद्रू प्येणति भाव: ॥ २७ ॥ (सृ०) साक्षादप्यविरोधं जैमिनिः ॥ २८॥ यदेतत्प्रकृतं मूर्द्धादिषु चुबुकान्तेषु पुरुषावयवेषु द्युप्रभृतीन् पृथिवीपर्यन्तासतरैलोक्यात्मनो वैश्वानरस्यावयवान् सम्पाद्य पुरुषविधत्वं कल्पितं तदभिप्रायेणेदमुच्यते,-'पुरुषविधं पुरुषे इन्तःप्रतिष्ठितं वेदे'ति। (३)अत्रावयवसम्पत्त्या पुरुषविधत्वं (४)कार्यकारणसमुदायकुपपु- रुषावयवमूद्धादिचुबुकान्तःप्रतिष्ठानाच्च पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वम्, समुदायमध्यपतितत्वात्तदवय-

(१) अत एवेति। यत एवान्तःप्रतिष्ठितत्वेन सह समुच्यः सूत्रगतापिशब्दार्थेडत एवान्तःपतिष्ठि तत्ववत्पुरुषत्वमपि व्वानरसुददिश्य विधेयं न विपर्यय इत्यर्थः । यदि पुरुषमनूध वैश्वानरो विधीयते तदा पुरुषस्य दृष्ट्याअरयत्वं स्यादेत्याह तथा सतीति । सूत्रश्रुतिविरोधश्च स्फुट एवं। (२) पुरुषस्य विधयत्वे यच्छब्दत्यागमाशंक्याड तस्मादिति। (३) मूर्धादिचिवुकान्तावयवेषु सम्पादितस्य कथ पुरुषविधत्वम्तेषां पुरुषैकदेशत्वादित्याशंक्य वश्वानरपुरुषस्य पादादिमूर्धान्तावयवानामेषु सम्पादनात्पुरुषसादृश्यमित्याहात्रावयवसम्पत्त्येति। (४) सूधचिवुकान्तरालस्थस्य पुरुषावयवस्थत्वात्कथं पुरुषेन्तःप्रतिष्ठितत्वमित्याशंक्याह कार्यकारणे- ति। कार्यकारगसमुदाय एव पुरुषस्तस्यावयवा मूर्धादिचि वुकान्तास्तेष्व्तःप्रतिष्ठानात्पुरुषेन्तःप्रतिष्ठितत्वम, तत्र हेतुः समुदायेति। अवयिन्यवयवस्यानतर्मावादवयवस्थोऽ्यवयवाश्रितो भवति गृहस्थ हव।य्रामस्थ इत्य- भिभाय:।

पा०३ सू० १ ] घुभ्वाद्यधिकरणम्। १३१

वानां समुदायिनाम्। (१)अत्रैव निदर्शनमाह-"यथा वृक्षे शाखा"मिति (प० ३०० पं० १४)। शाखाकाण्डमूलस्कन्धसमुदाये प्रतिष्ठिता शाखा तन्मध्यपतिता भवतात्यर्थः। समाधानान्तरमाह-"अथवे"ति। अन्तःप्रतिष्ठत्वं माध्यस्थ्यं तेन साक्षित्वं लक्षयति। एतदुकतं भवति वैश्वानरः परमात्मा चराचरसाक्षीति। पूर्वपक्षिणोऽनुशयमुन्मूलयति- "निश्चिते वे"ति (पृ० ३०१ पं० २) विश्वात्मकत्वाद् वैश्वानरः प्रत्यगात्मा, विश्वेषां वाय नर(२)स्तद्विकारत्वाद्विश्वप्रपश्चस्य। विश्वे नरा जीवा वाऽडत्मानोऽस्य तादात््येनेति २८ (सृ०) अभिव्य क्ेरित्याइमरथ्य: ।।२९। अनुस्मृतेर्बादरिः ॥ ३० ॥ साकल्येनोपलम्भासम्भवादुपासकानामनुम्हायानन्तोपि परमेश्वरः प्रादेशमात्रमात्मान- मभिव्यक्तीत्याह-"अतिमात्रस्यापी"ति। अतिक्रान्तो मात्रा परिमाणमतिमात्रः । "उपासकानां कते" उपासकार्थमिति यावत्। व्याख्यान्तरमाह-"प्रदेशवशषषु वे"ति॥२९॥ ३॥ (सू०) सम्पत्तरिति जैमिनिः ॥ ३१॥ मूर्द्धान्तमुपक्रम्य चुबुकान्तो हि कायप्रदेश: प्रादेशमात्रः। तत्रैव त्रैलोक्यात्मनो वैश्वा नरस्यावयवान् सम्पादयन् प्रादेशमात्रं वैश्वानरं दर्शयति ॥ ३१॥ अत्रैव जाबालश्रुतिसंवादमाह सूत्रकार :- (सू०) आमनन्ति चैनमस्मिन् ॥ ३२ ॥ "अविमुक्ते" (पृ० ३०३ पं० १०) अविद्यापाधिकल्पितावच्छेदे जीवात्मनि, स- खल्वविमुक्तः, तस्मिन् प्रतिष्ठितः परमात्मा तादात्म्यात्। अत एव हि श्रुतिः-'अनेन जीवे· नात्मने'ति। अविद्याकल्पितत्वेन भेदमाश्रित्याधाराघेयभावः। "वरणा" (३)भ:। शेष- मतिरोहितार्थम् ॥ इति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिते शारीरकमीमांसाभाष्यविभागे भामत्या प्रथमस्याध्यायस्य द्विताय: पादः ॥

(सू०) युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् ॥१॥ इह ज्ञेयत्वेन ब्रह्मोपक्षिप्यते। तत्र- (४)पारवत्वन सतुत्वाद्धेदे षष्ठ्याः प्रयोगतः । दयुम्वाद्यायतन युक्कं नामृतं ब्रह्म कर्हिचित् ।।

(१) अश्रैव-अवयवाश्रितस्यावयव्याश्रितत्व, न तु अवयवस्यावयविनिष्ठत्वे, तथाच यथा शाखाना समुदाये प्रतिष्ठिता शाखा समुदायमध्यपातिनी तथा मूर्धादयोऽवयवाः कार्यकारणसमुदायमध्यपातिन इत्येवं निदर्शनार्थों भाष्यकारस्येत्याशयः। अवयवस्थस्य वे्वानरस्यावयविपुरुषा्तःस्थत्वमर्थत एव सिद्धमत्यर्थः। (२ ) नेता कारणमित्यर्थ: । (३ ) 'का वे वरणा का च नासी'त्यत् वरणशब्दार्थमाह भूरिति। (४) आयतनत्वसाधारणवमात्संशये पूर्वरक्ष सङ्गाहकल्लोकमाह पारवत्वेनेति। सेतुत्वस् पावतवेन व्याप्तेर्व्रकणश्ापारत्वात, भेदे स्रति सम्बन्धार्थकषष्ठीप्रयोगात् ब्रह्मणश्चामृतत्वादभृतस्येति षष्ठीपयोगस्यायुक्कत्वे- नामृतत्वाभावाच्यामृतं यदू ब्रह्म तद्युभ्वाद्यायतनं कदाचिदपि न युक्तमित्यर्थः।

१३२ सटिप्पणभामत्य [अ०१

(१)पारावारमध्यपाती हि सेतुः ताभ्यामवच्छिद्यमानो जलविधारको लोके दृष्टः, नतु बन्धहेतुमात्रम्, इडिनिगडादिष्वपि प्रयोगप्रसङ्गात्। न चानवच्छित्रं ब्रह्म सेतुभावमनुभव ति। न चामृतं सद्रह्मामृतस्य सेतुरिति युज्यते। (२)न च ब्रह्मणोऽन्यदमृतमस्ति, यस्य त- त्सेतुः स्याद। न चाभेदे षष्ठ्याः प्रयोगो दृष्टपूर्वः । तदिदमुक्तम्-"अमृतस्येष सेतु· रिति श्रवणादि'ति (पृ० ३०५ पं०) । अमृतस्येति, श्रवणात्, सेतुरिति श्रवणा. दिति योजना । तत्रामृतस्यति श्रवणादिति विशद्तया न व्याख्यातम्। सतुरिति श्रवणा दिति व्याचष्टे-'पारवानि"ति। तथा च पारवत्यमृतव्यतिरिक्ते सेतावनुश्रीयमाणे प्रधानं वा साङ्कयपरिकल्पितं भवेत। तत्खल स्वकार्योपहितमर्यादतया पुरुष यावदगच्छङ्भवति पा रवत्, भवति च धुभ्वायतनं तत्प्रकृतित्वात्, प्रकृत्यायतनत्वाच्च विकाराणं, भवति चा- त्माSडत्मशब्दस्य स्वभाववचनत्वात्, प्रकाशात्मा प्रदीप इति वत्। भवति चास्य ज्ञानमप- वर्गोपयोगि, तदभाव प्रधानाट्विवेकेन पुरुषस्यानवधारणादपवर्गानुपपत्तेः । यदि त्वस्मिन्प्रमा- णाभावेन न परितुष्यति, अस्तु तर्हि नामरूपबीजशक्तिभूतमव्याकृतं मृतसूक्ष्मं द्युभ्वाद्यायतनं, तस्मिन्प्रामाणिके सर्वस्योक्तस्योपपत्तेः । एतदपि प्रधानोपन्यासेन सूचितम्। अथ तु साक्षा च्छुत्युक्तं दुभ्वाद्यायतनमाद्रियसे ततो वायुरेवास्तु, 'वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परथ्च लोक: सर्वाणि च भृतानि संदब्धानि भवन्ती'ति श्रुतेः। यदि त्वात्मशब्दाभिघयत्वं न विद्यत इति न परितुष्यसि, भवतु तर्हि शारीरस्तस्य भोक्तुर्भोग्यान् घुप्रभृतीनू प्रत्यायतन त्वात्। यदि पुनरस्य दुम्वाद्यायतनस्य सर्वेज्ञश्रुतेरत्रापि न परितुष्यसि, भवतु ततो हिरण्य गर्भ एव भगवान् सर्वज्ञः सूत्रात्मा दुभ्वाद्यायतनम्। तस्य हि कार्यत्वेन(३) पारवत्वं चा- मृतात्परब्रह्मणो मेदश्चेत्यादि सर्वमुपपद्यते। अयमपि 'वायुना वै गौतम सूत्रण'ति श्रुतिमुपन्य- स्यता सूचितः । तस्मादयं द्युप्रभृतीनामायतनमिति। एवं प्राप्तेडभिघायते। युभ्वाद्यायतनं परत्रह्मैव, न प्रधानाव्याकृतवायुशारारहिरण्यगर्भाः। कुतः १ स्वशब्दात्, (४)धारणाद्वाऽमृतत्वस्य साधनाद्वाऽस्य सेतुता। पूर्वपक्षऽपि मुख्यार्थ: सेतुशब्दो हि नेष्यते॥ न हि मृद्दारुमयो मूर्तः पारावारमध्यवर्ती पाथसां विधारको लोकसिद्धः सेतुः प्रधानं वा डव्याकृतं वा वायुर्वा जीवो वा सूत्रात्मा वाडम्युपेयते। किन्तु पारवत्तामात्रपरो लाक्षणिकः सतुशब्दोऽभ्युपेयः । सोस्माकं पारवतावर्ज(५) विधरणत्वमात्रेण योगमात्रादूढि परित्यज्य (१) पारं कूलम्, अवारमर्वाककूलम्। न त्विति। षिञो बन्धनाथर्ितितुश्दव्युत्पत्ता जगन्मर्यादा बन्धरित्रह्मणि प्रयोगेधनेन निवारितोऽ्यथा इडिनिगडादिष्वपि सेतुशन्दपयोग: स्यात्। यत्र दारुणि च्छिद्रिते निम्राह्याणां पादमोतनं तद्धडि:, निगड शंखला। (२) नन्वमृतमपि ब्रह्मामृतान्तरसम्बन्धि, नेत्याह न च ब्रक्षण इति। 'अतोऽयदार्तमिति श्तेरित्यर्थः। (३) श्रीरायवच्छिन्नत्वेन। (४) उत्तरपश्सङ्गाइकलोकमाह धारणद्वेति। अस्य युभ्वाद्यायत्यास्य वातज्ज्ञानस्य यथाक्रमम- मृतत्वम्य धारणात्साधनाठा सेतुता ब्रह्मण पवोचितेत्यर्थः। ननु तर्ईि रूढिर्लुतत्याशंक्याह पूर्वपक्षेपीति। अस्यार्थ स्फुटीकर्वत्राह नहीति। लाक्षणिकत्वमुभयमतेवि सेतुशब्दस्य तुल्यमिति भावः। (५) पारवर्त्ता त्यवत्वा । योगमात्रदितति। षिञ्रधात्वर्थयोगादित्यर्थः ।

पा०३ सृ० २ ] १३३

प्रवतस्यति। जीवानाममृतत्वपदप्राप्तिसाधनतवं वात्मज्ञानस्य पारवत एव लक्षयिष्यति। (१)अमृतशब्दश्च भावप्रधानः, यथा 'घ्येकयोर्द्विवचनैकवचने' इत्यत्र द्वित्वैकतवे धेकशब्दार्थौ, अन्यथा वेकेष्विति स्यात्, तादेदमुक्तं भाष्यकृता "अमृतत्वसाधनत्वादि"ति। तथा चामृतस्येति च सेतुरिति च ब्रह्मणि द्युम्वाद्यायतने उपपत्स्येते। अत्र च स्वशब्दादिति (१)तन्त्रोच्चरितमात्मशब्दादिति च सदायतना इति सच्छन्दादिति च ब्रह्मशब्दादिति च सूचयति। सरवे ह्यतऽस्य स्वशब्दाः । (३)स्यादेतत्, आयतनायतनवद्धावः सर्व ब्रह्मेति च सामानाधिकरण्यं हिरण्यगभऽ्प्युपपद्यते, तथा चस एवात्राऽस्त्वमृतत्वस्य सेतुरित्याशक्ष श्रुतिवाक्येन सावधारणनोत्तरमाह-"तत्रायतनायतनवद्भ्ावश्रवणादि"ति (पृ० ३०६ पं० १३)। विकाररूपेऽनृतेऽनिर्वाच्येऽ्भिसन्धोऽभिसन्धानं यस्य स तथोकः । भे दप्रपञ्वं सत्यमभिमन्यमान इति यावत्। तस्यापवादो दोष: श्रयतेमृत्यो"रिति (पृ० ३०७ पं० ५) "सर्व ब्रह्मेति त्वि"ति। यत्सर्वमविद्यारोपितं तत्सर्व परमार्थतो ब्रह्म, न तु यद्रह्म तत्सवमित्यर्थः । "अपर आहे"ति (पृ० ३०८ पं० १)। नात्र ्ुभ्वाद्यायतनस्य सेतुता येन पार- वत्ता स्यात, किन्तु 'जानथे'ति यज् ज्ञानं कीर्तितं, यक्ष 'वाचो विमुश्थे'ति वाग्विमोकः, तस्या मृतत्वसाधनत्वेन सेतुतोच्यते। तच्चोभयमपि पारवदेव। (४)नच प्राधान्यादेष इति सर्वनाम्ना दुभ्वाद्यायतनमात्मव परामृश्यते, न तु तज्ज्ञानवाग्विमोचने इति साम्प्रतम्। वाग्विमोचना त्मज्ञानभावनयोरेव विधेयत्वेन प्राधान्यात् , आत्मनस्तु द्रव्यस्याव्यापारतयाSविधयत्वात, विधेयस्य व्यापारस्यैव व्यापारवतोऽमृतत्वसाधनत्वात्। (५)न चेदमैकान्तिकं यत्प्रधानमेव स० र्बनाम्ना परामृश्यते, क्कचिदयोग्यतया प्रधानमुत्सज्य योग्यतया गुणोऽपि परामृश्यते ॥१॥ (सृ०) मुक्तोपसृप्यव्यपदेशात्॥२।। धुभ्वाद्यायतनं प्रकृत्याविद्यादिदोषमुक्तरुपसृप्यं व्यपदिश्यते 'भिद्यते हृदयग्रन्थि' रित्यादिना (पृ० ३०८ पं० १३)। तेन तद् दुभ्वाद्यायतनविषयमेव । ब्रह्मणश्च मुक्तो- पसृप्यत्वं 'यदा सरवे प्रमुच्यन्त' इत्यादौ श्रुत्यन्तरे प्रसिद्धम् । तस्मान्मुक्तोपसृप्यत्वात् दुभ्वाद्यायतनं ब्रह्मेति निश्चीयते। (६)हृदयप्रन्थिश्ाविद्यारागद्वेषभयमोहाः। मोहश्ष विषादः,

(१) अमृतस्य अ्ह्मणो हेत्वभावात्साधनत्वं ज्ञानस्यायुक्तमित्याशंक्याविद्यानिवृत्तिरमृतत्वशब्दार्थ इत्याहामृतशब्दम्रेति। अन्यथा-इयोरकस्य च संख्येयानामुपादाने तेषां बहुत्वात झ्ोके्विति स्यात इत्यर्थः । (२) तन्न्रेति। नानार्थसाधारण्येन सकृदुचारणमिह तन्त्रम्, एवं चावृत्तिलक्षणवा क्य्भममदो व्ुस्तः ( ३) तत्र त्वायतनवद्गाषश्रवणादिति भाष्यं युभ्वायायतनस्य ब्रह्मत्वे सिद्धे तस्य सविशेषत्वानरासार्थम्, तत्प्रधानवादनिरासानुपयोगित्वात्यकृतासङ्गतमित्याशंक्य हिरण्यगर्भपूर्वपक्षनिरासार्थत्वेन पकृते सङ्गमयति स्यादेतदिति। (४) अप्धानं ज्ञान न सर्वनामपरामशहिमिति कश्ितं प्रत्याड् नचेति। (५) 'तत्ते पयस्ति दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षे'त्यादी शब्दतोऽपधानस्यावि पयभादेः सर्वनामनिर्देश- .दनियतं सर्वनाम्नः प्रधानपरामर्शित्वमित्याह् न चेति। (६) अविद्येत्यादि भाष्ये आदिग्रहणेन प्राङनिर्दिष्ट्मयमोह्ावुक्तौ। एतेविदादय श्ुतौ हृदयशब्दार्थ इस्याह हृदयग्रन्थिश्चेति

३४ सटिप्पणभामत्यां [अ० १

शोक:। (१)परं हिरण्यगर्भादयवरं यस्य तद्रह्म तथोक्म्। तस्मिन्ब्रह्मणि यद्दृष्ट दर्शनं तर्हिम स्तदर्थमिति यावत्, यथा 'चर्मणि द्वीपिनं हन्ती'ति चर्मार्थमिति गम्यते। (२)नामरुपादि त्यप्यविद्याभिप्रायम्। 'कामा येSस्य हृदि श्रिता' इति कामा इत्यविद्यामुपलक्षयति ॥२। (सृ०) नानुमानमतच्छव्दात्॥ ३ । नानुमानीमत्युपलक्षण, नाव्याकृतमित्थपि(३) द्रष्टव्यम्, हेतोरुभयत्रापि साम्यातू ॥३।। (सृ०) प्राणभृच ॥४ ॥ (सू०) भेदव्यपदेशात्॥५।। चेनातच्छब्दत्वं हेतुरनुक्ृष्यते। स्वयं च भाष्यकृद्वेतुमाह-न चोपाधिपशिकछ सस्ये"ति (पृ०३१० पं० ३) न सम्यक् सम्भवति" नाञसमित्यर्थः। भोग्य- त्वेन हि आयतनत्वमतिक्किष्टम्। स्यादेतत् , यद्यतच्छ्द्वत्वादित्यत्रापि हेतुरनुकष्टव्यो, हन्त कसमात्वृथग्योगकरणं, यावता न प्राणभृदनुमाने इत्येक एव योग: कसमान्न कृत इत्यत आह- "पृथगि'ति। 'भेदव्यपदेशादि'त्यादिना हि प्राणभृदेव निषिध्यते, न प्रधानं, तच्चैकयोग- करणे दुर्विज्ञानं स्यादिति॥४॥५॥ (सृ०) प्रकरणात् ॥ ६ ॥ न खलु हिरण्यगर्भादिषु ज्ञातेषु सर्व ज्ञातं भवति किन्तु ब्रह्मण्येवेति ॥ ६ ॥ (सृ०) स्थित्यदनाभ्यां च।।७।। यदि जावो हिरण्यगर्भो वा दुभ्वाद्यायतनं भवेत्, ततस्तत्प्रकृत्या'Sनश्नन्नन्यो अभिचाक- शीती'ति परमात्माभिधानमाकस्मिकं प्रसज्येत। न च हिरण्प्रगर्भ उदासीनः, तस्यापि भोक्तृ- त्वात्। (४)न च जीवात्मैव दुभ्वाद्यायतनं, तथासीत स एवात्र कथ्यते तत्कथनाय च ब्र. ह्माापि कथ्यते, अन्यथा सिद्धान्तेऽपि जीवात्मकथनमाकस्मिकं स्यादिति वाच्यम्। यतोऽन किकं ब्रह्मावबोध्यत इति सुभाषितम्। "यदापि पैडयुपनिषत्कृतेन व्याख्यानेनेति (पृ० ३११ पं० ९) तत्र 'ह्नश्नन्नन्यो अभिचाकशोती'ति जीव उपाधिरहितेन रूपेण ब्र. ह्यस्वभाव उदासीनोड्भोकता दर्शितः। तदर्थमेवाचेतनस्य बुद्धिसश्वस्यापारमार्थिकं भोक्तृ त्वमुक्तम्। तथा चेत्थम्भूतं जीवं कययतानेन मन्त्रवर्णेन युभ्वाद्यायतनं ब्रह्मेव कथितं भवति, उपाध्यवच्छिन्नश्च जीव: प्रतिषिद्धो भत्रतीति न पैङ्िव्राह्मणविरोध इत्यर्यः। "प्रपञ्चार्थ" मिति (पृ० ३१२ पं० २) । तन्मध्ये न पितमिति कृत्वाचिन्तयेदमधिकरणं प्रवृत्तमि- त्यर्थ: ॥७ ॥ (१) परावरशब्दार्थमाह परमिति (२) तथेत्यादिमन्त्रस्थना मरूपशब्दार्थमाह नामरुपादिति । (३) सूत्रेणानिराकृतत्वान् वाख्वायुक्तपूर्वपक्षसम्भव इत्याशङ्कयाह नाव्याकृतमित्यपीति। साधारणहेतु- निर्देशादव्याकृ तवायकाव्यपे पूर्वपचत्वेन सूचितमित्यर्थः। (४) न चोपाधिपरिच्छिन्नस्यति भाष्ये चकारपयोगात्सौत्रचश्दव्याख्यात्वभ्रममपाकरोति न चति। जीवत्मेव यृभ्वाद्यायतनमिति वाच्यमित्यन्यः।

पा०३ सू०८ ] भूमाधिकरणम् । १३५

(सृ०) (१)भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात् ॥८॥ (२) नारद: खलु देवर्षिः कर्मविदनात्मवित्तया शोच्यमा त्मा नं न्यम न गवन्तमत्म ज्ञमाजानसिद्धं महायोगिनं सनत्कुमारमुपससाद। उपसद्य चोवाच 'भगवन्ननात्मज्ञताजनित शोकसागरपारमुत्तारयतु मां भगवानि'ति। तदुपश्रुत्य सनत्कुमारेण 'नाम त्रह्मेतयुपास्वे'त्युक्ते नारदेन पृष्टं 'कि नाम्नोस्ति भूय' इति। तत्र सनत्कुमारस्य प्रतिवचनं 'वाग्वा व नाम्नो भृ- यसी'ति। तदेवं नारदसनत्कुमारयोर्भूयसि प्रश्नोत्तरे वागिन्द्रियमुपक्रम्य मनःसङ्कल्पचित्तध्यान- विज्ञानबलान्नतोयवायुसहित तेजोनभःस्मराशाप्राणेषु पर्यवसिते(३)। (४)कर्तव्याकर्तव्यविवेक: सङल्पः, तस्य कारणं पूर्वापरविषयनिमित्तप्रयोजननिर्रूपण चित्तम्। समरः, स्मरणम्। (५) प्राणस्य च समस्तक्रियाकारकफलभेदेन पित्राद्यात्मत्वेन च रथारनाभिद्दुष्टान्तेन सर्वप्रतिष्ठत्वेन

सनत्कुमार एकप्रन्थेन 'एष तु वातिवदति यः सत्येनातिवदती'ति सत्यादीन्कृतिपर्यन्तानुक्त्वो पदिदेश-सुखं त्वेव विजिज्ञासितव्य'मिति। तदुपश्रुत्य नारदेन सुखं त्वेव भगवो विजिज्ञासे' इत्युक्ते सनतकुमारो 'यो बै भूमा तत्सुखमि'त्युपक्रम्य भूमानं व्युत्पादयांबभूव, 'यत्र नान्यत्पश्यती' त्यादिना। तदीदशे विषये विचार आरभ्यते। तत्र संशयः-किप्राणो भूमा स्यादाहो पर- मात्मेति। (६) भवभवित्रोस्तादारम्यीववक्षया सामानाधिकरण्यं संशयस्य बाजमुक्त भाष्य कता। तत्र (७)एतस्मिन्प्रन्थसन्दर्भे यदुकाद्भूयसोऽन्यतः । उच्य मानं तु तद्भूय उच्यते प्रश्नपूर्वकम्॥ (१) सुभ्वायधिकरणे आत्मशब्दात् धम्वाद्यायतनं ब्रह्मेत्युक्तम्, तत्रात्मशब्द: प्राणेडनकातः, 'तरति शाकमात्मवित्' इत्यत्राब्रह्मण पाणे पयोगादित्यापे्षिक्यधिकरणसंगतिरत् द्रष्या। (२) छान्दोग्यस्थाख्यायिकामर्थतोऽनुक्रामन विषय विविनक्ति नारद इत्यादिना। आजानसिर्द्ध-स्व- भावसिद्धम्। (३) माणेषु पर्यवसिते भूयप्ति बहुतरे प्रश्नोन्तरे इत्यन्वयः। (४) मङ्ल्पादिपदार्थान व्याचष्टे कर्तव्येत्यादिना। पूर्वापरेति। पूर्वे चापरे च विषया निमिन्तं यस्य प्र- योजनस्य तनिरूपणमित्यर्थः। तत्र वर्णनष्पादिनी वाड्नाम्नो भूयसी, वाक्नेरकत्वाद्वाचो मनो भूय: कुर्यामिति निश्चयस्य मनसः कर्तव्यादिविषेक: संकल्पः कारणम्, तस्य चातीतादिविषयसाध्यमयोजनज्ञानं चित्तम्, तस्मादपि लौकिकविषयाच्छालीययदेवतयिकाम्चं ध्यान कलतो भूयः, ध्यानस्य विज्ञानं शा- सत्नीय कारणं तस्य मनोगत बलं प्रतिमानतामर्थ्य कारणम्, तस्यादमानमंन्न, तस्याप, एवमाकाशपर्यनत बोध्यम्। आकाशस्य भोग्यत्वे 'समरः' स्मरणं, तस्याशा तया हीष्ट तात्पर्येण स्मरति, पाणो नामाद्ाशान्त- सर्वहेतुतया भूयानित्युत्तरोत्तरभूयहत्वं द्रष्टव्यम्। (९) ननु 'एष स्विति' विच्छित भूमोपदेशात्कथ भूमत्वमित्याशंक्य विषययदर्शनावसर एव संशयोपयो गितया पूर्वपक्ष सम्भावनामाह प्राणस्येति। सर्वात्मत्वशब्दाव प्राण एव भूमा, तुशन्दस्तु सत्यपाणवेदिन एव नामाद्यतिवा हित्वाद्विशेषार्थ इति सम्भवः पूर्वपचस्यत्यर्थः। अपृष्ट एवेति। यदि माणादन्यो भूमा तहि भाग्वत् अभेन भाव्यमिति भाषः । (६) भूमशब्दस्य निष्कृष्ट्बहुत्ववचनत्वात्कि पराणो भूमेति भाष्ये सामानाधिकरण्यायोगमाशंक्याड आवमषित्रोरिति। (') पूर्वपक्ष संग्रदश्लोकमाह एतस्मित्रिति। उक्तछानदोग्यग्रन्थसमुदाये यो वै भूमेति यदकादभू-

१३६ सटिप्पणभामत्यां [भ०१

न च प्राणार्स्क भूय इति पृरम, नापि भूमा वाडस्माट् भूयानिति प्रत्युक्तम्। तहमात्प्रा णभूयह्त्वाभिधानानन्तरमपृष्टेन भूमोच्यमान: प्राणस्थैव भवितुमहति। आप च भूमेति भावो न भवितारमन्तरेण शक्यो निरपयितुमिति भवितारमपेक्षमाण: प्राणस्यानन्तर्येण बुाद्धिसन्नि धानात्तमेव भवितारं प्राप्य निवृगोति। 'यस्योभयं हविरार्तिमाछेदि'त्यत्रार्तिरिवात हविः। य थाहु :- (१)'मृष्यामहे हविषा विशेषणमि'ति। न चात्मनः प्रकरणादात्मैव बुद्धिस्थ इतिः तस्यैव भूमा स्यादिति युक्तम्। सनत्कुमारस्य 'नामब्रह्मेत्युपास्वे'ति प्रतीकोपदेशरूपेणोत्तरेण नारदप्रश्नस्यापि तद्विषयरवेन परमात्मोपदेशप्रकरणस्यानुत्थानात्, (२)अतद्विषयत्वे चोत्तरस्य प्रश्नोत्तरयोवैयधिकरण्येन विप्रतिपत्तरप्रामाण्यप्रसङ्गात्। तस्मादसति प्रकरणे प्राणस्यानन्त- र्यात्तस्यैव भूमति युक्तम्। (३)तदेतत्संशयबीजं दर्शयता भाष्यकारेण सूचित पूर्वपक्षसाधन मिति न पुनः उक्तम्। न च भूयोभूयः प्रश्नात्परमात्मैव नारदेन जिज्ञासित इति युक्त्म्। प्रा. णोपदेशानन्तरं तस्योपरमातदेवं प्राण एव भूमेति स्थिते यद्यत्तद्विरोध्यापाततः प्रतिभाति तत्त- दनुगुणतया नेयं, नीतं च भाष्यकृता। स्यादेतत्, 'एष तु वातिवदती'ति तुशब्देन प्राणद- शिनोऽतिवादिनो व्यवच्छिद्य सत्येनातिवादिनं वदन्कथ प्राणस्य भुमानमभिदधीतेत्यत आह- "प्राणमेव त्वि"ति (पृ० ३१३ पं० ६)। 'प्रणदर्शिनश्चातिवादित्वमि"ति। नामाद्याशान्तमतीत्य वदनशीलत्वमित्यर्थः। एतदुक भवति-नायं तुशब्दः प्राणातिवादि- त्वाज्यवच्छिनत्ति, अपि तु (४)तदतिवादित्वमपरित्यज्य प्रत्युत तदनुकृष्य तस्यैव प्राणस्य सत्यस्य श्रवणमननश्रद्धानिष्ठाक्कृतिभिविज्ञानाय निश्नयाय सत्येनातिवदतीति प्राणव्रतमेवाति- वादित्वमुच्यते। तुशब्दो नामाद्यीतिवादित्वाद्यवच्छिनतति। न नामाद्याशान्तवाद्यतिवादी, अपि तु सत्यप्राणवाद्यतिवादीत्यर्थः। (५)अत्र चागमाचार्योपदेशाभ्यां सत्यस्य श्रवणम्। अथाग माविरोधिन्यायनिवेशनं मननं, (६)मत्वा च गुरुशिष्यसब्रह्मचारिभिरनसूयुभि: सह सम्वाद्य तत्वं श्रद्धत्ते। श्रद्धानन्तरं च विषयान्तरदोषदर्शी विरकस्ततो व्यावृतः तत्वज्ञानाभ्यासं क रोति, सेयमस्य कृतिः प्रयत्नः । अथ तत्वज्ञानाभ्यासनिष्ठा भवति, यदनन्तरमेव तत्ववि्ञा यसो्यत्रोच्यमानं भूपस्त्वं माणस्यैव प्रभ्पूर्वकमुच्यत इति झोकार्थः। अस्यार्थमाह नचति। अत्र च 'यो वे भूमे'्युक्तो भूमा न पाणादन्यस्य 'अश्ति मगव आशाया भूय' इति प्ातिरित्तप्रश्नाविषयत्वे सति एत- द्ग्रव्थस्य भूमरूपत्वात् आशापेक्षपाणभूमवदित्यनुमानप्रयोगो सूचितः । (१) शबरस्वामिन :- आर्तिम तस्योद्देश्यत्वापर्यवसानद्धविषा विशेषणं सहामहे, पर्यवसतितस्य हददश्य- स्य विशेषणं वाक्यभेदावई ग्रइस्यवैकत्वमिति। (२) प्रश्नश्यारोप्यविषयत्वे दूषणमाहातदिति । प्रश्नो यद्यात्मविषय: स्यान्तदोत्तरस् प्र त ा क क वषयस्यावि षयत्वमपृष्टविषयत्वं स्यात्तदा पश्नोत्तरयोवियधकरण्यमित्यर्थः। (३) तदेतदिति। तदेतत्मकरणानुत्थानं, प्रकरणमेव पाणसंनिधिसम कक्षर्वन संय बजरज ्श व्यकारेण प्करणत्वमस्य न निश्चित संनिधिमात्रमात्मश्दस्थेति स्चितम्, अत एवं पूर्वपसावसरे पुननो- कमित्यर्थः । (४) अस्य 'नामाद्यतिवाहित्वाद्यवच्छिन्नत्ती'ति अग्रेऽन्वयः कार्यः। (५) सत्यादिपरम्परयेति भाष्योकं सत्यादि दर्शयति अत्र चेति । (६) मननमान्वीक्षिकी, गुरुशिष्यति। अनेन 'ज्ञानग्रहणाभ्यासस्यद्वियैश्य सह संवादः। तं शिष्यगुरुत- ब्रह्मचारिविशिष्टभेयोर्थिभिरनस्युभिरमयुपेयात्' इति ४ अ० २ आ० ४६/४ गौतमीय सूत्रद्वयमपवर्गम-

पा०३ सू० १० ] अक्षराधिकरणम्। १३७

नमनुभवः प्रादुर्भवति। तदेतद्वाहा अप्याहुः-'भूतार्थभावनाप्रकर्षपर्यन्तजं योगिज्ञानमि'ति। भावनाप्रकर्षपर्यन्तो निष्ठा तस्माजायते तत्त्वानुभव इति। तस्मातप्राण एव भूमा । इति प्राप्ते Sभिधीयते 'एष तु वा Sतिवदति यः सत्येनातिवदती'त्युक्त्वा भूमोच्यते, तन्र सत्यशब्द: परमार्थे निरूढवृततिः श्रुत्या परमार्थमाह। परमार्थश् परमात्मैव। ततो हा न्यद्विकारजातमनृतं कयाचिदपेक्षया कथचित्सत्यमुच्यते। तथा 'चैष तु वातिवि यः सत्येनातिवदती ति ब्रह्मणोऽतिवादित्व श्रुत्याऽन्यनिरपेक्षया लिङ्गादिभ्यो बलीयस्याSवगमित कथमिव संनिधानमात्रात् श्रुत्याद्यपेक्षादतिदुर्बलातकथंचित्प्राणविषयत्वेन शक्यं व्याखयातुम्। एवं च प्राणादूर्ध्व ब्रह्मणि भूमावगम्यमानेो न प्राणविषयो भवितुमर्हति किन्तु सत्यस्य परमा तमन एव। (१)एवं चानारमविद आत्मान विविदिषोर्नारदस्य प्रश्ने परमात्मानमेवास्मै ्या रयास्यामीत्यभिसनन्धिमान् सनत्कुमार: सोपानारोहणन्यायेन स्थूळादारभ्य तत्तद्भूमव्युत्पा दनक्रमेण भूमानमतिदुर्शीनतया परमसूक्ष्मं व्युत्पादयामास। (२)न च प्रश्नपूर्वताप्रवाहपति तनोत्तरण सर्वेण प्रश्नपुर्वेणैव भवितव्यमिति नियमोऽस्तीत्यादि सुगमेन भाष्येण व्युत्पादितम्। विज्ञानादिसाधनपरम्परा मननश्रद्धादि: प्राणान्ते चानुशासने तावन्मात्रेणैव प्रकरणसमाप्ेने प्राणस्यान्यायत्ततोच्येत। तदभिघाने हि सापेक्षतबेन न प्रकरणं समाप्येत। तस्मान्नेदं प्राणस्य प्रकरणमपि तु यदायतः प्राणस्तस्य स चात्मेत्यात्मन एव प्रकरणम्। शङते-"प्रक. रणान्त" इति (प० ३१७ पं• १०)। प्रकरणस्य प्रकरणसमाप्तावित्यर्थः। निराकरोति "न स भगव" इति। (३) संर्दशन्यायेन हि भूम्न एतत्प्रकरणं, स चेद्भूमा प्राणः प्राणस्य तत्प्रकरणं भवेत। तथायुक्तमित्युक्त्तम् ॥। ८ । न केवलं श्रुतेभूमात्मता परमात्मनः, लिज्ञादपीत्याह सुत्रकार :- (सृ०) धर्मोपपतेश्च।९॥ यदि पूर्वपक्षिणा कथंचिज्जीतं तदनुभाष्य भाष्यकारो दुषयति "योप्यसा सुषुप्ाव स्थायामि"ति। सुषुप्तावस्थायामिन्दिरियाद्यसक्कयात्मैव । न प्राणः "परमात्मप्रकरणात्' (पृ० ३१८ पं० १)। "अन्यदार्त" विनश्वरमित्यर्थः । अतिरोहितार्थमन्यत् ॥ ९॥ (सृ०) अक्षरमम्बरान्तघृतेः ॥१०॥ (४)अक्षरशब्दः समुदायप्रसिध्या वर्णेषु रूढः। परमात्मनि चावयवप्रासब्धा यौगिकः । अवयवप्रसिद्वेश्व समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसीति वर्णा एवाक्षरम्। न च वर्णेष्वाकाशस्योतत्वप्रो तत्वे नोपपद्येते, सर्वस्यैव (५)रूपवेयस्य नामधेयात्मकत्वात्। सर्व हि रूपधेयं नामधेयसं- (१) प्रतीकविषयोत्तरवशात्प्रश्ोषि तद्विषय इति यदुकत तत्राह एवं चेति। तत्वे बुद्धिनवशाय नामा घुपन्यासः, उपास्तिस्त्वाश्रित्य विद्वितत्यर्थ: । (२ ) प्ाणात्पर प्श्नाभावि हेतुमाह नचेति । ( ३ ) ननु भूम्र आपकरणसमात्तेरतुकर्षोडस्तु स एव प्राणः किं न स्यादत आह संदशेति । पुरस्ता- दुपरिष्टाच्च निदेश: सन्दश:। तच्चायुक्तमिति। प्राणस्यान्यायत्ततोक्त्या सत्यशब्दश्ुत्या च तद्युक्तमित्युक्क मिति भाषः । (४) पूर्वपक्षमाहाक्षरशब्द इति। (९) रूपेति। रूप्यते निरूप्यते इति रूपमभिधेयं, स्वार्थे धेयप्रत्ययः, अर्थे शब्दात्मकत्वानुभवो न

१३८ सटिप्पणभामरयां [अ०१

भिन्नमनुभूयते, गारयं वृक्षोऽयमिति। न चोपायत्वा तत्सम्भेदसम्भवः। नहि धूमोपाया वहि. धार्धुमसंभिन्नं वह्निमवगाहते, धूमोयं वह्निरिति, किन्तु वैयधिकरण्येन धुमाद्वहिरिति। भवति तु नामधेयसम्भिन्नो रूपधेयप्रत्ययो डित्थोऽयमिति। (१)अपि च शब्दानुपायेऽपि रूपधेयप्र. त्यये लिड्गेन्द्रियजन्मनि नामसम्मेदो हृष्टः। तस्मान्नामसम्भिन्ाः पृथिव्यादयोऽमबरान्ता नाम्ना अ्रथिताक्ष विद्वाश्च, नामानि चोङ्कारात्मकानि तद्व्याप्तत्वात्। 'तदथा शङ्कना सर्वाणि पर्णानि संतृण्णानि एवमोङ्कारेण सरवा वागि'ति श्रुतेः। अत ॐकारात्मकाः पृथिव्यादयोऽम्बरान्ता इति वणां एवाक्षरं न परमात्मेति प्राप्तम्। एवं प्राप्ते Sभिधीयते-अक्षरं परमातमैव, न तु वर्णाः। कुतः ? अम्बरान्तघृतेः। (पृ० ३१९ पं० ३)। न खत्वम्बरान्तानि पृथिव्यादीनि वर्णा धारयितुमहन्ति, किन्तु पर मत्मैव, तेषां परमात्मविकारत्वात्। न च नामधेयात्मकं रपघेयमिति युक्तम्, स्वरूपमे- दादुपायभेदादर्थक्रियाभेदाच्च। (२)तथाहि-शब्दत्वसामान्यात्मकानि श्रोत्रप्राह्याण्यमिधेयप्र. त्ययार्थकियाणि नामधेयान्यनुभूयन्ते, रूपधेयानि तु घटपटादीनि घटतवपटस्वादिसामान्यात्म कानि चक्षुरादीन्द्रियम्राह्याणि मधुधारणप्रावरणाद्यर्थक्रियाणि च भेदेनानुभुयन्ते इति कुतो नामसम्भेदः ।(३)न च डित्थोऽयमिति शब्दसामानाधिकरण्यप्रत्ययः। न खलु शब्दात्मकोऽयं पिण्ड इत्यनुभवः, किन्तु यो नानादेशकालसंप्लुतः पिण्डः सोऽयं सन्निहितदेशकाल इत्यर्थः। (४)संज्ञा तु गृहीतसम्बन्धैरत्यन्ताभ्यासात्पिण्डाभिनिवेशिन्येव संस्कारोद्वोघसंपातायाता स्म- येते। यथाहु :- यतसंज्ञास्मरणं तत्र न तदप्यन्यहेतुकम्(५)। पिण्ड एव हि दष्टः सन्स्ज्ञां स्मारयितुं क्षमः ।। (६) संज्ञा हि स्मर्यमाणापि प्रत्यक्षत्वं न बाधते। संज्ञिन: सा तटस्था हि न रूपाच्छादनक्षमा।। इति। न च वर्णातिरिक्त स्फोटात्मनि अलौकिकेशक्षरपदप्रसिद्धिरसत लोके। न चैष प्रामा- णिक इत्युपरिष्ठात्प्रवेदयिष्यते। निरूपितं चास्माभिस्तत्त्वबिन्दौ। तस्माच्छोत्रप्राह्याणां व. र्मानामम्बरान्तधृतेरनुपपत्तेः समुदायप्रसिद्धिबाधनाद् अवयवप्रसिख्धा परमात्मैवाक्षरमिति सिद्धम् ॥

(१) शाब्दबोधेश्मधया मानान्तरगम्यार्थबाधे यः शव्दबोधस्ततोपायत्वप्रयुक्तशक्कापि नेत्याह अवि चेति। ग्रथिताः सम्बद्धाः। विद्धास्तादातम्यन। शङकना 'पर्णनालेन, पर्णानि-पर्णावयवाः। संतृण्णानि- विद्धानि। (२) स्वरूपप्रमाणार्थकक्रियाभिरभेदमाह तथाहीति। (३) ननु डित्थोSयमिति नामसम्मेदोर्थे5नुभूयते, तत्राह नचेति। (४) नतु यदर्थों न शब्दात्मा तर्ह कथमर्थत्यये शब्दभानम्, नहि स तदा स्वेनान्येन बोच्चार्यत इत्याशक्याह संज्ञा त्विति। गृहीतवाच्यवाचकभावसम्बन्धेः पुंमिरत्यनताभ्यास्ेन संस्कारोद्वोधो त्ादमाप्ता संज्ञा- 5र्थामक्तेष स्मर्यते इति तत्र शब्दभानं नातोऽर्थः शह्ात्मेति भाषः । (५) अर्थात्मत्वहेतुकम्। (६) संज्ञा हीति। स्मर्यमाणापि संज्ञा संजञिनोधर्थस्य प्रत्यक्षत्वं न बाधते यतः सा तटस्था-अर्थानि- विषाऽतो नार्थस्वरूपाच्छादनक्षमेत्यर्थः । एतेन स्मर्यमाणश्दस्य परोक्षत्वान्तद्विशिष्टोऽर्थ: कर्थ प्रत्यकक इत्याशंका परास्ता।

पा० ३ सू०११-१३ ] ईक्षतिकर्मव्यपदेशाधिकरणम्। १३९

(१)ये तु प्रधानं पूर्वपक्षयित्वाऽनेन सूत्रेण परमात्मैवाक्षरमिति सिद्धान्तयन्ति, 'तरैम्वरा. नतधूतेरि'त्यनेन कथं प्रधानं निराक्रियत इति वाच्यम्। अथ नाधिकरणत्वमात्रं धृतिः, अपि तु प्रशासनाधिकरणता, तथा च श्रुतिः-एतस्य वाऽक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ वि. धृतौ तिष्ठत' इति। तथाप्यम्बरान्तघृतेरित्यनर्थकम्। एतावद्वक्त्तव्यम्-'अक्षरं प्रशासन- दि'ति। एतावतैव प्रधाननिराकरणीसिद्धेः। तस्माद्वर्णाक्षरतानिराक्रियवास्यार्थः । न च स्थूला- दीनों वर्णेष्वप्राप्तेरस्थूलमित्यादिनिषेधानुपपत्तेवर्णेषु शङ्कैव नास्तीति वाच्यम्। नह्यवश्यं प्रा- प्तिपूर्वका एव प्रतिषेधा भवन्ति, आप्राप्तेध्वपि नित्यानुवादानां दर्शनात्। यथा नान्तरिक्षे न दिवीत्यम्निचयननिषेधानुनादः। तस्माद्यत्किश्विदेतत् ॥ १॥ (सृ०) (२)सा च प्रशासनात्॥ ११।। प्रशासनमाज्ञा चेतनधर्मो नाचेतने प्रधाने वाऽव्याकृते वा सम्भवति। (३)न च मु० ह्यार्थसम्भवे कूलं पिपतिषतीतिवद्धाक्तत्वमुचितमिति भावः॥११॥ (सृ०) अन्यभावव्यावृत्तेश्र ॥१२। अम्बरान्तविघरणस्याक्षरस्येश्वराद्यदन्यदूर्णा वा प्रधानं वाऽव्याकृतं वातेषामन्येर्षां भावो- न्यभावस्तमत्यन्तं व्यावर्तयति श्रुतिः-'तद्वा एतदक्षरं गागी'त्यादिका। अनेनैव सूत्रेण जी. वस्याप्यक्षरता निषद्धेत्यत आह-"तथे"ति। (पृ० ३२० पं० १०) 'नान्यदित्या'दि- कया हि श्रुत्याSऽत्मभेदः प्रतिषिध्यते, तथा चोपाधिभेदभिन्ना जीवा निषिद्धा भवन्त्यभेदा- भिधानादित्यर्थः । इतोऽपि न शारीरस्याक्षरशब्दतेत्याह-"अवक्षुष्क"मिति। अक्षरस्य चक्षुरादुणाधि वारयन्ती श्रुतिरौपाधिकस्य जीवस्याक्षरता निषेधतीत्यर्थः । तस्माद्वूर्णप्रधाना वयाकृतजीवानामसम्भवात्सम्भवाच्च परमात्मनः परमात्मैवाक्षरमिति सिद्धम् ॥ १२॥ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः।।१३।। (४)कार्यब्रह्मजनप्राप्तिफलत्वादर्थभेदतः। दर्शनध्यानयोर्ध्येयमपरं ब्रह्म गम्यते॥ (५)'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवती'ति श्रुतेः सर्वगतपरव्रह्मवेदने तद्भावापतौ 'ससामभिरून्री यते ब्रह्मलोकमि'ति न देशविशेषप्राप्तिरुपपद्यते। तस्मादपरमेव ब्रह्मेह ध्येयत्वेन चोदते। (१) 'अस्थूलमि' त्यादेरवणेष्व परात् निबेधातुपपत्पा म्रधान पूर्वपश्रखण्डा ना र्थमदम्धकरण मत दिनां भास्कराचार्याणी मतमनूय निरास्यति ये स्थिति। निराक्रियत इति। साधारणत्वादम्बरान्तधृतेः प्रधानं निराकर्तुमशक्यमित्यर्थः । (२ ) अम्बरान्तघुति । (३) ननु प्रपञ्चाधिष्ठानमात्रस्य ब्रम्मणो प्रशासनायोगात्तदारोपस्य ब्रह्मणि स्वीकार्यत्वात्प्रधान एवारो- पितं प्रशासतितृत्वं वाच्यमित्याशंक्याह नचेति। एवं च चेतने दृष्टस्य नियन्तृत्वस्य जगदेश्वर्यरूपेण चेतन एव समारोपसम्भवान्नह गजादिपरिवृते राजामात्ये राजत्वमरोपितिमिति कुडयादावारो्यते, आरोषितमपि नियन्तृत्वं ब्रम्मण्येव मुख्यं पपञ्चस्थित्यर्थक्रियाकारित्वादकारगतह्नस्वादिवत्त्रधाने तु गौणमित्यर्थः। (४) पूर्वपक्ष संप्र हश्लोकमाड कार्येति। कार्यब्रह्म हिरण्यगर्भ एव जनो जीवो यह्मिन् स ब्रह्मलोकस्तथा तत्पातिः कलं यस्य ध्यानस्य तस्य मावस्तत्वाद्धेतोस्तथा ध्यानस्य परविषयत्वादीक्षणस्य परात्परो यस्ति षयत्वादेकविषयत्वासिध्यार्थभेदतश्न दर्शनध्यानयोध्येयमपरमेव ब्रह्मेति झोकार्थः। (५) तत्रायं हेतु व्याचट्टे ब्रह्म वदेति।

१४० सटिप्पणभामत्यां [अ०१

(१)न चेक्षणस्य लोके तत्वविषयत्वेन प्रसिद्वे: परस्यैव ब्रह्मणस्तथाभावाद् व्यायतेश्व तेन समानविषयत्वारपरब्रह्मविषयमेव ध्यानमिति साम्प्रतम्। समानविषयत्वस्यैवासिद्वेः। परो हि पुरुषो ध्यानविषयः, परात्परस्तु दर्शनविषयः । न च तत्त्वविषयमेव सर्वत्र दर्शनम्, अ० नृतविषयश्यापि तस्य दर्शनात्। (२)न च मननं दर्शनं, तच्च तत्वविषयमेवेति साम्प्रतम्। मननाद्वेदेन तत्रतत्र दर्शनस्य निर्देशात्। न च मननमपि तकोंपरनामावश्यं तत्वविषयम्। यथाहु :- 'तर्कोडप्रतिष्ठ' इति। तस्मादपरमेव ब्रह्मेह ध्येयम्। तस्य च परत्वं श्रीरा पेक्षयेति। एवं प्राप्ते उच्यते- (३)ईक्षणध्यानयोरेकः कार्यकारणभूतयोः। अर्थ औत्सर्गिकं तत्वविषयत्वं तथक्षतेः ॥ ध्यानस्य हि साक्षात्कार: फलम् । साक्षातकारश्वोत्सर्गतस्तत्वविषयः । करचित्तु बाध कोपनिपाते समारोपितगोचरो भवेत। न चासत्यपवादे शक्य उत्सर्गस्त्यक्कुम्। तथा चास्य तर्वविषयत्वात्तत्कारणस्य ध्यानस्यापि तत्वविषयत्वम्। (४)अपि च वाक्यशेषेणैकवाक्यत्व सम्भवे न वाक्यभेदो युज्यते। सम्भवति च परपुरुषविषयत्वेनार्थप्रत्यभिज्ञानात् समभिव्या हारा(५)च्चैकवाक्यता। तदनुरोधेन च परात्पर इत्यत्र परादिति जीवघनविषयं द्रष्टव्यम्। तर्मान्तु परः पुरुषो ध्यातव्यश्च द्रष्टव्यक्षा भवति। तदिदमुक्तम्-न चात्र जीवधनशब्देन प्रकृतोऽ्टभिध्यातव्य: परः पुरुषः परामृश्यते, किन्तु जीवघनात परात् परो यो ध्यातव्यो दष्ट- व्यश्च तमेव कथयितुं जीवघनो जीव: खिल्यभावमुपाधिवशादापन्नः स उच्यते। 'स सामभि रुक्नीयते ब्रह्मलोकमि'त्यनन्तरवाक्यनिर्दिष्टो ब्रह्मलोको वा जीवघनः । स हि समस्तकरणात्मनः सुत्रात्मनो हिरण्यगर्भस्य भगवतो निवासभूमितया करणपरित्ृतानां जीवानां तत्र सड्घात इति भवति जीवघनः। तदव त्रिमान्नोङ्कारायतनं परमेव ब्रह्मोपास्यम्। अत एव चात्य देशविशेषाधिगतिः फलमुपाधिमत्वात्, क्रमेण च सम्यग्दर्शनोत्पत्तौ मुक्तिः। 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीति तु निरुपाधिब्रह्मवेदनविषया श्रुतिः । अपरन्तु ब्रह्मेकैकमात्रायतनमुपास्यमिति मन्तव्यम् ॥ १३॥ दहर उत्तरेभ्यः ॥१४।। "अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं-सूक्ष्मं गुहाप्रायं-पुण्डरीकसंनिवेश वेश्म दह रोडस्मिन्नन्तरा का शस्तस्मिन्यदन्तस्तद न्वेष्टव्य म् "। (६) आगमाचार्योप- (१) अर्थभेदत इति द्वितायहेतुं शङ्कोत्तरत्वेन व्याचटट नचेति । ( २) नतु युक्त्या पर्यालोचनमिहेक्षणं तच्च तत्त्वविषयमित्याशंक्याह न च मननमिति। (३) ईक्षणध्यानयोरर्थमेद निराकुर्वन्सिद्धानतसंप्रहश्लोकमाह ईक्णेति। कार्यकारणभूतयोरक्षणध्या नयोरेकार्थः । तथेक्षतेरीक्षणस्य तत्त्वविषयत्वमरसर्गिकम्, न चहापवादक्वता ध्यानस्ापि् स्यादन्यथाऽन्यद् ध्यायत्यन्यत्पश्यतीति हेतुहेतुमत्वासिद्वेरितयर्थः। (४) प्रकारग्तरेणार्थमेदं निराकरोति अपि चति।

(६) उक्तछान्दोग्यस्थविषय वा क्य घट का ्वेषय शब्दार्थ वक्तुमारमते आगमेति।

पा०३ सू० १४ ] दहराधिकरणम्। १४१

देशाभ्यां श्रवणं च, तदविरोधिना तर्केण मननं च, तदन्वेषणं तत्पूर्वकेण चादरनैरन्तर्यद्धि- कालासेवितेन ध्यानाभ्यासपरिपाकेण साक्षात्कारो विज्ञानम् । विशिष्टं हि तज्ज्ञानं पूर्वेभ्यः(१)। तदिच्छा विजिज्ासनम् । अत्र संशयमाह-"तत्रे"ति। (पृ० ३२४ पं० ४) तत्र प्रथमं तावदेष संशयः 'कि दहराकाशादन्यदेव किंचिदन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं च उत दह- राकाश' इति। यदापि दहराकाशोऽन्वेष्टव्यस्तंदापि कि भूनाकाश आहा शारीर आत्मा कि वा परमात्मेति। संशयहेतुं पृच्छति-"कुत" इति। तद्वेतुमाह "आकाशब्रह्मपुरशन्द्रा भ्यामि"ति। तन्र प्रथमं तावद्भूताकाश एव दहर इति पूर्वपक्षयति-"तन्नाकाशश. बदस्य भूताकाशे रूढत्वादि'ति । एष तु बहुतरोत्तर(२)सन्दर्भविरोधात्तुच्छः पू० वपक्ष इत्यपरितोषिण पक्षान्तरमालम्बते पूर्वपक्षी-"अथ वा जविो दहर इति प्राप्तम्"। (पृ०३१५ पं० १) युक्तमित्यर्थः । तत्र -- (३)आधियत्वाद्विशेषाच्च पुरं जविस्य युज्यते। देहो न ब्रह्मणो युक्तो हेतुद्वयवियोगतः ॥। (४) असाधारणेन हि व्यपदेशा भवन्ति, तद्यथा क्षितिजलपवनब्रीजादिसामप्रीसमवधा नजन्माSप्यङ्कुरः शालिबीजेन व्यपािश्यते शाल्यङ्कर इति, नतु क्षित्यादिभि: तेषां कार्या- न्तरेव्वपि साधारण्यात। तदिह शरीरं ब्रह्मविकारोऽपि न ब्रह्मणा व्यपदेष्टव्यम्, ब्रह्मणः स० र्वविकारकारणत्वेनातिसाधारण्यात्। जीवभेदघर्माधर्मोपार्जितं तदित्यसाधारणकारणत्वाज्जीविन व्यपदिश्यत इति युक्तम्। (५)अपि च ब्रह्मपुर इति सप्तम्यधिकरणे स्मर्यते, तेनाधेयेना- नेन सम्बन्घव्यम्। न च ब्रह्मणः स्वे महिम्नि व्यवस्थितस्यानाधयस्याधारसम्बन्घः कल्पते। जीवस्त्वाराप्रमात्र इत्याधेयो भवति। तस्माद् ब्रह्मशब्दा रूढिं परित्यज्य देहादिबृंहणतया जीवे यौगिको वा भाक्तो वा व्याख्येयः । चैतन्यं च भक्ति: । (६)उप- धानानुपधाने तु विशेषः । "वाच्यत्वं" गम्यत्वम्। स्यादेतत्, जवस्य पुरं भवतु शरीर, पुण्डरीकदहरगोचरता त्वन्यस्य(७) भविष्यति, वत्सराजस्य पुर इवोज्जयिन्यां मैत्रस्य सद्मत्यत आह "तत पुरस्वामिन" इति। अयमर्थः। वेश्म खल्वधिकरणमनिर्दिष्टाघे- यमाधेयविशेषापेक्षायां पुरस्वामिनः प्रकृतत्वात्तेनैवाधेयेन सम्बद्धं सदनपेक्ष नाधेयान्तरेण स.

(२) 'एब आत्मे'त्यादावात्मश्द्रादेर्भूताका शेऽियुक्त्कत्येनं त्यादिः। (३) आधेयत्वादिति। ब्रझ्मपुरशब्दोक्रं देइलक्षरणं पुरं परिच्छिन त्वेेयत्वा् क र्मोप र्जित श रीरेण्ड सम्बन्धविशेषाच्च ब्रह्मण: पुरमिति षषठीसम्भवाज्जीवस्य सम्भवति, ब्रह्मणस्तूक्तहेतुद्रयाभावान्न युक्तं पु- रमित्यर्थः। (*) विशेषादिति हेतु व्याचष्टे अस्ताधारणनेति। जीवमेदो-जीवविशेषः। (५) आधियत्वहेतुं व्याचष्टे अपि चेति। तेनाधिकरणन सह अनेन ब्रम्मशब्दार्थेनावेयेनान्वेतव्यम्, समासामिह्वितसम्बन्धसामान्यस्याधाराधेयभाव एव विश्रान्तत्वादिति भावः । (६) यदुभयत्र भक्तिमयोजकं चितन्यं समं तिि जीवब्र्माणो : को िशेष्त ाोे धितदभावावित्यर्थः । वाच्यत्वमिति। भक्त्या च ब्रह्मशब्दवाच्यत्वमिति भाष्ये वाच्यत्वं तात्पर्यगम्यत्वं भा-

(") ब्रह्मणः।

१४२ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

म्बन्धं कल्पयति। ननु तथापि शरीरमेवास्य भोगायतनमिति को हृदयपुण्यरीकेऽस्य विशेषो यत्तदेवास्य सद्यत्यत आह-"मनउपाधिकश्च जीव" इति। ननु मनोपि चलनया सकलदेहवृत्ति पर्यायेणेत्यत आह-"मनश्च प्रायेण"ति। आकाशशब्दश्वारूपत्वादिना सामान्येन जीवे भाक्तः। अस्तु वा भूताकाश एवायमाकाशशब्दो दहरोऽस्मिन्रन्तराकाश इति, तथाप्यदोष इत्याह-"न चात्र दहरस्थाSडकाशस्याSन्वेष्यत्वमि"ति। एवं प्राप्ते उच्यते। भूताकाशस्य तावन्न दहरत्वं यावान्वाSयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाश इत्युपमानविरोधात्। तथाहि -- (१) तेन तत्योपमेयत्वं रामरावणयुद्धवत्। अगत्या भेदमारोप्य गती सत्या न युज्यते॥ अहिति तु दहराकाशस्य ब्रह्मत्वेन भूताकाशाद्भदेनोपमानस्य गतिः ।(२)न चानवच्छि अपरिमाणमवच्छन्नं भवति, तथा सत्यवच्छेदानुपपत्तेः । (३)न भूताकाशमानत्वं ब्रह्मणोSत्र विधायते, येन 'ज्यायानाकाशादि'ति श्रुतिविरोधः स्याद्, अपि तु भूताकाशोपमानेन पुण्डरी. कोपाधिप्राप्तं दहरत्वं निवत्यते। अपि च सर्वएवोत्तरे हेतवो दहराकाशस्य भूताकाशत्वं व्या सेधन्तीत्याह "न च कलपतभेद" (पृ०३२६ पं० १४) इति। नापि दहराकाशो जीव इत्याह -- "यद्यप्यात्मशब्द" इति (पृ० ३२७प० ३)। (४)उपलब्घेरधिष्ठानं ब्रह्मणो देह इष्यते। तेनासाधारणत्वेन देहो ब्रह्मपुरं भवेत ।। देहे हि ब्रह्मोपलभ्यत इत्यसाधारणतया देहो ब्रह्मपुरमिति व्यपदिश्यते, न तु ब्रह्मवि कारतया। (५)तथा च ब्रह्मशब्दार्थों मुख्यो भवति। अस्तु वा ब्रह्मपुर जीवपुरं, तथापि यथा वत्सराजस्य पुरे उज्जायेन्यां मैत्रस्य सद्म भवति, एवं जविस्य पुरे हृतपुण्डरीकं ब्रह्मस- दन भविष्यति, उत्तरभ्यो ब्रह्मालप्वभ्यो ब्रह्मणोऽवधारणात। (६)ब्रह्मणो हि बाधके प्रमाणे चलीयसि जीवस्य च साधके प्रमाणे सति ब्रह्मलिङ्गानि करथचिदभेदविवक्षया जीवे व्याख्या यन्ते। न चेह ब्रह्मणो बाधकं प्रमाणं साधकं वाडस्ति जविस्य। ब्रह्मपुरव्यपदेशश्चपपादता ब्रह्मोपलब्धिस्थानतया(७)। अर्मकौकसत्वं चोक्त्तम्। तस्मातसाति सम्भवे ब्रह्मण तल्रिङ्गानां नात्रह्मणि व्याख्यानमुचितमिति व्रह्मैव दहराकाशो न जीवभूताकाशाविति। (८)श्रवणमननः (१) उपमानों के र्यथासिद्धि माशक्याह तनेत। वास्तनाययत्वना ावणयोर्युद्ं रामरावणयो रिवेव्यत्रागत्या भेदमारोप्योपमेयत्वं युक्तमन्था नेत्यर्थः। इदमेवाहासति व्वित्यादिना। (२) उपाध्यपेक्षयाSडकाश मेदारोवेि न बाह्याकाश तुल्यत्वं हारदोकाशस्येत्याह नचेति । (३) यदयूनत्वाद्धार्दनमसो न बाह्येनोप मेयता हन्ताधिकत्वाब्कह्मणोप नस्यादत आह न भू त । (४ ) आधेयत्वहेतुं पूर्वपक्ष्युपन्यर्तं निरस्यन्नाह उपलब्धेरिति। तेनेत्यादिना विशेषत्वहेतुनिरासो ज्ञेयः । श्रेकार्थ: सुगमः। (५) काथ व्याचक्वाणो मुख्याध्येयत्वनकरणे हेतुमाहाचेति (६) नतु लिङ्गानि ब्रह्माभेदपराण्येव कुनो नेत्यत्राह ब्रह्मणो हीति। इह ब्रप्मणि बाधकं जीव च साधकं प्रमाणे नास्ति ब्रह्मबाधकल्वेन जीवसाधकतवेन चाभिमतस्य संनिधे्लिद्वर्बाधादित्यर्थः। () एवं च पुरस्य ब्रह्मसम्बन्धोपपादनाब्लशव्देन जीवानमिधानाजीवसंनिधिरकिद्ध इति भावः। (८) 'अथ य हहात्मानमनुवय' (पृ० ३२य० १) इति भाष्यस्थश्रुतावतुशब्दार्थमाह श्रव- णेति। अनुमूय-साक्षात्कृत्येति विदेरर्थः। कामा :- विषयः, चार-उपलब्धिः।

पा०३ सू०१५ ] दहराधिकरणम्। १४३

मनुविद ब्रह्मानुभूय चरणं चारस्तेषां कामेषु चरणं भव्तीत्यर्थः । (१)स्यादेतत्, दहराका शस्यान्वेष्यत्वे सिद्धे तत्र विचारो युज्यते, न तु तदन्वेष्टव्यम्, अपे तु तदाधारमन्यदेव किं चिदित्यु क्तमित्यनुभाषते "यदप्येतदि"ति (पृ० ३२७ प० १) अनुभाषितं दूषयति- "अन्न ब्रूम" इति। यद्याकाशाधारमन्यदन्वेष्व्यं भवेत्तदेवोपरि व्युत्पादनीयमाकाशव्यु त्पादनं तु क्कोपयुज्यत इत्यर्थः । चोदयति "नन्वेतद्पा"ति। आकाशकथनमीप तदन्तर्वे रतिवस्तुसद्ध्ावप्रदर्शनायैव। अथाकाशपरमेव कस्मान्न भवततत्यत आह "तं चेदं वूयु". रिति। आचार्येण हि 'दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासित व्यमि'त्युपदिष्टेऽन्तेवासिनाSSक्षिप्ं, कि तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यम्। पुण्डरीकमेव तावतसृक्ष्म- तरं तदवरुद्धमाकाशं सूक्ष्मतमम्। तस्मिन्सूक्ष्मतमे किमपरमरिति नास्त्येवेत्यर्थः । तत्किम- न्वेष्टव्यमिति। तदस्मिन्नाक्षेपे परिसमाप्ते समाधानावसर आचार्यस्याकाशोमनकम वच: 'उभे अस्मिन्यावापृथिवी समाहिते' इति। तस्मात्पुण्डरीकावरुद्धाकाशाश्रये द्यावापृथिव्यावेवा न्वेष्टव्ये उपदिष्टे, नाकाश इत्यर्थः । परिहरति "नैतदेवम्"। "एवं ही'ति। (२)स्यादे- तत्, एव मवतन्नो खल्वभ्युपगमा एव दोषतेन चादन्ते इत्यत आह-"तत्र वाक्यशेष" इति। वाक्यशषो हि दहराक्ाशात्मवेदनस्य फलवत्वं ब्रते, यच्च फलवत् तत्कर्तव्यतय चोदते, यच्च कर्तव्यं तदिच्छतीति, 'तदन्वेष्टव्यं तद्वाव जिज्ञासितव्यमि'ति दहराकाशविषय मवतिष्ठते। स्यादेतत्, द्यावापृथिव्यावेवात्मानौ भविष्यतः, ताभ्यामेवात्मा लक्षयिष्यत, आकाशशब्दवत्, ततक्वाकाशाधारौ तावेव परामृश्येते इत्यत आह-"अस्मिन्कामा: समाहिताः"प्रतिष्ठिताः।"एष आत्माऽपहतपाप्मे"ति। अनेन हिप्रकृतं द्यावापृ थिवीसमाधानाधारमाकाशमाकृष्य " द्यावापृथिव्याद्यभिधानव्यवहितमपीति(३) शेष:। ननु सत्यकामज्ञानस्यैतत्फलं, तदनन्तर निर्देशाद्, नतु दहराकाशवेदनस्येतयत आह-'समुक्यार्थेन चशब्देने"ति। अस्मिन्कामा इति च एष इति चैकवचनान्तं न द्वे यावापृथिव्यौ पराम्रष्टुमहतीति दहराकाश एव पराम्रष्व्य इति समुदायार्थः । (४)तद नेन क्मेण 'तस्मिन्यदन्तरि' त्यत्र तच्छन्दोSनन्तरमप्याकाशमतिलङ्गय हृतपुण्डरीके परामृशती रथुक्तं भवति। तस्मिन् हृतपुण्डरोके यदन्तराकाशं तदन्वेष्टव्यमित्यर्थः ॥। १४॥ (सू०) गतिशब्दाभ्यां तथाहि दष्ट लिङ्गं च॥। १५, ।। उत्तरभ्य इत्यस्य प्रपश्ः । (५)एतमेव दहराकाशं प्रकरम्य बताहो कषटमिदं वतते ज- न्तूनां तत्वावबोधविकलाना यदेभि: स्वाधनिमपि ब्रह्म न प्राध्यते। तग्रथा चिरन्तननिरुढ (१) आदसशयंस्थपूर्वपक्षमनूद्य सिद्धान्तयत्राह स्यादेतदितत।

इ हात्मे'त्यनात्मशब्द: कथमत आह ताभ्यामिति। तथा च भूताकाशस्य दहरत्विद्धिरित्यथः। (३) व्यवहितमपीति। 'डभेऽस्मिन् यावापृथिषी अन्तरेव समाहिते' इति पूर्ववावये आकाशनिर्देशा- नन्तरं दायापृथिव्यादिनिर्देशात व्यवधानमत्राकृष्येति भाष्यार्थो बोध्यस्तथाच 'अस्मिनकामा' इत्यस्मिन्श- उदेन याबापृथिव्याधार आकाश एव परामृश्यते समानाधारत्वप्त्यमित्ञानात्र घावापृथत्यौ, एवं चष इत्या- न्मेति तडुपरितनशब्दाभ्यामप्याकाश एव निर्दिष्ट इति समाधानार्थतात्पर्यम्। (४) यदि दहराकाशस्य ज्ञयत्वं कथं तर्हि तदवयस्य ज्ञयत्वोपदेशोSतं आह तदनेनेति। (५) अस्य श्रुतिः प्रववृत इत्यत्रान्धयः ।

१४४ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

निबिडमलपिहितानां कलधौतशकलानां पथि पतितानामुपर्युवरि सश्चरीद्धरपि पान्थैर्धनायद्दे(१) आंचखण्डनिवहविभ्रमेणैतानि नोपादीयन्त इत्यभिसन्धिमती साद्भुतमिव सखेदमिव श्रुतिः प्रवर्तते 'इमा: सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विदन्ती'ति। स्वापकाले हि सर्व एवायं विद्वानविद्वाँश्च जीवलोको हृत्पुण्डरीकाश्रयं दहराकाशाखयं बह्मलोकं प्राप्ताप्य नादविद्यातमःपटलपिहित दृष्टितया ब्रह्मभूयमापन्नोऽमस्मीति न वेद। सोय ब्र्मलोकश्द सतद्गतिश्च प्रत्यहं जीवलोकस्य दहराकाशस्यैव ब्रह्मरूपलोकतामाहतुः। तदेतदाह भाष्यकार "इतश्च परमेश्वर एव दहरो यस्माददरवाक्यशेष" इति (पृ० ३२९ पं० ३) तदनेन गतिशब्दौ व्याख्याता। 'तथाहि दृष्ट'मिति सूत्रावयवं व्याचषे-"तथा ह्य हरहर्जीवाना" मिति। वेदे च लोके च "दष्टम्"। यद्यपि सषुप्तस्य ब्रह्मभावे लौकिकं न प्रमाणान्तरमस्ति, तथापि वैदिकीेव प्रसिद्धि स्थापीयतुमुच्यते। 'ईदशी नामेयं वैदिकी प्र. सिद्धिर्यक्लोकेऽपि गीयते इति। यथा श्रुत्यन्तरे यथा च लोके तथह ब्रह्मलोकशब्दोऽपीति योजना। लिङ्गं चति सूत्रावयवव्याखयान चोदमुखेनावतारयति-"ननु कमलासनलो कमपी"ति। परिहरति-"गमयेद्यदि ब्रह्मणो लोक" इति। (२)अत्र तावन्निषाद स्थपतिन्यायेन षष्ठीसमासातकर्मधारयो बलीयानिति स्थितमेव, तथापीह षष्ठीसमासनिराकरणेन कर्मधारयस्थापनाय लिङ्गमप्यधिकमस्तीति तदप्युक्तं सूत्रकारेण(३)। तथाहि लोकवेदप्रीसद्ध. हरह बरह्मलाक प्राप्त्यभिधानमेव लिङ्गं कमलासनलोकप्राप्तेर्विपक्षादसम्भवाद्यावर्तमानं षष्ठासमा साशङ्कां व्यावतयहहराकाशप्राप्तावेवावततिष्ठते, न चहराकाशो ब्रो लोकःकिन्तु त ह्येति। ब्रह्म च तल्लोकश्षेति कर्मधारयः सिद्धो भवति। लोक्यत इति लोकः । हत्पुण्डरीकस्थः खल्वयं लोक्यते। यरखल पुण्डरीकस्थमन्तःकरणं तस्मिन्विशुद्ध प्रत्याहृतेतरकरणानां येगिनां निर्मल इवोदके चन्द्रमसो विम्बमतिस्वच्छं चैतन्यं ज्योतिस्स्वरूपं ब्रह्म विलाक्यत इति॥१५॥॥ (सृ०) घृतेश्च माहित्रोऽस्यास्मिन्नुपलब्धेः ॥१६॥। यौत्रो धृतिशब्दो भाववचनः । धृतेश्ष परमेश्वर एव दहराकाशः । अस्य धारणल क्षणस्य महिम्नोऽस्मिशेवेश्वर एव श्रुत्यन्तरेषूपलब्धेः । निगदव्याख्यानमस्य भाष्यम्॥१६॥ (सृ०) प्रसिद्धेश्च ॥१७ ॥ (४)न चेयमाकाशशब्दस्य ब्रह्मणि लक्ष्यमाणविभुत्वादिगुणयोगावृत्ति: साम्प्रतिकी, यथा

(१) धनेच्छाव्गि: । (२) कर्मधारयस्य षष्ठीसमासादूलीय स्त्वालिङ्गोपन्या स वैयर्थ्र्य्माशं क्याभ्युच््यार्थरेन परिहरति अन तावदित्यादिना। 'निषादस्थपर्ति याजयोदि'त्यत्र निषादस्थपतिव्वववर्णकाना मन्यतमउतइतयन विद्यावच्वेन समर्थत्वादनिषादेवि निषादाना स्वामीतिश्दभवृत्तिसम्भवाद्यतम इति पत्ते, कर्मधायक्षमासेन निषाद एव स्थपतिर्ग्राध्यो श्रीतार्थलाभेन शब्दसमर्थ्यात षठीसमासे लक्षणाय्पन्तेरिति मीरमासारया स्थितेपि गलेङ्गाधिक्यसूचनार्थमत्र षठासमासमनादृत्य कर्मधारयस्थापनमिति भावः। (२) चकारं प्रयुञ्नेनेति शेषः । सूतराव्यवांशार्थमाह थाीति। विपक्षाव्ावृत्ता हेतुरसम्भवददित (४) प्रशि्धिशव्दस्य रूठिशचित्वभ्रममपनयति न चेति। रथाङ्गामीतनाम्रश्चक्रवाके लक्षणया सम्प- त्येव प्रयोग: रथाङ्गशब्दपर्यायस्य चक्रमातिपादिकस्य चक्रवाकशन्दावयवत्वेन निवेशात, आकाशशन्दस्य तु तु श्रम्मण्यनादिकाले बहुकृत्वः पयोगानिरूढलक्णेत्यर्थः ।

पा० ३ सू०१७-१९] दहराधिकरणम्। १४५

रथाज्ञनामा चक्रवाक इति लक्षणा, किन्त्वत्यन्तनिरूढेति सूत्रार्थः। (१)ये त्वाकाशशब्दो ब्रह्म ्यपि मुख्य एव नभोवदित्याचक्षते, तै'रन्यायश्चानेकार्थत्व'ति 'चानन्यलम्यः शब्दार्थ' इति च मीमांसकानां मुद्राभेदः कृतः। लभ्यते ह्याकाशशब्दाद्विमुत्वादिगुणयोगेनापि ब्रह्म । (२)न च ब्रह्मण्येव मुख्यो नभास तु तेनैव गुणयोगेन वर्त्स्यतीति वाच्यम्। लोका- धानावधारणरवेन शब्दार्थसम्बन्धस्य वैदिकपदार्थप्रत्ययस्य तत्पूर्वकत्वात। (३)ननु 'यावा- न्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय आकाश' इति व्यतिरेकनिर्देशान लक्षणा युक्क्ता। (४)नहि भवति गज्ञायां: कूल विवाक्षते(५) गज्ञाया गङ्गेति प्रयोग: (६)तत्किमिदानी 'पौर्णमार्स्या पौर्ण- मास्या यजतामावास्यायामवास्यये'त्यसाधुर्वैदिकः प्रयोगः। न च पौर्णमास्यमावास्यशब्दावान्ने यादिषु मुख्यौ। यच्चोंक्तं यत्र शब्दादर्थप्रतीतिस्तत्र लक्षणा, यत्र पुनरन्यतोऽर्ये निश्चिते श- रदप्रयोगस्तत्र वाचकत्वमेवेति। तदयुक्तम्, उभयस्यापि व्यभिचारात्। 'सोमेन यजेते'ति शब्दादर्थ: प्रतीयते, न चात्र कस्यचिल्लाक्षणिकत्वमृते वाक्यार्थात्। न च 'य एवं विद्वा न्पारणमासी यजते य एवं विद्वानमावास्या मित्यन्न पौर्णमास्यमावास्याशब्दौ न लाक्षणिकौ।

मू० इतरपरामशांत्स इति चेन्नासम्भवात् ।। १८।। सम्यकू प्रसीदत्यस्मिन् जीवा विषयेन्द्रियसंयोगजनितं कालुष्यं जहातीति सुषुप्तिः सं प्रसादो जीवस्यावस्थामेदो, न ब्रह्मणः। तथा शरीरात्समुत्थानमपि शरीराश्रयस्य जीवस्य न स्वनाश्रयस्य ब्रह्मणः। तस्माद्यथा पूर्वोंक्तवाक्यशेषगतैर्लिड्गिब्रेह्मावगम्यते दहराकाश, एवं वा- क्यशेषगतास्यामेव संप्रसादसमुत्थानाभ्यां दहराकाशो जीवः कस्मान्नावगम्यते ? तस्मान्ना- स्ति विनिगमनेति शङ्कार्थः। 'नासम्भवात्' संप्रसादसमुत्थानाभ्यां हि जवपरामर्शो न जीवपरः, किन्तु तदीयसातत्विकरूपब्रह्मभावपरः। तथा चैष परामर्शो ब्रह्मण एवेति न संप्र- सादसमुत्थाने जीवलिङ्गमपि तु ब्रह्मण एव तादर्थ्यादित्यप्रे वक्ष्यते। आकाशोपमानादयस्तु न्र. झाव्यभिचारिणश्च ब्रह्मपराश्वेत्यस्ति विनिगमनेत्यर्थः ॥ १८ ॥ सू० उत्तराचेदाविर्भृतस्वरूपस्तु ॥ १९ ।।

(१) पञ्चपादिकाकारमतं दूषयन्राह ये त्विति। तैरिति। नमसि ब्रह्मणि च रूख्यभ्युपगमेऽनेकार्थत्वाद्, नाभसगुण योगादझाणे वृत्तिसम्भद च शक्तिकल्पनाय। गौरवान्मीमांसकार्ना नियमदयं खण्डितं स्यादिति भावत (२ ) अस्तु तर्थ्यने कार्थत्वनिरासाय ब्रम्मण्येव मुख्यत्वमाकाशशव्दस्येत्यत आह नचेति। तनव- विभुत्वादिगुणयोगेन। (१) रूढिवादी पसिद्धगुणवृत्तिवैषम्यं शङ्कते नन्थिति । 'अन्तर्हृदय आकाश' इति ब्रझ्मण्याकाशश- कदस्य प्रयोगादेवाकाशगुणयोगस्य लक्ष्यस्य सिद्धी लभ्यायामपि तव्यतिरेकेण 'यावान्या अयमाकाशस्ताया- नि'त्याकाशसादृश्यस्य निर्देशाल्जक्षणा न युक्केत्यर्थः। (४) कूलमिति विवक्षिते इति मु० मु० पु० पाठः । (५) लक्षणास्थले लक्ष्यांशस्य पृथगनिदेश दुष्ानताीत। गंगापदेन गगायाः कूम्र्थें विवक्षिते गङ्गापदमेव प्रयुज्यते न तु गङ्गाया इति लक्ष्यसम्बग्धं पृथगुक्त्वा गङ्गति भयुज्यत इत्यर्थ:। (६) पारंहरति तत्किमिति। आग्नेयादी पौर्णमास्यादिशन्दप्रयोगादेव लक्ष्यभूतकालसम्बन्धस्य सि द्वावपि पौर्णमास्यामिति पुनस्तन्निदशादुफन्यायो व्यभिचारीति भाषः । १३ भा०

१४६ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

दहराकाशमेव प्रकुत्योपाखयायते। यमात्मानमन्विष्य सर्वाद्च लोकानाप्नोति सर्वाश्च का मानू तमात्मानं विविदिषन्ती सुरासुरराजाविन्द्रविरोचनौ समित्पाणी प्रजापति वरिवसितु(१)- माजग्मतुः। आगत्य च द्वान्निशतं वर्षाणि तत्परिचरणपरौ ब्रह्मचर्यमूषतुः। अथैतौ प्रजाप तिरुवाच-'कि कामाविहस्थौ युवामि'ति। तावूचतु :- 'य आत्माSपहृतपाप्मा तमावां विवि- दिषाव' इति। ततः प्रजापतिरुवाच-'य एषो Sक्षिणि पुरुषो दृश्यते एष आत्माऽपइतपा प्मत्वादिगुणो, यद्विज्ञानात्सर्वलोककामावाप्ति: । एतदमृतमभयम्'। अर्थतच्छ्रुत्वेतावप्रक्षीणक- रमषावरणतया छायापुरुष जगृहतुः। प्रजापति च पप्रच्छतु :- 'अभ योयं भगवोप्सु दइयते यश्चादर्शे यक् खड्गादौ कतम एतेष्वसावथ वैक एव सर्वेष्विति। तमतयोः श्रुत्वा प्रश्नं प्र. जाप तिर्ब ताहो सुदूर मुदभ्रान्तावेतौ, अस्माभिरक्षिस्थान आत्मोपदिष्टः, एतौ च छायापुरुषं प्रति पत्नौ, तद्दि वयं भ्रान्तौ स्थ इति ब्रूमस्ततः स्वात्मनि समारोपितपाण्डित्यबहुमानौ विमा- नितौ सन्तौ दोर्मनस्थेन यथावदुपदेश न गृह्ीयाताम्, इत्यनयोराशयमनुहृथ्य यथार्थ ग्राह- यिष्याम इस्यभिसन्धिमान्प्रत्युवाच-'उदशराव आत्मानमवेक्षेथामस्मिन्यत्पश्यथस्तद्बूतम'ति तो च दृष्ट्रा सन्तुष्टहृदया नाबूताम्। अथ प्रजापतिरतौ चिपरीतप्राहिणी मा भूनामित्याशय वान्पप्रच्छ 'किमत्रापश्यतमि'ति। तो होचतुः-यथैवावामतिचिर ब्रह्मचर्यचरणसमुपजातायतन खलोमदिमन्तावेवमावयो: प्रतिरूपकं नखलोमादिमदुदशरावेऽपश्यवेति। पुनरेतयोध्छाया त्मबित्रममपनिनी(२)घुर्यथैव हि छायापुरुष उपजनापायध्माभदेनावगम्यमान आत्मलक्षण विरहान्नात्मैवेवमेवेदं शरीरं नात्मा, किन्तु ततो भिन्नमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेतौ जानीयाता मित्याशयवान्प्रजापतिरुवाच-'साध्वलंकतौ सुवसनौ परिष्कती भूत्वा पुनरुदशरावे पश्यत मात्मानम्, यचचात्र पश्यथस्तद्बूतमि'ति। तौ च साध्वलंकृतौ सुवसनौ छिन्ननखलोमानौ भूतवा तथैव चक्रतुः। पुनश प्रजापतिना पृष्टो तामेव छायामात्मन ऊचतुः। तदुपश्रुत्य प्रजा पतिरहो बताद्यापि न प्रशान्त एनयोर्विभ्रमः, तद्यथाभिमतमेवात्मतत्वं कथयामि तावत कालेन कल्मषे क्षीणेस्मटूचनसन्दर्भपौर्वापर्यपर्यालोचनयाSSत्तरवं प्रतिपतस्येते स्वयमे वेति मतोवाच-'एष(३) आत्मतदमृतमभयमेतद्रहे'ति। तयार्विरोचनो देहानुपातित्वाच्छा- याया(४) देह एवारमतत्त्वमिति मत्वा निजसदनमागत्य तथवासुरानुपदिदेश। (५)देवेन्द्र- रत्वप्राप्तनिजसदनोऽध्वन्येव किंचिद्विरलकल्मषतया छायात्मनि शरीरगुणदोषानुबिधायिनि तन्तं दोषं परिभावयन् नाहमत्र छायात्मदर्शने भोग्यं पश्यामीति प्रजापतिसमीपं समित्पाणि: पुनरवयाय। आगत् प्रजापतिनाSडगमनकारणं पृष्टः पथि परिभावितं जगाद। प्रजापति स्तु 'सुव्याख्यातमप्यात्मतत्वमक्षीणकल्मषावरणतया नाग्रहीस्तत्पुनरपि तत्प्रक्षयाय चरापरा

(१) शुभषितुम्। (२) अपनेतुमिच्छुः, अस्य पजापतिरुवाचित्यनान्ययः । (३) एष :- देहायागमापायसाक्षी। () चछायाया इति। यथा नीलानीलपटयोरद्शें दृश्यमानयोर्यन्ीलं तन्महार्ईमित्युक्ते न छायाया महाई:वमेवं छायाकारदेहस्यैवात्मत्वमिति विरोचनी मश्यते स्मेव्यर्थः। (५) इन्द्रसत्वलपपापत्वाच्छूदधानतया न प्रतिबिम्बमेवात्मेति मत्वा प्रजापतिसमीपसुपजगामेत्या हे वसत्वति।

पा० ३ सू०१९ ] दहराधिकरणम्। १४७

णि द्वात्रिशतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यमथ प्रक्षीणकल्मषाय ते अहमेतमेवात्मानं भुयो व्याख्यास्यामी' त्यवोचत्। स च तथा चरितब्रह्मचर्यः सुरेन्द्रः प्रजापतिमुपससाद। उपसननाय चास्म प्रजा पतिव्याचष्ट 'य आत्माऽपहतपाप्मादिलक्षणोक्षिणि दर्शितः सोऽयं य एष स्वप्ने महीयमानो वनितादिभिरनेकधा स्वप्रोपभोगान् भुब्जानो विहरतीति। अस्मित्रपि देवेन्द्रो भयं ददर्श। 'यद्यप्ययं छायापुरुषवत्न शरीरधर्माननुपतति, तथापि शोकभयादिविविधबाधानुभवान्र तत्रा प्यस्ति स्वस्तिप्राप्तिरि'त्युक्तवति मघवति 'पुनरपराणि चर द्वान्रिशत वर्षाणि स्वच्छं ब्रह्मचर्य- मिदानीमप्यक्षीणकल्मषोऽसी'त्यूचे प्रजापतिः। अथास्मिन्नेवंकार(१)मुपसन्ने मघवति प्रजापति रुवाच-'थ एष आत्माSपहतपाप्मादिगुणो दर्शितोऽक्षिणि च रवप्रे च स एष यो विषयेन्द्रि- यसयोगविरहात्प्रसन्नः सुषुप्तावस्थायामि'ति। अत्रापि नेन्द्रा निर्ववार(२)। 'यथा हि जाप्रद्वा स्वप्रगतो वाऽ्यमहस्मीति इमानि भूतानि चेति विजानाति नैवं सुषुप्तः किंचिदपि वेदयते, तदा खल्वयम चेतयमानोऽभावं प्राप्त इव भवति तदिह का निर्धतिरिति' एवमुक्तवति मघवति 'बताद्यापि न ते कल्मषक्षयोऽभूत्, तत्पुनरपराणि चर पञ्च वर्षाण ब्रह्मचर्यमि'त्य वोचत्प्रजापतिः। तदेवमस्य मघनव्विभिः पर्यायैर्व्यतीयुः षण्णवतिर्वर्षाणि। चतुर्थे च पर्याये पञ्च वर्षाणीत्येकोत्तरं शतं वर्षाणि ब्रह्मचर्य चरतः सहस्राक्षस्य संपेदिरे। अथास्मै ब्रह्मचर्य सम्पदुन्मृदितकल्मषाय मधवते य एषोडक्षिणि (३)यक् स्वप्रे यश्ष सुषुप्तावनुस्यून एष आ- त्माऽपहतपाप्मादिगुणो दर्शितः, तमेव 'मघवन् मत्य वै शरीरमि'त्यादिना विस्पष्ट व्याचष्टे प्रजापतिः। अयमस्याभिसन्धि :- यावत्किंच्चित्सुखं दुःखमागमापायि तत्सर्व शरीरेन्द्रियान्त :- करणसम्वन्धि, न त्वात्मनः । स पुनरेतानेव शरीरादनि अनादयविद्यावासनावशादात्मखेना. भिप्रतीतस्तद्वतेन सुखदुःलेन तद्वन्तमात्मानमनुमन्यमानोऽनुतप्यते। यदा त्वयमपहतपाप्मा दिलक्षणमुदासीनमात्मानं दहादिभ्यो विविक्तमनुभवति, अथास्य शरीरवतोऽप्यशरीरस्य न देहादिधर्मसुखदुःखप्रसज्जोऽस्तीति नानुतप्यते, केवलमयं निजे चैतन्यानन्दघने रूपे व्यव- स्थित: समस्तलोककामान् प्राप्तो भवति। एतस्यैव हि परमानन्दस्य मात्रा: सर्बे कामा:, दु: खं त्वविद्यानिर्माणमिति न विद्वानापोति। अशीलितोपनिषदा व्यामोह इह जायते।

एवं व्यवस्थित उत्तराद्वाक्यसंदर्भात्प्राजापत्यादक्षिणि च सवप्े च सुपुत्ते च चतुथे च पर्याये 'एष(४) संप्रसादोऽस्माच्छरीरादुत्थाये'ति जीवात्मैवापहतपाप्मादिगुणः श्रुस्यो च्यते। नो खलु परस्याक्षिस्थानं संभवति, नापि स्वप्ाद्यवस्थायोगः, नापि शरी रात्समुत्थानम्। तस्माद्यस्यतत्सरव सोऽपहतपाप्मादिगुणः श्रुत्योक्तः। जविस्य चैत:्सर्वमिति स एवापहृतपाप्मादिगुणः श्रुत्योक् इति नापहतपाप्मादिमिः परं ब्रह्म गम्यते। नन जीव- स्यापहृतपाप्मत्वादयों न संभवन्तत्युक्त्तम्। वचनाद्भविष्यन्ति । किमिव वचनं न कुर्यात्, नास्ति वचनस्यातिभारः। न च मानान्तरविरोधः। नहि जीवः पाप्मादिस्वभावः, किन्तु

(१) एवङ्कारम्-एषड्कृत्था ।(२) न सुद्ितोऽभूदित्यर्थ: ॥(३) अ्युपलाक्षिते जागतीन्यर्थः। (v) चतुर्थपर्यायमेष पतीकत उपादन्ते एव इति।

१४८ साटेप्पणभामत्यां [अ० १ वागबुद्धिशरीशरम्भसम्भवो(१)ऽस्य पाप्मादिः शरीरायभावे न भवति धूम इव धूमध्वजाभा- व इति शङ्ार्थ :- निराकरोति-"तं प्रति ब्रूयात् आविर्भूनस्वरूपस्तु" (पृ० ३३१ पं. ११)। अयमभिसन्धिः। पौर्वापर्यपर्यालोचनया तावदुपनिषदां शुद्धबुद्धमुक्तमेकप्रपश ब्रह्म,(२) तदतिरिक्तं च सर्व तद्विवर्तो रज्जोरिव मुजञ्न इत्यत्र तात्पर्यमवगम्यते। तथा च जीवोऽप्यविद्याकल्पितदेहेन्द्रियाद्युपहित रूपं ब्रह्मणो न तु स्वभाविकः। एवं च नावहतपा प्मतवादयस्तस्मिल्नविद्यापाधौ संभविनः । आविर्भूनब्रह्मरूपे तु निरुपाधौ संभवन्तो ब्रह्मण एवं न जीवस्य। (३)एवं च ब्रह्मैवापहृतपाप्मादिगुणं श्रुत्युक्तमिति तदेव दहराकाशो न जीव इति। स्यादेतत्, स्वरूपाविर्भावे चेद्बह्मौव न जीवः, तर्हि विप्रतिषिद्धमिदमभिधीयते- 'जीव आधिर्भूतस्वरूप इति' अत आह-"भुतपूर्वगत्ये"ति। "उदशरावब्राह्मणेने"ति। (पृ० ३३४ पं० १)। यथैव हि मघोनः प्रतिबिम्बान्युदशराव उपजनापायधमकाण्यात्म लक्षणविरहान्नार्मा, एवं देहेन्द्रियाद्यप्युपजनापायधर्मकं नात्मेत्युदशरावद्दट्टान्तेन शरीरात्मताया व्युत्थानं बाध इति । चोदयति-"कथं पुनः स्वं च रूप"मिति (पृ० ३३५प १)। द्रव्यान्तर संसृष्टं हि तेनाभिभूतं तस्माद्विविच्यमानं व्यज्यते हेमतारकादि, कूटस्थनित्यस्य पुनरन्येना- संसष्टस्य कुतो विवेचनादभिव्यक्तिः। न च संसारावस्थारयां जीवोऽनभिव्यको, दृष्ट्यादयो हास्य स्वरूपं ते च संसारावस्थायों भासन्त इति कथ जीवरूपं न भासत इत्यर्थः । परिहरति-"प्राग्विवेकश्ञानोरपत्ते"रिति । अयमर्थः-यद्यप्यस्य कूटस्थनित्य स्यान्यसंसरगों न वस्तुतोऽस्ति, यद्यपि च संसारावस्थायामस्य दृष्ट्यादिकपं चकास्ति, तथा व्यनिर्वाच्यानाथ्यविद्यावशादविद्याकल्पितैरव देहेन्द्रियादिभिरसंसृष्टमपि संसृष्टमेव विविक्तम- व्यविविक्तमिव दष्ट्रथादिरूपमस्य प्रथते। तथा च देहेन्द्रियादिगतैस्तापादिभिस्तापादिमदिव भवतीति। उपपादितं चैतद्विस्तरेणाध्यासभाव्य इति नेहोपपायते। (४)यद्यपि स्फटिका- दयो जपाकुसुमादिसंनिहिताः, संनिधानं च संयुक्तसंयोगात्मकम्, तथा च संयुक्ता:, तथापि न साक्षाज्पादिकुसमसंयोगिन इत्येतावता दृष्टान्तिता इति। "वेदना" हषैभयशोकादयः । दार्ष्टान्तिके योजयति-"तथा देहादी"ति (पृ० ३३६ पं३) 'सम्प्रसदोऽस्माच्छरी रात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत' इत्येतदद्विभजते-"श्रुतिकृतं विषेकविज्ञानमि"ति। तदनेन श्रवणमननध्यानाभ्यासाद्विवेकज्ञानमुक्त्वा तस्य विवेकवि (१) वागिति। वाग्वुद्धिशरीराणां कॉर्यभूतो य आरम्भः क्रिया ततः सम्भवो यस्य पाप्मादेरपूर्वस्य स तथा। (२) एतेनेश्वरस्यैव जीवत्वमिति जीववादिन: पक्षो निरस्तः। ईश्वरस्य जीवप्रत्यगात्मत्त्वमिति तस्यैष पक्षान्तरं निरस्यति तदतिरिकं चति। तथाचेति। रज्ज्या भुजङगवत् जगत्परमात्मनि कल्पितम्, एवं जावेपि द्वितीयचन्द्रव द्रेदेनाध्यस्त इति नायमपि पक्षो युक्त् इति भाव: । (३) अभ्युपेतयेश्वरसष्य जीवप्रतयवत्वमत्र वाक्ये ईश्वरस्य प्रतिपादनं न मन्यत इति जीववादिनस्वृती- यपक्षोऽपि न युक्त इत्याह एवं चेति। अत्युक्त-श्रत्या प्रजापतिवाक्ये उक्तमित्यर्थः । (४) माष्येऽन्य संसर्िण आत्मनो प्रमिव्यक्तिसम्भवेऽ्यसेसर्गिस्फटकद्शतवर्णनमयुक्तमि्याशंकय परिहरति यथपीति। जपाकुसुमादिना सेयुक्त भूतलं तेन निकट एव संयोगो येषा स्फटिकादीना ते संयुक्त संयोगास्तवूपत्य तदात्मत्वम, तथाच व्यवधानेन संयुक्ति इत्यर्थः।

पा० ३ सू०१९ ] दहराधिकरणम् । १४९

ज्ञानस्य फलं केवलात्मरूपसाक्षातकार:, स्वरूपेणाभिनिष्पततिः, सच साक्षा कारो वृत्तिरूपः प्रप- श्वमात्रं प्रविलापयन् स्वयमपि प्रपश्चरूपत्वात् कतकफलवत् प्रलीयते। तथा च निर्मृष्टनिखिल- 5पञ्चजालमनुपसर्गमपराधीनप्रकाशमात्मज्योतिः सिद्ध भवति(१)। तदिदमुक्क 'परं ज्योति रुपसम्यदये'ति। (२)अत्र चोपसम्पत्तावुत्तरकालायामपि क्त्वाप्रयोगो मुखं व्यादाय स्वपितीति. चन्मन्तव्यः। (३)यदा च विवेकसाक्षात्कारः शरीरात्समुत्थानं, न तु शरीरापादानक गमनम्, तदा तत्सशरीरस्यापि सम्भवति प्रारब्धकार्यकर्मक्षयस्य पुरस्तादित्याह-"तथा विवेका- विवेकमात्रेणे"ति। न केवलं 'सयो ह वै तत्परमं, ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवती'त्यादिश्रुति- भ्यो जवस्य परमात्मनोऽमेदः, प्राजापत्यवाक्यसन्दरभपर्यालोचनयाप्येवमेव प्रतिपत्तव्याम त्याह-"कुतश्चैतदेवं प्रतिपत्तव्यमिति। (४)स्यादेतत्, प्रतिच्छायात्मवज्जीवं पर. मात्मनो वस्तुतो भिन्नमप्यमृताभयात्मत्वेन प्राहयित्वा पक्चात्परमात्मानममृताभयादिमन्तं प्र. जापतिर्भ्राह्यति, न त्वयं जीवस्य परमात्मभावमाचष्टे छायात्मन इवेत्यत आह-"नापि प्रतिच्छायात्मायमक्षिलक्षित" इति (पृ० ३३७ पं०)। अक्षिलक्षितोप्यात्मैवोप- दिश्यते न छायात्मा। तस्मादसिद्ो दृष्टान्त इत्यर्थः । कि च द्वितीयादिष्वपि पर्याये व्वेतं त्वेव ते भूयोनु्याख्यास्यामी'त्युपक्रमात्प्रथमपर्यायनिर्दिष्टो न छायापुरुषोऽपि तुततोऽन्या द्रष्टात्मेति दर्शयत्यन्यथा प्रजापते: प्रतारकत्वप्रसक्जादित्यत आह-"तथा द्वितीयेऽपी"ति। अथ छायापुरुष एव जीव: करमान्न भवति, तथा च छायापुरुष एवैतमिति परामृश्यत इत्यत आह- "कि चाहमद्य स्वप्ने हस्तिनमि"ति। "किश्च"ति-समुचयाभिधानं पूर्वोपपत्ति साहित्य ज्रूते, तच्व शङ्कानिशकरणद्वारेण। छायापुरुषोडस्थायी, स्थायी चायमात्मा चकास्ति, प्रत्यभिज्ञानादित्यथंः। "नाहं खल्वयमेवे"ति। अयं-सुषुप्तः। "सम्प्रति' सुषुप्ताव- स्थायाम्। अह्मात्मानमहङ्कारास्पदमात्मानम् । न जानाति। केन प्रकारेण न जानातीत्यत आह-"अयमहमस्मीमानि भूतानि चे"ति। "यथा जागृति स्वप चे"ति। "नहि विज्ञातुर्विज्ञाते विपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वादि'त्यनेना(५)विनाशित्वं सिद्धवद्वेतूकुर्वता सुप्तोस्थितस्यात्मप्रत्यभिज्ञानमुक्त्तम् -- 'य एवाहं जागरित्वा सुप्रः स एबैतरहि जागमी'ति। आचार्यदेशीयमतमाह(६)-"के चि्वि"ति। यदि(७) हवतमित्यनेनानन्तरोकं चक्षुर-

(१) अयमेव हनावृतस्वरूपसफुरणात्मक उपसम्पत्तिशब्दार्थ इति भाव: । (२) ननु स्वरूपाभिनिष्पत्तिर्वृत्तिस्तयाSपसारित आवरणे पा््ोि ु्पस्तत्कर्थ व्युक्क्र मेण कथनमत आहात्र चेति। (३) यदेतति। प्रथमं परोक्षज्ञानं शरीरात्समुत्थानमुक्तम् , इदानी तस्य कलपर्यन्तत्वात्तत्फलं साक्षा त्कारोपि शर्रीदान्ममुत्थानत्वेनानूदित इति न पौनरुकत्यम्। (४) प्रतिबिम्बम्याक्षिपुरुषत्वेन निर्देशवारकं 'नापि पतिच्छायेत्या'दिमाष्यमप्रासंगिकमिषेति पूर्वपक्षि तजीवद्ष्टातनिराकरणपरत्वेन प्रकृते संगमयति स्यादेतदिति। (५) अविनाशित्वादिति हेतो: साध्याविशेषमाशंक्याह अनेनेति। असिद्वस्यापि हेतोः सिद्धिनिर्देशन सिद्धिहेतृभूतं प्रमाणं सूचितमित्यर्थः। तदेव प्रमाणं दर्शयति य एवाहमिति। (६ ) आचार्यकल्पमतं नतु वास्तवाचार्यमतमित्यर्थः । () एकदेशिपत्यवस्थानं जीवो दहर इति पूर्वपक्षेऽ्तर्भाव्यति यदीति। पूर्वपक्षिणा तावच्छाया

१५० सटिप्पणभामत्यां [भ०१

घिष्ठानं पुरुषं परामुश्य तत्यात्मत्वमुच्यते ततो न भवेच्छायापुरुषः । न त्वेतदर्ति, वाक्यो पक्रमसूचितस्य परमात्मनः परामर्शाद्, न (खल जीवा्मनप्मत्विगुणस्भ इत्यर्थः । तदेतद्दूषयति -- "तेषामेतमि"ति। सुबोधमू(२)। (३)मतान्तरमाह-"अपरे तु वादिन" इति (पृ० ३३८ पं० ८)। यदि न जीवः कर्ता भोका च वस्तुतो भवेत्, ततस्तदाश्रयाः कर्मविधय उपरुध्येरन्। सूत्रकारवचनं च 'नासम्भवादि'ति कुप्येत। तत्खलु ब्रह्मणो गुणानां जीवेऽसम्भवमाह। न चाभेदे ब्रह्म णो जीवानां ब्रह्मगुणानामसम्भवो जीवेष्विति तेषामभिप्रायः। तेषां वादिनां शारीरकेणैवोत्तरं दत्तम्। तथाहि-पौर्वापर्यपर्यालोचनया वेदान्तानामेकमद्वयमात्मतत्वं, जीवास्त्वविद्योपधानक ्पिता इत्यत्र तात्पर्यमवगम्यते। (४)न च वस्तुतो ब्रह्मणो गुणाः समारोपितेषु जीवेषु स. म्भवन्ति। नो खळ वस्तुसत्या रज्ज्वा धर्माः सेव्यत्वादयः समारोपिते भुजजे सम्भविनः। न च समारोपितो भुजओ रज्ज्वा भिन्नः तस्मान्न सुत्रव्याकोप:। (५)अविद्याकल्पितं च कर्तृ- स्वभोक्तृत्वं यथा लोकसिद्धमुपाश्रित्य कर्मविधयः प्रवृत्ताः श्येनादित्निधय इव निषिद्धे डपि 'न हिंस्यात्सर्वा भूतानी'ति साध्यांशेऽभिचारेऽतिक्रान्तनिषेधं पुरुषमाश्रित्याविद्यावतपुरुषाश्रय स्वाच्छाव्त्येत्युक्तम्। तदिदमाह-"तेषां सर्वेषा"मिति॥१९॥ ननु ब्रह्म चेदत्र वक्तव्यं कृतं जीवपराम्शेनेत्युक्तमित्यत आह -- (सृ०)अन्यार्थश्र परामर्गः ॥२०॥ जीवस्योपाधिकल्पितस्य ब्रह्मभाव उपदेष्टव्यो, न चासौ जीवमपरामृश्य शक्य उपदेष्ट- मिति तिसृष्ववस्थासु जीवः परामृष्टः, तद्ध्ावप्रविलयनं तस्य परिमार्थिकं ब्रह्मभावं दर्शयितु- मित्यर्थः ॥ २० ।। (सृ०) अल्पश्रुतेरिति चेत्तदुक्तम् ॥२१॥ निगदव्याख्यातेन भाध्येण व्याख्यताम् ॥२१॥ (सू०) अनुकृतेस्तस्य च ॥ २२॥ (६)अभानं तेजसो दष सति तेजोन्तरे यतः।

वद्वाऽडरोपेण स्वत एव या देहादिवियोगमपक्ष्यामृताभयत्वादि जीवस्यवेति एसं त्वेष त इत्यक्षिस्थपुरुषानु कषणमङ्गकृतम्, ३दानीन्तु परामर्शस्याम्यविषयत्वेन स एवैकदेशी भूत्वा प्रत्यवतिष्ठत इत्यर्थः। (१) ननु परमात्मपरामशे जीवः परामृष्ट एव तदभेदादत आह न खल्विति। (२) वृष्टे सम्भवत्यदृष्टकल्पनानुपपन्तेलॉकसिद्धजीवानुवादेन ब्रह्मत्वं बोध्यते नोपास्तिविधि:, इ्वस चर्यावसानानमतर्यार्था भविष्योकिकिरिति परिहाराभिनायः। (३) एवमीपाधिको जीवोऽवच्छिने च नापहतपाप्मत्वादिसम्भव इति एकदेशिमतं निरस्य पारमार्थि- कजीव अ्दविभागमतप्रदर्शनायाह मतान्तरमिति। (४) नतु यदि जीवज्रझ्माभेद: शरीरकार्थस्तईि 'नासम्मवाद्' १/३।१० इति सूत्रबोधितमेदस्य का ग- सिरत आइ नचेति। औपाधिकमेदेन गुगासद्र इत्यर्थ:। (५) कर्मविध्युपरोधं वाश्यति अधोति। अविद्याकल्पितकर्तृत्वाय्याश्रयेण कर्मविधिप्रवृत्तौ हेतुरवि-

(६) न समेत्यीदि सुण्डकस्थविषयवाक्ये समेति विषयसतमीसवीकारे तदासयतीतिणिज्याहारप्रस

पा०३ सृ०२२ ] ददराधिकरणम् १५१

तेजो घात्वन्तरं तस्मादनुकाराच गम्यते॥ बलीयसा हि सौर्येण तेजसा मन्दं तेजशन्द्रतारकाय्यभिभूयमानं दृष्ट, न तु तेजसोऽन्येन। (१) येऽपि विधायका प्रदीपस्य गृहघटादयो न ते स्वभासा प्रदीप भासयितुमीशते। श्रूयते च 'तस्य भासा सर्वमिद विभाती'ति। सर्वशब्दः प्रकृतसूर्याद्यपेक्षः।(२)न चातुल्यरुपेऽनु भानमित्यनुकार: सम्भवति। नहि गावो वराह्मनुधावन्तीति कृष्णविहङ्गानुधावनमुपपदये गवाम्, अपि तु तादशसूकरानुधावनम्। तस्माव्यद्यपि 'यस्मिन्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोत मिति ब्रह्म प्रकुतं, तथाप्यभिभवानुकारसामर्थ्यलक्षणेत लिङ्गेन प्रकरणबाधया तेजो धातुरवग म्यते, न तु ब्रह्म लिज्ञानुपपत्तेः। (३)तत्र तं तस्येति च सर्वनामपदानि प्रदर्शनीयमेवावम्रः क्ष्यन्ति। न च तच्छब्दः पूर्वोक्परामर्शीति नियमः समस्ति। नहि 'तेन रक रागात्" 'तस्यापत्यम्' इत्यादा पूर्वोक्त किचिदास्ति। तस्मात्प्रमाणान्तराप्रततमपि तेजोन्तरमलौ किकं शब्दादुपास्यतवेन गम्यत इति प्राप्ते, उच्यत- (४) ब्रह्मण्येव हि तलितं न तु तेजस्यलौकिके। तस्माल्त तदुपास्यत्वं ब्रह्म ज्ञेयं तु गम्यते ।। 'तमेव भान्ताम'त्यत्र किमलौकिक तेजः कल्पायत्वा सूर्यादीनामनुभानमुपपाद्यताम्, कि वा 'भारूपः सत्यसङ्कल्प' इति श्रुत्यन्तरप्रसिद्धेन ब्रह्मणो भानेन सूर्यादीनां भानमुपपाद्यतामि- ति विशये, न श्रतसम्भवेऽश्रुतस्य कलनना युज्यत इत्यप्रसिद्धं नालौंकिकमुपास्यं तेजो युज्यते, अपि तु श्रुतिप्रसिद्धं ब्रह्मव ज्ञेयमिति, तदेतदाह-"प्राज्ज पवात्माभवितुमहति"।(पृ० ३४१प ४ ) विरोध(५)माह-"समत्वाच्चे"ति। ननु स्वप्रतिभाने सूर्यादयश्चाक्षुषं तेजो- Sपेक्षन्ते, नह्यन्घेनेते दृश्यन्ते। तथा तदेव चाक्षुषं तेजो बाह्यसौर्यादितेजआप्यायितं रपादि प्रकाशयति नानाव्यायितम्, अन्धकारे पि रूपदर्शनग्रसज्जादित्यत आह-"यं भान्तमभा. यु"रिति । (६)नहि तेजोन्तरस्य तेजोन्तरापेक्षां व्यासेधामः, किन्तु तद्धानमनुभानम् ।न अत्सतिम्त्तमीमादाय पूर्वपक्ष संग्रहक्षोकमाडामानमिति। यहमात्सूर्यादितेजोनतरे वर्तमाने चन्द्रतारकादितेज- सोडमिभवेनामानं दृष्टम् तस्मात्तेज:पत्यभिभावकत्वलिङगदनुमानलक्षणानुकाराच् तत शब्देन तेजोधातु- रूपं पदार्थान्तर गम्यते इति लोकार्थः। तत्र प्रथमार्ध व्याचट बलीयस्षेति। अन्न विमतं तेजः तदभिभाव- कत्वात सर्यवदित्यनुमानं पूर्वपत्तिमते दष्व्यम्। (१) उक्तानुमानेवनकान्तिकत्वमाशक्याह येपीति। मासकत्वे सतीति हेती विशेषणान व्यमिचार इत्यर्थ:। (२) अनुकारचेति द्वितीयाधीश व्याचष्टे नचेति। (३) ननु मन्त्रस्थतच्छन्दैः प्रकृतं ब्रम्म परामृश्यतेऽत आह तत्रेति। प्रदर्शनीयवक्ष्यमाणमलौकिक तेजोग्तरं अीष्यनतीत्यर्थः। (४) सिद्धानत संग्रहइलोकमाह ब्रम्मण्यपेति। तत-उकमन्निष्ठमनुमानं ब्रह्मण्येव लिब 'तस्य मा-

द्वितत्वाथ। तस्मादिति। तेज:पक्षे उपास्तिकल्पनादवृष्टार्थकं वाक्यं स्यान्वसपक्षे तु पस्तुतस्य तेजस: सम- र्वणाद्दृष्टार्थकत्वमित्यतोपि ब्र्मपक्ष एव युक्त इत्यमिप्रायः। (५) अनपेक्षाद्वरक भास्यभासकत्वविरोधमित्यर्थः। (६) क भानेनपेक्षा तेजस उत भासकंवे इति विकल्व्य क्रमेण दूषयत्या समाचने्नहीति। भास- मानतेजसा न तेजो भातीति नियमादविरोध इत्यर्थ:।

१५२ सटिप्पणभामत्यां [भ०१

च लोचनभानमनुभान्ति सूर्याणयः, तदिदमुक्तम्-"न.हे प्र हीप" इति । पूर्वपक्षमनु भाष्य व्यभिचारमाह-"यदप्युक्तमि"ति। एतदुक्तं भवति-यदि स्वरूपसाम्याभावमभ प्रेत्यानुकारो निराक्रियते, तदा व्यभिचारः(१)। अथ क्रियासाम्याभावं, सो Sसिद्धः । अ. स्ति हि वायुरजसो: स्वरूपविसदृशयोरपि नियतदिग्देशवहनक्रियासाम्यम्। वहथयःपिण्ड योस्तु यद्यपि दहनक्रिया न भिद्यते तथापि द्रव्यभेदेन क्रियाभेदं कल्पयत्वा क्रियासादश्यं ध्यार्येयम्। तदेवमनुकक तेरिति विभज्य तस्य चेति सूत्रावयवं विभजते-'तस्य चे"ति। "चतुथाम"ति। "(२)ज्योतिषाम् सुर्यादानाम्, ब्रह्मज्योतिः" प्रकाशकमित्य र्थः। तेजोन्तरेणानिन्द्रियभावमापन्नेन(३) सूर्यादितेजो विभातीत्यप्रसिद्धम् । (४)सर्वश- ब्दस्य हि स्वरसतो निःशेषाभिधानं वृत्तिः। सा तेजोधातावलौकिके रूपमात्रप्रकाशके सङ्कुचे- तू, ब्रह्मणि तु निःशेषजगदवभासके न सर्वशब्दस्य वृत्तिः सङ्कचतीति। "तत्र शब्दमा माहरात्रिति (पृ० ३४३ पं०७)। सवत्र खल्वयं तत्रशब्दः पूर्वोक्कतपरामर्शी। '(५)तेन रकतं रागा'दित्यादावपि प्रकृतेः परस्मिन्प्रत्ययेऽर्थभेदेऽन्वाख्यायमाने प्रातिपदिकप्रकृत्यर्थक्ष्य पूर्ववृत्तत्वमस्तीति, तेनेति तत्परामशात्र व्यभिचारः। तथा च सर्वनामश्रुतिरेव ब्रह्मोपस्था पयति। तेन भवतु नाम प्रकरणालिजं बलीयः, श्रुतिस्तु लिक्गाद्वलययिसनीति श्रौतमिह ब्रह्मैव गम्यत इति। अपि चापेक्षितानपेक्षिताभिधानं युक, दष्टार्थत्वादित्याह-"अननतरं च हिरण्मये परे कोश" इति। अस्मिन्वाक्ये ज्योतिषां ज्योति'रित्युक्क, तत्र कथं त ज्ज्योतिर्षां ज्योतिरित्यपेक्षायामिदमुपतिष्ठते-"न तत्र सूर्य" इति। स्वातन्त्र्येण तूच्यमाने- इनपेक्षितं स्याद 'दष्टार्थमि'ति। "ब्रह्मण्यपि चैषां भानप्रतिषेधोऽवकल्पत" इति। अयमभिप्रायः-'न तन्र सूर्यो भाती'ति नेयं सतिसप्रमी, यतः सुर्यादीनां तस्मिन्सत्यभिभवः प्रतीयेत, अपि तु विषयसप्तमी(६), तेन न तत्र ब्रह्मणि प्रकाशयतव्ये सूर्यादय: प्रकाशकतया भान्ति, किन्तु ब्रह्मैव सूर्यादिषु प्रकाशयतव्येषु प्रकाशकत्वेन भाति, तच्च स्वयं प्रकाशम्-"अगृद्यो नहि गृह्यते इत्यादिश्रुतिभ्य" इति ॥ २२॥ (सू०) अपि च स्मर्यते ॥ २३ ॥ "न तद्भासयत" इति ब्रह्मणोऽप्राह्यत्वमुक्त, "यदादित्यगतमि"त्यनेन तस्यैव आ्राह. कत्वमुक्त्तमिीति ॥ २३॥ (सृ०) शब्दादेव प्रमितः॥२४ । (१) व्यभिचार :- जूलिपवनयोरयोदहनये र्मिन्नसवभावयोरि अनुकृतिदर्शनाद्यभिचारः। (२) ज्यातिषां ज्योतिरिति भाष्योदाहृतश्चुर्ति व्यचष्ट ज्योतिषामिति। (३ ) इन्द्रियेण सुर्यादिमानादिन्वियत्वमनापस्े नात ् ते्जो्त रस्य विशेषणं ेयमि त्यर् (४) अथवा न सूर्यादीनामिति भाष्यं व्याचष्टे सर्षेति। (५) तेन रक्कमिति। उक्तसूत्रेवि प्रकृते परो यः प्रत्ययस्तस्मिन्योर्थविशेषस्तस्मित्रवाख्यायमाने प्र० न्ययाधस्तनप्रकृत्यर्थस्यास्ति प्रस्तुतत्वमित्यर्थः । (६ ) विषयसप्तमीति। स्रतिसत्तमीपक्षे न मातीति शुतं वर्तमानत्वं त्यकत्वा तस्मिन्सतति न भास्यन्ती - र न्यक्षतभविष्यत्वं कल्प्यं प्रत्यक्षविरोधनिरासाय, विषयसतमपिक्षे तुन मासयतीत्यक्षतणजध्याहारमान्रं क- ल्प्यम् न अतत्याग इति लाघवमतो ब्रह्माणे विषये भूर्यादभासकत्वनिषेधन बममास्यत्वसुच्यत इत्यर्थ:।

पा० ३ सू० २४ ] प्रमिताधिकरणम् । १५३

(१) नाञसा मानभेदोऽस्ति परस्मिन्मानवर्जिते। भृनभव्येशिता जीवे नाव्जसी तेन संशयः। किमसुष्टमात्रश्चुत्यनुप्रहाय जीवोपासनापरमेतट्वाक्यमस्तु, तदनुरोघेन चेशानश्रुतिः कथ चिद्याख्यायताम्, आहोस्विदीशानश्रुत्यनुभ्रहाय ब्रह्मपरमेतदस्तु, तदनुरोघेनाङ्ठुष्ठमात्रश्रुतिः कथंचिश्रीयताम्। (२) तत्रान्यतरस्यान्यतरानुराधविषये प्रथमानुरोधो न्या्य इत्यङ्कष्टश्रु- त्यनुरोधेनेशानश्रुतिर्नेतव्या। (३)अपि च युक्तं हृत्पुण्डरीकदहरस्थानत्वं परमात्मनः, स्थान भेदनिर्देशात्। तद्धि तस्योपलब्धिस्थानं शालग्राम इव कमलनाभस्य भगवतः । न च तथे हाङ्ष्टमात्रश्रुन्या स्थानभेदो निर्दिष्टः, परिमाणमात्रनिर्देशात्। न च 'मध्य आत्मनी'त्यत्र स्थानमेदोऽवगम्यते। आत्मशब्दो ह्ायं स्वभाववचनो वा ब्रह्मवचनो वा स्याद। तत्र स्वभा० वस्य स्वभवित्रधीननिरूपणतया स्वस्य च भवितुरनिर्देशान ज्ञायते कक्य मध्य इति। न च जीवपरयोरहित मध्यमज्जसेति नैष स्थाननिर्देशो विस्पष्टः, स्पष्टस्तु परिमाणनिर्देशः। परि- माणमेदश् परश्मित्र संभवतीति जीवात्मैवाङुष्ठमात्रः, स खल्वन्तःकरणादुपाधिकल्पितो भाग: परमात्मनः, अन्तःकरणं च प्रायेण हृतकमलकोशस्थानं, हृत्कमलकोशश्च मनुष्याणामङ्कुष्टमात्र इति तदवचिछिन्रो जीवात्माऽप्यङ्ुष्ठमात्रो नभ इव वंशपर्वावच्छित्रमरल्िSमात्रम्(४)। अपि च जीवात्मन: स्पष्टमङ्गष्ठमात्रत्वं स्मर्यते- अब्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्वकर्ष यमो बलात्। इति। नहि सर्वेशस्य ब्रह्मणो यमेन बलान्निष्कर्ष: कल्पते। यमो हि जगौ -- हरिगुरुव शगोऽस्मि न स्वतन्त्रः प्रभवति संयमने ममापि विष्णुः। इति। तेनाङुष्टमान्नत्वस्य जीवे निश्चयाद् आपेक्षिक किचिद्तभव्यं प्रति जीवस्येशानत्वं व्या. ख्येयम्। 'एतद्वै तदि'ति च प्रत्यक्षजीवरूपं परामृशतीत। तस्माज्जीवात्मैवात्रोपास्य इति,

(५) प्रश्रोत्तरत्वादी श्षा न श्रवणस्याविशेषतः। जीवस्य ब्रह्मरूपत्वप्रत्यायनपरं वचः ॥ (६)इह हि भूतमव्यमात्रं प्रति निरङ्कशमीशानत्वं प्रतीयते। प्राकू पृष्ट चात्र ब्रह्म

(१) जीवपरयो: समानधर्मादर्शनेषि श्ुत्योर्विप्रतिपात्त: संशयबीजमित्याइ नाजसेति। परिमाणरहिते परमात्मनि मुख्याड्गृष्ठमात्ररूप: परिमाणविशेषो नास्ति, एवं जीवे भूतमव्येशितृत्व मुख्यं न सम्भवतीत्येकन्र गोणता वाच्यो सा च क्वे यज्ञानात्सशय इत्यर्थः । (२) पूर्वपक्षमाह तत्रेति। विशये-संशये। नेतव्येति। लक्षणेति शेषा। () दहरविचारेणास्य न पुनरुफ्तिरित्याहापि चेति। शङ्कानिराषः समुच्चयार्थः। परमात्मोपलवयर्थ स्थानविशेषानदशोत हृदयकमलदहरस्थानत्वमवधिक ततोदार्शितं नैवमतरेत्यर्थः। (*) समुष्ठिः सकनिष्ठिक: करोडरन। (५) सिद्धानतसङ्गड शोकमाह प्श्नेति। अंगुष्ठवाक्यस्य 'अन्यत्र धर्माद' इति प्रस्तुतपरमात्मप्श्नो- सरत्वादीशानश्रवणस्य एरमात्मनि अविशेषात् उपहवितपरिमितजीवानुवादेन विरुद्धांशं व्यकत्वा जीवस्येश्व- रैक्यबोधकमुक्तवाक्यमिति श्ोकार्थः। (६) सङ्गदश्ोार्मेवाहेद्वेत

१५४ सटिप्पणभामतयां [अ० १

'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादि त्यादिना। तदनन्तरस्य सन्दर्भस्य तत्प्रतिवचनतोचितेति 'एवद्व तदि'ति ब्रह्माभिधानं युक्तम्। तथा चाङुष्टमात्रतया यद्यपि जीवोऽ्वगम्यते तथापि न तत्प- रमेनद्वाक्यं, किन्त्वङ्गुष्ठमात्रस्य जीवस्य ब्रह्मरूपताप्रतिपादनपरम्। एवं निरङ्कशमीश्ञानत्वं न संकोचयितव्यम्। न च ब्रह्मप्रश्नोत्तरता हातव्या, तेन यथा 'तत्व्रमसी'ति विज्ञानात्मनसत्वं पदार्थस्य तदिति परमात्मनैकत्वं प्रतिपाद्यते, तथेहाप्यङ्गुष्ठपरिमितस्य विज्ञानात्मन ईशान- श्रुत्या ब्रह्मभावः प्रतिपाद्यत इति युक्तम् ॥ २४ ॥ (सृ०) हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् ॥ २५॥ "सर्वगतस्यापि परब्रह्मणो हृदयेSवस्थानमपेक्ष्ये'ति (पृ० ३४५ पं० १)२)जीवाभिप्रायम्। न चान्यः परमात्मन इह प्रहणमरहतीति (१)न जीवपरमेतद्वा- क्यमित्यर्थः। "मनुष्यानेवे"ति। त्रैवर्णिकानेवेति(३)। "अर्थित्वा"दिति अन्तःसं- ज्ञानां(४) मोक्षमाणानां च काम्येषु कर्मस्वधिकारं निषेधंि। "शकत्वादि"ति तिर्यग्दे वर्षीणामशकताना(५)मधिकारं निवर्तयति। "उपनयनादिशास्त्राकचे"ति(६) शुद्रा णामनधिकारितां द्शयति। "यदप्युक्तं परिमाणोपदेशात्स्मृतेश्च"ति। यद्येतत्परमा- त्मपरं, किमिति तहि जीव इहोच्यते। ननु परमात्मवोच्यताम्, उच्यते च जीवः, तस्मा ज्जीवपरमेवेति भावः । परिहरति-"तत्प्रत्युच्यत" इति। जीवस्य हि तत्वं परमात्म- भावः, तद्वक्कव्यम्, न च तज्जीवमनभिधाय शक्यं वक्तुमिति जीव उच्यत इत्यर्थः ॥२५॥ (सृ०) तदुपर्यपि बादरायण: संभवात्॥२६॥ देवर्षीणां ब्रह्मविज्ञानाधिकारचिन्ता समन्वयलक्षणेSसंमतेत्यस्याः प्रासज्ञिकी सज्गति दर्शयितुं प्रसभ्(७)माह-'अङ्गुष्ठमात्रश्रुतिरि"ति (० ३४६ पं० १२)। स्यादे तत्, देवादीनां विविधविचित्रानन्दभोगभागिना वैशाग्याभावाल्तार्थित्वं ब्रह्मविद्यायामित्यत आह-"तत्रार्थित्वं तावन्मोक्षविषयमि"ति (पृ० ३४७ पं० १)। क्षयातिशययोगस्य स्वर्गादयुपभोगेडपे भावादस्ति वैराग्यमित्यर्थः। ननु देवादीनां विश्रहाद्यभावेनेन्द्रियार्थसंनिक- षंजायाः(८) प्रमाणादिवृत्तेरनुपपत्तेरविद्वत्तया सामर्थ्याभावेन नाधिकार इत्यत आह-"तथा

(१) ननूक्तवाक्यस्यापोधपोरीमतजये अहात्वबोधकत्वाद्ब्राण परिमाणकथनमफलमत आइ जी

(२) न जीवपरमिति जीवनिदेशवारणमिह न कक्रियते ा सत्यनुवाा मा पर स नदित्यर्थः । (३) मनुष्यग्रहणं शूद्रादावषिकारिण्यतिपसंज कमिति स्कोच्यतति त्ैवर्िका नेषत (४) स्थावराणाम् । चित्तशुध्यर्थ नित्येधु मुमुक्षणामधिकार इति सूचयितुं काम्येष्विति। (५) अत्र तिरश्षा वेदार्थज्ञानादिसाम्रयमावाहेवाना स्वदेवत्य कर्मणि स्वोईशेन डव्यत्यागायोगादुषी णामार्षेर्यवरणे ऋष्यन्तराभावाच्चेत्यशक्ती हेतवो बोष्याः। (१) 'शदरो यज्ञेनयवतत्तः' इति पयुदासात 'उपवर्यीत, तमध्याणयी'व इति शामाच्य शदरस्य वे- दिके कर्मण्यनधिकार इत्यर्थ: । (•) पसक्गामिति। यथपीयमधिकारीचिन्ता न देवाडिपवृतत्यर्था तथाकि क्रममुक्तिफलोपास्तिषु भो-

(८) अनेन कामार्दानासुपकक्षणं बोोयमू।

पा०३ सू०२७] देवताधिकरणम्। १५५

सामर्थ्यमपि तेषामि"ति। यथा च मन्त्रादिभ्यस्तदवगमस्तथोपरिष्टादुपपादयष्यते । ननु शुदव दुपनयनासंभवेनाध्ययनाभावात्तेषामनधिकार इत्यत आह-"न चोपनयनशास्तरे णे"ति । न (१) खल विधिवद्गुरूमुखाद्गरह्यमाणो वेद: फलवत्कमब्रह्मबाधहंतुरपि त्वध्य

स्मर्यमाण:(२), स च मनुष्याणामिह जन्मनीव देवादीनां प्राचि भवे विधिवदधीत आम्नाय इह जन्मनि समर्यमाणोऽत एव स्वयं प्रतिभातो वेद: संभवतीत्यर्थः। नच कर्मानधिकारे ब्रह्मविद्यानधिकारो भवतीत्याह-"यदपि कर्मस्वनधिकारकारणमुक्तमि"नि वस्वादीनां हिन वस्वाद्यन्तरमह्ति, नापि भृग्वादीनां भृग्वाद्यन्तरमहिति। प्राचां वसुमृगुप्र- भृतीनां क्षीणाधिकारत्वेनेदानीं देवर्षित्वाभावादित्यर्थः ॥ २६॥ (सृ०) विरोध: कर्मणीति चेन्नानेकप्रतिपत्तेदर्शनात्॥२७।। मन्न्नादिपदसमन्वयात्प्रतीयमानोर्डर्थः प्रमाणन्तशवरोधे सत्युपेयो, न तु विरोधे। प्रमा- णान्तरविरुद्ध चेदं विग्रहवस्वादि देवतायास्तस्मा 'य्यजमान: प्रस्तर' इत्यादिवदुपचरितार्थो मन्त्रादिर्व्याखयेयः। तथाच विश्रहायभावच्छ्दोपहितार्थोडर्थोपहितो वा शब्दो देवतेत्य चेतनस्वाननैवास्याः क्वचिदप्यधिकार इति शङ्कार्थः(३)। निराकरोति-न" (पृ० ३४८ पं०९)। "कस्मादनेकरूपप्रतिपतेः"। सैव कुत इत्यत आह-"दर्शनात्" श्रुतिषु स्मृतिषु च। तथा हकस्यानेककायनिर्माणमदर्शनाद्वा न युज्यते, बाघदर्शनाद्वा? तत्रादर्शनमसिद्ध, श्रुतिस्मृतिभ्यां दर्शनात्। नहि लौकिकेन प्रमाणेनादटत्वादागमेन दष्टम. दृष्टं भवाते। मा भूदयागादीनामपि स्वर्गादिसाधनत्वमदष्टमिति। (४)मनुष्यशर. रस्य मातापितृसंयोगजत्वनियमादसति पित्रोः संयोगे कुतः संभवः ? संभवे वाऽनमि तोपि धुमः स्यादिति बाघदर्शनमिति चेतूं। (५)हन्त कि शरीरत्वेन हेतुना देवादिशरीरमपि मातापितृसंयोगजं सिषाधयिषसि? तथा चानेकान्तो हेत्वाभास: । स्वेदजोद्धिज्जानां शरीरा णामतद्वेतुत्वात्। इच्छामात्रनिर्माणत्वं देहादीनामदृष्टचरमिति चेत, न। भृतोपादानत्वेने- च्छामात्रनिर्मोणत्वासिद्धेः । (६) भूतवशिनां हि देवादीनां नानाकायचिकीर्षावशाङ्तक्रियो रपत्तौ भूतानां परस्परसयोगेन नानाकायसमुत्ादात। दष्टा च वाशिन इच्छावशादश्ये किया, यथा विषावद्याविद इच्छामात्रेण विषशकलप्रेरणम्। न च विषविद्याविदो दर्शनेनािष्ठानद (१) नतु देवादीनी वेदार्थस्य स्वयं भतिमानेऽपि गुरुमुखात्तद् पहणस्याभावेनापुरुषार्थत्वं ज्ञानस्य स्या -त दत भड न खल्विति। (२) अस्य फलवद् अरद्यावबोधडेतुरित्यने नाम्वयः । (१) म.मासकमते विग्रहवत्य श्रेतनाया देवताया अस्वीकारत् 'अन्नये स्वाड्ञा' इत्यादा चतुथ्य्त- शन्दपतीतिमान श्दोहितं ताद्गर्थनियमित: शव्दो वा देवतेति विग्रहयभावात्कथ देवतान कर्मण्यधिकार इति शक्काभिनायो भीमांलकाना बोध्य:। (*) अदर्शनपक्ष निरस्य बाधपक्षेणाशङ्कते मनुष्येति। अनेन देवादयो न शरीरिणः मातापितृरहितत्वा- दटवदित्यनुमानं देवताशरीरस्वीकारे बाधकमिति सूचितम्। विपक्षे बाधकमाह सम्मवे इत। (५) उक्त मीमासकानुमानं यूकादावनैकान्तिकमित्याह हन्तति। (६) भूतवशनामिति। अनेन भूतानामाविषठाभमावादनारम्भकत्वमित्याशङ्का परास्ता।

१५६ सटिप्पणभामत्या [अ०१

शनाववहितवविप्रकृष्टभृतादर्शनाहवादीनां कथमधिष्ठानमिति वाच्यम्। काचाभ्रपटलपिहितस्य विप्रकष्टस्य भोमशनैश्वरादेर्दर्शनेन व्यभिचारात्। (१)असकाश दष्यो देवादीनां काचान्र- पटलादिवन्महीमहघिरािभिन व्यवधीयन्ते। न चास्मदादिव तेर्षां शरीरित्वेन वयवहितवि प्रकृष्टादिदर्शनासंभवोऽनुमीयत इति वाच्यम्। आगमविरोधिनोऽनुमानस्योत्पादायागा्। अन्तर्धानं चाव्जनादिना मनुजादीनामिव तेर्षा प्रभवतामुपपद्यते, तेन संनिहितानामपि न कतुदेशे दर्शनं भविष्यति। तस्मात्सूक'मनेकप्रतिपत्तेरि'ति। "तथाहि कति देवा इत्यु. पक्रम्ये"ति। वैश्वदेवशस्त्रस्य(२) हि निविदि 'कति देवा' इत्युपक्रम्य निविदैवोत्तरं दत्तं शाकल्याय याज्ञवल्क्यन "त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्रीच सहस्रे"ति। निवि- न्ाम शस्यमानद्वतासंख्यावाचकानि मन्त्रपदानि। एतटुक्त भवति-वैश्वदेवस्य निविदि कति देवाः शस्यमाना: प्रसंख्याता इति शाकल्येन पृष्टे याज्ञवल्क्यस्योत्तरं-'त्रयक्ष त्रीच शते'त्यादि। यावत्संख्याका वैश्वदेवनिविदि संख्याता देवास्त एतावन्त(३) इति। पुनश्र शा- कल्येन 'कतमे त' इति संख्ययेषु पृष्टेषु याज्वल्क्यस्योत्तरं-'महिमान(४) एवेषामेते त्र यस्त्रिशश्वेव देवा इति'। 'अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्या इन्द्रश्च प्रजापतिश्षे'त न्रयखिशहेवाः। तत्राभिश्व पृथिवी च वायु्ान्तरिक्षं चादित्यक्ष दयौश्च चन्द्रमाश्च नक्षत्राणि चेति वसनः। एते हि प्राणिनां कर्मफलाश्रयेण कार्यकारणसंघातरूपेण परिणमन्तो जगदिद सर्व वासयन्ति, तस्माद्वसवः। कतमे रुद्रा इति दशेमे पुरुषे प्राणः । बुद्धिकमेन्द्रियाणि दश। एकादशं च मन इंति। तदेतानि प्राणाः, (५)तद्वृत्तित्वात। ते हि प्रायणकाल उत्क्रामन्तः पुरुषं रोदयन्तीति रुद्रा: । कतम आदित्या इति द्वादशमासाः संवत्सरस्यावयवाः पुनःपुनः परिवर्तमाना: प्राणमृतामायूंषि च कर्मफलोपभोगं चादापयन्तीत्यादित्याः। (६)अ शनिरिन्द्रः सा हि वलं सा इन्द्रियस्य परमा ईशता तया हि सर्वान् प्राणिनः प्रमापयति तन स्तनयित्नुरशनिरिन्द्रः । यज्ञः प्रजा तिरिति, यज्ञसाधनं व यज्ञुपं च पशवः प्रजापतिः। (७)एत एव त्रयखिंशहेवा: षण्णामाग्निपृथवीवाय्वन्तरिक्षादित्यदिवां महिमानो न ततो भिद्यन्ते। षडेव तु देवाः। ते तु षडम परृथिवी चैकीकृत्यान्तरिक्ष वायुं चैकीकृत्य दिवं चादित्यं चैकी कृत्य त्रयो लोकास्त्य एव देवा भवन्ति। त्रय एव च त्रयोऽनप्राणयोरन्तर्भवन्तोऽनप्राणौ द्वौ देवी भवतः । तावप्यथ्यर्द्धों देव एकः । कतमोध्यर्द्धः १ योयं वायुः पवते(८)। कथमय-

(१) ननु काचादीनां स्वच्छत्वादस्मदादिद्गव्यवधायकत्वं युक्क्तं शलभूम्यादयस्तु देवादिदृष्टीनां व्यव- धायका भविष्यन्ति इत्याशङ्गयाहासक्ताश्षोते। असफाः-अप्रतिबङ्धाः । (२) श्रतिगतवश्वदेवपदस्य व्याख्या शखस्येति। ( ३ ) एतावन्त :- अधिकत्रिशतानि अधिकमहस्राण चेति । (४) विस्ताराः। (५) इन्द्रियेषु प्राणशब्दस्य प्रवृत्ती निमित्तमाह तदतित्वादिति। तस्मात्याणाद्वत्तिवर्तनं येषा तेषां भ्ावस्तस्वादित्यर्थः। (६) श्ुतौ प्रयलिशतां पूरणाविन्द्रपजापती उक्ती तो व र्तनयित्नुयज्ञत्वेन व्याख्यातौ, पुनः कतमः स्तनायेत्तु: कतमो यज्ञ इति पृष्डा यथाक्रममशनिशित पशव इति च प्रयुक्तं तदुपपादयति अशनिरिन्द्र इत्या- दिना। परमा ईशता परमेश्वयम। रूप यज्ञं दप्यनया रूपयन्तो यज्ञस्य रूपं पशवस्ते प्रजापतिः। (•) षडायन्तर्मवणेति भाष्यं व्याचष एत एवेति (८) जगत पुनाति।

पा०३ सू०२८ ] देवताधिकरणम्। १५७

मेक एवाध्यर्द्ध: यदस्मिन्सति सर्वमिदमध्यर्धाद्वृद्धि प्राप्ोतीति, तेनाध्यर्द्ध इनि। कतम एक इति ? (१)स एवाण्यर्द्धः प्राण एको ब्रह्म। सर्वदवात्मत्वेन वृहत्त्वाद्ब्रह्म तदेव सदित्याचक्षते परोक्षाभिधायकेन शब्देन, तस्मादेकस्यैव देवस्य महिमवशायुगपदनेकदेवरूपतामाह श्रुतिः। स्मृतिश् निगदव्याखयाता। अपि च पृथग्जनानामप्युपायानुष्ठानवशाप्राप्ताणिसाद्वर्याणां युगपन्नानाकायननिर्माण श्रयते, तत्र कैव कथा देवानां स्वभावसिद्धानामित्याह-"प्राप्ताण माधैश्वर्यणां योगिनामिति (पृ० ३४९ पं० ८) 'आणेमा लाघमा महिमा (२) प्राप्ति: प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं यत्रकामावसायिते'त्यैश्वर्याणि। "अपरा व्याख्येति। अनेकत्र कर्माण युगपदङ्गभावप्रतिपत्तिरङ्गभावगमनं, तस्य दर्शनात्। तदेव परिफुट दर्शयितुं व्यतिरेकं तावदाह-"कवचिदक" इति। न खलु बहुषु श्राद्वेष्ेको ब्राह्मणो युगपदङ्गभावं गन्तुमहति। एकस्यानेकत्र युगपदक्गभावमाह-"क्त्. विश्वेक" इति। (पृ० ३५० पं० १) यथैकं ब्राह्मणमुद्दिश्य युगपन्नमस्कारः क्रियत बहुभिस्तथा स्वस्थानस्थितामेकां देवतामुद्िश्य बहुभिर्यजमानैर्नानादेशावस्थितैयुगपद्धविस्त्य- ज्यते, तस्याश्च तत्रासन्निहिताया अप्यङ्गभावो भवति। अस्ति हि तस्या युगपाद्वेप्रकृष्टानेका- थ्थोपलम्भसामर्थ्यमित्युपपादितम्॥२७॥ शब्द इति चेत्, नात: प्रभवात्प्रत्यक्षातुमानास्याम् ।२८।। (३) गोत्वादिवतपूर्वावमर्शांभावादुपाधेरप्येकस्याप्रतीतेः पाचकादिवद् आकाशादिशब्दवद् व्यक्तिवचना एव वस्वादिशब्दाः तस्याक्ष नित्यत्वात्तया सह सम्बन्धो नित्यो भवेत्। विप्र हादियोगे तु सावयवत्वेन वस्वादीनामनित्यत्वात्ततः पूर्व वस्वादिशब्दो न स्वार्थेन सम्बद्ध आसीतस्वार्थस्यैवाभावात्। ततश्रतपन्ने वस्वादौ वस्वादिशब्दसम्बन्धः प्रादुर्भवन् देवदत्तादि- शब्दसम्बन्धवत्पुरुषबुद्धिप्रभव इति तत्पूर्वको वाक्यार्थप्रत्ययोऽपि पुरुषबुद्ध्यधीनः स्यात्। पुरुषबुद्धिश्च मानान्तराधीनजन्मेति मानान्तरापेक्षया प्रामाण्यं वेदस्य व्याहन्येतेति शङ्कार्थः। उत्तरम्(४)। "न" "अतः प्रभवाद्"वसुत्वािजातिवाचकाच्छन्दातज्जातीयां व्यक्कति चिकीर्षितां बुद्धावालिख्य तस्याः प्रभवनम्। तदिदं तत्प्रभवत्वम्। एतदुक्त भवति। यद्यपि न शब्द उपादानकारणं वस्वादीना ब्रह्मोपादानत्वात्, तथापि निमित्तकारणमुक्तेन क्रमेण। न चैतावता शब्दार्थसम्बन्धस्यानित्यत्वं, वसुत्वादिजातेवां तदुपाघेवा यया कयाचिदाकृत्या डर्वच्छिनस्य नित्यत्वादिति। इममेवार्थमाक्षेपसमाधानाभ्यां विभजते-'ननु जन्माद्य· स्य यत" इति। ते निगदव्याख्याते। तत् किमिदानीं स्वयम्भुवा वाड् निर्मिता कालिदा- (१) स ब्रम्म त्यद् इत्याचक्षते इति बाक्यं व्याचष्टे स एवेति। (२) प्रातिरगुल्वग्रेण चन्द्रस्पर्शः । पाकः म्यामेच्छानमिघ्यातः । ईशित्वं सृष्टिशक्तिक । वश्षित्वं त मनशक्ति: । संकल्पमात्रादिष्ट्लाभो यत्रकामावसायिता। अन्यत्सुगमम्। (१) गोत्वादिवदिति। अयं भावः। प्रत्यमिज्ञा खलु पूर्वावमर्शः, स चाद्ष्टे वस्वादौ न सम्भवति, अत एवं चोपाध्यभावोऽपि, उपाधेरपि नरपतित्वादवत् किश्चिद्घटकपदार्थगतजात्यवच्छेदेनानुगतीकर्तव्यत्वा दूघटकपदार्थे्वप्यलोकिकेषु पत्यभिज्ञाभावेनातुगतजात्यप्तिद्विरत्यर्थः । अन्यक्र शङ्कार्थः सुगमः । (४) मन्त्रादिसिद्धे वह्वादी असै। वसुरसावपि वमुशिति परामर्शस्य सम्भवः, तिदिवत्वादिजात्यवचच्छित्रै श्वयेषु पाकत्वावच्छित्नपाकयोगेष्वियौपाधिक ववेपि शक्यः शब्दार्थसंगतिग्रह इत्युन्तरार्थः। अन्यत्सुगमम्।

१५८ सटिप्पणभामत्या [अ०१

सादिभिरिव कुमारसम्भवादि, तथा च तदेव प्रमाणन्तरापेक्षवाक्यत्वादप्रामाण्यमापतितामे त्यत आह-"उपसर्गोऽ्ययं वाचः सम्प्रदायप्रवर्तनात्मकः" इति। (पृ० ३५२ पं० ९७) सम्प्रदायो गुरुशिष्यपरम्परयाऽध्ययनम्। एनदुक्तं भवति। स्वयम्भुवो वेदकर्तृ र्वेपि न कालिदासादिवत् स्वतन्त्रत्वमपि तु पूर्वसृष्ट्यनुसारेण। एतच्चास्माभिरुपपादितम्, उपपादयिष्यति चाघ्े भाष्यकारः । अपि चाद्यत्वेप्येतद् दृश्यते तद्दर्शनात् प्राचामपि कर्तृणा तथाभावोऽनुमीयत इत्याह-"अपि च चिकीर्षितमि"ति (पृ० ३५३ पं० ४)। आक्षिपति (१)-"किमात्मकं पुन"रिति। (२)अयमभिसन्धिः। वाचकशब्दप्रभवत्वं हि देवानामभ्युपेत्व्यम्, अवाचकेन तेषां बुद्धावनालेखनातू। (३)तत्र न तावद्वस्वादीना चका रादयो वर्णा वाचकास्तेषां प्रत्युच्चारणमन्यत्वेनाशक्यसङ्गतिप्रहत्वात्, अगृहीतसव्वतेश्र वाच करवेऽतिप्रसञ्जात्। अपि चैते प्रश्येकं वा स्वार्थमभिदधीरन् मिलित्वावा ? न तावत् प्रत्येकम्, एकवर्णोच्चारणानन्तरमर्थप्रत्ययादर्शनात्, वर्णान्तरोच्चारणानर्थक्यप्रसङ्गाचच । नापि मिः लिताः, तेषामेकवक्तृप्रयुज्यमानाना रूपतो व्यक्तितो वा प्रतिक्षणमपवर्गवर्ता मिथः साहित्य सम्भवाभाबात्। न च प्रत्येकससुदायाभ्यामन्यः प्रकारः सम्भवति। (४)न च स्वरूपसाहि त्याभावेऽपि वर्णानामाभेयादीनाभिव संस्कारद्वारकमा्ति साहित्यमिति साम्प्रतम्, चिकल्पासह त्वात्। (५) को तु खत्वयं संस्कारोडभिमतः किमपूर्व नामाननेयादिजन्यमिव, किवाभावना परनामा स्मृतिप्रभवबीजम्। न तावत् प्रथम: वल्पः, नहि शब्दः स्वरूपतोऽङ्गतो वाडवि दितोऽ(६) विदितसङ्गतिर्रर्थधीहेतुरिन्द्रियवत्। उच्चरितस्य बधिरेणगृहीतस्य गृहीतस्य वा 5गरहीतसङ्गतेरप्रत्यायकत्वात्। तस्माद्विदितो विदितसङ्गतिर्विदितसमस्तज्ञापनाङ्गश्व शब्दो धुमादिवत प्रत्यायकोऽभ्युपेयः । तथाचापूर्वाभिघानोऽस्य संस्कारः प्रत्यायनाङ्गमित्यर्थप्रत्यय सप्रागवगन्तव्यः, न च तदास्यावगमोपायोडस्ति, अर्थप्रत्ययात्तु तदवगमं समर्थयमानो दुरुः त्तरमितरेतराश्रयमाविशति-संस्कारावसायादर्थप्रत्ययस्ततश्व तदवसाय इति। (७)भावनामि धानस्तु संसकार: स्मृतिप्रसवसामर्थ्यमात्मनो, न च तदेवार्थप्रत्ययप्रसवसामर्थ्यमवि भवितु-

(१) वैयाकरगैस्तावत् स्फुटयते वर्णैर्व्यज्यत इति व्युपतत्या वर्णव्यंग्योऽर्थस्य व्यञ्चको स्फोटो

व्यभ्युपेयने तदुभयमते जगद्धेतुःवं शब्दस्य न सम्भवतीत्यभिप्रायेणाक्षिपतीत्यर्थः। (२) सन्वनित्यत्वपि वर्णाना महाभूतवहेवादिडवतुतव्याश ङ्याह अयमिति। (३ ) नयायिकपक्षं निरस्यन्नाहतत्रत त । (४) नैयायिकमतेनाश कूते नचोत। यथाप्रयार्द ना कलकरणत्वान्यथानुपपच्यापूर्वमबसेयमेर्षं ब र्णानामर्थधहितुत्बान्यथानुपपतत्या सस्कारः साहित्यमवसेयमित्याश ह्ार्थः। (५) विकल्पप्रदर्शनद्वारा क्रमेण दूषयति को तु खल्विति। (६) ररूपेणाविदितस्यार्थधी हेतुत्वनिषेधो दृष्टान्तार्थः। यथा स्वरूपेण विितस्थार्थबुध्या हेतुत्व मेवमङ्गतोपीतयर्थः। अविदितसङ्गतिरिति हेत्वर्थः। शब्दः सहाङ्गेन ज्ञातोरऽर्थधाहेतु: सम्पन्धग्रहणमेक्ष्क बोधकत्वाद्धूमवदित्यर्थः। इन्द्रियवदिति वैधर्म्यद्ष्टान्तः। (•) भावनेते। भावनाख्य: संरकार आत्मनो वर्णस्य स्वस्यैव विषयस्य स्मृतिनस्तवसामथ्यम्, तथा च.स्मादूर्णविषया स्मृतिस्ततोऽर्थघी: स्यादिति वक्तव्यम्, तत्र किमर्थपप्तवतामथर्मेवार्थनीजननशक्तिरुत तलोडथवी शक्ति रुदेतीति विकल्पदयमप्यसग्भवतीत्याह नचेति।

पा० ३ सू०२८] देवताधिकरणम् । १५९

मर्हति। नापि तस्यैव सामथ्यस्य सामर्थ्यान्तरम्। (१)नहि यैव वह्वदहनशाक्तः सैव तस्य प्रकाशनशक्तिः, नापि दहनशक्त: प्रकाशनशक्तिः। अपि च व्युत्कमेणोच्चरितेभ्यो वर्णेभ्यः सवास्ति स्मृतिबजिं वासनत्यर्थप्रत्ययः प्रसज्येत, न चास्ति। (२)तस्मान्न कथचिदपि वर्णा अर्थघीहेतवो, नापि तवरिक्तः स्फोटात्मा, तस्यानुभवानारोहात । अर्थधियस्तु कार्यात्तदवगमे परस्पराश्रयप्रसन् इत्युक्त्तप्रायम्। सत्तामात्रेण तु तस््य नित्यस्यार्थधीहेतुभावे सर्वदार्ऽर्थप्रत्ययो रपादप्रसज्ञो निरपेक्षस्य हेतोः सदातनत्वात्। तस्माद्वाचकाच्छब्दाद्वाच्योतपाद इत्यनुपपन्नमति। अत्राचार्यदेशीय (३)आह-"स्फोटमित्याहे"ति। मृष्यामहे न वर्णाः प्रत्या यका इति, न स्फोट इति तु न मृष्यामः, तदनुभवानन्तरं विदितसङतेरर्थधीसमुत्पादात्। न च वर्णातिरिक्तस्य तस्यानुभवो नास्ति। गौरित्येकं पदं गामानय शुक्लामित्येकं वाक्यमि ति (४) नानावर्णपदातिरिक्तैकपदवाक्यावगतेः सर्वजनीनत्वात्। न चायमसति बाघके एक पदवाक्यानुभवः शक्यो मिथ्येति वक्तुम्। नाप्यौपाधिकः। उपाधिः खल्वेकधीप्राह्यता चा स्यात्, एकार्थधीहेतुता वा। न तावदेकधीगोचराणां धवखदिरपलाशानामेकनिर्भासः प्रत्ययः समस्ति, तथा सति धवखदिरपलाशा इति न जातु स्यात्। नाप्येकार्थघीहेतुता, तद्धेतुत्व स्य वर्णेषु व्यासेधात्। तद्धेतुत्वेन तु (५)साहित्य कल्पनेऽन्योन्याश्रयप्रसङ्ग :- साहित्यात्तद्वे- तुत्वं तद्वेतुत्वाच्च साहित्यमिति। तस्मादयमबाधितोऽनुपाधिश्व पदवाक्यगोचर एकनिर्भा सो वर्णातिरिक्तं वाचकमेकमवलम्बते स स्फोट इति। (६)तं च ध्वनयः प्रत्येकं व्यञ्जयन्तो पि न द्रागित्येव विशदयन्ति, येन द्रागर्थघी: स्पात्, अपि तु रत्नतरज्ञानवत् यथास्वं द्वि त्रिच तुष्पश्वषड् दर्शन जनितसंस्कार परिपाकस चिव चेतोल्घजन्मनि चरमे चेतसि चकास्ति वि शदं पदवाक्यतत्वमिति प्रागनुत्पन्नायास्तदनन्तरमर्थधिय उदय इति नोत्तरेषामानर्थक्यं ध्वनी- नामू। नापि प्रार्चा, तदभावे तज्जनितसंस्कारतत्परिपाकाभवेनानुप्रहाभावात्। अन्त्यस्य चेतसः केवलस्याजनकत्वात्। (७)न च पदप्रत्ययवत् प्रत्येकमव्य कामर्थधियमाधास्यन्ति प्राश्चो वर्णाश्चरमस्तु तत्सचिवः स्फुटतरामिति युक्कम्। व्यक्ताव्यक्तावभासितायाः प्रत्यक्षज्ञा ननिथमात्, स्फोटज्ञानस्य च प्रत्यक्षत्वात् । अर्थधियस्तत्वप्रत्यक्षाया मानान्तरजन्मनो व्यक्त

(१) उक्तविकल्पद्यासम्भवे क्रमेण निदर्शनमाह नहीति। (२) नैयायिकमत निराससुपसंहर न् वैयाकर णम त्खण्ड न म तिदिशिति तस्मा दित्या दिना। एरस्रेति । स्फोटे ज्ञातेर्थधीस्ततश्व स्कोटर्धरित्यन्योन्याश्रयमसङ्गो बोध्य इति भाष:। सत्ताया हेतुत्वात्रोक्तदोष इत्या- शंक्याह सत्तेति। (३) वैयाकरगः, स्कोटवादमङ्गीकृत्याहेत्यर्थः । (४) नानेति नानावर्णातिरिक कपदावगतेनानापद।। तीरककवाक्यावगतेश्वेत्यर्थः। (५) साहित्य मे कत्वमू। (६) ननूक: स्कोट: किमेकेकवर्णात्तफुटति किवा मिलितिम्यः? नाथ, एकवर्णादेव स्फोटव्यक्ता तत एवार्थवीसिद्वेरितरवैयथ्यांव, नम्त्य:, वर्णसाहित्यस्य भवतानङ्गोकारादत आह तं चेति। (•) नन्वेवं स्फोटन्यायेनार्थोडपि प्रत्येकं ध्वनिभित्यंज्यता पूर्वाथव्यकिसंसकारसहित मनत्यञ्जे तोषर्थस्य तत्वं व्यनवतु हत्याशंक्य समाधन्ते न चेत्यादिनां। व्यक्तेति। अभिहितश्ेदर्थो नाव्यक्त: सन्दिग्वस्तु ना- भिहिस: स्यात, प्रत्यसषे तु प्रतिसत्निकर्ष विशदाविशदनिश्वयसम्भव इत्यर्थः ।

१६० सटिप्पणभामत्यां [अ० १

एवोपजनो न वा स्यान् पुनरस्फुट इति न समः समाधिः। तस्मान्नित्यः स्फोट एवं वाचको न वर्णा इति। तदेतदाचार्यदेशीयमतं स्वमतमुपपादयन्नपाकरोति-"वर्णा एव तु न शब्द" इति। (१)एर्व हि वर्णातिरिक्तः स्फोटोऽभ्युपेयेत, यदि वर्णानां वाचकत्वं न सम्भ वेतू, स चानुभवपद्धतिमध्यासीत। (२)द्विधा चावाचकत्वं वर्णानां, क्षणिकत्वेनाशक्यसंगति महत्वाद्वा व्यस्तसमस्तप्रकारदयाभावाद्ा। न तावत्प्रथमः कल्ः, व्णानां क्षणिसत्वे माना भावात। ननु वर्णानां प्रत्युच्चारणमन्यत्वं सर्वजनप्रसिद्धम्। न। प्रत्यभिज्ञानानुभवविरोघात्। न चासत्यप्येकत्वे ज्वालादिवतसादृश्यनिबन्धनमेतत् प्रत्यभिज्ञानमिति साम्प्रतम्। साहश्पनि बन्धनत्वमस्य बलबद्बाधकोपनिपाताद्वाऽडस्थीयेत, क्वचिज्जवालादी व्यभिचारदर्शनाद्वा। तत्र क्वचिध्यीिचारदर्शनन तदुत्प्रेक्षायामुच्यते वृद्धैः स्वतःप्रामाण्यवादिभि :-- उत्प्रेक्षेत हि यो मोहादज्ञातमपि बोधनम्। स सर्वेव्यवहारेषु संशयात्मा क्षयं व्रजेत् ॥ इति । प्रपश्चितं चैतदस्माभिन्यायकणिकायाम्। (३)न चेदं प्रत्यभिज्ञानं गत्वादिजातिविषयं, न गादिव्यक्तिविषयं, तारसां प्रतिनरं भेदोपलम्भात। अत एव शब्दभेदोपलम्भादवक्तृभेद उन्नायते, सोमशमोडघीते न विष्णुशर्मेति युक्तम्। यतो बहुषु गकारमुञ्चारयत्सु निपुणमनु भव: परीक्ष्यताम्। यथा कालाक्षी च स्वस्तिमती चक्षमाणस्य व्यक्तिमदप्रथायां सत्यामेव तदनुगतमेकं सामान्यं प्रथते, तथा कि गकारादिषु भेदेन प्रथमानेष्वेव गत्वमेकं तदनुगतं च- कास्ति, कि वा यथा गोत्वमाजानत एक मिन्नदेशपरिमाणसंस्थानव्यक्तयुपधानमेदादद्भिन्रदेश मिवाल्पमिव महदिव दीर्धमिव वामनमिव, तथा गव्यक्तिराजानत एकाऽपि व्यञ्ञकमेदात्तद् मानुपातिनीव प्रथत इति भवन्त एव विदाङ्कुर्नन्तु । (४) तत्र गव्यक्तिभेदमज्जीकृत्यापि यो ग- त्वस्यकस्य परोपधानभेदकल्पनाप्रयासः स वरं गव्यक्तवेवास्तु किमन्तर्गडता गत्वेनाभ्युपे- तेन। यथाहु :- (५) तेन यतप्रार्थ्यते जातेस्तद्वूर्णादेव लप्स्यते। व्यक्तिलभ्यं तु नादेभ्य इति गत्वादिधीरषृथा॥ (६)न च स्वतिमत्यादिवद् गव्यक्तिमेदप्रत्ययः रफुटः प्रत्युच्चारणमस्ति, तथा सति

(१) स्फोटे प्रमाणसत्ता विकल्प्य तें खण्डयन्राह एवं हीति। (२) वाचकत्वानुपपत्तावपि विकल्नद्वयमाह द्विधेति। व्यस्तानामेकैकवर्णाना समस्तानां वा वाचकत्व

(१) सामान्यतोदृट्ट् ्याति परसत ङ्गा दा मा ्य म भिधाय वर्णभेद ग्राइकं प्रत्य बाधकमाश क्यडनचेद मे- ति। युक्कमित्यत्रान्वयः। भदेनोपलव्धी युक्तिरत एवेति। अयुक्कत्वे हेतुमाह यत इति। बहुषु गकारमु चारयत्सु योऽनुभवो जायते स कि व्यक्तिभेदावमर्शपूर्वक जातिविषय उत्तापाधिकमेदवदेकव्यक्तिविषय इति निपुरण निरूपणे ध्वन्युपाधिकमेदमन्तरेण स्वामाविक्यक्तिभेदो न भासत इत्यर्थ:। (४) व्यक्तिभदपक्षे च कल्पनागौरवमाह तत्रेत (५) येन वर्णेषु व्यक्तिमेदो न स्फुटस्तेन, यत् पत्यमिज्ञानं जाते: प्रथ्यते, व्यक्तिजम्यं भेदज्ञानामेति कारिकार्यः। (६) व्यक्त्या जातिवुयुपपादने गोत्वादुच्छेद इत्याशंक्याह नचेति। दशवारमुचारितवानित्येकस्येव

पा०३. सू०२८ ] देवताधिकरणम्। १६१

दश गकारानुद्चारयचचैत्र इति प्रत्ययः स्यात्, न स्यादशकृत्व उहचारयद्रकारमेति। (१)न चैष जात्यभिप्रायोऽभ्यासो यथा-'शतकृत्व्तित्तिरानुपायुङ्क देवदत्त' इति। अन्र हि सोर स्ताडं(२) क्रन्दतोऽपि गकारादिव्यक्तौ लोकस्योचारणाभ्यासप्रत्ययस्याविनितृतेः । चोदक प्रत्यभिज्ञानबाधकमुत्थापयति (३) "कथं ह्येकम्मिन् काले बहूनामुद्यारयतापि'ति (पृ० ३५६ प९)। यदुगपद्विरुद्धघर्मसंसगव्रत् तन्नाना, यथा गवाशवादर्दविशफेकशफके

तुमहति। न चोदात्तादयो व्यज्ञजकधर्मा न वर्णधर्मा इनि साम्प्रतम्, व्यजकाव्यस्य वायवः । तेषामश्रावणत्वे कथं तद्वर्माः श्रावणा: स्युः। इदं नावदत्र वक्तव्यम्-नाहे गुणगोचरामेन्द्ियं गुणिनमपि गोचरयति, मा भूवन घ्राणरसनश्रोत्राणां गन्धरसशब्दगोचराणां तद्ून्त: पृथिव्यु दकाकाशा गोचराः । एवं च मा नाम भूद्धायुगोचरं श्रीत्रम् तद्गुणास्तूदात्तादीन् गोचरयि व्यति। (४)ते च शब्दासंसर्गाप्रहात् शब्दधर्मत्वेनाध्यवसीयन्ते। न च शब्दस्य प्रत्य भिज्ञानावधुतेकत्वस्य स्वरूपत उदात्तादयों धर्माः परप्परविरोधिनोऽपर्यायेण सम्भवन्ति। तस्मादथा मुखस्यकस्य मणिकपाणदर्पणादुपधानवशाब्नादेशपरिमाणसंस्थानभद्वित्रमः, एवमकस्यापि वर्णस्य थ्यअ्ञकध्वनिनिबन्धनोडयं विरुदूनानाधर्मेसंसर्गविभ्रमो, न तु भाविको ना. नाघर्मसंसर्ग, इति स्थितेऽयुपेत्य परिहारमाह भाष्यकर :- "अथ वा ध्वनिक्वत" इति। अथवेति पूर्वपक्ष व्यावतयति। भवेता नाम गुणगुणिनावेकेन्द्रियभ्रात्यौ, तथाप्यदोषः, ध्वनीनामपि शब्दवच्छावणत्वात्। ध्वनिस्वरूपं प्रश्नपूर्वके वर्णेभ्यो निष्कर्षयति-"कः पु.

भिव्यञ्ञकध्वनिप्रत्यय इति साम्प्रतम्। (५)तस्यानुनासिकत्वादिभदभिन्नस्य गादिव्यक्तिवत्प्र स्यभिज्ञानाभावादप्रत्यभिज्ञायमानस्य चकत्वाभावेन सामान्यभावानुपपत्तेः। तस्मादवर्णात्मको वैष शब्द: शब्दातिरिको वा ध्वनिः शब्हव्यजकः श्रावणोड्म्युपेयः । उभयथावि चाक्षु(६) व्यज्ञनषु च तत्तद्ध्वनिभेदोपधानेनानुनासिकत्वादयोऽवगम्यमानास्तदर्मा एव शब्दे प्रतीयन्ते न तु स्वतः शब्दस्य धर्माः । तथा च येषामनुनासिकत्वादयो धर्माः परस्परविरुद्धा भासन्ते भवतु तेषां ध्वनीनामीनित्यता, नाह तेषु प्रत्यभिज्ञानमस्ति, येषु तु वर्णेषु प्रत्यभिज्ञानं न तेषामनुनासिकत्वादयो धर्मा इति नानित्याः । (७)"एवं च सति सालम्बना" इति (पृ० २५७ पं २)। यद्ेष परस्याप्रहा धर्मिण्यगृह्यमाणे तद्धमों न शक्या म्रहीतुमिति। एवं नामास्तु तथा तुष्यतु परस्तथाप्यदोष इत्यर्थः । तदनन प्रबन्धेन क्षणिकतवेन वर्णानामशक्य- सज्जतिपहतया यदवाचकत्वमापादितं वर्णाना तदपाकृतम्। व्यस्तसमस्तप्रकारसम्भवेन तु (१) उन्तक्यस्यान्यथासद्विमाशङ्कयाह न चष इति। (२ ) साविष्कारम् । (३) उक्तमरि बाधकं गतिनिरूपणाय पुनरुत्थापयतीव्यर्थः। एतेन वर्णेषु मेदामेदनिषधपर 'कर्थ तहींति भाष्यमिति रत्नप्रमाकार।दिमतं परकृतासंगतेरयुक्तमिति सूचितम् । (४) मवन्त्वत्रवणवायुधर्माः श्रवणाः कर्थ तेषा शब्दधर्मत्वप्रतीतिरत आह ते चेति। (५) तस्यति। ध्वनेर्मिन्न त्वान्र प्रत्यमिज्ञानमस्त्यतो ध्वन्युल्लेखिप्रित्ययस्य न जाति विषयत्वामित्यर्रः । (६) ररषु। (·) 'एवं च सती'ति दूषणाङ्गीकरणवाद:, दृषणापाततेरुक्कत्वादित्यर्थः।

१६२ सटिप्पणभामत्यां

यदासञ्ितं तत्विराचिकीषुराह-"वर्णेभ्यश्चार्थप्रतीतेरि"ति। कल्पनाममृष्यमाण एकदे इयाह-"न कल्पयामी"ति। निराकरोति-"न अस्या अपि बुद्धे"रिति। निरु पयतु तावत् गोरित्येकं पदमिति धियमायुम्मान्। किमियं पूर्वानुभूतान् गकारादीनेव सामस्त्ये नावगाहते, कि वा गकाराद्यतिरिक्तं गवयमिव वराहादिभ्यो विलक्षणम् ? यदि गकारादिवि लक्षणमवभासयेत गकारादिरूषितः प्रत्ययो न स्यात्, नहि वराहधीमहिषरूषितं वराहमव गाहते। (१)पदतत्त्वमेकं प्रत्येकमभिव्यअ्जयन्तो ध्वनयः प्रयत्नभदभिन्नास्तुत्यस्थानकरणनि

विसदशानकपदसादृश्यान्यापादयन्तः सादृश्योपधानभेदादेकमप्यभागमपि नानेव भागवदिव भासयन्ति मुखमिवैकं नियतवर्णपरिमाणसंस्थानभेदमपि मणिकृपाणदर्पणादयोSनेकमनेकवर्ण- परिमाणसंस्थानभेदम्, एवं च कल्पिता एवास्य भागा वर्णा इति चेतू। (२)तत्कमिदार्नी वर्णभदानसत्यपि बाघके मिथ्येति वक्तुमध्यवीसतोऽसि। एकघीरेव नानात्वस्य बाधिकेति चेतू, हन्तास्यां नाना वर्णाः प्रथन्त इति नानात्वावभास एवैकत्वं कस्मान्न बाधत। (३)अथ वा वनसेनादिबुद्धिवदेकत्वनानात्वे न विरुद्धे, नो खल सेनावनबुद्धी गजपदातितुरगादाना चम्प काशोककिंशुकादाना च भेरमपबाधमाने उदीयेते, अपि तु भिन्नानामेव सता केनचिदेकेनो पाधिनाSवच्छिन्नानामेकत्वमापादयतः। न चौपाधिकेनैकत्वेन स्व्राभाविकं नानास्वं विरुष्यते, नह्यापचारिकमनित्वं माणवकस्य स्वाभाविकनरत्वविरोधि। तस्मात्प्रत्येकवणानुभवजनितभा वनानिचयलब्धजन्मनि निखिलवर्णावगाहिनि स्मृतिज्ञान एकस्मिन् भासमानानां वर्णानां तदे कविज्ञानविषयतया वैकार्थधीहेतुतया वैकत्वमौपचारिकमवगन्तव्यम्(४) न चैकार्थधीहेतुत्वेनै कत्वमेकत्वेन चैकार्थधीहेतुभाव इति परत्पराश्रयम्। नह्यर्थप्रत्ययात्पूर्वमेतावन्तो वर्णा एक- स्मृतिसमारोहिणो न प्रथन्ते, न च तत्प्रथानन्तरं वृद्धस्यार्थधीनोन्नयिते, तदुन्नयनाचच तेषा मेकार्थधियं प्रति कारकत्वमेकमवगम्येकपदत्वाध्यवसानमिति नान्योन्याश्रयम्। न चैकस्मृति- समारोहिणां करमाक्रम विपरीतक्रमप्रयुक्ता नामभेदो वर्णानामिति यथाकथश्वित्प्रयुक्तम्य एतेभ्योS र्प्रत्ययप्रसङ्ग इति वाच्यम्। उत्तं हि- यावन्तो याहशा ये च पदार्थप्रतिपादने। वर्णाः प्रज्ञातसामथ्योस्ते तथवावबोधकाः ॥ इति।

(१) पदबुद्धौ वर्णोल्लेखस्यान्यथासिद्िं शङ्कते पदतत्वमिति । एकमभागमभिव्यञ्जयन्तो नानेव भागवदिव भारयन्तीत्यन्वयः। विभागारोपे हेतुमाह सादृश्योपधानेति। सादृश्यमेवोपधानसुपाधिः। सदृश्य भेदसुपपादयति अन्योत्येति। ये हि गकारीकारविसर्जनीया गंगा औष्ण्यं वृक्ष: इति विसदृशपदव्यञ्कास्तिः रुदृशा अपरे गकारादयो ध्वनयो गौरित्येकं पद व्यक्चयन्ति। विभागारोपेपि कथं वर्गरूषितपदपतिमानमत आह कल्पिता एवेति। व्यक्षकवर्णात्मकत्व व्यंग्येष्वारोप्यत इति भावः। (२) दूषयति तत्किमिति । (३) औपाधि कत्व स्वाभाविकत्वाभ्यामेक जैकव्वना नात्वे व्यवस्थापयन्न याथवेति। (४) एवं चात्रेकप्रत्यचानारोहेSप्येकस्मृतिविषयत्वं वर्णानासुपाधिरित्यर्थः। उपचारे सति निमित्ता नुसरणं न तु निमित्तालुमरेणपचार इति न धक्खदिरादिष्वतिपसङ्ग:। पतेन ससुदिताना वर्णानामर्थज्ञानज- न कत्वभित्युपपादितम।

पा० ३ सु०२९-३० ] देवताधिकरणम्। १६३

(१)ननु पङ्धिबुद्दावेकस्यामक मायामपि वास्तवी शालादानामस्ति पङ्किरिति तथव प्रथा युक्ता, न च तथेह वर्णानां नित्यानां बिभना चास्ति वास्तवः क्रमः, प्रत्ययोपाधिस्तु भवेत्, सचैक इति कुतहत्यः क्रम एषामिति चेत्। न। एकस्यामपि स्मृतौ वर्णरूपबतकमवतपूर्वानुभू ततापरामशातू। तथाहि-जरा राजेति पदयोः प्रथयन्त्योः स्मृतिधियोस्तत्वेऽापे वर्णाना कमभे दारपदमेद: रफुटतरं चकास्ति। तथा च नाक्रमविपरीतक्मप्रयुक्ानामविशेषः स्मृतिबुद्धावेक्स्या वर्णानां क्रमप्रयुक्तानाम्। यथाहु :- (२)पदावधारणोपायान् बहूनिच्छन्ति सूरयः । कमन्यूनातिरिकतत्वस्वरवाक्यश्रुतिस्मृतीः ॥ इति । शेषमतिरोहितार्थम(३)। दिन्यात्रमत्र सूचितं, विस्तरस्तु तत्वबिन्दाववगन्तव्य इति। अलं वा नैयायिकैर्विवादेन, सन्त्वनित्या एव वर्णास्तथापि गत्वाद्यवच्छेदेनैव सप्कतिग्रहोऽनादिश्क व्यवहारः सतस्यतीत्याह-"अथापि नामे'ति (पृ० ३५९ पं० २)॥ २८॥ (सृ० ) अत एव च नित्यत्वम् ॥ २९॥ ननु प्राच्यामेव मीमासारयां वेदस्य नित्यत्वं सिद्ध ततिक पुनः साध्यत इत्यत आह-"स्वः तन्त्रस्य कर्तुरस्मरणादेव हि स्थिते वेदस्य नित्यत्व"इति। नह्यनित्याज्जगदुः त्पत्तुमहृति, तस्याप्युत्पत्तिमश्वेन सापेक्षत्वात्। तस्मान्नित्यो वेदो जगदुत्पत्तिहतुत्वाद् ईश्वरव- दिति सिद्धमेव नित्यत्वमनेन दढीकृतम्। शेषमतिरोहितार्थम् ॥२९॥ (सृ०) (४)समाननामरूपत्वा्चावृत्तावव्यविरोधो दर्श नात् स्मृतेश्र ॥। ३० ॥ शङ्कापदोत्तरत्वात् सूत्रस्य शङ्कापदानि पठति "अथापि स्यादि"ति। (पृ० ३६० पं. १) अभिधानाभिधेयातिच्छेदे हि सम्बन्धनित्यत्वं भवेत्। एवमध्यापकाध्येतृपरम्परा विच्छेदे वेदस्य(५) नित्यत्वं स्यात्। निरन्तयस्य तु जगतः प्रविलयेऽत्यन्तासतश्चापूर्वस्यो० पादेऽभिधानाभिधेयावत्यन्तमुच्छिन्नाविति किमाश्रयः सम्बन्धः स्यात्। अध्यापकाध्येतृ सन्तानविच्छेदे च किमाश्रयो वेद: स्यात्। न च जीवास्तद्वासनावासिताः सन्तीति वाच्यम्। अन्तःकरणादयुपाधिकल्पिता हि ते तदिच्छेदे न स्थातुमर्न्ति। (६)न च ब्रह्मणस्तद्वासना,

(१) भब्ये पंकतिबुद्धी पिपालिकाक्रमवत् स्मृतौ वर्णक्रमसिद्धिरित्युक्तत, तदाक्षिप्य समाघने न्विं- त्यादिना। (२) पदेति। तत्र राजा जरत्य करमर्ोमनि् ्यू न ततिरि क े ्व िकादि पञ्चजना इत्यादो, वाक्यं पदान्तरसममिव्याह्ार: यथाइशो गच्छतीति, न लुङतमाख्यातम् क्रियानतरोपा- दानात, श्रुतिरु द्विदो यागना:मपरत्व समानाधिकरणश्रुतिगम्यम्, स्मृतिर्युगयत्पर्ववर्णविषया। ( ३) वृद्धष्यवहारे चत्यादिकल्पना स्यादित्यन्तं भाष्यं स्पष्टार्थमित्यर्थः। (४) महापलये जातेरभावाच्छन्दार्थसम्बन्धानित्यत्वमित्याशङ्कापरिह्वारार्थ सूत्र समानेत्यादि। (५) वाक्यरूपस्येत्यर्थः । (६) ननु जीवानामनवस्थिताव्यभिधानादिवाप्तितस्य ब्रम्मणोऽवस्थितिः स्यात्तताह न चेति । निर-

5.६४ सटिप्पणभामत्यां [अ ग

रुस्य विद्यातमनः शुद्धस्वभावस्य तदयोगात्। (१)ब्रह्मणश्च सृष्यादावन्तःकरणादयस्तदव- च्छिवाश्र जीवाः पदुर्भवन्तो न पूर्वकर्माविद्यावासनावन्तो भवितुमह्ति, अनूवत्वात्। तस्माद्विरुद्धमिद शब्दार्थसम्बन्धवेदनित्यत्वं सृष्टिप्रलयाभ्युपगमेनेति। अभिधातृग्रहणेनाध्या पकाध्येतारावुक्ता(२)। शङ्का निराकर्तु सूत्रमवताश्यति -- "तत्रेदमभिधीयने समान नामरूपत्वादि"ति। यद्यपि महाप्रलयसमये नान्तःकरणादयः समुदाचरद्वृत्तयः सन्ति, तथापि स्वकारणेडनिर्वाच्यायामविद्यार्या लीनाः सूक्ष्मेण-शक्तिरूपेण कर्मविक्षेपकाविद्यावा सनाभ:(३) सहावति्ृठन्त एव। तथा च स्मृति :- (४)आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम्। अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव अर्वेतः ॥ इति । (५)ते चावधि प्राप्य परमेश्वरेच्छाप्रचोदिताः, यथा कूर्मदेहनिलीनान्यज्गानि ततो निस्स- रन्ति, यथा वा वर्षापाये प्राप्तमृद्धावानि मण्डकशरीराणि तद्वासनावासिततया घनघनाघना सारावसेकसुहहितानि पुनर्मण्डूकदेहभावमनुभवन्ति, तथा पूर्ववासनावशात्पूर्वसमाननामरूपा ण्युत्पद्यते। (६)एतदुक्क भवति-यद्यपीश्वरात्प्रभवः संसारमण्डलस्य, तथारपीश्वरः प्राणमृ. रकमाविद्यासहकारी तदनुरुपमेव सृजति। न च सर्गप्रलयप्रवाहस्यानादितामन्तरणैतदुपपद्य व इति सर्गप्रलयाभ्युपगमेऽपि संसारानादिता न विरुध्यत इति। तदिदमुक्त"मुपपद्यत() चाप्युपलभ्यते चागमत" इति। स्यादेतत्, भवत्वनादिता संसारस्य, तथापि मह प्रलयान्तरिते कुतः स्मरण वेदानामित्यत आह-"अनादो च संसारे यथा स्वाप प्रबोधयोरि"ति। (८)यदयपि प्राणमात्रावशेषतातन्निःशेषते सुषुप्तप्रलयावस्थयोरविशेषः, तथापि कर्मविक्षेपसंस्कारसहितलयलक्ष णाविद्याबशेषतासाम्येन स्वापप्रलयावस्थयोरभेद इति दरषव्यम्। ननु नापर्योयेण सवषां सुषुप्तावस्था, केरषाचित्तदा प्रबेधात, तेभ्यक्ष सुप्तोत्थ स्थितानां अ्रहणसम्भवात्, आ्रयणकालविप्रक्षयोक्ष वासनोच्छेदकारणयोरभावेन सत्यां वास नायां स्मरणोपपते: शब्दार्थसम्बन्धवेदव्यवहारानुच्छेदो युज्यते। महाप्रलयस्त्वपर्यागेण प्राण (१) अथानपेक्ष्य वासना ब्रह्म जगत्सृजेत्तत्राह ब्रा्मगक्षेति । (३) कर्मेति। कर्मविक्षेपकाविद्या: भ्रान्तयस्तार्रा वास स न् ित्र् । ास स्तरार् स्त् व्यवस्था न स्यादिति बोध्यम्। (४) आसीदिति। सृष्टेः पूर्वमिद जगदन्तकरणादिरुपं प्रत्यक्षतोज्ञातमनुमेयं तर्कागोचरो आग मतश्चाविज्ञेयमतः सर्वतः प्रसुप्तमिव तमोरूपमासीदित्यर्थ:। (५) ते चेति। अवधिमुत्तरकालं पाप्य पुर्वसमाननामरूपाण भूत्वोत्यन्त इत्यप्रेऽ्वयः। इच्छ- ईक्षणम्। कूमाङ्गाना दर्शनादर्शनमात्रं नोपत्तिरित्युदाहरणान्तरमाह यथविति। घनाः-निविडा, घना- घना: मेघाः, तेषामाझारेण सम्ततधारावर्षेण वृंदितानि इत्यर्थः । (६) ननु अविद्यायाः पूर्ववासनाश्रयत्वेन जगद्वेतुत्वे ब्रह्मणो जगत्कारणत्वविरोध इत्याशक्कार्या, उप करणस्य स्वातन्त्र्याविघातकत्वान्र विरोध इत्याशयेन परिहरति एतदिति।

(८) माष्यस्थसषुंत्तिदृष्टान्ते वैषम्यमाशङ्कय परिहरत्राह ययपीति। लीयतेस्या संर्व कार्यमिति लय- लक्षणाविदेत्यर्थ: ।

पा०३ सू० ३० ] देवताधिकरणम्। १६५

भृन्मात्रवर्ती, प्रायणकालविप्रकर्षो च तत्र संहकारमात्रोच्छेदहेतू स्त इति कुनः सुयुप्तवत्पू-

पं० ३)। परिहरति-"नैष दोषः। सत्यपि व्यवहारोकछेदिनी"ति। अपमामे सन्धि :- न तावत्प्र यणकालविप्रकर्षी सर्वसंस्कारोच्छेदकौ, (१)पूर्याभ्यस्तस्मृन्यनुसन्धाना- जातस्य दर्षमयशोकसम्प्रतिपतेः । मनुजजन्मवासनानां चानेकजात्यन्तरसहस्रव्यवाहेताना पुनर्मनुष्यजातिसम्बर्तकेन कर्मणाऽभिव्यक्तथभावप्रसज्वात्। सत्यपि प्रायणकालविप्रकर्षादौ पूर्ववासनानवृत्तिस्तत्र कैव कथा परमेश्वरानुग्रहेग धर्मज्ञानवै राययैश्वर्यातिशयसम्पन्ञानां हिरण्यगर्भप्रभृनीतां महाधियाम्। यथा वा आच मनुष्यभ्य आच कृमिभ्यो ज्ञानादीनामनुभूयते निकषः । एवमा मनुष्यम्य एवा च भगवतो हिरण्य गर्भाज्ज्ञानादीनां प्रकर्षेपि सम्भाव्यते। तथा च तदभिवदन्तो वेदस्मृतिवादाः प्रामाण्यम प्रत्यू हमशनुबते। एवं चात्रभवर्ता हिरण्यगर्भादीनां परमेश्वरानुगृहतानामुनपद्यने कल्पान्तर सम्बन्धिनिखिलव्यवहारानुमन्धानमिति। सुगममन्यत्(२)। स्यादेतत्, अस्तु कल्नान्तर व्यवहारानुसन्धानं तेषामस्यां तु सृष्ावन्य एव वेशः, अन्य एव चैषामर्था:, अन्य एव वर्णा श्रमा:, धर्माच्चानर्थोडर्थश्वाघर्मात्, अनर्थश्चेप्सितोऽपूर्वत्वात् सर्गस्य, तस्मत्कृतमत्र क.

वेदश्वानित्यो प्रसज्येयातामित्यत आह-"प्रणिनां च सुखप्राप्तय" इति (पृ० ३६२ पं० ७)। यथावस्तुस्वभावसामर्थ्य हि सर्गः प्रवर्तते, न तु स्वभावसामर्थ्यमन्यथयितुमः हति। नहि जातु सुखं तरवेन जिहास्यते, दुखं चोपादित्स्यते । न च जातु धर्माधर्मयोः सामर्थ्यविपर्ययो भवति, नहि मृत्पिण्डात्पटो घटश्च तन्तुभ्यो जायते, तथा सति वह्तुसा- मर्थ्यनियमाभावात् सर्व सर्व्माद्धवेदिति पिपासुपि दहनमाहृत्य पिपासामुपशमयेत, शीतार्तो वा तोयमाहृत्य शीतार्तिमिति। तेन सृष्यन्तरेऽपि ब्रह्महत्यादिर नर्थ हेतुरेवाडर्थहेतुश्च यागादि रित्यानुपूर्ष्य सिद्धम्। एवं च य एव वेदा अस्मिन्कल्पे त एव कल्पान्तर त एव चैषामर्थास्त एव च वर्णा- श्रमाः। दृष्टसाधर्म्यसम्भवे तद्वधर्म्यकलनमनुमानागमविरुद्धम्। (३)आगमाध्वह भूयासो भाष्यकारेण दर्शिताः। श्रुतिस्मृतिपुराणाख्यास्तदुत्कोपोऽन्यथा भवेत् ।। तस्मारसुष्ठूक्त "समाननामरूपत्वाञ्चावृत्तावप्यविरोध" इति। 'अग्निर्वा अकामयत'ति (पृ० ३६४ पं० ५)। वृत्तिमाश्रित्य यजमान एवामिरच्यते(४),

(१) प्रायणकालविप्रकर्षयोस्संस्कारानुच्छदेकत्वे हेतुमाह पूर्वाभ्यस्तेति। इद न्यायसूत्रम्। विपक्षे बातमाह मनुजेति। (२ ) अन्यदिति । तथा चेत्यादि, विद्यादितत्यि-तम् । (३) आगमा इति। तेषां ये यानीत्यादिस्मृतिरूपा आगमा इत्यर्थः । (४) यजमानो भाविव्या वृत्त्या यदाश्तिरदानीमग्रये निर्वपति तदा भविष्यदयतनाग््योस्तुल्यनामता। ननु किमिति भाविन्या वृत्त्या यजमानोऽिरथ्यतेऽ्रिरेवतवाझ्पे निर्वपतु नेत्याह नहीते। सचत्चे वा स ए- वास्माभिरुद्देष्दं शक्पते यागकाले इति भाचींनो वृथा स्यादित्यर्थः ।

९६६ सटिप्पणभामरयां [अ० १

(सृ०) मध्वादिष्वसम्भवादनधिकारं जैमिनि: ।। ३१।। (१) ब्रह्मविद्यास्वधिकारं देवर्षीर्णां बुशणः प्रष्टव्यो जायते-कि सर्वासु ब्रह्माविद्यास्वविशे- षेण सर्वेषां, किं वा कासुचिदेव केषाश्चित्। यध्विशेषेण सर्वासु, ततो मध्वादिविद्यास्वसंभवः। (२)"कथमसौ वाSSदित्यो देवमध्वित्यत्र हि मनुष्या आदित्यं मध्वध्या सेनोपासीरन्" (पृ० ३६ पं० ४)। उपास्योपासकभावो हि भेदाघिष्ठानो न स्वात्म न्यादित्यस्य देवताया: सम्भवति, न चादित्यान्तरमहति, प्राचामादित्यानामस्मिन् कले क्षीणाधिकारखात्। "पुनश्चादित्यव्यपाश्रयाणि पञ्च रोहितादान्युकम्ये"ति। अयमर्थ :- 'असो वा आदित्यो देवमध्वि'ते देवानां मोदनान्मध्विव मधु। (३)ब्रमरमधुपारू प्यमाहास्य श्रुतिः-'तस्य मधुनो धौरेव तिरश्चीनवंशः। अन्तरिक्षं मध्वपूपः'। (४)आदित्यध्य 'हि मधुनोऽपूंपः पटलमन्तरिक्षमाकाशं तत्रावस्थानात्। (५)यानि च सोमाज्यपयःप्रभृनीन्य ग्नौ हयन्ते तान्यादित्यरश्मिभिरग्निसंव लितैरुत्पन्नपाकान्यमृ नीभावमापन्ञान्यादित्यमण्डलमृ ध्मन्त्रमधुपैनीयन्ते । (६)यथा हि भ्रमराः पुष्पेभ्य आहृत्य मकरन्दं स्वस्थानमानय न्त्येवमृख्यन्त्रा भ्रमराः प्रयोगसमवेतार्थस्मरणादिभिन्नर्ग्वेदविहितिभ्यः कर्मकुसुमेभ्य अह्व्य तञ्निष्पन्जमकरन्दमादित्यमण्डलं लोहिताभिरस्य प्राचीनरस्मिनाडीभिरानयन्ति, तदमृत वसब उपजीवन्ति। (७)अथास्यादित्यमधुनो दक्षिणाभी रश्मिनाडीभिः शुक्लाभिर्यजुर्वेदविहित कर्म- कुसुमेभ्य आहृत्याओ हृतं सोमादि पूर्ववदमृतभावमापनं यजुर्वेदमन्त्रभ्रमरा आदित्यमण्डल मानयन्ति, तदेतदमृतं रुदा उपजीवन्ति। तथाऽस्यादित्यमधुनः प्रतीचीभी रश्मिनाडीभिः कृष्णाभि: सामवेदविहितकर्मकुमुमेभ्य आहृत्याम हुते सोमादि पूर्ववदमृनभावमापननं सामम न्त्रस्तोत्रभ्रमरा आदित्यमण्डलमानयन्ति, तदमृतमादित्या उपजीवन्ति। अथास्यादित्यमधुन उदीचीभिरतिकृष्णाभी(८) रश्मिनाडीभिरथर्ववेदविहितेभ्यः कर्मकुमुमेभ्य आहृत्याबनौ हुनं

(१) देवादीना स्त्रमिश्रविद्य स्वनधिकारेपि अ्रम्मविद्याधिकारसम्मवादाक्षेपा्वमाशक् िल्दव रा सूत्रमवतारयति अक्षविद्यास्थिति। (२) मधु विद्यावाक््यं भाष्यमुखे नाद स्तेा कथमित ि । (३) भ्र मरेति। अ्रमरैनिर्वृतं भ्रामरम्। तस्येति। या: स्वर्गस्तिर्यग्गतबंशे इवादित्यं मधु हि तत्र तभ लग्नमित्यर्थे: । (१) अग्तरिकं मध्यपूप इति क्षुतति व्याचचे आदित्यस्य हाति । पटलं इति अपूरण्याखयानम्। तत्रेति प्रसिद्ध मध्वपुपसाम्योकिः। (५) श्ुतिनिर्ददिष्ट्पश्चामृतान्याह यानि चेति। 'तस्यादित्यस्य ये प्रांचो रश्मयस्ता एवास्य माचो मधु- नाडय, ऋच एव मधुकृतः ऋग्वेद एव पु्ष् ता अमृता आपस्ता वा एता ऋचः एतमृग्वदमभ्यतपंसतस्या- मिततस्य यशस्तेज इन्ड्रियं वीर्यमन्रार्यं रमोडजायत त्यअरत्तदादित्यममितोऽश्रपत्तदा एतयदेतदादिन्यस्य रोहितं रूपम्' इत्यादिश्यतावाम्नातानि पञ्चामृतानि बोध्यानि। ताश्चामृतस्ताधनत्वादमृना इति श्रत्यर्थः। (६) रच एव मधृकून इत्येतव्वाचषटे थेति। म्त्रैः प्रुक्तं कर्मफलामक रस सीत्यर्वा मध - पसाम्यं बध्यम्। (") अथ यस्य दक्िणा इत्यादिश्र्ति व्याचषे अयास्तेत्यादिना । (८) परः कृष्णमित्यमृत श्रता निर्दिष्ध तद्वम्युपाधिकमि यड अतिकृष्णाभिरिति।

पा०३ सू०३२] देवताधिकरणम् । १६७

सोमादि पूर्ववद मृतभावमापत्रमथर्वाङ्गिरसमन्त्रभ्रमरा: (१), तथाश्यमेघवाचःसतोमकर्मकुमुमा- दितिहासपुराणमन्त्रभ्रमरा आदित्यमण्डलमानयन्ति। (२) अश्वमेधे वाचःस्तोमे च पारिप्लव शंसन्तीति श्रवणादितिहासपुराणमन्त्राणामप्यस्ति प्रयोगः। तदमृतं मरुत उपजीवन्ति। अ- थास्प या आदित्यमधुन (३)ऊर्थ्वा रश्मिनाड्यो गोप्यास्ताभिरुपासनभ्रमराः प्रणनकुसुपादा- हृत्यादित्यमण्डलमानयन्ति, तदमृतमुपजीवन्ति साध्याः । (४)ता एता आदित्यव्यपाश्रयाः पञ्च रोहितादयो रश्मिनाड्य ऋगादिसम्बद्धाः क्रमेणोपदिश्येति योजना। एतद्वामृत दष्ट्रोप लभ्य यथास्वं समस्तैः करणैर्यशस्तजइन्द्रियसाकल्यवीर्यान्ाद्यान्यमृनं तदुपलभ्यादित्ये तृ व्यन्ति। तेन खलमृतेन देवाना वस्वादीना मोदनं विदधदादित्यो मधु। एतदुक्तं भवातें- न के वलमुपाश्योपासकभाव एकास्मन् विरुध्यतेऽपि तु ज्ञातृज्ञयभावश् प्राप्यप्रापकभावश्रे ति(५)। "तथाग्निः पाद"इति। अधिदैवतं खल्वाकाशे ब्रह्मदृष्टिविधानार्थमुक्तम्। आका- शस्य हि सर्वगतत्वं रुणादेहनित्वं च ब्रह्मणा सारप्यं, तस्य चतस्याकाशस्य ब्रह्मणश्चत्वारः पादा अग्न्यादयोडाम्रः पाद इत्यांिना दर्शताः । यथा हि गोः पादा न गता वियुज्यन्ते, एवमग्न्यादयोऽपि नाकाशेन सर्वगतेनेत्याकाशस्य पादाः। तदेवमाकाशस्य चतुष्दो ब्रह्मदृष्टि विधाय स्वरूपेण वायुं संवर्गगुणकमुपास्य विधातुं महीकरोति-"वायुर्वाव संवर्गः" तथा स्वरूपेणैवादित्यं ब्रह्मदषट्यापास्यं विधातुं महकिरोति-"आदित्यो ब्रह्मत्यादेश" उपदेशः। अतिरोहितार्थमन्यत् ॥३१॥ यधुच्येत (६)नाविशेषण सर्वेषां देवर्षीणां सर्वासु ब्रह्मविद्यास्वधिकारः किन्तु यथासम्भ वमिति। तत्रदमुपिष्ठते- सृ० ज्योतिषि भावाच्च ॥ २२॥। लौकिक ह्यादित्यादिशब्दप्रयोगप्रत्ययौ ज्योतिर्मण्डलादिषु दृष्टी न चैतेषामस्ति चैतन्यं, नह्यतेषु देवदत्तादिवत्तदनुरूपा दृश्यन्ते चेष्टाः। "इयादेतन्मन्त्रार्थवादेतिहासपुराण लोकेभ्य" इति। तत्न "जगुम्भ(७) ते दक्षिणमिन्द्र हस्तमि"ति च, "काशिरिन्द्र

(१) इतिहारपुराणमन्त्रा यत्र प्रयुज्य्ते तस्य कर्मण पुष्पत्वेन निर्देशात्तनमत्रा मधुकृत इत्याशयेना- हाथर्वाद्गिरसेति। कर्मकुमुमेभ्य अहत्याग्नी हुतममृतमथर्वमन्त्रा आदित्यमण्डलं नयनतीव्य्वयः। इतिास पुराण मन्त प्रयोगयोग्यं कर्माह तथाश्वमेधेति। कमकुसु मादहत्येत्यनुषङ्ग:। (२) ननु कथमितिहासादेम्तर रणो स्ो्आेति पारिलबो यदच्छय ु द्विर्थम-त्रशंसनमू । सर्व,ण्याख्यानानि पारिप्लये शंसम्तीति श्रवणदितिहासिकान्यपि गृह्यन्ते इति भाषः । (३) अथ यऽस्यो्ध्वी मधुनाड्यो ग्ुह्या एवादेशा मधुकृतो ब्रझ्मैय पुष्पमिति पञचमर्पयायं ्या- चष्रे ऊर्ध्धा इति। (४) व्यःख्यातमधुविद्यामुपसंहरति ता एता इति। (५) एकस्मित्राि ये उपास्योपासतकभावो विरुद्ध, वस्वादी तु स च प्राप्यपावकमावश्नत्यर्थः। (६) देवादीना सर्वेषा सर्वविद्यास्वधिकार इति कल्पे निरस्तेवि। यथासम्भवमधिकार इति इत्याशङ्कते यधुच्येतेति। (७) तत्र जगृम्मेति। हे इन्द्र ते दक्षिणं हस्ते जगृम्भ गृहीतवन्तो वयम्। यदीमे रोदसीन्द्र गृह्नासि ताहि तव काशिमुंठ्ठिः सुष्टै। सम्मति इद इत्धामित्यर्थः। तुविग्रीव :- पृथुग्रीवः, वपोदर: सावकाशोदरः, सुबाहुरिन्द्रो- नधसोSतस्योष्युक्त्तस्य मदे हषें सति वृत्राणि शतून् जिघ्नते हतवानिति मन्त्रार्थवादार्थः ।

१६८ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

इदिशति च। काशिर्मुष्टिः । तथा 'तुविभ्रीबो वपोदरः सुबाहुरन्धसो मदे। इन्द्रो वृत्नाणि जिन्नते' इति विभ्रहवत्वं देवताया मन्त्रार्थवादा आभेवदन्ति। तथा हविर्भोजनं देवताया द शयन्ति-'अद्धीन्द्र पिब च (१)प्रस्थितस्ये'त्यादयः। तथेशनामू(२)-'इन्द्रो दव इन्द्र ईशे पृथिव्या इन्द्रो अपामिन्द्र इत्पर्वतानाम्। इन्द्रो वुधाम् इन्द्र इन्मेधिराणामिन्द्रः क्षमे योगे हव्य इन्द्र' इति, तथा 'ईशानमस्य जगतः स्वर्द्टशमीशानमिन्द्र तस्थुष' इति। तथा वरिवसि तारं (३) प्रति देवतायाः प्रसादं प्रसन्नायाश्च फलदानं दर्शयति-'आहुतिभिरेव देवान् हुतादः प्रीणाति तस्मै प्रीता इषमूर्ज च यच्छन्ती'ति। 'तृप्त एवैनमिन्द्रः प्रजया पशुभिस्तर्पयती'ति च। धर्मशास्त्रकारा अप्याहु :- ते तृप्ताहतर्पयन्त्येनं सर्वकामफलैः शुभैः । इति । पुराणवचासि च भूयांसि देवताविप्रहादिपञ्चक(४)प्रपश्चमाचक्षते। लौकिका आ देव ताविभ्रहादिपञ्चकं स्मरन्ति चोपचरन्ति च। तथाहि-यम दण्डहस्तमालिखन्ति, वरुण पा शहस्तम्, इन्द्र वज्रहस्तम्। कथयन्ति च 'देवता हविभुङ्क' इति। तथशनामिमामाहु :- 'देवप्रामो देवक्षत्रमि'ति। तथास्याः प्रसदं च प्रसन्नायाश्च फलदानमाहु :- प्रसन्नाSस्य पशु पतिः पुत्रोऽस्य जातः। प्रसन्नोऽस्य धनदो धनमनेन लब्धमि'ति। तदेतत्पूर्वपक्षो दू षयति-"नेत्युच्यते। नहि तावल्लोको नामे"ति (पृ· ३६६ पं० ९)। न खलु प्रत्यक्षादिव्यतिरिक्तो लोको नाम प्रमाणान्तरमहिति, किन्तु प्रत्यक्षादिमूला लो. कप्रासाद्व: सत्यतामश्नुते, तदभाव त्वन्धपरम्परावत् मूलाभावाट्विप्लवते। न चात्र विग्रहादौ प्रत्यक्षादीनामन्यतममस्ति प्रमाणम्। न चतिहासादि मूलं भवितुमहति, त. स्यापि पारुषेयत्वेन प्रत्यक्षादयपेक्षणात्, प्रत्यक्षारदाना चात्राभावादित्याह-'इतिहास· पुराणमपीति। ननूक्त मन्त्रार्थवादेभ्यो विश्रहादिपश्चकप्रसिद्धिरित्यत आह- "अर्थवादा अपी"ति। विध्युद्देशनैकवाक्यतामापद्यमाना अर्थवादा विधिविषयप्राशस्त्य लक्षणापरा न स्वार्थे प्रमाणं भवितुमर्हन्ति। 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थ' इति हि शाब्द न्यायविदः। प्रमाणान्तरेण तु यत्र स्वार्थोऽपि यथा वायोः क्षेपिष्ठत्वम् तत्र प्रमाणान्तरव शात्सोऽ्भ्युपेयते न तु शब्दसामर्थ्यात। यत्र तु न प्रमाणान्तरमस्ति यथा विश्रहादिपश्चके, सोऽर्थः शब्दादेवावगन्तव्यः, अतत्परक्ष शब्दो न तदवगमयितुमलमिति तद्वगमायाग्य

(१) प्रस्थितस्योपकल्पितसष्य पक्कस्य हविषो भागमद्वि सोमस्य सुतस्य भागं विब चेत्यर्थः । (२ ) इशानमेश्व्वर्य, देवताया दर्शयतित्यनुषङ्गः । इन्द्र इति। इन्द्रो दिष: स्वर्गस्य पृथिध्या अपा पर्ष- सानों वृधा- वीरुधां स्थावराणा, भेघिराणा मेधावरता अङ्गमानां चेशे ईटतः मातस्य रक्षणेााण च हव्यो यष्टव्य इत्यर्थः। ईशानमिति। हे इन्द्र जगतो जङ्गनमस्य तस्थुषः स्थावरस्य चेशान सर्वदृश दिव्य ज्ञानं स्वा वर्यं स्तुम इत्यर्थ:। (३) पूजकम्। आहुतिमिरिति। हुतादौ हुतभक्षकान् देवान् आहुतिमिः पीणयति यो होता तस्मै पीत देवा इषमत्रमूर्जे बलं च प्रयच्छन्तीत्यर्थ:। (४) विग्रसो डविर्षा भोग ऐश्वर्य च पसत्रता । फल मदानमित्येतत्पंचकं विग्रहादिकम् ॥ इति देवताविभ्हादिपक्षकें द्रष्टव्यम्।

पा०३ सू०३३ ] देवताधिकरणम्। १६९

तत्रापे तात्पर्यमभ्युपेतव्यम्। न चैकं वाक्यमुभयपरं भवतीति वा्क्यं भिद्येत। न च सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदो युज्यते। तस्मात्प्रमाणान्तरानधिगतविग्रहादिमत्ताऽन्यपरा- च्छन्दादवगन्तव्येति मनोरथमात्रमित्यर्थः । मन्त्राश्च ब्रह्मिादिवच्छ्रृत्यादिभिस्तत्रतत्र विनि• युज्यमाना: प्रमाणभावाननुप्रवेशिनः कथसुपयुज्यन्तां तेषुतेषु कर्मस्वित्यपक्षारयां(1)दष्टे प्रकारे सम्भवति नादष्टकल्पनोचिता। दष्ठश् प्रकारः प्रयोगसमवेतार्थस्मरणं, स्मृत्वा चानुतिष्वन्त्य नुष्ठातारः पदार्थान्। (२)औरसर्मिकी चार्थपरता पदानामित्यपेक्षित प्रयोगसमवेतार्थस्मरणता- सपर्याणां मन्त्रा्णां नानधिगते विभ्रहादावपि तात्पर्य युज्यत इति न तेभ्योऽपि तत्सिद्धिः । तस्माहेवताविप्रह्व तादिभाव प्रा हकप्रमाणाभावातप्राप्ता षष्ठप्रमाणगोचरताऽस्येति प्राप्तम् ।।३२।। एवं प्रास्तेभिधीयते- भावं तु बादरायणोऽहित हि॥। ३३ ॥ 'तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यावर्तयती"त्यादि (पृ० ३६ ७ पं० ५) "भूतवातोरादि त्यादिष्त्चेत नत्वमस्युपगस्पते" (पृ०३६८ पं०८) इत्यन्तमतिरोहितार्थम्। "मन्त्रा. थंवादादिव्यवहारादि"ति। आदिअ्हणेनेतिहासपुराण धर्मशात्राणि गृह्यन्ते। मन्त्रादीनां ज्यवहारः प्रवृत्तिस्तत्य दर्शनादिति। पर्वपक्षमनुभाषते-"यदप्युक्तमि"ति। एकदोशमतेन तावत्परिहरति-"अत्र ब्रम" इति। तदेतत्पूर्वपक्षिणमुत्थाप्य दूषयति-"अत्राह'' पूर्वपक्षी। शब्दी खल्वियं गति :- यत्तात्पर्याधीनवृत्तित्वं नाम, नह्यन्यपरः शब्दोऽन्यत्र प्रमाणं भवितुमहृति। नहि श्वित्रिनिर्णेजनपरं(३) 'श्वेतो धावती'ति वाक्यमितः सारमेयवे गवद्गमनं गमयितुमहति । (४)न च नञ्वति महावाक्येऽ्वान्तरवाक्यार्थो विधिरूपः शक्यो- Sवगन्तुम्। न च प्रत्ययमात्रात्सोऽप्यर्थोऽस्य भवति, तत्प्रत्ययस्य भ्रान्तित्वात्। (५)न पुनः प्रत्यक्षादीनामियं गतिः, नहुदकाहरणार्थिना घटदर्शनायोन्मीलितं चक्षुर्घटपटौ वा पटं वा केवलं नोपलभते। तदेवमेकदेशिनि पूर्वपक्षिणा दूषिते परमसिद्धान्तवाद्याह-"अ- जोच्यते विषम उपन्यास" इति (पर, ३६९ पं० ३)। अयमभिसन्धिः-लोके वि-

(१) ये सिद्धवादिनो मन्त्रा न ते विधिक्नमा इति तत्स्वरूपमेव श्त्यादिभरेन्द्रयत्यादिभिस्तत्र तत्र कर्मणि विनियुज्यलेश्तो न भमाणं चतई किमुच्चारणमात्रोपयोगा अविवक्षितार्थाः ? नेत्याह दृष्टे प्रकारे इति। नन्वनधिगतमेयामावि कर्थ दृष्टार्थतत्यत आह दृष्टश्वेति। प्रयोगसमवेतो द्रव्यदेवतादि: स च विधि- भिज्ञांत इति स्मार्य:, मन्त्राब्म विधय इव निरपेक्षा देवताद्यभिदवतीति नागमाणम्। नन्वविहिताया रमृने: कथ द्वारतेत्यत आह स्मृत्वा चेति। सामर्थ्याद् द्वारतेत्यर्थः । (२) ननु देवतास्मरण इव देवतावित्रहादावप्यस्तु मन्त्राणों तात्पर्य तेषामपि मन्त्रपदैरवबोधादित्याशं- क्याह।तसर्गिक चेति। उद्दिश्यत्यागस्य हि देवतास्वरूपमात्रं विवाक्षितं न विग्रहादि तद्वोधकरदानासुत्सगपाप्म- व्यर्थपरत्व विध्यनपेक्षत्वादपोद्यत इत्यर्थ:। (ह) शिवित्री कुष्ठी, निर्णेजनं शोधनम्, कुष्ठी वलं शोधयतीति विवक्ायामितः श्वा गच्छतीति वा- क्यार्थज्ञानं 'इषेतो धावती'ति वाक्यान् जायते इत्यर्थः। (४) वेदेवि 'न सुरों पिबेत' इति नञ्रयुक्ते महावाक्ये तात्पर्य बिना सुरापानरूपोSवान्तरवाक्यार्थबोधो सवतरियाह नचेति। (५) यदि तात्पर्याच्छान्दबोधस्तई प्रत्यक्षादिष्वपि तथा स्यादत आह न पुनरिति। १५ भा०

१७० सटिप्पणभामत्या [अ०१

शिष्टार्थप्रत्यायनाय पदानि प्रयुक्तानि तदन्तरेण न स्वार्थमात्रस्मरणे पर्यवस्यन्ति। नहि स्वार्थस्मरणमात्राय लोके पदानां प्रयोगो दृष्टपूर्वः, वाक्यार्थे तु दृश्यते, न चैतान्यस्मारि- तस्वारथानि साक्षाद्वाक्यार्थ प्रत्याययितुमीशते इति स्वार्थस्मारणं वाक्यार्थमितयेऽवान्तर- व्यापार: क्पितः पदानाम्। न च यदर्थ यत् तत तेन बिना पर्यवस्यतीति न स्वार्थमा त्राभिधानेन पर्यवसानं पदानाम्। (१)न च नञ्वति वाक्ये विधानपर्यवसानम्, तथा सति नञ्पदमनर्थकं स्यात्। यथाहु :- (२) साक्षाद्यद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम्। वर्णास्तथापि नैतस्मिन् पर्यवस्यन्ति निष्फले॥। वाक्यार्थमितये तेषां प्रवृत्तौ नान्तरीयकम्। पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम् ॥ इति। सेयमेकस्मिन्वाक्ये गतिः। (३)यत्र तु वाक्यस्यकस्य वाक्यान्तरेण सम्बन्धस्तत् लोकानुसारतो भृतार्थव्युत्पत्तौ च सिद्धायामकैकस्य वाक्यस्य तत्तद्विशिष्टार्थप्रत्यायनेन पर्य- वसितवृत्तिन: पश्षात्कुताक्षद्वेतोः प्रयोजनान्तरापेक्षायामन्वयः कल्पते। यथा 'वायुर्वे क्षे- पिष्ठा देवता वायुमेव स्वेन भगधेयेनोपधावति स एवैनं भूति गमयति वायव्यं श्वेतमालभेत इत्यत्र। (४)इह हि यदि न स्वाध्यायाध्ययनविधि: स्वाध्यायशब्दवाच्यं वेदराशि पुरुषार्थताम नेष्यत्ततो भूतार्थमात्रपर्यवसितार्थवादा विध्युद्देशेन नैकवाक्यतामगमिष्यन। तत्स्वाध्यायवि िवशात् कैमथ्यांकाङ्कायां वृत्तान्तादिगोचरा: सन्तस्तत्प्रत्यायनद्वारेण विधेयप्राशस्त्यं लक्ष- यन्ति, न पुनरविवक्षितस्वार्था एव तल्लक्षणे प्रभवन्ति, तथा सति लक्षणव न भवेत्, अ- भिधयाविनाभावस्य तद्वीजस्याभावात्। (५)अत एव 'गज्गायां घोष'इत्यत्र गज्ञाशब्दः स्वार्थ- सम्बद्धमेव तीरं लक्षयति न तु समुद्रतीरं, तत्कस्य हेतोः? स्वार्थप्रत्यासत्यभावात, न चैत तसर्वं स्वार्थाविवक्षायां कल्पते। अत एव यत्र प्रमाणान्तरविरुद्वार्था अर्थवादा हश्यन्ते, यथा'SSदित्यो वै यूपो यजमान: प्रस्तर'इत्येवमादयः । तत्र यथा प्रमाणन्तराविरोधो यथाच स्तुत्यर्थता तदुभयसिद्धर्थ 'गुणवादस्तिव'ति च 'तत्सिद्धिरि'ति चासुत्रयज्जैमिनिः । (६) तस्मा (१) मा भूतस्वार्थमात्रामिधाने पर्यवसानं किमस्तन्राह न च नव्वतीति। (२ ) साक्षादिति। यथा काष्ठानि ज्वालाकरणेSि पाकाथन्येव तथा र्णा : पदार्थप्रतिपा ना वक्ा र्थान्यवेति शकद्वयार्थः । (३) एवं सोदाहरणां पदैकवाक्यता दर्शयित्वा विध्यर्थवादेषु वाक्यैकवाक्यतामाह यत्र त्विति। लो- कानुसारत इति। यथा 'क्रय्या गौर्देवदत्तस्य यतो बहुक्षीरे'याद बहुक्षीरत्वादेरपवाक्यावगतेर्विष्यर्थवाद योरक्ति वाक्यैकवाक्यतेव्यर्थः। () कुतश्निद्धेतोरिति वाक्यस्य वाक्यानतरेकथाक्यत्वे सूचित हेतुं विवृणोति हह हीति। अनेनमित्र- वाक्यार्थपर्यवसायिना पदाना काडपेक्षेति शङ्का वार्यत। (९) ननु यदि लक्षणायाममिधेयविवक्षा तत्कर्थ विरुद्धार्थार्थवादेषु सा स्यान्तभिधेयस्य विरुद्धूत्वादेका विवक्ासम्मवादत आहात एवेति। (६) ननु विरुद्धार्थार्थवादेषु कथममिधेयाविन्याभावानमेना प्राशस्त्यलक्षणा विरोधेनामिधेयाभावादत अःह तस्मादिति। यजमानादिशव्दैस्ततिरूध्यादि लक्ष्यंत, ततश्न प्राशस्त्यं लक्षिततक्ष्यस्पाप्यमिषेयाविनामू- तत्वादिति भाव:

पा० ३ सू०३३ ] देवताधिकरणम् । १७१

यत्र सोडर्थोऽर्थवादाना प्रमाणमतरविरुद्धस्तत्र गुणवादेन प्राशस्त्यलक्षणेति लक्षितलक्षणा। (१)यत्र तु प्रमाणान्तरसंवादस्तत्र प्रमाणान्तरादिवार्थवादादपि सोऽर्थः प्रसिध्यति, द्वयोः परस्परानपेक्षयोः प्रत्यक्षानुमानयोरिवकत्रार्थे प्रृत्तेः। प्रमान्रपेक्षया त्वनुवाकतवं,प्रमाता ्यव्युत्पन्नः प्रथमं यथा प्रत्यक्षादिभ्यो Sर्थमवगच्छति न तथाSSन्नायतस्तत्र व्युत्पत्त्याद्यपेक्ष- स्वात्, न तृ प्रमाणापेक्षया, द्वयोः स्वार्थेऽनपेक्षत्वादित्युक्तम्। (२)नन्वेवं मानान्तरविरोधे- डपि कस्माद्गुणवादो भवति? यावता शब्दविरोधे मानान्तरमेव कस्मान्न बाध्यते, वेदान्तैरि वाद्वतविषयैः प्रत्यक्षादयः प्रपथ्चगोचराः, कस्माद्वार्थवादवद्वेदान्ता अपि गुणवादेन न नीयन्ते। (३)अत्रोच्यते। लोकानुसारतो द्विविधो हि विषयः शब्दानाम्, द्वारतश्च तात्पर्यतश्च। यथैक- स्मिन् वाक्ये पदानां पदार्था द्वारतो वाक्यार्थश्च तात्पर्यतो विषयः, एवं वाक्यदवयकवाक्य- तायामपि, यथेयं देवदत्तीया गौः क्रेतव्येत्येकं वाक्यमेषा बहुक्षरित्यपरं, तदस्य बहुक्षीर- स्वप्रतिपादनं द्वारम्, तात्पर्य तु क्रेतव्येति वाक्यान्तरारथे। तत्र यद्दारतस्तत्प्रमाणान्तरवि रोधेऽन्यथा नायते, यथा 'विष भक्षये'ति वाक्य 'मा डस्य गहे भुङ्क्ष्े'ति वाक्यान्तरार्थपर सत्। यत्र तु तात्पर्य तत्र मानान्तरविरोधे पौरुषेयमप्रमाणमेव भवति। वेदान्तास्तु पौर्वा- पर्यपर्योलोचनया निरस्तसमस्तभदप्रवश्वब्रह्मप्रतिपादनपरा अपोरुषेयतया स्वतःसिद्धतात्दि कप्रमाणभावाः सन्तस्तान्विकप्रमाणभावात् प्रत्यक्षादीनि प्रच्याव्य साध्यवहारिके तस्मिन् व्यवस्थापयन्ति । न चा 'Sडदित्यो वै यूप' इति वाक्यमादित्यस्य यूपत्वप्रतिपादनपरमपि तु यूपस्तुतिपरम्। तस्मात्प्रमाणान्तरविरेोध द्वारीभूतो विषयो गुणवादेन नीयते, यत्र तु प्रमाणा- कतरं विरोधकं नाहित यथा देवतविश्रहादौ तन्र द्वारतोऽपि विषयः प्रतीयमानो न शक्य- स्त्यवतुम्। न च गुणवादेन नेतुं, को हि मुख्ये सम्भवति गौणमाश्रयेदतिप्रसङ्गातू। तथा सत्यनधिगतविभ्रहादि प्रतिपादयद् वाक्यं भिद्येतेति चेतू। अद्धा। (४) भिन्नमेवैतद्वाक्यम्। (५)तथा सति तात्पर्यभेदोऽपीति चेत्। न। द्वारतोऽपि तदवगतौ तात्पर्यान्तरकल्पनाया अयोगात। न च यत्र यस्य न तात्पर्य तस्य तत्राप्रामाण्यम्, तथा सति विशिष्टपरं वा- क्यं विशेषणेष्वप्रमाणमिति विशिष्टपरमपि न स्यात्, विशेषणाविषयत्वात्। विशिष्ठविषय- त्वेन तु तदाक्षेपे परस्पराश्रयत्वम्-आक्षेपाद्विशेषणप्रतिपतौ सत्या विशिष्टविषयत्वं वि- शिष्टविषयत्वाच्च तदाक्षेपः। तस्माद्विशिष्टप्रत्ययपरेभ्योऽपि पदेभ्यो विशेषणानि प्रतीयमा- नानि तस्यैव वाक्यस्य विषयत्वेनानिच्छताप्यभ्युपेयानि यथा, तथान्यपरेभ्योऽयर्थवाद- वाक्यभ्यो देवताविप्रहादय: प्रतययिमाना असति प्रमाणान्तरविरोधे न युकास्त्यक्तुम्, नहि

(१) नन्वनुषादकार्थवादानामप्ामाणिकत्वात कर्थ विध्यकवाक्यतैत्यत आह यत्र त्विति। (२) नतु माना्तरसिद्धार्थत्वेपि स्मृतिवदर्थवादाना यदि न सापेक्षत्वं तदा विरुद्धार्थानामपि तदस्तु, गोणार्थत्वं कुत इत्याशयेनाशङ्कते नन्विति। (३) वेदानताना निष्पवञ्चब्रह्मपरतया निरवकाश ्वाद्विरोधिपत्यक्षादिबोधकत्वम् न्वर्थवादानाम्प रत्वेन सावकाशत्वादिति विशेषेण प्रतिबन्दी परिहरत्राहात्रोध्यत इत्यादिना । (४) भिन्नमिति। विध्यन्वितस्यार्थवादवावयस्य महावाक्यरूपेण पाशस्त्यबाधकत्वात्स्वरूपेणावान्तर- वाक्यतया विग्रहादिषोधकत्वाच्च भिन्नमेवैतद्वाक्यमित्यर्थ: (५) तथेति । अप।रुषये वेदे पौरुषेयवाक्यावृत्त्यसम्भवेन कर्थ तालर्यमेदोऽङ्गीकरिष्यत इत्यर्थ: ।

१७२ संटिप्पणभामत्यां [अ० १

मुख्यार्थसम्भवे गुणवादो युज्यते। न च भूतार्थमप्यपौरुषेयं बचो मानान्तरापेक्ष स्वार्थे येन मानान्तरासम्भवे भवेदप्रमाणमित्युक्तम् (१)। स्यादतत(२), तात्पर्यैक्ये Sपि यदि वाक्यभेद: क्थं तह्यर्थैकत्वादेकं वाक्यम्? न(३), तन्रतत्र यथास्वं तत्तत्पदार्थविशिष्टैकप- दार्थप्रतीतिपर्यवसानसम्भवात्। स तु पदार्थान्तरविशिष्टः पदार्थ एकः क्वचिद्वारभूतः क्र चिद्दारीत्येतावान् विशेष: । नन्वेवं(४)सत्योदन भुक्त्वा प्रामं गच्छती'त्यत्रापि वाक्यभेद- प्रसङ्ग:, अन्यो हि संसर्ग ओदनं भुक्त्बेति, अन्यस्तु प्रामं गच्छतीति। न(५), एकत्र प्र. तीतेरपर्यवसानात्। 'भुक्त्वे'ति हि समानकर्तृकता पूर्वकालता च प्रतीयते। न चेयं प्रतीति रपरकालक्रियान्तरप्रत्ययमन्तरेण पर्यवस्यति। तस्माद्यावति पदसमूहे पदाहिताः पदार्थ- स्मृतयः पर्यवस्यन्ति, तावदेकं वाक्यम्। अर्थवादवाक्ये चैताः (६) पर्यवस्यन्ति, विनैव विधिवाक्यं विशिष्टार्थप्रतीतेः । (७)न च द्वाभ्यां द्ाभ्यां पदाभ्यों विशिष्टार्थ प्रत्ययपर्यवसानात् पञ्चषपद्वति वाक्ये एकस्मिन्रानात्वप्रसन्गः, नानात्वेऽपि विशेषणानां विशेष्यस्थकत्वात्, तस्य च सकृच्छुतस्य प्रधानभूतस्य गुणभूतविशेषणानुरोधेनावर्तनायोगात् । प्रधानभेदे तु वाक्यभेद एव। तस्माद्विधिवाक्यादर्थवादवाक्यमन्यदिति वाक्ययोरेव स्वस्त्रवाक्यार्थप्रत्य- यावसितव्यापारयोः पश्चात् कुतश्चिदपेक्षायां परस्परान्वय इति सिद्धम्। "अपि च वि धिभिरेतेन्द्रादिदैवत्यानी"ति (पृ० ३७० पं० २)। देवतामुद्दिश्य हविरवमृश्य च तद्विषयस्वत्वत्याग इति यागशरीरम्। न च चेतस्यनालिखिता देवतोहेषुं शक्या, न च स्वरूपरहितो चतसि शक्यते आलखितुमिति यागविधिनैव तद्रूपापेक्षिणा यादशमन्यपरेभ्यो जपि मन्त्रार्थवादेभ्यस्तद्रूपमवगतं तदभ्युपेयते, (८)रूपान्तरकल्पनार्या मानाभावात्, म. न्त्रार्थवादयोरत्यन्तपरोक्षवृत्तिप्रसज्ञाच्च। यथा हि 'व्रात्यो व्रात्यस्तोमेन यजतेति व्रात्य स्वरूपापेक्षाया 'यस्य पिता पितामहो वा सोमं न पिबेत् स व्रात्य'इति सिद्धवद् व्रात्यस्वरूप मवगत व्रात्यस्तोमविध्यपेक्षितं सद्विधिप्रमाणकं भवति, यथा वा स्वर्गस्य रप्मलौकिक 'स्वर्गकामो यजेते'ति विधिनाऽपेक्षित सदर्थवादतोऽवगम्यमानं विधिप्रमाणकम्, तथा देवता (१) इत्युक्त्मिति । वाक्यस्य सतः सापेक्षत्वे पारुषेयत्वमुपाधिरिति समन्वयसूत्रे उक्तमित्यर्थः । (२) यदि विधे: पाशस्त्यपरा अप्यर्थवादा भिन्नं वाक्यं ति 'अग्न्यैकत्वादेकं वाक्ये साकाङ्कं चेद्विमागे स्यादि त्यधिकरणविरोध इत्याशयेनाक्षिपति स्यादेतदिति। (३) परिहरति नेति। यथा सत्यपि वाक्यक्ये प्रयाजादिवाक्यानामवान्तरभेद एवमर्थवादानामप्य सत्वत्यर्थः। तहि प्रयाजादिवाक्यानामर्थवादवाक्यानां च को भेद इत्यत आह स.त्विति। स्तुतिपतिपनिद्वार विप्रहादि प्रयाजादि तु नान्यप्रतिपन्ती द्वारं किन्तु द्वारि इति भावः। (४) एवं संति-विध्येकवाक्यत्वेप्यर्थवादेषु पृथवपदार्थससर्गपतीत्या वाक्यमेदे सति। (५) प्रतीतिपर्यवसानतदभावाभ्यासुभयत्र वैषम्यमाह नेति। [ ६ ] वाक्येष्वेता :- इति पाठान्तरम्। (७) यद्यर्थवादेषु द्वारभूतार्थभेदात् वाक्यभेदस्तदाव्यतिप्रसङ्ग इत्याशंक्य परिहरति नचेति। पञ्चषट् पद्वति 'अरुणयेकहायन्ये'त्यादिवाक्ये नावान्हरवाक्यभेदपसक्गो विशेषेणाना भेदेपि विशेष्यक्रयादेरेकत्वान्तस्य गुणातुरोधनावृत्तरभावाद्गुणा एव तत्र समुच्चया इत्येकवाक्यतेत्यर्थः। इदमेव व्यतिरकद्वारापपादयति प- धानमेदे त्विति। 'आयुर्यज्ञेन कल्पतामि'त्यादी प्रधान मेदाद्वाक्यभेद इति भावः । (८) रूपान्तरेति। आरोपितदेवतःरूपोल्लेख इत्यर्थः ।

पा० ३ सू० ३४ ] अपशद्राधिकरणम्। १७३

रूपमपि। (१)ननूद्देशो रूपज्ञानमपेक्षते न पुना रूपसत्तामपि, देवतायाः समारोपेणापि च रूपज्ञानमुपपद्यते इति समारोपितमेव रुपं देवताया मन्त्रार्थवादैरुच्यते। (२)सत्यम्, रूपज्ञा- नमपेक्षते, तच्चान्यतोSसम्भवान्मन्त्रार्थवादेभ्य एव, तस्य तु रूपस्यासति बाधकेऽनुभ वारढं तथाभावं परित्यज्यान्यथात्वमननुभूयमानमसाम्प्रतं कल्पयितुम्। तस्याद्विध्यपोक्षेतं मन्त्रार्थवादैरन्यपरैरपि देवतारूपं बुद्धावुपनिधीयमानं विधिप्रमाणकमेवेति युक्तम्। स्यादे तत्, विध्यपेक्षायामन्यपरादपि वाक्यादवगतोऽर्थः स्वीक्रियते, तदपेक्षेत्र तु नास्ति, शब्द रूपस्य देवताभाबात्, तस्य च मानान्तरवेद्यत्वादित्यत आह-"न च शब्दमात्र" मिति। न केवलं मन्त्रार्थवादतो विभ्रहादिसिद्धिरपि त्वितिहासपुराणलोकस्मरणेभ्यो मन्त्रा र्थवादमूलेभ्यो वा प्रत्यक्षादिमूलेभ्यो वेत्याह-"इतिहासे"ति। श्लिष्यते-युज्यते। निगदव्याख्यातमन्यत। (३)तदेवं मन्त्रार्थवादादिसिद्धे देवताविग्रहादौ गुर्वादिपूजावद्देवतापू- जात्मको यागो देवताप्रसादादिद्वारेण सफलोऽवकल्पत (४) अचेतनस्य तु पूजामप्रतिपद्यमा नस्य तदनुपपत्तिः। (५)न चैवं यज्ञकर्मणो देवता प्रति गुणभावाद्देवतातः फलोत्पादे याग भाव्रनाया: श्रुतं फलवरत्वं यागस्य च ता प्रति तत्फलांशं बा प्रति श्रुत करणत्वं हातव्यम्। यागभावनाया एव हि फलवत्या यागलक्षणस्वकरणावान्तरव्यापारत्वाद्देवताभोजनप्रसादादीरनो कृषिकर्मण इव तत्तदवान्तरव्यापारस्य सस्याधिगमसाधनत्वम्, आग्नेयादीनामिवात्पत्ति परमापूर्वावान्तरव्यापाराणं भवन्मते स्वर्गसाधनत्वम्। तस्मात्कर्मणोऽपूर्बावान्तरव्यापारस्य वा देवताप्रसादावान्तरव्यापारस्य वा फलवश्वात् प्रधानत्वमुभयस्मिअ्नपि पक्षे समानम्, न तु देवताया विश्रहादिमत्याः प्राधान्यमिति न धर्मममिांसायाः सूत्रम् 'अपि वा शब्दपूर्व त्वाद्यज्षकर्म प्रधान गुणत्वे देवताश्रुतिः'इति विरुध्यते(६)। तस्मात्सिद्धो देवतानां प्रायेण ब्रह्मविद्यास्वधिकारः ॥ ३३ ॥ शुगस्य तद्नादरश्रवणात्तदाद्रवणात्सृच्यते हि॥। ३४॥ (७)अवान्तरसजति कुर्वन्नधिकरणतात्पर्यमाह-"यथा मनुष्याधिकारे"ति (पृ. ३७२ पं.२)। शङ्टाबीजमाह-"तत्र'ति । (८)निमृश्वनिखिलदुःखानुषज्गे शाश्वतिक आनन्दे कस्य नाम चेतनस्यार्थिता नास्ति, येनार्थिताया अमावाच्छूदो नाधिक्रियेत। ना.

(२) परिहरति सत्यममितति । (३) दृष्टानुसाराचच चतना देवतेत्याह तदेवमिति। (४) शब्दमात्रस्येत्यर्थः । (५) देवतातः कलोत्पत्ती श्रुतहानिमाशंवयाह नचैवमिति। हानाभवे हेतुमाह यागेति। (६) विरुष्यत इति। तथाचातिथिवत् देवता धर्मपरयोिेत ूर्वपक्षे अत िद्धा सू मी - सकेर्यज्ञ कर्मणो प्रधानमङ्गग्राहि न देवता 'यजेत स्वर्गकाम' इतियागगतफलसाधन ताया शब्दपूर्वत्वात देवता सूदेश्या भूतत्वाङ्व्यस्य यागस्य गुण इति गुणत्वे देवताशब्दो वर्तत इति सिद्धान्तितं तदस्मन्मतेपि देवताया गुणत्वस्वीकारान्न विरुध्यत इति भावः।

विद्यास्वधिकारस्तथा शद्राणामपि तथात्वात स स्यादिन्यवान्तरसङ्गतिहिति भावः । (८) पूर्वपचमाह निर्मृष्टेति।

१७४ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

प्यस्य ब्रह्मज्ञाने सामर्थ्याभावः। द्विविधं हि सामर्थ्य निज चान्तुकं (१)च। तत्र द्विजाती नामिव शुद्राणां श्रवणादिसामर्थ्य निजमप्रतिहतम्। अध्ययनाधानाभावादागन्तुकसामर्थ्या- भावे सत्यनधिकार इति चेद्। हन्ताऽ्डधानाभावे सत्यग्न्यभावाद्निसाध्ये कर्मणि मा भूद· विकारः, न च ब्रह्मविद्यायामगनिः साधनमिति किमित्यनाहितानयो नाधिक्रियन्ते। (२)न चा- ध्ययनाभावात्तरसाधनायामनधिकारो ब्रह्मविद्यायामिति साम्प्रतम्। (३)यतो युक्त 'यदाहवनी- ये जुहोती'त्याहवनीयस्य होमाधिकरणतया विधानात्तद्रपस्यालौकिकतयानारभ्याधीतवाक्य विहितादाधानादन्यतोऽनधिगमादाघानस्य च द्विजातिसम्बन्धितया विधानात् तत्साध्यो Sग्निरलौकिको न शूदस्यास्तीति नाहवनीयादिसाथ्ये कर्मणि शुदरस्याधिकार इति, नच तथा ब्रह्मविद्यायामलौकिकमस्ति साधनं यच्छूदरस्य न स्यात। (४)अध्ययनियम इति चेतू। न । चिकल्पासहत्वात्। तदध्ययनं पुरुषार्थे वा नियम्येत, यथा धनार्जने प्रतिभ्रहादि, करवर्थे वा, यथा 'व्राहीनवहन्ती'त्यवघातः। न तावत् कत्वर्थे, नहि स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति कं चित् क्रतुं प्रकृत्य पठथते, यथा दर्शपूर्णमासं प्रकृत्य 'ब्रीहीनवहन्ती'ति। (५)न चानारभ्या धीतमप्यव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धितया क्तुसुपस्थापयति, येन वाक्यनव क्रतुना सम्बध्येताध्य यनम्, नहि यथा जुह्वाद्व्यभिचरितक्रतुसम्बद्धमेवं स्वाध्याय इति। तस्मान्नैष ऋतवर्थे नियमो नापि पुरुषार्थे। पुरुषेच्छाधानप्रवृत्तिर्हि पुरुषार्थों भवति, यथा फलं तदुपायो वा। तदुपा येऽपि हि विधितः प्राक् सामान्यरूपा प्रवृत्तिः पुरुषेच्छानिबन्धनैव। इतिकर्तव्यतासु तु सामा न्यतो विशेषतश्च प्रवृत्तिविधिपराधीनैव(६)। नह्यनिगतकरणभेद इतिकर्तव्यतासु घटते। तस्माद्विव्यधीनप्रवृत्तितयाऽङ्गाना कत्वर्थता। (७)कतुरिति हि विधिविषयेण विधिं परामृ- शति विषयिणम्, तेनार्थ्यते विषयीक्रियत इति क्रत्वर्थः । न चाध्ययनं वा स्वाध्यायो वा तदर्थज्ञानं वा प्राग विधे: पुरुषेच्छाधीनप्रवृत्तिर्यन पुरुषार्थ: स्यात्। (८)यदि चाध्ययनेनैबा र्थावबोघरूपं नियम्यते ततो मानान्तरविरोधः, तद्रपस्य विनाप्यध्ययनं पुस्तकादिपाठेनाप्य

(१) शास्त्रीयमित्यर्थः। (३) समाध्ते यत इति। कर्मव्यम्र्नियतत्वादध्ययनस्य च विद्यायामनियतत्वाद्विषमो दृष्ात इति समाधानतात्पर्यम्। (४) अध्ययनक्रियायां लौकिकत्वेपि तत्रियम एव वैधत्वादलौ किक साधनं ब्रह्मविद्यायां स्यादित्यम-

(५) प्रकारणादध्ययननियमस्य क्रत्वर्थत्व निरस्य वाक्यादपि तन्निराकरोति नचेति। व्यापाया जुह्ा व्यापके कता बुद्धिस्थीकृते वाक्यं पर्णता क्रतुना सम्बन्धयति, स्वाध्यायस्तु स्वशाखात्मकोऽवयवी नकर्म- विशेषेण व्याप्त इत्यनुपस्थापिते कर्मणि कथं वाक्यमध्ययनस्य फर्मसम्बन्धं वदेदित्यर्थः। (६) विधिपराधीनैवोती। येन पुंसा विधितः करणविशेषो नाधिगतः स इतिकर्तव्यतामु न चेष्टते, नहि करणसामान्यमितिकर्तव्यतोपकार्य किन्तु विहितः कथं भावाकाङ्ग: करणविशेषः, तत्र च यदङ्गं साम न्यतो विशेषतम् तत सर्वत्र विध्यवीनैष प्रवृत्तिरिति भावः। (•) ननु क्रतुविध्योभेदात्कथं विध्यधीनपवृत्तिकता कत्वर्थतव्यत आह क्रतुरितीति। क्रतुरितिश- न्दो विषयेण कतुना तदमिधायक विषायण विधिशन्दं लक्षणया परामृशर्तीत्यर्थः। (८) अध्ययनादीना पुमर्थता तदानिताद्ष्टनयमश्र मा भूत अर्थज्ञानरुदृष्टप्रयोजनार्थमेवाध्ययनी कुतों न नियम्यत इत्याशंक्याह यदि चेति।

पा० ३ सृ०३४ ] अपशूदाधिकरणम् । १७५

िगमात्। (१)तस्मात् सुवर्ण भार्यम'तिवदध्ययनादेव फलं कलपनीयम्। तथा चाध्ययन विधरनियामकत्वाच्छूदस्याध्य यनेन वा पुस्तकादिपाठेन वा सामथ्यमस्ताति सोऽपि ब्रह्मवि द्यायामधिक्कतः । मा भूद्धाऽध्ययनाभावात्सवंत्र ब्रह्मविद्यायामधिकारः संवर्गविद्यारयां तु भवि- व्यति, 'अहहारे त्वा शुद्' इति शुद्र सम्बोध्य तस्याः प्रवृत्तेः। न चैष शुद्रशब्द: कदाचिदवयव व्युत्पच्याऽशूदे वर्णनीयः, अवयवप्रसिद्धितः समुदायप्रसिद्धेरनपेक्षतया बलीयस्त्वात्। तस्माद्यथाऽनधीयानस्येष्टी निषादस्थपतेरधिकारो वचनसा मर्थ्यदेवं संवर्गविद्यार्या शूदस्या धिकारो भविष्यतीति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः। न शूदस्याधिकारो वेदाध्ययनाभावादिति। अयमभिसन्घिः-यंद्यपि 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य' इत्यध्ययनविधिन किश्वित्फलवत्कर्मारभ्याम्नातो, नाप्यव्यभिचरितक्रतु- सम्बन्घपदार्थगतः, नहि जुह्लादिवत्स्वाध्यायोऽवयभिचरितक्रतुसम्बन्ध(२)स्तथापि स्वा-

सुवर्ण भारयमिति वदार्थवादिकं वा फलं कल्पयित्वा (३)विनियोगभज्गेन स्वाध्यायेनाधीयी तेत्येवमर्थः कल्पता, कि वा (४)परम्परयाऽप्यन्यतेऽपेक्षितमिगम्य निर्ृणोत्विति विशये न दषद्वारेण परम्परयाऽप्यन्यतोऽपेक्षितप्रतिलम्मे च यथाश्रुतिविनियोगोपपतौ च सम्भव- न्यां श्रुत विनियोगभङ्कनाध्ययनादेवाश्रुतादृष्टफलकल्पनोचिता। (५)दष्टश्र स्वाध्यायस्याध्ययन संस्कारस्तेन हि पुरुषेण सम्प्राप्यते, प्राप्तश्च फलवत्कर्मव्रह्मावबोधमभ्युदयनिःश्रयसप्रयोजन- मुपजनयति, न तु सुवर्णधारमपदौ दृष्टद्वारेण परम्परयाप्यस्त्यपेक्षितं पुरुषस्य, तत्माद्विपरिव- त्य (६) साक्षाद्वारणादेव विनियोगभज्जेन फलं कल्पते। (७)यदा चाध्ययनसंस्कृतेन स्वाध्या येन फलवत्कर्मब्रह्मावबोधो भाव्यमानोऽ्भयुदयनिःश्रेयसप्रयोजन इति स्थापितं, तदा यस्या व्ययनं तस्यैव कर्मब्रह्मावब्योधोऽभ्युदयनिःश्रेयसप्रयोजनो नान्यस्य, यस्य चोपनयनसंस्कार- स्तस्यैवाध्ययनं, स च द्विजातीनामेवेत्युपनयनाभावेनाध्ययनसंस्काराभाबात् पुस्तकादिपठित- स्व्राध्यायजन्योरऽर्यवबोधः शूदाणों न फलाय कल्पत इति शासत्रीयसामर्थ्याभावान्न शूद्रो ब्रह्मविद्यायामधिकृत इति सिद्धम्। "यज्ञेऽनवक्लृप" इति (प. ३७२ पं. ६ ) यज्ञ- भ्रहणमुपलक्षणार्थेम्, विद्यायामनवक्लप्त इत्यपि द्रष्टव्यम्, सिद्धवदभिधानस्य न्यायपूर्वक स्वान्न्यायस्य चोभयत्र (८)साम्यात। द्वितायं पूर्वपक्षमनुभाषते-"यत्पुनः संवर्गवि

(१) परिशेषादव्ययन मपूर्वविधखडयाह तस्मादिति। (२) वाक्यपकरणयोरभाविऽिवि कल्पनालाघवेन सामर्थ्यरूपलिङ्गेन चानुगृह्दीतस्तव्यपत्यय:् र्मं पाा न्यमवग मयन्ध्ययनस्य संसकार कर्मत्वमापादयतीत्याह तथापीति। (३) विनियोग: पदान्वयः। (४) परम्परयेति। अक्षरपातिपदार्थव्युत्पत्तिविचारपरस्यत्यर्थः । अन्यतः-अनुष्ठानतः, अप क्षित मर्थबोषमित्यर्थ: (५) अर्थबोधेष्ध्ययनस्य सामर्थ्य प्रदर्शयत्राह दृष्टश्ेति । संस्कारोऽवाति सैव प्रदर्श्यते तेन हीत।

(*) लिखितपठितवेदादर्थबोध इति पूर्वपक्ष्युक्त दूषयत्राह यदा चेति। (८) 'तस्माच्छूद्र' इति एतच्छन्दपरामृष्टन्यायस्य यज्ञवद्ययोस्तुत्यत्वादित्यर्थ ।

१७६ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

द्याया" मिति। दूषयति-'न तल्लिङ्गम्"। कुतः१ "न्यायाभावात्"। न तावः च्छदः संचर्गविद्यायां साक्षाच्चोदयते यथैतया निषादस्थपति याजयेदिति निषादस्थपतिः, किं त्वर्थवादगतोऽयं शुद्शब्दः स चान्यतः सिद्धमर्थमवद्योतयति न तु प्रापयतीत्यध्वरमीमा सक:। (१)अस्माकं त्वन्यपरादपि वाक्यादसति बाधके प्रमाणान्तरेणार्थोSवगम्यमानो वि घिना चापेक्षितः स्वीक्रियत एव। न्यायश्वास्मित्रर्थे उक्तो बाधकः । न च विध्यपेक्षाऽस्ति, द्विजात्यधिकारप्रतिलम्मन विधे: पर्यवसानात्। विध्युद्देशगतत्वे त्वयं न्यायोऽपोद्यते वचन बलान्निषादस्थपतिवन्न त्वेष विध्युद्देशगत इत्युक्तम्। तस्मान्नार्थवादमात्रच्छदाधिकारसिद्धि- रिति भाव: । अपि च किमर्थवादबलाद्विद्यामत्रेधिकार: शूदस्य कल्प्यर्ता संवर्गविद्यार्या वा ? न तावद्वियामात्र इत्याह-"कामं चायमि"ति। नहि संवर्गविद्यायामर्थवाद: श्रुता विद्यामान्रेऽधिकारिणमुपनयत्यतिप्रसङ्गात्। अस्तु तर्हि संवर्गविद्यायामेव शूदस्याधिकार इत्यत आह-"अर्थवादस्थत्वादि"ति(२)। तत्किमेतच्छूदपदं प्रमत्तगीतं? न चैतघुक्तत, तुल्यं हि साम्प्रदायिकमित्यत आह-"शक्यते चायं शूद्रशब्द"इति। (३)एवं किलात्रो- पाख्यायते-'जानश्रुतिः पौत्त्रायणो (४)बहुदायी श्रद्धादेयो बहुपाक्यः प्रियातिथिर्बभूव। स च तेषुतेषु प्रामनगरशङ्गाटकेषु(५) विविधानामन्नपानानां पूर्णानतिथिभ्य आवसथान्कार यामास-'सर्वत एत्यैतेष्वावसथेषु ममान्नपानमर्थिन उपयोक्ष्यन्त' इति। अथास्य राजो दान- शौण्डस्य(६) गुणगरिमसन्तोषिताः सन्तो देवर्षयो हसरूपमास्थाथ तदनुप्रहाय तस्य निदा घसमये दोषा(७) हर्म्यतलस्थस्योपरि मालामाबध्याजग्मुस्तेषामग्रेसरं हंस सम्बोध्य पृष्ठतो व्रजन्नेकतमो हंसः साद्भुतमभ्युवाच-"मल्लाक्ष मल्लाक्ष(८) । जानश्रुतेरस्य पौत्त्रायणस्य ध्ुनिशं दुलोक आयतं ज्योतिस्तन्मा (९)प्रसाडक्षीमैतत्त्वा घाक्षीदि"ति। तमेवमुक्तवन्तम- प्रगामी हंसः प्रत्युवाच-"क वरमेनमेतत्सन्तं सयुग्वानमिव रक्रमात्थ"। अयमर्थः- वर इति सोपहासमवरमाह। अथ वा वरो वराकोडयं जानश्रुतिः। कमित्याक्षपे, यत्मादयं वराकस्तस्मात्कमेनं किभूतमेत(१०)तसन्त प्राणिमात्रं रक्कमिव सयुग्वानमास्थ। (११)युग्वा गन्त्री शकटी, तया सह वर्तत इति सयुग्वा रैक्कस्तमिव कमेनें प्राणिमात्रं जानश्रुतिमात्थ रैक्स्य हि ज्योतिरसहयं न त्वेंतस्य प्राणिमात्रस्य। तस्य हि भगवतः पुण्यज्ञानसम्पनस्य

(१) अतत्पर: शब्दो नाज्ञातार्थबाधीतिमते मा भूल्लिङ्गादधिकारसिद्धि: शूद्र्य, सतिदधातम ु कि न स्यादत आहास्माकं त्विति।

धिकारिबोधकत्व मसामर्थ्यन्यायविरोधेनान्यपरशव्दस्य स्वार्थबोधकत्वासम्भवादिति उतरा्यभावः। (३) शुद्रशबदस्यावयव वृत्तिपदर्शनार्थमाख्यायकां श्रीतीमनुक्रामति एवं किलेति। (४) पुत्रसंज्ञस्यापत्यं पौत्रः तस्यापत्यं पौत्रायण इत्यर्थः। श्रद्धया देयं यस्य स तथा। पाक्यमन्नं बहुविधं यस्य गृहे स तथा। (५) चतुष्पथेषु। (६) शूरस्य। () रात्री, अव्ययपदमिदम्। (८) विरुद्धलचणयानधेत्युपालम्मार्थ सम्बोधनम्। (९) स्वर्गगमने मसर्कि माकुर्वत्यर्थः । (१०) एतदूचन मास्थेति सम्बन्धः। ( ११ ) युग्वेति । युजिधातो: कतरि 'अन्येभ्योपि दृश्यन्त' इति सूत्रेण क्वनिपि कृते युग्वेति सिध्यति, स्वारूडं पुरुषं देशान्तरेण युनक्ीत्यर्थः।

पा०३ सू० ३५] अपशूद्राधिकरणम् । १७७

रैक्वस्य ब्रह्मविदो धर्मे त्रैलोक्योदरवर्तिप्राणमृन्मान्रधर्मोऽन्तर्भवति न पुना रैक्कधर्मंकक्षां कस्य चिद्धर्मोऽवगाहत इति । अथैष हंसवचनादात्मनोऽत्यन्तनिकर्षमुत्कर्षकाष्ठा च रैक्वस्योपश्रुत्य विषण्णमानसा जानश्ुतिः कितव इवाक्षपराजितः पौनःपुन्येन निःशसन्तुद्वेलं(१) कथमपि नि० शथमतिवाहयांबभून्। ततो निशान्तपिशुनमनिभृतवन्दारुवृन्दप्रारब्धस्तुति सहस्रसंवलितं(२) मञलतूर्यनिर्धोषमाकर्ण्य तल्पतलस्य एव राजैकपदे(३) यन्तारमाहूयादिदेश-"रैक्काह्वयं ब्रह्म- विदमेकरति सयुग्वानमतिविवित्तेषु तेषुतेषु विपिननगनिकुज्जनदीपुलिनादिप्रदेशेष्वन्विष्य प्र. यत्नतोऽस्मभ्यमाचक्ष्ते"ति। सच तत्रान्व्विष्यन् क्वचिदतिविविक्ते देशे शकटस्याधस्तात पामानं कण्डूयमानं ब्राह्मणायन(४)मदाक्षीत्। दृष्ट्वा च रैक्कोयं भवितेति प्रतिभावानुपविश्य सविनयमप्राक्षीत्-"तवमसि हे भगवन् ! सयुग्ता रैक्व"इति। तस्य च रैक्कमावानुमति च तैस्तरिज्ञितैगारईस्थ्येच्छा धनार्या(५) चोन्नीय यन्ता राज्ञे निवेदयामास। राजा तु तं निश म्य गर्वा षट्शतानि निष्कं च हारं चाश्वतरीरथं चादाय सत्वरं रैक्कं प्रतिचक्रमे। गत्वा चाभ्युवाद "हे रैक्क ! गवां षट्शतानी पानि निष्रश्च हारश्वायमशवतरीरथ(६) एतदादत्स्व, अ- नुशाधि मां भगवधनि"ति। अथैवमुक्तवन्तं प्रति साटोपं च सस्पृहं चोवाच रैक्र :- "अह हारेत्वा शूद्ध तवैव सह गोभिरस्तिव"ति। अहेति निपातः साटोपमामन्त्रणे। हारेण युक्ता इत्वा गन्त्री रथो हारेत्वा गोभि: सह तवैवास्तु किमेतन्मात्रेण मम घनेनाकल्पवर्तिनो गार्ह- स्थ्यस्य निर्वाहानुपयोगिनेति भावः । 'आहर त्वे'ति तु पाठो Sनर्थकतया च गोभि: सहेत्यत्र प्रतिसम्बन्ध्यनुपादनेन चाचार्येर्दृषितः। तदस्यामाख्यायिकार्यां शक्यः शूइशन्देन जानश्रुती राजन्योऽप्यवयवव्युत्पत्या वत्तुं, स हि रैक्कः परोक्षज्ञतां चिख्यापयिषुरात्मनो जानश्रुतेः शूदे. ति शुच सूचयामास। "कथ पुनः शुद्रशन्डेन शुगुत्पन्ना सुच्यत इति ? उच्यते, "तदाद्रवणात्"। तद्याचष्टे-"शुचमभिदुद्वाव" जानश्रुतिः। शुचं प्राप्तवानित्यर्थः। 'शुचा वा'जानश्रुतिः "द्रुट्वे'शुचा प्राप्त इत्यर्थः। अथवा ज्ुचा रैकं जानश्रुतिर्दुद्वाव, गतवान्, तत्मात्तदाद्रवणादिति तच्छब्देन शुग्बा जानश्रुतिर्वा रैक्को वा परामृश्यत इत्युक्तम् ॥ ३४॥ मृ० (७)क्षत्त्रिपत्वगतेश्वोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् ॥३५॥ "इतश्च न जातिशूद्रो जानश्रुतिः । यत्कारणं" (० ३७४ पं० ८) प्रक. रणनिरूपणे क्रियमाणे क्षत्त्रियत्वमस्य जानश्रुतेरवगम्यते। चैत्ररथेन लिन्नादिति व्याचक्षाणः प्रकरणं निरूपयति-"उत्तरत्र संवर्गविद्या वाक्यशेषे" चैत्ररथेनाभिप्रतारिणा निश्चित क्षत्रियत्वेन समानार्यां सवर्गविद्यार्या समभिव्याहाराल्लिङ्गात् संदिग्घक्षत्रियभावो जानश्रुतिः क्षत्रियो निक्चीयते। "अथ ह शौनकं च कापयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनि सू

(१) चिग्ताविष्टत्वादपारम्। (२) स्तावकसमूद्यकृतस्तुतिस्तुत मित्यर्थ: । (३) झटिति । (४) विप्रवषधारिणम्। (५) धनेच्छाम् । (६) अश्वतरीयुक्ता रथ: । (.) एवन्तावन्न्यायबलेन शूदशन्दलिङ्गमन्ययोपपादितम, अधुना शूद्राधिकारवारकबहुलिङ्गविरो-

१७८ सटिप्पणभामरयां [अ०१

देन परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी विभिक्ष इति" प्रसिद्धयाजकत्वेन कापेयेनाभिन्नता रिणो योग: प्रतीयते। ब्रह्मचारिभिक्षया चात्याशदत्वमवगम्यते। नहि जातु ब्रह्मचारी शू. दान मिक्षते। याजकेन च कापेयेन योगाद्याज्योऽभिप्रतारी, क्षत्रियत्वं चास्य चैत्ररथित्वात्, 'तस्माच्चैत्नरथिनामैकः क्षत्रपतिरजायते'ति वचनात्।()चैत्रिवं चा्य काेयेन याज केन योगातू। "एतेन वै चित्ररथं कापेया अयाजयन्निति" छन्दोगानां द्विरात्रे श्रयते। तेन चित्ररथस्य याजकाः कापेयाः । (२)एष चाभिप्रतारी चित्ररथादन्यः सन्नैव कपियानां याज्यो भवति यदि चैन्ररथिः स्यात्, समानान्वयानां हि प्रायेण समानान्वया याजका भवन्ति। तस्माच्चैन्नरथित्वादभिप्रतारी काक्षसेनिः क्षत्रियः। तत्समभिव्याहाराच जानश्रुतिः क्षत्रियः सम्भाव्यते। (३)इतश्च क्षत्रि पो जानश्रुतिरित्याह "क्षन्तृप्रेषणादैश्वर्य- योगाच"। (पृ० ३३५ पं० ७) क्षतप्रेषणे चार्थसम्भवे(४)च तादशस्यान्यवदान्यप्रष्ठस्यै- इच्य प्रायेण क्षत्रियस्य ष्ट युधिष्ठिरादिवदिति ॥३५॥ सृ० संस्कारपरामर्शात्तदभावाभिलापाच्च । ३६।। (५)न केवलमुपनीताध्ययनविधिपरामर्शेन न शूदस्याधिकारः, किन्तु तेषु तेषु विद्यो पदशप्रदेशेषूपनयनसंस्कारपरामर्शात् शुदस्य तदभाव्ाभिधानाङ्रह्यविद्यायामनधिकार इति। नन्वनुपनीतस्यापि ब्रह्मोपदेशः श्रयते 'तान्हानुपनीयैवे'ति, तथा शुदस्यानुपनीतस्यैवाधिका सो भविष्यतीत्यत आह-"तान् हानुपनीयैवेत्यपि प्रदर्शितवोपनयनप्राप्तिः"। (पृ० ३७६ पं० १) प्राप्तिपूर्वकत्वात्प्रतिषेधस्य येषामुपनयनं प्राप्तं(६) तेषामेव तन्निषि ग्यते। तच्च द्विजातीनामिति द्विजातय एव निषिद्धोपनयना अधिक्कियन्ते न शूर इति॥३६॥ सृ० तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः॥ ३७॥ "सत्यकामो ह वै जाबालः प्रमीतपितृकः स्वां मातरं जबालामपृच्छत्-'अहमाचा- मकुले ब्रह्मचर्य चरिष्यामि, तद्रवीतु भवती किंगोत्रोऽहमि"ति। साऽब्रवीत-'त्वजनक परिचरणपरतया नाहमजासिषं यद्गोत्रं तवेति। स त्वाचार्य गौतममुपससाद। उपसद्यो चाच 'हे भगवन् । ब्रह्मचर्यमुपेयां त्वयी'ति। स होवाच-'नाविज्ञातगोत्र उपनीयत इति किंमोत्रोऽसी'ति। अथोवाच सत्यकामो-नाहं वेद स्वं गोन्रं, स्व्रां मातरं जबालामपृच्छ, सापि न वेदे'ति। तदुपश्रुत्याभ्यधाद्गीतमः-'नाद्विजन्मन आर्जवयुक्तमीदृशं वचस्तेना

(१) नन्वस्य चत्ररथित्वं न श्ुतमित्यत आह चैत्ररथित्वं चेति। (२) नजु कापेययाज्योगभिप्रतारी चित्ररथ एव क न स्यादत आह एष चेति। नाममेदादन्यत्वे सति नईॅक्यत्वात्तथाजके न याज्यत्वमित्यर्थः। (३) एवं वाक्यारम्मे सन्देहे स्वीकृत्य वाक्यशेषान्रििर्णयं विधायेदानी तुसन्देह एवायुक्त शध्प- रामशात्मागेव 'सह कत्तारमुवाचे'त्य मात्यैष िना क्षत्रियत्वनिश्वयादित्याह इतश्रतति । (v) बहुदायी बहुपाक्य इति अर्थसम्भवोपि क्षत्रियस्यव दृष्ट इति भावः। (९) आयसूत्र एवाध्ययननियमस्य सूत्रित वात पुनरुक्तिमाशक्याह न केवलमिति। (६) प्राप्तमिति। 'ते ह समित्पाणयः पूर्वाट्वे प्रतिचक्रमिरे' (छां० ५।११।) इति पूर्ववाक्ये ब्रम्म- ना उपनयनार्थमागता इति पाप्मुपनयनं निषिध्यत इत्यर्थः ।

पा०३ सू०३९] कम्पनाधिकरणम् । १७९

स्मित्न शूद्रत्वसम्भावनास्तीति त्वां द्विजातिजन्मानमुपनेष्य' इत्युपनेतुमनुशासितुं च जाबाल गौतमः प्रवृत्तः । तेनापि शूदस्य नाघिकार इति विज्ञायते । "न सत्यादगा" इति। न सत्यमतिक्रान्तवानसीति ॥ ३७॥ सृ० (१)अवणाध्ययनार्थप्रतिषेघात् स्मृतेश्च॥ ३८॥। निगदव्याख्यातन भाष्येण व्याख्यातम्। अतिरोहितार्थमन्यत् ॥ ३८॥ सू० कम्पनात् ॥ ३९॥ (२) प्राणवज्रश्रुतिबलाद्वाक्यं प्रकरणं भड़्कत्वा वायुः पञ्चवृत्तिराध्यात्मिको बाह्यथात्र प्रति पायः। तथाहि-प्राणशब्दो मुख्यो वायावाध्यात्मिके, वज्रशब्दश्चाशनी। अशनिश्व वायु परिणाम: वायुरेवह बाह्यो धूमज्योतिःसलिलसम्वलितः पर्जन्यभावेन परिणतो विद्युतस्त- नयित्नुवस्यशानभावन विवर्तते। यद्यपि च सरवें जगदिति सवायुकं प्रतीयते, तथापि सर्व- शब्द आपेक्षिकोऽपि न स्वाभिधेयं जहाति किन्तु सङ्कुचितवृत्तिभवति। प्राणवजूशब्दौ तु ब्रह्मविषयत्व स्वार्थमेव त्यजतः। तस्मात्स्वार्थत्यागाद्वरं वृत्तिसश्ोचः स्वार्थलेशावस्थानात्। अमृतशन्दोऽपि मरणाभाववचनो न सार्वकालिकम् तदभावं ब्रूते, ज्योतिर्जीवितयापि तदुप- पत्तेः, यथा अमृता देवा इति। तस्मात्प्राणवजश्रुत्यनुरोधाद्वायुरेवात्र विवक्षितो न ब्रह्मेति प्राप्तम् । एव प्राप्ते उच्यते-'कम्पनात्' सवायुकस्य जगतः कम्पनात्, परमात्मैव शब्दादूं प्रमित इति (३) मण्डुकप्लुत्यानुषज्यते। ब्रह्मणो हि बिभ्यदेतज्गत् कृत्स्ं स्वव्या पारे नियमेन प्रवर्तते न तु मर्यादामतिवर्तते। (४)एतदुक्त भवति-न श्रुतिसक्कोचमात्रं श्रुःयर्थपरित्यागे हेतुरपि तु पूर्वापरवाक्यकवाक्यताप्रकरणाभ्यां सम्वलितः श्रुतिसंकोचः । त- दिदमुक्त "पूर्वापरयोग्रन्थभागयोर्व्रह्मैव निर्दिश्यमानमुपलभामहे, इहैव कथ मन्तराले वायुं निर्दिश्यमानं प्रतिपद्येमही"ति (पृ० ३७८ प० १२) । तदवेव वाक्यकवाक्यता दर्शिता। प्रकरणादपीति भाध्येण प्रकरणमुक्तम् । (५)यत् खलु पृष्टं तदेव

(१) स्मृत्या अवणादिनिषेधाच नाधिकार इत्याह श्रवणेति। प्रतिषेधात-वेद शण्वतः पठतो या शूहस्य सीसलाक्षम्यां तताभ्यां अत्रद्यपुरणात्मकेन प्रायश्वत्तेन तस्याध्ययननिषधस्मरखात इति सूनारथं:4 (२) नतु तदेव शुक्रं तब्ह्वोति च, भयादग्मिस्तपतीति च प्राचीनपराचीनवचनसन्तयास्य े कवाक्यत्वादन्यत्र धर्मादिति अम्मपकरणाच्च ब्रझ्मपरत्वागते: कर्थ पूर्वपक्षोत्थापनमत माह ाणवजोति। वायुपरिम्हे वञ्तशब्दः श्रुतिवृत्त: स्यादिति श्रतिः। प्राणश्षुतिबलाद्वायुराध्यात्मिको शारीरः, वज्रश्ुतिबला- द्वावन्र वायुरत्र प्रतिपाध:, नहि पाणमात्रस्य वज्ोद्मनहेतुता, उमयोक्ष चिन्तनमेंकं संवर्गविद्यावदिति न वाक्यभेद इति भावः। (३) मण्डूकेति। यथा मण्डूको बहून विहाय स्वपङ्किगतमण्डूकं प्रति पलवते एवं शब्दादिति व्ययहे तापि प्रतिज्ञा हेतुनाऽनुषज्यत इत्यर्थः । (४) ननु प्राणवजूश्रुत्योः स्वार्थत्यागभयात्सर्वशब्दसक्कोच उक्त: तत्कथ सवायुकजगत्पतीतिरत आह एतदुक्तमिति। (५) अङ्गाकाङ्कस्य प्रघानस्य वचनं प्रकरणमिति प्रकरणलक्वण प्रस्तुते वर्तयत्ाह यत्खल्विति । पृड् जिज्रास्यत्वात्मधानं तस्य नियम्तृत्वादीनि पतिपत्तावङ्गानि पतिवचनेन निरूप्यम्त इति पकरणसिद्धिरित्यर्थ

१८० सटिप्पणभामत्यां [अ० १

प्रधानं प्रतिवक्तव्यमिति तस्य प्रकरणम्। पृष्टादन्यह्मिस्तूच्यमाने शात्रमप्रमाणं भवेदस म्बद्धप्रलापित्वात्। यत्तु वायुविज्ञानात् क्वचिदमृतत्वमभिहितमापेक्षिकं तदिति। 'अपपु० नर्मृत्युं जयतीति श्रुत्या ह्यपमृत्योरविजय उक्तो न तु परममृत्युविजय इत्यापेक्षिकत्वं तच् तत्रैव प्रकरणान्तरकरणेन हेतुना। न केवलमपश्रुत्या तदापेक्षिकमपि तु परमात्मानमभिधाया- तोन्यदार्तमिति वाय्वादेरार्तत्वाभिधानात्। न ह्यार्ताभ्यासादनार्तो भबतीति भावः ॥३९॥ सृ० ज्योतिदेशनात्।। ४० ।। (१) अत्र हि ज्योतिःशव्दस्य तेजसि सुख्यत्वाद्ब्रह्मणि जघन्यत्वात् प्रकरणाच्च श्रुते- र्बलीयस्त्वात् पूर्ववच्छुतिसंकोचस्य चात्राभावात, प्रत्युत ब्रह्मज्योतिःपक्षे क्त्वाश्रुतेः पूर्वका लार्थायाः पीडनप्रसङ्गात्, समुत्थानश्रुतेश्च तेज एव ज्योतिः, (२)तथाहि-समुत्थानमुद्ग मनमुच्यते, न तु विचेकविज्ञानम्। उद्गमनं च तेजःपक्षेऽरचिरादिमार्गेणोपपद्यते। आदि त्यश्षाचिराद्यपेक्षया परं ज्योतिर्भवतीति। 'तदुपसम्पद्य' तस्य समीपे भूत्वा स्वेन रूपेणाभि- निष्पद्यते, कार्यब्रह्मलोकप्राप्ती क्रमेण मुच्यते। ब्रह्मज्योतिःपक्षे तु ब्रह्म भूता का परा रुवरू पनिष्पत्तिः। (३)न च देहादिविविकब्रह्मस्वरूपसाक्षातकारो वृत्तिरुपोऽभिनिष्पत्, साहि ब्रह्म भूयात् प्राचीना न तु पराचीना सेयमुपसम्पद्येति क्वाश्रुतेः पीडा। तस्मात्तिसृभिः श्रुतिभिः प्रकरणबाधनात्तेज एवात्र ज्योतिरिति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते ड्रभिर्ध यते-परमेव ब्रह्म ज्योति:शब्दम्। कस्मात् ? दर्शनाव। 'तस्य हीह प्रकरणेऽनुवृत्तिदृश्यते" (पृ० ३८१ पं० २)। यत् खलु प्रतिज्ञा यते यच्च मध्ये परामृश्यते यच्चोपसंहियते स एव प्रधानं प्रकरणार्थः। तदन्तःपातिनस्तु सर्बे तदनुगुणतया नेतव्याः, न तु श्रुत्यनुरोधमात्रेण प्रकरणादनक्रष्टव्या इति हि लोकस्थि तिः। अन्यथोपांशुयाजवाक्ये जामितादोषोपक्रमे तत्प्रतिसमाधानोपसंहारे च तदन्तःपातिनो 'विष्णुरुपांशु यष्टव्य' इत्यादयो विधिश्रुत्यनुरोघेन पृथग् विधयः प्रसज्येरन्। (४)तत्किमि- दानीं तिस्रः साहस्योपसद: (कार्या) द्वादशाहीनस्येति (५)प्रकरणानुरोधात् समुदायप्रसिद्धिब- ललब्घमहर्गणाभिधानं परित्यज्याहीनशब्द: कथमप्यवयव्युत्पत्या साह ज्योतिष्टोममभिधाय तत्रैव द्वादशोपसत्तां विधत्ताम्। स हि कृतस्नविधानान्न कुतश्चिदपि हयिते क्रतोरित्यहीन: (१) ननु ज्योतिरषां ज्योतिरिति ब्रह्मापि ज्योतिःशब्दवाच्यममिति कथमादित्य इति पूर्वपचस्नत्राड अत्र हाति। (२) ननु समुत्थानं विवेक इते दहराधिकरणे व्याख्यातमत आह तथाहीति। अनसिद्धेर्न विवेकवि ज्ञानमित्यर्थ:। (३) नन्वमिनिष्पन्तिर्ब्रह्मसाक्षात्कार : ्यादित्यत आ िाूभिनि्त्ुप सम्पत्तेः पाप्ते: पूर्वा सती परत्वेन वक्तुमशक्येत्यर्थः। (१) प्रकरणमतुरुष्य श्रतिमङ्गेविकरणविरोध शङ्कते तदिति। (५) प्रस्तुतेऽतिपरसङ्गपदर्शनायाभत्यं पूर्वपक्षमाह प्रकरणेति। अत्रोपसद इष्टयस्तत्त्रित्वं ज्योतिषेम- स्यैव, द्वादशतवं तु साहस्योताहीनस्येति विचार:। साह्न एकाहत्वाज्ज्योतिष्टोमोSहीनो8हर्गण साध्यत्वादद्वाद- शाहादिः। अह्वीनश्रुतिर हर्गणे रूढा, पाणिनिस्तु स्वरार्थ प्त्ययमतुशशास, अतः सा ज्योतिःश्रुतिरेव ब्रझ्मपक- रणरुद्धा साह्वमभिदध्यात् तत्रैव च द्वादशोपसत्ता विदध्यात् तत्किम् विधत्ताम, अय्ुक्तं हि विधातुमुत्कर्षस् सिद्धान्तितत्वाव इत्यर्थ: ।

पा०३ सू०४०] ज्योतिर्दर्शनाधिकरणम्। २८१

शक्यो वकतुम्। मैवम्। (१)अवयवप्रसिद्धे: समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसीति श्रुंत्या प्रकरणंबा. धनान् द्वादशोपसत्तामहीनगुणयुक्के ज्योतिष्टोमे शक्नोति विधातुम्। नाव्यतोपकष्टः सनह र्गणस्य विधत्ते, परप्रकरणेऽन्यधर्मविधेरन्याध्यवात्। असंबद्धपदव्यवायविच्छिन्नस्य प्रकर- णस्य पुनरनुसन्धानक्लेशात्। तेनानपकृष्टेनैव द्वादशाहीनस्येति वाक्येन साहस्य तिस्र उपसदः कार्या इति विधिं स्तोतुं द्वादशाहविहिता द्वादशोपसत्ता तत्प्रकृतित्वेन च सर्वाहीनेषु प्राप्ता नि० बीतादिवदनूद्यते(२)। तस्मादहीनश्रुत्या प्रकरणबाधेऽपि न द्वादशाहीनस्येत वाक्यस्य प्रकर-

नापकर्षस्तदगत्या, पौष्णादो च कर्मणि तस्यार्थवत्त्वादिह त्वपकृष्टस्यारचिरादिमा्गोपदेशे फल स्योपायमार्गप्रतिपाद केऽतिविशदे 'एष सम्प्रसाद' (४) इति वाक्यस्याविशदैकदेशमात्रप्रतिपाद- कस्य निष्पयोजनत्वात्। न च द्वायशाहीनस्येतिवद्यथो क्ात्मध्यानसाधनानुष्ठानं स्तोतुर्मेष सम्प्रसाद'इति वचनमर्चिरादिमार्गमनुवदतीति युक्तम्। स्तुतिलक्षणायां स्वाभिधेयसंसर्गतात्न र्येररित्यागप्रसङ्गात्, द्वादशाहनिस्येति तुवाक्ये स्वार्थसंसर्गतात्पर्ये प्रकरणविच्छेदस्य प्राप्तातु वादमात्रस्य चाप्रयोजनत्वमिति स्तुत्यर्थो लक्ष्यते। न चैतद्दोषभयात्समुदाय प्रसिद्धिमुल्लङ्ध्याव. यवप्रसिद्धिमुपाध्रित्य साह्षस्यैव द्वादशोपसत्तां विधातुमहति, त्रित्वाद्वादशत्वयोर्विकल्पप्रसज्ञात्। न घ सत्यां गतो विकिल्पो न्याय्यः, साहाहनिपदयोक्ष प्रकृतज्योतिष्टोमाभिधायिनोरानर्थ- क्यप्रसन्गात्, प्रकरणादेव तदवगतेः, (५)इह तु स्वार्थसंसर्गतात्पर्ये नोक्तदोषप्रसङ्ग इति पार्वापर्यपर्यालोचनया प्रकरणातुरोधाद्रूढिमपि पूर्वकालतामपि पैरित्यज्य प्रकरणानुगुण्येन ज्योतिः परं ब्रह्म प्रतीयते। (६) यत्तूकं मुमुक्षोरादित्य प्राप्तिरभिहितेति। नासावात्यन्तिको मोक्षः, किन्तु कार्यब्रह्मलोकप्राप्तिः। (७)न च क्रममुक्त्यभिप्रायं स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत इति वचनम्, नत्येतत्प्रकरणोक्तं ब्रह्मततत्वं विदुषो गत्युत्क्रान्ती स्तः । तथा च श्रुतिः-'न तस्मा- रप्राणा उत्क्रामन्ति अत्रैव समवनीयन्त' इति। (८)न च तद्द्वरेण कममुक्तिः । अर्चिरादि-

(१) परमसिद्धाम्तेन परिजिहीर्षुरेकदेशमनुजानाति अवयवेति। (२ ) निर्वातादिवदिति । 'निवीतं मनुष्याणा प्राचीनावीतं पितृ णासुपर्वीरते्ता दे व ा न म त ्ा द र्श पूर्ण म ् प्करणे भ.म्नातम्। तत्रोपवीत विधीयते इतरयास्तु विधिरर्थवादी वेति संशये द्यारुपवीतवद्विधि: इति पूर्व- पक्षे, मनुष्यारयां क्रियासु सोकयेंग निर्वातस्य पितृयज्ञे वचनान्तरण पाचीनार्वीतस्य च पात्तत्वाच्चार्थवाद ऐवा- पवीतं स्तोतुं यथा तद्वदित्यर्थ: । (३) पूषादिमन्त्राणां दर्शपूर्णमासमकरणोंक्कानाम गत्य।पकर्षस्वीकार इत्याह पूषादीति। (४) एव सम्प्रसाद इति का० मु० पु० पाठः। (५) अस्तु तहि ज्योतिर्वा क्येष्वपि श्रतिषशादादित्यवादिनो निर्गुणानुपयोगादर्चिरादिमार्गें उपयोग।- चोत्कर्षस्तताह इड त्विति। (६) ननु 'स यावत क्विप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छती'तिपस्तावांत आदित्यस्येत्यप्यस्ति प्रकरणमित्यु- कमनुवदति यस्विति। परिहरति नेति। दहरविद्याफलं ब्रह्मलोकावात्तिरादित्यद्वारोफ्र्का, इदं तु 'य आत्मा अपहतपाप्म'त्यादिकं निर्गुणप्रकरणमित्यर्थः। (•) नन्वात्यन्तिक मोचोपि ब्रम्मलोकद्वारा प्राध्य इति तत्र वक्तव्यम्-क मोक्षस्य गतिपूर्वकानाप्यत्व ्वीकृत्यतद्वाक्यं क्रममुक्तिपरमुत नियमेन गतिपूर्वपाप्यत्वमभिमतमिति। तत्रायं निरस्यति नचेति। समय नीयन्ते-लीयन्ते। (८) द्वितीयं निराकुर्ष-नाह न च तद्दारेणति। तच्छब्दो ब्रह्मलाकवाचकः। १६ भा०

१८२ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

मार्गस्य हि कार्यब्रह्मलोकप्रापकत्वं न तु ब्रह्मभूयहेतुभावो, जीवस्य, तु निरुपाधिनित्यशुद्धबुद्ध- ब्रह्मभावसाक्षारकारहेतुके मोक्षे कृतमर्चिरादिमार्गेण कार्यब्रह्मलोकप्राप्त्या, अन्नापि ब्रह्मविदस्त- दुपपत्तेः । (१)तस्मान्न ज्योतिरादित्यमुपसम्पद्य सम्प्रसादस्य जीवस्य स्वेन रूपेण पारमा र्थिकेन ब्रह्मणाऽभिनिष्पत्तिराज्जसीति श्रुतेरत्रापि क्लेशः। (२)अपि च परं ज्योतिः स उत्तमपुरुष इतीहै वोपरिष्ठाद्विशेषणात्तेजसो व्यावर्त्यपुरुषविषय त्वेनावस्थापनाज्ज्योतिष्पदस्य परमेव ब्रह्म ज्योतिर्न तु तेज इति सिद्धम् ॥४० ॥

यद्यपि 'आकाशस्तल्विज्वादि'त्यर ्रमिदर्शनादाकाशः पा्म्ु्िं, तथापि

रूढिपरित्यागस्यायोगात्, 'नामरूपे अन्तरा ब्रह्मे'ति च नाकाशस्य नामरूपयोनिर्वहितुरन्त- रालत्वमाहापि तु ब्रह्मणर्तेन भूताकाशो नामरूपयोनिर्वहिता। ब्रह्म चैतयोरन्तरालं मध्यं सारमिति यावत्। (४)न तु निर्वोहैव ब्रह्म अन्तरालं वा निर्वोढ। तस्मात्प्रसिद्धर्भूताकाशमे वाकाशो न तु ब्रह्मेति(५) प्राप्तम्। एवं प्राप्त उच्यते-परमेवाकाशं ब्रह्म, "कस्मान् ? अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात्' (पृ० ३८२ पं० ८)। नामरूपमात्र निर्वाह ् क््मि हाकाश मु्च्यते। भृा च विकात्वेन" नामरूपान्तःपाति सत्कथमात्मानमुद्धहेत्। नहि सुशिक्षितोऽपि विज्ञानी स्वेन स्कन्धेनात्मानं वोदुमुत्सहते। न च नामरूपश्रुतिरविशेषतः प्रृत्ता भूताकाशवर्ज नामरूपान्तरे सङ्कोचयितुं सति सम्भवे युज्यते, न च निर्वाहकत्वं निरङ्कशमवगतं ब्रह्मलिज्ञं कर्थचित्क्लेशेन परतन्त्र नेतुसुचितम्(६)। 'अनेन जीवेनात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति च तत्स्रष्दत्वा मतिस्पष्ट ब्रह्मलिङ्गमत्र प्रतीयते। ब्रह्मरूपतया च जीवस्य व्याकर्तृत्वे ब्रह्मण एव व्याकर्तृत्व- मुक्तम्। एवं च निर्वेहितुरेवान्तरालतोपपत्तेरन्यो निर्वहिताऽन्यच्ान्तरालमित्यर्थभेदकल्पना- पिन युक्ता। तथा च ते नामरूपे यदाकाशमन्तरेत्ययमर्थान्तरव्यपदेश उपपननो भवत्या काशस्य। तस्मादर्थान्तरव्यपदेशात्तथा 'तद्ब्रह्म तदमृतमि'ति व्यपदेशादूबहैवाकाशमिति सिद्धम् ॥ ४१ ॥ सू० सषुप्त्युत्क्रान्त्योभेंदेन ॥ ४२॥ (७)आदिमथ्य वसानेषु संसारिप्रतिपादनात्। (१) तस्मादिति। आदित्यमुपसम्प्द्ेति व्याचक्षाणानां मध्ये ब्रश्मलोकप्रातिव्यवायाङ्गीकारण वत्वाक त्यनाञ्रश्यमुभयमतेशर समानमिति नास्मम्मत एव तदनुपपत्तिरुद्धाव्येति भाष:। ( २ प्रकरणादिव श्रतिवशादपि श्षतिभङ्गमाहापि चेति। (३) अनशतरारिकरणेनागतार्थत्वसङ्गती वक्ति अकस्माचेति। पूर्वत्र पकरणादानर्थक्यहतश्रुतिनीता इह तु न ब्रम्मपकरणं नाप्याकाशश्तेरानर्थक्य नामरूपाविष्ठानब्रप्मपतिप न्यर्थत्वादाकाशस्येति भावः। (४) व्यतिरेकमुखेनैतदेव विशदयति नव्विति। निर्वोढा य आकाशस्स नैव ब्रझ्म, अनतरालभू्तं यब्म्स् सदपि निर्वोित्यर्थ:। (५) भूताकाशो नतु ब्रह्मेति मु० मु० पु० पाठः। (६) सत्यप्यव का शदातृत्वेडभिधानाभिधेयनामरूपनिवाह कत्व रुपनियन्तृत्व म क े () पूर्वपक्षसकूप्राहकशलोकमाहादीति। आदाव्ते च विज्ञानमयंशब्दाव मध्ये सवप्नायुक्तेश्व संसाि

प०३ सू०४२] अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशाधिकरणम् । १८३

तत्परे अ्रन्थसन्दर्भे सर्व तत्रैव योज्यते॥। संसार्येव तावदात्माSइंकारास्पद प्राणादिपरीतः सर्वजनसिद्धः। तमेव च 'योऽयं विज्ञा नमयः प्राणेष्वित्यादिश्रुतिसन्दर्भ आदिमध्यावसानेष्वामृशतीति तदनुवादपरो भवितुमहति। एवं च संसायारतमैव कश्विदपेक्ष्य महान्, संसारस्य चानादितेनानादित्वादज उच्यते, न तु तदतिरिक्त: कश्विदत्र नित्यशुद्धबुद्धमुक्तत्वभावः प्रतिपाद्यः। यत्तु सुषुप्त्युत्क्रान्त्योः प्राज्ञेनात्म ना (स)परिध्वक इति भेदं मन्यसे, नासी भेदः, किन्त्वयमात्मशब्दः स्वभाववचनस्तेन सुषु प््यु त्क्रान्त्यवस्थारयां विशेषविषयाभावात्सपण्डितप्रज्ञेन(१)प्राज्ेनात्मना स्वभावेन परिष्वक्तो न किचिद्वेदेव्यभेदेऽपि भेदवदुपचारेण योजनीयम्। यथाहुः 'माजः संपिण्डितप्रज्ञ' इति। पत्यादयंक्ष शब्दा: संसारिण्येव कार्यकरणसंघातात्मकस्य जगतो जीवकर्मार्जिततया तद्भोग्यतया च योजनीयाः । तस्मात्संसार्येवानूदते न तु परमात्मा प्रतिपाद्यत इति प्राप्तम्। एवं प्राप्त उच्यते(२) -- 'सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेंदेन' व्यपदेशात् (पृ० ३८४ पं० ८२) इत्यनुवर्तते। (३)अयमभिसंधिः। कि संसारिणोऽन्यः परमात्मा नाहित, तसमात्संसार्यात्म परं योऽयं विज्ञानमयः प्राणेष्विति वाक्यम्, आहोस्विरिदिह संक्षारिव्यतिरेकेण परमात्मनोऽसं० कीर्तना त्संसारिणश्चादि मध्यावसनेष्ववमशार्त्संसायार्टमपरम्? न ताबत्संसार्यतिरिक्स्य तस्या- भावः । तत्प्रतिपादका हि शतश आगमा 'ईक्षतेर्नाशब्द, गतिसामान्यादि'त्यादिमिः सुत्रसन्दभैरुपपादिताः ।(४)न चात्रापि संसार्यतिरिक्तपरमात्मसंकीर्तनाभावः, सुषुप्त्युत्क्रान्त्यो स्तत्संकीतनातू। न च प्राज्ञस्य परमात्मनो जीवाद्धेदेन संकीर्तनं सति सम्भवे राहो: शिर इतिवदौ- पचारिकं युक्तम्। न च प्राज्ञशब्दः प्रज्ञाप्रकर्षशालिनि निरढवृत्ति: कथचिदज्ञविषयो व्याख्यातुमु·

नचेत्थम्भूतो जीवात्मा, तस्मात्सुषुप्त्युत्कान्त्योभेंदेन जीवात्प्राज्ञस्य परमात्मनो व्यपदेशात् 'योग विज्ञानमय' इत्यादिना जीवात्मानं लोकसिद्धमनूद्य(६) तस्य परमात्मभावोऽनधिगतः प्रति• पाधते। न च जीवात्मानुवादमात्रपराण्येतानि वर्चासि, अनधिगतार्थावबोधपरं हि शब्दं प्रमाणम्, न त्वनुबादमात्रनिष्ठं भवितुमहति। (७)अत एव च संसारिणः परमात्मभाववि धानायादिमध्यावसनेष्वनुवाद्यतयाऽवमर्श उपपद्यते। एवं च महत्त्वं चाजत्वं च सर्वग तस्य नित्यस्यात्मनः सम्मवाल्ापेक्षिकं कल्पयिष्यते। यत्त मध्ये बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासा दिति, नानेनावस्थावत्बं विवक््यते, अपि त्ववस्थानामुपजनापायधर्मेकतवेन तदतिरिक्त्मव स्थारहितं परमात्मानं विवक्षति "उपग्तनवाक्यसन्दर्भालोचनादि"ति॥४२॥

मतिपादके प्रन्थे सम्भवति 'महानज' इत्यादिकं संसारिण्यव रुङगच्छत इति इ्लोकार्थः। इलोकार्थमवाह संसार्येवेत्यादिना। (१) सम्पिण्डितपज्ञेन-विषय सम्बन्धकृतविक्षेपाभावादनीभूतपज्ञेन। (२ ) अभिधीयते इति शु० मु० पु० पाठः। '. १) नन्विद्धे इश्वरधर्मिणि मेदव्यवहारोसिद्ध इत्याशबूक्याह अयमिति। (४ ) द्वितीयकल्पं निरस्यन्राह न चात्रापीति। (५) अनेन जीवस्यापि शाकादिविषयपज्ञापकर्षोडसतीति निरस्म्। (६) एतेन वाक्यभेदापत्तिनिरासः। (•) न्वभ्यासाज्जीवपरत्वं वाक्यस्य स्यादित्याशङक्याहात एवेति।

१८४ सटिप्पणभामत्यां [अ० १'

सृ० पत्यादिशब्देभ्य:॥४३।। "सर्वस्य वशी" (पृ० ३८५० पं०८) वशः सामर्थ्य, सर्वस्य जगतः प्रभव त्ययम्, (१)व्यूहावस्थानसमर्थ इति। अत एव सर्वस्येशानः, सामर्थ्येन ह्ययमुक्तेन सर्व- स्येष्टे तदिच्छानुविधानाजजगतः । अत एव सर्वस्याधिपतिः सर्वस्य नियन्ताऽन्तर्यामीति यावत्। किश्च 'स एवम्भूतो हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषो विज्ञानमयो न साधुना कर्मणा भुयानु र्कृष्टो भवती'त्येवमाद्याः श्रुतयोऽसंसारिणं परमात्मानमेव्र प्रतिपादयन्ति। तस्माजजववा त्मानं मानान्तरसिद्धमनूद्य तस्य ब्रह्मभावप्रतिपादनपरो 'योऽयं विज्ञानमय' इत्यादिर्वाक्य सन्दर्भ इति सिद्धम् ॥ ४३॥

स्याध्यायस्य तृतीयः पादः॥ सृ० अनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न, शरीररूपकवि- न्यस्तगृहीतेदर्शर्यति च ॥ १॥ स्यादेतत्, ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय ब्रह्मणो लक्षणमुक्तम् 'जन्मादस्य यत' इति, तच्चेदं लक्षणं न प्रधानादौ गतं येन व्यभिचारादलक्षणं स्यात्, किन्तु ब्रह्मण्येवेति 'ईक्षतेर्नाशब्दमि' ति प्रतिपादितम्, गतिसामान्यं च वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मकारणवादं प्रति विद्यते, न प्रधा नकारणवादं प्रतीति प्रपश्चितमधस्तनेन सूत्रसन्दर्भेण, तत्किमवशिष्यते यदर्थमुत्तरः सन्दर्भ आरभ्यते, न च 'महतः परमव्यक्तम' त्यादीनां प्रधाने समन्वयेऽपि व्यचारः, नह्यते प्रधानकारणत्वं जगत आहुः, अपि तु प्रधानसद्भावमात्रम्, नच तत्सन्भ्ावमात्रण 'ज न्मादस्य यत' इति ब्रह्मलक्षणस्य किचिद्धीयत, तस्मादनर्थक उत्तरः सन्दर्भ इत्यत आह-"ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाये"ति (पृ० ३८६ पं० ९)। न प्रधानसद्भाबमात्र प्रतिपादयन्ति 'महतः परमव्यक्तम'त्यादयः(२) किन्तु जगत्कारणं प्रधानमिति, 'महतः पर मि'त्यत्र हि परशब्दोऽविप्रकृष्टपूर्वकालत्वमाह, तथा च(३) कारणत्वम्, 'अजञामेकामि'त्या दनिा तु कारणत्वाभिधानमतिस्फुटम्, (४)एवं च लक्षणव्यभिचारात् तदव्याभचाराय युक्त उत्तरसूत्रसन्दर्भारम्भ इति । पूर्वपक्षयति-"तन्र य एवे"ति (पृ० ३८७ पं० ३)। सांख्य प्रवादरूढिमाह-"तन्राव्यक्तमि"ति। सांख्यस्मृतिप्राप्ेद्धेन केवलं रूढिरवयवत्र सिद्ध्याप्ययमेबार्थोऽवगम्यत इत्याह-"न व्यक्मि"ति। शान्तघोरसूढशब्दादिहीन त्वाच्चेति(५)। श्रुतिरुक्ता। स्मृतिश्र सांख्यीया। न्यायश्-

(१) विभागेन जगत्साध्ये समर्थः। (२ ) म् अजामेकामि' त्यादय इति मु० मु० पु० पाठः। (३) तथाचेति। अन्यथासिद्िशन्यतवे सति कार्यनियतमाक्सत्त्वरूपकारणत्वसिद्धिरित्यर्थ: । (४) एवं चेति। जगतः प्रधानकारणत्वे प्रोक्तरीत्या सिद्धे जन्मािरूपलक्षणस्य ब्रझ्मातिरिक्रपधान- गतत्वेन व्यभिचारपसङ्गात तथाव्यभिचारं दर्शयितुमुत्तरसन्दमरिम्म इत्यर्थः । (५) एतेन 'शब्दादिर्व्ानत्वाचचे 'ति भाष्यस्य प्रधानकालेऽपि सूक्ष्मशन्दादिभावाव गुणवैषम्योत्तरक -र लमाविशन्दादिर्हानव्वाव इत्यर्थों ग्रह्य इति सूचितम्।

प० ४ सू०१ ] आतुमानिकाधिकरणम्। १८५

(१)भेदानां परिमाणात्समन्वयाच्छक्तितः प्रतृत्तेश्व। कारणकार्यविभागादविभागाद्वैश्वरूप्यस्य ।। कारणमस्त्यव्यक्तम्' इति। न च 'महतः परमव्यक्तमि'ति प्रकरणपरिशेषाभ्यामव्यक्तपद शरीरगोचरम्, शरीरस्य शान्तघोरमूढरूपशब्दाद्यात्मकत्वेनाव्यक्त्वानुपपतेः। तस्मात् प्रधान मेवाव्यक्तमुच्यत इति प्राप्त, उच्यते-"नेतदेवं नह्येततकाठकं वाक्यमि"ति। (२)लौकिकी हि प्रसिद्धिः,(३) रूढर्वेदार्थनिरणये निमित्तं तदुपायत्वात्। यथाहुः-'य एव लौिकाः शब्दास्त एव वैदि- कास्त एव चषामर्था'इति, न तु परीक्षकाणां परिभाषिकी, पौरुषेयी हि सान वेदार्थनिर्णयनि- बन्धनं सिद्धोषधादिप्रसिद्धिवत् (४)। तस्माद्रूढितस्तावत्र प्रधानं प्रतीयते, (५)योगस्त्वन्यत्रापि) तुल्यः। तदेवमव्यकश्रुतावन्यथासिद्धार्या (६) प्करणपरिशेषाभ्यां शरीरगोचरोऽयमव्यक्तश- बदः। यथा चास्य तद्रोचरत्वमुपपद्यते तथाओे दशयिष्यते। (७)तेषु शरीरादिषु मध्ये विष- यास्तिद्वोचरान् विद्धि। यथाSश्वोऽध्वानमालम्व्य चलत्येवमिन्द्रियहयाः स्वगोचरमालम्व्ये ति। (८)आत्मा भक्तत्याहुर्मनीषिः। णकथमिन्द्रियमनोयुक्तं योगो यथा भवति। इन्द्रिया- र्थमनःसन्निकर्षेण हि आत्मा गन्धादीनां भोक्ता। प्रधानस्याकाक्कावतो वचनं प्रकरणमिति गन्तव्यं (९) पिष्णो: परमं पदं प्रधानमिति तदाकाङ्कामवतारयति-"तैश्चेन्द्रियादिभि रसंयतै"रिनि (पृ० ३८८ पं० ९)। असंयमाभिधानं व्यतिरेकमुखेन संयमावदाती करणम्। परशब्द: श्रष्ठवचनः। नन्वान्तरत्वेन यदि श्रष्ठत्वं तदेन्द्रियाणामेव बाह्येभ्यो ग- न्धादिभ्यः श्रष्ठत्वं स्यादित्यत आह "अर्था ये शब्दादयः" इति। नान्तरत्वेन श्रेष्ठत्व मपि तु प्रधानतया, तच्व विवक्षाधीनं, प्रहेभ्यश्चेन्द्रियेभ्योऽतिमहतयाडर्थानां प्राधान्यंश्रुत्वा(१० (१) भेदानामिति परिमाणादव्यापित्वात, समन्वयात्तदनुरागवविज्ञानवेद्यत्वात, कारणगतशक्तितः कार्यस्य प्रवृत्तेः, वैश्वरूप्यस्य जगतः सृष्टिकाले इदमस्य कारणमिदमस्य कार्यमिति विभागात् प्रलये च सयोविभागाभावाच्च इनोमहदादिकार्यविशेषाणामव्यक्तं कारणमस्तीति सांख्यकारिकार्थः। (२) अव्यक्तपदेनकक रूढ्या प्रसतिध्या प्रधानं ग्ृह्यते, योगाद्वा स्मार्तक्रमानुगृद्वीतयोगाद्वेति विकल्प्याडं निराकरोति लौकिकी हीति। यथाहुरिति। शावरभाष्यकारा इत्यर्थः । पारिभाषिकी रूढिरित्यनुषज्यते। मत्र हेतुमाह पौरुषेयीति। अभ्र पुरुषसङ्केतो नाहन,दिवेदार्थज्ञानहेतु: पुंमतेर्विचित्रत्वादित्यनुमानाकारो बोध्यः। (३) प्रसिद्धा रुढिरिति सु० मु० पु० पाठः। (४) अब प्रा० का० मु० पुस्तके मु० मु० पुस्तके च 'वेदार्थनिर्णयनिबन्धनासिद्धौषधादिपसिद्धिवदि- न्येव पाठो वर्तते, अनन्तकृष्णशास्त्रिभिन्न वेदार्थनिर्णयनिबन्धनसिद्धौ निमिन्तं औषधादिवासीदिव' इति संस्करणं कृतमस्मत्कृतसंस्करणं च विद्वत्सनतोषक भवेदिति आशास्महे। (५) द्विती यविकल्प निरस्यत्राह योगस्त्विति। अन्यत्न-अ्यस्मिन्सूक्ष्मेत्व र्दुलक्ष्ये च। (६) प्रकरणेति। प्रकरणनिरूपणेन परिशेषाच्चाव्यक्तशब्दो श्रीरवाचक: सिध्यतीत्यर्थ:। ( 'तृतीयं नराकरोति प्रकरणति इत्यादि पतीकदर्शनात् इयं भामती रमार्तक्रमानुगृहांतयोगद्वेति तृतीयकल्पनिराक- रणपरेति कल्पतरुकारव्याख्यातम्, किम्तु भामतीस्थैतद्ग्रन्थस्यैतद्विकल्वनरासकत्वापरत्वात्तव न युक्तम् इति सुधीमिर्ध्येयम्। 'न तु परीक्षकाणा'मेत्यादिभामतग्रिन्थ एव तृतीयविकल्पनिराकरण पर इति वयं ब्रूमः। () विषर्यास्तेषु गोचरानिति श्षुर्ति ब्याचष्टे सेष्विति। (८) आत्मेन्द्रियमनोयुक्तमिति व्याचष्टे आत्मेति। (९) शरीररूपरथादिभिरित्यादि: । (१०) 'इन्द्रियाण गहत्वं विषयाणामतिग्रहत्वम्' इति ३२ बृहदारण्यकश्रत्यन्यर्थः ।

१८६ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

विवक्षितमितान्द्रियेभ्योर्ऽर्थानां प्राधान्यात् परत्वं भवति। घ्राणजिह्वावाक्चक्षःश्रोत्रमनो- हस्तत्वचो हान्द्रियाणि श्रुत्याष्टौ प्रहा उक्ताः, गृह्न्ति वर्शाकुर्वन्ति खत्वेतानि पुरुषपशुमिति। न चैतानि स्वरूपतो वशीकर्तुमीशते यावदस्मै पुरुषपशवे गन्धरसनामरूपशब्दकामकर्मस्प शाजोपहरन्ति। अत एव गन्धादयोऽष्टावतिग्रहासतदुपहारेण प्रहाणां अ्रहत्वोपपत्तेः । तदिद मुक्तम् "इन्द्रियाणां ग्रहत्वं विषयाणामतिग्रहत्वमिति श्रुतिप्रसिद्धेरि"ति (प्ृ. ८१९ पं०५)। (१)अहत्वेनेन्द्रियैः साम्येऽपि मनसः स्वगतेन विशेषणार्थेभ्यः परत्वमाह "िषयभ्यश्च मनसः परत्व"मिति। कस्मातपुना रथित्वेनोपक्षिप्तो गृह्यत इत्यत आह-"आत्मशब्दादि"ति । तत्प्रत्यमिज्ञानादित्यर्थः । श्रष्ठत्वे हेतुमाह- "भोकतुश्चे'ति। तदनेन जीवात्मा स्वामितया महानुक्तः। अथ वा श्रुतिस्मृतिभ्यां हैर- व्यगर्भी बुद्धिरात्मशब्देनोच्यत इत्यत आह-"अथ वे"ति। "पूरि"ति। भोग्यजात- स्य बुद्धिरधिकरणिति बुद्धि: पूस्तदेवं सर्वासा बुद्धानां प्रथमजहिरण्यगर्भबुद्ध्येकनीडतया हिरण्यगर्भबुद्धेमहत्वं चापनादात्मत्वं च। अत एव बुद्धिमात्रात्पृथककरणमुपपन्नम्। नन्वेत- हिमन् पक्षे हिरण्यगर्भबुद्धेरात्मत्वान्न रथिन आत्मनो भोक्तुरत्रोपादानमिति न रथमात्रं परि० शिष्यतेऽपि तु रथवानर्पीत्यत आह-"एतस्मंस्तु पक्ष" इति (पृ० ३९० पं० २)। (२)यथा हि समारोपितं प्रतिबिम्बं बिम्बान्न वस्तुतो भिद्यते तथा न परमात्मनो विज्ञानात्मा वस्तुतो भिद्यत इति परमात्मैव रथवानिहोपात्तस्तेन रथमात्रं परिशिष्ठमिति। अथ रथादि रूपककल्पनायाः शरीरादिषु कि प्रयोजनमित्यत आह-"शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविष- यवदनासंयुक्तस्य ही"ति। वेदना-सुखाद्यनुभवः। प्रत्यर्थमञ्चतीति(३) प्रत्यगात्मेह जीवोऽभिमतस्तस्य ब्रह्मावगतिः। न च जीवस्य ब्रह्मत्वं मानान्तरसिद्धं, येनात्र नागमोऽपेक्ष्ये- तेत्याह-'तथा चे'ति। (४)वागिति च्छान्दसो द्विरतायालोपः। शेषमतिरोहितार्थम्॥।१॥ पूर्वपक्षिणोऽनुशयबीजनिराकरणपरं सूत्रम् (५)। सू० सूक्ष्मं तु तदहत्वात् ॥ २ ॥ प्रकृतेर्विकाराणामनन्यत्वात् प्रकृतेरव्यक्ततवं विकार उपचर्यते। यथा 'गोभि: श्रीणीते'ति गोशब्दस्तद्विकारे पयसति। अध्यक्तात् कारणाद् विकाराणामनन्यत्वेनाव्यक्तशन्दाईखवे प्रमा णमा" -- था च श्रुतिरि"ति (पृ० ३९१ पं० १) अव्याकृतमव्यक्तमित्यनर्था- न्तरम् ॥ २ ॥ नन्वेवं सति(६) प्रधानमेवाभ्युपेतं भवति, सुखदुःखमाहात्मकं हि जगदेवम्भूतादेव का- रणाद्धवितुमहेति कारणात्मकत्वात्कार्यस्य, यच् तस्य सुखात्मकत्वं तत्सत्वम्, यच्च तस्य दुःखात्मकत्वं तद्रजः, यथ्च तस्य मोहेात्मकत्वं तत्तमः, तथा चाव्यकं प्रधानमेवाभ्युपेतमिति

(१) नसु मनस इन्द्रियत्वेनार्थ्योऽपरत्वात्कर्थ 'अथभ्यक्ष पर मन'इति सङ्गच्छत इत्यत आह अहत्वेनेति। (२) ननु रथिनः संसारिणः कथमसंसायार्त्मत्वेन निर्देशोऽअत आह यथाहीति। (३ ) अवगच्छति । (४) वागिति। यच्छेद्वाङवुनसीत्यमेत्यर्थः। (५) सूभमिति। पूर्वपक्ष्यसनतोषनिराकरणाय शरीरमेव रूपकेण रथेन विन्यस्तमित्यर्थः । (६) कार्यकारणमदे सति। 77ग

पा० ४ सृ०३ ] आनुमानिकाधिकरणम् । १८१

शङ्कानिराकरणार्थ सूत्रम्- सृ० तदधीनत्वादर्थवत् ॥ ३॥। प्रधानं हि सांख्यानां (१)सेश्वराणामनीश्वराणां वेश्वरात् क्षेत्रज्ञेभ्यो वा वस्तुतो भिन्नं शक्यं निर्ववतुम्। ब्रह्मणस्तिवयमविद्या शकतिरमायादिशब्दवाच्या न शक्या, तत्वेनान्यरवेन वा निर्वक्तुम्। इदमेवास्या अव्यकत्वं यदनिर्वाच्यत्वं नाम। सोऽयमव्याकृतवादस्य प्रधान• वादाद्रदः। अविद्याशक्तेथ्षेश्वराधनित्वं तदाश्रयत्वात्। न च द्रव्यमात्रमशक्तं कार्या- या लमिति शकरर्थवत्वं, तदिदमुक्तमर्थवदिति। (२)स्यादेतत्, यदि ब्रह्मणोडविद्याश क्या संसारः प्रतीयते हन्त मुकानामपि पुनरुत्पादप्रसङ्गः, तस्याः प्रधानवत्तादवस्थ्यात्, तद्विनाशे वा समस्तसंसारोच्छेदस्तन्मूलाविद्याशक्ते: समुच्छेदादित्यत आह-"मुक्तानां च पुनर्बन्धस्यानुत्पत्तिः, कुतः१ विद्यया तस्या बीजशक्तेदाहात" (पृ० ३७२ पं० २)। अयमभिसन्धिः। न वर्यं प्रधानवद्विद्या सर्वजीवेष्वेकामाचक्ष्महे येनैव मुपालभेमहि, कि त्वियं प्रतिजीवं भिद्यते। तेन यस्यैव जीबस्य विद्योत्पन्ना तस्यवाविद्या पनीयते न जीवान्तरस्य, भिन्नाधिकरणयोरविद्याविद्ययोरविरोधात्, तत्कुतः समस्तसंसारो चछेदप्रसज्ग:१ प्रधानवादिनां त्वेष दोषः, प्रधानस्येकतवेन तदुच्छेदे सर्वोच्छेदोऽनुच्छेदे वा न कस्यचिदित्यनिर्मोक्षप्रसङ्गः। प्रधानभेदेऽपि चेत्तदविवेकख्यातिलक्षणाविद्यासदसत्वनिबन्ध नौ बन्धमोक्षी तहि कृतं प्रधानेनाविद्यासदसद्द्ावाभ्यामेव तदुपपत्तेः। न चाविदोपाधिभे दाघीनो जीवभेदो जीवभेदाधीनश्चाविद्योपाधिभेद इते परस्पराश्रयादुभयासिद्विरिति साम्प्र तमू। अनादित्वाद्बीजाङ्करवदुभयसिद्धेः । (३)अविद्यात्वमात्रेण चैकत्वोपचारोऽव्यक्त्मिति चाव्याकृतमिति चेति। नन्वेवमविद्यैव जगद्बीजमिति कृतमीश्वरेणेत्यत आह "परमेश्व- राश्रयेश'ति। नह्चेतनं चतनानधिष्ठितं कार्याय पर्याप्तमिति स्वकार्य कर्तु परमेश्वरं निमि- त्ततयो(४)पादानतया चाश्रयते, प्रपश्वविभ्रमस्य हश्िराधिष्ठानत्वमाहेविभ्रमस्येव रज्ज्वधिष्ठा नत्वम्, तेन यथाऽहिवित्रमो रज्जूवदान एवं प्रपश्चविभ्रम ईश्वरोपादानस्तस्माज्जीवाघिकर णाप्यविद्या निमित्ततया विषयतया चश्वरमाश्रयत इतीश्वराश्रयेत्युच्यते, न त्वाधारतया, वि द्यास्वभावे(५) ब्रह्मणि तदनुपपत्तरिति। अत एवाह "यस्यां स्वरूपप्रतिबोधरहिताः शेरते संसारिणो जीवा" इति। यस्यामविद्यायां (६)सत्या शरते जीवा, जीवानां स्व. रूप वास्तवं ब्रह्म तद्बोधरहिताः शरत इति लय उक्तः, संसारिण इति विक्षेप उक्तः। "अव्यक्ताधीनत्वा जीवभावस्ये"ति। यद्यपि जीवाव्यक्तयोरनादित्वेनानियतं पौर्वापयं

(१) विज्ञानभिक्वादीनाम् मते ईश्वरात, अनश्वराणीं प्राच्यसांख्यानो क्षेत्रज्ञम्य इति सम्बन्धः। (२) एकेवाविद्येति मन्वानस्याश क्का स्यादेतदित्यदिना । (३) यथविद्या नाना तर्हि कथं श्रतावव्यक्तमित्येकवचनमत आहाविद्यात्ेति। (४) निमित्ततया-पेरकतयाकविद्याविषयत्वेन चाविद्याप्रेरकत्वमश्वरस्य गन्धस्येव म्रराणं पतीति भावः॥ उपादानतया जगद्भ्रमाषिष्ठानतयेत्यर्थः। (५) निरवध मिति शत्युक्त निर्दोषज्ञानात्मत्वं विद्यास्तभावत्वम्। (६) उपाधिभूता5्रविवैवापवोषेपि कारणमित्याह सत्यामिति।

१८८ सटिप्पणभामत्यां

तथाप्यव्यक्तस्य पूर्वत्वं विवक्षित्वैतदुक्तं "सत्यपि शररिवदिन्द्रियादीन।"मिति । (१) गोबलवर्दपदवदेतदृदृष्ट्यम्। आचार्यदेशीयमतमाह "अन्ये त्वि"ति (पृ० ३९३ पं० १) एतद्दूषयति "तैहित्व"ति। प्रकरणपारिशेष्ययोरुभयत्र तुत्यत्वानै्र््णनियमहेतुरस्ति। शङ्कते- "आम्नातस्थार्थ"मिति। अव्यकपदमेव स्थूलशरीरव्यावृत्तिहेतुर्व्यकत्वात्तस्येति शङ्का-

कवाक्यत्वे सम्भवति न वाक्यभेदो युज्यते। न चाकाड्कां विनैकवाक्यत्वमुभयं च प्रकृतमि त्युभयं प्राह्यत्वेनेहाकाङ्कितमित्येकाभिधायकमपि पर्द शरीरद्वयपरम्। (२)न च मुख्यया वृरयाऽतत्परमित्यौपचारिकं न भवति। यथोपहन्तृमात्रनिराकरणाकाङ्कायां काकपदं प्रयुज्य मानं श्वादिसर्वहन्तृपरं (३)विज्ञायते। यथाहुः- काकेभ्यो रक्ष्यतामन्नमिति बालोऽपि नोदितः । उपघातप्रधानत्वान्न श्वादिभ्यो न रक्षति ॥ इति। ननु न शर्रारद्यस्यात्राकाक्का, किन्तु दुःशोधत्वात्सूक्ष्मस्यैव शररिस्य, न तु षाट्कौशि कश्य स्थूलस्य, तद्धि दृष्टवीभत्सतया सुकरं वैराग्यविषयत्वेन शोधीयितुमित्यत आह-"न चैवं मन्तव्य"मिति (पृ० ३९४ पं० १)। विष्णोः परमं पदमवगमयितुं परं पर. मत्र प्रतिपाद्यत्वेन प्रस्तुतं न तु वैराग्याय शोधनमित्यर्थः। अलं वा विवादेन भवतु सूक्ष्म- शरीरं परिशोध्यं तथापि न सांख्याभिमतमत्र प्रधानं परमित्यभ्युपत्याह-"सर्वथापि त्वि"ति॥३॥ ज्ञेयत्वावचनाच्॥४॥ इतोऽपि नायशव्यक्तशब्दः सांख्याभिमतप्रधानपरः। सांख्यैः खलु प्रधानाद्विवेकेन पुरुषं निःश्रयसाय ज्ञातुं वा विभूत्य वा प्रधानं ज्ञेयत्वेनोपक्षिप्यते, न चेह जानीयादिति चोपासीतेति वा विधिविभक्तिश्रुतिरस्ति, अपि त्वव्यक्तपदमात्रं, न चैतावता सांख्यस्मृतिप्रत्यभिज्ञानं भव. तीति भाव: ॥। ४ ॥ ज्ञयत्वावचनस्यासिद्धिमाशङ्कय तत्सिद्धिप्रद र्शनार्थ सूत्रम्- (मू०) वदतीति चेन्न, प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥५॥ निगदव्याख्यातमस्य भाष्यम् ॥५॥ (सृ०) त्रयाणामेव चैवसुपन्यासः प्रश्नश्र ॥।६। बरप्रदानोपकमा हि मृत्युनचिकेतःसम्वादवाक्यप्रवृत्तिरासमाप्ते: कठबल्लीनां लक्ष्यते।

(१) गोबलीवर्दपदवदिति। यथा बलीवर्दमानयेत्युक्क्े गामानयेति प्रयोगे गोपदमितरगोविषय मेवं जीवत्वनियामकेऽवयक्ते पूर्वत्वमुपचरितमित्यर्थः । (१) नतु अव्यकपदस्य स्थूलदेहै मुख्यत्वामावादौपचाश्कत्वमिति न युक्तत, सकृच्छुतश्य सूक्ष्मस्थू- लदेश्विषयतया मुख्यगौणत्वे वैरूप्यापातादित्याशडक्याह न चेति। (३) विज्ञायत इति। तथा पुरुषपरत्वप्रतिपत्यर्थ तुल्यवदाकाक्क्ितमस्तुतशरीरडयं छत्रिन्यायेन लक्ष- यदव्यक्तपद न सूक्ष्ममेवाभिधत्त इति पूरणीयम्।

पा०४ सू० ७] आनुमानिकाधिकरणम्। १.८९

मृत्युनचिकेतसे कुपितेन पित्रा प्रहिताय तुष्टस्त्रीन् वरान् प्रददौ, नचिकेतास्तु प्रथमेन वरेण पितुः सौमनस्यं बत्रे, द्वितीयेनािविर्द्या तृतीयेनात्मविद्याम्-'वराणामेष वरस्तृतीय' इति वचनात्। न तु तत्र बरप्रदाने प्रधानगोचरे स्तः प्रश्नप्रतिबचने। तस्मात्कठवल्लीष्वमिजीव परमात्मपरैव वाक्यप्रतृत्तिरन त्वप्रक्रान्तप्रधानपरा भवितुमर्हततियाह-"इतश्च न प्रधान स्याव्यकशब्दवाच्यत्व"मिति (पृ० ३९५ पं० २१) । 'हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनमि त्यनेन(१) व्यवहितं जीवविषय 'यथा तु मरणं प्राप्यात्मा भवति गौत मे'त्यादिप्रतिव चनमिति योजना। अत्राह चोदक :- कि जीवपरमात्मनोरेक एवं प्रश्नः, कि वान्यो जीवस्य 'येयं प्रेते'मनुष्य इति प्रश्नोऽन्यक्ष परमात्मनो्डन्यत्र धर्मीदि'त्यादिः। एकत्वे (२)सूत्रविरोध"स्त्रयाणामि"ति। भदेतु सौमतस्यावाप्त्यगन्यात्मज्ञानविषयवरत्रयप्रदा जानन्तर्भावो Sन्यत्र धर्मादि'त्यादेः प्रश्नस्य। (३)तुरीयवरान्तरकल्पनार्या वा तृतीय इति श्रुतिबाधप्रसङ्गः ।(४) वरप्रदानानन्तर्भवे प्रश्नस्य तद्वत् प्रधानारूयानमप्यनन्तर्भूनं बरप्दाने डस्तु महतः परमव्यक्तमित्याक्षेपः । परिहरति "अतोच्यते नैवं वयमिहे"ति। (पृ० ३९७ पं० ११) । वस्तुतो जीव पर मात्मनोरभदात्प्रष्टव्यभदेनैक एव प्रश्नः, (५)अत एव प्रतिवचनमप्येकं, सूत्रं त्ववा स्तवभेदाभिप्रायम्। वास्तवश्च जीवपरमात्मनोरभेदस्तत्रतत्र श्रुत्युनन्यासेन भगवता भाष्य कारेण दर्शितः। तथा जीवविषयस्यास्तित्वनास्तित्व प्रश्नस्यत्यादि। 'येयं प्रेत' इति हि नचि केतसः प्रश्नमुपश्रत्य तत्तत्कामविषयमलोभं चास्य प्रतीत्य मृत्यु र्विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं म न्य' इत्यादिना नचिकेतसं प्रशस्य प्रश्नमपि तदीयं प्रशंसन्नस्मिन्प्रश्ने ब्रह्मैवोत्तरमुवाच= "त दुर्दशमि"ति (पृ० ३९९ पं० ७)। यदि पुनजवातप्राज्ञा भिद्येत जीवगोचरः प्रश्न: प्राजगोचरं चोत्तरमिति कि केन सङ्गच्छेत । (६)अपि च यद्विषयं प्रश्नमुपश्षुत्य मृत्यु नैष प्रशंसितो नचिकेता यदि तमेव भूयः पृच्छेत्तदुत्तरे चावदध्यात् ततः प्रशंसा दष्टार्था स्यात, प्रश्नान्तरे त्वसावस्थाने प्रसारिता सत्यदष्टार्था स्यादित्याह-"यत्प्रने"ति। यस्मि(७)- नप्रश्नो यत्प्रश्नः। शषमतिरोहितार्थम् ॥ ६ ॥ (सू०) महदूच ॥ ७ ॥ अनेन सांख्य प्रसिद्धेवैदिक प्रसिद्धया विरोधान्न सांख्यप्रसिद्धिर्बेद आदर्तव्येत्युक्त्म्। सां. ख्यानां महत्तत्वं सत्तामात्रं पुरुषार्थेक्रियाक्षमं सत्तस्य भावः सत्ता तन्मात्रं महत्तत्वमिति।

(१) 'व्यवहितं जीवविषयम्' (पृ० ३०६ पं० १८) इति भाष्यस्थव्यवहितपदार्थमाह इत्यनेनेति। 'हन्ते'्यादि 'मनातन'मित्यनतं परमात्मनतिषचनप्रतिज्ञावाक्यं, तेन व्यवहितं यथेत्यादि जविभश्नस्य प्रति- वचनमित्यर्थः। (२) अग्न्यात्मविद्ययोर्दित्वादित्यादि:। (३) यदि पभ्रान्यथातुपपत्या वरान्तरं कल्प्यते तत्राह तुरीयेति। (४) वरत्रयमवास्तु परमात्मप्रश्रक्व तदनन्तगत एव यथावृतरत्मालादानमित्याक्षेपे आह वरम- दानानम्तर्भाव इति। (५) अतएव-जीवपरयोरमेदादेव। (६) एवं प्रतिवचनेन जीवपरामेदं साधयित्वा शब्दप्रवृतत्यापि साधयति अि चति। तदुत्तर-तस्य अअस्योत्तरे, तमेव विषय यथवदध्याज्जानीयादित्यर्थ:। (•) विषये न तु पत्रे, विषयगौरवेण पश्नपशंसासम्भवात इति यत्मभेत्यादि भाष्यार्थो बोष्यः।

१९० सटिप्पणभामरयां [अ०१

या या (१)पुरुषार्थक्रिया शब्दादुपभोगलक्षणा च सश्वपुरुषान्यताख्यातिलक्षणा च सा सर्वा महति बुद्धी समाप्यत इति महत्तत्वं सत्तामात्रमुच्यत इति॥ ७॥ सृ० चमसवदविशेषात्॥८॥ अजाशब्दो यद्यपि छागार्या रूढस्तथाप्यध्यात्मविद्याधिकारान्न तत्र वर्तितुमर्हति । त स्माद्रूढेरसम्वाद्योगेन वर्तयितव्यः । तत्र कि स्वतन्त्रं प्रधानमनेन मन्त्रवर्णेना(२)नानूद्यता मुत पारमेश्वरी मायाशक्किस्तेजोबन्नव्यक्रियाकारणमुच्यताम्? कि तावतप्राप्तं, प्रधानमेवेति, तथाहि-यादृशं प्रधानं सांख्यैः स्मर्यते तादृशमेवास्मिन्रन्यूनानतिरिकं प्रतीयते, सा हि प्रधानलक्षणा प्रकृतिने जायत इत्यजा च एका च(३) लोहितशुक्लकृष्णा च। यद्यापे लोहि- तत्वादयो बर्णा न रजःप्रभृतिषु सन्ति, तथापि लोहितं कुसुम्भादि रअ्जयति रजोऽपि रञ्ज. यतीति लोहितम्। एवं प्रसन्नं पाथः शुक्लं सत्वमपि प्रसन्नमिति शुक्लम्। एवमावरकं मे- घादि कृष्णं तमोप्यावरकमिति कृष्णम्। (४) परेणापि नाव्याकृतस्य स्वरूपण लोहितत्वादि- योग आस्थेयः, किन्तु तत्कार्यस्य तेजोबन्नस्य रहितत्वादि कारण उपचरणीयम्। कार्यमारू प्येण वा कारणे कल्पनीयं तदस्माकमपि तुल्यम्। 'अजो ह्येको जुपमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजोऽन्य'इति त्वात्मभेदश्रवणात् सांख्यस्मृतरेवात्र मन्त्रवर्णे प्रत्यभिज्ञानं न त्वव्या- कृतप्रक्रियायाः, तस्यामैकात्म्याभ्युपगमेनात्मभेदाभावात्। तस्मात्स्वतन्त्रं प्रधानं नाशब्दमिति प्राप्तम्। तेषां साम्यावस्था अवयबधमैरिति। अवयवाः प्रधानस्यैकस्य सस्वरजस्त मांसि तेषां धर्मा लोहितत्वादयस्तैरिति।"प्रजास्त्रैगुण्यान्विता" (पृ० ४०२ पं० १) इति। सुखदुःखमोहात्मिकाः । तथाहि-मैत्रदारेषु नमेदारया मैत्रस्य सुखं, तत्कस्य हेतोः ? तं प्रति सत्त्वसमुद्भवात, तथा च तत्सपत्नीनां दुःखं, तत्कस्य हेतोः १ ताः प्रति रजःसमु द्द्रवात्, तथा चत्रस्य तामविन्दतो मोहो विषादः, स कस्य हेतोः ? तं प्रति तमःसमुद्धवात्। नर्मदया च सर्वे भावा व्यारपाताः । तदिदं त्रैगुण्यान्वितत्वं प्रजानाम्। अनुशत इतिव्याचषे "तामेवाविद्यये"ति।(५)विषया हि शब्दादयः प्रकृतिविकारास्त्रंगुण्येन सुखदुःखमोहात्मान इन्द्रियमनोहंकारप्रणालिकया बुद्धिसत्वमुपसंक्रामन्ति। तेन तद्बुद्धिसत्वं प्रधानविकार: सुख दुःखमोहात्मकशव्दादिरपेण परिणमते। चितिशक्तिह्त्वपरिणामिन्य(६)प्रतिसंक्रमापि बुद्धि सत्वादात्मनो विवेकमबुध्यमाना बुद्धिव्ृतत्यैव विनरयासेनाविद्यया बुद्धिस्थान् सुखादनि आत्म

(१) ननु साख्यबुंद्धेमहत्वेनाङ्गीकारात् 'साखये: सत्ताम महच्छप्रयुक्क ंत ाष्य कर्य सङ्ग चछत इत्याशडक्याह पुरुषार्थेति। अर्थक्रियाकाशिण तैः सच्छन्दः प्रयुक्त: पुरुषापेक्षितपयोजनकारतया महत्तत्ववाचको न तु सामान्यवाचीत्यर्थ: (२ ) अनेन मन्त्रवर्णेन-अज। मे कामि त्या दिम न् न्र क्ष रेण । (३) एका चेत्यनेन विशेषणेन मायायाः प्रतिजीव भेदादेकत्वानुपपत्तिर्मायाशक्तिपसे सूचिता। (४) न च गौणत्ं दोषः समत्वादित्याह परेणापीति। वदान्तिनापीतयर्थः। (९) 'तामेवाविद्यये'तिभाष्ये तच्छब्दार्थो विषयज्ञानाधारः प्रधानकार्यमनतःकरणममत्याह विषया हीति। (६) अपरिणामिनीति। कूटस्थनित्यत्वात्वयं सुखादिरुपेण।परिणामिनी, परिणामिन्या बुद्धी वस्तु- सोउपविषत्वादपतिसंक्रमापीत्यर्थः। आत्मत्वेनोपगम्पेत्यतद्राव्यं विद्ृ शोति बुद्धित्थानिति। विपर्याससिद्बु- दूयैक्येन बुद्धिधर्मानात्मव्यभिम्यमाना सुखादिमर्तीव चितिशक्तिरात्मा बभुपेति सम्ब्धः।

पा०४ सू० ९] चमसाधिकरणम्। १९१

न्यभिमन्यमाना सुखादिमतीव बभूव। तादिदमुक्त-"सुखी दुःखी मूढोऽहमित्यविधे- कतया संसरति, एकः। सत्वपुरुषान्यताख्याति समुन्मूलितनिखिलवासनाविद्यानुबन्ध- हत्वन्यो जहात्येनां प्रकृति-तदिदमुक्त"मन्यः पुन"रिति। भुक्तमोगामिति व्याचष्े- 'कृतभो गापवर्गाम्"। शब्दादयुपलब्धिर्भोगः, (१)गुणपुरुषान्यताख्यातिरपवर्गः, अपत्ृ- ज्यते हि तया पुरुष इति। एवं प्राप्तेऽभिधीयते-न 'तावदजो शेको जुषमाणोनुशेते जहात्येनां भुक्तमोगामजोऽन्य" इत्थेतदात्मभेदप्रतिपादनपरमपि तु सिद्धमात्मभेदमनूद्य बन्घमोक्षौ प्रतिपादयतीति, (२)स चानुदितो भेद 'एको देवः सर्वभूतेषु गूडः सवव्यापी सर्वभूतान्तरात्म।' इत्यादिश्रुतिभिरात्मकत्व प्रतिपादन पराभर्विरोधात्काल्पनिकोऽवतिष्ठते। तथा च न सांख्य- प्रक्रियायाः प्रत्यमभिज्ञानमित्यजावाक्यं चमसवाक्यवत्परिष्लवमानं न स्वतन्त्रप्रधाननिश्चयाय पर्याप्त, तदिदमुक्त सूत्रकृता-'चमसवद्विशेषादि'ति॥८॥ उत्तरसूत्रमवतारयितुं शक्कते-तत्र तिविदं तच्छिर इति। सूत्रमवतारयति- अत्र ब्रम:। स० ज्योतिरुपक्रमातु तथाह्यघीयत एके ॥ ९॥ (३)सर्वशाखा प्रत्ययमेंकं ब्रह्मेति स्थितौ शाखान्तरोक्तरोहितादिगुणयोगिनी तेजोवन्नलक्ष- णा जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जचतुर्विधभृतप्रामप्रकृतिभूतेयमजा प्रतिपत्तव्या। 'रोहितशुक्ल कृष्णामि'ति रोहितादिरूपतया तस्या एव प्रत्यभिज्ञानान्न तु सांख्यपरिकल्पिता प्रकृति:, तस्या अप्रामाणिकतया श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसश्ञाइजनादिना च रहितादुपचारस्य सति मुख्यार्थस- म्भवेऽयोगात, तीददमुक्त "रोहितादीनां शब्दानामि"ति (पृ० ५०३ पं० ४)। अजापदस्य च समुदायप्रासिद्धिपरित्यागेन न जायत इत्यवयवप्रसिध्याश्रयणे दोषप्रसन्ञात्। (४)अत्र तु रपककल्पनया(५) समुदायप्रसिद्धेरेवानपेक्षायाः स्वीकारात्। (६)अपि चायमपि श्रुतिकलापोऽस्मद्र्शनानुगुणो न सांख्यस्मृत्युनुगुण इत्याह-"तथेहापी"ति। "कि कारणं ब्रह्मेत्युपक्रम्ये''ति। ब्रह्मत्वरूपं तावज्जगत्कारणं न भवति विशुद्धत्वात्तस्य, यथाहु :- पुरुषस्य च शुद्धस्य नाशुद्वा विकृतिर्भवेव इत्याशयवतीयं श्रुतिः पृच्छति "किकारणं" १ यस्य ब्रह्मणो जगदुत्पतिस्तरिकंका• रणं ब्रह्मेत्यर्थः । 'ते ब्रह्मविदो ध्यानयोगेनात्मानं गताः प्राप्ता, अपश्यननि'ति योजना। "यो

(१) कृतत्वोपपस्यर्थमपवर्गशदस्तदुपायपर इत्याह गुणेति। (२) न चानुष दसामथ्यात्मिमाण कल्प्यं विरोधादित्याह म चति। (३) विपकृष्टतया शाखान्तरेग ब्रम्मनिर्णयासम्मवमाशङूक्याह सर्वेति। (४) कल्पनायामिति मु० मु० पु० पाठः। (९) ननु 'अजावदजे' तिगुणवृत्त्यङ्गीकारे रूढिः पधत्यिका स्यादित्यत आहात् त्विति। रूढेरपहते योगे रूढार्थगुणसम्बनधात् सिद्धा वृत्तिरात्रितेति रूढिरपि स्वीकृताऽम्यथा गुणयोगस्यैवासिद्वेरित्यर्थः। (६) न केवलं शाख्ान्तरादेव किन्तु प्रकरणादपि अव्याकृतपक्ष एव युक्त इत्याहाविचेति।

१९२ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

योनि योनिमि"त। अविद्या शक्तिर्योनिः सा च प्रतिजीवं नानेत्युक्त(१)मतो वीप्सोप- पक्षा। शेष मतिरोहितार्थम्॥९॥ सूत्रान्तरमपतारयितुं शङ्कते "कथ पुनरि"ति (पृ७ ४९४ पं० १)। अजाकृति जातिस्तेजोवशेषु नास्ति।न च तेजोवन्नानां जन्मश्रवणादजन्मनिमित्तोप्यजाशव्दः सम्भव तीत्याह-"न च तेजोबन्नानामि"ति। सूत्रमवतारयति-"अत उत्तरं पठति"॥ मृ० कल्पनोपदेशाचच मध्वादिवदविराधः ॥ १० ॥

हच्छये"ति। बहुबर्कश-बहुशाा। शेषं निगदव्याख्यातम्॥ १०॥ मू० न संयोपसंग्रहादृपि नानाभावादतिरेकाच्च।। ११।। (२)अवान्तरसक्गतिमाह-"एवं परिहृतपीति (पृ० ४०५प०८)। (३)पश्चजना इति हि समासार्थः पञ्चसंख्यया सम्बध्यते। न च 'दिकसंखये संज्ञायामि'ति समास्विधाना न्मनुजेषु निरुढोऽयं पञ्चजनशब्द इति वाच्यम्। तथाहि सति प्च मनुजा इति स्यात्। एवं चात्मनि पञ्चमनुजानामाकाशस्य च प्रतिष्ठानमिति निस्तात्पर्य सर्वस्येव प्रतिष्ठानात्। तस्मा द्रूढेरसम्भवात्तत्यागेनात्र योग आस्थेयः । जनशब्दश्व कथश्चित्तत्वेषु व्याखयेयः। (४)त. त्रापि कि पञ्च प्राणादयो वाक्यशेषगता विवक्ष्यन्ते उत तदीीरिक्ता अन्यएव वा केचित। तत्र पौर्वीपर्यपर्यालोचनया काण्वमाध्यन्दिनवाक्ययोरविरोधात्, एकत्र हि ज्योतिषा प० श्वत्वमन्ने नेतरत्र। न च षोडशिग्रहणाप्रहणवद्विकल्पसम्भवोऽनुष्वानं हि विकल्प्यते न वस्तु, वस्तुतत्त्वकथा चेयं नानुष्ठानकथा, विध्यभावात्, तस्मात्कानि चिदेव तत््वानीह पञ्च प्रत्ये. कं पश्चमंख्यायोगीनि पञ्चविंशतितत्वानि भवन्ति। सांख्यैश्ष प्रकृत्यादीनि पञ्चविशत तत्वा नि समर्यन्ते इति तान्येवानेन मन्त्रेणोच्यन्ते इति नाशब्दं प्रधानादि। न चाधारत्वेनात्मनो व्यवस्थानातस्वात्मनि चाधाराधेयभावस्य विरोधाद् आकाशस्य च व्यतिरेचनात् त्रयोविंश तिजना इति स्यान्न पञ्च पञ्चजना इति वाच्यम्। (५)सत्यप्याकाशात्मनोर्व्यतिरेचने मूलप्र. कृतिभागैः सत्वरजस्तमोभिः पञ्चविशतिषंख्योपपत्तेः । तथा च सत्याकाशात्मभ्यां सप्तविश तिसंखयायाँ पञ्चविशति तत्वानीति स्वसिद्धान्तव्याकोप इति चेतू। न। मूलप्रकृतित्वमात्रे-

(१) उक्तमिति। आतुमानिकाधिकरण इति शेष:। (२) अषान्तरेति। पूर्वत्राध्यात्मप्रकरणे रूढच्छागाया असम्बन्धादजातेजआदिकेत्युक्त्तमिहापि रूढे मनुष्यग्रहे वाक्यस्य निस्तात्पर्यकत्वपसङ्गादवयववृत्या सांख्यस्मृततत्त्वपरतेत्यवानतरसङ्गातिमधिकरणसङ्ग तिमाहेत्यर्थः। (१) ननूपसरजनस्य संख्याया: संख्यानतरेण विशेषणायोगात्कर्थ पञ्चरविशतिलाभोडत आह पञ्च- नाज इति। (४) ननु रूठ्यत्यागेन मनुष्यसम्बन्धनः प्ाणादयो लक्ष्यन्ते तथाच निस्तात्पर्यमत आह तत्रापी- नि। रूठ्यर्थमहेऽपीत्यर्थः । (६) आत्मकाशभित्नाना त्रयोविशतित रवाना मपि धान्य िधाकर त् वतित्व, स्मृता तु तत्वेष्वात्माकाशाव्तर्माव्य प्रधानं चाभित्वा पञ्चवतितत्वग न्विरोध इत्यशन ति ्पिति

पा० ४ सू० ११ ] संख्योपसंग्रहाधिकरणम्। १९३

णैकीकृत्य सन्वरजस्तरमासि पञ्चविंशतितत्वोपपत्तेः। (१)हिरुग्भावेन तु तेषां सप्तविशति स्वाविरोधस्तस्मान्नाशाब्दी सांख्यस्मृतिरिति प्राप्ते (२)मूलप्रकरृतिः प्रधानम्, नासावन्यस्य विककतिरपि तु प्रकृतिरेवं तदिदमुक्तं "मूले"ति (पृ० ४०५ पं० १५)। महदहङ्कारः पश्चतन्मात्राणि प्रकतिश्व विकृतिश्र, तथाहि-महत्तत्वमहङ्कारस्य तत्वान्तरस्य प्रकतिमूल प्रकृतेस्तु विकृतिः, एवमहक्कारतत्वरं महतो विक्कृतिः, प्रक्तिश्व तदेव तामसं सत् पश्चतन्म/- त्राणाम्, तदेव सार्विक सत् प्रकृतिरेकादशेन्द्रियाणाम्, पश्चतन्मात्राणि चाहङ्कारस्य विक्ृ तिराकाशादीनां पञ्चारना प्रकृतिस्तदिदमुक्त "महदाद्ाः प्रकतिविकृतयः सप। षो- डशकश्रच विकार:" षोडशसंख्यावच्छित्ञो गणो विकार एव। पश्चभूतान्यतत्मा(३)त्र- ण्येकादशेन्द्रियाणीति षोडशको गणः । यद्यपि पृथिव्यादयो गोघटादीनां प्रकृतिस्तथापि (४)न ते पृथिव्यादिभ्यस्तत्वान्तरमिति न प्रकृतिः। तत्त्वान्तरापादानत्वं चेह प्रकतित्वम- भिमतं नोपादानमात्रत्वमित्यविरोधः । पुरुषस्तु कूटस्थनित्योऽपरिणामी न कस्यचित्प्रक तिर्नापि विक्कृतिरिति। एवं प्राप्ते Sभिधीयते-'न संख्योपसङ्गहवादपि प्रधानादीनां श्रुतिमश्वाशङ् कर्तव्या। कर्मात् ? नानाभावात्। नाना ह्येतानि पञ्चविशतितर्वानि नैषां पक्चरः पञ्चशः साधारणधर्मो 5रति" (पृ०४०६ प० ३)। न खलु सत्वरजस्त- मोमहदहङ्काराणामेकः करिया वा गुणो वा द्रव्यं वा जातिवां धर्मः पञ्चतन्मात्रादिभ्यो व्याः वृत्तः सत्वादिषु चानुगतः कश्विदस्ति(५)। नापि पृथिव्यप्तेजोवायुघ्राणाना, नापि रस्षनच- क्षुस्त्वक्श्रोत्रवाचां, (६)नापि पाणिपादपायृपस्थमनसां, येनैकनासाधारणनोपगृहता: पञ्च पञ्चका भवितुमहन्ति : पूर्वपक्षकदोशन(७)मुत्थापयति-"अथोच्येत पञ्चविशतिसं्य वेबमि"ति। यद्यपि परस्यां संख्यायामवान्तरसंख्या द्वित्वादिका नाहिति, (८) तथापि त- त्पूर्व तस्याः सम्भवात्पौर्वापर्यलक्षणया प्रत्यासत्या परसंखयोपलक्षणार्थ पूर्वसंख्योपन्यस्यत इति। दूषयति "अयमेवास्मिन्पक्षे दोष" इति। न च पश्चशब्दो जनशब्देन सम स्तोऽसमस्तः शक्यो वक्तमित्याह-"परश्चात्र पञ्चशब्द" इति (पृ० ४०७ पं० १)

(१) पृथग्भावेन । (२) भाष्योंक्त्ता मायामाह मूलेति। अत्र 'प्रात्त मूलेती'ति मु० सु० पु० पाठः। अध्यवसायो महदाखया बुद्धिः, अभिमानोऽह द्वारः, पञ्चतम्मात्राणि सूक्ष्माणि इत्यादिसांख्यतत्वकौमुर्था विस्तरेण विवृतम्। (३ ) स्थूलरूपाणि। (४) पृथिव्यादीनां घटादिपकृतिकत्वात्कर्थं बोडशको विकार एवेत्यत्राह नत इति। उमयेा स्थूज- तेन्द्रियग्राझ्यता च समेति न तत्त्वान्तरत्वमित्यर्थः। (५) अस्तीति। तथाचाकाशात्मान। विहाय या ्ति ्ो कतक ् नवेन पञ् सङ्वधानिवेश इति भाव:। (६) नापीति। एवं च साधारणोपाध्यभावात् उद्रिक्ताकाशाना पृथिव्यादीना ज्ञानेन्द्रियेम्यो घ्राणमादाय, तथा तदतिरिकाना ज्ञानेन्द्रियाणां कर्मीन्द्रियम्यो वाचमाहृत्य, एवमुद्रेचितवार्चा कर्मेन्द्रियार्ण च न मनस्ा पञ्चत्वलाभ इति भावः । (") पञ्चजनशब्दे समासमनङगकुर्वन्तामेत्यर्थः। (८) नास्तीति । अपेक्षा बुद्धिनाशे द्वित्वादिनाशादिति शेषः। तथापीति। साह चर्याभावे हेतुहेतुम- द्वावरूपलक्षाण बीजसम्बन्धस स्वान्महासङ्रयाया अवान्तरसत्यासम्बन्ध सम्भवतीत्यर्थ:। १७ भा०

१९४ सटिप्पणभामत्यां [ अ० १

ननु भवतु समासस्तथापि किमित्यत आह-"समस्तत्वाच्चे"ति। अपि च र्वाप्सायी पञ्चकद्वयग्रहणे दशैव तत्त्वानीति न सांख्यस्मृतिप्रत्यभिज्ञानाम.यसमासमभ्युपेत्याह- "म पश्चकद्वयग्रहणं पञ्चपञ्चेति।(१)न चैका पञ्चसंख्या पञ्चसंख्यान्तरेण शक्या विशेष्टुम्, पञ्चशब्दस्य संख्योपसर्जनद्रव्यवचनत्वेन संख्याया उपसर्जनतया विशेषणेनासं संयोगादित्याह-"एकस्थाः पञ्चसंख्याया" इति। तदेवं पूर्वपक्षैकवेशिनि दृषिते परमपूर्वपक्षिण मुत्थापयति-"नन्वापन्नपञ्चसंख्याका जना एवे"ति (पृ० ४०८ पं. १)। अत्र सावद्रूढौ सत्या(२) न योग: सम्भवतीति वक्ष्यते, तथापि योगिकं पञ्चजनश न्दमभ्युपेत्य दूषयति-"युक्तं यत पञ्चपूलीशब्दस्ये"ति। (३)पश्रूलीत्यत्र यद्यपि पृथक्त्वैकार्थसमवायिनी 'श्संख्यावच्छेदिकाऽस्ति तथापीयं समुदायिनोऽवच्छिनति न समुदायं समासपद्गम्यमतस्तस्मिन् कति ते समुदाया इत्यपेक्षारयां पदान्तरााभेहिता पञ्चसंख्या सम्बध्यते पश्चेति, पञ्चजना इत्यत्र तु पश्चसंख्ययोत्पत्तिशिष्टया जनानामवच्छि न्रतवात्समुदायस्य च पञ्चपूलीवदत्राप्रतीतेने पदान्तराभिहिता संख्या सम्बध्यते। स्यादे- तत्, संख्येयानां जनानां मा भूच्छन्दान्तरवाच्यसंख्यावच्छेद: पञ्चसंख्यायास्तु तयावच्छेदो भविष्यति, (४)नहि साप्यवच्छिन्नत्यत आह-"भवदपादं विशेषणमि"ति(१)उक्तोऽक दोषः, नहुपसर्जनं विशेषणेन युज्यते पश्चशब्द एव तावस्संख्येयोपसर्जनसंख्यमाहविशेष तस्तु प्चजना इत्यत्र समासे, (६) विशेषणापेक्षायां तु न समास: स्यादसामर्थ्यानहि भवात ऋद्धस्य राजपुरुष इति समासोऽपि तु वृत्तिरेव ऋद्धत्य राज्ञः पुरुष इति, सापेक्षत्वेना- सामर्थ्यादित्यर्थः । "अतिरेकाज्चे"ति अभ्युधयमात्रम्। यदि सत्वरजस्तमासि प्रघानेनै- काकृत्यात्माकाशौ तत्त्वेभ्यो व्यतिरिच्येते तदा सिद्धान्तव्याकोपः। अथ तु सत्वरजस्तमासि मिथो भेदेन विवक्ष्यन्ते, तथापि वस्तुतत्त्वव्यवस्थापने आधारत्वेना(७)त्मा निष्कृष्यतामाधे यान्तरेभ्यस्त्वाकाशस्याधेयस्य व्यतिरेचनमनर्थकमिति गमयितव्यम्। "कथं च संख्णा मात्रश्रवणे सतीति (१०४०९ प०५)। (८)दिकसख्ये संज्ञायामि'ति संज्ञाया (१) असमासपक्ष एव वीप्सी विहाय विशेषणपक्षमाशङ्कयाह नचैकेति। (२ ) सत्यामिति। तद्दवारा प्राणादिषुं लक्षणायां च सत्यामित्यर्थः। (३) अनाकाड्डा दर्शयति पञ्चपूलीत्यन्रेति। तथाचेबम्तदविगुसमासो समाहाराभिधानात पदान्तरोपान- सङचया समाहारस्योत्पत्तिशिष््या समानपदस्थया समाहारिणां पृलाना चावच्छेयत्वात्पञ्चपूलीत्यत्रासत्या- काड्डा, पञ्चजना इत्यत्र त्वीबन्तत्वाभावेन समाहारापतीत्या जनानां च स्वपद्गतसङ्गचयाSवच्छितत्वात्ा सझयानतराकक्षिति भाषः। (४) नहि सीपीति। आत्माश्रयपसङ्गान्न सङ्भया तयाऽवच्छियतेतःसकयानतराकाकषे्र्थः (९) तत्र चोको दोष इति परिहारभाष्यार्थमाह उक्त इति। (६) ननूपसर्जनस्यापि विशेषान्वयः के न स्यादत आह विशेषणापेक्षाया त्ति। सापेक्षस्यास्रमाछे उदाहरणमाह नहि भवतीति। इत्यर्थ :- उदहतभाष्यस्यायमर्थः। (b.) आधारत्वेन-भोक्तुरात्मनो भोग्पपतिष्ठहे तुत्वेन। (८) ननु पञ्चमक्क्याद्वयात्पञ्च्विशतिसिद्ध। 'कथ ञ्ञे'तिमा्यं कर्थ सगच्छते इत्याशकयाह दिवसङ्य इति। दिवंस ख्यावाचिशब्दी संज्ञाया गम्यमानारयां उत्तरपदेन समस्येते यथा दक्षिगात्ि सतर्षय इति सू- जार्थ:। एवं चेकैव पञ्चसंरूया द्वितयिपञ्चशब्दस्य संज्ञा समासगतस्य न संख्यार्थतेति म्न्यतात्पर्यम्।

पा०४ सू०१२] संरूयोपसंग्रहाधिकरणम्। १९५

समासस्मरणात् पश्चजनशब्दस्तावदयं कचिन्निरुढः । न च रूडौ सत्यामवयतपसिववर्व्रहणं सापेक्षत्वात, निरपक्षत्वाच्च रूढेः। तथदि रूढौ मुुयोऽर्थः प्राप्यते ततः स एव ग्रहीत्योऽ थ त्वसौ न वाक्ये सम्बन्धाईः पूर्वापरवाक्यविरोधी वा ततो रूढ्यनरित्यागेनैव वृत्यन्तरे- णार्थान्तरं कल्पयित्वा वाक्यमुग्पादनयिम्, यथा 'इयेनेनाभिचरन् यजेले'ते श्पेनशब्दः श- कुनिविशेषे निरुढवृततिस्तदपरित्यागेनै। निरत्यादानसादृश्यने र्थवादिकेन(१) क्रनुवेशेषेवर्त- ते(२), यथा सप्तर्षिशब्दो वसिष्ठ एक्मिन् सप्तसु च वर्तते। न चैष तत्वेषु रूढः पञ्चवें शतिसंख्यानुरोधेन तत्वेषु वर्तयतत्र्यः, रूढौ सत्यां पथ्चविशतेरेव सरूपाया अभावात् कर्थ तस्वेषु वर्तते।॥ ११ ॥ (सृ०) प्राणादयो वाक्यशेषात्॥ १२।। ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने ॥१३॥ (३)एवं चके ते पशचजना इत्यपेक्षायां कि वाक्यशेषगताः प्राणदयो गृह्यन्तामुत पच्चविशतिस्तत्वानीति विशये, तरवानामप्रामाणिकःवत्तप्राणदीनी च वाक्यशेषे श्रणात्तत. रित्यागे श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रसक्गातपाणादय एवं पञ्चजना: । (४)न च काण्वमाध्यन्दि- नयोर्विरोधाल प्राणादनिा वाक्यशेषगतञानामपे अ्रह्णमिति साम्प्रतम्, विरोधेऽपि तुल्य वलतया षाडीशगरहणाश्रहणवट्विकल्पोपपतेः । (५न चेयं वस्तुस्वरूपक्थाऽपितू रसनानुष्ठान- विर्धिर्मनसैवानुष्टद्रव्याम'ति विधिश्रवणात। 'कथं पुनः प्राणाददिषु जनशब्दप्रयोग" इति। जनवाचकः शब्दो जनशब्दः, पञ्चजनशब्द इति यावत्, तस्य कथं प्राणादिष्वजनेषु प्रयोग इति व्याखयेयम् । अन्यथा(६)तु प्रत्यस्तमितावयवार्थे समुदायशब्दार्थे जनशब्दार्थों नास्तीत्य नर्यनुयोग एव। रूव्यपरित्यागनैव वृत्यन्तरं दर्शयति-"जनसम्बन्घाचवे"ति (ृ० ४१०-पं० २) जनशब्दभाज: पज्ञजनशब्दभाजः । ननु सत्यामवयवप्रसिद्धी समुदायशक्तिकल्पनमनुपपश्न, सम्भवति च पञ्चविशत्यां तत्वेध्ववयवप्रासद्विरित्यत आह- "समासबलाच्चे"ति। (७)सयादेतत्, समासबलच्चद्रढिरास्थयिते हन्त न दत्स्तर्हि तस्य प्रयोगोऽश्वकर्णादिवद्वृक्षादिषु, तथा च लोकप्रसिद्द्भावान्र रूढिरित्याक्षिपति-कथे पुनरसीति। (८)जनेषु तावत्पश्चजनशब्दस्य प्रथमः प्रयोगो लोकेषु दृष्ट इत्यसति प्रथम (१) 'यथा वै श्येनों निपत्यादन्त एवमयं द्विषनतं धातृत्यं निपत्यादत्ते यमभिचरति क्येनेन' इत्यर्थवा- दोकेन रठयर्यापरित्यागनैव ऋतुविशषबोधकः इयेनशब्द इति भावः । (२) वर्तत इति। 'स्यु: पुर्मासः पञ्चजना: पुरुषाः पूरुषा नर' इत्यमरसिहोक्तेवयवार्थपञ्चसंखयास म्बन्धानपेक् एकीर्मअनपि पुरुषे वर्तत इति भाव: । (३) नतु रूढ्यमावऽपि पश्चजनशब्दस्तत्त्वेषु लाक्षणिक: स्यादित्या शंक्शाह एवं चति (४) वाक्यशेषयोरविरोधात् प्रणादय: पञ्चजना इनयुक्तं निरस्यन्नाह नचति। (५) यचोंकं वस्तुति न विकल्प इति, तत्राह नचति। (६) अन्यथा-जनवाचकत्वेन पञ्चजन शब्दव्याखनामवे, सिद्धान्त्यभिमतेऽवयवार्थशये समुदय- शब्दार्थे प्राणादौ चोदानुपपत्तिरतुक्तोपालम्भस्वाव स्यादिति भावः । (•) व्याकरणस्य प्रयोगातुरोवित्वन तदमावात्कर्य रढेरित्यामनायगाशङ्क पाष्यनवतार पतति ुवाने -तदित्यादिना। (८) मनुष्येषु पञ्चजनशब्दस्य लोक एव पयोगदर्शनात्तत्सम्बनवात्नाणदिषु स्फुटा वृत्त्युव्पर्ति 'ज-

१९६ सटिप्पणभामत्यां [अ० १

प्रयोग इत्यािद्धमिति स्थवीयस्तयानभिधायाभ्युपेत्य प्रथमप्रयोगाभावं समाधते-"शक्यो न्द्रिदादिवदि'ति। आचार्यदेशीयानां मतभेदेव्वपि न पञ्चविशतिस्तर्वानि सिख्धन्ति परमार्थतस्तु पञ्चजना वाक्यशेषगता एवेत्याशयवानाह-'कैश्चि्वि"ति । शषमति- रोहितार्थम्॥१२॥१३॥ सृ० कारणत्वेन चाकाशाद्िषु यथाव्यपदिष्ठोक्ते: ॥१४।। अथ समन्वयलक्षणे केयमकाण्डे(१) विरोधाविरोधचिन्ता, भविता हि तस्याः स्थानम वविरोधलक्षण(२)मित्यत आह-"प्रतिपादितं ब्रह्मण" इति (पृ०१२प०१०)। अय. मर्थ :- नानेकशखागततत्तद्ाक्यालोचनया वाक्यार्थावगमे पर्यवासेते सति(३) प्रमाणान्तरा विरोधेन वावयार्थाव गतर प्रामाण्यमाशक्क्याविरधिव्युत्पादनेन प्रामाण्यव्यवस्थापनमविरोधलक्ष णार्थः, (४)परसज्विकं तु तत्र सृष्टिविषयाणां वाक्याना परस्परमविरोधप्रतिपादनं न तु लक्ष गार्थ:, तत्प्रयोजनं च तत्रैव प्रतिपादयिष्यते, इह तु वाक्यानां सृष्टिप्रतिपादकानां परस्पर विरोधे ब्रह्मणि जगद्योनौ न समन्चयः सद्धुमदति, तथा च न जगत्कारणत्वं ब्रह्मणो लक्षणं, न च तन्न गतिसामान्यं, न च तत्सिद्धये प्रधानस्याशन्दत्वप्रतिपादनम्, तस्माद्वाक्यानां कि रोधाविरोधा्यामुक्त्तार्थाक्षेपसमाधानाभ्यां समन्वय एवोपपाद्त इति समन्वयलक्षणे सज्जत मिदमीघिकरणम्। (५)वाक्यानां कारणे कार्ये परस्परविरोधतः । समन्वयो जगद्योनौ न सिध्यति परात्मनि॥ 'सदेव सोम्येदमप्र आसीदि'त्यादीनां कारणविषयाणाम् 'असद्वा इदमम्र आसीदि'त्यादि भिर्वाक्येः कारणविषयैर्विरोधः, कार्यविषयाणमपि विभिन्नक्रमाक्रमोत्पत्तिप्रतिपादकाना विरोधः तथा हि कानिचिदन्यकर्तृवां जगदुत्पत्तिमाचक्षते वाक्यानि, कानिचित्स्वयंकर्तृकामू(६)। सृष्या च तत्कार्येण तत्कारणतया ब्रह्म लक्षितम्। सृष्टिविप्रतिपत्ता तत्कारणतायां ब्रह्मलक्षणे विप्रतिपत्ती सत्या भवति तल्लक्ष्ये ब्रह्मण्यपि विप्रतिपतिः । तस्माद्ब्रह्मणणि समन्व-

नसम्बन्धाच्च' इति भाष्येण सूचिता पृथङ्गाह भाष्यकारः, किन्तु पोढ्या रूढिं समर्थयत इत्याह जनेष्विति स्थर्वास्तया-स्फुटतया। (१) अनवसरे। (२) अविरोधलक्षणम्-मानान्तरविरो धप रि हारार्थोरंद्व तिया ध्याय (३) पर्यवसिते सति अविरोधव्युत्पादेन इतरेतरविरोधपरि हारेण प्रामाण्यव्यवस्थापनमतति योजना । (४) यदि माना-तराविरोधो द्वितीयाध्यायार्थ: वियत्पादादी कथ श्रुतीनामत्योन्याविरोधचिन्तोक्तते त्याशं वयाह प्रसङ्गिकनत्विति। तत्रवेति। निषेधात परपक्षाणामनपेक्ष्यत्वे उक्ते स्वपक्षस्यापि तत्प्पङ्गे तन्निवृत्तिरु पमयोजनं तत्रव प्रतिपादयिष्यत इत्यर्थः । (५) पूर्वपक्ष संग्राहकश्लोकमाहवाक्या नामिति। कारण ता बोधकार्ना कार्यविषयाणा च वाक्याना प स्परविरोधात्कार्यद्वारगम्ये जगदोनी परमात्मनि न समन्वयसतिद्धिरिति तदर्थः । इलोकार्थ विवृणोति सदे वेति । विभिन्नेति। विभिनना अक्रमा च युगपद्गाविनी योत्पन्तिस्तत्प्रतिपादकानामित्यर्थः । तथाच 'आत्मन आकाशस्तत्तेजो सृजतति भित्रक्रमेण 'स इमोल्लोकान सृजत'त्यकरमेण कारणविषयाणमन्योन्यविरोध बोष्यः। (६) स्वयंकर्तृकामिति। 'तत्रामरूपाभ्या व्याक्रियते'त्यादीनि स्वयंकर्तृकामुत्पत्ति वदन्तीति कार्यवि- षयविरोधी दर्शितः । विरोषमुएपाध समन्वयमाक्षिपति मुध्या चेति।

पा० ४ सू० १४ । कारणत्वाधिकरणस्। १९७

याभावान समन्वयगम्य ब्रह्म। बेदान्तास्तु कर्त्रादिप्रतिपादनेन कर्मविधिपरतयोपचारि तार्था अविवक्षितार्था वा जयोपयोगिन इति प्राप्तम् । क्रमादीत्यादिप्रहणेनाक्रमो गृझे। एवं प्राप्त उच्यते- (१)सर्गक्रम विवादेऽपि न स सषटार विद्यते। सतस्त्वसदूचो भक्त्या निराकार्यतया क्वचित् ॥। न तावदस्ति सृष्टिकमे विगानं, श्रुतीनामविरोधात्, तथाहि-(२)अनेकशिल्पपर्यवदा- नो देवदतः प्रथमं चक्रदण्डादि करोत्यथ तदुपकरण: कुम्भं, कुम्भोपकरणस्त्वाहरत्युदकम्, उद- कोपकरणश्च संयवनेन गोधुमकणिकानां करोति पिण्डं, पिण्डोपकरणस्तु पचति घृतपूर्ण, तदस्य देवदत्तस्य सर्वत्रैतस्मिन्कर्तृत्वाच्छक्यं वक्तुं देवदत्ताच्चकादि सम्भूतं तस्माचवकादे कुम्भा दाति, शक्यं च देवदत्तात्कुम्भ: समुद्धतस्तस्मादुदकोहरणादीत्यादि । नह्यस्त्यसम्भवः, सर्व- त्रास्मिन कार्यजाते क्रमवत्यपि देवदत्तस्य साक्षात्कर्तुरनुस्यूतत्वात्, तथेहापि यद्यप्याकाशादि क्रमेणव सृष्टिस्तथाप्याकाशानलानिलादी तत्रतत्र साक्षात् परमेश्स्य कर्तृत्वाचछक्यं वकतु परमेशवरादाकाशः सम्भूत इति, शक्यं च वक्तुं परमेश्वरादनलः सम्भूत इत्यादि। यदि 'त्वा- का शाद्वायुर्वायोस्तेज'इत्युक्त्वा 'तेजसो वायुर्वायारकाश' इति ब्रूयाङ्गवेद्विरोधो न चैतदस्ति(३) तस्मादमृषामविवाद: श्रुतनिम्। एवं 'स इमान् लोकानसृजते'त्यक्रमाभिधायिन्यपि श्रुतिर विरुद्धा, एषा हि स्वव्यापारमभिधानक्रमेण कुर्वती नाभिधेयारना क्रमं निरुणद्धवि, ते तु यथा क्रमावस्थिता एवाक्रमेणोच्यन्ते, यथाक्रमवन्ति ज्ञानानि जातानीति, तदेवमविगानम्। (४)अभ्युपेत्य तु विगानमुच्यते सृष्टौ खल्वेतद्विगानम्। स्ष्टा तु सर्वेवेदान्तवाक्येष्वनुस्यूनः परमेश्वरः प्रतीयत, नात्र श्रुतिविगानं मात्रयाप्यस्ति। (५)न च सृष्टिविगानं सट्टररि तदर्धान निरूपणे विगानमावहतीति वाच्यम्। नह्येष सूषृत्वमात्रेणोच्यतेऽपि तु 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे'त्यादिना रपेणोच्यते स्ष्ा। तच्चास्य रूपं सर्ववेदान्तवाक्यानुगतम्। (६)तज्ज्ञानं च फलवत, 'ब्रह्मविदाप्नोति परं तरति शोकमात्मविदि'ति श्रुतेः, सृष्टिज्ञानस्य तुन फलं श्र. ययते, 'फलवत्संनिधावफलं तदङ्गमि'ति सृष्टिविज्ञानं सषब्रह्मविज्ञानाङ्कं तदनुगुणं सद्बह्मज्ञानाव तारोपायतया व्याखयेयम्, तथा च श्रुतिः-'अन्नेन सोम्य शुङ्गेनापो मूलमन्त्रिच्छे'त्यादिका। शुजेनाग्रेण, कार्येणेति यावत्। तस्मान्न सृष्टविप्रतिपतिः स्ष्टरि विप्रतिपत्तिमावहति, अपि तु (१) सिद्धान्तसंग्रहब्लोकमाह सर्गेति । स्वयंकर्तृत्वान्यकर्तृकत्वाभ्यां सरगे कमाक्रमवयुत्कमेस्तत्क्रमे च विवादे सत्यपि स्रथ्टर विवादो नास्ति, तथा सतः कारणस्य 'अम्रद्वे'त्यादि असडुक्तिरापचारिकी निराकर- णीयत्वेनानुवादो असदूच इति इलोकार्थः। इनोकार्थमेवाड नतावदिति। (२) विभिन्नक्रमत्वं परिहरति अनेकेति। पर्यवदातः-कुशलः। संयवनं-मिश्रगम्। घृनपूर्ण-पक्का- न्रविशेषः। (३) अस्तीति । ईद्ग्वाक्य नाहित श्रुत। कुत्रापीत्यर्थः। तथा चाकाशवायुनेजसी क्रमेणोतपत्तिमम धाय व्युत्क्माभिधाने विरोध: स्यान तु तेजसः साक्षाद्व्क्ण: सृष्टिमात्रामिधाने,न ह्वनेन क्रमो बाध्यत इति भाव:। (४) न स स्रषरीति क्लोकद्वितीयपादं व्याचष्टे अभ्युपेत्येति। (५) कार्यविगानेनोक्तं समन्वयाक्षेपं परदर्श्य परिहरति नचेति। सत्यादिलक्षण ब्रह्मावगमय्य तदानस्यो पपाद यषया जगतस्तत्रारोप: श्रुत्या मूट्टिरुक्का, न तु तत्र तात्पर्यमतो मिथ्याभूतायां सृष्टो विगान न वेदान्तिना दूषण मणि न्वलद्कार इत्यर्थ: । (६) नतु सृष्टिः किमित्यात्मज्ञानार्थवया शंक्याह सज्ज्ञानं चेति।

१९८ सटिप्पणभामत्या [अ०

'गुणे त्वन्याध्यकल्पने'ति तदनुगुणतया व्याख्येया। (१)यच्च कारणे विगानम्-'असद्व' इदमप्र आसी दि'ति, तदपि 'तदप्येष इलोको भवती'ति पूर्वप्रकतं सद्ब्रह्माकृष्य 'असदवेदेमभ्न आ- सीदि'त्युच्यमानं त्वसतोऽभिधानेSसम्बद्धं स्यात्(२)। श्रुत्यन्तरेण च मानान्तरेण च विरोधः। तस्मादोपचारिकं व्याख्येयम्। (३)तद्धैक आहुरसदेवेदमप्र आसीदि'ति तु निराकार्यतयोपन्य स्तमिति न कारणे विवाद इति। सूत्रे चशब्दस्त्वर्थः पूर्वपक्षं निवर्तयति। आकाशादिषु सृज्य मानेषु क्रमविगानेपि न स्रष्टारी विगानम्। कुतः ? यथैकस्यां श्रुतौ व्यपदिष्टः परमेश्वरः सर्वस्य कर्ता तथैव श्रुत्यन्तरेषूक्तेः, केन रूपेण? कारणत्ेन, अपरः (४)कल्पो यथा व्यपदिष्टः क्रम आकाशादिषु, 'आत्मन आकाशः सम्भूत आकाशाद्वायुवायोरभिरमेरपोऽद्म्यः पृथिवी'ति तथै- व क्रमस्यानपबाधनेन 'तत्तेजोऽसजे्यााा अप सृष्टेरुक्तेसव विगानम् ॥१४ सृ० समाकर्षात्॥१५॥ नन्वेकत्रात्मन आकाशकारणत्वेनोक्तिरन्यत्र च तेजःकारणवेन तत्कथमविगानमत आह- "कारणत्वेने"ति (पृ० ४१६ पं० ७) हेतौ तृतीया, सर्वत्राकाशानलानिलादी साक्षा- स्कारणत्वेनातमनः। प्रपश्चितं चैतदघस्तात् (५)। 'व्याक्रयत' इति च कर्मकतार कर्मणि वा रूपम्, न चेतनमतिरिक्तं कर्तारं प्रतिक्षिपति किन्तुपस्थापयति, न हि 'लूयते केदारः स्वय- मवेति वा, लूयते केदार इति' वा लवितारं देवदत्तादिं प्रतिक्षिपति, अपि तूपस्थापयतयेव। तस्मात्सर्वमवदातम्॥ १५॥ सू० जगद्वाचित्वात्॥ १६ ।। सृ० जीवमुख्य प्राणलिङ्गान्नेति चेत्तद्याख्यातम्॥१७॥ (६) ननु 'ब्रह्म ते बरवाणी'ति ब्रह्माभिधानप्रकरणादुपसंहारे च 'सर्वान्पाप्मनोऽपहस्य सर्वेषां च भूतानां श्रेष्ठयं स्वाराज्यं पर्येति य एवं वेदेति निरतिशयफलश्रवणङ्ह्मवेदनादन्यस्य त- दसम्भवात्, (७)आदित्यचन्द्रादिगतपुरुषकर्तृत्वस्य च 'यस्य वैतत्कर्मे'ति चास्यासत्यव च्छेदे सर्वनाम्रा प्रत्यक्षसिद्धस्य जगतः परामर्शेन जगत्कर्तृत्वस्य च ब्रह्मणोऽन्यत्रासम्भवा त्कथं जीवमुख्यप्राणाशङ्का। (८)उच्यते-'ब्रह्म ते ब्रवाणी'ति बालाकिना गार्ग्येण ब्रह्माभि धानं प्रतिज्ञाय तत्तदादित्यादिगताब्रह्मपुरुषाभिधानेन न तावद्रह्मोक्म्। (९)यस्य चाजातश त्रो 'यो वै बालाके एतेर्षा पुरुषाणां कर्ता यस्यं वैतत्कर्मेों' ते वाक्यं न तेन ब्रह्माभिधानं प्रति (१) 'सतस्त्वसद्वचो भक्त्ये'ति कलोकांशं व्याकुवत्राह यच्चेति। (२) 'अस्ति ब्रह्मेति चद्वदे'ति प्रस्तुतं ब्रह्म तथशब्समानार्थकतच्छव्देन परामृश्य श्लोकेनासदम धाने कलोकवाक्यमसम्बद्धं स्यादित्यर्थः। (३) निराकार्यतया क्वचिदिति इलोकभागं विभजते तद्दैक इति। (४) एवं कारणविगाननिषेधपरत्वेन सूत्रं व्याख्यायाधुना कार्यविगाननिषेधपरतया योजयति अपर इति। कल्प :- प्रकार:। (५) घृतपूर्णटीकायाम्। (६) सिद्धानत्याशङ्कत नग्विति। (•) उपक्रमोपसे हाराभ्यों जीवपाणलिङ्गन्योर्ज्रअपरत्वं प्रदर्श्य मध्येपि ब्रह्मपरामर्शमाडाSडदित्येति पुरुषकतृर्वस्य ब्रह्मणाधन्यन्ासम्भवादित्य त्ान्ययः। अवच्छेदके-पकरणादो। - (८) अभ 'ब्रम्म ते त्रवाणीति बालाकिवाक्याड्रझ्म मन्यते सिद्धान्ती राजवाक्याद्ा, नाथ इत्याह पूर्व- पच्ती उच्यत इत्यादिना। (९) न द्वितीय इत्याह यस्येति।

पा०४ सृ०१७ ] बालाक्याधिकरणम्। १९९

ज्ञातम्। (१)न चान्य दीेनोपक्र मेणान्यस्य वाक्यं शक्य नियन्तुम्। (२) तस्मादजातशत्रोरवा क्यसनदर्भपीर्वापर्यालेचनया योऽस्यार्थः प्रतिभाति स एव प्रात्यः। अत्र च कमशब्दस्ताव व्यापारे निरुढवृत्तिः, कार्येषु क्रियते इति व्युत्पत्त्या वर्तेत। न च रूढौ सत्यां व्युत्पत्तियुक्ताश्र यितुम्। न च ब्रह्मण उदासीनस्यापरिणामिनो व्यापारवत्ता। वाक्यशेषे चा'्डथास्मिन्प्राण एवै कघा भवतीति श्रवणात्परिस्पन्दलक्षणस्य च कर्मणो यत्रोपपत्तिः स एत्र वेदितव्यतयोप- दिश्यते। आदिल्यादिगतपुरुषकर्तृत्वं च प्राणस्योपपद्यते हिरण्यगर्भरूपप्राणावस्थाविशेषत्वा- दादित्यादिदेवतानां 'कतम एको देवः प्राण' इति श्रुतेः। उपक्रमानुरोधेन चोपसंहारे सर्व- शब्द: सर्वान्पाप्मन इति च सर्वेर्षां भूतानामिति चापेक्षिकवृत्ति(३)बहन्पाप्मनो बहूनां भू. तानामित्येवम्परो द्रष्टव्यः। एकस्मिन्वाक्ये उपक्रमानुरोधादुपसंहारो वर्णरनायः। (४)यदि तु हप्तबालाकिमब्रह्मणि व्रह्माभिधायिनमपोद्याजातशत्रोवैचनं ब्रह्मविषयमेवान्यथा तु तदुक्ता द्विशेषं विवक्षारब्रह्माभिधानमसम्बदं स्यादिति मन्यते, तथापि नैतद्वह्माभिधानं भवितुमर्हति, अपि तु जोवाभिधानमेव, (५)यश्कारणं वेदितव्यतयोपन्यस्तस्य पुरुषाणं कतुर्वेदनायोपेत बालािं प्रति बुबोधायषुरजातशत्रुः सुप्ं पुरुषमामन्त्र्यामन्त्रणशब्दाश्रतणातप्राणादीनामभो- क्तृत्वमस्वामित्वं प्रतिबाध्य यष्टिघातोत्थानात्प्राणादिव्यतिरिकं जीवं भोक्तारं स्वामिनं प्रति- बोधयति, परस्तादपि(६)-तद्यंथा श्रेष्ठी स्वरभुङ्क यथा वा स्वाः श्रष्ठिनं भुजन्ति एवमेवैष प्रज्ञात्मैतैरात्म मिर्भुङ्क एवमेते आत्मान एनमात्मानं भुञ्जन्ती'ति श्रवगात्, यथा श्रेष्ठी प्रधान: पुरुषः स्वैर्मृत्यैः करणभूनैर्विषयान्भुङ्के यथा वा स्वा मृत्याः श्रेष्ठिनं भुञ्जन्ति, ते हि श्रेष्ठिनमशनाच्छादनादिग्रहणेन भुञ्जन्ति, एवमेवैष प्रज्ञात्मा जीव एतैरादित्यादिगतै- रात्मभिविषयान्भुङ्के, ते ह्यादित्यादय आलोकतृष्ट्यादिना साचिव्यमाचरन्तो जीवात्मानं भोजयन्ति, जीवात्मानमपि यजमानं तदु सृष्टह्विरादानादादित्यादयो भुज्न्ति, तसमाउजीवा त्मैव ब्रह्मणोऽभेदाद्रह्रेह वेदितव्यतयोपदिश्यते। (७)यस्य वैतत्कमेति (पृ० ४९८ पं. ३) जीवप्रयुक्तानां देहेन्द्रियादीनां कर्म जीवस्य भवति। कर्मजन्यत्वाद्वा धर्माधर्मयोः कर्मशन्दवाच्यतवं र्व्यनुसारात, तौ च धर्माधर्मो जीवस्य, धर्माधर्माक्षिप्त्वाच्चादित्यादीना भोगोपकरणानां तेषु जीवस्य कर्तृत्वमुपपत्रम्। उपपत्र च प्राणभृत्वाज्विस्य प्राणशब्द (१) नतु बालाकिवाक्यस्थग्रद्मपतिज्ञयैव राजवाक्यं तत्परं भवतु अग्निवाक्यादिवाचार्यवाक्यमित्या- शङ्कयाह नचेति। तत्र वक्तृमेदेप्येकवाक्यताग्निमिर्दर्शिताचार्यस्तु ते ग्ति वकतेति, इइ तु तदमाबाद्ा- क्यभेद इत्यर्थ: । (२ ) तहि बालाकिवाकये ब्रह्मशब्दूस्य का गतिरित्यवाह तस्मादिति। राजवाक्यमेव ग्राह्यं बलाकि- वचननत्वसद्वादवापूर्वपक्षतया न गह्यमिति भावा। राजवाक्ये च ब्रम्मपरत्वमसम्भवीत्याह अ चत्याना। (३) सुङ्का चितवृत्ति:, सर्वशब्द इत्यर्थः, मङ्कोचमेवाह बहूमिि। (४) विभनृपवाक्ययोरकव्वेपि पूर्वपळ सङ्गमनाभिप्ायेणाह यदि त्विति। (५) जीवाभिधाने हेतुमाह यत्कारणमिति। उपेतं-अन्तेवास्तित्वेनागतम् (६) वक्ष्यमाणोपसंहारादपि जीवपरत्वमित्याह परस्तादपीति । () नतु विभुनो निरवयस्य च जीवस्यापि स्पन्दायसम्भवात्कथं तत्परत्वे 'यश्य वे तत्कर्मेति वा- क्यश्य निर्देशोऽत आह यस्येति। तथाचोपचारेण लक्षणया वा कर्मशब्दश्य धर्मावर्मवाचकत्वं स्वीकृत्य जीवपरमुन्नवाक्यं व्याख्येयमिति भाषः।

२०० सटिप्पणभामत्यां [भ०१

त्वम्। ये च प्रश्नप्रतिवचने 'कैष एतद्वालाके पुरषोऽशयिष्ट, यदा सुप्रः स्वम्रं न कंचन प. श्यती'ति, अनयोरपि न स्पष्टं ब्रह्माभिधानमुपलभ्यते। जीवव्यतिरेकश्च प्राणात्मनो हिरण्यगर्भस्याप्युपपद्यते, तस्माज्जीवप्राणयोरन्यतर इह प्राह्यो न परमेश्वर इति प्राप्तम् । एवं प्राप्त उच्यते- (१)मृषावादिनमापोद्य बालाकिं ब्रह्मवादिनम् । राजा कथमसम्वद्धं मिथ्या वा वक्तुमहति॥ (२)यथा हि केनचिन्मणिलक्षणज्ञमानिना काचे मणिरेष वेदितव्य इत्युक्त्े परस्य का- चोडयं मणिन तल्लक्षणायोगादित्यभिधाय आत्मनो विशेष जिज्ञापयिषोस्तरवाभिधानमसम्ब द्धम्, अमणौ मण्यभिधानं न पूर्ववादिनो विशेषमापादयति, स्वयमपि मृषाभिधानात्, त. स्मादनेनोत्तरवादिना पूर्ववादिनो विशेषमापादयता मणितत्वमेव वक्तव्यम्, एवमजातशत्रुणा हप्तबालाकेरब्रह्मवादिनो विशेषमात्मनो दर्शयता जीवप्राणाभिधाने असम्बद्धमुक्क स्यात, त- तयोवांडब्ह्मणोर्ब्रह्माभिधाने मिथ्याभिहितं स्यात्, तथा चन कश्विद्विशेषो बालाकेगग्याद जातशत्रोभेवेतू। तस्मादनेन ब्रह्मतत्वमभिधातव्यं, तथासत्यस्य न मिथ्यावद्यम्। (३)तस्मा दू' ब्रह्म ते ब्रवाणी'ति ब्रह्मणोपकमा तसर्वान्पाप्मनोपहत्य सर्वेषां च भूतानां श्रेठ्यं स्वाराज्य पर्येति ये एवं वेदे'ति च सति सम्भवे सर्वश्रुतेरसंकोचाननिरतिशयेन फलेनोपसंहारादू(४)ब हवेदनादन्यतश्च तदनुपपत्तेरादित्यािपुरुषकतृत्वस्य च स्वातन्त्रयलक्षणस्य मुख्यस्य ब्रह्म- ण्येव सम्भवादन्येषां हिरण्यगर्भादानां तत्पारतन्त्रयात् (५)'क्वैष एतद्बालाके' इत्यादेजीवा धिकरणभवनापादानप्रश्नस्य 'यदा सुप्तः स्वप्नं न कंचन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति' इत्यादेरुत्तरस्य च ब्रह्मण्येवोपपत्तेर्व्रह्मविषयत्वं निश्चीयते। अथ कस्मान्न भवतो हिरण्यगर्भ- गोचर एव प्रश्नोत्तरे, तथा च नैताभ्यां ब्रह्मविषयत्वसिद्धिरित्येतननिराचिकीर्षुः पठति- "एतस्मादात्मनः प्राणा यथा यथायतनं प्रतिष्ठन्त" इति। एतदुकक भवति। आत्मत्र जीव प्राणादीनामधिकरणं नान्यदिति (६)। यद्यपि च जीवो नात्मनो भिद्यते; तथायुपाध्यव च्छिनस्य परमात्मनो जीवत्वेनोपाधिभेदाद्भेदमारोप्याधाराघेयभावो दषव्यः। एवं च जी ( १)iसद्धांतसङ्गाहकश्लोकमाह मृत्रेति। आदित्यादीन् अ्रअ्मिन्नान् ब्रह्मतिमिथ्यावादिनं बालाकि 'मृषा मा संवदिष्ठा' इति निरस्य राजा सत्यं ब्रझ्मामधित्सन् जीव प्राण वा यदि ब्रूयात्तदासंबद्धपलापितया मिथ्यावादी स्यात्तत्राईमिति इ्लोकार्थः । (२) दृष्टान्तप्रदर्शनपूर्वकं श्लोकार्थ विवृण्वन्नाइ यथेति। (३) मिथ्याभिधानम् । एवं च भिन्नवक्तृकवाव्यद्वयस्यापि श्रममसक्तिनिरासपर तयैकवाक्यत्वाब्झो पक्रमे सिद्धेधस्योपसंहारेण सङ्वानत्वान्सर्वस्य सन्दर्भस्य ब्रह्मपरत्वमित्युपसंहरति तस्मादिति। (४) अय शृत्यमक्कोचे हेतुः। (५) हिरण्यगरमें व्यतिरकनिरदेश इति पूर्वपक्षिणोक्तं दूषयन्नाड केष इति। अ्र 'हे बालाके एष पुरुष: क्वेतदशायष' इति प्रश्ने, पतदित्थमिति जीवाश्रयः, क्रवा एतदभूदिति भवनसम्बन्धी, कुत एतदागा- दिति अणदानविषयः मनस्तथा प्राण एवैकधा भवति इति भवनपवनस्य, तदैनं वाक्सर्वैंनाममिस्सहाप्येति इति शयनपरशनस्य उत्तरमवमन्ये प्रश्ना उत्तराणि च हिरण्यगर्मे न सम्भवन्ति जीवस्य जावान्तरात्मत्वायो- गादिति भाव: । (६) न केवलमनुपपतत्या पव्नोत्तरयोर्ब्रक्मार्थत्वं किन्त्वात्मशब्दादवि तथात्वमिति भावः ।

पा० ४ सू० १८ ] बालाक्यधिकरणम्। २०१

वभवनाघारत्वमपादानत्वं च परमात्मन उपपन्नम्। तदेवं बालाक्यजातशत्रुसंव्ादवाक्यस न्दर्भस्य ब्रह्मपरत्वे स्थिते 'यस्य वैतत्कर्मेति व्यापाराभिधाने न संगच्छत इति कर्मशब्द: कार्याभिधायी भवति, एतदिति सर्वनामपरामृष्टं च तत्कार्य, सर्वनाम चेदं सन्निहितपराम ्शि, न च किश्चिदिह शब्दोक्तमस्ति सन्निहितम्। न चादित्यादिपुरुषाः सन्निहिता अपि पराम- र्शार्हा: बहुत्वातपुल्लिङ्वत्वाच्च। एतदिति चैकस्य नपुंसकत्यभिधानात् 'एतेषां पुरुषारणा कर्ते'त्य नेनैव गतार्थत्वाच्च। तस्मादशब्दोक्तमपि प्रत्यक्षसिद्धं सम्बनधाहे जगदेव पराम्रष्त्यम्। (१)एतदुक्तं भवीि-अत्यत्पमिदमुच्यते एतेषामादित्यादिगतानां जगदेकदेशभूनानां कतैति, किंतु कृतस्नमेव जगदस्य कार्यमिति वाशब्देन सूच्यते। जीवप्राणशब्दौ च ब्रह्मपरौ(२)जीव शब्दस्य ब्रह्मोपलक्षणपरत्वाद्, न पुतब्रह्मशब्दो जीवोपलक्षणपरस्तथा सति हि बहसमज्जस स्यादित्युक्तम्। न चानधिगतार्थावबोधनस्व्ररसस्य शब्दस्याधिगतबाधनं युक्तम्। नाप्यनधि गते नाधिग तोपलक्षणमुपपन्नम्। (३) न च सम्भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदो न्याय्यः । वा- क्यशेषानुरोधेन च जीव प्राणपरमात्मोपासनात्रयविधाने वाक्यत्रयं भवेत्पीर्वपर्यपर्यालोचनय। तु ब्रह्मोपासनपरत्वे एकवाक्यतैव। तस्मान्न जीवप्राणपरत्वमपि तु ब्रह्मपरत्वमेवेति सिद्धम्। स्यादेतत्, निर्दिश्यन्तां पुरुषाः कार्यास्तद्विषया तु कृतिरनिर्दिष्टा तत्फलं वा कार्यस्योत्पत्तिस्ते यस्येदं कर्मेति निर्देक्ष्येते, ततः कुतः पौनरुक्त्यमित्यत आह-"नापि पुरुषविषयस्ये"ति (पृ०४२०-पं०२)। (४)(एतदुकतं भवति) कर्तृशब्देनैव कर्तारमभिदघता तयोरुपात्तत्वादाक्षिः पत्वात्रहि कृति विना कर्त्ता भवतिनापि कृतिर्भावनापराभिधाना भूतिमुत्पतिं विनेत्यर्थः । ननु यदीदमा जगत्परामृष्टं ततस्तत्रान्तर्भूता: पुरुषा अपीति य एतेर्षा पुरुषाणमिति पुनरुकमत आह-"एतदुक्त भवत। य एतेषां पुरुषाणा"मिति ॥१६॥१७॥ सू० अन्यार्थन्तु जैमिनि: प्रइनव्यारयाना. भ्यामपि चैवमेके॥ १८॥ ननु 'प्राण एवंकधा भवती'त्यादिकादपि वाक्याज्जीवातििक्तः कुनः प्रतीयत(५)इत्यतो वाक्यान्तरं पठति-"पतस्मादात्मनः प्राणा" इति (पृ० ४२२ पं० ४)। अपि च सर्ववेदान्तसिद्धमेतादित्याह-"सुषुप्तिकाले चे"ति। वेदान्तप्रक्रियायामेवोपपत्तिमुपसहार- व्याजेनाह-"तस्माद्यत्राऽस्य"आत्मनो यतो निःसम्बोधेडतः स्वच्छतारूपमिव रूपमस्येति स्वच्छतारूपो न तु स्वच्छतैष लयविक्षेपसंस्कारयास्तत्र भावात्, समुदाचरद्पृतिविक्षेपा भा- (१) नतु सिद्धान्तिमतेऽपि ब्रह्मणः सर्वकतृत्वादादित्यादिफर्तृत्वाभिधानं पुनरुकतं स्यादत आह एतदुक्क- मिति। बालाकिभ्रमापनोदार्थ पुनरेकदेशोवत्या न पुनरुक्तिरित्यर्थः। (२) ब्रह्मपराषिति। प्राणयतीति योगात्माणशब्द: जीवसुत्तिस्थानभूतञ्रझ्मल सणार्थः, पुरुषशब्दश्न जीव- वाच्यपि ब्रह्मपर इत्यर्थः। असमब्जसं-विश्वकर्तृत्वादिरूपम्। (३) नतु कि जीवस्य ब्रम्मपलक्षकत्वेन,प्रतिद्धा वपप ्जाणा्नू ािु्तिविवयितामि त्याशड्ा निराकुर्यन् जीवमुख्येति (अ० १ पा० १० सूत्र ३१) व्याचषे नचेति । (४)() एतचचिङ्कानतर्गतः पाठः का मु० प्रा० पुस्तके नाहित। (५) प्राणशब्दो हिरण्यगर्भमाह तव कुतो ब्रह्ममनीतिरित्याशद्दार्थः। आत्मशब्दङम्यत इति परि- हारार्थः।

२०२ सटिप्पणभामरयां [अ० १

वमात्रेणोपमानम् (१)। एतदेव विभजते-"उपाधभ"रन्तःकरणादिभि"जेनतं" यद्विशेषविज्ञानं घटपटादिविज्ञानं तद्रहहितं स्वरूपमात्मनो, (२)यदि विज्ञानमित्येवोच्येत तत्- स्तदविशिष्टमनवच्छिन्नं सद्रह्वैव्र स्यातचच नित्यमिति नोपािजनितं नापि तरहतं स्वूं ब्रह्मस्वभावत्याप्रहाणात्, अत उक्त विशेषेति। यदा तु लयलक्षणाविद्योपवृंहितो विक्षेपसं. स्कार: समुदाचरति तदा विशेष विज्ञानोत्पादात्त्वप्नजागरावस्थातः परमात्मनो रूपाद्वरंश पमागमनमिति। न केवलं कौषातिकिब्राह्मणे वाजसनेयेप्येवमेव प्रश्नोत्तर पोर्जीवव्यतिरिक्तना मनन्ति परमात्मानमत्याह-"अपि चैवमेक"इति। नन्तन्राकाश शयनस्थानं तःकुतः परमात्मन्रत्यय इत्यत आह-"आकाशशब्दश्चे"ति। न तावन्मुख्यस्याकाशस्यात्मा धारत्वसम्भवः। यदपि च द्वासप्रतिसहस्र हेताभिधाननार्डसंचारेण सुषुप्त्यवस्थायां पुरीत दवस्थानमुक्त तदप्यन्तःकरणध्य। तस्माद्दहरोस्मिन्नन्तराकाश इतेवाकाशश्द: परमा- त्मनि मन्तव्य इति। प्रथमं भाष्यकृता जीवनिराकरणाय सूत्रमिदमवतारितं तत्र मन्दधिया नेदं प्राणनिराकर्णायेति बुद्धिर्म, भूदितयाशयवानाह"प्राणनिराकरणस्यापी"त (पृ० ४२३ पं० ३)। 'तो ह (३) बालाक्यजातशत्र सुप्नं पुरुषमाजग्मतुस्तमजातशत्रु र्नामभिरामन्त्रथांचक्रे 'बृहत्पाण्डुरवासः सोमराजन्निशति, स आमन्त्र्यमाणो नोत्तस्थौ, तं पा. णिनापेषं बोधयांचकार, स होत्तस्थौ स होचाचाजातशात्रु यत्रैष एतत्सुमडभूदे'त्यादि, सोडयं सुप्रपुरुषोत्थापनेन प्राणादिव्यतिरिक्ोपदेश इति ॥ १८ ॥ सृ० वाक्यान्वयात् ॥ १९।। (४) ननु मैत्रयीब्राह्मणोपक्रमे याजञवल्क्येन गार्हस्थ्याश्रमादुत्तमाश्रमं यियासता मैत्रेव्य। भार्याया: कात्यायन्या सहार्थसंविभागकरण उक्के मैत्रेयी याज्ञवल्यं पतिममृतत्वार्थिनी पत्र चछ-'यत्रु म इयं भगोः(५)सर्वा पृथ्वी वित्तेन पूर्णा स्यात्फिमहं तेनामृना स्यामुत ने'ति। तत्रनेति होवाच याज्ञवल्क्यः। यथैवोपकरणवता जीवितं तथैब ते जीवित स्यादमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तन । एवं वित्तेन मृतत्वाशा भवेद्यदि वित्तसाध्यानि कर्माण्यमृतत्वाय युज्ये रन्, तदेव तु नास्ति, ज्ञानसाध्यत्वादमृतत्वत्यः कर्मणां च ज्ञानविरोधिनां तत्सहभावित्वा नुपपत्तरिति भाव: । सा होवाच मैत्रेयी-येनाहं नामृना स्या किमहं तेन कुर्या यदेव भग- वान्वेद तदेव मे ब्रूहि'। अमृतत्वसाधनमिति शेषः । तत्रामृतत्वसाधनज्ञानोपन्यासाय वैश जयपूर्वकत्वात्तस्य रागविषयेषु तेषुनेषु पतिजायादिषु वैराग्यमुत्पादायेतुं याज्ञवल्क्यो 'न वा अरे पत्युः कामाये'त्यादिवाक्यसन्दर्भमुवाच। (६)आत्मौपाधिकं हि प्रियत्वमे्षा न तु साक्षा र्प्रियाण्येतानि, तस्मादतेभ्यः पतिजायादिभ्यो विरम्य यत्र साक्षानप्रेम म एवात्मा वा अरे

(१) उपमानमिति। भ्रमसंसकार सत्यपि प्रोद्भूतम्रमामावानसुकयोपमानं सुषुत्ते रूपशब्देन भाष्ये कृतमित्यर्थः । (२) उपाधिजनितविशेषविज्ञानेति भाष्ये विशेषपदव्यावृत्तिमाह यदीति। राहित्याभावे हेतुः ब्रअ्मस्व-

(र) भाष्योक्तपाणादिव्यतिरिक्ोवदेश दर्शयति तौ हेति। ४) मैभेयीब्राह्मणार्थमनुक्रामन् मातर्वननयेन गतार्थतामाशहुते नन्विति।। (५) भगवन ! (६) भाष्योक्तवाक्यसन्दर्भ व्याचट्वे आन्मेति ।

पा०४ सू०१९ ] वाक्यान्वयाधिकरणम् । २०३

द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः। वाशब्दोऽववारणे। आत्मव द्रष्टव्यः साक्षा त्कर्तथ्यः। एतत्साधनानि च श्रवणादीनि विहितानि 'श्रोतव्य' इत्यादिना। "करुमातु"? आत्मनो वाडरे दर्शनेन श्रवणादिसाधननेदं जगत्सर्व विदितं भवतीति वाक्यशेषः। यतो नामरूपात्मकस्य जगतस्तरवं पारमार्थिकं रूपमात्मैव भुजज्स्येव समारोपितस्य तत्वं रजजु- स्तस्मादात्मनि विदिते सर्वमिदं जगतत्वं विदितं भवति रज्ज्वामिव विदितायां समारोपि तभुजज्जस्य तत्वं विदितं भवति यतस्तस्मादात्मैव द्रष्टव्यो न तुतदतिरिक्त जगत्स्वरूपेण दष्टव्यम्। (१)कुतः ? यतो ब्रह्म तं परादाङ्वाह्मणजातिर्ब्राह्मणोऽहमित्यभिमान इति यावद। परादात्-पराकुर्यात्, अमृतत्वपदात्, कं? योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म ब्राह्मणजाति वेद। एवं क्षत्त्रादिष्वपि द्रष्टव्यम्। आत्मैव जगतस्तत्वं न तु तदतिरिकं तदित्यत्रैव भगवती श्रुति रुपपर्ति दृष्टान्तप्रबन्धेनाह। (२)यत् खल यद्ग्रहं बिना न शक्यते अ्रहीतुं तत्ततो न व्य. तिरिच्यते, यथा रजतं शुक्तिकाया भुजनो वा रज्जो:, दुन्दुभ्यादिशब्इसामान्याद्वा ततच्छ- बदमेदाः, न गृह्यन्ते च चिद्रूपभ्रहणं विना स्थितिकाले नामरूपाणि तस्मान् चिदात्मनो भिद्यन्ते, तदिदमुक्त-"स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्ये"ति। दुन्दुभिप्रहणेन तदतं शब्दसामान्यमुपलक्षयति। न केवलं स्थितिकाले नामरूपप्रपश्चश्दात्माजरकेणाग्रहणाचिच दात्मनो न व्यतिरिच्यतेऽपि तु नामरूपोत्पत्तेः प्रागपि चिद्रूपावस्थानात् तदुपादानत्वाच्च नामरूपप्रपश्चस्य तदनतिरेकः, रज्जूणदानस्येव भुजक्गस्य रज्जोरनतिरेक इत्येतद् दशन्तेन साधयति भगवती श्रुतिः-स यथा(३)द्रेधोभनेरभ्याहितस्य प्रथग्धुमा विनिश्चरन्त्येवं वा अरे. उ्स्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदग्वेद' इत्यादिना चतुर्विधो मन्त्र उक्त:, इतिहास इत्यादिनाSष्टविधं (४) ब्राह्मणमुक्तम्। एतदुक्तं भवति-यथाभ्निमात्रं प्रथममवगम्यते क्षुद्राणा विक्फुलिङ्गानामुपादानम्, अथ ततो विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति न चैतेभ्स्तत्वान्यत्वाभ्यां शक्यन्ते निर्वक्तुम्, एवमृग्वेदादयोऽप्यत्पप्रयत्नाद्ब्रह्मणो व्युच्चरन्तो न ततस्तरवान्यनवा- भ्यां निरुच्यन्ते ऋगादिभिर्नामोपलक्ष्यते, यदा च नामधेयस्येयं गतिस्तदा तत्पूर्वकस्य रूप घेयस्य कैव कथेति भावः। न केवलं तदुपादानत्वात्ततो न व्यतिरिच्यते नामरूपप्रपश्वः, (१) आत्मदशनफळ मुक्खार्उ नात्म्द्ट्टी दोषदर्शक वाक्यमवतारयति कुत इति। ब्राह्यण्यायिमानो नियाज्यत्वाविर्भावनेनात्मत त्वाद् अंशयेदित्यर्थः। (२) 'स यथा दुन्दुमेईन्यमानस्य न बाह्यान् शब्दानवुयाद्ग्रहणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुम्या- घातस्य वा शब्दो गृहीत' इत्यादि (बृ० ४।१८) श्तिसूचितानुमानं विशदयति यदिति। स दृशन्तो यथा लोके दुन्दुभईन्यमानस्य लक्षणया ह्यमानदुन्दुम्यभिव्यक्तशब्दत्वसामान्यस्य विशेषभूताव सामान्या- द्वाद्यत्वेन गृहीतुं शवनुयादिति व्यतिरेकः, एवमन्वयोऽवि दुनदुभिशब्दस्य ग्रहणेन त्विशेषशब्दो आघातसंज्ञको गृहीत आघातम्य वा त्रहणेन तद्वान्तरविशेषशब्दो गृहीत इति श्रुत्यर्थः। (३) आद्ररेधोमिरिङ्: आव्रैधा:, अभ्याहित-उपचितः । (४) 'ऊर्बशी हाप्सराः पुरुरवस चक्रमे' इत्यादिरितिहास(१), 'सदेव सोम्येदमत आसीदि'त्यादिसर्ग- कथनात्मकं पुराणम(२), देवयजनविद्याया विद्या(३), 'नियमित्येतदुपासीत' इत्यादिरहस्योपासनात्मिका उपनिषदः(४), 'तदेते इलोका' इत्यादिनिर्दिष्टा ब्राह्मणपभवा मन्तशलोका:(६), 'आत्मेत्येवोपालीत' इत्यादि- वस्तुसङ्गहवाक्यानि सूत्राणि(६), सङ्गहविवरणरूपाण्यतुव्याख्यानि (७), मन्त्रव्याख्यात्मकानि व्याख्यानि(८) इत्येयमष्टविर्ध व्र ह्णं बोधयम्।

२०४ सटिप्पणभामत्यां [अ० १

पलयसमये च तदनुप्रवेशात्ततो न व्यतिरिच्यते, (१)यथा सामुद्रमेवाम्मः पृथिवातेजःसम्प- कंत्कीठन्यमुपगतं सैन्धवं खिल्यः स हि स्वाकरे समुद्े क्षिप्ोडम्भ एव भवत्येवं चिदम्भोधी लीनं जगच्चिदेव भबति न तु ततोऽतिरिच्यत इति। एतद्दृष्टान्तप्रबन्धेनाह-"स यथा सर्वासामपामि"त्यादि(२)। दृष्टान्तप्रबन्धमुक्तवा दाष्टोन्तिके योजयति "एवं या अरे इदं महदि"ति। वृहत्वेन ब्रह्मोक्तम्। इदं ब्रह्मेत्यर्थः। भूतं सत्यम्, अनन्तम् नि श्यम्, अपारं सर्वगतं, विज्ञानघनो विज्ञानैकरस इति यावत्। एतभ्यः कार्यकारणभावेन व्यवस्थितभ्यो भूतेभ्यः ससुत्थाय साम्येनोत्थाय कार्यकारणसंघातस्य व्यवच्छेदा(३)द्दुः- खित्वशोकित्वादयस्तदवच्छिने चिदात्मनि तद्विपरीतेऽपि प्रतीयन्ते यथोदकप्रतिबिम्बिते चन्द्र मसि तोयगता: कम्पादयस्तदिदं साम्येनोत्थानं, यदा त्वागमाचार्योपदेशपुर्वकमनननदि्ध्या सनप्रकर्वपर्यन्तजोऽस्य ब्रह्मस्वरूपसाक्षात्कार उपावर्तते तदा निर्मृष्टानखिलसवासनाविद्या मलस्य कार्यकरणसङ्गातभूतस्य विनाशे तान्येव भूनानि नश्यन्त्यनु तदुपाधिश्चिदात्मनः खि- लयभावो विनश्यति। ततो न प्रेत्य कार्यकरणभूतनिवृत्ता रूपगन्धादिसंज्ञाऽस्तीति, न प्रेत्य सं. ज्ञास्तीति संज्ञामात्रनिषेधादात्मा नास्तीति मन्यमाना सा मैत्रेयी होवाच-'अत्रैव मा भगवा नमूमुहन्मोहितवान् न प्रेत्य संज्ञास्तीति'।(४)स होवाच याज्ञवल्क्यः स्वाभिप्रायं हवैते हि रूपा- ददिविशेषसंज्ञानिबन्धनो दुःखित्वाद्यभिमानः । (५)आनन्दज्ञानेकरसब्रह्माद्वयानुभवे तु तत्केन कं पश्येत (६) ब्रह्म वा केन विजानीयात् नहि तदास्य कर्मभावोऽस्ति स्वप्रकाशत्वात्। एत- दुकक भवति-न संज्ञामात्रं मया व्यासेधि किन्तु विशषसंज्ञेति। तदेवममृतत्वफलेनोपक्र मान्मध्ये चात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञाय तदुपपादनाद् उपसंहारे च 'महद्भूनमनन्तमि-' ्यादिना च ब्रह्मरूपामिधानाद्द्वैतनिन्दया चाद्वैतगुणकीर्तनाद्रह्मैव मैत्रेयीब्राह्मणे प्रतिपायं न जवात्मति नास्ति पूर्वपक्ष इत्यनारभ्यमेवेदमधिकरणम्। (७)अत्रोच्यते। भोक्तृत्वज्ञातृताजीवरूपोत्थानसमाधये मैत्रेयीब्राह्मणे र पूर्वपक्षेणोपक्रमः कृतः। पतिजायादिभोग्यसम्बन्धो नाभोक्तुर्बह्मणो युज्यते, नापि ज्ञानकर्तृत्वमकर्तुः साक्षाच

(१) 'स यथा सन्धवखिल्य' इति वाक्येन ज्ञाननिमिनक आत्यन्तिकः प्लयः प्रपञ्चस्योक्तस्तमाह पथेति। खिल्यो-धनः । (२) इदमप्युपनिषत्पतीकमू। अनेनात्यन्तिकमलये प्राकृतलय दृष्ठान्तत्वेनोक्त इत्यथः । ( ३) अल्पत्वात्। (४) 'यत्र हि द्वैतमिव भवती'त्यादिवाक्य विभजते सहोवाचेति। (५) 'यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवे त्यादिवाक्यं विवृणुते आनन्देति। (६ ) विषयाभावेपि आत्मभूतं ब्रम्म जानीयादिति ज्ञङ्कानिवृत्त्यर्थ 'विज्ञातारमरे केन विजानीयादि'ति -धाक्यं व्याचष् ब्रम्म वेति। (•) यद्यप्यत्र जविब्रह्मलिङ्गपंशये सर्वात्मकब्रक्मण्यतर्भवन्तो जीवधर्मा न ब्रझ्मपरतया योज्यन्त पात- र्दनाधिकरण पव तत्तिद्वेर्नापि प्रसिद्धजीवातुवादेनाभसिदूब्रह्मात्मबोधनपरत्वमवधार्यते सुषुप्त्युत्करानत्यश्िक- रणेनैव तत्सिद्वेस्तथावि जीवमनूय ब्रम्मत्वबोधनादनुवाद्यविधययोरभैदामेदाविति मतनिरासनैकान्तिक मद्वैतं भतिपादत इत्याह अत्रोच्यत इत्यादिना सिद्धान्ती। मैत्रेयी ब्राह्मणविषये तु भेदपरत्वेन शंक्यमानाना भोक्तृ व्वज्ञातृत्वादीना समाधये जीवमात्रपरत्वेन पूर्वपक्ष उपन्यस्त इत्याह भोक्तृत्वेति। तदेव क्रमशो विभजते पतीति।

पा०४ सू०२०-२२] वाक्षान्वयाधिकरणम्। २०५

महतो भूतस्य विज्ञानात्मभावेन समुत्थानाभिधानं विज्ञानात्मन एव दष्टव्यत्वमाह, अन्यथा ब्रह्मणो द्रष्टव्यत्वपरेऽहमन् ब्राह्मणे तस्य विज्ञानात्मतवेन समुत्यानाभिधानमनुपयुक्त स्यात्तस्य तु द्रष्टव्यत्वमुपयुज्यते इत्युपक्रममात्रं पूर्वपक्ष: कृतः। भोक्त्रर्थत्वाच्च भोग्यजातस्येति तदुः पोटूलनमात्रम्। सिद्धान्तस्तु निगद्व्याख्यातेन भाष्येणोक्ः ।। १९॥ तदेवं पौर्वापर्यालोचनया मैत्रेयीब्राह्मगस्य ब्रह्मदर्शनपरत्वे स्थिते भोक्त्रा जवात्मनोप क्रममाचार्यदेशीयमतेन तावत्स माधत्ते सूत्रकार :-

यथा हि वहेविकारा व्युच्चरन्तो विसफु लेज्ञान वहेरत्यन्तं भिद्यन्ते तदूपनिरूपणत्वा(१)न पिततोऽत्यन्तमभिन्नावह्ेरिव परत्परव्यावृत्त्यभावप्रसक्वात्, तथा जीवात्मानोपि ब्रह्मविकारा न ब्रह्मणोऽ्त्यन्तं भिदन्ते चिद्र पत्वाभावप्रसज्वान्नाप्यत्यन्तं न भिद्यन्ते परस्परं व्यावृत्यभावप्र सक्गात्, सर्वजं प्र:युपदेशवैयर्थ्याच्च। तस्मात्कर्थंचिद्धेदो जीवात्मनामभेदश्व। तत्र तद्वि- ज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञासिद्धये विज्ञानात्मपरमात्मनोरमेदमुनादाय परमात्मनि द्शायेतव्ये विज्ञानात्मनोपक्रम इत्याश्मरथ्य आचार्यो मेने ॥ २० ॥ आचार्यदेशयान्तर मतेन समाधत्त- सृ० उत्कमिष्यत एवंभावादित्यौड्डुलोमि:।२१॥ जीवे। हि परमात्मनोऽत्यन्तं भिन्न एव सन् देहेन्द्रियमनोवुध्युपधानसम्पर्कतसर्वदा कलु वस्तस्य च ज्ञानध्यानादिसाधनानुष्ठानात्सम्प्रसन्नस्य देहेन्द्रियादिसंघातादुत्क्रमिष्यतः परमा

प्यभेद उक्तः। यथाहु: पाष्चरात्रिका :- आमुक्तर्भेद एव स्याज्जीवस्य च परस्य च। मुक्तस्य तु न भेदोऽसिति भदहेतोरभावतः ॥ इति। अन्नैव श्रुतिमुपन्यस्यति-"श्रुतिश्चैव"मिति (पृ० ४२५-२२)। पूर्व देहेन्द्रि याधुपाधिकृतं कलुषत्वमात्मन उक्त, सम्प्ति स्वाभाविक्मेव जीवस्य नाम रूप प्रपर्ञ्वाश्रयत्व - लक्षण कालुष्यं पार्थिवानामणूनामिव(२) श्यामत्वं केवलं पाकेनेब ज्ञानध्यानादिना तदपनीय जीवः परात्परतरं पुरुषमुपेतत्याह-'क्वचच्च जीवाश्रयमपी'ति (पृ० ४१६ उ· २)। नदी निद्शनं यथा 'सोम्येमा नद्य' इति ॥ २१॥ तदेवमाचार्यदेशीयमतद्य मुक्त्वात्रापरितुष्यन्नाचार्यमतमाहसूत्रकारः- सृ० अवस्थितेरिति काशकृत्स्ः ॥ २२॥ एतद्व्याचटे-"अस्येव परमात्मन" इति। न जीव आत्मनोऽन्यो नापि तद्वि

(१) वह्विरूपनिरूषणत्वात्। तत इते। अत्यनतममेदे हि ब्रझवत्परस्परमव्यावृत्तिमसङ्गात ब्रम्मष्प तिरिकजीवाभावे च तस्यैवोपदेशः स्यात्तस्य चायुक्तत्वादिति दार्शान्तिकान्तार्थो बोष्यः। (२) 'अणुश्यामतावदेतत्स्याव' इति गौतमसूत्रेषु धृतस्य प्राचीननैयायिकमतस्य दृष्ट्येदमुकं, त- थाच यथाउनादिरप्यणुश्यामता पाकेन विनश्यति तथा जीवस्य स्वाभाविकमपि कालुष्यं ज्ञानादिना नश्य नीति भाष:। १८ भा०

२०६ सटिप्पणभामत्यां [अ०१

कारः कि स्वात्मैवाविद्योपाधानकल्पितावच्छेदः, आकाश्च इव घटमणिकादिकल्पितावच्छे दो घटाकाशो मणिकाकाशो न तु परमाकाशादन्यस्तद्विकारो वा। ततश् जीवात्मनो- पक्रमः परमात्मनैवापक्रमस्तस्य ततोऽमेदात्। स्थूलदर्शिलोकप्रतीतिसौकर्यायौपा घिकेनात्मरूपेणोपक्रमः कृतः । अत्रैव श्रुति प्रमाणयति-"तथा चे'ति। अथ विकार: परमात्मनो जीवः कस्मान्न भवत्याकाशादेवदित्याह-'न च तेजःप्रभृती- नामि"ति। नहि यथा तेजःप्रभृतीनामात्मविकारत्वं श्रयते एवं जीवस्येति। आचार्यत्र यमतं विभजते-"काशकृस्त्स्याचार्यस्ये"ति। आत्यन्तिके सत्यमेदे कार्यकारणभा- वाभावात् अनात्यन्तिकोऽमेद आस्थेयस्तथा च कथाचेद्धदोपीति तमास्थाय कार्यकारण- भाव इति(२)। मतत्रयमुकत्वा काशकृत्न्नीयमतं साधुत्वेन निर्द्धारयति-"तत्र-तेषु मध्ये, काशकृत्स्ीयं मत'मिति (पृ० ४२७० पं० ३)। आत्यन्तिके हि जीवपरमात्मनो- रभेदे तास्विकेऽनाद्यविद्योपाधिकल्पितो भेदस्तत्वमसीति जीवात्मनो ब्रह्मभावतरवोपदेश श्रवणमनननिदिध्यासनप्रकर्षपर्यन्तजन्मना साक्षात्कारेण विद्यया शक्यः समूलकाषं कषेतुं रज्ज्वामहिविभ्रम इव रज्जुतत्वसाक्षात्कारेण राजपुत्त्रस्येव् चम्लेच्छकुलेर्द्धमन्यात्मनि समारोपितो म्लेच्छभावो राजपुत्त्रोऽसीति आप्तोपदेशेन । न तु मृदिकारः शरावादिः शत शोऽपि मृन्मृदिति चिन्त्यमानस्तज्जन्मना मृद्धावसाक्षारकारेण शक्यो निवतयितुं, तत्कस्य हेतोस्तस्यापि मृदो भिनाभिन्नस्य तात्विकत्वाद्, वस्तुनस्तु ज्ञानेनोच्छेत्तुमशक्य्त्वात्सो यं(१)प्रातेपिपादयषितार्थानुसारः। अपि च जीव्यात्मविकारत्वे तस्य ज्ञानध्यानादिसाध नानुष्ठानात् स्वप्रकृतावप्यये सति नामृतत्वस्याशास्तीत्यपुरुषार्थत्वममृतत्व प्राप्तिश्रुनिविरोषश्च, काशकृत्स्रमते त्वेतदुभयं नास्तत्याह-"एवं च सती"ति। ननु यदि जीवो न विकारः किन्तु ब्रह्मैव कथ तर्हि तस्मिज्रामरूपाश्रयत्वश्रुतिः कर्थं च यथाअेः क्षुद्रा विस्फुलिज्गा इति ब्रह्मविकारश्रुतिरित्याशक्कामुपसंहारव्याजेन निराकरोति-"अतश्च स्वाश्रयस्ये"ति। यतः प्रतिपिपादयषितार्थानुसारश्वामृतत्वप्राप्तिश्व विकारपक्षे न सम्भवतः, अतक्वति योजना। द्वितीयपूर्वपक्षबीज(३)मनयैव त्रिसूत्र्यापाकरोति-"यदप्युक्त"मिति। शेषमति रोहितार्थ व्याख्यातार्थ च। (४)तृतीयपूर्वपक्षबीजनिरासे काशकृत्स्नीयेनवेत्यवधारणं तन्म- ताश्रयणेनैव तस्य शक्यानिरासत्वात्। (५)ऐकान्तिके ह्द्वैते आत्मनोऽन्यकर्मकरणे 'केन कं पश्येदि'ति आत्मनश् कमत्वं 'विज्ञातारमरे केन विजानीयादि'ति शक्यं निषेद्धुम्। भदा- भेदपक्षे वैकान्तिके वा भेदे सर्वमेतदद्वैताश्रयमशक्यमत्यवधारणस्यार्थः। न केवलं काशक

(१) कार्यकारणभाव इति। आवमरथ्यमते आत्यन्तिकेडमेदे आस्थिते सति कार्यकारणभावाभवः मसङ्गात् ईषद्रेदाप्यायातीति भावः। (२) सोयं -परापश योरत्यन् ता मे द् ः । (३) परस्यैव समुत्थानश्चत्या जीवाभेदाभिधानरूपं द्वितीयपूर्वपक्षबीजमित्यर्थः। (४) विज्ञातृशब्देन कर्तृनिर्देशलिङ्गरूपतृतीयं पूर्वपक्षीजन्तु काशकृत््नमतेनैव परिहरणीयमित्याह तृतायति। (५) शक्यनिराकरणत्वमेवाह ऐकान्तिके हाति। 'केन के पश्येदि'त्यनेनायकर्मकरणे निषिद्धे सति 'केन कं विज नीयादि'त्यनेन ज्ञानकर्मत्व निषद्ध, शक्यं काशकृतस्नमते, भेदपक्षे मेदाभेदपक्षे चप्रमाणदेः सच्ात् शक्यमिति भाव:।

पा०४ सू०२२] वाकयान्वयाधिकरणम्। २०७

रस्नीयदर्शनाश्रयणेन भूतपूर्वगत्या विज्ञातृत्वमपि तु श्रुतिपौर्वापर्यपर्यालोचनयाप्येवमेवेत्याह- "अपि च यत्र ही"ति (४२८-१८)। कस्मातपुनः काशकृतस्नस्य मतमास्थीयते नेतरेषामाचार्याणामित्यत आह-(१)इर्शितं तु पुरस्तादि"ति (पृ० ४२९ पं०. ७)। काशकृत्स्नीयस्य मतस्य श्रुतिप्रब्न्धोपन्यासेन पुनः श्रुतिमश्वं स्मृतिमत्वं चोपसं. हारोपक्रममाह-"अतश्चे"ति। कचित्पाठ आतश्चति। तस्यावश्यं चेत्यर्थः। (२)ज. ननजरामरणभीतयो विक्रियास्तार्सा सवोसा 'महानज' इत्यादिना प्रतिषेधः, परिणामपक्षे न्यस्य चान्यभावपक्षे ऐकान्तिकाद्वतप्रतिपादनपरा एकमेवाद्वितीयमत्यादयो द्वैतदर्शननि न्दापराश्ान्योसावन्योहमस्मीत्यादयो जन्मजरादिविक्रिया प्रतिषेधपराश्चैष महानज इत्यादयः श्रुतय उपरुध्येरन्। (३)अपि च यदि जीवपर मात्मनोर्भेदामेदावास्थीयेयाता ततसतयोर्मिथो विरोधात्समुच्चयाभावादेक्स्य बलीयस्त्वे नात्मनि निरपवादं विज्ञानं जायेत बलीयसैकेन दुर्बलपक्षावलम्बनो ज्ञानस्य बाघनात। (४)अथ त्वगृह्यमाणविशेषतया न बलाबलावधारणं, ततः संशये सति न सुनिश्चितार्थमात्मनि ज्ञानं भवेत्सुनिश्चितार्थ च ज्ञानं मोक्षोपायः श्रूयते 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था' इति। तदतदाह-"अन्यथा मुमुक्षणामि"ति। एकत्व- मनुपश्यत इंति श्रुतिने पुनरेकत्व्रानेकतवे अनुपश्यत इति। ननु यदि क्षत्रज्ञपरमात्मनोर भेदो भाविकः, कथं तर्हि व्यपदेशवुद्धिभेदौ क्षेत्रज्ञः परमात्मेत, कर् च नित्यशुद्धबुद्धमुक्त स्वभावस्य भगवतः संसारिता ? अविद्याकृतनामरपोपाधिवशादिति चेत्, कस्येयमविद्या, न तावज्जीवस्य, तस्य परमात्मनो व्यतिरेकाभावात्, नापि परमात्मनस्तस्य विद्यकरसस्या विद्याश्रयत्वानुपपत्तेः। तदत्र संसारित्वासंसारित्वविद्याविद्यावत्वरूाविरुद्धधर्मसंसर्गाद्बुद्धि व्यपदेशभेदाच्चास्ति जीवेश्वरयोर्भेदोपि भाविक इत्यत आह-"स्थिते च परमात्मक्षे प्ज्ञात्मैकस्व" इति (पृ० ४३० पं० १)। (५)न तावद्धेदाभेदावेकन् भाविकौ भवि- तुमहत इति विपश्चितं प्रथमे पादे। (६)द्वैतदर्शननिन्दया चकान्तिकाद्वैत प्रतिपादनपराः पौर्वा पर्यालोचनया सर्वे वेदान्ता: भ्रतीयन्ते। तत्र यथा बिम्बादवदातात्तात्विके प्रतिबिम्बानाम- भेदेऽपि नालमणिकपाणकाचाययुपधानभेदात्काल्पनिको जीवानां दो बुद्धिध्यपदेशभेदौ वर्त यति ५इदं बिम्बमवदातमिमानि च प्रतिबिम्बानि नीलोत्पलपलाशश्यामलानि वृत्तदीर्घादि भेदभाजि बहुनीति, एवं परमात्मन: शुद्धस्वभावाज्जीवानामभेद ऐकान्तिकेप्यनिर्वचनीयाना द्यविद्योपधान भेदात्काल्पनिको जीवाना ो बुद्धि्यप देश भै दा वय च परमात्मा शुद्धा ननन्द स्वभाव इमे च जीवा अविद्याशोकदुःखाद्युपद्रवभाज' इत वर्तयति। अविद्योपधानं च यद्यपि विद्यास्वभावे परमात्मनि न साक्षादस्ति तथापि तत्प्रतिबिम्बकल्पजीवद्वारेण परत्मि(७)तु. (१) पुङ्गैरवेण श्त्यनुमानाहरं प्त्यक्षश्रुतिष्टष्ट मतं गृहीतमिति परिह्वारभाष्यार्थोऽत बोध्यः। (२) 'सरववक्कियापतिषेधाददि'ति ( पृ० ४२९-२० ) भाष्यं विवृण्वत्राहम (३) 'अ्यथा निरपवादानुपपनेरि'ति भाष्यं व्याचषटे अपि चेति।

तिपक्षानुमानवत्संशय एव स्यादित्यर्थः । (५) ननु भेदाभेदसम्भवाच्छौतामेदलिद्ौ मृषाभेद' इति भाष्योकतिरयुक्तेत्याशंक्याह न ताषदिति। (६) ताहि भेद एवास्तु तान्यिक इत्याक्षेपे आह द्वैतेति। () ब्रह्मण, उच्यते प्राचीनाचार्येरिति शेषः।

२०८ सटिप्पणभामत्यां [अ० १

च्यते। न चैवमन्योन्याश्रयो जीवविभागाध्रया विद्या अविद्याश्रयश्च जीवतिभाग इति, बीजाङुरवदनादित्वात्। अत एव 'कानुदिश्यैष ईश्वरो मायामारचयत्यनर्थिकामुद्देश्यानां स० गाँदौ जीवानामभावात्, कर्थं चात्मानं संसारिणं विविधवेदनाभाजं कुर्यादि'त्याधनुयोगो निर- वकाशः । (१)न खल्वादिमान् संसारो नाप्यादिमानविद्याजीवविभागो येनानुयुज्येेति। अत्र च नामप्रहणेनाविद्यामुपलक्षयति। स्यादेतत्, यदि न जीबाद्रह्म भिद्यते हन्त जीवः रफुः इति ब्रह्मापि तथा स्यात्तथा च 'निहितं गुहायाभि'ति नोपपद्यत इत्यत आह-"नहि सत्य- मि"ति। यथा हिबिम्बस्य मणिकृपाणादयो गुहा एवं ब्रह्मणोपि प्रतिजीवं भिन्ना अ विद्या गुहा इति(२)। यथा प्रतिबिम्बेधु भासमानेषु बिम्बं तदभिन्नमपि गुह्यमेवं जीवेषु भास- मानेषु तदभिन्नमपि ब्रह्म गुह्यम्। अस्तु तर्हिं ब्रह्मगोऽन्यद्गुह्यमित्यत आह-,'नन् ब्रह्मणोडन्य" इति। ये त्वाश्मरथ्यप्रभृतयो "निर्बन्धं कुर्वन्ति ते वेदान्तार्थ मि"'ति। (३)ब्रह्मणः सर्वात्मना भागशो वा परिणामाभ्युपगमे तस्य कार्यत्वादनित्यत्वाच्च तदाश्रितो मोक्षोपि तथा स्यात्। यदि त्वेवमपि मोक्षं नित्यमकृतकं व्रयुस्तत्राह-"याये ने''ति। (४)एवं ये नदीसमुद्रनिदर्शनेनामुक्तमेदं सुक्तस्य चाभेदं जीवस्यास्थिषत तेषामनि न्यायेनासंगतिः, नो जातु घटः पटो भवात। ननूकतं यथा नदी समुदो भवतीति। का पुन र्नद्यभिमताऽडयुष्मतः१ कि पाथःपरमाणव उतैषां संस्थानभेद आहेत्वित्तदारब्घोवयवी? तत्र संस्थानमदस्य वाऽवयविनो वा समुद्रनिवेशे विनाशात् कस्य समुद्रेणैकता, नदीपाथःपरमा णूनां तु समुद्रपाथःपरमाणुभ्यः पूर्वावस्थितेभ्यो भेद एव नाभेदः, एवं समुद्रादपि तेषां भेद एव। ये (५)तु काशकृतस्नीय मेव मतमास्याय जीवं परमात्म नोSशमाचख्युस्तेषां कथ 'निष्कलं निष्कियं शान्त-मिति न श्रुतिविरोधः।(६) निष्कलमिति सावयवत्वं व्यासेधि न तु सांशत्म्, अशक् जीः परमात्मनो नमस इव कर्णनेमिमण्डलावच्छिल नभः शब्दश्रवणयोग्यं वायोरिव च शरीराव च्छिन्नं पश्चवृत्ति: प्राण इति चेतू। न (७)तावन्भो नभसोंशस्तस्य ततत्वात्। कर्णनेमिमण्डल चच्छिन्नमंश इति चेट्, (८)इन्त तहि प्राप्ताप्राप्तविवेकेन कर्णनेमिमण्डलं वा तत्सयोगा वेत्युक्तं भवति। न च कर्णेनेमिमण्डलं तस्यांशस्तस्य ततो मेदातू। तत्संयोगो नभोधर्मत्वा तस्यांश इति चत्। न । अनुपपत्तेः, नभोधमत्वे हि तदनवयवं सर्वत्राभिन्नमिति सत्संयोग:

(१) अतएवेत्यादिकमेव विवृणोति न खल्विति। अय भावः-अविद्याभीनस्य जीवविभागस्यानादित्वा डुद्देश्याभावोऽसिद्धः, अनादित्वाच्च मायाया आरचनाभवः, संसारस्यानादित्वात्संसारिणं कथ कुर्यादित्यचो यम्, मायाकृतसंसारे गन्धर्वनगरादिभ्रमवत्र प्रयोजनानुयोग इति। (२) यथा दर्पणादयो सुखादाववदातत्वादर्भानामानप्रयोजिका तथाऽविद्याप्ेकस्मनस्वयंप्रभे निर्रशे भानाभाने प्रवत्तयति असम्भावनीयावभासचतुरत्वादित्यर्थः । (३) आइमसथ्यमतं वेदान्तार्थबोधकत्वात्र युक्त्तमित्यह ब्रह्मण इति। (४) औडुलोमिमतसंगर्ति प्रदर्शयत्राह एवं ये इति। मिन्रनयोरैक्यासम्भवादेकत्वशाखं तनमतेSसंगत स्यादित्यर्थः॥ (५) भास्करमतमनूध दूप्यति ये त्विति। (६) भास्करमतनाशङ्गते निष्क लमिितित (.) समाधने न तावदिति। (८) कर्णनेमिमण्डलावचछितं नमोडश: स्यादित्याशङ्कायामह हन्तेति। नम्या कारकर्रवलयतत्सयो- गयोः प्राप्तयेरिया का शाशनिर्देशसम्भवदन्यथ।Sनिदेशचच क लतनमोवच्ेदानयुण्गमादपि कर्णस्तत्संयोग वा आकाशाश इत्युक्क स्यात्यर्थ: ।

पा०४ सू०२३ ] प्रकृत्याधिकरणम्। २०

सर्वेत्र प्रथेत। (१)नह्स्ति सम्भवोऽनवयवमव्याप्य वर्तत इति। तस्मात्तत्रा्ति चेव्याप्यैव। न चद्याप्नोति तत्र नास्तयेव। व्याप्यैवास्ति केवलं प्रतिसम्बन्ध्यधीननिरूपणतया न सर्वत्र निरप्यत इति चेत्। न नाम निरुप्यताम्, तत्संयुक्क् तु नभः श्रवणयोग्यं सर्वत्रास्तीति सर्वत्र श्रवणभ्रसङ्गः । (२) न च भेदाभेदयोरन्यतरेणांशः शक्यो निर्वक्तुम्, न चोभा्भ्या, विरुद्धयरेकत्रसम वा्यादित्ु क्म्। त्मनर्चनीयनदविद्यापरिकरपत एवांशो नसो न भाविक इति युक्कम्। (३)न च काल्पनिको ज्ञानमात्रायत्तजीवितः, कथमविज्ञायमानोऽस्ति, असंश्ाश: कर्थ शब्दश्रवणलक्षणाय कार्यार्य कल्पते, न जातु रज्ज्वामज्ञायमान उरगो भय कम्पादिकार्याय पर्याप्त इति वाच्यम्। अज्ञातत्वासिद्धेः, कार्यव्यंग्यत्वादस्य। (४) कार्योत्या दात् पूर्वमज्ञातं कथं कार्योतपादान्गमिति चेतू। (५न, पूर्वपूर्व कार्योतपादव्यज्ञथत्वादसत्यपि ज्ञाने तत्संस्कारानुष्टत्तेरनादित्वान्च कल्पना तत्संस्कारप्रवाहस्य। अस्तु वानुपपत्तिरेव कार्यका रणयोर्मायात्मकत्वात्। अनुपपततिर्हि मायामुपोद्वलयति। अनुपपद्यमानार्थत्वान्मायायाः। अपि च भाविकाशवादिनां मते भाविर्काशस्य ज्ञानेनोच्छेत्तुमशक्यत्वान्न ज्ञानध्यानसाधनो मोक्ष: स्यात् तदेवमाकाशांश इव श्रोत्रमनिर्वचनीयम्। एवं जीवो ब्रह्मणोडश इति काशकृत्स्नीयं मतमिति सिद्धम् ॥ २२॥

सृ० प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्॥२३। (६) स्यादेतत्, वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वये दर्शिते समापतं समन्वयलक्षणमिति किमपर मवशिष्यते यदर्थमिदमारभ्यत इति शङ्रां निराकतु सङ्गति दर्शयन् अवशेषमाह "यथा. भ्युदये"ति। अत्र च लक्षणस्य सङ्गतिमुकत्वा लक्षणेनास्याधिकरणस्य सङ्गतिरुका। एतदुकक भवति-सत्यं जगत्कारणे ब्रह्मणि वेदान्तानामुक्तः समन्वयस्तत्र कारणभावस्योभयथा दर्शनाज्जगत्कारणत्वं ब्रह्मणः कि निमित्तत्वेनैव, उतोपादानतवेनापि। तत्र यदि प्रथमः पक्ष. स्तत उपादानकारणानुसरणे सांख्यस्मृतिसिद्धं प्रधानमभ्युपेयम्। तथा च जन्माद्यस्य यत इति ब्रह्मलक्षणमसाधु, अतिव्याप्ते: प्रधानेऽपि गतत्वात। असम्भवाद्वा। यदि तुत्तरः पक्ष

(१) कर्णनेमिमण्डलपक् निरस्य सयोगपक्षे कि संयोगो व्यापी न वा ? आयमनुपलम्भान्निरस्य वि- तीयं निराकरोति नहीति। (२) अधुनाशमात्रे साधारणदूषगमाह नचेति। वस्तुतो मिन्नयार्मंहैषाश्ववञ्शाशित्म्, नाप्यमि- अस्यके कवत्, नावि भिन्नाभिन्नयोक्तद्विरोधस्य समन्ययसूत्रे उक्तत्वादित्यर्थ।। (३) अविद्याकल्वितोऽपि नर्मोश्ञोन सम्भवतीत्याड नचेति। यत्काल्प नकं न तदज्ञातदशायामसति रज्जुभुन ङ्गवच्छातलक्षणंशो यदि कल्पिनिकत्वेन ज्ञानमात्रपाप्तजीविक: परतीतसतस्त कथमज्ञायमा नो हित। इष्टप्रसङ्गतामाशंक्याइ असंश्वेति। अज्ञातत्वेन हि श्रत्र शब्दधीहेतुस्तदज्ञातदशारयां यद्यसत्स्यात्ततः शब्दज्ानं स्यादित्यर्थः । (४) शदूते कार्योत्पादादिति। शब्दोपलब्धिकार्यलिङ्गकानुमानाय्या श्रोनस्याभिव्यक्ति: सा कार्यात्व राचीति प्रवकार्यादस्तच्छोत्रं न्यात्तद्वलात्तत्सत्त्वे तु चक्रकापत्तिस्तथाच नियतमावसत्त्वरूपकारणत्वं न स्या दिति भाव: । (५) समाधत्ते नेति। (६) मध्येपाद वृत्तकतर्िनस्य प्रयोजनमाह्द स्यादेत द्दित

२१० सटिप्पणभामत्यां [र.०१

इततो नातिव्याप्तिर्नाष्यव्याप्तिरिति साधुलक्षणम्। सोयमवशेषः। तत्र (१)इक्षापूर्व ककर्तृत्वं प्रभुत्वमसरूपता । निमित्तकारणेष्वेक नोपादानषु कहिचित।। तदिदमाह-"तत्र निमित्तकारणमेव तावदि"ति (पृ. ४३१. पं. ३)। आगमस्य कारणमात्रे पर्यवसानादनुमानस्य तद्विशेषनियममागमो न प्रतिक्षिपत्यपि तवनुग ज्यत एवेत्याह-"पाररिशष्यादुबह्मणोन्यदि"ति। ब्रह्मोपादानत्वस्य प्रसक्तस्य प्रति. षेधे Sन्यत्राग्रस्गात्सांख्यस्मृति प्रसिद्धमानुमानिकं प्रधानं शिष्यत इति। (२)एकविज्ञानेन च स्वेविज्ञानप्रातेज्ञान 'मुत तमादेशमि'त्यादिना, यथा सोम्यैकेन मृस्पिण्डेनेति च दरान्तः, परमात्मनः प्राधान्यं सूचयतः । यथा सोमशर्मणैकेन ज्ञातेन सर्वे कठा ज्ञातो भवति। एवं प्राप्त उच्यत-प्रक्तिश्च। न केवलं ब्रह्म निमित्तकारणं, कुतः १ प्रतिज्ञादष्टानत- योरनुपरोधात्। निमित्तकारणत्वमात्रे तु तावुपरुध्येयाताम्, तथाहि- (१)न मुख्ये सम्भवत्यर्थे जघन्या वृत्तिरिष्यते। न चानुमानिकं युक्कमागमेनापबाधितम्।। सर्वे हि तावद्वेदान्ता: पौर्वापर्येण वीक्षिताः। ऐकान्तिकाद्वैतपरा द्वैतमात्रनिषेधतः । तदिहापि प्रतिज्ञादश्न्तौ मुख्यार्थविव युक्तौ न तु 'यजमानः प्रस्तर' इतिवद्गुणकल्पनया नेतव्यौ तत्यार्थवादस्यातत्परत्वात्। प्रतिज्ञाहष्टन्तवाक्ययोहत्व द्वैतपरत्वादुपादानकारणात्मरु त्वाच्चोपादेयस्य कार्यजातस्योपादानज्ञानेन तज्ज्ञानोपपत्तेः। निमित्तकारणं तु कार्यादत्यन्त- भिन्नमिति न तज्ज्ञान कार्यज्ञानं भवति। अतो ब्रह्मोपादानकारणं जगतः । (४)न च ब्रह्म णोऽन्यन्निमित्तकारणं जगत इत्यपि युक्तम्। प्रतिज्ञादृष्टान्तोपरोघादेव। न हि तदानी ब्रझ्मागे ज्ञाते सर्व विज्ञातं भवति। जगन्निमित्तकारणस्य ब्रह्मणाऽन्य्य सर्वमध्यपातिनस्तज्ज्ञानेनाविज्ञा नातू। (५)'यत' इति च पश्चमी न कारणमात्रे समर्यतेऽपि तु प्रकृतौ जनिकर्तुः प्रक्ृतिरिति। ततोऽपि प्रकततित्वमवगच्छामः। दुन्दभिप्रहणं दुन्दुभ्याघात्रहणं च तद्गतशब्दत्वसामान्याव लक्षणार्थम् ॥ २३ ॥

(१) ईक्षितृत्वश्वतेरकेविज्ञानेन सवविज्ञानप्रतिज्ञानाच्च ब्रझ्म निमित्तकारणमुतोपादानकारणमपोने सन्देहे पूंर्व मुख्यतः प्रतिज्ञाश्रयणेन वाक्यस्य जीवपरत्वं निरस्तम्, अधुना निमित्तोपदानभेदाव्वौणी सेति सङ्गतिमभिसन्धाय पूर्वपक्षमाह ईश्चेति। अनेन ब्रह्म द्रव्यपकृतिः ईतितृत्वात्कर्तृत्वान्स्वामित्वाच्च प्रभुवत्, न परथिव्यादिपकृति: असरूपत्वात गन्धादिशून्यत्वादित्याद्यनुमानं पूर्वपक्षिमतेन सूचितम्। इलोकार्थ: रपट्टः। (२) नतु निमित्तोपादानभेदे कथ प्रतिज्ञादृष्टनतयोयोजना तग्राह एकेति। (३) नतु प्रतिज्ञादृष्न्ता पाधान्यपरी भविष्यत इत्याशंक्याह न मुख्य इति। नन्वतुमानबाधा द्राणताप्त आह नचेति। आगमोपि निमित्तत्वपर पवास्तु तत्राह सर्वे हीति। वेदान्तिमते कार्यमात्रस्य वि- वर्तत्येनाविष्ठानव्यतिरेकेण सर्वेषामभावाङ्गीकारात सर्ववेदान्तवाक्याना मैकान्तिकाद्वेतपरत्वमित्यर्थः । (४) यदि कारणज्ञानात्सर्वकार्यज्ञानार्थ ब्रह्मण उपादानत्व ति ततोऽ्यन्निमिनं स्यादित्यश्राह नचेति। (५) प्रतिज्ञालिङ्गरिवि अत्यापि पूर्वपक्ष्यनुमानवाध इत्याह यत इति। जनिक्तुरिति । जायमानस्य कार्यस्य प्रकृतिरपादान संज्ञिका भवतीति पाणिनिसूत्रार्थ:।

पा०४ सृ०२४-२७ ] पकृत्याधिकरणम् । २११

सू० अभिध्योपदेशाच्च ।। २४।। (१)अनागतेच्छा सकल्पोडभिथ्या। एतया खल्ु स्वातन्त्रयलक्षणेन कर्तृत्वेन निमित्ततवं दाशतम् । 'बहु स्यामि'ति च स्वविषयतयोपादानत्वमुक्तम् ॥ २४॥ सृ० साक्षाच्योभ पाहनानात् ॥२५॥ आकाशादेव ब्रह्मण एवेत्यर्थः । साक्षादित्ति चेति सूत्रावयवमनूय तस्यार्थ व्याचष्टे- "आकाशादेवे'ति। (पृ.४३३ पं. ८) श्रुनिर्व्रह्मणो जगदुपादानत्वमवधारयन्ती उरादानान्तराभावं साक्षदेव दर्शयतीत साक्षादिति सूत्रावयवेन दर्शितामति योजना ॥२५॥ सृ० आत्मकृते: परिणामात्॥ २६॥ प्रकतिभ्रहणमुपलक्षण निमित्तामत्याप द्रष्टव्यं, (२)कर्मत्वेनोपादानत्वातकतृतवेन च त. सप्रति निमित्तत्वात्। "कथं पुनरि"नि सिद्धसाध्य गेरेकत्रासमवायो विरोधादिति। "परिणामादिति । ब्रूम" इति । पूर्वसिद्धत्याप्यनिर्वचनीयविकारातमनो परिगामो Sनिवचनीयत्वाद्धदनाभिन्न एवेति सिद्धस्यापि साध्यत्वमित्यर्थ:। एकवाक्यत्वेन उया• ख्याय परिणामादित्यवाच्छय्य ३) व्याचष्टे-"परिणामाहिति वे"ति। सच्चत्य चेति े ब्रह्मणो रुपे। सच्च सामान्यवशेषेणपरोक्षता निर्वाच्यं पृथिव्यप्ेजोलक्षणम् त्यच्च परोक्षमत एवानिर्वारच्यमिदन्तया वाध्बाकाशलक्षणम्। कथं च तद्ब्रह्मणो रूपं ? यदि सश्य त्रह्मोपादानं, तस्मात्परिण माद्बह्म भूनानां प्रकृतिरिति ॥२६॥ सू० योनिश्च हि गीयिते ॥२७॥ (४) पूर्व पक्षिणोऽनुमानमनुभाध्यागमविरोधेन दूषयति "यत्पुनरि"ति (प्र. ४३५ पं. ६)। एतदुक्त भवति-ईश्वरो जगतो निमित्तकारणमेवेक्षापुर्वकजगत्कर्तृ्वात् कुम्भकर्तृकु लालवत्। (५,अत्रेशवरस्यासिद्धेराश्रयासिद्धो हेतुः पक्षश्राप्रसिद्धविशेष्यः। (६)यथाहु नीनु- पलब्धे न्यायः प्रवर्नते' इति। आगमात्तरिवद्धिरिति चेद्, हन्त तर्हि यादशमीशरमागम गमयति ताहशोऽभ्युपगन्तव्यः । स च निमित्तकारणं चोपादानकारणं चेश्वरमवगमयतीति। (v) विशेष्याश्रयभ्राह्यागमविरोधान्नानुमानमुदेतुमहतीति, कुतस्तेन निमित्तत्वावधारणेत्य र्थः । (८)इयं चोपादानपरिणामादिभाषा न विकाराभिप्रायेणापि तु यथा सर्पस्योपादानं रज्जु- रेवं ब्रह्म जगदुपादानं द्रष्टव्यम्। न खल नित्यस्य निष्कलस्य ब्रह्मणः सर्वात्मनैकदेशेन वा परिणाम: सम्भवति नित्यत्वादनेकदेशत्वादित्युक्तम्।(९)न च मृदः शरावादयो भियन्ते न (१) सूतरस्थामिध्याश्दार्थमाहानागतेति। अनागतवस्तुनीच्छा-सङ्कल्पो वामिष्या, तया स्वातायं दर्शितं तेन च निमन्तत्वमपि 'सोऽकामयते'व्यादिश्तती दर्शितमित्यर्थः। (२) निमित्तोपादानत्वे हेतुपरं यत्कारणमित्यादिमाष्यं व्याचष्टे कर्मत्वेनेति। (१) पृथवकृत्वा। ( ४ ) नैयायिकस्य। (५) पूर्वोक्तनैयायिकानुमाने। (६) न्यायभाष्यकाराः । () विशष्येति। साध्यं पति विशष्यस्य हेतुं प्रति चाश्रयस्य ग्रहकतयोपजीव्यागमविराधादित्यर्थः। (८) ननु आत्मकृते: परिणामादिव्यनेन सूत्रेण परिणामवादो वेदान्तदर्शनकारस्याध्यभिमतो भार्तीत्य :- शक्याह इय चति। (९) एवं च सौत्परिणामशब्दस्य विवर्तपरत्वं वेदान्तिमतेनोकत्वायथाश्ुतामिपायेण परिणामलेन लोकसिदस्य मुक्त्यसहत्वेन विवर्ततामाह न च मृद इति।

२१२ सटिप्पणभामत्यां [अ० २

चामिता न वा मिन्नाभिन्नाः क त्वनिरवेचनीया एवं ।यथाह श्रुति "मृत्तिकेत्येव सत्यमि"ति। तष्मादद्वैतोपक्रमादुपसंहाराच्च सर्व एव वेदान्ता ऐकान्तिकाद्वैतपरा: सन्तः साक्षादेव क्वचिद द्वतमाहुः, क्चिंद्वतनिषेधेन, क्वचिद्वह्मोपादानतवेन जगतः । एतावतापि तावद्भेदो निषिद्धो भवति, न तूपादानत्वाभिधानमात्रेण विकारभ्रह आस्थेयः। (१)नहि वाक्यकदेशस्यार्थो- स्तीति ॥२७॥ स्यादेतत्, मा भूतप्रधानं जगदुपादानं तथापि न ब्रह्मेपादानत्वं सिध्यति, परमाण्वा. दानामपि तदुपादानानामुपप्लवमानत्वा(२)त्तषामपि हि किचिदुपोदलकमरिति वैदिकं लिङ् मित्याशङ्गामपनेतुमाह सूत्रकार :- सृ० एतेन सर्वे व्याख्याता व्यारयाताः॥२८॥। निगदव्याख्यातेन भाष्येण व्याख्यातं सूत्रमू । (३) प्रतिज्ञालक्षणं लक्ष्यमाणे पदसमन्बयः । वैदिक: सच तत्रैव नान्यत्रेत्यत्र साधितम् ॥२८॥ इति श्रीमद्वाचस्पतिमिश्रविरचिते श्री मच्छारीरकभाष्यविभागे भामर्त्या प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। सम्पूर्णश्च प्रथमोऽध्यायः॥ सृ० स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्सृत्यनव- काशदोषप्रसङ्गात् ॥१ ॥ वृत्तवर्तिष्यमाणयोः समन्वयविरोधपरिहारलक्षणयोः सङ्गतिप्रदर्शनाय सुखभ्रहणाय(४) चैतयो: सल्ेपतस्तात्पर्यार्थमाह-"प्रथमेऽध्याय" इति (पृ० ४३७ पं० ५)। अन-

लक्षणेनास्ति विषयविषयिभावः सम्बन्घः । पुर्वलक्षणार्थो हि विषयस्तद्वोचरत्वादाक्षेपसमा घानयोरेष च विषयीति। तदेवमध्यायमवतार्य तदवयवमधिकरणमवतारयति-"तत्र प्रथमं ताव"ढिति (पृ. ४२८ पं० १)। तन्त्रयते व्युत्पाद्यते मोक्षसाधनमनेनेति तन्त्रं, तदेवाख्या यस्या: सा स्मृति: तन्त्राख्या परमर्षिणा कपिलेनादिविदुषा प्रणीता । अन्याक्षा सुश्पिश्वशिखादिप्रर्णाता: स्मृतयस्तदनुसारिण्यः। न खल्वमूषा समृतीनां मन्वादिस्मृतिवद न्योऽवकाश: शक्यो वदितुमृते मोक्षसाधनप्रकाशनात्। तदपि चेन्नाभिदध्युरनवकाशाः सत्यो Sप्रमाणं प्रसज्येरन् । तस्मात्तदविरोधेन कर्थचिद्विदान्ता व्याख्यातव्याः। पूर्वपक्षमाक्षिपति-

(१) नतु मध्ये सुष्टिश्तित्यव समपञ्चता स्याद्व्रक्मण इत्याशंक्याड नहीति। उपक्रमाधवगततात्वर्यमहा वाकयमध्यस्थाऽयान्तरवायस्य प्रधानातुरोधेन मायामय सष्टिविष यत्व्र मित्यर्थ: ( २ ) बुद्धी पतिभासमानत्यात् ।. (३) अध्यायाथसेङ्गाइकइलोकमाह प्रति्िमे सुत विचा पत ज्ञा, द्विाये कतुें लक्ष्य माणे वेदान्तवाक्यसमन्वयः,स च ब्रक्मण्येव नान्यत्ेति शिष्टायां त्रिपार्धा साधितमित्यर्थः। (४) वृन्तेति। वृत्तस्य प्रमन्वयाध्यायस्य वर्तिष्यमाणस्य विरोधाध्यायस्य व सङ्गतिपदर्शनाय अनाया मेन ज्ञानाय च।

पा० १ सू० १] स्मृत्याधिकरणम् । २१३

'कथं पुनरीत्तयाद्रिम्य" इति (पृ० ४३९ पं० ४)। प्रसाधितं खलु धर्ममीमा सायां (१) 'विरोधे तवनेपेक्ष स्यादसति ह्यनुमान'मित्यत्र यथा श्रुतिविरुद्धानां स्मृतीनां दुर्ब लतयाSनंपक्षणीयत्वम्, तस्मान्न दुर्बलानुरोधेन बलीयसीनां श्रुतीनां युक्क्कमुपवर्णनमपि तु स्व तःसिद्ध प्रमाणभावाः श्रुतयो दुर्बलाः स्मृतीर्बाधन्त एवेति युक्कम्। पूर्वपक्षी समाघते "भवदय'मिति। प्रसाधितोऽप्यर्थः श्रद्धाजडान् प्रति पुनः प्रसाध्यत इत्यर्थः । आपाततः समाधानमुक्त्वा परमसमाधानमाह पूर्वपक्षी-"कपिलप्रभृतीनां चार्ष"मिति। अय मस्याभिसन्धि :- म्रह्म हि शास्स्य कारणमुक्क 'शास्त्रयोनित्वा'दिति, तनैष वेदराशिब्रम्म प्रभवः सन्ना(२)जानसिद्धानावरणभूतार्थमात्रगोचरतद्बुद्धिपूर्वको यथा तथा कपिलादीना मपि श्रुतिस्मृतिमथिताजानसिद्धभावानां स्मृतयोऽनावरणसर्वविषयतद्बुद्धिप्रभवा इत न श्रुतिभ्योऽमुषामस्ति काश्वद्विशेषः। न चैताः स्फुटतरं प्रधानादिप्रतिपादनपराः शक्यन्ते इन्यथयितुम्। तस्मात्तदनुरोधेन कथंचिच्छूतय एव नेतव्याः । अपि च तर्कोऽपि कपिला दिश्मृतीरनुमन्यते, तत्मादप्येतदेव प्राप्तम्। एवं प्राप्त आह-"तस्य समाघि"रिति। (३)यथा हि श्रुतीनामविगानं ब्रह्मणि गतिसामान्यात्, नैवं स्मृतीनामविगानमस्ति प्रधाने, तार्सा भूयसीनां ब्रह्मोपाशवनत्वप्रति पादनपराणां तत्रतत्र दर्शनात्, तस्मादविगानाच्छ्रौत एवार्थ आस्थेयो नतु स्मार्तो विगाना दिति। तति्कमिदानीं परस्परविगानात् सर्वा एव स्मृतयोऽवहेया इत्यत आह-"विप्रति पत्ती च स्वृताना"मिति (पृ०४४० पं० १४)। "न चातीन्द्रियार्थानि"ति (पृ० ४४१ पं० १) अर्वाग् द्ृगभिप्रायम्। शङ्कते-"शक्यं कपिलादीना"मिति निराकरोति -- "न सिद्धेरपी"ति। न तावत्कपिलादय ईश्वरवदाजानसिद्धाः, किन्तु वि निश्चितवेदप्रामाण्यानां तेषा तदनुष्ठानवता प्राचि भवेऽस्मिन् जन्मनि सिदधिरत एवाजान- सिद्धा उच्यन्ते। यदस्मिन् जन्मनि न तैः सिद्ध्युपायोऽनुष्ठितः प्राम्भवीयवेदार्थानुष्ठानल वजन्मत्वात्तरिसिद्धीनां, तथा चावधृतवदप्रामाण्यानां तद्विरुद्वार्थाभिधानं तदपबाधितमप्रमा णमेव । अप्रमाणेन चन वेदार्थोऽतिशक्कितुं युक्तः प्रमाणसिद्धत्वात्तस्य। तदेवं वेदविरोधे सिद्धवचनमप्रमाणमुक्त्वा सिद्धानामपि परस्परविरोधे तहूचनादनाश्वासर इति पूवाककं(४) स्मारयति -- "सिद्धव्यपाश्रयकल्पनायामपी"ति । श्रद्धाजडान् बोधयति-"परत

(१) 'औदुम्बरीं ह्पृष्टोज्रायेत' इति प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धा 'सर्वामावेष्टेत' इति स्मृतिर्मानं नवेति संशये, रवप राधी तश्षतिवत्समबलतयोSदिता तुदि तवद्वि कल्पासम्भवा- मानमिति पूर्वपचे, सिद्धा-ततयेदसुपतिष्ठते 'विरोधे ववि'ि मीमासतायाम, असति विरोधे यतो मूलक्षुत्यनुमानं

प्रत्यक्षश्रतिविरुद्धर्थ तु न श्त्यनुमानमर्थापहारेण मानस्याप्यपहारात अतो मूलाभावादपमाणमिति। (२) आजनेति । आजानसिद्धा - स्वमावसिद्धा च सा अनावरण भू तार्थ मात्रगोचरा या त्बुदधिर्जान सन्पूर्वको वेदराश्तिी: इत्यर्थः। सत्यानृतविषयवारणार्थ मात्रपदम्। (३) अन्यक्मृत्यनवकाशवद्राषानतर मपि सतिद्धानतसाथ के शयर थाहीत्यादिना। अविगान विरुद्धा ्नभिधानम्। (४) 'विपतिपेत्ती च'त्यादिमाष्येण पूर्वमुक्तम्।

२१४ सटिप्पणभामरयां [अ०२

नतप्रश्यस्यापी"ति। ननु श्रुतिश्वेत्कपिलादीनामनावरणभूनार्थगोचरज्ञानातिशयं बोधयति, कथं तेषां वचनमप्रमाणं, तदप्रामाण्ये श्रुतेरप्यप्रामाण्यप्रसङ्गादित्यत आह -- 'या तु भ्र. ति"रिति। न तावतिसिद्धानां परस्परविरुद्धानि वर्चासि प्रमाणं भवितुमर्हन्ति। न च वि- कल्पो वस्तुनि, सिंद्ध तदनुपपत्तेः । अनुष्ठानमनागतोतपार्दं विकल्प्यते, न सिद्धम्, तस्य व्यवस्थानात् : तस्मात् श्रुतिसामान्यमात्रेण(१)भ्रमः सांख्यप्रणेता कपिलः श्रीत इति। स्यादेतत्, कपिल एव श्रौतो नान्ये मन्वादयः, ततश्च तेषां स्मृतिः कपिलस्मृति विरुद्धा वहेयेश्यत आह -- "भवति चान्या मनो'रिति (पृ० ४४२ पं० १)। तस्याश्राग मान्तरसम्वादमाह -- "महाभारते 5पि चे"ति। न केवलं मनो: स्मृतिः स्मृत्यन्तरसं- वादिनी श्रुतिसम्वादिन्यपीत्याह-"श्रुतिश्चे"ति। उपसंहरति-"अत" इति (पृ० ४४३ पं० ३) स्यादेतत, भवतु वेदविरुद्धं कापिलं वचस्तथापि द्वयोरपि पुरुषबुद्धिप्रम. वतया को विनिगमनार्यां हेतुर्यतो वेदविरोधि कापिलं वचो नादरणीयमित्यत आह-"वेद. स्य हि नरपेक्ष"मिति। अयमभिसन्धिः-सत्यं शास्त्रयोनिरीश्वरस्तथाध्यस्य न शास्त् क्रियायामस्ति स्वातन्त्रयं कपिलादीनामिव, सहि भगवान् याहशं पूर्वस्मिन् सर्गे चकार शाखत्रं तदनुसारेणास्मिअ्नपि सर्गे प्रणीतवान्, एवं पूर्वतरानुसारेण पूर्वस्मिन्, पूर्वतमानुसारेण च पूर्वतर इत्यनादिरयं शाख्रेश्वरयोः कार्यकारणभावः(२)। तेनेश्वरस्य न शास्त्रार्थज्ञानपूर्वा शाख्रक्रिया येनास्य कपिलादिवत्स्वातन्त्रयं भवेत्। शास्त्रारथज्ञानं चास्य स्वयमाविर्भवदपि न शास्त्रकारणतामुपैति, द्वयोरप्यपर्यायेणाविर्भावात्। (३)शाखं च स्वतो बोधकतया पुरुषस्वा. तन्त्रयाभावेन निरस्तसमस्तदोषाशङ्कं सदनपेक्षं साक्षादेव स्वार्थे प्रमाणम्। (४)कपिलादिव चाषि तु स्वतन्त्रकपिलादिप्रणेतृकाणि तदर्थस्मृतिपूर्वकाणि, तदर्थस्मृतयश्च तदर्थानुभत्पूर्वाः, तस्मास्तासामर्थप्रत्ययाञ्प्रामाण्यविनिश्चयाय यावत् स्मृत्यनुभवौ कल्प्येते तावत् स्वतःसि द्धप्रमाणभावयाऽनपेक्षयैव श्रुत्या स्वार्थो विनिश्चायित इति शीघ्रतरप्रतृत्तया श्रुत्या रमृत्य० र्थों बाध्यत इति युक्तम् ॥ १॥ सृ० इतरेषां चानुपलब्धेः ॥२॥ प्रधानस्य तावत् क्चिद्वेदप्रदेशे वाक्याभासानि दृश्यन्ते, तद्विकाराणां तु महदादीना तान्यपि न सन्ति । न च भूनेन्द्रियादिषन्महदादयो लोकसिद्धाः। तस्मादात्यन्तिकातू प्रमा पान्तरासम्वादात् प्रमाणमुलत्वाच्च स्मृनेमूलाभावादभावो वन्ध्याया इव दौहित्यमृतेः५)

(१) सगरपुनप्रतप्तुः सांख्यप्रणेतुश् कपिल इति शब्दसाम्यमात्रेण। (२) कार्यकारणभाव इत्ति। एवं च कार्यकारणभावस्यानादित्वेन न प्ागभूतस्य शाल्स्य तदर्थमान- पूर्षिका नूतना क्रिया किन्तु नियतक्रमस्य तस्य संस्काररूपेणानुवर्तमानस्य स्मारणेनाभिव्यक्तिरित्यर्थ:। (३) नतु गुणवद्धक्तृज्ञानजम्यत्वाभावे कथं शास्त्रस्य प्रामाण्यमिति चद, स्वत इत्याह शाखतरं चति। () नम्बेवं ताहे वेदान्तिमते पमाणानां प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वात्कपिलादिवचस्तथा कि न स्यादित्यत आइ कपिलादीति। यथाSनपेक्षत्वेन शीमतरपवृत्तश्रत्या तद्विरुद्वलिङ्गस्य श्रतिकल्पनापेक्षत्वेन वलम्बतपवृत्ते: परिष्छेदकत्वामावस्तथाऽनपेक्षश्रुत्या त वैरुद्ध कापिलवाक्यस्य सापेक्षत्वेन विलम्बिन: पामाण्याभाव हति भावः। (५) दौह्त्र्यसमृतरिति। यथा बन्धया चेन्हमरति इंद मे दौहित्रेण कृतमेति, सास्मृिर्मूलस्युि तुरभावादपमाणमेवमेवाभापि मूलभूतानुभवाभावात्तमरणाभाव इति भाव:।

पा०१ सू०३ ] योगप्रत्युक्त्याधिकरणम् । २१५

न चार्षज्ञानमत्र मूलमुपपद्यत इति युक्तम्। तस्माप्न कापिलस्मतेः प्रधानोपादानतवं जगत इति सिद्धम् ॥ २ ॥ एतेन योग: प्रत्युक्त:॥३॥ नानेन योगशास्त्रस्य हरण्यगर्भपातञ्जलादेः सवेथा प्रामाण्यं निराकियते, करिन्तु जगदु- पादानस्वतनत्र प्रधानतद्विकारमहृदहक्कारपञ्मागो रमा्ं नास्तयुचते। न चता वतैषामप्रामाण्यं भवितुमर्ति। यत्पराणि हि तानि तत्राप्रामाण्येSप्रामाण्यमश्नुवीरन्। न चैतानि भ्रधानादिसद्धावपराण, किन्तु (१)योगस्वरूपतत्साधनतदवान्तरफलविभूतितत्पर- मफलकैवल्यव्यु-पादनपराण। तच्च किश्चिन्निभित्तीकृत्य व्युत्पाद्यमिति प्रधानं सविकारं निमित्ताकतं पुराणोध्वव (२)पर्गप्रतिसगव शमन्वन्तरवंशानुचरितं तत्प्रतिपादनपरेषु, न तु तद्विवक्षितम्। अन्यपरादपि चान्यनिमनं तत्प्रतीयमानमभ्युपेयेत, यदि न मानान्तरेण विरुच्येत। अ्ति तु वेदान्तश्रुतिभिरस्य विरोध इत्युक्तम्। तस्मात् प्रमाणभूनादपि योग शास्त्नान्न प्रघानादिसिद्धिः। अत एव योगशाखं व्युत्पादयिताSSह स्वभगवान् वार्षगण्य :- (३)गुणानां परमं रप न दाष्टिपथमृच्छति । यत्तु दृष्टिपथप्राप्तं तन्मायैव सुतुच्छकम् ॥ इति । योगं व्युत्पिपादयिषता निमित्तमात्रेणेह गुणा उक्ता, न तु भावतस्तषामतास्विकत्वा. ित्यर्थः। अलोकसिद्धानामपि प्रधानादानामनादिपूर्वपक्षन्यायाभसोपेक्षितानामनुवाद्त्वुपय न्नम्। तदनेनाभिसन्धिनाह-"एतेन सांख्यरमृतिप्रत्याख्यानेन योगस्सृतिरपि, प्रधानादिविषयतया, प्त्याख्याता द्रशट्ये"ति (पृ० ४४४ पं०)। अधिकरणान्त रारम्भमाक्षिपति-"नंवेवं सति समानन्यायत्वा'दिति। समावते -- "असत्य• त्राभ्यधिका शंका"। मा नाम सांख्यशास्त्रात् प्रधानसत्ता विज्ञायि, योगशास्त्रतु प्रधाना- दिसता विज्ञापयिष्यते। बहुलंहि योगशात्ाणां वेदेन सह संवादो दृश्यते। उपनिषदुपायस्य च तस्वज्ञानस्य येोगपिक्षास्ति। न जातु योगशास्रविहि तं यमनियमादिबहिरज्मुपायमपह्यायान्तरञ् च धारणादिकमन्तरणौपनिषदात्मतत्वसाक्षार्कार उदेतुम्हति। तस्मादौपानयदेन तत्वज्ञाने- नापेक्षणात् सवादबाहुल्याच्च वेदेनाष्टाकादित्माते(४)वद्योगस्मृतिः प्रमाणम्। ततथ प्रमाणात् प्रधानादिपततिना शब्दत्वम्। न च तदप्रमाणं प्रधानादो, प्रमाणं च यमादाविति युक्कमू। तत्रा प्रामाण्येऽन्यत्राप्यनाश्वासात्। यथाहु :- ( १) योगेति। योगस्वरूपं चित्तवृत्तिनिरोध:, तत्साधनं यमनियमादि:, तदवांतरफलमणमिव भूतिः, मुरूपफलं कैवल्यं चतर्षा व्युन्पादकानत्यिरथः। (२) सर्ग: सष्टि:, पतिमर्ग: प्रलयः, वशानुचारतं तत्कर्म । (३) गुणानामेति। यतः प्रधानदेरविवक्षा योग शाल्त्रपतो गुणानां स्वादीना परम रूपमविष्ठान मात्मा दृष्टिपरथं न गच्छति, यन दृष्टिपथपातं दृश्य प्रधानादि तम्मायेव सुतुच्छकं मिथ्येत्यर्थः। (४) 'अट्टका: कर्तव्या:, तटाकं खनितव्यम्' इत्यादिस्मृतयो प्रमाणं नवेति सन्देहे धर्मस्य वेदकैप- माणत्ात् तासा श्रयःसाधनत्वे वदानुपलम्भा स्मृनेश्रमेणवि निर्माणसम्भवाच्च न प्रमाणममिति पूर्वपसे, वेदा- र्धातुष्ठतृगामेव्र सनिबन्धनासु स्मृतिषु कतृ-वाःमूलभूतवेदमनुमापयन्त्यर्ताः हमृतयः प्रमागमिति पुर्वमीन- सा्यां यथाऽटकादस्भुतीना प्रामाण्यमित्यर्थ: ।

२१६ सटिप्पणभामत्या [अ०२

(१) प्रसरं न लभन्ते हि यावत् क्वचन मर्केटाः । नाभिद्रवन्ति ते तावत् पिशाचा वा स्वगोचरे ॥ इति । स्षयं लब्घप्रसरा प्रधानादौ योगाप्रमाणतापिशाची सर्वत्रैव दु्वारा भवेदित्यस्याः प्रसर निषेधता प्रधानादयभ्युपेयमिति नाशब्दं प्रधानमिति शङ्कार्थः। से "यमभ्यधिकाशङ्का- सिदेशेन निवत्यते"। निवृत्तिहेतुमाह-"अर्थेकदेशसम्प्रतिपत्तावपी"ति (पृ० ४४५ पं० १)। यदि प्रधानादिसत्तापरं योगशात्त्रं भवेत भवेत् प्रत्यक्षवेदान्तश्रुतिविरोधे· नाप्रमाणम्, तथा च तद्विहितेषु यंमादिष्वप्यनाश्वासः स्यात्, तस्मान्न प्रधानादिपरं तत्, किन्तु तननिमित्तीकृत्य योगव्युत्पादनपरममित्युक्तम्। न चाविषयेऽग्रामा्यं विषयेपि प्रामाण्य मुपहन्ति, नहि चक्षू रसादावप्रमाणं रूपेऽप्यप्रमाणं भवितुमर्हति। तसत्माद्वेदान्तश्रुतिविरोधात अ्धानादिरस्याविषयो न श्वप्रमाण्यमिति परमार्थः । स्यादेतत्, अध्यात्मविषयाः सन्ति स इसरं स्मृतयो बौद्धार्हतकापाललिकार्दाना, ता अपि करमान् निराक्रियन्त इत्यत आह- "सतीब्वपी"ति। तासु खलु बहुलं वे दार्थविसंवादिनीषु शिश्नादृतासु कैश्विदेव तु पुरुषा पसदैः पशुप्रायम्लेच्छादिभि: परिगृहीतासु वेदमूलत्वाशक्कैत नासतीति न निराकृताः, तद्वि परीतास्तु सांख्ययोगस्मृतय इति ताः प्रधानादिपरतया व्युदस्यन्त इत्यर्थः । "न सांख्य. ज्ञानेन वेदनिरपक्षेणे"ति। प्रधानादिविषयेणेत्यर्थः । "द्वैतिनो हि ते सांख्या योगाश्च"। ये प्रधानादिपरतया तच्छास्त्रं व्याचक्षत इत्यर्थः। संख्या सम्यग्बुद्धिर्वेदिकी तया वतन्ते इति सांख्याः, एवं योगो ध्यानम्, (२)उपयोपेययोरमेदविवक्षया, चित्तवृत्ति- निरोधो हि योगः, तस्योपायो ध्यानं प्रत्ययैकतानता। एतच्चोपलक्षणम्, अन्येऽपि यमनि• यमादयो बाह्या आन्तराक्ष घारणादयो योगोपाया द्रष्टव्यः। एतेनाभ्युपगतवेदप्रामाण्याना कणभक्षाक्षचरणादीनां सर्वाणि तर्कस्मरणानीति योजना। सुगममन्यत् ॥ ३॥ सृ० न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं चशब्दात् ॥४ ॥ (३)अवान्तरसङ्गतिमाह-"व्रह्मास्य जगतो निमित्तकारणं प्रकृतिश्च्चेत्यस्य पक्षस्ये'ति (पृ० ४४६ प० ६) । चोदयति-"कुतः पुनः"रिति। समानविषयतवे हि विरोधो भवेत्, न चेहास्ति समानविषयता, धर्मवद्द्ह्मणोपि मानान्तराविषयतयाऽतर्क्य

(४) मानान्तरस्याविषयः सिद्धवस्त्ववगाहिनः । धर्मोऽम्तु कार्यरूपत्वाद्रह्म सिद्धं तु गोचरः ॥ (१) प्रस्रमिति। यथा मर्कटाना पिशाचाना वैकत्रप्रसरसम्भव एव सर्वत्र प्रदेशेषु प्रप्रो भवति तथैव यागशास्त्रस्याप प्रधानादी विषयनदेशे प्ामाण्यसम्भव एवं यमादिसर्वयोगविषयेषु मामाण्यं सम्भवतीति ओकार्थः। (२) ननु कर्थ चित्तवृ न्तिनिरोधवाच क्योगब्दस्य चिनता रूपध्यानवाच कत्वन्तत्ाडा उपयेति। (३) अवान्तरसतङ्गतिमिति। स्मृर्तानामप्रामाण्यात्ताभि: समन्वयस्य न विरध इति सिद्धानतव लक्षण्या- द्दृ त्तानुवादनास्याधिकरणस्य तात्पर्यमिति सङ्गतिमित्यर्थः। (४) 'भवेदयम्' इत्यादिसमाधानार्थमाष्यसङ्गाहकक्षाकमाह मानान्तरस्येति। सिद्धपदार्थविगाहिप माणानतरस्य कायतया धर्मो विषयो न भवेद्ब्रह्म तु सिद्धत्वात्तद्विषयं भवत्येवेत्यर्थः ।

पा०१ सू०४ ] तिळक्षणत्वाधिकरणम्। २१७

तस्मात्समानविषयस्वादस्त्यत्र तर्कस्यावकाशः । नन्वस्तु विरोध:, तथापि तकांदरे को हतुरित्यत आह-"यथा च श्रुतीना"मिति (पृ. ४४६ पं० १२)। (१)सावका- शा बहचोऽपि श्रुतयोऽनवकाशैकश्रुतिविरोधे तदनुगुणतया यथा नायन्ते एवमनवकाशौकत. कविरोधे तदनुगुणतया बहथोऽपि श्रुतयो गुणकल्पनादिभिर्व्याख्यानमहन्तीत्यर्थः । अपि च ब्रह्मसाक्षारकारो विरोधितयाऽनादिमविर्द्या निवर्तयन दष्टेनैव रूपेण मोक्षसाधनमिष्यते, तत्र ब्रह्मसाक्षात्कारस्य मोक्षसाधनतया प्रधानस्यानुमानं दृष्टसाधर्म्येणादृट्टविषयं विषयतोऽन्तरतं, बहिरजं स्वत्यन्तपरोक्षगोचरं शब्द ज्ञानं, तेन प्रधानप्रत्यासत्याप्यनुमानमेव बलीय इत्याह- "दृष्टसाधर्म्येण चे"ति। अपि घ श्रुत्याऽपि ब्रह्मणि तर्क आहत इत्याह-"श्षुतिरपी". ति। सोडयं ब्रह्मणो जगदुपादानत्वक्षिपः पुनस्तर्केण प्रस्तुयते। (२)प्रकुत्या सह साकप्यं विकारणामवस्थितम्। जगद्रह्मसरूपं च नेति नो तस्य विक्रिया ॥ विशुद्धं चेतनं ब्रह्म जगज्जडमशुद्धिभाक्। तेन प्रधानसारूप्यात् प्रधानस्यैव विक्रिया॥ (३)तथाहि-एक एव स्ीकायः सुखदुःखमोहात्मकतया पत्युक्ष सपलनां च चैत्र्य च स्त्रणस्य तामविन्दतोऽपर्यायं सुखदुःखविषादानाघते। ख्रिया च सर्वे भावा व्यारूयाताः । त. स्मातसुखदुःखमोह्ात्मतया च स्वर्गनरकोच्चावचप्रपश्चतया च जगदशुद्धमचेतनं च, ब्रह्म तु चेतनं विशुद्धं च निरतिशयत्वात। तस्मात् प्रधानस्याशुद्धस्याचेतनस्य विकारो जगन तु म्रह्मण इति युक्तम्। ये तु चेतनब्रह्मविकारतया जगच्चैतन्यमाहुस्तान् प्रत्याह-"अचेतनं चेदं जगदि"ति (प० ४४७ पं० १३) । व्यभिचारं चोदयति-"नतु चेतनमपी". ति। परिहरति-"न स्वामिभृत्ययोरपीशति। ननु मा नाम साक्षाच्चेतनश्चेतनान्तर स्योपकार्षीत, तत्कार्यकरणबुद्यादिनियोगद्वारेण तूपकरिष्यतीत्यत आह-"निरतिशाया हयकतारख्षेतना" इति (पृ० ४४८ पं० २)। उपजनापायवद्धर्मयोगोऽ्तिशयः, तदः भाषो निरतिशयत्वम्(४), अत एव निर्व्यापारत्वादकर्तारस्तस्मात्तषां बुद्धादिप्रयोक्तृत्वमपि नास्तीत्यर्थः । चोदकोऽनुशयबीजमुद्धाटयति-"योऽपी"ति। अभ्युपेत्यापाततः समाधान माह-"तेनापि कथंचिदि"ति। परमसाधनं तु सूत्रावयवेन वक्तुं तमेवावतारयति "न चैतदपि विलक्षणत्वमि"ति । सूत्रवायवानिसन्धि(५)माह-"अवगस्यमानमेघ

(१) एकश्रत्यनुसतरेणेतरश्षतिनयनद्ष्टान्तमात्रात्तर्कवशेन श्रुतिसद्कोचो न सुज्यते वैपरीत्यस्यापि वकतुं शक्यत्वादित्यांशक्याह सावकाशा इति। श्रुतीनां निमित्तकारणत्वे सावकाशत्वं तर्कस्यानौपाधिकत्वनेनवकाश न्वमित्यर्थः। (२) सर्वत्र प्रकृति प्मानरूपत्व विकरेष्वनुगतं दृश्यते, जगदरपविकारस्य विशुद्धचेतनात्मक्रसत्मा नरूपत्वामावान्त तस्य जगदुपादानत्वं किन्तु सुखदुःखात्मकत्वात्तदात्मकभधानतुल्यरूपत्वं सम्भवतीति का रिकादूयेन तर्काकार: पदर्शित: । (३) जगतः सुखाय्यात्मकत्वं विवृण्वानः प्रधानकारणवार्द ृयततिाह।ं त्यादाना। (४) आगमापायिधर्मशन्यत्वम्। (५) 'शब्दात' इति सूत्र कदेशाभिपायमू। १९ भा०

२१८ सटिप्पणभामत्यां [अ०२

हीदमि"ति। (१)शब्दार्थात् खल चेतनप्रकृतित्वाचचैतन्यं पृथिव्यादीनामवगम्यमानमु- पोद्वलितं मानान्तरेण साक्षाच्छूयमाणमप्यचतन्यमन्यथयेत्, मानान्तराभावे त्वार्थोडर्थः श्रुत्य- र्थेनापबाधनीयो, न तु तट्कलेन श्रुत्यर्थोऽन्यथयितव्य इत्यर्थः ॥४॥ सूत्रान्तरमवतारयितुं चोदयति-"ननु चेतनत्वमपि क्वचिदि"ति (पृ० ४४९ पं०४)। न पृथिव्यादानां चैतन्यमार्थमेव, किन्तु भूयरसानां श्रुतीरनां साक्षादेवार्थ इत्यर्थः ॥ सूत्रमवतारयति-"अत उत्तरं पठति"- सू० अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥ ५॥ विभजते-'तुशब्द" इति। नैताः श्रुतयः साक्षान्मृदादानां वागादीना च चैत• न्यमाहुरपि तु तदघिष्ठात्रीरणा देवतानां चिदात्मना, तेनैतच्छ्रुतिबलेन न मृदादीनां वागा दीनां च चैतन्यमाशङनीयमिति। कस्मात् पुनरेतदेवमित्यत आह-"वशेषानुगति भ्याम्"। तत्र विशषं व्याचष्टे-"विशेषा ही"ति। भोक्तृणामुपकार्यत्वाद् भुतेन्द्रि याणां चोपकारकत्वात् साम्ये च तदनुपपत्तेः सर्वजनप्रसिद्धेश्व 'विज्ञानं चाभव'दिति श्रुतेश्ष विशेषक्चेतनाचेतनलक्षणः प्रागुक्तः स नोपपद्यते। देवताशन्दकृतो वाड विशेषो विशेषश ब्दनोच्यत इत्याह-"अपि च कौषीतकिनः प्राणसंवाद"इति। अनुगति ्या चष्टे-"अनुगताश्चे"ति (पृ० ४५० पं० १)। सर्वत्र भृतेन्द्रियादिष्वनुगता देवता अभिमानिनारुपदिशन्ति मन्त्रादयः । अपि च भूयस्यः श्रुतयोऽनिर्वाग भृत्वा मुखं प्रावि शद्वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशदादित्यक्षक्षुर्भूतवाSक्षिणी प्राबिशत्' -- (ऐ० आ० २अ१४) इत्यादय इन्द्रियविशेषगता देवता दर्शयन्ति। देवताक्ष क्षेत्रज्ञमेदाक्षेतनाः तत्माश्जेन्द्रियादीनां चैतन्यं रूपता इति। अि च प्राणसंवादवाक्यशेषे प्राणानामस्मदादि शरीराणामिव क्षेत्रज्ञाधिष्ठितानां व्यवहारं दर्शयन् प्राणानां क्षेत्रज्ञाधिष्ठानेन चैतन्यं द्रढय तीत्याह "प्राणसंवादवाक्यशेषे चे'ति। "ततेज ऐक्षतेत्यपी"ति । यध पि प्रथमेऽध्याये(२) भाकत्वेन वर्णितं तथापि सुख्यतयापि कथचिन्नतुं शक्यमिति दष्ट व्यम् । पूर्वपक्षमुपसंहरति-"तस्मादि"ति॥५॥ सिद्धान्तसूत्रम्- सू० दृश्यते तु॥ ६ ॥ प्रकृतिविकारभावे हेतुं सारूप्यं विकल्प्य दूषयति "अत्यन्तसारूप्ये वे"ति (पृ० ४५१ पं०२)। प्रकृतिविकारभावाभावहेतुं वैलक्षण्यं विकल्प्य दूषयति-"विलक्षणत्वेन

(१) जगतोऽचेतनत्वश्रवणमपि चतन्यानभिव्यक्तिपरमिति पधानकारणवादिन: शङ्क्रनिरासार्थकभा- व्यस्थाऽनवगम्यमानपद व्याचक्षाण आह शब्दार्थीदिति। लोकतोऽनवगम्यमानस्य चेतनपकृतिकत्वस्य

डावे अतार्थीपत्तस्तद्विरोधो न दूषणं किन्तु प्रत्यक्षत्रतिरेष चतन्यानभिव्यक्तिपरतया व्याख्येया भवेिति -सात्पर्यम्। (२) तत्रस्थेक्षित्यधिकरण इत्पर्थ:। पव्वतेत्यस्य मुख्यता तेज आदिशब्दा लाखणिका एव तदिदमुक्ततं कर्थचिदिति।

पा०१ सू०७] विळक्षणत्वाधिकरणम् । २१९.

च कारणेने"ति। सर्वस्वमावाननुवर्तनं प्रकृतिविकारभावाविरोधि-तदनुवर्तने तादा त्म्येन प्रकतिविकारभावाभावात्, मध्यमसतवसिद्ध:, तृतीयस्तु निदर्शनाभावादसाधारण(१) इत्यर्थ: । अथ जगयोनितयाSSगमाद्रह्मणोSबगमादागमबाधितिबिषय त्मनुमा नस्यम भोद्धाव्यत इत्यत आह-"आगमविरोधसिव"ति। न चास्मिन्नागमैकसमधिगम- नीये ब्रह्मणि प्रमाणान्तरस्यावकाशोऽस्ति, येन तदुपादायागम आक्षिप्येतेत्याशयवानाह- "य नूकं परिनिष्पन्नत्वादूब्रह्मणी"ति। यथा हि कार्यत्वाविशेषेऽ'प्यारोग्यकामः पथ्य- मश्नीयातस्वरकामः सििकरता भक्षयेदि'त्यादीना मानान्तरापेक्षता, नतु 'दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेते त्यादीनाम्, तत्कस्य हेतोः ? अस्य कार्यमेदस्य प्रमाणान्तरागोचरत्वाद्। एवं भूतत्वांविशेषेऽपि पृथिव्यादाना मानान्तरगोचरत्वं न तु भृतस्यापि ब्रह्मणस्तस्याम्ना यै कगोचर स्यातिपतितसमस्तमानान्तरसीमतया स्मृत्यागमसिद्धत्वादित्यर्थः। यदि स्मृत्याग मैसिंद्धं ब्रह्मणस्तकाविषयत्वं कर्थं तरहि श्रवणातिरिक्तमननविधानमित्यत आह-"यदपि, श्वणव्यतिरेकेणे"ति। तर्को हि प्रमाणविषयविवेचकतया तदितिकर्तव्यताभुतस्तदाश्रयो Sसति प्रमाणेऽनुप्राह्यस्थाश्रयस्याभावात् शुक्कतया नादियते, यस्तवागमप्रमाणाश्रयस्त• द्विषयविवेचकस्तदविराधी स 'मन्तव्य' इति विधायते। "श्रुत्यनुगृहीत" इति। श्रुत्या श्रवणस्य पक्षादितिकर्तव्यतात्वेन ग्ृहीतो"Sनुभवाङ्गवेने"ति। (२)मतो हि भाव्य- मानो भावनाया विषयतयाऽनुभूतो भवतीति मननमनुभवाज्म्। "आत्मनोऽनन्वा- गतत्व"मिति। स्वप्नाद्यवस्थाभिरसंवृक्तत्वमुदासीनत्वमित्यर्थः । अपि च चेतनकारण- वादिभि: कारणसालक्षण्येऽपि कार्यस्य कर्थचिच्चैतन्याविर्भावानाविर्भावार्भ्यां विज्ञानं चाावे ज्ञानं चाभवदिति जगत्कारणे योजायेतुं शक्यम्, अचेतनप्रधानकारणवादिनां तुदुयोजमे- तत्, (३) नह्चेतनस्य जगत्कारणस्य विज्ञानरूपता सम्भवनी, चित नस्य ा जगत्कारण स्य सुघुप्ताधव्यवस्थास्विव सतोऽपि चैतन्यस्यानाविर्भावतया शक्यमेव कथचिदविज्ञानात्मत्वं योजयितुमित्याह-"योऽपि चेतनकारणश्रवणबलेनेशति (पृ. ४५३ पं०)। पर. स्यैव स्वचेतनप्रधानकारणवादिनः सांख्यस्य न युज्येत। "प्रत्युक्तत्वान्तु वैलक्षण्य- स्ये"ति। वैलक्षण्ये कार्यकारणभावो नास्तत्यम्युपेतयेदमुक्तम्, परमार्थतस्तु नास्माभि- रेतदभ्युपयते इत्यर्थः ॥। ६॥ सृ० असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात्।७। (४)न कारणात्कार्यमभिन्नममेदे कार्यत्वानुपपत्तेः, कारवतस्वात्मनि वृत्तिविरोधात् शुध्धशुध्यादिविरुद्धवर्मसंसर्गारच। अथ चिदात्मनः कारणस्य जगतः कार्याद्वेदः, तथा

(१) सपक्षविपक्षव्यावृत्तो पक्षमात्रवृत्तिरस्ताधारणो, यथा सर्व क्षणिकं सवा्तति,एवं ै्ान - न्वितत्वमपि अस्ाधारण इत्यर्थस्तथाचास्यान्वयव्यतिरेकद्ष्टान्ताभावादसाधारणत्वं भाष्ये स्फुर्टीकृतम।

नव्यवधानन न टु साक्षादिव्याह मतो हीति। (१) नहीति। अचेतनस्य जगत्कारणस्य सर्गोत्तरकाल विज्ञानात्मकजीवस्वरूपता न सम्भवतीत्यर्थ: (४) उत्पन्ते पूर्व कारणस्य सस्वात्तदमिन्रं कार्य कथमसत्स्यादत आह न कारणादिति।

२२० साटेप्पणभामत्या [अ० २

चेदं जगर्कार्य सत्वेऽपि चिदात्मन: कारणस्य प्रागुत्पतर्नाह्ति, नास्ति चेदसदुत्पद्तइति स रकार्यवादव्याकोप इत्याह-"यदि चेतनं शुद्धमि"ति। परिहरति -- "नैष दोष" इति कुतः "प्रतिषेधमात्रत्वात"। विभजते-'प्रतिषेधमात्रं हीदमिति"। प्रतिपाद विष्यति(१) हि 'तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य' इत्यत्र। यथा कार्य स्व्रूपेण सदसत्वाभ्यां ने निर्वचनीयम् अपि तु कारणकपेण शक्यं सरवेन निर्वक्तुमिति। एवं च कारणसतैव कार्यस्य सत्ता न ततोऽन्येति कथं तदुत्पत्ते:ः प्राक सति कारणे भवत्यसत्। (२)स्वरूपेण तू्पत्ते: प्रागुत्पन्तस्य व्वस्तस्य वा सदसत्वाभ्यामनिर्वाच्यस्य न सतोऽसतो वोत्पत्तिरिति निर्विषयः सर्कार्यवादप्रतिषेध इत्यर्थ:॥७॥ सू० अपीती तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् ॥८॥ असामज्स्यं विभजते-"अत्राह" चोदको, "यदि स्थाल्ये"ति (पृ० ४५४प० ३)। यथा हि (३)यूषादिषु हिंङ्ुसैन्धवादीनामविभागलक्षणो लयः स्वगतरसादिभिर्यूषं रूषय त्येवं ब्रह्मणि विशुद्धयादिधर्मणि जगल्लीयमानमविभागं गच्छद् ब्रह्म स्वधर्मेण (४) रूषयेभ चान्यथा लयो लोकसिद्ध इति भावः। कल्पान्तरेणासामज्जस्यमाह-"अपिव समस्त• ह्ये"ति। नहि समुदरस्य फेनोरभिबुद्बुदादिपरिणामे वा रज्जवां सपधारादिवित्रमे वा निय मो ष्टः, समुद्रो हि कदाचित्फेर्नोमिरूपेण परिणमते कदाचिद्बुद्बुदादिना, रज्जवा हि कश्चित्सर्प इति विपर्यस्यति कश्विद्धारेति। न च क्रमनियमः । सोऽयमत्र भोग्यादिविभागनि- यम: क्मनियमश्वासमजस इति। कल्पान्तरेणासामज्स्यमाह-"अपि च भोक्तृणा"मि ति। कल्पान्तरं शङ्कापूर्वमाह-"अथेद"मिति।। ८॥ सिद्धान्तसूत्रम्- सृ० न तुदृष्ठान्तभावात्॥९॥ नाविभागमात्रं लयोऽपि तु कारणे कायस्याविभागस्तन्र च तद्र्मारूषणे सन्ति सहखं दष्टान्ताः, तव(५) तु कारणे कार्यस्य लये कार्यधर्मरूषगे न दष्टान्तलवोप्यस्तीत्यर्थः। स्यादे तत, यदि कार्यस्याविभाग: कारणे, कथ कार्यधर्मारूषण कारणस्येत्यत आह-"अनन्यत्व पी'ति (पृ० ४५५ पं० ७)। यथा रजतस्यारोपितस्य पारमार्थिकं रूप शुक्तिर्न च शुके रजतमेवमिदमपीत्यर्थः । अपि च स्थित्युत्पत्तिप्रलयकालेषु त्रिष्वपि कार्यस्य कारणादभेदमभि

(१) पृथुवुध्नादराय्कारेण कार्य कारणान भिन्नं, नाप्यमिन्नम्, न सत चासदततदूपण सत्ता ु: साध्येति वक्ष्यतीत्यर्थः। (१) न केवलसुत्पते: मागेव स्वरूपेण कार्यस्यासस्ममामिनैयायिकवदङगी क्रियते किन्तु सर्वदैवत्याह स्वरूपेणेति। (I) यूप :- शाकरसः जुस इति माषायां प्रसिद्द । (४) मिशयेव। तथाच जगतो बम्मकारणकत्वे कारणस्यापि कार्यपदशुद्धयादमिसङ्ग इति सत्कायष- दिन: शङ्टरामिपायः। नतु घटलूये मृदो वथा न तदूपामेश्रणमेवमिहापि भवेदेत आड नधोते । निरण्पयना- जानभ्युपगमादोषतुदवर्तमान एव लयो लोकपसिद्ध इत भाव:

पा०१ सू०११ विलक्षणत्वाधिकरणम्। २२१

दधती श्रुतिरनतिशङ्कनीया, स्वैरेव वेदवादिभिस्तत्र स्थित्युत्पत्योर्य: परिहारः स प्रलयेि

चेदमुच्यतइति। अस्ति चायमपरो दष्टान्तो यथा व स्वप्नहगेक"इति पृ० ४५६ पं १)। लौकिक: पुरुषः । "एवसवस्थात्रयसाक्ष्येक"इति। अवस्थात्रय (१)मुत्पत्तिस्थितिप्रलया:। कल्पान्तरेणासामज्जस्ये(२) कल्पान्तरेण दष्टानतभावं परिहारमाह- "यत्पुनरेतदुक्तम"ति। अविद्याश केर्नियतत्वादुत्पत्तिनियम इत्यर्थः । "पतेने''ति। मथ्याज्ञानविभागशक्तिप्रतिनियमन मुकाना पुनरुस्पत्तिप्रसञ्ञः३) प्रत्युकः, कारणाभावे कार्याभावस्य प्रतिनियमात्, तरवज्ञानेन च सशकनो मिथ्याज्ञानस्य समुलघातं निह तत्बादिति ॥९॥ सृ० स्वपचदोषाच॥ १०॥ कार्यकारणयोवैलक्षण्यं तावतसमानमेवोभयोः पक्षयोः, प्रागुत्पत्तेरसत्कार्यवादप्रसओोऽ रेतौ तद्वतप्रसञ्गन्य प्रधानोपादानपक्ष एव नात्मत्पक्ष इति यद्प्युपरिष्टा्प्रतिपादयिध्याम(४ स्तथापि गुडजिह्विकया समानत्वापादनमिदानीमिति मन्तव्यमिदमस्य पुरुषस्य सुखदुःखो पादानं क्लेशकर्माशयादीदमस्येति। सुगममन्यत् ॥ १० ॥ सृ० तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेथमिति चेदेवमप्यवमोक्षप्रसङ्ग: ॥। ११।। केवलागमगभ्येऽर्ये स्वतन्त्रतर्काविषयेन सांख्यादिवत् साधर्म्यवैधभ्यमात्रेण तर्कः त्रवतं नीयो येन प्रधानादिसिद्धिरभवेत, शुष्कतकों हि स भवत्यप्रतिष्ठानात, तदुकम्- यत्नेनानुमितोऽप्यर्थः कुशलैरनुमातृभिः। अभियु कतरैरन्यैरन्यथेवोपपाद्यते(५)॥ इति। न च महापुरुषपरिगृहीतत्वेन कस्यचित्तर्कस्य प्रतिष्ठा, महापुरुषाणामेव तार्केकार्णा मिथो विप्रतिपत्तेरिति। सूत्रेण शबते-"अन्यथानुमेयमिति चेत्"। तद्विभजते-"अन्यथा चयमनुमास्यामह"इति। (६)नानुमानामासव्यभिचारेणानुमानव्यभिचार:शङ्कनीयः प्र. स्यक्षादिष्वपि तदाभासव्यभिचारेण तत्प्रसज्ञात्। तत्मारस्वाभाविकप्रति बन्धवलित्ानुसरणे निपु. णेनानुमात्रा भवितव्यम्, ततक्ाप्रत्यूहं प्रधानं सरस्यतीति भावः। आपे च येन तर्कण तर्काणा- मप्रतिष्ठामाह स एव तर्केः प्रतिष्ठितोऽभ्युपेयरतदप्रतिष्ठायामितराप्रति ष्ठानाभावादित्याह-"नहि (१) जगत्कारणस्य ब्रह्मणी सुषुप्त्याय्यभा वादरारहोत प नित । (१) अविच समस्तम्येत्यादिनोके द्वितीयेऽसामख्वस्ये। (३) अविच भोवतणममिीतग्रन्थे तृतीयकल्पाम्तरणोक्त: प्रसङ्ग इत्यर्थ:। (४) शिष्टाप रिग्रहाधिकरणपूर्वपक्षेग्निमे। (५) अदपोडनिषुणरनुमितोध्यनुमानपगाल्याऽम्यैर्निपुणतररस्य खण्डनं क्रियतेशतो नानु- मानमाश्नेण कश्यचिदर्थस्य समावः स्थापयितुं शक्य इति इलोकार्थः। (६) सर्वस्तर्कोडप्रतिष्ठित उत कशचत ? नाम््य इत्याइ नानुमानामाहेति। स्वाभाविकपतिबन्धो व्यादिः। नाथ इत्याडापि चेति।

२२२ सटिप्पणभामत्यां [अ०२

प्रतिष्ठितस्तर्क एवे"ति। अि च तर्काप्रतिष्ठार्या सकललोकयात्रोच्छेदप्रसज्ग, न च श्रुत्यर्थाभासनिराकरणेन तदर्थतत्वविनिश्चय इत्याह-"सर्वतर्काप्रतिष्ठायां चे'ति। अपि च विचारात्मकस्तर्कस्तर्कितपूर्वपक्षपरित्यागेन तर्कित राद्ान्तमनुजानाति, सति चैष पूर्वपक्षावषये तर्के प्रतिष्ठारहिते प्रवतते, तदभावे विचाराप्रतृतेः। तदिदमाह-'अयमेव च तर्कस्यालंकार" इति (पृ० ४५६ प०८)। तामिमाशर्ड्डा सूत्रेण परिहरति- "एवमप्यविमोक्षप्रसंगः"। न वयमन्यन्न तर्कमप्रमाणायामः, किन्तु जगत्कारणसतवे स्वभाविकप्रतिबन्धवन्न लिज्नमस्ति। यत्तु साधर्म्यवैध्म्यमात्रं, तदप्रातिष्ठादोषान मुच्यत इति। कल्पान्तरेणानिर्मोक्षपदार्थमाह-"अपि च सम्यग्जान(न्मोक्ष इति"। भुतार्थगोचरस्य हि सम्यवज्ञानस्य व्यवस्थितवस्तुगोचरतया व्यवस्थानं लोके हषट, यथा प्रत्यक्षस्य, वैदिक चेदं चेतनजगदुपादानविषयं विज्ञानं वेदोत्थतर्केतिकर्तव्यताकं वेदजनितं व्यवस्थितम्, वेदानपेक्षेण तु तर्केण जगत्कारणभेदमवस्थापयता तार्किकाणामन्योन्यं विप्रतिपतेस्तत्वनिर्द्धा रणकारणाभावाच्च न ततस्तत्वव्यवस्थेति न ततः सम्यग्ज्ञानम्, असम्यय्ज्ञानाच्च न संसाराद्विमाक्ष इत्यर्थ:।११। सृ० एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याता:॥१२।। ब० (१)न कार्य कारणादमित्नमभेदे कारणरूपवत् कार्यत्वानुपपत्तेः, करोत्यर्थांनुपपततेश्ष। अ• भूतप्रादुर्भावनं हि तदर्थ:। न चास्य(२) कारणात्मत्वे किंचिदभूतमरिति यदर्थमयं पुरुषो य० तेत। अभिव्यक्त्यर्थमिति चेतू, न,तस्या अप कारणात्मत्वेन सस्वादसरवे वा Sभिव्यंग्यस्या पि तद्वस्प्रसङ्गेन कारणात्मत्वव्याघातात्। नहि तदेव तदानीमेवास्ति नाहिति चति युज्यते। (३) किश्वेदं मणिमन्त्रोषधमिन्द्रजालं कार्येण शिक्षितं यदिदम जातानिरुद्धातिशयमव्यवधानमवि दूरस्थानं च तस्यैव तदवस्थेन्द्रियस्य पुंसः कदाचित्प्रत्यक्ष परोक्षं च (४)येनास्य कदाचित्प्रत्य क्षमुपलम्भनं कदाचिदनुमानं कोचदागमः। कार्यान्तरव्यवधिरस्य पारोक्ष्यहेतुरिति चेतु, न, कार्यजातस्य सदातनत्वात्। अथापि स्यात्कार्यान्तराणि पिण्ड कपालशर्कराचूर्णकणप्रमृ- तीनि कुम्भं व्यवद्धते, ततः कुम्भस्य पारोक्ष्यं कदचिदिति। तनन। तस्य कार्यजातस्य कारणात्मनः सदातनत्वेन सर्वेदा व्यवधानेन कुम्भस्यात्यन्तानुपलब्धिप्रसन्ञाद्। कादाचितक त्वे वा कार्यजातस्य न कारणात्मत्वं, नित्यत्वानित्यत्वलक्षणविरुद्धधर्मसंसगस्य भेदकत्वा- त्। भेदाभेदयोक्ष परस्परविरोधेनैकन्र सहासम्भव इत्युक्त्म्। तहमारकारणातकार्येमेकान्तत एव भिक्म्। न च भेदे गवाश्ववत्कार्यकारणभावानुपपत्तिरिति साम्प्रतम्। अभेदेऽपि कारण रूपवत्तदनुपपत्तेरुक्तत्वात। (५)अत्यन्तभेदे च कुम्भकुम्भकारयोनिमित्तनैमित्तिकभावस्य द

(१) पूर्वे दूषितमपि सत्कार्यवाद नैयायिकमतेन दूषायतुमुपक्रमते आरम्भवादस्थापनपूर्तकन्तन्मत खण्डनाय न कार्यमिति। ( २ ) कार्यस्य । (३) कुलालादिष्यापारात्माक मृद् घटशन्या तदानी योग्यत्वे सति अनुपलम्यमानघटत्वादू, ततरच सत्वविरोधान कार्यकारणयोरमेद इत्याह किश्त। (४) अर्थगतपत्यक्षत्वपरोक्षत्वेन। (५) घटो यदि मृदो भिन्नस्तहि तत्कार्य न स्यादश्ववदिति त्कस्य स ततो ययभिन्नस्तईि तत्कार्ये न र्याम्मृददिति प्रतिरोधमुवत्या सूलशैथिल्यमाहात्यम्तेति।

पा० १ सु०१३ ] शिष्टापरित्रहाधिकरणम् । २२३

र्शनाद। (१)तस्मादन्यत्वाविशेषेऽपि समवायभेद एवोपादानोपादेयभावनियमहेतुः। यस्या भूत्वा भवतः समवायस्तदुपादेयं, यत्र च समवायस्तदुपादानम्। उपादानत्वं च कारणस्य कार्यादल्पपरिमाणस्य हषट यथा तन्त्वादानां पटायुपादानाना पटादिभ्यो न्यूनपरिमागत्वम्। चिदात्मनस्तु परममहत उपादानान्नात्यन्ताल्पपरिमाणमुपादेयं भवितुमहति। तह्माद्यत्रेदम रुपतारतम्यं विश्राम्यति यतो न क्षोदीयः सम्भवति तजगतो मुलकारणं परमाणुः। (२)क्षो- दीयोन्तरानन्त्ये तु मेरुराजसर्षपयोस्तुल्यपरिमाणत्वप्रसक्कोऽनन्तायवत्वादुभयोः। तस्मात्प रममहतो ब्रह्मण उपादानदभित्नमुपादेयं जगत्कार्यमभिदती श्रुतिः प्रतिष्ठितप्रामा वयतर्कविरोधात (३)सहस्संवत्सरश्रुतिवत्कर्थचिज्जधन्यवत्या व्याख्ययेत्यधक शक्मानं पति सांख्य दूषणमतिदिशति "पतेने"ति सूत्रेण (पृ• ४६० पं० १६)। अस्यार्थ :- कारणात्कार्यस्य भेदं 'तदनन्यत्वमारम्भशब्दादिभ्य' इत्यत्र निषेत्स्यामः । (४)अविद्यासमा- रोपणेन च कार्यस्य न्यूनाधिकभावमप्यप्रयोजकत्वादुपेक्षिष्यामहे। तेन वैशेषिकायभमतस्य तर्कस्य शुष्कत्वेनाव्यवस्थिते: सूत्रमिदं सांखपद्षणमतिदिशति। यत्र कथंचिद्वेदानुसारिणो मन्वादिभि: शिष्टः परिगहातस्य सांख्यतकस्यैषा गतिस्तत्र परमाण्वादिवादस्यात्यन्तवेदया व्यस्य मन्वादयुपेक्षितस्य च कैव कथेति। "केनचिदशेने"ति (पृ० ४६१ प० २)। सृष्ट्यादयो हि व्युत्पाद्यास्ते च कि चित्सदसदवा पूर्वपक्षन्यायोत प्रेक्षितमप्युदाहृत्य व्युत्पायन्त इति केनचिदशेनेत्युक्तम्। सुगन्मन्यत् ॥ १२ ॥

स्यादेतत्, अतिगम्भीरजगर्कारणवषयतवं तर्कस्य नाहति, केवलागमगम्यमेतदित्युक्क्, तत्कथ पुनस्तर्कनिमित्त आक्षेप इत्यत आह-"यद्यपि श्रुतिः प्रमाण"मिहि। प्रृ. त्ता हि श्रुतिरनपेक्षतया स्वतः प्रमाणत्वेन न प्रमाणान्तरमपेक्षते, (५)प्रवर्तमाना पुनः स्फुट तरप्रतिष्ठितप्रामाण्यतकविरोधेन मुख्याथात् प्रच्याव्य जघन्यवृतितां नायते, यथा मन्त्रार्थ- वादावित्यर्थः । अतिरोहितार्थ भाष्यम्। "यथा त्वद्यत्व" इति (पृ० ४६२ पं० १)। यद्यतातानागतयो: सर्गयोरेष विभागो न भवेत ततस्तदेवाद्यतनस्य विभागस्य बाघकं

(१) नशु यदि कुम्मकारमृदोरत्यनतमेदस्तर्हठि कथमुपादाननिमित्तव्यबस्थाSत आह तस्मादिति। (२) ननु परमाणुरन्यक्षुद्रतरावयवारभ्यो मृर्तत्वाद्टवदिति अनुमानेन नाल्पावयवविभ्रन्तिरत आह छोदीयान्तरानमत्ये स्विति। (३) सहस्रेति। 'पञ्चपञ्चाशतल्िवृतः सम्वासर' इत्यादिवाक्ये सम्वत्सरश्दस्य हुत्पत्तिवाकये मु ख्यार्थलाभान्तावदायुष्कररसादिसिङ्धमनुष्पद्धिकारिता स्यादिति पूर्वपक्षे, 'दवादशाहे अयस्त्रिवृतो मवन्ति' इत्यादिना भिवृदादिशव्दानां िवृदादिस्तोत्रविशिष्टाहपरत्वात्पञ्ञपञ्चाशतकिवृत: सम्वत्सरा इत्यायृत्पात्ति वाक्येष्वइःपरत्रिवृदादिशब्दै सामानाधिकरण्यादङ:परतवेति सिद्धान्तितं, तत्र यथा सहस्सम्वतसरशब्दस्य सावहिनसाध्यकर्मपरत्वं यथा लक्षणया तथाषम लक्षणयर्वात्यतेश्रुतेर्मक्षपरत्वं सम्भवतीत्यर्थः । (४) आरम्भे हि न्यूनपरिमाणाम्महदुदयनियमो न निवर्तते, उन्नततरागेशिशिखरव्तिमहातरुषु भूमि-

(९) स्वविषय पतिष्ठविरोितर्केण सहोग्मजन्ती निमज्जन्ती च बलावलविवकम रेक्षमाणत्यर्थः। प-

२२४ सटिप्पणभामत्यां [अ०२

स्यात, स्वप्नदर्शनस्येव जाप्रददर्शनं, न त्वेतदस्ति अबाधिताद्यतनदर्शनेन तयोरपि तथात्वा नुमानादित्यर्थः । इमां शङ्कामापाततोऽविचारितलो कसिद्धदृष्टान्तापदर्शनमात्रेण निराकरोति सुन्नकार: "स्याललोकवत्"॥ १३॥ पररिहाररहस्यमाह-

(१)पूर्वस्मादविरोधादस्य विशेषाभिधानोपक्रमस्य विभागमाह-"अभ्युपगम्य च- ममिति (पृ० ४६३ पं० १५)। स्याेतत्, यदि कारणात्परमार्थभुतादनन्यत्वमाका शादेः प्रपश्चस्य कार्यस्य कुतस्तर्हि न वैशषिकायुक्त्दोषप्रपश्चावतार इत्यत आह "व्यति रेकेणाभाव: कार्यस्यावगस्यत" इति (प्र० ४६४ पं० २) । न खल्वनन्यत्वमि- त्यभेदं ब्रमः, किन्तु भेद व्यासेधामस्ततश्र नाभेदाशयदोषप्रसङ्गः, किन्त्वभेद व्यासेधद्दि वैशेषिकादिभिररमायु साहायकमेवाचरितं भवति। भेदनिषेधहेतुं व्याचष्टे "आरम्मणश दस्तावदिति। एवं हि ब्रह्मविज्ञानेन सर्व जगत्तत्वतो ज्ञायेत यदि ब्रह्मैव तत्वं जगतो भवेत, यथा रज्जवां ज्ञातायां भुजज्जतत्त्वं ज्ञातं भवति, सा हि तस्य तत्वम्। (२)तत्वज्ञानं च ज्ञानमतोऽन्यन्मिथ्याज्ञानमज्ञानमेव । अन्नैव वैदिको दृष्टानतो "यथा सौस्यकेन मृत्पि- णडेने''ति। स्यादेतत्, मृि ज्ञातायां कथं मृन्मयं घटादि ज्ञातं भवति, न हि तन्मृदात्म- कमित्युपपादितमधस्तात् (३), तस्मात्ततवतो भिन्नं न चान्यास्मिन् विज्ञातेऽन्यद्विज्ञांतं भव- तस्यित आह श्रुतिः "वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्" वाचया केवलमारभ्यते विकारजातं, न तु तत्वतोऽस्ति, यतो नामधेयमात्रमेतद्, यथा 'पुरुषस्य चैतन्यमिति, राहोः शिर इति" विकल्पमात्रम्। यथाहुर्विकल्पावेद :- "शवदज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो/विकलप"इति। (यो० सू० १।१२) तथा चावस्तुतयाऽनृतं विकारजातं मृत्तिकेत्येव सत्यम्। तस्माद्घट- शरावोदश्वनादीनां तत्वं मृदेव, तेन मृदि ज्ञातायां तेषां सर्वेषामेव तत्वं ज्ञातं भवति। सदिदमुकत "न चान्यथकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं सम्पद्यत"इति। निदर्शनान्तरद्वयं दशयन्नुपसंहरति-"तस्माद्यथा घटकरकाद्ाकाशनमि"ति ( ४६५प०१) (४)ये हि दृष्टनष्टस्वरूपा न ते वस्तुसन्तो यथा मृगतृष्णिकोदकादयः, तथा च सर्व विकार जातं, तस्मादवस्तुसत्। तथाहि यदस्ति तदस्त्येव, यथा चिदात्मा, नह्यसौ कदाचित क्व० चित् कथािद्वास्ति, किन्तु सर्वदा सर्वत्र सर्वथास्त्येव, न नास्ति, न चैव विकारजातं, तस्य

(१) पूर्वाधिकरणेऽपि भेदवाहिमानाविरोधोकत्या पुनरुक्र्माशक्वा पूर्वस्मादिति। भेदग्राहमानस्य मामाण्यमङ्गीकृत्य भेदमिदयो रूपमेदेन विरोध: पूर्व परिहितः, इदानीमनङ्गाकृत्य तथवावेदकत्वात्मच्याव्य व्या वहारिके व्यवस्थाप्यते इति भाष: । (२) ननु परिमाणपक्षेप्व्यमेदाशन सर्वज्ञानं स्वादत अह तत्वज्ञान चेति। मदालीकताया उक्ततव- दत्यर्थ॥ (*) अधस्तादिति। शिष्ठापरिग्रहाधिकरणपूर्वपक्षे (व्र० अ० १ पा० ३ सू० २४-११) इ्यर्थः। (v) दृष्टान्तमात्रान्ाथीसीद्वरित्याशयक वृष्टनट्स्वरूपत्वादिति माध्योक हेतु व्याचसाण आइ ये हीति। कचिददष्ट पुनर्नेष्टमदृष्टमित्यर्थः। पतीतिसमयेपि ससवव्यावृत्यर्थ दृष्टपदम्।

पा०१ सू० १४ ] आरम्भणाधिकरणम्। २२५

कदाचित् कर्थाचेत् कुत्रचिदवस्थानात्। तथाहि (१)सत्स्वभावं चिद्विकारजातं, कथं कदा चिदसत, (२)असत्स्वभावं चत्कर्थ कदाचित्सत्, सदसतोरेकत्वविराधात्, न हि रूपं कदा चित् क्वचित् करथंचिद्वा गन्धो भवति। अथ तस्य सदसत्वे धर्मो ते च स्वकारणाधीनज न्मतया कदाचिदेव भवतः, तत्तरहि विकारजातं दण्डायमानं सदातनमिति न विकारः कस्य चित्। अथासत्वसमये तन्ना्ति, कस्य तर्हि धर्मोऽसत्वम्, नहि धर्मिण्यप्रत्युत्पनने तद्धर्मो- Sसत्वं प्रत्युत्पनमुपपद्यते। अथास्य न धर्मः किनत्वर्थान्तरमसत्त्वं, किमायातं भावस्य, न हि घटे जाते पटस्य किचिद्धवति। (३)असत्वं भावविरोघीति चेद्, न(४), आकि्चि त्करस्य तरवानुपपत्तेः, किंचित्करतवे वा तत्राप्यसरवेन तदनुयोगसम्भवात्। अथास्यास्वं नाम किचिन्न जायते किन्तु स एव न भवति, यथाहु :-- न तस्य किचिद्धवति न भवत्येव केवलम्। इति। अथैष प्रसज्यप्रतिषेधो, निरुच्यतां कि तत्त्वभावो भाव उत भावस्वभावः स इति। तत्र पूर्वस्मिन् कल्पे भावानां तत्स्वभावतया तुच्छतया जगच्छून्यं प्रसज्येत तथा च भावा नुभवाभावः। उत्तरह्मिस्तु सर्वभावनित्यतया नाभावव्यवहार: स्यात्। कल्पनामात्रनिमित्त स्वेऽपि निषेधस्य भावनित्यतापत्तिस्तदवस्थैव। तस्माद्भिन्नमस्ति कारणाद्विकारजातं न वस्तु सत्, अतो विकारजातमनिर्वचनीयमनतम्। तदनेन प्रमाणेन सिद्धमनृतत्वं विकारजातस्य कारणस्य निर्वाच्यतया सत्वं, 'मृत्तिकेतयेव सत्यमि'त्यादिना प्रबन्धेन दृष्टान्ततयाऽनुवदति श्रुतिः। (५)यत्र लौकिकपरीक्षकाणों बुद्धिसाम्यं स दष्टान्त' इति चाक्षपादसूत्रं प्रमाणसिद्धो दृष्टान्त इत्येतत्परं, न पुनर्लोकसद्वत्वमत्र विवक्षितम्, अन्यथा तेषां परमाण्वादिन दद्ान्त: स्यात्, नहि परमाण्वादिनेसार्गिकवैनयिकबुद्तिशायरहितार्ना लौकिकानां सिद्ध इति। (६, सम्प्रत्यनेकान्तवादिनमुत्थापयति-"नन्वनेकात्मकमिति। अनेकामिः श- किमियों: प्रवृत्तयो नानाकार्यसृष्यस्तदुक्त ब्रह्मैकं नाना चति। किमतो यद्ेवमित्यत आह "तत्रकतवा शेने"ति। यदि पुनरेकत्वमेव वस्तुसद्भवत् ततो नानात्वाभावाद्वैदिकः कर्मका णडाश्रयो लौकिकश् व्यवहार: समस्त एवोच्छियेत। ब्रह्मगोचराक्ष श्रवणमननादयः सर्वे दत्त

चदिति। (१) विमतं मिथ्या सावधिकत्वाद्यतिरके चिदात्मवादत्यतुमानस्य विपक्षे बाधकतामाह सतस्वमारवं

(२) सतत्वासशवे विकारस्य सरूपमुत धर्मो, अथार्थान्तरमलकि वैति विकल्पय कमेण निराकुर्षन्- नुमानस्यानुकूलतर्कमाड असत्स्वभार्व चति। (३) अर्थान्तरत्वेऽपि विरोधित्वं शङते असश्वमिति। (४) विरोधिरूपमलतव भावस्य किमकिश्चित्करसुतासवत्वकर स्वरूपं वेति विकल्प्य क्रमेण दूषयि नेत्यादिना। किश्वित्करत्वे यत्किश्विदससवं क्रियते तदपि स्वरूप धर्मों वेत्यादि विकल्प्य तद्दूषणाना सम्म- वादित्यर्थः। (५) नतु लोकसिद्धस्यैव 'यत्रे त्यादिना गोतमसूत्रेण दृदान्तत्वसम्भवात्कार्यामेथ्यालं कारणसत्यतां चातुमानसिद्धं श्त्या वुष्न्तीकर्तुमयुक्तमित्यशाह यन्रेति। (६) एवं शुद्धाद्वैतमतं प्रदर्श्य विशिष्टादवैत( मेदाभेद,मतमुस्थापयितुमवता्त स्पीत।अने कामिः शकतिि: तदधीनपवृत्तिंमि: परिणामर्युक्त ब्क्षैमं नाना वेत्यर्थः। भेदामेदमते सर्वव्यवस्यािद्वर- न्यम्तमद इतमानवाध इत्यस्य मनस्याभिमान:।

१२६ सटिप्पणभामत्यां [अ०२

जलाञ्लय: प्रसज्येरन्। एवं चानेकात्म कत्वे ब्रह्मणो मृदादिदृश्टन्ता अनुरूपा भविष्यन्तीति। तमिममनेकान्तवादं दूषयति-"नैवं स्यादि"ति। (१)इदं ताबदत्र वक्तव्यं-मृदात्मनै- कत्वं घटशरावाद्यात्मना नानात्वमिति वदतः कार्यकारणयो: परस्परं किममदोडाभेमत, आहो भेद, उत भेदाभेदाविति। तत्नाभेदे ऐकान्तिके मृदात्मनेति च घटशरावाद्यात्मनेति चोले खद्ठयं नियमश्च नोपपद्यते(२)। भेदे चोल्लेखद्वयनियमावुपपन्नौ, आत्मनेति त्वसमजसम्, नहयन्यस्यान्य आत्मा भवति । (३)न चानेकान्तवादः। भेदाभेदाकल्पे तूल्लेखद्वयं भवेदपि। नियमस्त्वयुक्त्तो नहि धर्मिण: कार्यकारणयोः सड्करे तद्वर्मावेकत्वनानात्वे न सङ्ीर्यते इति सम्भवति। ततक्ष मृदात्मनैकत्वं यावन्भवति तावद्धटशरावाद्यात्मनापि स्यात्, एवं घटशरा वाद्यात्मना नानातवं यावङ्भवति तावन्मृदात्मना नानात्वं भवेत्। सोडयं नियम: कार्यकारणयो रैकान्तिकं भेदमुपकल्पयति, अनिर्वचनीयरता वा कार्यस्य। पराक्रान्तं चास्माभिः प्रथमा भ्याये तदास्ता तावत्। तदेतदयुक्तिनिराकृतमनुवदन्ती श्रुतिमुदाहरति-"मृत्तिकेतयेथ सत्यमि"ति। स्यादेतत्, न ब्रह्मणो जीवभावः काल्पनिकः किन्तु भाविकः, अंशो हि स, तस्य कर्मसहितेन ज्ञानेन ब्रह्मभाव आधीयत इत्यत आह-"इवयं प्रसिद्धं ही"ति। 6स्वाभाविकस्यानादेरि'ति यदुक नानात्वाशिन तु कर्मकाण्डाश्रयो लौकिकश्रव्यवहारः सतस्यतीति तत्राह-"बाधिते चे"ति। यावदबाधं हि सर्वोडयं व्यबहार: स्वप्नदशायामिव तदुपदर्शि तपदार्थजातव्यवहारः। स च यथा जाप्रदवस्थार्यां बाधकान्निवर्तते एवं तत्वमस्यादिवाक्यप रिभावनाभ्यासपरिपाकभुवा शारीरस्य ब्रह्मात्मभावसाक्षात्कारेण बाधकेन निव्तते। स्यादे तद, 'यत्र त्वस्य सर्वमाशमैवाभुत्तत्केन कं पश्ये'दित्यादिना मिथ्याज्ञानाधीनो व्यवहार: क्रिया कारकादिलक्षणः सम्यगज्ञानेनापनयित इति न बरूते, किन्त्व वस्थाभेदाश्रयो व्यवहारो वस्थान्तरप्राप्ती निवतते, यथा बालकस्य कामचारवादभक्षतोपनयनप्राप्ती निवतते न च तावतासौ मिथ्याजञाननिबन्धनो भवत्येवमत्रापत्यित आह-"न चायं व्यवहाराभाव" इति (पृ० ४६६-पं०४)। कुतः! "तत्वमसाति ब्रह्मात्मभावस्ये"ति। न खत्वे. तद्वाक्यमवस्थाविशेषविनियतं ब्रह्मात्मभावमाह जविस्य, अपि तुन भुजग्गो रज्जुरियमितिवद् सदातनं तमभिवदति(४), अपि च सत्यानृताभिधानेनाप्येतदेव युक्तमित्याह-"तस्करट ष्टान्तेन(५) चे"ति। "न चास्मिन् दर्शन'इति। नहि जातु कठस्य दण्डकमण्डलु. कुण्ड लशीलिन: कुण्डलजानं दण्डवरत्तां कमण्डल्मरत्तां बाधते, तत्कस्य हेतो: ? तेषां कुण्डला- दनिां तस्मिन् भाविकत्वात, तद्ूदिहापि भाविकगे।चरेणैकात्म्यज्ञानेन न नानात्वं भाविकम-

(१) मृदेका शरावादय: परस्पर मिन्ना इत्ययुपगमेत्य्तेद एव षे। अथ मृदात्मना शराबा दनिमकत्वं मृदश्व शरावाद्यात्मना नानात्वमित्याशयस्तं विकल्व्य दूषयति इद तावदित्यादिना । (१) नोपपद्यत इति। अत्यन्ताभेदे त्वपुनरुक्त्तशब्ददयप्रयोगो मेदाभेदयो: कार्यकारणात्मना व्यवस्था च न स्यादित्यर्थः । (१) न चति। भेदपक्षेऽनेकानतवादय् न भवतीत्यर्थः । भवेदपीति। अनेका तत्वान्न भवेदपात्यपरर्थः। (४) अभिवदतीति। संसारसत्यत्वे तदवस्थारया जीवस्य म्रझ्मत्वं न स्यात्, मेदाभेदयोरकदैकन विरो- बाव, अतोऽसंसारितद्याभेदस्य सदातनत्वावगमात संसारोडवि मिथ्यवव्र्यभभायः। (९) सत्यवादिमस्तस्कर त्वेनारोपितस्य मोक्ष रसत््राम्विन क् इि ््ट

पा०१ सू०१४ ] आरम्भणाधिकरणम्। २२७

पवदनीयम्, नहि ज्ञानेन वस्त्वपनीयतेऽपि तु मिथ्याज्ञानेनारोपितिमित्यर्थः । चोदयति(१) "नन्वेकत्वैकान्ताभ्युपगम" इति । अबाधितानधिगतासंदिग्धविज्ञानसाधनं प्रमाणमिति प्रमाणसामान्यलक्षणोपपत्या प्रत्यक्षादीनि प्रमाणतामशनुवते, एकत्वकान्ताम्युपगमे तु तेषां सर्वेषां मेदविषयाणां बाधितत्वादप्रामाण्यं प्रसज्येत(२)। तथा विधिप्रतिषेघशास्त्रमपि भाव नाभाव्यभावककरणेतिकर्तव्यताभेदापेक्षत्वद्याइन्येत। तथा च नास्तिकयमेकदशाक्षेनेण च सर्ववेदाक्षेपाहेदान्तानामप्यप्रामाण्यमित्य भेदैक्ान्ताभ्युपगमहानिः। न केवलं विधिनिषेघाक्षे पेणास्य मोक्षशास्त्रत्याक्षेपः स्वरूपेणास्यापि भेदापेक्षत्वादित्याह "मोक्षशास्त्रस्यापी"ति (पृ० ५६७ पं० २)। अपि च्मिन् दर्शने वर्णपदवाक्यप्रकरणादानामलीकत्वात्तत्प्रमवमद्वै- तज्ञानमसमाचनं भवेत, न खल्वलीकाडमाद्धमकेतनज्ञानं समीचीनमित्याह-"मोक्षशास्त्र स्यापी"ति। परिहरति "अन्रोच्यत"इति। यद्यपि प्रत्यक्षादीनां तारिवकमबोधित्वं नाम्ति, युक्त्यागमाभ्यां बाघनात्, तथापि व्यवहारे बाधनाभावार्त्साव्यवहारिकमबाधनम्। नहि प्रत्यक्षादिभिरर्थ परिच्छिय्य प्रवतमानो व्यवहारे विसंवादयते सांसारिक: कक्षित। तक्मा दबाघनान्न प्रमाणलक्षणमतिपतन्ति प्रत्यक्षादय इति। "सत्यतवोपपत्ते"रिति। सत्य त्वाभिमानोपपत्तेरिति । श्रहणकवाक्यमेतद्विभजते-"यावद्धि न सत्यात्मकत्वप्रति पत्ति"रिति। विकारानेव तु (३) शरीरादीन हमित्यात्मभावेन पुत्रपश्वादन्मिमेत्यात्मयिभा- वेनेति योजना। "वैदिकक्े"ति कर्मकाण्डमोक्षशात्त्रव्यवहारसमर्थना। "स्वप्नव्यव हारस्येवे"ति विभजते(४)-"यथा सुप्स्य प्राकृतस्ये"ति। 'कथं चानृतेन मोक्ष शास्त्रेणे ति यदुक्तं तदनुभाव्य दूषयति(५)-"कथत्वसत्येने'ति। शक्यमत्र व्क्तुं श्रवणा- युपाय आरमसाक्षात्कारपर्यन्तो वेदान्तसमुत्योऽपि ज्ञाननिचयोऽसत्यः सानि हि वृत्तिरुप: कार्यतया निराधधर्मा, यस्तु ब्रह्मस्वभावसाक्षात्कारोऽसौ न कार्यस्तत्स्वभावत्वात्तस्मादचोद्यम- मेतत् 'कथमसत्यात्वत्योत्पाद' इति। यत्खल सत्य न तदुत्द्यत इति कुतस्तस्यास त्यादुत्पादो यश्चोत्पद्यते तत्सरवमसत्यमेव। साव्यवहारिकं तु(६) सत्यत्वं वृत्तिरपस्य महासाक्षा कारस्येव श्रवणारदानामप्यभित्नम्, तस्मादभ्युपेत्य वृत्तिरपस्य ब्रह्मसाक्षात्कार स्य परमार्थसत्यरता व्यमिचारोद्भावनमिति मन्तव्यम्। यद्यपि साव्यवहारिकसत्या- देव भयात्सत्यं मरणमुत्पदते, तथाापे भयहेतुरहिस्तजज्ञानं वाडसत्यं ततो मयं सत्यं चायत इत्यसत्यात्सत्यस्योत्पत्तिरक्ता । यद्यपि चाहिज्ञानमपि स्वरूपेण सत्तयापि न तज्ज्ञानखेन म. (१) मत्यक्षादिमामाण्यान्यथानुपपस्या नानात्वस्य सत्यत्वमति पूर्वपक्षबीजोद्वाटनार्थमित्यर्थ। (२) प्रम्ज्येतेति। तथा चोपजीव्यपत्यश्वादिपामाण्याय वेदा्तानां मेदाभेदपरत्वमुचितमिति भावः। (३) अहं ममाभिमानयोरेकत्र व्याघातः स्यादिति प्रविभज्य योजयति शरीरादीनिति। (४) वस्तुतो मिथ्यात्वेधव विकारेषु तन्निश्वयाभावेन प्रत्यक्षादिव्यवहारोपपत्तावयुक्त दृष्टानतं विवृ-

(५) द्वतप्रमाणाना व्यवहारकाले बाधशन्यार्यबोधक्त्व व्यावहवारिकं प्र,माण्यमुपपायाह्वेतमाणानो वेदानतानां सर्वकालेषु बाधशन्यब्रह्मबोधकत्वं तात्विकं मामाण्यमुपपादयेतुमुक्तशङ्कामनूद दृषयतातत्यथी। (६) नतु मिथ्यात्े अ्रवणादानामविद्यानवृत्तिस मर्थसाक्षाकारहे तुत्ं न्ा स् रिक स्विति

२२८ सटिप्पणभामत्यां [अ० २

यहेतुरपि त्वनिवांच्याहिकषितत्वेन। अन्यथा रजुज्ञानादपि भयप्रसन्ञाज्ज्ञानत्वेनावशेषात्। तस्मादनिर्वाच्याहिरूषितं ज्ञानमनिर्वाच्यामति सिद्धमसत्यादपि सत्यस्योपजन इति । (१)न च श्रूम: सर्वेस्मादसत्यात्सत्यस्योपजनो यतः समारोपितधुमभावाया धुममहिष्या वहिज्ञानं सत्यं स्यात्। नहि चक्षुषो रूपज्ञानं सत्यमुपजायत् इति रसादिजानिनापि ततः सत्येन भवितव्यम्। यतो नियमो हिस ताहश: सत्याना यतः कुतक्षित्किशिदेव जायत इत्येवमसत्यानामपि वियमो यतःकुतश्चिदस्षत्यार्सत्यं कुतश्चिदसत्यं यथा दीर्घ त्वादेवर्णेषु समारोपितत्वाविशेषेऽप्यजीनमित्य ताज्यानिविरहमवगच्छन्ति सत्यमजिनमित्यतस्तु समाशोपतदीर्घेभावाज्ज्यानिविरहमवगच्छ न्तो भवन्ति भ्रान्ता:(२)। न चोभयत्र दीर्घसमारोपं प्रति काश्चदस्ति भेदस्तस्मादुपपन्नमसत्या दवि सत्यस्योदय इति। निदरशनान्तरमाह-"स्वप्नदर्शनावस्थस्ये"ति। यथा सांसा रिको जागद्भुजनं दुष्टरा पलायते ततश्च न दंशवेदनामाप्नोति, पिपासुः सलिलमालोक्य गतुं प्रवर्तते ततस्तदासाद पार्यंपाय(३)माप्यायितः सुखमनुभवति, एवं स्वप्नान्तिकेऽपि तद-

घं. १) एवमपि नासत्यात्सत्यत्य सिद्धिरुक्तेत्यर्थः। परिहरति-"तत्र ब्रूमो, यद्यपि स्वप्नदर्शनावस्थस्येति। लौकिको हि सुप्तोत्थितोऽगम्यं बाितं मन्यते न तदव गर्ति,(४) तेन यद्यपि परीक्षका अनिर्वाच्यरूषितामवगतिमनिर्वाच्यां निश्चिन्वन्ति तथापि लौकिकाभिप्रायेणैतदुक्कम्। अ्रान्तरे लौकायतिकाना मतमपकरोति-"एतेन स्वप्नद शोडवगत्यबाधनेने'ति। यदा खल्वयं चैत्रस्तारक्षवीं(५) व्यात्तविकटदंष्टाकरालवदना

योस्फुल्लमीषणां स्फटिकाच लभित्तिप्रति बिम्बिता मभ्यमित्री्णां(७)तनुमास्थाय स्वप्ने प्रतिबुद्धो मानुषीमात्मनस्तनुं पश्यति तदोभयदहानुगतमात्मानं प्रतिसन्दधानो देहातिरिक्तमातमान निश्िनोति, न तु देहमात्रम्, तन्मात्ररे देहवत्प्रतिसन्धानाभावप्रसप्गात्। कथ चैतदुपप

(१) यथसत्यात्सत्यबुद्धिः स्यान्तरि धूमाभासादपि सत्यवह्विज्ञानं स्यादित्याशङ्कितशङ्कायामाह नचे- ति। असत्यादपि सत्यमुत्पदत इत्युच्यते न पुनरसत्यात्सत्योत्पादनियम इत्यर्थः। धूममहिषी धूमी, बाष्प- मति यावत्। (२ ) अजीनमिति। 'ज्या वयोहानौ' इत्यस्य धातोर्निषठायां सम्पसारणे नवसमासे चाजनिमिति रू पम्, अस्मादध्यस्तदीर्घभाषावयवि ज्यानर्वयोहानेरभावं सत्यमवगच्छति, वक्ता तुहस्वत्वेनाजिनमिति उचरिते भ्रमादजिनमिति गृहीतादस्माच्छब्दाय्या वयोहानिपतीति: सा भ्रान्तिरजिनशब्दस्य चर्मवाचकत्वात। एवं घाघ यथारोपितत्वाविशेषेऽपि किश्चिहध्य सत्यबोधकं किश्विसत्यबोधकमेवं वेदान्तिमेपा्यर्थ: (३) पीत्वा पात्वा। (४) अवगतिर्वृत्तिः घटादिवत्सत्यापि प्रातिभाष्तिकस्वनदृष्टवस्तुनः फलं, चतन्यं वा वृत्त्यिव्यक्त- मवगतिशब्दार्थः। (५ ) व्याघ्रमयीं, अस्य तनुमास्थयत्यन्वयः। उत्तब्धमुन्नमव्य धृ्त बम्भ्रमदत्यन्तं भ्रमन्मस्तकावचुः म्बि लाङ्गूलं यस्यास्तां तनुमित्यर्थ: । (६) ध्वस्तेतिपाठे इतस्तता विक्वि तनयनामित्यर्थो बोध्यः। (•) अमित्रममि भतियोद्ुं गर्ता स्फटिकशलप्रतिबिम्बिर्ता हमित्रमिति भ्रमादात्मतनुं धावनती मुप्र याघतनुमास्थित। पश्यतीति, यदि स्वप्नदशोऽवगतिरबाधिता स्यानरहेवोपपदते इति भावः।

पा०१ सू०१४ ] आरम्भणाधिकरणम् । २२९

द्येत यदि स्वप्नदृशोि्ुि्ना ा इतिअसत्यच्च सत्यप्रतीतिः श्रुतिसिद्धाऽन्वयव्यतिरेकसिद्वा चेत्याह-"तथा च श्रुतिरि"ति। "तथा डकारादी"ति। यद्यपि रेखास्वरूपं सत्यं तथापि तय्यथासङ्केतमसत्यं, नहि सङ्केतयितार: संकेतयन्तीदृशेन रेखाभेदेनायं वर्णः प्रत्येतव्योऽपि त्वीदृशो रेखाभेदोडकार इंदशश्च ककार इति, तथा चासमीचीनात्सकेतात्समचिनिवर्णावगतिरिति सिद्धम्। (१)यच्चोकं 'एकत्वशिन ज्ञानमोक्षव्यवहारः सतस्यति नानार्त्वाशन तु कमेकाण्डाश्रय लौकिकशच व्यवहा रः सतस्यती'ति तत्राह-"अपि चान्त्यामदं प्रमाण'मिति(पृ०४६९प०१)।२)यदि खल्व कत्वाने कत्वनिबन्धनौ व्यवहारावेकस्य पुंसोऽपर्यायेण सम्भवतस्ततस्तदर्थमुभयसद्भाः कल्प्यत, न त्वेतदस्ति, नह्ये कत्वावगतिनिबन्धनः कश्षिदस्ति व्यवहारस्तदवगतेः सर्वोत्तरत्वात्,

तह्या: परस्तात्किश्चिदनुकूलं प्रतिकूलं चास्ति यदपेक्षेत येन चेर्य प्रतिक्षिप्येत, तत्रानुकूलप्र तिकूलनिवारणात्रातः परं किश्चिदाकाक्कयमिति। न चेयमवगतिडुलि(३)क्षीरप्रायेत्याह- "न चयमि'ति। स्यादेतत्, अन्त्या चेदियमवगतिनिष्प्रयोजना तर्हि, तथा च न प्रेक्षा वद्धिरुपादीयेत, प्रयोजनवश्वे वा नान्तया स्यादित्यत आह-"न चेयमवगतिरनर्थिका" कुतः! "अविद्यानिवृत्तिफलदर्शनात्"। नहीयमुत्पन्ा सती पश्चादविर्द्या निवतयति येन नान्त्या स्यात्, किन्त्वविद्याविरोधि(४)स्वभावतया ततिवृत्यात्मवोदयते। (५)अविद्या निवृत्तिश्व न तत्कार्यतया फलमापे त्विष्टतयेष्टलक्षणत्वासफलस्येति। प्रतिकूलं पराचीनं निराकर्तु- माह-"भ्रान्तिवे"ति। कुतो ? "बाधके"ति। (६)स्यादेतत्, मा भुदेकत्वनिबन्धने। व्य वहा रोऽने कत्वनिबन्धनसत्वस्ति तदेव हि सकलामुद्धहति लोकयात्रामतस्ततिसिच्यर्थम ने कत्वस्य कल्पनीयं तात्विकत्वमित्यंत आह-"प्राक्चे"ति। व्यवहारो हि बुद्धिपूर्वकारिणां बुद्धोपपः द्यते, न त्वस्यास्तात्विकत्वेन, आ्रान्त्यापि तदुपपत्तरित्यावदितम्। सत्यं च तदविसवादादनृतं च विचारासहतयाऽनिर्वाच्यखवात्। अन्त्यस्यैकात्म्यज्ञानस्यानपेक्षतया बाघकत्वमनेकत्वज्ञानस्य च प्रतियोगिप्रहापेक्षया दुर्बलतवेन बाध्यत्वं वदन् ग्रक्तमुपसंहरति-"तस्मादन्त्येन प्रमा- णेने"ति। स्यादेतत्, न वयमनेकत्वव्यवहारसिद्धर्थमनेक्वत्वस्य तात्विकत्वं कल्पयामः, किन्तु शरीतमेवास्य तात्विकत्वमिति चोदयति-'ननु मृदादी"ति । परिहरति(७)- (१) मेदामेदव्यवहारयो मेदामदोपपादकववं मन्यमानी विशशिष्टाद्वैतवादी कि ब्त्ञानात्माचीनयोस्तात मङ्गनीकरीति पराचीनयोर्विति विकल्पयोराये मानात्वशिनेति उत्तरितम, अनत्यमधुनाशडने यचोक्तमिति। तस्वज्ञानामा गमेदव्यवहार स्याप्रा त्तत्वान्र तदुपन्यासः । (२) ए कत्वज्ञा नो त्तर काल् मे कृत्व व्य व ह ऐ पि नास्ति, ा नेकत्व व्यब हार इत्याशयेन परिहरतति यदी ति । (२) डुलि: कच्छपी, श्षीरामावेपि स्र्ातृा्न षयति (४) यथा घटध्वंसो घटविरोधिकार्योदयो नाभावास्तस्य तुच्छत्वेन कार्यत्वासम्भवादेवमविद्यानिवृ- निरपि विशोधिविद्याभिव्य करिरित्याहाविद्याविरोषीति। (५) यद्विद्यानिवृत्तिर्विद्याया। स्वरूपं कर्थ त्हि विद्याफलमत आहाविद्यानिवृत्तिश्वेति । (६) न वयं ज्ञानात्पराचीनव्यवहाराय द्वैतसत्यत्व कल्पयाम किन्ु चीन सिष्यर्थमेवेत्यमिायेण शङते स्यादेतदिति। व्यवहार :- वतसत्यत्वाक्षेपक इति यावत्।

परिहरतीत्यर्थः। () कार्यकारणयोस्यत्वशयं दृक्षमतः न परिणामित्वे बश्मगः कूटस्थत्वश्ुतिविरोषादित्याशर्येन

२० भा०

२३० सटिप्पणभामत्या [ अ०२

"नेत्युच्यत" इति (पृ० ४७० पं० १)। मृदादिद्टष्टान्तेन हि कर्थचित्परिणाम उने यो, न च शक्य उन्नेतुमपि, 'मृत्तिकेत्येव सत्यमि'ति कारणमात्रसत्यत्वावधारणेन कार्यस्यानृ तत्वप्रतिपादनात् साक्षात्कूटस्थनित्यत्वप्रतिपादिकास्तु सन्ति सहस्रशः श्रुतय इति न परिणाम धर्मता ब्रह्मणः। अथ कूटस्थस्यापि परिणामः क्मान्न भवतीत्यत आह-"नह्येकरये"ति। (१)शह्तते-"स्थितिगतिवदि"ति। यथैकबाणाश्रये गतिनिवृत्ती एवमेकहिमन् ब्रह्मणि परिणामथ् तदभावश्च काटस्थ्यं भविष्यत इति। निराकरोति(२)-"न, कूटस्थस्येति विशेषणा"दि.ते। कूटस्थनित्यता हि सदातनी स्वभावादप्रच्युति:, सा कर्थ प्रच्युत्या न विर्ध्यते। न च धर्मिणो व्यतिरच्यते धर्मों येन तदुपजनापायेऽपि धर्मी कूटस्थ: स्यात्। भेद ऐकान्तिके गवाश्ववद्धर्मधर्मभावाभावात्। बाणादयस्तु परिणामिनः थित्या गत्या च परिणमन्त इति। अपि च स्वाध्यायाध्ययनवविध्यापादितार्थवर्वस्य वेदराशेरेकेनापि वर्णेनान र्थकेन न भवितव्यं कि पुनरियता जगतो ब्रह्मयोनित्व प्रतिपादकेन वाक्यसन्दर्भेण, तत्र फलव- दूब्रह्मदर्शनसमाम्नानसन्निधावफलं जगदोनितव समाम्नायमानं तदर्थ सत्तदुपाय तया्वतिष्ते नार्थान्तरार्थमित्याह-"न च यथा ब्रह्मण" इति। अतो न परिणामपरत्वमस्येत्यर्थः। 'तदनन्यत्वमि'त्यस्य सुत्रस्य प्रतिज्ञाविरोधं श्रुतिविरोधं च चादयति(३)-"कूटस्थब्रह्मवा· दिन" इति। परिहरति-"नाविद्यातमके''ति। नाम च रपं च ते एव बीज तस्य व्याकरणं कार्यप्रपञ्स्तदपेक्षत्वादैश्वर्यक्य। एतदुक्क भवति-न तातत्विकमैश्वर्य सर्वज्ञवं च ब्रह्मण: किन्त्वविद्योपाधिकमिति तदाश्रयं प्रतिज्ञासूत्रं, तत्तवाश्रयंतु तदनन्यत्वसूत्रं, तेनावि- रोघः । सुगममन्यत् ॥१४ ॥ सू० भावे चोपलब्धेः॥ १५॥ कारणस्य भावः सत्ता चोपलम्भश् तस्मिन कार्यस्यापलब्घेर्भावाच्च। (४)एतदुक्क भवति-विषयपदं विषयविषयिपरं, विषयिपदमपि विषयिविषयपरं, तेन कारणोपलम्भभाव. योरुपादेयोपलम्भभावादिति सूत्रार्थः सम्पधते। (५)तथा च प्रभारपानुविद्धबुद्धिबाध्येन चा

(१) सृष्टी परिणामित्वं, पलये तद्राहित्यं च क्रमेण विरुद्धमिति दृष्टन्तनाशककुत इत्यर्थः । (२) कूटस्थस्य कदाचिदपि विक्रिया न युक्क्ता कूटस्थत्वस्येव व्याघातादव्यभिभायेण निराकरो- तीत्यर्थः। (१) पूर्व 'जन्मादस्य यत' इतीश्वरकारणपतिज्ञा कृताधधुना 'तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिध्य' इत्य-

ता्यर्थः । (४) ननु कारणस्य भाव एव कार्यस्योपलव्धिरेव च सूनपदाम्यां पतीयते तत्कथसुभयन्रेतरेतरविशि- श्योर्हेतुत्वमत आहतदिति। (५) सविशेषणहेतौ फलमाह तथाचेति । अय भाव :- उपलब्धावुपरब्धेरिति हेतूकरणे ममासाक्षा रकारे साक्षात्कृतेन चाक्षुषेण व्यभिचार: स्यात्रहि घटादेः प्रभायाश्चाभेदस्ततरिवृत्त्यर्थ भाषे भावादिति विशे- षणमू। नहि प्रभाया भाव एव घटो भवतीति न दोष:। यदि च तद्ावानुरक्तवीबोध्यत्वं हेत्वर्थस्तदापि भाति घट इति प्रभातुरक्तधीगम्येऽनेकाम्तस्तदिदमुक्कतं पमासूयानुविद्धिति। यदि च भावे भाषादिति हेतुस्तदा वदधिमावे म्बीत विशिष्ट्धूमेश्नेकान्तः स्याद अत उपलब्धादुपलव्धेरिति। धूमस्य बह्न्युपलब्धावेयोपलग्धेर्न शोष: इति।

पा०१ सू०१६] आरम्भणाधिकरणम् ।

क्षुषेण न व्यमिचारो, नापि वद्िभावाभावानुविधायिभावाभावेन धुमभेदेनेति सिद्धं भवीत। तत्र यथोकहे तोरेकदेशाभिधानेनोपक्रमते भाष्यकार :- "इतश् कारणादनन्यत्वं-मेदा- भाव: कार्यस्य, यत्कारणं-यस्मात्कारणान्भ्ाव एव कारणस्ये"ति (पृ० ४७३ पं. १) अस्य व्यतिरेकमुखन गमकत्वमाह-"न च नियमेने"ति। काकतालीयन्याये नान्यभावेऽन्यदुपलभ्यते, न तु नियमेनत्यर्थः । हेतुविशेषणाय व्यमिचारं चोदयति-"न. न्वन्यभावेऽपी"ति। एकदेशिमतन परिहरत-"नेत्युच्यत"इति। शङ्कयैकदेशिपरिः हारं दूषयित्वा परमार्थपरिहारमाह-"अथे"ति। तदनेन हेतुविशेषणमुक्तम्(१)। पाठान्तरेणे दमेव सूत्रं व्याचषे-"न केवलं शब्दादेवे"ति। पट इति हि प्रत्यक्षबुध्या तन्तव एवा. तानवितानावस्था आलम्व्यन्ते, न तु तदीतीरक्तः पटः प्रत्यक्षमुपलभ्यते। एकत्वं तु तन्तू. नामेकप्रावरणलक्षणार्थक्रियावच्छेदाद्हूनामपि। यथैकदेशकालावच्छिन्ना धवखदिरपलाशाद यो वहवोऽपि वनमिति। अर्थकरियायां च प्रत्येकमसमर्था अप्यनारभ्यैवार्थान्तरं किचिन्मि लिता: कुर्वन्तो हश्यन्त, यथा प्रावाण उखाधारणमेकम्, एवमनारभ्यैवार्थान्तर तन्तवो मिलिता: प्रावरणमेकं करिष्यन्ति। (२)न च समवायाद्धित्रयोरपि भेदानवसाय इति साम्प्र तमू। अन्योन्याश्रयशवात्, भेदे हिसिद्धे समवायः समवायाच्च भेदः । (३)न च भेदे साधनान्तरमी्ति, अर्थक्रियाव्यपदेशभेदयोरमेदेप्युपपत्तेरित्युपपादितम् । तस्माद्य्तिकचिद. तत्। अनया च दिशा मूलकारणं ब्रह्मैव परमार्थसदवान्तरकारणानि च तन्त्वादय: सर्वेडनन. वाच्या एवेत्याह-"तथा च तन्तुष्वि"ति (पृ० ४७४ पं० ४)॥ १५॥ मृ० सत्वाच्ावरस्य ॥१६॥ विभजते-"इतश्चे"ति। न केवलं श्रुतिः, उपपत्तिश्ात्र भवति-"यच्च यदा तमने"ति। (४)नहि तैलं सिकतात्मना सिकतायामहित, यथा घटोऽस्ति मृदि मृदात्मना। (५) प्रत्युत्पनो हि घटो मृदात्मनोपलभ्यते, नैवं प्रत्युत्पननं तैळंसििकतात्मना। तेन यथा सिि तारमां तैलं न जायत एवमात्मनोऽपि जगन्न जायेत जायते च, तस्मादाश्मात्मनाSSसीदिति गम्यते। उपपत्यन्तरमाह-"यथा न कारणं ब्रह्म"ति। (६)यथा हि घटः सर्वेदा (१) हेतुविशेषणमुक्तम्-उक्तरीत्या विशिष्टस्य हेतुत्वमुक्तम् न तु हेत्वग्तरपरत्वन व्याखयातमित्यर्थः। (२) पटस्य तन्तुव्यतिरेकेणानुपलम्म समवायस्य भदतिरोधायकत्वादन्यथासिद्व इत्याशङ्कयाह न चेति। अभ्योन्याश्रयत्वात्-सम्बन्धस्य मिननाशितत्वाद्वेवासिज्ी समवायः समवायाच व्यतिरेकानुपलग्धी समाहितायां भदलिद्धिरित्यन्यान्याश्रयत्वात् इत्यर्थ:। (१) नतु पटस्तन्तुभ्यो मियते तदुपल्मेपि कुविन्दव्यापारात्मागनुपलब्धत्वात्कुम्भवदित्यनुमाना- द्रेदपिज्ञेर्नान्योन्याश्रय इत्याशंक्याड न च भद इति। अभेदवादिनस्तन्तूपलम्भे तदमिन्नपटोपलम्माजेत्वति द्विरित्यर्थः। () उपपत्तिमेव दर्शपभ्राइ नहीति। यथा मृदि घटो मृदात्मनाडस्ति तथा लिकतायां तदात्मन॥ तैलं नास्ति, तदुपादानोपादेयत्वाभावकृतमित्यर्थः । (५) ननु मृदेव घटोत्पन्तेः प्ागसित कथ तदात्मना घटस्य सत्ता अत आइ प्रत्युत्पनो हीति। उत्प- त्रस्य घटस्य मृदात्मत्वदर्शनान्मृदि सत्यो घटससवं युक्कमित्यर्थ:। (६) ननु कार्यस्य कालत्रये सत्यत्वं भाष्योक्तमसङ्गतम्, तथास्ृति कार्यत्वव्याण्ातादित्याशक्यानर्वा च्यरुपस्य कादाचित्कत्वेवि कार्यस्य तस्वमधिष्ठानं तथ नित्यमिति युक्त्या साधयति यथा हीति। कार्यस्य

२३२ सटिप्पणभामत्यां [ अ० २

सर्वत्र घट एव न जात्वसा क्वचित्पटो भवत्येवं सदपि सर्वन्र सर्वेदा सदेव न तु क्व तकदाचिदसद्भ्ीय तुमहतीत्युपपादितमघसतात्। तस्मातकार्य त्रिष्वप कालेषु सदेव। सरवं चेत् किमतो यद्यैवमित्यत आह-"एकं चपुन"रिति (पृ० ४७५ पं० २)। सरवं चैकं कार्यनारणयोः, नहि प्रतिव्यक्ति सत्वं भिद्यते, ततश्वाभिन्नसत्तानन्यत्वादेते अप मिथो न भिदेते इति। (१)न च ताभ्यामनन्यत्वात्सत्वस्यैव भेद इति युक्तम्। तथा सति हि स त्वस्य समारोितित्वप्रसङ्गः । तत्र भदाभेदयोरन्यतरसमारो ्प रया कि ता्त् ाेोा दाना भेदकल्पनासवाहो तात्विक भेदोपादानाडमेदकल्पनेति। वरयं तु पशपामो भेदप्रहस्य प्र

निरपेक्षतया तदनुपपत्तेः, एकैकाश्रयत्वाच्च भेदस्यैकाभावे तदतुपपतेः अभेदग्रहोपानैव भेद कल्पनेति सर्वमवदातम् ॥ १६॥ सू० असदूव्यपदेशान्नेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेषात्।१७।। (२)व्याकृतत्वाव्याकृतत्वे च धर्मावनिर्वेचनीयौ। सूत्रमेतननिगदव्याख्यातेन भाष्येण व्याखयातम् ॥ १७॥ सृ० युक्त: शब्दान्तराच्॥१८।। "अतिशयवत्वात्ागवस्थाया" इति (पृ० ४७६ पं० ८)। अतिशयो हि धर्मो. नासत्यतिशयवाते कार्ये भवितुमर्हतीति। ननु न कार्यस्यातिशयो नियमहेतुरपि तु कारणस्य शक्तिभेदः स चासत्यपि कार्ये कारणस्य सत्वात्सन्नेवेत्यत आह-"शक्तिश्चे"ति। नान्य कार्यकारणार्भ्या, (३)नाप्यसती कार्यात्मनेति योजना। "अपि च कार्यकारणयो"रिः ति। यथ्यपि 'सावाच्चोपलब्धेरि'त्यत्रायमर्थ उक्तस्तथापि समवायदूषणाय पुनरवतारितः। (४)अतभ्यपगम्थमाने च-समवायस्य समवायिभ्यां संबन्धेचिच्छेदप्रल्तङ्गोऽ्वयवा- सतत्व स्वरूप धर्मों वा ? आध त्य कदाचिदस्त्व न स्यत्, घरमत्व च सतस्वयोर्रमेयो: कयस्य र्मिणोऽग्वयाद कादाचित्कन्वव्याहतिरिति 'दृष्ट्नष्टस्वरूपत्वात्' इति भाष्यव्याख्यानावसरे उपपादितमिति भाषः। (१) यदि कार्यकारणयोरेकसत्वादमेदाद भिन्न व्वं ्र्ह ्ि व्ामे त ्या न चेति। नहि व्य सत्वेन कार्यकारणयोः साक्षादमेद झमः किन्तु तत्र योोवन ाकेणााम पहि च सच्वमे कार्यकारणयोररोपितं मन्येत तत्राह तथ सतीति। तत्र दोषमाह तत्रेति। भेद :- कार्यकार- णरूप:, सत्त्वममेद:, अस्मादयं मिन्न इत्यत्र पञ्चम्युल्लिखिताववेर्ग्रहो धर्मिण: सकाशादगृहीतमेदस्य नस म्भवति, भेदग्रइश्च नागृहीते प्तियोगिन्युपपद्यने धर्मिणोपि स्वापेक्षया तत्पप्तङ्गान्ततश्वन्योन्यान्याश्रयग्रस्तमेद एवारोपिता नामेद इत्याह वर्य स्विति। (२) व्याकृतनामरूपत्वादिति माष्येग व्यक्ताव्यक्तस्वीकारे सांख्यमतापातमाशक्याह व्याकृनत्वेति। (३) अत्र कार्यरूपेण शक्त्त: सत्वमापाद्ते, तथास.ते हि कार्यस्यासत्त्वपतिक्षेपः सिध्यतीति मन्वान आह ना्यसतीति। (४) कार्यकारणयोर्यतेि समशयवशात मिन्ना सताविति बुद्धिर्नदेती याशक्ाया समवायदूषणमा रन्धम्, तत्र च समवायः समवायिमि: सम्बद्धो न वा? आये सम्बन्धः कि समवाय उत स्वरूपम् ? आये सप्तवायानवस्था, द्विताये मृदटयोरवि। स्वरूपसम्बन्धादेवोपपत्तेः समवायसद्धिः। अस म्बदूपक्षे दोषमाह अनभ्युपगम्यमान इति। असम्बद्धस्य विशिष्टबुद्धिनियामकत्व भावाद्दव्युणादीना विशिष्धीविरहपसङ्ग इन्यर्थः ।

पा० १ सू०१८ ] आरम्भणाघिकरणम्। २३३

वयविदव्य गुणादीनां मिथः, नह्यसंबद्धः समवायिभ्यां समवायः समवायिनी संबन्धयेदिति। शब्टुते-"अथ समवायः स्वयमि"ति (पृ० ४७७ पं० १) यथा हि सत्वयोगाद्द्- व्यगुणकर्माणि सन्ति सत्वं तु स्वभावत एव सदिति न सश्वान्तरयोगमपेक्षते, तथा समवायः समवायिभ्यां संबन्धुं न संबन्धान्तरमपक्षते स्वयं संबन्धरूपतवादिति, तदेतत्सिद्धान्तान्तर विरोधापादनेन निराकरोति-"सयोगोपि तही ति। न च संयोगस्य कार्यत्वात् कार्य स्य च समवायिकारणाधीनजन्मत्वादू असमवाये च तदनुपपतेः समवायकल्पना संयोग पति चाच्यम्। (१)अजसयोगे तदभावप्रसज्ञात्। अपि च संबन्ध्यधीननिरूपणः समवायो यथा संबन्धिद्वय भेदे न भिद्यते तव्नाशे च न नश्यत्यपि तु नित्य एक एवं संयोगोऽपि भवेत् ततः को दोषः । अथैतत्प्रसप्गभिया संयोगवत्समवायोऽपि प्रतिसंबन्धिमिथुनं भिद्यते चानित्यश्चेत्य- भ्युपेयत, (२)तथा सति स यथैकस्मान्निमित्तकारणादेव जायत एवं सयोगोऽपि निमित्तकारणादेव जनिष्यत इति समानम्। "ताहात्म्य प्रतीतेश्चे'ति। संबन्धावगमो हि संबन्धकल्पनाबीजं न तादात्म्यावगमस्तस्य नानात्वेकाश्रयसम्बन्ववरोधादिति। वृत्तिविकल्पनावयवातिरिक्तमवय बिनं दुषयति(३)-"कथं च कार्यमि"ति। "समस्ते"ति। मध्यपरभागयोरवाग्भा गव्यवहितत्वात। अथ समस्तावयवव्यासज्ञ यपि कतिपयावयवस्थानो ग्रहीष्यत इत्यत्र आइ- "नहि बहुत्वमि"ति। "अथावयवश इति" (पृ० ४७८ पं० १) बहुतवसंख्या हि स्वरूपेणैव व्यासज्य संख्येयेषु वर्तते इस्येकतमसंख्येयाग्रहणेपि न गृह्यते, समस्तव्यास्ञित्वा तदूपस्य। अवयवी तु न स्वरूपेणावयवान् व्याप्नोति, अपि त्ववयवशः, तेन यथा सूत्रमव यचे: कुसुमानि व्याप्नुवनन समस्तकुसुमभ्रहणमपेक्षते कतिपयकुसुमस्थानस्यापि तस्योपलब्घः, एवमवयव्यपीति भावः । निराकरोति-"तदापी"ति। शङ्कते-'गोत्वादिवदि'ति। निराकरोति-"ने"ति। यद्यपि गोश्वस्य सामान्यस्य विशेषा अनिर्वाचया न परमार्थसन्तस्त था च कास्य प्रश्येकपरिषमाप्िरिति, तथाप्यभ्युपेत्येदमुदितमिति मन्तव्यम् । (४)अकर्तृः का यतोऽतो निरान्मिका स्यात, कारणामावे हि कार्यमनुत्पन्नं कि नाम भवेत्, अतो निरात्म कत्वमित्यर्थः । (५)यदुच्येत घटशक्दस्तदवयधेधु व्यापाराविष्टतया पूर्वापरीभावमाप मेषु घटोपजनाभिमुखेषु तादर्थ्यनिमित्तादुपचारात्प्रयुज्यते, तेषां च सिद्धवेन कर्तृर्तवम्रस्तीत्युः

(१) ननु समवायः स्वपर नर्वाहकत्वात्सम्व भ्रा तरानपेक्षश्रेसयोगोवि नापेक्षेतति वेदान्तिना पतिक दीरवरूपं, तथ सयोगस्य कार्यत्वरूपविशेषान युककमिव्यशक्य नित्ये आकाशात्मसयोगे तस्यासिद्िमाह अनति। (२) अस्तु तावत्सं्यो गनित्यत्वाभावार्थ समवायो्यनित्यस्थपि नानवस्था समवयस्य समाकार

गस्य समवायिकारणमिच्छता समवायस्यापि तदेष्ठव्यमिव्यनवस्था तदवस्येवत्यर्थः। (३) एवं पतीत्यनुसतरिण कार्यस्य कारणात्मना सत्त्वं स्वरूपेण तु मिथ्यात्वमित्यत्र भासाङ्गिं सम वायखण्डन कृत्या वृत्त्यिरूपणाच् तस्य मिथ्यातमावेदयितुं वृत्त्तिीव कल्पेनवयवात्तिरित्तमवयविनं दूषय तात्यर्थः। (४) एवं वृतत्यनिरूपणात्कार्यस्यानिर्वाच्यतं मदश्यसित्कार्यवादे दोषान्तरदानपर 'प्रागुत्पनश्वे'त्यादि भाष्यं याचक्ाण आहाकतृकेति । (५) उत्पत्तिकर्तु, कार्यस्य पागुत्पत्तेनसत्बमित्युक्क्के तत्रोत्पत्तेरने कार्य कर्तृ किन्तु कारणमिति शङ्कते

२३४ सटिप्पणभामत्यां [अ०२

पपधते घटो भवतीति प्रयोग इत्यत आह-"घटस्य चोत्पत्तिरुच्यमाने"ति। (१)उ त्पादना हि सिद्धानां कपालकुलालादीनां व्यापारो नोत्पत्तिः। न चोत्पादनैवोत्पत्ति:, प्रयो ज्यप्रयोजकब्यापारयोभेदादभेदे वा घटमुत्पादयतीतिव द्घट मुत्पद्यत इत्यपि प्रसन्ञात्। तस्मा- रकरोतिकारयत्योरिव तव्य: तत्र कपालकुलालारदानां सिद्धानामुत्ादनाधिष्ठानानां नोत्पत्यधिष्ठानत्वमातीति पारिशे व्यादू घट एव साध्य उत्पत्तेरधिष्ठानमेषितव्यः। न चासावसन्नधिष्ठानं भवितुमहतीति सतव- मस्याभ्युपेयम्। (२) एवं च घटो भवतीति घटव्यापारस्य धातूपात्तत्वात् तत्रास्य कर्तृत्वमुः पपद्यते तण्डुलानामित सर्ता विक्लित्तौ विक्वियन्ति तण्डला इति। शङ्कते-"अथ स्वकार" णसत्तासम्बन्ध पवोत्पतिरि"ति (पृ. ४७९ पं० ३) । एतदुक भवति-नोत्पत्ति नाम कश्षिव्यापारो येनासिद्धस्य कथमत्र कर्तृत्वमित्यनुयुज्येत, किन्तु स्वकारणसमवायः स्व. सत्तासमवायो वा, स चासतोऽप्यबिरुद्ध इति । सोऽप्यसतोऽनुपपन इत्याह-"कथमलब्घा रमकमि"ति। अपि च प्रागुत्पत्ेरसत्वे कार्यस्येति कार्याभावस्य भावेन मर्यादाकरणमनुप- पञ्तमित्याह-"अभावस्य चे"ति। स्यादेतत्, अत्यन्ताभावस्य बन्ध्यासुतस्य मा भून्म्यों दाऽनुपाख्यो हि सः, घटप्रागभावस्य तु भविष्यता घटेनोपाख्येयस्यास्ति मर्यादेत्यत आह- "यदि वन्ध्यापुत्र: कारकव्यापारादि'ति। उक्तमेतदघस्तायथा न जातु घटः पटो भवश्येवमसदपि सन्न भवतीति। तस्मान्मृत्पिण्डे घटस्यासश्वेऽत्यन्तासत्वमेवेति। अन्रास त्कार्यवादी चोदयति-"नन्वेवं सती"ति। प्राकू प्रसिद्धमपि कार्य कदाचित्कारणेन योज यितुं व्यापारोऽर्थवान्भवेदित्यत आह-"तद्नन्यत्वाश्चे"ति । परिहर ते-"नैष दोष' इति (पृ० ४८० पं० २)। उक्तमेतघथा भुजन्ञतत्वं न रज्जार्भिदते, रज्जुरेव हि ततू, काल्पनिकस्तु भेद, एवं वस्तुतः कार्यतश्वं न कारणाद्दिद्यते, कारणस्वरूपमेव हि तत, अनिर्वा च्यं तु कार्यरूपं भिन्नमिवाभिन्नमिव चावभासत(३)इति, तदिदमुक्तं "वस्त्वन्यत्वमि"ति। वस्तुतः परमार्थतोऽन्यत्वं न विशेषदर्शनमात्राद्भवति, सांव्यवहारिके तु कथंचित्तत्वान्यत्वे मवत एवेत्यर्थः । अनयैव हि दिशैष संदर्भो योज्यः । असत्कार्यवादिनं प्रति दृषणान्तरमाह- "य हय पुनरि"ति (ृ० ४८१ पं८ ४)। कार्यस्य कारणादमेदे सविषयत्वं कारकव्या पारस्य स्यान्रान्यथेत्यर्थः। "मूलकारणं" ब्रह्म। शब्दान्तराच्चेति सूत्रावयवमवतार्य व्या. चष्टे-"एवं युक्तेः कार्यस्ये"ति। अतिरोहितार्थम् ॥१८॥ सू० (४) पटवच्च ॥। १९॥

य धुच्येतति। यथप्युत्पते घट इति कायस्य कर्तृत्वमानम्, तथापि गौण्या दृश्या कारकस्य, तत्र च सिद्धेषु कपालेषु 'जायत' इति पूर्वापरकालव्यासक्त्तप्रयोगानुपपत्तिः कार्योत्पादनाया व्यासकत्वादित्यर्थः । (१) कपालकर्तृका घटविषयोत्पादना नोत्पत्ति:, सा तु घटकर्तृकेति परिहरति उत्पादनेत्यादिना। यशुत्पत्तिरुत्पादनैव तरहि उत्पादनायामिवोत्पत्तावपि सकर्मकत्वात घटस्य कर्मत्व व्यपदिश्येत न चबम स्तत्यिर्थ। (२) धातूपात्तव्यापारः कतेति कर्तृलक्षणयोगाव घट पवात्पन्तिकतैत्यांड एवं चेति। (३) सामानाधिकरण्येन हि मिन्नमिवाभिन्नमिष चकास्तीत्यर्थः । (४) कार्यसुपादानकारणाद्गिन्नं तदुपलब्धावपि अनुपलन्यमानत्वात्, ततोऽधिकपरिमाणत्वाच मश कादिय शश इत्यनुमानयोरव्यभिचारार्थ पटवचेति सूत्रम्।

पा० १ सृ०२०-२७ ] इतरव्यपदेशाधिकरणम् । २३५

सू० (१)यथा च प्राणादि ॥ २०॥। इति च सूत्रे निगदव्यारूयातेन भाष्येण व्यादयाते । १९-२० ॥

(२)यद्यपि शारीरात्परमात्मनो भेदमाहु: भ्रुतयस्तथाप्यभेदमपि दर्शयन्ति श्रुतयो ब हयः। न च मेदाभेदावेकत् समवेतौ, विरोधात। (३)न च भेदस्तात्विक इत्युक्तम्। तस्मास्परमात्मनः सर्वज्ञान्र शाररिस्तत्वती भिद्यते। स एव स्वविद्योपधानभेदाङटकरकाद्या- काशवद्गेदेन प्रथते। उपहित चास्य रूपं शारीरस्तेन मा नाम जीवा: परमात्मतामात्मनो- Sनुभूवन्, परमात्मा तु तानात्मनोऽभिज्नाननुभवत्यननुभवे सावत्यव्याघातः । तथा चायं जीवान् बध्नव्रात्मानमेव बध्नीयात्। तत्रेदमुक्त "न हि कश्चिदपरतन्त्रो बन्धनागार. मात्मन: कृत्वाऽतुप्रविशती'त्यादि (पृ. ४८३ पं १५)। तर्मान्न चेतनकारणं ज. गदिति पूर्व: पक्षः॥ २१॥ सू० अधिकं तु भेदनिर्देशात्॥ २२॥ सत्यमयं परमात्मा सर्वेक्षत्वाद्यथा जीवान् वस्तुत आत्मनोऽमिन्रान् पश्यति पश्यत्येवं न भावत(४)ए्षा सुखदुःखादिवेदनासजोऽसिति, अविद्यावशारवेरषा तद्दमिमान इति। तथा च तेषां सुखदुःखादिवेदनायामप्यहमुदासीन इति न तेषा बन्धनागारनिवेशेऽ्यस्ति क्षति: का चिन्ममेति न हिताकरणादिदोषापत्तिरिति राद्वान्तस्तदिदमुक्तम्-"अपि च यदा तत्व मसी"ति (पृ. ४८४ पं. १५) 'अपि चे'ति चः पूर्वोपपत्तिसाहित्यं दयोतयति, नोपप- नयन्तरताम् ॥ १२॥ स्यादेतत, यदि ब्रह्मविवता जगत, हन्त सर्वस्यैव जीववच्चैतन्यप्रसङ्ग इत्यत आह- सू० अइ्मादिवच तदनुपपत्तिः।२३।। अतिरोहितार्थेन भाष्येण व्याख्यातम् ॥ २३॥ सृ० उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि ॥ २४॥ ब्रह्म खल्वेकमद्वितयितया परानपेक्ष क्रमेणोत्पयमानस्य जगतो विविधविचित्ररूपरयोपा दानमुपेयते, तदनुपपज्म्, नश्यकरूपात्कारणात्कार्यभेदो भवितुमईति तस्याकस्मिकत्वप्रस आञात्, कारणभेदो हि कार्यमेदहेतुः, क्षीरबीजादिमेदाहृष्यक्करादिकार्यमेददर्शनाद्। (५)न

(१) डक्तप्रतिज्ञायामेव विलक्षणकार्यकारित्वरूपह्ेता व्यभिवारार्थमाइ सूत्रकार: यथाच पाणादीति। (२) ननु 'सोऽन्वेषटव्य' इत्यादिभेदनिर्देशाव कथ जीवाभिन्ने समन्वयासिद्विरूपपूर्वपक्षस्तभाइ य- पपीति। (१) यदि मेदाभेदावेकन्र विरुद्धी तर्यमेद एव भेदेन बाध्यतामत आह नचेति। उक्तमनन्तरधकरण इत्यर्थ: । (४) भावत :- तस्वतः, तहदभिमान इति पक्यतीत्यभ्ाव्वयः। यद्पि दर्शनक्रिया परमात्मनि नाहिति नथापि स्वप्रकाश एव पुरुषस्तनवशेषेणोपरकस्त त यथावस्यित भालयतत पश्यतीति निर्देश। (५) कारणैक्ये कार्यवैजत्यायोगरूपं दोषमुक्त्वा एकजातीयकार्याणा क्रमायोगरु तमाह न चाक्रमादिति।

: ३६ सटिप्पणभामत्यां [ अ० २

चाकमात् कारणातकार्यकमो युज्यते समर्थस्य क्षेपायोगाद(१)द्वितायतया च क्रमवत्तत्सह- कारिसमवधानानुपपत्तेः । तदिदमुक्तमिह हि लोक"इति (पृ० ४८६प० १)। एकैकं मृदादि कारकं, तेषो तु सामग्यं साधनम्, ततो हि कार्य भबत्येव, (२) सस्मान्नाद्वितीयं ब्रह्म जगदुपादानमिति प्राप्ते, उच्यते-क्षीरवद्धि। इदं तावद्धवान्पृष्ठो व्याचर्ष्टा, किं तात्विकमस्य रूपमपक्ष्येदमु. ्यते उतानादिनामरूपबीजसहितं काल्पनिकं सार्वक्ष्यं सर्वशीक्तत्वम्: तत्र पूर्वेस्मिन् कल्पे किं नाम ततोऽद्वितीयादसहायादुपजायते, न हि तस्य शुद्धबुद्धमुक्तत्वभावस्य वस्तु सत्काय मस्ति, तथा च श्रुतिः "न तस्य कार्य करणं व विद्यते" इति (पृ० ४८७ पं० १)। उत्तरस्मिस्तु कर्पे यदि कुलालादिवदत्यन्तव्यतिरिच सह कारिकारणाभावादनुपादानत्वं साध्यते, ततः क्षीरादिमिर्व्यभिचारः, तेऽपि हि बाह्यातञ्चनादिकारणानपेक्षा(३) एव कालपरिवासवशेन स्वत एव परिणामान्तरमासादयन्ति, अथान्तरकारणानपेक्षतवं हेतु: क्रियते, तदसिद्वमनि र्वाच्यनामरूपबीजसहायर्वातू,तथा च श्रुति :- 'मार्या तु प्रकृति विद्धि मायिनं तु महेशरम्, इति। (४)कार्यक्रमेण तत्परिपाकोऽपि क्रमवानुन्नेयः। (५)एकस्मादपि च विचित्रशक्तेः कारणादनेक कार्योरपादो दृश्यते, यथैकस्माद्वहेदाहपाकावेकस्माद्वा कर्मणः संयोगविभाग संस्काराः॥ २४॥ (६) यदि तु चेतनतवे सतीति विशेषणान क्षीरादिमिर्व्यभिचारो, ष्टा हि कुलालादयो बा. ह्यमृदाद्यपेक्षाश्चेतनं च ब्रह्मेति, तत्रेदमुपतिष्ठते- सृ० देवादिवद्पि लोके ॥ २५ ॥ लोक्यतेऽनेनेति लोक: शब्द एव तस्मिन् ॥ ३५॥

सृ० श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात् ॥ २७ ॥ ननु न श्रह्मणस्ततवतः परिणामो येन कात्त्न्यभागविक्पेनाक्षिप्येत, अविद्याकल्पितेन तु नामरूपलक्षणेन रूपभेदेन व्याकृताव्याकृतात्मना तत्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयेन परिणामादि- व्यवहारास्पदत्वं ब्रह्म प्रतिपद्यते, न च कलपितं रूपं वस्तु स्पृ्ञति, न हि चन्द्रमसि तैमिरि

(१) समर्थमवि सहकार्यपेक्षं सत क्रमेण कुर्यादित्याश द्वामपनयन्द्वितवत्वयुक्क्ताम तुपपत्तिमा हड्ा - दवतीयतया चति। (२) अत्र कल्पतरुकारमतेन 'साधयत्येवे'न्येव पाठः, 'साधययेवेति साधनमित्यर्थ इति टीकनात, किन्तु पाचीनपुस्त केष्वस्येवोपलब्धेरयमेव सुद्रितः। (३) आध्ययनादिबाह्य कारणानपेक्षा इत्यर्थ। (४) ननु मायाया अप्यकमत्वात्कथमक्रमात्कारणात्कार्यक्रमरतवड कार्यक्रमेणेति। तस्या माया- या: परिपाकस्तत्तत्कार्यसर्ग प्रति पाष्कल्यम, तक्ष्य क्र मोडि कार्यक्रमान्यथानुपपत्या कल्प्य इत्यर्थः । (५) पूर्वमविद्यासाचिव्यादसहायत्वमशिद्धमित्युक्त्त म धुन ङ्गीकृ्यापि तदनकान्तिकत्वमाह एकस्मा दपीति। शरे उत्पन्नं कर्म पूर्वाकाशपदेशवभाग उत्तरमदेशसैयोग शरे च वेगारुपसंस्कार जनयतीत्यनैकान्तम्।

पा०१ सू०२८-३३] कत्स्पसत्तवाधिकरणम्। २३७

ककष्य द्विरवकल्पना चन्द्रमस्ो द्वित्वमावहति, तदनुपपर्या वा चन्द्रमसोऽनुपपत्तिः, तर्माद चास्तवी परिणामकल्पनानुपपद्यमानापि न परमार्थसतो ब्रह्मगोऽनुपपत्तिमावहति, तस्मात्पूर्व पक्षाभावादनारभ्यामेदमधिकरणमित्यत आह-"वेतनमेकमि"ति (पृ०४८८ पं० १२)। यद्यपि श्रुतिशतादैकान्तिकाद्वैतप्रतिपादनपरात् परिणामी वस्तुतो निषिद्धस्तथापि (१)क्षीरा दिदेवतादष्टान्तेन पुनस्तद्वास्तवत्वप्रसज्ञं पूर्वपक्षोपपत्या सर्वथाडयं पक्षो न घटयितुं शक्यत इत्यपबाध्य 'श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्, आश्मनि चैवं विचित्राश्च ही'ति सूत्राभ्याँ विवर्तटठीकरणे- ने कान्तिकादयलक्षण: श्रुश्यर्थः परिशोष्यत इत्यर्थः । (२)तस्मादस्त्यविकृतं ब्रह्म" (पृ० ४९० पं० ७) तश्वतः । "ननु शब्देनापी'ति चोद्यमविद्याकल्यितत्वोद्धाटनाय, न

प्रकाशन्तराभा वाधतिस्वयवत्वसावयवत्वयोक्ष प्रकारयोर नुपपततेमव्नर्थप्रमणं शब् स्यादिति चोदार्थः। परिहारः सुगमः ॥ २६॥२७॥ सृ० आत्मनि चैवं विचित्राञ्च हि॥ २८॥ अनेन स्फुटितो मायावादः। स्वप्रदगात्मा हि मनसैव स्वरूपानुपमर्देन रथादीन्सजतिर।।। सू० स्वपक्षदोषाचच ॥। २९। चोदयति-"ननु नैवे'ति (पृ० ४९२ पं० १५)। परिहरति-"नैवञ्ञाती यकनैवे"ति। (३)यद्यपि समुदायः सावयवस्तथापि प्रत्येकं सत्वादयो निरवयवाः, नह्यसिति सम्भवः सत्वमात्रं परिणमते न रजस्तमसी इति, सर्वेषां सम्भूयपरिणामाभ्युपग मात। प्रत्येकं चानवयवाना कत्स्नपरिणामे मूलोच्छेदप्रसज्:, एकदेशपरिणामे वा सावय वश्वमनिष्टं प्रसज्येत। "तथाडणुवादनोपी'ति (पृ० ४९३ पं० ५)। वैशेषिकागा ह्यणुभ्यां संयुज्य व्यणुकमेकमारम्यते, तैखििर्वणुकेत्रयणुरुमेकमारभ्यत इति प्रक्रिया। तत्र द्वयोरण्वोरनवयवयो: संयोगस्तावणू व्याप्नुयादव्याप्नुवन्वा तत्र न वर्तेत, नह्महित सम्भव: स एव तदानी तन्न वर्तते न वर्तते चेति। तथा चोपयंघः पाशर्वस्था: षडपि परमाणव: समानदेशा इति प्रथिमानुपपतेरणमात्र: पिण्डः प्रमज्येत। अव्यापने या षडवयवः पर- माणुः स्यादित्यनवयवत्वव्याकोपः। अशक्यं च सावयवत्वमुपेतुम, तथा सत्यनन्तावयवत्वेन सुमेरुराजसर्षपयोः समानपरिणामत्वप्रसञ्ः तस्मार्समानो दोषः । आपातमात्रेण साम्यमुकत परमार्थतस्तु भाविकं परिणामं वा कार्यकारणभावं(४) वेच्छतामेष दुवारो दोषो न पुनर स्माकं मायावादिनामित्याह-"परिहनत्व"ति॥२९॥

(१) सावयवस्यैय नानारकार्योपादानतेति न्यायेन समन्वयस्य विरोधसंदेहे पूर्वाधिकरणीयक्षीरवृष्टा- मतेन परिणामित्वभ्रमे ततिरामात्सङ्गतिमह कीरादीति। (२) 'सष्मादविकृत प्रम्मेति' भाष्पं तदस्तीति तक्तात च इति च पदाष्याह्वारेग व्याचटे तम्मादिति। (३) अव्स्तुत्वात्पमुदायस्य न परिणामः, समुदायिष्वाप यदि सतवमात्रत्य पारणम न रजस्तम सोस्ततो मूलोच्छेदो न स्यान चतदस्तीत्याह यय्यप इति। (४) आरम्भम् ।

२३८ सटिप्पणभामरयां [अ० २

विचित्रशक्तित्वमुक्त श्रह्मणस्तत्र श्रुत्युपन्यासपरं सूत्रम्- सर्वोपेता च तदूदर्शनात् ॥। ३० । एतदाक्षेपसमाधानपरं सूत्रम्- सृ० विकरणत्वान्नेति चेत्तदुक्त्तम्॥३१॥ (१) कुलालादिभ्यस्ताव द्वाहकरणापेक्षेभ्यो देवादीनां बाह्यानंपक्षाणामान्तरकरणापेक्ष- सुषीनां प्रमाणेन दृष्टो यथा विशेषो नापन्होतुं शक्यः। (२)यथा तु जापरत्सष्टेर्बांह्यकरण- पेक्षायास्तदन रक्षान्तरकरणमान्रसाध्या हष्टा स्वप्ने रथादिसाष्टेरशक्यापह्ोतुमेवं सर्वेशके: परस्या देवताया आन्तरकरणानपेक्षाया जगत्सर्जन श्रयमाणं न सामान्यतो दृष्टमात्रेणापड् बमईतीति॥३०॥३१॥ सृ० न प्रयोजनवस्वात्॥ ३२॥। (३)न तावदुन्मत्तवदस्य मतिविभ्रमाज्जगत्प्रक्रिया, भ्रान्तस्य सर्वशञत्वानुपपत्तेः । तस्मा- रप्रेक्षावताSनेन जगत्कर्तव्यमू। प्रेक्षावतक्ष प्रवृत्ति: स्वपरहिताहितप्राप्तिपरिहारप्रयोजना सती नाप्रयोजनाल्पायासापि सम्भवति, किं पुनरपरिमेयानेकविधोच्चावच प्रपश्वजगद्विभ्र मविरचना महाप्रयासा। अत एव लीलापि परास्ता। अत्पायाससाध्या हि सा, न चेयमप्यप्रयोजना, तस्या अपि सुखप्रयोजनवश्वात्तादर्थ्येन(४) वा प्रवृत्ती तदभावे कुतार्थत्वानुपपसेः, परेषा चोपकार्याणामभावेन तदुपकाराया अपि प्रवृत्तेरयोगात्। तस्मात्प्रेक्षावतप्रवृत्तिः प्रयोजनक. तया व्याप्ता तदभावेऽनुपपजा ब्रह्मोपादानता जगतः प्रतिक्षिपतीति प्राप्तम् ॥३२ ॥। एवं प्राप्तेऽभिधीयते -- सृ० लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्॥ ३३॥ भवेदेतदेवं यदि प्रेक्षावत्प्रवृत्तिः प्रयोजनवत्तया व्याप्ता भवेत्ततस्तननिवृत्तौ निवर्तेत शिंशपात्वमिय वृक्षतानिवृत्ती, न त्वेतदस्ति प्रेक्षावतामननुसंहित प्रयोजनानामपि याहविछकीषु क्रियासु प्रवुततिदर्शनात, अन्यथा 'न कुर्वीत वृथा चेष्टामि'ति धर्मसूत्रकरतां प्रतिषेधो निर्वि- षयः प्रसज्येत, न चोन्मत्तान्प्रत्येतरसूत्रमर्थवत्तेषा तदर्थबोधतदनुष्ठानानुपपत्तेः। अपि चारष्टहेतुक्यात्पतिकी(५) श्वासप्रश्वासलक्षणा प्रेक्षावता किया प्रयोजनानुस्तनधानमन्तरेण रष्टा। (६)न चास्या चेतनस्यापि चैतन्यमनुपयोगि सम्प्रसादेऽपि भावादिति युकक, प्राइस्यापि

(१) सूत्रस्थं 'तदुक्तम्' इत्यंशं 'देवादिवदर्पी'ति सूत्रोफ्तिपरत्वेन व्याचष्टे कुलालादिम्य इति। (१) 'आत्मनि चवम्' इति सूत्रोक्किपर त्वेनापि व्याचष्टे यथात्विति। (१) यधेषं सर्वशक्ति ब्रह्म तथापि प्रयोजनामिसणध्यभावादकर्तृत्वमिति पूर्वपक्षमाह न तावदिति। () सुखार्थत्ेन, प्रवृत्ती प्रवृत्ते: प्राकू सुखाभावे सति कृतार्थत्वानुपपन्तेरित्यर्थः। (९) न दृष्ट: प्रयोजनोदेशलक्षणो हेतुरस्या इत्यवरेतुकी, औत्पत्तिकी पुरुषस्योत्पत्तिमारभ्य प्रवृ - ता। प्रयोजनमम्तरेणेत्येतदस्यैव विवरणमू। (६) स्वापादी प्रयोजनानभिसन्विरपे श्वामे साध्यामाववद्धेतोरि चेतनर्तृकत्व्याावान्य चार हत्याशक्याह नं चास्यामिति। जागदादी चेतनस्य जानतोपि चतन्यमस्या श्वासादिपवृत्तानुपयोगे सुषुस्ेवि तस्यामावादिति च न युक्कम्, कुतः ? पराजश्य सुषुप्तस्यापि स्वरूपचैतन्यापच्युतेरत्यर्थ।

पा०१ सू०३४ ] वैषम्यनैर्ध्ृण्याधिकरणम्। २३९

चैतन्याप्रच्युतेरन्यथा मृतशरीरेऽपि श्वासप्रश्वासप्रवृत्तिप्रसन्नात। यथा च स्वार्थपरार्थसम्प दासादितसमस्तकामानां कृतकत्यतयाऽनाकुलमनसामक्रामा नमेव लीला मा त्रा्स्य्यनुनि- ष्यादिनि प्रयोजने नैव तदुडेशेन प्रवृत्तिरेवं ब्रह्मणोऽपि जगत्सर्जने प्रवृत्तिर्नानुपपभ्ा। (१)दष च यदल्पबलवीर्यबुद्धीनामशक्यमतिदुष्करं वा तदन्येषामनल्पबलवीर्थबुद्धीनां सुशकर्माषत्करं वा, नहि वानरैमारुतिप्रभृतिभिर्नगैन बद्धो नरिनिधिरगाधो महावत्वानाम्, न चैष पार्थेन शिलीमुखैन बड्धो, न चायं न पीतः संक्षिप्य चुलुकेन हेलयेव कलशयोनिना महामुनिना, न चादयापि न दश्यन्ते लीलामात्रविनिर्मितानि महाप्रासादप्रमदवनानि श्रीमन्नृगनरेन्द्राण- मन्येषां मनसापि दुष्कराणि नरेश्वराणाम्। तस्मादुपपननं यहच्छया वा स्वभावाद्वा(२) लीळया वा जगत्सर्जनं भगवतो महेश्वरस्येति। (३)अपि च नेयं पारमार्थिकी सषिरयेनातु युज्येत प्रयोजनमपि त्वनाद्यविद्यानिबन्धना, अविद्या च स्वभावन एव कार्योन्मुखी न प्रयो- जनमपेक्षते, नहि द्विचन्द्रालातचक्रगन्घर्वनगरादिविभ्रमाः समुहदिष्टप्रयोजना भवन्ति । (४)न च तत्कार्या विस्मयभयकम्पादयः स्वोत्पत्तौ प्रयोजनमपेक्षन्ते। (५)याच चैतन्यच्छुरिता जगदुत्पादहेतुरिति चेतनो जगदोनिराख्यायत इत्याह-"न चयं परमार्थविषये"ति। (प्ृ० ४९६ पं० ९१)। अपि च न ब्रह्म जगत्कारणमपि तत्तया विवक्षन्त्यागमा अपि तु जगति ब्रह्मात्मभावं, तथा च सष्ठेरविवक्षायां तदाश्रयो दोषो निर्विषय एवेत्याशयेनाह- "ब्रह्मात्मभावे"ति॥ ३३ ॥ मू० वैषम्यनैघृण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति॥३४॥ (६) अतिरोहितोSत्र पूर्वः पक्ष, उत्तरस्तूच्यते-उच्चाव चमध्यमसुखदुःखभेदवत्प्राणभ र्प्रपथं च सुखदुःखकारणं सुधाविषादि चानेकविधं विरचयतः प्राणमृद्भेदोपात्तपापपुण्यक- मोतिशयसहायस्यात्रभवतः परमेश्वरस्य न वैषम्यनैधृण्ये प्रसज्येते । (७)नहि सभ्यः सभार्या नियुक्तो युक्तवादिनं युकतवाद्यसीति चायुक्तवादिनमयुक्तवाद्यसीति ब्रुवाण: सभा- पतिवा युक्त्तवादिनमनुगृहन्नयुक्तवादिनं च नि्गेहन्ञनुरक्तो द्विष्टो वा भवत्यपि तु मध्यस्थ

(१) ननु यदद्वायाससाष्य तत्पयोजनामिसन्धिपूर्वकमित व्याप्तिरभिमता, तथाच न लीलादौ व्यन- चारस्तभाइ दष चेति। यदप्यस्मदाद्यपेक्षया जगडडायासस्नाध्यं भाति, तथापि नं बझ्मापेक्षयेति न भयोजना- भिम्ननधयापात इत्यथे: । (२ ) नियतानमित्तमनपेक्ष्य यदा कदाचित्मवृष्युदयो यदच्छा। स्वभावतस्तु स एष यावडस्तुमावी यथा श्रामादाषिति विशेष:। (१) यडुकं न ताषदुन्मत्तस्येव अतिभ्रमाञ्जगत्मक्रियेति, तत्र मामूदुम्मनं ग्रझम भवति तु जीवावि याविषयीकृत अगदिवर्ताधिष्ठानन्तथाच न सुष्ी पयोजनपर्यनुयोगो युक्त्त इत्याह अवि चेति। (४) विश्रमाणा प्रयोजनानपेक्षायमपि तत्कार्यस्य तदपेक्षा स्पादित्याकाशादेश्रमकार्यस्य तदपेक्षा माशंक्याड न चेति। (५) नन्बवियाया हेतुत्वे कथ बम्म कारणमत आह सा चेति। छुरिता-मिश्रिता । (६) यो विषमसृष्टिकर्ता स सबधो, ब्रम्म च विषम सृजतीत्यनुमानेन समन्वयस्य विशोधसनदेहे पूंर्व लीकया सत्रदु्त्वं यदुक्क तदेव कर्मादिसापक्षस्य न युक्तमनीश्वरत्वपस्ककर्निवेक्षे ा्मता नतिरिति जनाना पूर्वपक्ष: स्पष्ट इति भाय: । (•) उकाई नानुमाने व्यमिचारमाह् नहीति।

२४० सटिप्पणभामत्यां [अ०२

इति बीतरागद्रष इति चाख्यायते, तद्वदीश्वरः पुण्यकर्माणमनुगृह्नन्नपुण्यकर्माणं च निगृह नमध्यस्थ एव नामव्यस्थ: । एवं ह्यसावमध्यस्थः स्यादययवत्याणकारिणमनुगह्नोयात्कल्याण कारिणं च निगृहायान त्वेतदस्ति। तस्मान् वैषम्यदोषोडत एव न नैधृव्यमपि संहरतः समस्तान्प्राणमृतः। स हि प्रणभृत्कमश्तयाना वृत्तिनिरोधसमयरतमतलक्कयन्नयमयुक्क कारी स्यात्। न च कर्मापेक्षायामीश्वरस्वशवर्यव्याघातः । (१)न हि सेवादिकर्मभेदापेक्षः फलभदाद: प्रभुरप्रभुभवति। (२)न च 'एष ह्येव साधु कर्म कारयति यमेभ्यो लोके, भ्य उन्निनीषते, एष एवासाधु कर्म कारयति तं यमधो निर्नाषत' इति श्रुतेरी इवर एष द्वेषपक्षपातार्भ्या साध्तसाधुनी कर्मणी कारयित्वा स्वग नरक वा लोके नयति, तम्माद्वैषम्यदोपप्रसङ्गान्नेश्वरः कारणमिति वाच्यम्। विरोधात, यत्मात् 'कर्म कारयित्वेश्वरः प्राणिनः सुखदुखिनः सृजतीति श्रुतेरवगस्यते, तर्मान्न सृजतीति विरु. दधसभिधीयते। (३)न च वैषम्यमात्रमत्र बरूमो न त्वीश्वरकारणवं व्यासेधाम इति वक्तव्यम्, किमतो! यद्येवं तत्मादीश्वरस्य सवासनवलेक्षापरामर्शमभिवदन्तीना भूयसीरना श्रुर्तानाम नुमहायात्निनषतेऽधो निनीषत इत्येतदपि तज्जातीयपूर्वकर्माभ्यासवशात्प्राणिन इत्येवं ने यम्, यथाहु :- जन्म जन्म यदभ्यस्तं दानमध्ययनं तप:। तेनैवाभ्यासयोगेन तच्चवाभ्यसते नरः ॥ इति। (४) अभ्युपेत्य च सषटेस्तात्विकत्वमिदमुक्तमनिर्वाच्या तु सृष्टिरिति न प्रस्मर्तव्य मत्रापि, तथाच मायाकारस्येवाङ्गसाकल्यचैकल्यभदेन विचिन्नान्पाणनो दर्शयतो न वैषम्यदोषः सहसा संहरतो वा न नैर्धृण्यमेवमस्यापि भगवतो विविधविचित्रप्रपश्वमनिर्वाच्यं विश्वं दर्शयतः संहरतथ् स्वभावाद्वा ललिया वा न कव्िद्दोषः ।। ३४।। इति स्थिते शङ्टापरिहारपरं सूत्रम्- मृ० न कर्माविभागादिति चेन्नानादित्वात्॥। ३५॥ शशोत्तरे अतिरोहितार्थेन भाष्यप्रन्थेन व्याखयाते।। ३५ । अनादित्वादिति सिद्धबदुक्तं तत्साधनार्थ सूत्रम्- मू० उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च॥ ३६॥

(१) सापेक्षत्त्रेऽनीश्वरत्वमाशंक्य व्यमिचारमाह न हि सेवेति। (२) कर्मापेक्षत्वेन वैषम्ये परिहृतेि विषमकर्मप्रेरकत्वेन वैषम्यं स्यादि वाशकयोत्तरयति न चैष इति। (३) किमन्र ईश्वरस्व विषमसर्जनेऽनीश्वरत्वापत्या नाय विषमस ष्टकतैव्यनुमीय्ते वादिनोत ईशवरो रगादिमान् विषमल्रष्दुत्वादिति वैषम्यमुद्धाव्यते ? तत्र नाथः, विराधादैत्युक्तम्, सूत्रागमविरोध एवं 'यस्मा त्कर्मे'ध्यादित्शुत्या प्रदर्शितः । द्वितीयं निषेधति न चति। यद्ेवं वशम्यमनुमितं किमते। निरवयत्वस्या श्तिसतिद्ध त्वेनाततकालतातादवस्थ्यदित्यर्थः। तदेवाह तस्मादित्यादिना। ईश्वरः पर्जन्यबमृष्टमाते कारणम् वैषम्ये तु बीजवत्तत्तत्माणिकमेवासने इति नेश्वरस्य सावयतेति भाव: (४) अपिच वेदान्तिमते सृष्टे्मीयामयत्वांत्तादशसृष्िक तृत्वेन रागादिमरवानुमाने व्यमचारोपी्याड।

पा०१ सू० ३७ ] २४१

(१)अकुते कर्मणि पुण्ये पापे वा तत्फलं भोक्तारमध्यागच्छेत्, तथा च विधितिषेधशाख् मनथर्क भनेत् प्रवृत्तिनिवृत्त्य भावादिति मोक्षशात्स्य चोक्तमानर्थक्यम्। न चाविद्या के वलेति (पृ० ४९९ पं० ६) (२)लयाभिप्रायम्। (३)विक्षेपलक्ष गाविद्यसंस्कारस्तु कार्यत्वातस्वोत्पतौ पूर्व विक्षेपमपेक्षते, विक्षेपश्च मिथ्याप्रत्ययो मोहापरनामा पुण्यापुण्य प्रवृत्ति हेतुभूतरागद्वेषनिदानं, स च रागादिभि: सहितः स्वकार्यैन शरीरं सुखदुःखभोगायतनमन्तरेण सम्मवति। नच कर्मा न्तरेण शरीरम्, न च रागद्वेषावन्तरेण कर्म, न च भोगसहितं मोहमन्तरेण रागद्वेषी, न च पूर्वशरीर मन्तरेण मोहादिरिति पूर्वपूर्वशरीरापेक्षो मोहािरेवं पूर्वपुर्वमोहाद्यपेक्ष पूर्वपूर्वशरीरमि स्यनादितवात्र भगवती चित्तमनाकुलयति। तदेतवाह-"रागादिकलेशवासनाक्षित्- कर्मापेक्षा त्वविद्या वैषस्यकरी स्यादि"तत। रागद्वेषमोहा रागादयहत एव हि 3ुरुषं संसारदुःखमनुभाव्य क्वेशयन्तीति क्ेशास्तेषा वासना: कर्मप्रृत्यनुगुणास्ताभिराक्षिपानि प्रवर्तितानि कर्माणि तदपेक्षा लयलक्षणाडविद्या। स्यानेतत, भविष्यताऽपि व्यपदेशो (४)हो यथा 'पुरोडाशकपालेन तुषानुपवपतीश्त्यत आह-"न च घारयिष्यतत्यित"इति। तदेव- मनादित्वे सिद्धे 'सदेव साम्येदमप्र आसीदेकमेवाद्वितीयमि'ति प्राक सष्ेरविभागावधारणं समु दाचरदूपरागादिनिषेधपरं न पुनरेतान्प्रसुप्ानप्यपाकरोतीति सर्वमवदातम्॥।३६॥ सू० सर्वधर्मोपपत्तेश्र ।३७।। (५)अत्र सर्वज्ञमिति दृश्यते। सर्वस्य चेतनाधिष्ठितस्यैव लोके प्रवृत्तिरिति लोकानुसारो दर्शितः। "सर्वशक्ती"ति (पृ० ५०० पं० १३)। सर्वस्य जगत उपादानकारणं निमि- तकारणं चेत्युपपादितम्। "महामायमि"ति सर्वानुपपत्तिशष्का परास्ता। तस्माज्जग रकारणं ब्रह्मेति सिद्धम् ॥ ३७ ॥ इति श्रीवाचस्पतिमिश्रबिरचिते भगवत्पादशारीर कभाष्यविभागे भामर्स्यां द्वितायस्याध्यायस्य प्रथम: पादः ॥

(१) अकृताभ्यागमनसङ्ग व्याकरोति अकृते इति। तदङ्गीकारे भातौ दोषाबाह तथाचेति । (१) भ्रान्तिरूपाविद्याया विचिन्नतया वैषम्यहेतुत्वसम्भवात्कय भब्ये तस्या वैषम्यकरत्वनिषय इत्या- शंक्याह लयेति। (१) ननु तथापि भ्रमसंस्कारस्य वैषम्यहेतुं स्यान्तताह विच्षेपेति। तथा च त्रमसंस्कारस्य श्रम- सापेक्षत्वात्तस्य च रागाधुत्पादनद्वारा तत्साहित्येनव वैषम्यहेतुखं चशरीरात् तत्कर्मण, कर्म च रागेदवाभ्यां तो च मोहाख्याद्रमात्स व शरीरादिति चक्रकश्रमणमनादितां समादधातीति मावः । (v) अवयातनिष्पभ्ास्तुषान् पुरोडाशकपलनपि विगमयतीव्यतवघातसये कपलषु पुरो- डाश अ्रपणाभाषाङ्वविष्यच्छूपण मपेक्ष्य कपालाना पुरोडाश सम्बधकीर्तनमिति । (५) भाष्यकृता म।त्रे सर्वधर्मपपर्तति व्याचक्वाणे र्वञत्ाय: ाणर्मा ्रयुपपद्यनत त्यु- कम्, तदयुक्तमिष प्तिमाति लोके कस्यचिदवि कारणस्योक्तधर्मदर्शनाभावादत आह अन्नेति। जडपेरकत्वी कुलालादी दृष्टम् ब्रह्मण्यपि नियम्तरि तेनावतयं भाव्यन्तस्य सर्वभरेकत्वक्य श्षुतिसिद्धतयाधर्थात्सर्वश्ञत्वसिद्धिरेवं सर्वशक्तित्वादावपि योञ्यम्। २१ मा०

२४२ सटिप्पणभामत्यां [अ०२

सू० रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम्॥१॥ स्यादेतत, इह हि पादे स्वतन्त्रा-वेदानपेक्षा: प्रधानादिसिद्धिविषयाः सांख्यादियुक्तयो निराकरिष्यन्ते, तदयुक्तमशास्त्राङ्गतवात्, नहीदं शातमुच्छृङ्कलतकशास्रवत् प्रवृत्तमपि तु वेदान्तवाक्यानि ब्रह्मपराणीति पूर्वपक्षोत्तरपक्षाभ्यां विनिश्वतुम्, त्र क प्रसङ्गः शुष्कतर्कव रस्वतन्त्रयुक्तिनिराकरणस्येत्यत आइ -"'यद्यपीदं वेदान्तवाकयानामि"ति (पृ० ५०१ पं० ७)। नहि वेदान्तवाक्यानि निर्णेतव्यानीति निर्णीयन्ते, किन्तु मोक्षमाणाना तत्वज्ञानोत्पादनाय। (१)यथा च वेदान्तवाक्येभ्यो जगदुपादानं ब्रह्मावगम्यते, एवं सांख्या धनुमानेभ्यः प्रधानाद्चेतनं जगदुपादानमवगम्यते। (२)न चैतदेव चेतनोपादानमचेतनो पादानं चेति समुचेतुं शक्यम्, विरोधात। न च व्यवस्थिते वस्तुनि विकलो युज्यते। न चागमबाधितविषयतयानुमानमेव नोदयित इति साम्प्रतम्। सर्वेक्ञपगीततया सांर्याद्य ग मस्य वेदागमतुल्यत्वात तद्भाषितस्यानुमानस्य प्रतिकृतिसिंहतुल्यतयाऽबाध्यत्वाद्। तक्ष्मा त्तद्विरोधान्न ब्रह्मणि समन्वयो बेदान्तानां सिद्ध्यतीति न ततस्तत्वज्ञानं से दधुमर्हति, न च तर्वज्ञानाहते मोक्ष इति स्वतन्त्राणामप्यनुमानानामाभासीकरणमिह शास्त्रे संगतमेवेति। यद्येवं ततः परकीयानुमाननिरास एव कस्मात्प्रथमं न कुत इत्यत आह-वेदान्तार्थ निर्णयस्य चे"ति। ननु वीतरागकथारयां तत्त्वनिरणयमात्रमुपयुज्यते न पुनः परपक्षाधि क्षेपः स हि सरागतामावहतीति चोदयति -- "ननु मुमुक्षणा"मिति। परिहरति- "बाढमेवं तथापी"ति। तत्त्वनिर्णयावसाना वीिरागकथा, न च परपक्षदूषणमन्तरेण तत्वनिर्णयः शक्यः कर्तुमिति तत्त्वनिर्णयाय वतिरागेणापि परपक्षो दूष्यते न दुपरपक्षत यति न वीतरागकथात्वव्याह्ृतिरित्यर्थः । पुनरुकतर्ता परिचोध समाघते-"नन्वीक्षते". रिति (पृ० ५०२ पं० ४)। "तत्र सांख्या" इति । (३)यानि हि येन रूपेणास्थौ त्यादा च सौक्ष्म्यात्समन्वीयन्ते तानि तत्कारणानि, यथा घटादयो रुचकादयश्वास्थौल्यादा च सौक्ष्म्यात्मृत्सुवर्णान्बितास्तत्कारणास्तथा चेद बाह्यमाध्यात्मिकं च भावजातं सुखदुःखमोहा रमनान्वितमुपलभ्यते, तस्मात्तदपि सुखदुःखमोहात्मसामान्यकारणकं भवितुमर्दति। (४)तत्र जगत्कारणस्य येयं सुखात्मता तत्सत्वं, या च दुःखात्मता तद्रजो, या च मोहात्मता तत्तम इति त्रैगुण्यकारणसिद्धिस्तथा हि प्रत्येकं भावास्त्रैगुण्य वन्तोऽनुभुयन्ते। यथा मैत्रदारेषु पद्मा वत्या मैन्रस्य सुखं, तत्कस्य है तो:१ तं प्रति सत्वगुणसमुद्धवातू, तत्सपल्रीना च दुःखं, तत्कस्य हेतो? ताः प्रत्यस्या रजोगुणसमुद्भवाद, चैत्रस्य तु सवैणस्य तामविन्दतो मोहो विषादः, तत्क स्य हेतो: १ तं प्रत्यस्यास्तमोगुणसमुद्धवात्, पद्मावत्या च सर्वे भावा व्याख्याताः। तस्मातसवे (१) वेदान्तेरवे ज्ञानजनना्तिक परपक्षाक्षेपेण तव्राह यथाचेति। (१) नतु पमाणावगतान्युपादानानि जगति समुचीयन्ताम् तम्तथ इष पटेडत आह न चतदेवेति। (१) चेतनप्रकृतिक जगदिति प्रतिपादकस्य वेदस्य अतिरोधकमतुमानमाह यानि हीति। संयोगादै व्यमिचारवारणार्थमास्थील्यादित्युक्त्तम्, संयोगादयो हि न स्थूलपिण्डादारम्य कणपर्यन्तमनुंयन्ति। कुम्भी- पादानत्वं सत्वादिगुणाभरित मृद्र तत्वात्सत्तावदिति च वक्ररीत्यानुमानमत्र बोध्यम्। () ननु सुखाधारन्वतवेप जगतः कर्थ सत्त्ायात्मकमधानारम्यत्वमत आह तम्रेति। येय जगद्वेतो कार्यपशोभीता सुखायात्मता सा सस्वमित्यर्थः। विधेयापेक्षया नपुंसकत्वमू।

पा०२ सू० १ ] रचनानुपपश्याधिकरणम् २४३

सुखदुःखमोहान्वितं जगत्तसकारणं गम्यते। (१)तच्च त्रिगुण प्रधानं प्रधीयते क्रियतेऽनेन जगदिति प्रधीयते निरधीयतेऽ्स्मिन्प्रलयसमये जगदिति वा प्रधानं, तच्च मृत्सुवर्णवदचेतन चेतनस्य पुरुषस्य भोगापवर्गलक्षणमर्थ साधायेतुं स्वभावत एव प्रवर्तते, (२)न तु केनचि त्प्रवर्त्यते। तथा ह्याहु :- 'पुरुषार्थ एव हेतुर्न केनचित्कार्यते करणमि'ति। परिमाणादि भिरित्यादिप्रहणेन शशक्र्कितः प्रत्रुत्तेः कारणकार्यविभागादविभागाद्विश्वर्यस्य' (सां० का० १५) इत्यव्य कसिद्धिहेतवो गृह्यन्ते। एतांब्वोपरिष्टाश्ाख्याय निराकरिष्यत इति। तदेतत्प्र धानानुमानं दूषयति-"तत्र वदाम" इति (पृ० ५०३ पं० ४)। यदि तावदचेतनं प्रधानमनधिष्ठितं प्रवर्तते स्वभावत एवेति साध्यते, तदयुक्तम् समन्वयादददेतश्वेतनानघिष्ठित स्वविरुद्धचेतनाधिष्ठितत्वेन मृत्सुवर्णादी रष्टान्तघर्मिणि व्याप्तेरुपलब्घेर्विरुद्वत्वान्रहि मृत्सुवर्ण दार्वादय: कुळालहेमकाररयकारादिभिरनविष्ठिता: कुम्भरुचकरथाद्युपाददते, तस्मात्कृतकत्व मिव नित्यस्वसाधनाय प्रयुक्त साध्यविरुद्वेन व्याप्तं विरुद्धम(३)। एवं समन्वयादि चेतनानधि ष्टितत्वे साध्य इति रचनानुपपत्तेरिति दर्शितम्। (४)यखुच्येत-रषनतघर्मिण्यचेतनं तावदु पाशानं दृष्ट तत्र यद्यापे तच्चेतनप्रयुक्तमपि हश्यते तथापि तत्त्रयुक्तत्वं हेतोरप्रयोजकं बहि- रजत्वादन्तरशनं स्वचैतन्यमात्रमुपादानानुगतं हेतो: प्रयोजकम्। यथादुः- 'ध्याप्तेव्व हश्यमानाया: कब्विद्र्मः प्रयोजकः-इति। तत्राह-"न च मदादी"ति (पृ०५०४ पं० ७)। (५) सवभावप्रतिबद्धं हि व्याप्यं व्यापकमवगमयति। स च स्वभा- वप्रतिबन्धः शितसत्रमारोपितोपाधिनिरासे सति निश्चीयते। तननिथ्वयश्ान्वयव्यतिरेकयोर यतते। तौ चान्वयव्यतिरेकौ न तथोपादानचितन्ये यथा चेतनप्रयुक्ततवेऽपि परिसफुटौ तदल मत्रान्तरप्ररवेनेति भावः। एवमपि चेतनप्रयुक्ततवं नाभ्युपेयेत यदि प्रमाणन्तरविरोधो भवेत् प्रत्युत श्रुतिरनुगुणतरात्रेत्याह-"न चैव सती"ति। चकारेण सुखदुःखादिसमन्वयलक्षणस्य हेतोरसिद्धत्वं समुनिचिनोतीश्याह-"अन्वयाद्यनुपपच्तेश्चे"ति । आन्तराः खल्वमी सु. खदु:खमोह विषादा बाह्येभ्यक्षन्दनादिभ्योSतिविचिकिन्न प्रत्ययप्रवेदनीयेभ्यो व्यतिरिक्ता अध्यक्ष

(१) नतु चतनोपकारकल्वेन तम्पति गुणीभूतसुणन्नयात्मकस्य कर्थं प्रधानत्वमत आह तचेति। (२) चेतने प्रति गुणीभूतस्यापि सुणत्रयस्य सिद्धान्तसिद्वमायाया वैलक्षण्यमाह न तु इति 1 कर- णानामिन्द्रियाणां प्रवृत्ती यथा भोगापवर्गरूपः पुरुषार्थ: प्रवर्तक न तु तच्चेतनेन पेर्यते तथा गुणन्रयात्मक पधानमपीत्यर्थ:। (३) गुणनर्यं चतनानविष्ठितमेव जगत उपादान सम्वयादिति संखयानुमा नीय्ड्वे तो निव्यत्वा भाव्य 1 - सकृतकत्वस्पेव मृत्मुवर्णादौ कुलालादिचेतना षिठ्ठितत्व्यात्ताचेतनसम्वयो्ध्विर्रिद्ो हेतुरिति भावः। (४) मृदन्वितकुम्मवज्जगच्येतनाधिष्ठितपकृतिकं सत्वायन्तिवतत्वादति वेाव्यतुमनेउमाशङने य घुच्येत इति। यकस्मिम्साध्ये साधनद्यसन्निपाते एकतरसाधनपयुक्त व्याप्तिरितरत्रारोप्यते इति सोपा धिकत्वं, यथा निषिद्ध्यप्रयुक्त्ताव्यात्तिरधर्मत्वरय हसातवे समारो्यते, एवमेकस्मिसाधने समन्वयादौ पकृति गताचेत नत्व चेतना धिातत्व रूपसाध्यद्वयवत्यन्तरङ्गा चेतनत्वप्रयुक्त हेतुसाध्ययो्व्याततिर्व हिर ङ्गचे तनााधिष्ठित- त्वे समारोप्यत इति भवति सोपाधिकत्वमित्यर्थः। (५) नान्तरङगतवबहिरदृत्कृते व्यापकत्वे किन्तवव्यमिचारकृतेतरस्यापि महानसाद्वरुस्य

ति स्वभावेति । स्वमावपतिषद्ध मामोपधकववेन सम्बद्धम।

२४४ सटिप्पणभामत्यां (अ०२

मक्ष्यन्ते। यदि पुनरेत एव सुखदुःखादिस्वभावा भवेयुस्ततः स्वरूपत्वाद्वेमन्तेऽपि चन्दनः सुखः स्यात्। न हि चन्दनः कदाचिशचन्दनस्तथा निदाघेष्वपि कुङ्कुमपड्क: सुखो भवेत, नह्यसौकदा चिदकुङ्कुमपष् इति। एवं कण्टकः (१)ऋमेलकस्य सुख इति मतुष्यादीनामपि प्राणमृता सुखः स्थात्। नह्यसौ कश्षित्प्रत्येव कण्टक इति। तस्मादसुखादिस्वभावा अपि च- न्दनकुङ्कमादयो जातिकालावस्थाद्यपेक्षया सुखदुःखादिहे तवो न तु स्वयं सुखादिस्वभावा इति रमणीयम्। सस्मात्सुखादिरूपसमन्वयो भावानामसिद्ध इति नानेन तदूपं कारणमव्यक्तमुन्री र यत इति। तदिदमुक (२) शव्दाद्यविशेषेऽ्रपि च भावनाविशेषादिश्वति (प० ५०५ पं. २) भावना वासनासंस्कारहतद्विशेषात्क रभजन्मसरवर्तकं हि कर्म करभोचितामेव भाव नामभिव्यनक्ति, यथास्मै कण्टका एव रोचन्ते। एवमन्यत्ापि द्रष्टव्यम्। परिमाणादिति सांख्यीयं हेतुमुपन्यस्यति-"तथा परिमिनानां मेदानामि"ति। सेसर्गपूर्व कत्वे हि

तानि च सत्वरजस्तर्मांस्यवेति भावः तदेतत्परिमितत्वं सांख्यीयराद्वान्तालोचनेनानैका न्तिकमिति दूषयति-"सश्वरजहतमसा"मिति। यदि तावत्परिमितत्वभियत्ता, सा नभसोऽपि नास्तीत्यव्याप को हेतुः परिमाणादिति। (३)अथ न योजनादिमितत्वं परिमाणमि यता नभसो ब्रूम:, किम्त्वव्यावितामव्यापि, च नमस्तन्मान्रादेरनहि कार्य कारणव्यापि, किन्तु कारणं कार्यव्यपीति परिमितं नभसतन्मान्राद्यव्यापित्वात्। (४)हन्त सत्वरजस्तमां स्यपि न परहपरं व्याप्नुवन्ति, न च तत्वान्तरपूर्वकत्वमे तेषामिति व्यभिचारः। न हि यथा तैः कार्यजातमाविष्टमेवं तानि परस्परं विशन्ति, मिथः कार्यकारणभावाभावात्। (५)नरस्परसं सर्गर्त्वावेशक्वितिशक्तौ नाहति, न हि चितिशक्ति: कूटस्थनित्या तैः संसृज्यते, ततश तद व्यापका गुणा इति परिमिताः। एव चितिशक्किरपि गुणैरसंसृष्रेति सापि परिमितेत्यनैक्रान्ति कश्वं परिमितत्वस्य हेतोरिति। तथा कार्यकारणविभागोऽपि समन्वयवद्विरुद्ध इत्याह-'का- र्यकारणभार्वा्ति्व"ति। १ ॥ सृ० प्रवृत्तेश्च॥२॥ न केवलं रचनाभेदा न चेतनाधिष्ठानमन्तरेण भवन्त्यपि तु साम्यावस्थाया: प्रच्युतिवै षम्यं, तथा च यदुद्भृतं बलीयस्तदञ्जभिभृतं च तदनुगुणतया स्थितमज्गमेवं हि गुणप्रधान भावे सत्यस्य महदादौ कार्ये या प्रवृत्तिः सापि चेतनाधिष्ठानमेव गमयति, नहि चेतनाविष्ठानम- न्तरेण मृत्पिण्डे प्रधानेऽज्ञभावेन चक्रदण्डसलिलसूत्रादयोSवतिष्ठन्ते, तःमात्प्रवृतेरपि चेतनाधि

(१ ) उष्टरस्य। (२) किश्च यदि घटे मृदत् सुखादिकं शब्दादावन्वितं स्यात्तर्हि सवेरविशेषेण सुखादिकसुपलभ्येत घटे मृद्ून् तथापलश्धिरस्तीति योग्यातुपलब्ध्या हेत्वभावनिश्चय इत्याह शब्दादीति। विष्यस्थकत्वेऽवि पुरुषवास नावैचित्र्यात् कस्यचित्मुखबुद्धि: कस्यचिममोहबुद्धिर्दृश्यतेSतो विषया: सुखाद्यात्मका न भवन्तत्यिर्थः। (३) मांख्य: शङ्कते अथेति। (४ ) परिहरति हम्तेति। (५) एवं योजनादिमितत्वरूपे अव्यापितारूवे च परिमितत्वे दोषं प्रदश्य स्व्ासंमृत्तवस्तुमतत्वरूपे तत् दाषमाह परस्परेति। सत्त्वादीना चितिशकत्या आत्मनो परस्परं च संसर्गो नास्तत्यिर्थः।

पा०२ सू०२ ] रचनानुपपच्याधिकरणम्। २४५

छठनसिद्धिरिति शक्तितः प्रवृत्तेश्वेत्ययमपि हेतु: सांक्यीयो विरुद्ध एवेत्युकं वक्रोकत्या(१)। अत्र सांख्यश्चोदयति-"ननु चेतनस्यापि प्रवृत्तिरि"ति (पृ. ५०६ प० ६)। अयममिप्रायः-त्वया किलौपनिषदेनाहमद्ेतृन दूषायत्वा केवलस्य चेतनस्यैवान्यनिरपेक्षस्य जगदुपादानसवं निमित्तत्वं च समर्थनीयम्। तदयुक्तम्-केवलस्य चेतनस्य प्रवृत्तेैशन्तध- र्मिण्यनुपलब्घेरिति। औपनिषदस्तु चेतनहेतुकां तावदेष सांख्यः प्रतृततिमभ्युपगच्छतु पक्षा- रस्वपक्षमत एव समाधस्यामीत्यभिसन्विमानाह-"सत्यमेतत्" । न केवलस्य चेत- नस्य प्रत्तिर्द्ष्टति। सांख्य आह(२)-"न त्वचेतनसंयुक्तस्ये'ति। तुशब्द औपनिषदपक्षं व्यावतयति। अचेतनाश्रयैव सर्वा प्रृत्तिर्दश्यते न तु चेतनाश्रय कराचिद- पि। तर्मान्न चेतनस्य जगतसर्जने प्रवृत्तिरित्यर्थः। अत्रौपनिषदो गूढाभिसन्धि: प्रश्नपूर्वकं विमृशति-"किं पुनरत्रे"ति। अत्रान्तरे सांख्यो व्रते-"ननु यस्मित्नि"ति।न तावच्चेतनः प्रवृश्याश्रयतया तत्प्रयोजकतया वा प्रत्यक्षर्मीक्ष्यते, केवलं प्रतुत्तिस्तदाश्रयक्षा चेतनो देहरथादि: प्रश्यक्षेण प्रतययिते, तत्राचेतनस्य प्रवृत्तिस्तन्निमित्तैव न तु चेतननिमित्ता। सद्भावमात्रं तु तत्र चेतनस्य गम्यते रथादिवैलक्षण्याज्जीव्देहस्य। न च सद्भावमात्रेण कार रणत्वसिद्धिः। मा भूदाकाश उत्पत्तिमतां घटादानां निमित्तकारणमसति हि सर्वत्रेति, तद- नेन देहातिरिके सत्यपि चेतने तस्य न प्रवृति प्रति निमित्तभावोस्तीत्युक्तम्। (३)यतश्चा स्य न प्रवृत्तिहेतुभावोऽस्ति, अत एव प्रत्यक्षे देहे सति प्रवृत्तिदर्शनादसति चादर्शनाहेहस्यैव चैतन्यं लौकायतिका: प्रतिपन्नास्तथा च न चिदात्मनिमित्ता प्रवृत्तिरिति सिद्धम्। तस्मान्न रच. नाया: प्रवृत्तेवां चिदात्म कारणत्वसितिद्धिर्जगत इति औपनिषदः परिहरति-"तदभिधीयते न ब्रूम" इति (पृ० ५०७ पं० ४)। न तावत्प्रत्यक्षानुमानागमसिद्ध: शारीरो वा पर. मात्मा वाडसमाभिरिदानी साधनीय: केवलमस्य प्रवृति प्रति कारणत्वं वक्तव्यम। तन्न मृत शरीरे वा रथादौ वाऽनधिष्ठित चेतनेन प्रवृत्तेरदर्शनात तद्विपर्यये च प्रवृत्तिदर्शनादन्वयव्यति रेकाभ्यां चेतनहेतुकत्वं प्रवृत्तेनिश्चीयते, नतु चेतनसद्धावमात्रेण, येनातिप्रसज्ञो(४)भवेत। (५) भूतचैत निकानामपि चेतनाधिष्ठानादचेतनाना प्रवृत्तिरित्यत्राविवाद इत्याह-'लोकायति कानामपी"ति। (६)्यादेतत् देहः स्वयं चेतनः करचरणादिमान् स्वव्यापारेण प्रव

(१) चेतनानविष्ठितपधानसाधकत्पेन परोक्स्य पवृत्तेरिति हेतोरेव चतनाधिष्ठिताचतनसिद्धौ हेतु-

(२) इत्थं केवलस्य चेतनस्य प्रवृत्यभावमभ्युपगम्याचेतनस्य पवृत्तिश्वेतनारधीनेति समर्थिते सांख्य आहत्यर्थः। ( ३) न चेतनस्य प्रवृत्याश्रयत्वमित्यत्र लौकायतिकश्रमोऽपि लिङ्गमित्याह यतश्चेति। प्रवृत्तेर्वा हेतो- रिति शेष:। (४ ) अतिप्रसङ्न इति। आकाशस्य प्रवृशष्यन्वयमात्रम् चतन्यस्य तु व्यतिरेकोऽव्यस्तीति वैषम्यमतः

(५) लौकायतिकोऽवि चेतनाधीनामचेतनप्रवृत्ति मन्यते सांख्यस्तु ततोप्यकवकत्याह भृतेति। (६) रथादिवन्मूल कारणस्याप्यचेतनस्य चतनाधीनपरवृत्तिकत्व मतत्ृा द्विमश- इते कश्चित्स्यादेतदित्यादिना। रथादिपवर्तको देह एव तु चेतन इत्यविवेककिना पसिद्धिरनूदिता साक्षाघ - श्रेत्तनः सोडसङ्गत्वादप्रवर्तक इत्यर्थः।

२४६ सटिप्पणभामत्यां [अ०२

तयतीति युककं, न तु तदतिरिक्तः कूटस्थनित्यक्षेतनो ध्यापाररहितो ज्ञानकस्वभावः प्रतृ्त्य भावात्प्रवर्तको युक्त इति चोदयति-"ननु तवे"ति। परिहरति-"नायस्कान्तव दरूपहदिवच्चे'ति। "यथा च वा रूपादय" इति। सांख्यानां हि स्व्रदेशस्था रू पादय इन्द्रियं विकुर्वत, तेन तदिन्द्रियमर्थ प्राप्तमर्थाकारेण(१) परिणमत इति स्थितिः। सम्परति चोदक: स्वाभिप्रायमाविष्करोति-"एकत्वादि'ति। येषामचेननं चेतनं चास्ति तेषामेतशुज्यते 'वक्तुम्-चेतनाधष्ठितमचेतनं प्रवर्तत' इति। यथा योगानामौश्वरवादिनाम्। येषा तु चेतनातिरिकं नास्त्यद्वैतवादिनां, तेषां प्रवर्त्याभावे कें प्रति प्रवर्तकत्वं चेतनस्येत्यर्थः। परिहरति-"नाविद्येति (पृ० ५०८ पं० १)। कारणभुतया लयलक्षणयाऽविदयय। प्रकुसर्गोपचितेन च विक्षेपसंस्कारेण यत्प्रत्युपस्थापितं नाम रुप तदेव माया तावेशेना्य चादयस्यासकुत्परत्युक्तत्वातू। एतदुक्त भवति-नेयं सृष्टिर्वस्तुसती येनाद्वैतिनो वस्तुसतो द्वि तीयस्याभावादनयुज्येत। काल्पनिक्या तु सष्टावस्ति काल्पनिकं द्वितीयं सहायं मायाम यम्। यथाहु :- सहायास्ताइशा एव याहशी भवितव्यता।

भ्रमस्य रजतविभ्रमस्थेव शुक्तिकाधिष्ठानस्य शुक्तिकोपादानत्वमिति निरवद्यम् ॥२॥ सृ० पयोम्बुवच्चेत्तन्नापि।। ३।। यथा पयोम्बुनोथ्षेतनानीघीष्ठतयोः स्वत एव प्रवृत्तिरेव प्रधानस्यापीति शङ्कार्थः।तत्रापि चेतनाधिष्ठितत्वं साध्यं, न च साध्येनैव व्यभिचारस्तथासत्यनुमानमात्रच्छेदप्रसप्ारस वत्रास्य सुलभत्वात्। न चासाध्यम् अन्नापि चेतनाधिष्ठानस्यागमसिद्धत्वात्। न च सपक्षेण व्यभिचार इति शङ्कानिराकरणस्यार्थः । (२)साध्यपक्षेत्युपलक्षणम् सपक्षनिक्षिप्तत्वादित्यपि द्रष्टव्यम्। ननूपसहारदर्शनाित्यत्रानपेक्षस्य प्रवत्तिर्दर्शिता, इह तु सर्वस्य चेतनापेक्षाप्रवृत्तिः प्रतिपादयत इति कुतो न विरोध इत्यत आह-"उपसंहारदर्शनादि"ति (g०५०८प०१६)। सथूलर्दीश लेो काभि प्रायानुरोधेन तदुकं न तु परमार्थत इत्यर्थः ॥३ ॥ सृ० व्यतिरेकानव स्थितेश्चानपेक्षत्वात्॥४॥ (३)यदपि सांख्यानामी। विचिन्न कर्मवासना वासस रानं सा्या व्ायमपपि कर्मवासना: सर्गत्येशते, किन्तु प्रधानमेच स्वकार्ये प्रवर्तमानमधर्मप्रतिबद्धं सन्न सुखमयीं सृष्ठिं कर्तुमुत्सहत इति धर्मेणाधर्मप्रतिबन्धोऽ्पनीयते। एवमधर्मेण धर्मप्रतिबन्धोऽ्पनीयते दुःखमय्या सशै। स्वयमेव च प्रधानमनपेक्ष्य सृष्टी प्रवर्तते। (४)यथाहु ्निमित्तमप्रयोजकं प्रकतीना वर

(१) अथविषयज्ञानाकारण। (२) यदि पयोम्बुनो: सपक्षत्वमपि कथन्तह साध्यपश्चनिक्ितत्व.दिति भाष्यमत आह साध्यपक्षेन्यु पलक्षणमिति । (३) पधानस्य सहकार्यभावाप्तिद्वेः सूत्रभाष्यायोगपराशंक्याह यद्यपीति। सर्गस्य निर्माणे कर्मवासना न प्रभवतीति चत्क वर्हि तास्ाघुपयोगस्तत्रःड पधानमेवृति। (४) निमिन्तं धर्मादि, प्रकृतीना मूलप्रकृतेर्महदादिमकृतिविकृतानां चाप्रयोजकं स्वकार्ये सर्ग, किन्तु वर-

पा० २ सृ० ६७] रचनानुपपत्याधिकरणम् । २४७

णभेदस्तु ततः क्षत्रिकवदि'ति(पा.४सू.३)। (१)ततश्र प्रतिबन्धकापनयसाघने धर्माधर्मवासने अि संनिहिते इत्यागन्तोरपेक्षणीयस्याभावात्सदैव साम्येन परिणमेत वैषम्येण वा, न त्वयं कादाचित्क: परिणामभेद उपपद्ते। ईश्वरस्य तु महामायस्य चेतनस्य लीलया वा यदच्छया (२)वा स्वभाववैचित्र्याद्वा कर्मपीरपाकापेक्षस्य प्रवृत्तिनिवृत्ती उपपय्रेते एंवति ॥ ४॥ सू० अन्यत्राभावाच्च न तृणादिवत्।। ५। धनूपयुक्त हि तृणाल्लवादि यथा स्वभावत एव चेतनानपेक्ष क्षीरभावेन परिणमते न तु तत्र धेनुचतन्यमपेक्ष्यत, उपयोगमात्रे तदपेक्षत्वात्। एवं प्रधानप्रपि स्वभावत एवं परिणंस्यते कृतमत्र चेतननति शङ्कार्थः। धेनूपयुक्तस्य तृणादेः क्षीरभावे कि निमित्तान्तर मात्रं निषिध्यते, उत चेतनं, न तावननिमित्तान्तरम्। धेनुदेहस्थस्यौदर्यक्ष्य व्यादिभेदस्य निमितान्तरस्य सम्भवाद्बुद्धिपूर्वकारी तु तत्रापि ईश्वर एव सर्वज्ः सम्भवतीति शङ्कानिरा करणस्यार्थः। तदिदमुक्तं "किंचिहै वसस्पाद्य मिति ृ0 ५१० पं० १) ॥५॥ सू० अभ्युपगमेऽप्यर्थाभावात्॥ ६॥ पुरुषार्थापेक्षाऽभावप्रसज्ञात्। तदिदमुक्तम् -- "एवं प्रयोजनमपि किंचिन्नापेक्षि ष्यतइति। अथ वा पुरुषार्थाभावीदीत योज्यम्। तदिदमुक्तं "तथापि प्रधानप् वृत्त: प्रयोजनं विवेकव्यमिति। (३)न केवलं तारिविको मोगोडनाघेयातिश यस्य कृ टस्थनित्यस्य पुरुषस्य न सम्भवति, अनिर्मोक्षप्रमङ्गथ्-येन हि प्रयोजनेन प्रधानं प्रवर्तित तदनेन कर्तव्यं, भोगेन चैतत्प्रवर्तितमिति तमेव कुर्यान्न मोक्ष तेनाप्रवर्तितत्वादित्यर्थः। "अपवगश्चत्पागपी"ति। चितः सदा विशुद्धत्वान्नैतस्यां जातु कर्मानुभववासनाः सन्ति, प्रधानं तु तासामनादी नामाधारस्तथा च प्रधानप्रवृत्ते: प्राकू चितिमुक्तैवेति नापवर्गार्थमपि

ताभ्युपगमेऽपी"ति। (४)न तावदपवर्गः साध्यस्तस्य प्रधानाप्र्ृत्तिमात्रण सिद्धत्वात् भोगार्थ तु प्रवर्तेत, भोगस्य च सकृच्छन्दादयुपलब्धिमात्रादेव समाप्तश्वान्न तदर्थ पुनः प्रधान प्रव्तेतेत्ययत्नसाध्यो मोक्ष: स्याद। निःशेष शब्दादपभोगस्य चानन्त्येन समाप्ेरनुपपत्तेर ने. मोक्षप्रसङ्गः। कृतभोगमपि प्रधानमासत्वपुरुषान्यताख्यातेः कियासमभिह्वारेण भोजयवीति

णस्य प्रतिबन्धकस्य भदो भङ्गस्ततो निमित्त द्रवत क्षेतरिकवत-यथा क्ेत्रकारी केदाराद पूर्णात्केदारन्तर समं निम्न वा पिप्रवथिषुरपो न पःणिनाऽपकर्षति किन्तु वरगन्तास्षा भिनत्ति मिन्ने तस्मि्स्वयमेवापः केदा रन्तर प्वयन्ति तद्दिति पातञ्जलसूत्रार्थः। (१) तधयपनीते प्रततिबनधे पधानं सृजतु इत्यत आह ततश्े। ासदानीःि बन्ब इति सदैष सर्गः स्यादित्यर्थः । (२) यदृच्छयेति । यथास्मदादेस्तृणच्छेदादौ नियतनिमित्तानपेक्षा प्रवृत्तिरेषमित्यर्थः । (३) कीदृशोऽनधियातिशयस्य भोग इत्यादिभाष्यं व्याचष न केवलमिति। सिद्धातेव्यतातत्वि क भोगाभ्युपगमादवास्तवस्य न निषेध इत्यर्थः । (४) नन्वपवर्गार्थमपि प्रधानप्रवृत्तौ सत्या क्रमेण भोगमोक्षापपत्ते: योगैववर्याच्चाननतविकाराणं युग

२४८ सटिप्पणभामत्यां [अ०२

बेढू, अय पुरुषार्थाय प्रवृतं किमर्थ सश्पुरुषान्यथाख्यारति करोति। अपवगार्थमिति चेद्, (१)इन्तायं सकृच्छन्दादयुपभोगेन कृतप्रयोज नश्य प्रधानस्य निवृत्तिमात्रादेव सिद्ण्यतीति कृतं सत्वान्यतास्यातिप्रतीक्षणेन। (२)न चास्या: स्बरूपतः पुरुषार्थत्वम्। तस्मादुभयार्थमपि न प्रधानस्य प्रवृत्तिरुपपद्यत इति सिद्धोऽर्थाभावः। सुमममितरत। शङ्कते-"टकशक्ती"ति (पृ० ५०१ पं० ३)। पुरुषो हि हकूशक्तिः सराच हश्यमन्तरेणानर्थिका स्याद। न च स्वास्मन्यथवती, स्वात्मनि वृत्तिविरोधात। प्रधान च सर्गश्तिः सा च सर्जनीयमन्तरेणान अर्थका स्यादिति यत्प्रधानेन शब्दादि सृज्यते तदेव हक्छक्तेर्दश्यं भवतीति तदुभयार्थवत्त्वाय सर्जनमिति शङ्डार्थः। निराकरोति-"सर्गशक्त्यनुच्छेदवदि"ति। (३)यथा हि प्धानस्य सर्गशत्तिरेकं पुरुषं प्रति चरितार्थापि पुरुषान्तरं प्रति प्रवर्ततेSनुच्छेदात्, एवं दक्शकतिरपि तं पुरुषं प्रत्यर्थवत्वायानुच्छेदातसर्वदा प्रवर्तेतेस्यनिर्मोक्षप्रसङ्गः। सकद्दृश्यदर्श- नेन वा चरितार्थत्वे न भूयः प्रवर्तेतेति सर्वेषामेकपदे निर्मोक्ष: प्रसज्येतेति सहसा संसार: स० मुच्छिय्येतेति ॥ ६॥ सृ० पुरुषाइमवदिति देत्तथापि।७॥। नैव दोषाप्रच्युतिरिति शेषः । (४)मा भूतपुरुषार्थस्य शक्त्यर्थवत्त्वस्य वा प्रवर्तकत्वं पुरुष एव ट्कूशक्िसम्पन्नः पड्गुरिव प्रवृत्तिशक्तिसम्पन्न प्रधानमन्धमिव प्रवतयिध्यतीति श हा। दोषादनिर्मोक्षमाह-"अभ्युपेतहानं ताव'दिति। न केवलमभ्युपेतहानम्, अ• युरं चैतद्द वर हरशनालोचनेनेत्याह-"कथ चोदासीन" इति। निष्क्रियत्वे साधनं-"नि. गुणत्वा"दि ते। शेषमतिरोहितार्थम्॥७॥ सृ० अङित्वानुपपत्तेश्र॥८ ॥ यदि (५)प्रधानावस्था कूटस्थनित्या, ततो न तस्याः अ्रच्युतिरनित्यत्वप्रसन्नात्, य्यथाहु :- 'नश्यं तमाहुर्विद्वासो यः स्वभावो न नश्यती'ति। तदिदमुक्तं "हवरूपप्रणाशभया"दिति (पृ० ५१२ पं० ९) अथ परिणामि- नित्या, यथाहुः-'यस्मिन् विक्रियमाणेऽपि यत्तत्वं न बिहन्यते, तदपि नित्य'मिति, तत्राह- "बाह्मस्य चे"ति। यत्साम्यावस्थया सुचिरं पर्यणमत्कथं तदेवासति विलक्षणप्रत्ययोपनि पाते वैषम्यमुपैति। अनपेक्षस्य स्वतो वाऽपि वैषम्येण कदाचित्साम्यं भवेदित्यर्थः ॥८। सू० अन्यथानुमिता च ज्ञशक्तिवियोगात् ॥ ९॥ "एवमपि प्रधानस्ये'ति (पृ० ५१३पं० ३)। अज्वित्वानुपपत्तिलक्षणो दोषस्ता

(१) शम्दाधनुपलब्धिर्बुद्धिजीवभेदख्यातिर्वा8पवर्गः ांख्यैर्युपेयते? आधे दोषमाह इन्तेति। (२) अन््ये आह न चास्यो इति। उभयार्थ-भोगमोक्षार्थम्। (१) दुकशक्केः सर्वप्रधानकार्यविषयत्वे दोषमाह यथा हीति। एकदेशविषयतवे आड सकृद्दृश्येति । (४) अर्थाभावसूत्रोक्त दूषणमभ्युपच्छति इति चेदित्यनतसूत्रार्थेण माभूदिति। शक्त्यर्थवश्वस्य- जदुवशक्तिसर्गश वत्यर्थव स्वस्य । (५) अवस्थानाशेऽपि अवस्थावरता गुणानामनाशात 'स्वरूपप्रणाशमयात्' इति भाष्यासङ्गतिमाशंक्य विकल्पशन व्याचष्टे प्रधानावस्थेति।

पा०२ सू० १० ] २४९

वन्न भवद्धिः शक्यः परिहर्तुमिति वक्ष्यामः। अभ्युपगम्याप्यस्यादोषत्वमु्यत इत्यर्थः। सम्प्र

सृ० विप्रतिषेधाच्ासमञ्जसम्॥ १ ॥ "कचित्सप्तेन्द्रियाणी"ति। (१)वस्ज त्रमेव हि बुद्धीन्द्रियमने करूपादिम्रहणसमर्थ मेकम्, कर्मेन्द्रियाणि पक्च, सप्तमं च मन इति सप्तेन्द्रियाणि। "कचित् त्रीण्यन्ताकर- णानि" बुद्धिरहद्वारो मन इति। "क.चदेकं," बुद्धिरिति। शषमतिरोहितार्थम्। अत्राह सांख्य :- "नन्वापनिषदानामपी"ति। तप्यतापकभावस्ताव देकास्म त्रपप द्यते, (२) नहि तपिरस्तिरिव कर्तृस्थभावकः, किन्तु पचिरिव कर्मस्थभावकः। परसमवेतक्ि याफलशालि च कर्म, तथा च तप्येन कर्मणा तापकसमव्रेतक्रियाफलशालिना तापकादन्येन मवितव्यम्। (३)अनन्यत्वे चैत्रस्येव गन्तुः स्वसमवतेगमनक्रियाफलनगरप्राप्तिशालिनोप्यक. मेत्वप्रसन्ञात्, अन्यत्व तु तप्यस्य तापकाच्चैत्रसमवेतगमनक्रियाफलभाजो गम्यस्येव नगरस्य तप्यस्वोपपत्तिः तस्मादभेदे तप्यतापकभावो नोपपद्यत इति। दूषणान्तरमाह-"यदि चे" ति (पृ० ५१४ पं० १)। नहि स्वभावाद्गावो वियोजितुं शक्य इति भावः । (४)जल- घेक्ष वाचितरङ्गफेनादयः स्वभावाः सन्त आविर्भावतिरोभावघर्माणो न तु तैजलघि: कदा- चिदपि मुच्यते। न केवलं कर्मभावात्तप्यस्य तापकादन्यत्वमपि त्वनुभवसििद्धमेवेश्याह- "प्रसिद्धश्चायमि"ति। तथाहि -- अर्थोप्युपार्जनरक्षणक्षयरागवृद्धिहिंसा दोषदर्शनादनर्थंः स्न्नर्थिन दुनोति, तदर्थी तप्यस्तापकश्चार्थः, तौ चमौ लोके प्रतीतभेदौ, अमेदे च दूष- णान्युक्तानि, तत्वथमेकस्मिन्नदये अवितुमर्हत इत्यर्थः। तदेवमौपनिषद मतमसमज समुकत्वा सांख्यः स्वपक्षे तप्यतापकयोर्भेंदे मोक्षमुपपादयति -- "जत्यन्तरभावे खि" ति (पृ० ५१५ पं० १)। दुग्दर्शनशवत्योः किल संयोगस्तापनिदानं, तक्ष्य हेतुरविवे कदर्शनसंस्कारोऽविद्या(५), सा च विवेकख्यात्या विद्यया विरोधित्वा्वनिवर्त्यते, तृ तद्वेतुकः संयोगो निवर्तते, तनिवृत्तौ च तत्कार्यस्तापो निवरतते। तदुकं पश्चशखाचार्येण- 'ततसंयोग हेतुविवर्जनात्स्यादयमात्यन्तिको दुःखप्रतीकारं' इति। अत्र च न साक्षात्पुरुषस्या· परिणामिनो बन्घमोक्षौ, किन्तु बुद्धि पत्वस्यैव चितिच्छायापत्या लब्घचैतन्यस्य। तथाहीष्ठा

(१) एकादशेन्द्रियाणां कर्थ सपत्वमित्याशङ्या बुद्धीन्द्रियाणां त्वगन्द्रियेऽनतर्ावमाह त्व्मामे वेति। ए्तदभिपायकमेव 'व्वगव्यतिरेकाउ' इति गौतमीयं पूर्वपक्ष (३१।५२) सूत्रम्। (२) नतु तप्य एवमास्तामस्तिरिव, तथाच तप्यतापकभावः कथमद्वेतघातकसतताह नहीति। कर्तृ- स्थभावक :- कतृनिष्ठफलः । (३) नतु क्रियाफलशालितित्वमार्र कर्मन्वमस्तु किं परेतिविशेषणेन, तथाच तत्तव तप्य स्यात्तत्राहान- न्यत्व इति। तथाच चत्रसमवेता गमनक्रिया तस्याः फलं नगरपातिस्तच्छलिन श्वैनस्य परत्वाभावादकर्मक

(४) ननु यथा समुद्रा स्वभावभूतैरवि पाच्यादिभिर्वियुज्यत एवमात्मापि तथ्यतापकमावाभ्यामित्यभाह जलधेक्षेति। (५) अत एव पातञ्वजलसूअकयम्-"दुग्वर्शनशवत्योः संयोगो हेयहेतुः, तस्य हेतुरविधे"ि च। (६) अविभागेति। बुद्धिसत्वस्य पुरुषादविवकोSविभाग: तेन जडाया अपि बुद्धे र्गुणस्वरूपा व धार

२५० सटिप्पणभामर यां [अ० २

बुद्धिसत्वमेवापवरज्यते, तथापि यथा जयः पराजयो वा योधेषु वर्तमानः प्राधान्यातस्वामि. न्यपदिश्यते एवं बन्मोक्षौ बुद्धिसत्वे वर्तमानौ कथचित् रुषेऽपदिश्येते, स ह्यविभागप त्या(१) तत्फलस्य भोक्तेति। तदेतदभिसन्धायाह-"इ्यादपि कदाचिम्मोक्षोप पत्तिरि"ति। (२)अन्रोच्यते "नैकत्वादेव तप्यतापकभावातुपत्तेः"। यत एकत्वे तप्यता. पकभावो नोपपद्यते एकत्वादेव, (३) तस्मात्सांव्यवहारिक मेदाश्रयस्तप्यतापकभावोस्माभिरम्पु. पेयस्तापो हि सांध्यहारिक एव न पारमार्थिक इत्यसकदावेदितम्। भवेदेष दोषो यदेक। त्मतार्या तप्यतापकावन्योन्यस्य विषयविषयिभावं प्रतिपद्येयातामित्यस्मदभ्युपाम इति शे षः। सांखयोऽपि हि भेदाश्रयं तप्यतापकमावं ब्रुवाणो न पुरुषस्य तपिकर्मतामाख्यातुमहींते, तस्यापरिणामितया तपिक्ियाजनितफलशालित्वानुपपतेः । केवलमनेन सत्वं तप्यमभ्युपेयं तापकं च रजः। दर्रशितविषयत्वात्त बुद्धिसश्वे तप्ये तदविभागापत्या पुरुषोऽ््यनुतप्यत इन न तु तप्यतेSपरिणामित्वादित्युक्तं, (४) तदविभागापत्तिश्वाविद्या, तथा चाविदाककतस्तप्यताप कभावस्त्वयाऽभ्युपेयः, सोऽयमस्माभिरुच्यमानः किमिति भवतः पुरुष इवाभाति। अपे च नित्यत्वाभ्युपगमाच्च तापकस्यानिर्मोक्षप्रसङ्गः। शङ्कते-'तप्यतापकशकत्योर्नित्य त्वेऽपी"ति (पृ० ५१६ प० ६)। सहादर्शनेन निभित्तेन वर्तत इति सनिमितः संयोग स्तदपेक्षत्वादिति। निराकरोति-"नादर्शनस्य तमस" इति (५न तावतपुरुषस्य त. शिरित्यु कम्। केवलमियं बुद्धिसत्वस्य तापकरजोजनिता, तस्य च बुद्धिसत्वस्य तामसवि पर्योसादातमनः पुरुषान्धेदमपश्यतः पुरुषस्तप्यत इत्यभिमानो, न तु पुरुषो विपर्यासतुषेणापि युज्यते, तस्य तु बुद्धिसत्वस्य सातत्विक्या विवेकख्यात्या तामसीयम विवेकख्यातिर्निवर्तनीया। न च सति तमसि मूले शक्याSत्यन्तमुच्छेतुम्। तथा विच्छिनापि छिनबदरीव पुनसतमसोदू भूतेन सत्वमभिभूय विवेव ख्यातिमणोद्य शतशिखराऽविद्याविर्भाव्येतेति वतेयमपवर्गकथा त- पस्विनी दत्तजलाज्जलि: प्रसज्येत। अस्मत्पक्षे त्वदोष इत्याह -- "औपनिषदस्य खिव" ति। (६)यथा हि मुखमवदातमपि मछिनादर्शतलोपाधि कल्पितप्रतिबिम्बभेदं मलिनतामुपैति, न च तद्ूस्तुतो मलिनं, नच बिम्बात्प्रतिबिम्बं वस्तुतो भिधते, अथ तह्मिन् प्रतिबबम्बे म. लिनादर्शोपधानान्मलिनता पद लभते, तथा चात्मनो मलिन सुखं पश्यन् देवदत्तस्तप्यते। यदा तूपाध्यपनयादूबिम्बमेव कल्पनावशात्प्रतिबिम्बं तच्चावदाम्मति त्ग्छत तदा स्य ताप: प्रशास्यति न च मलिनं मे मुखमिति। एनमविद्योपधानकल्पितावचछेदो जीव:

णमापनम्, अबुकूल:व्दादिज्ञानस्य विविक्कपुरुषज्ञानस्य च बुद्धिपरिणानत्वात बुद्धेरेव बन्धमोक्षा वत्यर्थ। (१) अविवेकपाप्तया। (२) वेदान्तिमतनेव्यर्थ:। (३) वास्तविके तप्यताप कविभागानुपपत्तिपक्षे इष्टापत्तिसुवत्वा्ा व्यावहारिके तनुपप्त्यभा ष्ष मा्डां तस्मा दिति । (४) अविभागापससताि वीरवत्स्त्येति तत्निमित्ता तपि: पुंसः सत्या स्यादत आह तदविभागा- पततिश्चेति। (५) तमसस्ततिव तुत्वमुण्पादयति न तावदिति। (६) तप्पस्य तमश्े निवृतत्योगत्परस्य तन्निमित्तततरनाश उक्क शिद्धानते त्ववद्यया अवस्तुत- स्तपि हे तोविधया निवृत्े मोक्षपपत्तिमाह यथा हीति।

पा० २ सू० ११] महद्दीर्घाधिकर णम्। २५१

परमात्मप्रतिबिम्बकल्प: कल्पितैरेव शब्दादिभिः संपर्कातप्यते न तु तत्व नः परमात्मनोऽस्ति ताप: । यदा तु'तत्त्वमस्रीत वाक्यश्रवणमननथ्यानाभ्यासपरिपाकप्रकर्षपर्यन्तजोऽस्य साक्षा रकार उपजायते तदा जीवः शुद्धबुद्धतत्वस्त्रभात्रमात्मनोऽनुभवन् निर्मट्टनिखिलस्रवासनक्केश· जाल: केदल: स्वस्थो भवति न चास्य पुनः संस्ारभयमस्ति तद्धेतोरवास्तवतवेन समूचकाषं कषितत्वात्। सांख्यस्य तु सतस्तमसोऽशक्यसमुच्छेदत्वादिति। तदिदमुक्तम्-"विका रभेदस्य च वाचारम्मणमासत्वश्रवणादि"ति॥१०॥ "पधानकारणवाद" इति (पृ० ५१७ पं८ ४)। (१)यथैत्र प्रधानकारणवादो ब्रह्मकारणवाद विरोध्येवं परमाणुकारणवादोऽप्यतः सोऽपि निराकर्तव्यः। एतेन शिषापरिग्र हा अपि व्याख्याता' इत्यस्य प्रपश्च आरभ्यते। तत्र वैशेषिका ब्रह्मकारणत्वं दूषयाँबभ् वुः। चेतनं चेदाकाशादीनामुपादानं तदारब्धमाकाशादि चेतनं स्यात । कारणगुणक्रमेण हि कार्ये गुणारम्भो दष्टो, यथा शुक्कैसतन्तुभिरारब्ध: पटः शुक्का, न जातवस कृष्णो भवति । एवं चेतनेनारब्घमाकाशादि चेतनं भवेन् त्वचेतनम्। तस्मादघेतनोपादानमेव (२)जगत्तचा चननं परमाणवः, सूक्ष्मात् खल्ल हथू उस्योत्पततिर्दश्यते, यथा तन्तुभि: पटत्यैवमंशुभ्यस्तन्तु ना मेवमप कर्षपर्यन्तं कारणद्व्यमतिसूक्ष्ममनवयवमवतिष्ठते, तथ परमाणुस्तत्य तु सावयव हवे Sभ्युपगम्यमानेऽनन्तावयवत्वेन सुमेरुराजसर्षपयोः समानपरिमाणत्वप्रसञ्ञ इत्यु कमू(३) तत्र च प्रथमं तावद (४)दष्टवत्क्षेत्रज्ञसंयोगात्परमाणौ कर्म, ततोऽसौ परमाण्तन्तरेण संयुज्य द्यणुकमारभते (५)बहवस्तु परमाणवः संयुक्ता न सहसा स्थूरमारभन्ते, परमाणुत्वे सति बहुत्वात, घटोपगृहीतपरमाणुवत्। (६) यदि हि घटोपगृहीता: परमाणबो घटमारभेरन् न घटे प्रषिभज्यमाने कपालशर्करायुलम्य्ेत, तेषामनारब्घत्वाद, घटरयैव तु तैरारब्घतघा त।(७)तथा सति मुद्रप्रहारादू घटविवाशे न किञ्चिदुपलभ्येत, तेषामनारब्घतवात्। तदवयवाना परमाणुनामर्तान्दियत्वात्। तस्मान्न बहूनां परमाणूना द्रव्यं अति समवायकार णत्वमपि तु द्वावेव परमाणू क्णु रुमारमेते। तस्य चाणुःवं परिमाणं परमाणुपरिमाणात् पा- रिमाण्डल्यादन्यदाश्वरबु्द्धिमेपक्ष्पोर्पन्ञा द्वित्वसंख्याSSरभते । न च व्यणुकार्भ्य। द्रव्य स्यारम्भो, वैयर्थ्यप्रसज्ञात्। तदपि हि अ्यणुरुमेव भवेश तु महत् (८)। कारणबहुत्वमहत्व प्रचयविशेषभ्यो हि महत्वस्योत्पतिः। न च दृव्यणुकयोमहत्वमारेत, यतस्ताम्या मारब्ध महद्द्रनेत् । नापि तयोबेहुत्यं, द्वितवादेव।

(१) तत्वज्ञानपधानस्यास्य शास्त्रस्य परमतनरासपरत्वाभवा 'तनियाकृतो निराकर्तव्य' इति च भाष्य- निर्देशायोगमाशंक्याह यथैवेति। श्रीतञ्रम्मज्ञानार्थ तन्निरास इत्यर्थः । (२) अत्र विमतमचेतनोपादानकं कार्यद्रव्यत्वात्संमतव देव्यतुमनाकारो दष्यः। (३) 'एतेन शिष्ठापरिग्रहा' इत्यत पूर्वपक्षे इत्यर्थः। (४) महापलये प्रयलामिघाताय्यभावात्कथं परमाणी कर्े तत्राह अद्श््वदिति। (५) मध्ये वाणुकाङ्गीकारे यु्तिमाह वहवस्त्विति। (६) उक्तातुमाने साध्यवैकल्यं दृष्टानते परिहरति यदि हीति। () परमाणुमिस्साक्षादटारम्भपक्षे विद्यमाने घटे संस्था नानुपलम्भ पसउजय नाशादू मपि तमाह तथासतीति। (८) परिमाणस्य स्वस्मानजातीयोत्कृष्टपरिमाणजनकत्वनियम देव्यर्थः ।

२५२ सटिप्पणभामत्यां [अ० २

न च प्रचय मेदस्तूलपिण्डा नामिव, तदवयवानामनवयवत्वेन प्रशिथिलावयव संयोगभेद- विरहाद। तस्मात्तेनापि तरकारणव्यणुकवदणुनेव भवितव्यं, तथा च पुरुषोपभोगातिशयाभा वाददष्टनिमितत्वाच्च विश्वनिर्माणस्य भोगार्थत्वात्ततकारणेन च घ्यणुकेन तनिष्पत्तेः कृतं ध्यणु काश्रयेण व्यणुकान्तरेणेत्यारम्भवैयर्थ्यादारम्भार्थवत्वाय बहुभिरेव व्यणुकैस्त्र्यणुकं चतुरणुकं पश्ाणुकं वा द्रव्यं महद्दीरधमारब्घव्यम्। अस्ति हि तत्रतत्र भोगभेदोऽसित च बहुत्वसंखये शवरबुद्धिमपेक्ष्योत्पञ्ना महत्वपरिमाणयोनिः । (१) श्रयणुकादभिरारब्घं तु कार्यद्रव्यं कारण बहुत्वादवा कारणमहत्त्वाद्ा कारणप्रचयभदाद्वा महङ्भवतीति प्रक्रिया। तदेतयैव प्रक्रियया कारणसमवायिनो गुणाः कार्यद्रव्यं समानजातीयमेव गुणान्तरमारभन्त इति दूषणमदूषणीके यते, व्यमिचारादित्याह -- (सृ०) महद्दीर्घवद्वा हस्वपरिमण्डलाभ्थान्।११॥ (१)यथा महद्दृव्यं त्र्यणुकादि हस्वाद् व्यणुकाजजायते, न तु महत्वगुणापेजनने ध् जुकगत महत्वमपेक्षते, तत्य हस्वरवात्। यथा वा तदेव त्र्यणुकादि दीर्घ हस्वाद् ब्यणु काउजायते, न तु तदूतं दीर्घत्वमपेक्षते, तदभावात। वाशन्दश्चार्थे S(३)नुक्तसमुच्चया थः। यथा व्यणुकमणुहस्वपरिमाणं परिमण्डलास्परमाणोरपरिमण्डलं जायत एवं चेतनाद्र ह्मणोडचेतनं जगभिष्पद्यते इति सूत्रयोजना। भाष्ये "परमाणुगुणवशषस्ति्व'ति पृ० ५१८ पं० ३) । पारिमाण्डत्यप्रहणसुपलक्षणम्-न व्यणुकेऽ्णुत्वमपि परमाणुवर्ति पारिमाण्डल्यमारभते, तस्य हि द्वित्वसंख्यायोनित्वादित्यपि द्रष्टव्यम्। इस्वपरिमण्डलाभ्या मिति सूत्रं गुणिपरं (४)न गुणपरम्। यदापि "द्वे द्वे ध्यणुके" इति पठितव्ये प्रमादादेकं द्वे यदं न पठितम्। एवं चतुरणुकमित्यादयुपपद्यते। इतरथा हि व्यणुकमेव तदपि स्यात्, न तु महदित्युक्तम्। अथ वा द्वे इति द्वित्वे, यथा 'धकयोर्द्विवचनैकवचने' इति। अत्र हि द्वित्वैकत्कयोरित्यर्थः। अन्यथा व्यकेष्विति स्यात्संख्येयाना बहुत्वात्। तदेव योजनीयम्- व्व्यणुकाधिकरणे ये द्वितवे ते यदा चतुरणुकमारभेते (५)संख्येयानां चतुर्णा धणुकानामारम्भ- कत्वातत्तते द्वित्वसंरये अपि आरम्भिके इत्यर्थः । एवं व्यवस्थितारयां वैशेषिकप्रक्रियाया तद्दूषणस्य व्यभिचार उक्तः। अथाव्यवस्थिता तथापि तदवस्थो व्यभिचार इत्याह- यदापि बहवः परमाणवः' इति। नाणु जायते नो हत्वं जायते हाते योजना। चोदयति-"अथ मन्यसे विरोधिना परिमाणन्तरेण" (पृ० ५१९ पं० १) स्व. (१) यदि द्वणुकगता संख्यैव प्र्यणुकगतमहत्त्वस्य कारणं तदा त्यणुकादिनिष्ठा संख्यैव तत्कार्यम- इत्त्वे हेतुरस्तु इत्याशंक्य तत्र महत्त्वादिसम्भवादनियम इत्याह वयणुकादिभिरिति। (१) सूत्रमुदाहृत्य व्याचषे यथेति। (३) यथाभुतसूपे परिमण्डलादपि महदारम्भो भाति स चायुक्त इति मत्वाह अनुक्ेति। अनुक्तमय दशयति यथेति। यथाक्रमं सून्ने ह्वर्वपरिमण्डलाभ्यां महद्दीर्घाणुवदिति सूचनाय वाशब्द इत्यर्थः । (४) गुणिपरमिति । परिमाणवद्दव्याभ्यां इव्यान्तरारम्भ उच्यते न तु गुणारम्भ इत्यर्थः। एतेन सूत्रे परिमाणान्तरारम्भकत्वनिषधान् युक्तमिति मत्युक्तम्। : (१) ननु द्वणुकमतद्विसयोः कथं चतुरणुकारम्मकत्व संख्याया इव्यारम्भकत्वायोगादत आह संख्येयानामिति।

पा०२ सू०१२] परमाणुजगदकारणत्वाधिकरणम् । २५३

कारण द्वारेणाक्रान्तत्वादिति। परिहरति-"मैवं मंस्था" इति। कारणगता गुगा न कार्ये समानजातीयं गुणान्तरमारभन्त इत्येतावतैवेष्ठसरिद्धौ न तद्वेत्वनुसरणे खदनीयं मन हत्यथः। अपि च सत्परिमाणान्तरमाक्रामति नासत, उत्पत्तेक्ष प्राक् परिमाणन्तरमसदिति कथम कामेत, न च तत्कारणमाक्ामति। पारिमाण्डल्यस्यापि समानजातीयस्य कारणस्याक्रमण. हेतोर्भाविन समानवलतयोभयकार्यानुत्पादप्रसञ्ञादित्या शयवानाह-"न च परिमाणान्त. राक्रान्तत्वमि"ति।न च परिमाणन्तरारम्भे व्यापृतता पारिमाण्डल्यादीनाम्, न च कारणबहुव्वादीनां सननिधानमसन्निधानं च पारिमाण्डल्यस्येत्याह-न च परिमाणान्त- रारम्भे" इति। व्यभिचारन्तरमाह-"संगोगच्चे"ति (पृ० ५१० पं० ५)। शङ्कने -- "द्रव्ये प्रकुत" इति। निराकरोति -- "न दष्टानते ने"ति। न चास्माकमय मनियमो भवरतामपीत्याह-"सूत्रकारोपी"ति। सूत्र व्यावषे-'यथा प्रयक्षाप्रत्य. क्षयोरि"ति। शेषमतिरोहितार्थम्॥ ११॥ उभयथापि न कर्मातस्तदभाथः ॥१२॥ (१)परमाणूनामाद्यस्य कर्मणः कारणाभ्युपगमेऽनभ्युपगमे वान कर्मातस्तदभाव: त ध्यणु कादिक्रमेण सर्गत्याभावः । अथवा यद्यणुममवाध्यद्द्ठमथ वाक्षत्रज्ञमाय, उभयाष तस्याचेतनस्य चेतनान विष्ठितस्याप्रवृत्ते: कर्माभावोऽस्व्सर्गा भा:। ) निमितका- रणतामात्रेम त्वीश्वरस्याधिष्ठातृत्वमुपरिष्ट(३)ननिराकरिष्यते। अथ वा संयोगो््र्थ वि भागोत्पर्यर्यमुभयथापि न कर्मातः सर्महेतोः संयोग्याभव् परयहेतोर्वि भागस्याभावाा तदभाव :- तयोः सर्गप्रलययोरभाव इत्यर्थः । तदततसूत्रं तात्पर्यतो व्याचषे-"इदानी परमाणुकारणवादमिश्ते (पृ० ५२१ पं० १०)। निराकार्यस्व्ररपमुरपततिपहि तमाह-"स व वाद" इति। "स्वानुगतैः"-(४)सवसम्बद्ैः। सम्बन्घश्ाधार्याधार- भून इहप्रत्ययहेतुः समवायः। पञ्चमभूनस्यानवयवत्वात् "तानीमानि चतवारि भूत्ञानी- हि'। "तत्र-परमाणुकारणवादे, इदममिधीयते" सूत्रम्। तत्र प्रथमाँ व्याख्यामाह- "कर्मवतामि"ति (पृ० ५२२ पं० १२)। अभिघातादीत्यादिप्रहणेन नोदनसंहकार- गुरुत्वद्रवत्वानि गृह्यन्ते। नोदन(५)संस्कार वभिघातेन समानयोगक्षेमौ गुहत्त्रवत्वे च पर. माणुगेत सदातने इति कर्मस्ातत्यप्रसङ्ग:। द्वितीयं व्याख्यानमाशङ्का(६) माह-"अथा• (१) प्रधानं चेतनानविष्ठितत्वात्र कारणं चत्तर्य्यणवस्तदधिष्ठिना हेतवो मविष्य-तीति सुखबोधाय सूत्रं तेधादी योजयति परमाणूनामिति। (२) नतु कर्मणश्चे तनान धिष्ठितत् मेवाससतिद्ध म्व रा्धिषठ्ठ तत्वात आह निमि त्तेत (३) पत्यु (त्र० अ० २ पा० सू० १७) रित्यत्र। (४) भाष्ये स्वानुगतैरिति न जातेरिव व्यक्तीनामनुगतत्व्रमुच्यते इत्याह स्वसम्बद्वैरिति। सम्ब- न्धोऽवि न संयोग हत्याह सम्ब्धशचेति। इहेति। इहपत्पयकार्यगम्यः समवाय इत्यर्थः। अनेन समवाये ममाणे प्रदुर्शितम्। (५) संसकारो वेगादि:। अभिघातः क्रियाविशिष्ट्वष्यस्य द्व्यान्तरेण संयोगविशेषः, यथोथमितनि पातितमुप्तलस्येलूखलेन, नोदनं तु संयुक्तस्य स एव संयोग: प्रयत्नविशेषापेक्षः यथा सकसंयोय क्षेपानुकूलप्रयत्रपेचः, निमितापेश्षत्वेन समानयोगक्षेमी नोदनसंसकारावित्यर्थ: । (६) इष्ट नेमित्तामवेवि अदृश्व्वदात्म संयोग दणुबु कर्मे त्याशङ्कापूर्वकमित्यर्थ । २२ भा०

२५४ सटिप्पणभामत्या [अ०२

हृष्ट" धर्माधर्मौं, "आद्यस्य कर्मण" इति (पृ० ५२३ पं० २)। "आतमनश्च"

बन्ध इत्यर्थः। "सम्बन्घस्य सातत्यादि'ति। यद्यपि परमाणुक्षेत्रज्ञयोः संयोग: पर माणुकर्मजस्तथापि तत्प्रवाहस्य सातत्यमिति भावः । सर्वात्मना चदुपचयाभाव, एकदेशेन हि संयोगे यावण्वोरेकदेशौ निरन्तरौ ताभ्यामन्ये एकदेशाः संयोगेनाव्याप्ता इति प्रथिमोपप द्यते, सर्वात्मना तु नैरन्तर्ये परमाणावेकस्मिन्परमाण्वन्तराण्यपि संमान्तीति न प्रथिमा स्यादित्यर्थः । शङकते-(२)यद्यपि निष्पदेशाः परमाणवस्तथापि संयोगस्तयोरव्याप्यवृत्तिरे- वंस्वभावत्वात्। कैषा वाचोयुक्तिनिष्प्रदेशं संयोगो न व्याप्नोतीति १(३)एषैव वाचोयुक्ति यद्यथा प्रतीयते तत्तथाभ्युपेयत इति । तामिमा शङ्गां (४)सुद्वारामाह-"परमाणूनां कल्पिता" इति। नह्यस्ति सम्भवो निरवयव एकस्तदैव तेनैव संयुक्तश्षासंयुक्तश्चति, भावाभावयोरेकस्मिन्नद्ये विरोधात्, आवरोधे वा न क्वचिदपि विरोधोऽवकाशमासादयेत्, प्तीतिस्तु प्रदर्शकल्पनयापि काप्यते, तदिदमुक्त 'कलपताः प्रदेशा' इति। तथा च सूद्धारेयमिति तामुद्धरति 'कल्पितानामवस्तुत्वादिति (पृ० ५२४ पं० १)। तृतीयां व्याख्यामाह-"यथा चादिसर्ग" इति। नन्वभिघातनोदनादयः प्रलयारम्भ समये कस्माद्विमागारम्भककर्महेतवो न सम्भवन्त्यत आह-"न हि तन्नापि किचि त्नियतमिति। यद्यपि शरारादिप्रलयारम्भेऽस्ति दुःखभागस्तथाप्यसौ पृथिव्यादिप्रलये नास्त:त्यभिप्रेत्येदमुदितमिति मन्तव्यम् ॥ १२॥ सू० समवायाभ्युपगमाच साम्यादनवस्थिते: ॥१३॥। व्याचष्टे "समवायाभ्युपगमाच्चे"ति। न तावत्स्वतन्त्रः समवायोऽत्यन्त भिन्नः समवायिभ्यां समवायिनी घटयितुमरईत्यतिप्रमङ्गात्, तस्मादनेन समवायिसम्बन्धिना सता समवायिनौ घटनीयौ, तथा च समवायस्य सम्बन्धान्तरेण समवायिसम्बन्घेऽभ्युगन्यमाने- नवस्था, (५)अथासी सम्बन्धि।यां सम्बन्धे न सम्बन्धानपुरमपेक्षते सम्बन्धिसम्बन्धन

(१) तथापीश्वरस्य चतन्यमस्तीत्याशंक्याह चेत्रज्ञस्येति। (२) शङकन इत्यस्य परमाणूनां कल्पिता इति वक्ष्यमाणप्रतीकप्रहणेनानुषङ्गः । नतु परैः क ल्पिता प्रदेशा नेष्यन्ते किन्तु परमाणै। संयोगस्य वृत्त्यवृत्ती इत्याशङ्कय वृश्त्यवृत्तिपक्षी व्याघातान्निरस्तौ, तथावि गत्यभावद्विशेषिको यदि परमाणी संयोगस्याव्या्यवृत्यर्थे कल्पितं प्रदेशं मन्येत सोडपि भाष्ये आशंक्य नि- रस्यत इति वक्तुं वृत्यवृत्तिपक्ष तावदाह यदपीति। (३) तत्र व्याघातमाह सिद्धान्ती एषैवेति। घटादिषु सयोगस्य वृत्त्यवृत्ती दृश्येते यदि तताध्यवयव विभागेन तर्हि यावत्परमाणु तथात्वे परमाणोञ् निरशत्वे संयोग एव न स्यादिति वृत्यवृत्ती एव तस्याव्य।- प्यवृत्तितेत्यर्थः । (४) सुपरिद्वारामापायेत्यर्थः। शङ्काय सूद्धारत्वसतिये एव वृत्त्यवृत्तिपक्ष दूषयति न ह्यस्तीति।

पिति। अनवस्थया पक्षे साध्याभावनिश्वयात्पक्षेतरस्याप्युपाधिता सम्बन्धिनोर्न घटयतुमईतीत्र्ः। म्ब न्धीति। परस्परं स्वस्य च ताभ्या सम्बन्धन मवित्िष्ट्त्वापादानं परमार्थ: स्ावो ् तथा तत दित्यर्थः।

पा०२ सू०१५ ] परमाणुजगदकारणत्वाधिकरणम् । २५५

परमार्थत्वात्, तथाहि नासौ भिन्नोऽपि सम्बन्धिनिरपेक्षो निरुप्यते, न च तस्मिन्सति स- म्बन्धिनी भवतस्तहमारस्वभावादेव समवायः समवायिनोन सम्बन्धान्तरेणेति नानवस्थेति चोदयति-'नन्विहपरत्ययग्राह्य" इति (पृ० ५२५ प० १)। परिहरति-(१) "नेश्यु व्यते, संयोगोप्येव'मिति। तथाहि-संयोगोपि सम्बन्धिसम्बन्धनपरमार्थो, न च तस्मिन्सति संयोगिनावसंयोगिनौ भवत इति तुल्यचर्चः । (२)पधुच्येत गुणः संयोगो न च दरव्यासमवेतो गुणो भवति, न चास्य समवायं विना समवेतत्वं, तक्मात्संयोगस्यास्ति सम. वाय इति शङ्कामपाकरोति "न च गुणत्वादि"ति। (३)यद्यसमवायेऽस्यागुणत्वं भवति कामं भवतु न नः काचिरक्षतिस्तदिदमुक्तं "गुणपरिभाषायाश्चे"ति। परमार्थतस्तु द्रव्याश्रर्यात्युक्तम्। तच्च विनापि समवायं स्वरूपतः संयोगत्योपपयते एव। न च कार्यत्वा रसमवाय्य समवायिकारणापेक्षितय संयोगसमवायीति युक्तम्, अजसंयोगस्यातथात्वप्रसन्गात्। अपि च समवायस्यापि सम्वन्ध्यधीनसद्भावस्य सम्बन्धिनव्वकस्य द्योरवा विनाशिेन वि नाशित्वात्कार्यत्वम्। नत्यस्ति सम्भवो गुणो वा गुणगुणिनी वाऽवयवी वाऽवयवावयविनी वा न स्तोऽप्यस्ति च तयो: सम्बन्ध इति। तस्मात्कार्यः समवायः। (४)तथा च यथैष निमि- तकारणमात्राधीनात्पाद,एवं संयोगोऽपि। अथ समवायोऽपि समवाध्यसमवायिकारणे अपेक्षते तथापि सवानवस्थेति। तस्मात्वमवायवत्संयोगोऽपि न सम्बन्धान्तरमपेक्षते। (५)यदयुच्येत सम्बन्धिनावसौ घटयति नारमानमपि सम्बन्धिर्भ्यो, तरिकमसावसम्बद्व एव सम्बन्धिम्या मेवं चेदत्यन्तभिन्नोऽसम्बदः कथ सम्बन्धिनी सम्बन्धयेत्। सम्ब्धने वाहिम्विन्ध्यावप सम्बन्धयेत। तस्मात्संयोग: संयोगिनो: सरमवायेन सम्बद्ध इति वक्तव्यम्। तदेतत्समवा य्यस्यानि समवायिसम्बन्धे समानमन्यत्राभिनिवेशात्तथा चानवस्थेति भावः ॥१३॥ सृ० नित्यमेव च भावात्॥१४॥ प्रवृत्तेरप्रवृत्तवेति शेषः। अतिरोहितार्थमस्य भाष्यम् ॥१४॥ सृ० रूपादिमत्वाच्च विपर्ययो दर्शनात् ॥१५॥ यत्किल भृतभौतिकाना (६)मूलकारणं तद्रूपादिमान्परमाणुर्नित्य इति भवद्विरम्युपेयते, (१) संयोगस्यापि स्वरूपसम्बःधपपत्तेः समवायो न स्यादित्यामिप्रायेग परिहरतीत्यर्थ:। किमसम्ब न्धत्वमुपाधि: अस्तमवायत्वं था ? नाथः, सेयेगे माध्याव्यातेिव्याह सयोगोपीति। समवायेन तुल्यन्यायता- र्संयोग प्यस्तम्बन्ध: प्रसज्येत नचैवं त्वयेष्यतेतः साध्याव्यातरत्यर्थ:। (२) अगुणत्वे सत्यसम्बन्धत्वं सम्बन्धापेक्षायामुपाधिस्तथाच न साध्याव्यात्तिरत्या शककते यघुच्े तेति (३) संयोगस्य गुणत्वमसिद्धमिति साध्याव्यात्तिस्तद्वस्थैवे्त्याहदकततिबवस पेक्षेपि संयोगे नारू गुणत्वे सत्यक्षम्बन्धत्वमरमन्मते तस्यागुणत्वात्सम्बन्धत्वाच्ातः साध्य्यात्यथ (४) समवायस्य कार्यत्वेऽपि समवायिकारणानपक्षत्वन समवायान्तरापेक्षा नास्तीति पभाकरमते प्रति बन्या समवायान्तरापेक्षासुपपादयति तथाचेति। (५) ननु संयोगस्यापि संयोगिभ्यामसम्बन्ध एवास्तु, तथा च कुतः प्रतिषन्दीति काश्ेदाशङते य धुच्येतेति। दूषयति तत्किमिति। (६) अत्र परमाणुपक्षत्वे आश्रयासतिद्धिर्वेदान्तिमतेो मूलकाणमिति। तथा मूाण ुयपक्ष सम्मतं परस्तर्वीद रूपादिम न्तहि सावयदत्वाय्यपा्यमतत नरयसति द्विरित्यर्थः।

२५६ सटिप्पणभामत्यां (अ० २

तक्य चेद्रूपादिमश्वमभ्युपेयते परमणुत्वनित्यत्वविरुद्धे स्थौल्यानित्यत्वे प्रसज्येयाता, सोडयं प्ररु्न (१)एकधमा्युपगमे धर्मान्तरस्य, नियता प्राप्तिर्हि प्रसङ्गलक्षणम्, तदनेन(२) प्रसक्े- न जगरकारणप्रसिद्धये प्रवृतं साधनं(३) रपादिम्तित्यपरमाणुसिद्धे: प्रच्याव्य ब्रह्मगोचरता नयिते। तदेतदवैशेषिकाभ्युपगमोपन्यासपुर्वकमाह-'सावयवानां दव्याणामि'ति (पृ. ५२६पं३)। (४) परमाणुनित्यत्वसाधनानि च तेषामुपन्यस्य दषयति-यच्च नित्यत्वे कारणमि"'ति।"सदि'ति प्रागभावाद् व्यवच्छिनति। "अकारणछ- दिश'ति घटादेः। "यदपि द्वितयमि"ति। लब्घरुपं हि कचितिकश्िदन्पत्र निषिध्यते, तेनानित्यमिति लौकिकेन निषेधेनान्यत्र नित्यत्वसद्धावः कल्पनीयस्ते चान्ये परमाणव हति। तथ। आत्मन्यपि नियत्वोपपतेः, व्यपदेशस्य च प्रतीतिपूर्वकस्य तदभावे नर्मूउस्याप दर्शनात्-यथे ह वटे यक्ष' इति। "यदपि नित्यत्वं तृतीयं कारणमविद्येति" (पृ० ५२७ पं०५)। यदि सर्ता परमणूनां परिदृश्यमानस्थूलकार्याणां प्रश्यक्षेण कारण प्र. हणमविद्या तथा नित्यत्वमवं सति व्यणुकत्यापि नित्यत्वम्। अथाद्रव्यत्वे सतीति विशेष्येत, तथासति न ध्णुके व्यभिचारः, तस्यानेकद्रव्यतवेनाविद्यमानद्रव्यत्वानुपपतेः। तथा्य कारण

मित्याह-"तस्य चे"ति।(५)अपि चाद्रव्यतवे सति सत्वादित्यत एवेष्टार्थसिद्धेरविद्येति व्यर्थम्। अथाविद्यापदेन द्रव्यवनाशकारणद्याविद्यमानत्वमुच्यते, द्विविधो हि दव्यनाशहेतुरवयव विनाशोऽवयवव्यतिषङ्गविनाशक्, तदुभयं परमाणौ नास्ति तस्मान्नित्य: परमाणुः। नच सुखादिभिव्यभिचार:(६), तेषामद्रव्यत्वादित्याह-'अथापी"ति । निराकरोति-"नाच्र इ्यमि"ति। यदि हि संयोगसचिवानि बहूनि द्व्याणि द्रव्यान्तरमारभेरन्निति प्रक्रिया सिर्येद, सिध्धेद् द्रथ्यद्वयमेव तद्विनाशकारणमिति, नत्वेतदस्ति, द्रव्यस्वरूपापरिज्ञानात्। न तावत् तन्त्वाधारस्तद्व्यतिरिक्त: पटो नामारति यः संयोगसचिवैस्तन्तुभिरारभयेतेत्यु कमघस्तात (७) षट्पदार्थाक्ष दृषयनमे वक्ष्यति, किन्तु कारणमेव विशेषवदवस्थान्तरम, पद्यमानं कार्य, (८)तन सामान्यात्मकम् , तथा हि मृद्धा सुवर्ण वा सर्वेषु घटरुचकादिष्व. (१) नन्वेवं रूपादिम त्वस्य ब्रह्मणि वेदान्तिमिरस्वीकारास्पक्षधर्मत्वास्तिद्वि: स्यादत आहैकेति। यदि पर्वतेनग्रिमत्व मभ्युपगम्यते तर्ह्यधूमवत्त्वं स्यादित्यादावममितस्यैवाभ्युनगममात्रेणापादकत्वदर्शनादिति भावः। (२) नतु आरोण्रूपेण तर्केण कर्थ पदार्थसिद्धिरत आहानिनेति। (३) साधनमिति। विमतं सोपादानं भावकार्यत्वात्सम्मतवदिति सामान्यतः प्रवृत्तमनुमानमुक्ततकों- पबृँहित जगदुपादानं न स्पर्शवद् न चाणु नित्यत्वादृत्यन्ताभाववदिततिर बाघ सकृतं नित्यव्याप कब्रविप्यं क्रियत इत्यर्थः । (४) सत्यपि स्पर्शादिमत्व मूलकारणस्य नित्यत्वमतुमाना्सिध्यर्तीत्यर्थात्सत्मंतिपक्षतामाशंक्य दूषय ति परमाणुनित्यत्मेति। (५) कारणाभावादेव नित्यत्वसिद्धेः कारणग्रहणोक्तिव्यर्थत्यत आडाविचेति। (६) परमाणुनित्यः अवयवविनाशवयववभागरहितत्वाा त्मवदत्यनुमने नित्यसुखवा दा हे तो खोपि द्रव्य वे सतीति विशेषणदानान व्र्यमिचार इत्यर्थः । (•) आरम्मणाधिकरणे (ब्र० अ० २ पा० १ सू० १४ )। (८) ननु विशेषावस्थापि संयोगपूर्वा स्यान्नत्याह तच्ेति। एक ह्यनुगतद्रव्यं कारणभूतं सामा्न्य न

पा०२ सू०१६] परमाणुजगदकारणत्वाधिकरणम् । २५७

नुगतं सामान्यमनुभूयते, न चैते घटरुचकादयो मृःसुवर्णाभ्यां व्यतिसच्यन्त इत्युक्त, अप्रे च वक्ष्यामः । तस्मान्मृरसुवर्णे एव तेनतेनाकारेण परिणममाने घट इति च रचक इति च व.पालशकराकणमिति च शकलकणिकाचूणमिति च व्याख्यायेते, (१)तत्र तत्रोपादानयोमृत्सुवर्णयोः प्रत्यभिज्ञानात्, नतु घटादयो वा कपालादिषु कपालादयो वा घटादिषु च रुचकादयो वा शकलादिषु शकलादयो वा रुचकादिषु प्रत्यभिज्ञायन्ते यत्र कार्य- कारणभावो भवेत्। (२)न च विनश्यन्तमेव घटक्षणं प्र्तात्य कपालक्षणोऽनुपादान एवो. रपद्यते तत्किमुपाशनप्रश्यभिज्ञानेनेति वत्तव्यम्, एतस्या अपि वैनाशिकप्रक्रियाया उपरिष्ठाद् निराकरेध्यमाणत्वात्। तत््मादुण्जनापायघर्माणो विशेषवस्थाः सामान्यस्योपादेयाः, सामा- न्यात्मा तृदानम्, (३)एवं व्यवस्थिते यथा सुवर्णदव्यं काठिन्यावस्थामपहाय द्रवावस्थया परिणतं न च तन्रावयवविभाग: सन्नपि द्रवत्वे कारणं परमाणूनां भवन्मते तदभावेन(४)

च काठिन्यद्रवत्वे परमाणोरतिरिच्येते, एवं मृद्वा सुवर्ण वा सामान्यं पिण्डावस्थामपहाय कुलाल हे मकारादिव्यापाराद घटरुचकाद्यवस्थामापय्यते, न त्ववयविनाशात्तत्संयोगविनाशाद्वा विनष्टुमहन्ति घटरुचकादयः, न हि कपालाद योऽस्योपादानं तत्संयोगो वाऽसमवायिकार मपि तु सामान्यमुपादानं, तच्च निश्यं न च तत्संयोगसचिवमेकत्वात्, संयोगस्य द्विश् रवनकास्मत्रभावात्। तरमात्सामाव्यस्य परमार्थसतोऽनिर्वाच्या विशेषावस्थास्तदाधष्ठाना भुजशादय इच रज्जवादुपादाना उपजनापायघर्माण इति साम्प्रतम्। प्रकतमुपसंहरति- "तस्मादि"ति (पृ० ५२८ पं० ३)॥ १५॥ सृ० उभघथा च दोषात् ॥१६ ॥ (६) अनुभुयते हि पृथिवी गन्धरूपरसस्पर्शात्मिका स्थूला, आपो रसरुपस्पर्शात्मका: सूक्ष्मा:, रूपरपरशात्मकं तेजः सूक्ष्मतरं, स्पर्शात्मको वायुः सूक्ष्मतमः । पुराणेपि क्मर्यते- आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समाविशत। द्विगुणस्तु तता वायुः शब्दस्पशत्मकोऽभवत्।।

तस्य सयोग इत्यर्थ: । कारणस्य सामान्यान्यकत्वमेवोपपादयति तथाहीति। (१) ननु व्यावृत्ता: कपालशकलादय एवं घटरुचकादानारप्स्यनते, किमनुगतदव्यकल्पमया इत्यत आह तभ तम्ति। उपादानव्यवस्थायाः तादात्म्यनिबंधनत्वात्तचानुवृत्तयोरेव महीहम्नोर्घटरुच कािष्वनुभूय- ते न व्यावृत्तेष्विति सामान्यात्मकमेव द्रव्यमुपादानमन्यथा कुम्भकारम्याप्युपादानत्वापत्तिरिति भावः । (२ ) बाद्धूमतमाशक्य निराकरोति न चेति । (३) 'तदा घृनका ठिन्यविलयनवदि'ति माष्यं व्याचक्षाण आह एवमिति। (४) नैयायिकमते परमाणोर्निरवयत्वेनावयव विभागाध्भावेन। (५) न केवलं परमाणुदृश्टनतेऽवयवीवभागायभाव उपजीव्यः किन्तु कार्यकारणमदाभावोडपीत्याह नचेति।

सावयवत्वप्रसञ्नमयुक्क्तममित्याशक्य, परमाणूना गुणसमुदायवं वव्तुं कार्यस्य गुणसमुदायत्वं तद्वृद्धिं ह्ासाभ्यां च स्थाल्यसैक्ष्म्ये दर्शयति अनुभूयत इत्यादिना ।

२५८ सटिप्पणभामत्यां [भ०२

रपं तथैवाविशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ। त्रिगुणस्तु ततो वहिः स शब्दस्पर्शवान् भवेद् ॥ शब्द: स्पर्शश्र रूपं च रसमात्रं समाविश्ञत्। तस्माच्चतुर्गुणा आपो विज्ञेयास्तु रसात्मिका ॥ शब्द: स्पर्शश् रूपं च रसचेद्न्धमाविशद्। संहतान् गन्धमात्रेण तानाचषे महीमिमाम्॥ तस्मात्पश्चगुणा भूमि: स्थूला भृतेषु दृश्यते । शञान्ता घोराक्ष मूढाक्ष विशेषास्तेन(१) ते इमृताः ॥ परस्परानुप्रवेशाद्धारयन्ति परस्परम्। तेन गन्धादय: परस्परं संहन्यमाना: पृथिव्यादयस्तथा च यथायथा संहन्यमानानामुप चयस्तथातथा संहतस्य स्थौल्यं यथायथाऽपचयस्तथातथा सौक्ष्म्यतारतम्यम्, तदेवमनुभवा गमाभ्यामवस्थितमर्थ वैशेषिकैरनिच्छद्भिरप्यशक्यापह्ववमाह-गन्घ"ति । अस्तु तावच्छ नदो वैशेषकरतस्य पृथिष्यादिगुणतेनानभ्युपगमादिति चत्वारि भूतानि चतुष्रिध्येकगुणान्यु• दाहतवान्। अनुभवागमसिद्धमर्थमुक्त्वा विकल्प्य दूषयति-"तद्वत्"। स्थूलपृथिव्यादि बत्। "परमाणवोऽपीशति। "उपचितगुणानां मर्त्युपचयात्'उपचितसंहन्य· मानाना, (२)संघातोपचयात् "अपरमाणुत्वप्रसङ्गः" स्थूरत्वादिति। (३)यस्तु ब्रूते न गन्धादिसंघातः परमाणुरपि तु गन्घाद्याश्रयो दरव्यं, न च गन्धादीना तदायकाणामुपचयीप द्रव्यस्योपचयो भवितुमर्हत्यन्यत्वादिति त प्रत्याह-"न चान्तरेणापि मूर्त्युपचयं" द्रव्यस्वरूपोपचयमित्यर्थः । कुतः?"कार्येषु भूतेषु गुणोपचये मूर्त्युपचयदर्शनात" (४) न तावत्परमाणवो रूपतो गृहयन्ते किन्तु कार्यद्वारा, कार्य च न गन्धादिम्यो भिन्नं यदा न सदाधरतया गृह्यतेपि तु तदात्मकतया तथा च तेषामुपचये तदुपचचितं दष्टमिति प रमाणुमिरपि तत्कारणैरेवं भवितव्यं, तथा चाऽपरमाणुत्वं सथू उत्रवादित्यर्थः। द्वितीयं विकलं दूषयति-"अकल्व्यमाने तूपचितापचितगुणत्वे" इति। "अथ सर्वे चतु. गुणा" इति (पृ० ५२९ पं० २)। यद्यप्यस्मिन्कलपे सर्वेषां स्थौल्यप्रसअस्तथाप्यतिस्फु- टतयोपेक्ष्य दूषयति-"तताण्ड्वपी"ति। वायो रुपवत्वेन चाक्षुषत्वप्रपङ्क इत्यपि दष्टव्यम् ॥ १६॥

(१) तेनेति। येन कारणेनामिलितास्तेन कारणेन स्थूला: सनतस्ते विशेषा व्यावृत्तव्यवहारवनतस्स्ा - स्विकत्वादिना शान्तघोरमूढरूपा परस्परं गन्धादीनामनुप्रवशाद्दव्यस्ज्ञा प्राव्य रसादय: पृथिवी भूत्वा गन्वी रूपादय आपो भूत्वा रसं स्पर्शादयस्तेजो भूत्वा रूपं शदस्पर्शसमुदायश्च वायुर्भूत्वा स्पर्श घारयन्तीत्यर्थ । (२) उपचयमात्रेण न सङ्कातात्मकमूर्नाधिक्यमतः स्य ्या्या। सङ्कति मर् शब्ट्व्याख्यानम्। (३) नेयायिक:, आगममनादृत्यव जरूते इत्यर्थः । (४) ननु वेदान्तिमि: परमाणुषु गुणोपचयान्मूर्त्युपचयः साध्यते तत्र च कार्येषु तदुपचयान्मूर्त्युप चयप्रदर्शन किमर्थ कृतम् ? न तावद्दृष्टान्तत्वेन प्रदर्शनं युक्कतं साध्यसमत्वात!, नावि हेतुखवेन व्यधिकरण व्वादिति नैयायिकाशककायामाह न तावदिति।

पा० २ सु० १७ ] परमाणुजगदकारणत्वाधिकरणम् २५९

सृ० अपरिग्रहाच्वात्यन्तमनपेक्षा ॥।१७ ।। निगदव्याख्यातेन भाष्येण व्याख्यातम्। संप्रत्युःसूत्रं भाध्यकद्वैशेषिकान्त्रं दूषयति- "अपि च वैशेषिका" इति। द्वव्याधीनत्वं द्रव्याधीननिरूपणत्वं,(१) न हि यथा गता. श्वमहिषमातञाः परस्परानधीननिरूपणाः स्वतन्त्रा निरूप्यनते, बहयादधीनोत्पत्तयो वा धुमादयो यथा वहयादयनधीननिरुपणा: स्वतन्त्रा निरुप्यन्ते, एवं गुणादयो द्रव्यादनघीन- निरूपणा:, अपि तु यदायदा निरुप्यन्ते तदातदा तदाकारतयैव प्रथन्ते न तु प्रथायामेषामहित स्वातन्त्र्यम्, तक्ष्मान्नातिरिच्यन्ते द्रव्यादपि तु द्रव्यमेव सामान्यरपं तथातथा प्रथत इत्यर्थ:(२) । द्रव्यकार्यत्वमात्रं गुणादीनां द्रव्याधीनत्वमिति मन्वानधोदयति-"नन्वग्ने रन्यस्यापी"ति (पृ० ५३० पं० ३) । परिहरति-"भेइप्रतीतेस्ति्व"ति।न तदधीनोहपादता तदर्धीनत्वमाचक्ष्महे किन्तु तदाकारतां तथा चन व्यभिचार इत्यर्थः। शहते (३)-"गुणानां द्रव्याधीनत्वं द्रव्यगुणयोरयुतसिद्धत्वादिति यद्युच्येत"। यत्र हि द्वावाकारिणौ विभिन्नाभ्यामाकाराभ्यामवगव्येते, तौ सम्बद्धावसम्बद्धौ वावैयधि करण्येन प्रतिभासेते यथेह कुण्डे दधि यथा वा गौर३ इति न तथा गुगकमसामान्यविशे षसमवायास्तेषां द्रव्याकारतयाकारान्तरायोगेन द्रव्यादाकारिणोन्यतवेनाकारितया व्यवस्था नाभावात् सयमयुतसिद्धिस्तथा च सामानाधिकरण्येन प्रथेत्यर्थः। तामिमामयुतसिद्धि विकलप्य दूषयति-"तत्पुनरयुतसिद्धत्व" मिति। तत्रापृथग्देशःं तदभ्युरगमेन विरुद्धत इत्याह-"अपृयग्देशत्वमि'ति। (४)यदि तु संयोगिनो: कार्ययोः संबन्धि भयामन्यदेशत्वं युतसिद्धिस्ततोऽन्याऽयुतसिद्धिः, नित्ययोस्त संयोगिनोर्द्वयोरन्यतरक्य वा पृथग्गतिमत्वं युत्तसतिद्धिस्ततान्याSयुतसिंद्धिस्तथा चाकाशपरमाण्वो: परमाण्ोश्ष संयुक्तयो र्युतासद्ि: सिद्धा भवति, गुणगुणिनोश्ष शौक्ल्यपटयोश्युवसिद्धि: सिद्धा भवति, नहि तत्र शै।क्ल्यपटार्भ्यां संबन्धिभ्यामन्यदेशी शौक्ल्यपटा, सत्यपि पटस्य तदन्यतन्तुदेशतवे शे वल्यस्य सम्बन्धिपटदेशखवात। तन्न। नित्ययोरात्माकाशयोरजनयोगे उभयस्या अपि युत सिद्धरभावात्, नहि तयो: पृथगाश्रयाश्रितत्वमनाश्रयत्वात्, नापि द्वयोरन्यतरस्य वा पृथगगतिमत्वममूत्तेतवेनोभयोरपि निष्किरियतवात्। न चाजसंयोगो नाहति, तथ्यानुमानसिद्ध त्वात्। तथाह्याकाशमात्म संयोगि मूनद्रव्यसत्नित्नात् घटादिवदित्यनुमानमू। (५)थगा (१) नतु द्र्व्योत्पाय्यत्व केषाञ्चिद्गुणाना सामान्यादीना च तदनावात। द्रव्याधनत्व मेवोपपादयति नहीति। (२) नतु पूंर्व वेदान्तिभिर्गुणसंघातत्वं द्रव्यस्योक्तमधुना कर्य गुणादेर्दव्यमानत्वसुच्यत इति चेत्र। पूंर्व स्वमतेन तथोककमिदानी वैशेषिकमतावलम्बनेन दरव्यमतिरिक्तमभ्युपेत्य द्रव्यसामानाधिकरण्यपतीत्या गुणादद्व्यमात्रत्वमुच्यत इति न विरोधः । (३) शुक्कत्व घटवृत्ति शौक्ल्यवृत्तित्वात्सत्त्ववदित्यनुमानमभिपेत्य तदनुकूलत्वेन साम.नाधिकरण्यपती- तिवदान्तिभिरुक्त्ता तस्या अन्यथासिद्धिं शङ्कने इत्यर्थः। मेदेपि सामानाधिकरण्यं सम्भवतीति शङ्कार्थः। (४) एकदेशत्वमपृथग्देशत्वं भाष्ये दूषितम्, स्वयन्तु प्रकारान्तरेणापृयग्देशत्वमाशङ्कते, तत्र ता- व प्रतियोगिभूतं पूथग्देशत्वमाह नयायिकमतन यदि स्विति । (५) अभ्युपेत्यापि वर्णितामयुतसिद्धिं दोषानतरमह पृथगाश्रयाश्रयित्वमिति।

२६० सटिप्पणभामत्यां [भ० २

श्रयाश्रित्वपृथग्गतिमर्वलक्षणयुतसिद्धरन्या त्वयुतासिद्धिर्यद्यपि नाभ्युपेतविरोधमावहृति, हथापि न सामानाधिकरण्यप्रथामुपपादयितुमहतति। एवंलक्षणेऽपि हि समवाये गुणगुणिनो रभयुपगम्यमाने 'संबद्धे' इति प्रत्ययः स्यान तादास्व्यप्रत्ययः । अस्य चोपपादनाय सम. वाय आस्थीयते भवाद्धेः। स चेदास्थितोऽपि न प्रत्ययमिममुपपाद्येत् कृतं ततकल्प नया। (१)न च प्रत्यक्षः सामानाधिकरण्यप्रत्ययः समवायगोचरः, तद्विरुद्धार्थेत्वात्, तंदोचरत्वे हि पटे शुक्ल इत्येवमाकार: स्यान्न तु पटः शुक्ल इति। (२)न च शुक्लपदस्य गुर्णवशिष्टगुणियरत्वादेव प्रथेति साम्प्रतम्। नहि शब्दाृत्यनुसारि प्रत्यक्षम्। नह्य- मिर्माणवक इत्युपचरिताभिभावो माणवकः प्रत्यक्षण दहनात्मना प्रथते। न चायममे दविभ्रम: समवायनिबन्धनो भिन्नयोरपीति वाच्यम्। गुणादिसद्भावे तद्गेदे च प्रत्य क्षानुभवादन्यस्य प्रमाणश्याभावात्तस्य च भ्रान्तत्वे सर्वाभावप्रसप्जात्। तदाश्रयस्य तु भेद- साघनस्य तद्विरुद्धतयोत्थानासम्भवात्। तदिदमुक्त "तस्य तादात्स्यनव प्रतीयमान ज्वादि"ति (पृ० ५३१ पं०२) अपि चायुतसिद्धशब्दोऽपृथगुस्पत्ता मुख्य:, सा च अवन्मते न द्रव्यगुणयार्ति, द्रव्यक्ष्य प्राकू सिद्धर्गुणस्य च पश्यादुत्पत्तेस्तक्ष्मा- न्मिथ्यावादोऽयमित्याह-"युतसिद्धयो"रिति । अथ भवतु कारणस्य युतसिद्धिः, कार्यस्य त्वयुतसिद्धिः कारणातिरकेणामावाद्, इस्याशञ्वान्यथा दूषयति "एवम· थी"ति। सम्बन्धिद्वय धनसद्धावो हि सम्बन्धो नासत्येक्मिन्नपि सम्बन्धिनि भवितुमहति, न च समवायो नित्यः स्वतत्त्र इति चोक्तमघस्तात्। (३)न च कारणसमवायादनन्या का- रयत्योत्पत्तिरिति शक्यं वक्तुम्, एवं हि सति समवायश्य नित्यत्वाभ्युपगमात्कारणवयर्थ्यप्र- अ्रसङ्गः। (४)उत्पत्तौ च समवायस्य सैव कार्यस्यास्तु कि समवायेन। सिद्धयोस्तु सम्बन्धे युतासैद्धिप्रसप्वः । न चान्याऽयुतस्धि: सम्भतीत्येतुकम्, त वैशेषि ुति व्यभावास्कार्यकारणयोः संयोगविभागी न विद्येत' इतीदं दुरुकं स्यात्, युतसव्यभावस्येबा भावात। एतेना प्राप्तिसंयोगौ युतसिद्धिरिप्यपि लक्षजमनुपपन्नम्। मा भूद गप्तिः कार्यकार- णयो: प्राप्तिस्त्वनयो: संयोग एव का्मन्न भवति, तत्रास्या असंयगित्वायाडन्या युतसिद्धिव- कथ्या: तथा च सैवोच्यर्ता विमनया (५)परस्पराश्रयदोषमस्तया। न चान्या सम्भवता

(१) ननु समधायो न तादात्म्यभत्ययोपपादकः किन्तु सामानाधिकण्पत्ययवषय एवत्याशक्काया माह न चेनि। (२) नचेति। शुक्कत्वमित्यादित्वतला्दे र्निष्वृद्द्गुणाभिधायकत्वेन ु ्््यनि नि गुण वा . चित्वेन इव्ये लाक्षणिकत्वात्सामानाधिकरण्यमतः कथ दव्यगुणयारेमेदपतिमानमित्यभिपायः शङ्काया बोष्यः। नहीती न्युत्तरार्थस्तु शाब्दो हि व्यवहारो लक्षणिको न प्रत्यक्ष यय इति कफुट एव। (३) नतु सम्बन्धिन्यमति समवायो न भवतीति विप्रतिविद्धमेतत, उत्पत्तिरहि समवायः, उत्त्ति आासत्येव काय भवति अन्यथा तद्वैयध्यादत आह न चेति । (४) नित्यस्षमवायस्योत्पत्तित्वे कार्योपत्तयर्थ कारणवयर्थ्य चत्तर्हनित्योस्तु, तत्राहउत्पत्तौ चेति। अथ समवायादन्या कार्यम्यात्पन्तरुपन्नस्य च समवायस्तवाह सिद्धयोस्त्विति।

सिद्धिस्तत्सिद्धी च तल्ला तयुत स्तिद्धि वाहि्त्येन कार्यकारणस्बं्धस्यसियोग व्वसिद्धिरिति पस्यरश्रयदो- बोधतर बोष्यः।

पा०२ सू० १७ ] परमणुजगदकारखत्वाधिकरणम्। २६१.

त्यु कम्। (१)यद्युच्येताप्राप्तिपूर्विका प्राप्तिरन्यतर कर्मजोभय कर्मजा वा संयोगो:, यथा स्थाणु- श्येनयोर्मल्योर्षा, न च तन्तुपटयो: सम्बन्धस्तथा, उत्पन्नमात्रस्येव पटस्य तन्तुसम्बन्धात्, तस्मात्समवाय एवायमित्यत आह-"यथा चात्पन्नमान्नस्ये"ति। (२) संयोगजऽपि हि संयोगो भवद्धिरभ्युपयते न क्रियाज एवेत्यर्थः । न चाप्राप्िपूर्विकैव प्राप्ति: संयोग:, आ. रमाकाशसंयोगे नित्ये तदभावाद। कार्यस्य चोत्पनमात्रस्येकस्मिन् क्षणे कारणप्राप्तिविरह! ख्ेति(३)। अपि च सम्बन्धिरुपातिरिके सम्बन्धे सिद्ध तदन्तरभेदाय लक्षणमेोुशी येत स एव तु सम्भन्ध्यतिरिक्तोऽसिद्ध:, उद्ं ि 'परस्तादतिरिकः सम्वन्धिभ्यां सम्बन्धोड सम्बद्धो न सम्बन्धिनौ घटयितुमीष्टे, सम्बन्धसम्बन्धे चानवस्थितिः, तस्मादुपपत्यतुम वाभ्यों न कार्यस्य कारणादन्यत्वमपि तु कारणस्यैवायमनिर्वाच्य: परिणामभेद इति। त हमात्कार्यस्य कारणादनतिरेका्लक केन सम्पदम्, संयोगस्य च संयोगिभ्यामनतिरेकातू कस्तयो: संयोग इत्याह-"नापि संयोगस्ये"ति । विचारासृत्वेनानिर्वाच्य तामस्या(४)

(५)"नैकत्वेऽपि स्वरूपबाह्यरूपापेक्षये"ति। तत्तदनिर्वचनीयाने कवि शेषावस्थामे दापेक्षयैकस्मित्रति नानावुद्धिव्यपदेशोपपततिरिति। यर्थको देवदत्तः स्वगतविशेषपेक्षया मनुष्यो ब्राह्मणोडवदातः, स्वगतावस्थाभेदापेक्षण बालो युवा स्थनिर, स्वक्रियामेदापेक्षया श्रोत्रियः, परापेक्षया तु पिता पुत्रः पौत्रो आरता जामातेति। निदर्शनान्तरमाह-"यथा चैकापि सती रेखे"ति (प० ५३२ पं०२)। दार्टान्तिके योजयति-"तथा सम्बन्धिनोरिति। अङ्गुल्योनेरन्तर्य संयोगो, दधिकुण्डयोरौत्तराघर्य संयोग:। कार्यका रणयास्तु तादात्म्येऽप्यनिर्वाच्यस्य कार्यस्य भेदं विवक्षित्वा संबन्धिनोरित्युक्तम्। "नापि

र्यकूपवनमणुमनसोक्षाद्यं कर्मेत्यदष्टकारितानी"ति (अ.५आ०सृ० १३) वचनात्। न चाणुमनसोरातमनाडप्रदेशेन संयोग: सम्भवति, संभवे चाणुमनसोरातमव्यापित्वात् प.

(१) अपात्तिपूर्विका प्रात्तिरन्यतरकर्मजोमयकर्मजा वा प्राप्तिरिति लक्षणत्रयं संयोगस्य कार्यकारण सम्बन्धे न सम्भवतीति नान्योन्याश्रयो दोष इत्यभिपायक नैयायिकमतमाह ययुच्येतेति। (२ ) तन्तुभ्यः पटे उत्पन्ने तत्क्षण एव तन्त्वाकाशसंयोगजन्यः पटाकाशसयोग इष्यते नैयायिकैर्स च न कर्मजस्ततः प्राकू पटसत्ताक्षणे पटे कर्माभावादतो यर्थोक्तलक्षगं तत्राव्यापकं स्यादित्याशयेनाह संयोग- जोऽपीति। तर्ह्यपाततिपूर्विका प्रात्तिरत्येतावदेव लक्षणमस्तु तथाच नाव्याति:, वा्यन्योन्याश्रयः संयोगपदानु- पादानादिति तत्राह नचेति। (३) अनेनोक्त्तल क्षणस्यातिव्याप्तिः सूचिता-असति प्राप्तरि प्राप्त्यतुपपत्ते कार्यसत्तोत्तक्षणे ति ति क्षणमात्रमपाते: सच्वाव। (४) संयोगस्य। अत्र संयोग: सम्बन्धिमिन्न: तव्त्िलक्षणशब्दवीगम्यत्वाद्सत्वन्तरवदिति पूर्वपक्षिम- तेनानुमानपयोगो दष्टव्यः। (५) उक्तालुमानेन कलल्पितभेदसाधने सिद्धसाधनम्, वस्तुमेदसाधने तु व्यभिचार इत्याशयेन समा- धत्ते ने कव्वेपीति। स्वरूपेणेव मनुष्यादिशन्दभागेव पुत्राद्यपेक्षया पितत्यादिविलक्षण श्धि गम्यो वति च भिदत इति व्यमिचार इति भावः ।

२६२ सटिप्पणभामरयां [अ० २

रममहत््वनानणुतवप्रसज्ञात्। न च प्रदेशवृात्तरनयोरात्मना संयोगोऽप्रदेशत्वादात्मनः,

मिति। किंचान्यद् द्ाभ्यामणुभ्यां कारणाभ्यां सावयवस्य कार्यस्य अणुकस्याकाशेनेव संश्छेषानुपपत्तिः। संश्रेष: (१)सङ्ग्हो यत एकसम्बन्ध्याकर्षे सम्बन्ध्यन्तराकर्षो भवति तस्यानुपपत्तिरिति। अत एव संयोगादन्यः कार्यकारणाव्ययोराश्रयाश्रित भावोऽन्यथा नोपपद्यत इत्यवश्यं कल्पनीयः समवाय इति चेत्। निराकरोति-"न" कुतः? "इत- रेतराश्रयत्वात्" (पृ० ५३३ पं० ५) । तद्विभजते-"कार्यकारणयोही"ति। "किंचान्यत् परमाणूना"मिति। ये हि परिच्छिन्नासते सावयवाः, यथा घटादयः, तथा च परमाणवस्तस्मात्सावयवा अनित्या: स्यु:, अपरिच्छिननवे चााशादिवत्परमाणु रवव्याघातः। शङ्कते-"यांसत्वमि"ति। निराकरोति-"न स्थूले"ति। कि सुक्ष्म रवात्परमाणवो न विनश्यनत्यथ निरवयवतया, तत्र पूर्वस्मिन् कल्पे इदमुक्तम्-"वहतुभ्- तापी"ति भवन्मते, उत्तरं कल्पवाशक्य निराकरोति-"विनश्यन्तोऽ्यवयवावे भागेने"ति (पृ० ५३४ पं० २)। "यथा हि वृतसुवर्णादीनामविभउ्यमा· नावयवानामपी'ति। यथा हि पिष्टपिण्डोऽविनश्यदवयवसंयोग एव प्रथते प्रथमान वाश्वशफाकारता नीयमान: पुरोडाशतामापयते, तत्र पिण्डो नश्यति पुरोडाशश्ोत्पयते, (१) न हि तत्र पिण्डावयवसंयोगा विनश्यन्ति, अपि तु संयुक्ता एव सन्तः पर प्रथनेन नुदमाना अधिकदेशव्यापका भवन्ति, एवमअिसंयोगेन सुवर्णद्व्यावयवा: संयुक्ता एव सन्तो द्रवीभावमापद्यन्ते, न तु मिथो विभज्यन्ते। तस्माद्यथावयवसंयोगविनाशावन्तरेणापि सुवर्णपिण्डो विनश्यति संयोगान्तरोत्पादमन्तरेण च सुवर्णे दव उपजायते, एवमन्तरेणाप्यव यवसंयोगविनाश परमाणवो विनद्क्ष्यन्त्यन्ये चोत्पत्स्यन्त इति सर्वमवदातम् । १७ ॥ सृ० समुदाय उभयहेतुकेपि तदपाषिः।।१८।। (३)अवान्तरसरज्जतिमाह-"वैशेषिकराद्धान्त" इति (पृ० ५३५ पं० ५)। वैशेषिका: खल्वधवैनाशिका(४)सते हि परमाण्वाकाशदिक्कालात्ममनसां च सामान्यविशेष समवायानां च गुणानां च केर्षाचित्नित्यत्वमभ्युपेत्य शेषाणां निरन्वयविनाशमुपयन्ति, तेन तैऽर्थवैनाशिकास्तेन तदुपन्यासो वैनाशिकत्पसाम्येन सर्वदैनाशिकान स्मारयतीति तदनन्तरं वैनाशि कमतनिराक रणमिति। अर्धवैनाशिकार्ना कथिरभाववादिनां समुदायारम्भ उपपद्येतापि

(१) ननु निरवयवत्ावयवयोः समवायसम्भवात्कर्थं संश्लेषानुपपत्तिरत आह सङ्गह इति। एकार्कर्षणे इतराकर्षणं हि सावयषानामङ्करतरुशाखादीनां दृवयत इत्यर्थः । (२) नहीति। यथा सेवेष्टनेन पण्डीकृते पटे प्रसारणसमये तदवयवसंयोगा न नश्यन्ति किनत्वव स्थितसयोगानामेव तेषामधिकदेशव्याप्त्या पिण्डवस्था नश्यति तथा पिष्टस्यापीति। (३) वैशेषिकनिरासोत्तरं वैनाशिकनिरासे इत्यर्थ: । (४) परिमाणभेदेन देहदेराशुतरविनाशःदर्धवैनाशिका वेशेषिका इतीदमेव वक्ष्यति निरन्वयविनाशमित्या- दिना । गुणानां केषाञ्चित्-परमाणुपरिमाणादीनाम्, अमेदे हि कार्यकारणयोः कार्यनाशो कारणरूपेण तिष्ठतीति न निरन्वयनाशः इति बोध्यम्।

पा०२ सू० १८] समुदायाधिकरणम्। २६३

क्षणिकभाववादिनां त्वसौ दूरापेत इत्युपपादयिष्यामस्तेन नतरामित्युक्तम्। तदिदं दृषणाय वैनाशिकमतमुनन्यक्तितुं तत्प्रकारमेदानाह-"स च बहुप्रकार" इति। वादिवैचि श्र्यात खलु केचि सर्वासत्तित्वमेव राद्ान्तं परतिपदन्ते, केचि्नमत्रस्तितव,केि वेशन्यताम्, अथ त्वत्रभवता (१)सर्वज्ञानां तत्वप्रतिपत्तिमेदो न सम्भवति तश्वस्यैकरु व्यादित्येतदपरितोषणाह-"विनेयभेदाद्वा"। हनिमध्यमोकृष्टधियो हि शिष्य भवन्ति। तत्र ये हनमतयस्ते सर्वास्तित्वव्ादेन तदाशयानुरोधात् शून्यतायामवतार्यनते। ये तु मध्य मास्ते ज्ञानमात्रास्तित्वेन शून्यतायामवतार्यन्ते। ये तु प्रकृष्टमतयस्तेम्पः साक्षादेव शन्य तातत्त्वं प्रतिपादते। यथोकं बोधिवित्तविवरणे(२)- (३)देशना लोकनाथानां सत्वाशयवशानुगा: । भिद्यन्ते बहुधा लोक उपायैबेहुभिः पुनः ॥ गर्म्भ.रोत्तान भेदेन क्वचिच्चो मय लक्षणा । मिन्नापि देशनाSमित्रा शुन्यताद्वयलक्षणा ॥ इति। यद्यपि वैभाषिक ौत्रान्तिकयोरवान्तरमतमेदो(४)ह्वति,तथापि सर्वासतितयामहित सम्प्रतिपत्तिरित्येकी कृत्योपन्यासः, तथा च त्रित्व(५)मुपा न्नामेति। प्रृथती खासवभावा, आपः स्नेहस्वभावाः, अभिरुष्णस्वभाव:, वायुरीरणस्वभावः। ईरणं प्रेरणम् । भूनभौतिका नुवत्वा चित्तचैत्तिकानाह -- "तथारूपे"ति। रूप्यन्ते एभरिति रूप्यन्त इति च व्युत्प त्या सविषयाणीन्द्रियाणि रूपस्कन्धः । यद्यपि रूप्यमागा: पृथिव्यादयो बाह्यास्तथापि कायस्थत्वाज(६)इन्द्रिय सम्बन्धाद्वा भन्रन्त्याध्यात्मिका:। विज्ञानरकनवोम्ाकारोु पादिविषय इन्द्रियादिजन्यो वा दण्डायमान:(७)। वेदनारकन्धो-या प्रियाप्रियानुभयवि षयह्पर्शे सुखदुःखतद्रहित विशेषावस्था चित्तस्य जायते स वेदनारकन्धः। संज्ञास्कन्प :- सधि कल्पप्रत्यय: संज्ञासंसर्गयोग्यप्रतिभासो यथा डित्थः कुणडकी गौरो बाहाणो गच्छतीत्येवं जातययिकः । संस्कारस्कन्धो-रागादयः केशा उपक्लेशा् मदमानादयो धर्मोधर्मी चेति। तदेतेषां समुदायः पश्चस्कन्धी। "तस्मिन्नुभयहेतुकेSपी"ति। बाहये पृथिव्याद्यणु हेतु के भूतभौतिकसमुदाये रूपविज्ञानादिस्कनधहेतुके च समुदाय आध्यात्मकेऽभिश्रेयमाणे तदप्राप्तिस्तस्य समुदायस्यायुक्तता। कुनः १ "लमुदायिनामचेतनत्वात्"। चेतनो

' १) सैत्रान्तिकादीनाम्, विप्रतिपन्तिर्दि पुरुषापराधाङ्गवति यथा स्थाणो, वस्तुवशाा यथ। क्रियाया मत्र तुन पथम इत्युक्तं सर्वज्ञानामिति। न द्वितीय इत्यमिहितं तत्त्वस्पेति । (२) तदाख्ये बुद्धाभिप्रायविवरण प्रग्थे । ( ३ ) देशनेति। वृद्धानां पाण्यभिपायवश्ञानुव्वारिण आगमा: शून्यतामतिवत्युपायः क्षणिकक्षर्वास्ति स्वादिभिलोंके ओतृमसुदाये पुनर्बहुधा मिदन्ते। मेदमाह गम्भीरेति। अगाधतद्विपरीतस्थू लदृ ष्टियोग्यस्तवरु पेग क्वचित ग्रं्थपवेश उभयलक्षणा-ज्ञानमात्रस्तित्वबाह्या र्थास्तित्वलक्षणा्तिानीमिन्न देशन

(४) प्रत्ययवैचित्रपादर्थोडनुमेय इति सौभन्तिकाः। प्रत्यक्ष इति वैभाषिकाः इति मतगोर्भेदो द्ृष्टपः।

(६) काया कारेण संह तत्वात्संह तानामिन्द्रिय सम्बन्वित्वाद्वेत्यर्थः । (.) पवाहापत्नः।

२६४ सटिप्पणभामत्यां [अ० २

हि कुलालादि: सर्व मृहण्डाद्युपसंहृत्य समुदायात्मकं घटमारचयन् दृष्टः, नह्यव्ति मृहण्डादि व्यापारिणि विदुषि कुलाले स्वयमचेतना मृहण्डादयो व्यापृत्य जातु घटमारचयन्ति, न चासति कुविन्दे तन्तुवेमादय: पटं वयन्ते(१), तस्मातकार्योतपादसतदनुगुगकारणसमवघा नाधीनस्तदभावे न भवति, कार्यात्पादानुगुणं च कारणसमवधानं चेतनप्रेक्षाधीनमसत्या चेतनप्रेक्षार्यां न भवितुमुत्सहत इति कार्योत्पत्तिश्वतनप्रेक्षाघीनत्वव्याप्ता व्यापकविरुद्धोपल कथ्या चेतनानधिष्ठितेभ्यः कारणेभ्यो व्यावर्तमाना चेतनाविष्ठितत्व एवावतिछ्त इति प्रति बन्धसिद्धि:(२)। यदुच्येत-अद्वा चेतनार्धाैव कार्योत्पत्तिरस्ति तु चित्तं चेतनं तद्धीन्द्रिया· दिविषयस्परशे सत्यभिज्वलत् तत्कारणचक्रं यथायथा कार्याय पर्याप्तं तथातथा प्रकाशयदचे तनानि कारणान्यघिष्ठाय कार्यमभिनिर्वतयती-ति, तत्राह चित्ताभिज्वलनस्य चस मुदायसिद्धधीनत्वात् (पृ० ५३६ पं०)। न खळ्ध बाह्याभ्यन्तरस्मुदायसिद्धिमन्त- रेण चित्ताभिज्वलनं ततस्तु तामिच्छन् दुरुत्तरमितरेतराश्रयमाविशेदिति । न च प्राग्भवीया चित्ताभिदापिरुतरसमुदायं घट्यति, घटनसमये तस्याक्िराशतत्वेन(३) सामथ्यविरहा तू। अस्मद्राद्धान्तवदन्यस्य चेतनस्य भोक्तुः प्रशासितुर्वा स्थिरस्य सङ्कातकर्तुरनभ्युपग मातू। कारणविन्यासभेदं हि विद्वान् कर्ता भवति। न चान्वयव्यतिरेकावन्तरेण तदविन्या सभेदं वेदितुमरहति। न च स क्षणिकोऽन्वयव्यतिरेककालानवस्थायी ज्ञातुमन्वयव्यतिरेकावु रसहते, अत उक्तं "स्थिरस्ये"ति। यथुच्येत-असमवहितान्येव कारणानि कार्य करि- व्यन्ति परक्परानपेक्षाणि, कृतमत्र समवधाययित्रा चेतनेनेत्यत आह-"निरपेक्षप्वृश्य अयुपगमे चे"ति। यधुच्येत अस्त्यालयविज्ञानमह्कारास्पदं पूर्वांपरानुसन्धातृ तदेव का- रणानां प्रतिसन्धातृ भविष्यतीति, तत्राह-"आशयस्यापी"ति। यत्खल्वेकं यदि स्थि· रमात्थीयेत सतो नामान्तरेणातमैव। अथ क्षणिकम्, तत उक्तदोषापत्तिः(४)। (५)न च तत्संतानस्तस्यान्यत्वे नामान्तरेणात्माऽभयुपगतोऽनन्यत्वे च विज्ञानमेव त्व क्षणिकमेवेत्यु- कदोषापत्ति: । (६)आशरतेऽस्मिन् कमोनुभववासना इत्याशय आलयविज्ञानं तस्य। अ च प्रवृत्ति: समुदायिन: व्यापारो न च क्षणिकानां व्यापारो युज्यते, व्यापारो हि व्यापार वदाश्रयहतरकारणकक्ष लोके प्रसिद्धस्तेन व्यापारवता व्यापारात्पूर्व व्यापारसमये व भवित• व्यम्, अन्यथा कारणत्वाश्रयत्वयोरयोगात्। (७)न च समसमययोरस्ति कार्यकारणभावे

(१) तन्तून् सन्तन्वन्ति । (१) व्यातिसिद्धिः। अन्न य: कार्योत्पाद: स तदतुकूलकरणमेलनाधीन इति व्यात्ति, या कार्यात्पन्तिः सा चेतनाधिष्ठितकारणजन्या इति च व्यालिरवं च कार्योन्पत्ति: स्वव्यापकचे तनाधाष्ठ तत्वविरुद्वाSनधिष्ठितभ्य: पराभिमतकारणे ्यो व्यावर्तमाना चतनाधिष्ठितकारणवतत्वे सिद्धान्त्यभिमते्वतिष्ठत इति यार कार्योत्पन्तिः सा२ चेतनाभिष्ठितकारणभ्य एव जायत इति व्यात्तिसिद्धिरित्यर्थः। प्रयोगश्न-विमत चेतनाधिठ्ठितमचेतनत्वा- न्तनतुवदिनि बाध्यः। (३) स्थायिवासन या बौद्धैरनङ्गीकारादिन्यर्थ। (४) पूर्वापरातुसन्धातृत्वाभावा देदोषानुपपत्तिरित्यर्थ: । (५) कषणिकविज्ञानसनतानरूप आत्मा न चेत्यर्थः। ६) आशयस्येत्यस्य व्युत्पत्तिनाह आशेरत इते। (•) अस्त्वव व्यापारलक्षणं प्रकृते किमायातमत आह न चेति।

पा०२ सू०१९ ] समुदायाधिकरणम्। २६५

गभाच्चे"ति॥१८॥ (सृ०) इतरेतरप्रत्ययत्वादिति चेन्नोत्प- त्तिमात्रनिमित्तत्वात् ॥ १९॥ "यद्यपीति" (पृ० ५३७ पं० ४) अयमर्थ :- संक्षेपतो हि, (1)प्रतत्यसमुत्पाद- लक्षणमुक्तं बुद्धेन 'इदं प्रत्ययफल'मिति। (२) उत्पादाद्वा तथागतानामनुत्पादाद्दा स्थितैवैषा धर्माणी धर्मता'। 'धर्मस्थितिता धर्मनियामकता प्रतत्यसमुत्पादानुलोमते'ति। अथ पुन रयं प्तीत्यसमुत्पादो द्ार्भ्यां कारणाभ्याँ भवति हेतूपनिबन्धतः प्रत्ययोपनिबन्धतश्र। स पुनर्द्विविध :- बाह्य आध्यात्मिकक्ष। तत्र बाह्यस्य प्रतात्य समुत्पादस्य हेतुपनिबन्धः। यदिद वाजादङुरोऽ्ङ्कुरात्पत्रं पत्रात्काण्ड काण्डाजालो नालाद्रभो गर्भाच्छू कु: शूकातुष्पं पुष्पात्फलमे- ति। (३)असति बीजेऽड्डुरो न भवति, यात्रदस्ति पुष्पे फलं न भवति। सति तु बजडकुरो भवति, यावत्पुष्पे सति फलमिति। (४)तत्र बजिस्य नैवं भवति ज्ञानमहमर निर्व्तया• मीति। अङ्करस्यापि नैवं भवति ज्ञनमहं बीजेन निर्वर्तित इति। एवं यावतपुष्पस्य नैवें भवति, अहं फल निर्वतयामीति। एवं फलस्यापि नैव भवत्यहं पुष्पेणामनिर्वतितममिति। तस्मादसत्यपि चैतन्ये बीजादीनामसत्याे चान्यस्मिन्नधिठ्ठातारें कार्यकारणभावनियमो दृश्यते। उक्तो हेतूपनिबन्धः । प्रत्ययोपनिबन्धः प्रतीत्यसमुत्पादस्योच्यते-प्रत्ययो हेतूना सम- वायः। हेतु हेतु प्रत्ययन्ते हेखवन्तराणीति, तेषामयमानाना(५)भावः प्रत्ययः समवाय इति यावत। यथा षण्णो धातूनां समवायाद्वीजहेतुरक्करो जायते, तत्र पृथिवीधातुर्बीजस्य सङ्गह- कत्यं करोति, यतोऽकुरः कटिनो भवति, अब्धातुर्बीजं स्नहयति, तेजोधातुर्बीजं परिपाचयति,

ति, ऋतुरपि बीजस्यपरिणामं करोति, तदेतेषामविकलानां घातूनां समवाये बीजे राहत्यङ्करो• जायते नान्यथा। तत्र पृथिवीधातोनैंवं भवत्यहं बाजत्य सङ्गहकृत्यं करोमीि, यावहतोनै भवत्यहं बीजस्य परिणिामं करोमीति, अङ्करस्यापि नैवं भवत्यहमभिः प्रत्ययैर्निर्वर्तित हति।

(१) प्रतीत्य कारणं भाप्य, समुत्पाद: कार्योत्पादः कारणात्कार्योपादस्तस्य लक्षणमुक्तं बुद्धेन, तत्सूत्र मुदाइरति इदमिति। इदं कार्य प्त्ययस्य कारणसमुदायमात्रस्य फलं न चेतनस्य कस्यविदिति सूतरार्थ:। (२) हेतूपनिबन्धस्य सङ्गाइक सूत्रसुदाहरति उत्पादह्वाते। तथागतानां बुद्धानां मते धर्माणा कार्याण। कारणाना च या धर्मता कार्यकारणभावरूपा एषा उत्पादादनुत्ाददा स्थिता, धत्ते इते धमः कारणम्, भ्रियत इति धर्मः कार्यम्, यस्मिन्सति यदुत्पयते असति च नोतपयते तत्तस्य कारणं कार्य चन चतनः कश्वित्सिध्यर्थे कार्यस्यापेक्षणीय इत्यर्थः। कार्यता कारणता चाह सूवरांशेन धर्मस्थितितेति। धर्माण।मन्व यव्यतिरेकावेव कार्यता कारणता न चेतनः कश्चिदुपलभ्यत इति भावः । उक्त सूत्रदयं व्याचष्टे अथेति। एक- कारणनिबन्धनो नानाकारणनिबन्धनच कारणात्कायार्ेपाद इत्यर्थः। (३) हेतूपनिबन्धनस्योदाहरणे उत्पादाद्विति सूनं योजयति असतीत्यादिना। (४) तत्र चतन्यं बीजादीनों कि वा तदतिरिकस्य कस्यचिद्गोक्तुः शासितुवा ? नाघ इत्याह तन्नेत्या दिना। न द्वितीय इत्याहासन्यपीति। अङ्करोत्पन्ती चेतनव्यापारानुपलंभादित्यर्थः । (५) अयमानानामिति। तथाच प्रत्ययोपनिबन्ध इत्यत्र प्रत्ययशब्द इणो घातोभविथयाच्मत्यया =तस्य रूपम्, एवं च समुदितत्ववाच्ययामत्यर्थः। २३ भा०

२६६ सटिप्पणभामत्यां [अ०२

तथाध्यास्मिकः प्रतीत्यसमुत्पादो द्ारभ्यां कारणाभ्यां भवति हेतूपनिबन्धतः प्रश्ययोप निबन्बतथ्। तत्रास्य हेतुपनिबन्धो-(१)यदिदमविद्याप्रत्यया: संस्कारा यावज्जातिप्र्यय जरा मरणादीति। अविद्या चेन्नाभविष्यननैवं सस्कारा अजनिष्यन्त। एवं यावज्जातिः, जातियेना भविष्यनैंव जरामरणादय उदपरस्यन्त। तत्राविद्याया नैव भवत्यहं संस्कारानभिनिर्वर्तया- मीति। संस्काशणामपि नैवं भवति वयमविदयया निर्वतिता इति। एवं यावज्जात्या अपि नैवं सवत्यहं जरामरणाद्यभनिवेतयामीति। जरामरणादानिामपि नैवं भवति वर्य जात्यादिभि्नि वर्तिता इति। अथ च सत्स्वविद्यादिषु स्वयमचेतनेषु चेतनान्तरानविष्ठितेष्वपि संस्कारा दीामुस्त्ति: बजिादिध्विव सत्स्वचेतनेषु चेतनान्तरानिष्ठिते्व्यक्करादीनाम्। इद प्रती्य आप्येदमुत्पद्यत इत्येतावन्मान्नस्य दछ्त्वान्चेतनाधिष्ठानस्यानुपलब्धे: सोयम्यात्मिकस्य प्रतीश्ष्य समुत्पादस्य हेतूपनिबन्धः। अथ प्रत्ययोपनिबन्ध :- पृथिव्यप्ेजोवायवाका शविज्ञानधातूनां सम. वायाद्भवति कायः । तत्र कायस्य पृथिवी धातुः काठिन्य निर्वतयति, अब्घातुः स्नेहयति कायम्, तेजोधातुः कायस्याशितपीते परिपाचयति, वायुधातु: कायस्य श्वासादि करोति, आा. काशधातुः कायस्यन्तिः सुषिरभावं करोति। (२)यस्तु नामरूपाङ्करमभिनिर्वतयति पश्चवि ज्ञानकार्यसंयुक्तं सालर्व च मनोविज्ञानं सोऽयमुच्यते विज्ञानधातुः। यदा ह्याध्यास्मिका: पृथि व्यादिघातवे' भवन्त्यविकलास्तदा सर्वेषा समवायाङ्गवति कायस्योर्पात्तिः। तत्र पृथिव्यादि धातुना नैवं भवति वयं कायस्य काटिन्यादि निर्वतयाम इति, कायस्यापि नैव भवति ज्ञानमहमेभिः प्रत्ययैरभिनिर्वर्तित इति। अथ च पुथिव्यादिधातुभ्योऽचेतने भ्यक्षेतनान्तरा नधिष्ठितेभ्योक्करस्येव कायस्योत्पत्तिः, सोऽयं प्रतीत्य समुस्पादो हछ्त्वानन्यथयितव्यः। तत्रै तेष्वेब षट्सु धातुषु यैकसंज्ञा (३) पिण्डसंज्ञा नित्यसंज्ञा सुखसंज्ञा सत्वसंज्ञा पुद्धलसंज्ञा मनु ष्यसंज्ञा मातृदुहितृसंज्ञा अहक्कारममकारसंज्ञा, सयमविदा वंसारानर्थसम्भ रस्य मूलकारणं तस्यामविद्यारया सत्यां संस्कारा रागद्वेषमोहा विषयेषु प्रवर्तन्ते। वस्तुविषया विज्ञप्तिर्विज्ञानं (v) विज्ञानाच्चश्वारो रूपिण उपादानर्कन्धास्तन्नाम तान्युपादाय रूपममिनिर्व तते। (५)तदै-

(१) आध्यात्मिकहेतूपानबन्धस्योदाहरणमाह यदिदिमिति। अविद्यारूपाः प्रत्यया भ्रान्तय इत्यर्थ: तथा संस्काराश्च वक्ष्यमाणा यावज्जातिपत्ययं जातिरूपं कारणं यावच जरामरणादि तत्सर्वमाध्यात्मिकस्य प्तीत्यससुत्पादस्य हेतूपनिबन्धे उदाहरणमित्यर्थः । (२) विज्ञानधातुं व्याचष्टे वस्त्विति। नाम्ना देवदत्तादे: शुक्कादिरूपस्य चाश्रय: शरीर नामरूप, तस्य कललबुद्बुदादिकाक्रानतनामरूपं सूक्ष्मावस्था स एवाङ्कुरस्तं शब्दादिविषयपञ्चविज्ञानसंयुक्त योऽभिनिवर्त- यति, आस्त्रवत्यनुगच्छति कतारमित्यास्त्रवः कर्म तत्सहित समनन्तरप्रत्ययरूपं मनोविज्ञानं चाभिनिर्वर्तयति स विज्ञानधातुरालयविज्ञानमित्युच्यते इत्यर्थः। (३ ) पिण्डेति । देहाकारप्णितेषु धावुषु शिर:पाण्यादिमरवेन पिण्डसंज्ञा अत वकसंज्ञा एकैक्मि नधाता नित्यसंज्ञा सत्त्वसंज्ञा प्राणिसंज्ञा वृद्धिह्वाससंज्ञेत्यर्थः। (४) आलयत्वादिविशेषानपेक्षा सामान्यतो वस्तुविषया विज्ञतिर्वविज्ञानमित्युकत्वा नामरूप व्याचष्टे विज्ञानाच्चेति। अभिनिर्वरतत इति सम्बन्घः। पृथिव्यादयश्चत्वारो उपादानकारणस्कन्धा नामेत्युच्यते, तामि उपादाय कारणत्वेन विकृत्य रूपं सितादिरूपवच्छरीरमभिनिर्वर्तत इत्यर्थ: । (५) तदैकध्यं तदेकवत्यर्थ:, कार्यकारणे एकीकृत्यक्यनिर्देश इति यावदेतेन नामरूपयोद्वि्तवातक थमेकवचन मित्याशङ्का परास्ता।

पा०२ सू०१९ ] समुदायाधिकरणम्। २६७

कध्यमभिसक्षिप्य नामरपं निरुच्यते। (१) शरीरसयैव कललुद्बुदादवस्था, नामरपसं मिश्रितानीन्द्रियाणि षडायतनं, नामरूपेन्द्रियाणां त्रयाणां सन्निपातः स्पर्शः, स्पशादेदना सुखादिका, वेदनायां सत्यां कर्तव्यमेतत्सुखं पुनर्मयेत्यध्यवसानं तृष्णा भबति। तत उपादान वाक्कायचेष्टा भवति। ततो भवः, भवत्यस््माज्जन्मेति भवो धर्माधमीं। तद्वेतुकः स्कन्ध प्रादुर्भावो जाति: जन्म। जन्महेतुका उत्तरे जरामरणादयः। जातानां स्कन्धानां परिपाको जरा। रकन्धानां नाशो मरणम् । ्रियमाणस्य मूढस्य साभिषजस्य पुत्रकलत्रादावन्तदाह: शोक: । तदुत्थं अलपनं 'हा मातः हा तात हा च मे पुत्रकलन्नादी'ति परिदेवना। पञ्चविज्ञानकार्यंसयुक्तमसाध्वनुभवन दुःखं, मानसं च दुःखं दोर्मनस्यम्। एवंजातीय. काश्बोपाया'स्त उपक्लेक्ना(२)गृहनते तेमी परस्परहेतुकाजनमेतुअविा दयोऽविद्यादिहेतुकाक्ष जन्मादयो घटीयन्त्रवदनिशमावर्तमाना: सन्तीति तदेतैरविद्या दिभिराक्षिप्तः संघात इति। तदेतद्दूषयति-"तन्न कुतः१ उत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वा"- दिति। (पृ.४३८ पं. १) अयमभिसन्धि: यत्खलु हेतूपनिबद्धं कार्य तदन्यानपेक्ष हेतुमात्राधीनोत्पादस्वादुत्पद्यता नाम, पञ्चस्कन्धसमुदायस्तु प्रत्ययोपनिबद्धो न हेतुमात्राधी नोत्पत्तिः, अपि तु नानाहेतुसमवधानजन्मा, न च चेतनमन्तरेणान्यः सन्निधापयितास्ति का रणानामित्युक्तम् (३)। बाजादङुरोत्पत्तेरपि प्रत्ययोपनिबद्धाया विवादाध्यासितत्वेन पक्षनि- क्षिप्रत्वात्। पक्षेण च व्यभभिचारोद्धावनायामतिप्रसङ्गेन सर्वानुमानोच्छेदप्रसप्ञात् (४) स्यादेतत्, अनपेक्षा एवान्त्यक्षणप्राप्ता: क्षित्यादयोऽक्ुरमारभन्ते, तेषां तूपसर्पणप्रत्ययव- शात परस्परसमवधानम्, न चैकस्मादेव कारणात्कार्यसिद्धे: किमन्यैः कारणैरिति वाच्यम्। कारणचक्रानन्तरं कार्योरपादात् सिद्धमित्येव नास्ति। न चैकोपि तस्कारणसमर्थ इत्यन्य उदास- त इति युकम्। न हि ते प्रेक्षावन्तो येनैवमालोचययुरस्मासु समर्थ एकोऽपि कार्य इति कतं नः सन्निधिनेति। किन्तूपसर्पणप्रत्ययाधीनपरस्परसन्निनतनुतु ना्यसननिधतु मशिते। तांक्ष सर्वाननपेक्षान्प्रततत्य कार्यमपि न नोत्पत्तुमर्हति। (५)न च स्वमहिम्ना सर्वे कार्यमुत्पादयन्तोऽपि नानाकार्याणामीशते, तत्रैव तेषां सामथ्यात्। न च कारणभेदात्कार्यभेदः

(१) जातेरय्रे वद््यमाणत्वादत गर्भाभ्यन्तरदेश्योकित्याह शरीरस्यवेति। षडायतनान्याह नामरूपसं- मिश्चितानीति। षड् पृथिव्यादिघातव आयतनानि यस्य कारणसमूहस्य तत्तथा। (२) उपकेशा इति।मदमा नाद्यस्ते उपाया दु: खादीना ते ाष्यगतैवस्वातीश्निर््या इत्यर्थः। ( ३) एवं च हेतूपनिबन्धे चेतनानपेक्षत्वमस्माभिरङ्गक्रियते न प्रत्ययोपनिबन्ध इति भावः। नतु मिलितेम्वः पृथिवीधात्वादिभ्यश्चतनान्तरेणैवाङ्कुरात्पसिरुक्ता तद्वहेहोत्पादोऽपि कि न स्यादत आह बीजादिति। तनापीश्वरः संहन्तव्यर्थः। (४) संतानों हेतुत्वे संहन्त्रा भवतव्यमित्युक्त वेदान्तिना तत्र सङ्कातस्यापयोजकत्वम्, ततश्न न सहन्तुरनुमानमित्याशयेनाशबति स्यादेतदिति। अङ्कुरोत्पत्तहायक्षणो बीजादीनाम्त्यक्षणस्ता् प्रापता रणं न पूर्वन्तथव दर्शनादित्यर्थः। प्रत्येकं कारणानां कार्योत्पादसामथ्यें ककि सङ्कातेनेत्यत आह तेषामिति। अन्योग्यसमीपगमनकारणवशान्मिथ: कन्निधानप्रयोजकं जायत इत्यर्थः। (५) यदि प्रत्येक हेतूना कार्यजननसामर्थ्य तदा प्रति कारणमेकेककार्योत्पादप्रसङ्ग इत्याशङ्याह न चति। तत्रैव-एकस्मन्नेवत्यर्थः। बीजेनाङ्कुरो जनयितव्यः मृदादिभिरपि स एव, तत्र लाघवात्सर्वेरेक एकं जन्यत इति भाव: ।

२६८ सटिप्पणभामत्यां (अ०२

सामप्रया एकत्वात त्ेदस्य च कार्यनानात्वहेतुत्वात्तया दर्शनात्। तन(१)। यधन्श्यक्षण प्राप्ता अनपेक्षा: स्वकार्योपजलने इन्तानेन क्रमेण ततः पूर्वे ततः पूर्वे सर्वे एवानपेक्षासतत हस्वकार्योपजनन इति कुसूअस्थत्वाविशेषेद्रपि येन बीजक्षणेन कुसूलस्थेन दवकार्यक्षणपरम्पर- गाङ्करोत्पततिसमर्थो बीक्षणो जनयितव्यः सोऽनपेक्ष एव बजक्षणः स्वकार्योपजनने, एवं सर्वे एव तदनन्तरानन्तरवर्तिनो बीजक्षणा अनपेक्षा इति कुसूलनिहितबीज एव स्यात कती कृषीबलः, कृतमक्य दुःखबहुलेन कृषिकमगा। (२)येन हि बाजक्षणेन स्वक्षणपरम्परया उहुरो जनयितध्यस्तस्यानपेक्षासी क्षणपरकपारा कुसूल एवाडकुरं करिष्यतीति। तस्मात्परहपरा- पेक्षा एवान्त्या वा मध्या वा पूर्वे वा क्षणाः कार्योपजनन इति वक्तव्यम्, यथाहु :- न किंचि देकमेकस्मारसाम प्रथा: सर्वेसम्भवः । इति। तम्बेदं समवधान कारणारन विन्यासमेदत्ततप्रयोजनाभिज्ञप्रेक्षापूर्वकं दृष्टमिति नाचेतनाद्ग वितुमईति। तदिदमुक्तम् "भवेदुपपन्रः सङ्गातो यदि मङ्गातत्य किचित्नि मित्तमवगस्थते" इति। "इतरेतरप्रत्ययत्वपी"ति। इतरेतरहेतुत्वेपीश्यर्थः। उ० क्तमभिसन्धिमविद्वान् (३) परिचोदयति "नन्वविद्यादिभिरर्थादााक्षिप्यत" इति। घरिहरति-"अन्राच्यते, यदि तावदि'ति। किमाक्षेप उत्पादनमाहो ज्ञापनम्। तत्र न तावरकारणमन्यथानुपपद्यमानं कार्यमुत्पादयति, किन्तु स्वसामर्थ्येन(४), तस्माजज्वा पनं वक्तव्यम्, तथा च ज्ञापितस्यान्यदुर्पादकं वक्तव्यं, तच्च स्थिरपक्षेऽपि सत्यपि च भो. करि अधिष्ठातारं चेतनमन्तरेण न सम्भवति, किमन्न पुनः क्षणिकेषु भावेषु। भोक्तुर्भोंगे. नापि कदाचिदाक्षिप्येत संघातः, स तु भोक्तापि नास्तीति दूरोत्सारितत्वं दर्शयति-"भो. कतृरहितेष्वि'ति। (५)अपि च बहवः उपकार्योपकारकमावेन स्थिता: कार्य जनयन्ति, न च क्षणिकपक्ष उपकार्योपकारकभावोडस्ति, (६)भवस्योपकारानास्पदत्वा्, क्षणस्याभे यत्वादनुपक्कतोपकृतत्वासम्भवात, कालमेदेन वा तदुपपत्तौ क्षणिकत्वव्याघात।तदिदमाह- "आश्याश्रयिशून्येषु चे"ति। "अथायमभिप्रायः" इति। यदा हि प्रश्ययोप- निबन्धन: प्रतीत्यसमुत्पादो भवेत्तदा चेतनोऽधिष्ठाताSपेक्षेतापि, न तु प्रत्ययोपनिबन्धनो- ऽपि तु हेतूपानेबन्धन:, तथा च कृतमघिष्ठात्रा, हेतुः हवभावत एव कार्यसंघातं करिष्यति केवल इति भाव: । (७)अस्तु तावयथा केवलाद्धेतो: कार्य नोपजायत इति. अन्योन्याश्रयप्र

(१) उक सङ्घाताप्रयोजकत्वं दूषयति तन्नेति। (२) नन्वनन्तरक्षणपरम्परा बहिरेव भवतु कुतः कुसूल एवाड्करसिद्धिस्तत्राह यनेति। अनपेक्षस्य

(३) नासंहतस्य सामग्रीत्वं सहन्ता च न तवेत्युक्तममिस्तन्धिम जा नत्रित्यर्थ ः । (४ ) सामर्थ्य चाविधमानस्य नास्तीत्यर्थ: । (५) न केवलं सक्कातानुपपततिः किन्तु संहतानां य इतरेतरसुपकार :्र सोि नेत्य अपि चेति (६) भावस्यान्यकृतापकारस्य च किमेकक्षणवर्ित्वसुत जाते भावे उत्तरक्षणे उपकारः ? नाथ इत्याड भावस्येति। ब द्धमते क्षणस्याभेद्यतवाइस्तुन उपकृतत्वानुपकृतत्वे न सम्मवतोऽतो भावस्योपकारानास्पदत्व मत्यर्थः। द्वितीयं प्रत्याह कालमेदेन वेति। नोपकार्योपकारकभाव इत्यन्वयः। (•) उक्तमभिसंधिमविद्वानित्युक्तं विशदयति अस्तु तावदिति।

पा०२ सू०२० ] समुदायाधिकरणम्। २६९

प्रसङ्गोउस्मिन्पक्ष इत्याशयवानाह "कथन्तमेव"ि। सम्पति प्रत्ययोपनिबन्धनं अतीक्ष्य समुत्पादमास्थाय चादयति "अथ मन्यसे सङ़ाता एवेंति। अस्थिरा अपि हि भावा: सदा संहता एवोदयन्ते व्ययन्ते च, न पुनरितस्ततोऽवस्थिता: केनचित्पुजीक्रियन्ते तथा च कुतमत्र संहन्त्रा चेतनेनति भावः । "अनादा"विति परस्पराश्रमन्निचर्तयति। तदेतदविकल्ण्य दूषयति "तदापि सङ्गातादि'ति। (१)स खल संघातसन्ततिवर्ती ध. माधर्माद्यः संस्कारसन्तानो यथायथं सुखदुःखे जनयन्नागन्तुक्तं कञ्चनानासाय स्वत एव जनयेद् आसादय वा: अनासाद जनने सदैव सुरदुःखे जनयेत, समर्थस्यानपेक्षस्य क्षेपा. योगात, आसाद्य जनने तदासादनकारणं प्रेक्षावानभ्युपेयः, तथा च न प्रत्ययोपनिबन्धनः प्रतीत्यसमुत्पाद:, तस्मादनेनागन्तुकानपेक्षस्य संघातस्न्तानस्येव सदशजनने विसदशजनने वा स्वभाव आस्थेयः । तथा च भाष्योंकं दूषणमिति। "अपि च यन्द्रोगार्थः सङ्गातः स्यादि"ति। (प. ५३९ पं. १)। (२)अप्राप्तमोगो हि भोगार्थी भोगमाप्तुकामस्त० रसाधने प्रवर्तते इति प्रत्यात्मसिद्धम्। सेयं प्रवृत्तिर्भो गादन्यस्मिन् स्थिरे भोकरि भोगतत्सा धनसमयव्यापिनि कल्पते नास्थिरे न च भोगादनन्यस्मिन्। न हि भोगो भोगाय कल्पते नाप्यन्यो भोगायान्यस्य। एवं मोक्षेपि द्रष्टव्यम्। तत्र वुभुक्षुमुमुक्षु चेत स्थिरावास्थीयेयार्ता न तदाऽभ्युपतहानमस्थैयें वाSप्रवृत्तित्रसन इत्यर्थः। "न तु संधातः सिद्धधेद् भोकत्र. आावादि"ति। (३) भोकत्रभावेन प्रवृष्यनुपपत्तेः कर्त्रभावः, ततः कमाभावात् संघात सिद्धिरित्यर्थः ॥१९॥ सृ० उत्तरोत्पादे च पूर्वनिरोधात्॥२०॥ पूर्वसूत्रेण सक्षतिमश्याह-"उक्तमेतदि"ति । हेतूपनिबन्धनं पतीत्यसमुत्पादम• भ्युपेत्य प्रत्ययोपनिबन्धनः अतीत्यसमुत्पादो दूषितः, सम्पति हेतूननिबन्धनमपि तं दूषय- तीत्यर्थः। दूषणमाह-"इदमिदानीमि'ति। "मिरध्यमानस्ये'ति। (४)न ताव द्ैशेषिकवलिरोधकारणसानिध्यं निरुध्यमानता स्वीक्रियते वैनाशिकरकारणं विनशमभ्युप गचछाद्धि:, तस्यानिष्टत्वात, (५)तस्माद्विनाशभ्रस्तत्वमचिरनिरुद्धत्वं निरुष्यमानत्वं वकव्यम्, निरुद्धतवं च चिरनिरुद्धत्वं विवक्षितम, तथा चोभयोरप्यभावभ्रस्तत्वाद्धेतुत्वानुपपत्तिः । श· इते-"अथ भावमृतइति। कारणस्य हि कार्योत्पादात्प्राक्कालसत्तार्थवती न कार्य- काला, तदा कार्यस्य सिद्धत्वेन तत्सिब्यर्थायाः सतताया अनुपयोगादिति भावः। तदेतलाक· दृष्ठ्या दुषयति-"भावभतस्ये"ति। भूत्वा व्यापृत्य भावाः प्रायेण हि कीय कुंवन्तो

(२) भोक्तुर्भोगादन्यत्वे हेतुमाह अपाप्भोगो हीति। भोक्तु: स्थिरतायां हेतुर्भोगार्थ इति। अर्थि- दशायां भोगदशायां चानुवृत्ते: स्थरयमित्यर्थः। अस्यव विवरणं-भोगमाप्तुकाम इति। (३) ननु सङ्कातासिद्धी कर्मभावो वाच्यो न भोवत्रभाव: कर्तुर्हि हेतुता, तत्राह भोक्तभावेनेति। (४) ननु निरुद्धस्यास्त्वभावग्रस्तता निरुष्यमानस्य कथमत आह न तावदिति। यथाSSरम्भकत- नत्वादिसंयोगस्य बिनाशक्षणे विद्यमानस्येव पढादोर्वनश्यदवस्थत्वं वैशेषिकैरङ्गाृतं न तथा वनाशिकैरित्यर्थ: । (९) ननूभयोर्विनाश्रस्तत्वे को मेदस्तव्ाह तस्मादिति। यविनाशरस्तत्वं तदचिरनिरुद्वत्वरूपं सव् निरुष्यमानतवं वक्तव्यं तदेव चिरनिरुद्धत्वरूपं सद् विवक्षितामित्यर्थः।

२७० सटिप्पणभामत्यां [अ०२

लोके डश्यन्ते, तथा च स्थिरत्वम्, इतरथा तु लोकविरोध इति। पुनः शङ्कते-'अथ भाव एवे"ति। यथाहु :- '(१)भतिर्येषां क्रिया सैव कारकं सव चोच्यते' इति। भवत्वेवं व्यापारवत्ता तथापि क्षणिकस्य न कारणत्वमित्याह-"तथापि नैवोपपद्यते" (पृ० ५४० पं० १) क्षणिकस्य कारणभावः । मृत्युवर्णकारणा हि घटादयथ् रचकादयक्ष मृ. रसुकणात्मानोऽनुभूयन्ते। यदि च न कार्यसमये कारणं सत्कर्थं तेषा तदार्मनानुभवः । नच कारणसादश्यं कार्यस्य न तु तादात््यमिति वाच्यम्। असति कश्यचिद्रुपस्यानुगमे साह श्यस्याप्यनुपपत्तेः, अनुगमे वा तदेव कारणं, तथा च तस्य कार्यतादात्म्यमिति सिद्धमक्ष• णिकत्वमित्यर्थः । (२)सवथा वैलक्षण्ये तु हेतुफलभावस्तन्तुघटादावपि प्राप्त इत्यतिप्रसज्ग इत्याह-"विनैव वे"ति। (३)न च तद्भावभावो नियामकस्तस्यैकस्मिन् क्षणेSशक्य अहत्वात् (४)सामान्यस्य चाकारणत्वात्, कारणतवे वा क्षणिकत्वहानेरस्मत्पक्षपातप्रसङ्गाच्चेति भाव:। अपि चोत्पादनिरोधयोर्विकल्पत्रयेऽपि वस्तुनः शाश्वतत्वप्रसज्ञ इत्याह-"अपि चोरपादनिरोधी नामेति। पर्यायत्वापादनेऽपि नित्यत्वापादनं मन्तव्यम्। वस्तूह्पाद निरोधाभ्यामसंसष्टमिति वस्तुनः शाश्वतत्वप्रसभः। संसर्गे्यसता संसर्गानुपपत्तेः सतवाभ्यु पगमे शाश्वतत्वमित्यपि द्रश्व्यम्। श्ेषं निगदव्याख्यातम् ॥२०॥ सृ० असति प्रतिज्ञोपरोधो यौगपद्यमन्यथा॥२१॥ (५)नीलाभासस्य हि चित्तस्य नीलादालम्बनप्रत्यया[१]ालाकारता, समनन्तरप्र. त्ययात [२]पूर्वविज्ञानादू बोधरूपता चक्षुषोधिपतिप्रत्यया[३]दूपप्रहणप्रतिनियमः, आलो कास्सहकारिप्रत्यया [४]द्वेतो: रपषटार्थता। (६)एवं सुखादीनामपि चैत्ानां वित्तामिन्नहेतु जानां चत्वार्येतान्येव कारणानि। सेयँ प्रतिज्ञा चतुर्विधान हेतून प्रतत्य चित्तचता उत्पधन्त इत्यभावकारणस्व उपरुध्येत-"अथोत्तरक्षणोत्पत्ति यावदवतिष्ठत'इति। (v)उ. स्पत्तिरुत्पयमानाद्धावादभिज्ञा, तथा च क्षणिकत्वहांनिरिति प्रतिज्ञाहानिः॥२१॥

(१) या भूतिरुत्पत्तिर्येषां पदार्थानां सैव क्रिया कारकमिति चोच्यत इत्यर्थः। ( १) ननु सादृश्यसतिद्धौ तम्वलादनुगतरूपल्षिद्धिस्तद्व नास्ति असत्यप सदृश्ये त्म र सवथति। (३) नतु वैसादुश्येपि तन्तुभावे पटभावादुपादानोपादेयभाव इत्याशंक्याह नचेति। एकस्मिम्वस्तुक्षणे

(४) यदि च जात्युपाधी कारणत्वं तहि जातिरेव कारणम् व्यक्तयस्तदवस्था : स्युर्नान्या: अ्यका- रणत्वस्यान्यभायोगादिदं घ वैनाशिकर्नेष्व्यमित्याइ सामान्यस्य चेति। (५) प्रतिज्ञोपरोवं व्याख्यातुं चतुर्विधा भाष्योकां बिद्धीय। नित्यादमतज्ञा दर्शयतत नीलाभास स्येत्ति अयं भाव: विषयकारणसहकारिसंस्काराश्तुरविधा हेतवस्तान्प्रतात्य प्राप्य चित्तं रूपादिविज्ञानं चन्ताश्ित्ता- त्मका: सुखादयक् जायते, यथा नीलविज्ञानस्य नीलं वस्तु आलम्बनप्त्ययो विषय, चक्ष: कारणमधिप तिपत्ययः, सहकारिप्रत्यय आलोकः, समनन्तरपूर्वपत्ययः संस्कार इति भेद: इति। (६) एवं चित्तानां ज्ञानानां चतुर्भ्य उत्पत्तिमुक्त्वा चत्ताना मप दर्शयतत एवममितत । (") ननूत्तरक्षणोत्पत्तिकाले पूर्वक्षणस्थितावपि न स्थायित्वं सिध्धति एकक्षणेप्युभयसम्भवादुतरक्ष- णस्तु द्वितीय क्षणो भवत्वित्याशङयाहोत्पत्तिरिति। भूतितत्कनरमे दोगमादुत्तरभावक्षणतदुत्पती अभिन्ने तथाच पूर्वक्षणस्योत्तरक्षणे यावदवस्थितौ स्थायित्वमित्यर्थः ।

पा० २ सृ० २२ ] समुदायाधिकरणम् । २७१

(१)भावप्रतीपा सख्या बुद्धि: प्रतिसंख्या, तया निरोधः प्रतिसंख्यानिरोधः। सन्तभिमम सन्तं करोमा्येवमाकारता च बुद्धेर्भाव प्रतीपत्वम्। (२) एतेनाप्रतिसंख्यानिरोघोडपि व्याख्यातः। सन्तानगोचरो वा निरोधः, सन्तानिक्षणगोचरो वा ? न तावत्सतानस्य निरोध: सम्भवति। हेतुफलभावेन हि व्यवस्थिता: संतानिन एवोदयव्ययघर्माण: सन्तानः । तत्र योऽसावन्त्य: सन्तानी यन्निरोघा सन्तानोच्छेदेन भवितव्यम् स कि फलं किश्विदारभते न वा आर भते चेतु, नान््यः, तथा चन सन्तानोच्छेदः। अनारम्मे तु भवेदन्त्य: सः, किन्तु स्मादसन् अर्थक्ियाकारितायाः सत्तालक्षणस्य विरहात्। तदसत्वे तज्जनकमप्यसत् जनक तवेनासदित्यनेन क्रमेणासन्त: सर्व एव सन्तानिन इति तत्संतानो नितरामसन्निति कस्य प्रति संख्यया निरोधः । (३)न च समानानां सन्तानिनां हेतुफलभावः सन्तानस्तस्य विसभागो- स्पादो निरोध:, विसभागोत्पादक एव च क्षणः सन्तानस्यान्त्यः । (४)तथासति रूपषि- ज्ञानप्रवाहे रसाविविज्ञानोत्पत्ती सन्तानोच्छेदप्रसङ्ग: । कथचित्सारप्ये वा विसभागेष्य न्ततः सत्तया तदस्तीति न सन्तानोच्छेद: । तदनेनाभिसन्घिनाह-"सर्वेष्वपि सन्ता नेषु सन्तानिनामबिच्छिस्नेन हेतुफलभावेन सन्तानविच्छेदस्यासम्भवा. दि"ति (पृ० ५४१ पंश १४)। नापि मावगोचरौ सम्भवतः प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानि- राधी। अत्र तावदुत्पन्नमात्रापत्टृक्तस्य भावस्य न प्रतिसंक्ष्यानिरोधः सम्भवति तक्ष्य पुरुषन्र मलांपक्षाभावादित्यक्त्येव दूषणं तथापि दोषान्तरमुभयत्मित्तपि निरोधे ब्रूते-"नहि भावा- ना"मिति (पृ० ५४२ पं० १)। यतो निरन्वयो विनाशो न संभवस्यतो निरुपाख्योऽि न सम्भवति, तेनैवान्वयिना रूपेण भावस्य नष्टस्याप्युपाख्येयत्वातं। निरन्वयविनाशाभावे हेतुमाह-"सर्वास्वप्यवस्थास्वि"ति। (५)यद्यदन्वयिरपं सत्तत्परमार्थसद्भावः, अव. स्थास्तु विशेषाख्या उपजनापायघर्माणस्तासा सर्वांसामनिर्वचनीयतया स्वतो नमर्थ स्वमन्वय्येव तु रूपं तार्सा तत्वं तस्ष्य च सर्वत्र प्रत्यभिज्ञायमानस्वान्ञ विनाश इत्यवस्थावतो Sविनाशानावस्थानां निरन्वयो विनाश इति, तासा तत्वस्यान्वयिनः सर्वत्राविच्छेदात्।

(१) प्रतिमंख्येति सूने प्रतिशब्द: प्रातिकूल्यार्थः, संख्याशन्दश्न बुद्धिवचन इत्याशयेनाह भाषेति। भतीपा-विरोधिनी। (२) एतेनेति । तदिपरीतोश्युद्धिपूर्वकनिरोधोऽप्रति सं ख्यानिरोध इत्यर्थः । (३) नन्वनत्यसन्तानिनों न फलानारम्भकत्वे यनोSसस्वापत्ति:, न च फलारम्भे सन्तानानुच्छेद:, न द्वि हेतुकलभावमानं सन्तान:, किन्तु सजातीयाना हेतुफलभावस्तत्र विशुद्धविज्ञातीयक्षणोत्पत्तावपि सजा- तीयहेतुफलभावरूपस्सन्तानो निवतत इत्याशङ्कयाह नचति। (४) हेतुमाह तथासतीति। सादृश्यं हि सन्तानिना तुल्यजातीयविषयत्वन, विषयाणों च तुल्यजाती- यत्वे किमपरजात्या उत परजात्या ? नाथः, चत्तसन्तानेऽनुवर्तमाने एव रूपज्ञानसन्तानावरमे रसज्ञानोदये अन्तानोच्छेदपसङ्गादित्युक्त्वा द्वितीयं दूषयति कथाञ्चदिति। सन्तया जात्या तत्मारूप्यमस्तीति सोपण्लवस- म्लानोपरमे सति सति विशुद्धसनतानोदयेि न सम्तानोच्छेद: स्यादित्यर्थः । (५) नतु यस्य घटादेर्विनाशः स नान्वयी यस्य तु सामा्यस्यान्वयस्तन्न नश्यति तत्कर्थ सान्ययत्वं नाशस्यत्यत आह यद्यदिति।

२७२ सटिप्पणभामत्यां [म० २

क्यादेवन, मृत्पिण्डमुङ्धटमृत्कपालािषु सर्वत्र मृत्तत्वप्रत्यमिज्ञानाङ्वत्वेवम्, तक्षापळतल पतितनदर्य तूदबिन्दो: किमसिति रूपमन्वयि अत्यभिज्ञायमान येनास्य न निरन्वयो नर: स्यादित्यत आह-"'अमपष्टप्रत्यमिज्ञानास्वपी"ति अत्रापि ततोय तेजसा मातण्डमणडलमम्ुदत्वाय नयित इत्यनुमेयं मृदादीनामन्वयिनामविच्छे ददर्शनाव (१)शक्यं त्व =: वषतुस् दबिन्दौ च सिन्धौ च तोयभावो न भिदते। विनष्टेपि ततो बिन्दावहत तध्यान्वयोऽ्मबुधौ। तह्षमाम्न कविदपि निरन्वयो नाश इति सिद्धम् ॥ २२ ॥ सृ० उभघथा च दोषात् ॥२३ ॥। परिकर :- सामग्री सम्यव्ज्ञानस्य यमनियमादि:, श्रवणमननादिश्च। मार्ग :- क्षणि- कनैरात्म्यादिभावना:(२) । अतिरोहितमन्यत् ।। २३ ।। सू० आकाशे चाविशषात्॥२४। एतथ्ाचष्टे "यञ्च तेषामि"ति। वेदप्रामाण्ये विप्रतिपन्नानपि प्रति शब्दगुणानुमेय स्वमाकाशस्य वक्तव्यम्। (३)तथाहि जातिमत्वेन सामान्यविशेषसम वायेम्यो विभकस्य शब्दस्यास्पर्शत्वे सति बाह्यीकेन्द्रियप्राह्यत्वेन गन्धादिवद्गुगत्वमनुमितम् । न चायमात्मगुणो आह्येन्द्रियगोचरत्वात। अत एव न मनोगुण:, तद्गुगानामप्र्यक्षत्वात्। न पुथिध्यादि गुणः, तद्गुणगन्धाइिसाहचर्यानुपलब्धे:। तरमाद्गुणो भूचा गन्धादिव दसाधारणोन्द्रिय प्राल्यो यद्दव्यनुमापयति तदाकाशं पश्चमं भूतं वसत्विति। "अपि चावरणाभावमाकाशम च्छत" इति (पृ० ५४३ प० ३)। निषेध्यनिषेधां धेकरणनि रूपणाधीननिरूपणो निषे- भो नासस्यधिकरणनिरूपणे शक्यो निरुपयितुम्। तचावरणाभावाधक रणमाकाशं वक्तिवति। अतिरोहितार्थमन्यत ॥ २४॥ सू० अनुस्मृतेश्च ॥ २५॥ विभजसे "अपि च वैनााशकः सवस्य वस्तुन"इति। यस्तु सत्य(४)प्वेत० हिमन्नुपल्धुरमर्त्रोरन्यत्वेऽपि समानार्याँ सन्ततौ कार्यकारणभावात् स्मृतिरुपपत्स्यत इति

(१) तप्शिलातलपतितस्योदाबेनदावृश्यमानान्वायरूपाभवं स्वीकृत्यानुमानादन्वयः प्रदर्शित इदानी पत्यक्षतोऽनुवृत्तिमाह शक्यं त्विति। उदेति । उदबिन्दावुरलतलप तित सिन्धौ समुद्रे च तोयमावस्तोयत् सामान्यं न भिदयते, तस्मादुदबिनदो विनष्टेऽपि च तस्ष्य बिन्दोः सामान्यरूपणाम्बुधावस्त्यन्वय इति इलोकार्थ:। (२) मोक्षभातिकारण त्वाद्धावनाया मार्गत्वमित्यर्थ: । (३) परिशेषतः शब्दस्याकाशश्रयत्वं साधयन्नाह तथाहीति। तस्य हि न तावद्डव्यादिभ्योऽन्यम- पसफ्तकिरिति प्रदर्शयितुं सामान्यादिव्रयेऽननतर्भाववमाह जातिम रवेनेति। गुणत्वेन तस्याकाशाअ्रयत्वासिजये हव्यकर्मणोरनम्तर्भावमाहास्पर्शेति। अत्र शब्दो गुणः जातिमत्त्व सति बाह्यैकेन्त्रियग्राह्यत्वाद्रन्धवादत्यनुमा- नपयोगो बोध्यः। () अनुस्मरणे । अन्यत्वेऽपीत्यस्य उपपत्स्यत इत्यधान्वयः। एतन्मते च क्रियातिरिक्कर्तरभावादु- पकन्विस्मृती एवोपलन्धुस्मतीरौ तयो मैदप्येकसन्ततिगतलन कार्यकारणमावात्रातिपसङ्ग इति बोष्यम्।

पा०२ सू० २५ ] समुदायाधिकरणम्। २७३

मन्यमानो न परितुष्यति तं प्रति अत्यभिज्ञा समाजातप्रत्यक्षविरोधमाह-"अपिच दर्श नस्मरणयो: कर्तरी"ति (पृ० ५४४ पं० १)। ततोऽहमद्राक्षीदिति प्रतीयाद्, अहं

चोत्तमादुच्छवासादू" आमरणादित्यर्थः। न व सादृश्यनिबन्धनं प्रत्यमिज्ञानं, पुर्वाप रक्षणदर्शिन एकस्याभावे तदनुपपततेः। शहते-"तेनेदं सदृशमि"ति। अयमर्थो- विकल्पप्रत्ययोऽ्यम्। विकल्पश्च स्वाकारं बाह्यतयाऽव्यवस्यति, (१)न तु तत्वतः पूर्वापरौ क्षणौ तयो: सादश्यं वा गृह्नाति, तत्कथमेकश्यानेकदार्शन: स्थिरस्य प्रसज्ञ इति, निराक रोति-"न तेनेद्मि"ति (पृ. ५४५ पं० २) "भिन्नपदार्थोपादानादि"ति। नानापदार्थसम्भिन्नवाक्यार्थाभा सस्तावदयं विकल्पः प्रथते, तत्रैते नानापदार्था न प्रथन्त इति झुवाण: (२)एवसंवेदनं बाधेत। न चैकस्य ज्ञानस्य नानाकारतं सम्भवति, एकश्वविरो- धातू। न च तावन्त्येव ज्ञानानीति युक्तम्, तथासरति प्रत्याकारं जानानां समापेस्तेषा च परस्परवार्ताज्ञानाभावाद नानेत्येव न स्यात्। तस्मात्पूर्वापरक्षणतत्वादृश्यगोचरतवं ज्ञानक््य वकव्यम्, न चैतत्पूर्वापरक्षणावस्थायिनमेकं ज्ञातारं विनेति क्षणभन्तभञ्ञप्रसञ्गः । यघुच्येत- अस्त्येतास्मिन् विकल्पे तेनेदं सदृशमिति पदद्यप्रयोगो न रिविह तत्तेदन्तास्पदौ पदार्थो, तयोक्ष सादृश्यमिति विवक्षितम्, अपि त्वेवमाकारता ज्ञानस्य कल्पितेति(३) तत्राह- "बदा हि लोकप्रसिद्ध: पदार्थ" इति। (४)एकाधिकरणविप्रतिषिद्धधर्मद्टयायुप- गमो विवादः। तत्रैकः स्वपक्ष साधयत्यन्यक्ष तत्साधनं दूषयति। न चैतत्सर्वमसति विक रुपानां बाह्यांलम्बनरवेऽसति च लोकप्रसिद्धपदार्थकत्वे भवितुमरहति। (५ज्ञानाकारत्े हि विकल्पप्रतिभासिनां नित्यश्वानित्यत्वादीना मकाथीवषयश्वाभावाउज्ञानाना च धर्मिणां मेदाव विरोधः। नह्मात्मनित्यत्वं बुव्धनित्यत्वं चत्रुवाणौ विप्रतिपदेते। (६)न चालौकिकार्येना निस्य शब्देनात्मनि विभुत्वं विवक्षित्वानित्यशब्दं प्रयुञ्जानो लौकिकार्थ नित्यशब्दमात्मनि प्रयुञ्ानेन विप्रतिपद्यते। तस्मादनेन स्वपक्षं प्रतितिष्ठापयिषता परपक्षसाधनं च निराचिकी

(१) पूर्वोत्तरक्षणद्वयग्रह णामावे ते नेदमित्याकारकपत्ययोद् यायोगाठ् 'तेन्' ५४५ प० २) इवि भाष्यस्थश ङ्गानुप पत्तिमा शङ्याह न तु तत्वत इति। (२) अत्र किन्तावत्क्षण भङ्गवादिना तेनेदं सद्शमिति प्रत्यये तत्तदन्तावच्छित्ार्थयोः तयो सदृश्य च मानमङ्गीकृयते न वा! भानपक्षे किन्ते ज्ञानस्याकारा उत तरमादिमानि। आये तज्ज्ञानमेकमनेकें था नाथः इत्याह स्वसंवेदनमिति। ज्ञानाकारत्वपक्षे एकस्य नानातवं व्याहतमित्याह न चकस्येति। ज्ञानमेदं निराचष्टे न च तावन्तीति। (३) अयमत्र बौद्धाक्षेपाशय :- वेदान्त्युक्क्: प्र तीतिविरोधो न स्यादता नास्मिन्मते व र्यस्य् ज्ञानाम सापलापः, किन्तु प्रतीतावारोपितो वाह्योर्थो नास्ति, न च प्रतीतिमाशोऽतो न ज्ञानस्यैकस्य नानार्थाकारत्व- प्रयुक्तव्याघातः, न वा बाह्यार्थाभ्युपगमपसङ्ग इति। (४) भाष्ये परपचाक्षेपातुपपत्तिरुफ्ता तो विशदयन् समाधन्ते एकाधिकरणेति। इद नित्यमिद- मनित्यमिति मिन्नयोर्ज्ञानयोराकारी, तथाच धर्मिभेदन व्यवस्थापनादिवादो न स्यादित्यर्थः । (९) असति बाद्यालंबनत्व इत्यंतदद्रेवृणोति ज्ञानाकारते हीति। विषयत्वाभावाद-आश्रितत्वाभावादू। (६ ) असति व लोकप्रसिद्धपदार्थत्वे इत्ये तद्विशदयति न चंति ।

२७४ सटिप्पणभामरयां [अ०२

र्षता चिकल्पानां कोकसद्पदार्थकता बाह्यालम्बनता च वककव्या । (१)यशुच्येत-'द्विविधो हि विकलपारनां विषयो आ्रह्यथ्षाध्यवपेयश्च। तत्र स्वाकारो आ्रत्योड्ध्यवसेयंस्तु बाह्यः, तथा च पक्षप्रतिपक्षपरिभहलक्षणा विप्रतिपत्ति: प्रसिद्धपदार्थकत्व चोपपद्यत इत्याह-"यवमेवै घो्थ" इति। निश्चितं यत्तदेव वकतव्यं ततोऽन्यदुच्यमानं बहुप्रलापिश्वमात्मनः केवळं प्रख्यापयेत्। (१)अयमभिसन्धि :- केयमध्यवसेयव बाह्यस्य! यदि म्राह्यता न द्वैवि भ्यमू। अथान्था सोच्यताम् । ननूका तैरेव स्वप्रतिभासेऽनर्थेडर्थाध्यवसायेन प्रवुत्तिरिति। अथ विकल्पाकारस्य कोऽयमध्यवसायः, (३)किं करणमाहो योजनमुतारोप इति।न ताव तकरणं नश्न्यदन्यत् कर्तु शक्यम्। नहि जातु सहस्त्रमपि शिल्पिनो घटं पटयितुमीशते। न चान्तरं बाहेन योजयितुम्। अपि च तथासति युक्तु इति प्रत्ययः स्यात्, न चास्ति। आरोपोऽपि कि गृह्यमाणे बाहये उतागृह्यमाणे। यदि गरृह्यमाणे तदा कि विकल्पेनाहो तत्सम यजेनाविकल्पकेन । (४)न तावद्वि कल्पोSभिलापसंसर्गयोग्यगोचरोऽशक्याभिलापसमयं सवल क्षणं देशकाळाननुगतं गोचरयतुमहति। यथाहु :- अशक्यसमयो ध्यात्मा सुखादीनामनन्यभाकू। तेषामतः स्वसंवित्तिर्नाभिजल्पानुषज्विणी(५)॥ इति । (६) च तत्समयभाविना निर्विकल्पकेन ग्रह्मामाणे बाहे विकल्पेनागृहीते तत्र विकश्पः स्वाकारमारोपयितुमहति। नहि रजतक्षानाप्रतिभासिनि पुरोवर्तिनि वस्तुनि रजतज्ञानेन शकयं रजतमारोपयितुभ् । अग्रह्यमाणे तु बाह्ये स्वाकार इत्येव स्यान्न बाह्य इति, तथा च नारो पणम्। (v)अपि चायं विकल्पः स्वसंवेदनं सन्तं विकल्पं कि वस्तुसन्तं स्वाकारं ुहत्वा

(१) एवन्तावन्तत्तेदंतास्पदादिरथों ज्ञानस्यान्तर आकार इत्यभि ापेण विज्ञान वादिमतं बाह्यार्थवा ददूषणमध्येऽपि प्रसङ्गादाशकय पततिक्षितमधुना बाह्यार्थोस्ति, सच क्षणिक एव निर्विकल्पके चकार्ति

बाध्यार्थवादमाश्रित्यय शङ्कते यधुच्येतेति। अध्यवस्ेयः-स्वाकारस्य निर्विकल्पस्यावसायादध उपरि अवसेय: बाध:, अनेन 'स्वग्राहकस्य ज्ञानस्य स्वयं तावद्ग्राहं कथमस्य बाह्याकारविषयतेति' मत्युक्क्तम्। (२) कथन्ताई बाह्यार्थस्यानिश्चितत्वापादनं भाष्ये् ्य कित्य नि्चत्वा आहयमम - सन्विित। (३)कमिति। आन्तरस्यानभिवेयस्य ज्ञानाकारस्य तद्विपर्रातबाह्याका ररूपेणाध्यवसायो ना ि वद्पेण निष्प दनसुत तेन सम्बन्धेन किंवा लेनाकारेणारोपणमिति विकल्पार्था बोध्य। (v) सविकल्पकेन बाह्यग्रहणपक्षे तावत्किमभिमतं बाह्य यतरारोप :- स्वलक्षरण (विशेषः) सामा्यं पति विकल्प्य नाय इत्याह न ताब्रदिति। अभिलापसंसर्गयाग्यजातिविशिष्ट्वस्तुगोचरो विकल्प:, आभे- कापस्य व शब्दस्य सामान्येनैय सह संगतिग्रहो युक्त् न स्वलक्षणन देशकालाननुगततय।Sनन्त्या- चभ सङ्ेतग्रहासम्भवात् अतः शब्दोल्लिखित सविकल्पकपरत्ययस्य न स्वलक्षणविषयत्वमित्यर्थः ।

पया संवित्तिरमिजल्पयोग्या न भवि किन्तु निर्विकल्पकैषेति पद्यार्थों बृष्व्यः । (६ ) द्वितीय निषधेति नचेति। विकल्पेनागृहीते बाद्ये विकल्पस्मसमयेन निर्विकल्पकेन गृहीत वि इम्पसमसमयेन निर्विकल्पकेन गुहीते विकल्पः स्वाकारमारोपयतुं नार्हतत्यिर्थः । (•) एवं तावदभिष्ठानप्रतिमास्ासम्भवादाद्ये ज्ञानस्वरूपस्यारोपी निषिद्ध: अधुनाऽरोप्यस्फुरणायो-

पा०२ सू०२६ ] समुदायाधिकरणम्। २७५

पश्याद्वाह्यमारोपयत्यथ यदा स्वाकारं गृहनाति तदैवारोपयति, न तावत् क्षणिकतया क्रमणि रहिणो ज्ञानस्य क्रमवर्तिनी प्रहणारोपणे कल्पेते। तस्मायदैव स्वाकारमनर्थ गृह्गाति तदैवा- थमारोपयतीति वकतव्यम्। न चेतघुज्यते, (१)स्वाकारो हि सवसवेदनप्रत्यक्षतयाSतिविशदो बाहाँ चारोप्यमाणमवि श्दं सत्ततोऽन्यदव स्यान्र तु स्वाकार: समारोपितः ।(१)न च भेदापहमात्रेण समारोपाभि धानम्। वैशयावैशद्यरूपतया भेदप्रहत्योकतत्वा। अपि चागृहमाणे चेद्ाहेडबाह्यात स्वक क्षणाद्वेदाप्रहेण तदभिमुखी प्रवुत्तिः, हन्त सहिं त्रैकोक्यत एवानेन न भेदो गृहीत इति यत्र कचन प्रवर्तेताविशषात्। (३)एतेन ज्ञानाकारस्यवालीकस्यापि बाह्यत्वब्मारोपः प्रत्युक्तः। तस्मात्सूष्ठूक्तं 'ततोऽन्यदुच्यमानं बहुप्रलापित्वमात्मनः ख्यापयेदि'ति। अनि च सादृश्यनिब- न्वन: संव्यवहारस्तेनेदं सदशमित्येवमाकारबुद्धिनिबन्धनो भवेन्न तु तदेवेदमित्याकारबुद्धि निबन्धन इत्याह-"न चायं सादश्यात्संव्यवहार इति" (पृ०५४६ प० १)। ननु ज्वालादिषु साहश्यादसत्यामपि सादृश्यबुद्धौ तद्धावावगमनिबन्धनः संव्यवहारो दृश्यते यथा तथेहापि भविष्यतीति पूर्वापरितोषेणाह-"भवेदपि कदाचिद्बाह्यवस्तुनी"ति। तथाहि विविधजनसभ्ीणंगोपुरेण पुरं निविशमानं नरान्तरेभ्य आत्मनिर्धारणायासाधारणं चिन्हं विदवतमुपहसन्ति पाशुपतं पृथग्जना इति ॥ २५॥ सृ० नासतोहष्टत्वात्॥२६॥ "हतश्चानुपपत्नो वैनाशिकसमय" इति। (४)अस्थिरात्कार्योहतिमिच्छन्तो वैनाशिका अर्थादभावादेव भवोत्पतिमाहुः । (५)उक्तमेतदघर्तात् निरपेक्षात्कार्योरयतौ पुरुषकमवयथ्यम्, सापेक्षतायां च क्षणस्या भेव्यत्वेनोपकतत्वानुपकृतत्वानुपपतेरनुपकारिणि

गाथ नारोप इत्याहाविचेति। रवसंवदेनं सनतं विकल्पं यदा बाह्यं बाह्यत्वेनारोपयति तदा कि वस्तुसम्स स्वाकारं गहीत्वा पश्चादारापयतीति याजना। (१) युगपत्स्थाकारस्य ग्रहण बाह्यत्वेन चारापणमिति पक्षे कि स्वीकारबाह्ययोरैक्यस्फुरणमारोप उता- ्यातिमत इव विवकाग्रहमानन्तन नाय इत्यांह स्वांकारो हीति। स्वप्काशत्वपरपकाशत्वाभ्या मेदाव- भासान्नक्यस्फुरणसम्मव इत्यर्थः । (२) द्वितीये कि बाह्ये गृक्षमाणे विवेकाप्रही मिथ्याव्यवहारजनकः अगृह्यमाणे वा ? नाय इत्याह न चेति। न द्वितीय इत्याहापि चेति। (३) परमार्थज्ञानाकारस्य बा हावस्त्वात्मना समारोपं प्रतिक्षिप्य वासनापापितस्य कल्पितज्ञानाकारस्य बाह्ये समारोप निरस्यति एतेनोति। () ननु बौद्ध रमावस्यार्थ क्रिया कारित्वानयुपगमात्कथमभावाङ्ग्ारो्पशिस्तत्सिद्वा् ेू नि रस्यते इत्याशङ्कयाह अस्थिरादिति । (५) उक्तमिति। 'इतरेतरप्रत्ययत्वात् ' (अ० २ पा० २ सू० १९) इत्यस्य सुन्श्य व्याख्याने य- धन्त्यक्षणपाता अनपेक्षा' इत्यादिनाकं निरपेक्षस्य क्षणिकस्य कारणत्वनिरसनम्, सापेक्षत्यापि तस्य 'न क्षणिकपक्षे उपकार्योपकारकभावो स्तीव्यादिनोक्क्तेवुत निरपेक्षादित्यािन। (६) ननु यदि क्षणिकेनोपकृतत्वं सम्भवति अनुपकृतस्य च न सापेक्षत्निरपेक्षस्य च कारणत्वमतति- प्रश्कततर्हि क्षणिको न सापेक्षो नापि निरपेक्ष: किन्तु प्रकाशन्तरयोगात्मेत्याशङ्दयाड सापेक्षत्वेति

२७६ सटिप्पणभामत्यां [ अ० २

न्तरयिकरवेन प्रकारन्तराभा वान्रास्थिरा दुमावादु मवोशतिशिते क्षणिकपक्षेथ र्दभा वाद्भा वो स्पातरिति परिशिष्यत इत्यर्थः। न केब उमर्थादापयने दर्शयन्ति च "नानुपमृद्य प्रादु- भावाईने। एतदविमअते-'विनष्ाद्े किले"ति। किलकारोऽनिच्छायाम्, कूट स्थाच वेरकारणात् कार्यमुप्येतापि सरवे सर्वत उत्पद्येत। (१)अ यमभिसन्धि :- कूटस्थो हि कार्यजननश्वभावो वा स्यादततस्वभावो वा ? स चेत्कार्यजननस्वभ वस्ततो यावदनेन कार्य कर्तव्यं तावत्सइसैव कुर्यात, समर्थस्य क्षेपायोगात्, अतत्स्वभावत्वे तु न कदाचिदपि कुयात्। यधुच्येत-'समर्थोडपि क्रमवत्सहकारसाचवः क्रमेण कार्याणि करोती'ति। तदयुक्त्तम्, विकल्पासहत्वात-किमस्य सहकारिणः कमविदुपकारमादघति न वा ? अनाधानेऽनुपकारितय। सह कारिणो नापेक््येरन्, आधानेऽपि मिन्नमभिन्न वोपकारमाद्युः। अभेदे तदेवाभिहितमिति कौटस्थ्यं व्याहन्येत। भदे तूपकारस्य तांस्मिन्सति कार्यस्य भावादसति चामावारसत्यपि कूटस्थे कार्यानुत्पादादन्वयव्यतिरेकाभ्यासुपकार एव कार्यकारी न भाव इति नार्थक्रियाकारी माव:। तदुकम्- वर्षातपार्भ्यां कि व्योम्नश्चर्मण्यस्ति तयोः फलम् । (२) चर्मोपमश्चेत्सोऽनित्य: खतुल्यश्चेदसरफ लः ॥ इति । तथा चाकिश्वित्करादपि चे कूटस्थारकार्य जायेत सर्व सर्वस्माजजायेतेति सूकम्। उपसंहरति "तस्मादभावग्रस्वम्य" इति। "तत्रेदमुच्यते नासतोऽडपत्वा. दि"'ति। नाभावात्का्यार्तपात:, कस्मात् १ अदष्टतवात्। नहि शशविषाणादङ्कुरादाना

दिभ्योऽप्यकुरात्पतिः, नद्यभावो विशिष्यते, विशेषण योगे वा सोऽपि भाव: स्यान्ञ निरुपारय इत्यर्थ:। विशेषणयोगमभावस्याभ्युपत्यह-"नाप्यभावः क्यचदुत्पत्तिहेतुरि" ति। (पृ० ५४७ पं० ८)। अपि च यद्येनानन्वितं न ततस्य विकारो, यथा घटशरा वोदधनादयो हेम्नानन्विता न हेमविकारा, अनन्विताशचैते विकार अभावेन, तर्मान्नाभा- वविकारा, भावविकारास्तु ते, भावस्य तेनान्वितत्वादित्याह-अभावाळच आावोत्प तावि"ति। अभावकारणवािनो वचनमनुभाव्य दूक्षयति-"यत्तू कामे"ति। स्थिरोऽपि भावः क्रमवत्सहकारसमवधानात् क्रमेण कार्याणि करोति, न चानुपकारका: सहकारिण:, स चाह्य पहकारिभिराधथमान उपकारो न मिन्नो नाप्यभिन्न: किन्तवनर्वाच्य एवानिर्वा च्याच् कार्यमप्यनिर्वाच्यमेव जायते। (३)न चैतावता स्थिरस्याकारणत््रं तदुपादानत्वारका-

(१) कूढस्थस्यापि नियतशक्तिकत्वात् 'सर्व सर्वत उत्पद्यते' इति माष्यासङ्क त्या सर्वतः सर्थावस्था- रज्जन्यसेर्वन्पत्तिरिति कार्ययौगपद्यापत्यमिभायग भाष्यं सक्कमयन्नाहायमति। अन्यकृतोपकारस्य भावा- दमेदे सत्युपकारशब्देन भावरूपमेवाभिहितं स्यात तस्य चाग्यकृतत्वे काटस्थ्यव्याघात इत्यर्थ । (१) चर्मोवमश्चेत-स्थिर: कारणत्वामेमतः पदार्थ उपकारश्रयश्चोदित्यर्थः। उपकारादमेदे भावस्य स मवोउनित्य: भेदेस उपकारोऽनित्य:, साएष च कारणं न भाव इति भावः। उपकारानाश्रयत्वे दूषणम् अमत्फल इति। (३) यम के बौद्धेन-अन्वयव्यतिरकाम्यासुपकार एव कार्यकारी न भाव इति, तबाह न चैताव - तेति। परमार्थाश्रितत्वात्कायकल्पनाया भाव उपादानं तदर्मसत्वनिर्वाच्य उपकार कार्योपयोगत्यर्थः।

पा०२ सू० १८ ] अभावाधिकरणम् । २७७

र्यस्य रज्जूवदानत्वमिव भुजङ्गस्येत्युक्तम्। तथा च श्रुतिः 'मृतिकेतयेव सस्य'मिति। (१)अपि च येऽपि सर्वतो विलक्षणानि स्वलक्षगान वस्तुसन्त्यास्थिषत, तेषामपि किमिति बीजजातीयभ्योडकरजातीयान्येव जायन्ते कार्याणि, न तु क्मेलकजातीयानि, नहि बौजाद्वी जान्तरस्य वा कमेळकस्य वाऽत्यन्तवैळक्षण्य काश्वद्विशेषः। न च बाजाक्करत्वे सामान्ये पर- मार्थसती(२) येनैतयोर्भाविक: कार्यकारणभावो भवेत्। तस्मातकाल्पनिकादेव स्वलक्षणोपा दानादूबीजजातीयात्तथाविधस्यवाङ्करजातयिस्योत्पत्तिनियम आस्थेय:, अन्यथा कार्यहेतुकानु मानोच्छेदप्रसङ्गः। दिद्यात्रम सूिंप्र्वस्तु ब्रमात्वमीक्षा ्याय कणिकयोः ृ नेह प्रतन्यते विस्तरभयात् ॥ २६॥ उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः। २७।। भाध्यमस्य सुगमम् ॥२७॥ नाभाव उपलब्घेः॥ २८॥ पूर्वाधिकरणसज्जति(३)माह-"एवमि'ति (पृ० ५४८ पं० १८)। बाह्यार्थवादिभ्यो विज्ञानमान्नवादिनां सुगताभिप्रेततया विशेषमाह-"केषाक्चित्किले"ति (पृ० ५४९ पं. १)। (४)अथ प्रमाता प्रमाणं प्रमेयं प्रमितिरिति हि चतसृषु विधासु तत्वपरिसमाप्तिरा सामन्यतमाभावेऽपि तत्वस्याव्यवस्थानाद। तम्मादनेन विज्ञानस्कन्धमात्र तत्व व्यवस्थाप यता चतस्त्नो विधा एषितव्यास्तथा चन विज्ञानस्कन्धमात्रं तत्वम्, नह्य्ति सम्भवो विजञान- मात्रं चतस्रो विधाश्ेत्यत आह-"तस्मिश्च विज्ञानवादे बुद्यारूढन रूपेणे"ति।

एवैष प्रमाणप्रमेयफलव्यवहार: प्रमातृव्यवहारक्षेत्यपि द्रष्टव्यं न पारमार्थिक इत्यर्थः। (५)एवं च न सिद्धसाघनम्। नहि ब्रह्मवािनो नीलाद्याकारां वित्तिमभ्युपगच्छन्ति, कि त्वनिर्वेचनीयं नालादीति। (६) तथाहि-स्वरूपं विज्ञानस्यासत्याकारयुक्कत प्रमेयम्, प्रमेयप्रकाशनं प्रमा णफल, तत्प्रकाशनशक्ति: प्रमाणम्। बाह्यवादिनोरपि वभाषिकसौत्रान्तिकयो: (७)कालपनिक

(१) बोज् पति पतिबन्दीमाह्यापि चेतति

(३) रूपादिरहित ब्रह्यजगदुपा दानत्ववादि्स मत्वयस्य विज्ञान नीलाय्यकारमित्यनुमा न विरोध् विरोवस - नदे हे पूर्वोंक्त समुदा या प्राध्य दिदूषणा-युप जीव्य बाह्यार्थापलापाद्वितहे तुमल्लक्षणसङ्गतिमित्यर्थः। (*) व्याघातेन विज्ञानमान्रवादिनो बौद्धस्य पूर्वपक्षानुत्थानमाशङते अथेति। वस्तुव्यवस्थाय प्र- माणादम्युपगम्य तत्निषधो व्याघात इत्यर्थः । (५) ननु नीलादाकारं विज्ञानमित्यनुमाने वेदान्तिमतेन सिद्धसाधनम्, ब्रह्मणो विज्ञानात्मकस्य नी- लायात्म कत्वादन्यथाउद्वतासिद्धेरत आह एवं चेति । बाद्धा हि वित्तेर्विज्ञानस्यान्तर नीलादिरूपं वदन्ति म वयामेत्यर्थः। (६ ) बुद्धी परिकल्पितं ज्ञयादिविभागसुपपाद्यति तथाहीति। अनाकारस्यासत्यत्वं बाह्यरूपेणास्तत्ये - नान्तररूपेण सत्येनाकारेण युक्तत्वमित्यर्थ: । () काल्पनिक एवेति। वास्तविकश्ेदुपलभ्येतातोऽतुपलब्ध्या मिथ्यापमाणफला भाग: काल्पनिक एव बाह्यार्थवादिमतेपीति भावः।

२४ भा०

२७८ सटिप्पणभामत्यां [ अ०२

एव प्रमाणफलव्यवहारो डभिमत इत्याह-"सत्यपि बाह्येऽर्थ" इति। (१)मिन्नाधिकर- णत्वे हि प्रमाणफलयोस्तद्धावो न स्यात्, नहि खदिरगोचरे परशी पलाशे द्वैधीभावो भ वति, तस्मादनयोरैकाधिकरण्यं वक्तव्यम्। (२)कथं च तद्भवति ! यदि ज्ञानस्थे एव प्रमा- णफले भवतः । (३)न च ज्ञानं स्वलक्षणमनंशमंशाभ्यां वस्तुमद्र्भ्यां युज्यते, तदेव ज्ञानम

प्रमाणम्। प्रमेयं त्वस्य बाह्यमेव। (४)एवं सौत्रान्तिकसमयेऽपि। ज्ञानस्यार्थसारप्यमनीला कारव्यावृत्त्या कल्पितनीलाकारत्वं प्रमाणं व्यवस्थापनहेतुत्वात्। अश्वानव्यावृतिकल्पितं च ज्ञानत्वं फलं व्यवस्याप्यत्वात्। तथा चाहु :- 'नहि वित्तिसत्तैव तद्वेदना युक्कता, तस्याः सर्व न्राविशेषात। ता तु सारप्यमाविशत् सछपयत्तद् घटयेत्' इति। प्रश्नूर्वकं वाह्यार्थाभाव उपपत्तीराह-"कथ पुनरवगम्यत" इति। स हि विज्ञानालम्बनत्वाभिमतो बाह्योऽर्थः परमाणुस्तावन्न संभवति। एकस्थुलनीलामसं हिज्ञानं न परमसूक्ष्मपरमाण्वाभासम् । न चान्याभासमन्यगोचरं भवितुमहति(५), अतिप्रसङ्गेन सर्वगोचरतया सर्वसर्वज्ञत्व प्रसभ्ञात्। न च प्रतिभासघर्मः स्थाल्यमिति युक्तम्, विकल्पासहत्वात्-किमयं प्रतिभासस्य ज्ञानस्य धर्म, उत प्रतिभासनकालेऽर्स्य धर्मः। यदि पुर्वः कल्पोउद्धा, तथा सति हि (६)स्वांशाल म्बनमेव विज्ञानमभ्युपेतं भवति। एवं च कः प्रतिकूलीभवति अनुकूलमाचरति। द्वितीय इति चेतु। तथा हि रूपपरमाणव एव निरन्तरमुत्पन्ना एकविज्ानोपारोहिण: स्थायं, न चात्र कस्य चिद्भ्रान्तता। नहि न ते रूपपरमाणवोन चन निरन्तरमुत्पन्ना न चैकविज्ञानानुपा रोहिणः । तेन मा भून्नीलत्वादिवत्परमाणुधर्मः, प्रत्येकं परमाणुष्वभावात्। प्रतिभासदशाप- जाना तु तेषां भविष्यति बहुत्वादिवत्सावृतं (७) स्थाल्यम्। यथाहु :-

(१) वैभाषिकमते प्रमाणफलविभागस्य कल्पितत्वसुपपाद्यति मिन्नाषिकरणत्वे हाति। तह्ाब :- क रणफलभादः 1 करणकलभावः समानाधिकरणयेरवत्यत्र दृष्टाम्तमाह नहीति। (२) कथमिति। ज्ञानस्थत्वामावे कथ मैकाधिकरण्यं भवतीत्यर्थः । (३) नचेति। न तावत्कुण्डे बदरवज्ज्ञाने पमाणफलयोरवस्थानसम्भः ज्ञानस्या खयोग त्वा, तादा रम्येन तु स्यात, न च वस्तुतो मिन्नानामेकस्यक्योपपिस्ततः काल्पनिक: प्रमाणफलभेद इति भावः । (४) वाह्यार्थ प्रत्यक् वदता वैभाषिकाणां मते प्रमाणकलविभागस्य कल्पितत्वं प्रदर्श्य ज्ञानगताकारवै- चित्र्येणानुमेयं बाद्यार्थ स्वीकुर्वता सौता्तिकाणां मतेन तमतिदिशति एवमिति। ज्ञानगतं बाह्यनीलम्ारूप्यं भासमानमनीलाकारापोहरूपेण कल्पितं तच्च बाद्यार्थावस्थापकम् प्रतिबिम्बमिव बिम्बस्यातः प्रमाणम्। ज्ञानान्यव्यावृत्तिरूपेण कल्पित ज्ञानत्वं सामान्यं फलम्, ताज्े सारूप्यबलान्नलिज्ञानत्वेन व्यवस्थाप्यते। अस्मि ·मतेपि प्रमेय परमार्थमिन्नमित्यर्थः। सारूप्यस्य ज्ञानज्ञेय्यवस्थापकत्वे सौधान्तिकवचनमाह तथाचेति। ता-विच्तिम्। कि घटयेदत आह सरूपयन्तदिति। तव्वाहां वस्तु सरपयत स्वरूपेण सरूपा वित्ति कुर्षत् घट- येत वित्या सह विषयभावेन योजयेदित्यर्थ:। (५) अनेन बाद्यार्थस्य परमाणुगोचरप्तीतिविक्षेषकृतत्वं निरस्तम्, न परमसूक्ष्मपरमाण्वाभाख्तमित्य ग्तेन च परमाणुमानतं निराकृतम्। अतिपसङ्गेनेति। भासमानादव्यगोचरत्वमतिपसङ्र। (६) स्वाकारावलम्बनम्। (.) पातिभाधिकम्।

पा०२ सू०२८] अभावाधिकरणम् ।

(१) प्रहेऽनेकस्य चैकेन किंचिद्रूप हि गृह्यते। सांवृतं प्रतिभासस्थं तदेकात्मन्यसम्भवात्।। न च तददर्शनं भ्रान्तं नानावस्तुप्रहायतः। सांवृतं प्रहणं नान्यन्न च वस्तुप्रहो भ्रमः ॥ इति। (२)तन्न। नैरन्तर्यावभासस्य भ्रान्तत्वात्। गन्धरसस्पर्शपरमाण्वन्तरिता हि ते रूपप रमाणवो न निरन्तरा:। तस्मादारात् सान्तरेषु वृक्षेष्वेकधनवनप्रत्ययवदेष स्थूलप्रत्ययः पर- माणुषु सान्तरेषु भ्रान्त एवेति पशयाम: । (३) तस्मात्कल्पनापोढलवेडवि भ्रान्तत्वाद्वटादिप्रत्य· यस्य पातशङ्वादिज्ञानवन्न प्रत्यक्षता परमाणुगोचरत्वाभ्युपगमे । तदिदमुक्तं-"न तावत्पर- माणवः स्तम्भादिप्रत्ययपरिच्छेद्या भवितुमर्हन्ति, नापि तत्समूहाक्तम्भा दयो" Sवयविनः । तेवामभेदे परमाणुभ्यः परमाणव एव, तत्र चोक् दूषणम्(४), भदे तु गवाश्वस्येवात्यन्तवैलक्षण्यमिति न तादात्म्यम्, समवायक् निराकृत इति। एवं मदामेद विकल्पन जातिगुणकर्मादनिपि प्रत्याचक्षीत. तस्माद्यद्यत्प्रतिभासते तस्य सर्वस्य विचारासह- स्वाद् अप्रतिभासमानसद्धावे च प्रमाणाभावान्न बाह्यालम्बनाः प्रत्यया इति। अपि च (५)न तावद्विज्ञानमिन्द्रियवान्नलीनमर्थ प्रत्यक्षयितुमहति। न हि यथेन्द्रियमर्थविषयं ज्ञानं जनयत्येवं विज्ञानमपरं विज्ञानं जनयितुमहति, तत्रापि समानस्वादनुयोगस्यानवस्थाप्रसज्गात्। न चा. र्थाधारं प्राकव्यलक्षणं फलमाधातुमुत्सहते, अतीतानागतेषु तदसम्भवात्। नह्यस्ति सम्भवो Sप्रत्युत्पनो घर्मी वर्मश्रास्य प्रत्युत्पन्न इति। तस्माज्ज्ञानस्वरूपप्रत्यक्षतवार्थप्रत्यक्षताम्यु- पेया। (६)तन्ानाकारं सद् आजानतो मेदामावात् कथमर्थमेद वयवस्थापयेदिति तद्वेद व्यवस्थापनायाकारभेदोऽस्यैषितव्य:। (७)तदुकं 'न हि वित्तिसत्तैव तद्वेदना युक्ता, तस्या:

(१) अहे इति। अनेकस्य परमाणोरेकेन ज्ञानेन ग्रहणे किश्चित्स्थूलं रूपं गृद्यते तत्सांवृतम्, यत एकपरमाणुस्वरूपं स्थोल्यं गृद्यते चत्स्वाभाविकं भवेत्र त्वेकत्र स्थौल्यं सम्भवत्यती न स्वाभाविकमतोऽ्यो पाधिक पतिभासस्थं तदित्यर्थः। एकपरमाण्वात्मनि औपाधिकविषयत्वे स्थूलबुद्ेर्ध्रनतत्वामाशंक्य द्वितीय- शोकेन परिहरति नचेति। तस्य स्थूलस्य दर्शन न च भ्रान्तम् यतो नानापरमाणूनां अहणातसवृतस्य स्थू- लस्य ग्रहणमन्यत्र भवति। य एव भिन्नधीगृहीतास्त एव निरन्तरा: परमाणव एकविया गूद्यमाण स्थलमिति निर्भामन्ते ते च वस्तेव वस्तुप्रहश् न भ्रम इत्यर्थः । (२) एवं बाद्यार्थवादिसमर्थितं स्थूलनीलावभालस्य सालम्बनर्त्वं विज्ञानवादी दूषयति तथति। (३) ननु स्थूलप यस्य भ्रन्तित्वं न युक्त्तम् स्वलक्षणविषयत्वेन निर्विकल्पकत्वात्, सविकल्पकं ह्ाव: स्तुभूतसामान्यविषयत्वाद्म्रा तमित्याशक्याह तस्मादिति। कल्पना-अभिलापः, तदपोडं-तद्रहितम्। (४) परमाएवाभासज्ञानानुपपत्तिरूपमित्यर्थः ।

मिन्नस्येवाथस्य ज्ञानेन प्रकाशनसम्भवादित्याशंक्य भेदाभयुपगमेऽर्थस्यापरोक्षता न स्यादित्याह न ताव दित्यादिना । (६) ननु मा भूज्ज्ञानमर्थविषयज्ञाननतरस्य जनकम्, माच विषयप्राकटथमनेनाजनि, तथापि स्व- भावसम्बग्धादर्थविषयव्यवह्वारं जनयेदित्याशंक्याह तच्चेति। ज्ञानमात्राकारस्य सर्वज्ञेयसाधारण्यानीलाकारक बज्ञानं नीलव्यवहारहेतुश्त्यर्थ: । (•) सोतरान्तिकस्याप्येतत्सम्मतामात वदन विज्ञानवादी तदु्किमाह तदुक्कमिति।

२८० साटप्पणभामत्यां 1 अ०२

सर्वश्राविशेषात तां तु साकप्यमाविशत् सरपयत्तद् घटयेदिति। एकश्ायमाकारो Sनुभूयते स चेद्विज्ञानस्य नार्थसद्भावे किंचन प्रमाणमस्तीत्याह-"अपि चानुभवमात्रेण साधा. रणात्मना ज्ञानस्ये"ति। "अपि व सहोपलम्भनियमादि"ति (पृः ५५० पं० २)। (१)यदेन सह नियत्सहोपलम्भनं तत्ततो न भिद्यते, यथैकस्माच्चन्द्रमसो द्वितयश्वन्द्र मा:। नियतसहोपलम्भश्वार्थों क्ञानेनेति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः(२)। निषेध्यो हि भेद: स० होपळम्भानियमेन व्याप्तो यथा भिन्नावश्विनौ नावश्य सहोप उभ्येते, कदाचिदभ्रापिधानेऽन्य तरस्यैकम्योपलब्धेः । सोऽयमिह मेदव्यापकानियमविरुद्धो नियम उपलभ्यमानस्तद्याप्यं भेद निधर्तयतीति। तदुक्तम्- सहोपलम्भनियमादभेदो नालतद्धियोः।

"स्वप्नादिवच्चेदं द्रष्टव्यम" (पृ० ५५० पं०४)। यो यः प्रश्ययः स सर्वों बाह्यानालम्बनो यथा स्वप्नमायादिप्रत्ययस्तथा चैष विवादाध्याप्तितः प्रश्यय इति स्वभावहेतु: । (३) बाछ्यानाकम्बनता हि प्रत्ययस्वमात्रातुषन्धिनी वृक्षतेव शिंशपात्वमात्रानुबन्धिनीति तन्मा त्रानुबन्धिनि निराळम्बनत्वे साध्ये भवति प्रत्ययत्वं स्वभावहेतुः। अत्रान्तरे सौत्रान्तिकक्षो दयति-"कथ पुनरसति बाह्येऽरथे नीलमिदं पीतमिदमित्यादि प्रत्थयवैचिक्रय सुपपद्येत स हि मेने (४)ये यस्मिन्सत्यपि कादाचितकारते सर्वे तदतिरिकहेतुसापेक्षा:,

च विवादा्यासिता: सत्यप्यालयविज्ञानसन्ताने षढपि प्रवुत्तिप्रत्यया इति स्वभावहेतुः । य. श्वास्ावालयविज्ञानसन्तानातिरिक: काद चित्कप्रवृत्तिज्ञानमेदहेतुः स बात्योऽर्य इति। (५वास नापीरिपाकप्रत्ययकादाचित्करवात् कदाचिदुत्पाद इति चेत। नन्वेकस्रन्ततिपतितानामालय- विज्ञानानां तस्प्रवृत्तिविज्ञानजननशक्तिवांसना, तस्याक्ष स्वकार्योपजनं अत्याभिमुख्यं परिपाक स्तस्य च प्रत्यय: स्वसन्तानवर्ती पूर्वक्षण: सन्तानान्तरापेक्षानभ्युपगमात्, (६)तथा च सर्वे- प्यालयसन्तानपतिता: परिपाकहेतवो भवयुः। न वा कबिदृपि, आलयसन्तानपातित्वाविशे-

(१) एवं प्रत्यक्षेणार्थस्य ज्ञानाभेदसुपपाद्यानुमानेन तमुपपाद्यति यध्ेनेति। (२) अयं भाष :- विज्ञानवादिना ज्ञामार्थयोरमेंदो निषिध्यते तव्ापकस्य महोपलंभनियमाभावस्य विरुज्ो

बध्यो हीत्यादिना। अश्विनी-नवनविशेषे (३) यो यन्माधानुबन्भी यदात्मा घ स तत् स्वमावहेतुर्वृक्षतेव शिशषपामात्रानुबन्ध्रिनी, अत एवोक तद्राषमात्रान्वयिनि स्वभावो हेतुरात्मनीति, तत्र तद्ववं दर्शयभ्राड बध्यति। स्वप्नपत्ययादिषु बाह्यानालम्ब नत्वदर्शनात्मत्ययत्वमाश्रप्रयुकं निरालम्बनत्व्तस्य च्वामावस्य प्रत्ययरूपभा वात्मकत्व्तात्म्य अ व्यम्। अतएबोंकं न ह्यन्यामसर्िणो भाषादन्योडमाव इति। (४) सौभान्तिकमतेन वाह्यार्थस्द्धावेऽनुमानमाह ये यस्मित्निति । (५) उवतानुमाने अर्था्तरमाशकुतते विज्ञानवादी वासनेति। (६) विज्ञानववादीभमायमुकत्वा दूषयशाह वाह्यार्थवादी तथाचेति। प्रवृत्तिविज्ञानजनकाळयविज्ञान- वर्ततिवासनापरिपार्क प्रत्ि सर्वेप्यालयविज्ञानसंव्तानवर्तिनः क्षणा हेतव इति वकग्यम्, न चेदेकोनि हेतुर्न र्या- दिति बाधकमाह नवा कश्िद्रिति। सर्वेषां हेतुली दूषणमनुपदमेवाभिधास्यते इति भाष ।

पा०२ सू० २८] अभावाधिकरणम्। २८१

षातू। (१)क्षणमेदाच्छक्तिमेदस्तस्य च कादाचित्कत्वात् कार्यकादान्ित्करवमिति चेतू। (२)नन्वेव मे कस्यव नलिज्ञा नोपजनसामर्थ्य तत्प्रबोधसामर्थ्य चेति क्षणान्तरस्यैतन्न स्यात, सर्वे वा कथं क्षणमदात सामर्थ्यभेद इत्यालयसन्तानवर्तिनः सर्वे समर्था इति समर्थहेतुसद्धाये का यक्षपानुपपत्तेः, र्वसन्तानमात्राघीनरवे निषेध्यस्य कदाचित्करवस्य विरुद्धं सदातनतवं त्यो पलब्ध्या कादाचित्कतवं निवर्तमानं हेत्वन्तरापेक्षत्वे व्यवतिष्ठत इति प्रतिबन्घसिद्धि:। (३)न च ज्ञानसन्तानान्तरनिबन्धनत्वं सर्वेषािष्यते प्रवृत्तिविज्ञानानां विज्ञानवादिभिरपि तु कक्य चिदेव विच्छिन्नगमनवचनप्रतिभासस्य प्रवृत्तिविज्ञानस्य, अपि च सत्वान्तरसन्ताननिमित्तखवे तस्यापि सदा सन्निघानान् कादाचित्कश्वं स्यात्, न हि सत्वान्तरसन्तानस्य देशतः कालतो वा विप्रकर्षसम्भवः । विज्ञानवादे विज्ञानातिरिकदेशानभ्युपगमादमूर्तत्वाच्च विज्ञानानामदेशा त्मकत्वात, संसारस्यादिमत्वप्रस्ज्ेनापूर्वसत्वप्रादुभावानभ्युपगमाचच न काळतोपि विप्रकर्ष सम्भवः।(४) तक्मादसीत बाहोरये प्रत्ययवित्रानुतर््यानुमानिकोबा्ोर्डर्य इति सौ त्रान्तिकाः प्रतिपेदिरे, तानिराकरोति-"वासनावैचित्र्यादित्याह" विज्ञानवादी। इदम

(५) हेतुरनैकान्तिकः । तथा हि-वाह्यनिमित्तकतवे5पि क्थ कदाचिन्नीलसवेदनं कदाचि स्पीतसंवेदनम्! बाह्यनीलपीतसन्निधाना व्यामिति चेत्। अथ पीतसन्निाने किमिति न लज्षानं न भवति पीतज्ञानं भवति ! तत्र तस्य सामर्थ्यादसामर्थ्याच्चेतरास्मननिति चेत। कुतः पुनशयं सामर्थ्यासामर्थ्यभेद :? हेतुमेदादिति चेतू। एवं तहि क्षणानामपि स्वकारणमेदनिव- न्धनः शक्तिमेदो भविष्यति। सन्तानिनो हि क्षणा: कार्यमेदहेतवस्ते च प्रतिकार्य भिद्यन्ते च। न च सन्तानो नाम कविदेक उत्पादक: क्षणानां, यइमेदात् क्षणा(६) न भिदरन्। (७)ननूक्तं न क्षणमेदाभदार्भ्यां शक्तिमेदामेदौ भिन्नानामपि क्षणानामेकसामर्थ्योपलडघे:,

(१) एकस्यैव क्षणस्य हेतुत्वं स्यादित्यभिप्रायेणाशहूते विज्ञानवादी क्षणभेदादिति। कार्यकादाचितकत्वं-

(२) सौधान्तिको दूषयन्राह नन्विति। एवं व सर्वेषा हेतुतवे नीलज्ञानं सदा स्यान्तु कािितति सर्वानुभवसिद्ध नीलादिव्ञानस्य कादाचित्कत्वं व्याहयेतेति बाद्यार्थसद्राव आवश्यक इति भावः। (२) हेत्वतशापेक्षत्वेवि नीलादिज्ञानस्यालयविज्ञानसन्तानानतरमेव हेतुरस्त कुतो बाह्यार्थसिद्धिरित्य- र्थाग्तरत्वमनुमानस्याशकते न चेति। वन्रमन्ताने विच्छिनी गमनवचनपतिभाषी यस्य तत्काले उदयतो मैन्रसन्तानस्थगमनवचनवषयविज्ञानस्य तत्तथोकम्, तस्यैव विज्ञानषािभि: सन्तानास्तरनिमि- सत्वमिष्यते, न तु विवक्षति जिगमिषति वा च व्रेत्रे यजमनवचनप्रतिमानं तस्यापि, तस्य तु चत्रसन्तान, मात्रहतुकतव तच्च निरस्तमिति बाद्यार्थापेक्षा वाध्येत्यर्थः। तस्यापि प्रवृतिविज्ञानस्यालयविज्ञानसन्ताना- मतरहेतुत्ये शाहापिच्येति। (४) सम्ताना ्तरनिमेत्तत्वेपि तस््य सदा सन्निधानात्पवृत्तिविज्ञानस्य कादाचित्कत्व मनुपपत्रं यरुमान- स्मादित्युप मंहरभाह तस्मादिति। (५) प्रवृत्तिपत्यय आलयविज्ञानातिरिक्त हेतुक इति पक्षस्य स्वसम्तानमात्रनिमित्तकत्वं विपसस्तस्या- तपन्दिग्धा व्यावृत्तियस्य हेतुरनकान्तिक इति भाव: । (६) नम्वालयविज्ञानक्षणाना सम्बन्धिस्वस्वकाणर्थ्यमे देप्येकस्ति पतितत्वाव शेषाेक विर्ध सामर्थ्य स्यादित्याशंक्याह नचेति। (•) बाहार्थवादी शहूते नम्विति।

२८२ सटिप्पणभामत्यां [अ०२

अन्यथैक एव क्षणो नीलज्ञानजननसमर्थ इति न भूयो नीलज्ञानानि जायेरन्, तत्समर्थस्या- तीतत्वात् क्षणान्तराणां चासामर्थ्याद्, तस्मात् क्षणभेदेऽपि न सामर्थ्यभेद:, (१)सन्तान- भेदे तु सामर्थ्य भिद्यत इति। (२)तन्न। यदि भिन्नानां सन्तानानां नैकं सामर्थ्य, हन्त ताई नालसन्तानानामपि मिथो भिन्नानां नैकमस्ति नालाकाराधानसामर्थ्यमिति सननिधानेऽपि नील- सन्तानान्तरस्य न नीलज्ञानमुपजायेत। (३)तस्मात्सन्तानान्तराणामिव क्षमान्तराणामपि स्व. कारणमेदाधीनोपजनाना केर्षाचिदेव सामथ्यमेदः केर्षाचिन्नति वक्तव्यम् । तथा चैकाल- यज्ञानसन्तानपतिते धु कस्यचिदेव ज्ञानक्षणस्य स ताइशः सामथ्यातिशयो वासनापरनामा (४)स्वप्रत्ययासादितो यतो नीलाकारं प्रवृतिविज्ञानं जायते न पीताकारम्, कश्यचित्त स तादशो यतः पीताकार ज्ञानं न नीळाकारमिति वासनवैित्र्यादेव स्वप्रत्ययासादिताज्ज्ञानवे चित्र्यसिद्धेन तदतिरिकार्थसद्धावे किंचनासत प्रमाणमिति पश्यामः ।(५)आलयावज्ञानस- न्तानपतितमवासंविदितं ज्ञानं वासना तद्वैचित्रयात्रीलाद्यनुभववैचित्रयम्, (६)पूर्वनलिद्नुभ- चवैचित्याथ वासनावैचित्र्य मित्यनादिताऽनयोर्विज्ञानवासनयोस्तसमान्न परस्पराश्रयदोषसम्भ वो बीजाङुरसन्तानवदिति। अन्वयव्यतिरेकाभ्यामपि वाघनावैचित्र्यस्येव ज्ञानवैचित्र्यहेतुता नार्थवैचित्र्यस्येत्याह-"अपि चान्वयव्यतिरेकाम्या"मिति । "एवं प्राप्ते, ब्रूमः। नाभाव उपलब्धे'रिति। न खल्वभावो बाह्यस्यार्थस्याध्यवसातुं शक्यते, सहापलम्भा- मावाद्वाध्यवसीयेत सत्यप्युपलम्भे तस्य बाह्याविषयत्वाद्ढा सत्यपि बाह्यविषयत्वेवाह्यार्थबाघक प्रमाणसद्धाबाद्ढा ? न तावत्सर्वेथोपलम्भाभाव इति प्रश्नपूर्वकमाह "कसमादुपलब्धे"रिति। नहि सफुटतरे सर्वजनीन उपलम्भे सति तदभावः शक्योवक्तुमित्यर्थः। द्वितीयं पक्षमवलम्बते- "ननु नाहमेवं ब्रवीमी"ति। निराकराति "बाढमेवं व्रवीषि"। उपलब्धिग्रा हिणा हि साक्षिणोपलड्विर्गृह्यमाणा बाह्विषयत्वेनैव गृह्ते नोपलव्घिमात्रमित्यथेंः । "अ• तश्े"ति वक्ष्यमाणोपपत्तिपरामर्शः। तृतीयं; पक्षमालम्बते-"ननु बाह्यस्यार्थस्यास. म्भवा"दिति। निराकरोति -- "नायं साधुरध्यवसाय" इति। (७)इदमत्राकूतम्-

(१) एषमालयविज्ञानसन्तानैक्ये क्षणमेदेपि न सामर्थ्यमद इत्युपराद तथ्यतिरिक्तबाह्य थैसन्तानभेदे शक्तिभेद: स्यादित्याड सन्तानमेदे स्विति । (१) उकाशङ्कां दूषयत्राह विज्ञानवादी तन्नेति। बाद्यार्थवादे हि कषणिकत्वात्रीलार्थानां प्तिनीलार्थ मित्राः सन्ति नीलसन्तानासतत्र च सन्तानमेदाच्छक्तिमेदापगमे नील सन्तानानाम्येकविधा शक्तिरन स्याद, तथाचैकमेव नील नीलाकारज्ञानं जनयेव न सन्तानानतरवर्तीत्यर्थः। (३) चोधसाम्यं प्रदर्श्य परिहारसाम्यमाह तस्मादिति।

(९) वासनवचित्यादिति माष्यस्थवालनाशब्दार्थमाहालयेति। अशम्विदितमित्यनेन बासनायाः क्षणि कत्वं सूचितम्। (६) ननु पूर्वज्ञानात्मकवासनावैचित्र्यादुत्तरज्ञानाना वैचित्यं तर्ि पूर्वज्ञा विचित्र्यमेष कुतस्तत्राह पूर्व- नीलादीति। (७) तत्र भवान्भाष्यकारः प्रमाणप्रवृत्यप्रवृत्तिपूर्वकी सम्मवासम्भवाविति वदभिद सूचयामाल्-यथा किल ज्ञानाहेदेन स्थूलस्यार्थस्यासम्भवः परेण भाष्यते एवममेदेनापि मया म सुवच इत्यप्रयोजकोSसम्मवः, अमाणन्तु डाभ्यामप्यादरणीयम्, तभासम्भव परमते दर्शयनाह इदमत्रेत्यादिना । बौद्धोंकं ज्ञानाद्वित्स्य

पा० २ सृ० २८ ] अभावाधिकरणम्। २८३

घटपटादयो हि स्थला भासन्ते न तु परमसूक्ष्मास्तत्रेदं नानादिग्देशव्यापित्वलक्षणं स्थोश्यं यद्यपि ज्ञानाकार तवेनावरणानावरणलक्षणेन विरुद्धधर्मसंसर्गेण युज्यते ज्ञानोपाधेरनावृतत्वादेव,

ज्यमानं ज्ञानाकारत्वेऽपि न शक्यं शक्रणापि वारयितुम्। (२)व्यतिरेकाव्यतिरेकवृतिवि कल्पौ च परमाणोरंशवश्वं चोपपादितानि वैशेषिकपरीक्षायाम्। तस्माद्बाह्यार्थवन्न ज्ञानेऽपि स्थौ- ल्यसम्भवः । (३)न च तावस्परमाण्वाभासमेवज्ञानमेकस्य नानातमत्वानुपपत्तेः, आकाराण वा ज्ञानतादात्म्यादेकत्वप्रसज्नात्। (४)न च यावन्त आकारास्तावन्त्येव ज्ञानानि, तावता ज्ञानाना ममथो वार्तानभिज्ञतया स्थूलानुभवाभावप्रसज्ञात्। (५)न च तत्पृष्ठभावी समस्तज्ञानाकारसङ्ठ- लनात्मक एक: स्थूलविकल्पो विजम्भते इति साम्प्रतम्। तस्यापि साकारतया स्थाल्यायो- गादू। यथाह धर्मकीर्ति :-- (६) तह्मान्नार्थ न च ज्ञाने स्थूलाभासस्तदात्मन:। एकत्र प्रतिषिद्धत्षाद्बहुष्वपि न सम्भवः ॥ इति । तस्माद्भवतापि ज्ञानाकारं स्थाल्यं समर्थयमानेन प्रमाणप्रवृत्यप्रवृत्तिपूर्वकी सम्भवासम्भ- चावास्येयौ। तथा चेदन्तास्पदमशक्यं ज्ञानाद्विन्नं बाह्यमपह्वातुमिति। यच ज्ञानस्य प्रत्पर्थ व्यवस्थायै विषयसाळव्यमास्थितं नैतेन विषयोऽपह्वोतुं शक्यः, असत्यर्थे तत्सारप्यस्य तव्य. वस्थायाम्धानुपपत्तेरित्याह-"न च ज्ञानस्य विषय सारूप्या"दिति। मश्च सहोरळ म्भनियम उक्तः सोऽपि विकल्पं न सहते-यदि ज्ञानार्थयाः साहित्येनोपलम्भस्ततो विरुद्धो हेतुनाभेदं साधयितुमहति, साहित्यस्य तद्विरुद्धभेदव्याप्तत्वात्, अभेदे तदनुपपतेः। अथै को पलम्भनियम: । न. एकत्वस्यावाचकः सहशब्दः । (७)अनि च किमेकत्वे नोपलम्म आहो एक उपलम्भो ज्ञानार्थेयो: १न तावदेकरवेनोपलम्भ इत्याह "बहिरुपलब्येश्च विषय स्य"। अथैकोपलम्भनियमस्तत्राह-"अत एव सहोपलम्भनियमोऽपि प्रत्ययवि-

स्थूलस्यासम्भवमनुषदति तव्ेदमिति। ज्ञानभेदपक्षे विरुद्धधर्माध्याम्ताद्गेदः स्थूलस्य स्यान् तु ज्ञानाभेदपक्े ज्ञ नावच्छेदकार्थस्य ज्ञायमानस्य तदभिन्नस्यानावृतत्वादावृतस्य च तदात्मत्वाभावेन विरोधाप्रसक् दव्यर्थः। (१) इदानीमेतमसम्भवमनुमत्य बद्धमतेव्यसम्भवमाह तथापीति। यद्यपि ज्ञानामेदपक्षऽवमामान- थमासलक्षणविरुद्धुधर्मसंसषर्गो न पमज्यते तथाव्येकज्ञानपकाशिते पटे तहे शत्वातदेशत्वयोदर्शना शदेन कपाकपयोरपि सम्भवाऊज्ञानाकारन्वेव्यर्थस्य वर्णितवरुख्धर्मवत्वाद्ेद मस्षङगस्तुल्य इत्यर्थः । (२) अर्थस्य ज्ञानाभेदेऽवयविन्यवयवे चोक्तं दोषान्तरमवि ज्ञाने दुर्निवारामेत्याह व्यततिरेकेति । (३) नश्वमिन्नदेशवरता परमाणुनामेव ज्ञानावलंव्यत्वाज्ञानाभेदपक्षे कर्थ विरुद्धर्माध्यासपंबेक्केत -आह न च तावदिति। (8) प्रतिपर माणुज्ञानभेदाङ्गनीकारेपि दोषमाह न चति। (५) ननु एकेकज्ञानगृहीिनानापरमाणुपरामशात्मकः प्रव्ययः स्थूलालम्बन्या इत्या न च तत्पृष्ठेति। (६) तस्मादिति। तस्मात्-वृत्तिविकल्पादितर्कां त, अर्थे-परमाणुसमूहात्मकेऽर्थ, न स्थूलामासः, -न च ज्ञानात्मके विषये, एकश् ज्ञाने वर्ितन मार्गेण, तदान्मनो-नानाकारात्मकत्वस्य निषिद्धत्वात्, बहु- -ध्वपि विज्ञानेषु परमाणुगोचरेषु स्थूलामासस्य न सम्भवः ते्षां मिथो वार्तानमिज्ञत्वादित्यक्षरार्थः । (') तथा चावाचकशब्दपयोगान्निग्रहस्थाननतवत्यर्यः। अथकोपलम्भनियमि्ये हेतुस्ापिचेति।

२८४ सटिप्पण भामत्यां [अ० २

षययोरुपायोपेयभावहेतुको नाभेदहेतुक इत्यवगन्तव्यम्"। यथा हि सर्व चा. क्षुष प्रभारपानुविद्धं(१) बुद्धिबोध्य नियमेन मनुजैरूपलभ्यते न चतावता घटादिरुपं प्रभा तमकं भवति, किन्तु प्रभोपायत्नाशियम एवमिहाप्यात्मसाक्षकानुभवोपायस्वादर्थस्यकोपलम्भ नियम इति। अपि च यत्रैकविजानगोचरौ घटपटौ तत्रार्थमेदं विज्ञानभेदं चा्यवस्यन्ति प्र० तिपसारो न चैतदैकात्म्येऽवकरुप्यंत इत्याह-"अपि च घटश्ञानं पटथ्ान"मिति। तथार्थांमेदेऽपि विज्ञानमेददर्शनाथ विज्ञानात्मकत्वमर्थस्येत्याह-"तथा घटदर्शनं घट स्मरण" मिति। अपि च स्वरूपमात्रपर्यवसितं ज्ञानं ज्ञानान्तरवार्तानभिज्ञमिति ययोर्भेंदस्त द्वे न सुहीते इति भेदोऽपि तद्गतो न गृहीत इति। एवं क्षणिकशन्यानास्मत्वादयोप्यनेकप्रति श्ाहेतुदश्न्तज्ञानभेदसाध्याः । एवं स्वमसाधारणमन्यतो व्यावृत्तं लक्षणं यश्य तदषपि यथाव तते यतश्च व्यावतते तदनेकज्ञानसाध्यमेवं सामान्यलक्षणमपि विधिरूपमन्यापाहरूप वाडनेक ज्ञानगम्यम्। (२)एवं वास्यवासकम बोडनेकज्ञानसाथ्यः । एवमविद्योपप्लववशेन यत् सदस दमस्वं यथा नालमिति सद्धर्मों, नरविषाणमश्विर इश्यसदर्मः, अमूर्तमिति सदसदवर्मः। शक हि शक्षविषाणममूर्त वक्तुम्, शक्यं च विज्ञानममूत ववतुम् । यथोक्तम्-

शब्दार्थात्त्रविधो धर्मो भावाभावोभयाश्रयः ॥ इति। एवं मोक्षप्रतिक्ञा च यो मुच्यते यतश्च मुच्यते येन मुच्यते तदनेकज्ञानसाथ्या। (४)एवं विप्रतिपणं प्रतिपादयितुं प्रतिव्ेति यत्प्रतिपाकयति येन प्रतिपाद्यति यक्ष पुरुषः प्रतिपाधते यश्च प्रतिपादयति तदने कज्ञानसाध्यमित्यसत्ये कस्मित्रने कार्थ ज्ञानप्रतिसन्धा तरि नोपय्यते। त रसर्वं विज्ञानस्य स्वाशालम्बनेऽनुपपश्तमित्याह-"अपि च दयोश्ञानयोः पुर्वोत्तरकाल योरिति। अपि च मेदाश्रयः कर्मफलभावो नाभिने ज्ञाने भवितुमर्हति, नो रवल छिदा छिद्यते किन्तु दारु, नापि पाक: पच्यतेऽरपि तु तण्डुळाः । तदिहापि न ज्ञानं स्वशतिन ज्ञेय. मात्मनि वुर्तिविरोघादपि तु तदतिरिकोऽर्यः, पाच्या इव तण्डला: पाकातिरिका इति। मृमिरचनापूर्वकमाह-"किं चान्यदू, विज्ञानं विज्ञानमत्यप्यभ्युपगच्छतेति"। (५) चोदयति-"ननु विज्ञानस्य स्वरूपातिरिक्तग्राह्यत्वे" इति । बयमः- य :- स्वरूपादतिरिकमर्थ चद्विज्ञनं गृह्नाति ततस्तदप्रत्यक्षं सन्नार्थ प्रश्यक्षयितुमर्हति, नहि चक्षुरिव तभिलीनमर्थ कंचनातिशयमाघते येनार्थमप्रत्यक्षं सत्परत्यक्षयेदपि तु तहात्य (१) विषयत्वेन सम्बद्धम्। चाक्षुषपदार्थस्यालोकम क्षातका्यतकेण ुपल्धवै्र्शन जेतुरनैकान्तिक इति भाव: । (२) वास्यवासकत्वमविद्योपपरवे, स च सदमर्मेषु हेतुरिति ष्यं व्याचक्षणा आह एवमित (१) अनादिवासनाजन्यसवकल्पकप्रत्ययात्मकविकल्पपारनिष्ठितो विषयीकृतो यः शब्दार्थ: स भाविभू-

तत्वादियेसे रिविध इत्यर्थ: । (४) बन्धमो क्षादिपतिज्ञतिभाष्यस्थादपदार्थमाढ एवमिति। (५) विजञानरय स्वव्यतिरिकार्थविषयत्वे कुतस्तर्यान्येन ग्राह्यत्वापत्ति? चक्षुषदपकाशमानस्याप्य भैशोषकत्वस्म्भवादत कोयानुपपत्तिमाशबयाह चोदयतीति।

पा०२ सू० २८ ] अभावाधिकरणम् । २८५

क्षतैवार्थप्रत्यक्षता। यथाहु :- (१)'अप्रत्यक्षोपलम्मस्य नार्थदष्टिः प्रिष्यती'ति। (१)तबेद् ज्ञानान्तरेण प्रतीयेत तदप्रतीतं नार्थविषयं ज्ञानमपरोक्षयितुमईति, एवं तत्तदित्यनवस्था, तस्मदनवस्थाया बिभ्यता वरं स्वात्मनि वुत्तिरास्थिता । अपि च यथा प्रदीपो न दपिन्तरमपेक्षते, एवं ज्ञानमपि न श्ञानान्तरमपेक्षितुमर्हति समस्वादिति। तदेतत् रिहरति-"तदुमयमप्य सवविदानग्रहणमात्र एव विज्ञानसाक्षिग्हणाकाङक्षा- नुत्पादाइनवस्थाशक्कानुपपत्तेः" । अयमर्थ :- सत्यमप्रत्यक्षस्योपलम्सस्य नार्थड ष्टिः प्रसिथ्यति न तूपलब्धारं प्रतति तत्प्रत्यक्षत्वायो(३)ालम्भान्तरं प्रार्थनीयम्, आपे तु तस्मित्निन्द्रियाथसध्निकर्षादन्तःकरणविकारभेद उत्तन्नमात्र एव प्रमातुरथश्यापळम्मश्च प्रत्यक्षी भवतः, अर्थो हि निळीनस्वभावः प्रमातारं प्रति स्वप्रत्यक्षत्वायान्त:करणवेकारभेद. मनुभवमपेक्षते, अनुभवस्तु जडोऽपि स्वच्छतया चतन्यबिम्बोदप्रहणाय नानुभवान्तरमपेक्षते येनानवस्था भवेत, (४)नह्यहित सम्भवोनुभव उत्पन्नश्च न च प्रमातु: प्रत्यक्षो मगति यथा -नौकादि:। तक्माधथा छेता छिदया छेयं वृक्षादि व्याप्नोति, न तु छिदा छिदान्तरेण, नावि छिदैव छेत्री किन्तु स्वत एव देषदतादि:। यथा वा पक्ता पाक्यं पाकेन व्याप्नोति न तु पाकं पाकान्तरेण, नापि पाक एव पक्ता कि तु स्वत एव देवदतादि:। एवं प्रमाता प्रमेयं नीलादि प्रमया व्याप्नोति न तु प्रमा प्रमान्तरेण, नापि प्रमैव प्रमान्नी, किन्तु स्वत एव प्र मायाः प्रमाता व्यापकः । (५)न च प्रमातरि कूटस्थनित्यचैतन्ये प्रमापेक्षासम्भवो यतः प्रमातु: प्रमायाः प्रमान्नन्तरपक्षायामनवस्था भवेत्। तत्मातसुष्टकं 'विज्ञानम्रहणमात्र एव विज्ञानसाक्षिण: प्रमातु: कूटस्थनित्य वेतन्यस्य प्रहणाकाष्टानुत्पादादि'ति। यदुकं 'समत्वा- दवभास्यावभासकभावानुपपततेरि'ति। तत्राह-"साक्षिप्त्यययोश्त स्वभाववैषस्या दुपल्धपलभ्यभावोपपसेः"। मा भूज्यानयो: साम्येन आध्यप्राहकभायो अतृज्ञान- योस्तु वैषम्यादुपपद्त एव। (६)आध्यश्वं च ज्ञानस्य न ब्राहकक्ियाजनितफलशालितया मथा बाह्यार्थस्य, फळे फकान्तरानुपपत्तेः, यथाहुः-'न संविदर्यंत फलत्वादि'ति(७), अपि

(१) अपत्यक्षेति। यमप्रत्यक्ष उपलम्भ: स्यार्न चक्षष इव तस्यार्थदृष्ठिरजम्या स्यात, सा च न सिध्यति, तस्या अव्यन्यद्ष्यपेक्षत्वेनानवस्थानादित्यर्थः। (२) नन्वेवे बनतहि ज्ञानं ज्ञानान्तरप्रत्यक्ष सदर्थपकाशो भवतू, तभाइ तथ्चेदिति। (१ ) उपलम्भप्रत्यक्षत्वाय । स्वप्रकाशम्राक्षिणि अनतःकरण पतिबिम्बते भास्वरस्य स्वत एव साक्षिपतिबिम्बाधारतया विद्धिसम्मबान्न परिणामानतरादपरोक्षतत ्थार्थ:। (४) यदि परिणामाश्तरादनुभषापारोक्ष्यं तर्द्यनुभव उदितोपि कदाचिश्र प्रकाक्ेत, नचैषमतो नित्यसा- क्ष्यतुभवसद्ध इत्याड न हहतीति । (५) नतु माभूज्जानविषयज्ञानपरिणामान्तरापेक्षयाऽनवस्था, साक्षिणस्तु साक्ता्रिाेक्षया- Sनवस्था स्यादित्याशंक्य सवपकाशत्यानैवामित्याड न चेत्ति । (६) नतु साक्षिणं प्रति प्रत्ययस्योपलभ्यत्वे तद्विषय उपलम्भ्यो वाच्यसस्य च कूनिरा मत्पूर्व रविराध इति भ्रममपनयन्नाह आ्रद्यखं चेति। फलेशतःकरणगतज्ञानपरिणमे स्वाभाविकाकाशकल्पमा- क्षिचे तन्यव्यतिरक्रेण परिणामानतरापेक्षफलाम्तरानुपपन्तोरत्यर्थः । (·) परिणामज्ञानेन स्वित ज्ञायते फलत्वादत्यर्थः ।

२८६ सटिप्पणभामतयां [अ०२

तु प्रगातारं प्रति स्वतःसिद्धप्रकटतया (१)माश्योऽप्यर्थः प्रमातारं प्रति सर्त्या संविदि प्रकट: संविदपि प्रकटा(२)। यथाहुरन्ये 'नास्याः कर्मभावो(३) विद्यत इति। (४)स्यादेतत् य स्प्रकाशते तदन्येन प्रकाश्यते यथा ज्ञानाथों तथा च स्राक्षीति नाहित प्रत्यक्षपाक्षिणवषम्य मित्यत आह-"स्वयंसिद्धस्य च साक्षिणोऽ्प्रत्याख्येयन्घात्"। तथाहि-अस्य सा क्षिण: सदाSसन्दिग्धाविपरीतस्य निश्यसाक्षात्कारताSनागन्तुकप्रकाशतवे घटते। तथाहि-(५)

रक्षप्यानुभविक: प्राणाभृन्मान्रस्य, न चैतदन्याधीनसम्वेदनत्वे घटते। अनवस्थाप्रसन्नथोक्तः। तक्ष्मारस्वयंश्षिद्वतास्यानिचछत्ताप्य प्रत्याखयेया प्रमाणमार्गायत्त्वती। कि चोकेन करमेण६) ज्ानस्य स्वयमवगन्तृत्वाभावात् प्रमातुरनभ्युपगमे च प्रदीपवद्विज्ञानमवभासकान्तर निरपेक्ष स्वयमेव प्रथत इति बुबताSप्रमाणगम्यं विज्ञानमनबगन्तृकामेत्युक्त

कृतमवगमेन स्वयंप्रकाशेनेति। विज्ञानमेवावगन्त्रिति मन्वान: शषुते-"बाढमेवमनुभव- रपत्वा"दिति। न फलस्य कर्तृत्वं कर्मत्वं वास्तीति प्रदीपवत् कर्त्रनतरमेषितव्यम्, तथा च न सिद्धसाधनमिति । परिहरति-"नान्यस्यावगन्तुरिति"। ननु साक्षिस्थानेस््वमद भिमतमेव विज्ञानं तथा च नाम्न्येव विप्रतिपततिर्थार्थ(v) इति शब्कते-"साक्षिणोऽवग न्तुः स्वयंसिद्धतासुपक्षिपताऽभिप्रेयता स्वयं प्रथते विज्ञानमित्येष एवें ति। निराकरोति-"ने"ति। भवति हि विज्ञानस्योत्पादादयो धर्मा अभ्युपेतासतथा चाहय फळतया नावगन्तृत्वम्, कर्तृफलभावस्यैकत्र विरोधात, किन्तु प्रदीपादितुल्यतत्थर्थः ॥२८॥ सू० वैधर्स्योच्च न स्वप्नादिवत् ॥ २९ ॥ बाधाबाधौ वैधम्य, स्वप्नप्रत्ययो बाघितो जापत्प्रत्ययश्चाबाधितः । स्वयापि चावश्य जापरप्रश्ययस्याबाघितस्वमास्थेयं तेन हि स्वप्रत्ययो बाघितो मिथ्येत्यवगम्यते। जाप्रत्प्रश्य (१) नज्ु यदि परिणामव्याततिव्यतिरेकेण संवित् साक्षिणं पत्यपरोक्षा तर्द्यथीपि स्यान्ापकसाक्षसम्ब- धस्य संविदर्थ योरविशेषादिव्याशंबयाह ग्राध्योपीति। (२) अयं भाव :- स्वरूपानुभवः सर्वव्या्यप्यविद्यावृतत्वा् भाते किन्तु निर्मले इ मुकुरतले मुखं भास्वरस्वभावावशषवदग्तःकरणे व्यज्यते इति तङ्त्तिरवि भासुरा सन्निहिता चेति भवति स्वमावपकटा, अर्थस्त्वम्तःकरणं प्रति व्यवहितो न व स्वभावत एव चतन्याभिव्यक्तिक्षमः, सम्बन्धविशेषेपि स्वभाववि- शेषाअयंजकाव्यस्वकत्वं वृष्टम्, यथा चाक्षुषी प्भा सम्बन्धाविशेषेपि रूपाधेव व्यञ्यति न वाय्यादिकम्,

(२) परणामक्ियाजन्यफलभागिता। () आत्मनः स्वप्रकाशत्वबलादिदं सर्व सिध्येत, तदेवासिद्धमित्यभिप्नायेणाशब्कूते स्यादेतदिति। (५) अमन्दिग्धाविपर्यस्तत्वसुदाहरति तथाहि प्रमातेत्यादिना। अ् चात्मा स्वयंप्रकाशः शश्दपरों- चत्वाव, यत्रैवं तन्नैवं यथा घट इति प्रयोगो द्रष्टव्यः। शशवदसन्दिग्धत्वाच्छशवदपरोक्षत्वमात्मनि उष्टव्यम्ः। आत्मविषय संविदङ्गीकारे दोषमाहानवस्थेति। (६) न क्रिया तथा व्याप्यते किश्तु कर्त्रेत्यनेनेत्पर्थः। अनेन विज्ञानं व्यतिरिक्तग्राह्यमित्यनुमानस्य विपक्षे बाथ: प्रदर्शितः । (·) नार्थें इति। नार्थेपि विपतिपनिः, तस्य त्वन्मतेपि मिथ्यात्वादित्यर्थः ।

पा०२ सू०३१ ] अभावाधिकरणम्। २८७

यस्य तु बाध्यरब स्वप्नप्रत्ययस्यासौ न बाघको भवेत्, नहि बाध्यमेव बाघकं भवितुमहति। तथा च स्वष्नप्रत्ययो मिथ्येति साध्यविकलो दष्टान्तः स्यात्स्वप्नबदिति(१)। तस्माद्बाचाबा धाभ्यां वैधम्यान्ञ स्वप्नप्रत्ययदष्टान्तेन जाउत्प्रत्ययस्य शक्यं निराळम्बनत्वम ्यवसातुम्। "निद्धाग्लान'मिति करणदोषाभिधानम्। मिथ्यात्वाय वैधर्म्यान्तरमाह-"अपि च क्मृतिरेवे"ति (२) संस्कारमात्रजं हि विज्ञानं स्मृतिः। (३)प्रत्युत्पन्नेन्द्रियसम्प्रयोगळि- पशव्दसारूप्यान्यथानुपपद्यमानयोग्य दमाणानुत्पत्तिलक्षणसामभ्ीप्रभवंतु जानमुपलब्बिः, त दिह निद्राणस्य सामभ्यन्तरविरहात्संस्कारः परिशिष्यते, तेन संस्कारज्वा््मृतिः,सपि निद्रादोषाद्विपरीताSवर्तमानमपि पित्रादि वतमानतया भासयति, तेन स्मृतेरेव तावदुपल्े र्विशेषस्तस्याक्ष स्मृतेवैंपरत्यिमिति, अतो महदन्तरमित्यर्थः । (४) अपि च स्वतःप्रामाण्ये सिद्धे जापत्प्रत्यययाना ययार्थत्वमनुभवासिद्धं नानुमानेनान्यथयितुं शक्य(५)मनुभवावरो-

्याशयवानाह "अपि चानुभवविरोधप्रसङ्गादि"ति॥२९॥ सू० न भावोऽनुपलब्धेः ॥।३०॥ (६)यथा लोकदर्शनं चान्वय्यिरेकावनुश्रियमाणावर्थ एबोलर् नर्थानपेक्षार्या वासनारयां वासनाया अप्यर्थोपळब्ध्यघीनत्वदर्शनाहित्यर्थः। अपि चाश्रयाभावादपि न लौकि की वासनापपयते। न च क्षणिकमालयविज्ञानं वासनाधारो भवितुमहति, द्योयुगपदुत्पय- मानयोः सव्यदक्षिणशवदाघाराघेयभावाभावात्। प्रागुत्पन्नस्य चाघेयोत्पादसमये सतः क्षणणिकत्वव्याघात इत्याशयवानाह-"अपि च वासना नामे'ति। शेषमतिरोहिता- र्थम्॥ ३० ॥ सृ० क्षणिकस्वाच्च ॥ ३०॥ स्यादेतव यदि साकारं विज्ञानं न सम्भवति बाह्यश्वायः स्थूलसूक्ष्मविकल्पेनासभ्भवी।

(१) बाद्याथापजापिनाक्ते जाग्रत्पत्यया निरालम्बनाः प्रत्ययत्वात्स्वप्रत्ययवदित्यनुम इत्यर्थः। (२) एवमनुमानस्य बाध्यत्वेन सोपाधिकत्वं मद्शर्य प्रमाणाजन्यत्वेन तदाह संस्कारात (१) उपलब्धिस्त्थिति भाष्यगतबुपलब्धिपद व्याचटे प्रत्युत्पनति। वर्तमानवसत्वन्द्रियसंयोगािपमा- णषट्कजन्यं ज्ञानसुपलब्धिरित्यर्थः। (४) उक्तानुमानीयमत्य यत्थहेतोर्बाधितत्व मप्याहाविचि ति। (५) नज्ु सामान्यतः पाप्तमवि प्रामाण्यमनुमानेनापोद्यतामत आहानुभवति। अवाधितविषयत्वेन ज्ञातस्यानुमानस्य पमाणत्वात्सति प्रत्यक्षबाधे न पमाजनकत्वमतो बाधकानुदयान् पत्यक्षस्य पामाण्याप- षाद इत्यर्थ: ।

नाना भाव इति कर्थ सङच्छत इत्याशंक्याह यथेति। पूर्वपक्षिणापि अर्थोपलब्धे: स्वप्ने वासनाजन्यखवं लो कसिज्ञान्वयव्यतिरकाभ्यामवगनतव्यम्, तद्दृष्ट्तेन च जाम्रत्यनुमेयन्तथाच यो लौकिकान्वयव्यतिरको ताथ- थोपलग्धेः कार्यस्यार्थ एव कारणे सति भवतः नार्थानपेक्षवासनारूपकारणे, स्वप्नप्रत्ययहेतुवासनाया अपि जाग्रदर्थोपलव्ध्यधीनत्वदर्शनात्कारणकारणत्वेन तत्राप्यर्थोर लब्धेः स्थितत्वादतो वासनानामर्थोपलन्धिभिव्या सिबिद्धिरिति हृदयम्।

२८८ सटिप्पणभामत्यां [ अ०२

हन्तैयमर्थज्ञाने सश्वेन तावद्विचारं न सहेते। नाप्यसत्वेन, असतो भासनायोगात्। नोमय श्वेन, विरोधात सदसतोरेकत्वानुपपत्तेः । नाप्यनुभयत्वेन, एकनिषेधस्येतरविधाननान्तरी मफरवरत्। तस्माद्विचारासहत्वमेवास्तु तत्वं वस्तुनाम्। यथाहु :- इदं वस्तु बलायातं यद्दन्ति विपश्चितः । यथायथार्थाश्चिन्त्यन्ते विविध्यन्ते तथातथा ॥ इति। नें क्वचिदपि पक्षे व्यवतिश्ठन्त इत्यर्थः । तदेतन्निराचिकीर्षुराह-"शून्यवादिपक्ष क्तु सर्वप्रमाणविप्तिषिद्ध इति तन्निराकरणाय नादर: क्रियते"(१) । लौकिकानि हि प्रमाणानि सदसत्वगोचराणि तैः खलु सत्सदिति गृह्यमाणं यथाभूतम- विपरीतं तश्वं व्यवस्थाप्यते। असच्चासदिति गृह्यमाणं यथाभूतमविपरीतं तत्वं व्यवस्थाप्यते। सदसतोक्ष विचारासहत्वं व्यवस्थापयता सर्वप्रमाणविभ्रतिषिद्धं व्यवस्था पितं भवति। तथा च सर्वप्रमाणविप्रतिषधान्नेयं व्यवस्थोपपद्यते। (२) यदुच्येत- तारियिकं प्रामाण्यं प्रमाणानामनेन विचारेण व्युदस्यते न साव्यवहारिकम्, तथा च भिन्नवि षयत्वास् सर्वप्रमाणबिप्रतिषेध इत्यत आह-नह्यय सर्वप्रमाणप्रसिद्धो लोकस्य व्ययहारोऽा्य त्तत्वमधिगस्य शक्यतेडपहनातुम। प्रमाणानि हि स्वगो चरे प्रवर्तमानानि तत्वमिदमित्येव प्रवर्तन्ते। अताात्वकत्वं तु तद्गोचरस्यान्यतो बाधकाद वगन्तव्यं न पुनः सांव्यवहारिकं नः प्रामाण्यं न तु तारि्विकमित्येव प्रवर्तन्ते। बाघकं चाता रिवकत्वमेर्षां तद्गोचरविपरीतततत्थोपदर्शनेन दर्शयेत्, यथा शुक्तिकरय न रजतं मरीचयो न तायमेकश्यन्द्रो न चनद्रदयमित्यादि, तद्दिहापि समस्तप्रमाणगोचरविपरीततत्त्वान्तरव्यव स्थापननाताररिवकत्वमेर्षा प्रमाणाना बाघकेन दर्शनीयं न त्वव्यवस्थापिततत्वान्तरेण प्रमा णानि शक्यानि बाधितुम्। (३) विचारासहत्वं वस्तूना तत्त्वं व्यवस्थापय द्बाघकमतारिव कत्व प्रमाणानां दशयतीति चेत, (४)कि पुनरिदं विचारासहत्वं वस्तु यत्तत्वमभिमतं किं तद्द रतु परमार्थतः सदादीनामन्यतमरकेवलं विचारं न सहते, अथ विचारासहत्वेन निस्तरवमे व। (५) तत्र परमार्थतः सदादीनामन्यतमदिचारँ न सहत इति विप्रतिषिद्धम्। न सहते चेत्न सदादी नामव्यतमदन्यतमच्चेत्क्थं न विचारं सहते, अथ निस्तत्वं चत्कथमन्यतमत्तत्वम- व्यवस्थाप्य शक्यमेवं वक्तुम्। (६)न च निस्तत्वतैव तत्वं भावाना, तथा सति हि तत्वा

(१) सूभान्तराण शूम्यवादपक्षखण्डनाय न विरच्यन्त इत्यर्थ:। नाभावो ज्ञानार्थयाः प्रमाणैरुपल ग्घेरिति सूभं योजयन्सिद्धान्त्याह लौकिकानि इति। (२) प्रपञ्नस्यावास्तविकत्व व्यवस्थापयित्मधिषठानव्त्ववयङ्गीकार्य पूर्वपक्षमते ्याभा: ममाणतस्तत्वासुपलब्धरिति प्रतिपादयत्र भावोहनुपल्धेरिति सुर्न योजयन्ाह यदुच्येतेति। (३) नतु किमाधष्ठानतत्त्वबोधनेन, प्रत्यक्षादिपमितवस्तुगत विचारासहत्वमेव बाधकममाण गमय- स्वित्यभिप्रायेणाशङ्कते विचारिति। (४) विकल्पद्वारा समाधत्तेक पुनरिति। (६) नाथ इत्याड तत्रति। द्वितीय निस्तत्व सदादिपचनिविष्ट न वा ? नाथ:, सदादिपरकारतत्व व्यवस्थाया: पूर्वपक्ष्यनिष्टत्वादित्याह कथमन्यतमदिति । (६) न द्वितीय इत्याह न चति। तश्वरूपत्वामावो हि निस्तत्वम्, स्चासन्रित्यत्वं भावान व्यव- स्थापितं स्यात्तथाचासत्त्वाव्यवस्थापतिज्ञाविरोध इत्यर्थः ।

पा०२ सू० ३३ ] सम्भवाधिकरणम् । २८९

भाव: स्यात्, सोऽपि च विचारं न सहत इत्युक्तं भबद्धि:। (१) अपि चारोपितं निषेषनी यम्, आरोपश्च त्तत्वाघिष्ठानो दृष्टो यथा शुक्तिकादिषु रजतादेः, न चेत किचिदस्ति तरव कस्य कस्मित्रारोपः। तस्मानिष्प्रप्भ परमार्थसद्वह्मानिर्वारच्यप्रपश्चात्मनारोप्ठते, तच्च तत्मं व्यवस्थाप्यातारि्वकत्बेन साव्यवहारिकत्वं प्रमाणानां बाघके नोपपय्त इति युक्तमुत्यश्यामः॥। ३१ सृ० सवेथाऽनुपपत्तेश्र॥ ३२॥ विभजते-"कि बहुना उक्तेन, यथायधा प्न्थतोरऽर्यतश्चायं बैनाशिक

रात्म्यमभ्यु पेत्यालय विज्ञानं समस्तवासनाधार मभ्युपगच्छन्नक्षरमात्मानमभयुपैति। एवं क्षणि- कत्वमभ्युपेत्योत्पादाद्वा तथागतानामनुत्पादाद्ा स्थितैवेषा धमाणी धर्मता धर्मस्थितिते"ति नित्यतामुपैततियादिब हूनेतव्यमिति॥३२॥ सृ० नैकस्मिन्रसम्भवात् ॥ ३३ ।। निरस्तो मुक्तकच्छाना सुगतानां समयो, विवसनानां(३) समय इदानी निरस्यते। त. रसमयमाह संक्षपविस्तराभ्याम्-"सप्त वै्षां पदार्थाः सम्मता" इति। तत्र संक्षे पमाह-"संक्षेपतस्तु द्वावेव पदार्थावि"ति। बोधात्मको जीवो जडवर्गसवजीव इति यथायोगं तयोरजीवाजीवयोरिममपरं प्रपश्चमाचक्षते। तमाह-"पञ्चास्तिकाया ना. मे'ति। "सर्वेषामप्येषामवान्तरप्रभेदानि"ति। जीवास्तिकायन्तिणा(४)-बदो मुक्को नित्यसिद्धश्चेति। पुद्गलास्ति कायः षोढा-पृथिव्यादीनि चत्वारि भूतानि स्थावरं जंगमं चेति। धर्मास्तिकाय: (५)प्रवृश्यनुमेयोऽवर्मास्तिकायः स्थित्यनुमेयः। आकाशास्तिकायो देवा- लोकाकाशोडलोका काशक्ष। तत्रोपर्युपरि स्थिताना लोकानामतवर्तीोकााशतेषुपरि मोक्षस्थानमलोकाकाशः। तत्र हि न लोका: सन्ति। तदेवं जीवाजीवपदार्थो पश्चवा प्रपध्चि तै।। (६) आस्रवसंवरनिर्जराख्यः पदार्थाः प्रतृतिलक्षणा: अपञ्धयन्ते। द्विया प्रवृत्तिः-सम्य खिवथ्या च। तत्र मिथ्याप्रवृत्तिरास्वः। सम्यकप्रवृत्ती तु संवरनिर्जरी। (७)आस्रावयति

(१) अधिष्ठानतत्वज्ञानामावाद्ावासम्भवं पदशयाषिषठानामावादारोपसम् र्शयन्नाहापिचेति। (२) यथायथेति भाष्यस्थवीप्सा व्याचषटे ग्रन्थत इति। दर्शनं स्थानमिति वक्तव्ये पत्रयनातिष्ठने- तिबाद्धानामपशब्दपरयोगः, शितिपत्यये तिष्ठपश्यावादेशी युच्त्यये तु नाशित्वादेवं मिह वेचन इत्यस्य निष्ठन्तस्य मीठमितिरूपं भवति मिद्धमिति त्वपशब्दस्तथा पोषवशन्दोपि उपवासे पौद्धै: पयुकोपि लोका पयुक्त त्वादपशब्दो बोद्धव्य: । (३) जनानाम् । एकरूपब्रम्म यदविा्यनेावाङस्य बु ्द्धिस्थ त्वात्स ङ्गतिबोष्या। (४) अस्तीति कायम्ते शब्धन्ते इत्यास्तिकायाः, कैगै शब्द इत्यस्माद्धातोनिष्पन्ः कायशब्दोष अष्ठव्यम। केचिव वद्धा: केचित्साधनैर्मुक्त्ता:, नित्यम्तिद्वश्च जनमतेर्ऽर्हन्शन्दवाच्यः। (५) पवृतत्यनुमेय इति। प्रवृत्तिर्दविधा सम्यङूमिथ्या च, तत्र धर्मास्तिकाय सम्यकपवृत्त्यनुमेय:, शा. सीयबाद्यपवृत्त्या ह्यानतरोऽपूर्वाख्यो धर्मों अनुमीयत इत्यर्थः। अवर्मेति। उ्ध्वगमनशीलो दि जीवस्तस्य देहेध्वस्थित्या8वमऽनुमीयत इत्यर्थः। (६) बन्धमोक्ष साधनभूते समीध्य स्मीच्यौ प्रवृत्ती दशयत्राास्तरवेति। (•) आस्रवाख्यमिथ्यापवृत्तिस्वरूपं व्याचषे आस्त्रावयतीति। गमयतीत्यर्थः । AR. ITTA

२९० सटिप्पणभामत्यां [अ०२

पुरुषं विषयेष्वितान्द्रियप्रवृत्तिशास्त्रवः । इन्द्रियद्वारा हि पौरषं ज्योतिर्विषयान् स्पृशद्रूपादिज्ञा- नरपेण परिणमत इति। अन्ये तु कर्माण्यास्रवमाहुः, तानि हि कर्तारमभिव्याप्य स्रबन्ति कर्तारमनुगच्छन्तीत्यास्तव:। सेयं मिथ्याप्रवृत्तिरनर्थहेतुत्वात्। संवरानर्जरी च सम्यक प्रतृ ती। तत्र शमदमादिकपा प्रवृत्तिः संवरः । सा व्ास्त्रवस्रोतसो द्वारं संवृणोतीति संवर उच्य ते। निजरहतवनादिकालप्रवृत्ति कषायकलुषपुण्यापुण्य प्रहाणहेतुस्तप्तशिलारोहणादिः । स हि निःशेषं पुण्यापुण्यं सुखदुःखोपभोगेन जरयतीति निर्जरः । (१)बन्धोऽडविधं कर्म। तत्र घातिकमे चतुर्विधम्, तव्था-म्ञानावरणीयं दर्शनावरणीयं मोहनीयमन्तरायमिति। तथा चत्वार्यधातिकर्माणि, तदथा-वेदनीयं नामिकं गोत्निकमायुष्कं चेति। (२)तत्र सम्यग् ज्ञानं न मोक्षसाधनम्, नहि ज्ञानाद्वस्तुव्निद्धिरतिप्रस्क्गादिति विपर्ययो ज्ञानावरणीयं कर्मोच््यते। आईतदर्शनाभ्यादान्न मोक्ष इति ज्ञानं दर्शनावरणीयं कर्म। बहुषु विप्रतिषिद्धेषु तार्थकारैरु पदशितेषु मोक्षमारनेषु विशेषानवधारणं मोहनीयं कर्म। मोक्षमार्गप्रवृत्तानां तद्विक्वकरं विज्ञान मन्तरायं कर्म। तानीमानि श्रेयोहन्तृत्वाद् घातिकर्माण्युच्यन्ते। अघातीनि कर्माणि तथथा- वेदनीयं कर्म (३)शुकपुटूलविपाकहेतुः, तद्धि बन्धोऽपि न निःश्रेयसपरिपन्थि तरवज्ञानावि घातकर्वात। शुक्रपुत्रलारम्भकवेदनीय क्मानुगुण नामिकं कर्म, तद्धि शुद्धपुद्धलस्याद्यावस्था कललबुद्बुदादिमारभते। गोत्रिकमव्याकतम् ततोष्यायं शक्तिरूपेणावस्थितम्(४)। आयु ककूं त्वायुः कायति कमयत्युत्पादनद्वारेत्यायुष्कम्(५)। तान्यतानि शुककपुद्वलाधयाश्रयत्वाद घातीनि कर्माणि। तदेतत्कर्माष्टकं पुरुषं बन्नातीति बन्धः। विगलितसमस्तक्लेशतद्वासन स्यानावरणज्ञानस्य सुखैकतानस्यातमन उपरि देशावस्थानं मोक्ष इत्येके। अन्ये तूर्ध्वगमन- शीलो हि जीवो धर्माधर्मास्तिकायेन बद्धस्तदविमोक्षाधदूर्ध्व गच्छतयेव समोक्ष इति। त एते सप् पदार्था जीवादयः सहावान्तरप्रमदैरुपन्यस्ताः । तत्र सरवेत्र चेमें सपभङ्गनियननाम न्यायमवताशयन्ति(६)-"स्यादस्ति, स्याश्नाहिति, स्यादस्ति च नाहित च, स्यादवकव्यः,

(१) बन्धाख्यफलमाह बन्ध इति। यद्मपि पूर्वोक्त आरस्त्रवोवि बन्धस्तथापि तज्ेतुत्वादयमपि बन्ध इति द्ृष्टव्यम्। (२) ज्ञानावरणीयं कर्माख्यातुं भूमिकामाह त्रत । अति ्र स्र ङ्र त् - आ शा मो द क् ज्ञा ना दि्भ्यो प

(३) शरीराकरेण परिणामहेतुः। शरीरद्वारा तन्ववेदन हेतुत्वच्च तस््य वेदनीयत्वम्। (४) वक्ष्यमाणायुष्ककर्मणो देहाकारपरिणामशक्तिर्गोत्निकं कर्मेत्यर्थः। (५) शुक्रशोणितव्यतिरेकजाते मिलितनतदुमयरूपमायुष्कं कर्मेत्यर्थः । (६) सतामङ्गीन्यायप्रसारणवं प्रदार्शताधननतवीयेण- तंद्विधानविवक्षार्यां स्यादसतीति मतिर्भषेठू। स्यान्रास्तीतिपयोग: स्यान्तत्निषेधे विवकिते।। क्रमेणोभयवांछायां प्रयोगस्ससुदायभृत् । युगप त्तदिवक्षारयां श्यादवाच्यमशक्त्तित: ।। आद्यावाच्यविवक्षायों पञ्चमो भङ्ग इप्यते।

समुचयेन युक्तश् सप्मो भङ्ग उच्यते।। इति

पा०२ सू० ३३ ] अभावाधिकरणम् । १९१

स्यादरति चावक्व्यक्ष, स्यानास्ति चावकव्यक्ष, स्यादहित नाहित चावकव्यथे"ति। (१)स्याच्छन्द्रः खल्वयं निपातस्तिङन्तप्रतिरूपकोडनेक्रान्तय्रोतो, यथाहु :- (२)वाक्येष्वनेकान्तद्योती गम्यं प्रति विशेषणम्। स्यान्निपातोर्थ योगित्वात्तिङन्तप्रतिकपक: ॥ इति। यदि पुनरयमनेकान्तद्योतक: स्याच्छव्दो न भवेत स्यादस्तीतिवाक्ये स्यात्पदमनर्थकं स्यात, तदिदमुक्तमर्थयोगित्वादिति। अनैकान्तद्योतकरवे तु स्यादस्ति कथ चिदस्तीति स्या. तपदात्कथंचिदर्थास्ता्यनेनानुक्तः प्रतीयत इति नानर्थक्यम्। (३)तथा च- स्याद्वाद: सर्वथैकान्तत्यागात् किवृतचिद्विधेः।

किंवृत्ते प्रत्यये खल्वयं चित्निपातविधिना सवधकान्तत्यागात् सप्तस्वेकान्तेषु (४) यो भङ्गरतत्र यो नयस्तदपेक्ष: सन् हेयोपादेयमदाय स्याद्वाद: कल्पते।(५)तथाहि-यदि व हत्वस्त्येवेस्येवैकान्ततस्तत् सर्वथा सर्वदा सर्व सर्बात्मनेतिीपसािासार्भ्यां क्व चित्कदा चित्करथ चित्कश्षित प्रवर्तेत निव्तेत वा, (६) प्राप्तापरापणीयरवात्, हेयानानुप पत्तेक्, अनैकान्तपक्षे तु कचितकदाचित्कस्यचित्कयंचित् सत्वे हानोपादाने प्रेक्षावर्ता कल्पेते इति। तमेनं सप्तभज्जीनयं दूषयति "नैकस्मिन्रसम्भवात्" । विभजते-"नह. कस्मिन धर्मिणि" परमार्थसति परमार्थसरता "युगपत्सद्सरवादीनां धर्माणां" परस्परपरिहारस्वरूपाणां समावेद्यः सम्मवति। (७)एतदुक्क भवति-सत्यं यदित वस्तु- तस्तरसवंथा सर्वदा सर्वत्र सर्वात्मना निर्वचनीयेन रूपेणाहतयेव न नाहित, यथा प्रत्यगात्मा।

परमार्थतस्तस्य विचारासहत्वातू(८)। न च प्रत्ययमात्रं वास्तवत्वं व्यवस्थापयति, शुक्ति- मरुमरीचिर्कादिषु रजततोयादेरवि वाहतवत्वप्रसञ्वात्। लोकिकानामबाघेन तु तब्वस्थार्या (१) नन्यस्ति स्यादिति वर्तमानत्वावीर्धिवाचिनो: कथमेकार्थपर्यवस्ानमत, आह स्याच्छन्द इति। तिङन्ततुल्योऽतो न विष्यर्थतव्यर्थः। (२) वाक्येष्विति। स्यादसतीत्यादिवावयेषु स्यादित्यर्य शब्द: अस्तित्वा दिगम्यं परति विशेषणीभूतो इने कान्तपका शकार्थसम्बन्धत्वान्तिकन्तवदृश् निपात इत्यर्थः। अर्थयोगित्व मेवोपपादयव्ाह यदीति। (३) स्यात्पदेनानेकान्तामिधाने प्रयोजनमाह तथाचेति। किशम्दापरि त्थमुप्रत्यये तदुपरि च चि. त्रिपातेन्र कर्थचिदस्ति कथचिन्नासतीतिरूपात्सर्वथेकान्तपचत्यागाज्जायमानः सतमशचपेक्ष स्याहादो हेयोपादेयबुद्धिविशेषकृव भवतीति कारिकार्थः। इममेवार्थ स्फुटीकुर्यन्नाह किवृत्ते इति। (४) अस्त्यादिनियमेषु। (५) सतानामेवान्तानां भङ्गे हेतुं व्यायमाह तथाहीति। (६) प्रवृत्त्यंमाये निवृत््यभावे च पर्यारयेण हेतुदवयमाह पराप्तेति। माश्स्य सद्स्तुनोऽायणीयत्वाव, असत्वे झोकान्ते हेयमेव त्यक्तमेवाहितं सदा स्यात्तस्य चे साध्य हानमतुपपत्रमित्यर्थः । (•) स्याद्वादस्य हेयािप्विद्धिहेतुत्वं खण्डयन्नाहैतदुक्तमिति। यदस्ति तदस्त्यवेति नियमोऽसमामिरपि स्वाीक्रियते, यस्तु कर्थंचिदस्ति प्पञ्चः स विकल्पितस्तत्र च हेयादिविभागविद्धिरित्यर्थः। (८) आरम्भणाधिकरणे (अ. २ पा. सू. १४) विचारासहतं उदसरवे वस्तुनो न धर्मा असत्तवर्द शायामपि वस्त्वनुवृश्यापातात. न च स्वरूपं सर्वदाS्डरयप्रसङ्गादिव्यादिना भदर्शतम्।

२९२ सटिप्पणभामत्यां [अ०२

देहाश्माभिमानस्याप्यबाधेन तात्विकत्वे सति लोकायतमतापातेन नास्तिकत्वप्रसभ्गाद्। (१)पण्डित र्र्पाणां तु देहात्माभिमानस्य विचारतो बाघनं अपश्वस्याप्यनैकानतस्य तुल्यममति। अपि च सदसत्वयो: परस्परविरुद्धतवेन समुच्याभावे विकरपः। न च वस्तुनि विकल्पः सम्भवति। तस्मातस्थाणुर्वा पुर्रषो वेति ज्ञानवत् सप्तत्वपश्चत्वनिर्धारणस्य फलस्य निर्धारयि तुक्ष प्रमातुस्तरकरणस्य प्रमाणस्य च तत्प्रमेयस्य च सपत्वपश्च्वस्य सदसत्वसंशये साधु समर्थितं तीर्थकरणत्वमृषभेणातमनः । निर्धारणस्य चैकान्तस्वे सर्वत्र नानेक्ान्तवाद इत्याह "य पते सप् पदार्था" इति। शेषमतिरोहितार्थम् ॥३३॥ एवं चात्माऽकात्स्न्यम्॥ ३४॥ "एवं चे"ति वेम समुच्चयं द्योतयति। शरीरपरिमाणत्वं ह्यात्मनोऽकरस्नरवं परि- च्छिनत्वम्, तथा चानित्यत्वं, ये हि परिच्छिन्नास्ते सर्वेडनिश्या यथा घटादयस्तथा चातमे ति। तदेतदाह-"यर्थकस्मिन् धर्मिणी"ति। इहं चापरमकत्स्नत्वेन सूत्रितमिश्या ह-"शरीरिणां चानवस्थितपरिमाणत्वादि"ति। मनुष्यकायपरिमाणो हि जीवो न

न शरीरपरिमाणत्वमिति। तथा हस्तिशरीर परित्यज्य यदा पुत्तिकाशरीरो भवति तदा न तत्र कतस्नः पुत्तिकाशरीरे संमीयेतेश्यकात्स्न्यमाश्मनः। सुगममन्यत्। चोदयति-"यादे- तत" "अनन्तावयव"इति। यथा हि प्रदीपो घटमहाहम्योदरवर्ती संकोचविकाशवा नेवं जीवोडपि पुतिकाहस्ति देहयोरत्यर्थ:। तदेतद्विकल्प्य दूषयति-"ते्षा पुनरनन्ताना- मि"ति। न तावसप्रदीपोऽ निदशन भवितुमहृति, अनित्यत्वप्रसज्ञात्। विशरारवो(२) हि प्रदीपावयवाः प्रदीपच्चावयवी प्रतिक्षणमुत्पतिनिरीघधर्मा, तस्मादनित्यत्वात्तस्य (३) ना. स्थिरो जीवस्तदवयवाश्चाभ्युपेतव्या: तथा च विकल्पदयोकं दृषणम्िति। यच्च जीवावयवानामानन्त्यमुदितं तदनुपपत्रतरमिश्याह-"अपिच शर्ारमात्रे"ति॥३४॥ शङ्डापूर्व सुत्रान्तरमवतारयति-'अथ पर्यायेणे"ति। तत्राप्युच्यते- न च पर्यायाद्प्य विरोधो विकारादिभ्य:॥। ३५॥ कर्माष्ठकमुक्तं ज्ञानावरणीयादि । (४) कि चातमनोऽनित्यत्वाभ्युपगमे आगच्छतामपग चछर्ता चावयवानामिय साSनिरुपणेन चात्मद्ञानाभावान्तापवर्ग इति भाव: । "अत पवमा दिदोषप्रसङ्गादि"ति। आदिभ्रहणसूचितं दोषं ब्रूमः । कि चैते जीवानयवा: प्रत्येकं वा चेतयेरन् समूहो था, तेषां प्रत्येकं चैतव्ये बहूनां चेतनानामेकामिप्रायत्वनियमाभावात कदा चिद्विरुद्धदिविकयत्वेन शरीरमुन्मध्येत, समूहचैतन्ये तु हस्तिशरीरस्य पुत्तिकाशरीरत्वे द्वि•

(१) प्रशस्तपण्डितानामू , प्रशंसायां रूपप्प्रत्यय:। ( २ ) विनश्वरा: । (•) प्रदीपव्टान्तस्य। एवं च दृष्टन्ते नित्यत्वं न च दार्शान्तिके इति दृशानतदार्टान्तिकयो वैषम्य- मित्यर्थ: । (v) आगमापायवयवानामनात्मत्व भाष्योंक तदा सङ्रच्छेत यदि आक्मा नित्य इति पराभ्युपगमः

पा०२ सू० ३७] पत्यधिकरणम्। २९३

न्रावयवशेषो जीवो न चेतयेत, विगलितबहुसमूहितया समृहस्याभावात्। "पुत्तिकाश रीर"इति। "अथवेशति। पूर्वसूत्र प्रसवञ्जितायां जीवानित्यतायाँ बौद्धवत्सन्ताननित्यत- माशडयेदं सूत्रम्। 'न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः'। न च पर्यायात् परिमाणा- नवस्थानेऽपि संतानाभ्युपगमेनात्मनो नित्यत्वािविरोघो बन्धमोक्षयोः। कुतः १ परिणामादि भ्यो दोषेभ्यः। सन्तानस्य वस्तुत्वे परिणामस्ततक्षमवदनित्यत्वादिदोषप्रसज्ः । अवस्तुत्वे चा- दिग्रहणसूचितो नैशत्म्यापत्तिदोषप्रसङ्ग इति। (१) विसिचो-विवसनाः ॥ ३५॥

(२) एवं हि मोक्षावस्थाभावि जीवपरिमाणं नित्यं भवेत यद्यभूत्वा न भवेदभृत्ा भाविनामनित्यत्बाद्टादीनाम्। कथं चाभूत्वा न भवेद्यदि प्रागप्यासीत्। (३) न च परिमा णान्तरावरोधेऽपूर्व भवितुमर्हति। तत्मादन्त्यमेव परिमाणं पूर्वमप्यास्रीदित्यभेदः। तथा चैकशररिपरमाणतैव स्यान्नोपचितापचितशरीरप्राप्तिः, शरीरपरिमाणत्वाभ्युपगमव्यावाता दिति। अत्र (४) चोभयोः परिमाणयोनित्यत्वम्रसन्नादिति योजना। (५) एकशरीरपरिमा णतैवेति च दाप्यम्। (६) द्वितीये तु व्याख्याने उभयोरवस्थयोरिति योजना। एकशरीरप- रिमाणता न दीप्या, किं स्वेकपरिमाणतामात्रमणुमेहान्वेति विवेक:॥३६। सृ० पत्युरसामत्रूजस्यात ॥ ३७॥ अविशेषेणशवरकारणवादोड्नेन निषिध्यत इति भ्रमनिवृत्यर्थमाह "केव ले"ति। सांख्ययोगव्यपाश्रया हिरण्यगर्भेंपतञ्ञलिप्रभृतयः। प्रधानमुक्त, इकशाक्तः पुरुषः प्रत्ययानु पश्यः। (७) स च नानाकलेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः प्रधानपुरुषाभ्या मन्यः। माहेशवराश्चत्वार :- शैवाः, पाशुपताः, काहणकसिद्धान्तिनः, कापालिकाश्षेति। च. स्वारोऽप्यमी महेश्वरप्रणीतर्तिद्धान्तानुयायितया माहेश्वराः । कारणमीश्वरः। कार्य प्राधानिकं (१) सिगू वलं विगतं येभ्यस्ते।

णामतयापच्या कथमविशेषापादनमित्याशंक्याह एवमिति (३) नन्वेवमन्त्यपरिमाणस्य कालत्रयेऽनुवृत्ताववि देहभेदमाधकालवे्वात्मनः परिमाणान्तराणि कि न भवेयुरत आह न चेति। परिमाणभेदे द्रव्यभदेमसक्कादित्यर्थः।

(५) नन्वादिमध्यन्तिमपरिमाणानां नित्यत्वे आपतिते परिणामन्रयवत्वमात्मनः स्या कुत एकयरि- (४) सूत्रे ।

णामताSडपाघसे अत आहैकशरीरेति । त्रयाणां परिणामाना सर्वशरीरषु समत्वात्सर्वज्ञरीरष्वेकरूपपरिणा- मताSडत्मन: स्यादिति दीप्यं व्याखयेयमित्यर्थः (६) सर्वदा परिणामैक्यस्यवापाद्यत्वात्सूभ्रगतोभयश्देन न परिणामदयमभिधीयते कि त्वायमध्यकाली ततश्चाद्ममध्यकालयोरुमयो: परिणामनित्यत्वादित्येषं रूपं हेतुं योजयति भाष्यकार इत्याह द्वितीये त्षिति। अ्स्यां व्याख्यायामविशेष शन्देन न परिणामभपस्य सर्वशरीरेषु तुल्यत्वमापाद्यते किन्तु यदैकशररे परिणाम- तामानं सर्वशरीरेष्वापाद्यते तदाहणुर्शी महाग्वाऽडत्मा सर्वदेहषु स्यादित्येवं रूपमित्याहकशररिति। (") भाष्ये प्रधानपुरुषयोरिष्ठातेति दिषचनप्रयोगादेको जीव इति अ्रमः स्यान्तं व्युदस्यन्नाहस चत। समासान्तर्गतैकचने जात्यभपायकमित्यर्थः ।

२९४ सटिप्पणभामत्यां [अ०२

न्तो मोक्षः। पशव आत्मानस्तेषां पाशो बन्धनं तद्विमोक्षो दुःखान्तः । एष तेषामभिसन्धि :- चेतनस्य खत्वघिष्ठातुः कुम्भकारादेः कुम्भादिकार्ये निमित्तकारणत्वमात्रं न तूपादानत्वमपि (२)। तस्मादिहापीश्वरोऽघिष्ठाता जगत्कारणानां निमित्तमेव, न तुपादानमप्येक्याघिष्ठातृत्वा विष्ठेयत्वविरोधादिति प्राप्तम्। एवं आाप्ते Sमिीयते-'पह्युरसामज्स्यादिति। इदमत्राकृतम्-ईश्वरस्य निमितका रणत्वमात्रमागमाद्वोच्येत प्रमाणान्तराद्वा ? प्रमाणान्तरमप्यनुमानमर्थापत्तिवां ? न तावदा गम.त्, तस्य निमितोपादानकारणत्वप्रतिपादनपरत्वादित्यसकदावेदितम्। तस्मादनेनाहिमि- नयें प्रमाणान्तरमास्थेयम्। तन्रानुमानं तावन् सम्भवति(३)। (४)तद्धि दष्ठानुसारेण प्रव तैते तदनुसारेण चासामजस्यम। तदाह-"हीनमध्यमे"ति। एतदुक भवति-आगमादी इवरसिद्धौ न दष्ठमनुसर्तव्यं, नहि स्वर्गापूर्वदेवतादिष्वागमादवगम्यमानेषु किश्विदरि्ति दट्टम् नश्यगमो हछसाधर्म्यात्प्रवर्तते, तेन श्रुतसिद्र्थमदष्टानि दष्टविपरीतस्वभावानि सुबहून्यपि कल्प्यमानानि न(५) लोहगन्धितामावहन्ति प्रमाणवत्वात्। यस्तु तत्र कथश्िद् दष्टानुसारः क्रियते स सुहृद्धावमात्रेणागमानपेक्षितमनुमानं तु दष्सधर्म्बेण प्रवर्तमानं दद्टवर्यये तुषा दपि विभेतितरामिति। प्राणिकर्मापेक्षत्वाददोष इति चेतू। न। कुतःः कर्मेश्वरयोर्मिथः प्रवर्त्यप्रवर्तयितृख्वे इतेरतराश्रयत्वदोषप्रसज्गात्। अयमर्थ :- यदाश्वरः करुणापराधीनो वीत रागस्ततः प्राणिनः कपये कर्मणि न प्रवतयेतच्चोत्पन्नमवि नाधितिष्ठेत तावन्मात्रेण प्राणि ना दुःखानुत्पादाद, नहीश्वराधीना जना: स्वातन्त्रयेण कपूयं कर्म कर्तुमहन्ति, तदनविष्ठितं वा कपूयं (६)कर्म फलं प्रसोतुमुत्सहते। तस्मारस्वतन्त्रोऽपीश्वरः कर्मभिः प्रवर्त्यत इति रष्टविपरीत कल्पनायम्। तथ चयमपरो गण्डस्योपरि रफोट इतरेतराश्रयः प्रसज्येत, कर्मः णेश्वरः प्रर्वतनीय ईश्वरेण च कर्मेति। शङते-"अनादित्वादिति चेत्" पूर्वकर्मणे- इवरः सम्प्तितने कर्मणि प्रवर्त्यते तेनेश्वरेण सम्प्रतितनं कर्म स्वकार्ये प्रबश्यंत इति। निरा• करोति। "न, वर्तमानकालवदि"ति। अथ पूर्व कर्म कथमश्वराप्रवर्तितमीश्वरम्रवर्त. नलक्षणं कार्य करोति, (७)तत्रापि प्रवर्तितमीश्वरेण पूर्वतनकर्मप्रवर्तितेनेतयेवमन्धपरम्परा

(१) गूढचर्या-स्वगुणाप्रख्यायनेन देशेषु वासः। (२ ) अनेन ईश्वरो न द्रव्योपादान चेतनत्वात्कुलालवदित्युमानं सूचितम् । (३) तदाह्मानं स्वयमकुरुतेत्यादिश्रत्या बाधादित्यर्थः। नन्वाद्यं कार्य सकर्तृकं कार्यत्वात्कुम्भवदित्यनु- मानमेवेश्वरस्यानुपादानत्वे मान स्यादिति चेत्र। जीवादृष्टजन्यत्वेन सिद्धसाधनात्। अव्यवहितमाक्कालव र्तिपयत्नजन्यत्वसाधने चायकार्यव्यवहितपरयत्नजन्यत्वस्य कुम्भेऽभावेन साध्यवेकल्यात्। एवं ध्यणुकं ह्वण-

पादानसाक्षात्कारस्य चासि्या वृष्टानते सन्दिग्धसाध्यत्वेन चामासमित्यवधेयम्। () यथा चेतनस्य निमित्तत्वमात्रमनुमीयते तथा रागादिकमण्यनुमेयं व्यात्तेरविशषात्तथा च वाब मिमतनिरषय्यत्वविशेषविरुद्धोष्यं हेतुरित्याह तद्धीति। (५) कलङ्कगन्धिताम्। (६) कुत्सितम्। (•) नन्वीशवरेण पूर्व कर्म तावत्पवर्तयतुं न शक्यसे कुत्छितफलानुदयमसङ्गात, एवं पूर्वकर्मेश्वराप-

पा० २ सु० ३९ ] उत्पक्यधिकरणम् २९५

दोषः, चक्षुष्मता तन्घो नययते नान्घान्तरेण, तथेहापि द्वावपि (१)प्रवर्त्याविति क: क प्रवर्त- येदित्यर्थः । अपि च नैयायिकानामीश्वरस्य निर्दोषत्वं स्वसमयविरुद्धमत्याह-"अपि चे'ति। (२)अस्माकं तु नायं समय इति भावः। ननु कारुण्यादपि प्रवर्तमानो जनो हृशयते न च कारुण्यं दोष इत्यत आह-"स्वार्थप्रयुक्त एव चे"ति। कारुण्ये हि सत्य- स्य दुःखं भवति तेन तसप्रहाणाय प्रवर्तत इति कारुणिका अपि स्वार्थप्रयुक्ता एव प्रत्तन्त इति। ननु स्वार्थप्रयुक्त एव प्रवततामेवमपि को दोष इत्यत आह "हवार्थवत्वादीश्व रस्ये"ति। अर्थित्वादित्यर्थः। पुरुषस्य चौदासीन्याभ्युवगमान्न वास्तवी प्रवृत्तिरिति ।३७।। अपरमपि दष्टानुसारेण दूषणमाह-

दृष्टो हि साबयवानामसर्वगताना च संयोगः। अप्राप्तिपूर्विका हि प्राप्ति: संयोगो, न सर्व. गताना सभवत्यप्राप्ेरभावाल्निरवयवर्वाञ्च। अव्याध्यवृत्तिता हि संयोग्य स्वभावो, न च निश्वयवेष्यव्याप्यवृत्तिता संयोगस्य सम्भवतीत्युक्तम्। तस्मादव्याप्यवृत्तितायाः संयोगश्य व्यापिकाया निवृत्तेस्तव्याप्यस्य संयोगस्य विनिवृत्तिरिति भावः। नापि समवायलक्षणः स ह्य युतसिद्धानामाधाराधेयभृतानामिह प्रश्ययहेतुः संबन्ध इंस्यभ्युपेयते,न च प्रधानपुरुषेश्वराणा मिथोस्त्याधाराघेयभाव इत्यर्थः। नापि योग्यतालक्षणः कार्यगम्यसम्बन्ध इत्याह "नाप्य न्य" इति। नहि प्रधानस्य महदहंकारादिकारणत्वमद्यापि सिद्धमिति शक्कते-"ब्रह्मवा- दिन" इति। निराकरोति। "न" कुतस्तस्य मतेSनिर्वचनीयतादात्म्यलक्षण संबन्धोप- पत्तेः। "अपिचे"ति। आगमो हि प्रवृर्ति प्रति न दश्टानतमरेक्षत इत्यदष्टपूर्वें तद्विरुद्रे च प्रवर्तितुं समर्थः, अनुमानं तु दृष्टानुसारि नैवंविधे प्रवर्तितुमहतीति शक्तते-(३) "पर. स्यापी"ति। परिहरति-"ने"ति । (४) अस्मारकं त्वीश्वरागमयोरनादित्वादीश्वरयोनि- त्वेप्यागमस्य न विरोध इति भावः ॥ ३८ ॥।

(५)यथादर्शनमतुमानं प्रवर्तते नालौकिकार्थविषयमितीहापि न प्रस्मतग्यम्। सुगम- मन्यव ॥ ३९॥

बर्तितं कथमीशवरपवर्तनलक्षणकार्य करोति? एवं सति प्रवर्तकर्वोपपात्तमनुक्त्वा केवलं ततः पूर्वकर्मेवालम्व्यते तत्राह तत्रापीति। तन्नापीशवरपरवर्तने स्वकार्यें पूंर्व कर्म ततः पूर्वभाविकर्मपवर्तितनवेवरण प्रवर्तितमिति वक् कयं तथा च सर्वन्रानुपपत्तिसाम्यादन्धपरम्परत्यर्थः । (१) कर्मेश्वरी। (२) अस्माकन्सिवति। मायामय्या प्रवृत्तौ सर्वसम्भवात्राक्षप उचित इति भाषः। (३) एवं श्तेरतुमानाच्चेश्वराखीदें निरस्य पौरषेयागमान्तत्सिद्विर्निरस्यत इत्याह परस्यापीति। (४) अस्माकन्त्वात। शासयोनित्वेपीश्वर्यानादिलिद्धनियतक्रमापेक्षणान्रेववराधीनं वेदस्य पामा- ण्यं किन्तु स्वतः, यथा देवदत्तकृतत्वेपि दपिस्य प्रकाशनशक्त्तिमत एव कृत्त्वान् देवदत्तापेक्ष तस्य प्रकाश कत्वं तद्रदिति भावः।

२९६ सटिप्पणभामत्यां [म० २

करणवच्ेत्न भोगादिभ्य:।। ४० ।। "रपादिहीनमि"ति। अनुद्धूतरपामत्यर्थः। रूपादिहनिकरणािष्ठानं हि पुरुषस्य स्वभोगादाबेव हुछ्ट नान्यत्न, नहि बाह्यां कुठारादयपररिष्ट व्यापारयन् कव्दुपलभ्यते, त्मा त्पादिहीनं करणं व्यापारायत ईश्वरस्य भोगादिप्रसककिस्तथा चानीश्वरत्वमिति भाव:। कल्पान्तरमाह-"अन्यथे'ति। पूर्वमधिष्ठितिरघिष्टानमिदानी तु अषिष्ठानं भोगायतनं शर्रारमुक्त्म्। तथा भोगादिप्रसज्ञनानीश्वरस्वं पूर्वमापादितम्. संप्रति तु शरारितवेन भोगा दिप्रसन्नादनीश्वरत्वमुक्तमिति विशेषः ॥४० ॥ अन्तवत्वमसर्वज्ञता वा।।४१॥ अि च सवंजानुमानं प्रमाणयतः (१)प्रधानपुरुषेश्वराणामपि संख्यामेदवश्वमन्तवस्वंच इव्यरवातू। (२) संख्याभ्यत्वे सति प्रमेयश्वाद्वानुमातर्व्यं ततश्ान्तवश्वमसर्वज्ञता था। (३)अ हमाकं त्वागमगम्येर्थे तद्वाधितविषयतया नानुमानं प्रभवतीति भावः । स्वरूपपरिमाणमपि मध्य याह्टशमणुमहत्परममहद्दीर्घ हस्वं चेति। 'अथ मा भूदेष दोष' इत्युत्तरो विकल्पो यस्यान्तो हित तस्यान्तवरवाश्रहणमसर्यक्रतामापादयेत्। यस्य स्वन्त एव नाहित तस्य तदग्हणं नासर्वं इतामावहृति नहि शशविषाणाद्यज्ञानादज्ञो भवतीति भावः । परिहरति-"तत" इति।

उत्पन्यसंभवात् ॥ ४२॥ अन्यत्र(५) वेदाविसवादाद्यन्ाशे(६) विसंबाद: स निरस्यते, तमशमाह "यरपुनार- दमुच्यते। "वासुदेवात्संकर्षणो जाव" इति जविस्य कारणवतव सत्यनित्यत् मनित्यरमे परलोकिनो Sमावार्परलोकाभायः, ततथ स्वर्गनरकापवगाभबाप तेनस्तिक्यमिस्य र्थेः । अनुपपत्रा च जीवस्योत्पत्तिरित्याह "प्रतिषधिष्यते वे"ति॥४१॥ न च कर्तुः करणमू ॥।४३ ॥ यथ्चप्यने कशितपपर्यंवदात: पर एं कृत्वा तेन पलाशं छिनति, यद्यपि च (७)प्रयत्नेनेन्द्रि या र्थात्ममनःसनिकर्षलक्षणं ज्ञान करणमुपादाया त्मार्थ विज्ानाति, तथाि संकर्षणो करः

(१) प्रधानेति। अत्र पुरुषत्वजात्यमिशायेण पुरुषाणमिक्याभित्वं दृष्टव्यम्, संख्यावशेषवत्व बवव्य- स्वमन्तवस्वे च संखयाविशेषवतत्वं हेतुद्रष्टन्र्यः । (२) एवं द्रव्याभ्रितैष संख्येति मतेन संख्याविशेषवत्वे ब्रव्यत्वं हेतूकृत्वा संख्या विहाय सर्वत्र संख्या- गीकारपक्षेऽनुमानप्रकारमाड संख्यान्यत्वे सतीति। (३) ननु ब्रह्माप्यन्तवदेकत्वादेकघटवदित्यनुमानं कुतो न स्यादत आइ अस्माक त्विति । (४) वादिन इति शेषः । (५) नारायण एव पर: सर्वात्माउनेकषा व्यूद्यवस्थित इत्यमाशे। (६) वासुदेवात्सङ्वूर्षण उत्पयते इत्यशाशि । (•) भवतु क्रियाकरणसुत्यायं ज्ञानकरणं तु नवं स्यादत अःद पयत्ेनेति। विषक्ातक्नात्र प्रयत्न दीना करणत्वं बोधयसू।

पा०३ सृ० ४५ ] वियदधिकरणम्। २९७

प्रघुम्नाख्यं मनःकरणं कुर्यात्। अकरणस्य वा करणनिर्माणसामथ्ये कृतं करणनिर्माणेनाकर णादेव निखिळकार्यसिंद्धरिति भाव: ॥।४३॥ विज्ञानादिभावे वा तदप्रतिषेध: ॥४४॥ वासुदेवा एवैते संकर्षणादयो "निर्दोषा" अविद्यादिदोषरहिताः । "निरधिष्ठानाः" निरुपादाना अत एव "निरवद्या" अनित्यस्वादिदोषरहियः तस्मादुरपश्यसंभवोतुगुणतवान्न दोष इत्यर्थः। अत्रोच्यते "एवमपी"ति। मा भृदभ्युपगमे न दोषः, प्रकाराग्तरेण त्वयमेव दोषः । प्रश्नपूर्व प्रकारान्तरमाह "कथं यदि तावदि"ति। न तावदेते परस्परं भिन्ना ईश्वराः परस्परव्याहतेच्छा भवितुमरईन्ति व्याहतकामखवे च कार्यानुत्पादात् (१)अग्याहतका- मत्वे वा प्रत्येकमीश्वरत्वे एकेनैवेशनाया: कृतत्वादानर्थक्यमितरेषाम्। संभूय चेशना्यां परि शुद्धो(२) न कक्षिरदाश्वरः स्यात, सिद्धान्तहानिक्, (३) भगवानेवैको वासुदेवः परमार्थत त्वमित्यभ्युपगमात्। तस्मात्क्पन्तरमा्थयम् । त च्यस्भो ोष त्ाान् कल्पान्तर मुषन्यस्योत्पर्य संभवेनापाकरोति "अथायमभिप्राय" इति। सुगममन्यत्॥४४ विप्रतिषेधाच॥४५॥ गुणिभ्यः खल्वात्मभ्यो ज्ञानादान गुणान् भेदेनोक्खवा पुनरभेदं ब्रूते "आत्मान पवैते भगवन्तो वासुदेवा" इति। आदिप्रहणेन प्रद्युम्नानिरुद्धयोर्मनोहंकारलक्षणतयातमनो मे. दमभिधायात्मान एवैत इति तद्विरुद्धाभेदाभिधानमपरं संगृहातम्। वेदविप्रतिषेधो व्याख्यातः॥ ४५ ॥

इति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिते शाशरिकभगवत्पादभाष्यबिभागे भामर्यां द्वितायाध्यायस्य द्वितीय: पादः।

(१) तथाचेश्वरत्वव्याघात इति भावः । (२ ) निश्चितः। (३) अने केकवर त्वेऽपतिद्धान्तमा दय् भ ानि त

पाप्तिस्थानम्- चौखम्बा-संस्कृत-पुस्तकालय बनारस सिटी।

THE KASHI SANSKRIT SERIES ( HARIDAS SANSKRIT GRANTHAMALA ) NO. 116 ( Vedânta Section No. 11. )

THE BHÂMATÎ

A GLOSS ON SHANKARA BHÂSHYA by VÂCHASPATI MISRA

Edited with full notes By Pandit Dhundhira S'astri Nyagopadhyaya Principal, Nityananda Veda Vidyalaya Benares.

(PART-II)

PUBLISHED & SOLD BY

JAYA KRISHNA DAS HARIDAS GUPTA The Chowkhamba Sanskrst Series Office. Benares City.

1937

( All Rights Reserved by the Publisher )

PRINTED BY

JAYA KRISHNA DAS GUPTA, VIDYA VILAS PRESS, BENARES CITY.

1937

ह रिदाससंस्क त म्र न्थमा ला समा रूप- काशी-संस्कृत-सीरिज़पुस्तकमालायाः ११६ वेदान्तविभागे (११) एकादशं पुष्पम्।

ब्रह्मसूत्रशाङ्कर भाष्यव्याख्या भामती

वाराणसेयनित्यानन्दवेदविद्यालयीय प्रधानाध्यापकेन न्यायोपाध्यायेन पं० दुण्ढिराजशास्त्रिणा सङ्कतितया विषमस्थलटिप्पराया समलङ्कता तेनव संस्कृता च। (द्वितीयो भाग:।)

प्राप्तिस्थानम- जयकृष्णदास हरिदास गुप्त- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, बनारस सिटी।

१६६३ राजशासनानुसारेण सर्वेऽधिकारा: प्रकाशकेन स्वायत्तीकताः ।

प्राप्तिस्थानम्- जयकृष्णदास हरिदास गुप्त :- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, बनारस सिटी।

अवशिष्टभूमिकायाम् भामतीकर्तुश्चरितम्।

वैशेषिक-सांख्ययोग-मीमांसा-वेदान्त-चिकित्साशास्त्रादौ वाचस्पतिप्रणी- तास्तत्पुत्र पौन्रादिप्रणीता वा अनेके ग्रन्था उपलभ्यन्त इत्यनेके वाचस्पतयो- ड्भूवन्नित्यत्र नास्ति सन्देहावसरः। तत्र वाचस्पतिमिश्रा अपि अष्टौ तत्रा- पि दार्शनिकौ दौ। तत्राप्याचार्यसन्मिश्रवाचस्पतिर्वा षड्दर्शनटीकाकृदा- चार्यवाचस्पतिमिश्रो वा इतरव्यावर्तकविशेषणविशिष्टत्वादेक एवेति शा- रीरकभाष्यव्याख्याकारत्वात्प्रकृते स एव वर्णनीय इति। तत्राचार्यवाचस्पतिमिश्राणां(१) महर्षिकल्पानामाविर्भावे देशकालनि- णंयाभावेऽपि गुणौकपक्षपातिभिविद्वन्धिरनेके सिद्धान्ता निरूपिताः । तद्यथा [१]माधवीयशाङ्करविजये पूर्वजन्मनि श्रीमच्छङ्कराचार्याणां प्रधानशिष्या: पद्मपादाचार्या एव वाचस्पतिमिश्रा आसन् यैः शारीरकभाष्यव्याख्या प्रणीता, यस्या: सुरेश्वराचार्यशापात् पश्चपादिकाभिधानत्वं प्राप्तम्, ततश्च शङ्कराचार्यानुग्रहात् पद्मपादाचार्या एवान्यजन्मनि वाचस्पतिरूपेणावतीर्य भामतीं प्रणीतवन्त इति निरूपितम्। [२ ] मतान्तरेतु वाचस्पतिमिश्राणां पत्नी भामती कन्या वा तन्नान्ना कृ- तोऽयं व्याख्याननिबन्धः। [ ३ ] केचित्तु नेपालप्रान्तविशेषे भामानामको ग्रमस्तत्र स्थितेन वाचस्प- तिमिश्रेण भामतीग्रन्थो रचित इति वदन्ति। [ ४ ] वस्तुतस्तु सांख्यतत्त्वकौमुद्यादौ- मनांसि कुमुदानीव बोधयन्ती सतां मुदा। श्रीवाचस्पतिमिश्राणां कृतिः स्तात् तत्त्वकौमुदी॥। 'सर्व चैतदस्माभिर्न्यायवार्तिकतात्पर्यटीकायाम्' इत्युक्तेः, न्यायवार्ति- कतात्पर्यटीकार्याँ च ३ अ०२ आहिके 'विपश्चितं चैतदस्माभिर्ब्रह्मतत्त्वस- मीक्षान्यायकलिकाभ्याम्'(२) तत्त्वबिन्दौ 'उपपादितं न्यायकलिकायाम्' भामत्यामपि 'विस्तरस्तु ब्रह्मतत्त्वसमीक्षायां' योगभाष्यव्याख्यायां तत्त्ववै- शारद्यां च ३२ सूत्रव्याख्याने 'अथक्रिया ब्रह्मतत्त्वसमीत्षान्यायकणिकाभ्या- ( १) तार्किकरक्षाटीकायां शास्त्रसिद्धान्तलेशसङ्गहे च अप्पय्यदीक्षितेनापि आचार्य- वाचस्पतिमिश्रा इत्युक्तम्। (२) न्यायकलिकैव-न्यायकणिकेति न विस्मर्तव्यम्।

२ ]

मुपपादिता' इत्याद्युक्तेश्वोक्तनिबन्धानां प्रशोता एक एवेति निर्धारयते। अत एव षड्दर्शनटीकाकारतया तं व्यवहरन्ति विद्वांस:। अयं च वाचस्पतिमिश्रः कस्मिन्देशे आविरभूदिति गवेषणायां मण्डन- मिश्र -- मुरारिमिश्र-पार्थसारथिमिश्र-सुचरितमिश्रादयो मिश्रशब्दान्ता मैथिला इति मिश्रशब्दसम्बन्धात् मथिल एवेति अनुमीयते। समयनिराये तु तत्कृतन्याथसूचीनिबन्धान्ते लिखितात्- न्यायसूचीनिबन्धोSसावकारि सुधियां मुदे। श्रीवाचस्पतिमिश्रेण वस्वङ्कवसुवत्सरे॥ इति पद्यात् ८६= शाकाब्दे भामतीकाराणां वाचस्पतिमिश्राणां स्थिति- रासीदिति निर्धार्यते। 'वस्वङ्गवसुवत्सर' इत्यत्र वत्सरशब्दस्य शाकाब्द- ग्राहकत्वे किं प्रमाणमिति न शङ्कतव्यम्। भामत्यन्ते नरेश्वरा यच्चरितानुकारमिच्छन्ति कतुँ नच पारयन्ति। तस्मिन्महीये महनीयकीर्तो श्रीमन्नृगेऽकारि मया निबन्धः॥ इत्युल्लिखितस्यार्वाचीननृगराज्ञो विषये शार्ङ्गधरपद्धत्यां विशिष्टराज- वंशवर्णनप्रसङ्गेन समुद्धृतात् आविन्ध्यादा हिमा द्रेविरचितविजयस्तीर्थयात्रा प्रसङ्गा- दुद्धीवेषु प्रहर्षान्नृपतिषु विनमत्कन्धरेषु प्रसन्नः । आयुर्वित्तं यथार्थ पुनरपि कृतवान् म्लेच्छविच्छेदनाभि- दैवः शाकम्भरीन्द्रो जगति विजयते वीसल: क्षोणिपाल:॥ ब्रूते सम्प्रति चाउहानतिलक: शाकम्भरीभूपतिः श्रीमान् विग्रहराज एष विजयी सन्तानजानात्मज:। अस्माभि: करदं व्यधायि हिमवद्विन्ध्यान्तरालं भुवः शेषस्वीकरणाय माऽस्तु भवतासुद्योगशून्यं मनः।। इतिपद्यद्याच्छ्ाकाब्दविषयत्वस्थावधारणात्। शाकम्भरीदेशे चउहा- नक्षत्रियवंशे हम्मीरराजोऽभूत, तत्सभायां राघवदेवपण्डितपुत्रा गोपाल- दामोदर-देवदासाख्या: पण्डिता राजाश्रिता आसन्। येषु दामोदरात्मज- शार्ङ्गवरेण शार्ङ्गघरपद्धत्यां नृगनृपतिपाषाणयज्ञयूपस्य नामोक्तप्रकारेणो- द्धृतम्। हम्मीरराजश्च १२६५ वैक्रमे वर्षे मृतः, राज्यं च तत्पूर्व ६० वर्षाणि कृतवानिति मतमैतिहासिकानाम् । एवं च १२३५ वैक्रमवर्षेस्यः ११०० (१)शाकवर्षेभ्योऽपि पूर्व वाचस्पतिमिश्राणा स्थितावुक्तसमयस्य नासाम- अस्यं किमपि।

(१) दिल्लीनगरोप कण्ठस्थितस्तम्भेऽपि १२०० विक्रमवर्षे १०८५ शाकाद्वे निरुक्तानि पद्यान्यासन्।

[ ३]

हेमाद्रिवापदेवाभ्यामायुर्वेदीया शाङ्गधरसंहिता व्याख्याता, तन्र वोप- देवसमयश्च ११८२ गतशाकाब्दासन्नसमय एवेति निरुक्तसमये शाङ्गघर- स्थितिन विरुद्धा। अपरे तु वाचस्पतिमिश्रैस्साङ्खयतत्त्वकौमुद्यामन्ते 'तदुक्त' राजवार्तिके" इत्युक्तत्वात् राजवार्तिकग्रन्थो भोजराजेन कृत इति भोजराजसमयात्प- श्चात्कालभावी वाचस्पतिमिश्र इति वदन्ति। तञ्चिन्त्यम् । राजमातण्डा- ख्ययोगसूत्रवृत्तौ 'रणरङ्गमन्ननृपते'रित्युक्त्या राजवार्तिकग्रन्थस्य भोजरा- जकृतत्वे मूलाभावात्। एवं प्रसिद्धै रामानुजाचारयैः १०१२ शाकाब्दे यादवाचलपर्वते नाराय- णमूतिः स्थापता, श्रीभाष्ये च खण्डनखण्डखाद्यकारिका तैः समुद्धृता, खण्डनकारात्पूर्व ६०६ शाकाब्दे उदयनाचार्याणां तात्पर्यपरिशुद्धिकृतां स्थितिर्बभूवातोऽपि व्द शाकाब्दे वाचस्पतिमिश्राणां स्थितिरविरुद्धैव। रामानुजाचार्ये: २।१।१४ भामत्यनुवादोऽपि कृत इति द्रष्टव्यम्।

टीका-सांख्यतत्वकौमुद्यादिनिबन्धकर्ता षड्दर्शनव्याख्याता सर्वतन्त्र- स्वतन्त्र: श्रीमान् वाचस्पतिमिश्रस्त्रिलोचनमिश्राणां प्रधानशिष्य इत्यवधे-

स्वयमुक्तत्वात्। एतेन- मार्तण्डतिलकस्वामिमहागणपतीन् वयम्। विश्ववन्द्यान्नमस्यामः सर्वसिद्धिविधायिन: ॥

श्वित्कल्पितं निरस्तम् । विश्वनाथकृतकाव्यप्रकाशदर्पण-दीक्ितभीम सेनकृतसुधासागराह्वकाव्य- प्रकाशटीकयोरुल्लिखितस्तु वाचस्पतिमिश्रः तत्त्वचिन्तामणिप्रकाश-न्यायत- त्वालोकाख्यन्यायसूत्रवृत्ति-न्यायसूत्रोद्धारादिकर्ता नवीन एव काश्चदिति भूतपूर्वकाशीस्थराजकीय संस्कृतपाठशालीयपुस्तकालयाध्यक्ष म०म०विन्ध्ये-

द्रष्टव्यम् । अनेनापि तत्वालोके षड्दर्शनटीकाकतुर्वाचस्पतिमिश्रस्य परि- चयो दत्त इत्यवधेयम्।

न्धकर्ताऽन्योऽपि वाचस्पतिमिश्रः, सिद्धान्तशिरोमण्यादिज्यौतिषनिबन्धव्या-

भवतोति वदाम:।

नशैल्याऽभ्यासदाढ्यार्थ विनैव भाष्येण विद्याविलासयन्त्रालयाध्यक्षश्रेष्ठिकुला- वतंसअयकृष्णदासगुप्तमहोदय प्रार्थनया कल्पतरुसाहाय्येन कृतया विषमस्थ- लटिप्पण्या समलङकृत्य प्रकाशिता यदि वेदान्तावगाहनमिच्छ्तां छात्राणां विदुषां च कमप्युपकारलवमासाद्यिष्यति तदा स्वीयं परिश्रमं सफलं मंस्ये। अधिकन्तु निवेदितं प्रथमभागे। तदेवं कृतेऽपि परिश्रमे मम दृष्टि- दोषेण जाता अशुद्धी: क्षाम्यन्तु दयापरा विद्वांस: सफलयन्तु च मामकीनं परिश्रममिति भूयोभूय: परमेश्वरं प्रार्थये-

नित्यानन्दवेदविद्यालय: विदुषामनुचर :- वसन्तोत्सव: १६६३ दुण्ढिराजशास्त्री।

द्वितीयाध्याये तृतीय: पादः। अथ वियद्धिकरगविषयाः । विषय:। पृ० पंo शका शस्योत्पत्य श्रवणादनुत्पत्ति:। १५

२ श्रुतित आकाशस्याजश्वं सम्भूतशब्दगौणतवं च। १३ 39 ब्रह्मण्य द्विती यत्वप्रतिज्ञाया: स्वकार्या पेक्षया लक्षणान्यत्वाभावाच्चोपपत्ति: । ३

(मातरिश्वाधिकरणविषयः) वियद तिदेशेन वायोरुत्पत्तिसाधनम्। ५ (अ्सम्भवाधिकरणविषयः) ब्रह्मण: सदात्मकस्य न कुतश्चिदुत्पत्ति: । " १६ (तेजोधिकरणविषय:) वेबस नाकाशवायुप्रणाड्या ब्ह्मयोनित्वम्। १५

भर्पां ते ओोयोनित्वम्। (अबधिकरणविषय:) ७ (पृथिव्य धिकाराधिकरणविषय:) ता आप पेक्षन्ेति वाक्ये अयमाणाश्नशब्दस्य पृथिवीपरतवम्। (तदभिध्यानाधिकरणविषयः) ईश्वराविष्ठितेभ्यो वियदादिभ्य उत्तरोत्तरभूतसगः । १५

भृताना सुशचिक्रम विपयंमेणाष्ययक्रमः। ( विपर्ययाधकरणविषयः) ४ (अन्तराविज्ञानाधिकरणविषयः) बुद्धीन्द्रियमनसां भौतिकश्वान्न भूतानासुरपत्तिप्रसभ्भः । १५. (चराचरव्यपाश्रयाधिकरणविषयः) जीवारमनो न देहाअयौ स्थूलावुत्पत्तिप्रलयौ। 9 (आत्माधिकरणविषयः)

जीवारमनो नित्यचैतन्यस्वरूपत्वम् (ज्ञाधिकरणविषयः)

(उत्क्रान्तिगत्यधिकरणविषया:) १० १५

जोव स्योस्क्ाम्तिग त्याग तिश्र वणादणुखम्। ११ महस्वमते: परप्रकरणस्थशवान्न जीवविषयत्वम्। भणोरपि जीवस्थ चैतन्यव्यतिरेको गन्धवदित्यादि भ्रणुवादिपूर्वपक्षोपसंहार:। १२ ¥ परतक्षतादातम्मोपदेशाब्जीवस्य विभुत्वसिद्धान्त:। १३ २ सम्यग्दर्शनेन ससारित्वनिवृत्तिपयंन्तमात्मनो बुष्या संयोगो न शाम्यतीति न बुद्धिसंयोगवि- नाश्ावश्यंभावादसंसारित्वप्रसक्ति:।

[ २]

विषय:। (कर्त्रधिकरएविषयौ) पृ० पं०

शास्त्रार्थवत्वादिहेतुभ्यो जीवस्य कर्तृत्वम्। २५ समाध्युपदेशस्यात्मन: कतृत्वमन्तरेणानुपपत्तिः। १६ (तक्षाधिकरणविषयः) शास्त्नार्थवत्वादिभि: स्वाभाविक जीवस्य कर्तृत्वमिति पूर्वपक्षेऽनिर्मोक्षपरसङ्गादौपाधिकमिति सिद्धान्तः।

ईश्वरमनपेच्य जीवस्य कर्तृत्वमिति पूर्वपक्षे ईश्वरायत्तमिति राद्ान्तः। २२ (अंशाधिकरणविषया:) भेदाभेदावगमाज्जीव ईश्वरांशो मन्त्रवर्णाच्च। १९ २० एकस्मिन्नेव परमात्मनि सर्वभूतेषु जीवभावेन स्थितेपि देहसम्बन्धान्नानुज्ञापरिहारानुपपच्तिः। २१ ३ शभिसन्ध्यादीनामपि नियमहेतुत्वानुपपत्ति:। २१ २४ शरीरावचछिश्वात्ममन:संयोगस्याप्य नियामकश्वम् सांख्यमतखण्डनं च। २२ १

द्वितीयाध्याये चतुर्थः पाद: ।

क्षेपपरिहारौ। २१ प्राणाना जन्मश्रुतेसुख्यत्वे हेतुकथनम्। २३ १८

सप्तव प्राणा इति पूर्वपक्ष पकादश इति सिद्धान्तश्च। २४ ५

(प्राणाखुत्वाधिकरणविषयः) प्राणानां सूद्मत्वपरिष्छित्र त्वोकिः। १६ १३ (प्राणश्रेष्ठयाधिकरणविषयः) श्रेष्ठप्राणस्यापि ब्रह्मविकारत्वम्। २३ (वायुक्रियाधिकरणविषयाः) सुख्यप्राणो वायुर्वा करणवृत्तिरवेति पूर्वपक्ष, अध्यात्ममापन्नो वायुभेद एव प्राण इति सिद्धा नश्च। २७ जीववत्प्राणस्य स्वातन्त्र्यनिरासः। २८ 9

१५

मुख्यप्राणस्य सौच्ष्म्यपरिच्छेदरूपाणुत्ववत्त्वम्। २३ (ज्योतिराद्यधिकरणविषयौ) प्राणानां स्वमदिम्नैव स्वकार्यप्रवृत्तिरिति पूर्वपक्ष:। २९ ७

ज्योतिरादयधिष्ठितानामेव प्रवृत्िरिति सिद्धान्तः देवताभोक्तृख्वखण्डनं च। 99 १६

(इन्द्रियाधिकरणविषयाः) वागादकाद शप्राणानां मुख्यप्राणवृत्तित्वमिति पूर्वपक्षः। ३० ५

तत्वान्तराणीति सिद्धान्तः। १४

आष्यकारमतेऽरुचिप्रदशनपूर्वक वाचस्पश्यव्याखयानम्। २६

[३]

विषय:। पृ० प०

जीव कतृकं नाम रूपव्याकरणमिति पूर्वपक्ष: । ३१ ११ त्रिषृत्कुर्वतः परमेश्वरस्यैव नामरूपव्याकतत्वमिति सिद्धान्तः। ३२ अविशेषास्सर्वेर्षा त्यात्मकत्वेऽपि भूयरत्वादेव तेजोबन्रविशेषवादस्य भूतमौतिकेषपपत्ति: । ३१ ११

तृतीयाध्याये प्रथम: पाद: । (तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणविषयाः) दे हा दे हानतरं गच्छन् जीवो देहबीजैर्भ तसूदमैरसंपरिष्व क्तो गच्छतीति पूर्वपक्ष:। भूतसूच्म संपरिष्वक्तो गच्छतीति सिद्धान्तः। ३५ ६ प्राणगतिश्रवणत्तदाश्रयानामपां भूतान्तरोपसृष्टानां गति:। ३६ १६ इष्टादिकारिणां श्रयमाणस्थान्नभावस्य भाक्तत्वम्। ३७ ७ (कृतात्ययाधिकरणाविषया:) चन्द्रमण्डलमधिरूढा भुक्तमोगा निरनुशया भवरोहन्तीति पूर्वपक्ष:। ३८ २ सानुशया एवावरोहन्ति इति सिद्धान्त:। २५ पूर्वा धिकरणपूर्वपक्षेऽरुचिप्रदर्शनपूर्वकं व्याख्यान्तरम्। ३९ ११ चरणश्रुतेरनुशयलक्षकत्वानथक्यनिवृत्ती। 15 ४० बादरिमतेन सुकृतदुष्कृतयोश्चरणशब्दप्रत्याय्यत्वम्। २१ (अनिष्टादिकार्याधिकरसविषयौ) इष्टादिकारिणामन्येषां च चन्द्रप्राप्तिसाम्यम्। ४१ ६ अनिष्टकारिणां रौरवादिनरकप्राप्तिः। 2९

चन्द्रमसोऽवरोहन्त आाकाशादिसाम्यं प्रतिपद्यग्ते न स्वरूपम्। ४२ (नातिचिराधिकरणविषय:) अनुशयिनां व्रीद्यादिभावापत्त: प्रागल्पेनैव कालेनावरोह:। १६

अनुशयिनां भोगाधिष्ठानं व्रीहियवादय: स्थावरा भवन्तीति पूर्वपक्षः। 99 २० क्षेत्रज्ञान्तराधिष्टितेष्वैव ियवादि्वनुशायिनासंसगमा परित्ति ४३ १: ब्रीह्यादिभावानन्तरमनुशयिनां रेतःसिग्भावाम्नानादपि त्रीह्यादिसंश्लेषमात्रं तद्भावः। ४४ १५

तृतीयाध्याये द्वितीय: पाद: । [सन्ध्याधिकरणविषयौ] सन्ध्ये स्थाने सष्टेः पारमार्थिकत्वम्, कामानां निर्मातृत्वाम्नानाच्ातमन इति मतं च। ४५ स्वप्नदर्शनस्य मायामात्रत्वम्, शुभाशुभावेदकत्वं च। ४६ [ तदभावाधिकरविषयौ] नाडीपुरीत्द्ब्ह्मणामन्योन्यनिरपेक्षत्वेन सुषुप्तिस्थानत्वमिति पूर्वपक्ष: । १० समुच्ितनाड्यादीनां सुषुप्तिस्थानस्वं तत्रापि नाडीपुरीततोर्द्वारखं ब्रह्मण एव स्थानस्वम्। ४९ [ कर्मानुस्मृतिशब्दविध्यधिकरणविषय:] सति सम्पत्त: प्रबुध्यमानो यः कश्ित्प्रबुध्यत इति पूर्वपक्षे यः सुप्तः स एव प्रबुष्यत इति सिद्धान्तः । ५१ २५

[:]

विषय:। पृ० पं०

मुग्धावस्थाया जागरितादिष्वन्तर्भाव इति पूर्वपक्षः। ५२ जागरिता दिष्वनर्तभावपूर्व क्रमर्धसम्पत्तिसिद्धान्त: । ५३ १

उभय लिव्वश्रुत्यनुग्यहाद्ज्रह्मण सभय लिक्त्वमिति पूर्वपक्षे निर्विशेषलियकत्वसिद्धान्त:। २१ मतविश्ञेषेण ११ सूत्रात १४ सूत्रपर्यन्तं, १४ सूत्रात् २१ सूत्रान्तं चापरमित्यधिकरणद्वय कथनम्। ५४ [प्रकृतैतावत्वाधिकरणविषया:] १८

ब्रह्मणो रूपद्यं तद्विशिष्ट ब्रह्म चैतदुभयं प्रतिषिष्यते Sथवा ब्रह्मैवेति पूर्वपक्ष:। पक्षद्यनिराकरणम्। 99 रूपप्रपश् प्रतिषेधति, ब्रह्म परिशिनष्टीति सिद्धाम्तः। ५९ १० भेदामेदवादः प्रकाशाश्रयवद्भेदव्यपदेशो जीवपरयोरिति कथनं च। ६० परमात्मनोऽन्यस्य चेतनस्य प्रतिषेधाध्च पूर्वोक्तसिद्धान्तः। १३

[पराधिकरणविषया:] सेर्ादिव्यपदैशेभ्यो ब्रह्यातिरिक्तवस्तुसङ्भाव पूर्वपक्ष:। २६ जगत्तन्मर्यादानां विधारकत्वेन सेतुव्यपदेशो भातमस्तुत्यथः। ६१ १४ ६२ 2

श्रतैरपि ब्रह्मातिरिक्तवस्तुनिषेधः । [फलाधिकरणविषया:] कर्मफळं न कर्मणो नाध्यपूर्वश्वादिति पूर्वपक्षः। २१ श्रुतिप्रामाण्यादीश्वरस्य फलहेतुतवं तत्र धर्मात्फलमिति जैमिनिमतं च । ६३ १०

ईश्रर एव फलहेतुरिति बादरायणमतम्। ६५ ३५

तृतीयाध्याये तृतीय: पादः। [सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणविषया:] विशेयैक्या द्विज्ञानभेद।भेदचिन्तावताराक्षेपपरिहारो ६६ २४ नामरूपमेदादिभ्यः प्रतिवेदान्तं विद्यामेद इति पूर्वपक्षे चोदनाचविश्ेषारसर्ववेदान्तेष्वेक. विज्ञानानीति सिद्धान्त: । १७

गुणमेदेप्यैकविद्यकथनम्। ७१ शिरेव्रतस्याम्नायधर्मतवान्न विद्याभेदकरवमुक्तविषये श्रुतिप्रामाण्यकथनञ्ञ। ७२

[उपसंहाराधिकरणविषय:] अन्यत्रो कार्ना विज्ञानगुणानामन्यत्रोपसंशरस्य फलम्। ७३

बहुतरावि शेषप्रतीतेश्छान्दोग्यबुद्ददारण्यकस्थोद्गीथविद्ययोरे कत्वमिति पूर्वपक्ष:। २३

प्रक्रमभेदाद्विद्यामेद इति राद्ान्त:। ७४ २०

(व्याप्त्यधिकरणविषयः) ६७६ १७

पक्षाः प्रतिभान्ति तेतु विश्ञेषणपक्षस्य सामंजस्यम्। २१

विषय:। पृ० पं० । सर्वाभेदाधिकरणाविषय: ] छन्दोग्यादौ भूयमाणाया: भाणविद्याया एकत्वाएवचिदुक्तानामपि गुणानामन्यत्रोपसंहार:। ७७ २१ (आनन्दाद्यधिकरणविषयः) महया रूपप्रविपादकानामानन्दरूपत्वादीरना सवत्र प्रविपत्ति: प्रियशिरसवादोनामन्यत्र प्राष्त्य भावश्र। ७८ ११ [आध्यानाधिकरणविषयौ] इन्द्रियेभ्य: परा धर्थां इत्यादिवाकयै: सवषां परत्वेन प्रतिपादनमिति पूर्वपक्षः। २४ पुरुष एव सर्वभ्यः परः प्रतिपाथत इति सिद्धान्य:। ७९ २०

भारमा वारे हत्यत्रातमशब्डेन सूत्रात्मा ग्ह्य इति पूर्वपक्षस्तरसमाचानं च। ७९ २७

२४

छान्दोग्यवाजस नेव कया: प्राणसंवादे भाचमनमेव विधोयत इति पूर्वपक्षे वासोविज्ञानं विषी यत इति सिद्धान्त: । १५ (समानाधिकरणविषय:) अग्निरहस्यबृह्ददारण्यकपोः शाण्डिल्यविद्ये मिश्ने इति पुर्वपक्षे विद्येकत्वसिद्धान्तः। २०

बुहदारण्यके सत्यविद्योपनिषदोरविभागेनोभयत्रानुसन्धानमिति पूर्वपक्ष: । नाविभागेगानुसन्धानमपि तु व्यवस्थयेति सिद्धान्तः। १५ (संभृत्याधकराविषयः) संमृतिधुष्याप्तथादीनां विभृतीनां शाण्डिल्यविद्यादिष्बनुपसंहारः। २४ (पुरुषविद्याधिकरणविषयः) शाखान्तरो क्तानां प्रवर्थ्यादिकर्मणां च संनिषिपाठादिद्यासूपसंदार:। ८४ १४ (वेधाद्यधिकरणविषया:) प्रविष्यादिमन्त्राणां प्रवर्ग्यादिकर्मणा च संनि धपाठाद्विद्यासृपसंहार इति पूर्वपक्षः। ८५ १५

१५ श्रुतिकिश्यो: समवाये समानविषयत्वलक्षणविरोधे बलाबलविचार:। ४ (हान्यधिकरणविषयौ) यत्र सुकृसदुष्कृतयोर्शनमात्रश्रवर्ण तत्रोपायनस्यासव्निपात इति पूर्वपक्षः। ९५ १५ हानशष्द श्रे परबादुपायनशब्डस्यास्युपायनसंनिनत इति सिद्धान्त:। ९६ १ (पयुंदासाधिकरणविषय:) वणकान्तरव्याकयानम्। (सांपरायाधिकरणविषयो ) १५

पर्यक्कस्थं जक्ष प्रस्थितस्याध्वन्वेव सुकृतदुष्कृतविधूननमिति पूर्वपक्षः। ९९ देहादपसर्पण एव जहदात्ीति सिद्धान्त:। १२ मृतस्य छन्दतो विद्यानुषानानुपपत्तविद्याभ्यालस्य सुकृतदुष्कृतक्षयस्य चानुपपत्तिः । २३ (गतेरर्थवश्वाधिकरणविषयौ) हानावविशेषेण देवयानपन्था: सम्बध्यत इति पूर्वपक्षे, विभागेनेति सिद्धान्त:। १०० १० सगुणोपासनेषु देवयानपथापेक्षा। २०

विषयः। (अ्रनियमाधिकरणावषय:) पृ० प०

यासु विद्यासु गतिश्रवणं तत्रेव नियम इति पूर्वपक्षे, अभ्युदयफलानां सगुणविद्यानामेव गतिभवितुं युक्तेति सिद्धान्त:। १०१

अपान्तरतमःप्रभृतीनां जन्मस्मरणान्निगृंणविद्याया: पाक्षिक मुक्तिहेतुत्महेतुत्वं वेति पूर्वपक्ष:।१०२ ६ प्रारब्घविपाकस्य कर्मणः प्रक्षयान्तं यावदधिकारमवतिष्ठन्ते तत्प्रक्षये मुक्तिमाप्नुवन्तीत्यैका- न्तिको विदुष: केंवल्यसिद्धि: १७

अक्षरविभेषणानां यत्र कचिदुत्पन्नानामक्षरेण सवंत्र सम्बन्धः । १०४ (इयदधिकरणविषय:) 'दा सुपर्णा' ऋतं पिबन्तौ इति मन्त्रहये विदयानानात्वमिति पूर्वपक्षे, विधकतवसिद्धान्तः। १०५ (अन्तरत्वाधिकरणविषय:) बुहदारण्य कस्थकौषेतकेय कहोलचाक्रा यणोषस्तप्रश्न योविद्ययारभ्याससामर्थ्यान्नानात्वमिति पूर्वपक्षे विद्यभत्वसिद्धान्तः। २७ (व्यतिहाराधिकरणाविषयः) 'तधोहं सोसौ' इत्यादौ संसारिणीश्वरदृष्टिरेव विधीयत इति पूर्वपक्षे व्यतिहारेणोभयदृष्टिरिति सिद्धान्त:। (सत्याधिकरणविषयः) 1१०६ १७

'स यो हैत' 'तद्यत्तससत्यम्' इति द्वे सत्यविधे फसंयोगमेदादिति पूर्वपक्षे, फलान्तरश्रवणस्य स्तावकतया विद्यैकत्वमिति सिद्धान्तः । १०७ (कामाद्यधिकरशविषयः) दहरविद्याया हाद्रविद्यायाश्चकत्वं परस्परगुणयोगक्च। २०८ १३ (आदराधिकरणविषयः) भोजनलोपेडप्यद्गिर्वान्येन वा द्रव्येणाविरुद्धेन प्राणाग्निद्दोत्रस्यानुष्ठानमिति पूर्वपक्षे, भोजनलोपे लोप एनाग्निद्ोत्रस्येति सिद्धान्त:। (तन्निर्धारणाधिकरणविषय:) १०९

कर्माङ्व्यपाश्रयाणासुद्गीथादयुपासनानां नित्यत्वमिति पूर्वपक्षे, पृथक्फलश्रतेन तेषां नित्य- वत्कमंसु नियम इति सिद्धान्त: । १११ १५ (प्रदानााधिकरणविषयः) वायुप्राणयोस्तन्वामेदात्तद्विषयको पासनयोरेकत्वमिति पूर्वपक्षे आध्येयांशपृथक्त्वादाध्यान पृथक्वामिति सिद्धान्त: । ११२ १९ (ल्ङ्गिभूयस्त्वाधिकरणविषयाः) मनश्विदादीनां साम्पादिकाग्नीनां स्वातन्त्र्यमिति सिद्धान्त:। मनश्चिदादीनां प्रकरणास्क्रियाश्ेषत्वमिष्टकाचिते नाविदे शादप्येवेषां क्रियानुप्रवेशित्बम्। ११३ १५ ११४ १६ विद्यात्मका पवैते, लिक्दशनाच स्वातन्त्र्यम। ११५ २ पूर्वो त्तरनाह्मणयो: स्वतन्त्रविद्याविधानान्मव्यस्थस्यापि ब्राह्मणस्य स्वतन्त्रविद्याविधिपरत्वम्।, २१ (ऐकात्म्याधिकरणविषयः) देदादात्मनोडव्यतिरेक इति चार्वाकपूर्वपक्षे देहव्यतिरिकाष्मसिद्धान्तः । ११७ ११

विषयः। पृ० प० (अङ्गावबद्धाधिकरणविषयाः) अद्गीथादिकर्माङ्गावबद्धाः प्रत्ययाः श्ाखामेदविदितास्वत्त ्छाखागतोद्गीथादिषु भवेयुरिति पूर्वपक्षे सवशाखागतेष्वेवोद्गीथा दिष्वेवंजातीयकाः प्रत्यया इति सिद्धान्त:। १२१

(भूमज्यायस्त्वाधिकरणविषयः) वैश्वानरविद्यार्या व्यस्तोपासनपूर्वपक्े समस्तोपासनसिद्धान्तः। १२२ २ (शब्दादिभेदाधिकरणविषय:) ईश्वरगोचरसर्वविद्यानामभेद इति पूर्वपक्षे शब्दादिभेदादविद्याभेद इति सिद्धान्तः। २२ (विकल्पाधिकरणविषयः) अहंग्रहोपास्तीनां समुच्चयनियमे विकल्पे च कारणाभावद्यथेच्छमनुष्ठानमिति पूवपक्षेऽवशिष्ट फलश्वाद्विकल्प इति राद्ान्तः। १२३ २५ (काम्याधिकरणविषयः) काम्यविद्या यथाकामं समुचचीयेरन्न वा समुच्चीयेरन्। १२४ (यथाश्रयभावाधिकरसविषयौ ) कर्माश्गव्यपाश्रयप्रत्ययानां समुच्चितानामनुष्ठानम्। १३ क्षतसन्धानलिङ्गादपि समुच्चयः। ६२५ १०

तृतीयापाध्याये चतुर्थ पाद:।

वेदान्तोक्तत ्मज्ञानस्य क्रियानुप्रवेशं बिना पुरुषार्थहेतुत्वम्। ४ १२५ २१ आात्मविज्ञानस्य कर्भशेषत्वादात्मज्ञाने या फलश्रुतिस्तस्या अर्थवादत्वमित्याद्यभि प्रायेण पूर्वपक्ष: । १२६ शरीरादीश्वर स्याधिकोपदेश्ञादात्मविज्ञानस्य स्वातंत्रयेण पुरुषाथत्वमिति बादरायणमतेन सिद्धान्त: । १२७ वेदार्थविज्ञानवतः कर्मविधानादित्य स्य खण्डनमुक्तकर्मनियमस्य विद्यास्तुत्यर्थत्वं च। १२८

ऊर्ध्वरेत्तसामाश्रमित्वे प्रमाणाभाव: । २४ गाहस्थ्यवदाश्रमान्तरमपि प्रतिपत्तव्यम् स्कन्धश्रुतेरुपरिधारणवद्विधित्वं च। १२९ १० परामर्शपक्षेऽपि संस्तवसामर्थ्यात्पारित्राज्यं विधेयम्। १३० ४ (स्तुतिमात्राधिकरणविषयः) स एष रसानां रसतम इत्यादिश्रुतीनां स्तुत्यर्थरवमिति पूर्वपक्षे विध्यर्थतवं कल्प्यमिति सिद्धान्त: । १३२ १४

उपनिषदाखयानानां पारिष्लवार्थत्वमिति पूर्वपक्षे पारिष्लवे कथानां विशिष्योक्तत्वा- न्नैवमिति सिद्धान्त:। १३३ १९

विद्याया आाश्रमकर्मणामनपेक्षा। (सर्वापेक्षाधिकरणाविषयः) २३४ १४

शकार्मश्रमणां विद्योरपत्तावपेक्षा स्वार्थसिद्धावनपेक्षा। २४

[ < ]

विषय: (सर्वात्रानुमत्यधिकरणविषयौ ) पृ० ५:

न ह वा एवंविदि इत्यनेन सर्वाश्चान्यनुश्ञानं विद्याङतया विधीयत इति पूर्वपम: । प्राणान्नविज्ञानप्रशंसार्थोडयंवादोडयं न 5 बेति सिद्धान्त। १२ ११७ (भश्मकर्माधिकरणविषया:) आश्ममान्ननिष्ठेन सुमुक्ुणाध्याश्रमकर्मानुष्ठेवम्। भाश्रमकर्मणां विद्यासहकारिरवेऽपि न नित्यानित्यसंयोगविरोष: । १७

१० भाअमकर्मतविद्यासहकारित्वोभयपक्षे भभित्रा ववाब्निहोत्रादयः। २१ (विघुगधिकरणविषयौ) भन्वतमाश्रमप्रतिपत्तिहीनानामपि विद्यायामधिकारः। १३९ १३ अनाश्रमित्वापेक्षय।SSश्रमवर्तितवं ज्यायो विद्यासावनम्। १४० ४ (तद्भूताधिकरणविषय:) ऊर्श्वरेतसां प्रश्यवरोह्याभाव:। (अधिकारिकाधिकरणविषयौ) 19 १०

नेष्टिकवक्षचारिणां प्रमादालाच्युतब्रह्मचर्याणां प्रायश्चित्ताभावः। १६ २२ (बहिरधिकरणवषयः) कृतनिर्णेजना अपि नैष्टिका: शिष्टैस्याज्या:। १४१ १२

कत्वश्व्यपाठ्मयेषपासनेषु यञ्ञमानस्य कर्तृत्वमित्याक्षेपः। १९ २४२ १० (सहकार्यन्तरविध्यधिकरणाविषया:) सस्माद्जाझ्ण: पांडित्यं निविदयेस्यत्र न मौनविधिरिति, पूर्वपक्षेऽपूर्वत्वादस्ति मौनविधिरिति सिद्धान्त:। १५ १४३ १३ १७ (अनावष्काराधिकरणविषय:) संन्यासिनो विधीयमानं बाल्यं भावशुद्धिरूपमिदाभीयते। " २१ (पहिकाधिकरसविषयः) रेहिकमामुष्मिकं वा विध्याजन्म प्रतिबन्धक्षयापेक्षया। १४४ २ (मुक्तिफलाधिकरणविषयः) मुकतावुत्कषंनिकर्षात्मक्काडतिशयो नोपपद्यते। .6 २३

अथ चतुर्थाध्याये प्रथम: पाद:। (आवृत्त्यधिकरणविषयाः) श्रवणादीना यावदास्मदशनमावतनम् १४६ नि्विशेषे ज्क्षणि प्रमोत्पत्तावावृत्यानथंक्यमिति पूर्वपक्ष:। १७ प्रतिबन्धनिरा सेनावृत्तेएथंवत्वमिति समाधानम्। १४७ २०

विशय: । पु० पं०

धयात्रा ब्रह्म स्वान्यत्वेन गृहोतव्यमित्याक्षेपे, आत्मत्वेनेति सिद्धान्त: । १४९

प्रतीकेष्वात्मदृष्टिन क्रियते। (प्रतीकाधिकरणविषय:)

(ब्रह्मदवष्टयधिकरणविषय:) १५० १५

पतोकेष्वेव ब्रह्मदृष्टयध्यारोपणम्। (आदित्यादिमत्यधिकरणविषयः) १५१ २३

(आासीनाधिकररविषयौ) १५२

उपासनायामासोनतानियम: । उपासनस्योस्तीनकमत्वे किक्वम। १५४ १३

(पकाग्रताधिकररविषय:) २२

अज्ञानाश्रितोपासनेषु नास्ति दिग्देशकालनियमः यत्रैकाग्रता तत्रेवोपासनं च। १५५ (आप्रायणाधिकरविषयः) अभ्युदयफलाना मुपासनाना माप्रायणादभ्यास:। (तद्धिगमाधिकरणविषय:) अ्रह्माधिगमे उत्तरपूवदुरितयो: क्षयः । R3 (इतरसंश्लेषाघिकरणचिषयः) विदुषोऽविशेषेण पुण्यपापयोरश्लेषविनाशौ। १५७ २१ (अनारब्धाधिकरणविषयः) १५६ (प ग्निहोत्द्यधिकरणविषय:) १५९ फलाभिसंध्या क्रियमाणस्याग्रिद्ेत्रादिनित्यव्यतिरिक्तस्थ सुहदः माधुकृत्यादिविनियाग:। १६० १२

विद्यासंयुक्तं तद्धीनं चोभयविधमपि कर्म ब्रह्माधिगमहेतुः। १६

चतुर्थाध्याये द्वितीय: पाद: । (वागधिकरणविषयौ) वाङ्मनसि संपद्यत इत्यादौ वागादीनामुपत्रममात्रविवक्षा। १६१ ७ वाच्युक्तन्यायस्य चक्षुरादावतिदेशः । (मनोधिकरणविषयः) १६२

मनसः प्राणे वृतत्यप्ययः। ४ (अध्यक्षाधिकरणविषयौ ) प्राणस्य विज्ञानात्मनि वृत्तिलय: १४ शरीरान्तर प्रेप्सासमये जीवो नैकस्मिन्नेव तेजस्यवतिष्ठते सूक्ष्मशरीरस्थानेकविघत्वात्। १६३ (आसृत्युपक्रमाधिकरणविषय:) बिद्दविदुषो: समानोत्क्रान्तिरर चिरादिमार्गान्तम्।

१०

विषय:। पृ० पं०

तेज:प्रभुवीनां परमात्मनि बीजभावावशेषा सम्पतति: । प्रबसतो जीवस्याश्रयभूतं तेज: स्वरूपप्रमाणाभ्यां सूक्मं, सूक्षमत्वादेवास्य स्थलदाहे- व्यनुपमदेः। १६५ स्थलशरीर निष्ठेष्मण: सूत्माश्रयख्वम्। १० (प्रतिषेधाधिकरणविषया:) भ्रात्यन्तिकेSमृतत्वे यो गत्युक्रान्तिप्रतिषेध उक्तः स शरीरोपादान इत्यस्ति ब्रह्मविदोऽपि देश- दुस्कान्तिरिति पूर्वपक्ष:। १४ एते षां समाम्नातृणामुत्क्ान्तेदहापादा नत्वप्रतिषेघस्य स्पष्टोपलम्भादुक्त्त प्रतिषेधोडपि दैहापादान:।, २४ भारतेऽपि परब्रह्मविदा गत्युत्क्ान्त्यभावः स्मयते। २६

ब्रह्मविद इद्द्रियादीनि परब्रह्मणि लीयन्ते। १६६ १४ (श्रविभागाधिकरणविषयः) विदुष: कलाप्रलयो निर्वशेषो भवति। २२ (तदोकोधिकरणविषय:) मूर्धस्थानादेव विद्वान्निष्क्रामति स्थानान्तरेभ्य इतरे। २६ (रश्म्यधिकरणविषयौ) शविशेषेणोपासकस्य रात्रावशनि च रश्व्यनुमारित्म्। १६७ ११ रात्रौ प्रेतस्य नाडीरश्मिसम्बन्धविश्लेवान्न रशम्यनुसारित्वमित्याशंकानिससः। १४ (दक्षिणायनाधिकरणविषयः) दक्षिणायनमृतोपि विद्वान विद्याफलाधिकारो। १६८ १ स्मृतौ शयमाणस्य कालमेदविनियागस्य स्मार्तोपासनासम्वद्खवम्। १०

चतुर्थाध्याये तृतीय: पाद: ।

अर्चिरादयो मिथो भिन्ना: सृतय इति पूर्वरक्षेऽनेकविशेषणकैवेयं सतिरिति सिद्धान्तः। " १७ (वाय्तरधिकरणाविषयः) अर्चिरादिपर्वसु सम्वत्सरादूर्ध्व देवलाकस्य नतो वायोश्च निवेशः। १६९ १६ (तडिदधिकरणविषय:) तडित उपरिष्टाद्वरुणलोकः। १७० १५

अर्चिरादयो मार्गचिह्ानि भोगभूमयो वेति पूर्वपक्षे गन्तुणां नेतारो देवतात्मान इति

विद्युदमिक्षम्भवादूर्ध्वं वैध्युतेनैव पुरुषेणातिवाद्यमाना ब्रह्मलोकं गच्छन्ति। सिद्धान्य: । " २० १७२ (कार्याधिकरणविषया:) अरचिंरादिमागण सगुणमपरं ब्रह्म गमयत्यमानवः पुरुष इति बादरिः। ५ बहुव चनलोकशब्दाधिकरणाधिकर्तव्यनिर्देशैरप्यपर मेव ब्रद्य गमयतीति निर्णीयते। हेनडे

[ ११ ]

विषय:। पृ० प० परमेव ब्रह्म गमयतीति जैमिनिपूवपक्षमतम्। १० गतिपू्बकममृतश्वमित्यत्र श्रुतिः। १७५ ५ पूर्वाणि पूर्वपक्षसूत्राण्युत्तराणि सिद्धान्तसुत्राणीति मतखण्डनम् १७७ (शप्रतीकालम्बनाघिकरणविषयौ) प्रतीकालम्बनान्विहाय सर्वानन्यान विकारलम्बनान् ब्रह्यलोक नयति । १४ प्रतोकतारतम्येन फलतारतम्यश्रुतेन प्रतीकध्यायिनां ब्रह्मपाप्ति:। चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः ।

केनचिदाकन्तुकेन मोक्षस्वरूपसम्पत्तिरिति पूर्वपक्षे, केवकेनात्मनेति सिद्धान्त:। १७= 15 संसारोवस्थातो मुक्त्यवस्थाया विशेषः। परं ज्योतिरित्यत्र ज्यातिःशब्देनावेदनमारमनः। १७९ (अ्रविभागेन द्वष्टत्वाघकरणविषयः) मुक्तस्य ब्रह्माभेद:। (ब्रह्माधिकरसविषया:) जैमिनिमते सत्यत्वादिपर्माणां सत्यत्वम्। १६० उक्तधर्माणां शब्दविकल्पजत्वमौडुलोमिमते। व्यवहारिकप्रमाणोपनीततया लोकसिद्धा नात्यन्तासत उक्तवर्मां इति वादरायणिमतम्। २०

अपरविद्याफळ निमित्तान्तरापेक्षेति पूर्वपक्षे, संकल्पमात्रा त्पत्रादिसमुत्यानापरविद्याफल मिति सिद्धान्त: । १८१ २ २१ (अभावाधिकरणविषया:) प्राप्तैश्वर्यस्य विदुषः शरीगद्यभाव इति बादरि:। १८२ मनोवच्छरीरादिसद्भाव इति जैमिनिः। बादरायण उभयविधत्वं मन्यते। १५ शरीराचभावे संध्यस्थानवदुपलब्धिमात्रा पित्रादिकामा उपपधन्त। १८३ (प्रदीपाधिकरणविषयः) संकल्पनिमिंतशरीराणि निरात्मकानीति पूर्वपक्षे, विदुषः प्रदीपणदेकभावापत्या सात्मकानीति सिद्धान्त:। १३ संज्ञाभाववचनस्य सुषुप्तिकैवल्यान्यतरावस्थापेक्षत्वम्। १८४ १५

राद्धान्त:। निरवय् हैश्वर्यनिषेधे प्रत्यक्षोपदेश हेतुकथनम्। १९

परमेश्वरस्य विकारावतित्वे श्रुतिस्मृतिप्रमाणकथनम्। १६५ २५

देवयानपथा ब्रह्मलोकगतानां न पुनरावृति: । २१ इति चतुर्थोऽ्ध्यायः।

प्राप्तिस्थानम्- जयकृष्णदास हरिदास गुप्त :- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, बनारस सिटी।

अथ द्वितीयाध्याये तृतीयपादः। सृ० न विधद्श्रुतेः॥ १॥ पूर्व प्रमाणान्तरविरोधः श्रुतेर्निराकृतः, सम्प्रति तु श्रुतीनामेव परस्परविरोधो निराकि यते। तत्र सृष्टिश्रुतीनां परह्परविरोधमाह-"वेहान्तेषु तत्रतत्रे"ति । (१)श्रुतिविप्र- तिषेबान् परपक्षाणामनपेक्षत्वं ख्यापितं तद्वतस्वपक्षस्य श्रुतिविप्रतिषेधादिति। "तदर्थनि र्मलत्व'मर्थामसविनिवृत्त्यार्थतत्वप्रतिपादनम्। तस्य फलं स्वपक्षस्य जगतो ब्रह्मकार- णत्वस्यानपेक्षत्वाशक्कानिवृत्तिः ।(२)इह हि पूर्वपक्षे श्रुतीना मिथो विरोधः प्रतिपादते सि द्धान्ते स्वविरोधः । तत्र सिद्धान्त्येकदेशिनो वचन "न वियद्श्रुते"रिति।(३)तस्या भिसन्धि :- यद्यपि तैत्तिरीयके वियदुत्पत्तिश्रुतिरक्ति, तथापि तस्या: प्रमाणान्तरविरोधाद्वहुश्षु- तिविरोघाच्च गौणत्वम्। तथा च वियतो नित्यत्वात्तेज:प्रमुख एव सर्गस्तथा च न विरोधः श्रुतीनामिति। तदिदमुक्तम्-"प्रथमं तावदाकाशमाश्चित्य चिन्त्यते किमस्यो स्पत्तिरसत्युत नास्ती"ति। यदि नाह्ति न श्रुतिविरोधाशङ्का, अथासि्ति ततः श्रुति विरोध इति तत्परिहाराय प्रयत्नान्तरमास्थेयमित्यर्थः ।।१॥ तत्र पूर्वपक्षसूत्रम्- "अस्ति तु"॥ २ ॥ तैत्तिरीये हि सर्गप्रकरणे केवलस्याकाशस्यैव प्रथमः सर्गः श्रूयते छान्दोग्ये च केवलस्य तेजसः प्रथम: सर्गः । (४)न च श्ुत्यन्तरातुरोधनासहायस्याधिगतस्यापि ससहायताकल्पनं युक्तम्, सहायत्वावगमविरधात्। श्रुतसिच्यर्थ खल्वश्रुतं कल्प्यते न तु तद्विघाताय, विह- न्यते चासहायत्वं भ्रुतं कल्पितेन ससहायत्वेन। न च परस्परानपेक्षाणं ब्रहियववद्विकरपः, अनुष्ठानं हि विकल्प्यते न बस्तु, नहि स्थाणुपुरुषबिकल्पो वस्तुनि प्रतिष्ठा लभते। नच सर्गभेदेन व्यवस्थोपपद्यते साम्प्रतिकसर्गवद्भतपूर्वस्यापि तथात्वात्। न खल्विह सर्गे क्षीरा दधि जायते सर्गान्तरे तु दध्रः क्षीरमिति भवति। तत्मात्सर्गश्रुतयः परस्परविरोघिन्यो ना स्मिन्नर्थे प्रमाणं भवतुमईन्तीति पूर्वः पक्षः ॥ २ ॥

(१) प्रासतङ्गिर्की पादसङ्गति वक्तुं 'विप्रतिषधाच्चेति' भाष्यम्, तन्र श्तिविराधादित्यर्थः । परपक्षेषु सर्वत्र स्ववचनविरोधस्याभावादित्याभपेत्याह श्रुतीति। (२) न वियदिति पूर्वपक्ष:, अस्तित्विति तु सिद्धान्त इति भ्रमं वारयत्राहेह हीति। एवं हयविरोधा- ्यायसङ्गतिरित्यर्थः । (३) नन्वेकदेश्यवि श्रुता सत्यां कथ 'अश्रुतेः' इति ब्रयादत आह तस्येोति। (४) अश्रुतस्थलेऽवि श्रतोत्पत्तेरुपसंहार।दावरिधिमाशंक्याह पूर्वपक्षी न चत्यादिना। आकाशोत्पत्ति- बोधकश्ुत्यनुरोधन केवलतेजःश्रतावपि आकाशोत्पत्तिकल्पनं न च युक्त्तम्, छान्दोग्यक्षती तत्तिरयकोक्त्ता- का शोत्पत्तिपूर्वकतेज:मृष्टिकल्पनाया अन्याय्यत्वादिति वाक्यार्थः । अन्याय्यत्वमेव विवृणोत अतस्निध्यर्थ- ममत्यादिना।

सटिप्पणभामत्या [अ० २

सिद्धान्त्ये कदेशी सूत्रेण स्वाभिप्रायमाविष्करोति- गाण्यसम्घवात् ॥ ३ ॥। प्रमाणन्तरविरोधेन बहुश्रुत्यन्तरविरोधेन चाकाशोत्पत्यसम्भवाद् गौण्येषाSSकाशरपत्ति श्रुतिरित्यिरोध इत्यर्थः । प्रमाणन्तरविराधमाह-"न ह्याकाशस्ये"ति। समवाध्यसम वायिनिमित्तकारणेभ्यो हि कार्यस्योत्पत्तिर्नियता तदभावे न भवितुमहति धुम इव धुमथ्वजा भावे, तस्मात्सदकारणमाकाशं नित्यमिति। अपि च य उत्पद्यन्ते तेषां प्रगुश्पत्तेरतुभवार्थक्रिये नोपलभ्येते उत्पन्नस्य च दश्येते यथा तेजःप्रमृतीनाम्, न चाकाशस्य तादशो विशेष उ त्पादानुत्पादयोरस्ति, तक्ष्मान्ोत्पयत इत्याह-"उत्पत्तिमता चे"ति। "प्रकाशनं" प्रकाशो घटपटादिगोचरः। "पृथिव्यादिवैधर्म्याचचे'ति । (१)आदिपहणेन द्रव्यत्वे सत्यस्पर्शवत्वादात्मवत्नित्यमाकाशमिति गृहीतम्। "आरण्यानाकाशेष्वि"ति। वेदे व्येकस्याकाशस्यौपाधिकं बहुत्वम् ॥ ३ ॥ तदेवं प्रमाणन्तरविरोषन गौणत्वमुक्खवा श्रुत्यन्तरविरोधेनापि गाणत्वमाह- शब्दाच्च ।। ४ ॥ सुगमम् ॥ ४ ॥ स्थाचैकस्य ब्रह्मशब्दवत् ॥५॥ (२)प दस्यानुषज्ञी न पदार्थश्य, तद्धि क्चिन्मुख्यं क्िदौपचारिकं सम्भवासम्भवाभ्याम त्यविरोधः।५॥ चोदद्वयं करोति-"कथमि"ति। प्रथमं चोथं परिहरति-"एकमेवेति ताव दि'ति (३)"कुलं" गृहम्। "अमत्राणि" पात्राणि घटशरावादीनि। आपेक्षिकमवधा धारणं न सर्वविषयमित्यर्थः । उपपत्यन्तरमाह-"न च नमसापी"ति। अपिरभ्युप गमे। यदि सर्वापेक्षं तथाप्यदाष इत्यर्थः। "न च प्रागुत्पत्तेः" जगत इति शेष:। द्वितीयं चोदमपाकरोति -- "अत एव च ब्रह्मविज्ञानेने"ति। लक्षणान्यत्वाभावेनाका शस्य ब्रह्मणोऽ्नन्यस्वादिति। अपि चाव्यतिरिक्तदेश कालमाकाशं ब्रह्मणा च ब्रह्मकार्येक्ष तद मिन्नस्वभावैरतः क्षीरकुम्भप्रक्षिप्तकतिपयपयोबिन्दुवद्ब्रह्मण तत्कार्ये च विज्ञाते नभो विदितं भवतीत्याह-"अपि च सर्वे कार्यमुत्पाद्यमानमिति। एवं सिद्धान्तैकदेशिमते आप्त इदमाह- प्रतिज्ञा हानिरव्यतिरेकाच्छव्देभ्यः ॥ ६ ॥। ब्रह्मविवर्तात्मतया जगतस्तद्विकारस्य वस्तुतो ब्रह्मणो भेदे ब्रह्मणि ज्ञाते ज्ञानमुपपद्यते, न (१) विसुत्वादिलक्षणादिति भाष्यस्थार्दप्रहणनत्यर्थः। अत्र घटादिवारणाय विशेष्यदलम्, क्रिया दिवारणायव विशेषणदलं हेतौ प्रवोशितम् । (२) एकस्य सम्भूतशब्दस्य सकृत्पयोगे गौणमुख्यत्वव्याघातस्य ब्रह्मशब्दद्द्ठान्तेन क्थं परिहार: तत्राप्यनुपपत्तरतुल्यत्वादित्याशंक्योभयत्र न्यायमाह पदस्येति। अय भावः-अर्थो हि गाणत्वमुख्यत्ववरु- द्धर्माध्यासं न सडते शब्दस्तु येनातुषज्यते तेन योग्यतावशात्सम्बध्यतेतो यत्र सुख्यवृत्त्या्वययोग्यत। तभ मुख्योऽयत्र गौण: सम्भवतीति। (१) वंश्रवाचित्वनिरासायाह कुलं गृहमिति।

पा०३ सू० ३६] वियदधिकरणम्। ३

हि जगत्तस्वं ब्रह्यणोड्न्यत, तस्मादाकाशमपि तद्विवर्ततया तद्िकार: सतज्ज्ञानेन ज्ञातं भव ति नान्यथा, अविकारत्वे तु तत्स्तत्वान्तरं न ब्रह्मणि विदिते विदितं भवति। मिन्नयोस्तु लक्षणान्यत्वाभावेऽपि देशकालाभेदेपि नान्यतरज्ञानेनान्यतरज्ञानं भवति। न हिक्षीरस्य(१) पूर्णकुम्मे क्षीरे ग्ृह्यमाणे सतस्वपि पारथेबिन्दुषु पाथस्तत्वप्रतिज्ञातत्वमस्ति विज्ञानं, तक्ष्मान्न ते क्षीरे विदिते विदिता इति प्रतिज्ञादष्टन्तप्रचयानुपरोधाय वियत उत्पत्तिरकामेनाभ्युपेयेति । सदेवं सिद्धान्तैकदेशिनि दृषिते पूर्वपक्षी स्वपक्षे विशेषमाह-"सत्यंदर्शित'मत एव "विरुद्धं तुतदि"ति। सिद्धान्तसारमाह-"नैष दोषस्तेजः सर्गस्य तैत्तिरीयक" इति।

छान्दोग्यश्रुतिश्चान्यथोपपद्यमाना दुर्बला। नन्वसहायं तेजः प्रथममवगम्यमानं ससहायरवेन विरुध्यते इत्युक्त्तमत आह-"नहीयं श्रुतिस्तेजेजनिप्रधाने"ति। सर्गसंसगः श्रतो भेदस्त्वार्थः । सच श्रुत्यन्तरेण विरोधिना बाध्यते, जघन्यत्वात्। न च तेजःप्रमुखमर्गसंस गवदसहायत्थमप्यस्य श्रौतं, किन्तु व्यतिरेकलभ्यं, न च श्रुतेन तदपवादबाघने श्रुतस्य तेजः सर्गध्यानुपपत्तिः। तदिदमुक्तम् तेजोजनिप्रधानेति। स्यादेतत, यध्ेकं वाक्यमनेकार्थ न भवत्येकस्य व्यापारद्यासम्भवात, हन्व भो: कथमेकरय स्ण्टुरनेकव्यापारत्वमविरुद्धमि- त्यत आह-"स्नष्टा त्वेकापी"ति। वृद्धप्रयोगाधीनावधारणं शब्दसामर्थ्य न चानावृत्तस्य शब्दस्य क्रमाकमाभ्यामेकस्यापि कर्तुरनेकव्यापारत्वमिश्यर्थः। न चाह्मिनर्थे एकस्य वाक्यस्य व्यापारोपि तु भिनानां वाक्यानामित्याह-न चास्माभिरि"ति। सुगमम् । चोदयति- "ननु रमविधानार्थमि"ति। यत्परः शब्दः स शब्दार्थों न चैष सृष्टिपरोऽपि तु शम- पर इत्यर्थः । परिहरति-"न हि तेज:प्राथस्यानुरोधेने"ति। गुणत्वादार्थत्वाध कमस्य श्रुतप्रधानपदार्थविरोधात्तत्यागो ड्युक्त इत्यर्थः । (३)सिंहावलोकितन्यायेन वियदनु स्पत्तिवादिनं प्रत्याह-"अपि च छान्दोग्य" इति। यत्पुनरन्यथा प्रतिज्ञोपपादनं कुतं तद्दूषयति-"यथ्योक्तमि"ति। दृष्टान्तानुरुप्शवाददार्टान्तिकस्य तस्य च प्रक्रृतिविकाररूप स्वाहदार्श्न्तिकस्यापि तथाभावः। अपि च भ्रान्तिमूलं चैतद्वचनमेकमेषाद्वितायमिति तोये क्षी- रबुद्धिवत। आपचारिकं वा सिंहो माणक इतिवत्। तत्र न तावद्भ्रान्तमित्याह- "क्षीरोदकन्यायेने"ति। त्रन्तेर्विप्रलम्भाभिप्रायश्य च पुरुषधर्मत्वादपौरुषेये तदसम्भव इत्यर्थः। नाप्यौपचारिकमित्याह-"सावधारणा चेयमि"ति। काममुपचारादस्तवेकत्व मवधारण Sद्वितीयपदे नोपपद्यते, नहि माणवके सिंहत्वमुपचर्य न सिंहादन्योस्ति मनागपि माणवक इति वदन्ति लोकिकाः । तक्मादूबह्मतवमकान्तिकं जगतो विवक्षितं श्रुत्या न त्वौप

(१) वृत्तीयार्थे षष्ठीयम्।

स्रष्टराकाशतेजोभ्यां सम्बन्धे सत्यावृ्त्या वाक्यभेद इत्येका, इयोराकाशतजसोः प्रथमसृष्टत्वविरोध इत्यपरा, तभान्त्यां परिहरति शत्योरीत। तेजः प्रथमं।सृष्टमतिपथमशददस्य छान्दोग्येSश्रवण।त्तेजोजन्ममात्रेणान्यथो- पपततिरित्याकाशमेव प्रथमम्, तेजस्तु यथा तैतिरीयश्षुति तृतीयमिति न विरोध इत्यर्थः । (३) विय दुत्पन्यभ्युपगमेन श्रतिवित्रतिषेधवादिनिराकरणे प्रस्तुते भाष्यकारीयविय दुत्पत्तिहेतुकथन- मसङ्कतमित्याशंक्याड सिंहावलोकितेति।

४ सटिप्पणभामत्यां [अ०२

पचारिकम्। अभ्यासे हि भूयस्त्वमर्थस्य अवति नश्वर्पत्वमपि प्रागेवौपचारिकमिश्यर्थः। "न च स्वकार्यापेक्षये"ति । निःशेषवचनः स्वरसतः सर्वशब्दो नासति श्रुत्यन्तर- विरोधे एकदेशविषयो युज्यते इत्यर्थ: ॥ ६ ॥ आकाशस्योत्पत्ती प्रमाणान्तरविरोधमुक्त्तमनुभाव्य तस्य प्रमाणन्तरस्य प्रमाणान्तर विराधेनाप्रमाणभूतस्य न गौणत्वापादनसामर्थ्यमत आह- यावद्विकारं तु विभागो लोकवत् ।।७॥। सोयं प्रयोग :- आकाशदिक्कालमन: परमाणो विकार(१)आत्मान्यत्वे सति विभक्ततवाद् घटशरायोदश्वनादिवदिति। "सर्वे कार्य निरात्मकमि"ति। निरुपादानं स्यादित्यर्थः। (२) शन्यवादश् निराकृत: स्वयमेव श्रुत्योपन्यस्य कथमसतः सज्जायेतेति। उपपादितं च तन्निशकरणमधस्तादिति । आत्मत्वादेवात्मनः प्रत्यगात्मनो निराकरणाशङ्कानुपपततिः। (३)एतदुक्त भवति-सोपादानं चेतकार्य तत आत्मैवोपादानमुक्तं तस्यैवोपादानतवेन श्रुते- रुपादानान्तरकल्पनानुपपत्तेरिति। स्यादेतत, अस्त्वात्मोपादानमस्य जगतस्तस्य तूपादानान्त- रमश्रयमाणमप्यन्यद्धविष्यतीत्यत आह-"नह्यारमागन्तुकः कस्यचिदुपादानान्तर. स्योपादेय:, कुतः १ स्वयं सिद्धत्वात्"सता वा प्रकाशो वास्यं स्वय सिद्धौ तत्र प्रकाशा. त्मिकायाः सिद्धेस्तावदनागन्तुकस्वमाह-''नह्यात्मात्मन" इति। उपपादितमेतद्यथा संशयविपर्यासपारोक्ष्यानास्पदश्वात् कदापि नात्मा पराधीनप्रकाशस्तद्धीनप्रकाशास्तु प्रमाण. दयो Sत एव श्रुति स्तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भामा सर्वमिदं विभातीति।"न चदशस्य निराकरणं सम्भवतीति। निराकरणमपि हि तक्ष्धीनारमलाभं तद्विरुद्धं नोदेतुमर्हतीत्यर्थः। सतताया अनागन्तुकत्वमस्याह-"तथाहमेवेदानी जानामी"ति। प्रभाप्रमाणप्रमेयाणां वर्तमानातीतानागतत्वंऽपि प्रमातुः सदा वर्तमानखेनानुभवादप्रच्युतस्व भावस्य नागन्तुकं सत्वम्, ्रैकाल्यावच्छेदेन ह्यागन्तुकत्वं व्याप्तं तत्प्रमातुः सदा वर्तमाना- आ्ावर्तमानमागन्तुकरवं स्वव्याप्यमादाय निव्तत इति। "अन्यथाभवत्यपि ज्षातव्य" इति। (४) प्रकतिप्रत्ययाभ्यां ज्ञानज्ञेययरन्यथाभावो दर्र्शितः। ननु जीवतः प्रमातुमा भुद- न्यथाभावो मृतस्य तु भविष्यतत्यित आह-"तथा भस्मीभवत्यपी"ति। यत्खल सतस्वभावमनुभवसिंद्ध तस्यानिबचनीयरवमन्यतो बाधकादवसातव्यम, बाधकं च घटादन। इवभाषाद्विचलनं प्रमाणोपर्नीतं, यस्य तुन तदस्त्यात्मनो न तस्य तत्कल्पनं युक्कमबाधिता नुभवसिद्धस्य सत्स्वभावस्यानिरवचनयत्वकल्पनाप्रमाणाभावात, तदिदमुक-"न स· म्भावयतुं शक्य"मिति। तदनेन प्रबन्धेन प्रत्यनुमानेनाकाशानुस्पत्यनुमानं दूर्षायत्वा (१) नन्वद्वैतवादिमते कथमाकाशादेर्विभक्तत्वमत आह आत्मान्यत्वे सतीति। वस्तुतो विभक्क्त्वा- भविष्यवद्ययाSSका शादेर्यत्वकल्पनायां सत्यामस्ति विभक्तत्वमित्यर्थः । (२) भाष्योक्त शून्यवादप्रसतङ्गस्य तन्म तेनेष्टापतत्तिमा शंक्याह ्यवा ् (३) आत्मन उपादानत्वं समर्थयन्नह्वैतदुक्त्तामेति। आकाशदि्मवकार्यत्वात्सपादानव्वं तुास्य च शतावात्मत्वं सिद्धमित्यर्थः। (४) प्रकृतीति। ज्ञा इतिघात्वंशः पकृतिः, तव्य इत प्रत्यय:, ज्ञानविशिष्टस्य ज्ञेयस्यान्यथाभावोक्ति विशेषणीभूतज्ञानेपि द्ृष्टव्येत्यर्थः ।

पा० ३ सू० ९] असम्भवाधिकरणम् ।

नैकान्तिकत्वेनापि दूषयति-"यन्तूक्तं समानजातीय"मिति। नाव्यनेकमेवोपादान• मुपादेयमारभते, यत्र हि क्षीरं दधिभावेन परिणमते तत्र नावयवानामनेकेषामुपादानत्वमभ्यु पगन्तव्यं, किन्तुपात्तमेव (१)क्षीरमेकमुपादेयदधिभावेन परिणमते, यथा निरवयवपरमाणु वादिनां क्षीरपरमाणुदंधिपरमाणुभावेनेति। शषमतिरोहितार्थम्॥७॥ एतेन मातरिश्वा व्याख्यात:॥।८।। यद्यभ्यासे भूयह्त्वमर्थस्य भवति नात्पश्वं दूर्त एवोपचरितत्वं, हन्त भो: पनवस्य नि० त्यत्नप्रसङ्गः । दायुश्ानतरिक्षमेतद म त्म्मितत इयोर मृ तत्वमुक््वाा पुनःव् विशेष- णाह-"सैषाऽनस्तमिता देवता यहायु'रिति। तत्मादभ्यासान्नापेक्षिकं वायोरमृ- तत्वमपि तु औत्पत्तिकमेवेति प्राप्तं, तदिदमुक्त माध्यकता-"अस्तमयप्रतिषेधादमृत· स्वश्रवणाच्चे"ति। चेन समुच्चयार्थेनाभ्यासो दर्शतः एवं प्राप्ते, उच्यते। एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानास्प्रतिज्ञावाक्यार्थस्य प्राधान्यातदुपपादनार्थत्वा- (३) वाक्यान्तराणां तेषामपि(४) चाद्वैतक्रमप्रतिपादकार्ना मातरिश्वोत्पत्तिप्रतिपादकार्ना

धावापेक्षिकत्वेन नेतव्याविति। भूयसीः श्रुतीरपेक्ष्य द्वे अपि श्रुती शब्दमात्रमुक्ते॥ ८। असम्भवस्तु सतोऽनुपपत्तेः॥९॥ ननु न चास्य कक्षिज्जनितेत्यात्मनः सतोऽकारणत्वश्रुतेः कथमुत्पत्याशङ्का, न च वच नमद्ष्टा पूर्वे: पक्ष इति युक्तमधीतवेदस्य श्रह्मजिक्ञासाधिकाराददर्शनानुपपत्तरेत आह- "वियत्पवनयो"रिति। यथा हि वियत्पवनयोरमृतत्वानसतमयत्वश्रुती श्रुत्यन्तरविरोधा-

रोधाच्चापेक्षिकत्वेन व्याख्यातव्या, (५)न चातमनः कारणवत्त्वेSनवस्था लोहगन्धितामावहत्य नादित्वात्कार्यकारणपरम्पराया इति भावः।"तथा विकारेर"इति प्रमाणन्तरविरो- धो दर्शितः । एवं प्राप्ते, उच्यते-सदेकश्वभावस्योत्पत्यसम्भवः । कुतः ? "अनुपपत्तेः"। सदेकस्वभावं हि ब्रह्म श्रूयते तदसति बाधके नाव्यथयितव्यम्। उक्तमेतद्विकाराः सरवेना

(१) सिद्धमेव, नहि दधिभावसमये क्षीरं नश्यति यतस्तदवयवानामारम्भकत्वं कल्प्येतेत्यर्थः। नतु दधि अनेकोनादानं कार्यद्रव्यवात्पटवदित्यनुमास्यते तत्राह-यथेति। यथा भवन्मते बषीरे नष्टे तदारम्भक- परमाणी दध्यारम्माय क्षीरर अदिव्यतिरकेणान्ये रसादय उदयन्ते तेषा चकारभ्यत्वमेवं दश्ोपि कि न स्यात, तस्यापि दुग्धसंस्थानमात्त्वेन गुणवद्द्व्यान्तरत्वानभ्युपगमादिति भावः ।

पूर्षमुदाहृतेवांयु नित्यत्थोक्त्तिरप्यौपचारिकी स्यादिति। (३) तदुपपादानर्थत्वाच्चेति। वृह्दारण्यके खल्वनने ्वे्त्सर्व ्व ् ्ा्म ि र्विञनं ज्ञातं, वायुञ्जान्तरिक्षमित्यादि वाक्यन्त्वात्मकार्यवाय्वादिपदर्शनन तदुपपादकमित्यर्थः। (४) प्रधानेनाप्रधानबाधमुकत्वा गुणभूतावान्तरवाक्यैरवि बहुभिर्धायुनित्यत्ववाक्ययोर्बधमाइ तेषा- मपीति। अवान्तरवाक्याना मध्ये इद सर्व यदयमात्मेव्याद्यद्वैतपततिपाक्वा्यानामत्र्थ: । (५) नतु यद्यात्माऽडत्मान्तरं प्ति कारणनतहि तस्याप्यन्य इत्यनवस्थेत्याशङ्कयाग्निविस्फुलिङ्गवदना- दित्वान्न दोष इत्याह नचेति।

सटिप्पणभामत्यां [अ०२

नुभूता अपि कतिपयकालकलाति क्रमे विनश्यन्तो दश्यन्ते इत्यनिर्वचनीयासत्रकाल्यावच्छेदा दिति। न चात्मा तादृशस्तस्य श्रुतेरतुभवाद्वा वर्तमानैकस्वभावतवेन प्रसिद्धस्तादेदमाइ- "सन्मात्रं हि ब्रह्मे"ति। एतदुक्त भवति-यत्स्वभावाद्विचलति तदनिर्वचनीयं निर्वचनी योपादानं युक्तं, न तु विपर्ययः, यथा रज्जूगदानः सरपो न तु सर्पोपादाना रज्जुरिति, य. योस्तु स्वभावादप्रच्युतिस्तयोनिर्वचनीययोनोंपादेयोपादानभावो, यथा रज्जुशुक्तिकयोरिवि। न च निरधिष्ठानो विभ्रम इत्याह-"'नाव्यलत" इति। न च निरधिष्ठानत्रमपरम्परा नादिते त्याह-"मूलप्रकृश्यनभ्युपगमेSनवस्थाप्रसङ्गादि"ति। (१)गर मार्थिको हि कार्यकारणभावोऽनादिर्नानवस्थया दुष्यति। समारोपस्तु विकारस्य न समरोपितोपादान इत्युपपादितं माध्यमिकमतनिषेधाधिकारे तदत्र न प्रस्मर्तव्यम्। तस्मान्नासदधिष्ठानविभ्रम- समर्थनाSनादित्वेनोचितेत्यर्थः । अमिविस्फुछिङ्गश्रुतिश्चौपाधिकरूपापेक्षया नेतव्या। शेषम. तिरोहितार्थम्। ये तु गुणदिक्कालोत्पत्तिविषयमिदमधिकरणं वर्णयाश्चकुस्तैः(२) सतोनुप- तेरिति क्लेशन व्याख्येय मविरोधसमर्थनप्रस्तावे चास्य सङ्गतिर्वक्तव्या, अवादिवद्दिककाला दीनामुत्पत्ति प्रतिपाद करवाक्यस्यानवगमात्। तदाहता तावत् ।। १ ।। तेजोतसतथाह्याह॥ १० ॥ यद्यपि वायोरभिरित्यपादानपश्चमी कारकविभक्तिरुपपद्विभकेर्बलीयसीति नेयमानन्सर्य परा युक्ता, तथापि बहुश्रुतिविरोघेन दुर्बलाप्युपपद्विभक्िरेवात्रोचिता। ततथानन्तर्यंदर्शन परेयं वायोरभिरिति श्रुतिः। (३)न च साक्षाद्ब्रह्मजत्वसम्भवे तद्वंश्यत्वेन तज्जत्वं परमपर याश्रायतुं युक्तम्, वाजपेयस्य पशुयूपवदिति प्राप्तम्। एवं प्राप्ते उच्यते-युक्तं पशुयागवाजपेययोरप्ाङ्गिनानानात्वातत्र साक्षाद्वाजपेयासम्बन्घे क्लेशेन परम्पराश्रयणम्, इह तु वायोरब्रह्मविकारस्यापि ब्रह्मणो वस्तुतोनन्यत्वाद्वायूपादानत्वे साक्षादेव न्रह्मोपादानतवोपपत्तेः कारकविभ केर्षलीयस्तवानुरोघेनाभयथो(४)पपदमाना: श्रुतयः कांस्यभोजिन्यायेन(५) नियम्यन्त इति युक्कमिति राद्ान्तः। "पारम्पर्यजत्वेपी"ति भेदकल्पनाभिप्रायं यतः पारमार्थिकमभेदमाह-"वायुभावापनं ब्रह्मे"ति। "यथा तस्या: शृत'मिति तु दृष्टन्तः परम्परामात्रसाम्येन न तु सर्वथा साम्येनेति सर्वमवदातम् १० (१) अनादित्वात्रावस्थादोषमावहतीत्युक्त्तत्वाद्वाष्यायोगमाशङक्याह पारमार्थिको हीति। भाष्येऽनव- स्थाशन्देन पमाणाभाव उच्यते। अन्निविस्फुलिङ्गदेर्हि क्वचित्कार्यकारणभावस्य पमितत्वाव भागप्येवमिति परम्परा स्यादत्र तु विकारस्य सतो ब्रह्मण: समारोपिते क्वचित्स मारोपः स्यात्स च न प्रमित इत्यपरिनिष्ठेत्यर्थः। (२) भास्कर:, सतो विद्यमानस्य गुणादेर्नित्यत्वासम्भवः, कुतः? अद्वितीयश्रुत्यतुपपत्तेरित्यध्याह्ार: क्ेशः, किश्च तरश्ुतोत्पत्तिकानामनुत्पत्तिशङ्कानिरासोिकरणार्थ इत्युच्यते, ततश् श्रतिविरोधापरिहाराव पादासङ्गतिसत्या हाविरोधेति। (३) नतु शतयः परम्परया ब्रह्मजत्वेवि योक्ष्यन्तेऽत आह नचेति। वाजपेयस्य यूप इतिवद् यत्प- रम्परया तज्जतवं तत्साक्षाद्वहरजत्वसंभवे सति न युककमिति योजना : (४) वायुभावापन्रब्रह्यजत्वे केवलन्रह्मजत्वेपीत्यर्थः। (५) कस्यभोजिन्यायेनेति। यथा कस्यचि्छि्य्य ा्मोजिवं नि ुपा ्यायस्य त्वनियत - पात्रभोजित्वन्तत्र यदि तयोः केनचित्निमित्तेनैकपाने भोजनं प्राप्नुयात तदापधानस्यापि शिष्यस्य धर्माबा- आायोपाध्यायोपि कांस्यभोजित्वेन नियम्यत इति।

पा० ३ सू० १३ ] पृथिव्यधिकरणम्।

आपः॥ ११॥ निगदव्याख्यातेन भाष्येण ब्याख्यातम् ॥११॥ पृथिव्य धिकाररूपशब्दान्तरेभ्य: ॥१२॥ अश्नशब्दोयं (१)वयुश्पत्या च प्रसिख्या च व्राहियवादौ तद्विकारे चौदने प्रवर्तते। श्रुति क्व प्रकरणाद्बलीयसी, सा च वाक्यशेषेणोपोद्वलिता यत्र क चन वर्षतत्यितेन, तमादम्य- वहायं म्रीहियवाद्येवान्नादुभ्यो जायत इति विवक्षितम्। कार्ष्ण्यमपि हि सम्भवति कश्यचिद दनायस्य, नहि पृथिव्यपि कृष्णा, लोहितादिरुपाया अपि दर्शनात। ततथ श्रुत्यन्तरण।'द्भ्यः पृथिवी, पृथिव्या ओषधय' इत्यादिना विरोध इति पूर्वः पक्षः। (२)श्श्योविरोधे वस्तुनि विकल्प/नुपपत्तरन्यतरानुगुणतयान्यतरा नेतव्या। तत्र किमद्भ्यः पुथिवीति पृथिवाश्दोन्न परतया नीयतामुतान्नमसृजतेत्यन्नशब्द: पृथिषीपरतयेति विशये(३) महाभृताषिकारानुरोधात (४) प्रायिककष्णरूपानुरोघाच्च 'तद्यदपां शर आसीदि'ति च पुनः श्रुत्यनुरोघाच्च वाक्यशेष कय चान्यथाप्युपपत्तेशन्नशब्दोऽन्कारणे पृथिव्यामिति राद्ान्तः ।। १२॥ तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात्स: ।।१३।। सृषिकमे भूतानामविरोध उक्त इदानीमाकाशािभूतािष्ठात्र्यो देवाः कि वतन्त्र एवोत्तरोत्तरभृतसर्गें प्रवर्तन्त उत परमेश्वराधिष्ठिता: परतन्त्रा इति । तत्रा'काशाद्वायुवायोर भिरि'ति स्ववाक्ये निरपेक्षाणां श्रुतेः स्वयं चेतनानां च चेतनान्तरापेक्षारयां प्रमाणाभावात, (५) प्रस्तावस्य च लिङ्गस्य च पारम्पर्येणापि मूलकारणस्य ब्रह्मण उपपत्ते:, स्वतन्त्राणामेवा काशादीनां बाध्वादिकारणत्वमिति जगतो ब्रह्मयोनित्वव्याघात इति प्राप्तम्। एवं प्राप्तेऽ्रमिधीयते-आकाशाद्वायुरित्यादय आकाशादीनां केवलानामुपादानभावमाच. क्षत, न पुनः स्वातन्त्रयेणाधिष्ठातृखवम्। (६)न च चेतनानां स्वकार्ये स्वातन्त्रयमित्येतदप्ये कान्तिकं, परतन्त्राणामपि तेषां बहुलमुपलब्घेर्मृत्यान्तेवास्यादिवत्। तस्माल्लिङ्गप्रस्तावसामज् स्याय स ईश्वर एव तेनतेनाकाशादिभावेनोपादानभावेनावतिष्ठमान: स्वयमविष्ठाय निमित कारणभूतस्तन्तं विकारं वाय्वादिकं सृजतीति युक्तम्, इतरथा लिज्प्रस्तावौ क्लेशितौ स्या तामिति। "परमेश्वरावेशवशा"दिति। परमेश्वर एवा(७)न्तर्यामिभावेनाविष्ट ईक्षि- (१) योगवृत्त्याध्शयवार्थेन, पसिध्या-रूढ्या। (२) न महाभूतपकरणमात्रादत्रश्रुततिबाध: किन्तु लिङ्गपकरणसहित सा्या प्श्ववव्त्येत्याहादा अत्योरित्यादिन ( ३ ) सन्देहे। (४ ) लिङ्गमाह प्रायिकेति। तदिति। तत-तत्र सृष्टिकाले, यत्-यः अर्पा शरः मण्डः (घनीभाव) आश्ीत्स पृथिव्यभवत इति पुनः शतेरर्थः। ननु वर्षणाद्भूयिष्ठत्वपात्तिरूपलिङ्गमन्रश्नतेरप्यतुग्राहकं स्यादत आह वाक्यशेषस्येति । (५) ननु 'सोऽकामयते'ति परमात्मपस्तावं कृत्वा 'तद्व्ात्मानं स्वयमकुरुते'ति कर्तृत्वं अ्रयते, 'यः पृथिव्यां तिष्ठम्यमयती'ति च नियन्तृत्व लिङ्गमीश्वरत्यास्ति तत्कर्थ देवतानां स्वातन्रयेण कार्यनियन्तृत्वमत आह प्रस्तावस्येति। पारम्पर्येणापि-अभिमानिदेव ताद्वारेणापि।

() भाष्ये परमक्वरावेशो जीवापत्तिरिति भ्रमं निरस्यति अन्तर्यामिभावेनेति।

6 सटिप्पणभामत्यां [भ०२

ता, तहमात्सर्वंस्य कार्यजातस्य साक्षारपरमेश्वर एवाघिष्ठाता निमित्तकारणं न त्वकाशादिा वमापनः, आकाशादभावमापन्नस्तृपादानमिति सिद्धम् ॥। १३ ॥। विपर्ययेण तु क्रमोडत उपपद्यते च ॥ १४॥ उत्पत्तौ महाभूवानां क्रमः श्रुतो नाप्ययेऽप्ययमात्रस्य (१)श्रुतत्बात् (२)। तत्र नियमे सम्भवति नानियमो व्यवस्थाराहतो हि सः। न च व्यवस्थारयां सत्यामव्यवस्था युज्यते। (३)तत्र क ममेदापेक्षायां कि दृष्टोप्यय कमो घटादीना महाभूताव्ययक्रमनियामकोस्तवाहो, श्रीत उत्पत्तिकम इति विशये श्रीतस्य श्रौतानतरमभ्यर्हितं समानजातीयतया तश्यैव बुद्धिसानि ध्याद्। न दष्ट, विरुद्धजातीयत्वात्। तस्माच्छ्ौ तेनैवोत्प तिक्रमेणाव्ययक्रमो नियम्यत इति भाप्ते उच्यते-अप्ययक्ष्य क्रमापेक्षारयां लूत्पत्तिक्रमो नियामको भवेत्, न स्वस्त्मप्ययस्य क्रमापेक्षा, दष्टानुमानोपनीतेन क्रमभेदेन श्रुत्यनुसारिणोप्ययकमस्य बाध्यमानत्वात्। (४)त स्मिन् हि सश्युपादानोपरमेप्युपादेयमस्तीति स्यान् चैतदरित। (५)तस्मात्तद्विरुद्धदष्टकमावरो धादाकाडूक्षेव नास्ति, कमान्तरं प्रत्ययोग्यत्वात् तस्य, तदिदमुक्त सूत्रकृता 'उपपद्यते चे' ति। भाष्यकारोप्याह-"न चासावयोग्यत्वादप्ययेनाकाङक्ष्यत"इति। तक्ष्मा दुत्पत्तिक्रमाद्विपरीतः क्रम इत्येतन्न्यायमूला च स्मृतिरुका ॥ १४ ॥ अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमरेण तहिङ्गादिति चेन्नाविशेषात्॥ १५॥ तदेबं भावनोपयोगिनौ (६)भूतानामुत्पत्तिप्रलयौ विचार्य बुद्धीन्द्रियमनसां करमं विचार यति। अत्र च विज्ञायतेनेनेति व्युस्पस्या विज्ञानशब्देनेन्द्रियाणि च बुद्धि च ब्रूते। (७)त• त्रैतेषां क्रमापेक्षायामात्मानं चभूतानि चान्तरा समाम्नानात्तेनैव पाठेन क्रमो नियम्यते। तस्मात्पूर्वोर्पत्तिक मभञ्ञप्रसङ्गः। यत आत्मन: करणानि करणेभ्यक्ष भूतानीति प्रतीयते, त. स्मादात्मन आकाश इति भज्यते। (८)अन्नमयमिति च मयडानन्दमय इतिवद् न विका- रार्थ इति प्राप्ते, (१) यथप्यत्र श्ति।वमितिषेधो न परिह्वियते तथाप्युत्पत्तिकमे निरूपिते लयक्रमो बुद्धिस्थो विचार्यत इन्ते प्रासतङ्गिक्यो पादावान्तरसङ्गती बोष्ये। (२) यत्मयन्त्यमिसविशन्तीति श्रुता लयमात्रमुर्क्त न क्रम इति भाषः । (३ ) संशयमाह तत्रेति । (४) लोकदृष्टपदार्थबोधार्धीना हि श्वतिरतः श्रुतिम्न्निहितादपि जौकिक: क्रमः सन्निहिततर इति तन तद्वाधनं युक्तकमित्यर्थः । दृष्टक्रमेण श्रीतबाधे हेत्वनतरमाह त्मित्रिति। (५) अनाकाङ्कामुपसंहरति तस्मादिति । तस्य कार्यसत्तापादकस्यात्पत्तिक्रमस्य विरुद्धो यो विपरीत-

(६) इयं पूर्वाधिकरणानां प्रयोजनोक्तिः। भूता्पत्तिलय शालनं चद्वैतब्रह्मध्यानोपयोगीति बुध्याधु- न्वत्तिकमविचारोपि तत्फलभूत एव। ननु सूत्रे विज्ञानशव्दपयोगात्तस्य च बुद्धिवृत्तौ प्रप्तिद्धे: कथं बुद्धीन्द्रि- याणासुत्पत्तिचिन्तेत्यत आह अश्रेति। अध्यवसायवती बुद्धि: संशयादिमन्मन इति तयोभेंदः। ( ) पूर्वपक्षमाड तत्रेति। (८) ननु यदि साक्षादात्मकार्याणीन्द्रियाण, कथं तर्यत्रादिमयत्वम्मनआदीनामान्रायतेऽत आहात्र- मयमिति।

पा० ३ सृ० १७ ] आत्माधिकरणम् ।

अभिधीयते-विभकरवात्तावन्मनःप्रभृताना कारणापेक्षायामन्नमयं मन इत्यादिलिङ्गश्र वणादपेक्षितार्थकथनाय विकारर्थत्वमेव मयठो युक्तमितरथा त्वनपेक्षितमुक्त भवेत्, (१)न च तदपि घटते, नह्यभमयो यश्ञ इतिवदन्नप्राचुर्य मनसः सम्मवति, एवं चेद्भुतविकार मनआदयो भृतानां परस्तादुरपदयन्त इति युक्त्तम्। प्रौढवादितयाऽभ्युपेतपाह-"अथ त्व- भौतिकानीति। भवत्वात्मन एव करणानामुत्पत्तिः, न खल्वेतावता भूतैरात्मनो नोत्प. तव्यम्, तथा च नोक्तक्रम(२)भङ्गप्रसङ्गः । विशिष्यते भिद्यते मज्यत इति यावत् ॥१५॥ चराचरव्यपाश्रयस्तु स्थात्तद्व्यपदेशो भाक्तस्त- द्वावभावित्वात ॥ १६ ॥। (३)देवदत्तादिनामधेयं तावज्जीवात्मनो न शरीरस्य तन्नाम्ने शरीराय श्राद्धादिकर णानुपपसतेः। (४)तन्मृतो देवदत्तो जातो देवदत्त इति व्यपदेशस्य मुख्यत्वं मन्वानस्य पूर्वः पक्षः (५)मुख्यत्वे शात्त्रोक्तामुष्मिकस्वर्गादिफलसम्बन्घानुपपत्तेः शास्तविरोधाद लौकिकव्य पदेशो भाकतो व्याख्येयः। भकतिश शरीरस्योपादविनाशौ ततस््त्संयोग र्मि च गर्भबीजसमुद्धवजविपापप्रक्षयार्थ, न तु जीवजन्मजपापक्षयार्थम्। अत एव स्मरन्ति- एवमेन: श्मं याति बीजगर्भसमुद्भवमिति। तहमान्न शरीरोत्पत्तिविनाशाम्यां जीवजन्मविनाशाविति सिद्धम्। एतच्च लौकिकव्यप- देशस्याध्रान्तिमूलत्वमभ्युपेत्याषिकरणम्। उक्ता त्वथ्यासभाष्येऽ्स्य भ्रान्तिमूलतेति ॥१६॥ मा भूतामस्य शरीरोदयव्ययाभ्यां स्थुलावुत्पततिविनाशौ, आकाशादेरिव तु महासर्गादी तदन्ते चोत्पत्तिविनाशी जविस्य भविष्यत इति शङ्कान्तरमपनेतुमिदमारभ्यते- नात्माऽश्रुतेनिस्यत्वाच ताभ्यः।।१७।। विचारमूलसंशयस्य बजिमाह-"श्रुतिविप्रतिपत्तेरिति" । तामेव दर्शयति- "कासुचिद्धि श्रुतिष्वि"ति। पूर्वपक्षं गृह्नाति-"तत्र प्राप्त" मिति। (६)परमात्मन- इताबद्धिरुद्ध मेससर्गादपहतानपहत पाप्मर्वादिलक्षणाज्जीवानामन्यत्वम्। ते चेनन विकाशस्त तस्तर्वान्तरत्वे बहुतराद्वैतश्रुतिविरोधः । ब्रह्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविराधक्। तस्माच्छ. तिभिरनुज्ञायते विकारश्वम्। प्रमाणान्तर चात्रोक्ं "विभ कस्वादाकाशादिवदि"ति। यथा'Sग्नेः क्षुदा विस्फुलित्ा' इति च श्रुतिः साक्षादेव ब्रह्मविकारत्वं जीवानां दर्शयति। यथा सुदीप्तात

(१) पाचुर्यार्थत्वेऽनपेक्षित प्राचुर्यमुक्तं भवदित्यर्थः। तदाप-प्राचुर्यमपि। अन्नकार्यत्वं तु मनसो घटते अन्नोपयोगे मनोविवृद्धे: श्रुत्या दर्शतत्वादित्यवधेयम् । (२ ) भूतानां मध्ये आकाशः प्रथमं जायत इत्युक्तक्रम : । ( ३) देवदत्तादिनाम्रो देहवाचकत्वात्कथ भाष्ये जातो देवदत्त इत्यादिव्यपदेशात् जीवजन्मशक्काडत आह देवदत्तादीति। (: ) तस्मात् । (५) आ्राद्धादिविधिवयर्थर्यपसङ्गस्स्थर आत्म नेन िनीिद्धामु्यव इति। भक्तिर्गुणयागस्तत्संयोग इत्यन्वयः । श्रीरो्नाश ृ इति श (६) ननु 'असम्भवस्तु' (२ अ० ३ पी० ९ सू०) इत्यत्र ब्रह्मजन्मनिषेधात कथ तद्व्यतिरिक- जीवोत्पत्तिशङ्कात आह परमात्मन इति।

१० सटिप्पणभामत्यां [अ० २

पावकादिति व ब्रह्मणो जावानामुत्पति च तन्राप्ययं च साक्षादशयति । नन्वक्षराद्धाबानामु- तपतिम्लयाववगम्येते न जीवानामित्यत आह "जवात्मना" मिति। स्यादेतत,

स्योत्पत्यभावं प्रतीम इत्यत आह "न च क्व चिद्श्रवण'मिति। एवं हि(१) क इयाँ चिच्छाखायामाम्नातस्य कतिपयाङ्गसहितस्य कर्मण: शाखान्तरीयाजोपसंहारो न भवेत, तस्मावृ हुतरश्षुतिविरोधादनुप्रवेशश्रुतिर्िकार भावापत्या व्याख्येया(२)। तस्मादाकाशवज्जी• वात्मान उत्पयन्त इति प्राप्त, उच्यते- भवेदेवं यदि जावा ब्रह्मणो मिदेरनू न त्वेतदस्ति 'तत्सष्टा तदेवानुप्राविश

पपसेः। उपाधीनां च मनोमय इत्यादानां श्रुतेभूयसीना च नित्यत्वाजत्वादिगोचराणां श्रुती नी दर्शनादुपाधिप्रविलयेनोपहितस्यति च प्रश्नोत्तराभ्या(३)मनेकघोपपादनाच्छ्रत्या अविभा मागस्य च "एको देवः सर्वभुतेषु गूढ" इति श्रुत्यवो क्तत्वानित्या जीवात्मानो न विकाश न चा द्वैतप्रतिज्ञाविरोध इति सिद्धम्। मैत्रेयीब्राह्मणं चाघसता(४)व्ाख्यातमिति नेह व्याख्यातम् १७ ज्ञो ऽत एव ॥ १८ ॥ (५) कर्मणा हि जानात्यर्थो व्याप्तस्तदभावे न भवति धूम इव धुमध्वजाभावे, सुषुप्श्याद्यव स्थासुच शेयस्याभावात्तव्याप्यस्य ज्ञानस्याभानः। तथा च नात्मस्वभावश्चैतन्यं तदनुवृत्तावपि चैत न्यस्य व्यावृत्ते:। तस्मादिन्द्रियादिभावाभावानुविधानाद् ज्ञानमावाभावयोरिन्द्रिया दियन्निकर्षा घयमागन्तुकमस्य चैतन्यं धर्मो न स्वाभाविक:। अत एवेन्द्रियादीनामर्थवत्वमितरथा वैय- थ्यमिन्द्रियाणां भवेत। नित्यचैतन्यश्रुतयश्च शक्कथभिप्रायण व्याययाः । अस्ति हि ज्ञानोत्पा दनशकिर्निजा जीवाना, (६) न तु व्योम्न इवेन्द्रियादिसीनकर्षेप्ये्षा ज्ञानं न भवतीति। तरमाज्जडा एव जीवा इति प्राप्ते, अभिवायते-(७)यदागन्तुकज्ञानं जड़स्वभाव ततकदा चित्परोक्ष कदा चित्सन्दिग्धं कदा चिद्विपर्यस्त, यथा घटादि, न चैवमात्मा । तथात्यनुमिमानोप्यपरोक्षः स्मरन्न्यानुभविक: संदिहानोप्यसन्दिग्धो विपर्यस्यन्नप्यवपरातः सर्वस्यात्मा, तथा च तत्स्वभावः । न च तरस्व भावस्य चैतन्यस्याभावस्तस्य नित्यत्वात्। (८)तस्माद्वृत्तयः कियाहपाः सकर्मिका: कर्मा

(२) जीवस्वरूपविकार भावमापद्य तेन रुपेण शरीरे प्रवेश इत्ययं व्याेये त्यर्थ: । (३) 'मा भगधान् सुमृहत, अविनाशी वा अरे अयमात्मा' इत्यादिरूपाभ्यां प्रभात्तराभ्यामेत्यर्थः। (४) 'नात्माऽश्रुतेर्नित्यत्वाच ताभ्यः' इति (१ अ० ४ पा० १९ सू०) वाक्यान्वयाधिकरणे। (५) ज्ञानस्यानित्यत्वे युक्तिमाह तार्किक: पूर्वपक्षी कर्मणेि। (६) यदि जीवानां ज्ञानशक्ति: स्वाभाविकी न भवेत्तदेन्द्रियादिसभ्रिकर्षेपि न जानीरत्राकाशयठ्, न - चैवा मव्याशयनाह नत्विति। () व्यतिरक्यनुमानमात्मनः स्वपकाशत्वे पमाणमित्याशयेन सिद्धास्त्याह यदेति। (८) यदुक्कमसति कर्मणि न चतन्यमिति, तग्राह तस्मादिति।

पा० ३ सृ० २२ ] उत्क्रान्त्यधिकरणम् ।

भावे सुषुप्स्यादौ निवर्तन्ते न चैतन्यमात्मस्वभाव इति सिद्म्। तथा च नित्यचैंतन्यवादि न्यः श्रुतयो न कथ चित् क्लेशेन व्यारूयातव्या भवन्ति। गन्धादिविषयवृत्त्युपजने चेन्द्रि याणामर्थवस्तेति सर्वमबदातम् ॥१८ ॥ उत्क्ान्तिगत्यागतीनाम् ॥१९॥ यद्यप्यविकृतस्येव परमात्मनो जीवभावस्तथा चानणुपरिमाणस्वं, तथाप्युत्कान्तिगत्याग तीनां श्रुवेश साक्षादणुपरिमाणश्रवणस्य चाविरोधार्थमिदमधिकरणमिश्याक्षेपसमाधानाभ्यामा ह-"ननु वेशि। पूर्वप्क्ष गृह्ाति "तत्र प्राप्तं तावदि"ति। विभागसंयोगोत्पादौ हि तूत्क्रान्त्यादीनां फलं, न च सर्वगतस्य तौ स्तः। सर्वत्र नित्यप्राप्तस्य वा सर्वात्मकस्य वा तदसंभवादिति॥ १९॥ स्वात्मना चोत्तरयोः ॥२०॥ उस्क्रमणं हि मरणे निरुढम्। (१)तथ्ाचलतोपि तत्र सतो देहस्वाम्यनिवृत्त्योपपद्यते न तु गत्यागती। तयोबलने निर्ठयो: कर्तृस्थभावयोर्व्यापिन्यसम्भवादिति मध्यमं परिमाण महत्वं शरीरस्यव, तप्चार्तपरक्षिायां अत्युक्तम्। गत्यागती च परममदति न सम्भवतो Sतः पारिशेष्यादणुश्वसिद्धिः। गत्यागतिभ्या च प्रादेशकत्वसिद्धौ मरणमपि देहादपसर्पणमेव जीव स्य न तु तत्र सतः स्वाम्यनिवृत्तिमात्रमिति सिद्धमित्याह-"सत्योश्र गस्यागत्यो"रि ति। इतश् देहादपसर्पणमेव जीवस्य मरणमित्याह-"देहप्रदेशाना"मिति। तर्माद्-

देशगन्तव्यत्वश्रुतेरप्येवमेवेत्याह-"स एतास्तेजोमात्रा"इति ॥२०॥ नाणुरतच्छुतेरिति चेन्नेतराधिकारात ॥२१॥ यत उस्क्रान्त्यादिश्रुतिभिर्जीवानामणुत्वं प्रसाधितं ततो व्यापकात्परमात्मनस्तेर्षां तदविका रतया भद:, तथा च महत्वानन्त्यादिश्रुतयः परमात्मिषया न जीवविषया इत्यावरोध इत्य- थ।। यदि जीवा अणवस्ततो योऽयं विज्ञानमयः प्राणेव्विति कथ शारीरो महत्वसम्बन्घिरवेन प्रतिनिदिश्यते इति चोदयति-"नन्वि"ति। परिहरति-"शास्त्रइष्ठया" पारमर्थिक दष्टथा, निर्देशो वामदेववत्। यथा हि गर्मस्थ एव वामदेवो जीव: परमार्थदष्ट्यात्मनो ब्रह्मत्वं प्रतिपेदे एवं विकाशणं प्रकृतेर्वास्तिवादमेदात्तत्परिमाणत्वव्यपदेश इत्यर्थ:॥२१॥ स्वशब्दोन्मानाभ्यां च॥२२। स्वशब्दं विभजते-"साक्षादेवे"ति। उन्मानं विभजते-"तथोन्मानमपी" ति। (३)उद्धुत्य मानमुन्मानं, बालापादुद्धृतः शततमो भागस्तमादपि शततमादुद्धृनः

(१) तचेति। देहस्वामेत्वं हि देहाभिमान:, तदेव च जीवनं तन्निवृत्तिश्च मरणमित्यचलतोवि तत्स मभव इत्यर्थ:। ( २) न केवलमिति। चक्षुष्टे वा मूधों वा निष्क्रामतीति शररिकदेशानासुत्क्ानतावुवादानत्वश्षुतेरेव केवलमुत्क्ान्तिरणुत्वसाधनमित्येव न, किन्तु शरीरपदेशाना हृदयादीनां गन्तव्यत्वश्रुतेरप्युत्क्रान्तिरणुत्वसा धनमित्यर्थः । ( ३ ) उद्धुत्येति। अधयविनाऽवयवमुद्धृत्य विभज्प मानमुन्मानेमित्यर्थः।

१२ सटिप्पणभामरयां [अ०२

शततमो भाग इति तदिदमुन्मानम् । (१)आराप्रादुद्धृतं मानमाराप्रमात्रमिति ॥२२॥ सूत्रान्तरमवतारयितुं चोदयति-"नन्घणुत्वे सती"ति। अणुरात्मा न शरीर व्यापीति न सर्वाङ णशत्योपल्घि: स्यादित्यर्थः ।। २२।। अविरोधश्रन्दनचत् ॥२३।। त्वकसंयुक्तो हि जीवस्त्वक च सकलशरीरव्यापिनीति त्वग््याप्यात्मसम्बन्घः सकलशै त्योपलब्धी समर्थ इत्यर्थ: ।२३॥ अवस्थितिवैशेष्यादिति चेन्नाभ्युपगमादू हदि हि॥ २४ ॥ चन्दन बिन्दो: प्रत्यक्षतोल्पयएत्वं बुध्वा युक्क्ता करपना भवति, यस्य तु सन्दिन्घमणुत्वं सर्वार्ज्जाणं च कार्यमुपलभ्यते तस्य व्यापित्वमौरसर्गिकमपहाय नेयं कल्पनावकाशं लभते इति

न्तिकश्वा(२)दित्याह-"न चात्रानुमानमि"ति। शङ्कामिमामपाकरोति-"अ्रोच्य त" इति। (३)यद्यपि पूर्वोक्ताभि: श्रुतिभिरणुस्वं सिद्धमात्मनस्तथापि वैभवाच्छृत्यन्तरमु- पन्यस्तम् ॥ २४॥ गुणाद्वा लोकवत् ॥ २५ ॥ ये तु साकयवश्वाच्चन्दनबेन्दोरणुसश्वारेण देहव्याप्तिरुपपद्यते न स्वाश्मनोऽनवयवस्या णुसश्वारः सम्भवी, तस्माद्वैषम्यमिति मन्यन्ते, तान्प्रतीदमुच्यते-"गुणाद्वा लोकवदि". ति। तद्विभजते-"चैतन्ये"ति। यद्यप्यणुर्जीवस्तथापि तद्गुणकैतन्यं सकलदेहव्यापि, यथा प्रदपि्यात्पत्वेपि तद्गुणः प्रभा सकलगृहोदर्यापिनाति ॥२५॥ एतदपि शङ्काद्वूरेण दूषयित्वा दष्टान्तान्तरमाह- व्यतिरेको गन्धवत् ॥२६॥ तथा च दर्शयति॥२७॥ "अक्षयिमाणमपि तदि"ति। (४)क्षयस्यातिसक्ष्मतयाSनुपलभ्यमानक्षयमिति। शङ्कते-"स्यादेतदि"ति। विश्लिष्टानामल्पत्वादित्युपलक्षणं इ्वव्यान्तरपरमाणुनामनुप्रवे- शादित्यपि द्रष्टव्यम्। विश्लेषानुप्रवेशार्भ्यां च सन्नपि विश्लेषः सूक्ष्मत्वाओ्ञोपलक्ष्यते इति। निराकरोति-'न, कुतः? अतीन्द्रियत्वादि"ति। परमाणूनां परमसूक्ष्मत्वात्तवतरूपादि वदन्घोपि नोपलभ्येतोपलभ्यमानो वा सूक्ष्म उपलभ्येत न स्थूल इत्यर्थः। शेषमतिरोहि- तार्थम् ॥ २६॥२७॥ पृथगुपदेशात्॥२८ ॥l

(१) बालाप्रद्ष्टान्तं व्याचष्टे आराम्रादिति। आशाभस्य तोभाग्रपोतलोहाग्रस्य माश्रेव मात्रा परिमाणं यस्य सोऽवरो जीवो दृष्ट इति श्त्यर्थो बोष्यः। (२ ) चन्दनदृष्टाम्तस्यानिर्णाय कत्वादि त्यर्थ:र (३) ननूत्कान्त्यादिश्रुतिभिरेवात्मनोऽणुतबैकदेशस्थत्वयोः सिद्धौ किमिति अ्व्यन्तरमुदाह्वियते तत्राह यद्यपीति। (*) सर्वथाऽक्षीयमाणत्वे गुरुत्वादिहानानुपपत्तिित्याक्षेपे समाधानमाह क्षयस्येति।

पा० ३ सू० २९ ] उत्क्रान्त्यधिकरयाम्। १३

निगदव्याख्यातमस्य भाष्यम् ॥२८॥ तद्गुणसारत्वान्तु तद्यपदेश: प्राज्ञवत्॥ २९॥ "कण्टकतोदनेपी"ति। (१)महदत्पयोः संयोगोत्पमवरुणद्धि न महाव्तं, न जातु घट करकादिसंयोगा नभसा नभो व्यश्नुवतेऽपि त्वल्पानेव घटकरकादानितरथा यत्र नभ रतत्र घटकरकाघुपलम्भ इति तेऽपि नभःपरिमाणा: प्रसज्येरन्निति। न चाणोर्जीवस्य सकल शरीरगता वेदनोपपद्यते। (२)यद्यप्यन्तःकरणमणु, तथापि तस्य त्वचा सम्बद्धत्वात्त्वचक्ष

ज्णं शैश्यमनुभवितुं स्वगिन्द्रियेण गज्जायाम्, अणुस्तु जीवो यत्रास्ति तस्मिश्नेव शरीरप्रदेशे तदनुभवेश सर्वाग्मीणम्, तस्यासर्वाज्मीणत्वात्। (३)कण्टकतोदनस्य तु प्रादेशिकतया न सर्वाज्ञीणोपलब्धिरिति वैषम्यम्। "गुणत्वमेव ही"ति । इदमेव हि गुणानां गुणत्वं यङ्रव्यदेशर्वमत एव (४) हि हेमन्ते विषक्तावयवाप्यद्रव्यगतेऽतिसान्द्रे शीतस्पर्शेऽनुभूय. मानेप्यनुद्भूतं रूप नोपलभ्यते यथा, तथा मृगमदादीनां गन्घवाहवि प्रकीर्णसूक्ष्मावयवानामति- सान्द्र (५) गन्धेऽनुभूयमाने रुपस्पश। नानुभूयेते, तत्कस्य हेतोरनुद्भूतत्वात्तयोर्ग्स्य चोद्भृतश्वादिति। न च द्रव्यश्य प्रक्षयप्रसङ्गः, द्रव्यान्तरावयवपुरणात्। अत एव कालपरि वासवशादस्य (६) हतगन्धितोपलभ्यते। अपि च चैतन्यं नाम न गुणो जीवस्य गुणिनः किन्तु स्वभावः, न च स्वभावस्य व्यापित्वे भावस्याव्यापित्वं तत्त्वप्रचयुतेरित्याह "यदि च वैतन्यमि"ति। तदेवं श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणासिद्धे जीवस्याविकारितया परमाश्मत्वे तथा श्रुत्यादितः परममहत्वे च या नामाणुत्वश्रुतयस्तासतदनुरोधेन बुद्धिगुण. सारतया व्याख्येया इत्याह "तहुणसारत्वादि"ति। तद्व्याचष्टे "तस्या बुद्धेरि"ति। आत्मना स्वसंबन्धिन्या बुद्धेरपस्थापितत्वात् तदा परामर्शः, (७)नहि शुद्धबुद्धमुक्तस्व- भावस्यात्मनस्तत्त्वं संसारिमिरनुभूयते, अपि तु योऽयं मिथ्याज्ञानद्वेषाद्यनुषक्तः स एव प्रत्याश्ममनुभवगोचरः। (८)न च ब्रह्मस्वभावस्य जीवात्मनः कूटस्थनित्यश्य स्वत इच्छादे (१) ननु यदि त्वक्कण्टकसंयोगस्य याव त्वग्व्यापित्वात्तज्जन्यं डुःखं सर्वाङ्गीणं, तर्हि त्वन्मतेपि जीवस्य

लम्भप्रसङ्ग: स्यात्तमाह महदल्पयोरिति। कण्टकावच्छेदकल्पिते जी वेकदेशे जीवकण्टकसंयोगो वर्तते न सर्वतेत्यर्थः। (२) ननु यदि महदल्पयो: सँयोगोSल्पानुरोधी तहि जीवमनःसंयोगोवि मनोधुरुि त ति ्दार सर्वाङ्गीणशत्योपलम्भस्तत्राह यद्यपीति। (३) महदल्पयोरित्यादिग्र न्थोंक्त्तं निग मय त नराह क्ो ् े ति (४) यतो द्रव्यदेशत्वनियमो यतश्रकार्थसमवेतगुणेषु क्यचिदुद्गवः कस्यचिच्च नेति सम्भवति अतः एव हत्यर्थः । (५) अतिघने। (६ ) कालत्यय वशातू। (•) ननु तद्गुणसनारत्वादिति हेतुरसिद्धः, स्वत एवणुरात्मेति वदन्तं पूर्वपक्षिणं प्रत्यात्मनि बुद्धि- गुणाध्यारोपासिद्धेरहमिति चात्मनो विवेकग्रहणात्तस्मित्ररोपासिद्वेश्रेति, अत आह नहीति। अहमिति

(८) ननु किमवच्छिन्नस्वभावत्वेन स्वत एव जीव इच्छादिमान् भवेव तत्राह नचेति। २ भा. वा. २

१४ सटिप्पणभामत्या [अ० २

षानुषजसंभव इति। बुद्धिगुणानां तेषां तदभेदा्यासेन तद्र्मत्वाध्यास उदशरावाध्यस्तरयेव चन्द्रमसो बिम्बस्य तोयकम्पे कम्पवर्वाध्यास इस्युपपादितम ्यासभाष्ये। तथा च बुब्यायु पाधिकृतमस्य जीवस्वमिति बुद्धेरन्तःकरणस्याणुतया सोऽप्यणुव्यपदेशभाग्भवति नभ इव करकोपहितं करकपरिमाणम्, तथा चोत्क्रान्त्यादीनामुपपत्तिरिति। निगद्व्याख्यातमितरत्।

यावदात्मभावित्वाचु न दोषस्तदर्शनात्॥ ३० ॥ यावतसंसार्यात्मभावित्वादित्यर्थः। समान: सन्निति बुद्धया समान: तद्गुणसारत्वादिति। "अपि च मिथ्याज्ञाने"ति। न केवलं यावरसंसार्यात्ममावित्वमागमत उपपतित ववेत्यर्थः । "आहित्यव्णीम"ति। प्रकाशरूपमित्यर्थः । "तमस" इति। अविदयाया इत्यर्थः । तमेव विदिश्वा साक्षात्कृश्य मृत्युमविद्यामत्येतीति योजना॥ ३०॥ अनुशयबीज पूर्वपक्षी प्रकटयत्ति "ननु सुषुप्प्रलययो"रिति। "सता" परम. रमना। अनुशयबीजपरिहारः । अत्रोच्यते- पुंसत्वादिवत्तस्य सतोऽभिव्यक्तियोगात् ॥ ३१ ॥ निगद्यारूयातमस्य भाष्यम् ॥३१॥

स्यादेतद्, अन्त:करणेऽि सति तक्ष्य नित्यसनिधानातकस्माननि्योपल्यनुपळव्घी न

प्रसङ्ग:, तावसश्येवान्तःकरणे आत्मनो वेन्ड्रियाणां वडस्ता, तकमन्तर्गडनान्त:करणेनेति चोदयति-"अथ वान्यतरस्यात्मन" इति। अथ वेति सिद्धान्तं निवर्तयति-सिद्धा न्ती बरूते-"न चारमन" इति। अबधानं खत्वनुबुभूषा शुक्षुषा वा। (२)न चैते आ. रमनो धर्मो, तस्याविक्रियत्वात्। न चेन्द्रियाणामेकेकेन्द्रियव्यतिरकेप्यन्धादाना दर्शनाद्। न च ते आन्तरत्वेनानुभूयमाने बाह्ये सम्भवतः । तहमादस्ति तदान्तरं किमपि यस्य चैते तदन्तःकरणम्। तदिदमुक्त-"यस्यावधाने'ति। अन्रैवार्थे श्रुति दर्शयति-"तथा चेति ॥१२॥ कर्ता शास्त्रार्थवर्वात्।। ३३॥। ननु तद्गुणसारत्वादित्यननैव जीवस्य कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च लब्घमेवेति तद्ध्युत्पादनम- नर्थकमित्यत आह-'तद्गुणसारत्वाधिकारेणे"ति। तत्यैवेष प्रपश्चो ये(३)पश्यन्त्यात्मा भोक्तैव न कर्त्तेति ततनिराकरणार्थः । (४)शाख्रफलं प्रयोक्तरि तल्लक्षणत्वादि'त्याह रम भग

(१) भाष्ये बुद्धिवियोगे सत्यात्मनोSसत्वमुक्तं तत्पायणगोचरामित्याह प्रायण इति। बुद्धिवियोगे चे-

(२) अनुभूषाशुश्रषे साश्रये गुणत्वादूपवद्यस्तयोराश्रयस्तन्मन इत्युक्त्ते सिद्धान्तिनार्थातरत्वमाश्- ड्याह नचते इति। (३) साङचा:। (४) सिद्धान्तमाह शाक्ेति।

पा०३ सू० ३४-४० ] कत्रधिकरणम्। १५.

वानू जौमेनिः। प्रयोक्तर्यनुष्ठातरि कर्तरीति यावत्। शास्त्रफलं स्वर्गादि, कुतः : प्रयोक्तृफ- लसाधनतालक्षणत्वात् शास्त्रस्य विधेः, कर्त्रपेक्षितोपायता हि विधिः, बुद्धिव्वेत् कत्रों भो का चात्मा, ततो यश्यापेक्षितोपायो भोक्तुर्न तस्य कर्तृत्वं यस्य कर्तृत्वं न च तस्यापेक्षितोपाय इति किं केन सङ्गतमिति शाख्स्यानर्थकत्वमविद्यमानाभिधेयत्वं तथा चाप्रयोजनत्वं स्याद्। (१)यथा च तद्गुणसारतयास्यावस्तुसदपि भोक्तृत्वं सांव्यवहारिकमेबं कर्तृत्वमपि साध्यव. हारिकं न तु भाविकम्। अविद्यावद्विषयत्वं च शास्त्रत्योपपादितमध्यासभाव्य इति सर्वमवद तम् ॥ ३३॥ विहारोपदेशात् ॥ ३४ ॥ विहार: संचारः किया, तत्र स्वातन्त्रयं नाकतुः सम्भवति, तत्मादपि कर्ता जीवः।३४। उपादानात् ॥ ३५॥ तदेतषा प्राणानामिन्द्रियाणां विज्ञानेन बुध्धा विज्ञानं श्रहणशकतिमादायोपादायेत्युपादाने स्वातन्त्रयं नाकर्तुः सम्भवति ॥। ३५ ॥ व्यपदेशाचच क्रियायां न चेत्निर्देशविपर्ययः।३६।। (२)अभ्युच्चयमात्रमेतन्न सम्यगुपपत्तिः। विज्ञानं कर्तृ यज्ञं तनुते सर्वत्र हि बुद्धि: क रणरूपा करणत्वेनैव व्यपदिश्यते न कर्तृत्वेन इह तु कर्तृत्वेन तस्या व्यपदेशे विपर्यय: स्या सह्मादारमव विज्ञानमिति व्यपदिष्टः । तेन कर्त्तेति॥ ३६॥ सुत्रान्तरमवतारयितुं चोदयति-'अत्राह-यदीति"। प्रज्ञावान् स्वतन्त्र इषमेवात्मनः

स्वात्तस्येत्यर्थः। अश्योत्तरम्- उपलब्धिवदनियम:॥।३७॥ करणादीनि कारकान्तराणि क्त्ता प्रयुङ्के न त्वयं कारकान्तरैः प्रयुज्यते इत्येतावन्मात्र- मस्य स्वातन्वरयं न तु कार्यकियारयां न कारकान्तराण्यपेक्षत इति। ईदशं हि स्वातन्त्रयं नेश

र्साधनविभ्रमणानिष्टोपायं व्यापारयअननिष्धं प्राप्नुयादित्यनियमः क्तृत्वं चेति न विरोषः। विषयकल्पनमात्रप्रयोजनत्वादिति। नित्यचैतन्यस्वभावस्य सल्वात्मन इन्द्रियादीनि करणानि रवविषयमुपनयन्ति, तेन विषयावच्छिन्नमेव चैतन्यं वृत्तिरिति विज्ञानमिति चाख्यायत तत्र चाश्यास्ति स्वातन्त्र्यमिश्यर्थः॥।३७॥। शक्तिषिपर्ययात् ॥३८।। पूर्व कार कविभक्तिविपर्यय उक्त्तः संप्रति कारकशक्तिविपर्यय इत्यपुनरुक्तम्। अ(३)वि (१) भोक्तुरात्मन एव कर्तृत्वमित्युक्त्वा क्रियाश्रयस्यानित्यत्वं परिहरति यथाचेति। चित्स्भावत्क चेद्रोक्तृत्वं मुक्त्तावपि स्यात् क्रियावेशात्मकं चेत्कर्तृत्वमपि तद्वन विरुद्धमिति भावः । (१) अब्गीकारमात्रम्, विज्ञान शब्देन कोशरूपबुद्धरेभिधानादात्मनः कर्तृत्वासाधकत्वादित्यर्थः । (३) ननु क्त्या बुद्धेर्न कारणशक्ति: कल्प्यते, सातु क्त्येव किन्त्वन्यदास्ति तस्या: साधारणं कारण- मतः कर्थ शक्तिविपर्ययस्तघाह अषिपर्ययायेति। तहि सैव मनमते आत्मेति संज्ञामात्रे विवादो नार्थ इति भावः ।

१६ सटिप्पणभामत्यां [अ०२

पर्ययाय तु करणान्तरकरपनारयाँ नाम्नि विद्ववाद इति ॥ ३८॥ समाध्यभावच्च ।३९॥ समाधिरिति संयममुपलक्षयति । (१)धारणाध्यानसमाघयो हि संयमपद्षेदनीयाः । यथाहुः-'त्रयमेकत्र संयम' (पा०२ सू०४) इति। अत्र श्रोतव्यो मन्तव्य इति धारणो पदेशः । निदिध्यासितव्य इति व्यानोपदेशः । द्रष्टव्य इति समाघरुपदेशः(२) । यथाहुः 'त. देव ध्यानमर्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिरि'ति। सोयमिह कत्रातमा समाधावुपदि श्यमान आत्मन: कर्तृत्वमवैतीति सूत्रार्थः ॥३९॥ यथा च तक्षोभयथा॥४० ॥ अवान्तरषङ्गतिमाह "एवं ताव'दिति। विमृशति "ततपुनरि"ति। पूवर्पक्षं गृहनाति "तन्ने'ति। शास्त्रार्थवत्वादयो हि हेतत् आत्मनः कर्तृत्वमापादयन्ति। न च स्वाभाविके कर्तुत्वे संभवति असत्यपवादे तदौपाधिकं युक्कम्, अतप्रसज्ञात। (३)न च मुत्त्यभावप्रस. क्ोस्यापवादकः, यथा ज्ञानस्वभावो ज्ञेयाभवपि नाज्ञो भवत्येवं कर्तृस्वभावोपि क्रियावेशाभा वेपि नाऊतता। तस्मात् स्वाभाविकमेवाह्य कर्तृत्वमिति प्राप्ते, Sभिधयिते-(४)नित्यशुद्धबु- द्धमुक्तस्वभावं हि ब्रह्म भूयोभुयः श्रूयते तदस्य बुद्धत्वमसत्यपि बोद्धव्ये युक्तं वह्ेरिवासत्यपि दाह्ये दग्घृत्वं, तच्छीलस्य तस्यावगमात्। कर्तृत्वं त्वस्य क्रियावेशादवगन्तथ्यम् । न च नित्योदासनि्य कूटस्थ्य नित्यस्यासकुच्छ्ुतस्य संभवति, (५)तस्य च कदाचिदपि असंसर्गे कथं तच्छक्तियोगो निर्विषयायाः शफकेरसंभवा।। तथा च यदि तत्पिद्धयर्थ(६) तद्विषयः क्रियावेशोऽभ्युपेय ते तथासति तत्त्वभावस्य स्वभावोच्छेदाभावाद् भावनाशप्रसङ्गा(७)न च मुक्तस्याहित क्रियायोग इति। क्रियाया दुःखत्वात् न विगलितसकलदुःखपरमानन्दावस्था मोक्ष: स्यादित्याशयवानाह "न स्वाभाविक कर्ततृत्वमार्मन"इति। अभिप्रायमबुध्वा चोदयति "ननु स्थितायामपी'ति। परिहरति- "न निमिचानामपी"ति। शकत शक्याश्रया शक्ति: स्वसतयावश्यं शक्यमाक्षिपति. तथा च तयाSSक्षिसं शक्यं सदेव स्यादिति भावः। चोदयति-"ननु मोक्षसाधनविधाना"दिति। परिहरति-"न साधनायत्तश्य"ति। अस्माकं तु न मोक्ष: साध्योऽपि तु ब्रह्मस्वरूपं तच्च नित्यमिति। उक्तमभिप्राय(८)म/विष्करोति-"अपि च नित्यशुद्धे"ति। चोदयति-पर पव तर्हि

(१) 'दशबन्धश्चित्तस्य धारणा' 'तन्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्' 'तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यामिव (भवसीति) समाधिः' (पा २ सू० १-२-३ ) इति पातञ्जलयोगसूप्रेभ्यस्तेषां स्वरूपं दृष्टव्यम्। (२) वाक्ययुक्तिम्यां ब्रह्मान चितनिवेशात्मकत्व्वाच्छवणमननयोर्धारणातं दर्शनस्य साक्षात्कारस्य वृ न्तिरूपस्य ब्रद्मण्यावेशात्स्वरूप शून्यमिव भवतीति श्रवणादीनां समाधित्वमुक्तं भाष्यकारेणाप्रेति भाषः । (३) नन्वात्मनो निरुपाधिककर्तृत्वे मुक्त्तावपि कर्मकर्तृत्वं स्या्, अन्यथा कर्थं स्वाभाविकं कर्तृत्वनत- थाच कथ मुफ्तिरित्याशङ्कयाह न च मुक्त्यभावेति। (४) क्रियाभ्युपगमे मुक्तिव्याघात इति प्तिषन्दी निरस्यन्नाह नित्येति। (:५) बतु क्रियावे शाभावेपि तदविषयशक्तिमखवं स्यात्तदेव च कर्तृत्वमित्याशङ्गयाह तस्पति। (६) क्रियायोगविषयशक्त्किसतिद्ध्यर्थम्। () आत्मनित्यत्वहानिरित्यर्थः। (८) ज्ञानं मम्मस्वभावो न कर्तृत्वमित्यमिपायमित्यर्थः।

पा०३ सू० ४० ] परायत्ताधिकरणम् । १७

संसारी"ति। अयमर्थ :- परखेरसंसारी तस्याविद्याप्रविलये मुक्तौ सर्वे मुच्येरनविशेषात्, ततक्ष सर्वसंसारोचछेदप्रसज्ज:, परत्मादन्यक्वे्स ुध्धदिसंघातवति तस्यै तर्ह मुक्िसंसारौ नात्मन इति। परिहरति-"नाविद्याप्नत्युपस्थापितत्वा"दिति। न परमात्मनो मुक्ति संसारौ तस्य नित्यमुक्तत्वान्नापि बुख्यादिसड्घातस्य तत्याचितनस्वादपि त्वविद्योपस्थापितानां बुध्धादिसबधातानां मदात्तत्तद्बुस्यादिसड्घातभेदोपधान आत्मैकोपि भिन्न इव विशुद्धोऽप्य विशुद्ध इव ततक्वैकबुध्यादिसंघातापगमे तत्र मुक्क इवेतरत्र बद्ध इव यथा मणिकृपाणादुप धानभेदादेकमेव सुखं नानेव दीर्घमिव वृत्तमिव श्याममिवावदातमिवान्यतमोपधानविगमे तन्र मुक्तमिवान्यत्रोपहित मिवेति नैकमुक्ती सर्वमुक्तिप्रसङ्गस्तरमान्न परमात्मनो मोक्षसंसारौ नापि बुध्धादिसंधातस्य किन्तु बुध्यादुपहितस्यात्मस्वभावस्य जीवभावमापन्नस्येति परमार्थः । अत्रैवान्वयव्यतिरेकौ श्रुतिभिरादर्शयति-"तथा चे"ति। इतबौपाधिकं यदुपाध्यभिभ वोद्धषाभ्यामस्याभिभवोन्धवो दर्शयति श्रुतिरित्याह-"तथा स्वप्नजागरितयो"रि ति। अत्रैवार्ये सूत्रं व्याचे-"तदेतदाहे'ति। सम्प्रसाद :- सुषुप्तिः। स्यादेतत, तक्ष्णः पाण्यादयः सन्ति तैरयं वास्यादीन् व्यापारयन् भवतु दुःखी, परमात्मा त्वनवयवः केन मनःभभृतीनि व्यापारयेदिति वैषम्यं तक्ष्णो दष्टान्तेनेत्यत आह-"तक्षद्ृष्टान्त' श्रे"ति। यथा स्वशरीरेणोदासीनस्तक्षा सुखी वास्यादीनि तु करणानि व्यापारयन् दुःखी, तथा स्वारमनात्मोदासीन: सुखी मनःप्रभृतीनि तु करणादीनि व्यापारयन् दुःखीत्येतावताड स्य साम्यं न तु सर्वथा। (१)यथाऽडत्मा च जीवोऽवयवान्तरानपेक्ष: स्वशरीरं व्यापारय त्येवं मनःप्रमृतीनि तु करणान्तराणि व्यापारयतीति प्रमाणसिद्धे नियोगपयतुयोगानुपपत्तिः। पूर्वपक्षहेतुननुभाष्य दूषयति-"यत्तक्"मिति। यत्परं हि सासतरं स एब शास्रार्थः। कत्र पेक्षितोपायभावनापरं तद् न कर्तस्वरपपरम्, तेन यथा लोकसिदं कर्तारमपेक्ष्य स्वविषये प्रवर्त्तमानं न पुंसः स्वाभाविकं कर्तृत्वमवगमयितुमुत्सहते, (२)तस्मात्तत्वमसीत्याद्युपदेश विरोघादविद्याकतं तदवतिष्ठते। चोदयति-"नतु सन्ध्ये स्थान"इति। औपाधिकं हिं कर्तृशव नोपाध्यपगमे सम्भवतीति स्वाभाविकमेव युज्यत इत्थर्थः । अपि च यत्रापि कर- णमस्ति तत्रापि केवलस्यात्मनः कर्तृत्वश्रवणातत्वाभाविकमेव युक्कमिश्याह-"तथोपाद नेपी"ति। तदेतत्परिहरति-"न तावत्सन्य"इति। उपाध्यपगमोऽसिद्धोन्तःकर णस्योपाधे: सन््येष्यवस्थानादित्यर्थः । अपि च रवप्ने यादशं ज्ञानं तादशो विहारोपीत्याह- "विहारोपि च तत्रे"ति। "तथोपादानेऽपी"ति। यद्यपि कर्तृविभक्तिः केवले क्तरि श्रूयते तथापि कर्मकरणोपधानकृतमस्य कर्तृत्वं न शुद्धस्य, नहि परशुसहायच्छेता केवल रछेता भवति। (३) ननु यदि न केवलस्य कर्तृत्वमपि तु करणादिस्हितस्यैव, तथा स्रति करण. दिष्वपि क्तृविभकिः स्यान्र चैतदस्तीत्याह-"भवति च लोक" इति। करणादिष्वपि

(१) तक्षणि विवक्षितविवेचनेन साम्यमुक्त्वा सर्वथा समं दृष्ठाम्तमाह यथेति। यः प्रेश्यति म पा- ण्यादिभिखत प्रेरयतीति नियोगेन नियमेन पर्यतुयोगो नियगपर्यनुयोगस्तस्यानुपपत्तिरित्यर्थः। (२) नन्वतत्परादपि देवतावित्रहादिवत्कर्ता प्रतीयतामित्यत आह तस्मादिति। (३) नतु यदन्याधीनस्यापि स्वातग्त्रयवाचिनी क्तृत्वप्रतीतिस्तर्यतिपसङ: स्यादत आह नतु यदीति।

सटिप्पणभामत्यां (अ०२

कर्तुविभक्ति: कदाचिदस्त्येव विवक्षावशञादित्यर्थः । अपि चेयमुगदानश्रुतिः करणव्यापारो० परममान्रपरा न स्वातन्त्रयपरा, कतृविभक्तिस्तु भाक्ती कूलं पिपातेषतीतिवदबुद्धिपूर्वकस्य करणव्यापारोपरमस्य दृष्टत्वादित्याह-"अपि चास्मिन्तुपादान" इति। यहतवयं व्य० पदेश इति यत्तदुक्तकमस्माभिरभ्युच्चयमात्रमेतदिति तदितः समुस्थितम्। "सर्वकारकाण मेवेति। विक्लियन्ति तण्डुला उदलन्ति काष्ठानि विभर्ति स्थालीति हि स्वव्यापारे सर्वेषा कर्तृत्वम्। ततिक बुद्धादीनां कर्तृत्वमेव न करणत्वमित्यत आह-"उपलळ््यपक्ष त्वेषां करणत्वम्"। नन्वेवंसति तस्यामेवातमनः स्वाभाविकं कर्तृत्वमस्तिवत्यत आह-"न च तस्यामुपलब्घावप्यस्य स्वाभाविकं कर्तृत्वमस्ति, कस्मात । नित्योपलब्धिस्वरूप त्वादा"रमनो नहि नित्ये स्वभावे चाहित भावस्य व्यापार इत्यर्थः। तदेव नास्योपलब्धौ स्वाभाषिकं कर्तृत्वमस्तीत्युक्तम्, नापि बुद्धयादेरुप्लब्धिकर्तृत्वमात्मन्यध्यस्तं यथा तद्गतमध्य वसायादिकर्तृत्वमित्याह-"अहंकारपूर्वकमपि कर्तृत्वं नोपलब्धुर्भवितुमहंति" कुतः? "अहंकारस्याप्युपलभ्यमानत्वात्"। नहि शरीरादि यस्यां क्रियाया गम्ये तस्यामेव गन्तृ भवति। एतदुक्त अवति-यदि बुद्धिरुपलब्धी भवेत् ततसतस्या उपलब्धृ स्वमात्मन्यध्यस्येत । न चैतदहित, तस्या जडत्वेनोपलध्यमानतयोपलब्धिकर्तृत्वानुपपत्तेः। यदा चोपलब्धौ बुद्धेरकर्तृत्वं तदा यदुक्तं बुद्धेरुपलब्धृत्वे कारणान्तरं कल्पनीयं तथा च नाममात्रे विसंवाद इति तभ भवतीत्याह-"न चैवंसति करणान्तरकल्पना" बुद्धेरुपल- च्घृखाभावात्। (१)तत्किमिदानीमकरणं बुद्धिरुपलब्घावात्मा चानुपलब्घेत्यत आह-"बुद्धेः करणत्वाभ्युपगमात्"। अयमभिसंधि :- वैतन्यमुपलव्घरात्मस्वभावो नित्य इति न तन्रात्मनः कर्तृत्वम्, नापि बुद्धेः करणत्वं, किन्तु चैतन्यमेव विषयावच्छनं वृत्तिरिति चोपलन्धिरिति चाखयायते(२)। तक्ष्य तु तत्तद्विषयावच्छेदे वृतौ बुद्धयादीनां करणत्कमा रमनश्च तदुपधानेनाहंकारपूर्वकं कर्तृतवं युज्यत इति ॥४०॥ परातु तच्ुतेः ॥ ४१॥ कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहित प्रतिषिद्धावैयर्थ्यादिभ्यः।।४२।। यदेतज्जीवानामोपाधिकं कर्तृत्वं तत्प्रवर्तनालक्षणेषु रागादिषु सरसु नेश्वरमपरं प्रवर्तक कल्पयितुमईति, अतिप्रसज्जात(३)। न चेश्वरो द्वेषपक्षपातरहितो जीवान्साध्वसाधुनि कर्मणि प्रव्तयितुमहति येन धर्माधर्मापेक्षया जगद्वैचित्र्यमुपपद्येत। (४)स हि स्वतन्त्रः कारुणिको धर्म एव जन्तून प्रवर्तयेन्नाघर्मे, ततश् तश्प्रेरिता जन्तवः सर्वे धार्मिका एवेति सुखिन एव स्युन दुखिनः । स्वतन्त्रास्तु रागादिप्रयुक्ताः प्रवर्तमाना धर्माधर्मप्रचयवन्तो वैचित्र्यमनुभव- न्तीति युक्तम्। एवं च विधिनिषेधयोरर्थवश्वमितरथा तु सर्वथा जीवा अस्वतन्त्रा इतीश्वरे णैव प्रवत्स्र्यम्त इति कुतं विधिनिषधार्भ्यां, न हि बलवदनिलसलिलौधनुद्यमानं प्रत्युपदेशे (१) ननूपल्धर्नित्यत्वात्तस्यां यदि न कर्भी बुद्धिस्तदा करणमपि न भवेत्तथा च तस््या उपलब्धिक- रणत्व प्रीस्षीर्द्धवध्यतत्यभ भायेणाशङ्कते तत्किमिदानीमिति। (२) एवं च चत्यव्यश्जकवृत्ती बुद्धे: करणत्वं तदुपह्वितस्य चात्मनः कर्तृत्वन्तथाच न पसिद्धिषि- रोध इति भाष:। (३) रागादिमत्त्वपसङ्गात। नतु कर्मापक्वत्वाददोषस्तभाह् नचेत । (v) नतु नेश्वरसष्य धर्मादितनत्रश्य प्रवर्तकत्वं किन्तु करुणाधीनस्य, तभ्ाह महीति।

पा० ३ सू० ४३-४७] अंशाधिकरणम्। १९

उर्थवान्(१)। तक्मादेष त्यव साधु कर्म काशयती'त्यादयः शुवयः समस्तविधिनिषधक्षुति विरोधाल्लो कविरोधाचैश्वर्यप्रशंसापर तया नेया इति प्राप्ते, भिधीयते- 'एष हेव साधु कमे कार यती'श्यादयस्तावच्छ्रनयः सर्वव्यापारेषु जन्तुनामीश्वरतन्त्रतामाहुः। तदसति प्रतिवम्बके न प्रशंसापरतया व्याखयातमुचितम्। न च श्रुतिमिद्धस्य कल्पनीयता, येन प्रव्तकेषु रागा. दिषु सत्सु तत्कल्पना विरुध्येत। न चेश्वरतन्त्रत्वे धर्म एव जन्तुना प्रवृत्तेः सुस्लित्वमेव न वांचत्पमिति युक्तम्। यद्यप्ययमीश्वरो वीतरागस्थापि पूर्वपूर्वजन्तुकर्मापेक्षया जन्तुन् धर्माधर्मयोः प्रवर्तयन् न द्वेषपक्षपाताभ्यां विषमो नापि निर्षुणः। न च कर्मप्रचयस्यादि- रस्त्यनादित्वात्वंसारस्य। न चेश्वरतन्त्रस्य कृतं विधिनिषेषाभ्यामिति साम्प्रतम्। नहीश्वर: प्रबलतरपवन इव जन्तून् प्रवर्तयत्यप तु तव्वैतन्यमनुरुध्यमानो रागादुपहारमुखेनैवं चेष्टा निष्टमाप्तिपारिहारार्थिनो विधिनिषेधावर्थवन्तौ मवतः। तदनेनाभिसन्धिनोकं "परायत्तेपि हि कर्तृत्वे करोत्येव जाव" इति। तरमाद्विधिनिषेधशात्त्राविरोधाललोकस्य स्थूलदर्शि स्वात् 'एष ह्येव साधु कर्म कारयती'त्यादिश्रुतेः अज्ञो जन्तुरनीशोय मात्मन: सुखदुःखयो:। ईश्वरप्रेरितो गच्छेरस्वर्ग वा इषभ्रमेव(२) था ॥ इति स्मृतेश्वेश्वरतन्त्राणामेव जन्तूना कर्तृत्वं, न तु स्वतन्त्राणामिति सिद्धम्। ईशर एव विघिनिषेधयो: (३)स्थाने नियुज्येत यद्विधिनिषेधयो: फलं तदाश्वरेण तत्पतिपादितषर्माध मनिरपेक्षेण कुतमिति विधिनिषेधयोरानर्थक्यम्। न केवलमानर्थक्यं विपरीतं बापयत इत्याह-"तथा विहितकारिणमिति। पूर्वोक्थ दोष: कतनाशाकताभ्यागमः प्रस- ज्येत। अतिरोहितार्थमन्यत् ॥४१-४२॥ अंशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशकित- वादित्वमधीयत एके ।।४३॥ मन्त्रवर्णाच॥ ४४॥ अपि च स्मर्यते ॥ ४५॥ प्रकाशादिवन्नैवं पर: ॥ ४६॥

जकभावः। अ्रापाततो विनिगमनाहेतोरभाबादनियमोऽनिक्षय इत्युक्त्म्, निय्यहेत्वाभास- दर्शनन(५) भेदपक्षमालम््याह-"अथवे"ति। ईशितग्येशितृभाषक्ान्वेष्थान्वेष्टभावक्ष

(१) अत्यन्तपराधीने न विधि: पवर्तक इति भाव: । (२) नरकगर्तम्। ( ३) विधिपतिषेधयोरीकष्षर एव नियोज्य इति भ्रमं निवर्तयति स्थाने इति।

स्यति उपकार्येति। (५) निश्चयेति। अभेदक्षतीषु सतीषु मेदो निर्णेतुं न शक्यते इत्यामासत्वमत एका कोटि: दर्शितेत्यर्थ।

२० सटिप्पणभामत्यां [अ०२

निथम्यनियन्तृभावश्च न जीवपरमात्मनोरभेदेSवकल्प्यते।(१)न च'ब्रह्मदाश्षा ब्रह्मकितव।" इत्या- दयाथ् श्रुतयो दाशा ब्रह्मकितवा ब्रह्मेश्यादिप्रतिपादनपरा जीवानां म्रह्मणो भेदे Sवकरूपन्ते। (२)न चैताभि मेदोभदप्रतिपादनपराभिः श्रुतिभि: साक्षादंशत्वप्रतिपादकान्च मन्त्रवर्णांत् 'पादो डस्य विश्वा भूतानी'त्यादेः' समृतेश्व 'ममैवांश' इत्यादेजीवानामीश्वर्रांशत्वसिद्धि:, (३)निरति शयोपाधिसम्पदा च बिभूतियोगेनेशदर: स्वांशानामपि निक्कश्ेपाधीनामाष्ट इति युज्यते, न हि ताबदनवयवेश्वरस्य जीवाभवितुमर्हन्त्यंशाः। अपि च जीवानां ब्रह्मांशते तदता वेदना ब्रह्मणो भवेत, पादादिगता इव वेदना देवदततस्य। ततथ ब्रह्मभूयङ्गतशष्य समसतजीवगतवेदनानुभव प्रसन्न इति वरं संसार एव मुक्केस्तत्र हि स्वगतवेदनामात्रानुमवात् न भूरि दुःखमनुभवति। मुक्त्स्तु सरवजीववेदनाभागिति प्रयल्लेन मुक्तिरनर्थबहुलतया परिहर्तव्या स्यादिति। तथा मेदा भेदयो: परस्परविरोधिनोरेकन्रासम्भवान्नशत्वं जीवनाम्। न बहैव सत, असन्तस्तु जीवा

जजीबा एव परमार्थसन्तो न ब्रह्मैकमद्यम। अद्वैतश्षुतयस्तु जातिदेश कालाभेद निमित्तोप- चारादिति प्राप्त, अभिधीयते-अनधिगतार्थावबोधनानि प्रमाणानि, विशेषतः शब्दः। (५)तत्र मेदो लोकसिद्धत्वात्र शब्देन प्रतिपादः। अमेदस्त्वनधिगतत्वादघिगतभेदानुवादेन प्रतिपादनमर्ति । (६)येने च वाक्यमुपक्रम्यते मध्ये व परामृश्यते अन्ते चोपसंहिथते तन्रैव तस्य तात्पर्यमु पनिषदथ्याद्वैतोपक्रमतस्परामर्शतदुपसंह्वारा अद्वैतपरा एव युज्यन्ते। न च यत्परास्तदौपचा रिकं युरुमभ्यासे हि भूयस्त्वमर्थस्य भवति नाल्पत्वमपि प्रागेवोपचरितत्वमित्युक्तम्। तह्मा दद्वैते भाबिके स्थिते जीवभावस्तस्य ब्रह्मणोSनाद्यनिवंचनीयाविद्योपधान मेदादेकस्येव बिम्बस्य दर्पणाद्युपाधिभेदात्प्रतिबिम्बभेदाः। एवं चानुज्ञापरिहारी लौकिकवैदिकौ सुखदुःखमुक्तिसं- सारग्यवस्था चोपपदते। न च मोक्षस्यानर्थबहुलता, यतः प्रतिबिम्बानामिव श्यामतावदात. तादिर्जीवानामेव नानावेदनाभिसम्बन्घो ब्रह्मणस्तु बिम्बस्येव न तदभिसम्बन्धः। (७)यथा च वर्पणापनये तत्प्रतिबिम्बं बिम्बभावेSवतिष्ठते न कृपाणे प्रतिबिम्बितमप्येवमविद्योपधानविगमे जीवे ब्रह्मभाव इति सिद्धं जीवो ब्रह्मांश इव तत्तन्त्रतयान त्वंश इति तात्पर्यार्थः॥४३-४६॥ स्मरन्ति च ॥ ४७ ॥ (८) प्रद्शसंख्यापरिमितो राशिर्गण: सप्तदशकः। तथथा बुद्धिकर्मेन्द्रियाणि बाह्यानि

(१) विरोधोहाटनायापरां कोटिमाइ नचेति। (१) न चैताभिरिति, युज्यत इत्यनेनान्वयः। अनेनोमयश्रुतीनामविरोधाशंका परास्ता वेदितव्या। (३) नतु जीवानामीकवराशत्वेपि नेश्वरस्य जीवनियन्तृत्वं चेतनत्वेन जीबैरविशेषादित्याशंक्याह निरतिश्ञयेति। (४) अविरोधषाय्ाह तस्मादिति। (५) यदुक्क्तमीशिषीशितव्यभावञ्चेत्यादि तब्राह तघेति। (६) पमेयत्वापूर्वत्वलक्षण तात्पर्यल ङगगदद्दै तश्ु तिर्ब लीय सत्युवत्वपक्र म य्षैक रुप्यादपरियाह येन चेति । (•) अद्ममावं गतस्य समस्तजीवगतवेदनाप्रसङ्ग इति यडुकं पूर्वपक्षिणा, तताह यथाचेति। (८) 'मपदशकेनापी'ति भाष्योदाहृतरमृता सपदशपद व्याचषे सप्दशेति।

पा० ३ सृ० ५२ ] अंशाधिकरणम् । २१

दश, बुद्धिमनस्री वृत्तिभेदमात्रेण(१) मिन्ने अप्येकीकृत्यैकमन्तःकरणं, शरीरं, पश्च विषया इति सप्दशक्रो राशिः॥४७॥ अनुज्ञापरिहारौ देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवत्॥४८।। असन्ततेश्राव्यतिकरः ॥४९॥ अनुजा विधिरभिमतो न तु प्रवृत्तप्रवर्तना, अपौरुषेये प्रवतयितुरभिप्रायानुरोधासम्भ चाद, कत्वर्थायामभीषोमीयहिंसायां प्रवृत्तपवर्तनानुपपत्तेश्व, पुरुषार्थेऽपि नियमांशे (२)Sप्रबुतेः "कः पुनर्देहसम्बन्धः" इति। न हि कूटस्थनित्यस्यात्मनोपरिणामिनोऽस्ति देहेन संयोग: समवायो वा ऽन्योषा कश्वत्सम्बन्धः सकलघरमातिगत्वादित्यभिसन्धिः। उत्तरं "देहादिरयं सङ्गतोऽहमेवेत्यात्मनि विपरीतप्रत्यपोत्पत्तिः"। अयमर्थः सत्यं नाहित कश्चिदारमनो देहादिभि: पारमार्थिक: सम्बन्धः, किन्तु बुस्धादिजनितात्मविषया विप- रीता वृत्तिरहमेव देहादिसंङ्गातइस्येबंरूपा। (३)अस्यां देहादिसंघाव आत्मतादात्म्येन भासते, सोऽयं सांवृतस्तादारम्यलक्षणः सम्बन्धो न पारमार्थिक इत्यर्थः। गूडाभिसन्धिश्चोदयति- "सम्यगदर्शिनस्तही"ति। उत्तरं "न तस्ये"ति। यदि सूक्ष्मस्थूलदेहादिसंघातो Sविद्योपदर्शित एकमेबाद्वितीयं ब्रह्माह्मीति सम्यदर्शनमभिमतमद्धा तद्वन्तं प्रति विधि- निषेधयोरानर्थक्यमेव। एतदेव विशदयति-"हेयोपादेययो"रिति। चोदको निगूढा भिसन्धिमाविष्करोति-"शरीरव्यतिरेकदर्शिन एव" आमुष्मिकफलेषु कर्मसु दर्शपूर्ण- मासादिषु नियोज्यश्वमिति चेपरिहरति-"न, तत्संहतत्वाभिमानात्"। एतद्विभजते- "सत्य"मिति। यो ह्यात्मनः (४)वाट्कौशिकाहेहादुपपत्या व्यतिरेकं वेद, न तु सम.

कर्तुभोक्तृत्वाभिमानरहितस्य नाधिकार: कर्मणि। तथा च न यथेषचेष्ठाऽ्मिमानविकलस्य तस्या अध्यभावादिति॥ ४८-४९॥ आभास एव च।५०॥ अदृष्टानियमात् ॥५१॥ अभिसन्ध्यादिष्वृपि चैवम् ॥५२॥ प्रदेशादिति चेन्नान्तर्भावात् ॥५३॥ येषां तु सांखयानां वैशेषिकाणां वा सुखदुःखव्यवस्थां पारमार्थिकीमिच्छता बहव था त्मान: सर्वगतास्तेषामेवैष व्यतिकर: प्राप्नोति। तत्र प्रश्नपूर्वकं सांख्यान्प्रति व्यतिकमं तावदाह-"कथ'मिति। (५)यादशस्तादृशो गुणसम्बन्धः सर्वान्पुरुषानप्रश्यविशिष्ट इति

(१) संशयनिश्चयरूपवृत्तिभदमात्रेणेत्यर्थः। (२) गोदोहनादिसाधनावशेषनियमांशेपीत्यर्थः। ( ३) नतु विपरीतपत्यय्य कथं देहादात्मस्तम्बन्धत्वं तस्यात्ममान्रनिठ्ठत्वादत आहाश्यामिति। ब्राम्त विषयमिथ्यातादात्म्यं सम्बन्ध इति वकतुं भाष्ये विपर्रीतप्रत्ययोत्पत्तिरुक्तेतेत्यर्थः । (४) अस्थिस्नायुमज्जात्वम्गांसशञोणितानि षटूकाशास्तकृतात् शाट्काशिकात स्थूलशरीरादित्यर्थः । (९) निर्विशेषस्य न सुखादिसम्बन्धोपतियाह यादृश इति।

२२ सटिप्पणभामत्यां [अ०२

सत्कृते सुखदुःके सर्वाप्रत्यविशिष्टे। (१)न च कर्मनिबन्धना व्यवस्था, कर्मणः प्राकुतत्वेन प्रकुतेश् साधारणतबेनाव्यवस्थातादवस्थ्यात्। चोदयति-"स्यादेतदि"ति। अयमर्थ :- न प्रधानं स्वविभूतिख्यापनाय प्रवर्तते किन्तु पुरुषार्थम्, यं चपुरुषं प्रत्यनेन भोगापवगौं पुरुषारथौं साधिती तं प्रति समाप्ताधिकारतया निवर्तते, पुरुषान्तरं तु प्रत्यसमाप्ताधिकारं प्र० बतते। एवं च मुकसंसारिष्यवस्थोपपत्तेः सुखदुःखध्यवस्थापि भविष्यतीति। निराकरोति- "नही"ति। सर्वेषां पुरुषानां विभुत्वात्प्रधानस्य च साधारण्यादमुं पुरुषं प्रत्यनेनार्थः सा घित इत्येतदेव नास्ति। तस्मात्प्रयोजनवशेन विना हेतु व्यवस्थाSडस्थेया, सा चायुक्ा, हेस्वभावादित्यर्थः । भवतु साक्यानामव्यवस्था प्रधानसमवायाददष्टस्य, प्रधानस्य च साधार ्यास्। काणादादाना स्वात्मसमवाय्यदष्टं प्रत्यात्ममसाधारणं तत्कृतश्व मनसा सहात्मनः रव. स्वामिभावलक्षण: सम्बन्धोSनादिरदष्टमेदानाम नादित्वात्, तथा चात्ममनःसंयोगस्य साघा

साधारण:, न हि तस्य मनस आत्मान्तरैर्यः संयोग: स एव स्वामिनाप्यात्मसंयोगस्य प्रति संयोगिमेदेन मेदाद्। (२) तस्मादात्मैकत्वस्याणमसिद्धत्वाद्यवस्थाया श्चैकतवेनि उपपतेर्नाने कास्मकल्पना गौरवादागमविरोधाचचान्त्यविशेषवश्वेन च भेदकल्पनायामन्योन्याश्रयापत्ते :- मेदे हि तत्कक्पना ततथ भेद इति। एतदेव काणादमतदूषणम्, भाष्यकृता तु प्रोढवादितया काणादान्प्रश्यप्य दष्टानिय मादित्यादीनि सूत्राणि योजितानि, सांख्यमतदूषणपराण्येवेति तु रोच यन्ते केचित्दास्ता तावत् ॥ ५०-५३॥ इति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिते भगवत्पादशारीरकभाव्यविभागे भामत्या द्वितायाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥

तथा प्राणा: ।। १ ।

प्राणानां सर्गादी सद्धावश्रुतिर्विय्यदमृतश्वादिश्रुतय इवान्यथा कथश्चिन्नेतुमुचता,ता्यन्य धानयनप्रकार(४)मविद्वानव्यथानुपपद्यमानैकापि श्रुतिर्बह्वीरन्यथयेदिति मन्वानः पूर्वपक्षय- ति। अत्र चाम्युच्चयतया वियदधिकरणपूर्वपक्षहेतुन् हमारयति-"तत्र तावदि"ति। (५)शब्दैक प्रमाणसमधिगम्या हि महाभूतोत्पत्तिस्तस्या यत्र शब्दो निवतते तत्र तत्प्रमाणाभा-

(२) यथ्दृष्टाबनियमेन न वैशेषिकमतं दूषणीयं कथ तहि दूषणीयमत बह तस्मादिति। (३) वियदधिकरणेन गतार्थत्वमाशक्य परिहरत्राह यथपीत्यादिना, सर्ववदनप्रतिज्ञारूपा श्रतिस्तस्य सर्वषद नस्योपपादनक्षतिश्व यथोक्ता तभ्या विरोधादित्यर्थ: । (४) अवान्तरपलयाभिप्ायम । (५) नतु भाष्यकारीयमनास्तानात्माणनामनुत्पत्तिनिर्धारणं कथ सङगच्छते पुराणनगरस्थनधिषु व्यभिचारेण पमाणाभावमात्रस्य प्रमेयाभावव्यात्तत्वाभावात इत्याशंक्याह शब्दैकेति। यत्-प्राणलक्षणमशा- भूते। तदभाष :- पणोत्पतत्यभावः।

पा० ३ सृ० ३-६ ] प्राणोत्त्यधिकरणम् । २३

वेन तदभाव: प्रतीयते, यथा चैत्यवन्दनतस्कमधर्मताया इत्यर्थः । अन्रापाततः श्रुतिविप्रति· पतयानध्यवसायेन पूर्वपक्षायेरवा उथ वेश्यमिहितं पूर्वपक्षमवतारयति। अभिप्रायोश्य दार्शक्ष:

राद्धान्तस्तु स्यादेतदेवं यदि सर्गादौ प्राणसद्धावश्षुतिरनन्यथासिद्धा भवेद, अन्यभेव शवेषा सिद्ध्यति । अवान्तरप्रलये ह्यग्निसाधनानां सृक्ठिर्वकव्येति तद्थोसावुपकमः। तत्नाविकारि पुरुषः प्रजापतिरप्रनष्ट एव नैळोक्यमात्रं प्रलनमतस्तदीयान्प्राणानपेक्ष्य सा श्रुतिरुपपनार्था। तस्माड्भयध्ीनां श्रुतीनामनुभ्रहाय सर्वविज्ञानप्रतिक्ञोपपत्यर्थस्य बोत्तरश्य संदर्मश्य गौणतवे व प्रतिज्ञातार्थानुगुण्याभवेनानपेक्षितार्थत्वप्रसज्गात् प्राणा अपि नभोवदूह्मणो विकार इति। न च चैत्यवन्दनादिवरसर्वथा प्राणानामुत्पत्यश्रुतिः, क्वचित् खल्वेषामुसत्यश्रवणमुत्पत्तिश्षुतिस्त तत्रतत्र दर्शता। तस्माद्वैषम्यं चैस्यवन्दनपोषधा(२)दिमिरिति। केचिद्विय दधिकरणव्या ख्यानेन गौण्यसम्भवा दिति सूत्रं व्याचक्षते-गौण। प्राणानामुस्त्तिश्षुतिरसम्भवादुत्पतेरिति तद्युक्तम्, विकल्पासहत्वात्। तथाहि-प्राणानां जीववद्वाविकृतम्रभ्मात्मतयानुपपत्तिः स्यादू, ब्रह्मणस्तत्वान्तरतया वा ? न तावज्जीववदेषामविकृतम्रह्मात्मता जडखात्। तस्माततत्वा. नतरतयवामनुत्पत्तिरास्थया(३)। तथा च ब्रह्मवेदनेन सर्ववेदनभ्रतिज्ञाव्याहतिः समस्त वेदान्तव्याकोपक्षेत्थेतदाह "वियदधिकरणे ही"ति ॥ २ ॥ तत्प्राकशुतेश्च॥ ३॥ निगदव्यारयातमस्य भाष्यम् ॥ ३॥ तत्पूर्वकत्वाद्ाच: ।। ४।। वाच इति वाक्प्राणमनसामुपलक्षणम्। अयमर्थः-यत्रापि तेजःप्रमृतीनां सृष्ठी प्राण सृष्टिनोंक्तेति ब्रषे, तत्राप्युक्तेति ब्रूमहे। तथाहि-यस्मिन् प्रकरणे तेजोबन्नपूर्वकत्वं वाकूपा

(१) अश्वेति । पूर्वमीमीसाया 'दोषानत्विष्टिलोंकिके स्याच्छास्राद्धि वैदिके न दोष: स्ा अ० ३ पा०४ सू० ३४) इत्यत्र दाननिमित्तेष्ठिः कथिता, सा कि लौकिकेSइवदाने वैदिके वेति सन्देहे दोषनिघ तार्थत्वादिष्टेः दोषस्य च न केसरिणो ददातीति प्रतिबिद्धलौकिकाश्वदान एव सम्भ वास्पैण्डरीकेऽ३वसहस्रं दक्षिणत्यादिविशेषविधिविहिते तु वैदिकेश्वदाने सामान्यनिषधानवकाशेन दोषा- प्राप्ते लौककिकेऽश्वदान एवेटरिति पूर्वपक्षे अर्थवादोऽनुपपातान्तरमायज्ञे प्रतायते (अ. ३ पा० ४ सू० ३९) इति सिद्धान्तसूभम्। न तावदथाश्रुतिजलोदररूपवरुण्रदोषो लौकिकेSइवदाने सति भवती- ति प्रत्यक्षतः प्रमीयते तन्रानेन दाने दोष: तन्निर्धातार्था चकिति वदतो वाक्यभेदाव् तसमात्मा्यानुबा- दोऽयम्, ततो यज्ञसंबंधिनि दाने इष्टिरिति। अतःपरं च तस्या कर्तृचिन्ता कृता तत्परसूत्रेषु, तत्र यज- मानकर्तृकत्वमुक्तेष्टे: स्थापितम्। एवं च तथ्रश्वप्रतिप्रहेश्यायधिकरणपूर्वपक्षवळ्ञौकिके धातुसाम्यार्थ पीत- सोमस्य बमने याग इन्द्रियण वीर्येण व्यर्ध्यते यः सोमं वमतीति दोषात् वमननिमित्तेन्द्रियशोषस्य दर्शनात्र वरुणग्रहवदपातिरत्यधिकाशङ्का, वैदिके तु सोमपाने शेत्रपतिपत्तेर्जातत्वादमने न दोष इति। लोके धातु- साम्यार्थत्वाद्वमनस्य तज्न्येन्द्रियशोषस्य धातुमाम्यकरत्वात्र दोषता, वेदेतु 'मामे वाङूनाभिमिति गा' इति सम्यग्जरणार्थमन्त्रलिङ्गाइमने कर्प्रवगुण्याहोष इति भावः। (२) उपवासवाची पोषधशब्द इति कल्पतरौ।

२४ सटिप्पणभामत्यां [अ० ३

णमनसामाम्नायतेऽन्मयं हीत्यादिना, तथ्दि मुख्यार्थ तत्स्त(१)रसामान्यात्सर्वेषामेव प्रा. णानां सृष्टिरुक्ता, अथ गाणं तथापि ब्रह्मकर्तुकार्या नामरूपथ्याक्रियायामुपक्रमोपसंहारपयाँ

तत्रापि प्राणस्ीष्टरिति सिद्धम् ॥४ ॥ सपगते विशेषितत्वाचच ।। ५।। अवान्तरसङ्गतिमाह-"उत्पत्तिविषय" इति। संशयकारणमाह "श्रुतिविप्र- बेधादि"ति । "विशयः" संशयः । कवचितसप्त प्राणाः तथथा-चक्षुर्घ्राणरसनवाकश्रो न्रमनह्त्वगिति, क्वचिदष्टै प्राणा प्रहत्वेन- बन्धनेन गुणेन सङ्कत्यन्त, तदथा-घ्राणरसन- वाक्चक्षुःश्रोत्रमनोहस्तस्वगिति, त एते प्रहाशः। एषां तु विषया (२)अतिप्रहास्त्वश्ावेव "प्रा- णो वै प्रहः सोपानेनातिग्रहणे गृहातो Sपानेन हि गन्धान् जिघ्रती"त्यादिना सन्दर्भेणोक्ताः। क चिश्नष, तथ्यथा-सप् वे शोषण्या प्राणाः द्वाषवाश्चाविति, द्वे श्रौत्रे द्वे चक्षुषी द्वे घ्राणे एका वागिति सप, पायूपस्थौ बुद्धिमनसी वा द्वाववाश्चाविति नव । कचिदृश-नव वै पुरुषे प्रा. णास्त उक्ता नाभिदशमीति । क्वचिदेकादश, दशेमे पुरुषे प्राणाः । तद्यथा,-बुद्धीन्द्रियाणि घ्राणादीनि पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि इस्तादीनि पश्चात्मैकादश, आप्ोति व्यापो(३)यिष्ठानेन्य स्मा मनः स एकादश इति। क्वचिद्दादश। 'सर्वेषां सपर्शाना स्वगेकायनमि'र्यत्र। तग्थ- स्वप्नासिकारसनचक्षुःश्रोत्रमनोहृदयहस्तपादोपस्थपायूबागिति। क्वचिदेत एव प्राणा अहक्का. राधिकास्त्योदश । एवं विप्रतिपन्नाः प्राणेयता प्रति श्रुतयः। अत्र प्रश्नपूर्व पूर्वपक्षं गृह्णाति किं तावस्प्राप्तं? "सप्तैव"ति। सपैव प्राणाः। कुतः ? "गतेः"। अवगतेः। "श्रुतिस्यः" 'सप्त प्राणाः प्रभवन्ती'श्यादिभ्यः। न केवलं श्रुतितोऽवगतिर विशेषणादप्येवमेवेश्याह-"वि शेषितत्वाद"। "सप्त वै शीर्षण्या: प्राण।" इति। (४)ये सप् शीर्षण्याः श्रोत्रा दयस्ते प्राणा इत्युक्के इतरेषामशरषिण्याना हस्ताद्षीनामप्राणरवं गम्यते। यथा दक्षिणेनाक्षण पश्यतीत्युक्ते वामेन न पश्यतीति गम्यते। एतदुक्त भवति-यद्यापे श्रुतिविप्रतिवेधो यद्यपपि च पूर्वसंख्यासु न परारसा संखयानां निवेशस्तथाऽप्यवच्छेदकत्वेन बहीना संख्यानामसम्भ वादेकर्स्या कत्प्यमानारयां सप्तश्यमेव युक्तं प्राथम्वाल्लाघवाच्च, वृत्तिभेदमात्रविवक्षयाश्वष्टत्णा दयो गमयितव्या इति प्राप्रम् ॥ ५॥ एवं प्राप्ते, उच्यते- हस्तादयस्तु स्थितेऽतो नैवम् ॥ ६॥ तुशब्दः पक्षं व्यावतयति न सप्तैव, किन्तु हस्ताद्षयोपि प्राणाः। प्रमाणान्तरादेकाद-

(१) तत्सामान्यादिति । अन्ादीनां ह्वासवृद्धा मनआदीना झवासवृद्धयोर्दर्शनादघ्मयादित्वमिन्द्रियान्त- राणां तुल्यमत्यर्थः । (२) रागोत्पादने ने न्द्रिया कर्ष कत्वा द्विष याणा मतिग्रउवत्त्वं वाध्यम् । ( ३) अधिष्टाननेति । इन्द्रियाणीति शेष:। त्वगेकायनं-त्वगिन्द्रिय मेकमाश्रय इत्यर्थः ग्राहकत्वात्। (४) नतु शीर्षण्या: प्राणाः सतेन्युक्तऽशीर्षण्या अन्ये सन्तीति गम्यते अत आह ये सप्तेति। नात्र सततत्वविधि: किन्तु प्राणत्वविधि:, तथा च प्राणान्तरन्यावृत्ति: फलमित्यर्धः।

पा० ४ सू० ६ ] सहागत्यधिकरणम् । २५

शत्वे ब्राणानां स्थिते Sतोऽस्मिन् सति सार्वविभक्तिकस्तसिः।नैवम्, लाघवातप्रायम्यच्च सप्तत्वमित्यक्षराथेः। एतदुक्त भवति। (१)यधपि श्रुतयः स्वतःप्रमागतयाऽनपेक्षात थापि परहपरविरोधान्नार्थतत्वपरिच्छेदायालम्। न च सिद्धे वस्तुनि अनुष्ठान इन बिकल्ः सम्भवति। तस्मात्प्रमाणन्तरोपनीतार्थबशेन व्यवस्थाप्यन्ते। यथा सनगावद्यतीति मास पुरोडाशावदानासंभवात् सम्भवाच्च द्रवावदानस्य स्नावदाने द्रवाणीति व्यवस्थाप्यते(२),

न्वादय: सरस्वपीतरेषु घ्राणद्रिषु गन्धादुपलव्ध्यनुमितसद्धावेषु रपादीनुपलभन्ते। तथा

मूकादय: सरस्वपि विहरणाव्यवगतसद्धावेषु पादादिषु बुद्धान्द्रियेषु वा वचनादिमन्तो भवन्ति। एवं कमबुद्धीन्द्रयासम्भविन्या संकल्पादिक्रियाव्यवस्थयान्तःकरणव्यवस्थानुमानम्। एक मपि चान्त:केरणमनेकक्रियाकारि भविष्यति, यथा प्रदीप एको रूपप्रकाशवर्तिवविकारहनेहशो षणहतु:। तम्मान्रान्तःकरणभेदः । एकमेव त्वन्तःकरणं मनना(३)नपन इति चाभिमानाद• हंकार इति चाध्यवसायाद्बुद्विरिति चा्यायते। वृत्तिभेदाच्चाभिन्नमपि भिन्नामबोप चर्यते त्रयमिति, तर्वेन त्वेकमेव भेदे प्रमाण भावात्। तदेव मेकादशाना कार्याणां व्यवस्थानादेका- दश प्राण। इति श्रुतराज्जसी। तदनगुणतया त्वितराः श्रुतयो नेतव्याः। तत्रवयुत्यनुवादे न(४) सप्राष्टनवदशसंख्याश्रुतयो यथैकं वृणीते द्वै। वृणीते इति त्रीन् वरृणीत इत्येतशानुगुण्यात। द्वादशत्रयादशसखयाश्चुती तु कर्थचिद् पृत्तिभदेन भेद विवक्षित्वोपासनापर तया् ने्ये। तशमादेकादशव प्राणा नेतर इति सिद्धम्। अपि च शीर्णण्याना प्राणाना यत्सप्रत्वाभिधानं तदपि चतुर्ष्वेव व्यवस्थापनीयम्, प्रमाणान्तरविरोधातू। न खलु द्वे चक्षुषी, रूपोपलध्धि लक्षणस्य कार्यस्यामदाव। पिहितैकचक्षुषस्तु न तादृशी रूपोपलन्धिर्मवाते यादशी समप्र चक्षुषः, तत्मादेकमेव चक्षुरधिष्ठानभेदेन तु भिन्नमिवोप चर्यते। काणस्याप्येकगोलकगतेन चक्षु. शवयवेनोपलम्भः । एतेन ध्राणश्र त्रे अपि व्यारयाते।

युक्त्तम्, श्रुते: परतः प्रामाण्यपसङ्गादित्याशङ्कयाह यदपीति। श्तीनां परस्परविरोधावबोधकत्वभ्रमे तद्- व्युदासेन तात्पर्यनिर्णयायानुमानानुसरणमित्यर्थ:। (१) व्यवस्थाप्यत इति। 'स्त्रवेणावद्यति स्वशितिनाSवय्यति हस्तेनावय्नीति जमिनिये अ्र्यते। अत्रा- वदानं दव्याणामाज्यादना संदताना मासादीना च भवति, तत्राविशेषश्रवणादनियमे भाप्ते, सिद्धान्त :- अशक्यार्थविध्यसं भवाव्विधिरव यथासामर्थ्य विधेयं व्यवस्थापयति शक्कश् स्त्रुवो द्रव्यश्यावदाने स्वधितिर्मी- सस्य हस्तः पुरोडाशस्य, तत्मादर्थसामर्थ्यात्कल्पनाव्यवस्था, सामर्थ्यस्य योग्यतात्मकस्य बोधकैकदे शत्वादिति । (३) ं श्रया दिरूप विचार करणात् । (४) अवयुत्यनुवादेनेति। न तावत्सप् वे शीर्षण्याः प्राणा इति श्तेरज्ञातार्थबोधकत्वम् 'सत्तभिर्धूपय- ति सप वे शीर्षण्या: प्राणा:, शिर एतवज्ञस्य यदुखा शीर्षन्नेव यज्ञस्य प्राणान्दवाती'त्युखाधूपनस्तुतिपरत्वाद। ततः प्राणां्तरव्यावृत्तिपरत्वयोजना न युक्का। यदपि दशेमे पुरुषे पाणा आत्मेकादश इत्यनुवाद एव तथापि सदनुवाद इति विशेषः । ३ भा. वा. २

२६ सटिप्पणभामत्यां [अ० २

(१)इयमपरा सूत्रद्ययोजना-"सतैव प्राणा" व्वक्षुर्ध्राणरसनवादश्रोत्रमनएवच उक्रान्तिमन्तः स्युः। सप्तानामेव गतिश्रुतेविशेषितत्वादिति व्याख्यातुं शङ्कते "ननु स वशब्दोप्यत्रे"ति। अस्योत्तरं "विशेषितत्वादि"ति। चक्षुरादयहत्वक्पर्थन्ता उत्का नतौ विशेषिताः। तममार्सर्वशद्दस्थ प्रकृतापेक्षत्वात सपैव प्राणा उत्कामन्ति न पाण्यादय इति प्राप्तम्। चोदयति "नन्वन्न विज्ञानमष्टम"मिति। न विजानातीत्याहुरिश्यनेना नुस्कान्तम्। परिहरति-"नैष दोष" इति। विद्धान्तमाह-"हस्तादयरत्वपरे सप्तभ्यो- तिरिक्ता: प्राणा" उत्कान्तिभाजोऽवगम्यन्ते प्रहत्वश्रुतर्हस्तादीनाम्। एवं खत्वेषां भ्रहत्वा- म्नानसुपपद्येत। यद्यामुक्तेरतमानं बच्नीयुरितरथा षाट्कौशिकशरीरवदेरषा प्रहत्वं नाम्नायेत। अत एव च समृतिरेषां मुक्त्यवधितामाह-"पुर्यष्टकने"ति। तथाथर्वणश्रुतिरप्येषामेका दशानामुस्क्रान्तिमभिवदति। तत्माच्छृत्यन्तरेभ्यः स्मृतेश्च सर्वशब्दारथासंकोचाच्च सर्वेषामु्क- मणे स्थितेSस्मिश्नेवं यदुक्त सप्तैवेति, किन्तु प्रदर्शनार्थ स्रप्तत्वसंख्येत्ति सिद्धम् ॥६॥ अणवश्च॥७॥ (१)अत्र सांख्यानामाहंक्ारिकतवादिन्द याणामहंकारस्य च जग्मण्डलव्यपित्वारसर्बे मता: प्राणाः, वृत्तिस्तेरषा शरीरदेशतया प्रादेशिकी तन्निबन्धना च गश्यागतिश्रुतिरिति मन्यन्ते, तान्प्रत्याह-'अणवश्च"। प्राणा, अनुद्भुतकपस्पर्शता चाणुत्वं दुरविगमत्वान्न तु परमाणुत्वं देहव्यापिकार्यानुत्पत्तिप्रसञ्ञात्तापदुनस्य(३) शिशिरहदनिमगनस्य सर्वाज्गणिशीत स्पर्शोपलव्घिरस्तीत्युक्तम्। एतदुक भवति-यदि सर्वगतानीन्द्रियाणि भवेयुस्ततो व्यव हितवि प्रकुष्टवरतूपलम्भप्रसक्गः (४)सर्वगतत्वे ेहवच्छिना न ंे्यि तविप्रकृष्ठवस्तपलम्भप्रसङ्ग इति चेद्, (५) हन्त प्राप्ताप्राप्तविबेकेन शरीरावच्छिन्नानामेव तेषाँ करणत्वमिन्द्रियत्वमिति न व्यापिनामिन्द्रियभावः । तथा च नाममात्रे विसबादो नार्थेडसमा- मिस्तदिन्द्रियमुच्यते भवद्धिस्तु व्ृतिरिति सिद्धमणवः प्राणा इति ॥७॥ श्रेष्ठश्च॥८।। न केवलमितरे प्राणा व्रह्मविकार: श्रष्ठश्व प्राणो ब्रह्मविकारः । (६)नासदासीदित्यघि (१) गतेरित्यस्यावगत्यर्थत्वेन, श्रुत्यन्तरगताधिकपाणवगेश्च वृत्तिमेदविषयकत्वकल्पनेन पूर्व- व्याख्याने क्विष्टत्वम्, ये सत् त एव प्राणा इति योजनायां परिसंख्यापत्तिश्वेत्यमिपायेण व्याखयानान्तरमा- हेयमपरेति। तथाचात्र व्याखयाने नावधारणं सप्रैवेति ।कन्तु सन्त्वन्ये प्राणा उत्क्रान्तिस्तु मतानामेवेव्यव- धारणम्। सतव प्राण। इति भाष्ये चोत्कामन्तीष्यत्यध्याहार्यम्। प्रयोजनं चोत्क्रमतामेय माणानां सर्वदेहनु- यायितया बन्धकत्वादध्यात्माधिदेविकोपासनेषु सत्ानायुपास्तिः पुर्वपक्षे, सिद्धान्ते चफादशानामिति। (२) एकादश प्राणानामुत्क्रानतिर्न मुख्या तेर्षां ्यित्वादित सङ्गतिमदर्शन पूर्वकं सख्याना पूर्वपक्ष माहात्रेति। वृत्तिः-अभिव्याक्तः। ( ३ ) परितत्स्य। (४) सांख्य: शङ्धते सर्वगतत्वेपीति । (५) समाधन्ते हन्तेति। अहङ्कारस्य व्यापित्वमसिद्धम्, आध्यात्मिकाहङ्कारस्याहम्न्ययेन पिच्छे दम तमासनात, आधिदेविकाइङ्कारस्य व्यापकत्वे तु न प्रमाणम्, इन्द्रियाणां तत्पकृतिकत्वे तु वग्ध्यासुतम- ममू व्यापित्वं तेषां न सम्भवतीति भावः । (६) आनीदित्यस्य महापलयविषयत्वनाधिकाशङ्कामानासदा सी दिति

पा०४ सू० ९-१३ ) वायुक्रियाधिकरणम्। २७

कृत्म प्रवृत्ते ब्रह्मसूके नासदासीये सर्गात्प्रागानीदिति प्राणाव्यापारश्रवणादसति च व्यापारवति व्यापारानुपपत्तेः प्राणसद्धावाज्ज्येश्ठश्ुनेक् न ब्रविकार: प्राण इति मन्वानस्य बहुश्रुति विरोषेऽपि च श्रुत्योरेतयोगतिमपश्यतः पूर्वपक्षः। राद्धान्तस्तु -बहुश्रुतिविरोधादेवानीदिति न प्राणव्यापारप्रतिपादिनी किन्तु सृष्टिकारणमा- नीत जीवलिस्म, आश्रीदिति यावत्, तेन तरसद्द्रावप्रतिपादनपरा। ज्येष्टरवं चश्रोत्राद्यपेक्षमत गमयितव्यम्। तत्माद्वहुश्रुत्यनुरोधान्मुरूयस्यापि प्राणस्य ब्रह्मविकारश्मिति सिद्ध ॥। ८ ।। न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥ ९॥ (१) संप्रति सुख्यप्राणस्वरूपं निरूप्यते। अत्र हि 'यः प्राणः स वायुरि'ति श्रुतेर्वायुरेव पण इति प्रतिभाति। (२)अथ वा 'प्राण एव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स वायुनाज्योतिषे'ति वो योभैदेन प्राणस्य श्रवणादेताद्विरोघादवूरं(३) तन्त्रान्तरीयमेव प्राणत्य स्वरूपमस्तु श्रुती च विरुद्धार्थें कथंचिन्नेष्यत इति सामान्यकरणत्ृतिरेव प्राणोस्तु। (४)न चात्रापि करणेभ्पः पृथक् प्राणस्यानुक्रमणश्रुतिविराधी वृत्तिवृत्तिमतोर्भेदादिति पूर्वः पक्षः सिद्धान्तस्तु-न सामान्येन्द्रियवृत्तिः प्राणः । स हि मिलितानां वेन्द्रियाणां वृत्तिमषेत् प्रत्येकं वा ? न तावन्मिलितानाम्, एकद्वित्रिचतुरिन्द्रियाभावे तद्षमाबप्रसङ्गात, नो खल

शिविकोद्धहनं द्वित्रिविष्टिसाध्यं भवति । न च त्वगेकसाध्यं, तासत सा्त्तिताुप तेः । अपि च यत्सम्भूय कारकाणि निध्पाद्यन्ति तत्प्रधानव्यापारानुगुणावान्तरव्यापारेणैत यथा वयसा प्रातिस्विको व्यापारः पञ्जरचाळनानुगुणः । न चेन्द्रियाणां प्राणे प्रधानव्यापारे जनयितव्यऽ्स्ति तादशः कश्विदवान्तरव्यापारस्तदनुगुणः । ये च रूपादिप्रत्यया न ते तद नुगुणा, (६)स्तहमान्नेन्द्रियाणां सामान्यवृत्ति: प्राणस्तथा च वृत्तिवृत्तिमतोः कथचिद्वेदविव क्षया न पृथगुपदेशो गमयतव्यः। तरमान्न क्रिया नापि वायुमात्रं प्राणः, किन्तु वायुमेद(७ एवाध्यात्ममापन्नः पश्चव्यूहः प्राण इति ॥९॥ स्यादतत्, यथा चक्षुरादीनां जीवं प्रति गुणभृतत्वाज्जवस्य च श्रेष्ठत्वाज्जीवः स्वतन्त्र एवं प्राणोऽपि प्राधान्यात् श्रष्ठत्वाच्च स्वतन्त्र: पाप्नोति, न च द्वयो: स्व्रतन्त्रयोरेकस्मिष्छ रीरे एकवाक्यत्वमुपपद्यत इत्यपयारय विरुद्धानकदिक क्रियतया देह उन्मथ्येतेति प्राप्ते उच्यते-

(१) सङ्गततिमाह सम्पतीति। उत्पत्तिचित्तान्ते उत्पद्यमानस्वरूपं निरूप्यत इत्यर्थः । (२) भाष्ये श्रुतिबलेन वायुरेव प्राण इत्येकं पूर्वपक्षमुकवा साङ्गयोक्करणव्यापार: प्राण इति पूर्वप- क्षाग्तरमुक्ततदसम्भवि दृढश्रीतपक्ष त्यवत्वा स्मार्पक्षोपन्यासवय्थ्यतआह। थवेति।

वृत्तितद्वेदाभिभाया च भेदश्रतिरिति प्रकारेण। (४) नन्धेतसमाज्जायते इत्यादिना करणभिन्न: प्राण: स्वतम्त्रवदुपादृष्ः तत्कर्थं करणव्यापारः स्याद जोऽनापि समः श्रतिविरोध इत्यत आह नचेति। (५) बाहकः। (६ ) तदुपरमेपि सुषुप्ती प्राणदर्शनादित्यर्थः । () वायुपरिणामकार्यविशेष इत्यर्थ: ।

२८ सटिप्पणभामत्यां [अ० १

चक्षुरादिवत्तु तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः॥१०॥ यद्यपि चक्षुराध्यपेक्षया श्रेष्ठत्वं प्राधान्यं च आणस्य तथापि संहतत्व्रादच(१)तनतवाद्धौ तिकत्वाच्चक्षुशादिभिः सह शिष्ठत्वाध पुरुषार्थत्वाहपुरुतं प्रति पाश्तनं शयनासनादिवद्ध वेतू। तथा च यथा मन्त्रीतरेषु नैयौगिकेषु प्रधानमपि राजानमपेक्ष्यास्वतन्त्र एवं प्राणोडफि चक्षुरादिषु प्रधानमपि जीवेऽस्वतन्त्र इति ॥ १०॥ स्यादेतत, चक्षुरादिभिः सह शासनेन करणं चेत् प्राण एवंसति चक्षुरादिविषयरुपा दिवदश्यापि विषयान्तरं वक्तव्यम्, नच तच्छक्यं वक्तुम्, एकादशकरणगणनव्याकोप- व्रेति दोषं परिहरति -- अकरणत्वाच्च न दोषस्तथाहि दर्शयति॥ ११॥ न प्राणः परिच्छेदधारणा(२)दिकरणमस्माभिरभ्युपेयते येनास्य विषयान्तरमन्विष्येत, ए. कादशत्व च करणानां व्याकुष्येतापि तु प्राणान्तरासम्भवि देहेन्द्रियविधारणकारणं प्राणः v तच्च श्रुतिप्रबन्धेन दर्शित न केवलं शरीरेन्द्रियधारणमस्य कार्यम् ॥११ ॥ अपि च- पञ्चवृत्तिर्मनोबदू व्यपदिश्यते ॥१२ ॥ विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूषप्रतिष्टम्। यथा मरुमरीचिका देषु सलिलादिबुद्धयः। अतः द्रूपप्रतिष्ठता च संशयेऽप्यस्ति तस्यैकाप्रतिष्ठानात्, अतः सोऽपि संगृहतिः। शब्दज्ञानानुपाती वातुशन्यो विकल्पः । (३)यद्यपि मिथ्याज्ञानेऽप्यस्ति वस्तुशन्यता तथापि न तस्य व्यवहारहें. तुतास्ति-अस्य तु पण्डितरूपविचारासहस्यापि शब्दज्ञानमाहात्म्याद् व्यवहारहतुभावो सत्येव, यथा पुरुषस्य चैतन्यमिति, नह्त्र षष्ठ्यर्यः सम्बन्धोस्ति तध्य मदाघिष्ठानत्वातू चैतन्यस्य पुरुषादत्यन्ताभेदात। (४)यद्यपि चात्राभावप्रत्ययालम्बना व्रृतिर्नेष्यते तथापि वि द्षेपसंस्कार लक्षणा मनोवतीहात्येवेति सर्वमवदातम् । १२ ॥

अणुश्र ॥ १३॥ "समश्निीि लौकेरि"ति बिभुत्वश्रवणााद्वभुः प्राणः, "समः प्लुषिणेड''र्याद्यास्तु श्रुतयो विभोर्यवच्छेदाद्भविष्यन्ति। यथा विभुन आकाशस्थ कुट(५)करकायवच्छेदात्कुटादिसा म्यमिति प्राप्त आह-"अणुश्"। उक्रान्तिगत्यागतिश्रुतिभ्य आध्यात्मिकस्य प्राणस्थावचिछ नता न विभुत्वम्। दुरधिगमतामात्रेण च शरीरव्यापिनोष्यणुत्वमुप्चर्यते न त्वणुत्वमित्यु-

(१) वेदान्तिमतेनायं हेतु:, पूर्वस्तु सत्त्वादिगुण संहतिरूप: साङ्गयानां बोध्यः। (२ ) धारणं - मेध्षा । (३) उक्त योगसूत्रे ध्नुपातित्वान्तविशेषणेन विकल्पस्य विपर्ययाद्वेद उक्कसतं विशदयभाह यवपीति। अधिष्ठानत्वे प्र मेते व्यवहारहेतुत्वं विशेष इत्यर्थः । (४) ननु अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिरनिद्रेति निद्रावृत्ति: प्रदर्शिता पातञ्ञले सिद्धानते तु सुषुतत मनो लय इट्टः तत्कर्थं तत्ान्तरस्थपञ्चवृत्तितत्यत आह यद्यपीति। (५ ) कुटो घट इति कल्पतरौ।

प०४ सू० १४-१९] ज्यौतिरादधिकरणम्। २९

क्रमधस्तात। यत्वस्य विभुत्वाम्नानं,(१) तदाविदैबिकेन सूत्रात्मना समष्टिव्यष्टिरुवेण, न. त्वाध्यात्मिकेन रूपेण, तदाश्रयाश् "समः '्लषणेत्ये"वमाद्ाः श्रुतयो देहसाम्यमेव प्राण स्याहुः सवरपतो न तु करकाकाशवत्परोपाधिकतया कथश्चित्तव्या इति ॥१३॥ ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात् ॥ १४। प्राणवताशन्दात् ॥१५ । तस्य च नित्यत्वात् ॥ १६ ॥ यद्धि यत्कार्य कुर्वद्दृष्टं तरत्वमहित्रैव करोतियेष तावदुतसर्गः, पराधिष्ठानँतु त्य बलवत्प्रमाणान्तरवशाद्। स्यादेतव, (२)वास्यादानां तक्षाद्यधिष्ठितानामचेतनाना कार्यकाि स्व दर्शना दच त न त्वेनेन्द्रियाणामप्यधिष्ठातृदेवताकल्पनेति चेतु।(३)न,जव्यवघिष्ातुवे्य विद्यमानरवात्। (४) न चाभिर्शम्भूत्वा मुख प्राविश'दित्यादिश्रुतिभ्यो देवतानामप्यघिष्ठातृत्व मभ्युपगन्तुं युक्त्म्। अनेकाधिष्ठानाभ्युपगमे हि तेषामेकाभिप्रायनियमनिमिता भावान्र किंचि रकार्यमुत्पदेत विरोधात्।(५)अपि च य इन्द्रियाणामधिष्ठाता स एव मोक्तेति देवतारनां भोक्तुख्वन स्वामित्वं शरीर इति न जीव: स्वामी स्याद भोक्ता च। तत्मादग्न्यादुपचारो वागादिषु प्रकाशकश्वादिना केनचिननिमितेन गमयितव्यो न तु स्वरूपेणाग्न्यादिदेवतानां मुखादयनुप्रवेश इति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते उच्यते-(६)ना नाविधासु तावच्छतिषु हमृतिषु च तरागदिष्वग्या दिदेव ताधिष्ठानमवगम्यते। न च तदसत्यामनुपपतता क्ेशेन व्यारयातुमुचितम्। न च स्व. रूपोपयोगभेदज्ञानविरहिणो जीवस्येन्द्रियाधिष्ठातृत्वसम्भवः, सम्भवति तु देवतानामिन्दिया घार्षेण ज्ञानेन साक्षात्कुतवतीनां तत्स्वरूपभेदतदुपयोग भेदविज्ञानम्। त्म्ताताेव तास्तत्तत्करणाघिष्ठात्र्य इति युक्कं न तु जीवः । भवतु वा जीवोऽ्प्यधिछ्ठाता तथाप्यदोषः। अनेकेषामधिष्ठतृणामेकः परमेश्वरोऽस्ति नियन्तान्तर्यामी तद्शादू विभ्तपित्सवोपि न विप्रतिपत्तुमहन्ति। तथा चैकवाक्यतया न तत्कार्योत्पत्तिप्रश्यूहः। (७)न चैतावता देव- तानामत्र शरीरे भोक्तृत्वम्, न हि यन्ता रथमांघतिष्ठन्नपि तत्साध्यविजयादेर्भक्कापि तु स्वाम्येव। एवं देवता अधिष्ठात्रयोपि न भोक्व्यस्तासा ताबन्मात्रस्य श्रुतत्वात। भोका तु जीव एव। न च नरादिशरीरोचितं दुखबहुलमुपभोगं सुखमय्यो देवता अर्दा्ति। तस्मा- (१) सम एमिसतिभिरित्युक्तश्ुन्यत्यर्थः। समट््या सामान्यरूपण व्यष्टया विशेषरूपण, नव्विति। वि शेषमान्नपाणरूपण न। भुन्वाम्नानमिति भावः । तदाश्रयाः-आध्यात्मिकपाणान्वया:। प्लाबिमशकशरी रात्सूक्ष्मशरीरो पुत्तिकाख्यो जन्तुविशेष।। (२) अत्र करणानि चतनाधिष्ठितानि अचेतनत्वे सति वर्तमानत्वाद्वास्यादि् वद्तता ुर्वपाुमाना कारो दषटय्य:। (३) तत्र सि दसाधनाभि पायेणोत्तर्यतत ि ् न त ि । (४) अनुमानाबाध्यत्वामेवागमाबाध्यत्वसुत्सर्गस्य द्शयन्नाह नचेति। (५) जीवदेवतानामशिष्ठातृत्वसाम्यमभ्युपगम्य विरोध: प्रदर्शित अधुना विरोधा भावमेवाहापि चति । (६) आगमस्तावदुत् धर्गस्यापवादक:, न च.स औपचारिकः साभ्यासत्वांत इत्याह नानेति। () करणाधिष्ठातृत्वाहेवतानां भोग इति पूर्वपक्ष्युक्त निरस्यन्नाह नचतावतेति। यो यदषिष्ठात स तत्णाध्यफलभोक्त्ति न व्यात्ति: यन्तरि अनेकान्तादित्यर्थः।

३० सटिप्पणभामत्यां (अ०२

त्प्राणानामधिष्ठात्र्यो देवता इति सिद्धम् । शेषमतिरोहितार्थम् ॥ १४॥१५॥१६॥ त इन्द्रियाणि तह्यपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् । १७। भेदश्रुतेः॥१८॥ वैलक्षण्याच॥ १९॥ (१)मा भृत्प्राणो वृत्तिरिन्द्रियाण्येवास्य ज्येश्वस्य श्रष्ठस्य चप्राणस्य वृत्तयो भविष्यन्ति।

स्यान्याथ्यमनेकार्थत्वं न भविष्यति, वृत्तीनां वृत्तिमतस्तत्त्वान्तरत्वाभावाद्। तत्वान्तरत्वे र्वन्द्रियाणां प्राणशब्दस्यानेकार्थत्वं प्रसज्येत, इन्द्रियेषु लाक्षणिकत्वं वा। न च मुर्यस मभवे लक्षणा युक्त्ता, जघन्यखवात्। न च मेदेन व्यपदेशो मेदसाधन मेतरमाज्जायते प्राण' इत्यादि: मनसोपीन्द्रियेभ्योऽस्ति भदेन व्यपदेश इत्यनिन्द्रियत्वप्रसङ्गः। (३)स्मृतिवशाततु तस्येन्द्रियत्वे इन्द्रियाणामपि प्राणाद्वेदेन व्यपदिष्ठानामप्यस्ति प्राणस्वभावरवे हन्तास्यैब रू. पमसामे'ति श्रुतिः(४)। तस्मादुपपत्तेः श्रुतेश्ष प्राणस्यैव वृत्तय एकादशेन्द्रियाणि न तत्वा. तराणीति प्राप्तम्। एवं प्राप्त उच्यते-मुरुयात्प्राणात्तत्वान्तराणीन्द्रियाणि तत्रतत्र भदेन व्यपदेशात् सुत्यु प्राप्ताप्रापतत्वलक्षणविरुद्ध धर्मसंसर्श्रुतेः।अर्थक्रियामेदाब्ष वेहधाणं हिप्राणश्य करिया डथालोचनमनने बेन्द्रियाणा, न च तद्धावाभावानुविधानं तद्दात्ततामावहति, देहेन व्यमि चारात, प्राणादयो हि देहान्वयव्यतिरेकानुविधायिनो न च देहात्मानः । या Sपि च प्राणरू पतामिन्द्रियाणामभिदधाति श्रुतिः, तत्राीपि पौ्वीपर्यालोचनार्या भेद एव त्रतीयत इत्युक्त भा व्यकुता। तर्माद्वहुश्रुतिविरेोधात्पूर्वापरविरोधाच्च प्राणरूपताभिधानमिन्द्रियाणां प्राणायत तया भाकं गमयितव्यम्। मनससवन्द्रियत्वे मृतेरवगते क्वचिदिन्द्रियेभ्यो भदेनोपादार्ब गोबलीवदन्यायेन। अथ वेन्द्रियाणां वर्तमानमात्रविषयत्वान्मनसस्तु त्रैकाल्यगोचरत्वा्वेदे नाभिधानम्। न च प्राणे व्यपदेशभेदबाहुल्यं तथा नेतुं युक्तम्। प्राणरूपताश्षुतेश्व गतिर्द र्शिता तथा ज्येष्ठे प्राणशब्दस्य मुख्यत्वादिन्द्रियेषु ततस्तत्वान्तरेषु लाक्षणिकः प्राणशब्द इति युक्तम्। न च मुख्यत्वानुरोधेनावगतमेदयोरैक्यं युक्कत मा भूद्गक्गादीनां तीरादिभिरै क्यमिति। (६) अन्ये तु भेदशब्दाध्याहारभिया भेदश्रुतेश्वेतति पौनरुक्त्यभिया च तच्छ्दस् ा नन्तरोकपरामरशकरवादन्यथा वर्णयांचक्रुः। किमेकादशैव वागादय इन्द्रियाण्याहो प्राणपत

(१) इन्द्रियसच्वे तदधिष्ठातृचिन्ता, तान्येव तु न मुख्यपाणव्यतिरकेण सम्तीत्यभिप्रायेणाक्षिपति माभूदिति। (२) तस्मादेत एतेनाख्यायन्ते इतीत्यश्येत्यर्थः । (३) मनःषष्ठारनीन्द्रियाणीति स्मृतिषशादित्यर्थः। (४) प्राणसंवादे इन्द्रियाणामुक्तिश्षुतिः। (५) अर्थक्रियाभेदादिति। बाह्येन्द्रियाणमर्थालोचनं. मनसो मननमिति अर्थक्रियाभेदादित्यर्थ: । (६) माध्यकारव्याख्यानेSरुर्चि दर्शयन् व्याख्यातरमाहान्ये त्विति । न केवलमध्याहारसरपेक्षत्वाठ प्रतिज्ञाध्युक्तत्वं किन्तु पोनरुक्त्याद्धेत्वयुक्त त्वमपीत्याह भेदश्रुतेश्षेति।

पा०४ सू० २०-२१ ] संज्ञामूर्तिक्लृप्त्यधिकरणम्। ३१

अ्मिन्द्रियमिति वागादिवत्प्राणोपीन्द्रियमिति प्राप्तम्। एवं प्राप्त Sभिधीयते-इन्द्रियाणि वागादीनि अ्रष्ठात प्राणादन्यत्न। कुतः ? तेनेन्द्रिय- शब्देन तेषामेव वागादनिा व्यपदेशाद, न हिमुख्ये प्राण इन्द्रियशव्दो दृष्टवरः। इन्द्रलि ङ्कता तु व्युत्पत्तिमान्रनिमितं यथा गच्छतीति गौरिति, प्रवृत्तिनिमितं तु (२)देहाविष्ठानतके सति राद्यालोचनकरणत्वम्। इदं चाह्य देहाविष्वानत्वं यहेहानुप्रहोपघाताम्वां तदनुग्रहो. पघाती। तथा च नालोकस्येन्द्रियत्वप्रसङ्गः । तस्माद्रूढेवागादय एवेन्द्रियाणि न प्राण इति सिद्धम्। भाष्यकारीयं त्वधिकरण भेदश्रुतेरित्यादिषु सूत्रेषु नेयम् ॥१७॥॥८॥9॥ संज्ञामूर्तिक्लस्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात्॥२॥ सस्प्रक्ियायां "तत्तेज ऐक्षतेत्या"दिना सन्दर्भेण तेजोबन्ञानां सटर्ष्टि विधायोपदिश्यते- "सेयं देव तैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रावश्य नामरूपे व्याकरः वाणि तासा त्रिवृत त्रिवृत्मेकैकां करवाणीति। (३)अस्यार्थ :- पूर्वोंक्त बहुमवनमीक्षणप्र योअनमद्यापि सर्वथा न निष्पन्नमिति पुनरीक्षां कुतवती बहुमवनमेव प्रयोजनमुहदिश्य, कथ? हन्तेदानीमहमिमा यथोकारतेजआद्यास्तिस्रो देवता: (४)पूर्वसधवनुभुतेन सम्पति स्मरणस त्निधापितेन जीवेन प्राणधारणकत्रात्मनानुप्रविश्य बुध्धादिभूतमात्रायामादर्श इव मुखाबेम्ं तोय इव चन्द्रमसो बिम्बं छायामात्रतयानुप्रविश्य नाम च रप च ते व्याकरवाणि विस्पर्श करवाणीदमस्य नामेदं च रूपमिति। (५)तासां तिसटणां देवताना त्रिवृतं त्रिवृतं तेजोबना त्मना श्र्यात्मिकान्त्र्यार्मिकामेकैकां देवता करवाणीति। तत्र संशयः- कि जीवकर्तृकमिदं नामरूपण्याकरणमाहो परमेश्वरकर्तृकमिति : यदि जीवकर्तृकं तत आकाशो वे नामरूपयो निर्वहिते त्यादिश्रुतिविरोधादनव्यवसायः। अथ परमेश्वरकर्तृकं, ततो न विरोधः। (६)तत्र डित्थडवित्यांदनामकरणे च घटपटादिरूपकरणे च जीवकर्तृश्वदर्शनात्, इहापि त्रिशृत्करणे नामरूपकरणे चास्ति सम्भावना जीवस्य, तथा च य्यत्वादनन जीवेनेति व्याकरवाणीति प्रधानक्रियया सम्बध्यते, न त्वानन्तर्यादनुप्रवविश्येत्यनेन सम्बध्यते। प्रधानपदार्थसम्बन्धो हि साक्षात्सर्वेषा गुणभूतानां पदार्थानामोरसर्गिकस्तादथ्यात्तिषाम्। तस्य तु क्चित्साक्षादस म्भवात् परम्पराश्रयणं, साक्षात्सम्भवक्ष योग्यतया दर्शितः। ननु सेय देवतेतरमे्व तृतं श्रूयते, सत्यं, प्रयोजकतया तु तद्भविष्यति। यथा लोके चारेणाह परसैन्यमनुप्रविश्य (१) अंशये। नन्विन्द्रियशब्दश्चक्षुरादिषु रूढ: कथ प्राणबोधकः स्यादत आहेन्द्रस्येति। जीवत्व प्राप्तस्येत्यर्थः । (२ ) इन्द्रियत्वव्यक्षकमाह देहाधिष्ठानत्वे इति । अन्र देद्दश्दोड्वयबपरः । ( ३ ) विषयपदर्शकभाष्यमुदाह्ृत्य व्याचष्टे अस्यार्थ ा् इति । ् (४) नतु पलये पाणस्याभावात्क्थं तद्ारणनिमित्तो जीवशब्दस्तत्राह पूर्वसृष्टाविति। (५) तिवृत्कररणश्रुति व्याचष्टे तासामिति। (६) जीवस्य समुदरादिरूप न म न्रिर्मा ण यो ग्य तया अभावात् जवन्य्व्यण्ये् न्धामावे पूर्वपक्षासम्मवमाशंक्याह तत्रेति। सामान्यतो नामरूपनिर्माणसामर्थ्य जीवस्यावि घटत इत्यर्थः ।

३२ सटिप्पणभामत्यां [अ० २

सङ्कलयानीति। यदि पुनरस्य साक्षात्कर्तृभावो भवेदनेन जीवेनेत्यनर्थकंस्यात्। (१)नाह जी- वश्यान्यथाकरणभावा भवितुमहति। प्रयोजककर्तुस्तत्साक्षात्कर्ता करण भवति प्रधानकियो हेशेन प्रयोजकेन प्रयोज्यकर्तुव्यापनात्। तस्मादन्र जीवस्य क्तृत्वं नामरपव्याकरणेऽ्यत्र तु परमेश्वरस्येति विरोधादनथ्यवसाय इति प्राप्तम्। एवं प्राप्त उच्च्यते-परमेश्वरस्यैवेहापि नामरूपव्याकतृत्वमुपदिश्यते न तु जीवस्य, तक्ष्य प्रधानक्रियासंबन्धं प्रत्ययोग्यत्वात्। नन्वन्यत्र डित्थडबित्थादिनामकर्मणि(२) घटश- रावादिरूपकर्मण च कर्तृश्वदर्शनादिहापि योग्यता सम्भाव्यत इति चेतू। (३)न । गिरिनदी- समुद्रादिनिर्माणासामर्थ्येनार्थापत्यभावपरिच्छिनेन सम्भावनापबाधनात्। तर्मात् परमेश्वरस्यै वात्र साक्षात्कर्तृत्वमुपदिश्यते न जीवस्यानुप्रविश्येत्यनेन तु सन्निहितेनाश्य सम्बन्धो योग्य स्वात्। न चानर्थक्यं त्रिवृत्करणस्य, भोक्तृजीवार्थतया तदनुप्रवेशाभिघानस्यारथवश्वात। क्यादेतत्, अनुप्रविश्य व्याकरणवाणी ते समानकर्तृखवे कताः(४) स्मरणात्प्रवेशनकर्तुर्जीवस्यैव क्याकर्तृत्व मुपदिश्यतेऽन्यथा तु परमेश्वरस्य व्याकतृत्वे जीवस्य प्रवेषृत्वे भिन्नकर्तृकत्वेन करवः प्रयोगो व्याहन्येतेत्यत्राह-"न च जीवो नामे" ति। अतिरोहितार्थमन्यत् ॥२०॥ मांसादिभौंमं यथाशब्दमितरयोञ्च॥२१॥ अत्र भाष्यकृतोत्तरसूत्रशेषतया सूत्रमे तद्विषयोपदर्शनपरतया व्याख्यातं शङ्कानिरा करणार्थ त्वमप्यस्य शक्यं वक्तुम्, तथाहि-योन्नस्याणिष्ठो भागस्तन्मनस्तेजसस्तु योणिष्ठो भाग: स वागित्यत्र हि काणादानां सखयानां चाक्ति विप्रतिपत्ति: तत्र काणादा मनो नित्यमाचक्षते। सांख्याद्वाहंकारिके वाड्मनसे। (५)अन्नभागतावचनं स्वस्यान्नसम्बन्घलक्षणार्थम्। अन्नोप. योगे हि मनः स्वस्थं भवति। एवं वाचोऽपि पाटवेन तेजस्साम्यमभ्यूहनीयम् । तत्रेदमुप. तिष्टते-"मांसादीति"। (६)वाङ्मनस इंति वकतव्ये मांसदिभिधानं सिद्धिन सह साध्य इ्योपन्यासो दश्टन्तलामाय। यथा मांसादिमौमाधेवं वाड्मनसे आपे तेजसभौमे इत्यर्थः । एतदुक भवति। (७)न तावद्रह्मव्यतिरिकतमस्ति किचिंत्रित्यम्, ब्रह्मज्ञानेनसर्वज्ञानभ्तिज्ञा व्याघातात, बहुश्रुतिविरोधाच्च। नाप्याहंकारिकमहंकारस्य सांख्याभिमतस्य तश्वस्याप्रामा णिकत्वात्। तम्मादसति बाघके श्रुतिराज्सी नान्यथा कथचिश्नेतुसुचितेति कंचिद्दोषमिश्युक्ततं तदोषता दर्शयत्यत्राह पूर्वपक्षी-"यदि सर्वमवे"ुति॥२१॥

(१) ननु साक्षात्कर्तृदेवताकरणं जीवो भवतु तक्ष्ण इव वास्यादीत्याशंक्याह नहीति। जीवश्चेतनत्वा- एकर्तैव, यत्र च क्तरमतरं प्रति करणं तभ करणभृतस्य स्वतन्त्रकर्तृत्वमितरस्य तु प्रयोजककर्तृत्वं चारेण मङ्लयानत्यादौ तथा दर्शनादिति भाष:। (२) नामोत्पादने । (३) सामान्यतोऽक्गतर्योग्यव्वस्य विशेषे बाधकामावादपवादमाड नेति। अर्थापच्यमावति। कार्य- जनकत्वान्यथानुपपत्या करणसामर्थ्य सिदृध्यति जीवस्य तु सघुद्ादिजनकत्वादर्शनान्न तत्रार्थापात्तिः सम्भ- वत्यतः सामर्थ्याभावोषर्थांपत्त्यनुदयपरिच्छित्र इत्यर्थः। (४) व्त्वाप्रत्ययस्य। (५) योणिष्ठस्तनमन इत्युक्त्तमन्त्रस्य सक्ष्मभागान्मतावचनामित्यर्थः। (६) नतु तेजससूक्ष्मभागो वाक्, अन्सूक्ष्मभागो मन इत्यादिश्नतर्वङ्गनसयोस्त्वे व्े

(•) मनोनित्यत्ं दूषयति न तावदिति।

पा० १ सृ० १ ] तदनंतरप्रतिपत्यधिकरणम् । ३३

वैशेष्यान् तद्वादस्तद्वादः ॥। २२।। त्रिवुत्करणविशेषेऽपि यश्य च यत्र भूयसत्वं तेन तस्य व्यपदेश इस्यर्थः ॥ २२ ॥ इति श्रीम द्वाचस्पतिमिश्रविरचिते. श्रीमद्भगवत्पादशारीर कभाव्यवििभा्गे भामत्यां द्वितीयस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ समाप्तक्वायमध्यायः ॥ शुभम्॥

तदन्तरप्रतिपत्ता रंहति सम्परिष्बक्त: प्रश्ननिरु- पणाभ्याम्॥१॥ द्वितायतृतायाध्याययोहेतुहेतुमद्धावलक्षणं सम्बन्धं दर्शयन् सुखावबोधार्थमर्थसङ्कपमाह- "द्वितीयेऽध्याय" इति। (१)मृतिव्यायश्रुतिविरोधपरिहारेण हि अनध्यवसायलक्षणम प्रामाण्यं परिहतं, तथा च प्रामाण्ये निश्चलीककते तारतीयो विचारो भवत्यन्यथा तु निर्बाजतया न सिध्येदिति। (२)अवान्तरसङ्गति दर्शयितुं तत्र च जावव्यतिरिक्ानि तत्वानि जीवोपकर णानि चेत्युक्म्। अध्यायार्थसङ्कपमुक्त्वा पदार्थषङ्धेपमाह-"तत्र प्रथमे तावत्पाद" इति। तस्य प्रयेजनमाह-"वैराग्ये"ति। (३)पूर्वापरपरिशोधनाय भूमिकामारचयति- "जीवो मुख्यप्राणसचिव" इति। "करणोपादानवद् भूनोपादानस्याश्रुत त्था"दिति। अत्र च करणोपादानश्रुत्यैष मौतिकत्वारकारणानां भूतोपादानसिद्धेरिन्द्रि यो- पादानातिरिक्तभूतविवक्षयाधिकरणारम्भः । यदि भूतान्यादायागमिष्यत्तदा तदपि करणोपादा नवदेवाश्रोष्यत, न च श्रूयते, तर्मान्न भृतपरिष्वक्तो रंहत्यपि तु करणमात्रपरिध्वकः। (४) नह्यागमैकगम्येडर्ये तदभावः प्रमेयाभावं न परिच्छेत्तुम्हति। न च देहान्तरारम्भान्यथा नुपपत्या भूतपरिष्वक्तस्य रंहणकल्पनेति युक्तमित्याह-"सुलभाश्च सर्वत्र भूनमात्रा' इति। "ध्ुपर्जन्ये"ति। इह हि कार्यारम्भणमपनिहोत्रापूर्वपरिणामलक्षण श्रद्धदित्वेन पञ्चधा प्रविभज्य पश्चसु घुप्रमृतिषु अभनिषु होतव्यत्वेनोपापनमुत्तरमार्नप्रतिपत्तिसाधनं विवक्ष नयाह श्रुति :- 'असौ वाव लोको गौतमानिरित्यादि। (५)अत्र सायम्प्रातरिहोत्राहुती हुते पयआदिसाघने श्रद्धापूर्वमाहवनीयाभिसमिद्धूम चिरज्जारविस्फुलिङ्गभाविते कर्त्रादिकारक भाविते चान्तरिक्षं क्रमेणोत्क्राम्य दुलोकं प्रविशन्त्यौ सुक्ष्मभूते द्रवद्रव्यपयःप्रभृत्यप्सम्बन्धा। दप्वाउदवाच्ये श्रद्ाहेतुकत्वाचच श्रद्धाशब्दवाच्ये, तयोराहुत्योरधिकरणमाग्निरन्ये च समिद्धू मार्चिर ज्ञार विस्फुलिप्ा रूपकत्वेन निर्दिश्यन्त-(६) असौ बाव घुलोको गौतमान्नः'। यथाभि ( १) हतुहेतुमद्रावं विशदयति स्मृतीत्यादिना। समृतिन्यायश्नुतिमिः सह श्रुतीतां विराधपारेहारेणेत्यर्थ:। (२ ) पादसङ्गतिमू । (३) पूर्वपक्षात्तरपच शोधनाय । भूमिका - विषयः । (४) ननु भूतोपादानाश्रवणं तदभावबोधकं न भवेत्सत्यपि पमये ममाणानुदयसम्भवादत आह ने हीति। नानाप्रमाणगम्ये हि वस्तु्येकप्रमाणानुत्पत्तावपि पमाणानतरपवृत्तिशङ्गया वस्तुसद्गावशङ्का स्यान् पकृत इत्यर्थ: । (५) यदि घुलोकादिषु अननित्वसम्पादनं विधीयतेऽ कर्थ तद्यापः पुरुषवचस इति पश्ने आहुताव पशब्दः? कथं वोत्तरे श्रद्धां जुहोतीति श्रद्धाशब्द अत आहात्रेति। (६) पञ्चाग्निविद्याश्ुतिमुदाहृत्य व्याचष्टे असौ वाषेत्यादिना।

३४ सटिप्पणभामत्यां [अ०

होत्राधिकरणमाहवनीय एव श्रद्धाशब्दवाच्याभिहोत्राहुततिपरिणाम वस्थारुपाः सूक्ष्मा या आप: श्रद्धाभावितास्तदधिकरणं घुलोकः। अस्यादित्य एव समित्, तेन हीद्धोष्ी घुलोको दीप्यते Sतः समिन्घनात समित् तत्यादित्यस्य रश्मयो धुमा इन्धनादिवादित्याइश्मीना समुत्थानाद हरर्चिप्रकाश सामान्यादादित्य कार्यत्वाचच(१)। चन्द्रमा अक्कारोचिषः प्रशमेऽ्भिव्यक्ेः। नक्ष

देवा थजमानप्राणा अग्न्यादिकपा अधिदेवम्। श्रद्धा जुह्वाति श्रद्धा चोकता। पर्जन्यो वाब गौतमाग्निः पर्जन्यो नाम वृष्टष्युपकरणामिमानी देवताविशषस्तस्य वायुरेव समित् वायुना हि पर्जन्योग्निः समिध्यते पुरोवातादिप्रावल्ये वृष्टिदर्शनात्। अत्रं धुमः धूमकार्यत्वात् धुम- सादश्याच्च विद्युदचि: प्रकाशसामान्यात्। अशनिरङ्गाराः कठिन्याद्विघुत्संम्बन्घाच्च। (२)गर्जितं मेघानां विस्फुलित्ना: विप्रकीर्णतासामान्याद। तस्मिन्देवा यजमानप्राणा अगग्निरुपाः सोमं राजानं जुह्ृति तस्य सोमश्याहुतेवर्ष भवति। एतदुक भवति। श्रद्धारया आपो धुलो कमाहुतित्वेन प्रविश्य चन्द्राकारेण परिणताः सत्यो द्वितीये पर्याये पर्जन्याग्नौ हुता वृष्टित्वेन परिणमन्त इति। पृथिवी वाव गौतमाध्िस्तस्य पृथिव्याख्यस्यागनेः संवत्सर एव समेर्संवत्सरेण कालेन हि समिद्धा भूमिवाह्यीदीनष्पत्तय कल्पते। आकाशोधुमः पृथिव्यग्नेरुस्थित इवाकाशो दृश्यते रात्रिरचिः पृथिव्याः श्यामाया अनुरूपा शयामतया रात्रिरग्नेरिवानुरूपमचिर्दिशोज्गारा: (३) प्रगे रात्रिरपार्चिःशमने उपशान्तानां प्रसननाना (४) दिर्शा दर्शनात्। अवान्तरदिशो विस्फुः लिप्ा: क्षुद्रत्वसाम्यात्तस्मिश्नेतस्मित्षऔ श्रद्वासरोमपरिणामक्रमेणागता आपो वृष्टिरूपेण परिणता देवाजुह्वति तस्या आहुतेरनं ब्राहियवादि भवति। पुरुषो बाव गौतमाभिस्तस्य वागेव समि द्वाचा खल्वयं ताल्वाद्यष्टस्थानस्थितया वर्णपदवाक्याभिव्यक्तिक्रमेणार्थजातं प्रकाशयन् समिध्य ते। प्राणो धुम: धुमवनमुखाभ्निरगमाद् जिह्वार्निलोहित त्वसाम्याच्वक्षुरव्वाराः प्रभाश्रपत्वात्। श्रोत्रं वि.फुलिञा: (५)विप्रर्कीर्णतवातू। ता एवापः श्रद्धादिपरिणामक्रमेणागता: ब्रीह्य।दिरपैः परि० णताः सत्यः पुरुषे हुताहतासा परिणामी रेतः सम्भवति। योषा वाव गौतमाग्निस्तस्या उपस्थ एव समित तेन हि सा पुत्रादयुत्पादनाय समिध्यते यदुपमन्त्रयते सधुमः त्ीसम्भ वादुपमन्त्रणस्य(६), लोमानि वा धुमः योनिरर्चिलोहितत्वादू यदन्तः करोति मैथुनं तेडद्वारा अभिनन्दा: सुखलवा विस्फुलिक्ाः क्षुद्रत्वात्तस्मिन्नेतस्मित्रत्रव देवा रेतो जुहृति तस्या आहुते. रगर्भ: सम्भवति । एवं श्रद्धास्रोमवर्षान्नरेतो हवनक्रमेण योषाि प्राप्यापो गर्भारूया भवन्ति। तत्राप्पमवायित्वादापः पुरुषवचसो भवन्ति पश्चम्यामाहुताविति। यतः पश्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति ततमादद्विः परिवेषटितो जीवो रंहतीति गम्यते। एतदुकं भवति। श्र. द्वाशब्दवाच्या आप इत्यमे वक्ष्यति तारसा त्रिवृतकृततया तेजोज्ञाविनाभावेनाब्प्रहणेन तेजो.

(१) समिदूपादित्यकार्यत्वादहरर्ः, प्सिद्वस्थार्चिषः समित्कार्यत्वादित्यर्थ: । ( २) डाडुनया विस्फुलिङ्गा इति श्रुर्ति व्याचष्टे गर्जितमिति। ( ३) प्रभाते । (४) अनेन स्वरूपाभावरूपोपशमो निरस्तः। (५) शब्दश्रवणार्थमित्यर्थ:। (६) उपमंत्रणं सङ्केतः।

पा० १ सृ० १-५ ] तदनंतरप्रतिपत्यधिकरणम् । ३५

न्रयोरपि सङ्गह इत्येतपि वक्षते। (१)यदप्येताव भूनवेष्टि्य जीव्य रहग नाव गभ्यते तेजोवन्ञानां पश्चम्यामाहुतौ पुरुषवचत्त्वमात्रश्रवणात्, तथापीष्टादिकारिणां धुमादिना पितृयानेन यथा चन्द्रलोकप्राप्तिकथनपरयाSSकाशाच्चनद्रमसमेष सोमोराजेति श्रुर्या सह श्रद्धां जुहृति तस्य आहुतेः सोमो राजा सम्भवतीत्यस्याः श्रुतेः समानत्वादम्यते भूनपरिष्त को रंहतीति। (२) तथाहि-या एवापो हुता द्वितायस्यामाहुतौ सोमभावं गतास्ताभिरेष परि ब्व को आच इष् दिकारी चन्द्रभूयं गतश्चन्द्रलोकं प्राप्त इति। (३) ननु स्वतन्त्रा आपः श्रद्धादिक- मेण सोमभावमाप्नुवन्तु ताभिरपरिध्वक्त एव तु जीव: सेन्द्रियमात्रो गत्वा सोमभावमनुभवतु को दोष: ? अय दोष :- यतः श्रुतिसामान्यातिक्रम इति। एवं हि श्रुतिसामान्यं कल्पेत यदि येन रूपेण येन च क्रमेणा्पा सोमभावस्तेनैव जीवस्यपि सोमभवो भेत-अन्यथा तु न श्रुतिसामान्यं स्यात्। (४) तस्मात्परिष्य क्तापरिष्व क्रंहणविशये श्रुतिसामान्यानुरोधेन परिष्ठ करंहणं निक्चीयते। अतो दधिपयःप्रभृतयो द्रवभयरत्वादापो हुताः सूक्ष्मीभुता इश्दिकारिण माश्रिता नेन्धनेन विधिना देहे हुयमाने हुताः सश्य आहुतिमव्य इछादिकारिणा परिवेषय इवर्ग लोकं नयन्तीति। चोदयति-"नन्वन्या श्रुति"रिति। अयमर्थ :- एवं हि सूक्ष्म- देहपरिष्वक्तो रंहेद यद्यस्य स्थूलं शरीरं रंहतो न भवेत्, अस्ति त्वस्य वर्तमानस्थूलशररि

5्वको रंहतीति। परिहरति-"तन्रापी"ति। न तावत्परमात्मनः संसरणसम्भवः-तस्य नित्यशुद्धबुद्धमुक्तत्वभावत्वात्, किंतु जीवानाम्, परमाशमैव चोपाधिकलपतावच्छेदो जीव इत्याख्यायते, तस्य च देहेन्डियादेरूपाधे: प्रादेशिकत्वान तत्र सन्देहान्तरं गन्तुमहृति । तस्मा- त्सूक्ष्मदेहपरिष्वको रंहतिकर्मोपस्थापितः प्रतिपत्तव्यः । प्राप्तव्यो यो देहततद्विषयाया भाव नाया (६) उत्पादनाया दारधीभावमात्रं जलुकयोपमीयते। सखििया्न कलपनामायापिना करणाना"मिति। अहंकारिकत्वात्करणानामहंकारस्य च जगन्मण्डल्यापित्वात्करणाना. मपि व्यापितेत्यर्थः । बौद्धानां कल्पनामाह-"केवलस्यवात्मन" इति। आलयविज्ञान सन्तान आत्मा तस्य वृत्ति: षटप्रवृत्तिविज्ञानानि(७) पश्चेन्द्रियाणि तु चक्षुरादीनि अभिनवानि (१) अश्नतत्वादिति सूत्रार्थ पाप्तावसरत्वाद्र्शयति यद्यपीति। (२) श्रद्धा जुद्ृतीत्यत्रापामिष्टादिकारिभिरन्वयमुक्त्वा, एष सोमो राजेत्यत्र कर्तणा श्रद्धावाक्यावगता- भिरद्वि: परिष्वङ्गमाह तथाहीत्यादिना। (३) वाक्यद्वयस्थसोमरा जश्द््योरर्थर्र्मेदं शङ्कते नन्विति। श्रद्धावाक्ये आप एव सोमा ख्यशरार म

मिति शङ्कारथ। वमाप्तुयुः, एष सोमो राजत्यत्र तु अद्विरपरिष्यक्त एवेन्द्रियमन्त्रोपहितश्र्द्रलोकं गत्वा सोमशरीर सुंका

() ननु शब्दसाम्यमात्रस्य गमकत्वे बढावप्यग्निश्दपयोगात ज्वलनाभेद स्यादत आह तस्म- दितति। अपशब्दातपुरुषवचस इते पुरुषशब्दाच्च केवलभूतगमनस्य पुरुषाधिष्ठतगमनस्य् े ो मराजशब्दसाम्यं निर्णायकं भवेन्माणवकस्य तु ज्वलनाद्गेदनिश्रयान्राभेदमसङ्ग इत्यर्थः। (५) जलूकैव जलापुका, जेकाख्यकीटविशेषः । (६) तदथा तृणजलायुकेन्यादिश्रुता प्रतिपतव्यदेहवषयभावनादीर्घीभाव उपमीयत इति ध्याभे उक्तम, तत्र भाविदेहस्याननुभूतत्वात्स्मृतिहेतुभावनाया अनुपपत्तिरित्याशंक्य व्याचष उत्पादनाया इति। यथा जलू का तृणान्तरं प्राप्यैव तृण सुञ्चति तथा जीवोपि देशन्तरप्राप्त्यर्थ कर्म कृत्वा देहं त्यजतीति भाव:। (") शन्दादिज्ञानपञ्चकं सुखादिज्ञानं चेति षट् परवृत्तिविज्ञानानि अहमित्यालयविज्ञानसन्तानरूपा

३६ साटेप्पणभामरयां [अ० ३

जायन्ते। कणभुककल्पनामाह-"मन एव चे"ति। भोगस्थानं भोगायतनं शररिमभिनव- मिति यावत्। दिगम्बरकल्पनमाह-"जीव एवोत्प्लुत्ये"ति। आदिप्रहणेन ळोकाय- तिकानां कहपना संगृह्लाति, ते हि शरीरात्मवादिनो महमीमावमात्मन आहुन कस्यचिद्व- मनमिति॥१॥ चोदयति-'ननूदाहताभ्या"मिति। अत्र सुत्रेणोत्तरमाह- पयात्मकत्वात्तु भूयस्त्वात् ॥ २ ॥ (१)तेजसः कार्यमशितपीताहास्परिपाकः। अर्पा कार्य स्नेहस्वेदादि। पृथिव्याः कार्य गन्धादि। यस्तु गन्धस्वेदपाकप्राणावकाशदानदर्शनाहेह्स्य पाश्चभौतिकश्वं पश्यंस्तेजोषनना रमकत्षेन त्र्यात्मकत्वेन परितुष्यति। तं प्रत्याह-"पुनश्च त्रयात्मक" इति । बात पित्तश्लेम्मभित्त्र भिर्धांतुमिः शरीरधारणात्म कास्रधातुख्वात् ।(२)अतो न स देहो भूतान्तराणि प्रत्याख्याय कवलाभिरद्धिरारब्धुं शक्यते। अबूप्रहणनियमहतर्ह कस्मादित्यत आह-"तस्मा दुभूयस्त्वापेक्ष" इति। पथिवधातुवर्ज मतरनजआद्यपेक्षया कार्यस््य शरीरस्य लाहितादि- द्रव भूय दत्वात्तत्करणयोक्षोपादा नांनमित्तय र्द्रिव भूयहत्बादर्पा पुरुषव चस्त्वोक्तिर्न पुनर्भूतान्तरनि रासार्था॥२॥ प्राणगनेश्र ॥ ३।। प्राणानां जविहेहे साश्रयत्वमवगनं गच्छत जीवह्हे तनुविधायिन:प्राणा अपि गच्छ- गतीति दषम्, अतः षाट्कौशि महेहादुस्क्रामन्तः कर्मविदुःक्रमत्युस्क्रामान्त। स चैषामनु• विधेय: सुक्ष्मो देहो भूते न्द्रयमय हात गम्यते। (३)नहीन्द्रियमात्राश्रयत्वमेर्षा हुछ्ट यतस्त जमान्राश्रयाणां गतिरुपपद्येतेति ॥ ३॥ अग्न्यादिगतिश्रुतिरिति चेन्न भाक्तत्वात्॥ ४ ॥ श्रावितेपि स्पष्टे जावस्य प्राणैः सह गमनेऽ्न्यािगतिशड्का श्रुतिविरो घत्थापनार्था । (४)अत्र हि लोमकेशयोरोषधिवनस्पतिगमनं रष्टविरोधाङ्धाक तावदभ्युपेयम्, एवं च तन्म- तन्मध्यपतितर्षेन तेषामपि(५) श्रुतिविरोषाद्ध कृत्वमेवोचिमि। ्तिश्चकािृत्ति रुका।। ४ ॥ प्रथमे आरवणादिति चेन्न ता एव ह्यपपत्तेः॥५।

त्मनो वृत्ति: कार्यमित्यर्थः। (१) शरीरे भूतभयकार्योपल बैंध दर्शयति तेजम इति। (२) त्रिधातुकत्वे देडस्य पञ्चभूनात्मकत्वं कथमत आह अत इति। वातपित्तकफाऽन्वयाक्युतेज वारक्धत्थमवकाशदानादाकाशार्घत्वमपि शरीरे स्वीकार्यमित्यर्थः। नैयायिकैस्तु पाश्मातिकत्वं न स्वी- कियते तन्मतं वात्स्यायनादो द्ृष्टव्यम्। (३) नतु इन्द्रियाण्येव माणाश्रया भवन्तु, तभ्राह नहीति। तेषामवि परौपाधिगमनत्वेन ण ्नुप यादकत्वादित्यर्थः । (४) न भाककत्वादिति परिहारमा्यं व्याचषे अत्र हीति। (५) वागादिगमनानामपि।

पा० १ सू० ६-८] तदनन्तरप्रातपतत्यधिकरयम्। ३७

(१)ख्चम्यामाहुतावपा पुरुषव चस्तप्रकारे पृष्टे प्रथमायामाहुतौ अनर्वा श्रद्धाया होत. व्यताभिधानमसम्बद्धमनुपपत्रं च।न हि यथा पशवादिभ्यो हृदयाइयोऽवयवा अवदाय नि ककष्य हूयन्ते, एवं श्रद्धा बुद्धिप्रसादलक्षणा निष्कषदूं वा होतुं वा शक्यते। (२)न चाप्येव. मोरसर्गिकी कारणानुरूपता कार्यस्य युज्यते। तत्माद्वक्यायमप्सु श्रद्धाशन्दः प्रयुक्त इति। अत एव श्रुति "रापो हे"ति (पृ० ६८२ पं० ३)॥५॥ अश्रुतत्वादिति चेन्नेष्ठादिकारिणां प्रतीतेः ॥६ ॥ अस्याथे: पूर्वमेवोक्तः। अभिहोत्रे पट्सूक्त्ान्तिगतिप्रतिष्ठातृप्तिपुनरावृत्तिलोकप्रस्युत्था यिष्वभिसमिद्धूमार्चिर ङ्वारविस्फुलिङ्गेषु प्रश्ना: षट् तेषा यः समाहारः वण्गों सा षट्पश्नी(३), तस्या निरूपणं प्रतिवचनम् ॥ ६॥ सूत्रान्तरमवतारयितुं शङ्कते-"कथ पुन"रिति (पृ०६८३ पं०८)। सोमं राजान माप्यायस्वापक्षीयस्वेति एवमेतांस्तत्र भक्षयन्तीति। (४) क्रियासमभिहारेणाप्या यनापक्षया यथा सोमस्य तथा भक्षयन्ति, सोममयान् लोकानित्यथः। अत उत्तरं पठति- भाक्तं वा Sनात्मविश्वात्तथा हि दर्शयति ॥७॥ कर्मजनितफलोपभोगकर्ता ह्यधिकारी न पुनरुप भोग्यसतस्माच्चन्द्रसालोक्यसुपगतार्ना देवादिभक्ष्यत्वे स्वर्गकामो यजेतेति यागभावनायाः कत्रपेक्षितोपायतारूपविधिश्रुतिविरोघादन शब्दो भोकतृणामेव सर्ता देवोपजीवितामात्रेण भाक्तो गमयितव्यो न तु चर्वमनिगरवाभ्या मुख्य इति। अत्रैवार्ये श्रुत्यन्तरं सङ्गच्छत इत्याह-'तथा हि दर्शयति'श्रुतेरनारमवि दामनात्मवित्वादेव पशुवद्देवोपभोग्यर्ता न तु चर्वणीयतया। यथा हि बलीवर्दादवो भुनाना अपि स्वफलस्वामिनो हलादिवहनेनोपकुर्चाणा भोग्या, एवं परमतश्वमविद्वास इष्टादिकारिण इह दधिपयःपुरोडाशादिनाऽमुष्मिंक् कोके परिचारकतया देवानामुपभोग्या इति श्रुत्यर्थः। अथ वा 'अनात्मवित्त्वात्तथा हि दशयतीत्यस्यान्या व्यायया' (पृ० ६८४ पं० १५) आत्मवित् पश्चाग्निविद्यावित्, न आत्मवित् अनात्मविद्। यो हि पश्चाभिविर्द्या न वेद तं देवा भक्षयन्तीति निन्धते पञ्चाझेविदया स्तोतुं त्या एव प्रकृतत्वात्। तदनेनोपचारस्य प्रयोजनमुक्तम्। उपचारनिमित्तम नुपपत्तिमाह-"तथा हि दशयति श्रुतिर्भोक्तृत्वम्। "स सोमलोके विभूतिमनुभूये'ति। शेषमति (१) ता एवेत्यादिपरिहारसूत्रभागं व्याचषे पञ्चम्यामिति। (२) अपभिन्नाया श्रद्धाया: प्रथमाहुतित्वे परम्परया तज्ज्य देहस्या्बहुलत्व नस्यादि त्यह न चेति। उपचार मूलसम्बन्धमाह अत एवेति। (३) बद्पचनीति। अग्निहोषे षट्सु उक्रानत्यादितु ये प्रशनास्ते गनिधवमिद्धूमार्चिर ङ्गारर्विस्फुलिम्वेषु समस्तषु विषयेषु युज्बन्ते षिस्फुलिद्गार्दीनान्तत्राध्युपसंहर्तव्यत्वात्, बहुसाम्ये सत्यल्पवैषम्यस्याकिशित्क- रत्वात्पजन्याग्नेश्वाग्नि होथे स्वर्गातपृथिवी मध्यभिधानेनार्थसतिद्धे, अनतरक्ष ञ्ा्तविद्यार्या पृथिव्या

(४) एष सोम इति भाष्यस्थक्षति व्याचषटे क्रियेति। सोमस्येति ययेतति शेषः । एतांस्तत्र भज्षय तीति श्रुती पतान्शब्दने कर्मिणामभिधानं गृहीत्वा भाक्तत्वं भक्षणस्य सूत्रभाध्यकारा्यां वार्णितम्, स्वयन्तु सिद्धान्तानुसारेणाविरुद्धमर्थमाह सोममयानिति। ४ भा. वा. २.

३८ सटिप्पणमामत्यां [अ० ३

रोहितर्थम्॥७॥ कृतात्ययनुशयवान् दृष्टस्सृतिभ्यां यथेतमनेवं च ।। ८ ॥ "(१)यावतसंपातसुषित्वे"ति(पृ०६८५५०१२)। यावदुपबन्धात्, यर्तिक चेह करो त्थमिति च यातकिंचेह कर्म कृतं तस्यान्तं प्राप्येति श्रवणात्, (२) प्रावणस्य चैकप्रघट्टकेन सक्र. लकमाभिव्यअ्ञकत्वात्। न सत्वभिव्य किनिमित्तस्यसाधारण्येSभिव्यक्तिनियमो युक्तः। फल- दानाभिमुखीकरण चाभिव्यक्तिस्त मात्समस्तमेव कर्मफलसुपभोजितवत् हवफलविरोधि च कर्म। तस्माचछरुते रुपप त्तथ्व निरतुशयानामेव चरणादा(३)चारादव रोहो न कर्मण, आचारकर्मणी च श्रुतेः प्रपिद्धमेदे। यथाकारी यथाचारी तथा भवतीति। तथा च रमणीयचरणा: कपूयचरणा इत्याचार मेव योनिनिमित्तमुपदिशति न तु कर्म। (४)सता वा कर्मशीले द्वे अप्यविशेषेणानुशयस्तथापि यद्चप्ययमिष्टापूर्तकारी स्वयं निरनुशवो भुक्तभोगत्वात्तथापि पित्रादिगतानुशयवशात्तद्विपाकानू जाश्यायुर्भोगाख्यन्द्रलोकादवरुह्यानुभिध्यत। स्मर्यते अ्न्यस्य सुकत दुष्फृताभ्यामन्यस्य तत्स बन्धि नस्त:फळभागिता-'पतत्यर्द्धशरीरेण यस्य भार्या सु्रा पिबे'दित्यदि। तथा श्राद्धवै३वा

5 तव्यम्। तथा च निरनुशयानामेव भुक्तभोगानामवरोह इति प्राप्ते, उच्यते-येन कर्मकला पेन फलमुपभोजितं त्मिन्नतीतेऽपि सानुशया एव चन्द्रमण्डलादवरो हन्ति। कुतः ? दृष्ट स्मृतिभ्याम् । प्रश्यक्षृष्टा श्रुतिर्ईुष्शब्दवाचया। समृतिक्वोपन्यसता(५)। अथ ा६) दषश बदनोच्चाव चरूपो भोग उच्यते। अयममिसन्धि :- कपूयचरणा रमणोयचरणा इत्यवरोहतामेत द्विशेषणम्। न च सति मुख्यार्थसम्भवे सम्बन्धिमात्रेणोपचरितार्थत्वं न्याय्यम्। न चोपक्र. मविरोधाच्छत्यन्तरविरोधाच्च मुख्यार्थासम्भव इति साम्प्रतम्। दत्तफलेष्टापूर्तकर्मोपेक्षयाSफि यावत्पदस्य यत्किवेतिपदस्य चोपपततेः। नहि यावजीवमग्निहोत्रं जुहुयादिति यावजीव माहा- रविहारादिसमयेपि होमं विघते, नापि मध्याह्वादावपि तु सायम्प्रातःकालापेक्षया। (७)साय मपात: कालविधानसामथ्यात्कालस्य चानुपादेयतयानपस्यापि निमित्तानुप्रवेशाततत्रैवमिति चेतु। न, इहापि रमणीय चरणा इत्यादेर्मुख्यार्थत्वानुरोधात्तदुपपते:() तत्किमिदानीमुपसंहा

(१) कर्मसमवायिनीनामपां पञ्चम्याम हुतौ पुंपरिणामहेतुमाशित्याद्गि: परित्रेष्टितजीवगमनसुक्त, तक्र स्वगदवरोहतः कमव नास्ति कुतस्तत्समवायिन्य आपः कुतस्तरां पुंपरिखाम इत्याक्षेपसङ्गतिगर्म पूर्वप- क्षमाह यावदिति। अत एव च कर्मणामेंकभविकनयाद्विलयसम्भवे सम्यग्ज्ञानस्य नेष्कत्यं पूर्वपक्षे पयोजनम्। ( २ ) श्रुतिमुदाहृत्य युक्तितिमप्याह पायणस्य चेति। (३) नन्वसति कर्मणि निमित्तामवात्कथभवरोहणमत आह आचारादिति। (४) ननु यथाकारी यथाचारीत्युपक्रम्य साधुकारीत्युपसंहाराव करण।चरणयोरेकत्वमवम्यतत आद स्तां पेति। (९) वर्णा आश्रमा इत्याद्या भाष्ये इत्यर्थः। (६) दृष्टश्वारयं परतिपाणीत्यादिभाष्यं व्याचष्टेऽथवेति। { ७) यावजजीवमित्यत्रत्त्ययावत्पदस्य सायंपात कालावच्छिनजीवनविषयरवेस्ति प्रमाणमिति दृष्ठा ते विशेषमाशङते सायमिति। (८) तडुयप्रत्तेशित। याव्त्संपातमित्यादेः स्वर्गे तदफकेषपूर्तविषयत्वोपपत्तेरित्यर्थः।

पा०१ सू० ९-१५] कृतात्ययाधिकरणम्। ३९

शनुरोधेनापक्रमः संकोचयितव्यः। नेतयुच्यते। नह्य पावुरसंहाराननुरोधेप्यसंकुचद्शातेहारतु सहति। नहि यावन्तः सम्पाता यावता वा पुंरसा सम्पातास्ते सर्वे तत्रेशादिकरिण। भोगेन क्षयं नायन्ते, पुरुषान्तराश्रयाणां कर्माशयासरा तद्वोगेन क्षये्तिप्रसश्ञत, विरोपसुक्तना च कर्माशयानामसतां चन्द्रमण्डलोपभागेनाननयनातू। तथा च स्वयं सकवन्ती यावचलूनििरु पसंहारानुरोधप्राप्तमपि सक्कोचनमनुमन्यते। एतेन य्तिकवेह करोतीत्यपि व्यारूपातम्। अपि चेष्टापुर्तकारीह जन्मनि केवलं न तम्मात्रमकार्षीत, अपि तु गोदोहनेनायः प्रणयन् पशु कल मप्यपू्व समवैषी देवमहर्निश च वाङ्मन: शररचेष्टामि: पुण्पपुण्यमिहामु त्भ्ग्यं सम तबतो न मरत्यलोकादिभोग्यं चन्द्रलोके भोग्य भवितुमहति। न च स्वफलविरोधिनोनुशयस्य ऋते प्रायबतादातमज्ञानाहा Sदतफलह्य व््वंसः सम्भवति। तस्मात्तेनानु शयेनायमनुशयवानू परात्रतत इति श्लिटम्। न चकभविकः कर्माशय इत्यभे भाष्यकृद्वक्ष्यति अन्ये(१) तु सकलकर्मक्षये परावृतिशक्का निर्वाजेति मन्यमाना अन्ययाधिकरणं वर्णय चक्रुरित्याह "के चित्ताव दाहु'रिति। अनुशयोऽत्र दत्तफलस्य कर्मणः शेष उच्यते। तत्रे- दमिह विचार्यते-कि दत्तफलानामिष्ट पूर्तकर्मेणामवशेषादिहाव्तन्ते उत तान्युपभोगेव निरव- शेषं क्षपथित्वाऽनुपभुक्तर्कर्मवशादिदावर्तन्त इति। तत्रेषादीना भोगेन समुलकाषं कवितत्वाननि रनुशया एवानुमुक्तकर्मवशादावर्तन्त इति प्राप्त, उच्यते-"सानुशयाएशवर्तन्त"इति। कुतंः १ दृध्ानुसारात। (२)यथा भाण्डस्थे मधुनि सर्पिषि वा क्षालिते Sपि भाण्डलेरकं तच्छेषं मधु वा सर्पिरवा न क्षालयितुं शक्यमिति दृष्टमेवं तदनुष्ारादेतदृपि प्रतिपतव्यम्। न चाव शेष मात्रास्चन्द्मण्डले तिष्वा(३) पन्नपपे स्थातुं पारयति। यथा सेवो हा्तकाशय पदातिव्रातपरित्ृतो महाराजं सेवनान: कालबशाच्छतपदुकावशेषो न सितुमर्हतीति हछटं तन्मूला च (४) लौकिकी स्मृतिरिति द्टस्मृतिभाँ सानुशया एशवर्तन्त इति। तदेतद्दू षयति-"न चैतदिति" । एवकारे प्रयोक्तये इवकारो गुडजिहिकया प्रयुक्तः (५) शब्दैकगम्येर्थे न सामान्यतोदट्टानुमानावपर इत्यर्थेः। शेषमतिरोहितार्यम्। पूर्वपक्षहेतुमनुभावते "यदप्युक्तं प्रायण"मिति । (पृ० ६८८ पं० २ ) दूषयति-"तदप्यनुशयसन्भ्रावे"ति (पृ० ६८९ पं० २ )। रमणीयचरणाः कपूय चरणा इत्यादिकयानुशयप्रतिपाद्नपरया श्रुत्या विरुद्धमित्यथः। "अपे चे"त्यादि। हह जन्मनि हि पर्यायेण सुखदुःख भुज्यमाने दश्येते युगपचचे हेकप्रघट्टकेन। प्रायणेन सुख- दुःखफलानि कर्माणि व्यज्पेरन्। युगपदेव तत्फलानि भुज्येरन्। तस्मादुरभोगपयायदर्शनाद् बलीयसा दुरबलस्याभिभवः कलपनीयः। एवं विरुद्धजातिनिमितोप भोगफ हेव्वपि कर्मसु दट

(१) पूर्वदशिंताधिकरणपूर्वपक्षस्य तुच्छत्वाभिप्रायेण मतान्तरमाहान्ये स्विति। सकलेति। हेत्वभावे कार्यायोगात् कर्मरहितावरोह शङ्का नेव्यर्थः (२) अभ मते सौत्रवृष्ट शब्दार्थमाह यथेति। (१) स्थातुमिच्छन्, भुवि शेषफलोपभोग इत्यर्थः । (४) वुष्टन्यायमूला लौकिकी कालिदा सादिस्मृतिरित्यर्थ:। (५) यत्तु स्वर्गमुखं भुवि भोक्तव्यमिति, तत्राह शब्दैकगम्येऽर्थें इति। भाण्डस्नेहवत् सामान्यतोष्र- ष्टन हि कमशषोधनु मेतः, तस्य च भुवि भोग: कल्नितः तत्संर्ब स्वगोदशन यागबधना विरुष्यते मौममु-

४० सटिप्पणभामत्यां [अ० ३

व्यम्। न चाभिव्य कं च कर्म फलं न दत्ते इति च सम्भवति। फलोपजनाभिमुखुयं हि कर्म. णामभिध्यक्ः । अपि च प्रायणस्याभिव्यजकतवे स्वर्गनरकतियग्योनिगतानां जन्तूरनां ताहेमन् जम्मनि कर्मस्वनधिकाराज्ञापूर्वकर्मोपजन: पूर्वकृतश्य कर्माशयस्य प्रायणाभिव्यक्ततया फलोप- भोगेन प्रक्षयाभास्ति तेषा कर्माशय इति न ते संसरेयुः। न च मुच्येरन्नात्मज्ञानाभावादित्ि कष्ट बताविष्टा दशाम्। न च स्वसमवेतमेव प्रायणेनाभिव्यज्यतेऽपूर्व न परसमवेतं येना पित्रादिगतेन कर्मणा वर्तेरन्निति। शेष सुगमम् ॥८॥ चरणादिति चेन्नोपलक्षणार्थेति कार्ष्णाजिनि:॥९॥ अनेन निरतुशया एवा(१)वरोहन्तीति पूर्वपक्षबीजं निगूढमुद्धाव्य निरस्यति। यदफि अक्रोष: सर्वभृतेषु कर्मणा मनसा गिरा। अनुप्रद्दध् ज्ञानं च शालमेतद्विदुर्बुधा: ॥।

बिनिराचार्यो मेने। तथा च रमणीयचरणा: कपूय चरणा इत्यनेनानुशयोपलक्षणारिसिद्ध सा नुकयानामेवावरोहणमिति॥ ९॥ आनर्थक्यमिति चेन्न तदपेक्षत्वात् ॥ १० ॥ 'आचारहीनं न पुनन्ति वेदा' इति हि समृत्या वेदपदेन वेदार्थमुपलक्षयन्त्या वेदार्धानु ष्ठानशे षत्वमाचारस्योंकं न तु स्वतन्त्र आचार: फलस्य साधनं, तेन वेदार्थानुष्ठानोपकारक तया SSचारस्य नानर्थव्यं क्रतवर्थस्य। तदनेन समिदादिवदाचारस्य क्रत्वर्थत्वमुक्त, सम्प्रति (२)स्नानादिव त्पुरुषार्थतवे पुरुषसंस्कारतवेप्यदोष इत्या"पुरुषार्थत्वेप्याचारस्येति (५ृ०६९२प०८)। तदेवं चरणशब्देनाचारवाचिना सर्वानुशयो (३)लक्षिइ्युक्म् ।१ बादरिस्तु मुख्य एव चरणशब्दः कर्मणीत्याह- सुकृतदुष्कृते एवेति बादरिः॥ ११॥ ब्राह्मणपरित्राजकन्यायो (४) गोबलीवर्दन्वायः। शेषमतिरोहितार्थम्॥११॥ अनिष्ठादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ १२ ॥ संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोहौ तद्गतिदर्शनात् ॥१३।। रमरन्ति च ॥१४॥ अपि च सप्त ॥१५॥ (१) कर्मापूर्वरहिता एव। (२) यागादिवदाचारस्य न प्रधानकर्मतयो पुरुषार्थत्वमित्याह स्नामादिवदिति। यथा तीर्थस्नानादे: प्रकरणवाक्याभ्यां कत्वनुष्ठायिपुरुषधर्मत्वं तथाSSचारस्याव्याचारहीनमिति वाक्यात् बेदार्थानुष्ठातृपुरुषधर्म- न्वमित्यर्थः। ज्योतिष्टोमे तीर्थस्नानादे: पुरुषधर्मत्वं सिद्धान्तितंतत्रैव वृष्टम्यम्। ( ३ ) अजहल्लक्षणयत्यादि: (४) नतु भाष्योक्तो ब्राह्मणपरिताजकम्यायेन करणाचरणमेदनिर्देशोऽयुक्त: ब्राह्मणत्वस्य यावसिण्ड भावित्वेन जातित्वेऽपि परिव्राजकत्वस्य गाईस्थ्यादिष्वभावेन जातित्वाभावात् करणत्वचरणत्वयोक्जादृष्टत्वावा- न्तरजातित्वाद्वृष्ट तासंगमनाित्याशंक्याह गोवलीबहेति। परापरजातिविषयगोष लीवर्दन्यायेनुषृत्तव्यावृत्त- विषयत्वस्ाम्याद् ब्राह्मणपरित्राजकशब्द उपचरित इत्यथः।

पा०३ सू० १६-२३ ] साभाव्यापत्यधिकरणम् । ४१

तन्नापि च तद्यापारादविरोध:। १६। विद्याकर्मणोरिति तु प्रकृतत्वात् ।१७॥ न तृतीये तथोपलब्धेः ॥१८। स्मर्यंतेपि चलोके ॥ १९ ॥ दर्शनाच ॥ २० ॥ तृतीयशब्दावरोध: संशोकजस्थ ॥२१॥ 'ये चैके चास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्तीति' कौषीतकिनां समान्ना नाह हारम्भस्य च चन्द्रलोकगमनमन्तरेणानुपपत्तेः, पश्चम्यामाहुतावित्याहुति संखयानियमात्। तथाहि युसोमनृष्ट्य्यनरेतःपरिणामक्रमेण ता एवापो योषिदम हुताः पुरुषवचसो भवन्ततिय विशेषेण श्रुतम्। न चैतन्मनुष्याभिप्रायं, कपूयचरणा: श्वयोनिमित्यमनुष्यस्यापि श्रवणात्। गमनागमनाय च देवयानपितृयाणयोरेव मार्गयोराम्नानात् पथ्यन्तरस्याश्रुतेर्जायस्व त्रियस्वेति तृतीये स्थानमिति च स्थानत्वमात्रेणावगमात् पथिख्वेनाप्रतीतेः। चन्द्रलोकादवतीर्णानामपि च तास्थानत्वसम्भवादसम्पूरणेन प्रतिवचनोपपतेः । अनन्यमार्गतया च तद्धोगविरहिणामवि प्रमं गच्छन् वृक्षमुलान्युपसरपतातिवत् संयमनादिषु यमवश्यतायै चन्द्रलोकगमनोपपतेः। (१)न कतरेण च ने व्यस्यासम्पूरणप्रतिपादनपरतया मार्गदवयनिषेधपरत्वात् अनिष्ठादिका रिणामपि चन्द्रलोकगमने प्राप्ते, अभिघीयते-(२)सत्यं स्थानतयाऽवगतस्य न मार्गत्वं तथा- पि वेत्थ यथाऽपी लोको न सम्पूर्यत इत्यस्य प्रतिवचनावसरे मार्गदवयनिषेधपूर्व तृतीयं स्था- नमभिवदन् असम्पूरणाय तत्प्रतिपक्षमाचक्षीत। यदि पुनस्तेनैव मार्गेणागत्य जन्ममरणप्र- बन्धवरस्थानमध्यासीत नैतत्ततीयं स्थानं भवेत। नहीष्ादिकारिणश्चनद्रमण्डलादवमह्य रमणी. यां निन्दिता वा योनि प्रतिपद्यमानास्तृतीयं स्थानं प्रतिपद्यन्ते, तत्कस्य हेतोः? पितृयाणेन पथा डवरोहात। तद्यदि क्षुद्रजन्तवोप्यनेनैव पथाऽवरोहेयुः, नैतदे्षा जन्ममरणप्रबन्धवत् तृतीयं स्थानं भवेत्। ततोऽवगच्छामः, संयमनं सप्त च यातनाभूमीर्यमवशतया प्रतिपदमा ना अनिष्ठादिकारिणो न चन्द्रमण्डलादवरोहन्तीति। तस्मा ये वे के चे'ताष्ादिकारीवषयं न सर्वविषयम्, पच्चम्यामाहुताविति च (३)स्वार्थविधानपरं न पुतरपश्चम्याहुतिप्रतिषेधपरमपि, वाक्यमेदप्रसज्गात। संयमने त्वनुभूयेति सूत्रणावरोहापादानतया() संयमनस्योानाचनद्रम णडलापादाननिषेध आज्ञसः, तथा च सिद्धान्तसूत्रमेष। पूर्वपक्षसूत्रत्वे तु शङ्कान्तरा्यहारेण कथंचिद्मयितव्यम्। जीवजं जरायुजम्। संथोकजं संस्वेदजम् ॥ १२-२१॥ साभाव्यापत्तिरुपपत्तेः ॥२२॥

(१) पूर्व तृतीयस्थानशव्दस्य मार्गपरत्वाभावो वर्णितः, इदानीं न। कतरेण च नेव्यस्य तृतीयस्थान- सूचकत्वं निराकरोति न कतरेण चेति। (२) सिद्धान्तमाह सत्यमिति। वृतीयं स्थानमित्यन स्थानशब्दो यद्यपि शरीरे व्युत्पन्नत्वान्र मार्ग वाची तथापि मार्गमुपक्रम्य तृतीयतवेन निर्दिश्यमानस्य स्वार्थस्य मार्गत्व गमयत्यवान्तरसखयानिवशस्य साजाव्यापेक्षत्वादिति सिद्धान्त्यभिभायः। (३) यदुक्तमादुतावान इत्या हुतिसंख्यानिय मात्सर्वेवां स्वर्गगमनमिति तत्राइ स्वार्थेति। (४) भास्करमतं इषयत्राहावरोहापादानतयेति ।

४२ सटिप्पणभामत्यां (अ० ३

यधयपि यथतमाकाशमाकाश्ाव्वायुमित्यतो न तादात्म्यं सफुटमयगम्यते, तथापि (१)वा युभूत्वेश्यादेः वफुटतरतादातम्यावगमाद् यथेतमाकाशमित्येतदपि तादात्म्य एवाबतिष्ठते। न चान्यस्यान्यभावानुपपत्तिः। मनुष्यशरीरस्य नन्दिदेश्वरस्य देवदेहरूपपरिणामस्मरणाहेव- देहश्य च नहुषस्य तिर्यकत्वस्मरणात्। तरमान्मुरूयार्थपरित्यागेन न गौणी वृत्तिराश्रयणीया। (२) गौप्यां च वृत्ती लक्षणाशन्दः प्रयुक्तो गुणे लक्षणाया: सम्भवातू। यथाहु :- लक्ष्य माणगुणैयोंगाद्तरत्तेरिष्ठा तु गाणता। इति । एवं प्राप्ते ब्रूम :- "साभाव्यापत्ति"। समानो भावो रूप येषां ते सभावास्तेषा भाव: साभाव्यं सारूप्यं सादश्यमिति यावत्। कुतः? उपपस्तेः। एतदेव व्यतिरेकमुखेन व्याचष्टे "नह्यन्यरयान्यभाव उपपद्यते" (पृ० ६९९पं० १२)। युक्ततमेतद्यदेव शरीरम जगरभावेन परिणमते देवदेहसमयेऽजगरशरीरस्याभावाद। र दितु देवाजगरशरीरे समसमये रयातां न देवशरीरमजगरशरीरं शिहिपिशतेनापि कियते। नहि दधिपयसरी समसमये परत्परात्मनी शक्ये सम्पादयितुं, तथेहापि सूक्ष्मशरीराकाशयोर्युगपद्भावाल्ञ परस्परात्मत्वं भवितुमहेति। एवं वाथ्यादिध्वपि योज्यं, तथा च तद्धावस्तत्सादृश्येनौपचारिको व्याख्येयः। नन्वाकाशमा बेन संयोगमात्रं लक्ष्यता कि सादश्येनेत्यत आह-"विभुत्वाच्चाकाशेने"ति॥२२॥ नातिचिरेण विशेषात् ॥ २३॥ दुर्निष्प्रपतरमिति दुःखेन निसवरणं ब्रूते न तु विलम्बेनेति मन्यते पूर्वपक्षी। विना स्थू० लक्षरीरं न सूक्ष्मशरीरे दुःखमागीति दुर्निष्प्रपतरं विलम्बं लक्षयतीति राद्धान्तः ॥२३ ॥ अन्याधिष्ठिते पुर्ववदमिलापात्॥२४॥ अशुद्धमिति चेन्न शब्दात् ॥ २५। आकाशसाकप्यं वायुधुमादिसम्पर्कोडनुशयिनामुक्त इहेदानी ब्रीहियवा ओषधिवनरप- तयर्तिलमाषा इति जायन्त इति श्रूयते। तन् संशयः-किमनुशयिना भोगाविष्ठानं व्राहियवा दय: स्थावरा भवन्त्याहो स्वित् क्षेत्रज्ञान्तराधिष्ठितेष्वेषु संसर्गमात्रमनुभवन्तीति। तत्र 'म० नुध्यो जायते, देवो जायत' इत्याद। प्रयोगे जने: शरीरपरिभ्रहे प्रसिद्वत्वादत्राप ब्रह्यादिशरी रपरिग्रह एव जनेमुख्यार्थ इति ब्रह्यादिशरीरा एवानुशयिन इति युक्त्म्। (३)न च रमणी. यचरणा: कपूयचरणा इतिवत् कर्मविशेषासङ्कीतनात्तदभावे व्रह्यादीनां शरीरभावाभावाद क्षे त्रज्ञन्त राधिष्वितानामेव तत््र्मामत स्प्म्इषािणमिषािकर्मसङ्कीर्तना (१; दायुमिति कर्मत्वेन निर्दिष्टस्य षायुर्भूत्वेति तादात्म्यवत्वेन परामशंकवाक्यशषान्निर्णयेन पूर्वप- क्षमाह वायुर्भूत्वेत्यादेरिति। (२) ननु एवं हीत्यादिभाष्यमयुक्त्तम् अतेर्हि साद्श्यालम्बनत्वे माणवके इव वह्निश्रुते गोणता स्यान्र लक्षुणत्या शङ्कयाह गौण्यामिति। गाण्यामपि गुणलक्षणा वर्तते लक्षणार्या त्वेयसम्बन््प्रवर्तमानाय सम्बन्धिव स्त्वप्तरपरत्यम् न सम्बन्धपरत्वम्,गणा्र्मानाुग्या वृत्त गुणपरत्वं नसुणविश ष्ट्वस्तुपरतेति विवक:। (३) प्रकरणेत्र यन्मुख्यं जनम तत्क र्मर् साध्य श्ंतं यथा मर् इन् अ ु्यक -

शर्रीरत्वाभावात।

पा०१ सू० २४-२७ ] अन्याधिष्ठिताधिकरणम् । ४३

दिष्ाईश (१) हिसादोषद्षितरवैन सावयफसतया चन्द्रलोय भोगाननतरं सथावरशरीरभोग्यदुः रुफलाव्या्युपपतेः। न च 'न हिंस्यासवा भूतानी'ति सामान्यशासत्रस्यार्मषोमयिशुहिं साविषय विशेषशात्रेण बाधनें, सामान्यशास्त्रस्य (हसा)सामान्यद्वारेण विशेषोपसर्पण बिल बेनेति साक्षाद्विये षष्पृशः शाखरात् शीघ्रतरप्रवृत्ताद्दुबल्लतवादति साम्परतम्। नहि बकवदि त्येव दुर्बलं बाधते, किन्तु सति विरोधे। न चहास्ति विरोधो, भिन्नगोबरचारिखास्। 'अ० अषोमीयं पशुमालमेते'ति हि वतुप्रकरणे समान्नातं क्रवर्थतामस्य गमयति, न त्वपनयति निषेधापादितामश्य पुरुष प्रत्यम्थहेदु्ता, तेनारतु निषेधादश्य पुरुषं प्श्यनर्थहेतुता विभेष कत्वर्थता को विरोधः। यथाहुः(२)- यो नाम कतुमध्यस्थ: कलश्ादीनि मक्षयेद्। न कतोस्तत्र वैगुण्यं यथा चोदितिद्धितः ॥ इति। सर माउजनेमुंख्य र्थतवाद् ब्रह्यादिशरीरा अनुशयिनो जायन्त इति प्राप्ते, अमधीयते-भ- वेदेतदेवं यदि रमणीयचरणा: कपूयचरणा इतिव्द्रहादिष्वट शयवर्ता ्धर्मविशेषः कार्त्येत, न चतदरित। न चेष्टादे: कर्मणः स्थायरशरीरोपभोग्यदुःखफलप्रसवहेतुभावः सम्भवतति, तश्य धर्मतवेन सुखैकहेतुत्वात्। न च त्दूताया: पञ्चुहिंसाया न हिंस्यादिति निषेधाव करत्व थाया अपि दुःखफलत्वसम्भवः, पुरुषार्थाया एव न हिंस्यादिति प्रतिषेधात्। तथाहि(३)- न हिंत्यादिति निषेधस्य निषेध्याधीननिरूपणतया यदर्थ निषेष्यं तदर्थ एव निषेधो विज्ञा यते। न चतत् 'नानृतं वदेन तौ पशौ करोती' तिवद् कश्यचित्प्रकरणे समान्नातं येनामृतबदन वदश्य निषेधस्य क्रतवर्थत्वे निषेधोपि कत्वर्थः ह्यात्। पशी निषिद्धयोराज्यभागयो: क्रतवर्थ खेन निषेधस्यापि कत्वर्थतवं भवेत। (४)एवं हि सत्याज्यभागरहितरप्यज्ञान्तरैराज्यभाग- साध्य: क्रतूपकारो विज्ञायते। (५)तस्मादनारभ्याघीतेन न हिंस्यादित्यनेनाभहितस्य विथ्यु पहितस्य पुरुषव्यापारस्य (६) विधिविभक्तिविरोधाद्दुःखात्मकप्रकृत्यर्थहिंसा कर्मभाव्यत्वपरि (१) नन्विष्टकर्मणो विितत्वात्कर्थं पुण्यस्य स्थावरशरीरपातिहेतुत्वमत आहेषदेक्षेति। विद्वितत्वेपि तज्ञतपशु हि सोच्छिष्ट सो मम चादोनषि दवत्वाद्दुःखहे तुतेत्यर्थः। सामान्यशासस्य दोर्बल्ये हेतुरसतामान्यद्वरेणेति विशेषशास्त्रमाबल्ये हेतुः साक्षादिति। (१) ननूकरीत्या विषयभेदाद्विधिनिषेधयोरविरोधश्चेत्तदा करतुमध्येा निषिद्ध हि सा नु ठाना ा ककुु्यं क्यादित्याशङ्कायामाह यथाहुरिति। निषेधानां पुरुषार्थत्वात्तदतिक्रमे पुरुषस्यैव प्रत्यवायो न कतोवेगुण्यम्, यथाविहितस्य तस्ष्य सिद्धेः, नहि क्रतुशेष: प्तिषेधो यतस्तदतिलहनात्कतुवेगुण्यं स्यादिति भःवः पूर्वपक्षि- णो भट्टस्यात्र बोध्यः। (३) क्रत्वर्थो हि प्रतिषेधः कत्वर्थी हिसी प्रतिषेषेत, तभ्र यद्यं न हिंस्यादिति निषेध: करत्वर्थों हि- सा प्रतिषधत तह्यैव क्रत्वर्थः स्यात्तच नास्तीति वदिष्यत्निषेध्यनिषेधयोरेकार्थतामाह तथाहीति। यो हि यदर्थ प्रवृत्तो यस्मादविषयान्नि्रिवार्यते तत्निषेधोपि तदर्थ इत्यर्थः। (४) नन्वाज्यभागौ क्रत्वर्थो भवेता निषेधस्त्वभावार्थः कथ क्रत्वर्थ: स्यादत आह एवमिति। विज्ञाय- यत इति न केवलनिषेधादिति शेष:, अध व पशुप्रकरण एवैतद्ाक्यमिति कृत्वःSपतिषेधत्वमिति गूढार्थः। (५) तु मा भूत प्रकरण नाम्नानात् हिस्यादिति निषेधस्य क्र्वर्थना पुरुषार्थत्वं तु कथं स्यादित्या- शङ्थ तत्र पुरुषार्थप्तीतिमुपादयति तसष्मादिति। (६) धात्वर्थमाव्यत्वेऽर्थविरोधमभिधाय शब्दविरोधमप्याह विधिविभक्कीति। दिंसैव कर्म क्रिया त ड्राव्यत्वपरित्यागेनेत्यर्थः।

४४ सटिप्पणभामत्यां [अ०३

र्यागेन पुरुषार्थ एव भाव्योऽवतिष्ठते। (१)आखयातानमिहितस्यापि पुरुषस्य कर्तृव्यापाराभि- धानद्वारेणोपस्थापितत्वात केवलं तस्य रागतः प्राप्तत्वात्तदनुवादेन नवर्थ विघिरपसंक्रामति, तेन पुरुषार्थो निषेध्य इति तदधीननिरूपणो निषेधोपि पुरुषार्थो भवति। तथा चायमर्थः सम्पद्यते-यहपुरुषार्थ हनन तल् कुर्यादिति। (२)कत्वर्थस्यापि च निषेधे हिंसाया: कतूपका- रकत्वमपि कल्प्यते। न च दष्टे पुरुषोपकारकत्वे प्रत्यर्थिनि सति तर्कल्पनारपदमू। न च रवा- तन्तरयपारतन्रये असति संयोगपरूथकरवे खादिरतादिवदेकत्र सम्भवतः। (३) तस्मातपुरुषार्थप्रति वेधो न क्रत्वर्थत्वमप्यास्कंदतीति शुद्धसुखफलत्वमेवेष्टादीनां न स्थावरशरीरोपभो ग्यदुःखफ लत्ष्मपाति, आकाशादिष्विव कर्मव्यापारमन्तरेणामिलापात्। अनुशयिना त्रध्यादिसयोगमात्रं न तु देहत्वमिति। अयमेवार्थ उत्सर्गापवादकयनेनोपलक्षितः । अपि च मुख्यनुशायिनां व्रह्मिादिजन्मनीति(पृ०७०२ प०२)वह्यादिभावमापन्नाः खल्वनुशयिनः पुरुषेरुपमुक्ता रेतःसिग्भावमनुभवन्तीति श्रूथते। तदेतद्रीह्यादिदेहतवेऽनुशयिना नोपपद्यते। ब्रमादिदेहतवे हि व्राह्यादिषु लूनेध्ववहन्तिना (४)फलीकृतेषु च ब्रह्यदिदेहविनाशादनुशयिनः प्रसवेयुरिति कथमनुशयिनां रेतःसिग्भावः, संसर्गमात्रे तु संवर्गिषु ब्रीह्यादिषु नष्टेष्वपि न संसर्गिणोऽनुश- यिनः प्रस्वेयुरिति रेतःसिग्भाव उपपद्यते। शेषमुक्तम्॥२४॥२५॥ रेतःसिग्योगोऽथ॥ २६ ।। सदो जातो हि बालो न रेतःसिग्भवत्यपि तु चिरजातः प्रौढयौवनस्तसमादपि ससर्ग मात्रमिति गम्यते ॥२६ ॥ तरिकमिदानी सर्वत्रैवानुशयिनां संसरगमात्रं, तथा च रमणीयचरणा इत्यादिषु तथामाव आपवेतेति, नेत्याह- योने: शरीरम् ॥ २७ ॥ सुगमम् ॥ २७ ॥ इवि श्रीमद्वाचस्पतिमिश्रविरचिते श्रीमद्भगवस्पादश।रीरकभाव्यविभागे भामत्यां तृतीयस्याध्यायस्य प्रथम: पादः ॥

सन्ध्ये सृष्टिराह हि॥ १॥ निर्मातारं चैके पुत्रादयश्च॥२॥ इदानी तु तत्यैव(५) जीवस्यावस्थाभेद: स्वयंज्योतिष्टसिद्ध्यर्थ प्रपञच्यते-(६)कि प्रबो (१) पुरुषपतीतिमुपपादयति आख्यातेति। (२) नतु हिस्यादिति ऋतुपुरुषार्थसाधारणी हिसाऽनूय निषिध्यतां, तथा चोभयार्थत्व निषेधस्य वा- वयेनावगम्यतामित्याशङ्चाह क्रत्वर्थस्यापि चति। हिसानिषेधस्य रागतः मपहिंसाविषयतया चरितार्थेऽ धिकारा ्तरानुपविष्टक्रतुशेष हिंसानुवादतन्निषेधविषयत्वकल्पनायां गौरवं स्यादित्यर्थः। (३) एवमुक्त विधिनिषेधयोविषय मेदमुपसंहरति तस्मादिति। (४) कण्डितेषु। (५) आद्याधिकरणस्य तात्पर्यमाह तस्यैवेति।पूर्वपादे यस्य जामदवस्थायामिहपरलोकपरक्चार क्क इतस्यैवत्यर्थः । (६) रथादिसर्गान्नानाद्रथाद्यभावकथनाच सन्देहमाह किमित्यादिना।

पा० २ सृ० १-३ ] सन्ध्याधिकरणम् । ४५

घ इव स्वप्ेऽपि पारमार्थिकी सृष्टिराहोस्विन्मायामयी"ति(पृ०७०५प०११)। (१)यद्यपिश्र ह्माण ्य ्यानि र्ा्ा््ो्यो सर्ग्योर्मयामयवं तथापि यथा जाप्तसृष्टिरमह्मार्मभाव स्ाक्षाकाराप्रागनुर्ते,्म साक्षकाराततु निवतते, एवं कि शवम सृष्टिशहोस्वित प्रतिदिनमेव निवरतत इति विमर्शार्थः। "दयो" रिहलोकपरलोकस्थानयोः। सन्धौ भवं सन्ध्यम्। ऐहलौकिकचक्षुरायव्यापारद्रूपादिसाक्षारकारोपजननादनहलौकिक पार लौकिकेन्द्रियादिव्यापारस्य च भविष्यतो Sप्रश्युत्पन्नरवेन न पारलकिकम्। न च न रपादिसा क्षार्कारोऽस्ति स्वप्नदशस्तर्मादुभयोलोंकयोरस्यान्तरालशमिति (२)ब्रह्मात्मभावसाक्षातकाराप्राक तथ्यरुपैव सृष्टिर्भवितुमहति। अयमभिसन्धि:(३)-इ हि सर्वाण्येव मिथ्याज्ञानान्युदाहरण तेषा सत्यत्वं प्रतिज्ञायते। प्रकृतोपयोगितया तु रतप्रज्ञानमुदाहृतम्। ज्ञानं यमर्थमवबोधयति स तर्थवेति युक्तम्, तथाभावस्य ज्ञानारोहाव। अतथाश्वस्य स्वप्रतीयमानस्य तथाभावप्रमे यविरोधेन कल्पनानासपदत्वात्। धाधकप्रत्ययादतथात्वमिति चेतू, न, तस्थ बाघकत्वासिद्वः, (४) समानगोचरे हि विरुद्धार्थोपसंहारिणा ज्ञाने विरुद्ष्यते, बलवदबलवत्वानिक्याच बाध्यबा. धकभावं प्रतिपद्येते। न चेह समानविषयत्वं, कालभेदेन व्यवस्थोपपततेः। यथाहि क्षीरं हुष कालान्तरे दधि भवति, एवं रजत हछ कालान्तरे शुक्तिभवे, नानरपं वा तद्स्तु । तदस्य तीआातपक्कान्तिसहितं चक्षुः स तस्य रजतरूपता गृह्गाति, यस्य तु केवलमालोकमात्रोपकूर्ते, स तश्यैव शुक्तिरूपतां गृहाति। एवमुत्पळमपि नालिलोहितं दिवा सौरीभिर्भाभिरमिध्यक्तं नीलतया गृहाते। प्रदीपाभिध्यकं तु नकं लोहिततया। एवमसर्त्यां निद्ायाँ सतोऽपि रथादीन् न गृहाति निद्राणस्तु गृह्णातीति सामभभेदाढा कालमेदाद्वा विरोधाभावः नापि पूर्वोत्तरयो- बेलवदबलवश्वनिर्णयः । द्योरपि स्वगोचरचारितया समानतवेन विनिगमनाहेतोरभावातू। (५) तस्मादप्यवश्यमविरोधो व्यवस्थापनीयः। तत्सिद्धमेतत्-विवादास्पदं प्रत्ययाः सम्यश्वः प्रत्ययत्वाज्चाश्रतशतम्भादिप्रत्ययवदिति। इममर्थ श्रुतिरपि दर्शयति-'अथ रथान् रथयो पानू(६) पथ: सृजते'ति। न च "तत्र रथो न रथयोगो न पन्थानो भवन्ती"ति विरोधादु पचरिताया सृजत इति श्रुतिर्व्याख्येया। सृजत इति हि श्रुतेः, बहुश्रुतिसम्वादारप्रमाणान्तर संवादाच्च। बलीयस्तवेन तदनुगुणतया न सत्र रथा इत्यस्या भाकत्वन व्याख्यानात। जाभ दवस्थादर्शनयोग्या न सन्ति न तु रथा न सन्तीति। अत एव कर्तृश्रुतिः वाखान्तरश्रुति- रुदाहता। (७) प्राज्कर्तृकत्वाच्चास्य पारमार्थिकत्वं वियदादिसगवत्। नच जोबकर्तृकत्वान्न

(१) विकारमानस्य मिथ्यात्वान् पूर्वपक्षिणो दृष्टानतससिद्धिरित्याशङ्याह यद्यपीति। स्वनस्य व्याबडा- शिकत्वमेव चिन्त्यत इत्यभिपायः। (१) नतु सनये सथाने तथ्यरूपव सृष्टिरिति भाष्यमयुक्तमारम्भणाधिकरणादौ सर्वकार्यमिथ्यात्थदर्श- न्दत आह ब्रह्यात्मभावसाक्षात्कारात्मागिति। (३) पुर्वपक्षिण इत्यर्थः । (४) बाधकत्वास्तिद्धिमुपपादायेतुं पराभिमतबाधकस्वरूपमनुवदतति समानेति । (५) तञ्नेदं रजतादिनेदं रजतादिज्ञानानां च विरोधाभावमाह तस्मादित्यम्तप्रन्थेन। अपिना भागुक्क विरोधाभावसमुच्चयः। ( ६ ) अश्वादयः । () प्रमाणानतरमाह प्राज्ञेति।स्वन्रमृष्टिः परमार्थिकी प्राज्ञकर्तृकत्वाद्वियदादिसर्गवत् इत्यनुमानपरयो- गः । हेत्वसिद्धिमाशङ्कयाह नचेति।

४६ सटिप्पणभामत्यां [म०

प्राज्ञकर्तृकर्वमिति साम्प्रतम्। अन्यन्न धर्मादन्यत्राधर्मादिति प्राज्ञत्येव प्रकृतत्वाज्जीवकर्तृ क त्वेपि च प्राज्ञादभेदेन जीवस्य प्राज्ृतवात। अपि च जापत्प्रत्ययसंवाद्वन्तोऽपि स्वप्नप्रत्ययाः के चिद्दृश्यन्ते(१)। तदथा-स्वप्ने शुकाम्बरधरः शुक्कमाल्यानुलेपनो ब्राह्मणायनः प्रियत्रतं प्रत्याह-प्रियम्रत । पथमे हनि प्रातरेबोर्वराप्रायभूमिदानेन नरपतिरत्वां मानयिष्यतीति। स च जागतथा SSरमनेो मानमनुभूय स्वप्नपत्ययं सत्यमभिमन्यते। तहमातसंध्ये पारमा र्थिकी सृषिः ॥१॥२॥ इति प्राप्ते उच्यते- मायामात्रं तु कार्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् ॥ ३ ॥ इदमत्राकृतम्-(२)न तावाक्षीरस्येव दधि रजतस्य परिणामः शुकिः सम्भवति, नहि जाश्वीश्वरगृहे चिरस्थितान्यपि रजतभाजनानि शुक्तिभावमनुभवन्ति हश्यन्ते। न चेतरस्य रजतानुभवसमये डन्यो Sनाकुलेन्द्रियो न तक्य शुकक्तिभावमनुभवति प्रत्येति च (३)। न चोभयरूपं वस्तु, सामप्रीमेदात्तु कदाचिदस्य तोयभावोनुभूयते कदाचिन्मरीचितेति सांप्रतम्। पारमार्थिके ह्यस्य तोयभावे तत्साध्यामुदन्योपशमलक्षणार्थक्रियां कुर्यान्मरीचिसा्यामपि रूप- प्रकाशलक्षणाम्। न मर्शचिमिः कश्यचित्तृष्णजा उदन्योपशाम्यति। न च तोयमेव द्विवि ध मुदन्योपशमनमतदुपशमनमिति युक्तम्। तदर्थक्रियाकारित्वव्याप्तं तोयवं मात्रयापि ताम कुवंत्तोयमेव न स्यात्। अपि च तोयप्रश्ययसमीचीनत्वायास्य द्वैविध्यमभ्युपेयते तच्चाभ्युप• गमेपि न सेद्धुमर्हति। तथाह्यसमर्थविधापाति तोयमेतदिति मन्वानो न तृष्णयापि मरीचि तोयमभिधावेत, यथा मरीचीननुभवन्। अथाशकं शककमभिमन्यमानो भिधावति। किम पराद्वं मरीचिषु तोयविपयान सर्वेजनीनेन यत्तमतिलङ्ध्य विपर्यासान्तरं करप्यते। (४)न च क्षीरदधिप्रत्ययवदाचार्यमातुलत्राह्मणपत्ययवद्वा तोयमरीचिविज्ञाने समुन्चितावगाहिनी हवानुभवात्परसपरविरुद्धयोर्बाध्यबाधकभावावभासनात्। (५)तत्रापि रजतज्ञानं पूर्वमुत्पन्नं बाध्य- मुत्तरं तु बाधकं शुकिज्ञानं प्राप्तिपूर्वकत्वात प्रतिषेधस्य। रजतज्ञानात् प्राक प्रापकाभावेन शुकेर प्राप्तायाः प्रतिषेधासम्भवात् पूर्वज्ञानप्राप्ं तु रजतं शुक्ज्ञानमपवाधितु मर्हति। तदपबा धातमकं च स्वानुभवादवसीयते। यथाहु :- (६) अगामितवादबाधित्वा परं पूर्व दि जायते। पूव पुनरबाधित्वा परं नोत्पद्यने क चित्।।

(१) अत्र विमतिपद सत्यं स्वमत्वात्संवादिस्तप्रवदिति पयोगो वृष्टव्यः । (२) यदुक्तं पूर्वपक्षिणा कीरदधिवत्कालभेदेनैकस्य शुक्तिजतात्मकत्वव ो रु्तित ् ो रिति, तभाह न तावदिति। (३) अनेनान्वयोपि पदर्शितः । शुक्ति भावमित्यनुष ज्य ते । (४) पूंर्व क्षीरस्येव दधि न रजतस्य शुक्तिः परिणाम इत्यर्थ दूषणं दत्तमधुना प्रतीतिरपि तथा नास्तीत्याद न चति। (५) यङडुकं बाध्यबाधकमावो न ज्ञानयोरिति तवराह तन्रापीति। (६) परं शुक्तिज्ञानमबाधित्वैव पूर्व रजतज्ञानं जायते, कुतः ? परस्यागामित्वात् भविष्यत्वादपाप्ेहत- भरिषेधस्य पूर्वेण क्तुमशक्यत्वादित्यर्थः। नतु तर्हि पूर्वमपि परेण न बाध्यते स्वविषयशूरत्वादुमयोरिि तत्राह पूर्व पुनरिति। सत्यं तथापि पूर्वपरतीतार्थाभावबोघितत्वात्तस्य बाधकमित्यर्थः ।

पा०२ सृ० ४-८] सन्ध्याघिकरणम् ।

(१)न च वर्तमानरजतावभावि ज्ञानं भविष्यत्तामस्यागोचरयन्न भविष्यता स्वसमयव र्तिनीं शुक्ति गोचरयता प्रत्ययेन बाध्यते कालभेदेन विरोधाभावादिति युक्क्म्। मा नामास्य ज्ञासीप्रत्यक्षं भविष्यतां तत्पृष्ठभावि रवनुमानमुपकारहेतुभावमिवासति विनाशप्रत्ययोपनिपाते स्थेमानमाकलयति। असति विनाशप्रत्ययोपनिपाते रजतमिदं स्थिरं रजतत्वादनुभुत प्रत्यभि ज्ञातरजतवत् । तथा च रजतगोचरं प्रत्यक्ष वस्तुतः स्थिरमेव रजतं गोचरयेत। तथा च भवविष्यच्छुक्तिकाज्ञानकालं रजतं व्याप्नुवादिति विरोधात् शुक्िज्ञानेन बाध्यते। यथाहु :- रजतं ग्रह्यमाणं हि चिरस्थायीति गृह्यते । भविष्यच्छुक्तिकाज्ञानकालं व्याप्नोति तेन तत्।। इति। (२) प्रत्यक्षेण चिरस्थायीति ग्रृह्यत इति के चिध्ाचक्षते। तदयुक्त, यदति िरस्ाया ् वा योग्यता न सा प्रत्थक्षगोचरः शकेरतीन्द्रियरवात। अथ कालान्तरव्यापित्वं तदप्ययुक्ततं, कालान्तरेण भविष्यतेन्द्रियस्य संयोगायोगात् तदुपहितसीम्नो व्यापित्वस्यातीन्द्रियत्वात्। न (३)च प्रत्यभिज्ञा प्रश्य यवदत्राहिति संस्कारः सहकारी येनावतमानमध्याकलयेतू। तस्मादृत्य- न्ताभ्यासवशेन प्रत्यक्षानन्तरं शौघ्रतरोत्पन्नविनश्यदबस्थानुमान सहितप्रत्यक्षाभिप्रायमेव चिर स्थायीति गुह्यत इति मन्तव्यम्। अत एवैतत्सूक्ष्मतरं कालव्यवधानमविवेचयन्त: सौगताः प्राहु र्द्विविधोहि विषयः प्रत्यक्षस्य प्राह्मश्ाध्यवसेयक्। प्राह्मक्षण एक: स्वलक्षणे Sध्यवसेयक्ष सन्तान इति। (४)एतेन स्वप्नप्रत्ययो मिथ्यात्वेन व्याख्यातः। यत्तु सत्यं स्वप्नदर्शनमुक्त तत्राप्याखयात्रा ब्राह्मणायनेनाख्याते संवादाभावात्, प्रियव्रतस्य ख्यातसंचादस्तु काकतालीयो न हवप्रज्ञानं प्रमाणयितुमहति, ताहृशस्यैव बहुलं विसंवाददर्शनात्। दर्शितक्ष विसवादो भाष्यकता कार्त्स्न्येनानभिव्यक्ति वित्ुण्वता रजन्यां सुप्त इति रजनीयसमयेपि(५) हि भार० तादू वर्षान्तरे केतुमालादौ वासरो भवतीति भारते वर्ष इत्युक्तम्॥ ३ ॥ सूचकश्च हि श्रुतेराचक्षते च तदिद:॥४॥ दर्शनं सूचकं (६)उचच स्वरूपेण सत, असत्तु दृश्यम्। अत एव स्त्रीद्शनस्व रूपसा थ्याक्षरमधातुविसगोदयो जाप्दवस्थायामनुवर्तन्ते। स्तीसाध्यास्तु माल्यविलेपनदन्तक्षतादयो नानुवर्तन्ते। न चाहमाभि: र्वप्रेपि आ्रइ्ञन्यापार इति। (७)प्राजव्यापारत्वेन पारमार्थिकत्वा (१) स्वविषयशरत्वैपि अर्थाद्विरोधमाह नचेति। अयुक्कववे हेतुमाह मानमिति । रजतज्ञानकालम - रम्य यावच्छुक्तिज्ञानकाल रजतविनाशहेत्वदर्शनात् स्थायित्वे शुक्तित्वरजतत्वयोरेकदैकत विरोधादर्थात बा- ध्यबाधकभावो ज्ञानयोरि्यर्थः । (१ ) अनुमाना नुगृद्वीत प्र त्यक्षेण । ( ३) ननु यथा पत्यमिज्ञापत्यक्ष कालान्तरवर्तिनीं तत्तां गृह्नाति तथा रजतप्रत्यक्षमपि भविष्यन्ता रजतस्य अ्रह्ीष्यति, अत आ्रह नचेति (४ ) इदंरजतादिभ्रमाणा बाधमुपपाय प्रकृते योजयति एतेनेति। (५) भारतवर्षे यो रजनीसमयस्तस्मित्नित्यर्थ: । (६) ननु कुञ्जररोहिर्न प्े चं ् ् र मिथ्याभू् ्व्यूकत्यवं सूत्र उच्यते, तत्राह तच्चति। विषयाविशेषितरूपेण ज्ञानमातरूपेण सत् तच्च न सूचकं यतःकुनश्िज्ज्ञाना- यश्यकस्यचित्सूचनप्रप्तङ्गात, असन्तु दृश्यं तस्मा तदुपहितं दर्शनं सूचकं तच्च मिथ्यैकत्यर्थः। () सवनः सत्यः पाज्ञकर्तृकत्वादित्यनुमिते नचार्मामिरिति भाष्येण स्वनस्य भाज्ञकर्तृकत्वमभ्घनु- ज्ञायते तत्र हेतुस्वीकारे हेतुमत्सत्यत्वमपि स्याित्याशङ्कयाह भाज्ञेति।

४८ सटिप्पणभामरयां [अ०३

नुमानं प्रत्यक्षेण बाधकप्रत्ययेनाविरुष्यमानं नात्मानं लभत इति भावः ॥४ ॥ परामिध्यानानु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ ॥५॥ देहयोगाद्ा सोपि॥ ६ ॥ (१) बन्धमोक्षयोरान्तरालिकं तृतीयमैश्वर्यमिति। 'पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ'देहयोगाद्वा सो. पी'ति(पृ० ७११ पं० १५) सूत्रद्वयं कृतोपपादनमस्माभि: प्रथमसूत्रे। निगदव्याख्यातं चैतयोर्भाध्यमिति ॥५-६॥ तदभावो नाडीषु तच्ुतेरात्मनि च ।। ७ । अतः प्रबोधोऽसमात्॥ ८॥ इह हि नाडीपुरीतत्परमात्मानो जीवस्य सुषुप्तावस्थायां स्थानतवेन श्रूयन्ते। तत्र किमेषां स्थानानां विकल्प आहो स्वित्समुच्चय:(२)। किमतो! यघेवम् एतदतो भवति। यदा नाब्यो वा पुरीतद्वा सुबुप्रस्थानं तदा विपर्रीतप्रहणनिवृत्तावपि न जीवस्य परमात्मभाव इति। (३)अविद्यानिव्ृत्तावपि जीवस्य परमात्मभावाय कारणान्तरमपेक्षितव्यं, तच्च कर्मैव न तु तत्वज्ञानं विपरीतज्ञाननिवृत्तिमात्रेण तस्योपयोगात् विपरीतज्ञाननिवृत्तेश्व विनापि तत्व. ज्ञानं सुषुप्तावपि सम्भवात्। ततक्ष कर्मणैवापवर्गो न ज्ञानेन। यथाहु :- कर्मेणैव तु संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ॥ इति। अथ तु परमात्मैव नाडीपुरीततसरप्तिद्वारा सुषु्तिस्यानं ततो विपरीतज्ञाननिवृत्तेरसत मात्रया परमात्मभावोपयोगः। तया हि तावदेष जीवस्तदवस्थानो भवति केवलम्। तशव. ज्ञानाभावेन समूलकाषमविद्याया अकाषात जापत्स्वप्नलक्षणं जीवस्य व्युत्थानं भवति। त. स्मास्प्रयोजनवस्येषा विचारणेति। कि तावतप्राप्ं ? नाडीपुरीतत्परमात्मसु स्थानेषु सुषुप्तत्य जावस्य निलयनं प्रति विकल्पः। यथा वहुषु प्रासादेव्वेको नरेन्द्रः कदाित्ववचत्निलीयते कदाचित्कवचिदेवमेको जीव: कदाचिन्नाडीषु कदाचिपुरीतति कदा चिद्तरह्मणीति । (४)य- या निरपेक्षा व्राहियवा: कतुसाधनीभूतपुरोडाशप्रकृतितया श्रुता एकार्था विकल्यन्ते, एवं सप्तमीश्चुश्या वा Sडयतनश्रुत्या वैकनिलयनार्या: परस्परानपेक्षा नाड्य/दयोि विकल्पमर्हन्ति। यन्नापि नाडीभिः प्रत्यवसप्य पुरीतति शत इति नार्डीपुरीत्षतोः समुच्चयश्रवणं 'तथा तापु तदा भवति यदा सुप्तः स्वप्नं न कं चन पश्यति। अथास्मिन्प्राण एवैकधा भवती'ति नाडीब- हणाराधारयो: समुच्चयश्रवणम्(५) प्राणशब्दं च ब्रझ्मा 'थास्मिन् प्राणे ब्रह्मणि स जीव एक

(१) तस्याभिध्यानानृतीयं देहमेदे विश्वैश्वर्यमिति भाष्योदाहृतश्षतौ तृतीयशब्दस्यार्थमाह बन्धेति। सगुण न्म्मोपासनफलमीकवरसायुज्यं हि न बन्धो दुःखाभावात्र मोक्षो मेदाश्रयत्वादतोऽतरालवतीत्यर्थ:। (२) आसु तदा नाडीषु इत्यादिसतमीनिदशात्ताभि: प्रत्यवसप्येत्यादिसमुच्चयनव्ज्ञाय संशय इत्यर्थ:। (३) नतु दण्डायमानभावरूपाज्ञाननिवृत्तौ ब्रह्मभाव:, सुषुत्तै। तु नाड़यादिस्थस्य तदनिवृत्तमिति न ब्रह्मभाव: ततो नाड्यादे: सुषुत्तिस्थानत्वाभावचिन्ता निष्प्रयोजनेव्याशकय्ाहाविद्यानवृत्तावति। (४) लौकिकविकल्पोदाहरणमुव्त्वा वैदिकनतदाह यथेति। (९) नन्वन पमाणपाप्ति: प्रतीयते कथ नाडीब्रह्मसमुच्चयस्तव्राह माणशब्दामिति।

प्ा० २ सू० ७-८] तदभावाधिकरयाम्। ४६

धा भवती'ति वचनात। तथा(१)प्यासु तदा नाडीषु सप्तो भवताति च पुरीतति शेत इति च

कदाचित्राड्य एवाधारः कदाचिन्नाडीभि: सक्वरमाणस्य पुरातदेव। एवं तामिरेव सथ्रमाण स्य कदाचिद् बह्मैवाघार इति सिद्धमाघारत्वे नाडीपुरीततूपरमात्मनामननेक्षतम्, तथा च वि कल्पो ब्रीहियववद्बृहृद्रथन्तरवद्वेति प्राप्तम्। एवं प्राम्तेऽभिधीयते-जीवः समुच्चयेनैवैतानि नाब्बादीने स्वापायोपैति न विकलेन। अयमभिसन्धि :- नित्यवदाम्नातानां यत्पाक्षिकावं नाम तद्गत्यन्तराभावे कल्प्यते। यथाहु :- एव मे षोष्टदाषोऽपि(३) यद्रीहियववाक्ययोः। विकल्प आश्रितस्तत्र गािरन्या न विद्यते।। इति। (४) प्रकृतकतुषाधनीभूतपुरोडाशरव्यप्रकृतितया हि परस्परानपेक्षौ ब्रहियहौ विहिनौ शक्तुतथ्वती प्रत्येकं पुरोडाशाममिनिर्वतयितुं, तत्र यदि मिश्राम्यी पुरोडाशो िनिरवत्य परस्परानपेक्षम्रीहिय व बिधातृणी उमे अपि शास्त्रे बाध्येयाताम्।(५)न चैतो प्रयोगवचनः समु, च्चेतुमहति, स हि यथाविहितान्यभिस्न्मीक्ष्य प्रवर्तमानो नैतान्यन्यथयितुं शक्तोति मिश्रमे चान्यथात्वमेतेषाम्। न चाङ्गानुरोधेन प्रधानाभ्यासो 'गोसवे उभे कुर्षादि'तिदयुक्त:(६)। अश्रुतो ह्यत्र प्रधानाभ्यासरोऽ्व्जानुरोधेन च सो Sन्याय्यः। न चाङ्भूनैन्द्रवायवाहिप्रहानुरोधेन यधा प्रधानस्य सोमयागस्यावृत्तिरेवमत्रापीति युक्कम्। (७)सोमेन यजेजे'ति हि तत्रानूर्वयाग विधिः। तत्र च दशसुष्टिपरिमितस्य सोमद्रव्यस्य 'सोममभिषुणोति सेममीप्लावयती'ि च वाक्यान्तरानुलाचनया रसहूरेण यागसाधनीभूनस्थेन्द्रवाय्वादुद्देशेन प्रादेशमात्रेषूर्थर्पात्रेषु प्रहणानि पृथक प्रकल्पनानि संसकारा विघायन्ते न तु सोमयागोडेशेनन्द्रवाध्वादयो देवताबो

(१) यत्रापीत्युपक्रमात तत्रापीत्यर्थः । (२) निरपेक्षसततर्मीश्नतिभ्यां यदि नार्डीपुरीततोनर्रपेक्ष माधारत्वं ा ुच्चयर्णस् गतिरत आह इ्यास्त्विति। नादयस्तावत्स्वतन्त्रा एवाधारः, पुरीतब्रहमपाती तु नाडद्वारा भवतः परस्प चानपेक्षे, त्र समुक्षयश्रवणाभावात् कदाचिच् नाडीनां पुरीतन्वपस्मुच्चय िनेक्षस्थानत्ा क्नसद्व्र्यः। ( ३ ) अद्दोषोपीति । ब्रह्यतुष्ठानपने यवशास्त्र प्रती तमामाण्यत्यागः, अपतीतपा मा्यस्वीकार : तथा पयोगान्तरे यवषूपादीयमानेषु यवशास्त्रस्य माकस्वीकृतापामाण्यत्याग: परित्यक्तपामाण्योपपादनामोति या- शास्त्रे ४ दाषा: एवं यवानुष्ठानपक्षेपीत्यष्टी दोषा विकल्पे बोध्या। (४) नन्ेवं तहि आश्रेयादिवत्समुच्चयः कि न स्वीक्रियते इत्याशङ्य गतिर्या न विधत इत्येतल- पञ्चयति पकृतेति। (५) ननु वाक्यद्वयसामथ्यात्समुच्च यासम्भवेवि अङ्गपहितपधानानुष्ठापकपयोगवचनो ब्रीह्ियषौ समु- च्चाययतु इत्याशङ्कयाह नचति। (६) तत्राङ्गभूतवृद्दद्रथनतर श्वात्य नातपृष्ठस्तानृत ् ु या गाभ यास न युक्त इत्यर्थ:, युक्तिमाह अश्रत इति। उमे कुर्यादित्यङ्गसाहित्यश्रवणात्तत्रावृत्तिर्युक्ताऽत्र व्रीहियवाभ्यां य- जेतोंते श्रवणाभावात्रावृत्तिरिति भावः। (७) नतु कथमत्र पधानस्याङ्गातुरोधनावृत्तिः, ऐन्द्रवायवादिवाक्यम्य एव द्रव्यदेवतासम्बनवाभिषा नात्तद् द्वाराऽनुमितयागा विधीय ते, सोमेनेति तु तेषां यागानां सघुदायानुवाद इत्याशङ्कयाह सोमेनेति। नतु भवत्वपूर्वविधिस्तथाि कथमावृत्ति:, सोमवाक्यविहित यागे इन्द्रवायादिदवताविकल्पेन विशीयतान्तत्राह तत्रेत्यादिना। ५ भा. वा. २

५० सटिप्पणभामत्या

दन्ते येन तारसा थागनिष्पत्तिर्लेक्षणैकार्थरवेन विकल्प: स्याद्। (१)न च प्रादेशमात्रमेकैक मूध्यपात्रं दशमुष्टिपरिमितसोमरसम्रहणाय कल्पते येन तुत्यार्थतया प्रहणानि विकशपेरन्। न च याथन्मात्रमेकमूर्ध्वपात्रं व्याप्नोति तावन्मान्नं गृहीत्वा परिशिष्ट त्यज्येतेति युज्यते। दश मुष्टिपरिमितोपादानस्वादृट्टार्थस्प्रसज्गात्। एवं तद्दष्टार्य भवेददि तत्सरवं याग उपयु्ये त। न च दष्टे सम्भवत्यदष्टकल्पना न्याय्या, तस्मात्सकलस्य सोमरसस्य यागशेषलेन संस्काराहत्वादेकैक्ेन च प्रहणेन सकलस्य संस्कर्तुमशक्यश्वात्तवयव्स्थकेन संस्कारेऽया न्तरस्य म्रहणान्तरेण संस्कार इति कार्य्यमेदादूप्रहणानि समुच्चीयेरन्। (२)अत एव समु च्चयदर्शनं 'दशतानध्वर्युः परातःसबने मरहान गृहन ती'ति। समुच्चये व सति क्रमोप्युपप द्यते-'आश्विनी दशमो ग्रृह्यते तृतीयो हयते', तथैवैन्द्रवायवाप्रान् ग्रहान् गृह्लाती'ति। (३) तेषा च समुच्चये सति यावद्यदुद्देशेन गृहीतं ताव तस्ये देवतायै त्यक्तव्यमित्यर्थाद्यागस्यापृश्या भवितव्यम्। यीि पुनः पृथककुतान्यप्यकीकृश्य काश्वन देवतामुद्दिश्य त्यजेरन् पृथक्करणानि च देवतोह्देशाश्षादृष्टार्था भवेयुः। न च दृष्टे सम्भवत्यदष्टकूपना न्या्येत्युक्म्। तस्मात्तत्र समुच्चयस्यावश्यम्भावित्वाद्गुणानुराधेनापि प्रधानाभ्यास आस्थीयते। (४)इह त्वभ्यास कर्पनाप्रमाणाभावात पुरोडाशद्रव्यस्य चानियमेन प्रकृतद्रव्ये यस्मिन् कर्स्मिच्चिरपाप्ते एकैका परस्परानपेक्षा व्रीहिश्षुतिर्यवश्रुतिश्व नियामिकेकार्यतया विक्वल्पमर्हतः। (५) न तु नाडीपु शीतत्परमात्मनामन्योन्यानपेक्षाणमेकनिलयनार्थत्वसम्भवो येन विकल्पो भवेत। नहेकदिभ किनिर्देश मात्रेणैकार्थता भवति समुन्िचितानामप्येकविभकक्िनिर्देशदर्शनात्-पर्यड्क शेते प्रासादे श्रेत इति। वह्मादेकविभकतिनिर्देश स्यानेकान्तिकत्वादन्यतो विनिगमना वकव्य। सा चोका भाध्यकृता "यत्रापि निरपेक्षा इष नाडी: सुपिस्थानतबेन शवयती"(५०७१५प० ५) स्यादिना। सापेक्षश्रुत्यनुरोघेन निरपेक्षश्रुतिनेतव्येत्यर्थः। शषमतिरेहितार्थम्। ननु यदि ब्रह्मैव निलयनस्थानं ताबन्मात्रमुच्यतां कृतं नाड्युपन्यासेनेत्यत आह-अपि चाश्रेति। अपि चेति समुच्चये न विकल्पे(६)। एतदुपपत्तिसहिता पूर्वोपपत्तिरर्थसाधिनीति। मार्गो- पदेशोपयुकाना नाडीना वतुत्यर्थमत्र नाडीसक्कीतनमित्यर्थः। पितेनाभिव्याप्तकरणो न बा० ह्यान् विषयान् वेदेति तद्वारा सुखदुःखाभावेन तत्कारणपाप्मास्पर्शेन नाडीस्तुतिः। यदा तु तेखो ब्रह्म तदा सुगमम्। अपि च नाड्यः पुरीतद्टा जीवस्योपाच्याधार एव अवती

(१) दशसुष्ट्यादिग्रन्थं स्वयं व्याचष्टे नचेति। (२ ) लिङ्गदर्शनान्याह्वात एवेति। विकल्पे ह्येक एव प्रयोग: स्यादित्यर्थः । (३) नन्वेक्मपि ग्रहणान्यावर्तन्ता कथं यागावृत्तिस्तत्र शत्याद्यमावात् यतोऽङ्गातुरोधेन पधानावृत्ति: स्यादित्याशंक्य सामर्थ्यमाह तेषां चेति। (४) ब्रीडियववाक्ये, ब्ीहियवसमुच्चये हि यागाभ्यासकल्पना स्यात् तन् च प्रमाणाभावादित्यर्थः। ब्रीहियवसमुच्चये न केवलं प्रमाणाभावः किन्तु प्रमाणविरोधोपीत्याह पुरोडाशद्व्यस्येति। पुगेडाशचोदनयौ धिद्रव्येषु ब्रीइयोऽपि पक्षपाप्तास्ततापातांशपूरणार्था ब्रहिश्तिर्वादिभिरवोति नियमयेत् तत्र यवसमुच्चये ब्रीहि श्रुतिबाध:, एवं यवश्रुतर्नियमार्थत्वाद त्रीहिप्णमुचये तद्ाध इत्यर्थः। (५) गत्यन्तराभावाद् व्रीहियव योरविकल्पं प्रदर्श्य प्रकृते गत्यन्तरसद्वावाद्विकल्पाभावमाह नव्विति। ( ६) विकल्पफलको षभ्युचय इ्यर्थः।

पा० २ सू० ९-१०] कर्मानुस्मृतिशब्दविध्यधिकरणम् ।

व्ययमर्थः । (१)अभ्युपेत्य जीवस्याधेयत्वमिदसुक्तम्, परमार्थतस्तु न जीवस्याधेयत्व महेत। तथाहि-नाड्यः पुरीतद्वा जोवस्योपाधीना करणानामाश्रयः, जीवस्तु व्ाग्य तिरेकातू स्वमहिमप्रतििष्ठः। न चापि ब्रह्म जवस्याधारसतादात्म्याद्विकल्व्य तु व्यतिरेक ब्रह्मण आधारत्वमुच्यते जीवं प्रति। तथा च सुषुप्तावस्थायामुपाधनामस्मुरचारा(२)जी. वश्य ब्रह्मात्मत्वमेव ब्रम्माधारत्वं न तु नाडीपुरीतदाधारत्वम् तदुपाधिकरणमात्रा- धारतया तु सुषुप्तदशारम्भाय जीवस्य नाडीपुरीतदाधारत्वमित्यनुल्यार्थतया न विकल्प इति। "अपि च न कदा चिज्जीवस्येति" (प० ७१७ पं० ५)। औरधर्गिकं ब्रह्म स्वरूपत्वं जीवस्यास्तति जागरस्वप्नदशारूपेS्पवादे सुषुप्तावस्थार्यां नान्यथयितुं शक्यमितर्थः। अपि च येऽपि स्थानविकल्पमास्थिषत तैरपि विशेषविज्ञानोपशमकक्षणा सुषुध्यवस्थाश्ञीकर्त- कया। न चेयमात्मतादात्म्यं विना नाड्यादिषु परमात्मव्यतिरिक्तेषु स्थानेषूरपयते। तत्र हि स्थितोयं जीव आतमव्यतिरेकाभिमानी सन्नवश्यं विशेषज्ञानवान् भवेद। तथाहि श्रुति-'यत्र वान्यदिव स्यातत्रान्योन्यत्पश्ये'दिति। आत्मस्थानत्वे स्वदोषः, 'यत्र त्वस्य सर्वमातमैषा- भृतत्केन कं पश्येद्विजानयादिति श्रुतेः। तम्मादप्यात्मस्थानसवस्य द्वार नाडयादत्याह "अपि व स्थानविकलपाभ्युपगमेपी'ति। अत्र चोशयति-"नतु भेरविषT- स्थापी"ति। भिद्यत इति मेदः, मिद्यमानस्यापि विषयस्येत्यर्थः। परिहरति- बढ. मेवं स्यादि"ति। न तावज्जीवस्याहित स्वतःपरिच्छेदस्तस्य ब्रम्मात्मतवेन विभु:बातू। आपाधिके तु परिच्छेदे यत्रोपाधिरसन्निहितस्तम मार्त्र न जानायाल तुसर्वम्। नह्यसन्निषा नात् सुमेरुमविद्वान देवदत्तः सन्निहितमपि न बेद। तहमातसर्वविशेषविज्ञानप्रत्यहतमयीं सुपुप्ति प्रसाधयता तदास्य सर्वोपाष्युपसंहारो वक्तव्यः । तथा च सिद्धमस्य तहा ब्रह्मात्मत्वामेत्यर्थः। गुणप्रधानभावेन समुच्चयो न (३)समप्रधानतयाग्नेयादिवदिति वदन् विकल्पमप्यपाकरोति- "न च वयामहे"ति (० ७१८ पं० १) स्वाध्यायाध्यय नविध्यापादितपुरुषार्थत्वस्य वेद- राशेरेकेनापि वर्णेन नापुरुषार्थेन भवितुं युक्तम्। न च सुषुप्तावस्थारयां जीवस्य स्वरूपेण ना- डयादिस्थानत्वप्रतिपादने किश्वित्प्रयोजनं ब्रह्मभूयप्रतिपादने त्वहति। तरमान्न समप्रधानभा- वेन समुच्चयो नापि विकल्प इति भावः । नतिार्थमन्यत् ॥ ७ ॥ ८ ॥

(४) यथपीश्वरादभिन्नो जविस्तथाप्युपाध्यवच्छेदेन भेद विवक्षित्वा Sघिकरणान्तरारम्मः।

(१) एवं तुल्यबलश्त्यभावात्र नाड्यादीनां विकल्प इत्युक्तम् अधुनाऽतुल्यार्थश्वाच्च न झ इत्या हाम्युपेत्येत्यादिना। जीवोपाध्यनतःकरणादिनाडीपुरीत तोराश्रितः जीवस्तु न क्वापीति कथमाधार त्वेन तुल्या- थैत्तेत्यर्थः । (२) अव्यक्त्ते:, अनेन सर्वदा जीवस्य ब्रह्माभेदे सुषुततौ किमित्याधारत्ववचार इत्याक्षेप: परिहृत। (३) न समेति। समपधानत्वे हि नाडीपुर्रीतद्ब्रह्मसु घिष्वपि जविस्थानं स्यात तदा च न ब्रह्मभाव इति समप्रधानभावनिरासो विकल्पनिरामोपलक्षणार्थः। (४) स्यादेतव, येषामीश्वर एव साक्षात्संसारीति दर्शनं न तेर्षा पूर्वपसोऽषकल्पते, नावि सिद्धान्तः,

५२ सटिप्पणभामत्यां [अ० ३

स एवेति दुःसम्पादमिति स वान्यो वेति ईश्वरो वेति सम्भवमात्रेणोपन्यासः। न हि तस्य शुद्धमुक्तस्वभावस्याविद्याकृतव्युत्थानसम्भवः, अत एवं विमशोवसरऽ्यानुपन्यासः। (१)यद्धि महादिनिर्वतनीयमेकश्य पुंसश्चोदितं कर्म तस्य पूर्वेद्युरनुष्ठित्यापि रमृतिरिति वक्त्थ्येऽनुः प्रत्यभिज्ञानसूचनार्थः। अत एव सोऽहमस्मीश्युक्तम्। "पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोग्या द्रवतीति (पृ० ७१९ पं० १६)। अयनम् आय: नियमेन गमनं न्यायः । जीदः प्रतिध्यायं सम्प्रसादे सुषुप्तावस्थार्यां बुद्धान्ताया (२)इवति आगच्छति। प्रतियोनि यो हि थ्याघ्रयोनि: सुषुप्ो बुद्धान्तमागच्छन् स व्याघ्र एव भवति न जात्यन्तरम्। तीददमुचमू-"त इह व्याओो वा सिंहो वे"ति (पृ० ७२० पं० १)। "अथ तत्र सुप उिष्ठती"ति। यो हि जीव: सुप्रः स शरीरान्तर उत्तिष्ठति। शरीरान्तरग- तसतु सुप्रजीवसम्बन्धिनि शरीर उत्तिष्ठति। ततश्ञ न शरशान्तरे व्यवहारलोप इत्यथः । "अपि च न जीवो नाम परस्माद्न्य" इति। यथा घटाकाशो नाम न परमाका शाद््य:, अथ चान्य इव याब्द्टमनुवर्ततेन चासी दुर्विवेचसतदुपाधेर्घटस्य विविक्त्वाव। एवमनादनिर्वचनीयाविद्योपधानभदोपाधिकल्पितो जीवो न वस्तुतः परमात्मनो भिदते, (३) तदुपाध्युद्धवाभिभवार्भ्यीं चे.द्भूत इवाभिभृत इव प्रतीयते। ततथ सुषुप्तादावपि अभिभूत इव जापदवाथादिषूद्भूत इव। तस्य चाविद्यातद्वासनोपाघेरनादितया कार्यकारणभावेण प्रवहतः सुविषेचतया तदुपहितो जीवः सुविवेच इति ॥ ९ ॥ मुग्धेऽर्द्ध संपत्ति: परिशेषात्॥१० ॥ (४) विशेषविज्ञानाभावान्मूच्छा जागरस्वप्नावस्थाभ्यां मिद्यते पुनरुस्थानाच्च मरणाव स्थायाः । अतः सुषुप्तिरेव मूछा विशेषज्ञानाभावाविशषात् । चिरातुच्छवासवपथुप्रभृतयस्तु सुप्रेरवान्तरप्रमदा:। तद्यथा-कथ्षितसुप्तास्थितः प्राह सुखमहमस्वाप्स लघूनि मे गात्राणि प्रसभं मे मन इति, कक्ितपुनर्दुःखमस्वाप्सं गुरषुणण मे गात्राणि भ्रमत्यनबस्थितं मे मन इति। न चैतावता सुषुप्तभिद्यते। तथा (५) विकारान्तरेऽपि मूच्छा न सुषुप्तेरभिंद्यते। तस्मालोकप्रसि द्वयभावान्नेयं पश्चम्यवस्थति प्राप्तम्। एवं प्रप्ते, उच्यते-यद्यपि विशेषविज्ञानोपशमने मोहसुषुप्तयोः साम्यं तथापि नैक्यम्।

इति भारकराक्षेपे आह यद्यपीति। अवस्थानयानुगव्यावहारिकम्तत्वोपताविद्याप हितजीवस्य स्वप्नकल्पित- जीववैलकण्यात्स एवोप्तिष्ठतत्वन्यो वेति चिन्ता सम्भवतीव्यर्थः । (१) ननु रमृतिमाध्यापि सुत्तोस्थितजीवक्यगमकत्वमस्ति, नह्यन्यदृष्टमम्यः स्मरति, स्मरति चात्र रुषुता जाग्रद्दृष्टमतः सूत्रे अनुस्मृतीत्यनुशब्दो व्यर्थ इत्याक्षिप्याह यद्धीति। दे अहनी द्वहः, यतः सूघे 5नुष्मृतिः पव्यभिज्ञाषतः सोइमहमीति पत्यभिज्ञोदाहता भाष्ये इत्यर्थः । (२) जाग्रद्वस्थायै। (३) ननु यर्धापाधिको जीवस्त्ि सुधुत्तावुपाधिनाशान् तीव्यत हवुङ्गेतिमुषुप्ताावत करणाखुपाधिरभिभूतो भवति संस्कारात्मनावतिष्ठते न तु सर्वात्मना न पश्यतीत्यर्थः। (४) पूर्वत्र पत्यमिज्ञानात्स एवोत्तिष्ठतीत्युक्त्तम्, तर्हि विशेषविज्ञानाभावविशेषेणक्यप्त्यभिज्ञानात्सु- धुत्तिरेव सुग्धिरिति पूर्वपक्षमाह विशेषेति। (५) करालवदनत्वादौ।

पा०२ सू० ११-२१ ] उभयलिङ्गाधिकरणम् । ५३

(१) नहि विशेषवि्ञानसद्भावसाम्यमात्रण स्वप्नजागरयोरेदः। बहयेन्द्रिव्यपारभा वाभावा - भ्यां तु भेदे तयोः सुषुप्तमोहयोरपि प्रयोजनभेदात्कारणमेदाल्लक्षण मेदाच्च भेद: । श्रमापनु· त्यर्था हि श्रह्मणा सम्पत्ति: सुधुप्रम्। शरीरत्यागार्था तु ब्रह्मणा संपतिमोहः। (२) यदपि सत्यपि मोहे न मरणं तथाप्यप्रति मोहे न मरणमिति मरणार्थों मोहः। मुसलसंपातादिनि• मित्तत्वान्मोहस्य श्रमादिनिमितत्वाच्च सुुप्तस्य मुखनेत्रादिविकारलक्षगत्वान्मोहस्य प्रसननवद- नत्वादिलक्षणभेदाच्च सुत्रुप्तस्य। सुधुप्तस्य स्ववान्तरभेदेपि निमित्तप्योजनलक्षगाभेशदेकव्वम्, तम्मात्सु पुप्तमोह्ावस्ययोब्रह्मणा संपत्तावपि सुषुप्ते यादशी संपत्तिन ताहशी मोह इत्यर्द्धपंपति रुका, साम्यवैषम्याभ्यामर्धत्वम्। यदा चैतदवस्थान्तरं तदा भेदात तत्प्रविलयाय (३) यत्नान्तरमास्थेयम्। अभेदे तु न यत्रान्तरमिति चिन्ताप्रयोजनम्॥१० ॥ न स्थानतोऽपि हि परस्योभयलिङ्गं सर्वेत्र हि ॥ ११॥ न भेदादिति चेन्न प्रत्येकमतद्वचनात् ।। १ २ ।। अपि चैवमेके ।। १३ ॥ अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात्॥ १४॥

आह च तन्मात्रम् ॥ १६॥ दर्शयति चाथो अपि समर्यते ॥१७॥ अत एव चोपमा सुर्यकादिवत्॥१८॥ अम्बुवद्ग्रहणात्तु न तथात्वम् । १९ ।।

दर्शनाच्च ॥ २१॥ अवान्तरसंगतिमाह "येन ब्रह्मणा सुषुप्ादिष्निति"। यद्यपि 'तदनन्यत्वमा रम्मणशब्द्रादिभ्य' इत्यत्र निष्पपद्मेव ब्रम्मोपपादितं तथापि प्रपथ्वनिज्ञाना (४) बहीना श्रुतीनां दर्शनाद्भवति पुनर्विचिकित्साऽतस्तन्निवारणयरम्भस्स्य (५) च तत्वज्ञान मपवर्गोप योगीति प्रयोजनवान् विचारः। तत्रोभयलिङ्वश्रन्रणादुमयरपत्व म्रह्मणः प्राप्तम्। तत्रापि

(१) ज्ञानामावसाम्येन सुप्तिमुग्ध्योरभेदे स्वप्नजागरितयोरपि विशेषविज्ञानसाम्यादभेद इति प्रतिब -दमिाह नहीति। अथ सत्यप्यपयोजकसाम्ये प्रयोजकमेदत्तयोर्मेदसतर्हि सुत्रुततिमोहयोरवि स्वात्स इत्याह बाद्येति। प्योजनभेदमेवाह श्रमेति। (१) नतु शरीरत्यागार्थश्ेमोहस्तर्ि मुग्धः शरीरं त्यजेदन आह यद्यपीति। सत्येष मोहे मृतिरित्य- ्ति व्यापिः, सेव कारणत्वोपयोगिनी, न तु सति भवत्येवेति स्थितिकारणस्वीकारादिव्यर्थ:। ( ३ ) अद्वयञ्रम्मात्मत्वत्र तीति काले विचारेण तत्पविलिया य । (४) प्रपश्चो लिङ्गं सविशेषज्रह्मणस्तव्याभिः प्रकाश्यते ताः प्रपञ्चलिङ्गा इत्यर्थः।

५४ सटिप्पणभामत्यां [अ० ३

सविश षत्वीनीवश वश्वयोर्विराधात्स्वाभाविकत्वानुपपत्तेरेकं स्वतोपर तुपरतः। न च यत्पर ₹स्तदपारमार्थियम्, नहि चक्षुरादीनां स्वतःत्रमाणभूतानाोषतोरामामामर्थिकम् विपर्य यज्ञानवक्षण कार्यानुरपादत्रसज्भातू। हाण: पारमार्थिकेति प्राप्ते, उच्यते-न स्थानत उपाधितोपि परश्य ब्रह्मण उभयचिह्नवसम्भवः । एकं हि पारमा विकमन्यद्ध्यारोपितं, पारमार्थिकत्वं हुपाघिजनितस्य रूपस्य ब्रह्मणः परिणामो भवेद। स प्राकू श्रीतीषद्धस्तत्पारिशेष्यास्फटिकमणेरिव स्वभावस्वच्छघवलस्य लाक्षारसावसेकोपाधिर रणिमा सर्वगन्धत्वादिरौपाधिको ब्रह्मण्यभ्यक्त इति पश्यामः, निर्विशेषताप्रतिपादनार्थरवा छुतीनामू। सरविशेषतायामपि यक्ायमस्यां परृथिर्व्यां तेोइ्ा श्रुीना ब्रा रवप्रतिपादनपरश्वाद्, एकर्वनानात्वयो्ैकस्मिन्रसम्भवाढ् एकत्वाप्तत्वेनैव नानात्वप्रतिपाद- नपर्यवसानात, नानात्वस्य(२) प्रमाणन्तरसिद्धतयानुवाद्यत्वादेकत्वस्य चानघिगतेर्विधेयत्वो पपत्तर्भेददर्शननिन्दया च साक्षाङ्यसीभि: श्रुतिभिरभेदप्रतिपादनाद् आकारवद् ब्रह्मविष यार्णां च कार्साचिच्छू तीनामुपासनापरत्मसति बाधकेऽन्यपराहूचनातप्रतीयमानमपि गृहांत। यथा देवताना विग्रहवत्त्वम् । सन्ति चात्र साक्षाद्वैनापवादेनाद्वैतप्रतिपादनपरा: शतशः श्रुतयः, कार्सा (३) चिच्च द्वैताभिधायिनीनां तत्प्रविलयपरत्वम् । तस्मान्निविशेषमेकरूपं चैत न्येकरसं सद्रह्म परमार्थतो, विशेषाश् सर्वगन्धत्ववामनतिवादय उपाधिवशाद्यस्ता इति सिद्धम् । शेषमति रोहितार्थम्। अत्र केचिदू द्वे अधिकरणे कल्पयन्तीति (प० ७३० पं० १२) किं सल््क्षणं च प्रकाशलक्षणं ब्रह्म कि सलक्षणमेव (४) ब्रह्मोत प्रकाशलक्षणमेवेति। तत्र पूर्वपक्ष गृह्नाति प्रकाशवच्चावैयर्थ्यात्। चकारारसच्च, अवैयर्य्यात, ब्रह्म णि सच्छतेः । सिद्धान्तयत आह च तन्मान्रम् । प्रकाशमात्रं, न हि सर्वं नाम प्रकाशरूपादन्यत् यथा सर्वगन्धत्वाद्योपि तु प्रकाशरूपमेव सदिति नोभयरूप- रवं ब्रह्मण द्वश्यर्थ: । तदतदननोप(५)न्यस्य दूषितम्। (६)सत्ताप्रकाशयोरेकत्वे नोभयल- क्षणत्वम्। भेदेन स्थानतोपीऽति निराकृतमिति नाधिकरणान्तरं प्रयोजयति। परमार्थतरत्व भद एव प्रकषप्रकाशवदिति। सर्वेषा च साधारण प्रविलयार्थत्वे सत्यरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वादिति विनिगमनकारणवचनमनवकाशं स्थात (पृ० ७३३ (१) ननु परोपधिकं किश्चित्सत्यं यथा चक्षुरादीनामप्रमाकरगत्व, किञ्ञिन्मिथ्या यथा स्फटिकलाहि यम्, तत्र सविशेषत्वनिविशषत्वयोर्यदन्यतरपक्षोपाधिक तत्सत्यमवेति कुतो निर्णयस्तत्राहोमल कश सत्रपामण्यादिति। (२) व्यावहारिकम माण सिद्ध भेदा तुवा देन ् पार मार्थिका भेद प्रतिपाद्न न प रा श्रुतिरि त्यर्थ : (३) दा सुपर्णा इत्यार्दानाम। (४) एकदोशमते द्वितीयाधिकरणे वंचनव्यक्त्तीराह कि सल्लक्षण मेवेति। एवकारो बोष द्ेदव्वव च्छेदार्थः। (५) अभ्न केचिदित्यादिमाष्येण। (६) अत्र पूवपचानुन्थानमाह सत्तति। प्रकाशषच ब्रह्मेत्युक्त्ते कि सत्तापकाशयोरमेदः, उत भेद: अ.ये सि द्धान्त पवेति न पूर्वपक्षत्वमित्याह नोभयलक्षणावमिति, ब्रह्रण इति शेषः। द्वितीये चरितार्थरवमाड भेद इति। शङ्कितो भेद: स्वनिराकरणाय नाधिकरणान्तरप्रयोजक इत्यर्थः।

पा०२ सू० ११-२१ ] उभयलिङ्गाधिकरणम् । ५५

पं० १)। एवं हि तस्यावकाशः स्याद् यदि काबििदुपासनापरतथा रूपम/चक्षरिन् कानि श्रीरूपब्रह्मप्रतिपादनपरा भवेयुः। सर्वासा तु प्रविलयार्थत्वेन नारप ब्रह्मप्रतिपादनार्थत्वे उक्तो विनिगमनहेतुर्न स्यादित्यर्थः। एकविनियोगप्रतीतेः प्रयाजदर्शपूर्णमासवाक्य वदित्यघिकाराभिप्रायम्(१)। अनुबन्धभेदातु(२) भिन्नो Sनयोरपि नियोग इति। 'कोडयं प्रपञ्चप्रविलय" इति। वास्तवस्य वा प्रपश्चस्य प्रविलयः सर्पिष इवाभिसंयोगात, समा० रोपितस्य वा रज्ज्वा सर्पभावरयेव रज्जुतश्वपरिज्ञानात्। न तावद्रास्तवः सर्वसाधारणः पृथिव्यादिप्रपश्चः पुरुषमात्रेण शक्यः समुच्छेत्तुम्। अपि च प्रह्रादशुकािभिः पुरुषधौरेयैः समूलमुन्मूलितः प्रपश्च इति शन्यं जगद्भवेत। न च वासतवं तत्वज्ञानेन शक्यं समुच्छेत्तुम्, आरोपितरूपविरोधित्वात्तत्वज्ञानस्येत्यु क्म्। समारोपितरुपस्तु प्रपथ्वो ब्रह्मतत्व ज्ञाप नपरैरेव वाक्यब्रह्मतत्वमवबोधयद्धिः शक्यः समुच्छेतुमिति कृतमत्र विधिना। नहि विधिशतेनापि विना तत्वावबोधनम् प्रवर्तस्वातमज्ञान इति या कुरु प्रपश्चप्रविलयं वेति प्रवर्तितः शक्नोति प्रपश्ञ प्रविलयं वर्तुम्। न चास्यात्म्ञानविधि बिना वेदान्तार्थब्रह्मतरवावबोधो न भवति। मौलिकस्य स्वाध्यायाध्ययनविघेरेव विश्रक्षितार्थतया सकलस्य वेदराशेः फलवदर्थावबोधन परतामापादयतो विद्यमानत्वादन्यथा कर्मविधिवाक्यान्यपि विध्यन्तरमपेक्षेरन्निति। (३)न च चिन्तासाक्षातकारयोविधिरिति तत्वसमीक्षायामस्माभिरुपपादितम्। विस्तरेण चायमर्थसतत्रै व प्रपश्चितः । तरमाज्जर्तिलयवाग्वा(४) जुहुयादितिवद् विधिसरूपा एते 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्य" इत्यादयो न तु विधय इति। तदिदमुक द्रष्टव्यादिशब्दा अप तर्वाभिमुखाकरण. प्रधाना न तत्वावबोधविधिप्रधाना इति। अपि च ब्रह्मतत्वं निष्प्रपश्चमुर्तं न तन्न नि योज्य: कविविरसम्भवति। जीवो हि नियोज्यो भवेत (५)स चेतू प्रपश्चपक्षे वर्तते को नियोज्य इतश्योच्छित्ररवात्। अथ ब्रह्मपक्षे, तथाप्यनियोज्यो ब्रह्मणो Sनियोज्यत्वात्। अथ ब्रह्मणो उनन्योप्यविद्यया Sन्य इवेति नियोज्यः। तदयुक्म्। ब्रह्मभावं पारमार्थिकमवममयतागमेना विद्याया निरसतत्वात। तक्मान्नियोज्याभावादपिन नियोग:। तदिदमुक्त "जीवी नाम

ङ्तिमाशङ्याह अधिकाराभिपायमिति। अधिकारः परमापुर्वन्तदेकामेति तदपेक्षयेकनियोगत्वममित्यर्थः। (२) नियागावच्छेदकधात्वर्थभदाव, स च पयाजादावग्रेयादी च द्रव्यदेवतामेदाद्िन इत्यर्थः । (३) शब्दादेव शा्दज्ञानसम्भवान्मा तत्र विधिर्ध्याने साक्षात्कारे या भवतु मइत्यत आह नचेति। (४) जर्तिलेति । अग्निद्वोषं प्रकृत्य 'जर्तिलयवाग्वा जुहुयाद्वाधुकयवाग्वा जुहुयात्'इत्यादिकमधीतं पूर्वमीमांसायाम, तत्र उक्तवक्ये विधिरनाहुतिरिति प्रतिषेध: पयस्ेति विध्यन्तरमुत पयसेत्येव विधिरितर- स्तदर्थोर्थवाद इति सेशय निन्दाया निषेधशेषत्वेन विधिशेषत्वायोगात्रिषेष परिकल्व्य विधिनिषेधसमावेशा- द्विकल्प इति पूर्वपक्षे राद्दान्त :- अनाहुतिरित्यतत्निष्ध प्रकल्पयेद्यद्यन्यं स्वशेषित्वेन कल्पयेत्, कल्पयति हिविद पयम्षेति विर्ध स्वशेषित्वेन, पवततौ चार्थवाद: स्यात, किञ्च कल्पितेपि पतिषेधे विकल्पः स्यात-जर्ति लगवेधुकयवागूभ्यां होतव्यं न होतव्यमिति, तत्र प्रतिषेधकल्पनवियर्थ्यम् ततः पयोद्ोमस्य प्रशस्ततरत्वार्थ- मनाहुतिवाक्येन जर्तिलगवीधुकह्ोमी निन्धेते तस्मादर्थवाद इति। (५) नियोज्यआकाशादिपपञ्चान्तर्भूती ब्रह्मैव वा ब्रह्मण औपाधिकावच्छेदो वेति विकल्पान क्रमेण निरस्यति स चेदित्यादिना । त्वया विज्ञाते ब्रह्मणि तज्ज्ञानेन पपञ्चपविलय: साध्य इति वक्तव्यम्, तदा च

५६ सटिप्पणभामत्यां [भ० ३

प्रपञ्चपक्षस्यैवे"ति (पृ० ७३४ प० १६)। अपि च ज्ञानविधिपरखे तन्मान्नात्तु ज्ञान- स्यानुत्प त्तेस्त रवप्रतिपाद नपरत्वमेवास्तु तस्यावश्याभ्युपगन्तव्यत्वेनोभ यवादिसिद्त ्वत्। एवं चव कृतं तत्वज्ञानविघिनेत्याह-"झेयाभिमुखस्यापी'ति (पृ०७३५प०७) । (१) न व ज्ञानाधाने प्रमाणानपेक्षस्यास्ति कश्षिदुपयोगो विधेरेवं हि तदुपयोगो भवेदयन्यथाकारं ज्ञानमन्यथादर्धात। न च तच्छषयं वापि युक्तमित्याह-'न च प्रमाणान्तरेणे"ति। किं चान्यभ्नियोगनिष्ठतयैव च पर्यवस्यत्याम्नाये यदभ्युगतं भवाद्गि: शाखन- र्यालोचनया Sनियोज्यव्रह्मात्मत्वं जीवस्येति तदेतच्छानविरोधादप्रमाणकमू। अथैतच्छास्त्रमनियोज्यव्रह्मात्मत्वं च जीवस्य प्रतिपाद्यति जीवं च नियुक्तं ततो धर्थ च विरुद्धार्थ च स्यादित्याह-"अथेति (पृ० ७३६ पं० १)। दर्शपौर्णमासादिवाक्येषु जीवस्यानियोज्यस्यापि वस्तुतो Sव्यस्तनियोज्यभावस्य नियोज्यता युक्कता, नहि तद्वाक्य तथ्य नियोज्यतामाह, अपि तु लौकिकप्रमाणसिद्धा नियोज्यतामाश्रित्य दर्शवूर्गमासी विघते। इदतु नियोज्यतामपनयति च नियुङ्क्ते चेति दुर्घमिति भावः। "नियोगपरतायां चेति। पौवीपर्यालोचनया वेदान्तानां तत्वनिष्ठता श्रुता न श्रुता नियोगनिष्ठवेत्यर्थः। अपि च नियोगनिष्ठत्वे वाक्यश्य दर्शपौर्णमास्कर्मण इवापूर्वावान्तरव्यापारादात्मज्ञानकर्मगोध्य पूर्वावान्तरव्यापारादेव स्वर्गादिफलवन्मोक्षस्यानन्दरूपफळस्य सिद्धिः। तथाचानित्यत्वं सा. तिशयखवं स्वर्गवद्धवेदित्याह-"कर्मफलवदि"ति। "अपि च ब्रह्मवाषयेष्वि"ति।

वाक्येषु तु यद्यप्यनुबन्ध मेदस्तथाध्यधिकारांशस्य साध्यत्य भेदाभावादभेद इति ॥११॥२१॥ प्रकृतैतावत्यं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूय: ॥२२।। तदव्यक्तमाह हि॥ २३ ॥ अपि च संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्॥२४॥ प्रकाशादिवंच्चा वैशेष्यं प्रकाशश्च कर्मण्यभ्यासात् ॥२५।। अतोऽनन्तेन तथाहि लिङ्गम् ॥ २६ ॥ अधिकरणविषयमाह "द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे" इति । (पृ० ७६७ पं० ५)। द्वे एव ब्रह्मणो रूपे ब्रह्मणः परमार्थतो Sरपस्याध्यारोपिते द्वे एव रूपे तारभ्यां हि तदूप्यते । ते दर्शयति-मूर्ते चैवामूतै च"। (३) समुच्चीयमानावधारणम्। अत्र(४) पृथिव्यप्ते

(१) एवस्तत्वपतिपादनस्य ज्ञानोत्पत्ताववद्यापेक्षणीयत्वमुकत्वा विधा तदभावमाह नचेति। (२ ) साध्येति। मीर्माझकमते साध्यमेदादनुबन्धमेदाच शाल्भेद इत्युक्तम्। तत्र साष्यमुत्पत्तिपा तिसंस्कृतिषिकृतिकर णोपकारकरणावान्तरव्यापाराधिकाररूपसुदाहरणान्येषान्तजैव इट्व्यानि। सर्वेषां चषा- मधिकारापूंर्व परमल्नाध्य तेषा मते। साध्यक्ष नियोगानां पिषट संयौतीत्यादिशास्त्राणां मेदस्तथा ब्रव्यदेवता- दिरूपभेदाद्वात्वर्थभदस्ततश्च नियोगावच्छदेकधात्वर्थात्मकविषयभेद इति भाष:। (२) मखुचये सत्येवकारो विरुद्ध्यते तन्भात्ावधारणस्य तदितरमसुचयस्य च विरोधादित्याशङ्कयाह समुच्चीयमानेति। मदा दे अपि रूपे मिलिते एवेत्यर्थ एवकार इत्यर्थः । (४) दे पाव ब्रह्मण इत्यारभ्य ह्ेष रस इत्य-तश्रता। मूर्छन हथूलता।

पा० २ सृ० २२-२६ ] अकृतैतावच्वाधिकरणम् । ५७

जासि त्रीणि भूतानि ब्रह्मणो रूपं मूर्त मुर्छितावयवमितरेतरानुप्रविष्टावयवं कठिनमिति याव• त्। तर्यैव विशेषणान्तराणि मर्त्य मरणधर्मकं स्थितमव्यापि अवचिछिन्नमिति यावत्। सदन्येभ्यो विशिष्यमाणमसाधारणधर्मवदिति यावत। गन्धस्नेहोष्ण ताश्षान्योन्यवच्छेदहेतवो Sसाधारणघर्मास्तश्यतस्य ब्रह्मरूपस्य तेजोबन्नश्य चतुर्विशेषणस्यैष रसः सारो य एष सचिता तथति। अथामूर्त वायुश्ान्तरेक्षं च तद्धि न कठिनमित्यमूर्तमेतदमृतममरणघर्मकं मुर्त हि मूर्तान्तरेणामिहन्यमानमवयवविश्लेष।द्ध्वंसते न तु तथाभावः सम्भवत्यमूर्तस्य। एतद्देति गच्छति व्याप्रातीति एतत्यं निश्यपरोक्षमित्यर्थः। तस्यैतस्यामूर्तस्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत एतस्य श्यस्यैष रसो य एतस्मिन् सवितृमण्डले पुरुषः। करणात्मको हिरण्यगर्भप्राणाहू यहत्यस्यं ह्येष रसः स्वारो नित्यपरोक्षता (१)च साध्यमित्यधिदैवतम्। अथाध्यात्ममिदमेव मूर्त

मूर्तस्यैत्तस्य मश्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत एष रसो यचचक्षुः सतो ह्येष रस इति। अथा.

तस्य यत एतश्य स्यस्यैष रसो योयं दक्षिणेक्षन् पुरुषस्त्यस्यैष रसः। (२)लिप््य हि करणा मकस्य हिरण्यगर्भस्य दक्षिणमक्ष्यधिष्ठानं श्रुतेरधिगतम्। तदेवं ब्रह्मण औपाधिकयोमूतामूर्त- योराध्यात्मिकाधिदैविकयो: कार्यकारणभावेन विभागो व्याख्यातः सत्यद्शब्दवाच्ययोः(३) (४) अथेदानी तस्य करणात्मनः पुरुषस्य लिज्रस्य रप वक्तव्यम्। मूर्तामूर्तवासनाविद्ञानमयं विचित्रं मायामहेन्द्रजालोपमं तदिचित्रदेश्ठन्तैरादर्शयति तद्था "माहरजन"मित्यादिना। (५)एतदुक्ततं भवति-मूर्तामृर्तवासनाविज्ञानमयस्य विचिन्रं रूपं लिङ्गस्येति। तदेव निरवशषं सवासनं सत्यरूपमुकश्वा यत्तत्वस्यस्य सत्यमुक्त म्रह्म तरस्वरूपावधारणा र्थमिदमारभ्यते। (६)यतः सत्यस्य रूप निःशेषमुक्तमतोवशिष्ट सत्यस्य यत्सत्यं तस्यान. न्तरं तदुक्तिहेतुकं स्वरूप वक्तव्यमित्याह-"अथात आदेशः"। कथनम्। सत्यसत्य. स्य (७) परमात्मनस्तमाह-"नेतिनेति"। एतदर्थकथनार्थमिदमधिकरणमू। ननु किमे तावदेवादेश्य मुतेतः परमन्यदप्यस्तीत्यत आह-"नह्येतरमाङ्गह्मण" इति। नेत्यादिषाद- न्यत्परमस्ति यदादेश्यं भवेत। तस्मादेतावदेवादेश्यं नापरमस्तीत्यर्थः। अत्रैवमर्थेनेतिना यर्संनिहितं परामृष्ठं तघिषिष्यते ना सननिहितं चमूर्तामूर्त सवासनं यम्, तदवच्छे

(१) अमूर्तभूतद्वयस्य हिरण्यगर्भस्य च रसरसिमावे समन्येतुःति शेनविवत्तस्त दर्शयति नित्यपरोक्षतेति। (२) ननु चतन्यव्यापं लिङ्गशरीरं स्थूलशरीरमात्रे व्तते तत्र कर्थ दक्षिणमक्ष्याधारत्वेनोक्तमत आह लिद्ग स्येति। करणात्मकस्येत्यनेन रूपाद्युपल्ध्रिमि: क्रियाभि: करणत्वेनाुमीयत इत्यनुमानप्रकारो दर्जित:। (३ ) सदिति त्यमिति च शब्दवाच्ययोरित्यर्थ: । (४) एवं प्रतिषध्ये मूर्तामूर्ते प्रदर्श्य वासनामयं निषेध्यं रूपं दर्शयति अथेदानीमिति। मूर्तामूर्तवि- षयानुभवजनितवासनाजन्यावैज्ञानविषय इत्यर्थः । (९) नन्वनुद्भृतरूपलिङ्गशरीरस्य कथ हरिद्रादिरूपतुल्यरूपसम्भव इत्यत आह एतदुक्ततं भवतीति। (६) अथात आदेश हत्यत्रातःशब्दार्थमाह यत इति तदुक्तिहेतुकामैत्यन्तन। मध्येऽथशब्दार्थमाह तस्यानन्तरामिति। (७) व्यावहारिकसत्यस्य प्रपश्चस्य यः सत्य आत्मा तस्य।

५८ सटिप्पणभामत्यां [म०३

दकरवेन (१) च ब्रह्म। तत्रेदं विचार्यते-कि रूपद्यं स्रवासनं ब्रह्म च सर्वमे च प्रतिषि ध्यते, उत ब्रह्मैवाथ सवासनं रपदूयं ब्रह्म तु परिशिष्यत इति। (२) यदपि तेषुतेषु वेदा. न्तप्रदेशेषु ब्रह्मत्वरूपं प्रतिपादितं तदसद्धावज्ञानं च निन्दितम्। अस्तीत्यबोपल्घव्य इति चास्य सत्वमवधारित, तथापि सद्वोघरूपं तद्ब्रह्म सवासनमुतामुर्तरुपसाधारणतया च सामान्यं तस्य चैते विशेषा मुर्तामृर्तांदयो, न च तत्तदविशेषनिषेधे सामान्यमवस्थातुमहति निर्विशेषस्य सामान्यस्यायोगात, यथाहु :- निर्विशेष न सामान्यं भवेच्छशविषाणवत्। इति ॥ तस्मात्तद्विशषीनषेघेपि तर्सामान्यस्य ब्रह्मणोनवस्थानात्सर्वस्यैवायं निषेधः, अत एव नध्यतस्मादिति नेत्यन्यस्परमस्तीति निषेधात्परं नाहतीति सर्वनिवेधमेव वश्वमाह श्रुतिः। अहतीत्थेवोपलब्घव्य इति चोपासनाविधानव(३)नेयं, न त्वस्तित्वमेवास्य तरवम्। तत्म- शंसार्थ चासद्भावज्ञाननिद्दा। यच्चान्यत्र ब्रह्मत्वरूपप्रीतपादनं तदपि मुर्तामृर्तरूपप्रतिपाद- नवन्निषेधार्थमसन्निहितोऽपि च तत्र निषेधो योग्यत्वात् संभन्स्यते (४) । यथाहु :- येन यस्याभिसंबन्धो दुरस्थस्यापि तेन सः।इति। तरनारसर्वस्यैवाविशेषेण निषेध इति प्रथम: पक्षः ।(५) अथ वा पृथिव्यादिप्रमाणसि द्वत्वाद्बह्मणस्तु वाऊयनसागोचरतया सकलप्रमाणविरहात् कतरस्यास्तु निषेध इति विशये, प्रपश्वप्रतिषेधे समस्तप्रत्यक्षादिव्याकोपप्रसन्गाद् ब्रह्मप्रतिषेध त्वव्याकोपादूवह्वैव प्रतिषेधेन संबध्यते योग्यत्वान्न प्रपश्वस्तद्वैपरीत्याद्वप्सा तु तदत्यन्ताभावसूचनायेति मध्यमः पक्षः। तत्र प्रथमं पक्षं निराकरोति-'न तावदुभयप्रतिषेध उपपद्यते शू्यवादप्रस. झादि"ति। (पृ० ७३८ पं० ७) अयमभिसंधिः ।(६) उपाधयो ह्मी पृथिव्यादयो- Sविद्याकल्यिता न तु शोणककादय डव विशेषो अश्वत्वस्य। न चोपाधिविगमे उपहितस्या भावो Sप्रतीति्वा(७) नहयुपाधीना दर्पणमणिकृपाणादीनामपगमे मुखस्याभावोऽपतीतिवा। तक्मादुपाधिनिषेधेपि नोपहितस्य शशविषाणायमानता Sप्रश्ययो वा। न चतीति सभिधाना विशेषारसर्वस्य प्रतिषेथ्यत्वमिति युक्तम्। न हि भाबमनुपाश्रित्य प्रतिषेध उपपद्यते, कीचिदि क्कचिभ्निषिध्यते नह्यनाश्रयः प्रतिषेध: शक्यः प्रतिपनतुं, तदिदमुक्तमपरिशिष्यमाणे चा न्यस्मिन य इतर: प्रतिषेद्धमारम्यते तस्य प्रतिषेद्धमशक्यत्वात्तस्यैव पर- मार्थत्वापत्ते: प्रतिषेधानुपपात्तिः। मध्यमं पक्षं प्रतिक्षिपति-नापि ब्रह्मनषेध

(१) कस्य रूपद्यमित्यपेक्षायां ब्रह्मण इत्येवंरुपेण विशेषणतवेन। (२) ब्रह्मप्रतिषेधेन पूर्वपक्षस्यानुत्थानमाशक्याह ययपीतिं । (३) यथा नामब्रह्मेत्युपासिते त्यादावब्रझ्माणे ब्रह्म त्येनोपासना विधायते. एवमसत्येवास्तीत्युप लब्धिदृष्टि ्िधीयते इति शग्शिरस्कत्वाविशेषादिव्यर्थः। (४) संबद्धा भविष्यति। (५) धर्म्यनाश्रये निषेधासम्भवात्पक्षान्तरमाहाथवेति । (६) ननु विशेषाणां निषधे सामान्यस्याप्ययोगाच्छन्यवादप्रसङ्ग इत्याशंक्य सामा्यविशेषभावो ब्रह्मगतोऽसिद्ध इत्याहोपाधय इति। शोणो लोहित:, कर्क ईशल्लोहितः। (*) निर्विशेषं सारमान्यं न भवेदित्युक्त, तत्र निषेधेन निषेध्यमत्ता निषिष्यते सा किमर्थस्वभावभूतोत पमाणसम्बनधात्मिका, द्वावपि पक्ष नेत्याहाभावोऽपतीतिर्षेति।

पा० २ सृ० २७-३०] प्रकृतैतावत्वाधिकरणम्।

उपपद्यते। युकं यश्नैस्षर्गिकाविद्याप्राप्तः प्रपथ्वः प्रतिषिध्यते प्राप्तिपूर्वकत्वास्प्रतिषेधस्य। ब्रह्म तु नाविद्यासिद्धं नापि प्रमाणान्तरात, तस्माच्छव्देन प्राप्तं प्रतिषेधनीयँ, तथा च यहतस्य शब्द: प्रापकः स तत्पर इति स ब्रह्मणि प्रमाणमिति कथमस्य निषेघोषि प्रमाण- बानू। (१) न च पर्युदासाधिकरणपूर्वपक्षन्यायेन विकल्पो, वस्तुनि सिद्धस्वभाव तदनुप पत्तेः। न चावाङ्मनसगोचरो बुद्धावालेखितुं शक्यः। अशक्यक्ष कथ निषिध्यते। प्रपथ्सत्व नाथ्यविद्यासिद्धो Sनूय ब्रह्मणि प्रतिषिष्यते इति युक्तम्। तदिमामनुपपत्तिमभिप्रेश्योंकं नापि ब्रह्मप्रतिषेध उपपद्मते इति। हेत्वन्तरमाह-"ब्रह्म ते ब्रवाणी"ति। "उपक्रमविरो घादि'ति। उपक्रमपरामरशोपसंहारपर्यालोचनया हि वेदान्तानां सर्वेषामेव ब्रह्मपरत्वमुप पादितं प्रथम्याये। न चासत्यामाकाल्काया दूरतरस्थेन प्रतिषेधेनैषां संबन्ध: संभवति। यच्च वाड्मनसातीततया ब्रह्मणस्तत्प्रतिषेधस्य न प्रमाणान्तरविरोध इति तन्राह "वाङ्मन. सातीतत्वमपी"ति (पृ• ७३९ पं२) प्रतिपादयन्ति वेदान्ता महता प्रयत्नेन ब्रह्म। न च निषेधाय तत्प्रतिपादनम् अनुपपत्तरित्युक्तमधस्तात्। इदानीं तु निष्प्रयोजनमित्युक्तं प्रक्षालनाद्धि पड्ठस्येति न्यायातू। तरमाद्वेदान्तवाचा मनसि सत्निधानादूब्रह्मणो वाङ्मनसराती. स्वं नाञ्जसमपि तु प्रतिपादनप्रक्रियोपक्रम(२)एषः। यथा गवादयो विषया: साक्षाच्छृङ्गग्राहि. कया प्रतिपाद्यन्ते प्रतीयन्ते च नैवं ब्रह्म । यथाहुः- मेदप्रपज्चविलयद्वारेण च निरूपणमिति। ननु प्रकृतप्रतिषेधे ब्रह्मणोपि कस्मानन प्रतिषेध इत्यत आह "तद्धि प्रकृतं प्रप द्वितं चे"ति। प्रधान प्रकतं प्रपशक्ष प्रधानं न ब्रह्म तस्य षष्ठ्यन्ततया प्रपञचातच्छेद कत्वेनाप्रधानत्वादित्यर्थः । "ततोऽन्यद्गवीती"ति। नेति नेतीति प्रतिषेघादभ्यद् भूयो बरर्वतिीति। ततनिरवचनम्। नह्येतस्मादित्यस्य यदा नह्ेतस्मादिति नेति ने त्यादिश्ठाद्र्रह्मणोऽन्य त्परमस्तीति व्याख्यानं तदा पपञचप्रतिषेधादन्यद्ब्रह्मैव व्रवीतीति व्याख्येयम्। यदा तु नह्येतस्मादिति सर्वनाम्ना अ्रतिषेधो ब्रह्मण आदेश: परामृश्यते तदापि प्रपञचप्रतिषेधमात्रं न प्रतिपत्तव्यमपि तु तेन प्रतिषेघेन भावरूपं ब्रह्मोपलक्ष्यते, कस्मादित्यत आह-"ततो ब्रवीति च भूय" इति। यस्मात्पतिषेघस्य परस्तादपि ब्रवीति। अथ ब्रह्मणो नामघेयं नाम सत्यस्य सत्यमिति तद्याचष्टे श्रुतिः 'प्राणा वे सत्यमि'ति। (३) माहारजनायुपमितं लिङ्गमुपलक्षयति । तरखळ सत्यमितरापेक्षया (४) तस्यापि परं सत्यं ब्रह्मा। तदेवं यतः प्रति षेधस्य परहतादुबवीति तामान्न प्रपञ्चप्रतिषेघमात्रं ब्रह्मापि तु भावरूपमिति। तदेवं पूर्व (१) ननु शास्त्रपरमितेशव प्रतिषेध: प्रमाणवान् भवेत विधिपतिषधयातुल्यबलत्वेन विकल्पसम्भवा दित्याशंक्याह ने चेति। तृतीयाध्यायस्थतृतीयपादे वक्ष्यमाणे पर्युदासाधिकरणे यथा विधिमातस्य यागेषु ये यजामहकरणस्य सर्वात्मना नानुयाजेष्वितिप्रतिषेधेन वारयितुमशक्यत्वादनुयाजेषु ये यजामहविकल्प: एव मिह न वस्तुनि तदभावात्, पुरुषप्रवृत्तिनिवृत्यो: प्रागेव तस्यैकरूपत्वेन सिद्धत्वादित्यर्थः । (२) प्रक्रियाशन्दार्थमाहोपक्रम इति। वाङ्गनसगोचरत्वे निषिद्धे तथव मन स्थिरीकृते स्वयंज्योति रात्मा र्फुरतीत्युपक्रमत्वम् । (३) स्थूलशरीरापेक्षया प्राणपधानस्य लिङ्गशर्रीत्व स्थायित्वात् सत्यत्वमुच्यत इत्याह माहारजना- दीति। माहारजनादीनि रूपाण्युपहितानि निच्ितानि यस्मिस्तत्तथोक्तम्। (४) स्थूल शरीरपेक्षया।

६० सटिप्पणभामत्यां [अ० ई

हिमिन् व्याख्याने निर्वचनं व्रवीतीति व्याख्यातम्। अस्मिस्तु सत्यस्य सत्यमिति ब्रवीतीति व्याख्येयम् । शेषमतिरोहितार्थम् ॥ २२-२६॥ उभयव्यपदेशान्वहिकुण्ड लव त् ।। २७ ।। अनेनाहिकपेणाभेद: कुण्डलादिकपेण तु भेद इत्युक्तं तेन (१) विषयमेदाखेदाभेदयोर विरोध इत्येकविषयत्वेन वा सर्वदोपळब्धेरविरोधः। विरुद्धमति हिनः क्वसंप्रत्ययो न यत्प्रमाणेनोपलभ्यते। आगमतश् प्रमाणादेकगोचरावपि मेदाभेदौ प्रतीयमानौ न विरोधमा बहतः सवितृप्रकाशयोरिव प्रत्यक्षात्प्रमाणाद्भेदाभेदाविति॥२७॥ प्रकारान्तरेण भेदामेदयोरविरोधमाह- प्रकाशाश्रयवद्वा तेजहत्वात् ॥२८ ॥ तदेवं परमतसुपन्यस्य स्वमतमाह- पृरवेवद्ा ॥ २९ ॥ प्रतिषधाच्च॥३० ॥ अयमभिसंधिः। (२) यस्य मतं वस्तुनोऽहितवेनाभेद: कुण्डलत्वेन भेद इति। स एवं ब्रुवाण: प्रष्टव्यो जायते-किमहित्वकुण्डलत्वे वस्तुनो भिने डतामिने इति। यदि भिनने, अ. हित्वकुण्डलत्वे भिन्ने इति वक्कव्यं, न तु वस्तुनस्तार्म्यां भेदामेदौ, नह्यन्यभेदाभदभ्यामन्याद्वी- न्नमभिन्नं वा भवितुमईति, अतिप्रसङ्गात्। अथ वस्तुनो न भिद्येते अहित्वकुण्डलखे, तथा सति को भेदामेदयोरविषयभेदस्तयोर्वस्तुनोऽनन्यत्वेनाभेदातू।(३) न चैकविषयत्वेऽपि सदा- नुभूयमानत्वाद्धेदाभेदयोरविरोधः, स्वरूपविरुद्धयोर्यविरोधे क नाम विरोधो व्यवतिष्ठेन। न च सदानुभूयमानं विचारासह भाविकं भवितुमर्हति, देहात्मभावस्यापि सर्वेदानुभुयमा नश्य भाविकत्वभसज्ञात्। प्रपब्चितं चैतदस्माभिः प्रथमसूत्र इति नेह प्रपब्चितम्। तक्ष्मा दनादविद्याविकीडितमेवैकस्यात्मनो जीवभावभेदो न भविकस्तथा च तत्वज्ञानादविद्यानिषृ- तावपवर्गसिद्धि: । तात्विकत्वे त्वस्य न ज्ञानान्निवृत्तिसंभवः । न च तत्वज्ञानादन्यदपवर्गक्षा धनमर्ति । यथाह श्रुति :- 'तमेव विदिश्बातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते जयनाये'ति। शेषमतिरोहितार्थम् ॥२९-६०॥ परमतः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्य:॥।३१॥ यद्यपि श्रुतिप्राचुर्याद्ब्रह्मव्यतिरिकं ततत्वं नासतीत्यवधारितं तथापि सेतादिश्रुर्तानामा- पाततस्तद्विरोघदर्शनात् तत्प्रतिसमाधानार्थमयमारम्भः। "जाङ्गलं" (पृ० ७४५ पं० १०)

(१) अहिकुण्ड लसूत्रस्य पकाशाश्रयवद्वेति (३-२-२८) सुत्रस्यच मेदाभेदविषयत्वसाम्यात्यौन- रुक्तयमाशंक्याह विषयभेदादिति। अत्राहेरेकत्वेन कुण्डलादीना मिथो मेदाव भेदामेदो भिन्नविषयौ, तत्र तु सवितरि प्रकाशगुणस्य द्व्यक्य च मिथो मेदामेदो न वस्त्वन्तरापेक्षयेत्येकविषयत्मेकविषयले हेतु: सर्वदेति। विरोधे हि विषयव्यवस्था सहानुभूयमानत्वादविराध इत्येकिषयत्वमित्यर्थः। (२) यन्मते भेदामेदी भिन्नविषया तम्मतं दूषयन्राह यस्येति । (३) प्रकाश।श्रयवद्धेदाभेदौ निषेधति नचेति।

पा० २ सू० ३२-३८ ] पराधिकरयम्। ६१

स्थलम्। प्रका (१)शवद्नन्तवज्ज्योतिष्मदायतनवदिति पादा ब्रह्मणव्त्वारस्तेषां पादानाम- द्धान्यश्टी शफाः, तेषावस्य ब्रह्मण इत्यश्टशफं म्रह्म। षोडश कला अश्येति षोडशकलम्। तथथा प्राचीप्रतीचीदक्षिणोदीचीति चतन्: कला अवयवाहव कलाः स प्रकाशवानाम प्रथम: पादः। (२) एतदुपासनारयां प्रकाशवान् मुख्यो भवतीति प्रकाशावान् पादः। अथापरा: पृथिध्यन्तरिक्ष घ्यौ: समुद्र इति चतसः कला एष द्वितीय: पादो Sनन्तवात्राम। सोयमनम्तवत्वेन गुणेनोप(स्य मानोऽनन्तरवमुपासकस्यावहतीति अनन्तवान्पादः। अथाभि: सूर्यश्चनदरमा विद्युदिति चतस्ः कला: स ज्योतिष्मान्राम पादस्तृतीयस्तदुपासनाज्ज्योतिष्मान् भवतीति ज्योतिष्मान् पादः। अथ घ्राणशक्षुःश्रोत्रं वागिति चतस्ः कलाक्षतुर्थः पादः आयतनवानामते घ्राणादयो हि गन्धा- दिविषयां मन आयतनमाश्रिस्य भोगसाधनं भवन्तीश्यायतनवालाम पादः। तदेवं चतुष्पाद्व ह्राष्टशफं षोडश कलमुन्मिषितं श्रुत्या। अतस्ततो ब्रह्मणः परमन्यदरित । (३)स्यादेतत्, भहित चेररिसंख्यायोच्यतामेतावदित्यत आह "मित्तमस्तीति" (पृ० ७४६ पं० १) प्रमाणसि द्म्। न खेतावदित्यर्थः । मेदव्यपदेशक् त्रिःप्रकार :- आघारतश्वातिदेशतश्वावधितय्व ॥ ३१॥ सामान्यान्तु ॥ ३२ । जगतस्तनमर्यादानां (४) च विधारकत्वं च सेतुसामान्यम्। यथा हि तन्तवः पटं वि घाशयन्ति तदुपादानस्वादेवं ब्रह्मापि जगद्विधारयति तदुपपादकत्वाद्। तन्मर्योदानां च विधा रकं ब्रह्म इतरथाऽति चपलस्थूलबलव त्क ल्लोल माला कलिलो जलनिधिरिलापरिमण्डल म वग लेत् (५) वडवानलो वा विश्फूर्जितज्वालाजटिलो जगद्धस्मसाद्धावयेत, पवनः प्रचण्डो वा Sका ण्डमेव (६) ब्रह्माण्डं विघटयेदिति। तथा च श्रुतिः 'भीषासमाद्वातः पवते इत्यादिका ॥ ३२॥ बुद्धर्थ: पादवत् ॥ ३३ ॥। मनसो(७) ब्रह्मप्रताकस्य समारोपितब्रह्मभावस्य वागयाणश्चक्षुः श्रोत्रमिति चत्वारः पादा: । (८) मनो हि वक्तव्यघ्रातव्यश्रोतव्यान् गोचरान् वागादिि: संचरतीति संचरणसा धारणतया मनसः पादास्तदिदमध्यात्मम्। (९)आकाशस्य ब्रह्मप्रतीकस्याभनिवायुरादित्यो दिश इति चखवारः पादा:। ते हि व्यापिनो नभस उदर इव गो: पादा विलमा उपलक्ष्यन्त इति पादा:। तदिदमधिदैवतम्। तदनेन पादवदिति वैदिकं निदशनं व्याख्याय लौकिक बेदं निदर्शनमित्याह-"अथ वा पादवदिति" (पृ० ७४७ पं० १५)। "तद्ददि". ति इहापि मन्दबुद्धीनामाध्यानव्यवहारायेश्यर्थः॥। ३३॥ (१) उन्मानव्यपदेशविवरणार्थ ब्रह्म चतुष्पादित्यादि भाष्यं, तच्छानदो्यश्रुत्युक्ोडशकलविि्यास म्बन्घिपादशन्दोदाहरणेन व्याचष्टे प्रकाशवदित्यादिना। (२) पादस्य परकाशवत्वस्माख्यायां हेतुमाहैतदिति। (३) अतः पर मन्यदस्तीलि भाष्यम्, तदयुक्तमन्यत्वे सत्यमितत्वानुरपत्त, अत उचितशङ्गां कृल्वा उवतायति स्यादेतदरत चेदिति। (४) न केवलं जगत उपादानत्वेन धारकं ब्रह्म किन्तु नियन्तृत्वेनापीत्य ह तन्मर्यादादीना चेति। (५) अ्मेत। यदि ब्रह्म भुवं न धारयेदित्यर्थः। (६ ) अनवसरे एवा (७) य.व दिति सूत्रावयवव्याख्यानभाष्यं 'यथा मन' इत्यादिकं व्याचष्टे मनस इत्यादिना। (८) वागा दीनां मन:पादत्वे हेतुमाह मनो हीति। (९) एवमाध्यात्मिक मनश्रतुष्पाद्यख्यायाधिदावकाकाशं चतुष्पादं उपाचटटे आकाशस्येत्यादिना। ६ भा. वा. २.

सटिप्पणभामत्यां [ अ० ३

स्थानविशेषात् प्रकाशादिवत्॥३४॥

भबे सुषुप्तावस्थानमिति। कथाभेदव्यपदेशोऽपि त्रिविधो ब्रह्मण उपाधिभेदापेक्षयेति। यथा सौधजालमार्गनिदेशिन्यः सवितृभासो जालमार्गोपाधिभेदाद्भिया भासन्ते तद्िगमे तु गम- सि्तिमण्डलेनैकीभवनत्यतस्तेन सम्बन्ध्यन्त इव एवमिहापीति ॥ ३४ ॥ स्यादेतत्, एकीभावः कस्मादिह स्म्बन्धः कर्थंचिय्याखयायते न मुख्य एवेश्येतत्सू त्रेण परिहरति- उपपत्तेश्र ॥ ३५॥ हवमपात इति हि स्वरूपसम्बन्धं ब्रूते। (१)स्वभावकेदनेन सम्बन्धरवेन स्पृष्ठस्ततः स्वाभाविकस्तादात्व्याप्जातिरिच्यत इति तर्कपाद उपपादितमित्यर्थः। तथा मेदोपि त्रिविधो नान्यादशः स्वाभाविक इत्यर्थः ॥ ३५॥ तथान्यप्रतिषेधात् ॥३६॥ सुगमेन भाष्येण व्याख्यातम् ॥ ३६ ॥ अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः।।३७। ब्रह्माहैतसिद्धावपि न सर्वगतत्वं सर्वध्यापिता सर्वस्य ब्रह्मणा स्वरूपेण रूपवस्वं सिद्ष्य- सात्यत आह-"अनेन सेत्वादिनिराकरणेन" (पृ० ७४९ पं० ११)। परहेतु- निराकरणेनान्यप्रतिषेघेसमाश्रयणेन च स्वसाधनोपन्यासेन च सर्वेगतत्मप्यात्मनः सिद्ध अवति। (२)अद्वैत सिद्धे सर्वोडयमनिर्वचनीयः प्रपश्वावभासो म्रह्माविष्ठान इति सर्वस्य ब्रह्म सम्बन्घाद्रह्म सर्वगतमिति िद्धम्॥३७॥ फलमत उपपत्तेः॥ ३८ ॥ सिद्धान्तोपक्रममिदमधिकरणम्। स्यादेतत, नित्यशुद्धबुद्धमुक्तत्वमावस्य ब्रह्मणः कुत ईश्वरत्वं कुतथ् फलहेतुत्वमर्पीत्यत आह-"तस्यैव ब्रह्मणो व्यावहारिक्या"मिति (पृ० ७५० पं० ५)। नास्य पारमार्थिक रूपमाश्रित्यैत्चते किन्तु ा व्व हारि कमे त न तपसा चीयते ब्रह्मेति व्याचक्षाणैरस्मामिरपपादितम्। (३)इषं फळं स्वर्गः। यथाहु :- यन्न दुःखेन संभिन्नं न च प्रस्तमनन्तरम्। अभिलाषोपनीतं च सुखं स्वर्गंपदास्पदम्॥। इति । अनिष्टमवी च्यादिस्थानभोग्यं, व्यामिश्रं मनुष्यभोग्यम्। तत्र तावस्प्रतिपाद्यते। फलमत ईंश्वरात्कममिराराधिताद्द (४)वितुमईति। अथ कर्मण एव फलं करमान्र भवतीत्यत आह- "कर्मण सत्व नक्षविनाशिन: प्रत्यक्षविनाशिन"इति। चोदयति-'स्यादेतत् कर्म विनश्य"दिति। (५)उपात्तमपि फलं भोकुमयोग्यत्वाद्ढा कर्मान्तरप्रिबन्धाद्वा न भुज्य- (१) नतु स्वरूपसम्बन्घः समवायोपि सम्भवति कथ जीवस्य ब्रह्मतादात्म्यमिद्विरत आइ स्वमावश्चे दिति। समवायस्तर्फपाद निरस्त इत्यर्थ: । (२) न पारमाथकं सर्वगतत्वं किन्तु परपश्चेन मिथ्यातादात्म्यमित्याहाद्वित इति। (३) भाष्यस्थमिष्टपदं व्याचष्टे इष्टमिति। (४) अनेनेभ्वरे वैषम्यनैधृण्यप्रसङ्गो निरन्तः। (५) यदि कर्म स्वानन्तरकालमारमेत, तर्धुपलम्येतेव्याशंक्याह उप तमपीत

पा० २ सू० ३९-४०] फलाधिकरणम्।

त इत्यर्थः । पैरिहरति-"तदृपि न परिशुध्ती"ति। नहि स्वर्ग आतमानं लभतामि स्यधिकारिण: कामयन्ते किन्तु भोग्योऽस्माकं भवत्विति। तेन यादशमेभिः काम्यते ताह शस्य फलश्वमिति भोग्यत्वमेव सत्फलमिति। न च ताटशं कर्मान्तरमिति कथं फलं सदपि स्वरूपण, अपि च स्वर्णनरको तीव्रतमे सुखःदुखे इति तद्विषयेणानुभवरेन मोगापरनाम्नावश्य भवितव्यम। तस्मादनुभवयोग्ये अननुभूयमाने शशशङ्गवन्न सत इति निक्चीयते। चोदयति- "अथोच्यते मा भूरकर्मानन्तरं फलोत्पादः कर्मकार्यादपूर्वान्धवे"द्दिति (पृ० ७५१ पं० १)। परिहरति-"तद्पि ने"ति। यददचेतनं तत्ततसर्व चेतनाघि छ्ठितं प्रवर्तते इति प्रत्यक्षागमाभ्या(१)मवघारितम्। तस्मादपूर्वेणाप्यचेतनेन चेतनाविष्ठिते- नैव प्रवर्तितव्यं नान्यथेत्यर्थः। न चापूर्व प्रामाणिकमपीत्याह-"तद्सित त्वे" इति ॥३८॥ श्रुतत्वाच्च ॥ ३९॥ "अन्नादा"Sतप्रदः ॥३९॥ सिद्धान्तेनोपक्रम्य पूर्वपक्षं गृह्नाति- धर्म जैमिनिरत एव ॥ ४० ॥ श्रुतिमाह-"भ्रयते ताव'दिति। (२)ननु 'सवर्गकामो यजेते'त्यादयः श्रुतयः फळं प्रति न साधनतया यागं विदधति। यथा हि-यदि यागादय एव करिया न तदतिरिका भावना तथापि त एव स्वपदेभ्य: (३)पूर्वांपरीभूता: साध्यस्वभावा अवगम्यन्त इति न सा व्यान्तरमपेक्षन्ते इति न स्वर्गेण साध्यान्तरेण सम्बन्धुमहनिति। अथापि तदतिरेकिणी भाव- नास्ति (४) तथाप्यस्ौ भाव्यापेक्षापि स्वपदोपातं पूर्वावगतं च भाव्यं घाश्वर्थमपहाय न मि० अपदोपातं पुरुषविशेषणं च स्वर्गादि भाव्यतया स्वीकर्तुमहति। न चैकस्मिन्वाक्ये सा्यदूय संबन्धसंभव:, वाक्यभेदप्रसन्गात। न केवलं शब्दतो वस्तुतक्ष पुरुषप्रयश्नस्य भावनाया: साक्षाद्वात्वर्थ एव साध्यो न तु स्वर्गादिस्तस्य तद्व्याप्यत्वात। स्वर्गादेस्त नामपदाभिघेय- तया सिद्धरूपस्याख्यातवाच्यं सा्यं घार्वर्थ प्रति भृतं मव्यायोपदिश्यत इति न्यायात्साधन तया गुणस्वेनाभिसंबन्धः । तथा च पारमर्ष सूत्रम्-'द्रव्याणं कर्मसंयोगे गुणत्वेनामिसंबन्ध' इति। (५)तथा च कर्मणो यागादेर्दुःखत्वेन पुरुषेणासमीहितत्वात समीहितस्य च स्वगादे- (१) यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो गमयब्रीत्यागमोऽत्र गाह्यः। (२) अत्र माष्यकारः कर्मण एव फलमिति पूर्वपक्षघटनाय स्वर्गकामाधिकरणसिद्धान्तं सक्चिक्षिपे ताभ्निवत्याशड्ा दर्शयस्तदधिकरणपूर्वपक्षमाह नन्विति। () यागादािामेव क्रियान्वे लेषां धातुभिरेष प्रतीते: प्रत्ययपौनरुक्त्यमाशक्याह पूर्वेति। यजेतेत्यत्र हि यजिना प्रकृत्या याग एव हि पतीयते, मत्ययसहितेन तु तेन स एव पूर्वापरीभूतो मानाक्षणव्यासक्ो डभथीयते। तत्र लिकादिषु विशेषमाह साध्यस्वभावा इति। (४) तथापीति। प्रत्ययार्थभूता भावना धात्वर्थमिन्ना यद्यपि स्वमिन्नं भाव्यमाकाङ्कते, तथापि घात्वर्थ पवास्या माव्य: तस्ष्य यजेतेत्येकपदश्षत्या साध्यत्वप्तीतेः, अत एव च पूर्वावगतेरन स्वर्गः त्ष्य मिन्रपदोपा ततस्य वाक्येन साध्यत्वस्य प्रत्येतव्यत्वात वाक्यस्य च लिङ्गश्जतिकल्पनापक्षस्य चरमभावित्वात, किश्च पुरुष- विशेषणस्वर्गस्य न यागेन सम्बन्ध, उपसर्जनपदान्तरेणासम्बन्धादित्यर्थः । (५) यदि न यागादेः स्वर्गादिल्लाधनता कथत्हि पुरुषपरवृत्तिरपवर्तमानेषु च तेषु कथं शामपा माण्यमत आाह तथाचेति।

६४ सटिप्पणभामत्यां [अ० ३

रसाध्यस्वान यागादय: पुरुषसयोपकुर्वन्त्यनुपकारिणा चैषा न पुरुष ईटे 'अनोशानथ न तेषु संभवत्यधिकारीत्यधिकाराभाव प्रतिपादितानथक्यपरिहाराय कतस्नस्यवम्नयस्य निर्मनि

कचित्कस्यचिद्वेदश्य प्रविलयो गम्यते यथा स्वर्गकामो यजेतेति शरीरात्मभावप्रविलयः। इह खल्वापाततो देहातिरिक आमुष्मिकफलोपभोगसमर्थोऽधिकारी गम्यते। तत्राधिकारस्यो केन क्रमेण निराकरणाद् (१)असतोपि प्रतीयमानस्य विचारासहस्योपायतामत्रेणावस्थाना- दनेन वाक्येन देहात्मभावप्रविलयस्तत्परेण क्रियते। (२)गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेदित्य त्राप्यापाततोऽधिकृतािकारावगमादधिकारिमेदप्रविलयः । निषेधवाक्यानि च साक्षादेव अवृत्तिनिषेधेन, विधिवाक्यानि चान्यानि 'साग्रहण्या यजेत प्रामकाम' इत्यादीनि न सप्रहण्य- दिप्रवृत्तिपराण्यपि तूपायान्तरोपदेशेन सेवादिडटोपायप्रतिषेधार्थानि, (३)यथा विषं भुङ्क्ष मा डस्य गृहे भुदूक्ष इति। तथा च रागाद्याक्षिप्तपवृत्तिप्रतिषेधेन शास्त्रस्य शासतत्वमप्युप वद्यते रागनिबन्धनां तूगयोपदेशद्वारेण प्रवृत्तिमनुजानतो रागसंवर्द्धनादशास्त्रत्वप्रसुङ्गः। तश्निषेषेन तु ब्रह्मणि प्रणिधानमादघत शासत्रं शासतरं भवेत। तस्मात्क र्मेफलसंबनधस्या्रा मा कश्वादनादिविचित्राविद्यासहकारिण ईश्वरादेव कर्मानपेक्षाद्विचित्रफ लोस्पत्तिरिति। कथ तहिं विधि:१ किमत्र कथंप्रवर्तनामात्रताद्विधेस्तस्य चाघिकारमन्तरेणाप्युपपत्तेः, नहि यो य: प्रवर्तयति स सर्वोधिकृतमपेक्षते। पवनादे: प्रवर्तकस्य तदनपेक्षत्वादिति शङ्कामपाचिकीर्षु राह "तत्र च विधिश्रुतेर्षिषयभावोपगमाद्यागः स्वर्गस्योत्पादक इति गम्यते। अन्यथा ह्यननुष्ठातृको याग आपद्येत"। अयमभिसंधिः-(४)उपदेशो हि विघिः, यथोकं तस्य ज्ञानमुपदेश इति। उपदेशश नियोज्यप्रयोजने कर्माणे लोकशास्त्रयो: प्रसिद्ध, तथथाSडरेोग्यकामो जीर्णे भुर्जीत। एष सुपन्था गच्छतु भवाननेनेति। न स्वाज्ञादिरिव नियोक्तृप्रयोजन(५)इतत्राभिभ्नायस्य प्रवर्तकत्वात् तस्य चापौरुषेयेऽसंभवात। अस्य चोप

दितं न्यायकणिकायाम(६)। तथा च स्वर्गकामो यजेतेत्यादिषु स्वर्गक्ामादेः समीहितो पाया गम्यम्ते यागादयः, इतरथा तुन साधयितारमनुगच्छेयुः। तदुक्तमृषिणा-'अस- धकं तु तादर्थ्यादि'ति। (७)अनुष्ठान्नपेक्षितोपायतारहितप्रवर्तनामात्रार्थतवे यजेे्यादीनाम साधकं कर्म यागादि स्याद साधयितारं नाविगच्छेदित्यर्थः। (८)न चैते साक्षाद्वावनाभाव्या

(१) निराकृतस्य कथ प्रपक्चपविलयप्रमित्यर्थत्वमत आहासतोपीति। अवन्नपि अमित्यर्थों वपोव्खन- नादिशिव प्राशसत्यप्रमित्यर्थ इति भाष: (२) एवं स्वर्गकामवाक्ये देह्ात्मभावोपलक्षितजडपपशलमुक् ोोनर्ूर्णमासाि कारिण एव गोदोहने्यधिकारावगमादुभयन्राधिकाि्मिदभविलापनद्वारा तदुपलक्षितात्मभेदः प्रविलाप्यत इत्याह गोदोहनेनेति। (३) सेवादिविषयपवृत्तिर्हि सांग्रहण्यामनुष्ठीयमानार्यां न भवर्तात्यर्थः । (४) वायूद कादिषद्विधे: प्रवतकत्वमव्येतत्ताव न्निषेधन् स्वर्गकामाधिकरणस्िद्धानतं दर्शयति उपदेशो हीति (५) उपदेश इत्यर्थ: । (६) अनुज्ञारयां पवर्तनसुपदेशे त्वपवृत्तस्येव ्यादिकमुक्तमत्यर्थः। (•) तादर्थ्यादितिपदं व्याचष्टेऽनुष्ठात्रपेक्षितेति। (८) सासाद्रायनाभव्यो यागादि: स च दुःखरूप इत्यमवृतिरिति यदुक्कं तब्राड नचेते इति। विधि-

पा०२ सू० ४१] फलाधिकरणम् । ६५

अपि क्त्रपक्षितसाधनताविध्युपहितमर्यादा भावनोददेश्या भवितुमर्हन्ति, येन पुंसामनुपका रका: सन्तो नाघिकारभाजो भवेयुः। दुःखत्वेन कर्मणा चेतनसमीहानासपदत्वात, इवर्गादीना तु भावनापूर्वरूपकामनोपधानाच्च श्रीश्यात्मकरवाच्च नामपदाभिधेयानामपि पुरुषविशेषणाना मपि भावनोदेश्यतालक्षणभाव्यत्वप्रतीतेः । (१) फलार्थप्रवुत्तभावनाभाव्यरवलक्षणेन च यागा. दिसाथ्यत्वेन फलार्थप्रवृत्तभावनाभाव्यत्वरूपस्य फलसाध्यत्वस्य समप्रधानत्वाभावेनैकवाक्य समवायसम्भवात भावनाभाव्यत्वमात्ररय च यागादिसाध्यत्वस्य करणेप्यविरोबात, अन्यथा सवेत्र तदुच्छेदात, परश्वादेरपि छिदादिषु तथाभावात फलस्य साक्षाद्भावनाव्याप्यत्वविरहि णोपि तदुद्वेश्यतया सरवत्र व्यापितया व्यवस्थानात् स्वर्गसाधने यागादो स्वर्गकामदेरघिकार इति सिद्धम्। न चाप्राप्तार्थविषया: साङ्गहण्यादियागविधयः परिसंख्यायका नियामका वा भवितुमहृन्ति। (२)न चाधिकाराभावे देहारमप्रविलयो वाउघिकारिभेदप्रविलयो वा शक्य उपपादयितुम्। आपाततः प्रतिभाने चास्य तत्परत्वमेव नार्थायातपरत्वम् स्वरसततः प्रताय मानेडर्थे वाक्यश्य तादर्थ्ये सम्भवति न सम्पातायातपरत्वमुचितम्। न चैतावता शाघत्वव्या घातः, तस्य स्वर्गाद्ुपायशासनेपि शाखत्ररवोपपत्तेः। पुरुषश्रेयोभिधायकरवं हि शास््वम् सरागवीतरागपुरुषश्रेयोभिवायकतवेन सर्वारिष तय३) नत्वव्याःद्विि विषयभावोपगमाद् याग: स्वर्गस्योत्पादक इति सिद्धम्। "कर्मणो या काचिदवस्थे". ति। कर्मणोवान्तरव्यापारः। एतदुक्त्तम् भवति। कर्मणो हि फलं प्रर्ति तत्साघनत्वं श्रुतम् तथिर्वाहयितुं तस्यैवावान्तरव्यापारो भवति। न च व्यापारवति सत्येव व्यापारो नासतीति युक्तम्। असतवप्याभेयादिषु तदुत्पत्त्यपूर्वाणं परमापूर्वे जनयितव्ये तदवान्तरव्यापार रवात्। असत्यपि च तैलपान कर्मण तेन पुष्ट कर्तव्यायामन्तरा तैलपरिणाममेदाना तद वान्तरव्यापारात। तस्मात्कर्मकार्यमपूर्व कर्मणा फले कर्तव्ये तदवान्तरव्यापार इति युक्तम्। यदा: पुनः फलोपजननान्यथानुपपतत्या किचित्कल्प्यते तदा फलस्य वा पूर्वावस्या। "अविचिन्रश्य कारणस्येति" (पृ. ७५२ पं० २) । यदीश्वरादेव केवलादिति शञषः। (४) कर्ममिवां शुभाशुभेः कार्यद्वैधोरपादे रागादिमत्वप्रश्ज्ञ इत्याशयः॥४०॥ पूवे तु बादरायणो हेतुव्यपदेश्ञात् ।।४१।। दृष्ानुसारिणी हि करपना युक्ता नान्यथा। नहि जातु मृत्पिण्डदण्डादय: कुम्भकाराध नषिष्ठिता: कुम्भायारम्भाय विभवन्तो हष्टाः । न च विद्युत्पवनादिभिर प्रयत्नपूर्वर्व्यमिचार स्तेषामपि कल्पनारपदतया व्यभिचारनिदर्शनत्वानुपपत्तेः। तस्मादचेतनं कर्म वाडपूर्व वा न चेतनानविष्ठितं स्वतन्त्रं स्वकार्ये प्रवर्तितुमुतसहते। न च चतन्यमात्रं कर्मस्वरूपसामान्य

विषयीकृतमावनायाः अय:साधनत्वात् स्वर्ग एवोददेश्यों न यागादयः, यदि स्युस्तह्वपरवृत्तिविषयता तेषा स्याव. तच्च नास्ति, यागादीनां भावना प्रत्यनीप्सितकमतामात्रत्वादित्यर्थः। (१) यागादे: स्वर्गादेश्व भाव्यत्वेन वाक्यमेद इति यदुक्तं तत्राह फलार्थेति। (२) नचेति। स्वर्गभोक्तुर्यागाधिकाराव्यथानुपपच्या हि देहात्मत्वाभावावगतिरित्यर्थ:।

(४) तर्हि कर्मापेक्षत्वपक्षो निर्दोष इति कथं पूर्वपक्षावकाश इत्यताह कर्मभिर्वेति। कश्रिच्छुम कञ् दशुभं कारयतीति वैषम्यपसङ्ग इत्यर्थः ।

६६ सटिप्पणभामत्यां [अ०३

विनियोगादिविशेषविज्ञानशून्यमुपयुज्यते येन तद्रहितक्षेत्रज्ञमात्राविश्टानेन सिद्साष्यत्वमुद्धा- थ्येत (१), तर्मात तत्ततप्रासादाहालगोपुरतोरणायुपजननिदर्शनसहस्तैः सुपरिनिश्चितं यधा चेतनािष्ठानाद्चेतनानां कार्यारम्भकत्वमिति, तथा चैतन्यं देवताया असति बाघके श्रुति- स मृतीतिहासपुराणप्रसिद्धं न शक्यं प्रतिषेद्धुमित्यपि स्पष्ट निरठ्कि देवताधिकरणे। लौकि

स्वानुरूपमाराधकाय फलं प्रयच्छति विरोधतध्वापक्रियाभिर्विरोधकायाहितमित्यपि सुपस्रिद्धं, तदिह केवलं कर्म वाडपूर्व वा चेतनानघिष्ठितमचेतनं फलं प्रसूत इति दष्ठविरुद्धम्। यथा विनषं कर्म न फलं प्रसूत इति कल्प्यते दृष्टविरोधादेवमिहापीति। तथा देवनूजातमको यागो देवता न प्रसादयन् फलं प्रसूत त्यपि दृष्टविरुद्धम्। न हि राजपूजात्मकमाराधनं राजानमप्रसाद फलाय कल्पते। तस्माद्षष्टानुगुण्याय यागादििरपि देवताप्रसत्तिरुत्पाद्यते । तथा च देवता प्रसादादेव स्थायिन: फलोत्पत्तेरुपपत्तेः कृतमपूर्वेण। एवमशुभेनावि कर्मणा देवताविरोधनं श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धम्, ततः स्थायिनोSनिष्टफलप्रसवः। न च शुभाशुभकारिणां तदनुरुपं फळं प्रसुवाना देवता द्वेषपक्षपातवतीति युज्यते, नहि राजा साधुकारिणमनुष्टह्नन्निगृहन् वा पाप- कारिणं भवति द्विशे रक्तो वा तद्वदलौकिकोपीश्वरः। (२)यथा च परमानूरवें कर्तव्ये उत्पन्य पूर्वाणामञ्ञापूर्वाणां चोपयोग:, एवं प्रधानाराधनेSज्ञाराधनानामुशप्याराधनानां चोपयोगः, स्वाम्याराधन इव तदमाश्यतत्प्रणयिजनाराधनानामिति सर्व समानमन्यत्राभिनिवेशात्। त. स्मादृदृष्टाविरोधेन देवताराघनात्फलं न त्वपूर्वात्कर्मणो वा केवलाद्विरोघतो हेतुव्यपदेशय श्रौतः स्मार्तथ्व व्याख्यातः। (३)ये पुनरन्तर्यामिव्यापाराया फलोतपादनाया नित्यखं सर्वसा धारणत्वमिति मन्यमाना भाव्यकारीयमधिकरणं दूश्यांबभूवुः, तेभ्यो व्यावहारिक्यामाशि- त्रीश्षितव्यविभागावस्थायामिति भाष्यं व्याचक्षीत।।४१।। इति श्रीवाचस्पतिमिश्रविराचिते भाष्यविभागे भामर्त्यां तृतीयस्याध्यायस्य द्वितायः पादः ॥

सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात्। १॥ पूर्वेण सज्जति(४) माह-"वयाख्यातं विश्ेयस्य ब्रह्मण" (पृ० ७५३ पं० १०) इति। निरुपाधित्रह्मतत्वगोचरं विज्ञनं मन्वान आक्षिपति-"ननु विश्वेयं ब्रहे"ति। (५)सावयवस्य हावयवानां मेदातदवयवविशिषव्रह्मगोचराणि विज्ञानानि गोचरमेदाद्भियेर चित्यवयवा ब्रह्मणो निराकता: पूर्वापरादत्यनेन। न च नानात्वमाव ब्रह्म यतः स्वभावमे- (१) अनेन कर्मादि चतनाधिष्ठितमचेतनत्वात मृद्ृदित्यनुमाने जीवैः सिद्धसाधनत्वाशद्ा निरस्ता बोध्या। कलशिद्धिपूर्वक्षणे कर्मस्वरूपादिष्णाक्षात्कारवदषिक्ठितमरमाभ: साध्यते इति न पिजसाधनामेत्यर्थः। (२) वनु तर्ईि प्रधानकर्मणेवैश्वरप्रस्लाद्स्तम्भवे किमर्थमङ्गनुष्ठानमत आह यथाचेति। (३) भास्करमत हषयितुमनुवदति ये पुनरिति। अविद्योपाधिवशादीवपरस्यानित्य: प्रति्जीष कर्मक्षा- ध्यश्चानग्रहोऽस्तीति दूषणार्थों दष्व्यः। (४) पादसङ्गतिमित्यर्थः। (५) पूर्वापरादिमदेरहितमेकरसरमिति च विशेषणद्यस्यापुनरुक्तमर्थमाह सावयवस्येति। प्रथमेन साथय- व्यत्वनिषेध उत्तरेणानेकधमंवत्त्वनिषेध इति न पीनरुक्त्यामेत्यर्थः ।

पा०३ सू० १ ] सर्ववेदान्तमत्ययाधिकरणम् । ६७

दादू भिज्नानि ज्ञानानीत्युक्तमेकरसमिति। "घनं" कठिनम्। (१)नन्वेक्मप्यनेकरूपं लोके रधं यथा सोमशर्मैकोप्याचार्यों मातुलः पिता पुत्रो आाता भर्ता जामाता द्विजोतम इत्यनेक- रूप हत्यत उक "मेकरूपत्वास्" (पृ. ७५४ पं० २)। एकस्मिन् गोचरे सम्मवन्ति बहूनि विज्ञानानि न त्वनेकाकाराणीत्युक्तम्-'अनेकरूपाणि"। (२)रपमाकारः। समा- धत्ते "उच्यते। सगुणेति"। तत्तदुणोपाधानब्रह्मविषया उपासनाः प्राणादिविषयाक्ष रष्टादृष्टकममुक्तिफला विषयभेदाद्भियन्त इत्यर्थः । तत उपपननो विमर्श इत्याह-"तेष्वेषा चिन्ता"। पूर्वपक्षं गृह्नाति-"तत्रे"ति। "नाम्नस्ताव"दिति। 'अस्त्यथैषज्यौतिरे तेन सहस्रदक्षिणेन यजेते ति। तन्र संशयः-कि यजेतेति सननिहितज्योतिष्टोमानुवादेन सहस् दक्षिणालक्षणगुणविधानम्, उतैतदुणविशिष्टकर्मान्तरविधानमिति। कि तावत्प्राप्तम्, ज्योति- शमस्य प्रकान्तत्वाद्यजेतेति तदनुवादाज्ज्योतिरिति(३) प्रातिपदिकमात्रं पठित्वा एवेनेत्यनुक- व्य कर्मसामानाधिकरण्येन कर्मनामव्यवस्थापनात् कर्मणध्ानुवाद्यत्वेन तत्तन्त्रस्य नाम्रोपि तथैव व्यवस्थापनात् ज्योतिःशन्दस्य वसन्तेवसन्ते ज्योतिषेति च ज्योतिष्ोमे योगदर्शनातू नामैकदेशेन च नामोपलक्षणस्य लोकसिद्धत्वात् भीमसेनोपलक्षणभीमपदवद्, अथशब्दस्य चानन्तर्यार्थश्यास म्बन्धित्वेऽनुपपसेर्गुणविशिष्टकर्मान्त रविधेक् गुणमात्रविधानस्य लाघवाद् द्वा दशशतदीषिणायाक्षोत्पश्यश्िष्टतया समष्टितयास्त्रदक्षिणया सह विकल्पोपतेः प्रतस्यैव ज्योतिषेमस्य सहस्रदक्षिणालक्षणगुणविधानार्थमयमनुवादो न तु कर्मान्तरमिति प्राप्तम् (४)। एवं प्राप्त उच्यते-भवेस्पूर्व्मिन् गुणविधियदि तदेव प्रकरणं स्यात, विच्छिन्नं तु तत, तथाहि-सननिधावपि पूर्वासम्बद्धार्थ संज्ञानतरं प्रतीयमानमन्यायथ्ानेकार्थत्वमिति न्यायाद् उत्सर्गतार्थान्तराथत्वात पूर्वबुद्धि व्यवच्छिनत्यपूर्वबुद्धि च प्रसुत इति लोकसिद्धम्। न जातु देहि देवदत्ताय गामथ देवाय वाजिनमिति देवशब्दाहेवदतं वाजिभाजमवस्यन्ति लौकिकाः। तथा चोपरिष्टाद् यजेतेति श्रूयमाणमसम्बद्धार्थपदव्यवायात्(५) तत्कर्मबुद्धिमनादघत् तन्र गुणविधानमात्रासमर्थ कर्मान्तरमेव विधत। न चैकत्रानुपपत्या लक्षणया ज्योतिःशब्दो ज्योतिष्टोमे प्रवृत्त इत्यस्त्यामनुपपत्तौ लाक्षणिको युक्क्:(६), नहि गज्ञायां घोष हत्यत्र गन्जापदं लाक्षणिकमिति मानो गज्यायामित्यत्रापि लाक्षणिकं भवति। भदेऽपि च प्रथमं संज्ञा (१) एवमवयवभेद धर्मभेदं च निरस्यापेचिकमेदमाशङ्य तन्निषेध एकरूपत्वविशेषणेन क्रियत इत्याह नम्विति। (२) ननु ज्ञानस्य गुणस्य कथमनेकरूपत्वपात्तिरत आह रूपमिति। (३) ननु यजतेति प्रकृतज्योतिष्टोमानुवादोऽनुपपत्रः नाम्नैव तद्बुद्धिविच्छेदादत आइ ज्योतिरिंती ति। ज्योतिरिति पातिपादिकमान्नं न नामत्वमेतनरेयसुमनकृष्य यजेतेव्याख्यातवाच्यकर्मसामानाधिकर व्यान्नामत्वाभिव्याक्तस्तथा चाख्याताधीनत्वाद्यथाख्यातं कम कुर्यात् तहि नामापि तद्वदेदथ त्वनुवदेन्तरि नामापि तदनुवदिष्यतीत्यप्रयोजकमिह नाम मेदाभेदयोस्ततश्चाखयातार्थ एव चिम्त्य इत्यर्थ: ।

क्वित्तान्यार्थदर्शनाच्छाखानतरे कर्ममेदः स्यात (जे० २।४।८ सृ०) इति। तभोका हेतवः नामादयो विद्याभे- दार्थमिडोच्यन्ते 'अथैष ज्योति'रित्यादिना। अत्र प्रकृतज्योतिष्टोमानुधादेन महरत्रदक्षिणाख्यगुणविधि- रिति पूर्वपक्षमङ्धपार्थः। (५) पूर्वेणासम्बद्धार्थमता ज्योतिःपदेन व्यवधानादित्यर्थः ।

पूंवकर्मानुवदेन, एषा तु प्रथमान्तत्वादतत्तनप्रेति प्रकृतकर्मबुद्धि विच्छिनर्त्तीत्यर्थः।

६८ सटिप्पणभामत्यां

न्तरेणोलिलिखिते यजिशब्दसामानाविकरण्यं कर्मनामघेयतामात्रतामावहृति न तु संज्ञान्तरोप जनिता भदघियमपनेतुसुरसहते। तथा चाथशब्दोघिकारार्थः प्रकरणान्तरतामवद्योतयति। एषशन्दश्वाधिक्रिय माणपरामर्शक इति सोडयं संज्ञान्तराद्वेद इति। भवतु संज्ञान्तरात्कर्मभेदः स्तुते तु बिमायातमित्यत आह-"अस्ति चात्र वेदान्तान्तरविहितेष्वि"ति। यथेव काठकादिसमाख्या ग्रन्थे प्रयुज्यते एवं ज्ञानेपि लौकिकाः। न चास्ति विशेषो यतो प्रन्थे मुख्या विज्ञाने गौणी भवेत्। प्रणयनं च प्रन्थज्ञानयोरभिन्नं प्रवृत्तिनिमितं तस्माज्ज्ञानस्यापि वाचिका समारुया। तथा च यदा ज्योतिष्टोमसन्निधौ श्रूयमाणं समाख्यान्तरं तस्प्रतीकमपि कर्मणो भेदकं तदा कैव कथा शाखान्तरीये विप्रकष्ठतमेऽतत्प्रतीकभुतसपाध्यान्तराभिधेये ज्ञात इति। तथा रूपभेदोपि कर्मभेदश्य प्रतिपादकः प्रसिद्धो, यथा 'वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनमित्येवमादिषु। (१)इदमान्नायते-'तप्ते पयसति दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षे'ति। अत्र हि द्रव्यदेवतासम्बन्धानुमितो यागो विधीयते तदनन्तरं चेदमात्रायते-'वाजिभ्यो वाजि नमिति। अत्रेद सन्दित्यते-कि पूर्वस्मिन्नेव कर्मणि वाजिनं गुणो विधीयते, उत कर्मान्तरं द्रव्यदेवतान्तरविशिष्वमपूर्व विधीयत इति। कि तावस्प्राप्तम्? द्रव्यदेवतान्तरविशिष्टकर्मान्तरं विषा विधिगारवप्रसज्ञात् कर्मान्तरापूर्वान्तरकल्पनागौरवप्रसज्वाच्च न कर्मान्तरविधानमपि तु पूर्वस्मि्नेव कर्मणि वाजिनद्रव्यविधि: । (२न चोत्पतिशिष्टामिक्षागुगावरोधात्तत्र वाजिनमल ब्घावकाशं कर्मान्तरं गोचरयतीति युक्तम्। उभयोरपि वाक्ययोः समसमयप्रवृत्तेरामिक्षावा जिनयोरुत्प त्तौ सम शिष्यमाणतवेन नामिक्षाया: शिष्त्वम्। तत्कथमनयावरुद्धं कर्म न वाजिनं निविशेद। न च वैश्वदेवीत्यत्र श्रीत आमिक्षासम्बन्घो विश्वेषां देवाना येन वाजिनसम्न नघात् वाक्यगम्याद्लवान् भवेदुभयोरपि पदान्तरापेक्षप्रतीसितया वाक्यगम्यस्वाविशेषात्।

तथापि वाजिभ्य इति पदं वाजमन्नमामिक्षा तदेषामस्तीति व्युत्पस्या तत्सम्बन्धिनो विश्वा न्देवानुपलक्षयति। यद्यपि विश्वेदेवशब्दाद्वाजिपदं भिनन येन च शब्देन चोदना (४)तेनैवो- हेशे देवतात्वं न शब्दान्तरेण, अन्यथारडर्यैकत्वेन सूर्यादित्यपदयोः सूर्यादित्य चवारकंदैवत्य (१) तथा रूपमेदेपीत्यादिभाष्यं व्याचष्टे इदमिति। (२) ननु वैववदेव्यामिक्षेत्यत्र यागविधिसमय एवामिक्षा यागपम्बद्धा प्रतीयते वान्तु वाक्यान्त रेणात उत्पत्तिविशिष्टामिक्षावरुद्धे कर्मणि वाजिनन्दुर्बलमवकाशमलभमानं कर्मान्ता गमयतीत्याशडयाइ न चेि। अयुक्तत्वे हेतुः उमयोरिति। वश्वदेवीवाक्ये आमिक्षाविश्वेदेवसम्बन्धः प्रतीयते वाजिनवाकये तु व जिनान्तेषामेव विश्वेषां देवाना वाजिनस्य च सम्बन्धः, तत्र देवतक्याद्द्वव्यद्वयस्य सहन्यागकल्पनया

मिति भाषः। (३) ननु विश्वेदेवा देवता अस्य इति व्युत्पत्त्या श्रतत्वमामिक्षासम्बन्ध स्यादत अड अस्तुषेति। (४) विधिशबदस्य मन्त्रत्वे भावः स्यान्तेन चोदनी (जै-१०-४-२२ सू०) दशपूर्णमासयोदेवता- पदान्याग्रेयदनि म्रन्ति, तत्र हविमदानसमये येन केनचिदग्निवाचकपदेनाशिरुदेश्यो षिधिगतािपदेनैव वेति सन्देहेऽर्थरूपत्वाहेयतात्वस्य केनचिद्वाचकेन निर्देशसम्मवादनियम इति पूर्वपक्षे राद्वानतःप्रादर्श देवतात्व- स्यार्थात्मकत्वेपि व्यज्यमानहविरुदेश्यत्वमेव देवतात्वमुद्देशश्ञ हवि: प्रति माधान्येन निर्देश, म च तद्धितव स्येम्रिशव्देनैव न शब्दान्तरेणेति भावः।

पा० ३ सृ० १ ] सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् । ६९

अ्रसभ्नाद। तथापि वाजिशितीने: सर्वनामार्थे स्मरणात् सन्निहितस्य च सर्वनामार्थत्वादविश्वेर्षा देवानी च विश्वदेवपदेन सननिधापनातत्पदपुरःसरा एवैते वाजिपदेनोपस्थाप्या न तु सूर्यादि त्यपदवसस्वतन्त्रास्तथा च तदुपलक्षणार्थ वाजिपदं विश्वदेवोपहितामेव देवतामुपलक्षयतीति न शब्दान्त राहेव तामे दसत(१)तथामिक्षासम्बन्धोपजीवनेन विश्वेभ्यो वाजिनं विधीयमानं नामि क्षया बाध्यते किन्तु तया सह समुचीयत इति न कर्मान्तरमपि तु वाक्याभ्यां द्रव्ययुक्तमेकं कर्म विर्धायत इति प्राप्ते, (२)उच्यते-श्यादेतदेवं यदि वैश्वदेवीति तद्धितश्रुत्यामिक्षा नोच्येत, तद्धितत्य स्वस्येति सर्वनामार्थे स्मरणात् सन्निहितस्य च विशेषस्य सर्वनामार्थत्वात् तत्रैव तद्धितस्यापि वृत्तिः, (३)न तु विश्वेषु देवेषु न तत्सम्बन्धेनापि तत्सम्बन्धिमात्रे। नन्वेवंसति कममाद्वैश्वदेवीशब्दमात्रा देव नामिक्षा प्रतीम: किमिति चामिक्षापदमपेक्षामहे, तद्धितान्तश्य पदस्याभिधानापर्यय शानान प्रतीमस्ततपयवसानाय चापेक्षामहे। अवसिताभिधानं हि पद समर्थमर्थधियमाधातुमिद तु सन्निहितविशेषाभिधायि ततसननिधिमपेक्षमाणं सननिवापकमामिक्षापदमपेक्षत इति कुत आमिक्षापदानपेक्ष आभिक्षाप्रत्ययप्रसङ्गः, कुतो वा तत्रानपेक्षा। अतथ सत्यामपि पदान्त रापेक्षारयां यत्पदं पदान्तरापेक्षमभिघत्ते तत्प्रमाणभूतप्रथमभाविपदावगम्यख्वात श्रौतं बली- थक्ष । (४)यत्तु पर्यवसिताभिधानपदामिहितपदार्थावगम्यं तत्तचरमप्रतीतिवाक्यगम्यं दुर्बलं चेति तद्धितश्रुत्यवगतामिक्षालक्षणगुणावरोधात् पूर्वकर्मास्रयोगिवाजिनद्रव्यं ससम्बन्धि पूर्षस्माद् भिनति। (५)एवं च सति नित्यवद्वगतानपेक्षसाधनभावामिक्षा न वाजिनद्रव्येण सह विकल्पसमुच्चयौ प्राप्स्यति। न(६) चाश्वते निरूढत्वादनपेक्षवृति वाजिपदं कथ चिद्यौगिकं सापेक्षवृत्ति विश्वदेवशब्दा देवता वैश्वदेवीपदादाभिक्षाद्रव्यं प्रत्युपसर्जनीभृतामव गतामुपलक्षयिष्यति। (७)प्रकृतं हि सर्वनामपदगोचरः प्रधानं च प्रकतमुच्यते नोपसर्जनम्। प्रामाणिके च विधिकल्पनागारवे Sभयुपेतव्य एव, प्रमाणस्य तत्त्वविषयत्वात्तत्माद्यथेह पूर्वक मासम्भविनो गुणासकर्ममेद एवमिहापि पश्चानिविद्याया: षडझिविदा भिन्ना एवं प्राणसंवादे षूनाषिकभावेन विद्याभेद इति। तथा धर्मविशेषोपि कर्मभेदस्य प्रतिपादक इति। तथाहि- कार्रारीवाक्यान्यधीयानास्तैत्तिराया भूमौ भोजनमाचरन्ति नाचरन्यन्ये। तथाग्निमधीयाना: क चिदुपाध्यायस्योदकुम्भमाहरन्ति नाहरन्त्यन्ये। तथाश्वमेघमधीयाना: केचिदशवस्य घास मानयन्ति नानयन्श्यन्ये। के चित्वाचरन्त्यन्यमेव धर्मम्। न च तान्येव कर्माणि भूमिभो-

(१) यदुकमामिक्षासम्बदविश्वेदेवोपलक्षणं फलं वक्ष्यतीति, तत्राह ततश्ेत (२) अ्ुतिषलीयस्तवेन सिद्धान्तयति उच्यत इति। (३) ननु तद्धित आमिक्षाविशिष्टान्विशवानदेवानमिधवत्तामथवा तेषामामिक्षासम्बध, तथाच कुत आमिक्षाषाचकत्वमस्योत्यत आह नत्विति । () उक्तपकारवैपरीत्यं वाजिनवैश्वदेवसम्बन्से दर्शयस्तस्य वाक्यीयतामाह यत्विति । (५) कर्मान्तरविधी हेत्वन्तरमाहैषं चोते । (६) वचनेनैष अ्तिबलायस्त्वन्यायबाध इति यदुकं तत्राह नचेति। (•) ननूपसर्जनभूता अपि विश्वेदेष वाजिन इति तद्दितानतर्वर्तिसर्वनाम्ना परामृश्ष्यन्ता सर्वनाम्न: सननिदितविषयत्वादत आह प्रकृतमिति।

७० सटिप्पणभामत्यां [अ०

जनादिजनित मुपकारमाकाङ्कन्ति नाकाङ्कन्ति चेति युजयते। अतोऽवगम्यते भिन्नानि तासुतासु शाखासु कर्माणीति । अस्तु प्रस्तुते किमायातमित्यत आाह "अदति चात्रे'ति (पृ० ७५५ पं० ३)। अन्ये्षां शाखिना नास्तीति शेषः । "एवं पुनरुक्तादयोपी'ति। समिधो यजतीत्यादिषु पश्चकत्वोऽभ्यस्तो यजतिशब्दः । तत्र किमेका कर्मभावना कि वा पञ्चै वेति। कि तावसप्राप्तम् वार्वर्थांनुबन्धमेदेन(१)शब्दान्तराधिकरणे भावनामेदाभिघानाद्वाल र्थक्य च धातुभेदमन्तरेण भेदानुपपत्तेः समिधो यजतीति प्रथममाविना(२) वाक्येन विहिता कर्मभावना विपरिवर्तमानोपरितनवाक्येरनूद्यते। न च प्रयोजनभावादननुवाद: प्रमाणसिद्ध स्याप्रयोजनश्याननुयोज्य स्वात्कर्मभावनाभेदे चाने कापूर्व कल्पना प्रसङ्गादेका पूर्वावान्तरब्यापारमेकं कर्मेति प्राप्तम्। एवं प्राप्त उच्यते। (३)परस्परानपेक्षाणि हि समिदादिवाकयानीति सर्वाण्येक प्राथम्यार्हाव्यपि युगपदथ्ययनानुपपत्ते: क्रमेणाघीतानीति। न त्वयमेर्षा प्रयोजकः क्रमः। (४पर रप रापेक्षाणामेकवाक्यखवे हि प्रयोजकः स्यात् तेन प्राथम्याभावात् प्राप्तमित्येव नास्तीति कस्य कोऽनुवाद: कथंचिद्विपरिवृंत्तिमात्र स्यार सर्गिकाप्रपृत्तप्रवतनालक्षणविघित्वापवाद्य्यामथ्याभावात्। गुणश्रबण हि गुणविशिष्ठकर्मविधाने विधिगौरवमिया गुणमात्रविधानलाघवाय कर्मानुवादापे क्षार्यां विपरिवृत्तरुपकारो यथा दप्ना जुहोतीति दघिविधिपरे वाक्ये विपरिवृतत्यपेक्षायामविनहो न्रं जुहोतीति विहितस्य होमस्य विपरिवर्तमानस्यानुवादः।(५)न चात्र गुणाद्भेदः समिदा दिपदानां कर्मनामघयानां गुणवचनत्वाभावात्, अगृह्यमाणविशेषणतया च किंव चनविहितं कि करमानुवादेन कस्य गुणविधित्वमिति न विनिगम्यते। (६)न चापूर्व नाम ज्योतिरादिवद्विधानास म्बन्धं प्रथममवगतं यतः पूर्वबुद्धिविच्छेदेन विधायमानं कर्म पूर्वस्मात् संज्ञातो व्यवच्छिन्ा्। किन्तु प्रथमत एव कर्मसामानाधिकरण्येनावगता: समिदादयस्तद्वशात् कर्मनामघेयता प्रति पद्यमाना आख्यातत्यानुवादत्वे Sनुवादा विघित्ये विधथो न तु स्वातन्त्र्येण कस्यचिदीशते। तस्मास््वरससिद्धाप्राप्त कर्मविधिपरस्वात् कर्मण्ययमभ्यासो भावनानुबन्घभूतानि भिन्दानो मा वना भिनति यथा तथा शाखान्तरविहिता अपि विद्या: शाखान्तरविहिताम्यो विद्याभ्योऽभ्या सो भेत्स्यसीति।

(१) शब्दान्तरे कमभेदः कृतानुबन्धत्वात् (२-२-२ सू०) इति सूत्र यजति ददाति इत्यादौ एका भा- वना धात्वर्थभेदेन भावनाभेदो वा इति संशये, भावनायाः प्रधानत्वात्तत्र गुणभूतधात्वर्थानां समुचय इत्येका भावनेति पूर्वपक्षे, नियमेन धातुपत्यययोरन्वितामिघ्ायत्वाद प्रत्ययस्य चैकस्मादेव धातोर्विधानादेकछातव

कर्मभेदो भावनाभेद इत्यर्थः। (२) नन्वेकभावनाविधाने एकमर विधिरण्यत्रानुवादो बक्व्यरतन ो वििरित जते त आ प्रथमेति। (३) विध्यनुवादाविनिगमेन सिद्धान्तमाह परस्परेति। एषां बोधकत्वे क्रमो न प्योजक इत्यर्थः। (४) नतु पाठक्रमानादरणे कथ प्रयाजादीना पाठानुष्ठानक्रमसिद्धिस्तमाह परस्परापेक्षाणामिति। भयाजानामेककरणोपकारजनकतयैकवावयत्वे सम्भूय कारित्वे सति पाठक्रमानुष्ठाने पयोजक: स्यादित्यर्थः। (५) ननु समिदादिवाव्यं नाभ्यासात्कर्मभेद उदाहरणं समिदादिगुणाङ्गदप्तीतरेंत आह न चान्रेति। (६) समिदादीनि यदि नामचेयानि तदा नाम्न एव भेदो नाभ्याघादत आह नचेति। पूर्वकर्मानन यात्यर्थः ।

पा० ३ स० २-४] सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकरणम्,

अशकेक। नद्येकः पुरुषः सर्ववेदान्तप्रत्ययात्मिकामुपासनामुपसहतु शक्रोति सर्ववेदान्ता- ज्ययनासामर्थ्यादनघातार्थोप संहारेऽथ्ययन विधानवैयर्थ्यप्रसञात्। प्रतिशाखंभेदे तुरसनार्ना नायं दाष: । समाभितिभेदाच्च। केषांचित शाखिनामोङ्कारसार्वात्म्यकथने समाप्ति:। के्षाचिदन्यत्र त स्मादप्युपासनामेदः। अन्यार्थदर्शनादपि भेदः। तथाहि नैतदचाणिव्रतो ऽघीत इति अवार्ण

स्मादुपासनाभद इति। अत्र सिद्धान्तमाह-सर्ववेदान्तप्रत्ययं चादनादयीवश्पात्। तथा चष्टे-सर्ववेदान्तप्रश्ययानि सर्ववेदान्तप्रमाणानि विज्ञानानि तस्मिस्तस्मिन वे दान्ते तानि तान्येव भवितुमहन्ति। यान्येकस्मिन् वेदान्ते तान्येव वेदान्तान्तरेव्व पीत्यर्थः । चोदनाद्यविशषात्-आदिशब्देन संयोगरूपाख्याः संगरह्न्ते। अत्र च चो द्यत इति चोदना पुरुषप्रयत्नः। स हि पुरुषस्य व्यापारः। तत्र खल्वयं होमादिघात्वर्थावच्छि नने प्रवर्तते। (१)तस्य देवताददेशन त्यागस्यासचनादिकस्यावच्छेद्: पुरुषप्रयत्नः स एव शा खान्तरे यथैवमिहापि प्राणज्येष्ठत्वश्रेष्ठत्ववेदनविषयः पुरुतप्रयत्नः स एव शाखान्तरेष्वपीति। एवं फलसरयोगोप ज्येष्टश्रेष्ठभवनलक्षणः स एव। रूपमीप तदेव। गथा यागस्य यदेकस्या शाखारयां द्रव्यदेवतारपं सदेव शाखान्तरे्वपीति। एवं वेदनस्यापि यदेकत्र प्राणज्येष्ठरवश्रे- छत्वरूपं विषवस्तच्छाखान्तरेष्वपीति ॥ १॥ भेदान्नेति चेन्नैकस्यामपि॥२॥ "कंचिद्विशेष"मिति (पृ०५५७ पं०६) (२)युक्तं यदग्नीषोमीयस्योत्पन्नस्य प. शादेकादशकपालत्वादिसम्बन्घेप्यभेद इति। यथोत्पन्नस्य तस्य सवंत्र प्रत्यभिज्वायमानत्वादिह त्वग्निषूत्पत्तिगत एव गुणभेद इति कथं वैश्वदेवीवत्र भेदक इति विशेषस्तमिमं विशेषमभि प्रेत्याशङ्कते सुत्रकार :- "भेदान्नेति चे"दिति। परिहारः सुत्रावयव :- "न एकस्थाम- पीति"। (३)पश्वैव साम्पादिका अग्नयो वाजसनेयिनामपि छान्दोग्यानामिव विषरयान्ते। षष्रत्विः सम्पद्यतिरेकाया(४)नूदते न तु विधीयते वैश्वदेव्यां तृत्पत्ता गुणो विधायत इति भवतु भेदः। (५)अथ वा छान्दोग्यानामपि षष्ठोऽभिः पठ्यत एव । (६)अथ वा भवतु वाज सनेयिनां षष्ठाभिविधानं मा च भूच्छान्दोग्यानां तथापि पञ्चत्वसंख्याया अविघानान्नोतपत्तिशि त्वं संख्याया: किन्तुत्पन्नेष्वभिषु प्रचयशिष्ठा संख्याऽनूयते (७)साम्पादिकानमनवच्छेत्तुं

(१) तस्येति। तस्य पुरुषकृतस्य कृते त्यागस्यासेचनाधिकस्य प्रक्षेपाधिकस्य होमस्यावच्छेयो यः पुरुषममत्न एकस्यां शाखारयी चोधते स एव शाखातरे चोघते यथे त्यर्थः। दार्श््तिकमाैशमति। (२) सूत्रभाष्याभ्यामुक्तं शाखान्तराधिकरणेनास्यापीनरुवत्यं परिहरति युक्कतमिति। (३) उत्पत्तिशिष्टा पञ्चसंङ्कया न षट्संख्या षष्ठस्याग्ननूयमानत्वदिति परिहरति पञ्चैषेति।

इत्यर्थः। (५) एवं षष्ठाग्रेरनुवाद्यत्वेन परिहवारमभधायेदानी षडप्यम्नयः शाखाद्येप्युपास्या पञ्चमङ्क्या त्वमु ख्याग्नान योषिदादीनवच्छेत्तमित्याहाथवेति।

तया विधीयन्ते षष्ठस्त्वग्निविकल््यत इति परिहरति अथवा भवतु इति। () समारोव्याग्निभावान्।

७२ सटिप्पणभामरयां [अ० इ

तेन येषासुश्पत्तिस्तेषां प्रत्यमिज्ञानाढू अप्रत्यमिज्ञायमानायाथ् संख्याया अनुवाद्यत्वेनानुस्पसे विधीयमानस्य चाधिकस्य षोडशिप्रहणवद्विकतपसम्भवाद् न शाखान्तरे ज्ञानमेदः।उत्पत्ति शिष्टतवेऽ्सिद्धे प्राणसंवादादयोपि भवन्ति प्रत्यभिज्ञानादभिन्नाहतासुतासु शाखास्विति ॥२॥ स्वाध्यायस्य तथात्वेन हि समाचारेऽधिकाराच सचवच्च तन्नियमः ॥३॥ यैराथर्वणिकप्रन्थोपाया विद्या वेदितव्या तेषामेव शिरोअतपूर्वाभ्ययनप्राप्तग्रन्थबोघिता फलं प्रयच्छति नान्यथा। अन्येर्षां तु छान्दोग्यादनिा सैव विद्या नाचीणशिरोव्रताना फल देत्याथर्वणअ्रन्थाव्ययनसम्बन्धादवगम्यते। तत्सम्बन्घश्च वेदव्रतेनेति नैतदचीर्णंत्रतोऽधीत इति समाम्नानादवगम्यते। तेषामेवैता ब्रह्मविद्या वदेतेति विद्यासयोगेप्येतामिति प्रकतपरा मर्शिना सर्वनाम्ना Sथ्ययनसम्बन्घाविरोधायाथर्वविहितव विद्योच्यत इति। सवा होमाः सप सौर्यादय: शतौदनान्ता आधर्वणिकानां त एकस्मिश्नेवाथर्वणिके Sमौ क्रियन्ते न त्रेतायाम्॥३॥ (१) विद्यैकश्वम्- दशयति च॥ ४ ॥ भूयोभूयो विद्यैकत्वस्य वेददर्शनाद। (२)यत्रापि सगुणब्रह्मविद्यानां न साक्षाद्वेद एकत्व. माह तास्ामपि तत्प्रायपठितानां तद्विधानां प्रायदर्शनादेकत्वमेव, तथा। ह्ाम्यप्राये लिखितं हृष्टा भवेदयमध्य इति बुद्धिरिति। यच्च काठकािसमाख्ययोपासनाभेद इति। तदयुक्तम्। एता हि पौरुषेय्यः समाख्या: काठकादिप्रवचनयोगा त्तार्सा शाखाना न तूपासनानाम्। नह्ेता: कठादि भिः प्रोकाः । (३)न च कठादनुष्ठानमासामितरानुष्ठानेभ्यो विशेष्यते। न च कठप्रोक्ततानि मित्तमात्रेण अ्रन्थे प्रवृत्तौ तय्योगाच्च कथंचिल्लक्षणयोपासनासु प्रवृत्तौ सम्भवन्त्यामुपासनाभि धानमध्यासाँ शक्यं कल्पयितुम्। (४)न च तद्धेदामेदौ ज्ञानभेदाभेदप्रयोजकौ, मा भूदथा रमासामभेदाज्दानानामेकशाखागतानामैक्यम्। कठादिपुरुषप्रवचननिमित्ताक्षैता: समारया: कठादिभ्यः प्राकू नासन्निति तन्निबन्धनो ज्ञानमेदो नासीदिदानां चास्तीति दुर्घटमापधेत। तस्मानन समाखयातो भेदः । अभ्यासरोऽपि नात्र भेदकाः, युक यदेकशाखागतो यजत्यभ्यासः समिदादीनां भेदक इति, तत्र हि विघिर्तव मोरसर्गिकमज्ञातज्ञापनमप्रवृत्तप्रवर्तनं च कुप्येयाताम्। शाखान्तरे त्वथ्येतृपुरुषभेदादेकत्वेऽपि नौरसर्गिकविषिश्वव्याक्ोप इति। अशकतिरपिन भेदहेतुः, स्वाथ्यायोऽ््येतव्य इति स्वशाखायामध्ययननियमः, ततक्च शाखान्तरीयानर्थानन्येभ्यक्त

(१) दर्शयति चति सुन पूरयति विद्यैकत्वमिति। (२) ननु सरवें वेदा यत्पदमामनन्ति इति वाक्य वेशैक्यद्वारेण विद्वैक्यदर्शक निर्ुणब्रह्मविषयं, कथ मनेन सयुशाविदैक्यसिद्धिस्त आह यत्रापीति। (३) नतु विद्यानां शब्दात्मकत्वाभावात् कठा दिपोक्त्तत्वाभावेपि कठाय नु ष्ठितत्वा् काठकादिसंज्ञा कि न स्यादत शराह नचेति। (४) काठकादिसंज्ञानां विद्याभिधायकत्वेप्यप्रयोजकत्वमाह न च तद्रेदोते। यदि काठकादिसंशाना भेदाद्वियामेदस्तदैकश। खागतदहरादिविधानमैक्य स्यान्त चायुन्त नानाशब्दादित्यत्र (३-३-८) सूत्रे तन् षधादित्यर्थः।

पा० ३ सू० ५-६] अन्यथात्वाधिकरयम्। ७३

द्विवेभ्योऽघिगम्योपसंहरिष्यति। (१)समाप्तिव्वैकस्मित्रपि तत्सम्बन्धिनि समापे तस्य व्यप दिश्यते, यथाऽडथ्वर्यवे कर्मणि ज्योतिष्ोमस्य समाप्ति व्यपदिशन्ति-'ज्योतिष्ठोमः समाप्त' इति। तस्मात्समाप्तिभेदोपि न साधनमुपासनामेदस्य। तदेवमसति बाघके चोदनाथविशेषा तसर्ववेदान्तप्रश्ययानि कर्माणि तानि तान्येवेति सिद्धम्। (२) कंचिद्विशेषमाशड्य पूर्वतन्त्रप्रसाधितम्। वक्ष्यमाणार्थसिळ्यथमर्थमाह स्म सुत्रकृत्॥।४ ॥ चिन्ताप्रयोजनप्रदर्शनार्थ सूत्रम्- उपसंहारोऽर्थाभेदाव्विधिशेषवतसमाने च।। ५। अन्रेदमाशङ्कयते-भवतु सर्वशाखाप्रत्ययमेकं विज्ञानं तथापि शाखान्तरोक्तानां तदङ्ा. नतरार्ण न शाखान्तरोक्ते तस्मिन्रुपसंहवारो भवितुमर्दृति। तस्यैकस्य कर्मणो यावन्मात्रमङ्ग जातमेकस्यां शाखार्यां विहितं तावन्मात्रेणैयोपकारसिद्धरधिकारानपेक्षणात्। अपेक्षणे चाघि कमपि तत्र विधीयेत, न च विहितं, तस्मायथा नैमित्तिकं कर्म सकलापवद्विहितमपि अशको यावच्छक्यमञ्ञमनुष्ठातुं तावन्मात्रजन्येनोपकारेणोपकृतं भविष्यतीति । एवं प्राप्ते उच्यते-सर्वत्रैकरवे कर्मणः स्थिते (३)गृहमेघीयन्यायेन नोपकारावच्छेदो युज्यते। नहि तदेव कर्म सत्तदङ्मपेक्षते नापेक्षते चेति युज्यते, नैमिततिके तु निभित्तानुरोवादव- श्यकर्तव्ये सर्वाङ्गोपसंबारस्य सदातनत्वासम्भवादुपकारावच्छेद: कल्प्यते, प्रकुतोपकारपिण्डे चोदकप्राप्त आज्यभागविधानात्। ग्रृहमेधायेप्युपकारावच्छेद: स्यादिह तु शाखान्तरे कतिप. याज्जविधानं तानि विघत्ते नेतराणि परिसश्वष्ठे। न च तदुपकारपिण्डे चोकप्राप्े आज्य गवत्तनमात्रविधानम्। तस्मातत्वेन कर्मणा सर्वाङ्गसङ्गम औत्सर्गिकोऽसति बलवति बाधके नापवदितुं युक्त इति ॥५॥ अन्यथात्वं शब्दादिति चेन्नाविशेषात्॥६॥ (x)द्या द्विप्रकारा: प्राजापत्या देवाव्वासुराक्ष ततः कानीयसा एव देवा ज्यायस असुराः, शास्त्रजन्यया सास्विक्या बुध्या सम्पनना देवाहते हि दीव्यन्त इति देवाः शास्त्रयुक्त्य

न शाखान्तरे विद्याया भेदक इत्याह समात्तिश्चति। (२) शाखान्तराधिकरणेनास्य पौनरुकव्यं निराकरोति कव्चिदिति। पञ्चाग्निविद्यायामग्निगतपश्चत्वषट्- त्वसंख्ययो रुत्पत्तिशिष्टत्वं विशेष: स ेवपरित्यर्थ: (३) गृहमेधीयेति। चातुर्मास्येषु गृहमेधीयो वर्णित :- 'महद्भ्यो गृहमेधिभ्यो सर्वां्र दुग्वे साय मो न

सर्वाङ्गेभ्यो य उपकारः आज्यभागाभ्यामेव भवर्तीत्युपकारावच्छेदो वेति सन्देहेऽनुवादमात्र्य वैफल्यात्प रिमंख्यायाश्च प्रतिषेधविषयत्वादङ्गान्तरपरतिषधस्य च वाक्यादपतीतेरुपकारावच्छेद एवेति सिद्धानतितम् तद्वन्रत्रति भावः । कुत इत्यत आह नहीति। गृहमेधीये विकृतिकर्मेव गृहमेधीयः आज्यभागातिरिक्तमङ्ग- जातं स्वोपकाराय नापेक्षते, प्रकृतिस्त्वपेक्षते, अंत्र त्वेकमेव विज्ञानं शाखा्तरीयाङ्गमेतच्छाखिमिरनुष्ठीयमान सनापेक्षते शाखान्तरिभिरतुष्ठीयमानं सदपेक्षते इति विरुद्धमिति भाव:। (४) भाष्यस्थं वाजसनेयिशाखागतमुद्धाथब्राह्मण व्याचटे दया इति। ७ भा. वा. २

9४ सटिप्पणभामत्या [अ० ३

परिकम्पितमतयः । तामसवृत्तिप्रधाना असुरा असुभि: प्राणैरनिन्द्रिये रगृही तैस्ते षु तेषुाु वि ष ये षु शमन्त इत्यसुरा अत एव से ज्यायांसो, (१)यतोऽ्मी तत्वज्ञानवन्तः कानीनसास्तु देवा :;

चितू। कदाचित्तामसवृश्तयुद्धवोऽ्भिभवक्च सात्विक्या वृत्तेः सेयं स्पद्धा। 'ते ह देवा ऊचुः, इन्तासुरान्यक्ष उद्गाथेवात्ययाम असुरानू जयामाष्मिन्नाभिचारिक यह उदीथलक्षणसामभक्यु- पलक्षितेनौद्ान्नेण कर्मणेति, ते ह वाचमूचुरित्यादिना सन्दर्भेण वाक्प्रणचक्षुःश्रोत्मनसा आसुरपाप्मविरुद्धतया निन्दित्वा अथ हेममासन्यमास्ये भवमासन्यं मुखान्तर्िलस्थं मुख्यं प्राणं प्राणाभिमानवतीं देवतामूचुस्त्वत्र उदायेति। तथेत्यभ्युपगम्य तेभ्य एव प्राण उदगायत् ते सुरा विदुरनेन प्राणेनोद्वात्रा नोऽस्मान देवा अत्येष्बन्तीति। तमभिद्रुत्य (२)पाध्मना- Sविध्यन्सुराः। यथाश्मानमृत्वा प्राप्य मृद्दा कोष्टो वा विध्वसत एवं विध्वंसमाना विष्वश्रो इपुरा विनेशुः। तदेततसंक्षिप्याह-"वाजसनेयक" इति। (पृ० ७६१पं० १२) तथा छान्दोग्येप्येतदुक्तमित्याह-"तथा छान्दोग्येपी"ति । (पृ० ७६२ पं १ ) विषयं दरशयित्वा विमृशति "तत्र संशय" इति । पूर्वपक्षं गृहनाति "विद्यकत्वमिति"। पूर्वपक्षमाक्षिपति "ननु न युक्तमिति"। एकत्रोद्वातृत्वेनोच्यते प्राणः एकत्र चोद्धानत्वेन ककियाकत्रोश्ष स्फुटो भेद इत्यर्थः । समाधते "नैष दोष" इति। बहुतरकूपप्रश्यभक्ञानाद प्रत्यभिज्ञायमानं किश्विल्वक्षणया नेतव्यम्। (३)न केवलं शाखान्तरे, एकस्यामपि शाखार्या दष्टमेतन च तत्र विद्याभेद इश्याह-"वाजसनेयकेऽपि चे"ति। (४)बहुतररूपप्रत्य भिज्ञानानुप्रहाय चोमित्यनेनापि उद्गीथावयवेन उद्गीथ एव लक्षणीय इति पूर्वपक्षः ॥६। न या प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वादिवत् ॥७॥ बहुतरप्रत्यभिज्ञानेऽपि उपक्रमभेदात्तदनुरोघेन चोपसंहारवर्णनादेकस्मिन्वाक्ये तश्यैव चोदथिस्य पुनःपुनः सङ्कीतनातू लक्षणायाँ च छान्दोग्ये वाजसनेयके प्रमाणाभावादू विद्या- भेद इति राद्ान्तः। ॐकारस्योपास्यत्वं प्रस्तुत्य रसतमादिगुणोपव्याख्यान- (पृ० ७६३ पं० ९) मोङ्कारस्य। तथाहि-भूतपृथिव्योषधिपुरुषवाकृऋ्र कस्वाम्नां पूर्वस्यो त्तरमुत्तरं रसतया सारतयोक्तम्। तेर्षा सर्वेषां रसतम ओंकार उक्त: छान्दोग्ये। न च यि घक्षितार्थभेद" इति (पृ० ७६४ पं० १०)। एकत्रोद्रीधद्गातारवुपास्यत्वेन विवक्षिता- वकत्र तदवयव ओङ्कार इति। "तथा ह्यम्युदयवाक्य" इति। एवं हि श्रयते "Sवि वा एतं प्रजया पश्ुभिरद्वयति वर्द्धयति अस्य आ्रातृध्यं यक्य (५) (१) असुराण ज्यायसत्वं वृद्धत्वं भ्ुत्युक्तमुपपाद्यति यत इति। कानीनस :- कनीयासः।तत्र हेतुर- ज्ञानपूर्वकंत्वादिति। अनादि व्यज्ञानं तत्वज्ञानं चरमभावि अतस्तज्जन्यवृत्तिरूपाणां देवाना कनिष्ठत्वमित्यर्थ:। (१) अधिगम्य, अविध्यंस्ताडितवन्तः। (३) उरीथकर्तृत्वमुद्धानक्रियारूपत्वं च शाखाभेदेन अयमाणं न विद्याभेदकमकस्यां शाखार्या विधे चयसम्पतिपत्तावपि तदर्शनादित्याह न केवलमिति। (४) सकलैक्भक्ति निर्देश रुपवैषम्यमपि वाजमनेय्ाग्ययो :े परिहरति बहुतरोते। (५) यस्य यजमानस्य पुरस्तात पूर्व हविरुप्तं देवतार्थ सङ्कल्पितं भवति चन्द्रमाश्न पश्मादम्युददोति चंतुदेश्यामावास्याभ्रमवान् मध्यमादिभावेन नेधाभूतास्तण्ङलानग्न्यादिग्यो दर्शदेवताम्य: सकाशादमजेव,

पा० ३ सू० ७-९] अन्यथात्वाधिकरणम् ।

हविर्निरुप्तं पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदेति स त्रेषा तण्डुलान्विभजेदे मथ्यमा: स्युस्तानग्नय दात्रे पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्ये स्थविष्टास्तानिन्दराय प्रदाने दघक्षरुं ये क्षोदिष्ठास्तान् वि णवे शिपिविष्टाय शते चरुमि"ति। तत्र सन्देह :- कि कालापराधे यागान्तरमिदं चोधते उत तेष्वेव कर्मसु प्रकृतेषु कालापराधे निमित्ते देवतापनय इति। एष तावदत्र विषयः। अमा- वास्यायामेव दर्शकर्मार्थ वेदिक्रियाग्निप्रणयनक्रिया व्रतादिश् यजमानसहकारः। दथ्य्थंक्ष दाहः। प्रतिपदि च दर्शकर्मप्रवृत्तिरित्यनुष्ठानक्रमस्तात्विकः। यस्य तु यजमानस्य कुत्च दूश्रमनिबन्धनाच्चतुर्दश्यामेवामवास्याबुद्धौ प्रवृत्तप्रयोगस्य चन्द्रमा अभ्युदीयते। तत्रेद श्रूयते 'यस्य हविर्निरुप्रमि'ति, तेन यजमानेनाभ्युदितेनामावास्यायामेव निमिताधिकारं परि समाप्य पुनस्तदहरेव वेद्युद्धरणादिकर्म कृत्वा प्रतिपदि दर्शः प्रवर्तयितव्यः। तत्राम्युदये कि नैमित्तिकिदं कर्मान्तरं दर्शाच्चोद्यते उत तस्मित्रेव दर्शकर्मणि पूर्वदेवतापनयनेन देवतान्तर विधीयत इति। (१)तत्र हविर्भागमात्रश्रवणाच्चरुविधानसामर्थ्याच्च कर्मान्तरम्। यदि हि" पूर्वदेवताभ्यो हर्वीषि विभजेदिति श्रूयेत ततस्तान्येव ह्वीषि देवतान्तरेण युज्यमानानि न कर्मान्तरं गमयितुमहन्ति, किन्तु प्रकृतमेव कर्म तद्धविष्कमपनतिपूर्वदवताकं देवतान्तरयुकतं स्यात्। अत्र पुनस्त्रेधा तण्डुलान् विभजेदिति हविष एव मध्यमादिकमेण विभागश्रवणात्ः' अनपनीता हविषि पूर्वदेवता इति पूर्वदेवतावरुद्धे हविषि देवतान्तरमलब्घावकाशं श्रूयमाणं कर्मा- न्तरमेव गोचरयेत्(२)। अपि च प्राप्ते पूर्वा्मिन्कर्मणि दव्नस्तण्डुलानां पयसस्तण्डुलाना चे. न्द्रादिदेवतासम्बन्धश्च विधातव्यः। चरुत्वं चात्र विहितं नास्तीति तदीपि विधातव्यम्। तथाप्राप्त कर्मण अनेकगुणविधानात् वाक्यं भिद्येत। कर्मान्तरं त्वपूर्व शक्यमेकेनैव प्रयत्नेनानेकगुणवि- श्िष्टं विधातुमिति निमित्ते कर्मान्तरमेव विधायते। (३)दर्शस्तु लप्यते कालापराघादिति प्राप्त, उच्यते-न कर्मान्तरम्, पूर्वदेवतातो हविषो विभागपूर्व निमित्ते देवतान्तरविधानात्। (४) चर्वर्थस्य चार्थप्राप्तेः। भवेदेतदेव यदा त्रेधा तण्डलान् विभजेदिति तण्डुलानां त्रेधा विभागविधानपरमेतद्वाक्यं स्यादपि तु वाक्यान्तरप्राप्त(५)नतण्डुलानां त्रेषात्वमनूद्य बिभजे दित्येतावद्विघत्ते तत्र वाक्यान्तरालोचनया पूर्वदेवताभ्य इति गम्यते। तण्डुलानिति त्वविव क्षितं(६)हविरुमयत्ववत्तथा च ये मध्थमा इत्यादीनि वाक्यान्यपनीते पूर्वव ददेवतासम्बन्घे हविषस्तस्मिन्रेव कर्मणि अप्रत्यूहं देवतान्तरसम्बन्धं विधातुं शक्तुवन्ति। तथा च द्रव्यमुखन प्रकृतमुखप्रश्यभिज्ञानाहेवतान्तरसम्बन्घेऽपि न कर्मान्तर कल्पना भवितुमहति। ततथ समा विभज्य च दाघग्न्यादिदेवताभ्यो निर्वपोदव्यर्थः। (१) पूर्वपक्षमाह तत्रेति। (२) अयम्भाष :- पूर्वदेवताभ्योऽग्यादिम्यो ह्वीि विभजेत इत्यनेन वाक्येन विहिते उत्पत्तिशिट्ट देवतावरोधस्य वाक्येनैव कारितंत्ात् पूर्वकमण देवतानतरनिवेशसम्भषे सति न कर्मान्तरत्वं स्यात, हविमा श्रविभागविधाने तूत्पत्तिशिष्टदेवतावरोधाद्वाजिनेज्यावत् कर्मान्तरत्वमित्यर्थः । ( ३) कर्मान्तरविधानपचे प्रारब्धदर्शपयोगस्य गतिमाह् दर्श्त्विति । () उत्पत्तिशिट्टदेवतावरोधं परिहृत्य वाक्यभेदं परिहरति चर्वर्थस्येति। (५) ये मध्यमा इत्यादिवाक्यैः प्राप्तमित्यर्थः । (६ ) दर्शपूर्णमामयोर्यस्योभयं हविरार्तिमार्च्छेदेन्द्रं पञ्चशरावमीदनं निर्वपेदिति आम्नातम्। उमय दक्षि पयः । तत्र अतत्वाद्धविर्वदुभयत्वमवि निमित्तानतर्भूतमिति पापय्योभयत्वमविविक्षितमिति सिद्धान्तितनत- दिस्यर्थः।

७६ सटिप्पणभामत्यां [भ० ३

पेऽपि नैमितिकाधिकारे नित्याधिकारसिद्ध्यर्थ तान्येव पुनः कर्माण्यनुष्ठेयानि। न च दधनि चरुमिति चरसप्तम्यर्थयोविधानं तयोरव्यर्थप्राप्तरवात्। प्रकृते हि कर्मणि तण्डुलपेषणप्रथनं पुरोडाशपाकादि दविपयसी व प्राप्तानि, तत्राभ्युदयनिमिते दवियुकानाम्पयोयु कानाश्च तण्डुलानां विभजेदिति वाक्येन पूर्वदेवतापनयं कृत्वा ये मध्यमा इत्यादिमिवाक्येदेवतान्तर- सम्बन्धः कृतः । (१)न च प्रभूतदधिपयसंसक्तैरल्ैस्तण्डुलैः पुरोडाशक्किया सम्भवति, इति पुरोडाशनिवृत्ता तदर्थक्ष्य प्रथनस्यापि निवृत्तिरनिवृत्तस्तु पाकोऽपवादभावात्तथा चार्थ- प्राप्तधोदते। भवतु वा अनेकवाक्यकलपनम् , (२)प्रकृताषिकारावगमबलादस्यापि न्याव्यत्वा दिति। तस्मात्तदेवेदं कर्म न तु कर्मान्तरमिति सिद्धम्। पशुकामवाक्ये त्वपूर्वकमविविरभ्यु- दयवाक्यसारुप्येऽपि यः पशुकाम: स्यात्सोमवास्ययामिष्ट्वा वत्सानपाकुर्यात,ये स्थविष्ठास्ता नग्नये सनिमतेष्टाकपालं निर्वपेत, ये मध्थमास्तान् विष्मवे शिविविष्टाय शते चरुम्। ये क्षोदिष्ठास्तानिन्द्राय प्रदान दघंश्चशमिति। अत्र हि अमावास्यायामिष्ट्वेति समाप्ते यागे पशु कामेष्टिविधानं नात्र पूर्वस्य कर्मणोऽननुवृत्तर्यांगान्तरविधिरिति युक्तम्, परोवरीयहत्वादि

वरीयहत्वगुणविशिष्टोद्गीथोपासना भिन्ना तद्ूदिदमपीति। परस्मात्परक्ष वराच वरीयानिति परोवरीयानुद्गीथः परमात्मरूप: (३)सम्पन्नः। अत एव अनन्तः परमात्मदष्टिमुद्धीथे भावयि तु'माकाशो ह्येवैभ्यो भूतेभ्यो ज्यायानि'त्याकाशशव्देन परमात्मानं निर्दिशति॥॥ सव्ज्ञातश्चेत्तदुक्तमस्ति तु तद्पि॥ ८॥ स्फुटतरे भेदावगमे स्जैकत्वं नामेदसाधनमतिप्रसन्नापातात्। अपिच श्रुत्यक्षरालोच. नयाभेदप्रत्ययोऽन्तरवथ्ानपेक्षय। सब्जैकतवं तु श्रुतिबाह्यतया बहिरङ्गं च पौरुषेयतया सापेक्षश्व। तस्माद्दुर्बलं नामेदसाधनायालमिति । ८ ।। व्यापेश्च समससम् ॥ ९॥ "अध्यासो नामे"ति (पृ० ७६६ पं० १६)। गौणी (४)बुद्धिरथ्यास्ः। यथा माणवकेऽनिवृत्तायामेव माणवकबुद्धिव्यपदेशवृत्तौ सिंहबुद्धिव्यपदेशवृनतिः सिंहो माणवक इति। एवं प्रतिमार्या वासुदेवबुद्धिनाम्नि च ब्रह्मबुद्धिस्तर्थोंकार उद्गीथबुद्धिव्यपदेशाविति । अपवादैकत्वं विशेषणानि चोकानि। (५)एकार्थेपि च शब्ददयप्रयोगो दश्यते। यथा वैश्व देव्यामिक्षा विज्ञानमानन्दम्। व्याख्यायाश्च पर्यायाणामपि सहप्रयोगो यथा सिन्धुर: करो (१) नन्वेवमवि दव्विपयशोस्तण्ुलाना च मिश्रगमेव भवति कथमधिकरणार्थलाभस्तव्ाह नचेति। 5पधिकगवां दोहविधानाइधिवयप्ता: प्रभूतत्वम्। (२) प्रकृतेति। पकृतस्य दर्श पूर्णमासकर्मणो द्रव्यद्वारेणाधिकारावगभाठ सम्बन्धावगमादगत्या वा- कयमेदस्य न्याय्यत्वादित्यर्थः । (३) भव्तु परस्मात्स्वरपाणादेः परोवराच तस्मादेव वरीयान् वरतर उद्ीथ: कथमनन्तर्तत्राह पर-

(४) भाष्योक्कस्य भेदबुद्धावतुवतमानायानव्यतरबुद्धिरूपस्याध्यासलक्षणस्य स्मृतिरूप इत्यत्राविषेक- पूरव कत्वस्य वर्णितत्वादयुक्तत्वमत आड गौणीति ।

पा० ३ सू० १०-१४] सर्वाभेदाधिकरणम् । முழ

पिक: कोफिल इति। विमृश्यानव्यवसायलक्षणं पक्षं गृह्ाति "तन्रान्यतमे"ति (पृ० ७६७ पं० १०)। सिद्धान्तमाह। "इदमुच्यते व्याप्तेश्र" (१)प्रत्यनुवाकम्प्रत्यृच- मुपक्रमे च समाप्तौ चोङ्ारः सर्ववेदव्यापीति किञतायमोंकारसततदाप््यादि गुणविशिष्टस्तस्मै तस्मै कामावाप्त्यादिफलायपास्यत्वेनाधिकरियत इत्यपेक्षायामुद्गीथपदेनेति विशिष्यते।

म्वन्थ्यवयव ओङ्कारो लक्ष्यते, न पुनरोक्कारेणावयविन उद्गीथस्य लक्षणा। ओकारस्यैवोपरि- धा्तु तत्तदुणविशिष्टस्य तत्तत्फलविशिष्टस्य चोपव्याख्यास्यमानत्वात्। दृष्ठश्र समुदायशब्दो वयचे लक्षणया यथा प्रामो दग्घ: पटो दग्ध इति, तदेकदेशदाहे अथ्यासे तु लक्षणा फलक. रुपना च। तथा (२)द्याप्त्यादिगुण कप्रणवोपासनादिदमुद् गथितोपासनम्प्रणवस्यान्यन्न चात्राप्त्या दि उपासनेष्विद फलं श्रूयते। तस्मात्कल्पनीयम् (३)उद्गीथसम्बन्धिप्रणवोपासनाधिकारपरे वाक्ये परार्थे नायं दोषः । अपि च गौण्या वृत्तेर्कक्षणावृत्तिर्बलीयसी लाघवाद। लक्षणया हि लक्षणीयपरत्वं पदस्य तस्यैव वाक्यार्थान्तरभावात्। यथा गङ्गार्याँ घोष इति लक्ष्यमाणस्य तीरस्य वाक्यार्थेन्तर्भावो Sधिकरणतया। गौर्वाहीक इत्यत्र तु गोसम्बन्धितिष्ठन्मूत्रपुरीषादि लक्षणया न तत्परस्वं गोशब्दस्य, अपि तु तत्कक्षाध्यवसिततदुणयुक्तवाहीकपरत्वमिति गौण्या वृत्तेर्दुर्बलत्वम्, (४)तदिदमुक्त "लक्षणायामपि त्वि"ति (पृ० ७६८ पं० १०)। गौण्यपि वृत्तिर्लक्षणावयवत्वाल्लक्षणोक्ता। (५)यदपि वैश्वदेवीपदमामिक्षायाम्प्रवर्तते तथाप्य रथभेदः स्फुटतरः। आमिक्षापदं हि रूपेणामिक्षायाम्प्रवर्तते। वैश्वदेवीपदन्तु तस्यामेव विश्व देवविशिष्टायाम्। एवं हि विज्ञानानन्दयोरवि हपुटतरः प्रवृत्तिनिमित्तमेदः सत्यपि ब्रह्मण्ये- काथ्ये। न च व्याख्यानमुभयोरपि प्रसिद्धार्थत्वाद्ध्िप्यार्थत्वाच्च। शेषमतिरोहितार्थम्॥९॥ सवाभेदादुन्यत्रेमे ॥ १०॥

शाखान्तरगतस्य चानुक्रमतथा सन्निधानाभावान कौषीतकिप्राणसम्वादवाक्ये प्राणस्य वसिष्ठ त्वादिभिगुणैरुपास्यत्वमपि तु ज्येष्ठश्रेष्ठत्वमात्रेणेति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु सत्यं सन्निहितं परामृशति एवक्कारो नतु शब्दोपात्तमात्रं सभहितम् किन्तु यच्छव्दाभिहितार्थनान्तरीयकतया प्राप्तं तदपि हि बुद्धौ सन्निहितं सन्निहितमेव। यथा (१) ओद्कारस्य शब्दविशेषात्मकस्य निखिलवेदव्यात्तिमाह प्रत्यनुवाकमिति । तद्विशेषज्ञानार्थमुद्ीथ दृष्टर्विशेषणमित्याह किङ्गतीयमिति। ( २॥) ननु किमिति कलकल्पना, आप्त्यादिकलस्य श्रुतत्वादत आह आप्त्यिगुणकीत। ओद्कार उद्धी थस्तीस्म त्राप्त्यादिगुणदृष्टेस्तस्मित्रा प््यादिदृष्टेश्वो पास्रूपभेदाद्वे इत्यर्थः। (३) शिद्धान्ते फलकल्पना वारयति उद्धीथसम्बन्धीति। उद्धीथभक्तिसम्बन्धिनः प्रणवस्योपासनाय अधिकारप्तिपादनं, तत्परवाक्ये तुन कलकल्पनादोषः, आप्त्यीदि दृष्टिविधानायोमित्येतदक्षरमेति वाक्येन विशिष्टपणवसमर्पणेन पृथगुपासनविध्यभावात्। आध्त्यादिशुणविशिष्टयवोपासनायाश् आपयिता ह वे का मानी भवती त्यादिना फलश्रक्णाच्चेव्यर्थः। (४) बाच्यार्थ विहाय यळक्ष्यते तन्मान्रपरत्वमिति लक्षणायामव्यवधानं गाण्यां तु लक्षणीयार्थद्वाराS र्थान्तरे शब्दस्य वृत्त्या व्यवधानमिति तयोमेंदो बोध्यः। (५) एवमध्यासपक्ष दृषयितवैकत्वपक्ष दृषयत यद्पीति।

सटिप्पणभामत्यां [अ०३

यश्य पर्णमयी जुहूर्भवति इत्यव्यमिचारितक्रतुसमन्वया जुष्होपस्थापित: क्रनुः। तह्मादु-

परामर्शिनैवङ्कारेण परामर्शो युक्त इति सिद्धं कौषीतकिव्राह्मणगतेन तावदेवङ्कारेण शक्यत पराम्ष्टमू। तथाभ्युपश्यापि ब्रूम इत्याशयवता भाष्यकृतोक्त्तं "तथापि तस्मित्रेव विज्ञाने वाजलनेयेऽपि ब्राह्मणगतेनति श्रुतहानि"रिति । (पृ० ७७० पं० ७ (२) केवलश्य श्रुतस्य हानिरितरसइितस्य चाश्रुतस्य कल्पना न चेत्यर्थः । अतिरोहित मन्यव ॥ १०॥ आनन्दादय: प्रधानस्थ ॥ ११ ॥ प्रिय शिरसत्वाद्यप्राप्तिरुपचयायचयौ हि भेदे ॥ १२ ॥ इतरे त्वर्थसामान्यात्॥१३॥ (३)गुणवदुपासनाविधानस्य वास्तवगुणव्याख्यानाद्विवेकार्थमिदमधिकरणम्। यथै कस्य अह्मण: स्म्पद्वामत्वाद्यः सत्यकामादयक् गुणा न सह्ीयेरन् एवमानन्दविज्ञानत्वाइयो विभुखनित्यत्वादिभिर्गुणैः प्रदेशान्तरोक्तैन सड्कीेरन्, तत्सङ्करै्वां सम्पद्धामत्वादयोप सत्य कामादिम्भः सङ्कीयेरन् नहि ब्रह्मणो धर्मिणः सश्वे कव्विद्विशेष इति पूर्वः पक्षः ॥ राद्धान्तस्तु वास्तवविधेययोर्वस्तुधमैंतया चानुष्ठेयतया चाव्य वस्थाव्यवस्थे व्यवतिष्ठेते। वस्तुधर्मो हि यावदस्तु व्यवतिष्ठते, नासावेकत्रोक्कोऽन्यतानुक्तो नातीति शक्य वक्तुम्। विवेयस्तु पुरुषप्रथस्नतन्त्रः, पुरुषप्रयत्नक् यत्र यावद्गुणविशिष्टे ब्रह्मणि चोदितः स तावस्ये चावतिष्ठते नाविहितमपि गुणं गोचरीकतुमर्हति, तस््य विधितन्त्रस्वाद्विघेक्ष व्यवस्थानात। तस्मादानन्दविज्ञानादयो ब्रह्मतत्वात्मतयोका यत्रयत्र ब्रह्म श्रूयते तन्नतन्रानुक्ता अपि लभ्यन्ते। सम्पद्धामादयक्षोपासनाप्रयस्नविधिविषया यथाविध्यवतिठ्ठन्त न तु यथावस्तिव्रति सिद्धम्। प्रियशिरसवादीनां तूपास्यत्वमारोप्य न्यायो दर्शितः । तस्ष्य तु विषयः सम्पद्धामादिरुक्तः। मोदनमात्रं मोद:, प्रमोद: प्रकष्टो मोद: ताविमौ परस्परापेक्षावुपचयापचयौ ॥११-१३॥ आध्यानाय प्रयोजनाभावात्॥१४ ।। (४) इन्द्रियेभ्यः परा हर्था' इति किमत्र सर्वेषामेवार्थादीनां परत्वं प्रतिपिपादयिषितम्, आहे पुरुषस्यैव तत्प्रतिपादनार्थ चेतरेषा परत्वप्रतिपादनम्। तत्र प्रत्येकमर्थादिपरत्वप्रति (१) उपास्यपाणस्य प्रत्यमिज्ञानात्तदात्तिलक्षणफलस्य प्रत्यभिज्ञानाच्वत्यर्थः। (२) ननु शाखानतरीयगुणोपसंहारेऽपि स्वशाखागतगुणस्वीकारात्करथं श्तहानिप्रसक्तिर्यतो: भाष्ये निषिष्यतेष्त आह केवलस्येति। केवला हि स्वशाखायां श्रुतास्तेषां केवल्यहानिरश्चतोपसंहार सतीति शहत्यर्थः। (३) नतु वेद्यज्रह्मैक्याद्गुणोपसंहार उत्सर्गपराप्तः, न चात्रापवादकमेवंशब्दवत् किश्विदुपलभ्यते त- रिकिमर्थमधिकरणमिदमारभ्यतेऽत आइ गुणेति। यधानन्दादयो ब्रह्मैक्यात्सर्वशाखासूपसंह्वियेरन तहि संय- द्वामत्वादय: किमिति नापसंहता इति पतिबन्धाशङ्कायों संयद्ामत्वादय उपामनार्थ विधेया, सत्यज्ञानादयस्तु वस्तुतत्त्वपमित्यर्था इति विशेषप्दर्शनन प्रतिबन्दीपरिहारार्थमयमारम्भ इत्यर्थः।

-भसि पत्युपायत्वचिन्तनादाननदाधिकर णाध्यानाधिकरणयोरवा्तरसंगतिरत्र बोष्या।

पा०३ सू० १५-१७] अध्यानाधिकरणम् । ७९

पादनश्रुतेः श्रूयमाणतत्ततपरत्वे च सम्भवति न तत्तदतकरमणे सवेषामेकपरत्वाध्यवसानं न्याध्यम्। न च प्रयोजनाभावादसम्भवः, सर्वेषामेव प्रत्येकं परत्वामिधानस्याध्यानप्रयोजन. त्वात। तत्तदाध्यानानां च प्रयोजनवश्वस्मृतेः । तथा हि स्मृति :- दश मन्वन्तराणह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः। भौतिकास्तु शतं पूर्ण सहस्रं स्वाभिमानिका: ॥। बौद्धा दश सहस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः । पूर्ण (१)शतसहसत्रं तु तिष्ठन्स्यव्यक्तचिन्तकाः ॥ पुरुषं निर्गुणं प्राप्य कालसंख्या न विद्यते। इंति॥ प्रामाणिकस्य वाक्यभेदस्याभ्युपेयत्वात् प्रत्येकं तेषामर्थादीाना परत्वपरा्येतानि वाक्या नीति प्राप्ते, उच्यते-इन्द्रियेभ्यः परा धर्था इत्येष तावत्सन्दर्भो वस्तुतत्वप्रतिपादनपरः प्रती यते नाध्यानविधिपरः । वदश्रुतेः, तदत्र यत्प्रत्ययस्य साक्षात्प्रयोजनवत्वं दृश्यते तत्प्रत्यय परत्वं सर्वेषाम् । दष्टं च विष्णोः परमपदज्ञानस्य निखिलानर्थसंसारकारणाविद्योपशमः, तत्वज्ञानोदयस्य विपरयासोपशमलक्षणत्वेन तन्रतत्र दर्शनात्। अर्थादिपरत्वप्रत्ययस्य तुन दृष्टमस्ति प्रयोजनम्। न च दृष्टे सम्भवति अदृष्टकल्पना न्याध्या। न च परमपुरुषाथहेतु परत्वे सम्भवति अवान्तरपुरुषार्थतोचिता। तस्मादूदृष्टप्रयोजनवरवात्पुरुषपरत्वप्रतिपादना• थोंडयं सन्दभ इति गम्यते। कि चादरादप्ययमेवास्यार्थ इत्याह "अपि च परप्रतिषे- धेने"ति। नन्वत्राध्यानविधिरनास्ति तत्कथमुच्यते आध्यानायेत्यत आह-"आध्याना ये"ति ॥१४॥ आत्मशब्दाच्च ॥१५॥ अनधिगतार्थप्रतिपादनस्वभावत्वात्प्रमाणानां विशेषतव्ागमस्य पुरुषशब्दवाच्यस्य चा त्मन: स्वयं श्रुत्यैव दुरषिगमत्वावधारणात्, वस्तुतक्ष दुरविगमत्वात। अथादीनां च सुग मत्वात् तश्परत्वमेवार्थादिपरत्वाभिधानस्येत्यर्थः । श्रुतेराज्चयातिशय(२)इवाशयातिशयः । तत्तात्पर्यतेति यावत। किश्व श्ुश्यन्तरापेक्षिताभिधानादप्येवमेवार्थादिपरत्वे तु स्वरूपण वि. वक्षितेनापक्षितं श्रुतिराचष्टे इत्याह-"अपि च सोध्वनः पारमाप्नोति"इति ।१५॥ आत्मगृहीतिरितरवदुत्तरात्॥ १६॥ अन्वयादिति चेत्स्यादवधारणात् ॥ १७।। ( ३)श्रुतिस्मृत्योर्हिं लोकसृष्टिः परमेश्वराघिष्ठिता परमेश्वरहिरण्यगर्भकर्तृको (१) इदमपि मन्वनतरविशेषणम्। तत्र भृतसूक्ष्मशब्दादिध्यायिनो मौतिकाः। करणाभिमाण्यादित्यादि- न्देवताध्यायिन आभिमानिकाः । अन्तःकरणध्यायिनो बौद्धाः। (२) अचेतनायाः श्रुतेरभिपायायोगाङ्भाष्ये आशयशब्दी गौण इत्याहाशयातिशय इषेति। किञ्चार्था- दिपरत्वे वाक्यभेदेन प्तिपादिते प्रकरणोत्कर्षः स्यानिर्गुणविद्यायान्तदनुयोगात्पुरुषपरत्वमात्रपतिपादने चक- वाकयत्वं लभ्यते इत्याह किश्चेति। एतप्रकरणस्थं सोध्वन इत्यादिवाक्यमेव श्रुव्यन्तरं बोध्यम्। (३) ननु एक एवाग्र आधीदिति प्रागुत्पत्तेरात्मैकत्वावधारणात् ऐक्षतेतीक्षितृत्वश्रवणाच्च परमेश्वरे गम्यमाने कथ हिरण्यगर्भशङ्केत्यत आह श्रुतिस्मृत्योरिति। आत्मा वेति वाक्यं हिरण्यगर्भपरं महाभूतमृष्ट्य- विषयत्वे सरति लोकमृष्टिविषयत्वात,आत्मैवेदमत्रे आधीत्पुरुषिधः, मव शरीरी प्रथम इति च वाक्यवदिति अनुमानान्त लिक्कदयमन्यथा नेयमित्यर्थः।

८० सटिप्पणभामत्यां [अ०३

पलन्धा सेयमिह महाभृतसर्गमनभिघाय प्राथमिकी लोकसपिरुपलभ्यमानावानतरेश्वरकार्या आ्रागुत्य सेशत्मैकत्वावधारणं चावान्तरेश्वर सम्बन्घितया गमयत। पारमेश्वरसगस्यमाभुता काशादित्वादस्य च तह्वैपरीत्यात। (१)अस्ति हि तस्यैवकध्य विकारान्तरापेक्षयाप्रत्वमरति चेक्षणमू। (२)अपि चैतहिमन्नैतरेयके पूर्वस्मिन्प्रकरणे प्रजापतिकर्तुकैव लोकसष्टिरुका। सदनुसारादप्मेतदेव विज्ञायते। अपि च ताभ्यो गामानयेदित्यादयक्ष व्यवहारा: श्रुत्याक्ता विशेषवश्वपरमारमसु प्रसिद्धा:। ततोप्यवांन्तरश्वर एव विज्ञायते। आतमशब्दप्रयोगधात्रा प(३) दृष्ठस्तसमादपरात्माभिलापोऽयमिति प्राप्ते- उच्यते-परमात्मनो गृहीतिरिह यथा इतरेषु सृष्टिश्रवणेषु 'एतस्मादारमन आकाशः स० म्भूत' इत्यादिषु। तस्मादुत्तरार्स ऐक्षतेतीक्षणपूर्वकस्रष्टृत्वभ्रक्षणादात्मेत्यवधारणाच्। एतद. भिसंहितम्। मुख्यं तावत्सर्गात्प्राक्केवलत्वमात्मपदत्वं स्ष्टृत्वं च परमेश्वरस्यात्र भवतः । तदसत्यामनुपपत्ती नान्यत्र व्याख्यातुमुचितम्। न च महाभूतसृष्ट्यनभिधानेन लोकसृष्टथ भिषानमनुपपत्तिबाजम्। आकाशपूर्विकार्यां वस्तुतो ब्रह्मणः सृष्टा यथा क्कचित्तेज:पुर्वकसृश्य. भिधान न विरुष्यते 'एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूत' इति दर्शनाद। आकाशं वायुं सष्ट्रति हि तत्र पूरयितव्यमेवमिहापि महाभूतानि सरष्टति कल्पनीयम्। सर्वेशाखाप्रत्ययखवेन ज्ञानस्य श्रुतिसिय्धर्थम् श्रुतोपलब्धौ यत्नवता भवितव्यं न पुनः श्रुते महाभूतादिखवे सर्गस्य शैथिल्य मादरणीयम्। अपि च स्वाध्यायविष्यधीनप्रहणो। वेदराशिरध्ययनविध्यापादित प्रयोजनवद र्थाभिधानो यथायथा प्रयोजनाधिक्यमाप्नोति तथातथानुमन्यतेतराम्। यथा चाह्य ब्रह्मगो. चरत्वे परमपुरुषार्थापयकत्वं नैवमन्यगोचरत्वे, तदिदमुक्तम्-"योऽव्ययं व्यापारविशे षानुगम" इति। (४)न च लोकसर्गोपि हिरण्यगर्मव्यापारोऽपि तु तदनुप्रविष्ठस्य परमात्मन इत्यत्रवो(५)कमू। तस्मादातमैवाप्र इत्युपक्रमात्तद्यापारेण बेक्षणेन मथ्ये परामशादुपरिशाथ्च (६) मेदजातं महाभूत: सहानुक्रम्य त्रह्मप्रतिष्ठत्वेन ब्रह्मण उपसंहाराद्वह्माभिलापत्वमे वस्येति निकायते। यत्र तु पुरुषविध्यादिश्रवणं तस्य भवेश्वन्यपरत्वं गत्यन्तराभावादिति सर्व. मवदातम्। अपर:(७) कल्पः। सदुपक्रमस्य सन्दर्भस्या मरम् चिै र्थ्ो स्विर्थे दः । (८)तत्र सच्छन्दस्याविशेषेणात्मनि चात्मनि च प्रवृत्तेनात्मार्थत्वं किन्तु समस्तवसत्व- (१) पारमेश्वरलिङ्गदवयस्यान्यथानयनप्रकारं दर्शयति अस्ति हीत्यादिना। (२) सन्दंश्यायं वक्तुं पूर्ववाक्यमतुसन्धत्ते अपि चतस्मिन्निति। अथातो रेतसः सृष्टिः प्रजापते रेतो देवा इत्यादिना प्रजापतिकर्तृका सृष्टिरुक्केत्यर्थः । (३) आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविध इति वाक्ये । (४) महाभूतानुपसंह्ारेऽपि परमात्मा प्रत्येतुं शक्य इत्याह नचेति । (५) सेज्ञामूर्तिवतृप्त्याद्यधिकरणे (२ अ० ४ पा० २० सू०) एव । (६) एष ज्रश्मैष इन्द्र इत्यादिवाक्ये च। (•) पूर्ववर्णके विदैक्यगुणोप संहारानिरूपणात्पादसङ्गतिषिध्यर्थ वर्णकान्तरमारभते अपर इति। कल्पा पकारः। (८) पूर्व वाक्यक्यबलादथा औपरत्वमविविक्षित्वा विद्यैक्यमुन्त अन्न तुं मिन्नार्थोपक्रमेण वाक्यमेदादिय- भेद इति पूर्वपचयति तत्रेति ।

पा० ३ सृ० १८-१९] कार्याख्यानाधिकरणम् । ८१

नुगतसत्तासामान्यार्थतं तथा चोपक्रमभेदाद्भिणार्थत्वम्। स आत्मा तत्वमसीति चोपसंहार उपक्रमानुराधेन सम्पश्यर्थतया व्याख्येयः। तद्धि सत्सामान्यं परमात्मतया सम्पादनीयम् तदविक्ञानेन च सर्वविज्ञानं महासामान्यक्य सत्तायाः समस्तवस्तुविस्तारव्यापित्वादित्येवं प्राप्ते, उच्यते-आत्मगृहीतिरवाजसनेयिनािव छान्दोग्यानामप्युत्तरात्स आत्मा ततवमसीति तादा तम्योपदेशात्। अस्तु तावदात्मव्यतिरिक्कस्य प्रपश्चस्य सदसत्त्वाभ्यामनिर्वाच्यतया न सर्वं, सश्वं त्वात्मधातोरेव तत्वेन निर्वाच्यत्वात्तस्मादातमैव सननिति। अभ्युपेत्याह (१)सच्छन्दस्य सत्तासामान्याभिघायिश्वात्प्रतिव्याक्ति च तस्य प्रवृत्तेरात्मनि चान्यत्र च सच्छन्दप्रवृतेः संशये सत्युपसंहारानुराधेन सदेवेत्यात्मन्येवावस्थाप्यते। निर्णीतारथापकमानुरोघेन हुपसंहारवणना न पुनः संदिग्धार्थेनोपक्रमेणोपसंहारो वर्णनीयः । (२)अपि च सम्पती फलं कल्पनीयम्। न च सामान्यमात्रे ज्ञाते विशषज्ञानसम्भवः । न खल्वाराद्वृक्ष ज्ञाते शिंशपादयस्तद्विशेषा ज्ञाता भवन्ति। तदेवमवधारणादि सर्वमनार्माथरे स्यादनुपपन्नमिति छान्दोग्यस्यात्मार्थत्व मेवेति सिद्धम्। (३)अत्र च पूर्वह्मिन्पूर्वपक्षे हिरण्यगर्भोपासना सिद्धान्ते तु ब्रह्मभाव नेति॥१६॥१७॥ कार्याख्यानादपूर्बम् ।। १८॥। विषयमाह "छान्दोगा वाजसनेयिनश्े"ति। (४)अननं प्राणनं अनः प्राणः तं ग्राणमनअं कुर्वन्तः अनप्नताचिन्तनमिति मन्यन्त इति मननं ज्ञानं तद्यानपर्यन्तमिति चि० न्तनमुक्तम्। संशयमाह "तत्किमि"ति। खुररबमात्रेणा(५)पातत उभयविधानपक्ष गृहोत्वा मध्यमं पक्षमालम्बते पूर्वपक्षी "अथ वाचमनमेवे"ति। यद्येवमनन्नतासक्कीत- नस्य र कि प्रयोजनमित्यत आह-"तस्यैव तु स्तुत्यर्थमि"ति। अयममिसन्धिः। यद्यपि स्मार्त प्रायत्यार्थमाचमनविधानमस्ति तथापि प्राणोपासनप्रकरणे विधानात्तदपरवेना- प्राप्तमिति विधानमर्थबद्भवति अनृतवदनप्रतिषेध इव स्मार्ते ज्योतिष्टोमप्रकरणे समाम्नातो नानृतं वदेदिति प्रतिषेधो ज्योतिष्टोमाजतयार्थवानिति। राद्ान्तमाह "एवं प्राप्त" इति। चोदयति "नन्वियं श्रुति"शिति। परिहर ति "ने"ति। तुल्यार्थयोर्मूलमूलिभावो नातुल्यार्थयोरित्यर्थः। अभिप्रायस्थं] पूर्वपक्षबीअं निराकरोति "न चेयंश्रुति"रिति। (६) कतवर्थपुरुषार्थयोरनृतवदनप्रतिषेधयोर्युक्मपौ (१) सच्छन्दस्य सामान्यवच नत्वेयुपते वाक्यशेषस्य निर्णायकत्वमाह सच्छ्दस्येति । सदेवेत्येत- द्वाक्यमात्मन्येव व्यवस्थाप्यत इत्यर्थः । ( २) अदृष्टफल कल्पना प्र स् ङ्गा च्य न स त्ताय्ा म मात्म सम्प ्त्तिरित्या ्1पि चे त (३) वर्णकद्धयपयोजनं विभजते अप्र चेति। पूर्ववर्णकस्य-पूर्वपक्षे ऐतरेयकवाक्यं हविरण्यगर्भोपास्ति- परं, तव्सिद्धाते तु तद्वाक्ये ब्रह्मभावनापरं ब्रह्मत्वप्रतिपादनद्वारेणार्थात तद्ावनायां पुरुषप्रवृत्तिहेतुस्तियर्थः। अहिमिस्तु वर्णके पूर्वपक्षे छानदाग्यवाक्यं त्तासामान्ये ब्रह्मत्वसम्पत्यर्थ वाजसेनयिवाक्यं त्वामनो ब्रह्यत्वगोचर- मिति विद्याभेदः। सिद्धान्ते दवे अपि वाक्ये प्रत्यम्ब्रह्मैक्यगोचरे इति मेदोऽनन्तरोकत्वाव ज्ञायत पवेति नोक (४) अनशव्दस्य प्राणवृत्ता योगमाहाननमिति। अननं चेष्टा करोतत्यन इत्यर्थः। (५) यथा ह्यनिर्णी यैव खुरशव्दमात्रेणाश्वो धावतीत्युच्यते एवमेतद्पत्यर्थ। (६) समारतोंऽनृतवदन प्रतिषेध: पुरुषार्थत्वाज्ज्योतिःशेमेन पामोतीति ज्योतिष्टोमे पृथवप्रतिषवोडर्थ वान, आचमनविधिस्तु स्मार्तो 'हिजो नित्यमुपस्पृशेत' इत्यादि: सकलकर्मगाचर: प्राणोपासनेपि प्रामोती ति तदङ्गाचमनविषयत्वे अतेरतुवादकत्वं स्यादित्याह कत्वर्थेति।

८२ सटिप्पणभामत्यां [म०३

नरुकत्यम्, इह तु रमार्तमाचमनं सकलकर्माङ्गतया विहितं प्राणोपासनाङ्गमपीति व्यापकेन स्मार्तेनाचमनविधिना पुनरुक्तत्वादनर्थकम्। न च र्मार्तस्यानेन पौनरुक्यं तक्ष्य च व्या. पकत्वादेतस्य च प्रतिनियतविषयत्वादिति। मध्यमं पक्षमपाकृत्य प्रथमपक्षमपाकरोति "अत एव नोभयविधानम्"। युक्त्यन्तरमाह "उभयविधाने चे"ति । उपसंह- रति "तस्मात्प्राप्तमवे'ति। "न चायमनग्नतावाद"इति। स्तोतव्याभावे स्तु. तिनार्पेपद्यत इत्यर्थः । अपि च मानान्तरप्रप्ेनाप्राप्तं विधेयं स्तूयेत। न चानप्रतासङ्कल्पोन्यतः प्राप्तो यतः स्तावको भवेत्। न चाचमनमन्यतोप्राप्तं येन विधेयं सत्स्तूयेतेत्याह "स्वय चानग्नतासङ्गर्पस्येशति। अवि चैकस्य कर्मण एकार्थतैवेत्युचितन्तस्य बलवत्प्रमाणव. शादनन्यगतित्वे सत्यनेकार्थता कतप्यते, सङ्कल्पे तु कर्मान्तरे विधीयमाने नायं दोष इत्या- ह नचैवं सत्येकस्याचमनस्येति। अपि च दृष्टिचोदनासाहचर्यादृष्टिचोदनैव न्याय्या न चाच मनचोदनेत्याह "अपि च यदिदं किश्चे"ति। यथा हि श्वादिमर्यादस्यान्नस्यास्तुमः शक्यत्वादन्नदृष्टिश्ोदते एवमिहाप्यपां परिधानासम्भवादृष्विरेव चौदत इ्यन्टिबििसाहच र्यांद्गम्यते । (१)अशब्दत्वं च यद्यपि दृष्ठथभ्यवहारयोस्तुत्यं तथापि दृष्टिः शन्ददृश्यनान्त रीयकतया साक्षाच्छन्देन कियमाणोपलभ्यते। अभ्यवहारसवध्याहरणीयः कथशवदयोग्यता मात्रेणेति (२)विशेष: । कि च छान्दोग्यानां वाजसनेयिनां चाचमने प्रायेणाचामन्तीति वर्तमा नापदेश: । एवं यत्रापि विधिविभकिस्तत्रापि जर्तिलयवाग्वा वा जुहुयादितिवद्विघित्वमविव- क्षितम्। मन्यन्त इति त्वभ्राप्तार्थत्वात्समिधो थजतत्यादिवद्विघिरेवेत्याह-"अपि चाच- मन्ती"ति। देषमतिरेहितार्थम्॥ १८॥ समान एवं चाभेदात् । १९ ॥ (३)इहाभ्यासाधिकरणन्यायेन पूर्व: पक्षः। द्वयोरविद्याविध्योरेकशाखागतयोरगृह्यमाण विशेषतया कक्य को मुख्योनुवाद इति विनिशयाभावादज्ञात ज्ञापनाप्रतुत्तप्रवर्तनारूपस्य च विधित्वस्य स्वरससिद्धेरुभयत्रोप।सनामेदः । (४)न च गुणान्तरविधानायकन्रानुवाद, उभय-

मिधो यजतीत्यादिवदभ्यासादुपासनाभेद इति प्राप्ते, उच्यते (५)नैककर्म्यमेकतवेन प्रत्यभिज्ञा

(१) अशब्दत्वात्र सर्वात्नाभ्यवहारश्चोद्ते इति भाष्योक्तमसङ्गतं सर्वात्रदृष्टेरपि सिद्धानतसम्मताया अश्षु- तत्वादित्याश ङ्याहाशब्दत्वं चति। तथापीति शब्ददृशष्यं शब्दप्रकाशितं ज्ञय प्राणस्य सर्वान्नत्वं, तन्रानतरी यकत्वेन दृ्टिजतिशब्देन क्रियामाणोपलभ्यत अभ्यवहारस्तु न क्रियतेऽपीति न बुद्धिस्थ इति वैषम्यमित्यथः। (२) माणस्य समस्तमत्रं अ्ष्तं पाणविच्च तदात्मनि, तेनपिर् ् व हतर्त्व्य्त ्यता मा तर नत्यर्थ:। (१) पूर्वाधिकरणे पाप्ताचमनानुवादनानप्नताचिन्तनं विधेयमित्युक्तमि ह तु वाक्ययो : क् विित्वं कस्य वाउनुवादत्वमित्यनिर्णयाद्द्वयोरपि विद्याविधित्वमिति पूर्वपक्षमाहेहेति। (*) निर्गुणे कर्मणि विहिते तदनुगुणो विधीयते यथाग्निहोत्रं जुद्वोतीति विद्ितनिर्गुणकर्मानुवादेन दध्ना जुहोतीति दविगुण:, शाण्डित्यविद्याविध्यास्तूमोरवि सशुणत्वात्रान्यतरस्यानुवादतेत्याड नचेति। (५) ऐकविधमित्यर्थ:, तत्र हेतुरेकत्वेनेति। उमयत्र मनोमयत्वािगुणविशिष्टपुरुषप्रत्यभि्ञानािति तदथ:।

पा० ३ सृ० २०-२४ ] सम्मृत्यधिकरणम् ८३

जात्। न चागृह्यमाणविशेषता, यत्र भूर्यांसो गुणा यस्य कर्मणो विधीयन्से तत्र तस्य प्रधा मस्य विधिरितरत्र तु तदनुवादेन कतिपयगुणविधिः। यथा यत्र चछत्रचामरपताकाहास्तिका श्वीयशाकीकयाष्टी कधानुष्ककार्पाणिक प्रासषिकदातिप्रचय्ततािति राजे गम्यते न कति पयगजवाजिपदातिभाजि तदमात्ये, तथेहापि। न चैकन्र विहितानां गुणानामितसत्रोक्तिरन र्थिका प्रत्यभिज्ञानदादयार्थरात्। अस्तु वा Sस्मिन्नित्यनुवादो न ह्यनुवादानामवश्यं स्वंत्र प्रयोजनवश्यम्, अनुवादमात्रस्यापि(१) तन्रतत्रोपलब्धेः। तर्मात्तदेव बृहदारण्यके उप्यु० पासनं तहुणेनोपसंहारादिवदिति सिद्धम्॥१९ ॥

(२)यद्येकस्यामपि शाखार्यां तश्वेन परत्यभिज्ञानादुपासनस्य तत्र विदितानां धर्माणा सङ्करः, तथा सति सत्यस्यैकस्याभेदान्मण्डलद्यवर्तिन उपनिषदोरपि सङ्करप्रसञ्ञातस्येत च प्रकृतपरामर्शत्वान्भेदः सत्यक्ष्य च प्रधानस्य प्रकृतश्वात् अधिदैवमित्यस्य विशेषणतयोपसर्ज नत्षनाप्रस्तुतत्वात प्रस्तुतश्ष्य च सत्यस्याभेदातपूर्ववद्(३)गुणसड्करः॥२०॥ इति प्राप्त उच्यत- न वा विशेषात्॥२१॥ (४)सत्यं यत्र स्वरूपमात्रसम्बन्धो धर्माणां श्रयते तत्रैवंस्वरूपस्य सर्वेत्र प्रश्यभिज्ञा यमानत्वात्तन्मान्रसम्बन्घित्वाञ्च धर्माणाम्। यत्र तु सविशेषणं प्रधानमवगम्यते तत्र सवि शेषणस्यैव तस्य धर्माभिसम्बन्धो न निर्विशेषणस्य नाप्यन्यविशेषणसहितस्य। नहि दण्डिनं पुरुषमानयेत्युक्ते दण्डरहित: कमण्डलुमानानीयते। तस्मादविदैवं सत्यस्योपनिषदुक्ता न तस्यैवाध्यात्मं भवितुमईति। यथा चाचार्यस्य गच्छतो Sनुगमनं बिहितं न तिष्ठतो भवति, तस्मान्नोपनिषदोः सङ्करः किन्तु व्यवस्थितिः । तदिदमुक्तं स्वरूपानपायादिति॥२१॥ दरशयति च ॥२२॥ अतिदेशादप्येक्मेव, तत्वे हि नातिदेशः स्यादिति(५)॥२२॥ सम्भृतिदुव्याप्त्यपि चातः ॥२३॥ ब्रह्मज्येष्ठा वीर्या सम्भृतानि ब्रह्माओे ज्येष्ठं दिवमाततान। (६) ब्रह्मभूतानां प्रथमं तु जज्ञे तेनाइति ब्रह्मणा स्पर्द्ितुं क: ॥ ब्रह्म ज्येष्ठं येषां तानि ब्रह्मज्येषठा जज्ञे आस। (७)यधप तासुतासु श्राण्डित्यादिविद्या (१) आग्नेयककालत्वादिविषयस्येत्यर्थः। (२) भाष्योक्ते उपनिषदो सत्यस्य ब्रह्मण: स्थानभेदेन व्यवस्थयाऽनुचिन्तनीये उत दे अप्युभयत्े ति स्थानभेदातसित्यब्रह्मैक्याच संशये सङ्गतिगर्म पूर्वपक्षमाह यघेकस्यामिि। ( ३) शाण्डिल्यविद्यावत्। (8) सत्यं न गुणभूतं स्थानमात्रं तच्छव्देन परामृश्यते, नापि तद्वशिष्यं धर्मः ककिन्तु स्थानविशिषं ब्रह्मैव, य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुष इति तथेव प्रकृतत्वात्, तथाच विशिष्टस्य विशिष्टन्तरेननुगमात्रोम- यतरोभयनामचिन्तनमित्यभिमायेण सिद्धान्ताशयमाह सत्यमिति। (५) िन्नाधिष्ठानत्वादिति शेषः । (६) देशतोऽपरिच्छेदमुवत्वा कालतस्तमाह ब्रह्मभूतानामिति। (•) पूर्वाधिकरणे स्थानविशेषेणानुपश्रह्वार उक्त, तस्यातिदेशोडयं अस्याधिकाशङ्कामाह यद्यपीति।

सटिप्पणभामत्यां [अ० ३

प्रतिभाति। तथापि 'ज्यायान् दिव' इत्यादिना सन्दर्मेणाधिदेविक विभूति प्रत्यभिज्ञानाव षोड शकलाद्यासु च विद्यास्वायतनाश्रवणाद् अन्ततो ब्रह्माश्रयतया साम्येन प्रत्यभज्ञासम्भवाद्। सम्मृश्यादीनां गुणानां शाण्डिल्यादिविद्यासु घोडशकलादिविद्याधु चोपसंहार इति पूर्वः पक्षः। राद्धान्तस्तु (१)मिथः समानगुणश्रवणं प्रत्यभिज्ञाय यद्िया अपूर्वानपि तत्राश्रुतान् गुणानुपसहारयति न तिविह सम्मत्यादिगुणकब्रह्मविद्यार्या शाण्डिल्यादिविद्यागतगुणश्रवणम. हिति। (२)या तु काचिदाधिदैविकी विभूतिः शाण्डित्यादिविद्यायाँ श्रूयते, तस्यास्तत्प्रकर णाधीनत्वात्तावन्मान्रं अ्रहीष्यते नैतावन्मात्रेण सम्मृत्यादीननुक्रष्टुमर्हति, तत्रैततप्रत्यभिज्ञा नाभावादित्युक्तम्। ब्रह्माश्रयश्वेन तु प्रत्यभिज्ञानसमर्थनमतिप्रसक्त्म्, भूयसीनामैक्यप्रस- ज्ञात। तदिदमुक्त "सम्भृत्याद्यस्तु शाण्डिल्यादिवाक्यगोचराश्े"ति। तसष्मा रसम्मृतिश्व दुव्याप्तिक् तदिदं सम्मृतिदयुव्याप्त्यपि चातः प्रत्यभिज्ञानाभावान्न शाण्डित्यादिवि- द्यासूपसंहियत इति सिद्धम् ॥ २३ ॥ पुरुषविद्यायामिव चेतरेषामनाम्नानात्॥ २४॥ (३)पुरुषयज्ञत्व मुभयत्राप्यविशिष्टम्। (४)न न विदुषो यज्ञस्येति न सामानाधिकर यसम्भवः, यज्ञस्यात्मत्यात्मश्दस्य स्वरूपवचनत्वात्। यज्ञस्य स्वरूपं यजमानस्तस्य च चतनरवाद् विदुष इति सामानाधिकरण्यसम्भवः। तस्मात् पुरुषयत्ञत्वाविशेषान्मरणवमृ० थत्वादिसामान्याच्चकविद्याध्यवसाने उभयत्र उभयधर्मोपसंहार इति प्राप्तम्। एवं प्राप्त उच्यते-याहशं ताण्डिनां पैङ्धिनां न पुरुषयज्ञसम्पादनं तदायुषश् त्रेधा व्यव: स्थितस्य सवनत्रयसम्पादनम्। अशिशिषादीनां च दीक्षादिभावसम्पादनं नैवं तैत्तिराया- णाम्, तेर्षां न तावत् पुरुषे यज्ञसम्पत्तिः । नह्यात्मा यजमान इत्यत्रायमात्मशब्द: स्वरूप वचनः न हि यज्ञस्वरूप यजमानो भवति, कर्तृकर्मणोरभेदाभावाद्। (५)चेतनाचेतनयो वक्यानुपपत्तेः यक्षकमणोक्षाचेतनख्वात, यजमानस्य चतनखवात्। आत्मनस्तु चेतनस्य यज्मानत्वं च विद्वस्वं चोपपदते। तथा चायमर्थ :- एवंविदुषः पुरुषस्य यः सम्बन्धी (१) तत्र किं सम्मृत्यादिषिद्यायाः शाण्डिल्यादिविद्याना चालाधारणगुणसाम्यादेकत्वसुत साधारणगु० गसाम्यादथवोभयत्र ब्रह्ममात्र प्रत्यभिज्ञानादिति विकल्प्य नाय इत्याह मिथ इति। (२ ) द्वितीय आह या तिविति। दुव्याप्त्यादिगुणा यद्यपि स्म्मृत्यादिविद्यायां शाण्डिल्यादिविद्यायां च तुल्या:, तथापि तेषा वेश्वानरषाडशकलादिविद्यास्वपि साधारण्येन तासामपीतरेतरमैक्यापादकत्वेनातिमस्ष द्वित्वान्न विधैक्यबोधनद्वारा सम्भृत्यादिगुणकर्षकत्वं किन्तु शाण्डिल्यविद्यापकरणपाठात्तावनमात्रं शाण्डिल्या-

(३) असाधारण गुण प्रत्यमिज्ञानाभावात्सम्भृत्यादौ विद्यामेद उक्क इह व्वसाधारणगुणप्रत्यभिज्ञाना -र द्वियैक्यमित्यभिप्रायेण पूर्ववक्षयति पुरुषयज्ञत्वमिति। पुरुषे यज्ञत्वसम्पन्तेरविशेषादित्यर्थः । (४) तैत्तिरीय के पुरुषयज्ञत्वसम्पत्तिरसिद्धा विद्ुषो यज्ञस्येति विद्वत्सम्बन्धियज्ञपतीतेः, न चैते षश्ठच। समानाधिकरणे, आत्मा यजमान इति विदुषो आत्मनो यजमानत्वनिर्देशात, एकस्य व यज्ञत्वयजमानत्व विरोधादत आह न च विदुष इति। (५) न केवलं यज्ञस्वरूपस्य मुख्ययजमानत्वा्सम्मः विदुषी यज्ञस्येति ष नमुख्यसाम - नाधिकरण्यसम्भव इत्याह चेतनाचेतनयोरिति। विद्वान् चेतनस्तस्याचेतनयज्ञक्यासम्भव इत्यर्थः।

पा० ३ सू० २५ ] वेधाद्यधिकरयम्। ८५

यज्: त्य सम्बन्धितया यजमान आतमा, तथा चाहमनो यजमानरवं व विद्वस्सम्बन्धित। व यज्ञस्य मुख्ये स्यातामितरथाSडत्मशब्दस्य स्वरपवाचित्वे विदुषो यज्ञस्येति च यजमानो यज्ञस्वरूपमिति च गौणे स्याताम्, न च सत्या गत तद्ुक्तम्। तर्मात् पुरुषयज्ञता तैत्तिरीये नास्तीति तया तावन साम्यम् तैत्तिरीयाणामिव ताण्डिनां पैजिना वा विद्यते सवनसम्पत्तिरप्येर्षां विलक्षणैव। तस्माद्मूयो वैलक्षण्ये सरति न किश्चिन्मात्रसालक्षण्याद्वियैकत्वमुचितमतिप्रसज्ञात्। (१)अपि च तस्यैव विदुष इत्यनुवादश्रुतौ सत्यामनेकार्थविधाने वाक्यमेददोषप्रसक्तिरित्यर्थः । अपि चेयं पैडिना ताण्डिना च पुरुषयक्ञविद्या फलान्तरयुक्ता स्वतन्त्रा प्रतीयते। तैतरीयाणां तु एवंविदुष इति श्रवणात् पूर्वो क्तपरामरशांत तत्फलत्वश्रुतेश् पारतन्त्र्यम्। न च स्वतन्त्रपरतन्त्रयोरेक्यमुनि- तमित्याह-"अपिच ससन्यासामात्मविद्यामि"ति । उपसंहरति "तरमा. दि"ति॥२४॥ वेधाद्यर्थमेदात्।। २५। विचारविषयं दर्शगति-"आथर्वणिकानामि"ति। आथर्वणिकायुपनिषदारम्भे ते ते मन्त्रास्तानि तानि च प्रवर्ग्यादीनि कर्माणि समाम्नातानि। संशयमाह-"किमिम" इति। पूर्वपक्षं गृह्नाति-"उपसंहार पषां विद्यास्वि"ति। (२)सफला हि सर्वा विद्या आ० इनातास्ततसन्निधी मन्त्रा: कर्माणि च समाम्नातानि 'फलवत्सन्निधावफळं तदङ्गमि'ति न्याया द्विद्याङ्गभावेन विज्ञायन्ते। चोदयति-"नन्वेषामि"ति। नह्त्र श्रुतिलितवाक्यप्रकरण स्थानसमाख्यानानि स्रन्ति विनियोजकानि प्रमाणानि, नहि यथा दर्शपूर्णमासावारभ्य समि- दादय: समाम्नातासतथा काश्विद्विद्यामारभ्य मन्त्रा वा कर्माणि वा समाम्नातानि। (३)न चासति सामान्यसम्बन्धे सम्बन्धिसनिधानमात्रात्तादथ्यसम्भवः । नच श्रुतस्व्राङ्गपरिपूर्णा विद्या एतानाकाङ्ितुमहति येन प्रकरणापादितसामान्यसम्बन्धानां सन्निधिर्विशेषसम्बन्घाय भवेदित्यर्थः । समाघत्ते-"बाढमनुपलभमाना अपी"ति। (४)मा नामभूत फल- वतीनां विद्यानां परिपूर्णाङ्वानामाकाङ्का, मन्त्राणां तु स्वाध्यायविध्यापाहितपुरुषार्थभावानां कर्मणा च प्रवरग्यादीनां स्वविध्यापादितपुरुषार्थभावानां पुरुषाभिलषितमाकाङ्गता सन्निधाना- दन्यतराकाङ्कानिबन्धनो रक्तपटन्यायेन सम्बन्धः। (५)तत्रापि च विद्याना फलवरवाता

(१) अपि च तस्यैवं विदुष इति भाष्यमुपादाय व्याचष्टे अपिचेति। विद्वत्सम्बन्धियज्ञानुवादेन तस्य विद्वदब्गरङ्ग कल्प नादेकवाक्यता न पतीयते तव तु विद्वान् यज्ञमतस्य चात्मादयो यजमानादय इति विष्यावृत्त्या ाक्यभेदपसङ्क इत्यर्थः। (२) पूर्वाधिकरणे आत्मविद्यासन्निधो रवणत्तत्तिीय श्ाखागतःुु ियाङमत्यङ्गकृत्यायुरवृ- द्धिकलविद्याया भेद:उक्त:, तदा प्रवर्थ्यादीनामपि विद्यासान्निध्याविशेषाद्वियाङ्गव्वमिति पूर्वपक्षयति सकला हीति। ( ३ ) आकाङ्डाभवेपि सत्निधिरूपप्रकरणं स्यादित्याशद्कयाह नचेति।

रणस्य मामान्यसम्बन्धल्िद्धी मन्निधर्वद्याविशषाङ्ृत्वं मन्त्रकर्मविशेषाणामिति पूर्वपक्षमुपपादयत मानमेति। रकपटेति। यथा पटो भवतीति वाक्यानाकाङ्गत्वेऽपि महोचारितर क्तपदस्या काङ्गयेतरस्याकाङ्डपुत्थाप्य रक्त्ः पटो भवतीति वाक्यपर्यवसानमेवमिहापीति भावः। (२) ननूमयसम्बन्धेपि कस्याकन्वमत वह तन्रापीति। = भा. वा. २

८६ सटिप्पणभामत्या

दर्थ्यमफलाना मन्न्नाणं कर्मणा च। न च प्रवर्श्यादनि! पिण्डपितृयज्ञवत्सवर्गः कल्पनासपद फलवत्सव्निधानेन तदवरोहातू(१)। "अनुमास्यामहे सन्निधिसामर्थ्यादि"ति। इदं खलु निवृत्ताकाङ्काया विद्याया: सनिघाने श्रुतमनाकाङ्या साकाङ्कयाप सम्बनधुमसाम थ्यात, तस्या अप्याकाङ्कामुस्थापयति। उत्थाप्य चैकवाक्यतामुपैति, असमर्थस्य चोप. कारकश्वानुपपत्तेः। प्रकरणिनं प्रति उपकारसामर्थ्यमात्मनः कल्पयति। (२)न च सत्यपि सामथ्ये तत्र श्रुत्या अविनियुक्तं सदज्गतामुपगन्तुम्हतात्यनया परम्परया सन्निधि: श्रुति मर्थापत्या कल्पयति। आक्षिपति-"ननु नैषां मन्न्राणामि"ति। प्रयोगसमवेतार्थ प्रकाशनेन हि मन्त्राणामुपयोगो वर्णितोऽविशिष्टस्तु वाक्यार्थ' इत्यत्र। न च विद्यासम्बद्धं कष्चनार्थ मन्त्रेषु प्रतीमः । यद्यपि च प्रवर्ग्यो न किन्चिदारभ्य श्रूयते, तथापि वाक्यसंयोगेन कतुसम्बन्धं प्रतिपद्यते-पुरस्ता(३)दुपसदा प्रवर्ग्येण प्रचर नीति, उपसर्दां जुहूवदव्यभिचरितक्रतुसम्बन्घत्वात्। यद्यपि ज्योतिष्टामविक्कतावपि सन्त्यः पसदः, तथापि तत्रानुमानिक्यो ज्योतिष्टोमे तु प्रत्यक्षविहितास्तेन शीघ्रप्रवृत्तितया ज्योति- शमाङ्तैव वाक्येनावगम्यते। (४)अपि च प्रकुती विहितस्य प्रवर्ग्यस्य चोदकेनोपसद्वरुद्वि कुतावपि प्राप्ति:, प्रकृती वा अद्विरुक्तत्वादिति न्यायाज्ज्योतिष्टोमे एव विधानमुपसदा सह युकं, तद्ेतदाह-"कथं च प्रवर्ग्यादीनी"ति (पृ० ७९२ पं० १३)। सिधानादर्थ विप्रकर्षेण वाक्यं बलीय इति भाषः । समाधते-"नैष दोषः, सामर्थ्य तावदि"ति (पृ० ७९३ पं० १)। यथा 'अपये त्वा जुष्टं निर्वपामी'ति मन्त्रे अभ्नये-निर्वपामि पदे परं कर्मसमवेतार्थप्रकाशके शिष्टानां तु पदाना तदेकवाक्यतया यथाकथश्िद्याख्यानमेवमिहाऽपि हृदयपदस्योपासनारयां समवेतार्थत्वात्तदनुसारेण तदेकवाक्यतापन्नानि पदान्तराणि गौण्या लक्षणया च वृत्या कथश्विन्नेयानीति नासमवेतार्थता मन्त्राणाम्। नच मन्त्रविनियोगो नोपासनेषु दष्टो ये नात्यन्तादृष्टं कल्प्यत इत्याह-"दष्टश्ोपासनोप्वी"ति। यद्यपि वाक्येन बळीयसा सचनिधिर्दुबैलो बाध्यते तथापि विरोधे सति, न चहास्ति विरोध:, वाक्येन (१) उत्तरान्निवतनाव।

(३) ननु तथापि उपसत्सम्बन्धोऽस्तु प्रवर्ग्यक्य कथं कर्मसम्बन्धस्तत्राह उपसदामिति। (४) उपसर्दा प्रत्यक्षत्वाप्रत्यक्षत्वचिन्ता तावदास्तामनारभ्याधीतत्वादेव प्रव्ग्यस्य प्रकृतावेव निवेश वविद्धयर्तीत्याहापि चेति। शेषलक्षणे 'तत्सर्वार्थमविशेषादि'ति (३ अ० ३ पा० सू ३५) स्थितम्। अना- रभ्य कक्चित्कतुमधीयते 'यस्य खादिरः स्रवो भवति छन्दसामेव रल्ेनावद्यति यस्य पर्णमयी जुहूरि'त्यादि तत्कि खादिरत्वादि प्रकृती विकृता च निविशत उत प्रकृतविवेति संशये खादिरत्वादि सर्वाथ प्रकृत्यर्थ अ पकरणात्रदि कस्यचित्प्करणे इदं अतम्, तत्र क्रतुमात्रनियतस्त्रवादिद्वारण वाक्यात्सवार्थमिति पूर्वपक्षे, प्रकृ० तौ वाऽदिरुक्तत्वात् (अ० ३ पा० ३ सू० ३५) प्रकृतिविकृतिगामित्वे हि खादिर तादेर्विकृतावतिदश तोऽना रभ्यावीतादप्यर्मादुपदेशात्पराते विरुकववं स्यात्तदयुक्तमतिदेशतः पात्ती माप्तपापणवयथ्यत, नचातिदेशेन दिन। विकृतो स्त्रवादि पासिस्तस्माहिरुक्तत्वालाभाय प्रकृतावेव निषेश इति यथासिद्धानतस्तथेहाप्यनारभ्याधीतत्वात्- वर्ग्य्य परकृता विदितस्य सतोहतिदेशन विकृताय्युपसदा पाततिसिद्धेरदविरुक्तत्वलाभाय पकृता वेति न्याया ज्ज्योतिष्टोमे एवोपसदा सह विधानं युक्त्तमित्यर्थः ।

पा० ३ सू० २५ ] वेधाद्यधिकरणम्। ८७

विनियुक्तस्यापि ज्योतिष्ठोमे प्रवर्ग्यस्य सन्निधिना विद्यायामपि विनियोगसम्भवाल, यथा 'ब्रह्मवर्चेसकामो बृहस्पतिसवेन यजेते ति ब्रह्मवर्चसफलोऽपि बृहस्पतिसवो वाजपेयाङ्गतवेन चोधते-वाजपेयेनेष्टा बृहस्पतिसवेन यजेतेति। अत्र हि कत्वः समानकर्तकत्वमवगम्यते धातु सम्बन्धे प्रत्ययविधानात्। घात्वर्थान्तरसम्बन्घक्ष कथं च समान: कर्त्ता स्यात(१), यथेक: प्रयोगो भवेव। प्रयोगाविष्ं हि कतृत्वम्। तश्व प्रयोगभेदे कथमेकम्। तह्मात्व्मानकर्तृक कश्वादेकप्रयोगत्वं वाजपेयबृहस्पतिसवयोर्घात्वर्थान्तरसम्बन्धाथ। न च गुणप्रधानभावमन्त- रेणैकप्रयोगता सम्बन्घथ। (२)तत्राऽपि वाजपेयस्य प्रकरण समाम्रानाद्वाजपेयः प्रधानम्, अङ्गं बृहस्पतिसवः । (३)न च 'दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्टा सोमेन जेे्ाप्रधानभावप्रसङ्ग: नह्येतद्वचनं कस्यचिद्दर्शपूर्णमासस्य सोमस्य वा प्रक्रणे समान्ञातम्। तथा च दवयो: साधि- कारतया अग्ृह्यमाणविशेषतया गुगप्रधानभावं प्रति विनिगमनाभावेनाविष्ठानमात्रविवक्षया लाक्षणिकं समानकर्तकत्वमित्यदोष:। (४)यदि तु कस्यांचिच्छाखायामारभ्याचीतं 'दर्शपूर्ण मासाभ्यामिष्टर'ति, तथाप्यनाएभ्याधीतस्यैवारभ्याधीते प्रश्यमिज्ञानमिति युक्तमू। तथा सति द्वयोरपि पृथगधिकारतया प्रतीत समप्रधानशवमत्यक्तं भवेदितरथा तु गुगप्रधानभावेन तत्या गो भवेत्। तस्मारकालार्थो 5यं संयोग इति सिद्धम्। सिद्धान्तमुपकमते "एवं प्राप्त' इति (पृ० ७९४ पं० १)। हृदयं प्रवध्य'त्ययं मन्त्र: स्वरसतस्तावदाभिचारिकककर्मस्रमषेतं सकलैरेव पदैरर्थमभिदघदुपलभ्यते। तदस्याभिधानसामर्थ्यलक्षणं लिंङ्गं वाक्यप्रकरणारभ्या क्रमाद्वळीयोभ्यमपि बलवतू किमन

सनासु हृदयपदमान्स्य समवेतार्थत्वम्, तथापि तदितरषां सर्वेषामेव पदानामसमवेतार्थ त्वम्। आभिचारिके तु कर्मणि सर्वेषामर्थसमवाय इति किमेकपदसमवेतार्थता करिष्यति। (५) न च सन्निष्युपगृहीतासूपासनासु मन्त्रमवस्थापयतीति युक्तम् । हृदयपदस्यामि वारेऽपि समवेतार्थस्येतर पदैकवाक्यतापन्नस्य वाक्यप्रमाणसहितस्याभिचारिकात्कर्मणः सीन्निधिना चाल यितुमशक्यत्वादेवं 'देवसवितः प्रसवयज्ञमि'त्यादेरपि यज्ञप्रसवलिङ्वस्य यज्ञाङ्गत्वे मिद्धे जघन्यो विद्यासननिधिः कि करिष्यति। एवमन्येषामपि श्वेताश्व इत्येवमादीनां केर्षाचििहेन के्षा

(१) एकप्रयोगलामन्तरेणेति शेषः। व्यतिरकमुकत्वाऽ्थयमाह यदीति। यदेक प्रयोगो भवेत्तरह्ोंष समान: कर्ता स्यादित्यनुषङ्गः । नतु भिन्नपयोगतवेपि क्रिययो: कर्तृत्वाधिष्टनपुरुषैक्यात कत्वापत्ययपपत्तिस्त- ब्द प्रयोगाविष्टं हीति। करोतीति हि कर्ता भवति अधिष्ठानलक्षणायां तुस एव दोष इत्वर्थः। (२) ननु भवत्वङ्गाङ्गत्वं वाजपेयबृहस्पतिसवयोः, कस्याङगत्वं कक्य वाङ्गित्व तर्यारत आ ततीति (३) यदि साधिकरयोरपि कर्मणो: वत्वाश्रुत्याउङ्गाङ्गिभावः तह्यतिमसङ्ग इत्याशङ्य विशेषपदर्शनेन परिहरति नचेति। वाजपेयप्रकरणे समाम्नानाद्बृहस्यतिसवस्याङ्गतत्वमिदन्तु वाक्यमनार्यार्धीतमिति नाङ्गा- ङ्गित्वबोधकमित्यथः। (४) नतु क्वचित्सोमनकरणे इद वाक्यं श्तमतः सोमाङ्गता दर्शपूर्णमाह्योरिति, नेव्याह यदि त्विति। अनारभ्याधीतवाक्यार्थ एवानूधते तत्रेत्यर्थः । (५) बहुपदसमवेतार्थताया एकपदसमषेतार्थता यथि दुर्बला तथापि विद्यासन्निध्यनुगृद्दीता हृदय- मित्येकपदसमवेतार्थता मन्त्रस्य विद्याङृतत्वं गमयेदत आह नचेति।

८८ सटिप्पणभामत्यां [भ०३

चिच्छूत्या केषाचिस्प्रमाणान्तरेण प्रकरणेनेति। (१)कस्मादपुनः सभ्निधिर्लिन्नादिभिर्बाध्यते इस्यत शह-"दुर्बलो हि सन्निधि"रिति प्रथमतन्त्रगतोऽर्थः हमार्यते। तत्र तु श्रुतिकि- जयो:(२) समवाये समानविषयत्वलक्षणे विरोध कि बलीय इति चिन्ता। अत्रोदाहरणम्-अस्त्यन्द्री ऋकू 'कदा चन हतरीरसि नेन्द्र' इत्यादिका। श्रुतिर्विनियोक्त्ी 'ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठत' इति। अत्र हि सामर्थ्यलक्षणालिङ्गादिन्दे विनियोग: प्रतिभाति। श्रुतेक्ष गाईपश्यमिति द्वितीयातो गार्हपत्यस्य शेषित्वं ऐन्द्रोति च तृतीयाश्ुतेरैन्द्रा ऋच: शेषसवमवगम्यते। यद्यपि गार्हपत्यमिति द्वितायाश्रुतेराभेयमचं प्रति गारईपत्यस्य शेषित्वेनो पपतेः, यद्यपि चैन्देति च तृतीयाश्रुतेरं्व्रा इन्द्रं प्रति शेषत्वेनोपपत्तेरविरोधः, पदान्तर सम्बन्घे तु वाक्यस्येव लिग्वेन विरोधोन तुश्रुतेः, तत्र च विपरीतं बलाबलम्। तथाफि श्रुतिवाक्ययो रूपतो व्यापारमेदाददोषः, द्वितीयावृतीयाश्रुती हि कारकबिभक्तितया क्रिया प्रति प्रकत्यर्थश्य कर्मकरणभावमवगमयत इति विनियोजिके क्रिया प्रति हि कर्मणः शेषषत्क करणस्य च शेषत्वमिति हि विनियोग: पदान्तरानपेक्षे च क्रिया प्रति शेषशेषिखे श्रुतिमा त्रात्प्रतीयेते इति श्रौते। (३)सोडयं श्रुतितः सामान्यावगतो विनियोग: पदान्तरवद्वाशेशिषे Sवस्याप्यते। सोऽयं विशेषणविशष्यभावलक्षणः सम्बन्धो वाक्यगोचरः शेषशेषिभावस्तु श्रीतः, (४)तष्माद्वाक्यलभ्यं विशेषमपेक्ष्य श्रातः शेषशेषिभावो लिज्नेन विरुध्यत इति श्रुति लिङ्गवरोधे (५)कि लिङ्गानुगुणेन गाईपत्यमिति द्वितीयाश्रुतिः सप्म्यर्थे व्यार्यायतां गाईप. त्यस्मीपे ऐन्द्रयेन्द्र उपर्थेय इति, आहो श्रुत्यनुगुणतया लिंङ्गं व्यास्यायताम्। प्रभवति हि स्वोचितार्यां क्रियायां गाईपस्यइतीन्द्र इन्दतेरेश्वर्यवचनत्वादिति। कि तावसप्राप्तम्? श्रुतेर्लिंए बकीय इति। नो खलु यत्रासमर्थ तच्छतिसहस्रेणापि तत्र विनियोक्तुं शक्यते, यथा अभिना विश्चेत् पाथसा बहेदिति। तस्मात्सामर्थ्य पुरोधाय श्रुत्या विनियोक्तव्यम्। तव्वास्या ऋचः प्रमाणान्तरतः शब्दतथ्च इन्द्रे प्रतीयते। तथाहि-विदितपदतदर्थ: (६)कदाचनेश्यृचः हपश्ट मिन्द्मवगच्छति, शब्दाच्चैन्द्रयेत्यतः, तस्माहारुदहनस्येव दददनस्य सलिलदहने विनियोगो गारईपत्ये विनियोग ऐन्य्राः। न च श्रुत्यनुरोधाज्जघन्यामास्थाय वृत्ति सामर्थ्यकलपनेति साम्प्र

(१) यत्तु वाक्यलिङ्गाभ्यामन्यन्न विनियुक्तयोरपि मन्त्रकर्मणोः मत्निधानाद्वियायामवि तदविरोधेन वि- नियोगसम्भवादुमयार्थत्वमिति उक्त, तदनूघ परिहरति कसमात्पुनरित्यादिना। (१) श्रुतिलिङ्गयोरिति। यत्रैक एव शेष एकेन प्रमाणेनैकशेषिणा सम्बद्त्वेन बोधितः स एव पमा- णाम्तरेण शेष्यन्तरार्थत्वेन बोध्यते तत्रकेनेव सम्बन्धे शेषस्य निराकाङ्गतवादपरसम्ब्धो, विरुष्यते तदनयो: पमाणयोः परस्परविषयापद्वारेण भवतव्यम्, अत एकशेषविषययोर्भिन्नशेषिसम्बन्धबोधिनो: प्रमाणयोषॉध्य- बाधकत्वे स्थिते तदर्थे क बलीय इति चिन्ता क्रियते श्रतिलिङ्ग सूत्रेणेत्यर्थः। (३) श्रती विनियोगे निरपेक्षे चेत्ताई वाक्येन क बोष्यतेत आह सोऽयमिति। (*) ननु श्रुतिमात्रमपि लिद्गेन न विरुध्यते इत्युक्त्तम्, अत आह तस्मादिति। वैयथ्यािकं पढ़ वदाचित्प्युज्यते्ः प्रतिनियता शतिवाक्यसम्ब्ध, तत् वाक्यगम्यस्य विशेषणविशेष्यभावस्यवंिध शेष शेषित्वमिति अुतिर्वदति। एवं च श्रीतेन शेषशेषिभावेन लिङ्गस्य विरोध इत्यर्थ:। (५) एवमुदाहरणं परिशोध्याविकरणमारचयति कि लिङ्गेस्यादिना। (६) अनेन वृद्धूष्यवहारस्य प्रामाण्यं सूचितम्।

पा० ३ सू० २५] वेधाद्यधिकरणम्। ८९

तम्, सामर्थ्यक्य पूर्वभावितया तदनुरोधेनैव श्रुतिष्यवस्थापनात्। तस्मादैन्घेन्र एव गा्ई- पत्यसमीष उपस्थातव्य(१)इति प्राप्ते, अभिधीयते- लिज्ज्ञान पुरोधाय न श्रुतेर्विनियोक्तृता। श्रुतिज्ञानं पुरोघाय लिङ् तु विनियोजकम्॥ यदि हि सामर्थ्यमवगम्य श्रुतेर्विनियोगमवधारयेत् प्रमाता, ततः श्रुतेर्विनियोगं प्रति लिग्ज्ञानापेक्षत्वाद्दुर्बलत्वं भवेत, न त्ेतदहति। श्रुतिर्विनियोगाय सामर्थ्यमपेक्षते नापेक्षते सामथ्यविज्ञानम्। (२)अवगते तु ततो विनियोगे नासमर्थस्य स इति तन्नि्वाहाय सामर्थ्य कल्प्यते। तच्छ्रतिविनियोगात्पूर्वमस्ति सामर्थ्यम्, न तु पूर्वमवगम्यते। विनियोगे तु सिद्धे तदन्यथानुपपत्या पश्चात्प्रतयित इति श्रुतिविनियोगात्पराचीना सामर्थ्यप्रवातिस्तदतुरोघेनाव स्थापनीया। (३)लिक्र तु न स्वतो विनियोजकमपि तु विनियोक्त्री कत्पयित्वा श्रुतिम्। तथाहि-न स्वरसतो लिक्वादनेनेन्द्र उपस्थातव्य इति प्रतीयते, किन्त्वीदगिन्द् इति, (४)तस्य तु प्रकरणाम्नानसामर्थ्यात् सामान्यतः प्रकरणापादितैदमर्थ्यस्य तदन्यथानुपपत्या विनियोग- कल्पनायामपि श्रौताद्विनियो गात्कल्पनीयस्य विनियोगस्यार्थविम्रकर्षाच्छृतिरेव कल्पयितु मुचिता न तु तदर्थों विनियोग: । नहि श्रुतमनुपपत्रं शक्यमर्थेनोपपादयितुम्। नहि त्रयोडन्न ब्राह्मणा: कठकोण्डिन्याविति वाक्यं प्रमाणान्तरोपस्थापितेन माठरेणोपपाद्यन्ति उपपादयतो वा न नापहसन्ति शाब्दाः, माठरक्षेति तु श्रावयन्तमनुमन्यन्ते। तस्माच्छुतार्थेसमुत्थानानुप- पत्तिः श्रुतेनैवार्थान्तरेणोपपादनीया, नार्थान्तरमात्रेण प्रमाणान्तरोपनीतेनेति लोकसिद्धम्। न च लोकसिद्धस्य नियोगानुयोगौ (५)युज्येते शब्दार्थज्ञानोपायभूतलोकविरोधात्। तक्षमाद्विनि- योजिका श्रुतिः कल्पनीया। तथा च यावल्िङ्गाद्विनियोजिका श्रुति कल्पयितुं प्रकान्तव्यापार- (६) हतावस्प्रश्यक्षया श्रुत्या गार्हपस्ये विनियोग: सिद्ध इति निवुताकांं प्रकरणमिति कसया- जुपपत्या लिज्गं विनियोकत्रीं श्रुतिमुपकल्पयेत, मन्त्रसमाम्रानस्य प्रश्यक्षयैव विनियोगश्रुरयोप- पादितसवात्। यथाहु :- यावदज्ञातसन्दिग्धं ज्ञेयं तावत्प्रमितस्यते। प्रमिते तु प्रमातृणां प्रमौत्सुक्यं विहन्यते॥ इति। टस्मास्प्रतीतश्रीतविनियोगोपपश्यै मन्त्रस्य सामर्थ्य तदनुगुणत्वेन नीयमानं (७) प्रथमा वृत्तिमजह्ज्घम्ययाऽपि नेयमिति सिद्धम्। लिग्गवाक्ययोरिह विरोधो, यथा 'स्योनं ते सदनं कणामि घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि। तस्मिन्सादामृते प्रतितिष्ठ ब्राहीणां मेघसुमनस्य- (१) प्रकाशयितव्यः। (२) यदि अ्ति: सामर्थ्यज्ञानं नापेक्षते तदा योग्यतावधारणं व्यर्थ स्यादित्यम्रिना विश्रेदित्यपि प्रमाणं स्यादत आह अवगते खिथिति। यथा रफोटे जाते बह्ने्दावशक्तिर्जायते न तु दाहकत्वं वह्गेः शक्तिज्ञानापेक्षमेवं श्रतेः शेषतवे ज्ञातेष्ननतरमर्थे तादशी शक्ति: कल्प्यतेऽतो नार्थगतस्ामथ्यज्ञानं विनियोगकारणमित्यर्थ:। (३) एवं श्रत्यनपेक्ष्वपरं झोकस्य पूर्वार्ध व्याख्याय लिङ्गस्य सापेक्षरवेन दौर्बल्यपतिपादकं द्विर्तीयार्ध व्याचष्टे लिङ्ग त्विति। (४) तस्य तु-मन्त्रस्येत्यर्थः। प्रकरणाम्नानसाम्थ्यात-अग्रिचयन पकरणाम्नानस्ामथर्याद। तदन्य- थातुपपच्या-इन्द्रस्वरूपाभिधानान्यथातुपपच्या। श्तिरेव- ऐन्प्रेन्द्र प्रकाशयेदित्यवंरुपा श्तिरेष। (५) नियोग-आज्ञा, अनुयोग- भ्राक्षेपः। (६) प्रतिपशेति शेषः। (·) प्रथमामिति। पथम मुख्यवृर्त्ति यबजइत्तिष्ठेत्तर्ि पमनद्य जघन्ययापि वृश्या नेयमिव्यर्थः।

९० सटिप्पणभामत्यां

मान' इति। किमयं कृत्स्न एव मन्त्रः सदनकरणे पुरोडाशासादने च प्रयोक्तव्य, उत कर्षप याम्यन्त उपस्तरणे त्मिन्सदेत्येवमादिस्तु पुरोडाशासादन इति। यदि वाक्यं बलोय: कुरसनो मन्त्र उभयन्न सुशेवं कल्पयामीत्येतदपेक्षो हि तस्मिन्सीदेत्यादि: पूर्वेणेकवाक्यता- मुपैति यत्तत्कल्पयामि तस्मिन् सीदेति। अथ लिअ बलीयस्ततः कल्पयाम्यन्तः सदनकरणे ततप्रकाशने हि ततसमर्थ तस्मिन्सीदेति पुरोडाशासादने तत्र हि तत्समर्थमिति, कि तावसा समू ? लिश्नाद्वाक्यं बलीय इति, उभयत्र कृत्स्नक्य विनियोग इति। (१)इह हि यत्तापदसम- मिव्याहारेण विभज्यमानसाकाक्कत्वात एकवाक्यतार्यां सिद्धार्या तदनुरोधेन पश्यात्तदभिधान सामथ्य कल्पनीयम्, यथा देवस्यत्वेतिमन्त्रे Sअये- निर्वपामी तिपदयोः समवेतार्थलेन तदे कवाक्यतया पदान्तराणां तत्परत्वेन तत्र सामर्थ्यकरपना। तदेवं प्रतीतैकवाक्यतानिर्वाहाय तकनुगुणतया सामर्थ्य ल्कूप्तं सन्न तव्यापादेयितुमहति, अपि तु विनियोजिका श्रुति कल्पय. तदनुगुणमेव कल्पयेत। तथा च वाक्यस्य लिङ्गतो बलीयसवात्सदनकरणे च पुरोडाशासादने च क्ररस्न एव मन्त्रः प्रयोक्व्य इति प्राप्तम् । एवं प्राप्त उच्यते-(२)भवेदेतदेवं यद्येकवाक्यतावगमपूर्व सामथ्यावधारणमप तु अव धृतसामर्थ्यानां पदानां प्रश्लिष्ठपठिताना सामर्थ्यवशेन प्रयोजनैकरवेनैकवाक्यत्वावधारणम्। यावन्ति पदानि प्रधानमेकमर्थमवगमयितुं समर्थानि विभागे साकाक्काण तान्येकं वाक्यम्। (३)अनुध्टेय वार्थो मन्त्रेषु प्रकाश्यमान: प्रधानं सदनकरणपुरोडाशसदनेुया प्राने तयोक्ष सदनकरणं कत्पयाम्यन्तो मन्त्र: समर्थः प्रकाशयितुं पुरोकाशासादनं चत्मन्सी देत्यादिः। ततश्व यावदेक्वाक्यतावशेन सामर्थ्यमनुमीयते, तावस्प्रतीतं सामर्थ्यमेककस्य भागश्येकैकस्मन्रर्ये विनियोजिका श्रुति वल्पयति। तथाच श्रुत्यैवैकैकस्य भागस्यैकत्र विनि- योगे सति प्रकरणपाठोपपत्तो न वाक्यकल्पितं लिज्न विनियोजिकां श्रुतिमपरां कल्पयितुमर्हती. त्येकवाक्यताबुद्धिरुरपन्नाप्याभासो भवति लिङ्गेन बाघनातू। (४)यत्र तु विरोधकं लिग नाहित तत्र समवेतार्थकद्वित्रिपदैकवाक्यता पदान्तराणामपि सामर्थ्य कल्पयतीति भवति वाक्यस्य विनियोजकत्वम्। यथाSत्रैव स्योनन्त इश्यादीनाम्। तस्माद्वाक्यालिङ्गं बलीय इति सिद्धम्॥ वाक्यप्रकरणयोर्विरोधोदाहरणम्। (५)अत्र च पदाना परस्परापेक्षावशात्कस्मिव्विद्वि- शिष्ट एकरिमन्रर्थे पर्यवसितानां वाक्यतं, लव्घवाक्यभावानां च पुनः कार्यान्तरापेक्षावशेन वावयान्तरण सम्बन्धः भकरणम्। कतव्यायाः खल फलभावनाया लब्घघात्वर्थकरणाया इति

(१) एकवाक्यतापूर्वकं सामर््क्पस्यो ज्िि हात्यादिना। (२) मन्त्रभागयोस्त्वमयो रुपस्त ण सा न र्थिर्यो : पृथर्थाभिधानसा मर्थ्यस्यैकवक्यताम नेक्येषार्थपती तिकार्यवशेन सिद्धत्वात्र वाक्यपूर्वकं लिङ्स्येति सिद्धा्तयति भवेदेतदेवमिति । (३) ननु भावनव प्रधानं कथसुपस्तरणादेः पाधान्यमत आहानुष्ठेय इति। (*) यदि लिङ्गाभ्यां मन्त्रभागयोरर्थमेदेन वाक्यं भडूक्त्वा विनियोगरताईि देवस्येत्वत्यत्रापि लिङ्गाद्वाक्यं भडूवत्वा भेदेन विनियोग:, स्थात तथाचान्रापि समपेतार्थसदनादिपदांतिरिकपदाना मन्त्रभागाभ्यामेकवाक्य ता न स्यादत आह यत्र स्विति। (५) प्रकरणवाक्ययोवरेवसुदाइतु वाक्यलक्षणमाहात्र चति। पकरणलक्षणमाड लब्धेति।

पा०३ सू० २५ ] वेघाद्यधिकरणम् । ९१

कत्तव्यताकाड्काया वचनं प्रकरणमाचक्षते वृद्धा:(१)। यथा दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेति। एतद्धि वचनं प्रकरणम्। तदेतस्मिन्स्वपदगणेन कियत्यप्यर्थे पर्यवास्रिते करणो. पकारलक्षण कार्यान्तरापेक्षारयां समिधो यजतीत्यादिवाक्यान्तरसम्वन्धः। (२)समिदादिभावना हि स्वविध्युपहिता: पुरुषे हितं भाव्यमपेक्ष्यमाणा विश्वजिन्न्यायेन वानुषङ्गतो वा भर्थवा. दते। वा फलान्तराप्रतिलम्भेन दर्शपूर्णमासभावना निर्वारयतु(३)मीशते। तह्मात्तदाकाक्काया सुपनिपतितान्येतानि वाक्यानि स्वकार्यापेक्षाणि तदपेक्षितकरणोपकारलक्षणं कार्यमासाद्य निर्वृण्वन्ति (४)च निर्वारयन्ति च प्रधानम् । सोऽयमनयोनष्ठाश्वदग्धरथवरसंयोगः । तदेवं- लक्षणयोर्वीक्यप्रकरणयोर्विरोधोदाहरणं सूक्तवाकनिगढ़ः। तन्र हि पौर्णमासीदेवता: अमाबा- स्यादेवता: समाम्राताः। ताक्ष न मिथ एकवाक्यता गन्तुमर्हन्तीति लिग्ेन पौर्णमासीयागा- दिन्दाभ्शब्द उत्कष्टव्यो अमावाश्यार्यां च समवेतार्थत्वात्प्रयोक्तव्यः। अथेदानी सन्दित्यत किं यदिन्द्राभिपदैकवाक्यतया प्रतीयते अववुधेर्था महोज्यायोऽक्ाामति््मुतेन्द्रा भिशब्दाभ्यां सहोश्कष्टव्यमिति।(५)तत्र यदि प्रकरणं बलीयस्ततोSपनीतदेवताकोऽपि शेषः प्रयो कव्यो Sथ वाक्यं ततो यत्र देवताशब्दस्तन्रैव प्रयोक्तव्यः । कि तावसप्राप्तमपनीतदेवताकोपि शेष: प्रयोक्तव्य: प्रकरणस्येवाङ्गसम्बन्धप्रतिपादकरवा। फलवती हि भावना प्रधानेतिकर्त व्यतात्थमापादयति। तदुपजीवनेन श्रुत्यादीनां विशेषसम्बन्धापादकरवात्। अतः प्रधानभा- वनावचनलक्षणप्रकरणविरेध तदुपजीविवाक्यं बाध्यत इति प्राप्तम्। एवं प्राप्त उच्यते-(६)भवेदेतदेवं यदि विनियोज्यस्वरपसामर्थ्य्मनपेक्ष्य प्रकरणं वि नियोजयेत्। अपि तु विनियोगाय तदपेक्षतेऽन्यथा पूषाद्यनुमन्त्रणमन्त्रस्य द्वादशोपसत्ता- याथ्(७) नोत्कर्षः स्यात्तद्रपालोचनार्या च यद्यदेव शोघ्रं प्रतीयते तत्तदूलवद्विप्रफुष्टं तु दुर्ब- लम्। तत्र यदि तद्रूप श्रुत्या लिज्नेन वाक्येन वाऽन्यत्र विनियुक्तं ततः प्रकरणं भङ्कवोकक व्यते परिशिष्टस्तु प्रकरणस्येतिकर्तव्यतापेक्षा पूर्यते। अथ सवस्य शीघ्रप्रवृत्तं श्रुत्यादि नाहित ततः प्रकरणं विनियोजकम्। यथा समिदादेः। तदिह प्रकरणाद्वाक्यस्य शीघ्रप्रवृत्तत्वमुच्यते।

(१) शवरस्वामिनः।

(३ ) चारितार्थीकर्तुम्। (४) कृतार्थीभवन्ति। निर्वारयन्ति-स्वकृतोपकारण पधानं दर्शपूर्णमासादी व्यर्थः। उक्तामितरेतरापेक्षी सद्ष्टान्तमुपमंहरति सोयमिति। 'अग्निरिद हविरजुषतावीवृधत' इत्यादि: 'महोज्यायोऽकृते'त्यन्तः सूफनिगढः। देवतासम्बोधन प्रधानत्वादस्य निगदत्वम्। (५) एकत्र सहपाठेपि लिङ्ग।दुत्कृष्टेने द्वाग्निपदेनकवाक्यतापन्ऽवीवृधेतामित्यादिमन्त्रशेषो यत्मावा क्यायामिन्द्राग्निपद नीतं तत्र नीयेत उतेनद्राग्निपदमात्रममावस्या नीत्वा वाक्यशेष उमयत्र वौर्णमास्यमावस्य- योः प्रयोक्तव्य इति सन्देहस्य भापकमाह तत्र यदीति। (६) आकाङ्गात्मकं हि प्रकरणं न श्रतिरिव विनियोगममिधत्ते किन्तु विनियोज्यपदार्थशर्कि प्रमाणा- तरपमितावपेक्षते, एवंसति विनियोज्यस्य मन्त्रवाक्यशेषस्य वाक्येनान्यत्र विनियुक्तत्वात्र प्रकरणेन कृत्स्ना- र्थत्वेन विनियोग इत्याह भवेदित्यादिना। (•) दवादशोपसन्ताधिकरणं 'ज्योर्ति्दर्शनात' (अ० १ पा० ३ सू० ४०) इत्यत्रानुक्रान्तम् । पूषाय नुमन्नाब तत्रवोदाहता इृष्टव्या:।

९२ सटिप्पणभामत्यां [अ०३

प्रकरणे हि स्वार्थपूर्णाना वाक्यानामुपकार्योपकारकाकाल्कामात्रं दृश्यते। वाक्ये तु पदाना प्रत्यक्षसम्बन्धः । ततक् सह प्रस्थितयोरबाक्य प्रकरणयोर्यावत्प्रकरणेनैकवाक्यता कल्प्यते ताव दवाक्येनाभिधानसामर्थ्यम्, (१)यावदितरत्र वाक्येन सामर्थ्य तावदितरत्र सामर्थ्येन श्रुतिर्यावदि तरत्र सामर्थ्येन श्रुतिस्तावदिह श्रुत्या विनियोगस्तावता च विच्छिननायामाकाल्कायां श्रुत्यनुमा- नविहिते प्रकरणेनान्तरा कल्पिते विलायन्त इति वावयबलीयएवात्तहेवताशेषाणामपकर्ष ए वेति सिद्धम्॥ कमप्रकरणविरोधोदाहरणम्। राजसूयप्रकरणे प्रधानस्यैवाभिषेचनीयस्य सननि शौनः शेपोपाख्यानाद्याम्नातं सतिक समस्तस्य राजसूयस्याङ्कमुताभिषेचनीयस्य। यदि प्रकरणं चलीयस्ततः समस्तस्य राजसूयस्य, अथ क्रमस्ततोभिषेचनीयस्यैवेति, कि तावत्प्राप्तम्? नाकाकामात्रं हि सम्बन्धहेतुः। गामानय प्रासादं पश्मेति गाित्यस्य कियामात्रापेक्षिणः

तया चानयेत्यनेनैव गामित्यस्य सम्बन्धो विनिगम्यते। (२)न च सन्निधानमपि सम्बन्ध- कारणम्। अयमेति पुत्रो राइ: पुरुषोऽपसार्यतामित्यत्र राज्ञ हत्यस्य पुत्रपुरुषपद्सन्निधाना विशेषान्मा भूदविनिगमना। तस्मादाकाङ्डा निक्षयहेतुवक्तव्या। अत्र पुत्रशद्दस्य सम्बन्घि बचनतथा समुत्थिताकाकस्यान्तिके यदुपनिपंतितं (३)सम्बन्ध्यन्तराकाक्ं पदं तस्य तेनैवा. काङ्कापरिपूर्ते: पुरुषपदेन पुरुषरूपमात्राभिघायिना स्वतन्त्रेणैव न सम्बन्धः कि तु परेणाप सार्थतामित्यनेनापसरणीयापेक्षेणेति। सत्यपि सन्निधाने आकाल्ाभावादसम्बन्धः।तथा चामाणकः । 'तप्तं तप्तेन सम्बध्यत'इति। तथा चाकाङ्कितमपि न याबत्सनिधाप्यते तावभ सम्बध्यत। तथा स्निहितमपि यावश्ञाकाडक्ष्यते न तावत्सम्बध्यत इति दयो: सम्बन्धं प्राते समानबलत्वात् क्रमप्रकरणयोः (४) समुध्यासम्भवाच्च विकलपेन राजसूयाभिषेचनीययोर्विनि- योग: शौनःशेपोपाख्यानादीनामिति प्राप्तम्। एवं प्राप्त उच्यते-राजसुयके कथंभावापेक्षा हि पवित्रा(५)दारभ्य क्षत्रत्य पृति याव दनुवर्त्तते तथा च अविच्छिने कथंभावे यत्प्रधानस्य पद्यते अनिर्ज्ञातफलं कर्म तस्य प्रकरण- अ्तेति न्यायात् राजसूयान्ता धौन:शपोपाख्यानादानाम्। (६)अभिषेचनीयस्य तु स्ववा (१) यावदितरत्र वाक्येन सामथ्यमिति। वाक्यद्यैकवाक्यतायां कल्पितायामन्यथानुपपच्या वाकय- द्यार्थयोरित रेत रोप कार्योपकारकत्वसामर्थ्य कल्प्यत इत्यर्थ:। (२) अभ्न विकल्पेन पूर्वपक्ष वक्ष्यन् सननिधरवि केवल्यनब्े ैु्ानतिस षिमात्रस्य हेतुस्वे राज् इत्यस्य पुत्रपदेन पुरुषपदेन वा स्म्बन्ध इत्यनिक्षय: स्यादतो आकाङ्काया अपि निश्चय हेतुतवं वक्कव्यमित्यर्थः। (₹) पितृसमपकं राजपदमिस्यर्थः। (४) नतु प्रकरणाद्राजस्ूयार्थत्वं क्रमादमिषेचनीयार्थत्वं च कि न स्यादत आह ममुच्चयेति। अ- भिषेचनीयस्यापि राजसूयमध्यपातित्वात्तदर्थमप्यनुष्ठितमाखयानादि राजसूयाङ्गमपि भवति पृथवपयोगान पक्षणात्र ससुच्चय इत्यर्थः । (५) शोमयागविशेषात, वत्रस्य धुतिः-इष्ठिः। कथम्मावे-कथम्प्रधानस्य भावना निष्पयत इन्यपे सायामितिकतव्यताका ङ्डायामित्यर्थः।

पा० ३ सृ० २५ ] वेधाद्यधिकरणम् । ९१

कवाक्यता कल्प्यते। यावच्चाभिषेचनीयाकाक्लया तदेकवाक्यता कल्प्यते तावत्कलप्तया राजसुयैकवाक्यतया तदुपकारकतया सामर्थ्यलक्षणं लिङ्गं यावच्याभिषेचनीयैकवाक्यता लिङ्ग कल्प्यते तावस्क्लप्तलिङ्गे विनियोत्कीं श्रुति क्पयति यावदवाकयकल्पितेन विज्वेन श्रुतिरितरत्र कहप्यते तावत्वतप्तया श्रुत्या विनियोगे सति प्रकरणपाठोपपत्तौ सन्निधानपरिकल्पिठमन्तरा विलीयते, प्रमाणाभावे Sप्रतिभत्वात। (१)प्रकरणिनथ राजसुयश्य सर्वदा बुद्धिसान्निध्येन तस्सननिधेरकल्पनीयत्वात्। तस्मात्प्रकरणविरोधे कम्य बाघ एव न चविक दुरबल्व दिति सिद्धम् ॥ क्रमसमाख्ययोर्विरोधोदाहरणम्। पौरोडाशिक इति समाख्याते काण्डे सानाय्यकमे च शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणइति शुन्धनार्थों मन्त्र: समाप्रातः, तत्र सन्दिह्ते कि समायानक्ष्य बलीय स्त्वात्पुरोडाशपात्राणां शुन्धने विनियोक्तव्य, आहो सानाव्यपात्राणां शुन्घने कमो बलीयानिति। कि तावत्थाप्तम् : समाख्यानं बलायइति। पौरोडाशिकशन्देन हि पुरोडाश• सम्बन्धिनीर्युच्यन्ते तान्यधिकृत्य प्रपुत्त काण्डं पौरोडाश्िकम्। ततथ यावतकमेण प्रकरण अ्नुमानपरम्परया सम्बन्धः प्रतिपादनीयः तावत्समायया श्रुश्यैव साक्षादेव स प्रतिपादित इति अर्भविप्रकर्षेण क्रमात्समाखयैव बलीयसीति पुरोडाशपात्रशुन्घने मन्त्र:, प्रयोक्तव्यः न साननाव्यपात्रशुन्धन इति प्राप्तम्। एवं प्राप्तेडभिधीयते-समाख्यानात् क्मो बलवानर्थविभ्रकर्षादिति । तथाहि (२)समा० र्या न तावर्सम्बन्घस्य वाचिका किन्तु पौरोडाशविशिष्ट काण्डमाह। तद्विशिष्टत्वान्यथानु पपत्या तु सम्बन्धः काण्डस्यानुमीयते न तु साक्षान्मन्त्रमदस्य। तद्वारेण व तन्मष्यपातिनो मन्त्रमेदस्यापि तदनुपानम्। न चासौ सम्बन्धोऽि श्रुत्यैव शेषशेषिभावः प्रतीयते अपि तु सम्बन्धमात्रम्। तस्माच्छुतिसाहृश्यमस्य दूरापेतमिति क्रमेण नाल्य हपर्दधोचिता। (३)तत्राषि च सामान्यतो दर्शपूर्णमासप्रकरणापादितैदमर्थ्यस्य शौनःशपोपाख्यानादिवच्चारादुपकारकतया प्रकुतमात्र सम्बन्धानुपपत्तिः । (४)मन्त्रस्य प्रयोगसमवेतार्थहमारणेन सामवायिकाज्गखवात्। तथा च यं कंचित्प्रकृत प्रयोगगतमर्थ प्रकाशयतो ऽस्य प्रकरणाङ्गत्वमविरुद्धमिति विशेषापे- क्षार्या (५)साना्यकमः साध्ाथ्यं प्रति प्रकरणाद्यनुमानद्वारेण बिनियोगं कल्पयितुमुत्सहते न

तामत आह प्रकराणनश्चेति। (२) समाख्याअ्तिः साक्षारपुरोडाशपात्रमन्त्रसम्बघवोधिनीति यदुक्म्, ताह ममाख्येति। यौगि कशन्देन हि विशिष्ट द्रव्यमुच्यते न सम्बन्धः, तद्वाचित्वे हि सम्बन्धिनौ सम्बन्ध्रेवि श्यो वाच्याः स्युरतः स्रम्बन्ध आनुमानिक इति भाष: ।

नापि सान्राव्यनयं बाधित्वा समस्तदर्शपूर्णमाल्ार्थत्वमेव मन्त्रस्यास्तु, तथाच क्रमसमाख्ययो माबल्यदौर्ब- ल्यचिग्ता व्यर्था इस आह तन्रापीति। (४) दृष्टार्थतया मन्त्रस्य सन्निपत्योपकारकत्वमाह मन्नस्येति। (५) प्रकरणापेक्षितविशेषसम्बग्धः स्थानेन समाख्यया वा बोध्य इति संशये निर्णयमाह सात्राय्येति। अमन्निहितयो: सम्बन्घायोगात्तत्तिद््यर्थ मत्निधिमुप कल्पय ततत्यर्थः।

९४ सटिप्पणभामत्यां [अ०३

तु समाख्यानम्। तश्य दुर्बलत्वात्। तथाहि। सामाख्या सम्बन्धनिबन्धना सरता तत्सि द्धर्थ सन्निधिसुपकल्पयति यावताबद्वैदिकेन प्रत्यक्षद्ष्टेन सन्निधानेनाकाल्का कप्यते(१)। याबच्च क्लप्ेन सननिधानेनाकाल्का कल्प्यते तावदितरत्र कलृप्याकाङ्कयेकवाक्यता। बावा वलप्याकाङ्गयैकवाक्यता तावदितरत्रक्रवाक्यतया क्लपयोकारसामर्थ्यम्। यावचात्रै्वकव क्यतयोपकारसामर्थ्य तावदितरत्र लिग्नेन विनियोजिका श्रुतिः। यावदत्र किग्ेन विनियोजिका श्रुतिस्तावदितरत्रवलप्तया श्रुत्या विनियोग इति तावतैव प्रकरणपाठोपपत्तेः सर्व समाख्यान- कल्पितं विच्छिन्नमूलत्वाद् लूयमानसस्यमिव निर्वाजं भवति, पुरोडाशाभिघायकमन्त्रबाहु- क्यात् काण्डस्य पौरोडाशिकसमाखयेति मन्तव्यम्।

श्रुत्यर्थ प्रति वैषम्यं लिज्गादीनां प्रतीयते।। इत्यर्थविभ्रकर्ष उक्त: । तत्रापि च (३)बाधिकैव श्रुतिर्नित्यं समाख्या बाभ्यते सदा । मध्यमानां तु बाध्यत्वं बाघकत्वमपेक्षया।। इति विशेष उक्को वृद्धैः। तदयं विश्तराद्विभ्यतोऽपि प्रथमतन्त्रानभिज्ञानुकम्पया निघ्रा विस्तरे पतिता: रम इत्युपरम्यते। (४) तस्माद्यथानुज्ञापनानुज्ञयो: प्रज्ञातकमयोरुपहनउपहू. यस्वेत्येवं मन्त्रावाम्नाती देशसामान्यात्तथैवाङ्गतया प्राप्तुतः। उपहुत इति लिव्गतोनुज्ञामन्त्रो, नानुज्ञापने, उपहूयस्ष्वेति य लिन्तो Sनुज्ञापने च मन्श्रो नानुज्ञायाम्। तदिह किमेन कम बाघित्वा विपरीतं शेषत्वमापादयते(५)। यावद्धि स्थानेन प्रकरणमुत्पाधैकवाक्यत्वं कल्प्यते तावल्िज्नन श्रुति कल्पयित्वा साितो विनियोग इति अकल्पितलिज्जश्रुतेः करमस्य बाघः। तददिहापि विनियोगे प्रत्येकान्तरितेन लिब्रेन चतुरन्तरितस्य विद्याक्रमस्य बाघ इति। यद्यपि प्रथमतन्त्र एवायमर्थ उपपादितस्तथापि विरोधे तदुपपादनमिह स्वविरोधो नहि लिव्ने नाभिचारिक कर्मसम्बन्धो विद्यासम्बन्घेन क्रमकुतेन विरुध्यते। न च विनियुक्तविनियोगल- क्षणोऽन्र विरोधो वृहस्पतिसवेऽपि तस्प्रसन्ञात्। अथेष प्रतीतिविरोधो न च वस्तुविरोष: स विद्यार्या विनियोगेऽपि तुल्यः। तस्मादविरोषाद्वेधादिमन्त्रत्योपासनाअ््वमित्यसय व्यधिका शङ्का।

(१) साननाय्यपात्रमन्त्रयोरित्यर्थः। यावच वव्टतेनेति। पुरोडाशपात्रमंत्रयोरित्यर्थः। (२) अविकरणपञ्चकार्थ दृद्धोकत्या सङ्कलयति एकेति। लिङ्गस्यकया श्त्या वाक्यस्य द्वाभ्यां लिङ्ग श्रुतिभ्यां प्रकरणस्य वाक्यलिङ्गश्तुतिभिस्तिमृमिः स्थानस्य प्रकरणवाक्यलिङ्गश्रुतिभिश्चतसृमिः समाख्याया स्थानप्रकरणवाक्यलिङ्कश्रुतिभि: पञ्चमिः श्त्यंर्थ विनियोगँ प्रति अन्तरयो व्यवधानं भतीयत इति प्रथम इलोकार्थः । (३) शैकयार्थ बाध्यबाधकमावमपि विभजते बाधिकवेति। तन्र मध्यमाना लिक्ग वाक्यस्य बाधक अ्रत्या बाध्यमित्यादिरीत्या बाध्यबाधकभावो बोध्य:। (४) एवं श्रुत्यादिधु वलावले निरूप्य प्रस्तुते लिद्धात्सन्निधिवाधे उपयुक्तमुदाहरणमाह तस्मादिति। (५) आदी धनुज्ञापनं पश्चादनुक्षेति लोकसिद्धम्। तत्रोपहूत इति मन्त्रो यद्पि प्रथमपाठेतत्वादतु- शापने प्राततस्तथापि लिक्धादनुज्ञारयां शेषत्वेन प्रतिपादते, उपहूयस्वेति च मन्त्रो यद्यापि चरमपठितत्वादनु- ज्ञार्यों पाप्तस्तथापि अनुज्ञायाचनप्रकाशनसामर्थ्यात्तच्छेषलवेन प्तिपायत इत्यर्थः।

पा० ३ सृ० २६ ] हान्यधिकरणम्। ९५

सत्रोच्यते- (१) नहि लिङ्गविरोधेन क्रमबाधोऽ्डभिघीयते। किन्तु लिङ्गपरिच्छिने न क्रमः करपनाक्षमः ॥ प्रकरणपाठोपपत्या हि श्रुतिलित्नवाक्यप्रकरणैरविनियुक्त: क्रमेण प्रकरणवाक्यलिङ्गश्रुति• करपनाप्रणालिकया विनियुज्यते, तदविनियुक्तस्य प्रकरणपाठान्थक्यप्रसङ्गाद्। उपपादिते तु श्रुत्यादिमिः प्रकरणपाठे क्षीणत्वादर्थापतेः क्मो न स्वोचितां प्रमामुश्पादयितुमहति प्रमि० र्साभावादिति। बृहस्पतिसवस्य तु क्त्वाश्रुतिरेव धातुसम्बन्घाधिकारात्समानकर्तकतार्यां बिहि- तासंयोगपृथक्त्वेन विनियुक्तमपि विनियोजयन्ती न शक्था श्रुत्यन्तरेण निरोद्धुं हवप्रमा मिति वैषम्यम्। तदिदमुक्तम् "वाजपेये तु बृहस्पतिलवस्य स्पष्टं विनियोगा. नतर'मिति। "अपि चैकोडयं प्रवर्ग्य" इति (पृ० १९७ पं० ४) (२)सुक्य- बलतया बृहस्पतिसवस्य तुत्यताशङ्कापाकरणद्वारेण समुच्चयो न तु पृथग्युक्तितया परस्परा पेक्षतवादिति। सन्निधिपाठमुपपाद्यति "अरण्यानुवचनादी"ति॥२५॥ हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात्कुशाच्छन्दस्तुत्युपगान वत्तदुक्त्तम् ॥२६ ॥ यत्र हानोपायने श्रयेते तत्राविवाद: सक्निपाते, यत्राप्युपायनमात्रश्रवणं तत्राऽपि नान्तरीयकतया हानमाक्षिप्तमित्यस्ति सन्निपातः। यत्र तु हानमात्रं सुकृतदुष्कृतयोः श्रुतं न श्रूयते उपायनं, तत्र किसुपायनमुपादानं सन्निपतन्र वेति संशयः। अत्र पूर्वपक्षं गृह्नाति- "असन्निपात"इति (पृ० ७९७ पं० ११)। स्यादेतत, यथा श्रूयमाणमकत्र शाखा. यामुपासनाङ्गं तस्मिल्नेव वोपासने शाखान्तरेऽश्रूयमाणमङ्गमुपसंहियते, एवं शाखान्तरश्रुत- सुपायनमुपसंहरिष्यत इत्यत आह-"विद्यान्तरगोचरत्वाच्चे"ति। एकत्वे हुपासनक मणामन्यत्र श्रुतानामध्यन्यत्र समवायो घटते, न त्विहोपासनानामेकत्वं, सगुणनिरगुणतेन भेदादित्यर्थः। (३)ननु यथोपायनं श्रुतं हानमुपस्थापयत्येवं हानमपि उपायनमित्यत आह- "अपि चात्मकर्नृक"मिति। प्रहणं हि न स्वामिनोपगममन्तरेण भवतीति भ्रहणादपग. मसिद्धिरवश्यंभाविनी, अपगमस्त्वसत्यप्यन्येन प्रहणे दषो, यथा प्रायव्वितेनापगतिरेनस इति। कर्तृभेदकथनं त्वेतदुपोट्वूलनार्थ न पुनरनवश्यम्भावस्य प्रयोजक्रमुपायनेनानैकान्त्यादिति।

(१) प्रथमत ्म्रे हि श्रुत्यादिभिर्लिङ्गादीना बाध उक्त, अत्र तु लिङ्गात्क्रमस्य बाधो नाच्यते किन्तु शीघ्रं लिङ्गेनाव्यत्र विनियुक्तत मन्त्रे विलम्बेन क्रमस्य परिच्छेदकत्वमेव नास्तीति प्तिपाधते, तत्र क्रमस्याप रिच्छेदकत्वे ज्ञाते कुतो विनियुक्तविनियोगशङ्कवयाह नहीति। इ्लोकं विद्वृणोति पकरणेति। (२) भाष्ये वृहस्पतिस्ववस्य तुल्यबलप्रमाणद्वयादु भ यार्थयत्त्वे स्थिते र््य्यापिृ्पिे ु् त्वाशङ्कायां सन्निधेदुबलत्बादतुल्यत्वं प्रतिपादितम, तथामति अपिचश्दानुपपत्तिरित्याशङ्कय नाभ्युच्च यार्थ: मः किनत्वेतदुपपत्तिमाहित्यं पूर्वोक्तव्यायस्य वदतीत्याह तुल्यबलतयेति। (३) यद्यपि सगुणविद्यायां ह्ानसन्निधावुपा्यनं ुत्त्ािर्गुण वि्यास हााक्ष ति् रेण तदनुपपत्तेरिति शङ्कते ननु यथेति । कतृभेदो नाऽनाव्यकत्वे प्रयोजकः परकर्तृकहाननेयतेनं स्वकर्तृ कोपादानेनानैकान्तादित्यर्थः।

०६ सटिप्पणभामत्यां [अ०३

सिद्धान्तमुपक्रमते-अस्यां प्राप्ताविति। अयमस्यार्थः कर्मान्तरे विहितं हि न कर्मान्तर(१) उपसंहियते प्रमाणाभावात्। यत्पुननविधीयते किन्तु स्तुत्यर्थ सिद्धतया सङ्की च्यते, तक्षसति बाघके देवतािकरणन्यायेन शब्दतः प्रतीयमानं परित्यक्तुमशक्यम्। तथा च विधूतयोः सुककतदुष्कतयोनिर्गुणारयां विद्यायामश्वरोमादिवत्कि भवत्वित्यकाल्राया न तावत्

व्र्वैलयनमस्ति, अपि स्वश्वचन्द्राभ्याविभाग:ः । न(२) च नष्टे विधूननप्रमोचनार्थसषम्भवः। तहमादर्थवादस्यापेक्षार्यां शब्दसन्निधिकृतोपि विशेष(३) उपायनं बुद्धौ सभिघापयितुं शक्नो- व्यपेक्षां पूरयितुमिति। निर्गुणापि विद्या हानोपायनार्भ्यां सतोत्या। (४) सतुतिप्रकर्षस्तु प्रयोजनं न प्रमाणम्, अप्रकर्षे ऽवि स्तुत्युपपत्ते:। न चार्थवादान्तरापेक्षार्थवादान्तराणं न दृष्टा, न च तैर्न पूरणमित्याह-"प्रसिद्धा चे"ति (६० ७९८ पं० ७)।"स्तुत्यर्थत्वा. चास्योपायनवादस्ये"ति। यद्यप्यन्यदाथे अपि सुकतदुष्कते अन्यस्य फलं प्रयच्छतो, यथा पुत्रस्य श्राद्धकर्म पितुः तृप्तिं, यथा च पितुःवेश्वानरीयेष्ठिःपुत्रस्य, नार्याक्ष सुरापानं अर्त्तुने रकम्, तथाऽप्यन्यदीये अपि सुकतदुष्कते साक्षादन्यस्मिन्न सम्भवत इत्याशयेन शङ्डा, फलतः प्रापत्या रतुतिरिति परिहारः। गुणोपसंहारविवक्षायामित्यपि न स्वरूपतः सुकृतदुष्कतसश्चाराभि प्रायम्। ननु विद्यागुणोपसंहाराधिकारे कोऽयमकाण्डेस्तुत्यर्थविचार इति शङ्डामुपसंहरत्रपा करोति-"तस्माद्गुणोपसंहारविचारप्रसङ्गेने"ति । (पृ० ७९९ पं० २)। विद्यागुणोपसंहारप्रसङ्गतः (५)सतुतिगुणोपसंहारो विचारितः प्रयोजनं चोपासके सौहाइमा चरितव्यम्, न स्वसाहाईमिति। छन्द एवाच्छन्द (६)आ च्छादनादाच्छन्दो भवति। "यथैव चाविशेषेणोपगानमि"ति। ऋत्बिज उप गायन्तीत्यविशेषणोपगान मृस्जाम्। मालवविनसतु विशेषेण नाथ्वयुरुपगायतीति वाक्यमृत्विज उपगायन्तति्येतच्छेषं विज्ञाथते। एतदुक भवति-अध्वर्युवर्जिता ऋ० रत्वेज उपगायन्तीति। करमातपुनरेवं व्याख्यायते : ननु स्वतन्त्राण्येव सन्तु वाक्या

(१) यदुक्कं विद्याभेदादनुपसंहार इति, तत्राह कर्मा्तर इति। (१) न केवलमशवरोमदृष्टन्तात सुकृतादिविलपलाभः किन्तु विधूय प्रसुच्येति श्रुतिभ्यामर्पात्याह नचेति। (३) हानोपायनशब्दयो: कौषीतकिशाख्यायां सन्निधिरस्ति तत्कृतो विशेष इत्यर्थः । (४) यथश्वरोम दृष्टान्ताद्विघतयो: सुकृतडुष्कृतयो:परत्र्ा सेक्षत्वा्य ासनत्नि ुायनें केवलहानश्रदणप्यपेक्षितत्वादायाति इति व्याख्यायते कथनतहि भाष्यकारण स्तुतिप्रकर्षलाभायेति स्तुतिपर- कर्षसुपायनोपसंहारकल्पकं प्रमाणमाचक्षितमत आह स्तुतिप्रफर्षसव्विति । स्तुतिहि विद्याया: कार्या सा च केवलश्चतहानेनाप्युपपयते, एवं हि प्रकर्षोपक्ष्येत यदप्रकर्षे स्तुतिन स्यात्तभ्ास्ति, तस्मात्ममाणासिद्धस्योपयनो- पसंहारस्य पयोजनं भाष्ये उक्त्तमित्यर्थ: । (९) स्तुतिगुणेति। स्तुत्युपयोगी गुणः मुकृतदुष्कृतयोः परत्र स्चारः तदुपसहारो विचारितो यद्ापे स नोपास्य इत्यर्थः। (६) कुशशब्दो न खलिङ्: सूत्रे, अमीकुशमिति कोशात, अतस्तदविरोधन सूत्रेण पद िनान आच्छन्द इति। आच्छादनादिति आ उपसरगार्थः । अनुष्ठातारं पापादाच्छादयतीति आच्छष्द इत्यर्थः। अयते हि छादयन्ति हि या एनं छम्दास्ति पापात्कर्मण इति। () विकल्पपरिद्वाराय वाकयस्य पर्युदास्ार्थत्वमाह तदेतदिति।

पा० ३ सू० २६ ] हान्यधिकरयम् ९७

वाक्यान्तरस्य वाक्यान्तरशेषत्वमत्रभवतो जैमिनेरपि संमतमित्याह-"तदुक्त" द्वादशलक्ष ्याम्। अपि तु वाक्यशेषः स्यादन्याध्यत्वाद्विकल्पस्य विधीनामेकदेशः श्यादिति, एतदेव सूत्रमर्थद्वारेण पठति-अपि तु वाक्यशेषत्वादितरपय्युदासः स्यात् प्रतिषेधे वि कल्प: स्यात् ल चान्याव्य इति शेष।। (२)एवं किल श्रूयते 'एष वे सप्तदशः प्रजापतिर्यज्ष यज्ञेऽन्वायत्त' इति। ततो नानुयाजेषु येयजामहं करोतीति, तदत्रानारम्य कंचिदज्ञ यज्ेषु ये यजामहकरणमुपादेष्ठम्, तदुपदिश्य चाम्नातं नानुयाजेष्विति। तन्न संशयः किं विधिप्रति षधयोर्विकल्प उत पर्युदासो अनुयाजवर्जितेषु येयजामहः कर्त्तव्य इति। (३)मा भूदर्थप्राप्तस्य शास्त्रीयेण निषेधेन विकलप:, दृष्ट हि तादारिवकीमस्य सुनदरता गमयति नायतौ दोषवर्त्ता निषेधति, तस्य तत्रौदासीन्यात। निषेधशासत्रं तु तादाश्विकं सौन्दर्यमबाधमानमेव प्रवृश्यु- नमुखं नरं निवाश्यदायत्यामस्य दुःखफलत्वमवगमयति। यथाह 'अकर्तव्यो दुःखफल' इति। ततो रागतः प्रवृत्तमप्याय्त्या दुःखतो बिभ्यतं पुरुषं शक्नोति निवारयितुमिति, बलीयान् शाख्त्रीयः प्रतिषेधो रागतः प्रवृत्तेरिति न तया विकल्पमर्हति। शात्रीयौ तु विघिनिषेधी तुल्यबळतया षोडशिप्रहणाप्रहणवद्विकल्प्येते। (४) तत्र हि विधिदर्शनात्प्रधानस्योपकार भूयएवं कल्प्यते, निषेधदर्शनाच्च वैगुण्ये Sपि फलसिद्धिरवगम्यते । (५)यथाह-'अर्थप्राप्त· वदिति चेन्न तुल्यत्वात् उमयं शब्दलक्षणमि'ति। (६)न च वाच्यं यावद्यजतिषु येयजामह करणं यावद्यजतिसामान्यद्वारेणानुयाजं यजतिविशेषमुपसर्पति तावदनुयाजगतेन निषेषेन तन्निषिद्धमिति शीघ्रप्रवृत्तेः सामान्यशास्त्राद्विशेषनिषेधो बलवानिति, यतो भवत्वेवंविधिषु ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयता तकं कौण्डिन्यायेति, तन्न तक्रविधिन दधिविधिमपेक्षते प्रवर्ततितुमिह तु प्राप्तिपूर्वकत्वास्प्रतिषेघस्य येयजामहस्य चान्यतोप्राप्तस्तन्निषेधेन निषेधाप्राप्त्यै तविधि- रपेक्षणीयः । (७)न च सापेक्षतया निषेधाद्विघिरेव बलीयानित्यतुत्यशिष्टतया न विक्रल्पः किन्तु निषेधस्यैव बाधनमिति साम्प्रतम्, तथा सति निषेधशाखं प्रमत्तगीतं स्यातू। न च

(१) तदमावो नाडी्वित्यत्र सूब्रेsष्टदोषा वर्णिताः। (२ ) पर्युदासताधिकरणविषयमाह एवामिति। (३) ननु प्रतिषेधेवि कथं विकल्पप्राततिः, प्रतिषधस्य प्रतिषध्यं प्रति प्रबलत्वात भुजङ्गायाङ्मुलिर्न देयेतिवदिति शङ्गां मिराकुर्यन्पूर्वपक्षमाह मा भूदित्यादिना। तत्र हेतुमाह दृष्टमिति। तात्कालिकश्रेय:साध- नत्वं प्रत्यक्षबोधित, प्रतिषेधन तु. काला-तरीयदुरितहेतुत्यं ज्ञाप्यत इति विषयभेदेन तुल्यार्थोप निपाताभावान्न विकल्प इत्यर्थः । (४) ननु कर्थ षोडशिग्रहणाग्रहणयोर्विकल्पः अकरणेवि क्रतूपकारसिद्धौ करणवैयथ्याित आह तत्र- हीति। उपकारभूमार्थिनोऽनुष्ठनसुपकारमात्रार्थिनोऽननुष्ठानमिति विकल्प इत्यर्थः । (५) शास्त्री यविधिनिषधयोस्तु्यलत्वमित्तरजमिनिं सूुदाहत यथाहेतिप्रतिषेध्यरापते प्रतिषेधस्य च तुल्यपमाणकत्वात्प्रवृत्तितत्प्तिषधरूपं शब्दप्रमाणकमिति तदर्थः। (६) विधिनिषेधयो: शास्त्रीयत्वेि सामान्यवशेषषियत्वना तुल्लत्वं ्यादित्याश क्कायामाह नचेति (७) तर्हि विधिरेष निषधेनोपजव्यत्वात्प्रबल स्यात तथाच कथं विकल्पावकाशस्तत्ाह न च सा पेक्षतयेति। अनन्यगतिकत्वान्निषधस्य बिधिना तुल्यबलत्वं कल्प्यमव्यर्थः। 2 भा. वा. २.

९८ सटिप्पणभामत्यां

तधुक्तं तुल्यं हि सांप्रदायिकम्। (१)न च 'नतौ पशौ करोती' तिवदर्थवादता। असमवेता थंत्वातं। पशौ हि नाज्यभागौ सत इत्युपपदते। (२) न चात्र तथा येयजामहदाभावो, यज तिषु येयजामहविधानात, अनुयाजानां च तद्धावात। न च पर्युंदासहतदा(३)Sननुयाजेष्विति काव्यायनमतेन नियमप्रसक्तेः । तस्माद्विहित प्रतिषिद्धतया विकल्प इति प्राप्तम्। एवं प्राप्त उच्यते-"उक्तं षोडशिग्रहणाग्रहणयोर्विकल्प" इति । नहि तत्रा न्या गतिरहिति। तेनाष्टदोषदुष्टोऽपि विकल्प आस्थीयते, पक्षेऽवि प्रामाण्यान्माभुसप्रमत्तगी ततेति, इह तु पर्युदासेनाप्युपपत्ती सम्भवन्त्यामन्याध्यं विकल्पाश्रयणमयुक्त्तम्। एवं हि तदा नमः सम्बधो Sननुयाजेषु यजतिष्वनुयाजवर्जितेषु येयजामहः कर्तव्य हति। किमतो? (४) यद्येवमेतदतो भवति-नानुयाजेष्वित्येतव्वाक्यमपरिपूर्ण साकाडक्ष पूर्ववाक्यकदेशेन सम्भ न्ह्यते यदेतवेयजामहं करोतीति एतान्नानुयाजषु यावदुक्तं स्यादनुयाजवजितेष्चिति ताब दुककं भवति नानुयाजष्विति। तथा च यजतिविशेषणार्थत्वादननुयाजविधिरेवायमत प्रति षेधाभावान्न विकल्:, न चाभियुक्त तरपणिनिविरोबे कात्यायनश्य सद्वादित्वं नित्यसमासरवा दिन: सम्भवति, स हि विभाषाधिकारे समासं शास्ति। तस्मादनुयाजवर्जितेषु येयजाम हविधानमिति सिद्धम्। वर्णकान्तरमाह-"अथ वैतास्वि"ति । (५)यथा हि सुककतदुष्कवतयोरमूर्त्तयोः कम्पनं नाञ्सं मूर्त्यनुविधायित्वात् क्पस्य। तथा उन्यदीययोरन्यत्र सकारोऽप्यनुपपननो डमूर्त्तत्वादेव। तत्माद्यत्र विधुननमात्रं श्रुतं तत्र कम्पनेने वरं स्वकार्यारम्भाच्चालनमात्रमेव लक्ष्यरता न तु ततोपगत्याभ्यत्र संचारः कल्पनागौरवप्रसङ्गात्। तक्मातस्वकार्यारम्भाच्चा लनं विधूननमिति प्रप्तेड्मिधीयते। (६)यत्र तावदुपायनश्षुतिस्तत्रावश्यं त्यागो विधूननं वक्तव्यम्। क चिदपि चेद्विधूननं त्यागे वर्त्तते, तथा सत्यन्यत्रापि तत्रेव बर्तितुमहति। एवं हि न वर्त्तेत यदि विधुननमिह मुख्यं लभ्येत, न चैतदस्ति, तत्रापि स्वकार्याचचालनस्य लक्ष्यमाणत्वात्। (७) न च प्रामाणिकं कल्पनागौरवं लोहगन्घितामाचरत्यपि चानेकार्थत्वाद् धातूनाँ त्यागे पि विधुयेति मुख्यमेव भविष्यति-प्राचुर्येण त्यागेऽपि लोके प्रयोगदर्श- नातू (6), विनिगमनाहेतोरभावाद्। गणकारस्य चोपलक्षणत्वेना्यर्थनिर्देशस्य तत्र दर्श

(१) न्वर्थवादेन गतिसम्मवात्ानन्यगतिकत्वमत आह नचेति। (२) अर्थवादतेति शेषः । अस्मणेतार्थत्वादिति विवृणोति नचेति। (३) नानुयाजष्विति अ्य पर्युदासो यदि स्यानदा सुबन्तेन नजो योगात्समास: स्यात्कात्यायनेन समास्ननियमस्य स्मृतत्वादिति भाषः । (४) ननु पर्युदासेऽपि कुतो न विकल्प:, अनुयाजवर्जिताष्वत्युक्ते ये यजामइस्यातुमानविच्छेदप्रतीते: सामान्यविधिना च स्म्बन्धपततेरिति शङते कियत इति। परिहरति एतदिति। (५) अमूर्तयो: सुकृतदुष्कृतयोश्चालनानुपपत्ते: पूर्वपक्षासम्भवमाशङ्कय सिद्धान्तेपि साम्यमाह यथाहीति (६) उपायनसन्निधा श्षता विधूननशन्दस्तावत्त्यागं लक्षयति ततोऽ्यभावि केवलविधूननशदश्रत पवृत्तत्वात् सेव लक्षणा बुद्धिस्था भवतीति न रवकला चालनलक्षणा तस्या निवृत्तत्वादित्याह यत्रेति।

(८) अवधूत इत्यादौ त्यागे धुनोते: बहुलं प्रयोगदर्शनादित्यर्थः।

पा० ३ सू० २७-३० ) सांपरायाधिकरणम् । ९९

नातू। तहमाद्वानार्थ एवात्रेति युक्तम् ॥२६॥ साम्पराधे तर्त्तव्याभावात्तथा ह्न्ये ।२७।। ननु पाठकमादर्द्धपथे सुकृतदुष्कृततरणे प्रतीयेते, विद्यासामर्थ्याचच प्रागेवावगम्येते, तथा शाट्यायनिनां ताण्डिनां च श्रुतेः श्रुत्यथौं च पाठकमाद्बलीर्यासौ, अभ्क्ोत्रं जुहोति यवागूं पचति इत्यत्र यथा। तस्मात्पूर्वपक्षाभावादनारभ्यमतत। अत्रोच्यते। नैततपाठक्रममात्र अपि तु श्रुतिस्तरसुककतदुष्कते विधुनुत इति। तदिति हि सर्वनाम, तस्मादर्थे संनिहितपरा मर्शकं तस्य हेतुभावमाह। संनिहितं च यदनन्तरं श्रुतम् । तच्चार्धपथवर्ति विर जा न द ी - मनोऽभिगमनमित्यर्द्धपथ एव सुकृतदुष्कृतत्यागः । न च श्रुत्यन्तरविरोधः ।(१) अर्द्धपथे- Sपि पापविधुनने ब्रह्यलोकसम्भवात्प्राक्कालतोपपसेः। एवं शास्यायनिनामप्यविरोधः। नहि तत्र जीव्निति वा जीवत इति बा श्रुतम्। तथा चार्द्धपथ एव सुकृत दुष्कतविमोकुः । एवं च न पर्यक्कविद्यातसतत्प्रक्षय इति पूर्व: पक्षः। राद्धान्तस्तु (२) विद्यासामर्थ्यविधुतकल्मषस्य ज्ञानवत उत्तरेण पथा गच्छतो ब्रह्मप्रा पतिर्न चाप्रक्षीणकल्मषस्योत्तरमार्गगमनं सम्भवति। यथा यवागूशकात्पाभशनिहोत्रम् । यम नियमाद्यनुष्ठानसहिताया विद्याया उत्तरेण मार्मेण पर्यड्कस्थब्रह्मप्राप्त्युपायत्वश्रवणात। अप्र. क्षीणपाष्मनक्ष तदनुपपत्तेः, विद्येव (३)ताहशी कल्मषं क्षपयति क्षपितकल्मषं चोत्तरमार्ग प्रापयति इति कथमद्वपथे कल्मषक्षयः। तह्मातपाठक्रमबघिनार्थक्रमो नसरतव्यः ४) ननु न पाठकममात्रमन्न तदिति सर्वनामश्चुत्या सननिहितपरामर्शादित्युक्तम। तदयुक्त, बुद्धिसननि धानमात्रमन्नोपयुज्यते नान्यत, तच्चानन्तरत्येव विद्याप्रकरणाद्विद्याया अपीति समान। श्रुति रुभयत्रापीति। अर्थपाठौ परिशिष्येते तत्र चार्थो बलीयानिति। न च ताण्ड्यादिश्रुश्यविरोधः पूर्वपक्षे। अश्व इव रोमाणि विधुयेति हि स्वतन्त्रस्य पुरुषस्य व्यापारं ब्रूते न च परेतस्या स्ति स्वातन्त्रयम्, तस्मात्तद्विरोध: ॥२७ ॥। छन्दृत उभयाविरोधात्॥२८॥ केभ्यवित्पदेभ्य इदं सूत्रम्। ननु यथा परेतस्योत्तरेण पथा ब्रह्मप्राप्तिर्भवतीति विद्या फलमेवं तस्यैवार्द्धपथे सुकृतदुष्कृतहानिरपि भविष्यतीति शङ्कापदानि तेभ्य उत्तरमिदं सुत्रम्। तथ्याचरे-"यदि च देहादपसृप्स्ये"ति (पृ० ८०३ पं० ७)। (५)विद्याफलमपि ब्रह्मप्राप्तिर्नापरेतस्य भवितुमहृति शष्षापदेभ्यः। यथाहुः-'नाजनित्वा (६) तत्र गचछन्ती'ति। सुकृतदुष्कृतप्रक्षयस्तु सत्यपि नरशरीरे सम्भवतीति समर्थ्य ह्ेतेयमनियमादिसहिताया

(१) ताण्डिनां श्रुतिविरोधं परिहरति अर्धपथेपीति। विधूय पापमिति हि ब्रह्मलोकमाप्तेः पाकलतो च्यते सा चार्धपथे विधूननेऽप्युपपद्यत इत्यर्थः। ( २) सर्वनामश्चुतेरन्यथासतिद्धिमभिधास्यन् पाठक्र म म ् ्ा क क मर्थ क्रकिरम ताबदाह विद्याप्ता मर्थ्येति। यबागू पाकस्याग्निहोतात्पूर्वकालत्वे सामर्थ्य होमस्य दव्यापेक्षत्वेनावगतम्। विद्यायाः पापक्षयहेतुत्वे प्रमाणमाह यमनियमादीति। (३ ) यमादिसहिता । (१) तच्छब्दभ्ुतिविरोधमुक्त्तमनूद निराचष्टे नतु न पाठेत्यादिना। (५) शङ्काग्न्योककत दृष्टान्तादवैषम्यमाह विद्याफलमपीति। (६) देहभावेनानुत्पय।

१०० सटिप्पणभामत्यां [अ० ३

विद्याया: कार्यक्षयायोगादयुक्तो जीवत एव सुकृतदुष्कृतक्षय इति सिद्धम्। छन्दतः, स्वच्छ० कदतः स्वेच्छयेति यावत्। स्वेच्छयानुष्ठानं यमनियमादिसहिताया विद्यायास्तस्य जावतः पुरुषस्य स्यान् सृतस्य, तत्पूर्वकश्व सुकृतदुष्कृतहानं स्याज्जीवत एव, समर्थक्य क्षेपायोगात।

त्योक् सनतिरितरथा स्वातन्त्रयाभावेनासअ्गत्तिरुक्ा स्यात्। तदनेनोभथावरोधो व्याख्यातः। ये तु परस्य विदुषः सुकृतदुष्कृते कथं परत्र सङ्कामत इति शङ्कात्तरतया सूत्रं व्याचरयुः। छन्दतः सङ्कल्पत इति, श्रुतिस्मृत्यारविरोधादेव(१), न त्वत्रागमगम्येर्ये स्वातन्त्र्येण युक्ति र्निवेशनीयेति। (२)तेषामधिकरणशरीरानुप्रवेशे सम्भवश्यर्थान्तरोपवर्णनमसक्वतमेवेति॥२८। गतेरर्थवत्वसुभयथान्यथा हि विरोधः॥ २९॥।

(३)यथा हानिसन्निधावुपायनमन्यन्न श्रुतमिति, यत्रापि केवला हानि: श्रयते तत्रपि उपायनमुपस्थापयत्येवं तत्सन्निधावेव देवयानः पन्थाः श्रुत इति यत्रापि सुकृतदुष्कृतहानि: केवला श्रुता तत्रापि देवयानं पन्थानमुपस्थापयितुमहति। न च 'निरजनः परमं साम्यमुपै ती।'स्यनेन विरोधः। देवयानेन पथा ब्रह्मलोकप्राप्ती निरञ्जनस्य परमसाम्योपपतेः। तक्माद्वा निमात्रे देवयान: पन्थाः सम्बध्यत इति प्राप्तम्। एवं प्राप्त उच्यते-'विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरबजनः परमं साम्यमुपैती'ति हि विदुषो विधुतपुण्य पापस्य विद्यया क्षेमप्राप्तिमाह। अ्रमनिबन्धनोऽकेमो याथात्म्यज्ञानलक्षणया बिद्यया विनिवर्तनायः, नासी देशविशेषमपेक्षते। नहि जातु रज्जी सर्पन्रनिवृत्तये समुत्पन्नं रज्जु4 स्वज्ञानं देशवश्यषमपेक्षते, विद्योत्पादस्यैव स्वविरोध्थीवद्यानिवृत्तिरुपत्वाद। न च विद्योत्पादाय ब्रह्मलोक प्राप्तिरपेक्षणीया, यमनियमादिविशुद्धसत्बस्येहैव श्रवणादिभिविद्योत्पादात्। यदि पर मारब्घकार्यकर्मक्षपणाय शरीरपातावथ्यपेक्षेति न देवयानेनासताहार्थे इति (४)श्रुतिदष्टविरो धात् नापेक्षितव्य इति। अस्ति तु पर्यङ्कविद्यार्या तस्यार्थ इत्युकं द्वितीयेन सुत्रेणेति। (५)ये तु यदि पुण्यमपि निवतते किमर्था तर्हि गतिरित्याशङ्कय सुत्रमवतारयन्ति-गतेरर्थवच्वमुभयथा दुष्कतनिवृत्त्या सुकृतनिवृत्या च, यदि पुनः पुण्यमनुवर्तेत ब्रह्मलोकगतस्यापीह पुण्यफलोप- भोगायावृत्ति: स्यात्, तथा चेतेन प्रतिपाद्यमाना इत्यनावृत्तिश्रुतिविरोधः, तत्माद्दुष्कत- (१) उभयाविरोधादित्यस्यायमर्थः। नतु श्रुतिस्मृतिभ्यामपि कथममूर्तयोः सुकृतदुष्कृतयारे।श्रयाम्त -रसञ्चारस्तञ्राह् न त्वत्रेति। (२) उक्तभास्करमतं दूषयति तेषामिति। भवत्रप्ययं विचारो हानी विवत्यधिकरणे सङ्गच्छते नात्र, ततः शङ्कोत्तरत्वनास्मत्कृतव्याख्यानमेवात्र सङ्गतमित्यर्थः । (३) विद्योदयाव्यवदितोत्तरक्षण एव कर्मदाह इति पास्तङ्रिकनिरूपणान्ते प्रस्तुतगुणो सं हवारा चि ताय ।ं अपवाद्कत्वेनाधिकरणं सम्बन्धयन् पूर्वपक्षमाह यथेति। (४) एवं मोक्षार्थ विद्योत्पस्यर्थ च नार्चिराधयपेक्षेत्युक्ततमर्थ निगमयन्राइ इति श्तिदृष्टविरोधादिति निरञ्नपरमिति श्रुतिः, दृषट न्यायः । (५) भास्करमतमाह ये ख्विति। विदुषः पुण्यमपि निवतत चत् भोगपयोजकाभावात गतिर्वृथा स्या दित्यर्थ:।

पा० ३ सू० ३१-३२ ] अनियमाधिकरणम् । १०१

क्येव सुफृतस्यापि प्रक्षय इति। तैः(१)पुनरनाशङ्कनयमेवाशङ्टितम्। विद्याक्षिप्तार्या हि गतौ केयमाशङ्का १ यदि क्षीणसुकृत: किमर्थमयं यातीति, नह्येषा मुकृतनिबन्धना गतिरपि तु वि द्यानिबन्धना । तस्माद् वृद्धोक्कमेवोपवर्णनं साध्विति ॥ २९॥ ३० ॥ अनियम: सर्वासामविरोध: शब्दातुमानाभ्याम्॥ ३१॥ (२) प्रकरणं हि धर्माणां नियामकम् । यदि तु तन्नाद्वियतेततो दर्शपूर्णमास्ज्योति शेमादिधर्माः सक्कीयेरन्। न च तेर्षां विक्कृतिषु सौर्यादिषु द्वादशाहादिषु च चोदकतः प्राप्तिः, सर्वत्रौपदेशिकत्वात। (३)न च दर्विहोमस्याप्रकृतिववकारभृतस्याधर्मकत्वम्। न च सर्वधर्म युक्त कर्म किचिदपि शक्यमनुष्टातुम्। न चैवंसति श्रुस्यादयो Sपि विनियोजकासतेषामपि हि प्रकरणेन सामान्यसम्बन्धे सति विनियोजकरवात्। यत्रापि बिना प्रकरणं सुश्यादिभ्यो विनियोगोऽवगम्यते तत्रापि तन्निवाहाय प्रकरणस्यावश्यं कल्पनीयत्वात्। तस्मात्प्रकरणं विनि- योगाय तन्नियमाय चावश्याभ्युपेतव्यमन्यथा श्रुत्यादीनामप्रामाण्यप्रसक्केः । तस्माव्यासवेषो- पासनासु देवयानः पितरृयाणो वा पन्था आम्नातस्ताद्वेव न तुपासनान्तरेषु तद्नाम्नानावू। (४)न च 'ये चेमे Sरण्ये श्रद्धां तप इत्युपासत' इति सामान्यवचनात् सर्वेविद्यासु तत्सथप्रा पिः, श्रद्धातप:परायणानामेव तत्र तत्पथप्राप्तिः श्रयते, न तु विद्यापरायणानाम्। अपि च एवंसत्येकस्या विद्यार्या मार्गोवदेशः सर्वासु विद्यास्वित्येकन्नैष मार्गोवदेशः कर्तव्या न विद्या न्तरे, विद्यान्तरे च श्रूयते। तहमान्न सर्वोपासनासु पथिप्राप्तिरिति प्राप्तम्। एवं प्राप्त उच्यते। 'ये चेमे Sरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासत' इति न श्रद्धातपोमाश्रस्य पथि- आप्तिमाहापि तु 'विद्यया तदारोहन्ती'स्यत्र नाविद्वासस्तप्विन इति केवलस्य तपसः श्रद्धायाक्ष तत्पाप्तिप्रतिषेधाद् विद्यासहिते श्रद्धातपसी तत्प्राप्त्युपायतया बदन् विध्ान्तरशीलानामपि पच्चाभिविद्याबिद्धि: समानमार्गता दर्शयति। (५)तथाऽन्यत्रापि पश्चाननिविद्याधिकार Sभिधीयते य एवमेतद्विदुये चामी अरण्ये श्रद्धां सत्यमुपासत' इति। सत्यशव्दस्य ब्रह्मण्येवानपेक्षप्रपुतति ख्वात। तदेव हि सत्यमन्यस्य मिथ्यात्वेन कथचिदापेक्षिकसत्यत्वात्, पश्चाभिविदा चेत्थं वित्तयवोपात्तत्वात् । (६) बिद्यासाहचर्याच विद्यान्तरपरायणानामेवेदमुपादानं न्याय्यम्, मा.

(१) पुण्यक्षयेप्युपास्तर्मोगपयोजिकाया विद्यमानत्वादाशङ्कानुत्थानं दूषयति तैरिति। (२) ननु ब्रह्मलोकपात्तेर्गव्यपेक्षत्वात्तत्फलासु सकसुण विद्यसु लिङ्गावतिद्ेथ दुर्बलेन पक- रणन गतिव्यवस्था शङ्गयते तत्राह प्रकरणमिति। लिङ्गस्य सामान्यसम्बन्धसापेक्षत्वात्मकृते च तदभावा दविनियोजकत्वे प्रकरणाद्यवस्थेत्यर्थः। यदि पञ्चाग्निविधामु श्रुतापि गतिर्विद्या-तरे सञ्चार्येत ततोतिपम- ङ्ग माह यदीति। (३) अतिपसतङ्गान्तरमाह न च दर्वीति। एकयर्चा हंवने दर्विहोमविधि:। तत दर्विहोमा धर्मिग्राहि णोन वेति मन्देहे सोमयागसाम्यात्तद्वर्मपापावट्टमे राद्टान्तो विहितोऽग्निहोनडवनदेरिव दर्विहोमस्य पि होमत्वात सोमस्य च यागत्यद्विषम्येन न प्रकृतिषिकृतिभावः किन्त्वपूर्वो दर्विह्ोम इति तस्याधर्मकत्वसिद्धिरिति। (४) प्रकरणस्य वाक्याद्वाधभाशङ्याह नचेति ।

रणबाधया सर्वसगुणाहंग्रहविद्यानामर्चिरादिव्वरेव ब्रह्मलोक प्रात्ति साधन त्वमत्याड्ड तथायन्ति (६) न केवलं लकिकसत्यस्यापेक्षिकत्वाद्वल्णश्र निरङ्कुश् सत्यतवात् सृत्त्यसुपासत इति ब्रोपासनया

१०२ सटिप्पणभामत्यां (अ० ३

गंद्वयभ्रष्टानां चाधोगतिश्रवणात्। तत्रापि च योग्यतया देवयानस्यैषेहाऽथ्वनोऽमिसम्बन्धः। एतदुक्तत भवति-भबेश्प्रकरणं नियामकं यद्यनियमप्रतिपादकं वाक्य श्रौतं स्मार्त वा न स्या. दहवि्ति तु तत्तस्य च प्रकरणाद् बलीयहत्वम्(१) तस्मादनियमो विद्यान्तरेध्वपि सगुणेषु देव यान: पन्था, असकुन्मार्गोपदेशस्य च प्रयोजनं वर्णितं भाध्यकृतेति॥३१॥ यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम्।३२।। सगुणायां विद्यार्या चिन्तां कृत्वा निर्गुणार्यां चिन्तयति। निर्गुणायां विद्यार्या नापवर्गः फलं भवितुमर्हति। श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु विदुषामपि अपान्तरतमःप्रभृतीनां तत्तहेहप रिअ्रहपरित्यागौ श्रूयेते, तदपवर्गफलत्वे नोपपद्यते, अपवृक्तस्य तदनुपपन्तेः, उपपत्तौ वा तल्लक्षणायोगातू। अपुनरावृत्तिर्हि तह्क्षणम्(२)। तेन सश्यामपि विद्यार्यां तदनुपपत्तेन मो० क्षः फलं विद्यार्या विभूतयस्तु तास्तास्तस्या: फलम्। अपुनरावृत्तिश्रुतिः पुनस्ततप्रशंसार्थेति मन्यते। (३) न च 'सावदेवास्य चिर यावत्र विमोक्ष्ये थ सम्पत््य इति श्रुतेविदुषो देहपा तावधिप्रतीक्षावद्कसिष्ठादीनामपि प्रारब्धकर्मफलोपभोगप्रतीक्षेति साम्प्रतम्। येन हि कर्मणा वसिश्ठादीनामारब्घं शरीरं तत्प्रतीक्षा ्यात्। तथा चन शरीशन्तरं ते गृहीयुः। न चता वदेव शिरमित्येतदप्यार्जवेन घटते, समर्थहेतुसत्निधौ क्षेपायोगाद। तक्ष्मादेतदपि विद्यासतु त्यैव गमयितव्यम्। तस्मान्नापवर्गो विद्याफलम्। तथा चापवर्गाक्षेपेण पूर्वः पक्षः । अत्र च पाक्षिकं मोक्षहेतुत्वमित्यापाततः, अहेतुत्वं वेति तु पूर्वपक्षतत्वम्। राद्वान्तस्तु-

अधिकारं समाप्यैते प्रविशन्ति परं पदम्। निर्गुणायां विद्यायामपवर्गलक्षणं श्रूयमाणं न स्तुतिमात्रतया व्याख्यातुमुचितम्, पार्वां- पर्यपर्यालोचने भूयसीनां श्रुतीनामत्रैव ताश्पर्यावधारणत्। न च यत्र तात्पर्य तदन्यथयितुं युक्तम्। उक्तं हि-'न विधौ परः शब्दार्थ' इति। न च विदुषामपान्तरतमःप्रभतीनां तत्तंद हसश्वारातसत्याम पि ब्रह्मविद्यायामनिर्मोक्षाद् न ब्रह्मविद्या मोक्षस्य हेतुरिति साम्प्रम्। हेतो रीप सत्ति प्रतिबन्धे कार्यानुपजनो न हेतुभावमपाकरोति। न हि वुन्तफलसंयोगप्रतिबद्ध गु. रुतवं न पतनमजाजनदिति प्रतिबन्धापगमे तत्कुर्वन तद्धेतुः(४)। नचन सेतुप्रतिबन्धाना- मर्पा निम्नदेशानभिसर्पणमिति सेतुभेदे न निम्नमभिसर्पन्ति, तद्वृदिहापि विद्याकर्माराध नावर्जितेश्वर विहिताधिकारपदप्रतिबद्धा ब्रह्मविद्या यद्यपि न मुक्ति दत्तवती, तथापि तत्परि-

ग्रहणमपि तु पञ्चाग्निविद्यासत्रिधानादपीत्याह विद्येति। (१) वाक्यबाधितविषयादन्यत्र प्रकरणस्य नियामकत्वमित्यर्थः । (२) अपवर्गलक्षणम्। (३) ननु पुनर्देहानुपादानरूपा पुनरावृत्तिर्नापवगः, किन्त्वधुना प्रवृत्तफलकर्मजन्यभाविदेहसम्बन्धा भाव:, वसिष्ठादीना सोऽस्त्येवेति कथ नापवर्ग इत्याक्षिप्याड नचेति। सर्वस्य भाविदेहस्याप्रवृत्तफलकर्मज- न्यत्वाइ्वसिष्ठादयो यदि शरीरा्तरं गृक्कीयुस्तर्यपवृत्तफलकर्मजदेहत्वान्मुक्त। न स्युरतश्च यदि पवृत्तफलं कर्म- मात्रं प्रतीक्षेरसतर्ि वमिष्ठादिदेहमात्रारम्भकं प्रतीक्षेरत्रिति देहान्तरग्रहणानुपपत्तिरित्यर्थ:। (४ ) प्रतिबन्धापगमे गुरुत्वं पतनहेतुर्भवत्येवत्यर्थः।

पा०३ सू० ३३] अक्षरध्यधिकरणम् १०३

सैमाप्ता प्रतिबन्धविगमे दास्यति। यथा हि प्रारब्धविपाकस्य कर्मणः प्रक्षयम्प्रतक्षिमाणश्च रमदेहसमुत् न्न ब्रह्मसाक्षातकारोऽपि ध्रियते(१)थ तस्प्रक्षयान्मोक्षं प्राप्नोति, एवं प्रारन्धाधिका रलछणफलविद्याकर्मा(२) पुरुषो वसिष्ठादिर्बिद्वानपि तत्क्षयं प्रतीक्षमाणो युगपत्कमेण वा तत द्देहपहिग्रहपरित्यागी कुर्बन्मुक्तोप्यनाभोगारिमिकया(३)प्रख्यया सांसारिक इब बिहरति। तदि दमुक्तम्-"सकत्पवृत्तमेव हि ते कर्माशयमधिकारफलादानाये"ति (पृ०८०८ पं. १३) (४)प्रारब्धविपाकानि तु कर्माणि वर्जयित्वा व्यपगतानि ज्ञानेनैवातिवाहितानि। "न लैते जातिरमरा" इति (पृ० ८०९ पं० १)। (५)यो हि परवशो देहं परित्या ज्यते देहान्तरं च नीतः पूर्वजन्मानुभूतस्य समरति स जन्मवान् जातिस्मरक्ष। (६)गृहादिव गृहान्तरे स्वेच्छ्या कायान्तरं सश्चरमाणो न जातिस्मर आख्यायते। व्युद्य विवादं कृत्वा व्यतिरेकमाह(७) "यदि हयुपयुक्ते सकत्प्रवृत्ते प्रारब्धविपाके कर्मणि कर्मान्तरमप्रार वघविपाकि"ति। स्यादेतत्। विद्यया Sविद्यादिकलेशनिवृत्ती नावश्यं निःशेषस्य कर्माशयस्य निधृत्तिरन दिभवपरम्पराहित स्यानियतविपाककालस्यासङ्येत्वात् कर्माशयस्येत्यत आह-"न चाविद्यादिक्लेशदाहे सती"ति। न हि समाने विनाशहेतौ कस्यचिद्विनाशो नापर स्येति शक्यं वदितुम्, तत्किमिदानी प्रवृत्तफलमपि कर्म विनश्येत, तथा च न विदुषो वसिष्ठादेर्देहधारणेत्यत आह-"प्रवृत्तफलस्य तु कर्मण" इति । 'तस्य तावदेव चिर'- मितिश्रुति प्रामाण्यादनागतफलमेव कर्म क्षीयते न प्रवृत्तफलमित्यवगम्यते। अपि च नाधि कारवर्ता सर्वेषामृषीणामात्मतत्त्वज्ञानं तेनाव्यापकोऽप्ययं पूर्वपक्ष इश्याह-ज्ञानानतरेषु चे"ति। (पृ० ८१० प०५) त्त्कि तेषामनिर्मोक्ष एव, नेत्याह-"ते पश्चादैश्व• यक्षये"ति। निर्विण्णा-विरकाः। प्रतिसश्चरः-प्रलयः । अपि च स्वर्गादावतुभवपथमनारो- हृति शब्दैकसमधिगम्ये विचिकित्सा स्यादपि मन्दधियामामुष्मिकफलत्वं प्रति-यथा चार्थ वाद :- 'को हि तद्वेद यद्यमुप्मिन् लोके डसति वा न वे'ति। अद्वैतज्ञानफलत्वे मोक्षस्यानुभव- सिद्धे विचिकित्सागन्धोऽपि नास्तीत्याह "प्रत्यक्षफलत्वाच्चे'ि। अद्वैततत्वसाक्षात्कारी हि अबिद्यासमारोपितं प्रपश्वं समूलघातमान्नन् घोरं संसाराज्ञारपरितामुपशमयत पुरुषस्ये त्यनुभवादपि रफुटमुपपततिशंिम्न्ष श्रुतिर्दर्शिता, तच्नानुभवाद्वामदेवादीना सिद्धम्। ननु तत्वमसि वर्तस इति वाक्यं कथमनुभवमेव द्योतयतीत्यत आह-"न हि तत्वमसी त्यस्ये"ति। (८)वर्तमानापदेशस्य भविष्यदर्थता मृतशब्दाध्याहारव्शक्य इत्यर्थः ॥३२॥

(१) जीवति। (२) प्रारब्धमधिकार लक्षणं फर् ा्ां िार्ी क् पुरुष इत्यने ु्री हि घ पदभिदम्। (३) अविस्तारात्मिकया पख्यया प्रतीत्या दृढाभिमानरहितया। (४) ननु प्रवृत्तफलस्य कर्माशयध्य भोगेनातिवाहने5पि अपवृत्तफलानां कथं निवृत्तिरत आह पारब्धेति (५) अधिकारिकाज्जातिस्मरस्य वैषम्यमाइ यो हीति। पूर्वजन्मानुभूतस्येति कर्मण षठठी। (६) जातिस्म रादाधिकारिकस्य वैषम्यमाह गृहादिवेति । (७) प्रवृत्तिफलमेव कर्म भोगेन कषपयन्त्याधिकारिका इत्युक्त, तसष्य व्यतिरेकमुपन्यसष्य दूषयतत्यिर्थः। (८) सवं तदसि वर्तखे इति ब्रह्मात्मत्वं जीवस्य वर्तत इत्युक्क्तऽनुमवारूढत्वं ब्रह्मात्मत्वस्य न प्रतीयते- उर्थसत्तामान्नस्योक्तत्वादित्याशंकायाः परिहारमाह वर्तमानेति। स्वप्रकाशब्रह्मात्मत्वेऽनुभवो भाव्यः अज्ञानस्य

१०४ सटिप्पणभामत्यां [भ०३

अक्षरघियां त्ववरोध: सामान्यतद्गावाभ्यानौ पसद्वत्तदुक्तम ॥ ३२॥ (१)अक्षरविषयाणां प्रतिषेषधियां सर्ववेदवर्तिनीनामवरोध उपसंहार: प्रतिषेधसामान्याद् अक्षरस्य तद्धावप्रत्यभिज्ञानात्। आनन्दादयः प्रधानस्येत्यत्रायमर्थो यद्यपि भावरवेषु विशे षणेधु सिद्धस्तन्न्यायतया च निषेधरूपेष्वपि सिद्ध एव, तथापि तस्यैवेष प्रपथ्चोऽवगन्त- व्य:(२)। निदर्शनं जामदग्न्येऽहीन इति। यद्यपि शाबरे दत्तोतरमत्रोदाहरणान्तरम्, तथापि तुल्यन्यायतयैतदपि शक्यमुदाहतुमित्युदाहरणान्तरं दर्शितम्। तत्र शाबरमुदाहरणमह्त्याधानं यजुर्वेदविहितम्-'य एवं विद्वानभि माधते' इति। तदप्त्वेन यजुर्वेद एव 'य एवं विद्वान् चारवन्तीयं गायति य एवं विद्वान् यज्ञायक्ञीयं गायति य एवं विद्वान् वामदेव्यं गायति' इति विहितमेतानि च सामानि सामवेदेषूत्पञ्ञानि। तत्रेदं सन्दिह्यते-किमेतानि यत्रोत्पद्यन्ते तत्र स्येनैवोच्चैष्द्वैवेन स्वरेणाधाने प्रयोक्तव्यान्यथ यत्र विनियुज्यन्ते तत्रश्येनोपांशुतेन स्वरेण 'उच्चैः साम्नोपांशु यजुषे'ति श्रुतेः, कि तावतप्राप्तम् ? उत्पत्तिविधिनैवापेक्षितोपायत्वात्मना विहितत्वा दज्ञानां तस्ष्यैव प्राथम्यात् तन्निबन्धन एवोच्चैःस्वरे प्राप्ते उच्यते गुणमुख्यव्यतिक्रमे तदः थंत्वान्मुख्येन वेदसंयोग:(३)। अयमर्थः । उत्पत्तिविधिर्गुणो विनियोगविधिस्तु प्रधानं, तदनयोर्ग्यतिक्रमे विरोध उस्पत्तिविध्या लोचने नोच्चैष्टं विनियोगविध्यालोचनेन चोपशुत्वं सों विरोधो व्यतिक्रमस्तस्मिन् व्यतिक्रमे मुख्येन प्रधानेन नियुज्यमानत्वरपेण तस्य वारवन्तीयादे. वैदसंयोगो आ्रश्यो नोश्पद्यमानत्वेन गुणेन। कुतो! विनियुज्यमानत्वस्य मुख्यतवेनो(४)स्पद्यमान• स्वस्य गुणत्वेन तदर्थत्वाद् विनियुज्यमानार्थरवादू उत्पद्यमानत्वस्य। (५) एतदुकं भवति- य द्यप्युर्पत्तिविधावपि चातूरूप्यमस्ति विधित्वस्याविशषाद, तन्मान्रनान्तरीयकत्वाच्च चातूरू प्यक्य। तथापि वाक्यानामैदम्पर्य मिद्ते, (६)एकस्यैव विधेरुत्पत्तिविनियोगाधिकारप्रयोग रूपेषु चतुर्षु मध्ये किचिदेव रूपं केनचिद्वाक्येनोल्लिख्यते यदन्यतो प्राप्तम्। (७)तत्र

प्रतिबन्धकस्यापनयाव, न चेदनुभवस्तदा तदिदानी नास्तीति मृतसव्वं तङ्कविष्यक्ति इत्यष्याहार्यम्, अतोध्या हारमयाद्वर्तमानापदेश उत्तमाधिकारिणं प्रत्यनुभवपर्यान्ततामपि गमयतीत्यर्थः। (१) अक्षरे धर्मिणि प्रपंचपतिषेधधिय इत्यर्थे सूत्रपद व्याचष्टे अक्षरेति। प्रतिषंधसामान्यात्-प्रति- षेधाना भूमनिवर्तकत्वसामान्यात्।

निवृत्त्यर्थभेतदधिकरणन्तन्निवृत्तिस्तु अनात्मनामपि प्रतिषेधानामात्मलक्षणत्वात बोध्या इति भावः। (३) वारवन्तादिपद्वन्ति सामानि वारवन्तीयादीनि वार्यम्तीयादेवर्देसयोग इति वेदसयोगे सिद्धे त्यनैष स्वरेण स्वरवतत्वं च सिद्ध्यतीत्यभिप्रायः। (१) कलसंनिकर्षा-मुख्यत्वमत्र इष्टव्यम्। (९) वनु सर्वेषां विर्धानासुत्पत्तिविनियोगाधिकारपयोगात्मकत्वात्कर्थं विधानां शेषशेषित्वमित्यत्राहै नदुक्कमिति। विधित्वमपेक्षितोपायत्वरूपं, तत्रातुष्ठेयभावार्थज्ञानादुत्पत्तिरस्ति, अस्ति च किश्चित्प्रतिशेषत्वा- द्विनियोग:, अ्ति च फलसाधने स्वामित्वं पुरुषस्याधिकारः, अस्ति चानुष्ठेयत्ववोधात् प्रयोग इत्युत्पत्ति विधाववि चातुरूष्यं वर्तते इति। (६) ऐदंपर्यभेदे हेतुमाह एकस्यैवे,ते। (•) प्रकृते तु विनियोगादेरग्यतः पातेरुत्पत्तिमा त्परत्वमित्याह तत्रेति।

पा० ३ सृ० ३४-३७ ] अन्तरत्वाधिकरणम् । १०५

यद्यपि सामवेदे सामानि विहितानि तथापि तद्वाक्यानां तदुश्पत्तिमात्रपरता विनियोगस्य याजुवैदिकरेव वाक्य: प्राप्तत्वात्। तथा चोत्पत्तिवाक्येभ्यः समाहीतार्थाप्रतिलम्भात् (१)वि० नियोगवाक्येभ्यक्ष तदवगतेस्तदर्थान्येवोत्पत्तवाक्यानि भवन्तीति तत्र येन वाक्येन विनि युज्यन्त तस्यैव सवरस्य साधनत्वसंस्पर्शिनो प्रहणं न तु रूपमात्रस्पर्शिन इति। भाष्यकारी य मप्युदाहरण मेवमेव योजयितव्यम। उद्धातृवेदोतपम्नाना मन्त्राणामुद्गात्रा प्रयोगे प्राप्ते अध्व. युंप्रदानकेऽपि पुरोडाशे विनियुक्तत्वात्प्रधानानुरोधिनाध्वर्युणैव तेर्षा प्रयोगो नोद्रान्रेति दार्शा न्तिके योजयति-"एवमिहापी"ति॥३३॥ इयदामननात् ॥ ३४ ॥ गुहाँ अविष्ठावारमानावित्यत्र सिद्धोप्यर्थः प्रपष्चयते। (२)एकत्र भोक्त्रभक्त्रोर्वैद्यता अन्यत्र भोक्त्रोरेवेति वेद्यमदाद्वियाभेद इति। न च सृष्टीरुपदघातीतिवत् पिब दपिबल्लक्षणापरं पिबन्ताविति नेतुमुचितम्। सति मुख्यार्थसम्भवे तदाश्रयणायोगातू। न च वाक्यशेषानु रोघात्तदाश्रयणम्। सन्देहे हि वाक्यशेषान्निर्णयो न च मुख्यलाक्षणिकप्रहणविषयो विशयः सम्भवति, तुल्यबलत्वाभावात्। प्रकरणस्य(३) च ततो बलीयसा वाक्येन बाघनात्। तस्मा द्वेद्यमेदाद्विदाभेद इति पाप् उच्यते-द्वासुपर्णेत्यत्र ऋतं पिबन्ताविश्यत्र च द्वितवसङ््योत्पता(४)प्रतीयते। तेन समानतौरसर्गिकी पिबन्ताविति दयोः पिबत्ता या सा बाधनीया, सा चोपक्रमोपसंहारानुरो- घेन न द्वयोरपि तु छत्रिन्यायेन लाक्षणिकी व्याख्येया। येन हापक्रम्यते येन चोपसंहियते तदनुरोधेन मध्यं झेयम्(५)। यथा जामिखवदोषसंकीतनोपकमे तत्प्रतिसमाधानोपसंहारे च सन्दर्भे मध्थपातिनो 'विध्णुरुपांशु यष्टव्यो Sजामित्वाये'त्यादय: पृथग्गिधित्वमलममाना विधि स्वमविवक्षित्वा अर्थवादतया नातास्ततकस्य हेतोरेकवाक्मत हि साधीयसी वाक्यभेदादिति, तथेहापि तदनुरोधेन पिबदपिबत्समूहपरं लक्षणीयं पिबन्ताविस्यनेन। तथा च वेद्यामेदाद्वि चाSमेद इति। अपि च(६) श्रिष्वप्येतेषु वेदान्तेषु प्रकरणत्रयेऽपि पौवीपर्यपर्यालोचनया परमा रमविद्यवावगम्यते। यद्येवं कमं तहि जीवोपादानमस्वित्यत आह "तादाश्म्य विवक्षये"ति। नास्यां जीवः प्रतिपाद्यते किन्तु पत्मात्मनो डमेद जीवस्य द्शयितुमसावनूद्यते। परमात्म विद्यायाश्वाभेदविषयत्वाञ्ज मदाभेदषिचारावतारः। तस्मादैकविद्यमत्र सिद्धम् ॥ ३४ ॥ अन्तरा भृतग्रामवत् स्वात्मनः ॥ ३५॥ कौषतकेय कहोल चाक्रा य णोषस्तत्प्रश्नेपक्रमयविद्ययानैर्तर्येणाम्नातयोः किेो

(१) हित साधनत्वापतिलम्भात। तदर्थान्येष-विनियोगवाक्यार्थान्येव। (२) शुहधां प्रविष्वावित्यत्र पतिपादब्रम्मपत्यमिज्ञानाद्वियैक्येऽक्षरधियामुपसेहार उक्कः इह तु पतिपाध भेदाद्वियाभेद इत्याहैकत्रेति। (३) अन्यत्र धर्मादिति भकरणस्यते यर्थः। (४) प्रथमप्रतीता, वस्तुप्रतीत्यननतरं प्रतीता हि न संख्याया वस्त्वकगमकत्वं स्यादिति। (५) न वंयं केवलाद्वाक्यशेषात्प्रकरणमात्राद्वा पिवन्तावित्यस्य लाक्षणिकत्वं ब्रमः किन्तूमाभ्याम्, तथाच संदर्भस्यकवाक्यत्वावगमाज्जीवपरमात्मपरत्वमेवं च तन्मध्यपततं विबन्तावित्येतदृवि लक्षणणिक मित्यर्थः। (६) मुण्डककठवळीकवेताइवतरेषु।

१०६ सटिप्पणभामत्यां [अ० ३

न वेति विशये भेद एवेति (१) ब्रूमः । कुतः ? यद्यष्युभयत्र प्रश्नोत्तरयोरमेदः प्रतीयते। तथापि तस्यैवकस्य पुनः श्रुते रविशेषादानथर्कर्यप्रसशद् यजत्यभ्यासवद्धेदः प्राप्तः। न चैकस्यैव ताण्डिनां नवकृत्व उपदेशे पि यथा भेदो न भवति 'स आत्मा तत्वमसि श्वेतकेतो' इत्यत्र तथेहाप्यभेद इति युक्त्तम्। 'भूय एव मा भगवान् विज्ञापयत्वि'ति हि तत्र श्रूयते तेनामेदो युज्यते, न चेह तथाहति, (२) तेन यद्यपीह वेद्यामेदोऽवगम्यते तथाप्येकत्र तस्पैव अश०

प्रशयुच्यते। नैतदुपासनाविधानपरमपि तु वस्तुश्वरूपप्रतिपादनपर प्रश्नप्रतिवच नालोच नेनो(३)पलभ्यते। किमतो? यद्येकष्मेतदतो भवति-विधेरप्ाप्तप्रापणार्थत्वात् प्राप्तावतुपपलति:, वस्तुश्वरूपन्तु पुनःपुनरुव्यमानमपि न दोषमावहृति, शतक्ृत्वोपि हि पथ्यं वदन्त्याप्ताः । विशेषतस्तु वेदः पितृभ्यामध्यभ्यर्हितः। न च सर्वथा पौनरुक्त्यम्, एकत्राशनायाद्य त्ययादन्यत्र च कार्यकारणप्रविलयात्तसमादेका विद्या, अत्यभिज्ञानात्। (४) उभाभ्यामपि विद्याभ्यामपि विद्याभ्याँ भिन्न आतमा प्रतिपायते इति यो मन्यते पूर्वपक्षकदेशी तं प्रति सर्वान्तरत्वविरोधो दर्शितः ॥। ३५।। अन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेन्नोपदेशान्तरवत्॥३६॥ इत्यस्य तु पूर्वपक्षतश्वाभिप्रायो दर्शितः । सुगममन्यत् ॥ ३६ ॥। व्यतिहारो विशिषन्ति हीतरवत् । ३७॥ (५)उत्कष्टस्य निकष्ठरूपापत्तनोंभयत्रोभयरूपानुचिन्तनम्, अपि तु निकृष्टे जीव उ. रकृष्टरूपाभेदचिन्तनमेवं हि निक्ष्ट उतकृष्ठो भवर्तीति प्राप्तम् । एवं प्राप्त उच्यते-इतरेतरानुवादेनेतरेतररूपविधानादुभयन्नोभयचिन्तनं विधीयते, इत रथा तु योऽहं सोSसावित्येतावदेवाच्येत। बीवात्मानमनूघेश्वरत्वमस्य विधीयेत, न त्वीश्वरस्य जीवात्मत्वं योऽसी सोहमिति, यथा तत्त्वमसीतत्र। तस्मादुमयरपमुभयत्राध्यानायोपदिश्यते। नन्वेवमुत्कष्टस्य निकष्टत्वप्रसङ्ग इत्युक्तं, तरिकमिदानी सगुणे ब्रह्मण्युपास्यमानेऽस्य वस्तुतो निर्गुणस्य निकष्ठता भवति। कर्मै चित् फलाय तथा ध्यानमात्रं विधायते न त्वस्य निकष्ट तामापादयतीति चेतू। इहापि व्यतिहारानुचिन्तनमात्रमुपदिश्यते फलाय न तु निकष्टता

(१) पूर्वत्र विबन्तावत्यस्य लाक्षणिकत्वेन मंत्रद्धयेपि मोकत्रभोवतृपरत्वनार्थक्यादवियेक्यमुक्त्मिह त्वर्ये- क्येपि न तदेकयमभ्यासादिति पूर्वपक्षमाह भेद एयेति। (२) नन्वपरोक्षत्वादिरुप विद्यक्य प्रत्यमर ज्ञाने कर्थं वव ् (३ ) 'तन्मे व्याचस्वे'ति पवनस्य 'न दुष्टे्रटारं पशये'शित प्रतिवचनस्य चालोचनेनत्यर्थः। नतु सिद्धवस्तुपतिपादनपरत्वेवि अभ्यासवयर्थर्यस्य का गतिरिति आक्षेपं परिहरति किमत इत्यादिना। (४) नतु यथस्मित्रधिकरणेडभ्यासादविद्यामेद इति पूर्वपक्षस्तर्हतराम्नानाविशेषादिति सिद्धानते हेतुर्न वक्तव्यः अथक्यस्याभ्यासमाधकत्वेन पूर्वपक्षानुगुण्यादत आह उमाभ्यामयीति। प्रथमं सूत्र पूर्वपक्षैकदोश- मतनिरासा्थ साक्षात्पूर्वपक्षसिद्धान्तौ तूम्नीतो भाष्यटीकाभ्यामवगन्तव्यावित्यर्थः। (4) पूर्वन विदयैक्येष्यभ्याम् आ्दरार्थ इत्युक्के अर्यमाप तथेत्यभिद्वन्धाय पूर्वपक्षमाहोत्कृष्टस्येति।

पा० ३ सृ० ३८ ] सत्याद्यधिकरणम् १०१

भवत्युत्कष्ठस्य। (१) अन्वाचयशशिषं तु तादात्म्यदाढ्य भवलनोपेक्षामहे। सत्य कामादिगुणोप देश इव तद्गुणेश्वरसिद्धिरिति सिद्धमुभयन्रोभयात्मस्वाध्यानमिति॥३७॥ सैव हि सत्याद्य:॥ ३८।। [२) तहूतदेव तदास सत्यमेव स यो हैवमेतं महयक्षं प्रथमजं वेद सश्यं ब्रह्मेति जय- तीमान लोकानू जित इन्वसावसन् भवेद्य एवमेतं महयक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मेति सत्य ह्यव ब्रह्म। पूर्वाक्तक्य(३)हदयाख्यस्य ब्रह्मणः सत्यमित्युपासनमनेन संदर्भेण विधीयते। तदिति हृदयाख्यं ब्रह्मैकेन तदा परामृशति। एतदेवेति बक्ष्यमाणं प्रकारान्तर मस्य परामृशति। तत्तदाडम्रे आस बभूत। कि तदित्यत आह (पृ०८१६प०१२) सत्यमेव सब मुर्त सच्चामूर्त च सत्यं, तहुपासकस्य फलमाह 'स यो हैवमेतमिति'। यः प्रथमजं यक्षं पूज्यं वेद। कथं वेहेत्यत आह 'सत्यं ब्रह्मतीति'। स जयतीमान् लोकान्। किंच जितो व्शीकृत इनुशब्द इत्थंशब्दस्यार्थे वर्तते। विजेतव्यत्वेन बुद्धिस बिहित शत्रुं परामृशति 'असाविति'। असद्भवेन्नश्येत्। उक्तमर्थ निगमयति 'य एव मेतदिति'। एवं विद्वान् कस्माज्जयतीत्यत आह 'सत्यमेव यरमाद् ब्रह्मेति'। अग इतदुपाधनात् फलोश्पादोडापे सत्य इत्यर्थः । तद्यत्ततसत्यं किमसौ। अत्रापि तद्यत्पदार्भ्यां (४) रूपप्रकारौ परामृष्टी। कस्मिन्राळमबने तदुपासनियमि्यतत्तम्"स आदित्योय एष" इत्यादिना। तस्योपनिषदहरहमिति, "हन्ति पाप्मानं जहाति चय एवं वेदे"व्यन्तेन। उपनिषद्रहत्यं नाम तस्य निर्वचन हन्ति पाप्मानं जहति चेति हन्तेजहातेवां रूपमेतत। तथा च निर्वचनं कुर्वन् फल पापहानिमाहेति। तमिमं विषयमाह भाष्यकार :- "यो वै हैत"मिति। "सनामाक्षरोपासना"मिति। तथा च श्रुतिः 'तदेतदू अक्षरं सत्यमिति'। स इत्येकमक्षरं तात्येकमक्षरं यमित्येकमक्षरम्। प्रथमोत्तमे अक्षरे सत्यम्। मध्यतोनृतं तदेतदनृतं सत्येन परिगृहीतं सत्यभुतमेव भवति। नैवं विद्वासमनृतं हिनस्तीति। तातीकारानुबन्ध उच्चारणार्थः । निरतुबन्धस्तकारो द्रष्टव्यः । अत्र हि प्रथमोत्तमे अक्षरे सश्यं मृत्युरूपाभावाद्। मध्यतोमभ्येऽनृतमनृतं हि मृत्युः । मश््नृतयोह्तकारसाम्याद् । तदेतदनृनं मृत्युरूपमुभयतः सत्येन परिगर्हातम्। अन्तर्भोवितं सत्यक्षपाभ्याम्। अतोर्किचित्करं तरसत्यभुयमेव सत्यबाहुत्यमेव भवति। शेषम्रतिरोहितार्थम्। सेय सत्य- विद्याया: सनामाक्षरोपासनता। यद्पि तद्यतसत्यमिति प्रकृतानुकर्षेणाभेदः प्रतीयते तथापि फलमेदेन मेरः साध्यमेदेनेव नित्यकाम्यविषययोरदेशपूर्णमासारभ्यां स्वर्गकामो यजत यावजी.

(१) नतु वचनवशादुभयत्रोमयचिन्ताश्रयणे एकत्वदृढीकारः पूर्वपक्षाभिमतसत्वयापीष्टः स्यादत आहा- न्वाचपशिष्टमिति। पश्चात्पतीतमित्यर्थः। (२) सत्याविद्यां सनामाक्षरोपासना विधायेत्य यर्थता विषयप्रदर्शकं भाष्यं श्रुत्युदाहरणेन व्याचष्टे तही - तदित्यादिना। (३) एष प्रजाप तिर्य द्धृदय मेतद्वह्येत्याददि नवकत ्स्े्यर्थ: । (४) तथत्पदाभ्यामिति। एकस्य तच्छ्दस्य यच्छन्देन सह संगतिरुक्ता, द्वितीयस्तच्छण्दस्तनशब्द- समानार्थः।

१०८ सटिप्पणभामरयां [ अ०३ वं दर्शपूर्णमासार्भ्यां यजेतेति शात्रयो: सत्यप्यनुबन्धाभेदे(१) भेद इति प्राप्त, प्रत्युच्यते। एकेवेयं विद्या तत्सत्यमिति प्रकुतपरामरशादभेदेन प्रत्यभिज्ञानादू। न च फलभेद: तस्योपनिषदहरहमिति (२)तस्यैव यदज्ञान्तरं रहस्यनाम्नोपासनं ततप्रशंसार्थोड र्थवादोडयं न फलविधिः। यदि पुनर्विद्याविधावधिकारश्रवणाभावात्तत्कल्पनाया मार्थवादिकं फलं कतप्येत तता जतेष्टाविवागृह्यमाणविशेषतया संवलिताधिकारकल्पना, ततथ्च समस्तार्थ वादिकफलयुक्तमेक मेवोपासनमिति सिद्धम्। परकीयं व्याख्यानमुपन्यस्यति-"केचित्पु नरि"ति (पृ० ८१९ पं० २)। वाजसनेयकमप्यक्ष्यादित्य विषयं छान्दोग्यमपीत्युपास्या मेदादमेदः(३)। ततथ् वाजसनेयोक्तार्ना सत्यादीनामुपसंहार इत्यत्रार्थे सैव हि सत्यादय इति सूत्रं व्याख्यातं तदेतह्षूयति, "तन्न साध्वि"ति। ज्योतिष्टोमकर्मसम्बन्धिनीयमुद्गी थव्यपाश्येत्यनुबन्धाभदेऽपि साध्यमेदाद्वेद इति विद्याभेदादनुपसंहार इति ॥ ३८॥ कामादीतरत्र तत्र चायतनादिम्य:।। ३९॥ (४)छन्दोग्यवाजसनेय विद्य योर्यद्यपि सगुणनिर्गुणतवेन भेदः। तथाहि-छान्दोग्ये अथ य इहात्मानमनुबिद व्रजन्ति एरतांक्षसत्यान् कामानित्यात्मवत् कामानामपि वेदरवं श्रयते। वाजसनेये तु निर्गुणमेव परं ब्रह्मोपदिश्यते 'विमोक्षाय त्रूही'ति, तथापि तयो: परस्परगुणो- पसंहारः । निर्गुणायां तावद्वियार्या ब्रह्मस्तुश्यर्थमेव सगुणविद्यासम्बन्धिगुणोप संहारः सम्भवी। (५)सगुणारयां च यद्यप्याध्यानाय न वशित्वादिगुणोपसंहारसम्भवः, नहि निर्गुणार्या विद्याया माध्यातव्यरवेनैते चोदिता, येनात्राध्येयरवेन सम्बध्येरन्नपि तु सत्यकामादिगुणनान्तरी यकरवेनैतेषां प्राप्तिरित्युपसंहार उच्यते। एवं व्यवस्थित एष संक्षेपो Sधिकरणार्थस्य साम्यबाहुल्येप्येकत्र(६)काशधारत्व्यत चााशतायय णाद् भेे विदयोन परस्परगुणोपसंहार इति पूर्वपक्षः । राद्धान्तस्तु सवेसाम्यमेवोभयत्राप्यारमोपदेशादाकाशश्देनैकत्ना्मोक्तो न्य् च दह. राकाशाधारः स एवोक इति सर्वसाम्याद् ब्रह्मण्युभयत्रापि सर्वगुणोपसंहारः। सगुणनिर्गुणतवेन तु विद्याभेदेपि गुणोपसंहारव्यवस्था दर्शिता। तस्मात्सर्वमवदातम् ॥३९॥ (१) धात्वर्थभिदेशपि, स्वर्गकामा यजेत, यावज्ीव यजेतेति शास्त्रयोर्नित्यकाम्यविषययोः साध्यभेदेन यथा भेदस्तथोपास्यैकत्वेपि सत्यविद्ययो: फलमेदेन भेद इत्यर्थः। (२)र कि फलनिर्देशस्य विद्याभेदकत्वसुत प्धानतदंगानामर्थवादाद्रान्निसत्रन्यायेन कलकल्पनामा श्रित्य, तभ् प्रथमं प्रत्याह अङ्गानां प्रधानाश्वयद्वारेण फलसम्बन्वसिद्वेरर्थवादगतानि गुणकलानि पयाजादि- फलवदुपेक्ष्यन्त इत्यर्थः। द्वितीयेपि कलभेदस्य न विद्याभेदकत्वमित्याह यदीति। एवं कामपदाभावेन पुरुषस्य कर्मण्यश्वर्यरूपाधिकारश्रवणाभावादित्यर्थः ।

(४ ) अधिकरणानारंभमाशङ्कते छान्दोग्येति। (५) निर्गुणविद्यागतवशित्वादीनां सगुणविद्यास्वन्वयविधिमाह सगुणायां चेति। ध्येयत्वमपूर्वविध्ये- कगम्यमू, यत्र च वशित्वादय: भयन्ते न तत्रषा ध्येयर्वेन विधानमित्यन्यन्न गतानामपि न ध्येयत्वम, स्तु- व्यर्थत्थन्तु न शब्दत एषां तत्र नयनमपेक्षते सत्यकामत्वादिश्ामर्थ्यदिव सवेश्वरत्वादिसिद्वेरतोन्तर्भावमात्रसुप- संहार इत्यर्थः । (६) य एषोऽननर्हृदय आकाशस्तस्मिन शेते इत्यत्र। अन्यत्-दहरोऽस्मिन्रन्तराकाश इत्यत्र।

पा० ३ सू० ४ ] आदराधिकरणम्। १०९

(१)अस्ति वैश्वानरविद्यायां तदुपासकस्यातिथिभ्यः पूर्वभोजनम्(२)। तेन यद्यपीय सुपासनागोचरा न चिन्ता साक्षात्तथापि तत्सम्बद्धप्रथमभोजनसम्बव्घादहित सङ्गतिः। वि- चारगोचरं दर्शयति-छान्दोग्ये वैश्वानरविद्यां प्रकृत्ये"ति (पृ० ८२१ पं० ६) विचारप्रयोजकं सन्देहमाह-"किं भोजनलोप इति"। अत्र पूर्वपक्षाभावेन संशयमाक्षिपति- "तद्यद्भक्तमि"ति। "भक्तागमनसंयोगादि"ति। उकत खल्वेतत्प्रथम एव तन्त्रे 'पदकमाप्रयोजकं नयनस्य परार्थत्वात्' इत्यनेन, (३)यथा सोमकयार्था नीयमानिकहायनीसप्त मपदपाशुग्रहणमप्रयोजकम्, न पुनरेकहायन्या नयन प्रयोजयति। तत्कस्य हेतोः१ सोम- क्रयेण तन्नयनस्य प्रधुक्तत्वात् तदुपजीवित्वारसप्तमपदरपाशुपरहणस्येति, तथेहापि भोजनार्थभ कागमनसंयोगात् प्राणाहुतेभोजनाभावे भककं प्रत्यप्रयोजकत्वमिति नाहित पूर्वपक्ष इत्यपूर्वप क्षमिदमधिकरणमित्यर्थः। पूर्वपक्षमाक्षिप्य समाघते-"एवं प्राप्त, न लुप्येतेति ताव दाह"। तावच्छब्दः सिद्धान्तशङ्कानिराकरणार्थः । पृच्छति कसमात्। उत्तरमादराव। तदेव स्फोरयति "तथा ही"ति। जाबाला हि श्रावयन्ति पूर्वोऽतिथिभ्योSश्रीयादि'ति। अश्नीयादिति च प्राणाभिह्ोत्रप्रधानं बचः । यथा हि क्षुधिता बाला मातरं पर्युपासते। एवं सर्वाणि भूतान्यभिह्ोत्रमुपासते। इति वचनाढ् अभिद्दोत्रस्यातिथीन् भृतानि प्रत्युपजीव्यत्वेन श्रवणातदेकवाक्यतयेहापि पूर्वोतिथिभ्योश्नयादिति प्राणाहुतिप्रधानं लक्ष्यते। (४)सदेबंसति यथा, वै स्वयमहुत्वा अभिहोत्रं परस्थ जुहुयादित्येवं तदित्यतिथिभोजनस्य प्राथम्यं निन्दित्वा स्वामिभोजनं स्वा. मिनः प्राणाभिहोत्रं प्रयमं प्रापयन्ती प्राणाभिहोत्रादर करोति। (५)नन्वाद्ियतामेषा श्रुतिः प्राणाहुति किन्तु स्वामिभोजनपक्ष एव नाभोजनेपीत्यत आह "या हि न प्राथम्थलोपं सहते नतरां सा प्राथम्यवतोऽग्निहोत्रस्य लोपं सहेतेति मन्यते" (पृ० ८२२ पं० २) इदशा: खत्वयमादरः प्राणाभिहोत्रस्य यदतिथिभोजनोत्तरकालविहितं स्वा- (१)पाद्सङ्गतिमाह अस्तीति। (२)तधद्कं पथममित्यत्रोकतं प्राणाग्निहोत्रम्। (३)यथेति। एकहायन्या क्रीणातीति पकृत्य 'षट्पदान्यतुनिष्क्रामति मत्तमं पदमंजलिना गृह्काति यईं इविर्धाने पाची पवर्तयेयुस्तहि तेनाक्षसुपास्त्र्यादिति'। अस्यार्थः सोमक्रयार्थनीयमनिकहायन्या षट् पदान्य- नुगच्छेदध्वर्युः सत्तमपदगतपासूनंजलिना गृहीत्वा स्थापयेत् 'पुनर्यहिविसे इविर्धाने के शकटे पाडूमुखे प्रवर्त- ययुस्तदा तेन पांसुनावं रथस्यांजयेल्लिपयेदिति। अभाक्षाम्यं जनथमप्येकहायनीनयनं तेनापि प्रयुज्यते उत क्रथार्थमेष तनव प्रयुज्यते इति संदेहे विशेषसंबन्धानवगमादुभयार्थत्वमिति पूर्वपक्षे, यदपि क्रमनयनयोर्न साक्षादस्ति वाक्यकृतस्सम्बनधस्तथाप्येकहायनीद्वारास्ति, साहितृतीयया क्रयार्थेति बुध्यते यदर्था च सा तदर्थमेव तत्संस्काराथ नयनमित्यस्ति क्रमनयनयोविशेषसम्बन्धस्तस्मात्करयार्थभेवेति राद्ान्तः पूर्वमीमां- सारया कृतोष द्रष्टव्यः। (४) एवं विधिबलात्पाणमनिहोत्रस्य भोजनकालादपनयनं पदर्श्यादरादिति सूत्रसचित वाक्यशेषमेत- स्यार्थस्य स्तावकं दर्शयति तदेवामेति। (५) नन्वतिथिमाणाग्निह्वोत्रात्पूर्व स्वीयपाणाग्निद्वोनं कुर्यादन्यथा पूर्वमतिथिभ्यो मोजनदाने स्वाग्रिहो- श्ाहोमेन परागनिहोतकरणमिवायुक्त कृतं स्यादित्यादर: स्वामी यदा भुंके तदैव, तथीं च कर्थ भोजनलोपें प्राणाहुत्यापत्तिरिति शंकते नन्विति। १० भा. वा. २.

११० सटिप्पणभामत्यां [अ० ३

मिभोजनं समयादपकष्यातिथिभोजनस्य पुरस्ताद्विदतम् तथ्दाभिहोत्रस्य धर्मिणः प्राथम्य धर्मलोपमपि न सहते श्रुतिस्तदास्या: कैव कथा धर्मिलोपं सहत इत्यर्थः । पूर्वपक्षाक्षेपमनु- भाष्य दृषयति-"ननु भोजनार्थे"ति (पृ० ८२२ पं० ३)। (१)यथा हि कोण्डपायिना.

दाकाङ्के साथ्यसाहश्येन नैयमिकामिहोत्रसमाननामतया तद्धमातिदेशेन रूपघर्मान्तरप्रातिरेवं प्राणाभिहोत्रेपि नैयमिकाभिहोत्रगतयः प्रभति राप्तो्यता विधायते, न चैता वता भोजनस्य प्रयोजकत्वम्। उक्त्मेतययथा भोजनकालातिक्रमात् प्राणाभिहोत्रस्य न भोज. नप्रयुक्तश्वमिति। (२)न चैकदेशद्रव्यतयोत्तराद्वात स्विष्टकृते समवद्यतीतिवदप्रयोजकर्वमे कदेश द्रव्य साधनस्यापि प्रयोजकश्वात । यथा 'जाघन्या पत्नो: संयाजयन्ती'ति पत्नीसंयाजारना जाघन्येकदेशद्रव्यजुर्षा जाघनीप्रयोजकत्वम्। स हि नामाप्रयोजको भवति यस्य प्रयोजकथ्र- हणमन्तरेणार्थो न ज्ञायते। यथा न प्रयोजकपुरोडाशप्रहणमन्तरेणोत्तराद्व ज्ञातुं शक्यम्। शक्यं तु जाघनीवद्धकं ज्ञातुम्। तस्माद्यथा जाघ्यन्तरणापि पशुपादानं परप्रयुक्तपशूपजी वनं वा खण्डशो मांसविक्रयिणो मुण्डादिवदाकृतिरुपादीयते, एवं भक्त्मपि शक्यमुपादा तुम्। तस्मान्न भोजनस्य लोपे प्राणाभिहोत्रलोप इति मन्यते पूर्वपक्षी। (३)अद्भिरिति ब प्रतिनिध्युपादानमावश्यकत्वसूचनार्थ भाध्यकारस्य॥। ४० ॥ उपस्थितेतस्तद्वचनात् ।।४१। तद्धोमीयमिति हि वचनं किमपि सन्निहितद्रव्यं होमे विनियुङ्के तदः सर्वनाम्रः सनि हितावगममन्तरेणाभिधानापर्यवसानात्तदनेन स्वाभिधानपर्यवसानाय तय्द्भकं प्रथममाग च्छेदिति सत्निहितमपक्ष्य निर्वर्तितव्यम्। तच्च सन्निहितं मकं भोजनार्थमिशर्युत्तराद्वांत स्वि- भकते समवद्यतीतिवन्न भक्तं (४)वापो वा दव्यान्तरं वा प्रयोक्तुमहंति। जाघन्याहत्ववयव भेदस्य नाशनीषोमीयपश्वधीनं निरूपणं स्वतं्त्रस्यापि तस्य सूनास्थस्य दर्शनात्तस्मादस्त्येतस्य जाघनीतो विशेषः । (५)यचोकं चोदकप्राप्तद्रव्यबाघया भक्द्रव्यवधानमिति। तदयुक्कम् ॥ (१) दूषणपरमाष्याभिपायमाह यथाहीति। (२) नतु मा भूद्गोजनमाश्रित्य विधानात्तत्पयुक्त्वं प्ाणि ोन् ो र् कैेश ्रव्यरि त्वाद्गोजनप्रयुक्तत्वं कि न स्यादत आह न चकदेशेति। 'मध्यात्पूर्वार्धाच्च द्विर्हविषोष्वद्यत्युत्तरार्धाच स्विष्ट- कृते समवद्ती'ति श्रुतम्। तत्र स्विष्टकृद्वताख्ययागविशेषः किमुतरार्धपुरोडाशयोजक उत कलश्रुतिप युकपुरोडाशोपजीवीति सन्देहेऽ्न्यायर्थस्य हविषो देवतानतरावरुद्त्वात्स्विष्टकृदर्थमव्यद्धविः कृत्वाऽवघ नीति पूर्वपक्षे, कस्योत्तरार्धादिति नित्यापेक्षत्वातस्ववाक्ये च सम्बन्धिनिर्देशादग््यादिशयुक्तस्यैव हविष: पकृ तत्वान्तस्यो त्तरारधादित्यवगमादप्रयोजक : स्विष्टकृत्, अन्यार्थहविषोवि बचनादन्यार्थत्वमविरुद्धमित्ति । त प्रयोजकत्व प्राणाग्निहोत्रस्य ततश्ञ भोजनपयुक्तत्वमित्येतत्तत्रास्तीत्यत्र हेतुरेकदेशद्रव्यसाधनस्यापीति। एक- देशद्वव्यस्ाधनयागस्य प्रयोजकत्वापत्तौ दृष्टानतमाह यथेति। 'जाघन्या पत्नीः संयाजयतीति' शतम्। प ्यो देवताः, जघनप्देशादवत्तो मांसखंडो जाघनी। (२) नन्वेवं भक्त्तस्यैव भोजनबहिर्भूतस्य सम्भवे कथमद्विरिति प्रतिनिधिर्भाष्ये उक्त अत आइ अ- द्विरिति। (४) भोजनानङ्गामत्यर्थः ।

मशषिद्वि: उक्तवाक्यश्यान्यार्थर्व्वादत्युक्तमनूद दूषयति यच्चोक्त्तमिति ।

पा० ३ सू० ४२ ] आदराधिकरणम्। १११

विथ्यु द्देशगतस्याभिहोत्रनान्नस्तथाभावादार्थवादिकस्य तु सिद्ध किचित्साश्यमुपदय स्ता कत्वे नोपपत्तेरन तद्धावं विधातुमहती(१)ताह-"न चात्र प्राकृताग्निहोत्रधर्मप्रापतिरि" ति (पृ० ८२३ पं० २)। अपि चायनिहोत्र्योद तो र्परापताभुपगम्य मा ना र्या बहुतरं प्राप्तं बाध्यते, न च सम्मवे बाघनिचयो न्याय्यः, कष्णलचरौ(२) खल्वगत्या प्राप्त• बाघोभ्युपेयत इत्याह-"धर्मप्रात्तौ वाभ्युपगम्यमानायामिशति। चोदकाभावमुपो- दलयति-'अत एव चेहापी"ति। यत एवोकेन क्रमेणातिदेशाभावोऽत एव साम्पा दिकत्वमभिहोत्राङ्गानाम्। तत्प्राप्तौ तु साम्पादिकत्वं नोपपद्येत। कामिन्यां किल कुचवदना- दसत्ता चक्रवाकनलिनादिरुपेण सम्पादते, न तु नर्दां चक्रवाकादय एव चक्रवाकादिना स म्पाधन्ते। अतोप्यवगच्छामो न चोदकप्राप्तिरिति। यत्वादरदर्शनमिति, तद्भोजनपक्षे(३) प्राथम्यविधानार्थम्। यस्मिन्पक्षे धर्मानवलोपस्तस्मिन् धर्मिणोपि न त्वेतावता धर्मिनित्यता सिध्धतीति भाव: । (४) नन्वतिथिभोजनोत्तरकालता स्वामिभोजनस्य विहितेति कथमसौ बा० ध्यत इत्यत आह-"नासति वचनस्यातिभारः" (पृ० ८२४ पं० १)। सामान्यशा स्त्रबाधार्यां विशेषशास्त्रस्यातिभारो नास्तीत्यर्थः ।।४१॥ तत्निद्धारणानियमस्तद्दृष्ठेः पृथगध्यप्रतिबन्धः फलमू॥४२॥ (५)यथैव यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स् पापं शोकं शणोतीति। एतदनारभ्याघीत- मव्यभिचरितकतुसम्बन्धं जुहूद्वारा क्रतुप्रयोगवचनग्रृहीतं क्रत्वर्थ सत्फलानपेक्षम्। सिद्धवर्त- मानायादेश प्रतीतं न रात्रिसत्रवत फलतया स्वीकरोतीति। एवमव्यमिचरितकर्मसम्बन्धोद्गी- थगतमुपासनं कर्मप्रयोगवचनगृहीतं न सिद्धवर्तमानापदेशावगतसमस्त कामाव।पकत्वलक्षण(६)- फलकल्पनायाळम्। परार्थत्वात्। तथा च पारमर्ष सूत्रम्-द्रव्यसंस्कार कर्मसु परार्थत्वातफ लश्षुतिरर्थवाद: स्यादि'ति। एवं च सति करतौ पर्णतानियमवदुपासनानियम इति प्राप्ते, उच्यते। (७)युक्तं पर्णतार्यां फलश्रुतेरर्थवादमात्रत्वम्। न हि पर्णताडनाश्रया यागा

(१) विष्येकव क्यतापत्रोग्निहोत्रशब्दो गौण सन् कर्तव्यसादृश्यं वक्तुं शक्त: कर्तव्यार्थविशेषण- परत्वात, अर्थावादगतस्तु सिद्धमर्थ विशिषन् सिद्धमेव स्दृश्यं वक्ताति दूषणाभिभायः। (२) 'प्राजापत्यं चरुं निर्ववच्छतकृष्णलमायुष् कामः' इति ु मी ० अ त्म् । ा त्तिदेश भात्रा अव - घातादयों द्वाराभावेपि पाकवत्कतव्या अचरा चरुशन्दस्याग्निहोत्रश्दवद्र्मातिदेशकत्वादिति प्रापय्य दशमे कृष्णलाव्छपयेदिति श्रतः पाको द्वाराभवेपि कर्तव्य, अत एव चरुशन्दोपि पाकयोगादविमक्तत्वाच सिद्धसा- दृश्यपर: सत्यां गता गाणत्वायोगादिति राद्दान्तः कृतः, तस्मान्रावघातादिवातिरिति। सोयमतिदशभाता- वघावादिबाधोगगत्याङ्गीक्रियते भकृते तु भोजनार्थमक्तानुवादादारत गतिरित्यर्थ: । (३) यदा चवं भोजनथिमक्तताश्रित्त्वं प्रणाग्निहोत्रस्य तच्छन्दात्सिद्धं तदा'पूर्वोतिथियोSशनीय््ा दि'व्यादादरदर्शन न भोजनकालादेरपकृष्य कालान्तरेग्निहोत्रविधिपरं किन्तु यदा स्वामी मुङ्के तदा भाजनस्य स्वकालादपकर्षेण तदाश्रितपाणाग्निहोधस्याप कर्षकामत्याह तङ्गोजनपक्षे इति। (४) नतु स्वामिभोजनस्य रवकालादृपकर्ष एव युक्क: शास्त्रन्तरविरोधात अतः प्राणाग्निहोत्रस्यव भोजनकालादपकर्ष इत्याशङ्कय परिहरति नन्वित्यादिना। (५) अनित्यभोजनाश्रितमाणा्नहोत्र वन्नित्यकर्माङ्ाश्रिस्तीनानि्म ा्येणपूर्वपक्ष माह यथेति। (६ ) 'आपायता ह वे कामानां भवर्ती' त्येतळक्षणेत्यर्थः । (७) यस्य पर्णमयी जुहूर्भवतीत्याद्यमारम्य किश्चिद्दव्ये कलमधीयते, एवं ज्योतिष्टेमप्रकरणे 'यदङ्क-

११२ सटिप्पणभामत्यां [अ० ३ दिवत् फलसम्बन्धमनुभवितुमहति, अव्यापाररूपत्वात्, व्यापारस्यैव च फलवश्वात्। यथाहु रुत्पत्तिमतः फलदर्शनादि'ति। नापि खादिरतायामिब प्रकृतक्रतुसम्बन्धो यूप आश्र० यस्तदाश्रयः प्रकृतोहिति अनारभ्यावतित्वात् पर्णमयतायाः। तर्माद्वाक्येनैव जुहुसम्बन्धद्व. रेण पर्णताया: कतुराश्रयो ज्ञापनीयः । न चातत्परं वाक्यं ज्ापयितुमर्हतीति तत्र वाक्यता- स्पर्यमवश्याश्रयणीयम्। तथा च तत्परं सन्न पर्णताया: फलसम्बन्धमपि गमयितुमहति, वाक्यमदप्रसङ्गातू। उपासनानां तु व्यापारात्मत्वेन स्वत एव फलसम्बन्धोपपत्तेः । उद्गी षाद्याश्रयणं फले विधान न बिरुध्यते। विशिष्वविधानात् फलाय खलूद्गाथिसाधनकमुपासरनं विधीयमानं न वाक्यभदमावहति। (१)ननु कमाङ्गोद्गीथसंस्कार उपासनं प्रोक्षणादिवत् द्वितीयाश्रुतेरुद्रीथमिि तथा चाजनादिष्विय सस्कारषु फलश्रुतेर्थवादतवम्। मैवम्। न. ह्यत्रोद्गीथस्योपासनं किन्तु तदवयवस्योङ्कारस्येत्युक्तमघ(२)सतात्। न चोकारः कमाङ् मपि तु कमाडोदीथावयव: न चानुपयोगमीप्सितम्। तक्ष्मात्सक्तून् जुहोततिव द्विनियोगमञ्ञे नोश्ारसाधनादुपासनातफलमिति सम्बन्धः । सस्मायथा करशवाश्रयाण्यपि गोदोहनादीनि फल संयोगादनित्यानि एवमुद्वीथादयुपासनानीति द्रष्टथ्यम्। शेषमुक्तं भाप्ये-"न चेदं फलश्र. वणमर्थवादमात्रमि"ति। (पृ०८२६ पं४)। अर्थवादमात्रश्वेऽत्यन्तपरोक्षा वृत्तिर्थथा न तथा फलपरत्वेन तु वर्तमानोपदेशातू साक्षारफलं प्रतीति। (३)अत एव प्रमाजादिषु नार्थवादाद्वर्तमानोपदेशात्फलकल्पना। फलपरत्वे त्वस्य न शक्यं प्रयाजादीना पाराथ्यनाफ लत्वं वक्तुमर्हति ॥४२॥ प्रदानवदेव तदुक्तम् ॥४३ ॥ (v) ततच्छुत्यर्थालोचनया वायुप्राणयो: स्वरूपामेदे सिद्धे तदघीननिरूपणतया तद्विष• योपासनाप्यमिन्ना। न चाध्यारमाधिदेवगुणमेदाद् भेदो, नहि गुणभेदे गुणवतोभेदो नह्यभिहो- त्रञ्जुहोतीति उत्पन्नस्यामनिहोप्रस्य तण्डुलादिगुणभेदाद् मेदो भवति। उत्पय्यमानकर्मसंयुक्तो हि गुणभेद: कर्मणो भेदकः। यथाSSमिक्षावाजिनसंयुक्यो: कर्मणोर्नोस्पनकर्मसंयुक्त। अध्या- स्माधिदैवोपदेशेषु चोत्पओ्नोपासनासंयोगः । तथोपक्रमोपसंहारालोचनया विद्यैकतवविनिश्वया देकैव सकृत्प्रवृत्तिरिति पूर्वपक्षः । राद्धान्तस्तु सत्यं विद्यैकत्वम्, तथापि गुणभेदात्प्रवृततिभेदः, सायंभ्रातःकालगुणमेदाय. अञ्जनं करोति चक्षुख भ्रातृव्यस्य वृक्ते' इति फलश्रुतिः, 'यत्पयाजानूयाजा इज्यन्ते वर्म वा एतयज्ञस्य क्रियते' इत्यादिकर्मण च फलं श्रयते, तत्र किमेते फलावधय उत क्रत्वर्थपर्णतादिषु फलार्थवादा इति संदेहे 'खादिरं वीर्थकामस्य यूप कुर्यादि'त्यादिवत् फलविधय इति पूर्वपक्षे प्ाप्ते पर्णतोदाहरणमालव्य सिद्धान्तः प्रद- शर्यते आचार्येण युक्तं पर्णतायामित्यादिना । (१) करत्वङ्गवशिष्टोपास्तिक्रियाया कलसाधनतवेन प्रधानकर्मत्वमुक्तं ताकक्षिपति नन्विति। ( २) व्याप्तेश्वासमख्जजम्र म् ( ३ अ० ३ पा० ९ सू• इत्यश्र। (३) वर्तमानापदेशादविपरिणाममग्तरेण फलासिद्धा विरोधमाह अत एवेति। प्रयाजादीनामफलत्वी यत्प्रथमे काण्डे पारार्थ्येनीक्तन्तदिहापि स्थीकृतं, तद्वर्तमानापदेशस्य कलपरत्वे न शक्यं निर्षेदु मित्यर्थः । (४ ) पूंर्व फलभेदात्कर्मांङ्गानां तद्वद्धोपासनाना च नित्यानित्यत्वरूप: प्रयोगभेद उक्तः,इह तु वायुप्राण- योरमेदात्तत्माप्िफलैक्याचोपासन प्रयोगक्या मव्यमिप्रायक पूर्वपक्षमाह तदिति।

पा० ३ सृ० ४४-४५ ] लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् । ११३

थकस्मित्रपि अभिहोत्रे प्रवृत्तिभेदः, एवमिहापि अध्यात्माधिदैवगुणभेदादुपासनस्यकैस्यापि प्रवृत्तिभेद इति सिद्धम्। "आध्यानार्थों हथमध्यात्माधिदैवविभागोपदेश" इति (पृ० ८१८ पं० ११) (१) अभिहोत्रस्येवाध्यानस्य कुते दधितण्डुलादि विद्यं पृथगुपदेशः "एतेन व्रतोपदेश"' इति। (पृ०८२९ पं० १) एतेन तत्वाभेदेन। एवकारश् वागादि- त्रतनिराकरणार्थः। नन्वेतस्यै देवताये इति देवतामान्रं श्रूयते न तु वायुस्तत्कर्थ वायुप्राप्तिमाह इत्यत आह "देवतेत्यत्र वायु"रिति। वायुः खत्वग्न्याद्षीन् (२)संवृणुत इत्य- सन्यादी नपेक्ष्यानवच्छिन्ोग्न्यादयस्तु तेनैवावच्छिना इति संवर्गगुणतया वायुरनवच्छिन्ना देवता। "सर्वेषामभिगमयननि'ति (पृ० ८३० पं० ५)(३) मिलितानां श्रवणाविशेषाद् इन्दरस्य देवताया अभेदात। त्रयाणामपि पुरोडाशानां सहप्रदानाशङ्कायामुत्त्तिवाक्य एव राआाधिराज- स्वराजगुणभेदात, (४)याज्यानुवाक्याव्यत्यासविधानाच्च यथान्यासमेव देवतापृथक्त्वातप्र दानपृथकृत्वं भवति। सहप्रदाने हि व्यत्यासविधानमनुपपन्नम्। क्रमवति प्रदाने व्यत्यासवि धिर्थवान्, तथाविघस्यैव क्रमश्य विवक्षितत्वात्। सुगममन्यत ॥ ४३॥ लिङ्गभूयरत्वात्तद्वि बलीयसतदृपि। ४४ । पूर्वविकल्प: प्रकरणात्स्यात् क्रिया मानसवत्।४५।। इह सिद्धान्तेनोपक्रस्य पूर्वपक्षयित्वा सिद्धान्तयति।(५)तन् यद्यपि भूर्यासि सन्ति लिन्ञानि अनशिविदाद्षीना स्वातन्त्रयसुचकानि। तथापि न तानि स्वातन्त्र्येण(६) स्वातत्र्यं प्रति प्राप- काणि। प्रमाणप्रापितं तु स्वातन्त्र्यमुपोद्धलयन्ति। न चात्राहिति स्वातन्त्रयप्रापकं प्रमाणम्। (७)न चेदं सामर्थ्यलक्षण लिङ्ग येनास्य स्वातन्त्रयेण प्रापकं भवेत्। तद्धि स्रामर्थ्यमभिधानत्य वार्थस्य वा स्याद्यथा पूषाद्यनुमन्त्रणमन्त्रस्य पूषानुमन्त्रणे, यथा वा पशुना यजेतेति एकत्व सङ्वयाया अर्थस्य सङ््येयावच्छेदसामर्थ्यम्। न चेदमन्यस्यार्थदर्शनलक्षणं लिङ्कम् तथा, स्तु्य

(१) यदुक्तमध्यात्मादिविभागस्यात्पन्नशिषत्वान्न विद्याेकत्व। स्य, न विद्याभेद: कित्वेक- ्यामेष विद्यार्या ध्येयमेदात्मयोगभेदं, यथाग्निहोत्रमदे उत्पन्नशिष्टैर्दध्यादिमि: क्रियमाणाः प्रयोगा भिदयन्त एवमिहपीत्याहाग्निहोत्रस्येवेति। अग्निहोत्रस्य दधितण्डुलादिवदाध्यानस्य कृते आध्यानार्थमयं पृथगुपदेश इति भाव:। (२ ) संहरति । (३) देवताकाण्डाधिकरणस्य प्रधानभेदविषयस्य पूर्वपक्ष सिद्धान्तं चाह मिलितानामित्यादिना। (४) त्रिपुराडाशेष्टी प्रथमपुरोडाशप्रदाने या याज्या सा पुनः प्रयोगेधनुवाक्या, या च पूर्वमनुवाक्या सा पश्चाद्ाज्या भवति। व्यत्यसमन्वाहेत्यमहितम् तत्पयोगभेदे घटते एकस्या ऋच एकस्मिन्प्रयोगे याज्यानुषाक्यात्वविराधादित्याह याज्येति। प्रेषे कृते प्रयुज्यमाना ऋग्यांज्या अनुब्रहीतिनेषाननतरं प्रयुख्य- मानानुवाक्या, याज्ञिका अस्यामिष्टी युगपदवदानं कुर्षन्ति तद्विधीयते सर्वेषामभिगमयत्रवद्तीति अभिभा- येणाह यथान्यास्मिति। (९) पूर्व मे कप्रयोगासम्भवाद्वायुभाणी पयोगभेदेन ध्येयावित्युक्तम्, इ तु मनश्िदादीनां कर्माङ्गत्वेनै- कपयोगत्वमाशङयते। तत्र लिङ्गविरोधेन दुर्बलेन प्रकरणेन पूर्वपक्षानुत्थानमाशङ्याड तत्रेति। (६) प्रमाणानतरानपक्षया। (७) नतु स्वातन््येणाव्यर्थस्य विनियोजकं लङ्गं दृष्ट यथा शब्दार्थयो: सामथ्यमत्याशङ्कय भकृत- िङ्गस्य ततो वैषम्यामित्याह नचेत्यादिना।

११४ सटिप्पणभामत्यां [अ०३ र्थेन नास्य विष्युद्देशनैकवाक्यतया विधिपरत्वात्। (१)तस्मादसति सामर्थ्यलक्षणे विरोद्धरि प्रकरणमप्रश्यूहं मनशविदादीनां क्रियाशषतामवगमयति। (२)न च ते हैते विद्याचित एवेत्य वधारणश्रुतिः क्रियानुप्रवेशं वारयति, येन श्रुतिविरोधे सरति न प्रकरणं भवेत् बाह्यसाधन- तापाकरणार्थत्वादवधारणस्य। न च 'बिदयया हैव विदश्षिता भवन्तीति पुरुषसंबन्धमापादय द्वाकयं प्रकरणमपबाधितुमहृति, अन्यार्थदर्शनं सत्वेतदृपि। न च तरस्वातन्त्रयेण प्राप कमित्युक्तम्। तस्मात्तदपिन प्रकरणविरोधायालमिति सांपादिका अप्येते अग्नयः प्रकरणात् क्रियानुप्रवेशिन एव मानसवत्। (३)द्वादशाहे तु श्रूयते 'अनया त्वा पात्रेण समुद्रं रसया प्राजापत्यँ मनो गृहं गृहामी'ति। तत्र संशयः कि मानसं द्वादशाहाद हरन्तरमुत तन्मध्यपातिनो दरामश्याह्वोङ्गमिति। तत्र 'वाग्वै द्वादशाहो मनो मानसमि' ति मानसस्य द्वादशाहादू भेदेन व्यपदेशाद् वाड्मनसभेदवद्गेदः। निर्द्धूतानि- (४)हादशाहस्य गतरसानि छन्दांसि तानि मानसेनैवाप्यायन्तीति च द्वादशाहस्य मानसेन स्तूयमानत्वाद्धेदे च सति स्तुतिस्तुत्यभाषस्योपपतेः। द्वादशाहादहरन्तर न तदङं पत्नीसंया जान्तत्वाच्ाहीं(५) 'पत्नी: संयाज्य मानसाय प्रसर्पन्तीति' च मानसत्य पत्नसंया्य पर सतात् श्रुतेः । त्रयोदशाहेप्यवयुत्य(६) द्वादशसंख्यासमवायात् कर्थचिज्जघन्ययापि वृस्या द्वादशाहे संज्ञाविरोधाभावादिति प्राप्ते, अभिधीयते प्रमाणान्तरेण हि त्रयोदशत्वेऽहां सिद्धे द्वादशाह इति जघन्यया वृत्योभ्नीयते न स्वस्तिं तादशं प्रमाणान्तरम्। न च व्यपदेशभेदोहरन्जरत्बं कल्पयितुमर्हति, अङ्गातिभेदे नापि तदुपपत्तेः । अत एव च स्तुत्यस्तावकभावस्याप्युपपत्तिः, देवदत्तस्येव दीर्घेः केशैः। पत्नीसंयाजान्तता तु यद्यप्यौतसर्गिकी तथापि दशमस्याह्को विशेषवचनान मानसानि प्रहणासा- दनहवनादीनि पल्नीसंयाजात्पराज्चि भविष्यन्ति। किमिव हि न कुर्याद् वचनमिति। 'एष वै दशमस्याहो विसर्गो यन्मानसमि'ति वचनात् दशमाहरङ्गता गम्यते। विसर्गोन्तोऽनतवतो धर्मो न स्वतन्त्र इति। दशमेहनि मानसाय प्रसर्पन्तीति दशमस्याह आधारत्वनिर्देशाच्च तदङं मानसं नाहरन्तरमिति सिद्धम्। तदिह द्वादशाहसबन्विनो दशमस्याह्ोडडं मानसमिति धर्ममीमाँसासूत्रफतोक्तम्। दशरात्रगस्यापि दशमस्याह्ोङ्गमिति भगवान्भाष्यकारः। श्रुत्यन्त रबलेनाह "यथा दशरात्रस्य दशमेहन्यविवाक्य" इति (पृ० ८३२ पं० १२)। अविवाक्य इति दशमस्याहो नाम ॥४४-४५॥ अतिदेशाचच ।४६॥ नहि सांपादिकानामन्नीनामिष्टकासु चितेनानिना किंचिदस्ति सादृश्यमन्यत्र क्रियानुप्रवे (१) सामर्थ्यान्यार्थदर्शनरूपद्विविधलिङ्गासम्भवाद् [विरोद्धरि-विरोधकर्तरि। (२) श्रतिवाक्याभ्यां प्रकरणस्य विरोधमाशङ्कथाह नचति। (३) पूर्वत ्भासिद्धमानसम्रहाधिकरणसुदाहरति दवादशाह इत्यादिना। मनोमयं-ध्यानभयग्रहमापाघ्य गृहूणामीत्यर्थ: । (४) प्रक्षालितानि, अत एव गतरसानि रसवत्तापादकसहकारिम त्वेन द्वादशाहस्य श्रयमाणत्वात्। (५) 'पत्नीस्षयाजान्तान्यहानि सन्तिठ्ठन्त' द्वति वचनादहां पनीसंयाजान्तत्वमत्र वृष्टव्यम्। (६) एकदशें विभज्य।

पा०३ सू० ४७-५२] लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् ११५

शात्। तस्मादपि न स्वतन्त्र इति प्राप्ते ॥४६॥ विधैव तु निर्द्धारणात् ॥४७॥। दर्शनाच्॥४८।। श्रुत्यादिबलीयस्त्वाच्च न बाधः ।४९॥। अनुबन्धादित्य: प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद्दृष्टश्च तटुक्तम् ॥५०॥ न सामान्यादप्युपलब्घेमृ्त्युवन्नहि लोकापत्तिः ।।५१।। अभिधीयते मा भूदन्येषां श्रुतिविध्यु देशानामन्यार्थदर्शनानामप्राप्तप्रापकत्वमेतेषु त्वश्रुत. विध्युद्देशेषु 'वचनानि त्वपूर्वत्वादिति' न्यायादू विधिरुन्नेतव्यस्तथा चैतेभ्यो यादशोऽर्यः प्रती यते तदनुरुप एव स भवति, प्रतीयते चैतेभ्यो मनश्चिदादीनां सान्तत्यं चावधारणं च फलभेद. समन्व यक्ष पुरुषसंबन्धथ्। (१)न चास्य गोदोहनादिवत् कत्वर्थाश्रितत्वं येन पुरुषार्थस्य कर्म- पारतन्त्रयं भवेत। न च विद्याचित एवेत्यवधारणं बाह्यसाधनापाकरणाथम्, स्वभावत एब विद्याया बाह्यानपेक्षत्वसिद्धे। तस्मात्परिशेषान्मानसभ्रहवत् क्रियानुप्रवेशशङ्कापाकरणाच मवधारणम्। (२)न चैवमर्थतव सम्भवति द्योतकत्वमात्रिण निपातश्रुतिः पीडनीया। तस्मात् श्रुतिलिङ्गवाक्यानि प्रकरणमपोद्य स्वातन्त्रयं मनश्िदादीनामवगमयन्तीति सिद्धम्। अनुबन्धातिदेशश्रुत्यादिभ्य एवमेव विज्ञेयम्। ते च भाष्य एव हफुटाः। यदुक्कत पूर्वेपक्षिणा 'कत्वञ्ञरवे पूर्वेणेष्टकाचितेन मनव्विदादानां विकल्प' इति (३)तदतुत्यकार्यश्वेन दूषयति 'न च सत्येव क्रियासरबन्ध"इति (पृ० ८३६ पं०८)॥ ४७-५१॥ अपि च पूर्वापरयोर्भागयोविद्याप्राधान्यदर्शनात् तन्मव्यपातिनोऽपि तत्सामान्यादू विद्या प्रधानत्वमेव लक्ष्यते न कर्माङ्गत्वमित्याह सूत्रेण- परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात्वनुबन्ध: ॥५२।। सफुटमस्य भाष्यम्। (४)अस्ति राजसूय :- 'राजा स्वाराज्यकामो राजसूयेन यजेते'ति। तं प्रकश्यामनन्ति अवेटि नामेछिम्-अमियोष्ठाकपालो हिरण्यं दक्षिणेत्येवमादि, ता प्रकृत्या भिधायते 'यदि ब्राह्मणो यजेत बार्हस्पत्यं मध्ये निधायाहुति हुत्वामिधारयेद्यदि वैश्यो वैश्वदेवं यदि राजन्य ऐन्द्रमि'ति। तत्र सन्दिह्यते-कि ब्राह्मणादीनां प्राप्तानां निमित्तार्थेन श्रवणमुत

(१) ननु फलार्थस्यापि क्रत्वङ्गाश्वितत्वादेकपयोगत्वं दृष्टमत्याशङ्गयाह नचास्येति। मनोवृत्तिष्व- ग्नित्वदृष्टिविधरत्यर्थः। (२) ननु निपातानां चादीनाम ्यतः प्राप्तार्थद्ोतकत्वं वृकयते एवमेवकारस्यापि इत्याशंक्याद न चवमिति। (३) पूर्वप क्षिसममिप्ेतं क्रियानुपवेशमात्रं दूषितमधुना यदि सविकल्पं ब्रयान्तदा सोपि दूष्यत इत्याह तदतुल्यकार्यत्वेनेति। (४) दृष्ट्येति पदसूच्चितं द्वितीयवेष््यधिकरणमनुक्रामति अस्तीत्यादिना। बाईस्पव्यं चरुमाग्नेयै- नदूपुरोडाशयोर्मध्ये निधायेत्यर्थः।

११६ सटिप्पणभामत्य। [अ० ३ बाह्मणादीनामयं यागो विरधात इति। (१)अत्र यदि प्रजापालनकण्टकोद्धरणादि कर्म राज्यं तक्ष्य कर्ता राजेति राजशब्दस्यार्थः, ततो राजा राजसूयेन यजेतेति राज्यस्य कर्तू राजसूये- Sधिकारः। तस्मात्सम्भवन्त्यविशेषेण ब्राह्मणक्षत्रियवैश्या राज्यस्य कर्तार इति सिद्धम्। सर्व- एवैते राजसूये प्राप्ता इति। यदि ब्राह्मणो यजेतेत्येवमादयो निमित्तार्थाः श्रुतयः। (२)अथ तु राइ: कम राज्यमिति राजकर्तृयोगात् तत्कर्म राज्यं ततः को राजेत्यपेक्षायामार्येषु तत्प्र सिद्धर भावात् (३)पिकनेमतामर सादिशबदार्थाव वारणाय मलेच्छ प्रसिद्धिरिवां्ध्रार्ण क्षत्रियजातौ राजशब्दप्रसिद्धिस्तदवधारणकारणमिति। क्षत्रिय एव राजेति न ब्राह्मणवैश्ययोः प्राप्तिरिति राजसूयप्रकरणं भित्त्वा ब्राह्मणादिकर्तृकाणि पृथगेव कर्माणि प्राध्यन्त इति न नैमित्तिकानि। तन्न कि तावस्प्राप्तं ? नैमित्तिकानीति। राज्यस्य कर्ता राजेति आर्याणामान्घ्रारणं चाविवादः। तथाहि-ब्राह्मणादिषु प्रजापालनकर्तृषु कनकदण्डातपत्रशेतर्चीमरादिलाष्छनेषु राजपदमा- (४)वदार्यप्रसिद्धेरान्ध्रंप्रसिद्धितो बलीयस्रवात्। (५)बलवदार्यप्रसिद्धिविरोधे त्वतन्मूलाया: पाणिनाय प्रसिद्धिर्विरोधे रवनपेक्ष स्यादिति न्यायेन बाधनात्तनुगुणतया वा कथचिन्नखन कुला दिर्वदन्वाख्यानमात्रपरतया नायमानत्वाद्राज्यस्य कर्ता राजेति सिद्धे निमित्तार्थाः श्रुतयः। तथ च यदि शब्दोप्याब्जसः स्यादिति प्राप्तम्। एवं प्राप्त उच्यते। (६) रुपतो न विशेषोस्ति ह्यार्यम्लेच्छप्रयोगयोः। चैदिकाद्वाक्यशेषाततु विशेषस्तत्र दर्शितः ॥। तदिह राजशब्दस्य कर्मयोगाद्वा कतरि प्रयोग:, कर्तुप्रयोगाढ्ढा कर्मणीति विशये (१) तत्र पातिप्रकामराडाश्ेति। यदि राज्यकर्ता राजा तदा त्रयाण वर्णाना राज्यकर्तृकत्वाद्राज सूये च प्राप्तत्वेन तदङ्गावेष्टावपि प्राप्तेर्निमित्तार्थत्वं ब्राह्मण इत्यादेरर्थः। (२) अप्रात्तिप्रकार माहाथत्विति । येषा शब्दा न मार्येषु न प्रमिद्धार्थ:, पिकादी नान्तेषां। के निगमार्थे: ग्राह्य उत ग्लेछपिद्ध इति सन्देहे शास्त्रीयत्वान्निगमार्थ एव ग्ररह्य इति पाते, समुदायप्रसिद्वेरवयव- पबिद्धितो बलवस्वात्पिकादीनि यदूपाणि वेदे दृश्यंते तदूपाणामेव म्लेच्छरर्थविशेषंषु प्रयुज्यमानत्वात् त धाभावाच्च म्लेच्छपसिद्ध एवार्थो ग्राध्यः इति भावः॥ नेमोर्धम्। (३) पाल्ती सत्यां निमित्तार्थत्वं 'यदि ब्राह्मण' इंत्यादे: स्यादित्याह 'राज्यस्ये' त्यारभ्य 'तेनविप्रतिते' र्यन्तन। (४) यववराहवद्दिति। यषमयश्चरुर्भवति वाराही उपानहावित्यत्र यववराहशब्दयोम्लेच्ळे: पियङ्कगुवा- यमयोः प्रयोगादार्येक्ष दघसूकरयोः प्रयोगात्तुल्यवलत्वादुभयोर्विकल्पनामिधानपात्ता 'यत्रान्या ओषधय' इत्यादिवाक्यशेषात् यथा दीघशकरावर्थों तथेत्यर्थः। (९) ननु म्लेच्छप्रसिदिमात्रेण क्त्रियजाती राजशब्दार्थ इति न बमो किन्तु 'गुणवचनब्राह्मणादिभ्य' इति पाणिनिना गुणवचनेभ्यः शुक्लादिशव्देम्बो ब्राह्मणादिशव्दभ्यश्च ष्यञ्स्मरणद्राज्ञः कर्म राज्यमिति सिध्यति ततश्न क्षत्नियो रजत्यपापतिर्बाह्मणादीना राजसूय इति सिद्ान्तिमतमाशंक्याह पूर्वपक्षी बलवदार्येति। प्रयो- गमूला पाणिनिस्मृतिरार्यप्रयोगविरोषेऽत-मूला म्लेच्छपयोगमूला स्यादतो मूलबोधेन वाध्येत्यर्थः। (६) अनादिवृद्धव्यवह्ाररूढत्वादार्यम्लेच्छपयोगयो: स्वरूपो न विशेषो यवादिशदेषु तु वैदिकोंक्त वावयशेषानुगृद्दीतयप्सिद्धेरबलवत्वं राजशब्दे त्वार्यपसिद्वेर्नं वेदानुग्रह इति दयोरिशेष इति कारिकार्थः।

पा० ३ सृ० ५३-५४] ऐकात्व्याधिकरगम् । ११७

(१) वैदिकवाक्य शेषवदभियु क्त्तरहयात्र भवतः पाणिने: रमृतेनिर्णीयते। प्रसिद्धि रान्ध्राणामना• (२)दिरादिमती चार्याणां प्रसिद्धिः, गोगाव्यादिशबदवत्(३)। न च सम्भावितादिमद्धावा प्रसिद्धि: पाणिनिस्मृतिमपोद्यानादिप्रसिद्धिमादिमती कर्तुमुत्सहते। गाव्यादि शब्दप्रसिद्वेरना दिरवेन गवादिपदप्रसिद्धेरप्यादिमश्वापत्तेः। तस्मात्पाणिनयत्मृत्यनुमतान्ध्र प्रसिद्धिबलीय हत्वेन क्षत्रियत्वजातौ राजशब्दे मुख्ये तत्कतर्यंतजातौ राजशब्दो गौण इति। क्षत्रियहयैवाधिकारादू राजसूये तत्प्रकरणमपोद्यावेष्टेरुत्कर्षः। (४)अन्वयानुरोधी यदिशबदो न त्वपूर्वविधौ सतिध्य तमन्यथयितुमहंति। अत एवाहुर्यदिशब्दपरित्यागो रुच्यध्याहारकल्पनेति(५)। इयं च राज सूयादधिकारान्तरमेतयान्नाद्यकाम याजयेित नस्तीति कृत्वाचिन्ता। ए तरम्वधि कारेन्न द्यकामस्य त्रैवर्णिकस्य सम्भवात् प्राप्तेर्निमित्तार्थता ब्राह्मणादिश्रवणस्येति दुर्वारैवेति ॥५२॥ एक आत्मनः शरीरे भावात् ॥५३॥ अधिकरणतात्र्यमाह-"इहे"ति (पृ० ८३८ पं० १७)। समर्थनप्रयोजनमाह- "बन्धमोक्षे"ति। असमर्थने बन्घमोक्षाषिकाराभावमाह-"न ह्यलती"ति। अघस्त• नतन्त्रोकेन पौनरुकस्यं चोदयति-'नन्वि"ति (पु० ८३९ पं० १)। परिहरति- "उक्तं भाष्यकृते"'ति। न सूत्रकारेण तत्रोक्तं येनपुनरुक्त भवेदपि तु भाष्यकृतेति अत्र. त्यश्यवार्थ त्यापकर्षः प्रमाणलक्षणोपयोगितया तत्र कत इति। यत इह सूत्रकद्वक्ष्यत्यत एव भगवतोपवर्षेणोद्धारोऽपकर्ष्य कृतः। विचारस्यास्य पूर्वोत्तरतन्त्रशेषमाह-"इह ेति (६) पूर्वाधिकरणसप्नतिमाह-"अपि चे'ति। नन्वात्मास्तित्वोपपत्तय एवात्रोच्यनता कि तदाक्षेपेणेश्यत आह-"आक्षेपपूर्विका ही"ति। आक्षेपमाह-"अन्नैके देहमात्रा त्मदर्शिन" इति। यद्यपि समस्तव्यस्तेषु पृथिव्यप्रेजोवायुषु न चैतन्यं हषटं, तथापि का याकारपरिणतेषु भविष्यति। न हि (७)किण्वादयः समस्तव्यस्ता न मदना दृष्टा इति मदिरा कारपरिणता न मदयन्ति। अहमिति चानुभवे देह एव गौराद्याकार: प्रथते, (८)न तु तद तिरिकः तदधिष्ठान: कुण्ड इव दधीति। अत एवाहं स्थूलो गच्छामीत्यादिसामानाघिकरण्यो- पपत्तिरहमः स्थूलादिभिः । न जातु दधिसमानाधिकरणानि मधुरादीनि कुण्डस्यैकाधिकरण्य (१) अविशेषमुकत्वा म्लेच्छप्रसिद्धे राजशब्दविषये विशेषं दर्शयन्नाह वैदिकेति। स्मृत्यनुगृद्वीत- म्लेच्छप्रयोग आर्यपरयोगाइवलीयानित्यर्थः। (२) मुख्या। (३) गावीशन्दो ह्यशक्त्या प्रयुक्त्तो न गोशब्दस्य गौणत्वमापादयति यथा तथेदमपीति भाषः । (४) ननु ब्राह्मणादिवाक्यानामपातब्राह्मणांदिमापकत्वे यदिशब्दविरोध उक्त इति, तत्राह्ान्वयेति। अन्वयः पात्तिः। यदिशब्दो निपातस्ते चोत्सर्गतः पाततिमपेक्षते, अपाते चार्थे वाक्यादम्यमाने यदिशब्दो भंजनीय इंत्यर्थ: । (५) व्यवधानेन सम्बन्धो हेतुहेतुमतोश्च लिङ्' इति शेषः। यदि रोचयेत कलं मे स्यादिति तई ब्राह्मणो यजतेति रुच्यध्याहारकल्पनान्र विवित्वक्षतिरित्यर्थे:। (६) मनश्चिदादीनो पुरुषार्थत्वमनुपपत्रं देहव्यतिरिक्कस्य तत्फलभोक्तुर भा षादित्याक्षेप लक्षणामित्यर्थः। (b) मदिरारंभकद्रव्यविशेषः। मदना-मदकरणाः । (८) नन्वहमिति पत्यक्षे देहाश्रित आत्मा भासतेतः कथ देहोग्चेतन इत्यनुमानस्य वाधसतव्ाह नत्विति। स देहोषिष्ठानं यस्य स तदधिष्ठानः, कुण्ड इव दधीति वैध्य्म्यदृष्टान्तः, यथा कुण्डे दध्याश्रितं तदति- रिक्तं प्रतीयते नवमात्मा देहाश्रितोड्कमिति प्रतीयत इत्यर्थ:।

११८ सटिप्पणभामत्यां [अ०३

मनुभवन्ति सितं मधुरं कुण्डमिति(१)। न चाप्रत्यक्षमात्मतत्वमनुमानादिि: शक्यमुन्ने- तुम्। न खल्वप्रत्यक्ष प्रमाणमहित। उक्त हि- (२) देश कालादिरपार्णा भदाद्विपासु शक्तिषु। भावानामनुमानेन प्रास्ेद्धिरतिदुर्लभा ॥। इति। (३)यदा च उपलब्धिसाध्यनान्तरीयकभावस्य लिप्नस्येयंगतिः, लूद्वा कैव कथा दृष्ठव्यभि चारत्य शब्दस्य, अर्थापत्तेव्वात्यन्तपरोक्षार्थगोचराया, उपमानस्य च सर्वैक देश सादश्यविकलप- तस्य, सर्वसारप्ये तल्वात, एकदेशसारूप्ये चातिप्रसङ्गात्, सर्जस्य सर्वेणोपमानात्। सांन्रस्तु हेतुर्भाष्यकुता व्याख्यातः । चेष्ठा हिताहितप्रापतिपरिहारारथों व्यापारः। सच शरीराघीन तया हश्यमान: शरीरधर्म, एवं प्राणः श्वासप्रश्वासादिरूपः शरीरधर्म एव। इच्छाप्रयत्नाद- यक्ष यद्यप्यान्तरा: तथापि शरीशातिरिकस्य तदाश्रयातुपलब्घेः सति शरीरे भाजात अन्त: शरीराश्रया एव, अन्यथा दृष्टहानादष्टकल्पनाप्रसन्गात्। (४)शरीरतिरिक आत्मनि प्माणा भावात् शरीरे च सम्भवात् शरीरमेवेच्छादिमदात्मेति प्राप्ते ॥५३॥ (सृ०) व्यतिरेकस्तद्ावाभावित्वान्न तूपलब्धिवत्॥५४। उच्यते-(५)नाप्रत्यक्षं प्रमाणमिति ब्रुवाणः प्रष्टव्यो जायते कुतो भवान् अनुमानादी नामप्रामाण्यमवधारितवान् इति। प्रत्यक्ष हि लिङ्गादिरूपमात्रप्राहि नाप्रामाण्यमेषां विनिश्वेतुम- इति। न हि धूमज्ञान मिवेषामिन्दियार्थसंनिकषार्दपरामाण्यज्ञानमुदेतुमहति, किन्तु देशकालावस्था रूपभेदेन व्यभिचारोत्प्रक्षया, न चैतावान् प्रत्यक्षस्य व्यापार: सम्भवति। यथाहुः-'नहीद मियतो व्यापारान् कतु समर्थ संनिहितविषयबलेनोतपत्तेरविचारकत्वादिति। तस्मादस्मिन्ननि च्छतापि प्रमाणान्तरमभ्युपेमम् । (६)अपि च प्रतिपन्नं पुर्मासमपहायाप्रतिपन्नसन्दिग्घाः प्रे. क्षावद्भि: प्रतिपाधन्ते। न चैषामित्थंभावो भवत्प्रत्यक्षगोचरः, न खल्वेते गौरत्वादिवत् प्रत्य. क्षगोचरा:, किन्तु वचनचेश्ादिलिङ्गानुमेयाः। न च लिन प्रमाणं यत एते सिद्ध्यन्ति। न पुं. सामित्थंभावमविज्ञाय यं कंचन पुरुष प्रतिपिपादयिषतोऽनवधेयवचनस्य प्रेक्षावत्ता नाम। (७)अपि च पशवोऽपि हिताहित प्राप्तिपरिहारार्थिनः कोमलशष्पश्यामलायाँ भुवि प्रवर्तन्ते, परि- हरन्ति चाश्यानतृणकण्टकाकीणाम्। नास्तिकस्तु पशोरपि पशुरिष्टानिष्टसाधनमिद्वान। (१) एवमात्माश्िता ज्ञानादयो न देहतादात्म्येन प्रतीयरन् यदि देह आत्मानं पत्याश्रयः, भतीयन्ते च तस्मान्न देह आत्माश्रयः किनत्वात्मवेति चार्वाकाशयः। (२ ) देशेति । देशकालावस्थादिस्वरूपाणां मेदेन भिन्नामु शक्तिषु सतीषु् व्यात ग्रहण दे श ् धूमजननशक्तिसत्त्वेऽपि अनुमानदेशे तदभावसंभवशकयाऽगन्यादीनामनुमानेन धूमादिलिंगेन प्रसिद्धिरति- दुर्बलेति कारिकार्थः। (३) आगमेनावि देहातिरिक्कात्मसिद्धिनेत्याह यदीति । (४)नन्वनतःशरीरप्रदेशाश्रितत्वमिच्छादीनामपत्यक्षमपि यथा कल्प्यते एवमात्माश्चितत्वमपि कल्प्यता मत आह शरीरिि । अत्यन्तापमितात्माश्रितत्वकल्पनापेक्षया प्रमितदेहाभ्यंतरदेशे इच्छादयः सन्तीति कल्पनं वरमित्यर्थः। (५) उक्तामनुमानादिपमाणासीद्धी परिहरन्वाह नापत्यक्षमिति।

(.) एवं प्रतिज्ञाव्याघातं कथापवृत्तिव्याघातं च चार्वाकस्य दर्शयित्वा लोकयात्राव्याघातमाह अ चेति। आश्यानं किचिच्छुषकम्।

पा० ३ सृ० ५४ ] ऐकात्म्याधिकरणम्। ११९

न खत्व्मिन्ननुमानगोचरप्रवृत्तिनिवृत्तिगोचरे प्रत्यक्ष भ्रभवति। न (१) च परप्रश्यायनाय शब्द प्रयुजीत, शाउदस्यार्थस्याप्रश्यक्षखवात्। तदेव मा नाम भून्नास्तिकश्य जन्मान्तरम- स्मिशनेव जन्मन्युपस्थितोऽस्य मूकश्वअवृत्तिनिवृतिविरहरूपो महान्रकः । पराक्रान्तं चात्र सू० रिमिः। (२)अश्यन्तपरोक्षगोचरा वान्यथानुपपद्यमानार्थप्रभवाथापत्तिः, भूयःसामान्ययोगेन चोपमानमुपपदितं प्रमाणलक्षणे। तदत्रास्तु तावसप्रमाणान्तवं, प्रत्यक्षमेवाहंप्रत्ययः शरीराति• रिक्तमालम्बत इत्यन्वयव्यति रेकाभ्यामवधार्यते। योगव्याघ्रवत् स्वप्नदशायां च शरीरान्तरप रिश्रहामिमानेष्यहंकारास्पदस्य प्रत्यभिज्ञायमानत्वमित्युक्तम्। (३)सूत्रयोजना तुन त्वव्यति- तिरिककः किन्तु व्यतिरिक्क आत्मा देहात्। कुतस्तद्द्रावाभावित्वात्। चतन्यादियदि शरारगुणः ततोडनेन विशेषगुणेन भवतष्यम्, नतु संख्यापरिमाणसंयोगादिवत् सामान्यगुणेन तथा च ये भूतविशेषगुणास्ते यावद्भतभाविनो हष्ट यथा रूपादयः । नह्यसि्ति सम्भवः भृतं च रूपादि रहितं चति। तस्माद्भुतविशेषगुणरूपादिवैधर्म्यात् न चैतन्यं शररिगुण:(४)। एतेनेच्छादी नौ शरीरविशेषगुणत्वं प्रत्युक्त्तम्। एवं प्राणचेष्टादयो यद्यपि देहधर्मा एव, तथापि न देहमात्र प्रभवाः, मृतावस्थायामपि प्रसङ्गात्। तस्माद्यस्यैते अधिष्ठानादहधर्मा भवन्ति सदेहाति रिक्त आत्मा। अदृष्टकारणतवेऽभ्युपगम्यमाने तस्यापि देहाश्रयत्वानुपपत्तेरात्मैवाभ्युपेतव्य इति। वैधम्यान्तरमाह-"हेहधमाँश्चे"ति (पृ०८४० पं०१५) । स्वपरप्रत्यक्षा हि देहधमा इछ यथा रूपादयः । (५)इच्छादयस्तु स्वप्रत्यक्षा एवोति देहधर्मवैधर्म्यम्। तस्ष्मादपि देहा• तिरिक्तधर्मा इति। (६)तत्र यद्यपि चैतन्यमपि भूतविशेषगुणः, तथापि यावद्भूतमनुव्तेत। न च मदशक्त्या व्यभिचारः, सामर्थ्यस्य सामान्यगुणत्वात्। (७)अपि च मदशकतिः प्रति- मदिरावयवं मात्रयाSवतिष्ठते, तद्ूह्देहेऽपि चैतन्यं सदवयवेष्वपि मात्रया भवेत, तथा चैकस्मि- न्देहे बहवः चेतयेरन्। न च बहूनां चेतनानामन्योन्याभिप्रायानुविधानसम्भव इति

स्वीकारयन्नाड नचेति। (२) यततक्तमद्ष्टव्यात्तिकार्थापत्तिरत्यन्तपरोक्षार्थ विषयत्वाद प्रमाणमतत ता्यन्तत ।व्यिर्श नाभावेपि अन्यथानुपपद्यमानसफोटादिकार्यरूपार्थजन्यार्थापात्ति: शकत्यादिविषया स्यादेवति भावः । यच् सर्वकिञ्चित्मादृश्याभ्यासुपमानं दूषित तत्राह भूय इति। सर्वात्मना किञ्ञिमात्रण वा सादश्यज्ञानं नोपमान- सामग्री किन्तु भूय:सामान्ययोगज्ञानम्, तथ गोगवयोदेरेति नोपमानखण्डनसम्भव इत्यर्थः। (३) एवमनुमानादिपामाण्यं समर्थ्योभयसम्मतप्रत्यक्षेण देशातरिक्त्ात्मसाधनं कृत्वाउनुमानेनापि सूत्र- व्याखयानद्वारा तदाह सूत्रेति। (४) अत्र ज्ञानं न शरीरविशेषगुणो्यावद्द्वेहभावित्वात् घटवदिति पयोगो दट्व्यः। (५) । अनेन विमता इच्छादयों न देवदततदेहविशेषगुणाः गुणत्वे सति देवदन्तेतरपत्यक्षरहवितत्वात घटवदित्यनुमानप्रयोग: संचितः । यदपि घटादयः परपत्यक्षास्तथापि गुणत्े सतीति विशेषणात् दृष्टनते साधनवैकल्यम्। (६) यदुककं पूर्वपक्षिणा भूतेष्वयाषद्भूतमाव्यपि चतन्यं देहाकारपरिणतेषु स्यान्मदशक्तिवदिति, तदपि न, चतन्य्य भूतविशेष गुणत्वेन यावहेहमावित्वानुमानवद्धावद्भूतभावित्वानुमानान्मदशक्ेश विशेष- गुणत्वाभावेन दृष्टान्तवधर्य्यादित्याशयेनाह तत्रेति।

१२० सटिप्पणभामत्यां [ अ० ३

एकपाशनिवद्धा इव बहवो विहङ्गमा: विरुद्वादिक्रियाभिमुखाः समर्था अपि न हस्तमात्रमपि देशमतिपतितुमुत्सहन्ते। एवं शरीरमपि न किचित्कर्तुमुत्सहते। अपि च नान्वयमात्रात्तद्- र्मधर्म्मिभावः शक्यो विनिश्वेतुम्। मा भूदाकाशस्य सर्वो धर्मः सर्वेष्वन्वयात्, अपि श्वन्वय व्यतिरेकाभ्याम् सन्दिग्धश्रात्र व्यातेरेकः । तथा च न साधकत्वमन्वयमात्रस्येत्याह-'अपि च लति तावदि'ति (पृ०८४१ पं०१ दूषणान्तरं विवक्षुराक्षिपति-"किमात्मकं चे० ति"। (१)स एवैकप्रन्थेनाह-"नहीति"। नास्तिक आह-"यदनुभवनमि"ति। यथा हि भूतपरिणामभेदो रुपादिन त्ु भूतचतुष्टयादर्थान्तरम्, एवं भृतपरिणामभेद एव चैतन्यम्, न तु भूतेभ्योऽर्थान्तरम्, येन पृथिव्यापस्तेजोवायुरिति तश्वानीति प्रतिज्ञाव्याघातः स्यादित्यर्थः। एतदुक्त भवति-चतुर्णामेव भृताना समस्तं जगत्परिणामो न त्वस्ति तत्वान्त. रं यस्य परिणामो रूपादयोऽन्यद्वा परिणामान्तरमिति। अत्रोक्ताभिस्तावदुपपत्तििर्देह धर्मत्वं निरस्तम्। तथाप्युपपत्यन्तराभिवित्सयाह तत्तहीति। (२)भूतधर्मा रूपादयो जडत्वाद्विषया एव दृष्टा न तु विषयिण: । न च केर्षाचिद्विषयाणामवि विषयित्वं मविष्यतीति वाच्यम्। स्वात्मनि वृत्तिविरोधात। न चोपलब्घावेष प्रसञ्ञस्तस्या अजडाया: स्वयंप्रकाशत्वाभ्युपगमात्। कुतापपादनं चैतत्पुरसतात्। उपलब्धिवदिति सत्रावयवं योजयति-"यथैवास्या" इति। (३) उ पलब्धिप्राहिण एव प्रमाणात् शरीरव्यतिरेकोऽप्यवगम्यते, तस्यास्ततः स्व्रयंप्रकाशप्रत्य येन भृतघर्मेभ्यो जडेम्यो वैलक्षण्येन।व्यतिरेकनिश्यात्। अस्तु त्हिं व्यतिरेकोपलव्धिर्भूं. तेभ्यः स्वतन्त्रा तथाप्यात्मनि प्रमाणाभाव इत्यत आह-"उपलबब्धिस्वरूपमेव चन आत्मे"ति। (४)आजानतस्तावदुपल्धिमेदो नानुभूयत इति विषयभेदादभ्युपेयः । न चो० पलष्धिव्यतिरेकिर्णा विषयाणां प्रथा सम्भवतात्युपपादितम्(५),न च विषयभेदम्राहि प्र० माणमस्तीति चोपपादितं श्रह्मतत्त्वसमीक्षायामस्माभिः। एवं च सति विषयरूपतद्वेदावेव सु. दुर्लभाविति दुरनिरस्ता विषयभेदादुपलव्घिमेदसंकथा (६)तेनोपलब्घेरुपलब्धृत्वमपि न ता. त्विकम्, किन्तवविद्याकल्पितम्। तत्राविद्यादशायामप्युपलघेरमेद इत्याह-"अहमिदमद्रा क्षमिति चे"ति। न केवलं तात्विकाभेदान्नित्यश्वमतात्विकादपि नित्यत्वमेवेति तस्यार्थः। "समृत्याधयुपपत्तेश्च"। बानाश्वे हि नान्येनोपलब्घेऽन्यस्य पुरुषस्य स्मृतिरुपपद्यत इत्यर्थः । निराकृतमध्यर्थ निराकरणान्तरायानुभाषते-"यन्तूकमि"ति । यो हि देहव्यापारादुपल व्घिरुरपद्यते तेन देहधर्म इति मन्यते तं प्रतीद दूषणम्-"न चात्यन्तं देहस्ये"ति (पृ० ८४२ पं० ५)। प्रकृतमुपसंहरति-"तस्मादनवद्यमिति॥५४॥ अङ्गावबद्धा तुन शाखासु हि प्रतिवेदम् ॥ ५५॥ (७)स्वरादिभेदात्प्रतिषेदमुद्गीथादयो भिद्यन्ते। तदनुबद्धास्तु प्रत्ययाः प्रतिशाखं वि० (१) आक्षेत्ता एव। (२) अत्र देवदत्तचतन्यं न देवदत्तदहधर्म: तद्माहकत्वाय्यज्ञदत्तचतन्यवदित्यनुमानप्रयोगो (४) दह्धर्मर्त्वबोधकानुमानस्य बाधितत्वमाहोपलन्धिग्राहिण एवेति। द्ृष्टव्यः। (३ ) स्वभावतः । (५) अध्यासमाष्ये। प्रथा-प्रकाशः। विषयाभावे केरुपाधिभिरुपलब्धेर्भेंद इति तात्पर्यम्। (६) ननु विषयाभावे उपलब्धरुपछब्धृत्वमपि न स्यादित्याश ङ्कयोपलब्घेरिटपसङ्गतामाह ्त न (•) उद्ीथादना सर्वशाखास्वेकत्वात कथमुपासनव्यवस्थाशङ्कात आह स्वरादीति।

पा० ३ सू० ५६ ] भूमज्यायस्त्वाधिकरणम्। १२१

हिता भेदेन। तत्र संशयः-कि यस्मिन्वेदे यदुद्वीथादयो विहितास्तेषामेव तद्वेदविहिताः प्रत्यया: उतान्यवेदविहितानाम्युद्गीथादानां ते प्रत्यया इति। कि तावत्प्राप्तम् ? 'ओमित्यक्षरमुद्गी• थमुपासीते'ति उद्गीयश्रवणेनोदूगीथसामान्यमवगम्यते। निर्विशेषस्य च तत्यानुपपत्तेविशे- षाकाड्कार्यां स्वशाखाविहितत्य विशेषस्य सन्निधानात तेनैवाकाङ्काविनिषृत्तेन शाखान्तरीय मुद्गीथान्तरमपेक्षते। (१)न चैवं सन्निधानेन श्रुतिपीडा, यदि हि श्रुतिसमर्पितमर्थमपबाधेत ततः श्रुति पीडयेत न चैतदस्ति, नहयुद्ीथश्रुत्यमिहितलक्षितौ सामान्यविशेषौ बाधितौ, स्वशाखागतयोः स्वाकरणात् शाखान्तरीयास्वीकारेऽपि। यथाहु :- (२)जातिव्य क्ती गृहत्विह वय त्ु श्रुतलक्षिते। कृष्णादि यदि मुश्चाम: का श्रुतिस्तत्र पीड्यते ।। एवं प्राप्ते, उच्यते-उद्गीथाङ्गावबद्धास्तु प्रत्यया नानाशाखासु प्रतिवेदमनुवर्ते रन् न प्रतिशाखं व्यवतिष्ठेरन्, उद्धीथमित्यादिद्यामान्यश्रुतेरविशेषात्। एतदुकक भव- ति-(३)युक्कं शुक्लं पटमानयेत्यादी पटश्रुतिमविशेषप्रवृत्तामपि सननिधानात् शुक्लक्षु- तिर्बाधत इति, विशिष्टार्थप्रत्यायनप्रयुक्तत्वात् पदानां समभिव्याहारस्य, अन्यथा तद्षनुपपत्ते:। [४]न च स्वार्थमस्मारयिश्वा विशिष्टार्थप्रत्यायनं पदानामिति विश्िष्टार्थप्रयुक्त स्वार्थस्मारणं न स्वप्रयोजकमपबाधितुमुतसहते। मा च बाधि प्रयोजकाभावेन स्वार्थस्मारणमपीति युक्तम्, अविशेषप्रवृत्ताया अपि श्रुतेरेकस्मिश्नेव विशेषे अवस्थापनम्, इह तूदीथक्षुतेरविशेषेग विशि- ष्टार्थप्रत्यायकत्वात् सक्कोचे प्रमाणं किश्विन्ासिति। न च सननिषिमात्रमपबधतुमहृति(५), श्रुतिसामान्यद्वारेण च सर्वविशेषगामिन्या: श्रुतेरेकस्मिन्रवस्थानं पीडैव। तस्मात्सर्वोद्गीथवि षयाः प्रत्यया इति ॥ ५५॥

(६)विरुद्धमिति नः क्व सम्परत्ययो यत्प्रमाणेन नोपलभ्यते, उपलब्धं च मन्त्रादिषु शा० खान्तरीयेषु शाखान्तरीयकर्मसम्बन्धित्वम्, तद्दिहापीति दर्शनादविरोधः। एतच दर्शतं भाष्येण सुगमनेति ॥५६॥ (१) ननु सामान्यक्चातवाधेन कथ सत्िषे: स्थानात् स्वशाखागत उपासनानियम इत्याशङ्कयाड न- चैवमिति। उद्धीथमुपासीते त्यत्रोज्ीथश्रते रुजीथमामान्यं वाच्यम्, उजीथव्यक्तिर्ल्या,स्वशाखागतोजीथव्यवत्यु- पादाने च सामान्यस्य प्रतिव्यक्तिसमाले: सामान्यविशेषी द्वावप अ्त्यर्था गृहीता तत्र कथ श्रुतिबाध इत्यर्थ । (२) पटं शुक्कमानयेति प्रयोगे पटपदेन शतपटत्वजातिलक्षिता शुक्कपटव्याके गृहीत्वा कृष्णादिपट- व्यवश्यनन्तरं यदि मुञ्चामस्तत्र तदा का श्तिररमाभि: पीद्यते, न कापीति मट्ोक्तकारिकार्थः। (३) पटमिति सामान्यश्रुतेः सनिषिमानान् सद्कोचोऽपि तु शुक्कमिति सतिहितवशेषबलैन, पकृते

दुबलं सत्निधिमपबाध्य सानान्यश्ुत्या सर्वशाखासूपासनोपसंहार इति सिद्धान्ताशयमाह युक्कतकमत्यादिना। (४) यधेव किमर्थ तर्हि पदैः पदार्था: रमार्यते अत आह नचेति। पदार्थस्मारणं वाक्यार्थंबोधनाय द्वारमित्यर्थः । - (५) शतिमिति शेष: 1 यदुक्तं सत्निहितव्यक्त्युपादानेऽि न सामान्यश्रतेः पडिति तन्राह श्तिरिति। (६) सत्निधिविरोधाङ्गीकारेण अत्या सनिधिबाध उक्त इदानीं विरोध एव नाहित अन्यतापि दर्शना- दिव्याह विरुद्धमितीति ११ भा. वा. २

१२२ सटेप्पणभामत्या [अ० ३

भुरन: क्रतुवज्ज्यायहत्वं तथा च दर्शयति ॥५७॥ वैश्वानरविद्यार्या छान्दोग्ये कि व्यस्तापासनं समस्तोपासनं च उत समस्तोपासनमेवेति। तत्र 'दिवमेव भगवो राजन्निति होवाचे'ति प्रत्येकमुपासनश्रुतेः प्रत्येकं च फलवत्वाम्नानात् समस्तोपासने च फलवत्वश्रुतेः उभयथाप्युपासनम्। (१) न च यथा वैश्वानरीयेष्टौ "यद शकपालो भवती"त्यादीनामवयुत्यवादानां प्रत्येकं फलश्रवणेऽपि अर्थवादमात्रत्वं "वैश्वानरं दादशकपालं निर्वपेदि"त्यस्येय तु फलवत्वमेवमत्रापि अवितुमहति, तत्र हि "द्वादशकपालं निर्वपेदि"ति विधिभक्तिश्रुतिर्यदष्ठाकपालो भवतीत्यादिषु वर्तमानापदेशः। न च वचनानि त्वपूर्वश्वादिति विधिकल्पना, अवयुत्यवादेन स्तुत्याप्युपपत्तेः, इह तु समस्ते व्यस्ते च वर्तमानापदेशस्याविशेषात अगृह्ममाणविशेषतया उभयत्रापि विधिकल्पनाया: फलकल्पना याक्ष भदात, निन्दायाश् समस्तोपासनारम्भे व्यस्तोपासने्युपपतेः, श्याम: श्वा आहु तिमभ्यवहरतीतिवत् उभयविधमुपासनमिति प्राप्ते, अच्यते-(२)समस्तोपासनस्यैव जायहत्वं न व्यस्तोपासनस्य ।यद्यपि वर्तमानापदेश रवमुभयत्राप्यविशिष्टं तथापि पौर्वापर्यालोचनया समस्तोपासनपरत्वस्यावगमः। यत्परं हि वाक्यं तदस्यार्थः, तथाहि-प्राचीनशालप्रभृतयो वैश्वानरविद्यानिर्णयायाश्वपति कैकेयमा जग्मुः, ते च तत्तदेकदेशोपासनमुपन्यस्तवन्तः। तन्न कैकेयस्तत्तदुपासननिन्दापूर्व तन्निवा रणेन समस्तोपासनमुपसंजजहार। तथा चैकवाक्यतालाभाय वाक्यभेदपरिहाराय च समस्तो- पासनपरतैव सन्दर्भस्य लक्ष्यते। तत्माद्वहुफलसंकीतनं प्रधानशतवनाय, समस्तोपासनस्यैव तु फलवत्वमिति सिद्धम्। एकदेशिव्याख्यानमुपन्यस्य दृषयति-"केचित्वत्रे"ति। (पृ० ८४६ पं०) सम्भवत्येकवाक्यरवे वाक्यभेदस्या न्याव्यत्वात् नेसं सत्र्या र या न ं -समज्जसमित्यथः। ५७ ॥ नानाशब्दादिभेदातू।५८।। (३) सिद्ध कृत्वा विद्याभेदमघस्तनं विचारजातमभिनिर्वर्तितम्, सम्प्रति तु सर्वासामीश्व- रगोचराणां विद्यानां किममेदो भेदो वा, एवं प्रणादिगोचरास्विति विचारयतव्यम्। (४)ननु

नचेत्यादिना। एवमत्रापि न च भवितुमर्ईवतीत्यन्वयः। वैश्वानरं द्वादशकपालं निरवपेत्पुत्रे जाते इत्युपक्रम्य 'यदशकपाल भवति ब्रह्मवर्चसेन पुर्त पुनाती त्यादिना कपालविशेषेषु कलविशेषानभिधाय 'द्वादशकपालो भवती'त्यादि स- माम्नातम्, तत्र यद्यपि द्वादशत्वेSत्वादीनामन्तर्भाषी वस्तुतः तथापि न परिच्छद्कत्वम्, तस्मादपातत्वा दैश्वानरेष्टावट्टाकपालत्वादिगुणविधानमिति पूर्वपक्षे, उत्पत्षतिशिषदवादशत्वविरोान्न ृतकर्म्य्त्वािगुणवि विरिति सिद्धान्तितम् पमाणलक्षणे, तथाच तभाष्टत्वादानां स्तुत्यर्थत्वमिद् तु नैवं भवितुमर्हतीत्यर्थः। कुत इत्यत आह तत्र हीत्यादिना। वैश्वानरोपासने तु समस्ते व्यस्ते व विधेः कल्पनीयत्वात्कामशब्दस्य क्वाप्य- श्रवणात्फलत्वकल्पनयाश्चाविशेषात्सर्वत्र विधिकल्पनमिति भावः। (२) उपक्र मोपसंहारयोरेक विद्याविषय त्वेनैकवक्यता वगमान्नव्यस्तोपासनवििरिति सिद्धा्तयत मरमस्तेति। (१) नन्विहैष विद्यानी भेदनिरूपणे पाकू तदस्षियर्गुणोपसंदारचिन्तनमसङ्गतमित्याशङ्कयाह सिद्ध मिति। (४) अधिकरणानारम्भमाशङ्कुमानो रूपभेदादवियाभेद इति सदृश्नतमहि नतु यथेत्यादिना।

पा० ३ सू० ५७-६२ ] काम्याधिकरणम्। १२३

यथा प्रत्ययाभिधेयाया अपूर्वभावनाया(१) आजानतो मदाभावेऽवि घात्वर्थेन निरुप्य माणत्वात् तस्य च यागादिमैदासप्रकृत्यर्थयागादिघात्वर्थानुबन्घभेदान्वेदः, तदनुरक्ताया एव तश्या: प्रतीयमानत्वात्, एवं विद्यानामपि रूपतो वेद्यस्येश्वरस्याभेदेऽपि तत्ततसत्यसक्कत्पत्वा दिगुणोपधानभेदाद्वियाभेद इति नास्त्य मेदाशङ्का। उच्यते-युक्तमनुबन्धभेदारकार्यरूपाणा(२)मपूर्वभावनानां मेद इति। इह ब्रह्मणः सिद्धरूपत्वाद्गुणानामपि सत्यसङ्कतपत्वादीनां तदाश्रयाणां सिद्धतया सर्वत्रामेदो विद्यासु। नहि विशालवक्षाश्वकोरेक्षणः क्षत्रिययुवा दुश्च्यवनधमेति(३) एकत्रोपदिष्टोन्यत्र सिंहास्यो वुषहकन्धः स एवोपदिश्यमानश्चकोरेक्षणत्वाद्यपजहाति, न खल प्रत्युपदेशं वस्तु भिद्यते, तस्य सवेत्र तादवस्थ्यात्, अतादवस्थ्ये वा तदेव न भवेत, नहि वस्तु विकल्प्यत इति। तस्माद्वेद्याभेदादू विद्याना मेद इति प्राप्तम् । एवं प्राप्त उच्यते। भवेदेतदेवं यदि वस्तुनिष्ठान्युपासनवाक्यानि किन्तु (४)तद्विषया. सुपासनामावना विदधति, साच कार्यरूपा। (५)यदपि चोपासनाभावना उपासनाधीननि- रूपणमुपास्यं चश्वरादि व्यवस्थितरूपम्, तथाप्युपासनाविषयीभावोऽस्य कदाचित् क्यचित केन चिद्रपेणेत्यपरिनिष्ठित एव। यथैकः स्त्रीकायः केनचिद्धक्ष्यतया केनचिदुपगन्तव्यतया केनचिदपत्यतया केनचिन्मातृतया केनचिदुपेक्षणीयतया विषयीकियमाणः पुरुषेच्छातन्त्रः, एवमिहापि उपासनानि पुरुषेच्छातन्त्रतया विधेयतां नातिक्रामन्ति(६)। न च तत्तद्गुणत. योपासनानि गुणभेदान भिद्यन्ते। (७)न चाभिहोत्रमिवोपासरना विधाय दधितण्डुलादिगुण वदिह सत्यसङ्कल्पत्वादिगुणविघियेनैकशास्त्रत्वं स्यात्, अपि तूत्पत्तानेवोपासनानां तत्तद्गुण विशिष्टानामवगमात् तत्रागृह्यमाणविशेषतया सवासा भदस्तुल्यः ।(८)न च समस्तशाखा. विहितसर्वगुणोपसंहारः शक्यानुष्ठानः। तहमाद्वेदः। न चास्मिन्पक्षे समाना: सन्तः सश्य कामादय इति। केचित्खल गुणाः कासुचित विद्यासु समानास्तेनकविद्यातवे आव्तयितव्याः, एकत्रोकतखवात्। विद्याभेदे तु न पौनरुकश्यमेकस्या वि्यायामुक्कता विद्यान्तरे नोका इति वि. द्यान्तरस्यापि तद्गुणत्वाय वक्तव्या अनुकानामप्राप्तेरिति ॥५८॥। चिकल्पो विशिष्टफलत्वात् ॥ ५९॥ (९) अभिहोत्रदर्शपौर्णमास्यादिषु पृथगधिकाराणामपि समुच्चयो दष्ो नियमवान्, तेषां (१) अपूर्वसाधन पुरुषपवृत्तेः। धात््थनेति। यजेतेत्या ्ार्थभूतभावनया ात्वर्थेन यागादि ना निरूप्यमाणत्वादित्यर्थः। (२ ) साध्यरूपाणाम् । (३) इन्द्रसमानधर्म: । (४ ) वस्तुविषयाम् । उपासनाभावना उपास्यनानिष्ठाम् । (९) उपासकपवृत्तरुपासनाधीननिरूपणत्वेव्यभेदमाश ङुते यप चेति अस्येश्वरादेः क्य शोडषकलादे: कदाचित्तन्तदुपास्तिसमये केनचित्सत्यका मत्वा दिना च रूपेणोपासन विषयभाव: इत्यर्थः । (६) ननु सत्यकामत्वादिगुणानामुपास्यत्वेन कार्यरूपत्वाच्चकोरेक्षणत्वादिभ्यो वषम्येवि न विद्याभेद- कत्वम् गुणिन एकत्वाद्गुणानां चोपसर्जनत्वादत आह नचेति। छत्रचामरादिगुणभेदेन राजोपास्तीनामक तत्तद् गुणवत्वरूपेणोपासनामेद एवेत्यर्थः । (•) नतु गुणभेदेऽपि कर्मैक्यवदुपासनैक्यं कुतो न स्यादत आह नचेति। (८) अशकेश् न सर्वोपासनक्यमित्याह न च समस्तेति। (९) अहंग्रहोपास्तीनां यथाकाममनुष्ठानमिति पूर्वपक्षयष्यन समुच्चयनयमेन किमिति पूर्वपक्षने

१२४ सटिप्पणभामत्यां [अ० ३

नित्यत्वादुपासनास्तु काम्यतया न नित्याहतरमान्नारसा समुच्चयनियमः । तेन समानफलाना दर्शपौर्णमासज्योतिष्टोमादीनामिव न नियमवान्विकल्पः फलभूमार्थिनः समुच्चयक्यापि सम्भवादिति पूर्व: पक्षः। उपासनानाममूषा मुपास्य साक्षाश्करण साध्यत्वात फलभ दस्यै के नोपास नेनोपाश्यसाक्षातकरणे तत एव फलप्रतिलाभ तु कुतमुपासनान्तरेण। न च साक्षात्करणस्या तिशयसम्भवस्योपायसहसत्रैरपि तादवस्थ्यात, तन्मात्रसाध्यत्वाच्च फलावापेः। उपासना न्तराभ्यासे च चित्तकाप्रताव्याषातेन कस्यचिदुपासनानिष्पत्तरिह विकल्प एव नियमवानिति

काम्यास्तु यथाकामं समुचीयेरत्र वा पूर्वहेत्वभावात्॥६०॥। (१)यासूपासनासु विनोपास्यसाक्षात्करणमदट्टेनैव काम्यसाधनं तासा काम्यदर्शपौर्ण मासादिवत् पुरुषेच्छावशेन विकल्पसमुच्चयाविति साम्प्रतम् ॥ ६ ॥ अङ्गेषु यथाश्रयभाव: ॥६१।। शिषेश्च ॥ ६२ ॥ तन्निर्द्धारणानियमशतदृष्टेः पृथकध्यप्रतिबन्धः फलमित्यत्रोपासनासु फलश्रुते: पर्णमयी न्यायेनार्थवादतयोपासनानी कत्वर्थत्वेन समुच्चयनियममाशक्कय पुरुषार्थतयैकप्रयोगवचनग्र. इणाभावेन समुच्चयनियमो निरस्तः । इह तु सत्यपि पुरुषार्थखे कस्मान्नैकप्रयोगवचनग्रहणं भवतीति पूर्वोक्तमर्थमाक्षिपन् प्रश्यवतिष्ठते। (२)यद्यपि हि काम्या एता उपासनास्तथापि न स्वतन्त्रा भवितुमहन्ति, तथा सति हि कत्वर्थानाश्रिततया कतुप्रयोगाद्वहिरप्यमूर्षा प्रयोग: प्रसज्यते। न च प्रयुज्यन्ते। तत्कस्य हेतोः ? कवर्थाश्रितानामेव तासा तत्ततफलोददेशेन विधानादिति। (३) एवं चाश्रयतन्त्रत्वादाश्रितानां प्रयोगवचनेनाश्रयाणां समुच्चयनियमेना. श्रितानामपि समुच्चयनियमो युक्त, इतरथा तदाश्रितत्वानुपपत्तेः । (४)स च प्रयोगवचन उपासना: समुच्चिन्धन् तत्ततफलकामनानामवश्यम्भावमाक्षिपति, तदभावे तार्सा समुचय- नियमाभावादिति मन्वानहय पूर्वे: पक्ष: ।

क्रियते मिन्नाधिकारणामपि दर्शादीनां समुच्चयनियमदर्शनादित्याशङ्कते अग्निहोत्रेति। परिहरति तेषामि- त्यादिना। यस्याद्धा साक्षातस्यांदुपास्यं न च विचिकित्सा संशयोडस्ति प्राप्नुयामहं फलं नवेति, तस्य ब्रक्ष-

सुपाधिमाह यास्विति । (२) नन्वंङ्ग पयुंक्क्ते प्रयोगविधि:, काम्यफलसाधनत्वे चोपासतीनामनङ्गत्वात कथ तामा प्रयोगव- चनपरिग्रहस्तताह यद्यपीति। (३) नतु क्रत्वर्थाश्रिता उपासनाः फले विधयन्ते एतावता कर्थं तासा समुच्चयसतिद्धिरत आह एवं चेति। (४) नतु फलकामनायों सत्यामुपासना 'अनुष्ठीय्ते, कथामासा क्रयङ्गै: सह नित्यं समुच्चित्या- सुष्धानम् नित्यानित्यसंयोगविरोधादत आह स चेति। उपास्तनां कतवङ्गसमुच्यसिध्यर्थ फलकामना अपि पयोगविधिरेवानुष्ठापयतीत्यर्थः।

पा० ४ सृ० ६१-१] पुरुषार्थाधिकरणम्। १२५

शाद्धान्तस्त (१) यथाविहितोदिष्ठपदार्थानुरोधी प्रयोगवचनो न पदार्थस्वभावानन्यथयितुम- ्ति, किन्तु तदविरोधेनावतिष्ठते, तत्र कत्वर्थाना नित्यवदाम्नानात, तथाभावस्य च सम्भ वात् नियमेनैतान्समुच्िनोतु, कामाबद्धास्तूपासना: कामानामनित्यत्बान्न समुच्चयेन नियन्तुम हँति। नहि कामा विधीयन्से येन सुमुच्चीयेरन अपि तूद्दिश्यन्ते। मानान्तरानुसारी चोहेशो न तद्विरोधेनोहेश्यमन्यथयति, तथासत्युद्देशानुपपत्तेः। तस्मातकामानामनित्यत्वात्तदवबद्धाना. सुपासनानामप्यनित्मश्वम्। नित्यानित्यसंयोगविरोधातसत्यपि तदाश्रयाणां नित्यत्वे इदमेव चाश्रयतन्त्रत्वमाश्रितानां यदाश्रये सत्येव वृत्तिर्नासतीति, नतुतत्र वृत्तिरेव नावृत्तिरिति तदिदमुक्तम्-"आश्रयतन्त्रण्यपि ही"ति (पृ० ८५१प०८) ॥६१॥६२॥ समाहारात् ॥ ६३ ॥ "होतृषदनाद्धैवापि दुरुद्गीथमनुसमाहरती"ति । अपिर्भिन्नक्रमो दुरु. दूगीथमपीति वेदान्तरोदितिप्रणबोद्गीथैकत्वप्रत्ययसामर्थ्याद्धोतृकर्मणः शंसनाद उद्धाता प्रतिसमादधाति किं तदित्यत आह दुरुद्गीथमपि। (२)वेदान्तरोदिते चौद्रात्रे कर्मण उत्पन्नं क्षतम्। एवं ्रुवन्वेदान्तरोदितस्य प्रश्ययस्येत्यादि योजनीयम् ॥६३॥ गुणसाधारण्यश्रुतेश्च् ॥६४ ॥ रनवा तत्सहाभवाश्रुतेः ॥६५॥ दर्शनाच्च ॥ ६६ ।। अस्य सूत्रस्यान्वयमुखन(३)व्यतिरेकमुखेन च व्याख्या, शेषमतिरोहितार्थम् ६४-६६ इति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिते शारीरकभगवत्पादभाव्यविभागे भामत्या तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्तः॥

पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति बादरायण: ॥१॥

रुषाथेसाधनत्वमघस्तनं विचारजातममिनिवर्तितम्, सम्प्रति त किमौपनिषदात्मतर्वज्ञान मपवर्गसाधनतया पुरुषार्थमाहो कतुप्रयोगापेक्षितकर्तृप्रतिपादकतया कत्वर्थमिति मीमासामहे।

(१) कामनायी अविधेयत्वात्र प्रयोगविधिप्रयोज्यत्वमिति वक्ष्यमाणममिप्रत्य मन्वानस्येत्युक्तम्, पया· गविधि: कलकामनानामवेश्यंभाव माक्षिपतीत्येतद् दूषयति यथाविहितेति। (२ ) दुरुज्ीर्थ व्याचष्टे वेदान्तहेति । (३) आश्रयसाधारण्ये आश्रितसताधारण्यमन्वयः, आश्रयमधारण्याभावे आश्रितसाधारण्याभावरूप व्यतिरकव्याख्यया भाष्ये दृढीकृत इत्यर्थः । (४) नतु कलभेदाभेदावन्तरेण न विद्याभदाभेदौ, न च तावन्तरण गुणोपसंदारानुपसंहारी, ततः प्रा- गेव विद्यानां पुरुषार्थसाधनत्वस्य सिद्धत्वात कि पुनरारम्भेणेत्यत आह स्थितमिति। फलभेदेन हवि विद्याभेद- सुपपाद तदाशीद्धिशड्काय, स उपपादनीय इत्यर्थः।

१२६ सटिप्पणभामत्यां ([अ०३ (१)यदा च क्रत्वर्थ तदा यावन्मात्रं क्रतुप्रयोगविधिनापोक्षितं कर्तृत्वमामुष्मिकफलोपभोक्तृत्वं च, न चैतदनित्यत्वे (२)घटते, कुतविप्रणाशाकुताभ्यागमप्रसङ्गातू। अतो नित्यस्वमपि तावन्मान्नमुपनिषत्सु विवक्षितम। इतोन्यत्वमनपेक्षितविपर्रीतं च नोपनिषदर्थ: स्यात्, यथा शुद्धतवादि। यद्यपि जीवानुवादेन तस्य ब्रह्मत्वप्रतिपादनपरत्वमुपनिषदामिति महता प्रब. न्धेन तत्रतत्र प्रतिपादितं, तथाप्यत्र केर्षांचित्पूर्वपक्षशङ्काबीणाना निराकरणे तदेव स्थूणा निखननन्यायेन निश्चलीक्रियत इत्यस्ति विचारप्रयोजनम् । (३)तन्र यद्यपि प्रोक्षणादिवद् आत्मज्ञानं न किचित्करतुमारभ्याघीतम्, यद्यपि व कर्तृमात्रं नाव्यभिचरितकतुसंबद्धं कर्तृमा त्रस्य लौकिकेष्वपि कर्मसु दर्शनाव, येन पर्णतादिवदनारभ्यार्धीतमप्यव्यभिचरितक्रतुसंबध्धं (४) जुहूद्वारेण वाक्येनैव कत्वर्थमापद्यते, (५)तथापि यादश आत्मा कर्तांऽडमुष्मिकरवर्गादिफलभो. मभागी देहाद्यतिरिको वेदान्तैः प्रतिपाय्यते न ताहृशस्यासति लौकिकेषु कर्मसुपयोग:, तेषा मैहिकफलाना शरीरानतिरिकेनापि यादशतादशेन कत्रोपपत्तेः, आमुष्मिकफलार्ना तु वैदि- कार्ना कर्मणां तमन्तरेणासंभवात् तत्संबन्ध एवायमोपनिषदः कर्तेति तदव्यभिचारात्तान्य- नुष्मारयज्जुह्रा देवद् वाक्येनैव (६) तज्ज्ञानं पर्णतावत् करवैदमर्थ्यमापद्यत इति फलश्रुति रर्थवाद:(७)। तदुकम्-'द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात् फलश्रुतिरर्थवादः ध्यादि'ति। (८) औपनिषदात्मज्ञान संस्कृतो हि कर्ता पारलौकिकफलोपभोगयोग्योस्मीति विधावान् श्रद्धा वानू क्रतुप्रयोगाज्तं नान्यथा प्रोक्षिता इव ब्राहयः करत्वङ्गमिति। प्रियादिसूचित्य चसंसा रिण एवात्मनो द्रष्टव्यत्वेन प्रतिज्ञापनात, अपहृतपाप्मत्वादयस्तु तद्विशेषणानि तस्यैव स्तु. स्यरथम्, न तु तत्परत्वमुपनिषदाम्। तस्मास्करत्वर्थमेवाश्मज्ञानं कर्तृसंस्कारद्वारा न पुनः पुरुषार्थमिति। (९) एतदुपोद्वलनार्थ च ब्रह्मविदामाचारादि: श्रुत्यवगत उपन्यस्तः। न केवलं वाक्यादात्मज्ञानस्य क्रत्वर्थत्वम्, तृतीयाश्रुतेश्। न त्वेत्प्रतोदीथद्याविषयं (१०)यदेव विद्ययेति सर्वनामावधारणाभ्यां प्राप्तेरधिगमात, यथा य एव धुमवान्देशः स व दिमानिति। समन्वारम्भवचनं च फलारम्भे विद्याकर्मणोः साहित्यं दर्शयति। (११)तच्च (१) ननूपनिषत्सु कर्तृभोकतृत्वातिरिक्त्मवि ब्रह्मात्मत्वमात्मन उपदिश्यते ताद्वषयज्ञानस्य कथं कर्मोपयोगस्तत्राह यदेति। (२) शरीरपक्षे । (३) केषाञ्चित्पूंर्वपक्षबीजानामित्युक्तं, तान्येव दर्शयति यद्पीति। (४) न वाक्यादात्मज्ञानं क्रत्वङ्गमिति च सिद्धान्तिनोककं तदप्यनुवदति पूर्वपक्षी दूषणार्थ यद्यपि तत्कतृमानं नाव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धमिति योजना। (९) एवं सिद्धानत्यभिपायमनूद दूषयत पूर्वपक्षी तथापीति। (६) आत्मा वार्डर व्रष्टव्य इत्यादि वाक्येनैव। () ननु फलवतो ज्ञानस्य कथं क्रत्वर्थत्वमत आह अर्थवाद इति। (८) अत्मिज्ञान स्यादष्टद्वारा कर्माङ्गत्वमाइ औपनिषदात्मज्ञानेति। (९) आचारायन्यार्थदर्शनं आापकसापेक्षत्वात्र स्वतन्त्रामेव्याड एतदिति। (१•) तच्छुतेरित्यादीनि लिङ्गपराणि सूभाणि व्याचषट न केवलमिति। (१९) विद्याया: कममिः सह कर्नुगमस्य समप्राधान्येि सम्भवा प्रकृतकर्मशेषतवप्रतिज्ञया सह सङ्गतिमाशङ्याह तचेति। उक्तया युक्त्या आत्मज्ञानस्य दृक्षदृ्द्वारेण कर्मसूपयोगेन।

पा०४ सू० ७-१८] पुरुषार्थाधिकरणम्। १२७

यद्यप्याग्नेयादियागषट्कवत् समप्रधानतवेनापि भवति, तथाप्युक्तया युक्त्या विद्याया: कम प्रश्यङ्गभावेनैय नेतव्यम्। वेदार्थज्ञानवतः कर्मविधानाद् उपनिषदोऽपि वेदार्थ इति तज्ज्ञान- अपि कमोङ्गमिति॥१-६॥ नियमच्च।७॥। सुगमम्॥७॥ सिद्धान्तयति- अधिकोपदेशानु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात्॥।८।। यदि शर्राराद्यतिरिक्त: कर्ता भोक्तातमरेये तम्मात्र उपनिषदः पर्यवसतिता: स्युस्ततः स्यादेव, नत्वेतदस्ति, तास्त्रवेवंभृतजीवानुवादेन तक््य शुद्धबुद्धोदासनिब्रह्मक्षपताप्रतिपादनपरा इति तत्रतन्नासकदावोदितम्। (१) अनधिगतार्थबोधनरदरस्ता हि शब्दस्य प्रमाणान्तरसिद्धा• नुवादेन। (२) तथा चौपनिषदात्मज्ञानस्य कत्वनुष्ठानविरोधिन: करतुसंबन्ध एव नाहित, किमज ! पुनः तदव्यभिच्ारस्ततक्ष कतुशेषता। तथा च नापवर्गफलश्रुतेरर्थवादमात्रत्वमपि तु फळपरश्वमव। (३)अत एव प्रियादिसूचितेन संसारिणात्मनोपक्रम्य तस्यैवात्मनोऽधिकोप. दिदिक्षायां परमात्मनोऽत्यन्ताभेद उपदिश्यते। यथा समारोपितस्य भुजगस्य रज्जुरूपादत्य क्ताभेद: प्रतिपाध्यते-योडयं सर्पः सा रज्जुरिति ॥८॥ तुल्यन्तु दर्शनम् ॥ ९ ॥ यथा विद्याया: कर्माङ्त्वे दर्शनमुपन्यस्तमेवमक्माङ्गत्वे न दर्शनमुक्तम्। (४)तत्र कर्माङ्गत्वदर्शनानामन्यथासिद्धिरक्ता केवलविद्यादर्शनानां तु नान्यथासिद्धि:।९॥ असावेत्रिकी॥१० ॥ (५)व्याप्तिरप्युद्धीथविद्यापक्षया तस्या एव प्रकृतत्वात् न त्वशेषापेक्षया, यथ सर्वे ब्रा ह्राणा भोज्यन्तामिति निमन्त्रितापेक्षया तेषामेव प्रकृतत्वात्। १०॥ विभाग: शतवत् ॥११॥ सुगमम्। अविभागेऽपि न दोष इत्याह-"न चेदं समन्वारम्भवचनमिशि।

(१) शुद्धचैतन्यं वेदान्तबोष्यं न कर्तृत्वादिविशिष्टमित्यत्र विनिगमकमाहानधिगतार्थेति। (२) परारथे फलभ्रुतित्वादिति पूर्वोंक् डेतोर्विशेषणांसिद्धिमाह तथा चेति । (३) यदि परमात्मतत्यमवोपनिषदामर्थस्तहि परियादिसंसूचित्जीव््किमितुदशयत अत आहात एवेति। (४) एवं ब्रह्मज्ञानं न कर्माङ् कलवत्वाञ्ज्योतिष्टोमवदिति प्रतिपाद वाक्यकृतकर्मसम्बन्धोभ्वारितः, तुल्यं तु दर्शनमित्यत्र आचारादिलिङ्गदर्शनानां प्तिलिङ्गमुपन्यस्तं, तत्र च शन्देनाकर्माङ्गत्वलिङ्गदर्श- नव्य भावल्यं विशेष उक्तस्तदर्शयति तत्रति। (५) 'यदेव विद्यया करोतीति' श्रत्या विद्याया: कर्माङ्गत्वमाशद्वितं पूर्वपक्षे, तस्या अप्युद्गीथषि- य्याविषयत्वेनान्यथासिद्धिरुक्ती असार्वत्रिकीति सूतेण, ततरास्याः अतेः सर्वविषयत्वशङ्कां परोका परिहरति व्यात्तिरपीति।

१२८ सटिप्पणभामत्य। [अ०३ (पृ. ८६० पं० १०) संसारिविषया विद्या बिहिता यथोद्वीथविदा प्रतिषिद्धा

अध्ययनमात्रतः ॥१२।। अध्ययनमात्रबत एव कर्मविधिन तूपनिषदथ्ययनबतः । एतदुक्त भवति। यदष्ययन मर्थावबोधपर्यन्तं कर्मसूपयुज्यते, यथा कर्मविधिवाक्यानां तन्मात्रवत एवाधिकार: कर्मसु नोपनिषद्ध्ययनवतः तदध्ययनस्य कर्मस्वनुपयोगादिति। अध्ययनमात्रवत एवेति मात्रभ- हणेनार्थज्ञानं वा व्यवच्छिन्नमिति मन्वानो भ्रान्तव्वोदयति-"नत्वेवं सती"ति। स्वाभिप्रायमुद्घाटयन समावते-"न वय'मिति। (पृ० ८६१ पं० १) उपनिषदध्य- नापेक्षं मात्रभ्रहणं नार्थबोधापेक्षमित्यर्थः॥१२॥ नाविशेषात् ॥ १३॥ कुर्वन्रेवेह कर्माणा्यविद्यावद्विषयमित्यर्थः॥१३॥ विद्यावद्विषयर्वेऽपि अविरोधो विद्यास्तुर्थत्वादित्याह- स्तुतथेऽनुमतिर्वा ॥ १४ ॥ अपि च विद्याफलं प्रत्यक्ष दर्शयन्ती श्रुतिः कालान्तरभाविफलकर्माङ्गत्वं विद्याया निराकरातीत्याह- कामकारेण चैके॥ १५ ॥ कामकार इच्छा ॥ १४-१५॥ उपमर्दच॥१६॥ (१)अधिकोपदेशादित्य नेनात्मन एव शुद्धबुद्धोदासीनस्वादय उक्ता: । इह तु समस्त क्रियाकारकफलविभागोपमर्द चेति॥१६॥ उध्वरेतःसु च शब्दे हि ॥ १७॥ सुबोधम् ॥ १७ ॥ परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि॥ १८ ॥ (२) सिद्ध ऊर्ध्वरेतसामाश्रमित्वे तद्विद्यानामकर्माङ्कतयापवर्गता स्यात्, आश्रमित्वेन स्वेषा- मन्यार्थपरामशमात्राज् सिद्ध्यति, विष्यभावात। समृत्याचारप्रसि्धिय्च तेषां प्रत्यक्षश्रुतिविरोधा दपरमाणम्, निन्दति हि अ्रत्यक्षा श्रुतिराश्रमान्तरं 'वीरहा वा एष देवानामि'त्यादिका। प्रत्यक्षश्रुतिविरोषे च स्मृत्याचारयोरप्रामाण्यमुक्त 'विरोधे त्वनपेक्ष स्यादसति ह्यनुमानमि'ति। तदेतत्सवमाह-"त्रयो धर्मस्कन्धा इत्यादिना" "अनधधिकृतविषया चेति"। (पृ० ८६२ पं० १४) अन्धपस्बादयो हि ये नैमित्तिक कर्मानधिकृतास्तान्प्रत्याश्रमान्तर· विधिरिति। "अपि चावपदति हि" (पृ०८६५ पं०५)। न केवलमन्यपरतया परा- (१) अनेना संसार्यात्मप्रतिपादनस्य सुबनद्वयेप्यविशेषात्पुनरुक्तकिदोषो निरस्तो बोध्य:।

१० ४ सृ० १९-२० ] परामर्शाधिकरणम् । १२९

मेशैस्याश्रमान्तरं न लभ्यते अप स्वाश्रमान्तरनिन्दाद्वारेणापवादादपीत्यर्थः। स्यादेतत्, भवस्वेष परामरशोऽन्यार्थः(१), ये चेमेऽरण्यइत्यादिभ्यस्त्वाश्रमान्तरं सेर्यतीत्यत आह- "ये चेमे Sरण्य"इति। अस्यापि देवपथोपदेशपरत्वात नैतत्परत्वमित्यर्थः। न चान्यप- रादपि इफुटत राश्रमान्तर प्रत्यय इत्याह-"लन्दिग्घं चे"ति।नहि तप एव द्वितीय इत्य- त्राश्रमान्तराभिघायी कश्विदस्ति शब्द इति। नन्वे'तमेव प्रव्राजिन' इति वचनाद् आश्रमान्तर सेरस्यतीत्यत आह-"तथैतमवे"ति । "एतदपि लोकसस्तवनपरमि"ति। अधिकरणारम्भमाक्षिप्य नाहित प्रत्यक्षवचनमिति कृत्वा चिन्तेयमिति समाधते तत्र "ननु ब्रह्मचर्यदिवे"ति॥१८॥ अनुष्ठेयं बादरायण: साम्यश्रुतेः ॥१९॥ भवत्वन्यार्थः परामर्शः तथाप्येतस्मादाश्रमान्तराणि प्रतीयमानानि च नापाकरणमहन्ति एवं तान्यपाकियेरन्यय्यस्मान्न प्रतीयरन्, प्रतीयमानानि वा श्रुत्या बाध्येरन्। न तावभ अ्रतीयन्ते, तथाहि त्रयो धर्मस्कन्धा इति स्कं्धत्रित्वं प्रतिज्ञातम् । तन्र सकन्धशब्दो यद्या• श्रमपरों नं स्याद् अपि तु समूहवचनस्ततो धर्माणां यज्ञादीनां प्रातिस्विकोत्पतीना किमपेक्ष्य त्रित्व संख्यासु व्यवस्थप्यत, एककाश्रमोपसंग्रृहीतासश्वाश्रमार्णा त्रिस्वाच्छक्याितवेव्यवस्था पयितुमत्याश्रमंत्रित्वप्रतिज्ञोपपत्तिः, तत्र यज्ञादिलिङ्गो गृहाश्रम एको घर्मरकन्धो ब्रह्मचारीति द्वितीयस्वप इति च तप:प्रधानात्तु वानप्रस्थाश्रमान्नान्यः ब्रह्मसंस्थ इति च पारिशष्यात्परित्रा- डिति वक्ष्यति। तम्मादन्यपरादपि परामरशादाश्रमान्तराणि प्रतीयमानानि देवताधिकरणन्या येन न शक्यन्तेऽपाकर्तुम्। न च प्रत्यक्षश्रुतिविरोधो, वारहा वेत्यादे: प्रतिपन्नगाईस्थ्यं प्र. मादादब्ानाद्वाभिमुद्वासयितुं प्रवृतं प्रश्युपपत्तेः । एवं च अविरोधे सिद्धवस्परामर्शादाश्रमान्त- राणां शास्त्रान्तरसिद्धि वाकलूपयिध्यामो यथोपवीतविघिपरे वाक्य 'उपव्ययते देवलक्ष्यमेव तत कुरुते इत्यत्र निवीत मनुष्याणां प्रचीनावीतं(२) पितृणामपि शास्ान्तरविद्धयोर्निवीतप्रा चीनावीतयोः परामर्श इति॥ १९॥ विधिवा घारणवत् ॥ २०॥ (३)यद्यपि ब्रह्मसंस्थत्वस्तुतिपरतयाऽस्य सन्दर्भस्यकवाक्यता गम्यते, संभवन्त्यां चैकवा- क्यतायां वाक्भेदो ऽन्याव्यः।तथाप्याश्रमान्तराणां पूर्वासद्वेरभावाद परामशानुपपत्तेः, अप- रामर्शे च स्तुतेरसंभवेन किंपरतया एववाक्यतास्तु इति ता भड्त्वा धारणावद बरमपूत्रेत्वा- द्विघिरेवास्तु। यथा 'अघस्तात्समिव धारयन्ननुद्गवेदुपरि हि देवेभ्योवाश्यती'त्यत्र सत्यामप्य- धोधारणेनैकवाक्य ताप्रतीती विधायत एवोपरि धारणमपूर्वत्वात्। यथोक्तम्-'विधिस्तु धारणे

(१ ॐकार एवेदं सर्वम् इति प्रणवाख्यस्य ब्राह्मणः प्रस्तुतत्वात तत्संस्थत्वप्रशंसनार्थों भवतु त्रयो धर्मस्कन्धा इति परमार्थ इत्यर्थः । (२) वदं ज्योति्दर्शनाव (अ० १ पा० ३ सू० ४०) इत्यत्र प्रातिपादितन्तत्रैव दृष्टव्यम्। (३) वाक्यभेदपसङ्गात्सूत्रकारीयविधिकल्पनमत्र सृन्े ्याय्यमत्याशंयाहयद्पीत्यादिना। विधेया - थैक्ये हयनुवादस्य विधिस्तुत्यर्थत्वरनैकवाक्यत्वम्, अत्र त्वपाप्तार्थद्यप्रतिभासादविधेयमेदे सति नकवाक्य- न्वसम्भव इति शंकार्थः।

१३० सटिप्पणभामत्यां [भ० ३ Sपूर्वत्वादि'ति। तथे हाप्याश्रमान्तरपरामर्शंश्रुतिविधिरेवेति कलुप्यते(१)। सम्प्रति परामर्शे- पीतरेषामाश्रमाणां ब्रह्मसंस्थतासस्तवसामर्थ्यादेव विधात्या, न खल्वविधेयं संस्तूयते तदर्थश्वात् संस्तवस्येत्याह-"यदापी"ति। (२)अन्नावान्तरविचारमारभते "साघ कि चतुष्बि"ति। विचारप्रयोजनमाह-"यदि चे"ति। ननु अनाश्रम्येव ब्रह्मसंस्थो भवि· व्यती्यत आद-"नाश्रमित्वे"ति । तत्र पूर्वपक्षमाह-"तत्र तपःशब्देने"'ति। अय- मभिसंधि :- न तावद् बह्मसंस्थ इति पद प्रत्यस्तमितावयवार्थ परिव्राजकाSवकर्णादिपदवद्र ढम्, तदाश्रमप्राप्तिमात्रेणैव अमृतीभाव इति न तद्भावाय ब्रह्मज्ञानमपेक्षेत, तथा च 'नान्यः पन्था विद्यते Sयनायति' विरोधः। न च संभवत्यक्यवार्थे समुदायशाक्तिकल्पना । तत्माद्वह्य णि संस्थास्येति ब्रह्मसंस्थः। एवं चतुर्षु आश्रमेषु यस्यैव ब्रह्मणि निश्ठत्वमाश्रमिण: स ब्रह्मसं. स्थो Sमृतत्वमेतीति युक्तम्। तत्र तावद् ब्रह्मचारिगृहस्थौ स्वशब्दाभिहितौ तपःपदेन च तपः प्रधानतया भिक्षुवानप्रस्थावुपस्थापिती। भिक्षुरपि हि समधिकशीचाष्टम्रासीभोजननियमाढू भवति वानप्रस्थस्तपःप्रधानः । न च गृहस्थादेः कर्मिणो ब्रह्मनिष्ठत्वासंभवः। यदि तावत् कर्मयोग: कर्मिता, सा भिक्षोरपि कायवाक्मनोभिरस्ति। अथ ये न ब्रह्मार्प्पणेन कर्म कुर्वन्ति किन्तु कामा र्थतया ते कर्म्मिण:, तथा सति गृहस्थादयोऽपि ब्रह्मार्प्पणेन कर्म कुर्वाणा न कर्म्मिणः । तस्माद्रह्मणि तात्पर्य ब्रह्मनिष्ठता न तु कम्मत्यागः प्रमाणीवरोघाद। (३)तपसा च द्वयोराश्रमयोरेकीकरणेन त्रय इति त्रित्वमुपपद्यते। एवं च त्रयोऽप्याश्रमा अब्रह्यसंस्था: स० न्तः पुण्यलोकभाजो भवन्ति यः पुनरेतेषु ब्रह्मसंस्थः सोऽमृतत्वभागिति। (४)न च येषाँ पुण्य लोकभागित्वं तेषामेवामृतत्वमिति विरोधः । यथा देवदत्तयज्ञदत्तौ मन्दप्रज्ञावभूर्ता सम्प्रति त. योर्यज्ञदत्तस्तु शासाभ्यासात् पटुप्रजो वतते इति तथेहापि य एवाब्रह्मसंस्था: पुण्यलोकभाजस्त एव ब्रह्मसंस्था अमृतत्वभाज इत्यवस्थाभेदादविरोधः। तथाच ब्रह्मसंस्थ इति यौगिकं पद प्रकृतविषयं भविष्यति। यथा अभेय्यामधिसुपतिष्ठत इत्यत्र विनियुक्तापि (५)प्रकृतैवाभेयी (१) अधस्तादित्यादिमहापितृयज्ञे दिष्ठगताभिहोत्रे च श्रयते, तघोपैरि हि देवभ्यो धारयतीत्यनुवाद्: वर्तमानापदेशाद्धिशब्दाच्वेति पूर्वपक्षे, न समिद्धविःपच्छादने क्षमत्यपाप्ा, तसमादमाप्र्भडवत्वा हि शईं पञ्चमल- कारस्वीकारेण च विधिरिति शेषलक्षणे यथा राद्धान्तितम् तथेहाव्याश्रमान्तरपरामर्शश्रुतिविधिरेषेति कल्प्य- त इति भाव:। ( २) नतु ब्रह्मसंस्थताविधावपि न पारित्राज्यसिद्धित्रयाणा मप गृहस्थादीन ब्रमंस्त्वसंवाददतितत कर्थं पकृतसङ्गतिरत आहातावान्तरेति। (३) नतु त्रयो धमस्कन्धा इत्युपक्रमातसर्व एव इत्यत्र त एव त्रय एतच्छब्देन परामृश्यन्ते, तत्र तप :- शब्देन परिव्राजकस्यापि ग्रहण चत्वार आश्रमा मध्ये उक्ता इति त्रित्वेनोपक्रमस्तत्परामर्शश्न न घटेत अत आह तपसा चेति। (४) नतु पुण्यलोकगामिनामेवामृतत्वभावत्वं विरुद्धमित्याशंक्याह न चेति। (५) ज्योतिषमे प्रथम'मन्न आयाहि वीतये' इत्यादयो विशेषत आग्नेयादयो मन्त्रा आम्नाताः, स्तो- घादिसाधनत्वेन विनियुकाश्, पुनराध्रेय्याय्रधपुपततिष्ठत इति सामान्येनाग्रेयीमात्रमानध्रोपास्थाने विनियु ज्यते। तत्र किमपाकृताग्रेयी विनियुज्यते. उताविशेषेणाग्निलिङ्गवती प्रकृताऽप्रकृता च या काचिन्, उत प्रकतैवति संशये, अप्निय्येति शत्यविशेषाव सर्वाग्रेयीविनियोगोऽथवा विनियुक्क्तविनियोगानुपपश्या8प्रकृत- वेति पूर्वपक्षे शेषलक्षणे स्थितं सिद्धानतमाह परकृतैवेति। अमकृतग्रहणे सामान्यविशेषसम्बन्धी विधातव्यो अकृतग्रहणे भत्निप्या कतुना सामाग्यसम्बन्धसिद्वेर्विश्ेषमात्रविधाने लाघषमित्यर्थः।

पा० ४ सृ० २०-२२ ] परामर्शाधिकरणम्। १३१

गृथ्ते। (१)नच विनियुक्त्तविनियोगविरोधः । यदि त्यत्राभेय्युपदिश्येत ततो यथा प्रतीता तथोद्दिश्येत, विनियुक्ता च प्रतीतिर्भँवेद् इति विनियुक्तविनियोगविरोषः । इह तु आम्नध्रि पस्थाने सा विधेयत्वेन विनियुज्यते न तूह्दिश्यते, विधेयत्वेन च विनियोगे आभेयीपदार्थावे वक्षणात् प्रकतातिकरमे प्रमाणाभावात। (२)तावता च शासत्रोपपत्तेनाप्रकृतानामपि ग्रहण पं. भव:, न च यातयामतया न विनियोग:। वाचस्तोमे सर्वेषामेव मन्त्रारणां विनियोंगादन्यत्रा- व्यविनियोगप्रसङ्गात्। तथेहापि प्रकृता एवाश्रमा बुद्धिविपरिवर्तिनः परामृश्यन्ते नानुक्तः परिव्राडेवेति पूर्वः पक्ष:। राद्धान्तमुपक्रमते-"तदयुक्तम,-नहि सत्यां गतौ वानप्रस्थविशेषणे"नेति। यथोपक्रान्तं तथैव परिसमापनमुचितिम्। यत्सङ्ख्याकाइच ये प्रसिद्धासते तत्सड्रुयाका एव कत्यिन्त इति चोचितम्, न तु सत्या गतावुत्सर्गस्यापवादो युज्यते। असाधारणेनैकेकेन लक्षणेनेकैक आश्रमो वक्तुसुपक्रान्त इति तथेव समापनमुचितम्, नतु साधारणासाभाघा रणाभ्यामुपक्रमसमाप्ती श्लिष्येते। (३)न च तपो नाम नासाधारणं वानप्रस्थानामित्यत आह-"तपश्चासाधारण" इति (पृ०८६८ पं०३)। न खलु पराकादिभि: कायके. शप्रधानो यथा वानप्रस्थस्तथा भिक्षुः सत्यप्यष्टप्रासादिनियमे। न च शौचसन्तोषशमदमा- दयस्तपःपक्षे वर्तन्ते तत्र बुद्धानां तपःप्रसिद्धेरसिद्धेः। अत एव वृद्धा: तपसो देन शौचा

सङ्स्यान्तराभिधानमच्िष्टमिस्याह-'चतुष्टेन चे"ति। "अपि च भेदव्यपदेशोऽ ते"ति। (४)त्रय एत इति किं भिक्षुरपि परामृश्यते कि वा भिक्षुवर्ज त्रय एव, न तावत्रय इति भिक्षुसङ्गहे तद्वर्जनमेते त्रय इत्यत्र कर्तु शक्यम्। एत इति प्रकतानां साकल्येन पराम- शात् भिक्षुसङ्गहे च न तक्ष्य पुण्यलोकत्वमब्रह्मसंस्थत्वाभावाद् मिक्षो:, तेन तस्य ब्रह्मसं. स्थस्य सदा पुण्यलोकत्वममृतत्वं चेति विरोधः । त्रिषु च ब्रह्मसंस्थपदे यदेति सम्बन्धनी- यम्। भिक्षौ च स्देति वैषम्यम्। तदिदमुक्तम्-"पृथवत्वे चे"ति। पूर्वपक्षाभासं रमा- शयति-"कथं पुनर्ब्रह्मसंस्थशव्दो योगादि"ति। तननिराकरोति-"अत्रोच्यत" इति। अयमभिसन्धिः। (५)सत्यं यौगिक: शब्दः सति प्रकृतसम्भवे न तदतिपस्याSप्रक्ते

(१) तत्रायं पूर्वपसं निषेधयति न चति। (२) यत्तकं सामान्यश्रुतिविरोध इति तत्राह तावतेति। (३) तपसः संन्यास्तिवनस्थयोस््राध्नदूषण मुक्ता्मुन ्थ एव सरवा साधार्य येन परिव्राजकग्रहणं स्यादित्याह न च तप इति। (8) अवस्थाविशेषापेक्षयैकस्येव पुण्यलोकामृतत्वप्रात्तिव्यपदेशमेदस्य पूर्वपक्ष उपपादितत्वाङ्गाष्या- योगमाशक्याह त्रय एत इततत्यादिना। सामानाधिकरण्याये तय इत्युक्क्ास्त एवैते इति परामृष्टव्यास्तव- घ्रय इति पदेन भिक्षुं विहाय गृहस्थादिग्रहणे तपःशब्देन मक्ति र्गृह्यते नवेति वक्तव्यम्। आधे तापसेन मिक्षु- जा सह सर्वेषामेत इतिशव्देन प्रकृतपरामृष्टत्वादेनच्छ्दसमानार्थवृ्तिना त्रय इतिश्देन मिक्षुवर्ज नयो वव्तुमशक्या इत्यर्थः। अथ तपःशब्देन मिक्षुसङ्गदल्नयशब्देन भिक्षुसहिता निर्दिध्यन्ते तत्रा ह भिक्षुमङ्गड्वे इति। (५) आग्नेयीन्यायेन ब्रह्मसंस्थश्दस्य प्रकृतसर्वगोचरत्वस्योक्तत्वात्कर्थं प्रयाणा, बम्मसंस्थत्वामं अव इत्यत आह मत्यमति।

१३२ सटिप्पणभामत्यां [अ०३

वर्तितुमइति, असति तु सम्भवे मा भूतप्रमादपाठ इत्यप्रकते वर्तयितव्यः। दर्शितथ्ात्रास म्भवो(१)Sवस्तादिति। (२)एष हि ब्रह्मसंस्थतालक्षणो धर्मो मिक्षोरसाधारण आश्रमान्त राणि तत्संस्थान्यतत्संस्थानि च भिक्षुस्ततसंस्थ इत्येव, तत्संस्थता हि स्वभाव व्यवच्छिन्दनती विरोधाद् यस्तत्संस्थ एव तत्राज्ञसी नान्यत्र। "शमदमादिस्तु तदीय इति" स्वाङ्गम. उयवधाय कमित्यर्थ:। ब्रह्मसंस्थतवमसाधारणं परिध्ाजकधमे श्रुतिरादशयततियाह-'तथाच न्यास इति ब्रह्मे"ति (पृ. ८६९ पं० ३)। सर्वसङ्गपरितयागो हि न्यासः स ब्रह्म कुत इत्यत आह-"ब्रह्मा हि परः"। अतः परो न्यासो ब्रह्मेति(३)। किमपेक्ष्य परः संन्यास इत्यत आह-"तानि वा एतान्यवराणि तपासि न्यास एवात्यरचयदि"ति। एतदुकक भवति-ब्रह्मपरतया सर्वेषणापरित्यागलक्षणो न्यासो ब्रह्मेति। तथा चेहरां न्यायलक्ष णं ब्रह्मसंस्थत्वं मिक्षोरेवासाधारणं नेतरेषामाश्रमिणाम्। ब्रह्मज्ञानस्य शब्दजनितस्य यः परी पाकः साक्षातकारोऽपवर्णसाधनं तदजतया पारिव्ाज्यं विहितम्, न त्वनधिकृतं प्रतीत्यर्थ:।२०॥ स्तुतिमात्रसुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात्॥२१॥। भावशब्दाच्च ॥। २२। (४)यदयत्र सन्निधान उपासनाविधिर्नादित ततः प्रदेशान्तरस्थितोऽपि विधिरव्यभिचरित तद्विघिसम्बन्घेनोढुथिनोपस्थापितः 'स एष रसाना रसतम' इत्यादिना पद्सन्दमणेकवाक्य भावमुपगतः स्तूयते, नहि समभिव्याहतैरेवैकवाक्यता भवतीति कक्विश्नियमहेतुरहति, अनु.

थमुपासीत सामोपासीते' त्यादिविधिसमभिव्याहार: श्रुतस्तथापि तस्यैव विधे: स्तुतिः, न तूपासनविषयसमर्पणपर 'ओमित्येतदक्षरमुद्धीथमि'त्यनेनैवोपासनाविषयसम्प्पणादिति प्राप्ते, अभिधीयते-न तावद्दूरस्थेन कर्मविधिवाक्येनेकवाक्यतासम्भवः, प्रतीतसमभिव्याहताना विधिनैकवाक्यतया स्तुत्यर्थत्वमर्थवादानां रक्तपटन्यायेन भवति। न तु स्तुत्या विना का चिदनुपपत्तिविधेः। यथाहुः-'अह्ति तु तदित्यतिरेके परिहार' इति। अत एव विधेरपेक्षा

(१) वैरूप्येणेत्यर्थः। (२) एवं प्रकृतपरामर्शित्व ब्रह्मसंस्थश्दस्य व्युदस्य यौगिकार्थस्य मिक्षावेव संभर्ष भाष्योक्तमुपपा- दयति एष हति। (३) अत्र श्रुती 'सत्यं पर'मित्यादिना सत्यादितपांस्षि प्रक्रम्य तेभ्यः परत्षेन संन्यासः श्रयते, तभ ब्रझ्मा परमात्मा उत्कृष्टः सन्यासापीतरसाधनेभ्य: पर इत्यस्मात्साम्याद्वेन स्तूयत इत्यर्थ:। (४) नतु रखतमत्वादिभि: किमुद्धीथादिवधिस्तुतिरुतोपास्तिविधि :? नायः, उद्ीथादिविधे: कर्भप्रकर- णस्थत्वेन व्यवधानाच्तेनकवाक्यत्वातुपपतेः। नान्त्यः, उपास्यविषयस्षमर्पणन विध्यन्वयसम्भवे लक्षणया स्तु- व्यर्थत्वायोगादित्याशङ्कयाह यद्यत्रेति। (५) यथा 'चित्पतिस्त्वा पुनातु' इत्यारम्य-'अच्छिद्रेण पवित्रेणे'यन्नाते श्रुतोषच्छिद्रेणत्येषोर्थवाद प्तिमन्त्रमनुषज्यते, वश्वदेवे 'आग्रेयमष्टकपाल निर्वपती'त्यादिदविःषु अुता अर्थवादा वरुयापघासािष्वति दिश्यन्ते वा, एवमत्र व्यववानेऽपि अतत्वेनैकवाक्यता स्यादिति भावः। (६) सतिहितावध्यमावाङ्गीकारेण।वपक्षसुपपाद्य दवितीं कल्पमंव्यिपूर्वपक्ष घटयत यदि ्विि।

पा० ४ सू० २४ ] पारिष्लवाधिकरयम्। १३३

भावात् प्रवर्तनात्मकस्यानुषङ्गाति देशादिभि रर्थवादप्राप्त्यभिधानमसमज्जसम्। (१)नहि क्त्रपे क्षितोपायतायामवगतार्या प्राशस्त्यप्रत्ययस्याति कब्षिदुपयोगः, तस्माद्दूरस्थस्य कर्मविधे: स्तुतावानर्थेकयम्। तेनैकवाक्यतानुपपत्तेः सन्निहितस्य तूगसनावविधेः किं विषयसमर्पणेनो- पयुज्यतामुत स्तुत्येति विशये(२), विषयसम्प्पणेन यथार्थवत्वं नैवं स्तुत्या बाहरज्गत्वाद्, अगत्या हि सा। तत्मादुपासनार्था इति सिद्धम्। कुर्यात् क्रियेत कर्त्तव्यं भवेत स्यादिति १श्वमम्। एतत्स्यात्सर्ववेदेषु नियतं विधिलक्षणम् ।। (३)भावनाया: खळल कर्तृसमीहितानुकूलतवं विधिनिषेधक्ष(४) कर्तुरितानुकूलत्वम्। यथाहु :- 'कर्त्तव्यक्ष सुखफलोऽकर्तव्यो दुःखफल' इति। एतच्वास्माभभिरुपपादितं न्यायकण कायाम्। (५)क्िया च भावना तद्चनाक् करोत्यादयो, यथाहुः 'कम्वस्तयः करियासामा ज्यबचना' इति, अत एव कभ्वस्तीनुदाहृतवान्। सामान्योक्ता तद्विशेषा: पचेदित्यादयोऽपि गम्यन्त इति तत्र कुर्यादित्याक्षिप्तकर्तृका भावना। क्रियतेति आक्षिप्तकर्मिका भावना। कर्त व्यमिति तु कर्मभूतशव्योपसर्जनम.वना। एवं दण्डी भवेहण्डिना भवितव्यं दण्डिना भूयेते. त्येकधात्वर्थविषया (६) विध्युपहिता भावना उदाहायाः। भवतिक्वेष जन्मनि। यथा कुलाल व्यापाराद् घटो भवति बीआादङ्कुरो भवतीति प्रयुअते। न च बीजादङ्करोऽस्तीति प्रयुजते। तहमादस्तिः सत्तार्यां न जन्मनीति ॥ २१-२२ ॥ पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेषितत्वात् ॥ २३॥ तथाचैकवाक्घार्थ तोपन्यासातू॥२४ ।। यद्यपि उपनिषदाख्यानानि विद्यासन्निधौ श्रुतानि। तथापि 'सर्वाण्यार्यानानि पारिप्लव' इति सर्वश्रुत्या निःशेषार्थतया दुर्बलस्य सन्निघर्बाधितत्वात् पारिप्लवार्थान्येवारयानानि। (७)न च 'सरवो दाशतयीर नुब्रयादि'ति विनियोगेपि दाशत्यानी प्रातिस्विक विनियोग।त्तत्तन्न (१) केवलस्य शतस्य विधेरनपेक्षत्वमुदाहरति नहीति। ( २ ) संशये । (३) ननु भाष्योदाहृतन्यायवित्स्मरणे पञ्च विधिलक्षणानयुक्त्तानीति प्रतिभाति, तदयुक्तम्, नहि धात्व- धैमेदे कारकमेदे वा विधिलक्षणे मिधते इत्यशङ्कय तदभिपाय विवरिष्यन् विधिलक्षणन्तावदाह भावना या इति। (४) ननु विधा स्मृतलिङ्गादेरेव न हन्यादिति निषेधेष्वपि प्रयोगात्कथ पत्ययस्य विधिवाचकत्वनिय- मस्तवाह निषेधश्नेति। निषेधवाक्यस्थलिकादिपरत्ययैरपि विध्यरथोऽनूय नञ निषिध्यते इति न व्यभिचार इत्यर्थः । (५) विधिलक्षणसुपस्थाप्य वार्तिकार्थमुपपादयति क्रिया चेत्यादिना । (६) श्रेय:सवाधन्वििषटा। नु तिस्ि्र्या,भू ताय ुवीति र्परं व्याखयाना- दत आह भवतिरिति। कश्षवित्माप्त्यर्थवि भवतिरस्ति तदर्थमेष इति जन्मवचना भवतिरास्तिस्तु जनिफ लीभूत एवार्थसद्राववचन इत्यर्थ: । (७) ननु सर्वर्चामाश्चिनग्रहशंसने सर्वश्रत्या विनियुक्त्तानामपि प्रातिस्विकार्थेषु विनियोगादाख्यानाना पारिप्लवे विद्यार्या च विनियोग: कि न स्यादत आह नचेति। ऐन्द्रया गाहपत्यमिति भातिस्थिक विनियो- गाना सर्वा दाशतयीरिति समुदायविनियोगस्य च श्रीतत्वेन तुल्यत्वात् प्रातिस्विकविनियोगं सहते सर्वशब्दः, क्कचित्समानस्य सकृत्मवृत्तस्य पातिस्विकविनियोगस्यावगुण्ठनाभावालक्गादिभिर्म-श्रविनियोगाविघातकत्व- मित्यर्थ।

१२ भा. वा. २०

१३४ सटिप्पणभामत्यां [म० ३

करमणि यथा विनियोगो न विरुद्ध्यते तथेहापि सत्यपि पारिष्लवे विनियोगो सनिधानाद् वि. द्याज्जत्वमपि भविष्यतीति वाच्यम्। दाशतयीषु प्रातिस्विकारनां विनियोगानां समुदायविनि योगस्य च तुल्यबलत्वादिह तु सन्निधानात् श्रुतेर्बलीयसत्वात्। तस्मात्पारिप्लवार्थान्येवाखया नानीति प्राप्ते, उच्यते-(१)नैषामाख्यानानां पारिप्लवे विनियोग: किन्तु पारिप्लवमाचक्षीतेत्युपक्रभ्य यान्यान्नातानि मनुर्वैवस्वतो राजेत्यादीनि तेषामेव तत्र विनियोग: तान्येव हि पारिष्ळवेन वि शेत्रितानि। (२)इतरथा पारिप्लवे सर्वाण्याख्यानानीत्येतावतैव गतत्वात् पारिप्लवमाचक्षीतेत्य नर्थकं स्यात्, आख्यानविशेषकत्वे त्वर्थवत्। तस्माद्विशेषणातुरोधात् सर्वशब्दस्तदपेक्षो न स्वशेषवचनः । यथा सरवे ब्राह्मगा भजयितव्या इत्यत्र निमन्त्रितापेक्षः सर्वेशब्द: । तथा चोपनिषदाख्यानानां विद्यासंनिधिरप्रतिद्वन्द्वी विध्येकवाक्यता सोरोदीदितयादीनामिव विध्यै कवाक्यत्वं गमयतीति सिद्धम्। प्रतिपत्तिसौकर्याच्चेश्युपाख्यानेन हि बाला अप्यवधीयन्ते। यथा तंत्रोपा्यायिकयेति(३)॥ ३३॥२४॥ अत एव चाग्नीन्धनादयन पेक्षा ॥ २५॥ (४) विद्याया: क्रत्वर्थत्वे सति तया करतूपकरणाय स्वकार्याय करतुरपेक्षितः, तदभाव कस्योपकारो विद्ययेति। यदा तु पुरुषार्था तदा नानया क्रतुरपेक्षितः स्वकार्ये निरपेक्षाया एव तस्या: सामर्थ्यात्। अग्नीन्घनादिना चाश्रमकर्माण्युपलक्ष्यन्ते। यथाहुः-'अग्नन्धि नादीन्याश्रमकर्माणणि विद्यया स्वार्थसिद्धौ नापेक्षितव्यानी'ति। स्वार्थसिद्धौ नापेक्षितव्यानि न तु स्वसिद्धाविति। (५) एतचाधिकमुपरिष्टाद्वक्ष्यते। "तद्विवक्षया चे"ति। एतत् प्रयोजनं पूर्वतनस्याधिकरणस्योक्तम् ॥ २५॥ अधिकविवक्षयेति यदुकतं तदधिकमाह- सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरववत् ॥ २६।। शमदमाधुपेतः स्यान्तथापि तु तद्विघेस्तद्ङ्गतया तेषामवश्यातुष्ठयत्वात्॥२७॥ (६) यथा स्वार्थसिद्धौ नपेक्ष्यन्ते आश्रम र्माण एवु्तेक्ष्निि ङ

(१) अशमेधे प्रथमेदनि मतुर्वैवस्वता राजा. द्वितीये यमो वैवस्वतो राजा, तृतीये वरुण आदित्य इत्यादाख्यानविशेषो विनियुज्यत, तद्वलादुपक्रमस्य सङ्कोचमाह नैषामिति। (२) ननूपक्रमे सरव शंसतीत्यमिधाय पुनः पारिप्लवमाचक्षीतेति उपसंहारगता विशेष सर्वशब्दानु सारेणोपलक्षणार्थतया व्याख्यायतामत आहेतरथेति। (३) कथापरो ग्रन्थः पञ्चतन्त्रादि:। (४) अत्र भाष्यमत एव विद्यायाः पुरुषार्थहेतुत्वात्कमणि विद्यया स्वार्थसिद्धौ नापेक्षितव्यानीति, तदयुक्तम्, नहि पुरुषार्थहेतुत्वं कमपिक्षाविरोधि आग्रेयादिष्वदर्शनादतः पुरुषार्थाधिकरणपयोजननिरूपक- त्वमस्याधिकरणस्य न युक्त्तमित्याशड्ूय भाष्यं व्याचष्टे विद्याया इति। (६) अधिकविवक्षयेति भाष्यं व्याचष्टे एतच्ेति । (६) पूर्वभ ब्रह्मविद्या न रवकले कर्मीपेक्षा ममा्त्वातसम्मतवदित्युक्तत ताि सा स्वोत्पन्तावपि न तदवे क्षेति पूर्वपक्षमाह यथेति।

पा० ४ सू० २६-३१] सर्वापेक्षाधिकरणम्। १३५

क्यात। न च 'विविदिषन्ति यज्ञेने'त्यादिविरोधः, नव्येष विधिः, अपि तु वर्तमानापदेशः, सच स्तुत्याप्युपपद्यते। आपे व चतस् प्रतिपत्तयो बह्मणे। प्रथमा तावदू उपनिष द्वाक्य श्रवणमात्राद्धवति, या किलाचक्षते श्रवणमिति। द्विताया मामासासाहिता त्मादेवो पनिषद्वाक्याद्यामाचक्षते मननमिति। सृतीया चिन्तासन्ततिमयी यामाचक्षते निदिध्यासन- मिति। चतुर्थी साक्षारकारयती वृत्तिरूपा (१)नान्तरीयकं हि तस्या: कैवल्यमिति। तत्राये तावत प्रतिपत्ती विदितपदतदर्थस्य विदितवाक्यगतिगोचरन्यायस्य च पुंस उपपद्येते एवेति न तत्र कर्मापक्षा। ते एव च चिन्तामयी तृतीरयाँ प्रतिपति प्रसुवाते इति न तत्रापि कर्मापेक्षा। सा चादरनरन्तर्यदीर्धकालसेविता साक्षारकारवतीमाधत्त एव प्रतिपति चतुर्थी मिति न तत्राव्यस्ति कमापक्षा। तन्नान्तरीयकं च कैवल्यमति न त्यापि कमपक्षा तदेव प्रमाणतश्ब भ्रमेयत उत्पत्ती च कार्ये च न ज्ञानस्य कर्मापेक्षेति बाजं शङ्कायाम्। एवं प्राप्त उच्यते-(२)उत्पत्तौ ज्ञानस्य कर्मापेक्षा विद्यते विविदिषोत्पादव्वारा 'विवि- दिषन्ति यज्ञेने'ति श्रुतेः। न चेदं वर्तमानापदेशत्वात् स्तुतिमात्रमपूर्वत्वादर्थस्य, यथा 'यस्य पर्णमयो जुहूर्भवती'ति पर्णमयताविधिरपूर्वत्वात् न त्वयं वर्तमानापदेशः, अनुवादानुपपतेः। तस्मादुत्पत्तौ विद्यया शमादिवत् कर्माण्यपेक्ष्यन्ते। (३)तत्राष्येवंविदिति विद्यास्वरूपसंयो- गादन्तरङ्गाणि विद्योतपादे शमादीनि बहिरम्ानि कर्माण विविदिषासंयोगात्, तथा ह्याश्रमवि हितनित्यकर्मानुष्टानाद्धर्मसमुत्पादस्ततः पाप्मा विलीयते, सहि तत्वतोऽनित्याशुचिदुःखा नात्मनि संसार सति नित्यशुचिसुखादिलक्षणेन विभ्रमेण मलिनयति चित्तसत्वमधर्मनि- बन्धनत्वाद् विभ्रमाणाम्। अतः पाप्मनः प्रक्षये प्रत्यक्षोपपत्तिद्वाराऽपावरणे सति प्रत्यक्षोपप त्ति्भ्यां संसारस्य तात्विकीमनित्याश्ुचिदु:खरूपतामप्रत्यूहं विनिश्चिनीति, ततो Sस्मिन्न नभिरतिसंज्ञं वैराग्यमुपजायते, ततस्तज्जिहासाऽस्योपावर्त्तते, ततो हानोपायं पर्येषते, पर्येषमाणश्वात्मतत्वज्ञानमस्योपाय इति शास्त्रादाचार्यवचनाच्चोपश्रुत्य। तज्जिज्ञासत इति विविदिषोपहारमुखेनात्मज्ञानोत्पत्तावस्ति कर्मणामुपयोगः। विविदिषुः खल युक्त एकाप्रतया श्रवणमनने कर्तुसुत्सहत। ततोऽस्य तत्वमसीति वाक्यान्निविचिकित्सज्ञानमुत्द्यते। (४)न च निर्विचिकिरसं तत्वमसीति वाक्यार्थमवधारयतः कर्म्मव्यधिकारो Sसति, येन भावनाय वा भावनाकार्ये वा साक्षातकारे कर्मणामुपयोगः। एतेन वृत्तिरुपसाक्षात्कारकार्येऽपवर्गे क- भणामुपयोगो दूरनिरस्तो वेदितव्यः। तत्माद्यथैव शमदमादयो यावज्जीवमतुषर्सन्ते

(१) ननु पञ्चमी प्रतिपततिरप्यपेक्ष्यतामित्याशङ्य कलपर्यवम्ानानैवमित्याह नान्तरीयकं हीति। (२) यथाऽतिसुन्दरेपि मिष्टात्रादी धातुदोषादरुचिरेवं ब्रह्मज्ञानेवि पापादरुचिर्मवेत्तत्र धातुसताम्यार्थ- मैषधिविधिवद्भहज्ञानरोचकयशदिविधिरर्थवानिति सिद्धानतयति उत्पन्ताविति। (३) नतु कर्मणों ज्ञानोत्पत्त्यर्थत्वे यावजज्ञानोत्पत्ति कर्मानुष्ठातव्यं न ज्ञानार्थ: संन्यास इत्यत आह तत्र।पीत्यादिना। चित्तस्य पत्यवमावण्यं दृष्ट्ा कर्मत्याग उपपन्र इत्यर्थः । (४) एवं ज्ञानोत्पत्तयुपयोगं कर्मणा प्रदर्श्य फलेऽनुपयोगमाह नचेति। शब्दज्ञानफलं हि मावना तस्याश्य साक्षातकारस्तर्य चापवर्गसत्रिष्वव्येतेषु कर्मानपेक्षा, शन्दव्ानेन च कर्माधिकार हेतोर्ब्रीह्मणत्वादेर्वा- वितत्वान्तदुत्तरकालं कर्मण एवाभावादिति भावः ।

१३६ सटिप्पणभामत्यां [अ० ३

एवमाश्रम कर्मापीत्यसमीक्षिताभिधानम्ं। विदुषस्तत्रानधिकारादित्युक्तम्। (१)हषार्येषु तु कर्मसु प्रतिषिद्धवर्जमनधिकारेऽपि असकस्य स्वारसिकी पृत्तिरुपपद्यत एव। न हि तत्रा न्वय व्यतिरेकसमधिगमनीय फले स्ति विध्यपेक्षा। अतथ् "ब्रन्त्या चेल्लौकिक कर्म वैदिक च तथास्तु त"इति प्रलाप: । (२)शमदमादीनांतु विद्योरपादायोपात्तानामुपरिष्टादवस्थास्वा- भाव्यादनपेक्षितानामध्यनुपृत्तिः। उपपादितं चतदरमाभः प्रथमसूत्र इति नेह पुनः प्रत्या य्यते। तम्माद्विविदिषोत्पादद्वाराश्रमकर्मणां विद्योत्पत्तावुपयोगो न विद्याकार्यं इति सिद्धम्। शेषमतिरोहितार्थम् ॥२६॥२७॥ सर्वान्नानुमतिश्च प्राणेत्यये तददशनात् ॥२८॥ अबाधाच॥ २९॥ अपि च रमर्यते॥ ३० ॥ शब्दश्रातोऽकामकारे॥ ३१॥ प्राणसंवादे सर्वेन्द्रियाणां श्रयते-'एष किल विचारविषय :- सर्वोणि खल वागादीन्यव- जित्य प्राणो मुख्य उवाचैतानि किं मेऽन्नं भविष्यतीति। तानि होचुः 'यदिदं लोकेऽन मा च श्वम्य आच शकुनिभ्यः सर्वप्राणिनां यदन्नं तत्तवाञ्जमि'ति । (३)तदनेन संदर्भेण प्राणस्य सर्वमन्चमिति अनुचिन्तनं विधायाह श्रुतिः- 'न ह वा एवंविधं कि च नानन्नं भव• ती' ति। सर्व प्राणस्यान्नमित्येवं विदितम्, किच नानन्नं भवतीति। तत्र संशयः किमेत- रसर्वान्नाभ्यनुज्ञानं शमादिवदेतद्विद्याङ्गतया(४) विधायते, उत स्तुत्यर्थ संकीरश्यंत इति। तत्र यद्यपि भवतीतिवर्तमानापदेशान्न विधिः प्रतीयते, तथापि यथा 'यस्य पर्णमयी जुहू भेवतीति वर्तमानापदेशादपि पलाशमयीत्वविधिप्रतिपात्तिः पञ्चमलकारापत्या, तथेहापि प्रवृतिविशेषकरतालाभे वििप्रतिपततिः। स्तुतौ हि अर्थवादमात्रं न तथार्थवद्यथा विधौ। भक्ष्याभक्ष्यशातरं च सामान्यतः प्रवृत्तमनेन विशेषशास्त्रेण बाध्यते। गम्यागम्यविवेकशाख मिव सामान्यतः प्रवुत्तं वामदेवविद्याङ्क(५)भूतप्रमस्तस्त्र्यपरिहारशास्त्रेण विशेषविष येणेति प्राप्ते, उच्यते-(६)अशक्ेः कल्पनीय:वात् शास्रान्तरविरोघतः।

(१) नन्वेवें ज्ञानात्कर्मणो बाधे मिचाटनाद्यपि बाध्येत, तव्राह दृष्ठार्थेष्विति। असक्तस्य-आसक्ति रहितस्य। (२) ननु शमादेरपि ज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वात्करमवत्र ज्ञानानतरमनुवृततिरिति ब्रह्मविद: कोपाद्यापत्तिरत आह शमेति। अहं ब्रह्मास्मीति पश्यतः स्वभावादेव शमादि स्यान यत्प्ताध्यमित्यर्थः। (३) डन्द्रियप्राणसवादाख्यायिकया विवक्षितमर्थमाह तदनेनेति। प्राणस्य सर्वमन्नमिति निर्देशाततय वोपासनाविधि: कल्पनीय इत्यर्थ: । (४) प्राणविद्या ङगतयेत्यर्थः । (५) उपमन्त्रयते सहिद्कार इत्यादिना माम्यव्यापारगतचेष्टासु हिद्कारादिद् ष्टिर्वामदेव्यविद्या । (६) अशकेरिति। सर्वात्रस्य पुंसाऽत्तमसामर्थ्यात, भवतर्नानत्र भवतीत्यत्र श्रतत्वेपि भावयतेः क ल्पनीयत्वाद्, शामानतरविरोधतः कल्पनाया अनुपपत्तेश् माणस्यान्मिदं सर्वमिति चिन्तनस्तुनिरिति का रिकार्थः ।

पा० ४ सृ० ३२-३५] आश्रयकर्माधिकरणम् । १३७

प्राणस्यान्नमिदं सर्वमिति चिन्तनसंस्तवः ॥। (१) न तावत् कोलेयकमर्यादमन्रं मनुष्यजातिना युगपत् पर्यायेण बा शक्यमत्तुम्। इभकरभवादीनामन्नस्य शमीकरीरकण्टकवटकाष्टादेरेकस्यापि अशक्यादनख्वातू। (२)न चात्र लिङ्ग इव सफुटतरा विधिप्रतिपत्तिरसति। न च कल्पनीयो विधिरपूर्वत्ाभावात, स्तु- त्यापि च तदुपपत्तेः । (३)न च सत्यां गती सामान्यतः प्रवृत्तस्य शास्त्रत्य विषयसङ्कोचो युक्तः, तस्मात्सवं प्राणस्यान्नमित्यनुचिन्तनविधानस्तुतिरिति साम्प्रतम्। (४)शक्यत्वे च अवृत्तिविशेषकरतोपयुज्यते नाशक्यविधानस्वे, प्राणात्यय इति चावधारणपरं प्राणत्यय एव सर्वान्जत्वम्। (५) तत्रोपाख्यानाच्च स्फुटतरवििस्मृतेश्व सुरावर्ज विद्वासमविद्वांसम्प्र तिविधानात, न त्वन्यत्रेति। इम्येन (पृ० ८७९ पं० ४) हस्तिपकेन, सामिखादि· तानर्द्धभक्षितान्, स हि चाक्रायणो हस्तिपकोच्छिष्टान् कुल्माषान् भुजानो हस्तिपकेनोक :- कुल्माषानिव मदुच्छिष्टमुदकं कहमान्जानुपिबसीति। एवमुक्तस्तदुदकमुच्छिष्टदोषात् प्रत्या चचक्षे, कारणं चात्रोवाच-न वाडजीविष्यं न जीविष्यामीतीमानू कुल्माषानखादम्। का मो म उदकपानमिति स्वातन्त्रयं मे उदकपाने नदीकूपतडागप्रपादिषु यथाकामं प्राप्नोमीति नोच्छिष्टोदकाभावे प्राणात्यय इति तत्रोच्छिष्टभक्षणदोष इति, (६) मटचीहतेषु कुरुषु गलाय अशनायया मुनिर्निरपत्रप इभ्बेन सामिजग्धान् खादयामास॥। २८-३१॥ विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि ।। ३२।। (७) नित्यानि ह्याश्रमकर्माणि यावज्जीवश्रुतेर्नित्येहितोपायतयाऽवश्यं कर्त्तव्यानि। विवि- दिषन्तीति च विद्यासंयोगाव। विद्याया्वावश्यम्भवनियमादनित्यता प्राप्नोति निश्यानित्यसंयो गध्षकस्य न सम्भवति अवश्यानवश्यम्भावयोरकत्र विरोधात। न च वाक्यमेदाद्वास्तवो वि. रोघ: शक्योऽपनतुम्। तस्मादनध्यवसाय एवात्रेति प्राप्तम्। (८)एतेनकस्य तूभयत्वे संयो• गधृथकत्वममित्याक्षिप्तम् । एवं प्राप्तऽ्भिधायते- (९)सिद्धे हि म्याद्विरोधोडयं न त साध्ये कथं चन। (१) अशक्तिरिवि कारिकाशं स्वयं विवृणोति न तावदिति। (२) कल्पनीयत्वादिति हेतु व्याचष्टे न चाश्रेति। लिङ: सकाशायथा विधिपतीतिसतथात्र स्फुटतरा नस्त पञ्चमलकारद्ोतकाडादेरश्रवणादित्यर्थ:। (३) शास्त्रानतरविरोधात् इत्येतद् व्याचष्टे नचेति। (४) यदुकं प्रवृत्तिविशेषकरत्वाद्विषिरिति, ततराह शक्यत्वे चेति। ननु सूय पाणविद: सर्वात्रममणं न वास्यति, नहि माणात्यये सर्वात्रानुमतिमात्रेणाम्यत्र तद्वारणं कंर्तु शक्यमत आह भाणात्यय इति चनि। (५) तद्शनादिति सुभाशं व्याचषे तम्रेति। ननु सामान्यशास्रबाधको विधिरुपाखयाने न अ्रयतेषत आह स्फुटतरेति। ६) एवमाख्यानमतुवर्ण्य भाष्यस्था श्रुर्ति व्याचष्टे मटचीति। मटच्यो-रक्त्तवर्णाः खुद्रपक्षिविशेषा। (७) यथा शास्त्ानतरविरोषात्सर्वान्नत्ववचनं स्तुतिरेवं यज्ञारदानां नित्यत्वश्तुतिविरोधाद्वियार्थत्ववचनं स्तुतिरिति सङ्गतिमभिभेव्य पूर्वपक्षमाह नित्यानीति। (८) नतु वाचनिकविनियोगमेदात्खादिरादेवीर्याद्यंर्थत्वं क्रत्वर्थत्वं च पथमतन्त्रे सिद्ध तद्दन कि न स्यादत अहतनेति। वास्तवविरोधनत्यर्थः । (९) विर्षि बिना स्वभावत एव नित्यमनित्यं वा सद्धं वस्तु अ्यथाकर्तुमशक्यम्, यचासिद्धरुपं

१३८ सटिप्पणभामत्यां (अ०३

विध्य धीनार्मलाभेडस्मिन् यथाविधि मता स्थिति: ॥ सिद्ध हि वस्तु विरुद्धधर्मयोगेन बाध्यते, न तु साध्यरूपं, यथा षोडशिन एकस्य प्रह. णाग्रहणे। ते हि विध्यधीनश्वाद् विकल्पेते एव, न पुनः सिद्धे विकल्पसम्भवः। तदिहै मेवागिहोत्राख्यं कर्म यावजीवश्रुतेर्निमित्तेन युज्यमानं नित्येहितोपाततदुरितप्रक्षयप्रयोजनमव शयकर्तव्यं, विद्याङ्गतया च विद्यायाः कादाचित्कतया Sनवश्यम्भावेपि 'काम्यो वा नैमित्तिको वा नित्यमर्थ विकृत्य निविशते' इति न्यायादनित्याधिकारेण निविशमानमपि व नित्यमनि त्ययति(१)। तेनापि ततिसिद्धेरिति संयोगपृथकत्षान्न नित्यानित्यसंयोगविरोध एकस्य कार्य. स्येति भिद्धम् ॥ ३२ ॥ सहकारित्वेन च॥३३॥ सहकारित्वं च कर्मणा न कार्ये विद्याया: किन्तूतपत्तौ। कोडर्यों विद्यासहकारीणि कर्माणी ति। अयमर्थ :- सत्सु कर्मसु विद्यैव रवकारये(२) व्याप्रियते, यथा सहैव दशभिः पुत्रैभौरं वह ति गर्दभीति सत्स्वेव दशपुत्रेषु सैव भारत्य वाहिकेति । "अविधिलक्षणत्वादि"ति। विहितं हि दर्शपौरणमासाद्यझ्ञयुज्यते न त्वविहितम्, श्राह्कग्रहणपूर्वकत्वादङ्कमावर्य (३) विघेक्ष ग्राहकत्वात्, अविहिते च तदनुपपत्तेः। (४)चतसृणामपि च प्रतिपत्ताना ब्रह्मणि विधानानुपपत्तेरित्युक्तं प्रथमसूत्रे। दृष्टव्यो निदिध्यासितव्य इति च विधिसरूपं न विधि- रित्यप्युक्तम्। उत्पत्ति प्रति हेतुभावस्तु सत्वशुद्धा विविदिषोपजनद्वरेत्यधस्तादुपपादितम्। असाध्यत्वाच्च विद्याफलस्यापवर्गस्य स्वरकूपावस्थानलक्षणो हि सः। न च स्वं रूप ब्रह्मणः साध्यं नित्यत्वात्। शेषमतिरोहितार्थम् ॥३३॥ सवथापि त एवोभयलिङ्गात् ॥ ३४॥ अनभिभवं च दशेयाति ॥ ३५॥ यथा 'मासममिहोन्रं जुह्वतीति' प्रकरणान्तरात् कर्मभेद एवमिहापि 'तमेनंवेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञने'ति कतुप्रकरणमतिक्रम्य श्रवणात् प्रकरणान्तरात्तद्बुद्धिव्यवच्छे दे सति कर्मान्तरमिति प्राप्ते, उच्यते-सत्यपि प्रकरणान्तरे तदेव कर्म, श्रुतेः स्मृतेश्च संयो- विितः कर्त्तव्यमित्यध्यवसाय यथाविधि सम्पाधते तदूंप विधित एव ज्ञाल्व्यमेति विधिनाशग्नहात्रावशय कत्वप्रतीतेर्न विरोध इत्याह सिद्धे हीति। (१) यथा स्वर्गार्थोग्निहोत्र प्रयोगो नित्यपयोगं विकृत्य प्रयोगस्योभयत्राविशेषान्नित्यविधे: प्रयोजक स्वं बाधित्वा निविशते यथा वा 'यदि राजन्यं वैश्य वे'ति नैमित्तिक: फलचमरप्रयोगो नित्यं सोमप्रयोग वि कृत्य निविशते काम्यनमित्तिकाभ्यां नित्यकार्यसिद्धे: यादशो नित्यप्रयोगो विद्वितस्तादृशस्या्यत्र प्रत्यभिज्ञा- नान्न पुनः प्रयोगावृत्तिनापि अनित्यतापत्तिर्नित्यप्रयोगस्यश्यर्थः। (२) अविद्यानिवृत्तिरुपे। वाहिकेति। पुत्राणां भारवहन काले सत्वमा तरं नुवाकत्मिति ृष्ठान्तार्थ । (३) ग्राइ क दर्शयति विधेश्वेति । अविहिते च ज्ञाने विध्यभावादेव कर्मणा विर्द्या त्यङ्गत्वेन प्रयोग

(४) तरहि विद्याविधि: कुतो नेत्यत आह चतसणामपीति। एका हि प्रतिपत्तिः साङ्गध्ययनपसवाS न्या शास्त्रभ्रवणजाऽपरा ध्यानरूपा चतुर्थी साक्षात्कृतिः, तासां चतमृगामवि ब्रक्मविषयपतिपचीना विधाना जुपपत्तिरित्युक्तम् ।

पा०४ सू० ३६-४२] विधुराधिकरणम् । १३९

गभेदः परं यथाऽन्निहोत्रं जुहुयातसवर्गकामो यावज्जीवमनिहोत्रं जुहुयादिति तदेवाभिहोत्र मुभयसंयुक्त्तम्। (१)न हि प्रकरणान्तरं साक्षाद्वेदकम्, किन्तु अज्ञातज्ञापनस्वरसो विधि: अक रणैक्ये डफुटतरप्रत्यभिज्ञाबलेन स्वरसं जह्यात। प्रकरणान्तरेण तु विघटितप्रश्यभिज्ञानः स्वरसमजहत कर्म भिनतति। इह तु सिद्धवदुत्पन्नरूपाण्येव यज्ञादीनि विविदिषारयां विनियु· ज्ञानो न जुहृतीत्यादिवदपुर्वमेर्षां रृपमुत्पादयितुमहृति। (२)न च तत्रापि नैयमिकामिहोत्रे मासविधिर्नापूर्वाभिहोत्रोत्पत्तिरिति साम्प्रतम्। होम एव साक्षान विधिश्रुतः, कालश्य चा नुपादेयस्याविधेयत्वातू। (३) काले हि कर्म विधीयते न कर्मणि काल इत्युतसगः। इह तु विविदिषार्यां विधिश्रुतिः न यज्ञादौ। तानि तु सिद्धान्येवानूयन्त इत्यैककम्यारसंयोगपृथकतवं सिद्धम् । रमृतिरुक्ता(४) लिङ्गदर्शनमुक्तम् ॥।३४॥३५॥ अन्तरा चापि तु तद्दृष्टेः ॥ ३६॥ अपि च स्मर्यते ॥३७॥ विशेषानुग्रहश्च ॥३८॥ यदि विद्यासहकार्राण्याश्रमकर्माणि हन्त भो! विधुरादीनामनाश्रमिणामनधिकारो विद्या याम् अभावातसहकारिणामाश्रमकर्मणामिति प्राप्ते, उच्यते-नात्यन्तमकर्माणो रैक्वविधुर जाचक्कवाप्रभृतयः, सन्ति हि लेषामनाश्रमित्वे जपोपवासदेवताराघनादीनि कर्माणि, कर्मणा च सहकारित्वमुक्तम्, आश्रमकर्मणामुपलक्षणत्वादिति न तेषामनधिकारो विद्यासु। "जन्मान्तरानुष्ठितैरपि वे"ति (पृ० ८८४ पं०७) । (५)न खलु विद्याकार्ये कर्मणा मपेक्षा, अपि तु उत्पादे उत्पादयन्ति च विविदिषोपहारेण कर्माणि विद्याम्। उत्पन्नविवि दिषाणां पुरुषधौरेयाणां विधुरसंवर्त्तप्रभृताना कृतं कर्मभिः। यदयपि चेह जन्मनि कर्माण्यन नुष्ठितानि तथापि विविदिषातिशयदर्शनात् प्राचि भवेऽनुष्ठितानि तैरिति गभ्यत इति। (६) ननु यथाऽवीतवेद एव धर्मजिज्ञासायामधिक्रियते नानघीतवेद इह जन्मनि, तथेह जन्म न्याश्रमकर्मोत्पादित विविदिष एव विद्यायामधिकृतो नेतर इत्यनाश्रमिणामनधिकारो विधुरप्रभृ- तीनामित्यत आह "दषटार्था चे'ति। अविदयानिवृत्तिरविद्याया इष्टोर्थः,स चान्वयव्यति-

(१) ननु यावज्जीवमग्निद्दोनं जुहुयाव, आग्रेहोनं जुहुयात्स्वर्गकाम इति वाक्ययोरकपकरणे श्रवणाधुक्त एकस्य कर्मण: काम्यत्वेन नित्यत्ेन च विनियोग:, यज्ञादिवाक्यस्य तु मिन्नपकरणत्वान्र विनियोगानतरहेतुलं किन्तु कर्मान्तरविधाय कत्वमेवेति, नेत्य ह नहीति। यत्र कर्मविविस्तत्र स्वभावानपायादस्तु कर्मान्तरववधान विविदिषावाक्ये तु विधिश्रवणाभावादनुवादमान्रत्वाद्विविदिषार्यां विष्ययोगादयं विधिर्यज्ञादहतस्यां विनियुन्ज नो न यज्ञादीन् मिनत्तत्यर्थः। (२) यदि प्रदेशान्तरोत्पन्न कमार्नुवादव ना्त विििषासम्बन्धविि ािननेि नित्या होत्रानुवादेन मासविधिरापद्येत तत्राह नचेति (३) ननु कालोपि विधीयते यदाश्रेयोष्टकपालोSमावास्ययमित्यादा त काल इति।अमवास्या काले कर्मैव विधीयत इत्यर्थः। साय जुहोतीत्यादौ कालविधरुत्सर्गत इत्युक्त्तम्। (४) भा्ये। (५) आश्रमकमपेक्षा विद्या लीि ले अपेक्षा उत्ो्पत नाय इत्या खल्विति। (६) द्वितीय माशंक्य पारहरति ननु यथे व्यादिना।

१४० सटिप्पणभामत्य। [अ० ३

रेकसिद्धो न नियममपेक्षत इत्यर्थः । प्रतिषेधो (१)विघातस्तस्याभाव इत्यर्थः॥ ३६-३८॥ यद्यनाश्रमिणामध्यधिकारो विद्यार्या कृतं तर्ह्याश्रमैरतिबहुलायासैरित्याशड्कयाह- अतर्त्वतरज्ज्यायो लिङ्गाच्च ॥ ३९ ॥ स्वस्थेनाश्रमित्वमास्थेयम्, दैवात्पुनः पत्न्यादिवियोगतः सत्यनाश्रमित्वे भवेदधिकारो बिद्यायामिति श्रुतिस्मृतिसन्दर्भेण विविदिषन्ति यज्ञेनेत्यादिना ज्यायस्त्वावगतेः श्रुतिलिम् रहमृतिलिज्जाच्चाबगम्यते। तेनेति पुण्यकृदिति श्रुतिलिङ्गमनाश्रमी न तिष्ठेतेत्यादि च हमृ तिलिङ्गम् ॥ ३९॥ तद्भूतस्थ तु नात्गावो जैमिनेरपि नियमा

आरोहवत् प्रत्यवरोहोऽपि कदाचिदूर्ध्वरेतर्सा स्यादिति मन्दाशङ्कानिवारणार्थमिदमधि- करणम्। (२)पूर्वधर्मेषु यागहोमादिषु, रागतो वा गृहस्थोऽहं पत्न्यादिपरिवृतः स्यामिति नि० यमं व्याचष्टे "तथा ह्मत्यन्तमात्मानमि"ति। (पृ० ८८५ पं० ११) अतद्रूपताम- वरोहतुल्मतामावम्, व्याचछटे "तथा च ब्रह्मचर्य समाप्ये"ति। अभावं शिष्ठाचारा भावम्, विभजते-"न चैवमाचारा: शिष्टा" इति। अतिरोहितार्थमन्यत्॥४० ॥ न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तदयोगात् ।।४१॥ (३)पयश्वितं न पश्यामीति नैष्ठिकं प्रति प्रायव्ित्ताभावहमरणात नैऋंतगर्दभालम्भः प्रायक्षित्तमुपकुर्वाणकं प्रति। तस्माच्छिन्नशिरस इव पुंसः प्रति्रियाा इति पूर्वः पक्षः। सूत्रयोजना तु न चाधिकारिकमधिकारलक्षणे प्रथमकाण्डे निर्णीतम् 'अवकीणिपशुध् (४) तद्व दाघानस्याप्राप्तकालत्वादि'त्यनेन यत्प्रायक्षितं तन्न नैष्ठिके भवितुमहति। कुतः 1 आरूढे। नैष्ठिकमिति स्मृश्या पतनश्रुत्यनुमानात् तत्प्रायश्चितायोगात् ।।४१। उपपूर्वमपीत्येके भावमशनवत्तदुक्त्तम् ॥४२॥

प्रायक्षितमुपदिशति(५)। 'साक्षात्प्रायश्चितं न पशयामी'ति तु समृतिस्तस्यामपि च साक्षा

मधिकरोतीति भाष्यासङ्गतिरप्रतिषिद्धानामवि केषाश्चिद्वियोदयादर्शनादिति निरस्तम् । (२) यदा नाश्रमकर्माणि विद्यासाधननतदाउडरूढपतितस्य पूर्वाश्रमप्स्थितस्य कर्म किमु वक्तव्यमति सक्कतिरत्र बोध्या।। पूर्वकर्मस्वनुष्ठानचिकीषयेत्यादिमाष्यं व्याचषे पूर्वधर्मेष्वित्यािना। (३) प्रत्यवरोदवो।शास्त्रीय इत्युक्त्म्, तत्करणे प्राय्वित्तमहित नवेति चिन्तनायाधिकरणमारभ्यते। तन ब्रह्मचारित्वात्रैष्टिकस्यापि नैर्शरतालम्भपात्ते पूर्वपक्षाभावमाशंक्याह प्रायश्वत्तमिति। (४ ) तद्वदिति । यदाहवनीये जुद्वेतीति आहवनीयस्य सर्वहोमार्थत्वात् उपनयनहोमा आहषनीये कार्या इति पूर्वपक्षे जैमिनीये सिद्धान्तितम् आधान 'जातपुत्र आदर्धति'ति वचनात्कृतदारस्य विहितमुपन- यनकाले च दारामावादाधानमपाप्तकालम्तदभावा च्चाहवनीया भावस्तस्माल्लोकिकागनाचिति, एवमब कीर्णिपशु- सपत्यिर्थः । (५) नतु परायशिततषद्धावश्तिः सामान्यविषया, तदभावविषया स्मृतिस्तु नैष्ठिकविशेषविषया मबले- न्याशंक्याद पायश्चित्तमिति। अते नैष्ठिके आायक्षित्त बोधायितुं सामान्यमेकमेव व्यवधानं स्मृतेस्तु तस्मस्त-

१० ४ सु० ४३-४७] स्वाम्यंधिकरणम् । २४१

त्प्रायश्वितं न कर्तव्यमिति प्रायक्चितनिषेधो न गम्यते। न पश्यामीति तु दर्शनाभावेन सो Sनुमातव्यः । तथा च समृतिर्निषेधार्थेति अनुमाय तदर्था श्रुतिरनुमातव्या। श्रुतिस्तु सामा न्यविषया विशेषमुपसर्पन्ती शोघ्रपवृत्तिरिति। हमात प्रायश्वितादर्शनं तु यर्नगौरवार्थम्। एतदुकत भक्षति-कृतनिर्णेजनैरपि एतैने सनख्यानं कर्तव्यमिति(१)। सुत्रार्थस्तूपपूर्वमपि पातकं नैष्ठिकस्यावकीर्णित्वं न महापातकमपिरेवकारार्ये अत एके प्रायश्वितमावमिच्छन्तीति। आचार्या्णा विप्रतिपत्तौ विशेषाभावात्साम्यं भवेत्। शाब्स्था या वा प्रसिद्धि: सा म्राध्या शात्तमूलत्वात्। (२)उपपादितं च प्रायश्चित्तभाव प्रसिद्धेः शात्मूलत्वमिति। सुगममितरत् ॥४२॥ यदि नैष्ठिकादीनामस्ति प्रायश्चितं तरिकमेतैः कतनिर्णेजनैः सं्यवहर्तव्यमुत नेति। (३)तत्र दोषकृतत्वादसंव्यवहारस्य प्रायथ्वित्तेन तन्निबर्ईणादू अनिबर्हणे वा तत्करणवैयर्थ्या रसंव्यवहार्याँ एवेति प्राप्त, उच्यते- बहिस्तूभयथापि स्मृतेराचाराच्च ॥ ४३॥ (४ ) निषिद्धकर्मानुष्ठानजन्यमेनो लोकद्वयेध्यशुद्धिमापादयति द्वैधम्-कस्यचदेनसो लोकदयेपि अशयुद्धिरपनीयते प्रायथ्वितैरेनोनिबर्हणं कुर्वाणैः, कस्यचित्तु परलोकाशुद्विमात्रम पनीयते प्रायश्वित्तैरेनोनिबर्हणं कुर्वाणैरिहलोकाशुद्धिस्त्वेनसापादिता न शक्यापनेतुम्, (५)यथा सत्रीबालादिघातिनाम् । यथाहुः-'विशुद्धानपि धर्मतो न सम्पिबेदि'ति। तथा च प्रायव्वित्तैरपत्येनो यदज्ञानकृतं भवेत्'-(६)कामतः कुतमपि, बाल्नादिस्तु कृतनिर्णेजनोपि वचनादव्यवहाय इह लोके जायत इति वचनं च बाल्ध्नाश्वेत्यादि। तस्मात्सर्वंमवदातम्॥४३॥ स्वामिन: फलश्रुतेरित्यात्रेय: ।।४४।। (७)प्रथमे काण्डे शेषलक्षणे तथाकाम इत्यत्रर्त्विक्सम्बन्घे कर्मणः सिद्धे कि कामो याज दभाव बोधयतुं निषेधकल्पना, ततस्तन्मृलश्षुतिकल्पनेति व्यवधानद्वयमतो दुर्बला स्मृतिः श्रुत्यनुप्तारेण नेये त्यर्थः। (१) अन्यैर्ष्यवहत्तमरवकीर्णिनि व्यवहाराभावे यत्रगैौरवं कर्तव्यमिति स्मृत्यर्थ इति भाषः। (२) ननु प्रायश्वित्तामावप्रसतिद्धिरवि स्मृतिमूलिव, नेव्याह उपपादित चे िृषटर्थाया्मृते पकाशाव सन्निकृष्ठार्थश्रुतेर्बलीयस्त्वात पायश्चित्तभावस्मृतेस्तनमूलत्मुपपा दितम् इत्यर्थः। (३) सङ्गतिपूर्वकं पूर्वपक्षमाह तत्रेति । (४) ने छठिकादीनामाश्रमच्युतेर बहुनिनदादर्श नात्तजन्यपापापूर्वे प्रायश्चतेन निवृत्तेऽपि तज्जन्याऽन लोके शिष्षा संव्यवहार्यत्व रूपाशुद्धिरतुवर्तते एव निमित्तनिवृत्ताववि कार्यानुवृत्तरूपलभादित्यमिमा्येण सिद्धानत यति निषिद्धेति। (५) संन्यासाश्रमच्युतरैह लौकिका शुद्ध्यापादकरवे दृष्टान्तमाह यथेति। विशुद्धानपीति। बाल्नांश कृतध्नाश्च विशुद्धानपि धर्मतः। शरणागतहन्तृंश् स्त्रीहन्तृंश् न संविबेन। न व्यवहरेव। (६) 'कामतोऽव्यवहार्यस्तु वचनादिह जायते' इति पूर्व याज्ञवल्क्यवचनं दष्टव्यम्। तदेव व्याचषे कामतः कृतमिति। (•) शास्त्रपीनरुवत्यमाशंक्याह प्रथमे इति। ज्योतिष्टेमप्रकरणे श्रृतानि 'यदि कामयेत' इत्यादी- न्यङ्गफलानि ऋत्विग्गामीनि तस्पवोक्तवाकयेन फलसम्बन्धादिति पूर्वपक्षे सिद्धान्तितम्-यथा 5्यहं नाइनी यादित्यादि तपो याजमानमेवें कामोङ्गफलमपि यजमानगामि अर्थस्योगात्, यजेतेत्यात्मनेपदेन प्रधानफल स्य यजमानसम्बन्धबोधनात्। अन्राङ्गफलस्य याजमानत्वनिदेशोडङ्गस्य तदाश्रतोपासतेश्वर्थाृन्विकर्तृक- व्यमवगमयतीति पुनरुक्तिशङ्का न कार्या ऋत्विक्कर्तृकत्वस्य सिद्धवत्कारादित्यर्थः।

१४२ सटिप्पण भामत्यां [म० ३

मान उतार्त्विज्य इति संशध्यार्त्विज्येऽपि कर्मण याजमान एव कामो गणफलेप्विति निर्णीत- मिह श्वेवंजातीयकानि(१) बानसम्बद्धानि उपासनानि कि याजभानान्येवातार्तिवज्यानीति विचार्यत इति न पुनरुक्म्। (२) तत्रोपासकानां फलश्रवणादनधिकारिणस्तदनुपपत्तेर्यजमा नध्य च कर्मजनितफलोपभोगमाजोधिकारादरिविजा च तदनुपपतवचनाच् राजाज्ञास्थानी यातक्वचिदरिवर्जा फलश्रुतेरसति वचने यजमानस्य फलवदुपासनं, तस्य फलश्रुतेः तं ह बको दाव्भ्यो विदाश्वकारेत्यादेरुपासनस्य च सिद्धविषयतया न्यायापवादसामर्थ्याभावाद् याजमा नमेवोपासनाकर्मेति(३) प्राप्त उच्यते॥ ४४ ॥ आर्त्विज्यमित्यौड्डुलोमिस्तस्मै हि परिक्रीयते ॥ ४५॥ श्रुतेश्च ॥ ४६ ॥ उपाख्यानात्तावद् उपासनमौदान्रमवगम्यते। तदूलवात सति बाघकेऽन्यथोपपादनी यम्। (४)न चर्तिवक्कतृक उपासन यजमानगामिता फलस्यासम्भबिनी तेन हि स परिक्रात- हत द्वामिने फलाय घटते। तहमान्र व्यसनितामात्रेणोपाख्यानमन्यथयितुं युक्कमिति राद्वान्तः ॥४६-४७॥ सहकार्यन्तरविधि: पक्षेण तृतीय तद्तो विध्यादिवत्॥४७। तस्माद्ब्राह्मणः पाडित्यं निर्विद्य निश्चयेन लध्बवा बाल्येन तिष्ठाऐे द्वल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ सुनिरमौनं च मौनं च निर्विद्याथ ब्राह्मण इति। (५)यत्र हि विधिविभक्िः श्रयते स विधेयो बाल्येन तिष्ासेदित्यत्र च स्रा श्रूयते न श्रूथते तु मौने। तस्माद्यथाथ ब्रह्मण इत्येतदश्रय माणविधिकमविधेयमेवं मोनमपि। न चापूर्वत्वाद्विघेयं, तस्माद्ब्राह्मणः पाडित्यं निविद्येति पाण्डित्यविधानादेव मौनसिद्धे: पाण्डित्यमेय मौनमिति। अथ वा भिक्षुवचनोर्य मुनिशन्दस्तन्र दर्शनात् 'गाईस्थ्यमाचार्यकुल मौनवानप्रस्थमि'त्यत्र, तस्यान्यतो विहित स्याय- मनुवाद:। तस्माद्वाल्यमेवात्र विधीयते। मौनं तु प्राप्तं प्रशंसार्थमनूद्यत इति युक्तम्। (६) भवे देवं यदि पण्डितपर्याँयो सुनिशब्दो भवेदपि तु ज्ञानमात्रं पाण्डित्यं, ज्ञानातिश यसम्पत्तिस्तु मौनम् तत्रैव तत्प्रसिद्धे, आश्रमभेदे तु तत्प्रवृत्तिर्गाहस्थ्यादिपदसन्निधानात्तसमा- दपूर्वत्वान्मानस्द बात्यपाण्डित्यापेक्षया तृतीयमिद मौनं ज्ञानातिशयरूपं विधीयते। (७)एवं

(२) नतु 'वर्षति हास्म पर्जनम' इत्यादी यजमानपदाभावात्कर्थ याजमानत्वाशक्का अत आह तत्रेति। (३) अन्यार्थदर्शनं हादमन्यतः सिद्धं विषयीकुर्यात् इह त्वन्यतः सिद्धिर्नाहिति, तत उपासनफलभावो यजमानस्यैव कर्तृत्वमिते नयनं न बाधत इत्यभिपायः। (४) 'तं ह बक' इत्युपाखयानं वाक्यशेषगतत्वात्निर्णायक भाप्क नापेक्षते, यहत्वन्यत्र न्यायबाध उक्तस्तत्परह्वारपरत्वेन 'तस्मै हि परिक्रीयत' इति सूनावयवं व्याचष्टे नचेत्यादिना। तेन यजमानेन स ऋत्विक्परिक्रीतः मन तदामिने फलाय घटते संयादयितुं युज्यत इत्यर्थः । (५) नतु वाल्येनेति विधिश्नुतेर्मोनेपि विधिः स्यादत आह यत्रेति।(६) सिद्धानतमाह भवेदेवमिति। (') मौनशन्दस्यानुवादित्वं पविहित्य विध्यश्रवणादुक्क्तमवधेयव्यं प.रिहरति एवं चेति। तभ तावत अमुनिरिति साकाङ्वत्वानिरदेशस्य तिष्ठासेव इति विधिरनुषज्यते, मौनं निर्विधेति सम्पादत्व च विधेयत्वं गमयतीत्यर्थः।

पा० ४ सृ० ४८-५२ ] अनाविष्काराधिकरणम्। १४३

च निर्वेदनीयत्वमपि विधान आज्सं स्याद् इत्याह-"निर्वेदनीयत्वनिर्देशाददि'ति (पृ० ८९१ पं० १४)। कस्येदं मौनं विधीयते विद्यासहकारितयेत्यत आह-'तद्तो विद्यावतः संन्यासिनो" भिक्षोः । पृच्छति-"कथमि"ति। विद्यावत्ता प्रतीयते न संन्यासततत्यर्थः। उत्तरं तदधिकारात-भिक्षोसतदधिकारात, तद्द्र्शयति-"आत्मानं विदि- स्वे"ति। सुत्रावयवं योजयितुं शङ्क्यते-"नन्वि"ति। (पृ० ८९२ पं० १) परिहरति "अत आह पक्षेणेति"। विद्यावानिति न (१)विद्यातिशयो विवक्षितोऽपि तु विद्योदया याभ्यासे प्रवृत्तो न पुनरुत्पन्नविद्यातिशयस्तथा चा्य पक्षे कदा चिद्धेददर्शनात्संभव इत्यर्थः। विध्यादिर्विधिमुर्यः प्रधानमिति यावत् । अत एव समिदादिर्विध्यन्तः स हि विधि: (२) प्रधानविधे: पश्चादिति । तन्राश्रूयमाणविधित्वे ऽपूर्वत्वाद्विधिरास्थेय इत्यर्थः ॥। ४७॥ ननु यद्ययमाश्रमो बाल्यप्रधान: कह्मातपुनर्गाहस्थ्येनोपसंहरतीति (३) चोदयति-"एवं बाल्यादिविशिष्ट"इति। अत उत्तरं पठति- कृत्स्नभावान्तु गृहिणोपसहारः॥४८ ॥ छान्दोग्ये बहुलायासपाध्यकर्मबहुलत्वाद् माहस्थ्यस्य चाश्रमान्तरधर्मार्णा च केर्षा चिदहिंसादीनां समवायात् तेनोपसंहारो न पुनर्तेन समापनादित्यर्थः ।४८॥ एवं तदाश्रमदूयोपन्यासेन क्वचितकदाचिदितराभादशङ्का मन्दबुद्धे: स्यादिति तदपा करणार्थ सूत्रम्-

(४) वृत्तिर्वानप्रस्थानामनेकविधैवं ब्रह्मचारिणोपीति वृत्तिभेदोऽनुष्टातारो वा पुरुपा भिद्य नते। तस्माद्वित्वेऽपि बहुवचगमविरुद्धमृ॥४९॥ अनाविष्कुर्वेन्नन्वयात्।५०।। वाल्येनेति (५)यावद्वालचरितश्रुतेः कामचारवादभक्षतायाश्चात्यन्तबाल्येन प्रपिद्धेः शौचादिनियमविधायिनश्च सामान्यशास्त्रस्यानेन विशेषशात्त्रेण बाधनात्सकलबालचरितवि धानमिति प्राप्तेऽ्भिधीयेते- विद्याङ्गत्वेन बाल्यविधानात समस्तवालचर्यायी च प्रेधानविरोधप्रसंज्ञाद्यत्तदनुगुणमप्रौ. ढेन्द्रियत्वादि भावशुद्धिरुपं (६)तंदेव विधायते। एवं च शास्त्रान्तराबाचेनाप्युपपत्तौ न

(१) साक्षातकारवतो विद्यातिशयस्य बिद्धत्वाद्विधिवयर्थ्यमाशङ्कयाह विद्यातिशय इति। (२) समिदादोविध्यन्तरत्वे हेतुमाह पधान विधेरिति । अताङ्गश्य विध्यन्त्विद्धि: पधान विधार्विर ध्या- दित्वं गमयतत्यर्थः। (३) उपसंहरतीति। तेनोपसंहारे हि न ततः पर आश्रम इति धोतित भवति, तचातुपपत्रं बाल्यप धान आश्रमान्तरे सतीत्यर्थः। (४) वैखानम-औडुम्बर-बालखिल्य-फेनपेति चतुर्विधा वानप्रस्थवृत्तिर्बोष्या। (५) ननु भावशुद्धिरपि बालचरितं भवति तन्मात्रमेव गृह्यतामत आह यवदिति। यावदरित बाल चरितं तावतः सर्वस्य बाल्येनेतिश्ुतेरबगमात्र सङ्कोचो युक्त इत्यर्थ:। (६) तदेवेति । यद्यपि केवलार्य।ार वशु्द्धी बाल्यशब्दो न प्िद्िामचरादमति बाले

१४४ सटिप्पणभामत्यां [अ०३

शास्त्रान्तरबाधनमन्याय्यं भविष्यतीति ॥५०॥ ऐहिकमप्यप्रस्तुतप्रतिबन्धे तदर्शनात् ॥५१॥ सङ्गतिमाह-"सर्वापेक्षा चे"ति (पृ०८९४प०१६)। कि श्वणादिमिरिहैव वा जन्मनि विद्या साध्यते उतानियम इह वामुत्र वेति। (१)यदपि कर्माणि यज्ञादीन्यनि यतफलानि तर्षा च विद्योत्पादसाघनत्वेन विद्योत्पादस्यानियमः प्रतिभाति तथा च गर्भ स्थस्य वामदेवस्यात्मप्रतिबोधश्रवणात्, 'अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिमि'ति च समरणादू आमुष्मिकत्वमप्यवगम्यते। तथापि यज्ञादीनां प्रमेयाणामप्रमाणत्वाच्छवणादेश् प्रमाणत्वात्तेषामेव साक्षाद्विद्यासाधनत्वम्। यज्ञादीना सतत्वशुध्धाधानेन वा विद्योत्पादकश्र णादिलक्षणप्रमाणप्रवृत्तिविघ्नोपशमेन(२)वा विद्यासाधनत्वम्। श्रवणादीना रवनपे- क्षाणामेव विद्योतपादकत्वम्। न च प्रमाणेषु प्रवर्तमाना: प्रमातार ऐहिकमपि चिरभाविनं प्रमोरपादं कामयन्ते किन्तु तादात्विकमेष प्रागेव तु पारलौकिकम्। नहि कुम्भदिदक्षुश्वक्षुषी समुन्मीळयति कालान्तरीयाय कुम्भदर्शनाय किन्तु तादारिवकाय। तस्मादैहिक एव विद्यो- त्पादो नानियतकालः । श्रुतिस्मृती च पारलाकिर्क विद्योत्पादं स्तुत्या ज्रूतः । इत्थंभृतानि ना- म श्रवणादीन्यावश्यकफलानि यत्काळान्तरेऽपि विद्यामुत्पादयन्तीति। एवं प्राप्त उच्यते-(३) यत एवात्र विद्योतपादे श्रवणादिभिः कर्तव्ये यज्ञादीनां सश्वशुद्धि द्वारेण वा विघ्नोपशमद्वारा वोपयोगोडत एव तेर्षां यज्ञादीना कर्मान्तरप्रतिबन्धाप्रतिबन्धाभ्या मनियतफलत्वेन तदपेक्षाण श्रवणादीनामप्यनियतफलत्वं न्याय्यमनपहतीवघ्नार्ना श्रवण दीनामनुश्पादकत्वादविशुद्धसरवाद्वा पुंसः प्रत्यनुतपादकरवातू। तथा च तेषां यज्ञाद्पेक्षाणी तेषां चानियतफलत्वेन श्रवणादीनामप्यनियतफलत्वं युक्तमेवं श्रुतिस्मृतिप्रतिबन्धो न स्तुति मात्रश्वेन व्याख्येयो भविष्यति। पुरुषाक्य विद्यार्थिन: साधनसामर्थ्यानुसारेण तदनुरूपमेव कामयिष्यन्ते, तदिदमुक्तमभिसन्धेर्निरङ्शत्वादिति॥५१॥ एवं मुक्तिफलानियमस्तद्वस्थावधृतेस्तद्वस्थावधृतेः ॥५२। यज्ञा युप कृत विद्यासा धनश्रवणादिवार्यविशेषात्किल तत्फले विद्यायामैहिकामुष्मिकत्वलक्षण उत्कर्षो दर्शितः । तथा च यथा साधनोर्कर्षनिकर्षाभ्यां तत्फलस्य विद्याया उत्कर्ष निकर्षावेवं विद्याफलस्यापि मुक्कतेरुत्वर्षनिकर्षो संभाव्येते। न च मुक्तावैहिकामुष्मिकतवळ- क्षणो विशेष उपपद्यते व्रश्मोपासनापीरिपावलब्धजन्मनि विद्यारया जीवतो मुक्तेशवश्यम्भाव.

भवशुद्धिरस्ति, तावन्मात्रपरतया बाल्यशब्द: सङ्गोच्यत इत्यर्थः । शषिविध्यनुग्रहरुपं सङ्काचहेतुं पदर्श्या- परं तद्धेतुमाह एवं चेति। (१) संशयमुवत्वा पूर्वपक्षाभावमाशदूते यद्यपीति। (२) श्रवणादिप्रवृत्तिप्रत्यूहोपशमेन। यज्ञादीनी शरणदिघट करतत्वा त् घटि तेषु शरिषु विद्यया ्वर्श्या भवितव्यमित्यहिकर्वनियम हति भाव: । (३) यथा श्रवणादिस्वरूपनिष्पत्त्यर्थ यथा सतत्वशुद्धिविध्ननिरास आवश्यकस्तथा शरणिभिर्वि्द्यो - स्पत्तयेऽपि तत्र च यज्ञादिभि: मत्त्वशुध्यादत्पन्तावपि विशोधिकर्मान्तरः पारब्धकलैः प्रतिबन्धापतिबन्धसम्भ बना 'अवणायावि बहुर्मियो न लभ्य' इत्यादिश्ुतः, अतोऽनियतफलयज्ञादिलापेक्षत्वाच्छूवणादेरविधेयस्याप्य नियतफलत्यमित्यभिप्रायेण भिद्धान्तयति यत एवेति।

पा० १ सू० १ ] आवृत्यधिकरयम्। १४५

नियमात् (१) सत्यप्यारब्धविपाककर्माप्रक्षये। तर्मान्मुक्तावेव(२)रूपतो निकषोरकर्षो स्याताम्। अपि च सगुणाना विद्यानामुत्कर्षनिकर्षाभ्यां तत्फलानामुत्कर्षनिकर्षो दषाविति मुक्तेरपि विद्याफलत्वाद्रूपतक्षोत्कर्षनिकर्षों स्यातामिति प्राप्त उच्यते- मुक्केस्तततत्रैकरूप्यश्रुतेरुपपत्तेक्ष। (३) साध्यं हि साधनविशेषाद्विशेषवद् भवति। न च मुकिब्रह्मणो नित्यस्वरूपावस्थानलक्षणा नित्या सती साध्या भवितुमहति। (४) न च सवासननिःशेषक्ळेशकर्माशायप्रक्षयो विद्याजन्मविशेषवान् येन तद्विशेषान्मोक्षो विशेषवान् भवेत्। न च सावशेषः क्लेशादिप्रक्षयो मोक्षाय कल्पते। न च चिराचिरोत्पादानुत्पादाव कतरेण विद्यायामपि रूपतो भेद: कबिदुपलक्ष्यते तस्या अप्यैकरूपरवेन श्रुतेः। (५) सगु० णायास्तु विद्यायास्तत्तद्गुणावापोद्वापाभ्यां तत्कार्यस्य फलस्योतकर्षनिकर्षो युज्येते। (६)न चात्र विद्यातवं सामान्यतो दषं भवति, आगमतत्प्रभवयुक्तिबाधितत्वेन कालात्ययायदिष्ट त्वातू। तरमात्तस्या मुक्त्यवस्थाया ऐकरूप्यावधृतेमुक्तिलक्षणस्य फलस्याविशेषो युक्त इति ५२ इति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिते शारीरकभगवत्पादभाव्यविभागे भामत्या तृतीयाध्यायस्य चतुर्थ: पादः।। अध्यायश्च समाप्र:।।

नाभ्यर्थ्यां इह सन्तः स्वयं प्रवृत्ता न चेतरे(७) शक्याः। मत्सरपित्तनिबन्धनमचिकित्स्यमरोचक येषाम्।। (८) शङ्धे संप्रति निर्विशङ्कमधुना स्वाराज्यसाखयं वह- जेन्द्र: सान्द्रतपःस्थितेषु कथमध्युद्वेगमभ्येष्यति।

द्वेदान्तार्थविवकवाश्वतभवाः स्वर्गेप्यमी निस्पृहा:॥

(१) ननु विद्यावतोपि शरीरधारणात्करथं मुक्तकिरत आह सत्यपीति। (२) रूपतः- स्वरूपतः। स्यातामिति। तथाच सातिशयत्वात्कर्मसाध्यत्वमिति पुरुषार्थोडत इत्यस्या- क्षेप इत्यर्थ:। तथाच मोक्षः सातिशयविलम्बतव्लम्सधन साध्य्व्र्ि्नुन योो दष्टव्यः। (२) उपपत्तिमाह साध्यं हीति। (४) बतु मा भूत्वरूपावस्थानरूपाया मुक्क्ौ सातियत्वम र्नि वृत्तिक्षणर्य् ् ु्ि्ा नचति। विरोधिकार्योदय एव पूर्वप्रध्वंस इति मतमाश्रित्य के शादिक्षयो विद्याजन्मेति सामानाधिकरण्यम्। विद्याजनमरूपोऽविद्याध्वंस एकरूपः। निवत्त्यविशेषोपाधिकस्तु तस्यापि विशेष इत्यर्थः । तह स एवास्तु तत्राह नचेति। (५) द्वितायानुमाने सगुणविषयत्वरूपमुपाधिमाह सगुणाया इति। तत्कार्यस्य-विद्याकार्यस्य। (६ ) बाधितत्वमप्याह नचात्रेति । (.) मत्सरिण:, श्रवणाय प्रवर्तयतुं न शक्याः, तत्र हेतुमत्सरेति। (८) सनातनाख्यछात्रकृता वाचस्पतिमिश्रस्तुर्ति तत्पीतये स्वीयप्बन्धे निबध्नाति शङ्के इति। यस्मा

अतो न तदाSडक्रमजभयमिन्द्रस्येति श्लोकाभिपायः। १३ भा. वा. २.

१४६ साटेप्पणभामत्यां [अ०४

साधनानुषानपूर्वकश्वात्फलसिद्वेर्विषयक्रमेण (१) विषयिणोरपि तद्विचारयोः करममाह- "तृतीयेऽध्याय" इति (पृ०८९९प०७)। मुक्तिलक्षणस्य(२) फलत्यात्यन्तपरोक्षत्वात् तद्थोनि दश नश्रवणमनननिदिध्यासनानि चोद्यमानान्यदष्टार्थानीति यावी्विधानमनुष्ठेयानि न तु ततो Sधि कमावतैनीयानि प्रमाणाभावात। (३)यत्र पुनः सकदुपदेशादुपासीतेत्यादिषु तन्न सककदेव प्रयोग: प्रयाजादिवदिति पाप्ते- उच्यते-(४)यद्यपि मुक्िरदृष्टचरी तथापि सवासनाविद्यच्छदेनातमनःस्वरूपवस्थानलक्षण. यास्तस्याः श्रुतिसिद्धत्वाद् अविद्यायाश्च विद्योत्पादविरोघितया विद्योत्पादेन समुच्छेदस्याहिविभ्र मस्येव रज्जुतत्वसाक्षातकारेण समुच्छेदहयोपपत्तिसिद्धत्वाद् (५)अन्वयव्यतरे कार्म्यां च श्रवण मनननिदिध्यासनाभ्यासस्यैव स्वगोचरसाक्षार्कारफल्वेन लोकसिद्धत्वात्सकलदुःखविनिमु फैक. चैतन्यात्मकोऽहमिश्यपरोक्षरूपानुभवस्यापि श्रवणाद्यभ्याससाधनतवेनानुमना (६)तदर्थानि श्र वणादीनि दृष्टार्थानि भवन्ति। न च दृष्टार्थत्वे सत्यदष्टार्थत्वं युर्तम्। नचतान्यनावृत्तानि सरकारदीर्घ कालनरन्तर्येण साक्षातकारवते तादशानुभवाय कल्पन्ते। न चात्रासाक्षारकारवद्विज्ानं साक्षारकारवतीमविद्यामुच्छेत्तुमईति। न खल्ल पित्तोपहृतेन्द्रियस्य गुडे तिकतासाक्षातकारो न्तरेण माधुर्यसाक्षारकारं सहसे नाप्युपपत्तिभिर्निवर्तितुमर्हति। अतदूतो नरान्तरवर्चासि वोपप त्तिसहस्त्राणि वा परामुशतोऽपि थृत्कृत्य गुडत्यागात्। तदेवं दृष्टार्थत्वास्य्यानोपासनयोध्यान्त र्णीतावृत्तिकत्वेन लोकतः प्रतीतेरावृत्तिरेवेति सिद्धम् ॥१॥ लिङ्गाच॥२॥ अधिकरणार्थमुक्त्वा निरुपाधित्रह्मविषयत्वमस्याक्षिपति-"अत्राह भवतु नामे"ति (पृ० १०१ पं० ११)। (७)साध्ये ह्यनुभवे प्रत्ययावृत्तिरर्थवती नासाध्ये, नहि ब्रह्मा- नुभवो ब्रह्मसाक्षारकारो नित्यशुद्धस्वभावाद् ब्रह्मणोऽतिरिच्यते, तथा च नित्यस्य ब्रह्मणः स्वभावो नित्य एवेति कतमत्र प्रत्ययावृत्त्या। तदिदमुक्त"मात्मभूत"मिति। आक्षेप्ारं

विद्यामुच्छिनतत्ति तया सहानुवृत्तेरविरोधात्, विरोधे वा तस्य नित्यत्वान्नाविद्योदीयेत कुत

(१) अध्यायविषययोः साधनफलयोः क्रमेण। (२) ननु ज्ञानार्थकत्वाद् दृष्ठकलेषु गान्धर्व शास्त्रश्रवणादिषदबिधेयेषु श्वणादिषु याबत्कलमावृत्तिविद्धै कथं सकृत्प्रयोगशक्का तत्राह मुक्तिलक्षणस्थेति। पूर्वपक्षी मुकत्यर्थत्वात श्रवणादीनामदृष्टार्थत्वं विधयत्वं च मन्यते विधिषु चावृत्त्यश्रवणात्सकृत्मयोगशङ्केत्यर्थः। (३) श्रवणादिवद हंग्रहोपास्तिषु सकृत्मयोग मा द्दया ्ि (१) अत्र किं विद्याया मुक्तिसाधनत्वमदृष्टमित्युच्यते, श्रवणादरवां विद्यासाधनत्वम्। नाध इत्याह यद्यपीति सिद्धान्ती। विद्योत्पादविरोधितयेति समुच्छेदे हेतुः। अिद्यानिवर्त्या अनिर्षाच्यत्वाद हिविभ्र मवदित्यनुमानं सूचितम्। (५) न द्वितीय इत्याहा्वयव्यतिरेकाम्यां चेति। (६) बह शक्षारकार: श्रवणायम्याससाध्य: शास्त र्यिसाक्षकारत्वात् षड्जादिवक्षाकारवादित्यनुमानाव। () अहङ्होपास्तिषु यस्य स्यादद्वेति वचनादुपासनसाध्य उपास्यप्ाक्षात्कार पतीयतेतस्तन्ा वृत्तिरर्थवती न निर्धुणज्रम्ममाक्षात्कार इत्याह साध्ये इति। (८) नजु स्वरूपप्रकाशेन ब्रश्मप्थनसिद्ौ किमावृत्त्यां अत आह नचेति।

पा० १ सू० २] आवृच्यधिकरणम् । १४७

एव तु तेन सहानुवर्तेत, तत्मात्ततनिवृत्तये आगन्तुकस्तासाक्षारकार एषितव्यः, तथा च प्रत्ययानुन्नत्तिरर्थवती। आक्षेप्ता सर्वपूर्वो क्ताक्षेपेण(१) प्रश्यवतिष्ठते-"नावृत्तावपी"ति (पृ० ९०२ पं० १)। न खल ज्योतिष्टोमवाक्यार्थप्रत्ययः शतशोष्यावर्तमानः साक्षारका रप्रमाणं स्वविषये जनयति, उत्पन्नस्यापि तादशो दृष्टव्यमिचारत्वेन प्रातिभत्वात्। ब्रह्मात्म त्वप्रतीति-ब्रह्मात्मसाक्षारकारम्। पुनः शङकते-"न केवलं वाक्य"मिति। आक्षेप्ता दूषयति-"तथाप्यावृत्त्यानर्थक्य"मिति। वाक्यं चेदयुक्यपक्षं साक्षात्काराय प्रभ· षति, तथासति कृतमावृत्त्या, सकत्प्रवृत्तस्यैव तस्य सोपपत्तिकश्य यावत्कर्तव्यकरणादिति। पुनः शङ्कते-"अथापि स्यादि"ति। न युक्तिवाक्ये साक्षातकारफले प्रत्यक्षस्यैव प्रमा. णस्य तत्फलत्वात्। ते तु परोक्षार्थावगाहिनी सामान्यमात्रमभिनिविशेते न तु विशेष सा० क्षात्कुरुत इति तद्विशेषसाक्षातकारायावृत्तिरुपास्यते। साहि सत्कारदर्िकालनर्तर्यसेविता सती दृढभूमिविशेषसाक्षातकाराय प्रभवति कामिनीभावनेव वणस्य पुंस इति। आक्षेप्ताह- "नासकृदपी"ति। (२)स खल्वयं साक्षारकारः शासयुक्तियोनिवा स्याद्भावनामात्रयो निर्वा१ न तावत्परोक्षाभासविज्ञानफले शास्त्रयुक्ती साक्षातकारलक्षणं प्रत्यक्षप्रमाणफलं प्रसो. तुमहेतः, न खल कुटजबीजादूटाङ्करो जायते, न च भावनाप्रकसेपर्यन्तजमपरोक्षावभास्रमपि ज्ञानं प्रमाणं व्यभिचारादित्युक्तम्। आक्षप्ता स्वपक्षमुपसंहरति "तस्माद्यदी"ति। आक्षप्ता (३)आक्षेपान्तरमाह-"'न च सकत् प्रवृत्ते" इति। कश्षित् खल शुद्धसरवे गर्भस्थ इव वामदेव: श्रुरवा च मखवा च क्षणमवधाय जीवात्मनो ब्रह्मात्मतामनुभदति, तते। व्यावृत्तिरनारथकेति। आतक्षा(४)वत्तिरनर्थिका यतनिरंशस्य प्रहणमप्रहणं वा न तु व्यक्ताव्य कत्वे सामान्य विशेषवत्प्यरागादिवदित्यत आह-"अपि चानेकांश"इति। समाधते- "अत्रोच्यते भवेदावृशत्यानर्थक्यमि"'ति (पृ० ९०३ पं० १)। अयमभिसन्धिः। (५)सत्यं न ब्रह्मसाक्षारकार: साक्षादागमयुक्तिफलमपि तु युक्त्यागमार्थज्ञानाहितसंस्कारस चिवं चित्तमेव ब्रह्मणि साक्षात्कारवती बुद्धिवृर्त्ति समाधते। साच नानुमानितवहिसाक्षात्का रवत्प्रातिभत्वेनाप्रमाणं तदानी वहिस्वलक्षणस्य परोक्षत्वात्सदातनं तु ब्रह्मस्वरूपस्योपाधिररषि- तस्य जीवस्यापरोक्षत्वम्, (६)नहि शुद्धबुद्धरवादयो वस्तुतस्ततो Sतिरिच्यन्ते, जीव एव

(१) वृत्तिरूपसाक्षारकारं भमासुपेत्य तस्यामप्यावृत्याक्षेपेण। (२) यद्यव्यभ्यासमिति शात्त्रयुक्ती साक्षार्कार कुरुत इति शद्कितम्, तथाव्यन्यतरोपकृतावन्यतर- त्करणमिति वक्तव्यं, करणप्रयुक्तं च प्रतीतेरापराक्ष्यं यथा प्रत्यभिज्ञायाम्, तत किं शाम्युक्त्यो: करणत्को भाषनाया वेति विकल्प्य दूषयति स खल्वयमित्यादिना। (३) आवृत्तानावृत्तशास्त्रयुक्त्यो: परोक्षज्ञानजनकत्वात्र साक्षाकारहेतुत्वमित्युक्तमधुनाS परो च्ष् ा नजनकत्वमभ्युपेत्यापि अभ्यासवैफल्यमाह पूर्वपक्षी त्याहा च्ेपान्तरमिति। (४) अवश्यं च। (५) अपरोक्षपमतपत्यर्थ आवृतत्याक्षप: किमावृत्त्युपकार्य पमाणाभवाुत साक्षात्काय्यमया भ वात। नायः, सोपाधिकात्मन्यहपरत्ययरूप साक्षात्कारकरणतया वमएवातुकत्य्यास सितस्य ब्रह्मसाक्षात्कारकरणत्वसम्भवादित्याह सत्यमत्याददिन। (६) नतु जीवस्वरूपस्य सदातनमावराक्ष्य भवतु तथा्ात््यस्य तु बर्मावस्य नित्यशुद्धत्वादे परोक्षत्वात्तद्रावनाभि: साक्षात्कृतिभ्रम: स्यादत आह नहीति।

१४८ सटिप्पणभामत्यां [अ० ४

तु तत्तदुपाधिरहितः शुद्धादित्वभावो ब्रह्मेति गम्यते। (१)न च तत्तदुपाधिविरहोऽपि ततो- तिरिच्यते। तस्मादथा गान्धर्वशास्त्रार्थज्ञानाभ्यासाहित संकारसचिवेन श्रोत्रेण षड्जादिस्वर आ्रममूर्च्छनाभेदमध्यक्षेणेक्षते एवं वेदान्तार्थज्ञानाहितसंस्कारो जीव्य ब्रह्मस्वभावमन्तःकर णेनेति। "यस्तत्वमसीति लक्दुक्कमेवे"ति। श्रुत्वा मत्वा क्षणमवधाय प्राग्भवीया भ्यासजातसंस्कारादित्यर्थः। "यस्तु न शक्कोती"ति। प्राग्भवायब्रह्माभ्यासरहित इत्यथेः। ""नहि दष्टे Sनुपपत्नं नामे'ति। यत्र परोक्षप्रतिभासिनि वाक्यार्थेSपि व्यक्ताव्यक्ततव. तारतम्यम्, तत्र मननोत्तरकालमाध्यासना्यासनिकर्षप्रकर्षक्रमजन्म नन प्रत्ययप्रवाहे साक्षा तकारावधौ व्यक्तितारतम्यं प्रति कैव कथेति भावः। तदेवं वाक्यमात्रस्या(२)थेपि न द्रागि त्येव प्रत्यय हत्युक्त्तम्, तत्वमसीति तु वाक्यम(३)त्यन्तदुर्भ्हपदार्थ न पदार्थज्ञानपूर्वके स्वार्थे ज्ञाने द्रागित्येव प्रवर्तते, किन्तु बिलम्बिततमपदार्थज्ञानमतिविलम्बेनेत्याह-"अपि च तत्व. मसीत्येतद्वाक्यं त्वंपदार्थस्येति। स्यादेतत्, पदार्थसंसर्गात्मा वाक्यार्थः पदार्थ ज्ञानक्रमेण तदधीननिरूपणीयतया क्रमवत्प्रतीतिर्युज्यते, ब्रह्म तु निरंशत्वेनाससृष्टनानात्व- पदार्थकमिति कस्यानुक्रमेण क्रमवती प्रतीतिरिति सकृदेव तद्गृह्येत न वा गृह्येतेत्युक्तमि- त्यत आह-"यद्यपि च प्रतिपत्तव्य आत्मा निरंश"इति (पृ· ९०४ पं० ९)।

वाक्यार्थतया क्रमवत्प्रश्यय उपपद्यते। तत्किमियमेव वाक्यजनिता प्रतीतिरात्मनि तथा च न साक्षात्प्रतीतिरात्मन्यनागतफलत्वादस्या इत्यत आह-''तन्त पूर्वरूपमेवात्मप्रतिपत्तेः साक्षात्कारवत्याः"। एतदुक भवति-वाक्यार्थश्रवणमननोत्तरकाला विशेषणत्रयवती(४) भावना ब्रह्मसाक्षातकाराय कल्पत इति वाक्यार्थप्रतीतिः साक्षात्कारस्य पूर्वरूपमिति। शङ्कते-"सत्यमेवमि''ति। समारोपो हि तत्वप्रत्ययेनापोद्यते न तत्वप्रत्ययः, दुःखितवा दिप्रत्ययव्वात्मनि सर्वेर्षा सर्वेदोत्पथत इत्यबाधितत्वारसमीचीन इति बलवान्न शक्योपनेतु मित्यर्थः । निराकरोति-"न देहाद्यभिमानवदि"ति। नहि सर्वेषां सर्वदोत्पधत इत्ये- तावता तात्विकत्वम्, देहात्मामिमानस्यापि सत्यत्वप्रसञ्कारसोऽपि सर्वेषां सर्वदोत्पयते। उक चास्य तत्रतत्रोपपत्त्या बाघनमेवं दुःखित्वाद्यभिमानोऽपि तथा, नहि नित्यशुद्धबुद्धस्वभावस्या त्मन उपजनापायधर्माणो दुःखशोकादय आत्मनो भवितुमर्हन्ति। नापि धर्मास्तेषां तवो- त्यन्तभिन्नानां(५) तद्मत्वानपपत्तेः। नहि गौरश्वस्य धर्मः (६)सम्बन्ध्यापि व्यतिरका

(१) एव चेदुपाधिविरहस्य जावान्यत्वात्परोक्षतया निरुपाधिव्रम्मापरोक्ष््ा्ाे- ति। नन्वेवं संसारदशायमिव मोच्षेपि जीवरूपभावे शास्त्रीयज्ञानवैयथ्यापत्तिरत आह तस्मादिति। अयं भाव :- अविकलानधिकेSवभासमानेपि वस्तुनि येन क्रमेणारोपप्रवृत्तिस्तद्वपरी ताकारप्माणवृ त्युद्य व्यतिर के - ण न भ्रमनिवृत्तिर्यथा देवदत्ते तदैकये चाभिज्ञास्िद्वेप्यन्योयम्यः स इत्यारोपः सोयमित्याकारपत्यमिज्ञया विना न निवर्तत इति। (२) परोक्षार्थकस्य । (३) वाक्यार्थसाक्षात्कारार्थमात्रवृत्त्युपयागमुकत्वा ततत््पंदार्थेिवेकदवारा वाक्यमाना् परोक्षज्ञानो पादनेप्यावृत्त्युपयोग उच्यत इत्याह अत्यन्तदुर्ग्रहेति। (४) दर््घिकाल-नैरन्तर्य-सर्कारवती। (५) इदसुपलक्षयामभिन्नानामित्यपि दव्यम्। (६) नन्वश्वस्य गोऽधर्मत्वं नान्यत्वात्किन्तु गव्यस्तमेवतत्वात्दुःखादयस्तु भिन्ना अप्यात्मसमवत- न्वाद्धमाँ इत्याशङय, सम्बन्ध एव वास्तविको नास्तीत्याह सम्बन्धस्यापीति।

पा० १ सृ० ३] आत्मत्वोपासनाधिकरणम्। १४९

व्यतिरेकाभ्यां सम्बन्धासम्बन्धास्यां च विचारासहत्वात, (१)भेदाभेदयोक्ष परस्परविरोधे- नैकत्रासम्भवादिति। सर्वमेतदुपपादितं द्वितीयाध्याये। तदिदमुक्त "देहादिवदेव चैत. न्याद्हिरुपलभ्यमानत्वा"दिति। इतश् दुःखित्वादीना न तादात्म्यमित्याह-"सुषु. सादिषु चे"ति। स्यादेतत, कस्मादनुभवार्थ एवावृत्युभ्युपगमो यावता 'द्रष्टव्यः श्रो. 455 "तन्रापि न तत्वमसिवाक्यार्थादि"ति (पृ० ९०५ पं० ६)। 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्य' इत्याद्यात्मविषयं दर्शन विधीयते(३), न च तत्त्वमसिवाक्यविषयादन्यदात्मदशन- मान्नातं येनोपक्म्यते येन चोपसंडियते स वाक्यार्थः। सदेव सौम्येदमिति चोपक्रम्य तत्व मसीत्युपसंहृत इति स एव वाक्यार्थः । तदितः(४) प्रच्याव्यावृत्तिमन्यत्र विदधानः प्रधान- मशेन विहन्ति, वरो हि कर्मणाभिप्रेयमाणत्वात् सम्प्रदानं प्रधानम्, तमुद्धाहेन कर्मणाज्वेन न विघ्नन्तीति। ननु विधिप्रधानत्वाद्वाक्यस्य न भृतार्थप्रधानत्वं भूतसत्वर्थस्तदङ्गतया प्रत्याध्यते। यथाहु :- 'चोदना हि भृतं भवन्तमि'त्यादि शाबरं वाक्यं व्याचतक्षाणाः-कार्यमर्थमवगमय न्ती चोदना तच्छेषतया भूतादिकं मवगमयतीत्याशंक्याह। "नियुक्तस्य चास्मिश्रधि कृताहमि" ति। यथा तावद्भूतार्थपर्यवसिता वेदान्ता न कार्यविधिनिष्ठास्तथोपपादितं तत्तु समन्वयादित्यत्र। प्रत्युत विधिनिष्ठत्वे मुक्तिविरुद्धपत्ययोत्ादान्मु्तिविहन्तृत्वमेवास्येत्यम्यु च्चयमात्र(५)मत्रोक्तममिति । २ ॥ आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राह्यन्ति च॥ ३॥। (६)यद्यपि 'तश्वमसी'त्याद्याः श्रुतयः संसारिणः परमात्मभावं प्रतिपादयन्ति, तथापि तयोरपहृतपाप्मत्वानपहृत्तपाष्मत्वादिलिक्षणविरुद्धघमसंसर्गेण नानात्वस्य विनिय्यात् श्रुतेश्ष तत्वमसतियाद्याया 'मनो ब्रह्म आदित्यो ब्रह्मे'्यादिवतप्रतीकोपदेशपरतयाप्युपपततेः प्रतीकोप- देश एवायम्। (७)न च यथा समारोपितं सर्पत्वमनूद्य रज्जुरवं पुरोवर्तिनो द्रव्यस्य विधीयत एवं प्रकाशात्मनो जीवभावमनूद्य परमात्मत्वं विधीयते इति युक्तम्। युकं हि पुरोवर्तिनि द्रव्ये द्राघयसि(८) सामान्यरूपेणालोचिते विशेषूपेणागृहीते विशेषन्तरसमारोपणमिह तु प्रका शात्मनो निविशषसामान्यस्यापराधीनप्रकाशस्य नागहीतमरिति किश्चिद्पमिति कस्य विशे- षश्याप्रहे किं विशेषान्तरं समारोप्यताम्। तसष्मादुब्रह्मणो जीवभावारोपासम्भवाजीवो जीवो (१) नतु दुःखादयो नात्यन्तिन्रा आत्मनः किन्तु भिन्नामित्रा इत्याशङ्कयाह मेदामेदयोश्चेति। (२) सम्पदादिविषयैव । (३) आत्मस्तुतिद्वारा दर्शनं पुरुषपवृत्त्यतिशयविष्यत्वमापद्यत इत्र्थः। (४) तत्त्वमसिवाक्याव। (९) समन्वयसूत्रोक्तयुक्त्या वेदान्तानां सिद्धब्रह्मपरत्वे सिद्धे तादशब्रम्मज्ञानादेव सुक्तकिरिति सिद्ध्यति तथा्युपगमे मुक्तिविरोध उक्त इत्यर्थः। (६) शब्दादेव पमित (अ० १ पा० १ सू० ३४) इत्यत्र श्षुतिमिर्ब्क्र्जीवैक्ये निर्णीतेपि विरुद्धार्थ- त्वादुपचरितश्रुतिविषयत्वाभिायणाशङ्कयत इत्याइ यद्यपीत्यादिना।

माह नचेति। (८) दर्घतरे।

१५० सटिप्पणभामत्यां [अ० ४

ब्रह्म च ब्रह्मेति तत्वमसरीति प्रतीकोपदेश एवेति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते Sभिधीयते- वेतकेतोामै परमेव परिपत् तु शेतकेतोर्व्यति रिक्त परमेश्वरः । भेदे हि गौणत्वापत्तिर्न च मुख्यसम्भवे गौणसवं युक्तम्। अपि च प्रती० कोपदेशे सफदूचनं तु प्रतीयते मेददर्शननिन्दा च। अभ्यासे हि भूयहत्वमर्थस्य भवति, नाल्पश्वमतिदवीय एवोपचरितत्वम्। तहमात्पौवावर्यालीचनया श्रुतेस्तावज्जीवस्य परमा- त्मता वास्तवीत्येतत्परता लक्ष्यते। न च मानान्तरविरोधादत्रा प्रामाण्यं श्रुतेः, न च मा नान्तराविरोध इत्यादि तु सर्वमुपपादितं प्रथमेऽ्ध्याये(१)। (२)निरंशस्यापि चानाद्यनि-

इव परमार्थस्तु न विभ्रमो नाम कक्षि च संसारो नाम किन्तु सर्वमेतत्सर्वानुपपत्तिभजन त्वेनानिर्वचनीयमिति युक्तमुत्पश्यामः। तदनेनाभिसन्धिनोक्तम्-"यद्येवं प्रतिबुद्धोसि नाहित कस्यचिदप्रीतबोध" इति (पृ० ९०८ पं. १) अन्येष्याहु :- यद्यद्वेतेन तोषोऽ्स्ति युक्त एवासि सर्वदेति। अतिरोहितार्थमन्यदिति ॥३॥ न प्रतीकेन हि स: ॥४ ॥ (३)यथा हि शास्त्रोक्तं शुद्धमुक्तस्वभावं ब्रह्मात्मत्वेनैव जीवेनोपास्यते 'डहं ब्रह्मास्मि तत्वमसि श्वेतकतो' इश्यादिवु तत्कस्य हेतोर्जीवातमनो ब्रह्मरपेण तारिविकत्वा'दद्वितीयत्व मिशते श्रुतेश्व। (४)जीवात्मानव्वाविद्यादर्पणा ब्रह्मप्रतिबिम्बकाः। यथायथा यत्रयत्र मनो ब्रह्मादित्यो श्रह्मेत्यादिषु ब्रह्मदष्टेरुपदेशसतत्र सर्वेत्राहं मन इत्यादि द्रष्टव्यम्। "ब्रह्मणो मु. ख्यमात्मत्वमि"ति। (५)उपपनं च मनःप्रभृतीनां ब्रह्मविकारत्वेन तादात्म्यम्, घटश रावोदश्वनादीनामिव मृद्िकाराणां मृदात्मकत्वम्, तथा च ताहशानां प्रतीकोपदेशाना क्क चित्कस्यचिद्विकारस्य प्रविलयावगमान्भ्ेदप्रपञ्च प्रविलय परत्वमेवेति प्राप्ते, उच्यते-(६) न तावदहं ब्रह्मेत्यादिभियथाहंकारास्पदस्य ब्रह्मात्मत्वमुपदिश्यते एवं मनो ब्रह्मेत्यादिभिर हङ्कारास्पदत्वं मनःप्रभृतीनां, किन्तवेर्षां श्रह्मत्वेनोपास्यत्वम्।(७)अहंकारास्पदस्य

(१) प्रमाणान्तराणामविद्योपस्थापितव्यावह्ारिक विषयत्वमध्यास भाष्ये उक्तमित्यर्थ:। (२) यथाSSकाश्य निरशस्याप्युपाध्यवच्छेद भेदा द् घ ्ण ्र हणे इत्यर्थ : । (३) पूर्वोक्तं जीवब्रह्मणोरभेदमुपजीव्य ब्रह्मदृष्टिमत्सु मनआदिष्वहमिति ब्रममिन्नजीवद्ष्टि: कर्तव्ये- स्यभिप्रायेण पूर्वपक्षमाह यथाहीति। (४) नतु मनआदिषु ब्रह्मात्मकर्जावदृष्टेदेरध्यासे तदात्मकाकाशा दि्दृष्ट ः कुति े् आ जवेि आकाशादि: स्वरूपेण कल्पितो जीवानान्तु मेदमान्रं कल्पितं तत्स्वरूपं तु ब्रह्मैवेत्यर्थः। अविधादर्पणा-अ- विद्योपाविकाः। (५) पूर्वाधिकरणे ब्रह्मण्यात्मत्वमतिः कार्येत्युक्तत्वाव्थ्याभिन्ननामादावप्यह मतिर्विधेयेत्याहोपपत्रं चति। (६) अत्र मनआदावात्मत्वदृष्टि: श्रतिबलादाशङ्यते अर्थाद्ा, नाथः, इति वदन् पूर्वाधिकरणाद्वैष- म्यमाह न तावदिति। () दवितीयेपि कि मनआदिषु ब्रम्माध्यासाद् ब्रह्मामिन्नजीववषयाइंदृ्टिराशङ्यते किवा भतीकाना ब्रह्मविकारत्वेन तदभेदाद्वम्माणी चात्मत्वप्रतीते: पतीकेष्वहंदूष्टिरापाद्यते, पथममाशङकते अहङ्कारास्पदस्येति।

पा० १ सू० ५] ब्रह्मदृष्टयधिकणरम् । १५१

ब्रह्मतया ब्रह्मत्वेनोपासनीमेषु मनःप्रभृतिव्वपि अहद्कारास्पदत्वेनोपासनममितत े एवमा दिष्व हमित्यश्रवणात्। ब्रह्मात्मतया त्वहंकारास्पदत्व कल्पने तत्प्रतिबिम्बस्येव ताद्विकारान्तरस्या व्याकाशादेर्मनःप्रमृतिषूपासनप्रसङ्गः। तत्माद्यस्य यन्मात्रात्मतयोपासनं विहितं तस्य तन्मा त्रात्मतयैव प्रतिपत्तव्यं 'यावदूचनं वाचनिकमति' न्यायानाधिकमध्याहतव्यमति प्रसङ्गादू।न व सवश्य वाक्यजातस्य प्रपश्वस्य विलय: प्रयोजनम्, तदर्थतवे हि मन इति प्रतीकप्रहणमन- र्थकं विश्वमिति वाच्यम् यथा सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति। न च सर्वोपलक्षणार्थ मनोभ्रहणं युक्तम्, मुख्यार्थमनोभ्रहणं युक्त्म्, मुख्यार्थसम्भवे लक्षणाया अयोगात, आदित्यो ब्रह्मेत्यादीनां चानर्थक्यापतेः। "नह्यपासकः प्रतीकानीति। अनुभवाद्ा प्रतीकारना मनःप्रभृतीना. मात्मखेनाकलनं श्रुतेरवा, न ख्वेतदुभयमस्तीत्यर्थः । "प्रतीकाभावप्रसङ्गादि"ति। (२) ननु यथावच्छिन्नस्याहङ्काराह्पदस्यानवच्छिन्नव्रह्मात्मतया मत्रत्यभाव एवं प्रतीकानामपि भविष्यतत्यत आह-"सवरूपोपमर्दे च नामादीनामि"ति (पृ०९०९पं०१)। (३) इह हि प्रतीकान्यहङ्कारारपदत्वेनोपास्यतया प्रधानत्वेन विधित्सितानि न तु तश्वम- सात्यादावहड्कारास्पदमुपास्यमवगम्यते किन्तु सर्पत्वानुवादेन रज्जुतत्वज्ञापन इवाहङ्ारासपद स्यावच्छिनस्य प्रविलयोऽवगभ्यते। किमतो यद्यथम, एतदतो भवति-प्रधानीभूतानां न प्रती- कानामुच्छेदो युक्क्ो न च तदुच्छेदे विधेयस्याप्युपपत्तिरिति। (४) अपि च-"न च ब्रह्म ण आत्मत्वादि"ति। नहुपासनविधानानि जीवात्मनो ब्रह्मत्वभावप्रतिपादनपरैस्तत्व. मस्यादि संद भैरेकवाक्यभावमापद्यन्ते येन तदेकवाक्यतया ब्रह्मदृष्टयुपदेशेप्वात्मडष्टिः कल्पेत भिन्नप्रकरणतवात्तथा च तत्र यथा लोकप्रतीतिव्यवस्थितो जीव: कर्ता भोकता च संसारी न ब्रह्मेति कथं तस्य ब्रह्मात्मतया ब्रह्मदृष्ट्युपदेशेष्वात्मदृष्टिरुपदिश्येतेत्यर्थः । "अतश्चोपा सकस्य प्रताकैः समत्वादि"ति। यद्यप्युपासको जीवात्मा न ब्रह्मविकारः, प्रतीकानि तु मनःप्रभृतीनि ब्रह्मविकारस्तथाप्यवच्छिन्नतया जीवात्मनः प्रतीकैः साम्यं द्रष्टव्यम्॥४॥ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ।५॥ यद्यपि सामानाधिकरण्यमुभयथापि घटते तथापि(५) ब्रह्मणः सर्वाध्यक्षतया फलप्रस- वपामर्थ्येन फलवश्वात्प्राधान्येन तदेवादित्यादिद्ृा्टिभिः संस्कतैव्यमित्यादित्यादिद्ठ्टयो ब्रह्मा- ण्येव कर्तव्या न तु ब्रह्मदृष्टिरादित्यादिषु। न चैवंविधेऽवधुत शास्त्रार्थे निक्ृष्टट,ष्टनोर्टकृष्ट इति लौकिको न्यायोऽपवादाय प्रभवत्यागमविरोधेन तस्यैवापोदितत्वादिति पूर्वपक्षसंक्षेपः। (१) यदि श्रुतः पतीकेष्वहम्मतिरभिमता ति ब्रम्मणीव तो वेदः श्रवयेत न चवमित्याह नेति। (२) स्वयमेवोद्भाव्य दूषयिष्यतीत्युक्तमदानी निराकरोति नतु यथेत्यादिना । (३) जीवलयाद न्नादिलयस्य वैषम्यमाइ इड हित्या दिना । (४) न च ब्रह्मण इति भाष्यगतचशब्दार्थमाहापि चेति। पूर्वोक्तातिपसङ्गेन सह समुचय इत्यर्थः। (५) यथा पूर्वत्र ब्रह्माभिन्नरजीवद्ष्टेर्न्वामादिषु करणे घटादिद्ष्टेरवि प्रसङ्ग इत्यतिपसद्ात्र भर्तीकेष्व- हम्मतिक्षेप इत्युक्त्तमेवमिहावि यद्यादित्या दिषूपास्यमानेषु ब्रह्म कलपदभिमतं तदा चत्र उपास्यमाने मनाव फलपसङ्गाङ्वह्वैव फलप्रत्वदुपस्मिति सङ्गव्यभियेण पूर्वपक्षमाह ब्र्मण इत्यािन।योजनवतया ब्रह्मण: संस्कारपेक्षत्वान्तत एव च पधानत्वात्तदवाचित्रक्षशब्दस्य प्रतीतिलक्षकत्वायोगाद्वहैवेत्यादिदृद्टिभ: म स्कार्यमित्यर्थः।

१५२ सटिप्पणभामत्यां [ग० ४

(१)सत्यं सर्वाध्यक्षतया फलदातृरवेन ब्रह्मण एव सवेत्र वाहतवं प्राधान्यं तथापि शब्दगस्यनुरोधेन क्चित्कर्मण एव प्राधान्यमवसीयते। यथा 'दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत रव- र्गकामः, (२) चित्रया यजेत पशुकाम' इत्यादौ। अत्र हि सर्वत्र यागाद्याधाराघिता यद्यपि देवतैव फलं प्रयच्छतीति स्थापितं तथापि शब्दतः कर्मेण: करणत्वावगमेन फलत्वप्रतीतेः प्राधान्यम्। (३) क्वचिद् द्रव्यस्य यथा ब्राहीन्प्रोक्षतीत्यादी। तदुक 'यैस्तु द्रव्यं चिकी ष्यते गुणस्तत्र प्रतीयेते'ति(४)। तदिह यद्यपि सर्वाध्यक्षतया वरतुतो ब्रह्मैव फलं प्रयच्छति तथापि शास्त्रं ब्रह्म बु्धादित्यादौ प्रतीक उपास्यमाने ब्रह्मफलाय कल्पते इति अभिवदति किवाSSदित्यादिबुद्दा ब्रह्मैव विष्याकृतं फलायेत्युभयथापि ब्रह्मणः सर्वाध्यक्षस्थ फलदा- नोपपत्े: शास्त्ार्थसंदेहे लोकानुसारतो निश्चीयते। तदिदमुक्तम्। "निर्धारिते शास्त्रार्थे एतदेवं स्यादि"ति (पृ०९१७प१७)। न केवलं लौकिको न्यायो निक्षये हेतुरपि तु आदित्यादिशव्दानां प्राथम्येन मुख्यार्थत्वमपीियाह-"प्राथम्या=चे"ति (पृ०९११पं०१) इतिपरत्वमपि ब्रह्मशब्दस्यामुमेव न्यायमवगमयति। तथाहि स्वरसवृत्या आदित्यािशब्दा यथा स्वार्थे वतन्ते तथा ब्रह्मशब्दोऽपि स्वार्थे वत्स्यति यदि स्वार्थोडस्य विवक्षितः स्यात्, तथा चेतिपरत्वमनर्थकम् तस्मादितिना(५) स्वार्थात्प्रच्याव्य ब्रह्मपदं ज्ञानपरं स्वरूपपरं वा कर्तव्यम्। (६)न च ब्रह्मपदमादित्यादिपदार्थ इति प्रतीतिपर एवायमितिपर: शब्दो यथा गौरिति मे प्रतीतिरभवदिति। तथा चादित्यादयो ब्रह्मेति प्रतिपत्तव्या इश्यर्थो भवतीत्याह "इतिपरत्वादपि ब्रह्मशब्दर्ये'ति। शेषमतिरोहितार्थम्॥५॥ आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ॥ ६ ॥ "अथवा नियमेनो दुगीथादिमतयश्चादित्यादिष्वध्यस्येरन्चिशति (पृ०६१२ पं०९)। सतस्वपि आदित्यादिषु फलानुत्पादादुत्पत्तिमतः कर्मण एव फलदर्शनात् कर्मैव फलव(७)त्तथा चादित्यादिमतिभियद्युद्गीथादिकर्माणि विषयीकियेरन तत आदित्यादिदृष्ठिभिः (१) यथा राजपुरुष आगत इत्युक्त्ते वस्तुतः प्रधानस्यापि राज्ञ आगमनं न प्रतयिते किन्तु पुरुषस्य तथाऽत्रापि आदित्यादिरव शब्दतः प्रधानत्वेनावगत उपास्तिक्भेति वक्तुं श्रीतदृट्टान्तमाइ सत्यमित्यादिना। (२) इदमैडिकफलक कर्मोदा हरण मू । ( ३) आदित्यादिद्रव्यस्य प्राधान्यसिध्यर्थ दृष्टान्तान्तरमाह क्वचिद्द्रव्यस्येति। (४) यैर्बीहीनित्यादिशब्दर्दव्यं स्वचिकीर्ष्यत इति प्रतीयते तत क्रिया पोक्षणाद्यात्मिका गुणर्वेन प्रती- येतेत्यर्थः । (५) इतिशब्देन। रवरूपति। ब्रह्मपदमेव रवरूं तत्पर ब्रह्ेति शब्द इति वा द्वावर्थाविति शब्दाशी रस्कब्रह्मशब्दाव् पतीयेते डत्यर्थः । (६) उपास्तिविधिसिद्धये शब्दनरत्वं दूषयत्रह नचेति। य आदित्यः स ब्रह्मेति अयंशब्द इति सा- मानाधिकरण्यं विरुद्धमित्यर्थः। ननु प्ररतीतिपरत्वमपि न युक्त्ं या ब्रक्मेति प्रतीतिः सा आदित्य इत्यस्याप्य र्थस्य विरुद्धत्वादत आह गौरितीति। भ्राम्तो हि गवयादिकं गौरितिपतिपथ बाधोत्तरकालं वदति गारिति मेभवत गवय इति गवात्मत्वेन प्तीत इत्यर्थ: । (•) भाष्ये क्रियात्मकत्वादित्यसाधकम्, सिद्धू रूपादित्यादिदृश्यप्यासेऽप्युद्वीथादिगतक्रियास्वभाव- स्यानपायात्तर्फलसपयुपप त्तेखव्याशङ्गयाह तथाचेति। शुक्त्यादौ रजतबुध्युत्पत्त। तत्मयुक्तव्यवहारपतिब-

पा० १ सृ० ६ ] आदित्यादिमच्यधिकरणम् १५३

कर्मरपाण्यभिभूयेरन्। एवं च कर्मरूपेष्वसत्कल्पेषु कुतः फलमुत्थेत। (१)आदित्यादिषु पुनरुद्रीथादिदृश्वुद्धीथादिबुद्दोपाश्यमाना आदित्याद्यः कर्मात्मका: सन्तः फलाय कल्पि ध्यन्त इति। अत एव च पृथिध्यम्न्योऋकसामशव्दप्रयोग उपपननो यतः पृथिव्यामृग्दण्टिर- व्यस्ताम च सामदृष्टिः, साम्नि पुनरभिदृष्टौ ऋचि च पृथिवीदृष्टौ विपरीतं भवेत। त. समादप्येतदेव युककमित्याह-"तथा चेयमेवे"ति। उपपत्यन्तरमाह-"अपि च लोकेप्विति। एवं खल्वधिकरणनिर्देशो विषयत्वप्रतिपादनपर उपपदते यदि लोकेषु सामदृष्टिरध्यस्येत नान्यथेति। पूर्वाधिकरणराद्वान्तोपपत्तिमत्रैवार्थे ब्रूते-"प्रथमनिर्दि- ष्टेषु चे"ति (पृ०२१३५०१)। सिद्धान्तमत्र प्रक्रमते-"आदित्यादिमतय एवे". ति। (२) यद्युद्वीथादिमतय आदित्यादिषु क्षिप्येरन् तत आदित्यानां स्वयमकार्यत्वादुद्गी थादिम तेस्तत्र वैयर्थ्य प्रसज्येत, नह्यादित्यादिभि: किचिस्कियते यद्विद्यया वीर्यवत्तरं भवेद् आदित्यादिमत्या विद्ययोद्वीथादिकर्मसु कार्येषु यदेव विद्यया करोति तदेव पीर्यवत्तरं भव- तीत्यादित्यमतीनामुपपद्यते उद्धीथादिषु संसकार कत्व्रेनोपयोगः। चोदयति-"भत्रतु कर्मः समृद्धिफलेष्ववमि"ति। यत्र हि कर्मणः फलं तत्नैवं भवतु यत्र तु गुणात्फलं तत्र गुणस्य सिद्धत्वेनाकार्यत्वात्करोतीत्येव नास्तत्यत्र विद्याया: क उपयोग इत्यर्थः। परिहरति- "तेष्वपी"ति। न तावद्गुणः सिद्धस्वभावः कार्याय फलाव पर्याप्तो मा भृत्प्रकृतकर्मानि- वेशिनो यत्कश्चिर्फलोत्पादः, तस्मात्प्रकृतापूर्वसन्निवेशितः फलोशद इति, तस्य करियमा णरवेन विद्यया वार्यवत्तरत्वोपपत्तिरिति। 'फलात्मकत्वाच्चादितयादीनामि'ति। यद्यपि ब्रह्मविकारशेनांदित्योद्ीथयोरविशेषस्तथापि फलात्मकतवेनादित्या दानामहत्युद्रीथा दिभ्यो विशेष इत्यर्थः। द्वितीयानिर्दशादप्युद्वीथादीनां प्राधान्यमित्याह-अपि चो- मिति । (३) स्वयमेवोपासनस्य कर्मत्वातफलवत्वोपपसेः । ननूकं सिद्धरूपैरा- दित्यादिभिरध्यस्तैः साध्यमतत्वमभिभृतं कर्मणामत आह-"आदित्यादिभावेनापि दशयमानानामि"ति (पृ० ९२४ पं० २)। भवेदेतदेवं यथ्यथ्यासेन कर्मेरुपम. भिभूयेतापि तु माणवक इवाअिदृष्टिः केनचित्तीवत्वादिना गुणेन गौण्यनभिभृतमाणवकत्वा तथेहापि। नहीयं शुक्तिकार्या रजतधीरिव वहिधीर्येन माणकत्वमभिभवेत्, किन्तु गौणी, तथेयमप्युद्धीथादावादित्य दृष्टिर्गोणीति भावः। "तदेतस्थामृच्यध्यूढं सामेति तवमे" ि। (४) अन्यथापि लक्षणोपपत्तो न ऋक्सामेत्यध्यासकरपना पृथिव्यग्न्योरित्यर्थः। (१) उदथादिमतिभिरित्यादिमाष्यं व्याचष्टे आदित्यादिषु पुनरिति। अत पवेति। अश् हेतुवाक्ये

हितेति ज्ञापयति, आरोप्यवाचकशक्दस्यैव वन्ह्ादेर्माणवकादावुपचारदर्शनादिव्यर्थः । (२) उद्धीथादीनां क्रियात्वात् प्रकृतज्योतिष्टोमाधुपकारस्य तैः करिष्यमाणत्वाच्च तान्येवादित्यादिम- तिभिरतिशयाय मंस्क्रियेरन्नित्याह यदीति। (३) भवन्तूत्कृष्टा आदित्यादय: तभ्यसत्वक्रियारूभ्य: कथ लसद्धिरियाशङ्य त् मवेदित्याह स्वयमवेति। (४) अन्यथापीति। सत्यां लक्षणायां न गौणी वृत्तिरदोर्बल्याव, तथाच ऋक्सामसम्बन्धमात्र पृथि व्यष्न्योर्भवसामशब्दपयोगे कारणम्, सम्बन्धञ्न ऋक्सामाध्यस्तत्वमपत्यर्थ:।

१५४ सटिप्पणभामत्यां [भ०४

(१) अक्षरन्यासालाचनया तु विपरतिमवेत्याह-"इयमेवर्गि"ति। (२) लोकेषु पञ्चवि्धं सामोपासीतेति द्वितीयानिर्देशात्साम्नामुपास्यत्वमवगम्यते। तन्र यदि सामधीर्यस्येत ततो न सामान्युपास्येशन् अपि तु लोका: पृथिव्यादयः। तथाच द्वितायाथ परित्यज्य तृतीयार्थः प- रिकलपेत(३), साम्नेति लोकेष्विति सप्तमी द्वितायार्थे कथंचित्रीयते, अगारे गावो वाध्यन्ता प्रा० बारे कुसुमानीतिवत्। तेनोक्तन्यायानुरोधेन(४) सप्तम्याश्चोभयथाप्यवश्यं कल्पनीयार्थत्वाद् वरं मथा श्ुतद्वितीयार्थानुरोधाय तृतीयार्थे सप्तमी व्याख्यातथ्या। लोकपृथिव्यादिबुद्धा पश्चविधं हिद्कारप्रस्तावोद्िप्रतािार निधनप्रकारं सामोपासीतेति निर्णीयते। (५)ननु यत्रोभयत्रापि द्वि तीयानिर्देशो यथा खत्वमुमेवादित्यं सप्तविधं हिङ्कारप्रस्तावोङ्कारोद्वीथप्रतीहारोपद्रवनिघनप कारं सामोपासीतेति, तत्र को विनिगमनारया हेतुरित्यत आह "तन्रापी"ति। तत्रापि समस्तस्य सप्तविघस्य स्राम्न उपासनमिति साम्न उपास्यत्वश्रुतेः । साध्विति पञ्चविधस्य साधुत्यं चास्य धर्मेत्वम्। तथा च श्रुतिः 'साधुकारो साधुर्भवती'ति। (६) हिद्वारानुवादेन पृथिवदिष्टिविघाने हिंङ्कारपृथिवीति प्राप्ते विपरीतनिर्देश: पृथिवीहिक्ठारः ॥६॥ आसीन: सम्भवात्॥ ७॥ ध्यानाचच॥८॥ अचलत्वं चापेक्ष्य ।। ९।। हमरन्ति ॥ १० ॥ (७) करमोङ्गसम्बन्धिषु यत्र हि तिष्ठतः कर्म चोदितं तत्र तत्सम्बन्धोपासनापि तिष्ठतव क तथ्या, यत्र त्वासीनस्य, तत्रोपासनाप्यासीनेनैवेति। नापि सम्यरदर्शने वस्तुतन्त्रत्वात्प्रमा णतन्त्रत्वाच्च प्रमाणतन्त्रा च वस्तुव्यवस्था प्रमाणं नापेक्षत इति तत्राप्यनियमः। यन्महता प्रयत्नेन विनोपासितुमशक्यम्-यथा प्रतीकादि, यथा वा सम्यदर्शनमपि(८) तत्त्वम- स्यादि तत्रैषा चिन्ता। तत्र चोदकशासाभावादनियमे प्राप्ते यथा शक्यत इत्युपबन्धादासी नस्यैव सिद्धम्। (९)ननु यश्यामवस्थायां व्यायतिरुपचर्यते प्रयुज्यते किमसौ तदा

(२) 'लोकेषु पञ्चविधमि' त्यादिभा्यता्पर्यमाइ लोकेष्वित्यादिना । (३) परिकल्पना ममिनयेनाह साम्नेतीति। सत मीभङ्गे लोकसिद्ध मुदाहर ण मा हागरे इति। अगारे गृढ्े गावो वास्यन्तामितिप्रयोगे गया सक्चारेणागारं पविश्रीक्रियतामितिसप्तमीं भङकत्वा कर्मत्वं लक्ष्यते एव- मन्यत्ापीत्यर्थः। (४) सामोपासीतति द्वितीयाभङ्गपसङ्गानुरोधेन। (५) यभ द्वितीयासत्तम्यौ भवतः तत्र शतिद्वयमङ्गगौरवपारहारार्थमङ्ग्वनङ्गदृक्टिमषतु यत्र तूभयत्र द्विताया निदिश्यते तभ्राग्यतरश्षुतिमात्रमङ्गस्य पूर्वप्रक्षोत्तरपक्षयोस्समत्वात क्थ नियम इत्याशङ्याह नन्विति। (६) निर्देशविरवमाशद्य परिहरति हिद्कारानुवदनेति। हिङ्कारादिसलामोदयेशेन सम्नि पुथिव्यादि- दृष्टिविधा हिङ्कारादेः प्रथमनिर्देश: स्यात तह्मिन्पराते यो विपरीतनिर्देश: स भञ्जनीय इत्यर्थः।

भिपेत्य विषयं परिशिनष्टि कर्माङ्गेति।

(९) वयायति श्ेत्यादिमाष्यमाकिपति नन्विति। भाष्यगतोपचारशब्दो न युक्त बकादिष्वपि ध्यानस-

पा० १ सृ० ११-१३ ] तद्धिगमाधिकरणम् १५५

िष्ठतो न भवति, न भवतीत्याह-आसीनश्चाविद्यमानायासो भवतीति। अतिरोहितार्थ मितरत ॥ ७-१० ॥ यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात्॥११॥ (१)समे शुचौ शर्करावहिवालुकाविवर्जित इत्यादिवचनाशनियमे सिद्धे दिग्देशादिनियम मवाचनिकमपि प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेतिषद्वैदिकारम्भसामान्याकत्वचित्क्विदाशब्कते । तमनुगृहीतमाचार्य: सुहृद्धावेनैव तदाह रम। यत्रकागरता मनसस्तत्रैव भावनी प्रयोजयेव, अविशेषात। (२) नत्यत्रास्ति वैश्वदेर्वांदिवद्वचनं विशेषकं तस्मादिति॥ ११॥ आ प्रायणात्तत्रापि हि दष्टम् ॥ १२ ।। अधिकरणविषयं विवेचयति"तत्र यानि ताव"दिति। अविद्यमाननियोज्या या ब्रह्मात्मप्रतिपत्तिस्तस्याः शाख्त्रं(३) हि नियोज्यस्य कार्यरूपनियोगसम्बन्धमवबोधयाते तस्यैव कर्मण्यश्वर्यलक्षणमधिकारं तच्ैतदुभयमतीन्द्रियत्वाज्ञवति शाखलक्षणं प्रमाणन्तरा प्राप्ये शास्त्रस्यार्थवत्वाद्ब्रह्मात्मत्वप्रतीतेस्तु जीवन्मुक्तेन हछ्त्वान्ञास्तीह तिरोहितमिव र कि चनेति किमत्र शासत्रं करिष्यति। (४) नन्वेवमप्यभ्युदयफळान्युपासनानि तत्र नियोज्यनि योगलक्षणस्य च कर्मणि स्वामितालक्षणस्य च सम्बन्धस्यातीन्द्रियत्वात्तत्र सकत्करणादेव शास्त्रार्थसमातौ प्राप्तायामुपासनपद्वेदनीयावृत्तिमात्रमेव कृतवत उपरमः प्राप्तस्तावतैव कृत- ज्ञास्त्नार्थश्वादिति प्राप्ते, अभिधीयते-सविज्ञानो भवतीत्यादिश्रुतेयंत्र स्वर्गादिफलानामपि कर्मणा आ्रयणकाले स्वर्गादिविज्ञानापेक्षकत्वं तत्र कैव कथा तन्ट्रियफलानमुपासनानाम्। (५) तानि खल आ प्रायणं तत्तदुपास्यगोचरबुद्धिप्रवाहवाहितया दष्टेनैव रूपेण प्रायणसमये त द्बुद्धि भावयिष्यन्ति, किमत्र फलवत्प्रायणसमये बुद्याक्षेपेण, नहि दष्टे सम्भवत्यदष्टकल्पना युक्ा, तस्मादा प्रायणं प्रत्ययावृत्तिरिति तदिदमुक्तम् "प्रत्ययास्त्वेत"इति। तथा च श्रुति: सर्वातीन्द्रियविषया 'स यथा क्रतुरहमाललोकात प्रैति तावत्क्रतुर्हामुं लोकं प्रेत्याभिसंभवती'ति। कतुः सङ्गत्पविशेषः। रमृतयध्चोदाहता इति ॥१२॥ तद्धिगम्य उत्तरपूर्वाघयोरइलेषविनाशी तदूव्यपदेशात् १३ गतस्तृतीयशेष: साधनगोचरो विचारः। इदानीमेतदथ्यायगतफलविषया चिन्ता प्रत- ज्यते। तत्र तावत्प्रथममिदं विचार्यते कि ब्रह्माधिगमे ब्रह्मज्ञाने सति ब्रह्मज्ञानफलान्मोक्षा-

ड्रावादत आह प्रयुज्यते इति। असाववस्था।के तिष्ठतो न भवति अपितु भवत्येव तिष्ठताप्यकाउ्यसम्भवा. दिव्यर्थ:। (१) नतु 'समे शुचावि'तिदेशनियमस्म श्रतत्वात्कर्थं विचारावसर इत्यत्राह सम इति। (२) यदुक्कमङ्गोपास्त्यतिरिक्क्ोपासितिर्दिगािनियमवती वैदिकानुष्ठा नत्वाद्वैश्वदेववदिति तत्र अ्रतदेशा- दिमत्त्वसुपाधिरिति वदन् अविशेषादिति सोषं हेतुं व्याचष्टे नव्मत्रेति। (३) तस्या इति । शास्त्रविषयत्वादिति शेषः। ब्रह्मात्मत्वमतिपत्तेर्नियोज्यरहितित्वं विध्यविषयत्वं च दृष्टफलत्वेनोपपादयन्नाइ शाखं हीति। (४) अहङ्गहोपास्तीना मदृष्टार्थत्वेन सम्यग्ज्ञानद्वषम्यतक् ज्योतिष्टोमादिवत्करणमित्याह नन्वेवामे- त्यादिना। (९) ननु तर्द् कर्मवदेवोपासनान्येव विहितत्व सामर्थ्यात्स्वफलं यथा कालान्तरे भाक्तिपन्ति तथानतय- कालिकं स्वफलसाक्षात्कारमप्याक्षिपन्तु कक पायणान्ताद्च्येति, तत्राह तानीति।

१५६ सटिप्पणभामत्यां [अ०४

द्विपरीतफलं दुरितं (१)बन्धनफलं क्षीयते न क्षीयते इति संशयः । कि तावतप्राप्तं, शाख्रेण हि फलाय यद्िहितं प्रतिषिद्धं चानर्थपरिहारायाइ्वमेधादि ब्रह्महत्यादि चापूर्वावान्तरव्या पारं किं तदपूर्वमुपरतेऽपि कर्मण्यत्र सुखदुःखोपमोगारप्राङ् नाविरन्तुमहति। स हि तस्य विनाशहेतुस्तदभावे कथं विनश्येदिति, तस्याकस्मिकत्वप्रसङ्गात शासव्याकोपाच्चेति। अद तफल चेरकर्मापूर्व विनश्यति कर्मण एव फलप्रसवसामथ्यबोधकश्ञास्त्रमप्रमाणं भवेतू। न च आयक्ितमिव ब्रह्मज्ञानमदत्तफलान्यपि कर्मापूर्वांणि क्षिणोतीति साम्प्रतम्, प्रायश्वित्तानामपि तदप्रक्षय हेतुत्वात्तद्विधानस्य (२) चैनरिवन राधि कारिप्राप्तिमात्रेणोपपत्तावुपात्तदुरितिनिबहणफ लाक्षपकरवायोगात्। अत एव हमरन्ति 'नाभुकं क्षीयते कर्मेति। (३)यदि पुनरपेक्षितो पायतातमा प्रयक्षित्तविधिन नियाज्यविशेषप्रतिलम्भमात्रेण निर्षृणोतीत्यपेक्षिताकाडक्षाया दोषसंयोगेन श्रवणात्तन्निबईणफल: कल्पेत। तथाऽपि ब्रह्मज्ञानस्य तत्संयोगेनाश्रवणान्न दुरि तनिबर्हणसामर्थ्ये प्रमाणमस्ति, मोक्षवत्तस्यापि स्वर्गादिफलवद्देश कालनिमित्तापेक्षयोपपतेः । (४) शास्त्रप्रमाण्यारसम्भविष्यति असाववस्था यस्यामुपभोगेन समस्तकमक्षये ब्रह्मज्ञानं मोक्ष प्रसोष्यति, (५)योग्येष वा दिवि सुव्यन्तरिक्षे बहूनि शरीरोन्द्रियाणि निर्माय फलान्युप भुज्यार्द्वेन योगसामर्थ्येन योगी कर्माणि क्षपयित्वा मोक्षी संपतस्यते। स्थिते चैतस्मिनथे न्यायबलादथा पुष्करपलाश इत्यादिव्यपदेशो ब्रह्मविद्यास्तुतिमात्रपरतया व्याख्येय इति प्राप्त उच्यते-(३)व्याख्यायेतैवं व्यपदेशो यदि कर्मविधिविरोधः स्यान्न त्वयमहित। शा स्रं हि फलोत्पादनसामर्थ्यमात्रं कर्मणामवगमयति न तु कुतश्विदागन्तुकाश्चिमित्ततः प्राय व्वित्तादेस्तद प्रतिबन्धमपि, तश्य तत्रौदासीभ्यात्। यदि शास्त्रबोधितफलप्रसवसामर्थ्यमप्रति बद्धमागन्तुकेन केनचित्कर्मणा ततस्तत्फलं त्रसुत एवति न शास्रव्याघातः। नाभुक्तं कम क्षीयत इति च स्मरणमप्रतिबद्धसामर्थ्यकर्माभिप्रायम्। दोषक्षयोद्देशेन चापरविद्यानामस्ति प्रायथ्वित्तव द्विधानमैश्वर्यंफलानाम (७)प्युभयसंयोगाविशेषात्। यत्रापि निर्गुणायाँ परविद्यार्या दोषोद्देशो नाहत तत्रापि तत्स्वभावालोचनादेव(८) तत्प्रक्षयप्रसवसामर्थ्यमवसीयते, नहि तत्वमसिवाक्यार्थपरिभावनाभुवा प्रसंख्यानेन निर्मृष्टनिखिलकर्तृभोक्तत्वादिविध्रमो जीव: (१) विपरीतफलत्वमेवाह बन्धनकलमिति (२) वतु स्वर्गकामस्य यागविधिध्वामर्थ्याधथा यागस्य स्वर्गसाधनत्वमेवमनर्थफलपापवतः प्रायधि नविधिवशात् प्रायश्वित्तस्य पापनिवृत्त्यर्थता कुतो नेत्यत आह तदविधानस्य चति। एनस्वी पापी नरस्तस्मि- न्नधिकाशिण पाप्ते तदविधीयते यथा गृहदाहवति प्राप्ते चामवर्तीष्ठिः, अधिकारिव्यावृत्तिपर विशेषणं न फल- परमित्यर्थः । (३) निष्पत्रगृहदाहादन ्पादयितुमशक्यत्वादधिकारिव्यावृत्त्यर्थत्वमस्तु पापनिवृत्तस्तु क्त्त शक्यत्वा दिष्टसाधनत्वबोधी परायश्वित्तविधिस्तन्निवृत्तिफल इत्याशक्कूय तदभ्युपगभेन प्रकृते वैषम्यभाह यदीति। (४) अथ देशायपेक्षतवे मोक्षोऽनित्य: स्यासदा प्रकारन्तरेण कर्मनिवृत्तिमाह शास्त्रेति। (५) यदि चैकेन देहेनाविषमक मफलभोगो नानुपपन्नस्तह कल्पान्तरमाह योगर्ध्यैव वेति। (६) न पबलत्वादेव दुबलं बाधत किन्तु विराधसत्वे न चेह स इत्याह सिद्धान्ती व्याख्यायेतेति। () नन्वैश्वयंकलाना समुणविद्याना कथ पापनिवर्तकत्वमत आहोभयेति। वाक्यदूयेन 'तयथेषीका

पा० १ सू० १४ ] इतरसंश्लेषाधिकरणम्। १५७

फलोपभोगेन युज्यते। नहि रज्जवा भुजङ्गसमारोपनिबन्धना भयकम्पादयः सति रज्जुनत्व साक्षारकारे प्रभवन्ति, किन्तु संसकार शेषारिकश्वित्कालमनुवृत्यापि निवर्तन्त एवं। (१) अमु. मेवार्थमनुवदन्तो यथा पुष्करपलाश इत्यादयो व्यपदेशा: समवेतार्थाः सन्तो न स्तुतिमात्र- तथा कथचिद्यारूयानमहन्ति। ननूकं सम्भविष्यति सावस्था जीवात्मनो य्स्या पर्यायेणो पभोगाद्वा योगर्द्धे: प्रभावतो युगपन्नैकविघकायनिर्माणेनापर्ययेणोपभोगाद्वा जन्तुः कर्माणि क्षपयित्वा मोक्षी संपत्स्यत इत्यत आह-"ववमेव च मोक्ष उपपद्यत" इति। अनादिकालप्रवृत्ता हि कर्माशया अनियतकालविपाका: क्रमवता ताषद्भोगेन क्षतुमशक्याः भुज्जान: खल्वयमपरानपि सश्चिनोति कर्माशयानिति। नाप्यपर्यायमुपभोगेनासक्त्त:(२) क· र्मान्तराण्यसश्चिन्वान: क्षेष्यतीति साम्प्रतम्, कल्पशतानि क्रमकालमोग्याना सम्प्ति भोक्तु मसामर्थ्यात्। दीर्धकालफलानि च कर्माणि कथमेकपदे क्षेष्यन्ति। तस्मान्नान्यथा मोक्षस- रमवः। ननु सहस्वपि कर्माशयान्तरेषु सुखदुःखफलेषु मोक्षफलत्वाकर्मण: समुदाचरतो ब्रह्मभावमनुभुयार्थलब्घविपाकाना कर्मान्तराणां फलानि भोक्ष्यन्त इत्यत आह -- "'न च देशकालनिमित्तापेक्ष" इति। नहि कार्यः सन् मोक्षो मोक्षो भवितुमहति ब्रह्मभावो हि सः, न च ब्रह्म कियते नित्यत्वादित्यर्थः। परोक्षत्वानुपपत्तेश ज्ञानफलस्य। ज्ञानफलं खलु मोक्षो डम्युपेयते, ज्ञानस्य चानन्तरभाविना ज्ञेयाभिव्यक्ति: फलं सवाविद्योच्छेदमा दती ब्रह्मत्वभावस्वरूपावस्थानलक्षणाय मोक्षाय कलपते। एवं हि दृष्टार्थता ज्ञानस्य श्यात्। अपूर्वाधानपरम्परया ज्ञानस्य मोक्षफले कल्प्यमाने ज्ञानस्य परोक्षफलत्वमदृष्टार्थतं भवत। न च दृष्टे सम्भवत्यदृष्टकल्पना युककेत्यर्थः। तत्माद्बह्माघिगमे व्रद्मज्ञाने सत्य- द्वैतसिद्धौ दुरितक्षय इति सिद्धम् ॥१३॥ इतरस्याप्येवमसं्लेप: पाले तु॥१४॥ अधर्मस्य स्वाभाविकरवेन(३) रागादिनिबन्धनत्वेन शास्त्रीयेण ब्रह्मज्ञानेन प्रतिबन्धो युक्त, धर्मज्ञानयोस्त शास्त्रीयत्वेन ज्योतिष्टोमदर्शपौर्णमासवदविरोधा शोच्छद्योच्छेतभावो युज्यते। (४)पाप्मनश् विशेषतो ब्रह्मज्ञानोच्छेद्यत्वश्रुतेधर्मस्य न तदुच्छेद्यत्वम्। विशेष विधानस्य शेषप्रतिषेधनान्तरीयकतवेन लोकतः सिद्धेः, यथा देवदत्तो दक्षिणनाक्ष्णा पश्यती- र्युक्ते न वामेन पश्यतीति गम्यते। 'उमे वेवेष एते तरतीति' च यथासम्भनं ब्रह्मज्ञानेन दुष्कृतं भोगेन सुकृतमिति। 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि' इति च सामान्यवचनं 'सरवे पाप्मान' इति विशेषश्रवणात पापकर्माणीति विशेष उपसंहरणीयम्। तस्माद्बह्म्ञानाद्दुष्कतस्येवष क्षयो न सुकृतस्येति प्राप्ते, पूर्वाधिकरणराद्वान्तोऽतिद्दिश्यते-(५)नो खल ब्रह्मविद्या केनचिद

यणति भाव:। (१) आसक्तिरहवित:। (३) शासतपदेशानपेक्षत्वेन। (४) वंमस्य ज्ञाननिवर्स्यत्वं स्वमावविराधाद्ा शाआत्रिवृत्ययगमाद्ेति विक्कल्व्य प्रथमं निरस्यति पाप्म- नशेत्यादिना। (५) ज्ानसुकृतयोः स्वमाववरीवामभायण सिद्धान्तयति नो खल्वित्यादिना। १४ भा. चा. २.

१५८ सटिप्पणमामत्यां [भ०४

रष्टेन द्वारेण दुष्कृतमपनयत्यपि तु दुष्टेनैव भोकवृभोक्तव्यमोगादिप्रवलयद्वारेण तच्चैतत्तुल्यं सुक्कतेपीति कथमेतदपि नोच्छिन्धयात्। एवं च सति न शास्त्रीयत्वसाम्यमात्रमविरोधहे तुर्न हि प्रत्यक्षत्वसामान्यमात्नादविरोधो जलानलादीनाम् । (१)न च सुकृतशाख्त्रमनर्थेकमश्रह्म विदं प्रति तद्विधेरर्थवत्वात्। एवमवस्थिते च पाप्मश्रुया पुण्यमपि प्रहीतव्यम्। ब्रह्मज्ञा- नमपेक्ष्य पुण्यस्य निकृष्टफलत्वात्ततफलं हि क्षयातिशयवत्। नह्येवं मोक्षो निरतिशयत्वान्नि स्यत्वाच्च। दृष्टप्रयोगश्चायं पाप्मशब्दो वेदे पुण्यपापयोः, तदथा पुण्यपापे,अनुकम्य सर्वे पा- प्मानो Sतो निवर्तन्त इत्यत्र, तस्मादविशेषेण पुण्यपापयोरश्लेषविनाशाविति सिद्धम् ॥१४।। अनारब्धकार्य एव तु पूवे तदवधेः ॥ १५॥ यदद्वैतज्ञानस्वभावालोचनयोत्तपूर्वसुक्कतदुष्कृत वोरश्लेषविनाश, हन्तआरब्घानार ब्धकारययोक्षाविशेषणव विनाशः स्यात, कर्तृकर्मादिप्रविलयस्योभयत्राविशेषात्, तन्निब- न्धनत्वाच्च विनाशस्य। (२)न च संस्कारशेषात् कुलालचक्रम्रमणचदनुृत्तिः, वस्तुनः खल्वनुवृत्ति:, मायावादिनक्ष पुण्यपापयोक्ष मायामात्रविनिर्मितरवेन मायानिवृत्ती न पुण्या पुण्ये न ततसंस्कारो वस्तु स्रन्तीति कश्यानुव्ृतिः ।न च रज्जी सर्पादिवित्रमजनिता भयक- म्पादयो निवृत्तेऽपि विभ्रमे यथानुवर्तन्ते तथहापीति युक्तम् । (३)तत्रापि सर्पासत्त्वेपि त जज्ञानस्य सच्चे तज्जनितभयकम्पादीना ततसंस्काराणों च वस्तुसतवेन निवृत्तेपि विभ्रमे Sनिवृत्तेः । अत्र तु न माया न तज्जः संस्कारो न तद्गोचर इति तुच्छत्वात्किमनुवर्तेत। न संस्कारशेषो न कर्मत्यविशेषेणा र्घकार्याणामनारब्घकार्याण च निवृत्तिः । न च 'त्य ता- वदेव चिरं यावन्र विमोक्ष्येऽ्थ सम्पतस्यत इति श्रुतेरदेहपातप्रतीक्षारब्घकार्याणां युक्का। नह्यषा श्रुतिरवधिभेदविधायिन्यपि तु क्षिप्रतापरा। यथा लोक एतावन्मे चिर यत् इनातो भुज्ञानक्वेति। नहि तत्र स्नानभोजने अवधित्वेन विधीयेते किन्तु क्षेपीयस्ता प्रतिपाद्यत उभयविघाने हि वाक्यं भिद्यतावधिभेदः चिरता चेति प्राप्ते,

य्या तन्मात्रविरोधितया तन्मध्यपतितसरकलकर्मविरोधी। तथाप्यनारब्घविपाक कर्मजातं द्रा. गित्येव समुच्छिनतति न त्वारब्धविपाकं सम्पादितजात्यायुर्विततपूर्वापरीभूतसुखदुःखोपभोग. प्रवाहं कर्मजातं, तद्धि समुदाचरद्दत्तितयेतरेभ्यः प्रसुप्नप्रवृत्तिभ्यो बलवदन्यथा देवषीण हिर (१) यधदत्तफलमवि सुकृतं विद्या निवर्तयति ताई तदिवेवैयर्थ्य स्यादत आह नचेति। (२) नतु निवृत्तेऽपि सर्वकमण ततस्कारात्कर्मानुवृति: स्यादत आह नचेत

यज्ञानस्यासमाकं सत्यत्वात्तज्जव्यमयादीना संस्कारवशादनुवृ्तिर्युक्ता, प्रस्तुते तु वैषम्यमित्याह अत्र तु नेति। न मायेति भ्रमनिषधः।

य्याऽडच्छादिका कल्प्यते एवं हिरण्यगर्भादीना ज्ञानिनामपि श्रतिपतीतदेहधारणान्यथानुपपच्या तत्त्वसाक्षा र्कारस्य मारब्धकर्मप्रतिबम्त्राङ्मोगसमाती सततमनुवर्तमानेन सकाकरेणविद्यालेशनवृत्ति, न च पुनस्त- स्या अनुवृत्ति:, शाब्दबोधेन निवृत्तायामविधाया शाक्षात्कारनिरस्यस्यकदेशानतरस्यादर्शनादिव्यभायेण सिद्धान्तयति यथपीति।

पा० १ सृ० १६] अग्निहोत्राद्यधिकरणम् । १५९

ण्यगर्भमनूदाळकप्रभृनानां विगलितनिखिलक्लेशजालावरणतया परितः प्रद्योतमानबुद्धिसरवानां न ज्योग्जीविता(१) भवेत्। श्रूयते चर्षां श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु तत्त्वज्ञता च महाकल्प कल्पमन्वन्तरादिजीविता च। न चैते महाधियो न ब्रह्मविदो ब्रह्मविदव्ाल्पपुण्यमेधसो म. नुष्या इति श्रद्धेयम्। तस्मादागमानुसारतोऽस्ति प्रारब्घविपाकाना कर्मणा प्रक्षयाय तदीय- समस्तफलोपभोगप्रतीक्षा सत्यपि तत्वसाक्षारकारे। (२)तावदेव चिरमिति न चिरता विधी यते अपि तु श्ुश्यन्तरसिरद्धा चिरतामनूद्य देहपातावधिमान्नविधानम्। तदेतदभिसन्वाया- चित्यमात्रतयाह स्म भगवान् भाव्यकार :- "न तावदनाश्ित्यार्घकार्ये कमाश- य"मिति। न चेदं न जातु हष्टं यदविरोधिसमवाये(३) विरोध्यन्तरमनुवतेत इत्याह- "अकर्शात्मबोधोपी"ति। (४)यदा लोकेऽपि विरोधिनोः किश्वित्कालं सहानुनृत्तिरुपल बधा तदेहागमवलाहीध कालमपि भवन्तीति न शक्या निवारयितुम्, प्रमाणसिद्धस्य नियोग- पर्यनुयोगानुपपत्तेः। तदेवं मध्यस्थान् प्रतिपाद्य ये भाष्यकारप्नाप्तं मन्यन्ते तान्प्रश्याह- "अपि च नैवात्र विवदितव्य"मिति। (५)स्थितप्रज्ञश् न साधकस्तस्योत्तरोत्तरध्या नोत्कर्षेण पूर्वप्रत्ययानवस्थितस्वात, निरतिशयस्तु स्थितप्रज्ञः, स च सिद्ध एव। न च ज्ञा. नकार्मा भयकम्पादयो ज्ञानमात्रादन्तुत्पादात्। सपर्रवच्छेदो हि तस्य भयकम्पादिहेतुः । स चासन निर्वचनीय इति कुतो वस्तुसतः कार्योत्यादः । न च कार्यमपि भयकम्पादि वसतु सत्, तस्यापि विचारासहत्वेनानिर्वाच्यत्वात्। अनिर्वाच्याप्वानिर्वाच्योत्पत्तौ नानुपपत्तिः । यादशो हि यक्षस्तादृशो बलिरिति सर्वेमवदातम् ॥१५ ॥ अग्रिहोत्रादि तु तत्कार्यायैव तद्दर्शनात् ॥१६॥ (६) यदि पुण्यस्याप्यश्लेषविनाशौ हन्त नित्यमप्यमिहोत्रादि न कर्तव्यं योगमारुरुक्षुणा, तत्यापीतरपुण्यवद्विद्यया विनाशात, प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरमि'ति न्यायात्। न च 'विविदिषन्ति यश्ञेन दानेनेति' मोक्षलक्षणैककार्यतया विद्याकर्मणोरविरोधः, सहासम्भ वेनककार्यत्वासम्भवात्। नह्ेतमात्मानं विदुषो विगलिताखिलकतृभोक्तृत्वादिप्रपश्चविभ्रमस्य पूर्वोत्तरे(७) नित्ये क्रियाजन्ये पुण्ये सम्भवतः । तर्माद्विविदिषन्ति य्षेनेति वर्तमानापदेशो

(१) उज्जलजीविता। (२) उमयविधाने वाक्यमेददोषं निरस्यन्राह तावदेवेति। (३) सन्निरिधाने । यथा पतिबिम्बद्विचनद्रभ्रमस्यौपाधिकत्वाच्चनद्रैकत्व प्ाक्षातकरेणानुवृत्तिरुपाधि निवृत्तो निवृत्तिस्तथा निरुपाधिकम्रमस्यानि सान्तःकरणस्य कतृत्वादेस्तदुपादानाविद्यालेशस्य च ब्रक्साक्षा स्कारण सहानुवृत्ति: प्रारब्धोपरमे च निवृत्तिः श्रुतिभप्िद्धा स्वीकर्तव्येव्यर्थः। (४) ननु द्विचन्द्रादिभ्रमस्याल्पकालं तत्वज्ञनन महानुवृत्तावीप कर्तृत्वादेः कथ बहुकानं विरोधिन सहानुवृत्तिरत आह यदेति। (५) भाष्ये स्थितपज्ञलक्षणनिर्देशो जीवनमुक्तिसवधक उक्तस्त ्थको क्षाका वानिति मण्डनमिश्रोकं दूषणमुद्धरत स्थितप्रज्ञश्चेति। (६) उत्पन्नविद्याजन्यकर्मक्षयस्य प्रारब्धकर्मस्वपवाद उक्क: इदानमिपारब्धक ल्ावि केषुचि त्तस्या- पवादोऽभिधीयत इति सङ्गत्यमिपायेण पूर्वपक्षमाह यदीति। (.) विद्याजन्मन इति शषः । पूर्वस्य क्षयादुत्तरस्याल्लेषादित्यथः।

१६० सटिप्पणभामत्यां [अ० ४

ब्रह्मज्ञानश्य यज्ञादीनां वा स्तुतिमात्रं न तु मोक्षमाणस्य मुक्तिसाघनं यज्ञादिविधिरिति(१)परासे उच्यते-सत्यं न विद्ययैककार्यतवं कर्मणां परस्परविराधेन सहासम्भवात्, विद्योरपादक तया तु करमेणामारादुपकारकाणामस्तु मोक्षोपयोगः। न च कर्मेणा विद्यया विरुद्धमानाना न विद्याकारणत्वं स्वकारणविरोधिनां कार्याणां बहुलमुपलब्घेः। तथा च विद्यालक्षणकार्यो पायतया कार्यविनाश्यानामपि कर्मणामुंपादानमर्थवत्। तदभावे तत्कार्यश्यानुत्पादेन मोक्ष श्यासम्भवाद। (२)एवं च विविदिषन्ति यज्ञनेति यज्ञसाधनत्वं विद्याया अपूर्वमर्थ प्रापयतः पश्चमलकारश्य नात्यन्तपरोक्षवृत्तितया ज्ञानस्तुत्यर्थतया कथंचिव्यारयानं भविष्यति। त नेनाभिसन्धिनोक्तम् "ज्ञानस्यैव हि प्रापकं कर्म प्रणाड्या मोक्षकारणमित्यु पचर्यते"। (३)यत एव न विद्योदयसमये कर्माहित नापि परस्तात् अपि तु प्रागेव वि द्याया:, अत एव चातिक्रान्तविषयमेततकार्य कत्वाभिधानम्। एतदेव हफोरयति-"नहि ब्रह्मविद" इति ॥१६॥ सूत्रान्तरमवतारयितुं पृच्छत "कि विषयं पुनरिद"मिति। अत्योत्तरं सूत्रम्- अतोऽन्यापि ह्येकेषासुभयोः ॥१७॥ काम्यकर्मविषयमश्लेषविनाशवचनं शाखान्तरीयवचनं च तस्य पुत्रा दायमुपयन्तीति ।।१७। यदेव िद्ययति हि॥ १८॥ अस्ति विद्यामंयुक्तं यज्ञादि 'य एवं विद्वान् यजेते त्यादिकम्। अहति च केवलम्। तत्र (४)यथा ब्राह्मणाय हिरण्यं दद्यादित्युक्ते विदुषे ब्राह्मणाय दद्यान्न ब्राह्मणन्रुवाय मुखयति विशेषप्रतिलम्भः तत्कस्य हेतोस्तस्यातिशयवत्वादू। एवं विद्यारहिताययक्षादेविद्यासहितमति शयवदिति तस्यैव परविद्यासाधनत्वमुपात्तदुरितक्षयद्वारा नेतरस्य। तस्माद्विविदिषन्ति यज्षे नेत्य विशेषश्रुतमपि विद्यासहिते यज्ञादावुपसंहर्तव्यमिति प्राप्ते, Sमिधीयते-(५)यदेव विद्य या करोति तदेवास्य वार्यवत्तरमि'ति तरबर्यश्रुतेविद्यारहितक्य वा्यवतामात्रमवगम्यते। न च सर्वथाऽकिश्चित्करस्य.सदुपपद्यते। तस्मादस्त्यस्यापि कयापि मात्रया परविद्योत्पादोपयोग इति विद्यारहितमपि यज्ञादि परविद्यार्थिनाऽनुष्टेयमिति सिद्धम् ॥१८॥

(१) न विज्ञान साधन विधिरिति पूर्वपक्षाभिप्रायः। ( २ ) पमाणदृषणमुद्धरति एवं चेति । (३) एवं निर्गुण विद्यापर त्वेनाधिकरणं व्याख्याय सुणपरत्वेन वर्णयति यत एवेति। (४) नतु तननिर्धारणानियम इत्यनेनैतजतं स्वर्गादाविव विद्याफलसिध्धपतिबन्धस्य पृथक्सम्भवदि त्यत आह यथेति। विद्यायुक्तकर्मप्रशंखया विद्याविद्वीननिषेध: कल्प्यते, न च विधिविरोध: केवलं कर्म कु- रयादित्यश्रवणात्कर्मस्वरूपविषश्न पारशाखिकाङ्गनियमे इशेप्तिनियमेप्युपपत्ते अतथ विद्यानां पुनरङ्गतवो- न्मज्जने तत्निवृत्त्यर्थ आरम्भ इत्यर्थः । (५) यदि विद्यायुक्तं कर्म वीर्यवदित्युच्येत तत इतरस्यार्थादवयितवेन निन्दा गभ्येत, नचैवमत्र हि त- रप्पयोगन विद्यासंयुक्तस्य वीर्यवत्वातिशयबोधनादर्थात्केवलकर्मणोऽवि वीर्यवत्वमात्रं विधिबलपाप्तमभ्यतुज्ञा- येताउतो न निन्दावकाश इति सिद्धाम्तयति यदेवेति।

पा० २ सृ० १] वागाधिकरणम्। १६१

भोगेन तिवितरे क्षपयित्वा सम्पद्यते ॥ १९॥ अनारब्घकार्य इत्यस्य नः फलं भोगेन निवृत्ति दर्शयत्यनेन सूत्रेणास्य (१)तूपपादन पुरस्तादपकष्य कृतमिति नेह क्रियते पुनरुक्तमयात ॥ १९ ॥ इति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिते शारिकभगवत्पादभाष्यविभागे भामत्या चतुर्थस्या- व्यायस्य प्रथम: पाद: समाप्त: ।।

वाड्मनसि दर्शनाच्छव्दाच॥ १॥ अथास्मिन् फलविचारलक्षणे वास्यनस सम्पद्यत इत्यादिविचारो Sसङ्गत इत्यत आह- "अथापरासु विद्यासु फलप्राप्तय" इति। (२)अपरविद्याफलप्राप्त्यर्थ देवयानमा गार्थत्वादुकान्तेस्तद्वतो विचारः पारम्पर्येण भवति फलविचार इति नासङ्गत इत्यथः । नन्व यमुर्कान्तिक्रमो विदुषो नोपपद्यते 'न त्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवलीयन्त' इति श्रवणात् तत्कथमस्य विद्याधिकार इत्यत आह-"समाना हि विद्वद विदुषो"रिति। विषयमाह- "अस्ती"ति। विमृशति-"किमिहे"ति। विशयः संशयः । पूर्वपक्षमाह-"तत्र वागेवे"ति। श्रुतिलक्षणा। विशये संशये। सिद्धान्तसूत्रं पूरयित्वा पठति-"वाग्वृत्ति- मनसि सम्पद्यत" इति। वृत्यथ्याहारप्रयोजनं प्रश्नपूर्वकमाह-"कथमि"ति। उत्त० राधिकरणपर्यालोचनेनैवं परितमित्यर्थः । तश्वस्य धर्मिणो वाचः प्रलयविवक्षायां त्विह सवे त्रैव परत्रेह चाविभागसाध्यातिक परत्रैव विशिष्यादविभाग इति न त्वत्रापि(३)। तसष्मादि- हाविभागेनाविशिषतोऽतर वृतत्युपसंहारमात्रविवक्षा सूत्रकारस्येति गम्यते। सिद्धान्तहेतुं प्रश्न- पूर्वकमाह-"कस्मादि"ति। (४)सत्यामेव मनोवृत्तौ वागतृत्तेरुपसंहारदर्शनात, वाचस्तू पसंहारमदष्टं नागमोऽपि गभयितुमहृति, आगमप्रभवमुक्तिविरोधादागमो हि दृष्टानुसारतः भ्रकृता हि विकाराणां लयमाह। न च वाचः प्रकृतिर्मनो येनास्मिन् विलीयेत, तस्माद्वृत्तिवृ- त्तिमतोरभेदविवेक्षया वाकपदं तद्दतौ व्याख्येयम्। सम्भवति च वागत्रतेर्वांगप्रकृतावपि म. नसि लयः, तथा तत्रतत्र दर्शनादित्याह-"वृत्युद्धवाभिभवा"विति॥१॥ (५)अत एव च सवाण्यनु॥ २ ॥

(१) नतु विद्ययेवार्धकर्मणोऽवि लयः कुता नेत्यत आह अस्य त्विति। पुरस्ताव-अनार्ब्धकार्ये इत्यघवत्यर्थ:। प्रारब्धकर्मफलभोगाननतरं मे:क्षेऽपि तत्कमजन्यानेकदेहसम्भवात्तत्र च विद्यापमोषसम्भवान्त- स्कृत कर्मणामश्लेषाभावेन मुक्त्यर्थत्वं विदुषां जन्मान्तरस्य संस्कारे प्रमोषानापादकत्वं च कल्पनयमतः पा- रबधभोगान्ते मुक्तिरवश्यंभाविनीति मिद्धान्त्यभिभायः। (२) सगुणविद्याफ लस्या र्चिरा द्र्गाति ््यबामलकि्र्थमुत्कतिवर्णन व्यापिव्रम्मात्ममावे निर्गुणविद्याफले निषेधार्थ चत्यमिप्रेत्य पादस्याध्यायसङ्गतिमाह अपरेति। (३) किं विशिष्यादित्यनुषज्यते । (४) वाक्ब्दो वृत्तिलक्षण इति सिद्धान्ताभिपायमाह सत्यमवेति। मनोवृत्तिसत्वकथनं वाग्वृत्ति लये हेतुत्वोपपतत्यर्थम् अन्यथा तत्पलीनवृत्तिकं न हेतुर्मवेदिति। (५) वाङ्गन सीत्युदाहृतवाक्ये वाच एव श्रवणाभेन्द्रियान्तराणां मनि वृत्तिलय इति भ्रमापनोदाय।-

१६२ सटिप्पणभामत्यां [अ०४

यतक्ष प्रकृतिविकारभावाभावान्मनसि न रवरूपलयो वाचोडपे तु वृत्तिलयः, अत एव सर्वेषां चक्षुरादीनामिन्द्रियाणां सत्येव सवृत्तिके मनासि वृत्तेरनुगतिलयो न स्वरूपलयः, वाचस्तु पृथक् ग्रहणं पूर्वसूत्रे उदाहरणापेक्षं न तु तदेवेह विवक्षितमित्यर्थः ॥२॥ तन्मन: प्राण उत्तरात ॥ ३ ॥ यदि स्वप्रकृतौ विकारस्य लयस्ततो मनः प्राणे सम्पद्यते इत्यत्र मनःस्वरूपस्यैव प्राणे सम्पत्या भवितव्यम्। तथाहि मन इति नोपचारतो व्याख्यानं भविष्यति, सम्भवाते हि प्रकृतिविकारभावः प्राणमनसोरन्मयं हि सोम्य मन इत्यत्रान्नात्मतामाह मनसः श्रुतिराो मयः प्राण इति च आ्रणस्याबात्मताम्, (१)प्रकृतिविकारयोहतादात्म्यात्तथा च प्राणो मनसः प्रकृतिरिति मनसो वृत्तिमतः प्राणे लय इति प्राप्ते, Sभिधीयते-सत्यमापोन्नमसजन्त इति श्रुतरबन्नयोः प्रकतिविकारभावोऽवगम्यते, न तु तद्विकारयोः प्राणमनसोः, (२)सवयोनिप्रणा डिकया तु मिथो विकारयोः प्रकृतिविकारमावाभ्युपगमे सङ्करादतिप्रसङ्गः स्यात। तस्मादो यक्य साक्षाद्विकारस्तस्य तत्र लय इत्यन्नस्याप्तु लयो न त्वब्तिकारे प्राणे Sन्नविकारस्य मन- सस्तथा चात्रापि मनोवृत्तेत्ृत्तिमति प्राणे लयो न तु वृत्तिमतो मनस् इति सिद्धम्॥ ३॥ सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः॥४॥ प्राणश्तेजसीति तेजःशब्दस्य भृतविशेषवचनत्वाद्विज्ञानात्मनि चाप्रसिद्धेः प्राणस्य जी वातमन्युपगमानुगमावस्थानश्रुतीना च तेजोद्वारेणाप्युपपत्तेस्तेजससत(३) समापनवृततिः खलु प्राणस्तेजन्तु जीवात्मन्यवतिष्ठते, तद्दवारा जीवात्मसमापन्नवृत्ति: प्राण इत्युपपदते, तमा त्ेजस्येव प्राणवृत्तिप्रविलय इति प्राप्ते, Sभिधीयते-स प्रकृतः प्राणोऽव्यक्षे विज्ञानात्मन्य वतिष्ठते तत्तन्त्रव्ृत्तिर्भवति। कुतः ? उपगमानुगमावस्थानेभ्यो हेतुभ्यस्तत्रोपगमश्रुिमाह- 'एवमेवेयमात्मानमि'ति। अनुगमनश्रुतिमाह-"तमुत्क्ामन्त"मिति। अवस्थानश्रु- तिमाह-"सविज्ञानो भवती चे"ति। विज्ञायतेऽनेनेति विज्ञानं पश्चवृत्तिप्राणसहित इन्द्रि यप्रामस्तेन सहावतिष्ठत इति सविज्ञानः । चोदयति-"ननु प्राणस्तेजसीति श्रूयत" इति। (४) अधिकावापो Sशब्दार्थव्याख्यानम्। परिहरति-"नैष दोष इति"। यदपि प्राणस्तेजशीत्यतस्तेजसि प्राणवृत्तिलयः प्रतीयते, तथापि सर्वशाखाप्रत्ययत्वेन विद्याना श्रुत्यन्तरालोचनया विज्ञानात्मनि लयोऽवगम्यते। न च तेजसरतत्र लय इति साम्प्रतम्। तस्यानिलाकाशकमेण परमात्मनि तत्वलयावगमात्। तस्मात्तेो ्र णेनपलक्ष्यते तेजह च रितदेहबीजभूतपश्चभूतसूक्ष्मपरिचाराध्यक्षो जीवात्मा तस्मिन्प्राणवृत्तिरप्येताति ॥४॥

वान्तरसूत्रमत एवेति। (१) प्राणमनसोरबन्नात्मत्वे हेतुमाह प्रकृतीति। (२) प्ाणमनसो: कि साक्षात्मकृतिविकारभाव उत स्वपकृतिभूताबत्रद्वारेण, तत्रायं निरस्यान्त्यं निर- रस्यन्ाह स्वयोनीति। एवं हि घटस्यापि शरावे लयापत्तिरित्यर्थ: (३) तेजोद्वारेणेति उपपादयति तेजसीति। माणवृत्तिलयात्माणस्य जीवे वृत्तिलय उपेचर्यते इत्यर्थः॥ () कथ प्राणोऽध्यक्ष इति अधिकावापः कक्रियत इति भाष्यम्, तदनुपपत्रम्, तेजःशब्देन तेजो- ध्यक्षजीवलक्षणासम्भवादधिकशन्दपक्षेपापातेरत आडाधिका वपो्S श्र्थेति। श्रीतार्थों हि शब्दे भाति अतो ऽश्रीतार्थपक्षेपोऽधिकावाप इत्यर्थः ।

पा० २ सू० ५-९] आसृत्युपक्रमाधिकरणम् । १६३

भूतेषु तच्छुतेः ॥५॥ चोदयति-"ननु चेयं श्रुति"रिति (पृ०९३३पं०४)। (१) तेजःसहचरि तानि भूतान्युपलक्ष्यन्ता तेजःशब्देनाध्यक्षे तु किमायातं तस्य तदसाहचर्यादित्यर्थः। परि हरति-"सोध्यक्ष इत्यध्यक्षापी'ति। यदा ह्यर्य प्राणोऽनतरालेऽध्यक्षं प्राप्या(२)व्यक्षस. म्पकवशादेव तेजःप्रभृतीनि भृतसूक्ष्माणि प्रापोति तदोपपद्यते प्राणस्तेजसीति। अत्रैय हछ्ा न्तमाह-"योपि स्रुम्नादि"ति॥५॥ सूत्रान्तरमवतारयितुं पृच्छति-"कथं तेज:लहचरितेष्वि"ति॥ नैकस्मिन् दर्शयतो हि॥ ६ ॥ अत्र भाष्यकारो Sनुमानदर्शनमाह-"कार्यस्य शरीरस्ये'ति।(३) स्थूलशरी. रानुरूपमनुमेयं सृक्ष्ममपि शरीरे पश्चात्मकार्यमित्यर्थः। दर्शयत इति सुत्रावयवं व्याचष्टे "दर्शयतञ्चैतमर्थमि"ति । प्रश्नप्रतिवचनाभिप्रायं द्विववनं श्रुतिस्मुत्यभिप्रायं वा। अण्व्यो मात्रा: सुक्ष्मा दशार्धानां पञ्चभूतानामिति। श्रुत्यन्तरविरोधं चोदयति-"ननु चो पसंहतेषु वागादिष्वि'ति (पृ०१३४पं०३)।कर्मश्रयनेति प्रतीयते न भूताश्रय तत्यर्थः । परिहरति-"अत्रोच्यत"इति। पहा इन्द्रियाण अतिग्रहारतदविषयाः। कर्मणा प्रयोजकत्वेनाश्रयत्वं भूताना तूपादानतवेनेत्यविरोधः। 5शंबाशन्द्ीपि कर्मणा प्रयोजकतया प्रकृष्टमाश्नयत्वं बूते सति निकुष्ट आश्रयान्तरे तदुपपत्तरित्याह "प्रशंसाशव्दादृपि तत्रे"ति॥६॥ समाना चासृत्युपकमादमृतत्वं चानुपोष्य।। ७। (४)अत्रामृतत्वप्राप्तिश्रुतेः परविद्यावन्तं प्रत्येतिति मन्वानस्य पूर्वः पक्षः। विशया नाना सन्दिहानानां पुंसाम्। चोदयति-"ननु विद्याप्नकरण"इति। परिहरति-'न स्वापादिवदि'ति (पृ०१३५प०१)। परविद्ययैवामृतत्वप्राप्त्यवस्थामार्यातुं तत्स धर्माक्ष(५)तद्विधमा्षान्याअ्यवस्थास्तनुगुणतया ्ायनतेसाधम्यवैध्य्या स्फुटतरः प्रतिपिपादयिषिते वस्तुनि प्रत्ययो भवतीति। (६)न तु विदुषः सकाशाद्विष्ेषवन्तो डविद्वासो विधायन्ते येन विद्याप्रकरणव्याघातो भवेदपि तु विर्द्या प्रतिपादयितुं लोकसिद्धानी

(१) यद्यप्यत्र चोद्यमाष्ये प्राणसहितस्याध्यक्षस्य भूतेष्यवस्थितिराक्षिप्यत इति प्रतिभाति, तथापि भूतसहिताध्यक्षे पाणस्थितिराक्षिप्यत इत्येवम्परतया व्याख्येयमित्याह तेजःसहचरितानीति। (२) परिहारमाष्ये5वि अध्यक्ष भराव्य पूर्वव्यापारातरात्तेजआदिभूातत पर् नभिधते प-

(३) प्राण एकस्मित्रेव तेजसूक्ष्मे नावतिष्ठत इति, अनेक् कार्यस्यानेकात्मकत्विति ुपति ज्ञयोवेषधिकरण्यमाशङ्गयाह स्थूलेति। कार्यानेकात्मकत्वेनानुमितं कारणानेकत्वमेकत्र पाणस्थित्यभावे हेतुरित्यर्थः। (४) अत्र सगुगस्यापि ब्रह्मणो व्यावित्वान्न तत्माप्तुसुत्कान्त्यपेक्षेति पूर्वपक्षः। (५) तस्याः सुक्क्ते: सधर्मा अवस्थाः सुषुप्तयायाः, विधर्मा जाग्रदायाः। (६) ननु एता अपि प्रतिपाधन्ता ककि मुक्त्यर्थतया तदनुवादनत्यत आह नत्विति। येन हेतुन। विद्याप्रकरणे व्याघातस्तेन विदुषः सकाशादविद्वांस उत्क्रानत्यादिविशेषवन्तो न प्रतिपाद्यन्ते नावि विद्वान

१६४ सटिप्पणभामत्या [अ० ४

तदनुगुणतयां तेषामनुवाद इति। एवं प्राप्ते Sभिधीयते-"समाना चैषोत्कान्तिर्वाङ्गनसीत्याद्या विदवदविदु घोः" कुतः१ "आसृत्युपक्रमात्"। सृतिः सरणं देवयानेन पथा कार्यब्रह्मलोकप्रात्तिरा सतेराकार्यब्रह्मलोकप्राप्तेः । अयं विद्योपक्रम आरम्भ: प्रयत्न इति यावत्। तकमादेतटुक भवति-नेयं परा विद्या यतो न मोक्षनाडीद्वारमाश्रयते, अपि स्ववरविद्येयम्। न चास्या मात्यन्तिकः क्लेशप्रदाहो यतो न तत्रोत्करान्तिर्भवेत। तस्मादपरविद्यास्षामर्थ्यादापेक्षिकमा भूतसम्प्लवस्थानममृतत्वं प्रेप्सते (१) पुरुषार्थाय सम्भवत्येष उत्क्रान्तिभेदवान् सत्युपक्रमोप देशः । (२) उपपूर्वादुष दाह इत्यस्मादुपोष्येति प्रयोग: ।।७।। तदाSडपीते: संसारव्यपदेशात्॥८॥ (३) सिद्धा कृत्वा बीजभावावशेषा परमात्मसम्पर्ति विद्वदविदुषोरुरकानन्तिः समर्थिता, सैव सम्प्रति चिन्त्यते-किमात्मनि तेजःप्रमृतीना भूतसूक्ष्माणां तत्वप्रविलय एव सम्पतति राहोहिविद्वीजभावावशेनेति। यदि पूर्वः पक्षः, नत्क्रान्तिः । अथात्तरस्ततः सेति। तत्राप्र कुती न विकारतत्वप्रविलयो यथा मनसि न वागादीनाम्। सर्वस्य च जनिमतः प्रकृतिः परा देवतेति तत्वप्रलय एवात्यन्तिकः स्यात्तेजःप्रभृतीनामिति प्राप्त, Sभधायते- योनिमन्ये प्रपदयन्ते शर्रीरत्वाय देहिनः । स्थाणुमन्ये Sनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्। हत्यविद्यावतः संसारमुपदिशति श्रुतिः, सेयमात्यन्तिके तत्वलये नोपपद्यते। न च प्रायणस्यैवेष महिमा विद्वासमविद्वास चाप्रतीति साम्प्रतमित्याह-"अन्यथा हि सर्वः प्रायणसमय एवे"ति (पृ०९३६प०११)। विविशास्त्रं ज्योतिष्टोमादिविषयमनर्थक, प्रायणादेवात्यन्तिकप्रलये पुनर्भवाभावात्। मोक्षशास्त्रं चाप्रयत्नलभ्यात् प्रायणादेव जन्तु- मात्रस्य मोक्षप्राप्तेः। न केवलं शास्त्रानर्थक्यमयुक्तक्ष प्रायणमात्रान्मोक्ष इत्याह-"मिथ्याज्ञा ने"ति। नासति निदानप्रशमे प्रशमस्तद्वतो युज्यत इत्यर्थः ॥८॥ अथेतरभुतसहितं तेजो जीवस्याश्रयभूतमुत्कमद्देह्ाहेहान्तरं वा स्रत्कस्मादस्माभिरन निरीक्ष्यते, तद्धि महत्वाद्वानेकद्रव्यत्वाद्वा(४) रूपवदुपलब्घव्यम्, कसमान्न मूर्तान्तरः प्रतिबध्यत इति शङ्कामपाकर्तुमिदं सूत्रम्- सूक्ष्मं परिमाणतञ्च तथोपलब्धेः ॥९॥ चकारो भिन्नकमः । न केवलमापीतेस्तदवतिष्टते। तच्च सूक्ष्म स्वरूपतः परिमाण-

(१) पाप्तुमिच्छति। (२ ) अनुपष्येति सूर्त्रांशस्य वस निवास इत्यर्माद्धातोर्म सिद्धिस्तथासति तस्ष्य मुक्त्वेत्यर्थ: स्या - दतो व्याचष्टे उपेति। (३) नतु वर्णितास्क्रान्तिमामथ्यदेव सविशेषस्तेजआदिलय: सिद्धयति कि विचारेणेत्यत आ सिद्धा कृत्वेति। उत्क्रान्तिः सावशेषलयं बिना न सम्भवति स एवाद्यापि न सिद्ध इति समर्थ्यत इत्यर्थः। (') अनेन लिंङ्गशरीरं चक्षुस्पर्शनाभ्यामुश्ल्धव्यं मूर्तान्तर: प्रंतिहन्येत च महच्वे सति रूपय- न्वात् बहुद्रव्यार्धत्वे सति रूपवत्वाद्वा कलशवदिति अनुमानदयं वृष्टव्यं पूर्वपक्षिमतेनेति सूचितम्।

प०२स०१०-१६] प्रतिषेधाधिकरणम् १६५

तथ। स्वरूपमेव हि तस्य (१)तादशमदृश्यम्, यथा चाक्षुषध्य तेजसो महतोपि। अदृष्ट- वशादनुद्भृतरूपस्पश हि तत्। परिमाणतः सौक्ष्म्यं यतो नोपलभ्यते, यथा त्रसरेणवो जालसुर्यमरीचिभ्यो Sनयत्र। प्रमाणतस्तथोपलब्धिरिति व्याचष्टे-"तथाहि नाडीनिष्क् मणभति। आदिग्रहणेन चक्षुष्टो वा मुधरों वा Sन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्य इति संगृहीतम् । अप्रतिघाते हेतुमाह-"स्वच्छत्व्राञ्चे"ति। एतदपि(२) हि सूक्ष्मत्वेनैव संगृहातम्। (३)यथा हि काचाभ्रपटलं स्वच्छस्वभावस्य न तेजसः प्रतिघातकम्, एवं सर्वमेव वस्तु- जातमस्येति ॥९ ॥ नोपमर्देनातः ॥ १० ॥

अस्यैय चोपपत्तेरुष्मा ॥ ११ ॥ उपपत्तिः प्राप्तिः। एतदुक भवति-दृष्टश्रुताभ्यामुष्मणोऽ्न्वयव्यतिरेकाभ्यामहित स्थुलाहेहादतिरिकं किश्चित्, तब्बागमारसूक्षमं शरीर मिति॥११॥ प्रतिषेधादिति चेत्न शारीरात् ॥ १२॥ अधिकरणतात्पर्यमाह-"अमृतत्वं चानुपोष्पेत्यतो विशेषणादि"ति (पृ० ९३७ पं० १२)। विषयमाह-"अथाकामयमान"इति। सिद्धान्तिमतमाशङय तश्निराकरणेन पूर्वपक्षी स्वमतमवस्थापयति-"अतः पराविद्याविषयात्प्रतिषेघादि" ति। यदि हि प्राणोपलक्षितस्य सूक्ष्मशर्रीरस्य जीवात्मनः स्थूलशरीरादुत्कान्ति प्रतिषेधेत् श्रुतिः तत एतदुपपद्यते, न त्वेतदस्ति। 'न तस्मासप्राणा उत्कामन्ती'ति हि तदा सर्वेनाम्ना प्रधानावमशिनाभ्युदयनिःश्रेयसाधिकृतो देही प्रधानं परामृश्यते। तथा च तस्मादेहिनो न प्राणा: सूक्ष्मं शरीरमुत्कामन्त्यपि तु तत्सहित: क्षेत्रज्ञ एवोत्कामतीति गम्यते। (५)स पुन रतिक्रम्य ब्रह्मनाड्या संसारमण्डलं हिरण्यगर्भपर्यन्तं सलिओो जीव: परस्मिन्त्रह्मणि लीयते तस्मात्परामपि देवता विदुष उत्क्रान्तिरत एव मार्गश्रुतयः । स्मृतिश्व मुमुक्षोः शुकस्यादि त्यमण्डलप्रस्थानं दर्शयतीति प्राप्तम् ।। १२ ।। एवं प्राप्ते प्रत्युच्यते- स्पष्टो ह्योकेषाम् ॥१३॥ स्मर्यते च ॥ १४॥ नायं देह्यपादानश्य प्रतिषेधः, अपि तु देहापादानस्य। तथा व्यार्तभागप्रश्जोत्तरे होक स्मिन् पक्षे (६)संसारिण एव जीवात्मनो Sनुत्क्रन्ति परिगृह् न तर्ह्रेष सुतः प्राणानामतु (१) अनुद्भूतरपस्पर्शम। (२) स्वच्छत्वमपपि सूक्षमत्वेन संगृहीतमुपलक्षितमित्यर्थ: । (१) एवं चाक्षुषत्वातुमाने उद्भूतरूपत्वमुपाधिमनकान्तिकत्वं चोवत्वा प्रतीघातानुमानेप्यस्वच्छत्व- मुपाधिमनकान्तिकत्वं चाह यथेति। (४) नोपमृधत इति शेषः । (५) नन्वेबं विदुषोप्युकक्रान्तिश्चेत्कर्थं तश्य मुक्तिसिद्धिरत आह स पुनरिति। (६) सिद्धानते । हिस्ण्यगर्भपर्यन्तमुत्क्रानतस्य जीवस्य लिङ्गशरीरात्मलय इति यदुफं तत्राह संसारिण एवेति। यत्रायं पुरुषो म्रियत इति निर्देशात्संसारे वर्तमानस्येत्यर्थः।

१६६ सटिप्पणभामत्यां

रक्ान्तेरिति स्वयमाशङ्कय प्राणानां प्रविलयं प्रतिज्ञाय तत्सिद्धर्थमुत्कान्त्यवघेरुच्छूवयनाध्माने ब्रुवन्यस्योच्छ्वयनाध्माने तस्य तदवधित्वमाह। शररिस्य च ते इति श्रीरमेव तदपादानं गम्यते। नन्वेवमप्यहत्यविदुषः संसारिणो विदुषस्तु किमायातमित्यत आह-"तत्सामा- न्यादि"ति (पृ० ९३८ पं० १५)। ननु तदा सर्वनाम्ना प्रधानतया देही परामृष्टः तत्कथमत्र देहावगतिरित्यत आह-(१)"अभेदोपचारेण" देहदेहिनोर्देंहिपरामर्शिना सर्व नान्ना देह एव परामृष्ठ इति। पश्चमीपाठे व्यारयेयम्। षष्ठीपाठे तु नोपचार इत्याह-"येषां तु षष्ठी"ति (पृ० ९३९ पं० २)। अपि च प्राप्तिपूर्वः प्रतिषेधो भवति नाप्राप्ते, अवि- दुषो हि देहादुपक्रमणं दष्टमिति विदुषोऽपि तत्सामान्याद्देहादुपक्रमणे प्राप्ते प्रतिषेध उपपद्यते न तु प्राणानां जीवावधिकं क्कचिदुत्कमणं दट येन तञ्निषिध्यते। (२)अपि चाद्वैतपरिभा वनाभुवा प्रसंख्यानेन निमेश्ठनिखिलप्रपञ्चाव्भासजातस्य गन्तव्याभावादेव नाहित गतिरि त्याह-"न च ब्रह्मविद"इति। अपदस्य (३) हि ब्रह्मतिदो मार्गेपदैषिणोऽप देवा इति योजना। चोदयति-"ननु गतिरपी"ति। परिहरति-"सशरीरस्यैवायं योग बलेन" (पृ० ९४० ५ं० ३)। अपरविद्याबळेनेति ।। १३-१४ । तानि परे तथा ह्याह ॥ १५॥ प्रतिष्ठाविलयनश्रुत्योर्विप्रतिपत्तेर्विमर्शस्तमपनेतुमयमारम्भः। तानि पुनः प्राणशब्दोदि तानीन्द्रियाण्येकादश सूक्ष्माणि च भूनानि पञ्व। "ब्रह्मविदस्तस्मिन्नेव परस्मिन्रा तमनी"ति। आरम्भबीजं चिमर्शमाह-"ननु गताः कला" इति। (४)घ्राणमनसोरे- कप्रकृतित्वं विवक्षित्वा पश्चदशत्वमुक्तम्। अत्र श्रुत्योविषयव्यवस्थया विप्रतिपत्यभावमाह- "सा खल्वि"ति। व्यवहारो लौकिकः। सा्यवहारिकप्रमाणापेक्षेयं श्रुतिः, न तार्विक- प्रमाणपेक्षा, इतरा तु एवमेवास्य परिद्रष्टुरित्यादिका विद्वत्प्रतिपत्यपेक्षा तात्विकप्रमाणा पेक्षा। तरमाद्विषयमेदादविप्रतिपत्तिः श्रुत्योरिति॥ १५ ॥ अविभागो वचनात् ॥ १६ ।। निमित्तापाये नैमित्तिकस्यात्यन्तिकापायः, अविद्यानिमितश्र विभागो नाविद्याया विद्यया समूलघातमपहतार्यां सावशेषो भवितुमर्हति। तथापि प्रविलयसामान्यात् सावशेषताशङ्काम- विमन्दामपनेतुमिदं सन्म्॥ १६ ॥ तदोकोग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात्तच्छे- षगत्यनुस्मृतियोगाच हार्दानुगृहीत: शताधिकया ॥१७।। अपरविद्याविदोSविदुषश्चोत्कान्तिरुक्ता। तत्र कि विद्वानवि्द्वाक्चाविशेषेण मूर्धादिभ्य उत्कामत्याहो विद्वान्मूर्धस्थानादेव, अपरे तु स्थानान्तरेभ्य इति। अत्र विद्यासामर्थ्यमप- (१) उत्क्रानत्यवधेरुच्छवयनादिमिनिर्देशस्यान्यथा नेतुमशक्यत्वाव तद्वशेनोपचार इत्यर्थः। (२) पश्चमीपाठे उपचाराश्रयणे न्यायदयमाहावि चेति। (३) गन्तव्यान्तराभाववतः। इद भाष्योदाहृतस्मृतिव्याख्यानम् । (४) नतु बाह्येन्द्रियदशकें भूतपश्नके मन इति शोडषकलाना सम्भवात्कथ श्रुतौ पञ्चदशत्योकतिस्त- याह प्रणेति। प्राणस्य पार्यिवत्वात मनसश्चात्रमयत्वश्चतेरेकपकृतित्वामिमायेण पञ्चदशत्वोकतिरिति भाकः।

पा०२ सृ० १८-१] रम्पधिकरणम्। १६७

श्यतः पूर्वपक्षः। तस्योपसंहृतवागादिकलापस्योचचिक्रमिषितो विज्ञानामन ओक आयतन हृदयं त्याम्रं तस्य जवलनं (१) यत तत्प्रकाशितद्वारो विनिष्कमद्वारो विद्वान्मूर्धस्थानादेव निष्कामति नान्येभ्यक्षक्षुरादिस्थानेभ्यः। कुतोः विद्यासामर्थ्यात्। हार्दविद्यासामर्थ्यादु· रकृष्टस्थानप्रतिलम्भाय हि हार्दविद्योपदेशः मूर्धस्थानादनिष्कमणे च नोत्कुप्नदेशप्राप्तिरथ स्थानान्तरेभ्योप्युत्क्रामन्कहमाल्लोकमुत्कुष्टं न प्रापोतीत्यत आह-तच्छेषगत्यनुस्मृति योगाज् (पृ० ९४२ पं० ११)। हार्दविद्याशेषभूता हि मूर्यन्या नाडी गतये उपदिष्टा, तदनुशीलनेन खल्वयं जीवो हार्देन सुपासितेन ब्रह्मणानुगहीतस्तस्यानुस्मरंसतद्भावमापन्नो मूर्धन्ययैव शताधिकया नाड्या निष्क्रामति। (२)हृदयादुद्वता हि ब्रह्मनाडी मास्वरा तालुमूलं भित्वा मूर्धानमेस्य रश्मिमिरेकीभृता आदित्यमण्डलमनुप्रविष्टा तामनुशीलयतस्तयैवान्तकाले निर्गमनं भवतीति ॥ १७॥ रइम्यनुसारी।१८॥ रात्रावहनि चाविशेषेग रशम्यनुपारी सन्नादित्यमण्डलं प्राप्नोतीति सिद्धान्तपक्ष- प्रतिज्ञा ॥।१८॥ पूर्वपक्षमाशङ्कते सत्रावयवेन- निशि नेति चेत् न सम्बन्धस्य यावद्ेहभावित्वाद् दर्शपति च। १९॥ सुत्रावयवान्तरेण निराकरोति-यावद्देहभावी हि शिराकिरणसम्पर्कः प्रमाणन्तरा(३) त्प्रतीयते । दर्शयति चैतमर्थ श्रुतिरप्यविशेषेण-अमुष्मादादित्यात् प्रतायन्ते रशम यस्त आसु नाडीषु सप्ता भवन्ति य आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते विस्तार्यन्ते ते रश्मयो डमुष्मिन्रादित्ये सप्ता: । "प्रतापादिकार्यदर्शनादिति" (पृ० ९४४ पं० ५)। (४) आदिप्रहणेन चन्द्रातयः संग्रृह्यते। चन्द्रमसा खत्वम्मयेन सम्बध्यमानाना सौरीण मारसा चन्द्रिकारवम्, तस्मादप्यात निशि सौयेररिमप्रचार इति। ये त्वाहु :- 'स यावत् क्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छेदिति निरपेक्षश्रवणाद्वान्री प्रेते नाहित रश्म्यपेक्षेति'-तान्प्रत्याह "यदि च रात्री प्रेत"इति। न ह्येतद्विशेष्याघीयते उ्येतारः। ये तु मन्यनते 'विद्वा नपि रात्रिप्रायणापराधेन नोर्थ्वमाक्रमत' इति, तान्प्रश्याह-"अथ तु विद्वानपी" ति। नित्यवत्फलसम्बन्धेन विहिता विद्या न पाक्षिकफला युक्केति। ये तु रात्री प्रेतस्य विदुषा Sहरपेक्षां सूर्यमण्डलप्राप्तिमाचक्षते तन्मतमाशड््याह-"अथापि रात्रावि"ति। (५) याव त्तावदुपसम्बन्धेनानपेक्षा गति: श्रुता न चापेक्षा शक्यावगमोपबन्धविरोघादिति १९ अतश्चायनेऽपि हि दक्षिये ॥ २० ॥ (१) भविष्यत्कर्मप्रकाशः। (१) ननु मूर्धन्वनाड़या देहमात्रव्यापत्वात्करथं तया ब्रह्मलोकप्रा तिस्ततर ृुि। ता आसु नाडीषु सृप्ता इति श्रुतिसिद्धत्वादित्यर्थ:। (३ ) निशि उष्गताग्राह का दित्यर्थ: । (४) चन्द्रगतप्रकाशान्यथानुपपत्त्याित रात्रावपि सूर्यरविमरित्याहादिग्र हणनेति । (५) रात्रिमृतस्य हम्पतीक्षा नास्तीत्यत्र हेतुमाह यावत्तावदिति। स यावत्किवप्येन्मनस्तावदादित्यं

१६८ सटिप्पणभामत्यां [अ०४

अत एवेश्युक्तहेतुपरामर्श इत्याह-"अत एवापेक्षानुपपत्ते"रिति (पृ० ९४५ पं. १)। पूर्वपक्षबीजमाह-"उत्तरायणप्राशस्त्र्ये"ति। अपनोदमाह-"प्राशस्त्य प्रसिद्धिरि'ति। (१)अतःपदपरामृष्टहेतुबलादविदुषो मरणं प्रशस्तमुत्तरायणे विदुष स्तूभयन्नाप्यविशेषो विद्यास्ामर्थ्यादिति । विदुषोषि च भीष्मस्योत्तरायणप्रतीक्षणमविदुष आचारं प्राहयति 'यद्यदाचरति श्रष्ठस्ततदेवेतरो जन'इति न्यायात्। आपूर्यंमाणपक्षादित्या द्या च श्रुतिने कालविशेषप्रतिपश्यर्था, अपि त्वातिवाहिकीर्देवताः प्रतिपादयतीति वक्ष्यति। तस्मादविरोधः।।२०। सूत्रान्तरावतरणाय चोदयति-"ननु च यत्र काले त्वि'ति। काल एवात्र प्रा. धान्येनोच्यते न स्वातिवाहिकी देवतेत्यर्थः ॥ योगिनः प्रति स्मर्यते स्मार्ते चैते॥ २१ ॥ हमातीमुपासना प्रत्ययं स्मार्त: कालभेदविनियोग: प्रत्यासत्ते: न तु श्रौती प्रतीत्यर्थः । अन्र यदि स्मृती कालभेदविधि: श्रुतौ चानिज्योतिरादिविधिस्तत्राग्न्यादनिामतिवाहिकतया विषयव्यवस्थ(२)या विरोधाभाव उक्तः । अथ तु प्रत्यभिज्ञानं तथापि यत्र काल इत्यत्रापि कालाभिधानद्वारेणातिवाहिक्य एव देवता उक्ता हत्यविरोध एवेति ॥२१॥ इति श्रीदाचस्पतिमिश्रविरचिते शारीरकमाष्यविभागे भामरत्या चतुर्थस्याध्यायस्य द्वितीयः पाद: ।।

अर्चिरादिना तत्प्रथितेः ॥१॥ भिन्न प्रकर णस्थरवाद्दित्रोपासनयोगतः। अनपेक्षा मिथो मार्गासत्वरातो 5वधृतेरपि।। गन्तव्यमेकं नगरं प्रति वक्रेणाध्वना गतिमपेक्ष्य ऋजुना Sथ्वना गतिस्त्वरावती कर्प्य- ते। एकमार्गत्वे तु किमपरमपेक्ष्य त्वरा स्यात्। अथ तैरेव रश्मिभिरित्य वधारणं नोपपद्यते पश्यन्तरस्य निवर्तनीयस्याभावात्, तस्मात्परानपेक्षा एवते पन्थान एकब्रह्मलोकप्राप्त्युपाया ब्रीहियवाविव (३) विकल्पेरक्षिति प्राप्ते, प्रत्युच्यते- (४)एकत्वेऽपि पथोने कपर्वसंसर्गसम्भवातू। गौरवानजैव नानात्वं प्रत्यभिज्ञानलिङ्गतः।। गच्छतीति श्ुतौ यावचछन्दोपबन्धेन शैघ्रयपरेणानपेक्षागतिः श्रुता एवं चापेक्षा न शक्यावगमा यावत्तावच्छ- व्द्योरुपबन्धनैव निरोधादिति भावः। (१) पाशस्त्यप्रसिद्वेरबुधविषयत्वेन सङ्कोचे हेतुमाह अतःपदेति। (२) हमार्तकालविधनिर्गुण पुरुषमातरववका चिन्तावृत्तिनिरोधात्मकर्सांख्ययोगविषयवेन श्रतातिवादि कदेवताविधे: सगुणविद्याविषयत्वन व व्यवस्थयेत्यर्थः। प्रत्यभिज्ञानं-स्मृतावग्न्यादिशद्वैः श्रीतार्चिरादि देवतानां प्रत्यमिज्ञानम्। (३) एकस्मिण्णन्तव्येऽनेकमार्गवयर्थर्यमित्याशङ्याह विकल्पेराभाते। (४) एकत्वेपीति। मार्गस्य नानात्वं न, तस्यैकत्वेपि अनकर्गुणभूतैः पर्वमर्वाय्धादिमिरवच्छेद: सङ्ग- मसम्भवेन गुणाना प्रधानेन समुचयोपपसेः, मार्गभेदकल्पनायो च गौरवात् आदित्यादिवहुवशेषणानी च

पा० ३ सू० २ ] वाय्वधिकरणम्। १६९

(१)सपर्वा हि पन्था नगरादिकमेकं गन्तव्यं प्रापयति नाभागः। तत्र किमेते रशध्य हर्वायुसुर्यांदयोऽध्वनः पर्वाण: सन्तोऽध्वनैकेन युज्यन्ते, आहो यथायथमध्वानमपि भिन्द निश्वति सन्देहे Sमदेप्वध्वनो भागभेदोपपत्तेन भागिभेदकतूपनोचिता, गौरवप्रसङ्गातू। एक- देश प्रश्यभिज्ञानाच्च विशेषणविशेष्यभावोपपत्तेनानकाध्वकल्पन।। अथैतैरेव रश्मिभिरित्येवा वधारणं न तावदर्थान्तरनिवृत्त्यर्थ तत्प्रापकैरेव वाक्यान्तरैविरोधात्तसमादन्यानपेक्षामस्या बधारयतीति वक्तव्यम्। (२)न चकं वाक्यमप्राप्तमध्वानं प्राप्यति, तस्य चानपेक्षता प्रतिपा दयतात्यर्थद्वयाय पर्याप्तम्, तस्माद्विधिसामर्थ्यप्राप्तमयोगव्यवच्छेदमेवकारो वदतीति युक्तम्। "त्वरावचनं चेति" (पृ०९४७प०९)। (३)न खश्वेकस्मित्रेव गन्तव्ये पथि भदम पेक्ष्य र्वरा वकल्प्यते किन्तु गन्तव्यभेदादपि तदुपपत्तिः, यथा कश्मीरभ्यो मथुरां क्षिपं याति चैत्र इति, तथेहाप्यन्यतः कुत्विदन्तव्या(४)दनेनोपायेन ब्रह्मलोकं क्षिप्रं प्रयातीति। "भूयांस्यर्चिरादिश्रुतौ मार्गपर्वाणी"ति। (पृ० ९४८ पं० १८)। (५)अयम. र्थः। एकत्वाश्प्राप्तव्यस्य ब्रह्मलोकस्याल्पपर्वणा मार्गेग तत्प्राप्तौ सम्भवन्त्या बहुमार्गोपदेशो व्यर्थः प्रसज्यते, तत्र चेतनस्याप्रवृत्तेः । तर्पाद्भूयसां पर्वणामविरोधेनाल्पानां तदनुप्रवेश एव युक्त इति ॥ १॥

(६)श्रुत्याधभावे पाठस्य क्रमं प्रति नियन्तृता । ऊर्ध्वाक्रमणमात्रे च श्रुता वायोरनिमित्तजा॥ "स वायुमागच्छति तस्मे स तन्न विजिद्वीते यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊर्ध्वमा० क्रमत" इति हि वायुनिमित्तमू्ध्वांक्रमणं श्रुतं न तु वायुनिमित्तमादित्यगमनम्। "स आदि-

काड्क्षमादित्यगमनक्रिययापि सम्बद्धमहति, (७) न चादित्यगमनस्य तेनेति विना का चि. दनुपपत्तिरयनान्यसम्बन्धमप्यनुषज्यते। तत्राग्निलोकमागच्छति स वायुलोकमित्यादिसन्द

सर्वत्र प्रत्यमिज्ञानलिङ्गेन मार्गेक्याय्गमादित्यर्थः। मिन्नप्रकरणस्थत्वं ब्रह्मवदेकत्वे5प्यावरुद्धम् मिन्नापासनशे- षत्वं च मिन्नोपासनकर्तृचैत्रवदविरुद्धमिि दोषः । (१) अनेकस्यैकमार्गस्यानेकपर्षसम्भव लोके दर्शयति सपवेति। (२) यडुक्त्तमवधृतेरिति तत्राह न चकमिति । (३) त्वरत इति यडुक्कं तत्परिह्वारार्थ भाष्ये 'त्वरावचन' मित्यादि, तदनुपपत्रम्, पूर्वपक्षे शैघ्रय स्यैवानपेक्षत्वसाधकत्वेनोपपादितत्वादतो व्याचष्टे न खल्विति । (४ ) सवर्गादेः। (५) भूयांसीति भाष्ये मार्गेक्यं किमर्चिरादिनेत्युक्त न पुना रश्भ्यादिनेति शङ्कोत्तरमिवाभाति तथा सति चातोपीत्युपरितनोपिशब्दो न सङ्गक्छतति मत्वा व्याचष्टडयमर्थ इति। (६) नन्वन पाठादग्न्याननतर्य वायोर्वकतुमशक्यन्तस्य दुर्बलत्वादिशङ्कयाह श्रुत्याद्यभाव इति। नतु 'म वायुमागच्छती'त्यादिवाक्याद्वायो रदित्यात्पूर्वस्वरूपः क्रमस्तेनेति श्रत्या प्रतीतिस्तद्वलात्ख एतमित्रत्येंः पाठक्रमो बाध्यतामत आहोर्ध्वाक्रमणेति।

आह नचेति। छिद्रेणोर्ध्वदेश प्रात्तेर्जा तत्वात्पुनरादित्यागमनस्य तेनेव्यस्मित्रपेक्षा नास्तीत्यर्थः। १५ भा. वा. २.

१७० सटप्पणभामत्यां [अ० ४

भगतस्य पाठस्य (१)कचिन्नियामकत्वेन क्लृपतसामर्थ्यात। अग्निवायुवरुणक्रमनियामकत्व अ्रुत्याद्यभावादिति प्राप्त, प्रत्युच्यते- (२) उर्ध्वशब्दो न लोकस्य कस्यचित्प्रतिपादकः। तद्धेदापेक्षया युक्कमादित्येन विशेषणम्।। भवेदेतदेवं यदयर्ध्वशब्दारकाक्षल्लाकभेदः प्रतीयते स तुपरिदेशमात्रवाची लोकमेदाहिना- पर्यवस्यल्लोकभेदवाचिना दित्यप देना/SSदिर्ये व्यवस्थाप्यते तथा चादित्यलोकगमनमेव वायु निमित्तमिति श्रतक्रमनियमे पाठः पदार्थमान्रप्रदर्शनार्थो न तु क्रमाय प्रभवति श्रुतिविरो- धादिति सिद्धम्। वाजसनेयिनां संवत्सरलोको न पठ्यते छान्दोग्यानां देवलोको न पठ्यते तत्रोभयानुरोधादुभयपाठे(३) माससम्बन्धात्संवत्सरः पूर्वः पक्षिमो देवलोकः । नहि मासो देवलोकेन सम्बध्यते, किन्तु संबत्सरेण। तस्मात्तयोः परत्परसम्बन्घान्मासारभ्यत्वाच्च संवत्सरस्य मासानन्तर्ये स्थिते देवलोकः संवत्सरस्य परस्ताङ्भवति। (४)तत्रादित्यानन्त र्याय वायोः संवरसरादित्यस्य स्थाने देवलोकाद्वायुमिति पठितव्यम्। वाबुमब्दादिति तु सूत्रमत्रापि वाचकमेव तथापि संवत्सरात्पराश्चमादित्यादवाञ्चं वायुमभिसम्भवन्तीति छा. न्दोग्यपाठमात्रापेक्षयोक्तं, तदिदमाह-"वायुमब्दादिति त्वि"ति (प०९५०प०११)२। तडितोऽधिवरुण: सम्बन्धात् ॥ ३॥ (५)तडिदन्तेऽर्चिरादेथ्वन्यप्य तिस्तडितः पर:। तत्सम्बन्धात् तथेन्द्रादिरप्यतेः पर इष्यते ॥ आगन्तनां निवेशान्ते स्थानाभावात् प्रसाधितः । तथा चेन्द्रादिरागन्तुः पठ्यते चाप्यते: पर: ॥३॥

उभयव्यामोहात्तत्सिद्वेः॥५।। (६) मार्गचिन्हसतरू प त्व्ाच्चिन् हया न ्येवा र्चि र ा द यः: । भर्तृभोगभुवो वा स्युलोकत्वान्जातिवाहिकाः।। (१) वरुणलोकादो। (२) अत्रोध्वीदित्यलोक श ्दयोरविशेषणविशेष्यभावादेक्ार्थववेन तिश्त्या वुदत्त्यादित्यगमन प्रति हेतुत्वस्य नियतपावसत्तात्मकत्वेन क्रमरूपस्य प्रतीते: अ्त्या पाठक्रमवाध इति सिद्धान्तयति उर्ष्व- शब्द इति। (३) उभयोः संवत्सरदेवलोकयोरश्तस्थलेऽवि पाठे कर्तव्ये सतीत्यर्थः। (४) देवलोक: संवत्सरस्य परस्ताङ्गवतु वायुः क् निवेशनीयस्तत्राह तत्रेति । 'तेन स ऊर्ष्वमाक्रमते स आदित्यमागच्छतीति वायोरादित्यान-तर्याय निरन्तरत्वाय संवत्सरादित्यस्य स्थाने एतस्योपरि देवलोकें देवलोकाद्वायुमिति पाठः कर्तव्य इत्यर्थः। (५) 'स वायुलोकें स वरुणलोकमि'त्यत्रोक्ता वरुणादयो न तावत्पाठक्रमाइ्ायोरुरि निविशेरन तेना- दित्यमितिश्वतिविरोधादेव न च वायोरिव स्थानविषेशसम्बन्धग्राहकमस्त्येषां शत्यादिकमतो नामीषा मा्गे निवेश इति पूर्वपक्षमाशंक्य विद्धान्तमाह तडिदन्त इति। वरुणस्याब्द्वारा विद्युत्सम्बन्धादागन्तुकाना मन्ते निवेश इति न्यायाच्च विद्युदानन्तर्ये सति यथा पाठामेन्द्रमजापत्योः क्रम इति सिद्धान्तामिपायः । (६) सम्बन्धात्तडित उपरि वरुणमित्युक्तमेह्ापि सादृ्श्यस्म्ब्धा चिरादीना मर्पर्वत्वमति पूर्व पक्षमाह मार्गेति।

पा०३ सृ० ४-५] आतिवाहिकाधिकरणम् । १७१

अर्चिरादिशब्दा हि ज्वलनादावचेतनेषु निरढवृत्तयो लोके न चैर्षा त्वावधिकानामिक नियमवती संवहनस्वरूपा स्वतन्त्रक्रिया बुद्धिपूर्वा सम्भवत्यचेतनानाम्। तस्माल्लोकशब्द- वाच्यत्वाद्धतुर्जीवात्मनो भोगभुमय एवति मन्यामहे। (१)अपि चार्चिष इत्यत्मादपादानं प्रतीयते। न हेतुनागणे हेतौ पश्चमी दृश्यते क्वचित् ॥। जाड्यादूद्ध इत्यादिषु गुणवचनेषु जाड्यादिषु हेतुपक्चमी दृष्टा, न चार्चिरादिशब्दा गुणवाचिनो येन पश्चम्या तेर्षा वहनं प्रति हतुश्वमुच्यते, अपादानत्वं चाचेतनेष्वप्यस्तीति नातिवाहिकाः । न चामानवश्य पुरुषस्य विद्युदादिषु वोढृत्वदर्शनादर्चिरादीनामपि बोढ़ त्वमुन्नेयं यावढूचनं हि वाचनिकं न तदवाच्ये संचारयितुमुचितम्। अपि चार्चिरादीना वोढृत्वे विद्युदादीनामपि वोढृतवान्रामानवः पुरुषो वोढा श्रूयते, ततोऽबगच्छामो विद्युदादिवज्ा- चिरादीनां वोढृत्वमिति। तस्माद्भोगभूमय एवार्चिरादयो नातिवाहिका इति प्राप्ते, प्रत्युच्यते- (२) सपिण्ड करणाना हि सूक्ष्म देहवर्ता गतौ। न स्वातन्तयं न चाग्न्याद्या नेतारोऽचतनास्तु ते ईदशी हि नियमवती गति: स्वयं वा प्रेक्षावतो उप्रेक्षावतो वा प्रेक्षावत्प्रयुक्तस्य। न तावद्विगलितस्थूलकलेवरा: सूक्ष्मदेहवतः सम्पिण्डितकरणभ्ामा उस्क्रान्तिमन्तो जीवात्मा नो मत्तमूर्छितवत्स्वयं प्रेक्षावन्तो यदेवं स्व्रातन्त्र्येण गच्छेयुक्तद्यद्यर्िरादयो मार्गचिन्हाना वा शमीकारस्करा(३)दिवत् भोगभूमयो वा सुमेरुरलेलावृतादिव दुभयथाऽप्यचेतनतया न नयनं प्रत्येषामहित स्वातन्त्र्यम्। न चैतेभ्योऽन्यस्य चैतनस्य नेतु: कल्पना सति श्रुतानां चैतन्यसम्भवे। न च परमेश्वर एवास्तु नेतेति युक्तम्, तस्यात्यन्तसाधारणतया लोकपा. लप्रहादीनामर्किंचित्करत्बातू। तस्माद् व्यवस्थित एव परमेश्वरह्य सर्वाष्यक्षतवे यथा यथास्वं लोकपालादीनां स्वातन्त्र्यम्। एवमिहाप्यर्चिराद्षीनामातिवाहिकत्वमेव दर्शनानुसा राच्छन्दार्थ इति युक्क्तम्। (४) इममेवार्थममानवं पुरुषातिवाइनलक्षणं लिग्नमुपोद्वलयती

हि मार्गचिन्हं भवत्यव्यभिचाराज्जानवस्थितं व्यभिचारादिति। अचिष इति च हेतौ पश्चमी नापादाने। गुणत्वं चाश्रिततया। (५)न च वैशेषिकपरिभाषया नियम आस्थेयो लोकवि-

(१) नतु अर्चिष इत्यादिपश्चमीभिररिरादीना भोकतृगमनहेतुत्वमतीतेश्चेतनत्वमिति तत्राह अपि- चति। देतावित्यधिकारे 'विभाषा गुणेन्त्रिया'मिति विदिता हेतुपञ्चमी नागुणाद्दृश्यते किन्तु गुणादावेष तत्रादाहरणमाह-जाडयादिति। (२) स्वप्रयत्नहीनस्य चेतनस्योर्ध्वदेशगमनं चेतनान्तराधी नमिति त सिद्ध ् तत ि्ि र्् तकरणानामित्यर्थ: तत्र हेतुभूतविशेषणमाह सूक्ष्मदेद्दवतामिति। भूतसृक्ष मात्म कसूक्ष्मदेह मात्रवर्ता स्थूलदेह- रहितानामिव्यर्थः। ( ३) कारस्करो वृक्षविशेषः। (४) न्यायसिद्धेऽर्थे द्योतकं लिङ्गमाहेममेवेति। (५) ननु वैशेषषिकरमूतवृत्तिवृ तत्यपर जात्याधारे गुणत्वमङ्गीकृतमर्चिरादयस्तु न तथेति कथं तच्छ- *देषु हेतुपञ्चमीत्यत आह नचेति। गन्तम्प्रधानान्प्ति अर्चिरादेः सहायत्वादस्ति गुणभूतत्वं लोकव्यवहार- सिद्ध मिति युक्ता हेतुपश्चमीत्यर्थः।

१७२ सटिप्पणभामत्यां [अ०४

रोभात्। अपि च तेऽचिरभिसम्भवन्तीति सम्बन्धमान्रमुक्तमिति। सामान्यवचने शब्दे वि शेषार्कांक्षिणि स्फुटं यदिशेषपदं तेन तत्सामान्यं नियम्यते। यथा ब्राह्मणमानय भोजयि तव्य इति तद्विशेषापेक्षायां यदा वत्सननिधावुपनिपतति पदं कण्ठादि तदा तेनैतनियम्य ते "एवमिहापी"ति।४॥५॥ वैद्युतेनैव तत्स्तच्ुतेः॥६॥ विद्युलोकमागतो मानवः घुरुषो वैयुतस्तेनव न तु वरुणादिना स्वयमुद्चते। तच्छरते- स्तश्यैष स्वयं वोढृत्वश्रुतेः । (१)वरुणादयस्तु तत्वाहायके वर्तमाना वोढारो भबन्तीति च वैषम्यं न बोढृत्व इति सर्वमवदातम्॥ ६॥ पाठक्रमादर्थकमो बलशनिति, यथार्थकमं पठ्यन्ते सूत्राणि-परं जैमिनिमुख्यत्वात्। स एतानू ब्रह्म गमयतीति विचिककित्स्यते-कि परं ब्रम्म गमयत्याहो दिवपर कार्य ब्रह्मेति। (२) मुख्यत्वाद मृतप्राप्तेः परप्रकरणादपि । गन्तव्यं जैमिनिमेने परमेवार्चिरादिना ॥ ब्रह्म गमयतीत्यत्र हि नपुंसकब्रह्मपदं परह्मिन्नेव ब्रह्मणि निरुढत्वादू अनपेक्षतया मुख्यमिति सरति सम्भवे न कार्ये ब्रह्मणि गुणकल्पनया व्याख्यातुमुचितम्। (३) अपि चामृतत्वफलावाप्तिनं कार्यब्रह्मप्राप्ती युज्यते, तस्य कार्यतवेन मरणघमेवत्त्वात। (४) किश्व तत्रतत्र परमेव ब्रह्म प्रकृत्य प्रजापतिसद्यपरतिपश्याय उच्यमाना नापरब्रह्मविषया भवितु महन्ति प्रकरणविरोधात । न च परस्मिन् सर्वगते गतिर्वोपपद्यते प्राप्तत्वादिति युक्तम्। प्राप्तेति हि प्राप्तिफला गतिर्दश्यते, यथकस्मिन्न्यग्रोधपादपे मूलादग्रमप्राच्च मूलं गच्छतः शखमृगस्येकनैव न्यप्रोधपादपेन निरन्तरं संयोगविभागा भवन्ति। (५)न चैते तदवयववि- षया न तु न्यप्रोधविषया इति साम्प्रतम्, तथा सति न शाखामृगो न्यग्रोधेन युज्यते, न्यभ्रोधावयवस्य तदवयवयोगात। एवं दृश्यमानानापि तदवयवाना न योग:, तद्वयवयो गात्तदनेन क्रमेण तद्वयवेषु परमाणुषु व्यवतिष्वते। ते चातीन्द्रिया इति कस्मिन्तु नामा यमनुभबपद्धतिमध्यास्तां संयोगतपश्वी। तस्मादकामेनाष्यनुभवातुरोघेन प्राप्त एव प्रप्तिफ लत्ष्वावगतिरेषितव्या। तद् ब्रह्म प्राप्तमपि पाप्तिफलायावगतेगोचरो भविष्यति। ब्रह्मलो- केष्विति च बहुवचनमेकस्मिअ्रपि प्रयोगसाधुतामात्रेण गमयितव्यम्। लोकशब्दव्ालोकने प्रकाशे वर्तायतव्यो न तु संनिवेशवति देशविशेषे। तस्मात्परब्रह्मप्राप्त्यर्थो गत्युपदेशसाम थ्यादयमर्थो भवति। यथा विद्याकर्मवशादाविरदिना गतस्य सत्यलोकमतिक्रम्य परं जग

(१) नतु यदि विद्युत्स्थानादारभ्यामानवो नेता तदा वरुणादीनामनेतृत्वं वैषम्यं वाच्यम्, उमयनेतृत्वे वैयथ्यादत आह वरुणादयस्व्विति। अमानवः प्रधानो नेता, वरुणादयस्तु नयनेऽवि सहकारिण इत्येवं वैषम्वं न वोढ़त्वे वैषम्यमित्यर्थः । (२) गतिनिरूपणान्ते गन्तव्यं निरूप्यते, ततर पूर्वपक्षमाह मुख्यत्वादिति। ब्रह्मशब्दस्येति शेषः। (३) अमृतत्वप्रात्तिरिति व्याचष्टे अपि चेति। (१) परप्रकरणादिति हेतुं व्याचटे किश्चेति। (५) न्यग्नोधेपि न माप्तस्य पात्तिरवयवानामपाप्ताना पुनः पानेरित्याशक्याह न चैते इति । शाखा मृगो वानरोऽवयवी न न्यग्रेवावयबिना युज्यते किन्तु वानराव्यवत्य न्यग्रोधावयवस्य योग इत्यर्थः।

पा० ३ सृ० ७-१४ ] कार्याधिकरणम्। १७३

त्कारणं ब्रह्मलोकमालोकं स्वयंप्रकाशकमिति यावत् प्राप्तस्य तत्रैव लिङ्गं प्रलीयते न तु गति मेवंभुरता विना लिन्गप्रविलय इति। अत एव श्रुतिः 'पुरुषायणा: पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्त्रि'। तदनेनाभिसंबन्धिना परं ब्रह्म ममयत्यमानव इति मेने जैमिनिराचार्यः। तत्वदर्शी बादरिर्ददर्श- कार्ये बादरिरस्य गत्युपपत्तेः॥॥ विशेषितत्वाच्च ॥८॥। सामीप्यान्तु तद्यपदेशः ॥९॥ कार्यात्यये तदध्यक्षेण सहातः परमभिधानात्॥१०॥ स्मृपेश्च ॥ ११ ॥ परं जैमिनिर्मुख्यत्वात् ॥ १२॥ दर्शनाच्च । १३ ।। न च कार्ये प्रतिपत्यमिसन्धिः॥१४।।

प्राययेद् ब्रह्म न परं प्राप्तत्वाज्गदात्मक्रम् ॥ (२)तत्वमसिवाक्यार्थसाक्षारकारात् प्राक्किल जीवात्मा Sविद्याकर्मवासनायुपाध्यवच्छेदा द्वस्तुता Sनवच्छिओो Sवच्छिन्नमिवाभिन्नोऽपि लोकेभ्यो भिन्नमिवात्मानमभिमन्यमान: स्वरूपा दन्यानप्राप्तानचिरादीन लोकान् गत्याप्नोतीति युज्यते। अद्वैततच्वब्रह्मसाक्षातकारवतस्तु विगलितनिखिलप्रपञ्चावभासविभ्रमस्य न गन्तव्यं न गतिर्न गमयितार इति कि केन सज्ग- तम्। तस्मादनिदरशनं न्यप्रोघसंयोगविभागा न्यश्ोधवानरततितर्संयोगविभागाना मिथो भेदातू। (३)न च तन्रापि प्राप्तप्राप्तिः, कर्मजेन हि विभागेन निरुद्धार्यां पूर्वप्राप्तावप्राप्त स्यवोत्तर आाप्तेरुत्पतेः । एतदपि बस्तुतो विचारासहतया सर्वमनिर्वचनीयविजुम्भितमविद्यायाः एमुत्पम्रद्विततत्वसाक्षारकारो न विद्वानभिमन्यते।(४) विदुषोऽपि देहपाता्पूर्व स्थितप्रज्ञ्य त- याभासमात्रेण सांसारिकधर्मानवृत्तिरभ्युपेयते, एवमालिन्शररिपातात्, विदुषस्तद्वर्मानुवृत्ति- स्तथा चाप्राप्तप्राप्तर्गत्युपपत्तिस्तद्देशप्राप्ती च लिङ्गदेहनिवृत्तेमुक्ि: श्रुतिप्रामाण्यादिति चेतू। न। परविद्यावत उत्कान्तिप्रतिषेघाद् ब्रह्मैव सन् ब्रमा्येति न तस्मातम्राणाउान्ति अत्रैव समवनीयन्त' इति। यथा विद्याब्रह्मप्राप्त्योः समानकालता श्रयते-'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव (१) सिद्धान्तं संगृह्याति कार्यमिति। अरचिरादिगतिरुपासकान कार्यब्रह्म पराययेदभाप्पूर्वत्वेन गमन- योग्यत्वात्र परं ब्रह्म तस्य जगदात्मकतया प्राप्तत्वादिति श्लोकार्थः। (२) नन्ु न्यग्रोष इव शाखामृगेण पाप्तमपि परं ब्रह्म प्राप्यतामित्याशंक्य विद्ययाविद्यादाहे भेदवाधा- दिह् न तादृश्यवि गतिरित्याह तत्वमसीत्यादिना। (३ ) वस्तुतो दृष्टत न प्तततिरत्यशयेनिका्पनिव ा गपेक्षया न्यग्रोधप्राप्त्यपाप्ती वास्तवे ब्रह्मण पतिबुद्धे न युक्त्के इत्यर्थ: । (४) नतु ज्ञानोत्तरकालं देहधारण वदर्चिरादिगतिर्देश वि शेष प्रापे कि ्यादित्याक्षपति विदुषो पीति

१७४ सटिप्पणभामत्यां [भ० ४

भवति' 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वानन बिमेति' 'तदारमानमेव वेदाहं ब्रह्मास्मीति तत्सर्वमभवत' 'तभ् को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यत' इति पौर्वापर्याश्रवणात्परविद्यावतो मुकति प्रति नोपायान्तरापेक्षेति लक्ष्यते अभिसन्धि: श्रुतेः। (१)उपपत्नं चैतत्, न खल ब्रह्मैवेदं विश्व- महं ब्रह्मास्मीति परिभावनाभुवा जीवात्मनो ब्रह्मभावसाक्षातकारेणोन्मूलितायामनवयवेनावि द्यायामहित गन्तव्यगन्तृविभागो विदुषस्तदभावे कथमयमचिरादिमार्गे प्रवर्तेत। (२)न च छायामात्रेणापि सांसारिकधर्मानुवृत्तिश्तत्र प्रवृश्यङ्ग, यादच्छिकप्रवृतः श्रद्धाविहानस्य दष्टा र्थानि कर्माणि फलन्ति न फलन्ति च, अदछार्धानीं तुफले का कथेत्युक्तं प्रथमसुन्रे। (३) न चार्चिरादिमार्गभावनाया: परब्रह्मप्राप्त्यर्थमविदुषः प्रत्युपदेशस्तथा च कर्मान्तरेष्विव नित्यादिषु तन्रापि श्रद्धस्य प्रवृत्तिरिति साम्प्रतम्। विकल्पासहत्वात्-किमिय परविया नपेक्षा पर्रह्मप्राप्तिसाधनं तदपेक्षा वा। न तावदनपेक्षा 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेि नान्य: पन्था विद्यते अयनायेति परब्रह्मविज्ञानादन्यत्याध्वनः साक्षासप्रतिषेधात्, पर विद्यापेक्षत्वे तु मार्गभावनाया: किमियं विद्याकार्ये मार्णभावना साहायकमाचरत्यथ विद्यो त्पादे। न तावद्विद्याकार्ये, तया सह तस्याद्वैताद्वैतगोचरतया मिथो विरोधन सहा- संभवात्। नापि यज्ञादिवद्विदोत्पादे साक्षाह्मप्राप्त्युपायत्वश्रणदेतान् ब्र्मगमयतीति। यज्ञादेस्तु विविदिषासंयोगेन श्रवणाद्विद्योत्पादाङ्गत्वम्। (४) तस्मादुपन्यदतब्रहुश्रुत्यनुरोधादुप- पत्तेश् ब्रह्मशब्दो Sसंभवन्मुख्यवृतत्तिवरह्मसामीप्यादपरब्रह्मणि लक्षणया नेतव्यः। (५)तथा च लोकेप्वति बहुवचनोपपत्ते: कार्यव्रह्मलोकश्य, परस्य त्वनवयवतया तद्दवूरिणाध्यनुपपत्तेले कत्वं चेलावृतादिवत् संनिवेशविशेषवति भोगभूमौ निरुठं न कर्थचिद्योगन प्रकाशे व्या ख्यात भवति। तस्मात्वाधुदर्शी स भगवान् बादरिरसाधुदर्शी जैमिनिरिति सिद्धम्। अप्रा- माणिकानां बहुप्रलापाः सर्वगतस्य द्रव्यस्य गुणाः सर्वगता एव चैतन्यानन्दादयक्ष गुणिनः परमात्मनो भेदाभेदवन्तो गुणा इत्यादयो (६)दूषणायानुभाव्यमाणा अपि अप्रमाणिकर्बमाव हन्त्यस्माकमित्युपेक्षिताः । भ्रन्थयोजना तु प्रतिप्रश्यगात्मत्वाच्च गन्तृणाम्, प्रतिप्रति अश्वति गच्छतीति प्रश्यक प्रतिभाववृत्ति ब्रह्म तदात्मत्वादन्तृणा जीवातमनामिति। "गौणी र्व- (१) श्ुत्यनुग्राहकं न्यायमाहोयपन्रं चेति। (२) विद्ुषोपि सांसारिकधर्मानुवृत्तिषद्रत्युपपत्तिरिति यदुकं तत्रोत्तरयति नचेति। यदाऽश्वमेधादी- ण्यदृष्टार्थानि कर्माणि न फलन्ति तदाऽदृष्टार्थानामर्चिरादिमार्गचिन्तनादीनां का कथेति भावः। (३) ज्ञानोत्तर कालम र्चिरादिचिन्ताभावेऽपि अविदुषो ब्रम्मप्राप्त चवर्थे त द्विीय ता म्ित्यक्षिप्याह नचेति। (४) यचोंकं नपुंसकब्रह्मशब्दस्य परत्रह्मण्येव रूढिरिति तत्राह तस्मादिति। (५) ननु ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतीत्यादिश्युतिस्ामर्थ्यात कथं 'म एतान ब्रह्य गमयतीति' ब्रह्मश्चतिर्लेक्ष- णया नेयेत्याशंक्य लोकादिश्तिवशादित्याह तथाचेति। (६) निर्गणविद्यावत्सगुणविद्यास्वपि गतिरतुपपत्रा सगुग ब्रह्यगुणाना ज्ञानादीना व्यापत्वाता इहैव तद्ावग्रापनाना अगुणोपासकाना तत्माती गत्यनपेक्षत्वाच्च, श्रतिवशाधघन्न गतिः सा निर्गुणविद्यायामपि कुतो न स्याद्वस्तुतो निर्गुणवस्त्वमावात्निगुणविद्ैव नाहित ज्ञानादेगुणैन्रझापि मिन्नामिन्नं सगुणमेवेत्यादयो भास्करस्य पलापा:, सगुणब्रह्मणस्पविशेषत्वाद्महलोके एवोपासकस्य गुणाभिव्यक्तिनेंहेति सम्भवति, शब्द- स्याकाशगुणस्य व्यापित्वेऽपि वंशाकाशादिदेशे एवाभिव्यक्तिर्न सर्वत्र परस्य ब्रह्मणस्तु गुणा एव न स्ति येषा दिश विशषष्भिव्यक्ति: स्यात, न निर्गुणं वसत्विति च दुर्लममतो उपेक्ष्या एवेत्यर्थः :

पा० ३ सू० ७-१४ ] कार्याधिकरणम् । १७५

न्यत्रे"'ति (पृ. ९५५ पं० ४)। यौगिक्यपि हि योगगुणापेक्षया गौण्येव। "विशुद्धो- पाधिसंबन्धमिशति। मनोमयत्वादयः कल्पना: कार्याः, कार्यत्वात् अविशुद्धा अपि श्रयोहेतुत्वाद्विशुद्धाः । प्रतिसंचरो महाप्रलयः प्रतिप्रत्यभिसंधिः प्रतिपत्तिर्गतिः। पदेर्गश्यर्थ त्व.दमिसन्धिस्तात्पर्यम्। यस्य ब्रह्मणो नामाभिधानं यश इति। "पूर्ववाक्यविच्छेदे ने'ति (पृ० ९५८ पं० १) श्रुतिवाक्ये बलीयसी प्रकरणात्। "लगुण च ब्रह्म णी"ति। प्रशंसार्थमित्यथः । चोदयति-"ननु गतस्यापि पारमाथिकी गन्त- व्यता देशान्तरविशिष्टस्ये"ति। न्यपोधवानरदष्टान्त उपपादितः। परिहरति- "न प्रतिषिद्ध सर्वविशेषत्वाद्ब्रह्मण"इति। अयमभिसन्धिः। यथा तथा न्यपोधा- वयवी परिणामवानुपजनापायधर्मभि: कर्मजैः संयोगविभागै: संयुज्यतामयं पुनः परमात्मा निरस्तनिखिलमेदप्रपश्वः कूटस्थनित्यो न न्यप्रोधवत्संयोगविभागभाग् भवितुमहति। काल्प निकसंयोगविभागस्तु काल्पनिकस्यैव कार्यब्रह्मलोकस्योपपद्यते न परस्य। शङ्कते-"जग. दुत्पत्तिस्थितिप्रलयहेतुत्वश्रुतेरि'ति (पृ० ९५९ पं० ८)। नह्युत्प्यादिदेतु- भावो Sपरिणामिनः सम्भवति तस्मात्परिणामीति। तथा च भाविकमश्योपपद्यते गन्त व्यत्वमित्यर्थः । निराकरोति-"न विशेषनिराकरणश्रुतीनामि"ति। विशेषनि राकरण समस्तशोकादिदुःखशमनतया पुरुषार्थफलवत्, अफलं तूत्पत्यादिविधानम्। तस्मा त्फलवतः सन्निधावाम्नायमान तदर्थमेवोच्यत इत्युपपत्तिः । तद्धि विजिज्ञासस्वेति च श्रुतिः।

पादनपरः। तरमात्न गतिस्तारयिकी । अपि चेयं गतिन विचार सहत इत्याह-"गतिक रपनायां चे"ति। (पृ ९६० पं० १६) अन्यानन्यत्वाश्रयाववयवविकारपक्षौ। (१)अ. न्यो वाडतयन्तम्। अथ कस्मादात्यन्तिकमनन्यत्वं न कल्पत इत्यत आह-'अन्यन्तता दात्म्य" इति। (२)मृदात्मतया हि द्वभावेन घटादयो भावासत द्वेकारा व्याप्ता:, तद्भा वे न भवन्ति रिक्पेव वृक्षत्वाभाव इति, विकारावयनपक्षयोक्ष तदूतः सह विकारवयवैः स्थिरत्वादचलत्वाद्व्ह्मणः संसारलक्षणं गमनं विकारघयवयोरनुपपत्रम्, नहि स्थिरात्मक मस्थिर भवति, (३)अन्यानन्यत्वेऽपि चकस्य विरोधादसम्भवतीति भावः। "अथान्य एव जीवा ब्रह्मण: (पृ० ९६१ प० ३)। तथा च ब्रह्मण्यसंसरत्यपि जीवस्य संसार: कल्पत इति। एतद्विकल्प्य दृषयति-"सोणुरि"ति। "मध्यमपरिमाणत्व"इति। मध्यमपरिमाणानां घटादीनामनित्यत्वदर्शनातू। "न मुख्यैकत्व" इति। (४) मेदाभेद.

(१) 'अभ्यो वा ततः स्यादि'ति भाष्येण चाव्यन्तमन्यत्वं विकल्पितामित्याह अन्यो वेति। (२) 'विकारपक्षेप्येतत्तुल्यमि'ति भाष्यं व्याचष्टे मृदात्मतयेति। (३) नतु विकारिणोऽवयविनश्च स्थिरत्वेपि ताभ्यां मिन्नमिन्नौ विकारवयषौ, तत भिन्नव्वांशे नास्थि- रत्वात्तयोर्गमनमित्याशङ्कय ह अन्यानन्यत्वे अपीति। (४) भेदाभे देप्येकत्वं न मुख्यमेव किन्तु भेदसत्वमात्रमतो भाष्यातुपपतत्तिरित्याशङ्कयाह भेदामेदयो- रिति। बुद्धिव्यपदेशभेदादिति मेदपमाणोपव्यालिन मेदे प्रमिते विरोधादमेदानुपपत्ता विकारस्यावयवस्य था

१७६ सटिप्पणभामत्यां [अ० ४

योर्विरोधिनोरेकत्रासरम्भवाद्बुद्धिव्यपदेश मेदादर्थ मेदोडयुतसिद्धियोप चारेणभन्न मु्च्यत इ्य मुख्यमस्यैकत्वमिश्यर्थः। अपि च जीवाना ब्रह्माचयवत्वपरिणामात्यन्तभेदपक्षेषु तात्विकी संसारितति मुक्ती स्वभावहानाजजीवाना विनाशप्रसङ्गः। ब्रह्मविवर्तत्वे तु ब्रह्मैवेर्षा! स्वभावः पतिविम्बानामिव बिम्बं तच्वाविनाशीति न जीवविनाश इत्याह-"सवेध्वेतेष्वि"ति। मतान्तरमुपन्यस्यति दूषयितुम्-"यनत कैश्चिज्जल्प्यते विनैव ब्रह्मज्ञानं नित्यनै मित्तिकानी"ति। यथा हि कफनिमित्तो ज्वर उपातस्य कफस्य विशोषणादिभि: प्रक्षये कफान्तरोत्पत्तिनिमित्तदध्यादिवर्जने प्रशान्तोऽपि न पुनर्भवति, एवं कर्मनिमित्तो बन्ध उपात्ा ना कर्मणामुपभोगात प्रक्षये प्रशाम्यति, कर्मान्तराणां च बन्धहेतुनामननुष्ठानार्कारणाभावे कार्यानुपपत्तेरबन्धाभावारस्वभावसिद्धो मोक्ष आरोग्यमिवोपाततदुरितनिबहणाय च नित्य नैमित्तिककमानुष्ठानादूदुरित निमित्तप्रत्यवायो न भवति, प्रत्यवायानुत्पती च रवस्थस्वान्तो न निषिद्धान्याचरेदिति। तदेतद्दूषयति-"तद्सत्प्रमाणाभावादि"ति। शावं ख. रवस्मिन्प्रमाणं तच्च मोक्षमाणस्यात्मज्ञानमेवोपदिशति न तूकमाचारम्। न चात्रोपपति: प्रभवति संसारस्यानादितया कर्माशयस्याप्यसंख्येयस्थानियतविपाककालश्य भोगेनोच्छेत्तुम• शक्यस्वादित्याह-"न चैतत्तर्कयितुमपी"ति। चोदयति-"स्यादित्येतन्नित्ये". ति। परिहरति-"तन्न विरोधाभावादि"ति (पृ० ९६२ पं०८)। यदि हि नित्यनैमित्तिकानि कर्माणि सुकृतमपि दुष्ककतमिव निर्वहेयुस्ततः काम्यकर्मोपदेशाहतजला अलयः प्रसज्येरन्। नह्यस्ति कश्षिच्चातुर्वण्ये चातुराश्रम्ये वा यो न नित्यनमित्तिकानित्य कर्माणि करोति। तस्मान्नै्षां सुकृतविरोधितेति। (१)अभ्युच्चयमात्रमाह-'न च नित्य नैमित्तिकातुष्ठानादि"ति। "न चासति सम्यग्दर्शन"इति। सम्यउदर्शी हि विरक: काम्यनिषिद्धे वर्जयन्नपि प्रमादादुपनिपतिते तेनैव सम्यग्दर्शनेन क्षपयति, ज्ञानप रिपाके च न करोत्पेवाज्ञस्तु निपुणोऽपि प्रमादात्करोति, कूते च न क्षयितुं क्षमत इति वि. शेषः। "न चानभ्युपगम्यमाने ज्ञानगम्ये ब्रह्मात्मत्व" इति (पृ० ९६३ पं० १) कर्तृभोक्तृत्वे समाक्षिप्तक्रियाभोगे ते चेदात्मनः स्वभावावधारिते न स्वारोपिते तता न श. क्यावपनेतुम्, न हि स्वभावाद्धावोऽवरोपयितुं शक्यो भावस्य विनाशप्रसङ्गात्। (२)न च भोगोऽपि सत्स्वभावः शक्योSसत्कर्त, नो खलु नीलमनािं शक्यं शक्रेणापि क्तु, तदिदमुक्त "स्वभावस्यापरिहार्यत्वादि"ति। समारोपितस्य त्वनिर्वचनीयस्य तत्स्वभावस्य श. क्यस्तस्वज्ञानेनावरोपः कर्तु सर्पस्येव रज्जुतत्वज्ञानेनेति भावः। भावमिममविद्वान् परिचो दयति-"स्यादेतत् कर्तृत्वभोक्तृत्वकार्यमि"ति। अप्रकाशितभावो (३)यथोकमेव समाधत्ते-"तच्च ने"ति। कर्तृभोक्तृत्वयोर्निमितसम्बन्धस्य च शक्तिद्वारेण नित्यत्वाद्ध. विष्यति कदा चिदेषीं समुदाचारो (४)यतः सुखदुःखे भोज्येते इति सम्भावनातः कुतः (१) नित्यनैमित्तिकानां नित्येहिता दुश्तिनिवृत्तिः पव्यवायानुत्पत्तिर्वा फलं सुज्यते, फलान्तरवच्े काम्यत्वपसङ्गा दित्यभ भायेणाहाभ्युच्चयमान्नमिति। (२) क्रियाभोगयोरात्मस्वरूपपक्ष दूषयित्वाऽन्यत्वपक्षे दूषणमाह नचेति। (३) विकल्पमकृत्वा। (४) आविर्भाव:, नित्यत्वादात्मनः तव्वतशञक्त: कदाचिदुद्गव: सम्भवति, तैललितस्य दु शालिवीज- स्याल्पकालस्थायित्वाच्छक्त्तावनुद्भूतायामेव नाश इत्यङ्करायतुदय इत्यर्थः ।

प० ३ सृ० १-१६ ] अग्तीकाळम्बनाधिकरणम् १७७

कैवल्यनिश्चय इत्यर्थः । भूयो निरस्तमपि मतिद्रढिम्ने पुनरुपन्यस्य दूषयति-"परसमाद नन्यत्वेपी"ति। शेषमतिरोहितार्थम्॥७-१४॥ अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायग उभयथा दोषात्ततक्तुश्च॥ १५॥ विशेषं च दर्शयति ॥ १६॥ अब्रह्मकतबो यान्ति यथा पश्चाग्निविद्यया। ब्रह्मलोकं प्रयास्यन्ति प्रतीकोपासकास्तथा॥ सन्ति हि 'मनो ब्रझ्मे'त्युपास्रीतेत्याद्ाः प्रतीकविषया विद्यास्तद्वन्तोडप्यर्चिरादिमार्गेण का- येत्रह्मोपासका इव गन्तुमर्हन्त्यनियमः सर्वासामित्यविशेषेण विद्यान्तरेध्वपि गतेरवधारणाद। न चर्षा परब्रह्मविदामिव गत्यसम्भव इति। (१)न च ब्रह्मकतव एव बह्मलोकभाजो नात- रक्रतव इत्यप्येकान्तः, अतत्कतूनामपि पश्चाभिविर्दा तस्प्राप्ते:। न(२) चते न ब्रह्मकतवो 'मनो ब्रह्मत्युपासीते'त्यादा सवत्र श्रह्मानुगमेन तत्क्तुत्वस्यापि सम्भवात्। फलविशेषस्य ब्रह्म- लोकप्राप्तावपि उपपत्तः, तस्य सावयवतयोत्कर्षनिकर्षसम्भवादिति प्राप्ते, प्रत्युच्यते- (३)उत रोत्तरभूय सत्षादब्रह्मकतुभावतः। प्रतीकोपासकानू ब्रह्मलेोकं नामानवो नयेव।। भवतु पश्चाभनिविद्यायामब्रह्मक्रतूनामपि ब्रह्मलोकनयनं वचनात, किमित हि वचनं न कुर्याद् नास्ति वचनस्यातिभार इह तु तदभावात, 'तं यथायथोपासते तदेव भवती'ति श्रुतेः औत्सर्गिक्या नासति विशेषवचने Sपवादा युज्यते। न च प्रतीकोपासको ब्रह्मोपास्ते सत्य. पि ब्रह्मेत्यनुगमे किन्तु नामादिविशेषब्रह्मरूपतया तथा खल्वयं नामादितन्त्रो न ब्रह्मतन्त्र, आश्रयान्तरप्रत्ययश्याश्रयान्तरे प्रक्षेपः प्रतीक इति हि वृद्धा: । (४)बह्माश्रयथ्व प्रत्ययो नामादिषु प्रक्षिप्त इति नामतन्त्रः। तरमान्न तदुपासको ब्रह्मकतुः किन्तु नामादिकतुः। न च ब्रह्मकतुत्वे नामादयुपासकानामविशेषादुत्तरोत्तरोत्कर्षः सम्भवी। (५)न च ब्रह्मक- तुस्तदवयवक्रतुः, येन तदवयवापेक्षयोत्कर्षो वर्ण्येत। तस्मात्म्रतीकालम्बनान्विदुषो वजे

(१) ननु ब्रम्मक्रतूनां ब्रम्मोपासकानामेव ब्रह्मलोकगमनसुचितं त 'यथायथोपासत' इति न्यायात्, तत्र कथं प्रतीकोपासकानां ब्रम्मलोकगमनमाशङ्कयेतेत्यत आह न च ब्रम्मक्रतव इति। पतीकोपासका अपि 'ये चामी अरण्ये इत्यादिसामान्यवचनात् पञ्चान्निविद्ययाऽज्रझ्मकतव इव ब्रह्यलोकं भयास्यन्त्यवेति भाषः। (२ ) अब्रह्मोपासकत्वं चालिद्धमित्याह न चते इति । (३) पती कोपासकानमानवो ब्रझ्मलोकं न नयेत्कुत इत्यत आहोत्तरोत्तरभूयस्त्वादिति। प्रर्ताकोपास- नाफलस्यति शेषः । (४) नतु भवत्वर्थान्तरविषयस्य विषयाम्तरे प्रक्षेपः प्रतीकः, कथमेतावता नामादिषु ब्रद्मधीपक्षेपति- द्विस्त आह ब्रह्माश्रयश्चेति। (५) ब्रह्मलोकस्य सावयवत्वात्कुतो न फलविशेषसविद्धिरत आह नचेति। व्रक्मलोकावयवविनस्तत्तद्व- झण सवरुपास्यत्वात् फलविशेषसिद्धिरित्यर्थ:।

१७८ सटिप्पणभामत्यां [म०४

यित्वा सर्वानन्यान्विकारालम्बनान्नयत्यमानवो बह्मालोकं, (१)न ह्यवमुभयथा भाव उमय० थार्थत्वे काश्षित्प्रतीकालम्बनान् न्यति विकारालम्बनान्विदुषस्तु नयतीत्यभ्युपगमे कश्षिह्ो- षोडस्ति अनियम: सर्वेषामित्यस्य न्यायस्येति सर्वमवदातम् ॥ १५॥१६॥ इति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिते भगवत्पादभाध्यविभागे भामत्यां चतुर्थेस्याध्यायस्य तृतीय: पादः।।

सम्पद्याविर्भाव: स्वेन शब्दात्॥ १ ॥ मुक्त: प्रतिज्ञानात् ॥ २ ॥ (२) प्रागभृतस्य निष्पत्तौ कर्तृत्वं न सतो यतः। फळत्वेन प्रसिद्धश्व मुक्के रूपान्तरोद्धव: ।। (३)अभूतस्य घटादेमवनं निष्पत्तिन पुनरत्यन्तसतो Sसतो वा न जातु गगनततकुसुमे निष्पदयेते। स्वरूपावस्थानं चेदात्मनो मुफिन सा निष्पद्येत, त्य गगनवदत्यन्तसतः परा सत्वाभावात्, न (४) चास्य बन्धाभावो निष्पद्ते तस्य तुच्छस्वमावश्य कार्यतवेनातुच्छखप्र. सङ्गात्। फलत्वप्रसिद्धश् मोक्षस्याकार्यस्य फलत्वानवकल्पनादागन्तुना रपेण केनचिदुतपती स्वेनेति पप्तमनूद्यत इति प्राप्त, Sभिधीयते- (५)सम्भवत्यर्थवत्वे हि नानर्थक्यमुपेयते। बन्धस्य सदसरवार्स्यां रूपमेकं विशिष्यते ॥ अनधिगतावबोधनं हि प्रमाणं शाब्दमगत्या कर्थचिदनुवादतया वण्येते। सकलसांसा रिकधर्मपितं तु प्रसन्नमात्मरूपमप्रसन्नात्तरमादव रूपाध्यावृत्तमनधिगतमवबोधयन्नानुवादो युज्यते। न चास्य निष्यत्यसम्भवः सत इव घटादे: सव्यवहारिकेण प्रमाणेन बन्धविग- मस्यापि निष्पत्तेलोंकसिद्धवात। विचारासहतया त्वसिद्धिरुभयत्रापि तुल्या, न ह्यसदुत्पत्तुम हतीति असकूदावेदितम्। अन्धो भवतीति स्वप्नावस्था दर्शिता। बाह्येन्द्रियव्यापाराभा बाद्रोदिताव जाश्रदवस्था दुःखशोकाद्यात्मकत्वाद्विनाशमेवापीत इति सुषुप्तिः। एवकारक्षे० वार्थे नावधारणे ॥ १-२॥ आत्मा प्रकरणात् ॥ ३॥ (१) उभयथाऽदोषादिति सृनावयवं योजयन्राह न ह्येवमिति। (२ ) निर्गुणध्द्याफ लैकदेशानतर ब्रह्ममावाविर्भावः सगुणविद्याफलं च सर्वेशवरतुल्यभोगभ क्कावधार णार्थ चतुर्थपादारम्भः। भागिति। अभिनिष्पधते इति शब्दाव् प्रागम्वतः पदार्थस्य निष्पत्तौ कर्तृत्वं प्रतीयते तत्सतो नोपपद्यत इति यतस्ततो हेतोर्मुक्तेः फलव्वेन प्रसिद्वेश्वात्मातिरिक्तरूपान्तराद्गेवो मोचे स्यादिव्यर्थः। (३ ) प्रागभूतस्येति व्याचष्टे अभूतस्येति । (४) स्वरूपनिष्पत्त्यमावेऽपि बन्वामावनिष्पत्ति: स्यात्तताह नचेति। बन्धाभावस्यात्पत्तौ कार्यत्वा त्कुम्भवभ तुच्छत्वं स्यादित्यर्थः। (५) स्वशब्दस्यातुवादकत्वं निषधन्ात्मवचनत्वमाह सम्भवतीति। आत्मन्यमिनिष्वत्तिशब्दं घटयते बन्धस्येति। निवृत्तबन्धमात्मरूपममिनिष्पत्तिवाच्यं बन्धनिवृत्तर्जन्यत्वादित्यर्थः।

पा० ४ सृ० १-७ ]अविभागेन दृष्टत्वाधिकरणम्। १७९

(१) ननु 'ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रपेणाभिनिष्पद्यत इति पौवीपर्यश्रवणात सवूपनिष्पते- रन्या ज्योतिरुपसम्पततिस्तथा च भौतिकत्वेऽवि न मोक्षव्याघातः ।(२)भवेदेतदेवं यदि ज्यो० रुपसम्पद्य तत्परित्यजेदिति श्रयेत। (३)तदध्याहारेपि तत्प्रतिपादनवैयर्थ्य तदपरित्यागे च ज्योतिषैव स्वेन रूपेणेति गम्यते। तस्य च भूतत्वे विकारत्वान्मरणधर्मकत्वप्रसद्धेरमुक्ति- श्वमिति प्राप्ते, प्रत्युच्यते- ज्योतिष्पदस्य मुख्यत्वं भौतिके यद्यपि स्थितम् । तथापि प्रक्रमाद्वाक्यादात्मन्येवात्र युज्यते॥। परं ज्योतिरिति हि परपदसमभिव्याहारात् परत्वस्य चानपेक्षस्य ब्रह्मण्येव प्रतृत्तेज्यों तिषि चापरे किंचिदपेक्ष्य परत्वात्परं ज्योतिरिति वाक्यादातमैवात् गम्यते प्रकरणं: चोकत्म्। (४) यतसम्पद्य निष्पद्यत इति तन्मुखं व्यादाय स्वपितीतियत्। तस्माज्ज्योतिस्पन्न मु्कत इति सूक्तम् ॥ ३ ॥ अविभागेन दृष्ठत्वात्॥४॥ यद्यपि जीवात्मा ब्रह्मणो न भिन्न इति तन्रतत्रोपपादितं तथापि स तत्र(५) पर्येंतिया धारघयभावव्यपदेशस्य सम्पत्तसम्पतव्यभावव्यपदेशस्य (६) च समाधानार्थमाह।४॥ ब्राह्मेण जैमिनिरुपन्यासादिभ्यः।५॥ उपन्यास उद्देधो ज्ञातस्य, यथा य आत्माऽपहतपाष्मेश्यादिः । तथाऽज्ञातज्ञापनं विधिः, यथा स तत्र पर्येति जक्षत रममाण इति, तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवतीत्येतदज्ञात- ज्ञापनं विधिः। सर्वजः सर्वेश्वर इति व्यपदेशः । नायमुद्देशो विधेयान्तराभावात्। नापि विधिरप्रतिपाद्यत्वात्, सिद्धवदव्यपदेशात्। (७)तन्षिवचनसामर्थ्यादयमर्थः प्रतीयते त एते उपन्यासादयः । एतेभ्यो हेतुभ्यः ।

(१) आत्मेति सूत्रारम्भमाक्षिपति नन्विति। (२) आरम्भोपपादनाय पूर्वपक्षमाह भवेदिति। (र) ननूपसंपद्योते वत्वाप्रत्ययबलात्परित्यज्येत्येतदष्याहरणीयं, तथाचात्मपातिसतिद्वेव्पर्थः सूत्रारंभो- उत आह सदध्याहारेपीति। यदि परित्याज्यं ज्योतिस्तर्हि तत्माप्त्यभिधानवैयथर्यमर्चिरादिमार्गस्यात्मज्ञे निषि- ढत्वादिति भाव: । (४) ननु यदि ज्योलिरव स्वेन रूपेणेति निदिशयते कर्थं तर्द्युपसम्पद्येति क्त्वापयोग इत्याशङ्कते यदिति। परिहरति तदिति। एककालयोमुखविदारणस्वापयेरिवात्राप्यववक्षितपूर्वकालभावो कत्वापत्यय इत्यर्थः। (५) ब्रह्मण। (६) परं ज्योतिरुपसम्पद्येत्युक्त्स्य, ब्र्पाप्त भेन ्वेुपण ुक्त्कोष् ्र्थः समाधानार्थमिति। अभिनिष्पत्नश्वरूपस्य परमात्मभावः कलं तत्त्वमस्यादिवाक्यानुगुणमवगम्पते, निर्गुण- प्रकरणगतस्याँपि स तत्र पर्यगादित्यादिफलस्ष्य तु ब्रह्मलोकसम्बन्धािलिङ्गाव्सगुणविद्यासरत्कर्ष इति भिद्धान्तय- ति सूत्रकार इत्याह समाधानार्थमित्यर्थः। () कथं तई एतादृशव्यपदेशात्वर्वेश्वरत्वादिरूपो जीवो सुक्की भवतीत्ययगम्येताऽत आह तन्निर्वच- नसामर्थ्यादिति। अननतरवक्ष्यमाणश्लोकपतिपाद्योऽयमर्थः प्रतीयतेऽ्यथा] पराग्भूतेक्वरकथनस्य प्रयो- जनाभावादित्यर्थः ।

१८० सटिप्पणभामत्यां [अ०४ (१) भावाभावातमकै रूपैर्भाविकै: परमेश्वरः। मुक्तः सम्पद्यते स्वैरित्याह स्म किल जैमिनि:॥ न च चित्स्वभावस्यात्मनो Sभावात्मानो Sपहतपाप्मत्वादयो भावात्मानय् सर्वकत्वादये धर्मा अद्वैतं अन्ति। नो खलु धर्मणो धर्मा मिदयन्ते। मा भूद्धवाश्ववद्धर्मिधर्मभावामाक इति जैमिनिराचार्य उवाच ॥५॥ चिति तन्मान्त्रेण तदात्मकत्वादित्यौडुलोमिः॥६॥ अनेकाकारतैकस्य नैकत्बालैकता भवेद्। परस्परविरोधेन न मेदामेदसम्भवः।। (२)न ह्येकस्यात्मनः पारमार्थिकानेकधर्मसम्भवः। ते चेदात्मनो भिद्यन्ते द्वैतापत्तेर- द्वैतश्रुतयो व्यावर्तेरन्। अथ न भिद्यन्ते तत एकस्मादात्मनो Sमेदान्मिथोऽपि न भिघ्येरन्, आत्मरुपवत्। (३)आत्मरूपं वा मिद्येत, भिन्नेभ्योऽनन्यत्वान्नीलपीतरपवत्। न च धर्मिण आत्मनो न भिद्यन्ते मिथस्तु भिद्यन्त इति साम्प्रतम्। धर्म्यभेदेन तदनन्यत्वेन तेषामध्य भेदप्रसञ्ञात, भेदे वा धर्मिणोपि भदप्रसङ्गादित्युक्तम्। (४)मेदामदौ च परस्परविरोधादे कत्राभावान्न सम्भवत इत्युपपादितं प्रथमे सुत्रे। (५)अभावरूपाणामद्वैताविहन्तृतवेऽपि तस्य पाप्मादेः काल्पनिकतया तदधीननिरूपणतया तेषामपि काल्पनिकत्वमिति न तार्विकी तद्ध• मेता श्लिष्यते। एतेन सत्यकामसर्वज्ञसर्वेश्वरत्वादयोप्यौपाधिका व्याख्याताः। तक्ष्माभिर पाष्मसत्यकामादिशब्दैर्व्यपदेश इत्यौडलोमिमेने। वदिदमुक्त "शब्दविकल्पजा एवैते" (पृ० ९७० पं० ११) Sपहतपाष्मत्वादयो न तु साध्यवहारिका अपीति ॥ ६ ॥ एवमप्युपन्यासात्पूर्व मावादविरोधं बादरायण: ।।७॥ (६) तदेतदति शौण्डीरमौंडुलोमिन मृष्यते। बादरायण आचार्यो मृष्यन्जपि हि तन्मतम् ॥ एवमपीश्यौडुलोमिमतमनुजानाति। शौण्डीरं तु न सहत इत्याह-"वयवहारापे क्षयेशति( पृ० १७१ पं० ७)। एतदुक्कं भवति। सत्यं तात्विकानन्दचैतन्यमात्र.एवात्मा पहतपाप्मसत्यकामत्वादयस्तवपाधिकतया तावाअपि ्यारि कपरमाणोपनीततया लोकसिद्धा नात्यन्तासन्तो येन तच्छब्दा राहो: शिर इतिवदवास्तवा इत्यर्थ: ॥७॥ सङ्कल्पादेव च तच्छुतेः ॥ (१) एवं सोत्रसुपन्यास्ादिम्य इति हेतुं व्याख्याय सौत्री प्रतिज्ञां व्याचष्टे भावेति। (२ ) अनेकेति इलोकं स्वंयं व्याचष्टे नहीति। ते-धर्माः। (३) नैकताभवदित्यंशं व्याचष्टे आत्मरूपमिति। (४) इलोकस्योत्तरार्व व्याचष्टे मेदामेदाविति। (५) नतु विरोधाद्वेदामेदासम्भवेऽपि भेद एवास्तु धर्माणाम्, न चद्वैतव्याघातः अभावरूपधर्माणाम- वास्तवत्वेनाव्याघातत्वादव आहाभावरूपाणामिति। (९) धर्माणा तुच्छत्वायुपगमपयुक्तौडलोमिमतासडनेवि तदवस्तुत्प्रयुक्तमतमहन मस्त्येव बादराय- णस्यत्यर्थः।

पा० ४ सू० १०] अभावाधिकरणम्। १८१

अतएव चानन्याधिपति:॥९॥ (१)यत्नानपेक्ष: सडल्पो लोके वस्तुप्रसाधनः। न हषः सोडन यत्नस्य लाघवादवधारितः॥ लोके हि कंचिदर्थ चिकीषुः प्रयतते प्रयतमानः समीहते समीहानस्तमर्थमाप्ोतीति क्रमा हष्टः, न स्विच्छानन्तरमेवास्येव्यमाणसुपतिष्ठते, तेन श्रुत्याऽपि लोकवृत्तमनुरुद्ष्य मानया विदुषस्ताहश एव क्रमोऽनुमन्तव्यः। अवधारणं तु सक्कल्पादेवेति लौकिक यत्न गौरवमपेक्ष्य विद्याप्रभवतो विदुषो यत्नलाघवात्, यछघु तदसत्कल्पमिति। (२)स्यादेतव्, यथा मनोरथमात्रोपस्थापिता स्रीं सिणार्ना चरमधातुविसगंहेतुः, एवं पित्रादयोऽप्यस्य सङ्कल्पो पस्थापिता: कपष्यन्ते स्वकार्यायेत्यत आह-"न च सङ्कत्पमात्रसमुत्थाना" इति (पृ० ९७२ पं० ५)। सन्ति हि खलु कानि चिद्धस्तुरूपसाध्यानि कार्याण यथा स्त्रोंवस्तुसाध्यानि दन्तक्षतमणिमालादीनि, कानाचत्तु ज्ञानसाध्यानि यथोक्तचरमधातुवि सर्गरोमहर्षादीनि। तन्न मनोरथमात्रोपनीते पित्रादी भवन्तु तज्ज्ञानमात्रसाध्यानि कार्याणि न तु तत्साध्यानि भवितुमहंन्ति, न हि स्त्रैणस्य रोमहर्षादिवद्धवन्ति तरीवस्तुसाथ्या मणि माळादयस्तादेदमुक्त पुष्कलभोगमिति प्राप्ते, अभिधीयत- पित्रादोनां समुस्थानं सक्कत्पादेव तच्कुतेः। न चानुमाननाधाडत्र श्रुत्या तस्यैव बाधनात्। (३)प्रमाणान्तरानपेक्षा हि श्रुतिः स्वार्थ पोचश्यन्ती न प्रमाणानतरेण शक्या बाधि तुम्, अनुमानमेव तु हवोश्ादाय पक्षथमस्वादिवन्मानान्तराबाितविषयत्वं स्वसामश्रीमे ध्यपातेनापेक्ष्यमाणं सामप्रोखण्डनेन तद्विरुद्धया श्रुत्या बाध्यते, अत एव नरशिर:कपा लादिशौचातुमानमागमबाघितवषयतया नोपपद्यते। (४) तम्माद्विययाप्रभावाद्विदुर्षा सङ्कल्प मात्रादेव पित्रादुपस्थानमिति साम्प्रतम्। तथाहुशगमिन :- को हि योगप्रभावाहते डगसत्य- इब समुदं पिबति स इव दण्डकारण्यं सृजति। तस्मात्सर्वमवदातम्॥6॥ ॥ अभावं बादरिराह ह्येवम् ॥ १०॥ (१) पूंर्व सपपञ्ञनिष्यपञ्चत्वयोर्त्र्यवह्ारिकवास्तविकत्वाभ्या व्यवस्था कृतान तु सङल्पातिरिक्तसा धनभावाभावयोरेकोपाधादापातती विरोधाल्लोकसििद्ध पदपदार्थापेक्षाया: शुकिकानुमनध इति ूर्वपक्ष माह यत्नेति । अनेन विमताः पयत्नादिमापेक्षसङ्कल्पजाः भोगसाधनत्वात्सम्मतवित्यनुमानपयोगोडत सूचितः नतु मुक्तसद्कल्पस्य लैकिकसङ्कल्पवन्सापेक्षत्वानुमानं सङ्कल्पादेवेत्यवधारणबाधितमत आह सनेति। अत्र सगृणविदि वित्रादिविषयमयत्नस्य लाघवाल्लघो तंस्मित्रसस्वमिव कृत्वा मङ्मल्णोऽवधारितः न तु प्रय- नाभाव इत्यथे: । (२) उक्तातुमानस्य मनसति सङ्ल्पमान्रामिव्यक्तकामिन्यां व्यमिचारमाशंक्याह स्यादेतदित्यादिना। सत्ताप्रयुक्तभोगसाधनत्वादिति हेतुविशेषणीय इत्यर्थः । मणिमाला-कण्ठमालारोगः। (३) ननु अत्यनुमानयोर्विरोधे किमिति श्रत्यैवानुमानबाधो न विपरीतमत आह पमाणाग्तरेति। पदपदार्थावगममात्रे शुतेरपेक्षा न वाक्यार्थबोधने इत्यर्थः । (४) उक्तानुमाने विद्यासृष्तत्वसुपाधिमप्याह तस्ष्मादिति। अनेन सिद्धान्तिमते विमतः भयनाधनपे

१६ भा. वा. २.

१८२ सटिप्पणभामत्यां [म० ४ (१)अन्ययागव्यवेच्छित्या मनसेति विशेषणाद्। देहेन्द्रियविदोग: स्याद्विदुषो बादरेमेतम् ॥ (२) अनेकधाभावव्चार्द्धिप्रभावभुवो मनोभेदाद्वा (३)स्तुतिमात्रं वा कथचिद्भूमवि- द्यार्या निर्गुणायां तदसम्भवात् असतापि हि गुणेन स्तुनिर्भवश्येवेति॥ १०॥ भावं जैमिनिर्षिकल्पामननात् । ११॥ (४) श्रीरेन्द्रियभेदे हि नानाभाव: समञ्जस: । न चार्थसम्भवे युक्तं स्तुतिमात्रमनर्थकम्॥ न हि मनोमात्रमेदे स्फुटतरो Sनेकथाभावो यथा शरीरेन्द्रियमेदे, अत एवं सौभरे- रिविनिर्मितविविधदेहस्यापर्यायेण मान्धातृकन्याभि: पञ्चाशता विहार: पौराणकैः म्यते। न चार्थसम्भवे स्तुतिमात्रमनर्थकमवकल्पते, सम्मवति चाश्यार्थवश्वम्। यद्यपि निर्गुणा यामिदं भौमविद्यार्या पन्यते तथापि तस्या: पुरस्तादनेन सगुणावस्थागतेनैश्वर्येण निर्गुणेव विद्या स्तूयते। न चान्ययोगव्यवच्छेदेनव विशेषणम्, अयोगव्यवच्छेदेनापि विशेषणात्, यंथा चत्रो धनुर्धरः। तक्ष्मान्मनःशरीरेन्द्रिययोग ऐश्वर्यशालिनां नियमेनेति मेने जैमिनि: ११ द्वादशाहबदुभयावैधं बादरायणोऽतः॥। १२॥ मनसेति केवलमनोविष्या च 'स एकधा भवति त्रिधा भवती'ति शरीरेन्द्रियभेदविषयां च श्रुतिमुपलभ्यानियमधादी खलु बादरायणो नियमवादौ पूर्वयोन सहते, द्विविधश्रुत्यनुरो० धातू। (५) न चायोगव्य वच्छेदेनैवंबिधेषु विशेषणमवकल्पते। कामेषु हि रमणं समन स्केन्द्रियेण शरीरेण पुरुषाणां सिद्धमेवेति नास्ति शड्डा मनोयोगस्येति तद्व्यवच्छेदो व्यर्थः, सिद्धस्य तु मनोयोगस्य तदन्यपरिसंख्यानेनार्थवत्वमवकरपते। तक्ष्माद्वामेनाक्ष्णा पश्यती तिवदत्रान्ययोगव्यवच्छेद इति साम्प्रतम्। "द्वादशाहवदि"ति (पृ०६७३पं०१९)। (६)द्वादशाहस्य सत्रत्वमासनोपायिचोद ने । (१) यथा साधनानतरानपेक्ष पित्रादिसमुस्थानम्तथा मनसेति विशेषणस्यान्ययोगव्यवच्छेदकत्वेनाष धारणार्थत्वाद्विदुषो देहायभाव इति पूर्वपक्षयति अन्ययोगेति। (२) ननु 'सू एकधा भवति त्रिधा भवती' त्यायनेकधाभावान्नानाशरीरादिकं कुतो न स्यादत आहाने- कधेति। योगप्रभावमनोभेदादनेकधाभावोपपत्तर्न निकशरीरप्राततिरित्यर्थ: । (३) मनोमेदाङ्गीकारे मनसे त्येकवचनबा ध्ापन्तिवार ण्याहास्तुिा ्रमि त (४) मनोभेदमात्रादनेकधाभावं निषेधति शररति। परै: संवादेन भोगारथों ह्यनेकधाभावः न च मनः परैर्द्श्यत इति न पुष्कलभोग इत्यर्थ: । (५) चैत्रो धतुर्धर इन्युक्त खड्गाद्यन्ययोगो न वार्यते एवमत्रापि, यस्य हि भातिः पाक्षिकी विशेष्ये तद्विशेषणासम्बन्धव्यवच्छेदकः स्वस्य विशेष्यान्वयमार्नं गमयेधथा धनुर्धरत्व न हि चत्रो धनुर्दधान एवं वर्तते, प्रकृते तु 'मनसैतान कामान्पश्यन् रमते' इत्यत्र कामभोगेषु नित्यप्ाप्तत्वान्मनसस्तदनुवादेन परिस- कयाविधिष्विवान्ययोगनिवृत्त्यर्थमाह न चायोगेति। (६) आसनोपयिभ्यों चोदने सति द्वादशाहस्य सतत्वं गम्यते, आसनोपयिचोदनयोर्यतरत्वां सत लक्षणम्, तस्यैव द्वादशाहस्य यजेतेति चोदने सति अहीनत्वं च गम्यते इत्यर्थः। इद जमिनीयदशमाध्या- यषष्ठपादीय ५९-६० सनार्भ्यं सताहनिलक्षणोंक्तिपूर्वक तदुमयलक्षणयोगात द्विविधो द्वादशाड इत्युक्त त नव द्ृष्टव्यम्।

५० ४ सू० १३-१७ ] अभावाधिकरणम् । १८३

अहीनत्वं च यजतिचादने सति गम्यते॥ "हादशाहमृद्धिकामा उपेयुरि'त्युपायिचोदनेन "य एवं विद्वासः सत्रसुपयन्ती"ति च द्वादशाहस्य सतत्वं बहुकर्तृकस्य गम्यते। एवं तस्यैव "द्वादशाहेन प्रजाकाम याजये दिति" रजतिचोदनेन नियतकतृपरिमाणत्वेन "द्विरात्रेण यजेते"स्यादिवदहीनस्वमपि गभ्यत इति। (१) सम्प्रति शरीरेन्द्रियाभावेन मनोमात्रेण विदुषः स्वप्नवर्सूक्ष्मो भोगो भवति कुतः ? उपपतेः, 'मनसैतानि'ति श्रुतेः। यदि पुनः सुषुप्तवदभोगो भवेत, नैषा श्रुति रुपपथेत। न च स शरीरवदुपभोग: शरीरायुपादानवैयर्थ्यात्। सशरीरस्य तु पुष्कलो(२) भोग इहाप्युपपत्तेरित्यनुषब्जनीयम्। तदिदमुक्त सुन्राभ्याम्- तन्वभावे संध्यवदुपपत्तेः ॥१३॥ भावे जाग्रदवल् ॥ १४ ॥ इति ॥ १२-१४॥ प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥१५॥

णावच्छेदेनानादिजीवभावमापन्नः प्रादेशिक: सन्न देहान्तराणि स्वमावनिर्मितान्यपि नाना प्रदेशवर्तीनि सान्तःकरणो युगपदावेष्टुमर्ति। न चात्मान्तरं सष्टुमपि, सज्यमानस्य

तत्र सृजति, सृज्यमानस्य तदुपाधित्वाभावात्। अनादिना खल्वन्तःकरणेनौरपत्तिकेनायम वरुद्धो ने दानीन्तने नान्त:करणेनोपाघितया सम्बन्दुमर्हति। (४)तस्माद्था दारुयन्त्रं त. स्प्रयोक्त्रा चेतनेनाधिष्ठितं सकृदिच्छामनुरुध्यते, एवं निर्माणशरीराण्यपि सेनियाणीति प्राप्ते, प्रत्यभिधीयते- (५) शरीरतवं न जातु स्याद्भोगाषिष्ठानरता बिना। स त्रिधेति शरीरत्वमुक्तं युकं च तैद्विभौ।। स त्रिधा भवति पश्चधा सप्तघा नवधे शयादिका श्रुतिर्वि दुषो नानाभावमाचक्षमाणा मि- अशरीरेन्द्रियोपाधिसम्बन्घेऽवकल्पते, नादेहहेतुभेदे, न यत्र िनानि निर्माय (१) सशरीरत्वमशरीरत्वं चेत्युभय विधत्वं विरुद्धमित्याशड्ूय कालमेदेन व्यवस्थापनार्थ भाव इत्या- दिसूत्रद्वयं व्याचष्टे सम्पतीति। (२) जाग्रद्वत्स्थूल इत्यर्थ: । (३) नतु ब्रह्माभिन्नस्य जीवस्य सर्वशरीरेषु सन्निधानात कथं साङ्कल्पिकशरीराणा निरात्मकरवेन पूर्वप्चसम्भवस्तव्राह वस्तुत इति। स्वभावनिर्मितान्यपीति। परिच्छिन्ननतःकरणोपहितजववदृ्ट सामर्थ्या हहानामुत्पत्तिमवति परिच्छिन्स्य तु देशानतरे व्यञ्षकान्तःकरणाभावादभिव्यकत्यनुपपत्तेरविष्ठातृत्वमयुक्त मित्यर्थः। (४) ननु व्यवहितदेशान्यपि दारुयन्त्राणि यथा मायाव्यधितिष्ठति एवं जीवोषि देहान्तराणीत्याशङ्कूय, तथासति तेषु भोगासिद्धेमावि जाग्रद्वदित्युक्तिविरोध इत्यभिपायेणाह तस््मादिति । (५) दारुयम्पस्तमत्वं योगिसष्टशरीरेषु व्यावर्तयति शरीरत्वमिति। यदवच्छिन्न आत्मनि भोगस्तदि न्द्रियम्राह्यमन्त्याव्यविभोगायतन मेवविधस्य भोगाधिष्ठानरता विना शरीरत्वं न स्यात् तथाविध एव शरीरत्य- पपिद्धिः, स एकधेत्यादिकमार्मनो बहुभवनं देहमेदोपाधिकमन्यादृशस्यास्म्भवात, सगुणचिदात्मनः विद्या सामर्थ्याद्यातिरपि सम्भवतीति ओकार्थः।

१८४ सटिप्पणभामत्या [भ०४

वाह्यन्यन्त्रवाहो नानात्वेनापदिश्यते। (१)भोगाधिष्ठानत्वं व शरीरसं नाभोगायिष्ठानषु यन्त्रेष्विव युज्यते। तस्माद्देहान्तराणि सृजति। न वानेनाधिष्ठितानि देहपक्षे वर्तन्ते। (२)न च सर्वगतस्य वसतुतो विगलितप्रायाविद्यस्य विदुषः पृथग्जनस्येवोत्पत्तिकान्त:करण वश्यता येन तदौत्पत्तिक मन्तःकरणमागन्तुकान्त:करणान्तरसम्बन्घस्य वारयेतू। तस्माद्वि द्वान सर्वस्य वशी सर्वेश्वरः सत्यसङ्कल्पः सेन्द्रियमनासि शरीराणि निर्माय तानि चैकपदे प्रिश्य तत्तदिन्द्रियमन्त:करणैस्तेषु लोकेषु मुक्तो विहरतीति साम्प्रतम्। (३)प्रदीपवदिति तु निदरशनं प्रदीपैक्यं प्रदीपध्यक्तिषूपचर्यते मिन्नवर्तिवर्तिनानां मिन्नव्यकीनां भेदाद। एवं विद्वान् जीवात्मा देहमेदेऽ्येक इति परामशार्थः। एकमनोतुव्तानी(४) त्यकाभिप्रायवतीनी त्यर्थः॥।१५ ॥ सम्पन्न: केवलो मुक्त इत्युच्यते। न चैतस्ये्थंभावसम्भवः श्रुतिविरोधादित्युक्क्मर्थजा तमाक्षिपति "कथं पुनर्मुक्तस्थे"ति (पृ० ९७५ पं० ११)। "सलिल" इति (पृ९७६ पं० १)। (५)सलिलमिव सलिल: सलिलप्रातिपदिकात्सर्वप्रातिपदिकेभ्य इत्युप. मानादाचारे ककिपि कुते पचाद्यचि च कूते रूपम्। एतदुक भवति-यथा सलिलमम्भोनिध। प्रक्षिप्तं तदेकीभावमुपयाति एवं द्रव्वापि ब्रह्मणेति। अन्रोत्तरं सुत्रम्- स्वाप्ययसम्पत्योरन्यतरापेक्षमाविष्कृतं हि॥ १६॥ आसु काशिच्कुतयः सुषुप्तिमपेक्ष्य काव्वितु सप्ति तदधिकारात्। ऐश्वयश्रुतयस्तु सगुणविद्याविपाकावस्थापेक्षा मुक्त्यभिसन्धानं तु तदवस्थासतेर्यथाSरुणदर्शने संध्यार्यां दिवसाभिधानम्॥ १६॥ जगदृव्यापारवजे प्रकरणादसन्निहितत्वाच् ॥ १७॥ (६) स्वाराज्य कामचारादिश्रु तिभ्य: स्याननिरङ्कुशः। स्वकार्य ईश्वराधीसिद्धिरप्यत्र साधक: ॥ "आप्नोति स्वाराज्यं सर्वेडस्मै देवा बलिमावहन्ति, सर्वेषु लोकेषु कामचारो भव- त।"र्यादिश्रुतिभ्यो विदुषः परब्रह्मण इवान्यानधीनत्वमैश्वर्यमवगम्यते। नन्वस्य ब्रह्मोपा सनालब्धमैश्वर्य कथं ब्रह्माधीनं, न तु सवमावो, न हि कारणधीनजन्मानो भावाः स्वकार्ये (१) शरीरत्वं न जात्वित्येतव्वाचष्टे भोगाधिष्ठानत्वं चेति। श्रीरत्वे प्रमितं भोगा।धिष्ठानत्वमभोगाधि

(२) युक्तं च तद्विमी इति क्लोकभागं व्याकरोति नचेति । स्वान्तःकरणाद्वहिरंवि योगपभावेण व्यातति सम्भवादन्याम्तःकरणेषु सृष्टेष्वसयात्मनोिव्यक्तिसम्भवे तद्वशाब् शरीशान्तष्वपि भोगसम्भव इत्यर्थः। (३) एकप्रदीपादुत पन्नानाा प्रदीपाना प्रतिपत्तिभेदात्ा विदुषश्र्य ा सर्व शरी रि्वैक्या्रिदर्श न तुप पत्तिम शं -र क्याह प्रदीपवदिति त्विति। (४) एकमनोऽनुवर्तित्वं शरीरां्तराणामयुक्त स्वीयमनोऽनुवर्ततित्वादतो व्याचष्टे एकामिप्रायेति। (५) सलिलशन्दस्य नपुंसकत्वात्पुंलिङ्गावातुपपत्तिमाशंकय व्याचष्टे सलिलमिषेत्यादिना। सलिलमि वाचरति तत्तुल्यो वर्तते हत्यर्थः। (६) पूर्वपक्षमाह स्वाराज्येति। उपासकस्य सिद्धयुत्पत्तेरीश्वराधीन त्वेपि सिद्धिकार्ये जगज्जन्मा दौ म ा निरङुश इत्यर्थ: ।

पा०३ सु०४७-१-२२ ] जगव्यापारवर्जाधिकरणम् । १८५

इवकारणमपेक्षन्ते, किन्स्त्र ते स्वतन्त्रा एव, यथाहु :- मृस्पिण्डदण्डचक्रादि घटो जन्मन्यपेक्षते। उदकाहरणे त्वस्य तदपेक्षा न विद्यते। (१)न च विदुर्षा परमेश्वराधीनैश्वर्यसिद्धित्वात्तद्गतमश्वर्यं, येन लौकिका एव राजानो महाराजाधीना: स्वध्यापारे विद्वासः परमेश्वराधीना भवेयुन खल यदर्धीनोत्पाद यस्य रुपं तत्तद्रूपादनं भवतीति काक्षन्नियमः। ततसमानी तदधिकानां च दर्शनातथा ह्यन्तेवासी गुर्व धनविद्यः तत्समस्तदधिको वा दृश्यते। (२)दुष्टसामन्ताक्ष पार्थिवार्घािश्वर्याः पार्थिवाः स्पर्धमानास्तान्विजयमाना वा हश्यन्ते। तदिह निरतिशयेश्वर्यत्वात् परमेश्वरस्य मा नाम भूवन् विद्वास्स्ततोधिकास्तत्समास्तु भविष्यन्ति, तथा चन तदधीनाः, न हि समप्रधानभा वानामस्ति मिथोडपेक्षा। तदेते रवतन्त्राः सन्तस्तव्यापारे जगत्सर्जनेपि प्रवर्तेर्निति प्राप्ते, प्रत्याभधीयत= (३)नित्यत्वादनपेक्षत्वात् श्रुतेस्तत्प्रक्र मादपि। ऐकमत्याच्च विदुर्षा परमेश्वरतन्त्रता।। जगत्सर्गलक्षण हि कार्य कारणैकस्वभावस्यैव हि भवतु आहो कार्यकारणस्वमावस्य। तत्रोभयस्वभावस्य स्वोतपत्ती मूलकारणपेक्षस्य पूर्वसिद्ध: परमेश्वर एव कारणमभ्युनेतव्य इति स एवेकोऽस्तु जगतकारणम् तस्यैव नित्यत्वेन स्वकारणानपेक्षस्य क्लप्तसामर्थ्यात। कल्प्यसामथ्यास्तु जगतसर्जनं प्रति विद्वांसः। न च जगरसत्नष्टृत्वमेर्षा श्रूयते, श्रूयते त्वत्रभवतः परमेश्वरस्यैव। तमेन प्रकत्य सर्वासां तच्छ्रुतीनां प्रवृत्तेः। अपि च समप्रधानाना हि न नियमवदैकमत्यं दष्टमिति यदैकः सिसरक्षति तदैवेतरः संजिहीर्षतीत्यपर्यायेण सष्टिसंहारौ स्याताम्। न चोभयोरपश्विरत्वं व्याघातादकेस्य(४) तु तदाधिपत्ये तदभिप्रायानुरधना सर्वेषामैकमश्योपरत्तेरदोषः । तत्रागन्तुकारना कारणाधीनजन्मश्वर्याणां ग्रृह्यमाणाविशेषतय। समस्वान्नित्यैश्वर्यशालिनो गृह्मते तभ्यो विशेष इति स एव तेषामधीश इति तत्तन्त्रा विद्वांस इति परमेश्वरव्यापारस्य सर्गसंदारस्य नेशते ॥ १७॥ पूर्वपक्षिणोऽनुशयबीजमाशक्कय निराकरोति- प्रत्यक्षापदेशोदिति चेन्नाधिकारिकमण्डलस्थोक्ते: ।। १८।। यतः परमेश्पराधनिमैश्वर्यें तस्मात्ततो न्यूनमणिमादिमात्रं स्वाराज्यं न तु जगरखष्ट. रवम्। उक्तान्न्यायात् (५)।। १८ ॥। (१) ननूदकाहरणादि कारणानपेक्ष स्यात् ऐश्वर्य तूप्जाव्यादुपजवकस्य न्यूनमिति विशेषव्यातिमा- शक्य व्यभिचारं तत्र प्रदर्शपति नचेति। (२) ननूपजीवकस्य विद्योपजीव्यस्मा भवेत्नतु नियन्तृकर्तृत्वाधेश्वर्यमित्याशंक्याह दुष्टेति। (३) समपाधान्यं हि विशेषानिर्णये भवति, अत्र त्व्ति साधकेभ्यो ईश्वरस्य विशेषनिणयहेतुरित्य- मिप्रेत्य सिद्धान्तमाह नित्यत्वादिति। ईश्वरजगत्कतृत्वाधेश्वर्यस्य नित्यत्वात् विदुषा स्वकायें ईश्वराधीनते- त्यर्थः । अत एवानपेक्षत्वात्तपेक्षाणं तु जीवानां जगत्स्रष्टत्वादेरीश्वरप्राप्त्यन्यथातुपपचत्य। कल््यत्वा- त्वस्स्स्य बलीयसत्वादिति। एवं आत्मन आकाश: सम्भूत इति जगत्व्ष्टृत्वक्षतेः सदेव सौम्येत्यादिन। तत्यव पकमादीश्वराधीनत्वाभ्युपगमे एवैकमत्यलामाच्चेति शोकार्थः। क्रमशो लोकं व्याचष्टे जगदिति। (४) रवपक्े जगत्वर्गोपपत्तिमाहै कस्येति। (६) नित्यत्वादेः।

१८६ सटिप्पणभाभत्यां [अ०४

विकारावात च तथा हि स्थितिमाह ॥ १९॥ (१)एवावानस्य महिमेति विकारवर्ति रूपमुक्तम्, ततो ज्यायक्तिति निर्विकारं कपम्, तथा पादोऽस्य विश्वा भूतानीति विकारवर्ति रूप, त्रिपादस्यामृतं दिवाति निर्विकार माह रपम्॥ १९॥ दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षातुमाने॥ २०॥ द्क्षयतव्यापरे श्रुतिषमृती निर्विकारमेव रप भगवतरते च पठिते । (२)एतदुक्क भवति। यदि ब्रूष सगुणे ब्रह्मण्युपात्यमाने यथा तद्गुणस्य निरवम्रहत्वमप वस्तुतोसीत निरव्र हत्वं च विदुषा प्राप्तव्यमिति तदनेन व्यभिचारयते, यथा सविकारे ब्रह्मण्युपास्यमाने वस्तुतः स्थितमपि निर्विकाररूपं न प्राप्यते, तत्कस्य हेतोः,8 तस्क्रतुत्वादुपासकस्य। तथा तद्गुणोपासनया वस्तुतः स्थितमपि निरवप्रह्तवं नाध्यते, तत्वोपासनासु पुरुषकतुत्वात। (३) उपासकस्य तद्षक्रतुत्वं च निरवग्रहत्वस्ये।पासनविध्यगोचरत्वाद्विध्यधीनत्वाच्चोपासनासु घुरुषस्वातन्त्र्याभावात, स्वातन्त्र्ये वा प्रातिभश्वप्रस्नङ्गादिति ॥२० ॥

न केवलं स्वाराज्यस्येश्वराधीनतया जगत्सर्जनम् साक्षद्वोगमात्रण तेन परमेश्वरेण साम्याभिधानादपि व्यपदेशलिङ्गादिति। भूतान्यवन्ति प्रीणयन्तीति भोजयन्तीति यावत्। सूत्रान्तरावतारणाय शहते-'नन्वेवं सति सातिक्षयत्वादि"ति। पृ० ९७९ पं०४) सह परमेश्वरस्यातिशयेन वर्तत इति विदुष ऐश्वयं सातिशयम्, यच्च सातिशयं तच्च कार्य यथो लौकिकमैश्वर्यम, तदनेन कार्यत्वमुक्तम्। तथा च कार्यत्वादन्तवत्प्राप्तमिति तच्च न युक्तमानन्लेन तद्विदुरषां तत्र प्रतृत्तेरिति ॥२१ ॥ अत उत्तरं पठति- अनावृत्ति: शब्दादनावृत्ति: शब्दात्॥२२ ॥। किमर्चिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकप्राप्तानामेश्वर्यध्यान्तवरवं त्वया साथ्यते, आहो स्विच्च नदलोकादिवद् ब्रह्मलो कादेत ल्लोकप्राप्तिर्मुक्केरन्तवतत्वम्। तत्र पूर्वर्मिन् कल्पे सिद्धसाधनम्, उत्तरत्र तुश्रुतिस्मृतिविरोधः, तद्विधानां च क्रममुक्तिप्रतिपादनादिति। तत्वमसिवाक्यार्थै

(४) द्विषाऽविद्यातम:, निरुपाधिश्रह्मसाक्षारकारस्तन्वदर्शनम्। न चैतननिर्वाणं स्वरूपावस्था- नलक्षणं कार्य येनानितयं स्यादित्याह-"नित्यसिद्धे"ति॥२२॥

येनाम्नायपयोनिधेनयमथा ब्रह्मामृतं प्राप्यते। (१) सहस्र शीर्षित्यादेरस्य महिमा विभूतिर्न तु स्वरूपमित्यर्थः। (२) विकारवर्तति दर्शयतश्चेति च सूत्रद्धयस्याभिनायमाह एतदुक्तमिति। (३) नतु मगुणोपासनासु ति किमित्युपासकस्य गुणगतं निरङ्कशत्वसुपास्यं न भवति, तत्राोपा सकस्येति। नहि निरवग्रहमत्यकामत्वादिगणकमीशवरमुपासतिति शतिरस्ति, स्ा हि सत्यकामत्वादिगुण (४) कार्यकारण रूपा। (५) ओतणासुत्साहार्थ सकलशास्त्रार्थ मंगृह्वाति भकत्वेति। येन ग्रन्थसनदर्मेण वायसुरेण्द्रसमुदाय

पा० ४ सू० २२ ] उपसंहार:। १८७

सोडयं शाहरभाष्यजातविषयो वाचस्पते: सादरं सन्दर्भ: परिभाष्यरता सुमतयः स्वार्थेषु को मत्सरः॥१॥ अज्ञानसागरं तार्त्वाँ ब्रह्मतत्वमभाप्सताम्। नीतिनौकर्णधारेण मयाडपूरि मनोरथः ॥२॥

यन्न्यायसांख्ययोगाना वेदान्तारनां निबन्धनै: ॥ ३॥ समचैषं महत्पुण्यं तत्फलं पुष्कल मया। समर्पितमथैतेन प्रीयर्ता परमेश्वरः ॥४॥ नृपान्तराणां मनसाप्यगम्या स्रूक्षेपमात्रेण चकार कीर्तिम्। कार्तेस्वरासारसुपूरितार्थ- सार्थ:(१) स्वयं शास्त्रविचयक्षणश्च ॥ ५॥ नरेश्वरा यच्चरितानुकार· मिच्छन्ति कर्तु न च पारयन्ति । तहिमिन महीपे महनायकीतो श्रीमन्नृगेऽकारि मया निबन्धः ॥

ॐ तत्स द्बहार्पणमस्तु॥ इति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिते शह्षरभगवत्पादभाष्यविभागे भामत्यां चतुर्थस्या ध्यायस्य चतुर्थ: पाद्ः समापः।।

समाप्तथ्वायं चतुर्थोऽ्थ्यायः ।।

युक्तिखड्गधाराभिर्भवत्वा न्यायरूपग्र्थदण्डेन विलोडिनादाम्नायदुग्धप्मुद्रादुड्भू तमखिलाविद्योपाधि शून्यं ब्रह्मामृतं श्रोतृमिः प्राप्यते सोऽयं शाङ्रमाष्यव्याख्यानविषयो वाचस्पतर्ग्रन्थसन्दर्भो हे सुमतयः युष्माभि: सादरं चिन्तनीय:, नवं मन्यष्वमस्मत्तुल्यकृतिनाSनेन ग्रभ्थेन कि करिष्याम इति यतः स्वार्थेषु को मत्सर: विशुद्धसम्प्रदायविमलधियों न तादृश्यौ युष्माकं यादृश्यावावयोरित्यर्थ:। (१) सुवरणानवरतवर्षण (दान)पूरिताथयाचकः। यीरत्नाङ्कभूवर्षे दुण्ढिराजेन शास्त्रिगा न्यायाचार्यकृपाल्धवदु्षीविभवान्ननु । छात्राणासुपकारार्थ टिप्पण्या समलंकृता भामती भास्वती भूयादिश्वेशचरणार्पिता॥।१ै॥

प्राप्तिस्थानम्- जयकृष्णदास हरिदास गुप्त :- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, बनारस सिटी।