1. Bhamini Vilasa Jagnnatha Poona

GOVERNMENT OF INDIA

DEPARTMENT OF ARCHAEOLOGY

CENTRAL ARCHAEOLOGICAL LIBRARY

Sa8K Jag-Sha CALL No.

D.G.A. 79.

. 3: 22

Poona Oriental Series No. 50 ARCA EO

पण्डि तराजराजतिलकजगन्नाथग्रणी ( New Delbi)

॥ भामिनीविलासः ॥ OCEN

पण्डितहरदत्तशर्मकृतया चषकाख्यया टीकया समेतः ।

BHĀMINĪVILĀSA OF PAŅDITARĀJA JAGANNĀTHA

Critically edited with his own commentary called ' Caşaka' in Sanskrit and Translation and Notes in English 8431

BY Vidya-sudhakara HAR DUTT SHARMA, M.A., Ph.D. SOMETIME PROFESSOR OF SANSKRIT

E28k S. D. COLLEGRy CAWNPORE

Jag Sha

POONA: ORIENTAL BOOK AGENCY 1935

WORKS BY THE SAME AUTHOR

Rs. As.

1. Padmapurāņa and Kālidāsa. 2-0

2. Jayamangalā. .. 2-0

3. Saduktikarņāmṛta. .. 10-0

4. Sānkhyakārikā-Gaudapādabhāşya. ... 2-0 5. Sankhyakārikā-Tattva-Kaumudī. ... 3-0

5. Kāvyaprakāśa ... 3-0

6. Bhāminivilāsa ... 2-0

CENTRAL ARCHAEOLOGIGAU LIBRARY, NEW DELHI. Acc. No. 84.3.1. 1ato. ... 3 .. 5.7. Sa8k

Printed by : S. R. Sardesai, B.A., LL.B., at the Samarth Vidyalaya's 'Samarth Bharat Press', 947 Sadashiv Peth, Poona 2. Published by: Dr. N. G. Sardesai, for the Oriental Book Agency, Poona 2,

CONTENTS OF भामिनीविलास:

Pages Introduction iii-xv List of Abbreviations xvi प्रास्ताविकविलास: Text 1-59 Translation 1-16 Notes 1-28 शुद्गारविलास: Text : 1-58 करुणविलास: 1-11 शृङ्गारविलास: Translation 1-16 करुणविलास: 1- 4 शृङ्गारविलास: Notes 1-13 करुणविलास: 14-16 शान्तविलास: 1-21 Translation 1-6 Notes 1-10 श्रलोकानां सूची 1- 4 Appendix 5-16

All rights reserved by the Publishers.

Published by-Dr. N. G. Sardesai, L. M. & s., Manager, Oriental Book Agency, 15 Shukrawar Peth, Poona 2. Printer-S. R. Sardesai, B.A., LL.B., Navin Samarth Vidyalaya's Samarth Bharat Press, 947 Sadashiv, Poona 2.

INTRODUCTION

The Text The text of the Bhaminivilasa is printed here on the basis of the following printed editions :- 1. L. R. Vaidya's edition, Bombay, 1887. 2. S. M. Paranjape's edition, Poona, 1895. .: 3. Seșādri edition, Bombay (no date given). 4. Bal's edition with Mahadeva Suri's Gloss, Bombay, 1895. 5. Nirņayasāgara edition with Acyutarāya's com- mentary, Bombay, 1933. 6. Nirņayasagara edition of Rasagangādhara, Bombay, 1916. Before fixing any reading, I have taken into consi- deration the readings of these editions as well as those which are given in their foot-notes. In the Notes appended at the end of the book the various readings and their propriety or otherwise have been fully discussed. Traditions about the Author In spite of the fact that the author Jagannatha Panditaraja flourished as late as about the 17th century A.D., we have no historical account or authentic tradition on which we can base his life. A considerable mass of traditions has sprung round him and it is well nigh impossible in the present state of our knowledge to differentiate fact from fiction. Some of these tradi- tions are given below. 1. Jagannatha came from Tailanga country and

iv BHĀMINĪVILĀSA

started a school at Jaipur.1 Once upon a time a Kazi came to Jaipur and challenged the pandits of the place to a debate. None could meet his challenge, but Jagannatha studied the muslim religious books and defeated the Kazi on his own ground. The Emperor of Delhi hearing of our poet's fame invited him to Delh and granted him his patronage. The poet there fell in love with a muslim girl2 whom he married and spent his youth at the Moghul capital. In his old age he went to Benares but he was excommunicated by pandits like Appayadīksita on the ground that he was contami- nated by the contact of a muslim woman. Being very much distressed at it Jagannatha went to the Ganges and seated on the Ghat stairs began to sing the praise of Ganga in extempore verses. These verses are known by the name of Gangalahari. The mother Ganga was very much pleased by his devotion and began to rise

1. Pandit Durguprasida says that the Jaipur-Jagann tha, who was a Maharastra brahmin, is different from our author. The descend- ants of Jaipur-Jagannatha are still found in Brahmapuri near Jaipur. He composed the following works in 1731 A.D. at the instance of the Rajput King of Jaipur-सिद्धान्तसम्राद, सिद्धान्तकौस्तुभ, and रेखागणित ( a translation of Euclid ). The Maharaja of Jaipur, named Savai Jaisimha, was born in 1688 A.D. and ascended the throne in 1700. He performed an as' vamedha sacrifice in 1714 and died in 1728 A.D. 2. Jagannatha is alleged to have composed the following verses about the muslim girl -- यवनीरमणी विपदः शमनी कमनयितमा नवर्नातसमा। उािऊहि्विचोऽमृतपूर्णमुखी स सुखी जगतीह यदक्कगता।। यवनी नवनीतकोमलाज्गी शयनीये यदि नीयते कर्थचित्। अवनतिलमेव साधु मन्ये न वनी माधवनी विनोदहेतुः॥ न याचे गजालि न वा वाजिराजि न वित्तेषु चित्तं मदीयं कदाचित। इय सुस्तनी मस्तकन्यस्तहस्ता लवती कुरजीटगङ्गीकरोतु ।

INTRODUCTION V

one step at the end of each verse. After the 52nd verse the river took the poet and his muslim wife in her lap and carried away both of them in her current. 2. When Jagannatha lived under the patronage of Akbar, Emperor of Delhi, he married a muslim girl named Lavangi. After some time the wife died3 and Jagannatha in his sorrow for her, went to live at Benares. But he was insulted by the pandits of Benares. At this the poet went to the river Ganges and after having praised Ganga by means of his Gangalaharī leaped into its rain-swollen current. 3. When Jagannatha was enjoying the favours of the royal court at Delhi he received an invitation from some ruling Prince. To the invitation he sent the following reply:4 "Either the Lord of Delhi or the Lord of the Universe can fulfil (my) desires. Favours granted by other kings can only suffice for vegetables or salt." 4. Jagannatha had performed austerities to please a Goddess who granted him the following boon:5 "Roam till the land of Kurus (in the North) and do not doubt your success in debates with your oppo- 3. $5faora of our book is said to have been inspired by this sad event. On this Pandit Durgaprasada pertinently remarks that we should infer from the following verse that the poet lost his son also- अपहाय सकलबान्धवचिन्तामुद्वास्य गुरुकुलप्रणयम् । हा तनय विनयशालिन् कथमिव परलोकपथिकोऽभू:॥ Rasagangadhara, p. 33 4. दिल्लीश्वरो वा जगदीश्वरो वा मनोरथान् पूरयितुं समर्थः । अन्यैर्नपालै: परिदीयमानं शाकाय वा स्याह्वणाय वा स्यात् ॥ 5. आकुरुदेशं विचरेर्मा कुरु परवादनिर्जये शंकाम्। स्वीकुरु वरमेकं मे व्याकुरु भो वत्स शास्त्राणि ।

vi BHĀMINĪVILĀSA

nents; but, my child, accept one boon from me and explain the S'astras." 5. Haridīksita, the teacher of the celebrated Nagesabhatta, went to Delhi and challenged Jagannātha. The poet feared him and his superior scholarship. He tied a charm round his arm and next day defeated the opponent Haridiksita. The great grammarian was very much vexed and disappointed and on returning home he resolved either to destroy himself or vanquish Jagannatha. Through the help of some divinity he defeated Jagannatha next day. 6. Jagannātha became a renowned pandit through the favour of the mother Ganga. Then he went to Delhi and described his poverty-ridden condition in the following verse before the Emperor. शीतार्ता इव संकुचन्ति दिवसा नैवाम्बरं शर्वरी शीघ्रं मुंचति किं च हुतभुक्कोणं गतो भास्करः। त्वं चानञ्हुताशभाजि हृदये सीमन्तिनीनां गतो नास्माकं वसनं न वा युवतयः कुत्र व्रजामो वयम्।। He received the royal patronage and had relations with a muslim girl. He never married her. From the above verse, it is evident that when he came to Delhi he was unmarried.6 Of all the incidents mentioned above, the only things about which we can be absolutely sure, are that our poet had a patron in some Moghul Emperor and that he had some relationship with a muslim girl. His parentage and date. Jagannatha was a Tailanga brahmin from South India. He was born in Veginada family and his father's 6. According to Acyutaraya, the verse flaai:, etc., indicates that the poet had no wife when he came to the Court of the Emperor of Delhi.

INTRODUCTION vii

name was Perubhatta. The father of our poet studied Vedānta under Jñānendrabhikșu, Nyāya and Vaiśeșika under Mahendra, Purva-Mīmāmsā under Khandadeva and the Mahābhāsya under Vīreśvara Seșa. Jagannātha's mother's name was Laksmi. He studied mostly under his own father. In his youth he visited the court of Emperor Shah Jehan and obtained from him the title of Panditaraja. He enjoyed the patronage of the Emperor and that of his son Dara Shikoh. It is a mistake to think that our poet lived in the reign of Akbar. In one of his verses8 Jagannatha praises

7. "तैलंगान्वयमंगलालयमहालक्ष्मीदयालालितः । श्रीमत्पेरमभट्टसूनुरनिशं विद्वल्लाटंतपः । संतुष्टः कमताधिपस्य कवितामाकर्ण्य तद्वर्णनं। श्रीमत्पंडितराजपंडितजगन्नाथो व्यधासीदिदम्।।" प्राणाभरण 52. "मूर्तिमतेव नबाबासफखानस्य प्रसादेन द्विजकुलसेवाहेवाकिवाङ्मनःकायेन माथुरकुलसमुद्रेंदुना रायमुकुंदेनादिष्टेन सार्व माँमश्रीशहाजहांप्रसादाधिगतपंडितराज- पद्वीविराजितेन तैलंगकुलावतंसेन पंडितजगन्नाथेनासफविलासाख्येयमाख्यायिका निरमीयत ।।" Asafavilasa, Introduction. "श्रीमज्ज्ञानेंद्रभिक्षोरधिगतसकलत्रह्मविद्याप्रपंचः । काणादीराक्षपादीरपि गहनागिरो यो महेन्द्रादवेदीत्।। देवादेवाध्यगीष्ट स्मरहरनगरे शासनं जैमिनीयं। शेषाङ्कप्राप्तशेषामलभणितिरभूत्सर्वविद्याधरो यः ॥" "पाषाणादपि पायूषं स्यन्दते यस्य लीलया। तं वन्दे पेरुभट्टाख्यं लक्ष्मीकान्त महागुरुम् ॥" रसगंगाधर, Introduction, p. 2. 8. "श्यामं यज्ञोपवत तव किमिति मषीसंगमात्कुत्र जातः सोडयं शीतांशुकन्यापयसि कथमभूत्तज्जलं कज्जलाभम्।

लक्षाक्षीणाश्रुधारासमुदितसारतां सर्वतः संगमेन ॥" रसगंगाधर, p.521

viii BHAMINĪVILĀSA

Nuradin which name Mr. Vaidya indentifies with Nuruddin Muhammad Jehangir. On this Mr. Vaidya conjectures that Jagannatha lived in the reign of Jehan- gir also. But I am inclined to think that our poet here praises the father of his patron Shah Jehan. It seems rather unlikely that Jagannatha should have lived so long a life as to enjoy the patronage of three genera- tions. Now, with regard to the incident that Haridīksita, teacher of Nagesabhatta, had challenged Jagannātha, it has been suggested by Mr. Vaidya, on the testimony of Dr. Kielhorn (who thinks that Haridiksita must have lived in about 1750 A.c.), that Haridīksita and Jagannātha could not have been contemporaries. But, as pointed out by the late Pandit Durgāprasāda (Rasagangadhara, introduction p. 6), the approximate date of Nägesa- bhatta is 1706 A.D. The following table given by P. Durgaprasada makes the position still clearer. शेषश्रीकृष्णः

भट्टोजिदीक्षित: (शिष्य:) शेषवीरेश्वरः (पुत्रः)

वीरेश्वरदीक्षित: (पुत्रः) पंडितराजजगन्नाथ: (शिष्यः)

हरिदीक्षित: (पुत्रः)

नागेशभट्ट: (शिष्यः) Thus, it is just possible that Jagannatha and Hari- diksita were contemporaries. Again, from the bene- dictory stanza of Nagesa in the beginning of his gloss on Rasagangadhara नत्वा गंगाधरं ममप्रकाशं तनुते गुरुम we learn that Gangadhara was one of the teachers of Nagesa. In a Ms. of the Subhașitaharavalī, an anthology of Sanskrit poets by Hari Kavi we come across two verses

INTRODUCTION ix

of Jagannatha in which Gangadhara is mentioned. They are- वितण्डाहेत्वादैरतिविततवाक्यैरपि नृभि, नं जेयोऽसी विद्वजनसदसि गंगाधरबुधः। पुरारिप्रोच (च्च) अजटिलो(?) हूनितशिर, स्तटिन्यंभ :- पूरोपमवचनवाचालि [त ] मुखः ॥ fol. 33a, 122. उरस्यस्य अ्रश्यत्कबरभरनिर्यत्सुमनसः, पतन्ति स्वर्बालाः स्मरपरवशा दीनमनसः। सुरास्तं गायन्ति स्फुरिततनु गंगाधरमुखा,-स्तवायं दक्पातो यदुपरि कृपातो विलसति॥ fol. 67 a, 599. (The last verse is from Jagannātha's Lakșmīlahari, 3.) I am inclined to identify this Gangadhara with Gangadhara the teacher of Nagesa. Now, if one teacher of Nagesa can become Jagannatha's contemporary then there is strong reason to suppose that the other was also one. Jagannatha, therefore, lived in the middle of the 17th and the beginning of the 18th century A.D. His works. 1. Piyūşalaharī or Gangālaharī, the well-known poem in praise of Ganga. It is very popular and has been printed many times at different places. 2. Sudhalahari, a short poem of 30 verses in praise . of the god Sun, printed in K. M. I, pp. 16-22. 3. Amrtalahari, a short poem of 11 verses in praise . of the goddess Yamuna, printed in K. M. I, pp. 99-101. 4. Karuņālaharī, a poem of 60 verses in praise of .god Vișnu, printed in K. M. II, pp. 55-61. 5. Laksmīlaharī, a poem of 41 verses in praise of goddess Laksmī, printed in K. M. II, pp. 104-111. 6. Yamuna-varnana, a prose work which is not yet found. We find only two quotations from it in Rasa- : gaṅgādhara.

'भगवत्या भागीरथ्या: सखी॥" P. 19.

x BHĀMINĪVILĀSA

"रविकुलप्रीतिमावहन्ती नरविकुलप्रीतिमावहति। अवारितप्रवाह- सुवारितप्रवाहा॥" P. 128. 7. Asafa-vilasa, in praise of Nawab Asaf Khan,. probably identical with Khan Khanan of Shah Jehan. Only two quotations from this work are found in Rasa- gangadhara pp. 166 and 457. 8. Pranabharana, a poem in 53 verses with the author's own gloss in praise of Prāņanārāyana, king of Kāmarūpa, published in K. M. I, pp. 79-90. 9. Jagadābharaņa, P. Durgāprasāda, in his intro- duction to Rasagangadhara, says that it is a panegyric on Dara Shikoh and that this poem is identical with Pranabharana, with the name of Dara inserted in place. . of Prananarayana. According to the late Mr. S. M. Paranjape, who examined a Ms. of this poem, the poem in this form must have been intended for the Rajput prince Jagatsimha, son of Rana Karnasimha of Udaipur. Raņa Karnasimha died in 1628 A.D. This conclusion of Mr. Paranjape is based upon the following last verse and the colophon found in the Ms. तैलंगान्वयमंगलालयमहालक्ष्मीदया लालित: श्रीमत्पेरमभट्टसूनुरनिशं विद्वल्ललाटंतपः । श्रीराणाकलिकर्णनंदनजगविंसह प्रभोर्वर्णनं श्रीमत्पंडितरायसत्कविजगन्नाथो व्यतानीदिदम् ॥

भट्टसूरेस्तनयेन विनिर्मितं जगदाभरणाख्यं जगत्सिंहवर्णनम्॥ Mr.Paranjape adds-"But as the line, दुग्धाब्घे भवता, etc., is found in the R. G. as दुग्धाब्धे भवता समो विजयते दिल्लीधरावल्लभः, it is likely that the copy seen by Pandit Durgaprasada might have got some expression pointing out to Dara, Still it should be remembered that the name Jagada- bharana suits well with the description of Jagatsimha. only."

INTRODUCTION xi

10. Citramīmāmsa-khandana, a collection of those faults which Jagannatha found with Appaya Diksita's views as described in Citramimamsa and which are scattered in Rasagangadhara. The book is published in the K. M. Series. 11. Manorama-kucamardana, a work on grammar devoted to a criticism of Manoramā, Bhattojidikșita's commentary on his own Siddhanta-Kaumudi. The work is still in a Ms. form. 12. Rasagangādhara, an incomplete work on rheto- rics which suddenly breaks down in the midst of Uttara alamkara. It is the masterpiece of Jagannatha in which he shows his mastery of logic, subtle thinking, perspi- cuity of style and a wonderful grasp and insight in the alamkara-s'astra. It :is a pity that the author left it in- complete, otherwise it would have entirely eclipsed even Mammata's Kavyaprakasa. Although there are many guesses as to why it was left incomplete, but most probably it is due to author's unexpected death. The work is published in the K. M. Series with Nāgesa- bhatta's commentary. 13. Bhūminīvilāsa, a beautiful kāvya in four chap- ters-Prāstāvikavilāsa, S'rngāravilāsa, Karuņavilāsa and S'antavilasa. According to Nagesabhatta the poem was written before the author composed his Rasagangadhara and it served as a store-house from which he drew his illustrations. In Rasagangadhara we read- निर्माय नूतनमुदाहरणानुरूपं काव्यं मयात्र निहितं न परस्य किंचित्। On this Nāgeśa says- तत्तदलंकारादिलक्ष्यत्वयोग्यं काव्यं भामिनीविलासाख्यम् But it is better to understand the word kavya in the sense of poems in general.

xii BHĀMINĪVILĀSA

There is a very great discrepancy with regard to the number of verses in this work. Messers Seshadri and Vaidya give 129 verses in the first, 183 in the second, 19 in the third and 45 in the fourth vilasas. The total number of verses in their editions comes to 376. But the texts of Messers Paranjape, Bal and Acyutaraya Modak (as published in the Nirņayasagara edition) give 101 in the first, 102 in the second, 19 in the third and 32 in the fourth vilasas. I follow their arrangement in this edition. The total number of verses here comes to 254. The extra verses are given in the appendix. For the detailed discussion over this point I would refer the readers te the excellent introduction given by Mr. Paranjape. Thus, we get an excess of about 121 verses. Out of these about 100 are not found in the Rasagangadhara. Although these verses are nowhere found in the name of another man, yet I very much doubt that they are from Jagannatha's pen. Now let us examine the following verses from Bhaminivilasa and compare them with the verses found in the Bhāvavilasa and Anyoktimuktālata.

Bhāminī Vilāsa Anyokti Muktālatā पुरा सरसि मानसे विकचसारसा- आस्ते रोहत्कनककमले केलिपान्रे लिस्खलत्- मृडान्या: परागसुरभीकृते पयसि यस्य यातं खेलन्हेलोन्मदमधुकरीमानसे मानसे वयः। यः। स पल्वलजलेडघुना मिलदने- मेकोड्रेकप्रणयिनि वलदवाल- कभेकाकुले जम्बालजाले मरालकुलनायक: कथय रे कथं स स्यादुत्कः परिमितजले पल्वले वर्तताम्॥२॥ किं मरालः ॥१४॥ यैसवं गुणगणवानपि सतां द्विजिह्वैर- कान्तिर्लोचनवर्तिरद्भुतमयी सेव्यतां नीतः। मूर्तिर्महत्सौरभं

INTRODUCTION xiii

Bhāminī Vilāsa Anyokti Muktālatā तानपि वहसि पटीरज किं कथया- निष्यन्दोऽथ सुधाकरादवि मस्त्वदीयमौन्नत्यम् ॥ १९ ॥। सुधास्यंदादपि ह्ादकः । सर्वोडयं विरलो जगत्यपि गुणग्रामोऽभिरामो हहा पश्योत्तंसभुजंगसंगमजुपः श्रीखंड ते खंडित: ॥७२॥।

अपनीतपरिमलान्तरकथे पदं न्यस्य येनाप्त: कमलाविलासकमले देवतरुकुसुमे। किंजल्कपानोत्सवो पुष्पान्तरेऽपि गन्तुं वांछसि चेद् यो लीलां वितनोति नाभिनलिनोरसंगे भ्रमर धन्योऽसि ॥ २०॥ तथा शार्द्िण: । तस्य स्यास्कुसुमान्तरे मधुलिह :- कुत्राप्यहो न स्थिति- र्ने प्रीतिर्न रतिर्न केलिसमयो नो विस्मयो न स्मयः ॥२६॥

एणीगणेषु गुरुगर्वनिमीलिताक्ष: अद्विद्रोण्यां निवस दिवसं किं कृष्णसार खलु खेलसि कानने- जातलीलानुपंगे- डस्मिन्। रंगैर्मा स्म स्मयतरलितैरंग सारंग सीमामिमां कलय भिन्नकरीन्द्रकुम्भ- रंग: । मुक्तामयीं हरिविहारवसुं- दर्पद्वारं द्विरदकदनोदग्रपाणियदग्रे धरायाः ।।४७।। प्रस्यासननो वनविहरणक्रीडया कुंजरारिः ॥ १२॥

Bhāminī Vilāsa Bhāvavilāsa दिगन्ते श्रयन्ते मदमलिनगंडा: येन शैशवपदे मदेभराड्- करटिन: गंडसीमनखवरैर्विखंडितम्। करिण्यः कारुण्यास्पद्मसमशीलाः यौवनोत्सवमवाप्य केसरी खलु मृगाः । इदानीं लोकेडस्मिन्ननुपमशिखानां केषु दर्शयतु सोऽद्य पौरुषम्॥१०४॥

xiv BHĀMINĪVILĀSA

Bhāminī Vilāsa Bhāvavilāsa 1

पुनरयं नखानां पांडित्यं प्रकटयतु कस्मिन् मृगपतिः।।१।।

येनामंदमरंदे दलदरविंदे नीरजान्यपि निषेव्य निर्भरं दिनान्यनायिषत। नीरसानि कुटजानि वांछसि। कुटजे खलु तेनेहा तेने हा मधुकरेण चंचलत्वमिह चंचरोक ते कथम्॥ ९ ॥ साहजं कथमिदं विमोक्ष्यसि ।।४१।।

नापेक्षा न च दाक्षिण्यं न प्रीतिर्न च कसमादिन्दुरसौ धिनोति जगती संगतिः । पीयूषगभै: करैः तथापि हरते तापं लोकानामुन्नतो कस्माद्वा जलधारयैष धरणिं धाराधर: घनः ॥ ३७ ॥ सिंचति। भ्रामं भ्राममयं च नन्दयति वा कस्मात् त्रिलोकीं रवि: साधूनां हि परोपकारकरणे नोपाध्यपेक्षं मनः ॥२६॥

This comparison will clearly show that not only the ideas but even the phraseology is common between Bhāminīvilasa, Bhāvavilāsa and Anyoktimuktālatā. The author of Anyoktimuktalata is Sambhu Mahakavi who flourished in the reign of king Harsa of Kashmir (1088- 1100 A.D.). Now, this similarity goes against the con- tention of Jagannatha; vis., निर्माय नुतनमुदाहरणानुरूपं काव्यं मयात्र निहितं न परस्य किंचित्, unless we understand that Jagannatha has not borrowed any complete verse of any author, although he may have done the शब्दापहार or अर्थापहार. As regards Bhāvavilāsa, its author Rudra Nyāya-Vācaspati flourished in the reign of king Bhavasimha of Jaipur, who was a contemporary of Akbar. Those who believe

INTRODUCTION XV Jagannatha to be a contemporary of Akbar might well accuse Rudra Kavi as having borrowed from Jagannatha. Hence, in spite of our author's care and anxiety ex- pressed in दुरवृत्ता जारजन्मानो हरिष्यन्तीति शंकयां। मदीयपधरत्नानां मजूपैषा कृता मया ॥ the essence, if not the actual verses, was stolen from Bhaminivilasa. Again, if the verses यवनी नवनीतकोमलांगी, etc., quoted in the footnote 2 above, are supposed to have been those of Jagannatha then they ought to have been incorporated in the Bhamini- vilāsa. When Panditarāja made this Bhaminīvilāsa as a sort of box to protect his verse-jewels, then he ought to have placed them here. Why he forgot to do so can be explained only when we suppose that they are not written by him. But if our Panditaraja is put in Shah Jehan's reign (as there is every evidence to show), then he himself cannot be free from the guilt of onqgrT. As a poet Jagannatha stands second to Kālidāsa only. His pride about his learning is not without justification. His style is full of perspicuity (prasāda) and he has wonderfully succeeded in combining the rasas and alamkaras without in any way undermining the former. It is easy to depict a rasa or rasas in a long poem, but to do it, and that also successfully, in muktakas (single verses) is an art of highest excellence. His Bhaminivilasa was written perhaps in honour of hi wife Bhamini, although there are many scholars who dispute this view. I have derived much help from the edition of the late Mr. S. M. Paranjape in preparing the Notes. I also owe a deep debt of gratitude to Dr. N. G. Sardesai for help rendered to me in various ways. HAR DUTT SHARMA.

LIST OF ABBREVIATIONS

AeNirnayasagara edition of Bhaminvilasa with: Acyutaraya Modak's Commentary. -Nirņayasāgara edition of Rasagangādhara. e-Bhaminivilasa, edited with Sanskrit Commen- tary by Seșādri Sarmā, son of Subrahmaņya. Indian Printing Press, Bombay. a .- L. R. Vaidya's edition of Bhaminivilasa .. Bombay 1887. TeBhaminivilasa, with the Sanskrit Commentary of Mahādeva Sūri Dīkșita Paņditarāja, edited by B. G. Bal, Bombay, 1895. qeBhaminivilasa, edited by S. M. Paranjape, Poona, 1895. R. G .= Rasagangādhara. Kuv .= Kuvalayānanda. U. R .= Uttararāmacarita. S .= Śakuntalā. P. R .= Prasannarāghava. Sk. =Siddhāntakaumudī. Bh .= Bhartrhariśatakas. Ku. = Kumarasambhava. Pt .= Pañcatantra. Chan .= Chāņakyaśataka.

॥श्रीः।। पण्डितराजराजतिलकजगन्नाथप्रणीतः ॥ भामिनीविलासः।

प्रास्ताविक-अन्योक्ति-विलासः। दिगन्ते श्रयन्ते मदमालेनगण्डा: करटिनः करिण्यः कारुण्यास्पदमसमशीलाः खलु मृगाः। इदानीं लोकेSस्मिन्ननुपमशिखानां पुनरयं नखानां पाण्डित्यं प्रकटयतु कस्मिन्मृगपतिः॥१॥। १ प०-A. वनमृगाः । २ बा०-पाटिन्यं। १ प०-H. बा०-प्रकटयति।

संसाराब्धिगभीरवारितरणं वाष्छन्ति ये मानवा जानन्तो भयदानपीह विपयास्त्यक्तुं न दैन्यादक्षमाः ॥ भक्तानां भवदुःखमूढमनसां तेपामनुफ्ोशवान् कल्याणं तनुतामुमार्धतनुभाग्देवः सदा शक्करः॥ भृगुकुलसूर्यात्ताताच्शक्गरदत्तेति नामभाजोडहम्। सम्प्राप्तसकलविद्यो व्याख्यां वितनोमि हरदत्तः ।। वाणी पण्डितराजस्य मधुरा मधुनोऽपि या। तस्या: पानाय लघुशो व्याख्यानं चपकं मम ॥। दण्डान्वयः पाठभेदाः शब्दाः पर्यायभाजिनः । अलङ्काराश्र भावार्थो व्याख्यानेऽस्मिन्निबोधत॥ इह खलु पण्डितराजो जगनाथो दत्तपरकृतोदाहरणेभ्यो मम्मटादिभ्य: साहित्यकारेभ्यः स्ववैलक्षण्यं प्रतिपिपाद्यिपुः स्वनिर्मिते रसगङ्गाघर आत्म- विरचितान्येव पद्यान्युदाजहार। किन्तु तदानीन्तनेषु पण्डितंमन्येपु काव्यचोरण- प्रथां परां कोटिमारूढां पश्यन् स्वकाव्यापहारभिया जगन्नाथो ग्रन्थमिमम- प्रभ्ञात्। उक्तं चानेनैव ग्रन्थस्यान्ते- भा. १

२ भामिनीविलास:।

दुर्वृत्ता जारजन्मानो हरिष्यन्तीति शङ्कया। मदीयपद्यरत्नानां मञ्जूपैषा कृता मया॥ यच् सत्यप्येतादृशे प्रयत्ने तत्काव्यापहारोऽन्यकृतकाव्यनिवेशश्चास्मिन्नेव अ्रन्धे समजनि तत्सर्वमस्माभिर्भमिकायां प्रतिपादितत्वान्नात्र पुनराख्यायते।

दिगन्त इति॥ मद्मलिनगण्डाः । मदेन मलिना: गण्डाः कपोलाः येषां ते। करटिनः गजाः। करटो गजकपीलः । दिगन्ते। दिशां अन्ते अतिदूरे इत्यर्थः। न तु प्राच्यादिदिक्प्रान्ते। श्रयन्ते। न तु दृश्यन्ते इत्यर्थः। तेषां सिंहभयात्पलायितत्वात्। करिण्यः हस्तिन्यः । स्त्रीत्वात कारुण्यास्प- दम् करुणास्थानम्। दयायोग्या इत्यर्थः । मृगाः असमशीलाः। असमं अतुल्यं शीलं स्वभावो येपां ते। नहि ते सिंहवत् पराक्रमस्वभावाः किन्तु भीरवः अतः तुच्छा एव। इदानीं एवं गते। अयं मृगपतिः सिंहः। अस्मिन् लोके। अनुपमाशीखानाम्। अनुपमा: असाधारणाः शिखाः अग्रभागाः येषां तेषाम्। अत्यन्ततीक्ष्णाग्रभागानां इत्यर्थः। नखानाम्। पाण्डित्यं विदारण- दिचातुर्यम्। पुनः । करिमन् प्रकटयतु। ये खलु मदोन्मत्ताः अत एव च योखं योग्या: हस्तिनः ते भयात् पलाय्य दूर गताः न ते प्रत्यक्षं दृश्यन्ते। करिणीनां च स्त्रीत्वात् न तासु सिंहस्य विक्रंमः शोभते अपि तु अनुकम्पैव। मृगाश्र अत्यर्थ भीरत्वात् तुच्छा एव। एवं गते सति सिंहोडयं कुत्र स्वविक्रमं दर्शयेदिति मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु-ये खलु पाण्डित्याभिमानिनः ते तु नाम श्रुत्वैव मदीयं दूरं पलायिताः । स्त्रीकविषु च दयैव शोभते न ताभिः सह शास्त्रार्थः अन्ये च अल्पश्चताः अतुल्यबलत्वात् उपेक्षितुमेव योग्याः । ईट- इ्यामवस्थायां न कोऽपि पुरतः स्थातुं योग्यो विद्वान् उपलभ्यते येन सह शास्त्रविवाद: क्रियेत। सर्व एव पराजिताः इत्यर्थः । अत्र अप्रस्तुतप्रशंसा अलक्कारः । तस्य लक्षणं काव्यप्रकाशे - "अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया" इति । अत्र अप्रस्तुतेन मृगपतिना स्वसदृशः प्रस्तुतः पण्डितः' कश्चित् गम्यते। पद्येऽस्मिन् शिखरिणीवृत्तम्। "रसै रुद्रैच्छिन्ना यमनसभ- लाग: शिखरिणी" इति लक्षणम्। पद्यमेतद्रसगङ्गाधरे अप्रस्तुतप्रशंसायामु- दाहृतम् (पृ० ४०२) ॥ १ ।।

प्रास्ताविकविलासः। ३

पुरा सरस मानसे विकचसारसा लिस्खल- त्परागसुरभीकृते पयसि यस्य यातं वयः। स पल्वलजलेऽधुना मिलदनेकमेकाकुले मरालकुलनायकः कथय रे कथं वर्तताम् ॥२॥ वा०-'शालि० इति टीकायाम्। पुरेति। पुरा पूर्व। मानसे तन्नामके सरास सरोवरे। विकचसार- सालिस्खलत्परागसुरभाकृते विकचानि प्रफुल्लानि सारसानि सरसि भवानि कमलानि। तेषां आलि: पङ्गि:। तस्याः सकाशात् रखलन् अधःपतन्। परागः पुष्परेणुः । तेन सुरभीकृते वासिते। पयास जले। यस्य राज- हंसस्य। वयः आयुः। यातं व्यतीतम्। सः । मरालकुलनायकः मरालाना हंसानाम्। कुलं समूहः । तस्य नायक: स्वामी राजहंसः । मिलद्नेकमेका- कुले मिलन्तः एकीभवन्तः । भेकाः मण्डूकाः । तैः आकुले व्यासे। पल्वलजले पल्वलं अल्यसरः तस्य जले। अधुना कथ केन प्रकारेण। वर्ततां वास करोतु। इति रे कथय। येन राजहंसेन कमलानां रजसा सुगन्धिते मानससरोवरस्य जले स्वकीयं पूर्व वयः गमितं सोडधुना मण्डूकैः परिपूर्णे अल्पजले लघुसरसि कथ जीवनं निर्वाह्यतु-इति मुख्योक्तिः । अन्योक्तिस्तु-येन खलु केनचित् महाभागेन कस्मिश्चित् रमणीये प्रदेशे पूर्वे दिवसा: सुखेन नीताः, स यदि अधुना नीचप्रदेशे वाचा- लानां च सङ्गतौ पतितः तर्हि शेषान् दिवसान् महता कष्टेनातिवाहयिप्यति। अत्रापि अप्रस्तुतप्रशंसा अलङ्कारः। लक्षणमुक्तं प्राक्। अत्र अप्रस्तुतेन राज- हंसेन पूर्वमनुभूतसुखः किन्त्वधुना व्यसनपतितः कश्रित् महापुरुपः गम्यते। पृथ्वी च वृत्तम्। लक्षणं तु-"जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्र पृथ्वी गुरुः"। एतद्पि पद्यं रसगङ्कघरे पठ्यते (पृ. ४०३) ।। २ ।। तृष्णालोलविलोचने कलयति प्राचीं चकोरीगणे मौनं मुश्चति किं च कैरवकुले कामे धनुर्धुन्वति। माने मानवतीजनस्य सपदि प्रस्थातुकामेऽघुना धातः किं तु विधौ विधातुमुचितो धाराधराडम्बरः।३॥ १ र०-चकोरजे। २. र०-तु।

४ भामिनीविलास: ।

तृष्णेति॥घातः हे ब्रह्मन्। तृष्णालोलविलोचने तृष्णया चन्द्रिकायाः पिपासया। लोले चज्जले उत्सुके इत्यर्थः । विलोचने नयने। यस्य तस्मिन् चकोरीगणे चकोरीणां समूहे। स्त्रीत्वात् अतिकरुणाहॅ इत्यर्थः। प्राची पूर्वां दिशम्। कलयति स्वीकुर्वति पश्यति सति। किं च कैरवकुले कैर- वाणाम्। यानि चन्द्रो विकासयति एतादशानां श्रेतकुमुदानां समूहे। मौनं मुकुलितित्वं। मुञ्चति सति। विकसति सति इत्यर्थः। कामे धनुः धुन्वति टंकारेण कम्पयति सति। अथ च। मानवतीजनस्य मानः अपराद्धं प्रियं प्रति रोष:। स अस्या अस्तीति मानवती। तासां समूहस्य। माने कोधे। सपदि तर्क्षणं। प्रस्थातुकामे गन्तुकामे सति। अधुना एतादृशे व्यतिकरे। विधौ चन्द्रे। धाराधराडम्बरः धाराधराणाम् मेघानां। आडम्बर: विस्तारः विधातुं कर्तुम्। उचितः योग्यः। क नु। हे धातः सति चन्द्रोदये चकोर्य: हर्षिताः, कुमुदानि विकसितानि, कामः उद्दीपितः, तथा मानिनीनां मान: विगलितः भविष्यति। प्रतीक्षमाणेप्वेतेपु तं आसन्नं चन्द्रोदयं यत् स्वं मेघानां विस्तारेण वारितवानसि न तत् त्वया शोभनं कृतं-इति मुख्योक्ति:। अन्योक्तिस्तु-सर्वेपां आनन्ददायकः नवं चाभ्युदयं गच्छन् यदि कश्चित् राज- कुमारः केनापि दुष्टेन, भगवता कृतान्तेन वा परिभूयते न तत् शोभनम्। तत्र विधे: दोप :- इति। श्रोकोऽयं रसगङ्गाधरे असूयाख्यस्य भावस्योदाहरणे पठ्यते (पृ० ९५-९६)। अत्र हि कविना उच्छृंखलं विधातारं प्रति असूया प्रकाशिता। अप्रस्तुतप्रशंसा चालङ्कारः । अन्र अप्रस्तुतेन चन्द्रवृत्तान्तेन प्रस्तुतः राजकुमारादिवृत्तान्तः गम्यते। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम्-"सूर्या- श्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम् " इति लक्षणम्॥ ३ ॥ अयि दलदरविन्द स्यन्दमानं मरन्दं तव किमपि१ लिहन्तो मन्जु गुअ्न्तु भृङ्गा:। दिश दिशि निरपेक्षस्तावकीनं विवृण्वन परिमलमयमन्यो बान्धवो गन्धवाहः॥४। १. वा०-नि०-'स्पन्दमानं । २. प०-H कमपि। ३ प०-A वितन्वन् अयीति ॥ अयि। दलदरविंद दलत् विकासं प्राप्नुवत् अरविंदं कमलम्। तत्सम्बुद्धिः । तव। स्यन्दमानं स्रवत्। मरन्दं मधु लिहन्तः आस्वादयन्तः

प्रास्ताविकविलासः । ५

मृङ्गा: भ्रमरा:। किमपि अनिर्वचनीयं यथा स्यात्तथा । मञ्जु मनोहरम्। गुञजन्तु शब्दं कुर्वन्तु। अयं निरपेक्ष: निराकाड्क्ः, लोभरहितः इत्यर्थः । गंन्धवाह: वायुः। दिशि दिशि सर्वासु दिशासु। तावकीनं त्वदीयं। परिमलं जनमनोहरं गन्धं। विवृण्वन् उद्धाटयन्, विस्तारयन् इत्यर्थः । अन्यः भृङ्गादिभिः विलक्षणः । बान्धवः सखा, उपकाररत इत्यर्थः । भ्रमरा: खलु तव रसलोभेन आकृष्टाः गुञ्जनेन कृत्रिमं बन्धुत्वं त्वयि दर्श- यन्ति, वायुस्तु विना केनापि लोभेन सर्वतः तव गन्धं विस्तारयन् भृंगैर्विल- क्षणः सहजश्च बन्धुः-इति कमलं प्रति कवेः मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु- कश्चित् उपदेष्टा शिष्यादिकं उपदिशति-ये इमे तव धनादिलोभात् चाटूंषि कुर्वन्ति बन्धुत्वं च प्रकटयन्ति न ते सन्मित्राणि, किन्तु अस्मादृशः एव विनापि उपकारापेक्षया त्वदीयं हित कुर्वन् तव गुणांश्र प्रख्यापयन् सद्वन्धु :- इति । अत्र अप्रस्तुतेन:कमलेन प्रस्तुतः कश्चित् उपदेशाईः राजकुमारादि: गम्यते। मालिनी वृत्तम्। "ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकै:"- इति लक्षणम्॥४ ॥ समुपागतवति दैवादवहेलां कुटज मधुकर मा गाः। मकरन्दतुन्दिलानामरविन्दानामयं महामान्यः ॥५॥ समुपागतवतीति ॥ हे कुटज वृक्षविशेष। 'कुडा' इति महाराष्ट्र- भाषायां प्रसिद्धः । दैवात् विधिवशात्। समुपागतवति समीपं प्राप्तवति। मधुकरे भ्रमरे। अवहेलां अवमाननाम्। मा गाः मा गच्छ, मा दर्शयेत्यर्थः। अयम्। मकरन्दतुन्दिलानां मकरन्देन पुप्परसेन तुन्दिलानां परिपूर्णानाम्। अरविन्दानां कमलानाम्। महामान्यः अतीव पूज्यः । हे कुटजवृक्ष यदि दैवात् भ्रमरोऽयं मधुरंहितस्यापि तव पा्श्व आगतः, त्हिं अस्मिन् उपेक्षां मा दर्शय, अस्य अनादरं मा कुरु, यतः मधुपूर्णानां कमलानामपि अतीव . पूज्योऽयम् इति मुख्योक्तिः । अन्योक्तिस्तु-यदि कश्चित् विद्वान्, यः गुण- वद्भिः अपि राजभिः पूजितः, कस्यचित् निर्गुणस्य स्वामिनः पार्श्वमायाति, तर्हि तेन निर्गुणेन तस्य अनादरो न कार्यः, अपि तु पूजा तस्य काया। अत्रापि अप्रस्तुतप्रशंसा। अप्रस्तुतेन कुटजेन मधुकरेण अरविन्देन च प्रस्तुतः निर्गुण: कश्चित् स्वामी गम्यते, तद्गृहमागतो विद्वान्, गुणवांश्र कश्रित् नृपः।

भामिनीविलासः।

अत्र आर्यागीतिः वृत्तम्। "आर्याप्रथमार्धसमं यस्याः पराधमीरिता गीतिः" इति लक्षणम् । पद्यमिदं रसगङ्गाधरे अप्रस्तुतप्रशंसोदाहरणे पठ्यते ( पृ. ४०४)।। ५ ।। तावत्कोकिल विरसान्यापय दिवसीन् वनान्तरे निवसन्। यावन्मिलदलिमाल: कोऽपि रसालः समुललसति॥६॥ १ र०-दिवसान् यापय विरसान्

तावदिति॥ हे कोकिल। वनान्तरे अन्यस्मिन् वने। निवसन्। तावत् तत्कालपर्यन्तम्। विरसान् रसहीनान्, स्वप्रयोजनशून्यान्। दिवसान्। यापय गमय। कालक्षेपं कुरु इत्यर्थः । यावत्। मिलदलिमाल: मिलन्ती अलीनां भ्रमराणां माला यस्मिन् सः। भ्रमरैः परिपरितः इत्यर्थः । कोऽपि। रसाल: आम्रवृक्षः । समुललसति उदेति। हे कोकिल यदि ते प्रयोजनसिद्धिर्न भवति तर्हि तूष्णीं स्थित्वा कस्मिंश्चित् वने तावत्कालक्षेपं कुरु, यावत् कश्चित् भ्रमरपूर्णः आम्रः नोदृच्छति-इति मुख्योक्तिः । अन्योक्तिस्तु-हे विद्वन् यावत्कालपर्यन्तं तव प्रयोजनसाधकः कश्चित् गुणग्राही नोत्पद्यते तावत्कालपर्यन्तं धैर्यमवलस्व्य स्थीयतामिति कश्चित् कंचिदुपदिशति। अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः ।अत्र अप्रस्तुतेन कोकिलेन प्रस्तुतः कश्चित् विद्वान्, रसालेन च प्रस्तुतः कश्चित् गुणग्राही गम्येते। आर्यावृत्तम्। "यस्या: पादे प्रथमे द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि। अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश सार्या ॥" इति रुक्षणम्। इदमपि पद्यं रसगङ्गाधरे अप्रस्तुतप्रशंसोदाहरणे पस्यते (पृ० ४०४) ॥ ६ ॥ नितरां नीचोऽस्मीति त्वं खेदं कृप मा कदापि कृथाः। अत्यन्तसरसहृदयो यतःपरेषां गुणग्रहीतासि॥७॥ नितरामिति ॥ हे कूप। अहं नितरां अत्यन्तम्। नीचः निम्नः, पक्षे हीनः। अस्मि इति। त्वं कदापि। खेदं दुःखम्। मा कृथाःमा कुरु। यतः यस्मात् कारणात्। अत्यन्तसरसहृदय: अत्यन्तसरसं अतीव जलपूर्ण हृदयं अन्तःप्रदेशो यस्य सः । पक्षे अत्यन्तसरसं अतीव रसिकं हृदयं यस्य सः। परेषां अन्येषां। गुणग्रहीता रज्जुग्राहकः । पक्षे गुणानां शौयादीनां ग्रहीता ज्ञाता। असि। हे कूप अतिगभीरत्वात् मा ते मनसि दुःखं भूत्, स्वं

प्रास्ताविकविलासः । ७

हि जलपूर्ण: कलशादीनां रज्जुं गृह्लासि-इति मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु- आत्मानं नीचं मन्यमानं प्रति कस्यचिदुपदेशः । अहं अत्यन्तहीनः इति त्वया मनसि खेद: न कार्यः । यतः तव हृदयं रसैः परिपूर्ण, सहृदयोऽसि। अन्येषां च गुणानां मर्मज्ञोऽसि-इति। अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः। अत्राप्रस्तुतेन कूपेन प्रस्तुतः कश्चित् आत्मानं हीनं मन्यमानः गम्यते। आर्यागीतिवृत्तम्- लक्षणमुक्त प्राक्। पद्मिदं रसगङ्गाधरे श्विष्टविशेषणाया अप्रस्तुतप्रशंसाया उदाहरणे पस्यते (पृ० ४०३) ॥ ७ ॥ केचित् श्लोकमिमं अग्रिमश्ोकानन्तरं पठन्ति। कमलिनि मलिनीकरोषि चेतः किमिति बकैरवहेलितानमिकषैः॥ परिणतमकरन्द्मार्मिकास्ते जगति भवन्तु चिरायुषो मिलिन्दाः।।८।। १. बा., प०-H. :- बकरवलेहिताममिजैः ।२. बा०, प० :- H. जयन्तु । कमलिनीति ॥ हे कमलिनि। अनभिझैः मूखैः। बकैः अवहेलिता उपेक्षिता। किमिति कस्मात् कारणात्। चेतः चित्तम्। मलिनीकरोषि कलुषं दुःखितं करोपि ते तव परिणतमकरन्दमामिकाः परिणतः परिपक्ः मकरन्दः पुप्परसः तस्य मार्मिकाः परीक्षकाः । मिलिन्दाः भ्रमराः। जगति चिरायुष: दीघजीविनः । भवन्तु। हे कमलिनि यदि मूर्खाः बकाः तवाना- दरं कुर्वन्ति तर्हि दुःखं मा कुरु। यावत् तव परिपक्कस्य रसस्य मर्मज्ञाः भ्रमराः दीर्घं जीवन्ति न तावत् दुःखस्य अवसरः-इति मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु- हे कवे यदि अरसिकास्तव अनादरं कुर्वन्ति तर्हिं खेदो न कार्यः । ये मर्मज्ञाः रसिका: ते यदि दीर्घायुषः त्हिं त्वया सर्वमेव लब्धम्-इति । अप्रस्तुत- प्रशंसालङ्कारः । अत्र अप्रस्तुतैः कमलिनीबकमिलिन्दैः प्रस्तुताः केचन कवि- मूर्खरसिका: गम्यन्ते। पुष्पिताग्रावृत्तम्। "अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा" इति लक्षणम् ॥८।। येनामन्दमरन्दे दलदरविन्दे दिनान्यनायिषत। कुटजे खलु तेनेहा तेने हा मधुकरेण कथम् ॥ ९॥ येनति॥ येन मधुकरेण भ्रमरेण। अमन्दमरन्दे अमन्दः अनल्पः

८ भामिनीविलासः।

मरन्द: मधु यस्मिन् तस्मिन्। दलदरविन्दे दलत् विकसत् अरविन्दं कमलं तस्मिन्। दिनानि। अनायिषत नीतानि। हा इति खेदे। तेन मधुकरेण। कुटजे खलु। ईहा वाञ्छा। कथं। तेने कृता। मधुना परिपूर्णें विकसिते च कमले दिनानि नीत्वा यदयं मधुकरः कुटजे अधुना बद्धभावः तत् अतीव अनुचितम्-इति मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु-यः खलु सकलसुखसामग्रीयुक्क्तं रसिकं च स्वामिनं सेवित्वा स्वकालं क्षपितवान्, स यद्यधुना कस्मिश्चित् निर्गुणे प्रभौ आश्रयमिच्छति तर्हि महत् अनौचित्यम्-इति। अप्रस्तुत- प्रशंसालङ्कारः । अत्र अप्रस्तुतैः अरविन्दकुटजमधुकरैः प्रस्तुताः केचन सगुणस्वामिनिर्गुणस्वामिसेवकाः गम्यन्ते। आर्या वृत्तम्। लक्षणमुक्तं प्राक्॥ ९॥ अयि मलयज महिमायं कस्य गिरामस्तु विषयस्ते। उद्विरतो यद्रलं फणिनः पुष्णासि परिमलोद्गारैः॥ १० ॥ १ प .- C. अस्ति for अस्तु. अयीति॥ अयि मलयज चन्दनवृक्ष। अयं ते तव महिमा माहात्म्यम्। कस्य गिरां वाणीनां। विषयः अस्तु। न केनापि वर्णयितुं योग्यं ते गौरवं इत्यर्थः। यत्-गरलं विषं। उद्गिरतः वमतः। फणिनः सर्पान्। परिमलो- द्वारैः परिमलस्य जनमनोहरगन्धस्य उद्गारैःसंचारैः। पुष्णासि सन्तर्पयसि। हे चन्दनतरो अवर्णनीयः तव महिमा, त्वं विष वमतोऽपि सर्पान् स्वमनोहर- गन्धैः पोषयसि-इति मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु-कश्चित् अपकारिणः अपि उपकर्तारं कंचित् सज्जनं स्तौति, अवर्णनीयं ते माहात्म्यमिति-इति। अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः । अत्र अप्रस्तुतेन मलयजेन प्रस्तुतः कश्चित् सजनः गम्यते, तथा अप्रस्तुतेन फणिना प्रस्तुतः कश्चित् अपकर्ता च गम्यते। आर्या- गीतिः वृत्तम्। लक्षणमुक्तं प्राक् ॥। १०॥ पाटीर तव पटीयान क: परिपाटीमिमामुरीकर्तुम्। यत्पिषतामपि नृणां पिष्टोऽपपि तनोषि परिमलैः पुष्टिम् ॥११॥ १. बा., प. -H. यः for यत्। शे०, प०, वै०-यति्पिषतामपि नृणां पाटीरेति ॥। हे पाटीर चन्दन। इमां तव परिपार्टी रीतिम्। उरीकतु स्वीकर्तुम्। कः पटीयान् चतुरः । यत् यस्मात् हेतोः । पिषतामपि चूर्ण-

प्रास्ताविकविलासः । ९

यतामपि। नणां जनानाम् । पिष्टोऽपि चूर्णितोऽपि । परिमलैः मनोहरगन्धैः। पुष्टि पोषम्। तनोषि विस्तारयसि। हे चन्दन न कोऽपि तव रीति स्वीकतु समर्थ: । स्वं चूर्णितोऽपि चूर्णयतामपि जनानां स्वगन्धैः चित्तमाह्लाद्यसि- इति मुख्योक्ति:। अन्योक्तिस्तु-कश्चित् सज्जनः अपकारिभिः क्रियमाणे अप- कारे अपि तानेव स्वशरीरेण पोषयति-तं अन्यःकथयति- 'धन्यःस्वम्। नान्य: कश्चित् त्वत्समः ।' इति-इति । अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः । अत्र अप्रस्तुतेन चन्दनेन परोपकाररतः प्रस्तुतः कश्चित्सज्नः गम्यते। आर्यागीतिः वृत्तम्। लक्षणमुक्तं प्रागेव ।।११।। नीरक्षीरविवेके हंसालस्यं त्वमेव तनुषे चेत्। विश्वस्मिन्नधुनान्यः कुलव्रतं पालयिष्यति कः ॥१२ ॥ नीरेति ॥ हे हंस। नीरक्षीरविवेके नीरं जलं क्षीरं दुग्धं, तयोः विवेके पृथक्करणे। त्वमेव आलस्यं। तनुषे करोषि। चेत् यदि त्हिं अधुना। विश्वस्मिन् सर्वस्मिन् लैलोक्ये इत्यर्थः । कः अन्यः । कुलव्रतं कुलधम पालयिष्यति। हे हंस न कश्चित् त्वदन्यः क्षीरात् जलं पृथक्कतुँ समर्थः । स्वमेव यदि अस्मिन् कर्मणि आलस्यं करोपि, तर्हि कोऽन्यः एतत् करिप्यति- इति मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु-मौनावलंबिनं कमपि उत्कृष्टगुणं मध्यस्थं प्रति कस्यचित्कवेः अन्यस्य वा उक्तिः । उत्कृष्टगुणतया स्वमेव तारतम्यपरीक्षायां कुशलः । मौनमवलम्बसे चेत् त्वं, तहिं कोऽन्यः मध्यस्थतां अवलम्बताम्- इति। अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः। अत्र अप्रस्तुतेन हंसेन प्रस्तुतः कश्रिद् गुणविवेचकः गम्यते आर्या वृत्तम् ॥। १२॥ उपरि करवालधाराकारा: क्रूरा भुजङ्गमपुङ्गवात्' अन्तः साक्षाद्द्राक्षादीक्षागुरवो जयन्ति केऽपि जनाः ॥१३॥ १ प०-भुजअ्पुश्ववत्। E भुजनपुजवत्। उपरीति॥ उपरि बहिः। करवालधाराकारा: करवालः खद्गः तस्य धारा तदाकारा: तत्सदृशाः खङ्गधारावत्तीक्ष्णाः इत्यर्थः। भुजङ्गमपुङ्गवात् सर्पश्रेष्ठात्। कूराः क्रूरतराः । किन्तु अन्तः मनसीत्यर्थः। साक्षात्। द्राक्षादीक्षागुरवः । द्राक्षायाः मृद्ठीकायाः दीक्षा उपदेशः । तस्याः गुरवः उपदेष्टारः । के अपि अनिर्वचनीयाः । जनाः जयन्ति। सर्वोकर्षेण वर्तन्ते।

१० भामिनीविलास:।

येपां बाह्य आचार: खङ्गवत् तीक्ष्णः सर्पवत् च क्रूरः, परंतु येषां मनः द्राक्षावत् मधुरं शीतलं हितकारि च, ते अनिर्वचनीयमहिमानः सज्जनाः सर्वोस्कृष्टाः-इति भावार्थः । अत्र उल्लेखः अलक्कारः । तल्लक्षणं च-"एकस्य' वस्तुनो निमित्तवशाद्यदनेकग्रहीतृभिरनेकप्रकारकं ग्रहणं तदुलेखः" इति रसगङ्गाधरे। तत्रैव च (पृ० २७५) पद्यमेतदुदाहृतम् गीतिवृत्तम्। तल्लक्षणं चोक्तं प्राक्। 'भुजंगमपुंगवात्' इत्यत्र 'मपुंग' इति विपमे सप्मे स्थाने जगणस्य प्रयोगो दुष्टः । उक्तं च रसगङ्गाधरटिप्पण्याम्-"आर्यापूर्वार्धे 'नेह भवति विपमे जः'इति नियमादत्र च विपमे सप्तमस्थाने जगणस्य सत्वाच्छन्दो- भङ्गदूपितमेतदार्यापूर्वाधमिति ज्ञेयम् "। इति ॥ १३ ॥ स्वच्छन्दं दलदरविन्द ते मरन्द विन्दन्तो विदधतु गुन्जितं मिलिन्दाः। आमोदानथ हरिदन्तराणि नेतुं नैवान्यो जगाते समीरणत्परवीणः ।१४। स्वच्छन्दमिति । हे दलदरवन्द विकसत्कमल। ते मरन्दं मधु। स्वच्छन्दं यथेच्छम् । विन्दन्तः प्रामुवन्तः । मिलिन्दाः भ्रमराः। गुखितं शब्दं। विदधतु कुर्वन्तु। अथ हरिदन्तराणि हरितां दिशां अन्तराणि अव- काशान्। आमोदान् गन्धान्। नेतुम्। इह जगति संसारे। समीरणात् वायोः । अन्यः इतरः । प्रवीणः चतुरः । न विद्यते इति शेषः । पद्यमेतत् 'अयि दलदरविन्द' इति चतुर्थपदेन समानार्थम्। अतः ते एव अन्योक्ति- मुख्योक्ती अत्रापि। अलङ्गारोऽपि समानः । प्रहर्षिणीवृत्तम्। "स्रौ ज्रौ गस्त्रिदृशयतिः प्रहर्षिणीयम् " इति लक्षणम् ॥ १४ ॥ याते मय्यचिरान्निदाघमिहिरज्वालाशतैः शुष्कतां गन्ता कं प्रति पान्थसंततिरसौ' संतापमालाकुला। एवं यस्य निरन्तराधि पटलैनित्यं वपुःक्षीयते धन्यं जीवनमस्य मार्गसरसो धिग्वारिधीनां जनुः ॥१५॥ १. प०-A. F. · संहति०। २. F. इत्यं। यात इति ॥ मये। निदाघमिहिरज्वालाशतैः । निदाघस्य ग्रीष्मस्य मिहिर: सूर्यः । तस्य ज्वालाशतः ज्वालानां अर्चिषां शतैः । अचिरात्

प्रास्ताविकविलासः । ११

शीघ्रमेव। शुष्कतां नीरसतां निर्जलतामिति यावत्। याते गते सति। असौ। संतापमालाकुला सन्तापानां आतपानां मालाभि: आकुला पीडिता। पान्थसन्ततिः पान्थानां पथिकानां सन्ततिः समूहः। कं प्रति गन्ता गमिष्यति। इति एवं अमुना प्रकारेण। निरन्तराधिपटलैः। निरन्तराः सतताः ये आधयः चिन्ताः । तेपां पटलैः समूहैः। यस्य सरसः। वपुः शरीरं। नित्यं क्षीयते क्षयं प्राप्नोति१। अस्य एतादृशस्य। मार्गसरसः मार्गे अध्वनि स्थितस्य सरसः जलाशयस्य। जीवनं अस्तित्वं जलं च। धन्यं सफलम्। वारिधीनां समुद्राणां। जनुः जन्म। घिक्। ग्रीष्मतां सूर्य- किरणैः शोपितजले मयि पिपासाकुलाः पथिकाः कं प्रति यास्यन्ति-इत्येवं चिन्ताशतव्याकुलहृदयस्य क्षयं च गच्छतो मार्गजलाशयस्य जन्म सफलं, दूर- स्थितस्य परिपूर्णजलस्य पथिकानामुपकारकरणे चायोग्यस्य समुद्रस्य जन्म विफलम्-इति मुश्योक्तिः । अन्योक्तिस्तु-आपत्तिभिः पीडितो निर्धनोऽहं यदा भविष्यामि तदा याचकवर्गः कस्मात्साहारयं प्राप्स्यतीति चिन्तापीडित- हृदयस्य सदा परोपकारनिरतस्य वदान्यस्य जन्म सफलम्, यस्तु स्वार्थमात्र- परायण: स धनप्रपूर्णाऽपि नितरां निन्दितजन्मा-इति। अप्रस्तुतप्रशंसाल- ङारः। अत्राप्रस्तुतेन मार्गसरसा प्रस्तुतः परोपकारी दानी गम्यते, तथा चा- प्रस्तुतेन समुद्रेण प्रस्तुतः स्वार्थपरायणो धनिको गम्यते। शार्टूलविक्रीडितं वृत्तम्। लक्षणमुक्त प्राक् ॥१५॥ आपेदिरेऽम्बरपथं परितः पतङ्गा भृङ्गा रसालमुकुलानि१ समाश्रयन्ति। संकोचमश्चति सरस्त्वयि दीनदीनो मीनो नु हन्त कतमां गतिमभ्युपैतु॥१६॥ १ प्र. C. E. F and G. read रसालकुसुमानि ।२. प.C ·श्रयन्तः । A C. ° श्रयन्ते। ३, प. A., however, reads this verse after २१. आपेदिर इति॥ हे सरः। त्वयि संकोचं ग्रीष्मवशात् ह्वासम्। अंचति भजत सति। पतङ्गाः पक्षिणः। पितः समन्तात्। अम्बरपथ आकाशम्। आपेदिरे प्राप्ताः भृङ्गा। रसालमुक्कुलानि आम्रकुद्मलानि। समाश्रयान्ति निषेवन्ते। किन्तु। हन्त इति खेदे। दीनदीनः दीनेभ्यो नक्रादिस्योऽपि

१२ भामिनीविलासः।

दीनः निराश्रयः, अनन्यगतिक इति यावत्। मोनः मत्स्यः । कतमां गति। अभ्युपैतु प्राप्नोतु। सति जलाशयस्य जलक्षये पक्षिणः आकाशं गताः भ्रम- राश्र रसालमञ्जरी: सेवन्ते, किन्तु अनन्यगतिकः मत्स्यः क्व गच्छतु, नास्ति तस्यान्यत् शरणम्-इति मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु-क्षीणवित्ते राजनि उप- सेवकाः तं परित्यज्य गच्छन्ति, किन्तु तन्मात्रावलम्बी पुरुषः कुत्रापि गन्तुं न शक्कोति। अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः। अत्राप्रस्तुतेन सरसा प्रस्तुतः क्षीणधनो नृपादिर्गम्यते, मीनेन च तन्मात्रसहायः कश्चितपुरुषविशेषः । वसन्ततिलका- वृत्तम्। "ज्ञेया वसन्ततिलका तभजा जगौ गः" इति लक्षणम्। पद्मिदं रसगङ्गाधरे (पृ. ४०७) अप्रस्तुतप्रशंसायामुदाहृतम् ॥१६॥ मधुप इव मारुतेऽस्मिन्मा सौरभलोभमम्वुजिनि मंस्थाः। लोकानामेव मुदे महितो Sप्यात्मामुनार्थितां नीतः?॥१७॥ १ प०-F. महतः मधुप इति ॥। हे अम्बुजिनि। कमलिनि। मधुपे भ्रमरे इव। अस्मिन् मारुते वायौ। सौरभलोभं सौरभस्य गन्धस्य लोभं। मा मंस्था: माजीगणः । अमुना वायुना। महितः श्रेष्टः । अपि आत्मा। लोकानां एव। मुदे हर्षाय, सन्तोषायेति यावत्। अथितां याचकतां। नीतः प्रापितः । हे कमलिनि, भ्रमरस्तव गन्धं आत्मार्थे गृह्णाति, किन्तु वायुस्तु नेद्ृश :- यदनेन श्रेष्ठेनापि याचकता स्वीकृता तत्र परोपकार एव कारणम्-इति मुख्योक्तिः । अन्गोक्तिस्तु-नायमितरयाचकवत् स्वार्थ साधयितुं त्वदन्तिकमुपागतः, किन्तु परोप कारप्रेरितः सन् पूज्योऽपि याज्जारूपं लघुत्वं स्वीकरोति-इति राजानं प्रति कस्यचिदुक्तिः । अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः। गीतिवृत्तम्-लक्षणं प्रागुक्तम् = गुंञ्जति मत्जु मिलिन्दे मा मालति मौनमुपयासीः। शिरसा वदान्यगुरवः सादरमेनं वहान्त सुरतरवः॥ १८॥ गुञ्जतीति ॥ हे मालति। मिलिन्दे भ्रमरे। मत्जु मधुरं। गुक्जति स्वनं कुर्वति सति। मौनं अप्रफुल्लीभावं सुकत्वं च। मा उपयासीः मा गमः । वदान्यगुरवः वदान्येपु दातृपु गुरवः श्रेष्ठाः। सुरतरवः कल्पवृक्षाः । एनं शिरसा सादरं। वहन्ति धारयन्ति। पद्यमेतत् "समुपागतवति दैवात्"

प्रास्ताविकविलासः । १३

(५) इति पद्येन समानार्थम्। अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः। उद्गीतिवृत्तम् । तल्लक्षणं च "आर्याशकलद्वितये विपरीते पुनरिहोद्गीतिः"॥१८॥ यैस्वं गुणगणवानपि१ सतां द्विजिह्वैरसव्यतां नीतः। तानपि वहसि पटीरज किं कथयामसत्वदीय मौन्नत्यम्॥१९॥ १. बा. गुणगणवानसि २. बा. तव for ख्वदीयं. यैरिति ॥ हे पटीरज चन्दनतरो। यैः द्विजिह्वैः सपैंः, पिशुनैरिति च गम्यते। गुणगणवानपि गुणसमूहवानपि । त्वं। सतां सज्जनानां। असेव्यतां अनाश्रयतां। नीतः प्रापितः । तान् गुणनाशकान् द्विजिह्वानपि। वहसि। धारयसि। त्वदीयं औन्नत्यं महत्वं। किं कथयामः कथ वर्णयामः। हे चन्दनवृक्ष धन्योऽसि यश्वं सौरभ्यादि गुणयुक्तोऽपि यैः सपैंः सज्जनानामगम्यः कृतः, तानेव धारयसीति व्याजस्तुतिरूपा मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु-यैःपिशुनैः समग्रगुणयुक्तस्त्वं सज्जनासेव्यः कृतः तान् धारयन् स्वं आत्मनः विवेकराहित्यं प्रकटयसीति राजानं प्रति कस्यचिदुक्तिः । अत्राप्रस्तुतप्रशंसा व्याजस्तुति- श्चेति अलह्कारौ । अलाप्रस्तुतेन पटीरजेन द्विजिद्वैश्व प्रस्तुतः विवेकरहितः प्रभुः पिशुनाश्र गम्यन्ते। औन्नत्यरूपया स्तुत्या च विवेकहीनतारूपा निन्दा गभ्यते। गीतिवृत्तम्॥१९ ॥ अपनीतपरिमलान्तरकथे पदं न्यस्य देवतरुकुसुमे। पुष्पान्तरेऽपि गन्तुं वाञ्छास चेद् भ्रमर धन्योसि॥२०॥ १. प .- A. सुरतरु २. प .- A.H. मधुप for भ्रमर. Before this A. F. insert the following आर्या -- गाहितमखिलं गहनं परितो दष्टाश्र विटपिनः सवें। सहकार न प्रपेदे मधुपेन भवत्समं (A. तवोपमा) जगति । अपनीतेति ॥ हे भ्रमर। अपनातिपरिमलान्तरकथे अन्यः परिमलः परिमलान्तरं परिमलान्तरस्य कथा परिमलान्तरकथा, अपनीता दूरीकृता परिमलान्तरकथा अन्यगन्धवार्ता येन, तस्मिन्-सर्वोत्कृष्टगन्धयुक्ते-इत्यर्थः। देवत रुकुसुमे कल्पवृक्षपुष्पे। पद। न्यस्य स्थापयित्वा कुसुमानि सेवयित्वा इत्यर्थः । पुष्पान्तरे अन्यस्मिन् साधारणे पुप्पे। गन्तुं। वाञ्छास इच्छसि चेद् यदि। तर्हि धन्यः असि-हत्युपालम्भः-वां धिक इत्यर्थः । सर्वोत्कृष्ट-

१४ भामिनीविलासः। . गन्धयुक्तं कल्पवृक्षपुप्पं निषेव्य पुनरपि यदि साधारणं पुप्पं सेवसे तर्हि तिर- स्कारयोग्योऽसि हे भ्रमर-इति मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु-सर्वोत्कृष्टगुणयुक्तं कंचित् नृपविशेषं निषेव्य अधुना यदि साधारणजनसेवां कतुं इच्छसि चेत् तहि धिक्कारयोग्यो Sसि इति सेवकं प्रति कस्यचिदुक्तिः। अप्रस्तुतप्रशंसा व्याजस्तुतिश्चालह्वारौ । अत्राप्रस्तुतेन देवतरुकुसुमेन कश्चित् नृपविशेष: गम्यते, पुप्पान्तरेण साधारणः जनः, भ्रमरेण च कश्चित् सेवकः । धन्योऽसीति स्तुत्या त्वां धिक् इति निन्दा गम्यते। आर्यावृत्तम् ॥२०॥ तटिनि चिराय विचारय विन्ध्यभुवस्तव पवित्रायाः । शुप्यन्त्या अपि युक्तं किं खलु रथ्योदकादानम् ॥२१॥ तटिनीति। हे तटिनि नदि। विन्ध्यभुवः विन्ध्यात् पर्वतात् भू: जन्म यस्या: तस्याः अत एव पवित्रायाः। तव। शुष्यन्त्याः शोपं प्राप्नुवन्त्याः अपि। रथ्योदकादानं रथ्यायाः प्रतोल्याः उदकस्य जलस्य आदानं ग्रहणमू।किं खलु युक्तं उचितम्। अनुचितमित्यर्थः । इति चिराय बहुकालं। विचारय । विन्ध्यपवंतप्रसूताया: अतः एव पवित्रायाः, शुष्कजलाया अपि तव मार्ग- वर्तिदुर्गन्धजलग्रहणं अनुचितमिति नदीं प्रति कस्यचिदुक्ति :- इति मुख्योक्ति: अन्योक्तिस्तु -- कुलीन: संकटापन्नोऽपि नीचात् यदि किंचिद् गृह्नाति तर्हि एतदनुचितम्। अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः । अत्र अप्रस्तुतया नद्या प्रस्तुतः कश्चित् कुलीन: गम्यते। उद्गीतिवृत्तम् ॥२१॥ पत्रफलपुष्पलक्ष्म्या कदाप्यटए्टं वृतं च खलु शूकैः। उपसपेम भवन्तं बर्बुर वद कस्य लोभेन ।।२२॥ पत्रेति ॥ हे वर्वुरव्रृक्ष। पत्रफलपुप्पलक्ष्म्या पत्राणां फलानां पुष्पाणां च लक्ष्म्या शोभया युक्तमिति शेषः । कदापि अदृष्टं। अस्माभिरिति शेपः । शूकै: कण्टकैश्च। खलु। वृतं व्यासं। भव्रन्तं कस्य वस्तुनः । लोभेन। वयं उपसर्पेम त्वत्प्श्व आगमनं करवाम। इति त्वमेव। वद कथय। पत्र- पुष्पफलादिभि: सर्वथा हीनं प्रत्युत कण्टकाकीरण भवन्तं केन गुणेन आकृष्टाः वयं उपगच्छेम-इति मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु -- न केवलं गुणरहितं अपि तु दोपसहित भवन्तं केन अभिलाषेण उपगच्छेम इति दुषट प्रति कस्य- चिदुक्तिः । अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः । अत्र अप्रस्तुतेन बर्बुरेण प्रस्तुतः

प्रास्ताविकविलासः । १५

निगुर्ण: कश्चित् दुष्टः गम्यते। आर्यावृत्तम् ॥२२। एकस्त्वं गहनेऽस्मिन् कोकिल न कलं कदाचिद्पि कुर्याः। साजात्यशङ्कयामी न त्वां निघ्नन्ति निर्दयाः काकाः ॥२३॥ १. प०-A- कलहं. २. प०-निन्नन्तु। एक इति ॥ हे कोकिल। अश्नित् गहने वने। एक: एकाकी। त्वम्। कदाचिदपि। कलं मधुरकूजनम् न कुर्याः । अमी। निर्दयाः निष्करुणाः । काकाः। त्वां। साजात्यशङ्कया समाना जातिः सजातिः, तस्याः भावः साजात्यं तस्य शङ्या-अस्मज्ातीयोऽयं इति बुद्धया। न निघ्नन्ति न व्यापाद्यन्ति। तव स्वरं श्रुत्वा तु कोकिलोडयं इति परिचिताः भविष्यन्ति। परभृता: स्वाण्डानि काकनीडेपु निधाय उड्डीयन्ते। काकाश्च तानि निजान्येव मन्यमाना: पोपयन्ति। उक्तं च कालिदासेनापि-'प्रागन्तरिक्षगमनात् स्वमपत्यजातमन्यैरद्विजैः परभृताः परिपोपयन्ति'। अन्योक्तिस्तु-दुर्जनसमुदाये गुणवान् तूण्णीं एव तिष्ठेत्, अन्यथा ते तं व्यापादयेयुः । अप्रस्तुतप्रशंसाल- ह्वारः । अत्र अप्रस्तुतेन कोकिलेन प्रस्तुतः कश्रिदसहायः विद्वान् गम्यते, अम्र- स्तुतैः काकैश्र प्रस्तुताः दुष्टाः गम्यन्ते। गीतिवृत्तम् ॥२३। तरुकुलसुषमापहरां जनयन्तीं जगति जीवजातार्तिम्। केन गुणेन भवानीतात हिमानीमिमां बहसि ॥२४॥ १. प०-A. F. ·कुसुमा २. प०-A.F. जीवजाताती: तरुकुलेति॥ हे भवानीतात भवान्याः पार्वत्याः तात पितः, हिमालय। तरुकुलसुषमापहरां तरूणां वृक्षाणां कुलस्य समूहस्य सुपमां परमां शोभां अपहरन्तीं अपाकुर्वतीम्। जगति संसारे। जीवजातार्ति जीवजातस्य प्राणि- समूहस्य आर्ति पीडाम्। जनयन्तीं उत्पाद्यन्तीम्। इमां हिमानीं हिमसंहतिम्। केन गुणन। वहसि धारयसि। हे हिमालय इय हिमसंहतिः लतावृक्षा- दीनां शोभां नाशयति सकलं च प्राणिवर्ग शीतेन पीडयति, तथापि केन अस्या: गुणेन आकृष्टः इमां धारयसीति-मुख्योकिः। अन्योक्तिस्तु-एवंविध- महत्त्वयुक्त सजन किमर्थं सर्वापकारिणं त्वं धारयसीति कस्यचित् कंचित् प्रति उपदेशः । अंप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः। अत्राप्रस्तुतेन हिमालयेन प्रस्तुतः कश्चित्

१६ भामिनीविलासः।

महापुरुषः गम्यते, तथा च अप्रस्तुतया हिमान्या प्रस्तुतः कश्चित्सर्वापकारी। आर्यावृत्तम् ॥ २४॥ कलभ तवान्तिकमागतमलिमनं मा कदाप्यवज्ञासीः। अपि दानसुन्दराणं द्विपधुर्याणामयं शिरोधार्यः ॥२५॥ १. प०-A. F. द्विपवर्याणं २. प०-F. महामान्यः । कलभेति॥ हे कलभ करिशावक। तव अन्तिकं निकटं। आगतं। एनम्। आलं भ्रमरम्। कदापि मा अवज्ञासी: मा अवमंस्थाः ।अयं दान- सुन्दराणां दानेन मदेन सुंदराणां रुचिराणां। द्विपधुर्याणां गजश्रेष्ठानां। अपि। शिरोधार्यः महामान्यः। पद्यमिदं पूर्वप्रक्रान्तेन पञ्ञमेन पद्येन समानार्थकम्, अलङ्काराद्यपि तत्समानमेव, अतो नात्र दीयते। गीति- वृत्तम्॥२५॥ अमरतरुकुसुमसौरभ सेवनसंपूर्णसकल कामस्य। पुष्पान्तरसेवेयं भ्रमरस्य विडम्बना महती॥२६॥ अमरोत॥ अमरतरुकुसुमसौरभसेवनसंपूर्णसक लकामस्य अमराणां देवानां तरवो वृक्षा: कल्पवृक्षाः, तेपां कुसुमानां सौरभः शोभनो गन्धः तस्य सेवनेन संपूर्णाः सकला अखिला: कामाः मनोरथाः यस्य तस्य। भ्रमरस्य। इयं। पुष्पान्तरसेवा अन्यत् पुप्पं पुष्पान्तरं तस्य सेवा। महती विडम्बना उपहास: खलु। पद्ममेवैतत् 'अपनीतपरिमलांतरकथे' इत्यादि (२०) पद्ेन समानार्थम्। अतस्तत्रोक्ता एव अन्योक्तिमुख्योक्तयलंकारादयः । आर्या- वृत्तम् ॥ २६॥ पृष्टाः१ खलु परपुष्टाः परितो दष्टाश्च विटपिनः सवें। माकन्द न प्रपेदे मधुपेन तवोपमार जगति॥२७॥ १. प०-C. स्पृष्टाः २. र०- भेदेन भुवि न पेदे साधर्म्य ते रसाल मधुपेन. ३. प०-तवोपमम्। पृष्टा इति ॥ हे माकन्द आम्रवृक्ष। मधुपेन भ्रमरेण । परपुष्टाः कोकिला: । कोकिला हि काकनीडेपु स्वाण्डानि स्थापयन्ति, काकाश्र तानि स्वाण्डवुद्धया पोषयन्ति, अत एव तासां परपुष्टात्वम्। खलु निश्चयेन। पृष्टाः प्रक्षं कृताः । सर्वे विटपिनः पादपाश्र। टष्टाः स्वयं अवलोकिताः ।

प्रास्ताविकविलासः। १७

तथापि। तवोपमा तव सादृ्यम्। जगति न प्रपेदे न प्राप्तम्। सर्वत्र भ्रमणानन्तरं अपि त्वत्सद्ृशो भ्रमरेण न क्चिदृपि प्राप्त इति आम्रवृक्षं प्रति कस्यचिदुकतकिरिति-मुख्योक्तिः । अन्योक्तिस्तु-हे राजन् सर्वत्रान्विष्यक्षपि याचकवर्गोडयं त्वद्गणसद्शमन्यं न प्राप्तवानिति राजानं प्रति कस्यचिदुक्तिः। पद्यमिद रसगज्ञाधरे अनन्वयध्वन्युदाहरणे (पृ. २०९) प्यते-तत्रोत्तराधँ तु-'भेदेन भुवि न पेदे साधम्यँ ते रसाल मधुपेन' इति। अस्यार्थ :- भेदेन साधम्यं सादृश्यं न पेदे न गृहीतम्-अर्थात् त्वद्भिस्नः त्वत्सद्ृशश्च न कोऽपि दृष्टः, अपि तु त्वत्सदशः त्वत्तोऽभिन्नः, त्वमेवेत्यर्थः । अप्रस्तुत- प्रशंसालङ्कारः। अत्राप्रस्तुतेन माकन्देन प्रस्तुतः कश्िद् राजादि: गम्यते। आर्यावृत्तम् ॥२७॥ तोयैर्पैरपि१ करुणया भीमभानौ निदाघे मालाकार व्यरचि भवता या तरोरस्य पुष्टिः। सा किं शक्या जनयितुमिह प्रावृंषण्येन वारां धारासारानपि विकिरता विश्वतो वारिदेन ॥२८।। १. बा.०-'रति २.प०-AF. वितरता. तोयैरिति ॥ हे मालाकार माला: पुष्पस्रजः करोतीति मालाकारः । भवता। भीमभानी भीमः भीषणः भानु: सूर्यः यस्मिन्। एतादृशे। निदाघ ग्रीष्मकाले। करुणया दयया। अल्पैः कूपादयुष्टतैः । अपि। तोयैः जलैः । अस्य तरोः वृक्षस्य। या पुष्टिः पालनम्। व्यरचि विरचितम् कृतमित्यर्थः । सा पुष्टिः इह लोके। प्रावृषेण्येन प्रावृषि वर्षाकाले भवेन। वारां जलानाम्। धारासारान धारासंपातान् विश्वतः सर्वतः । अपि। विकिरता प्रक्षिपता। वारिदेन मेघेन। जनयितुं उत्पादयितुं। शक्या किम्? अपि तुन शक्येत्यर्थः। ग्रीष्मर्तो स्वल्पेनापि जलेन, हे मालाकार, यास्य वृक्षस्य त्वया पुष्टिः क्रियते सा वर्षाकाले प्रभूतैरपि जलैः मेधेन कतुँ न शक्येति मुख्योक्तिः । अन्योक्तिरतु-हे दयालो, उचिते समये स्वल्पमपि साहारयं त्वया कृतं, असमये कृतात् महतोऽपि साहाययात् श्रेयः, इति धनिकं प्रति कस्यचिदुक्तिः । अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः। अत्राप्रस्तुतेन मालाकारेण प्रस्तुतः कश्चित्समयोपकारी गम्यते। मन्दाक्रान्ता वृत्तम्। तल्लक्षणं च-'मन्दाफ्रान्ता भा. २

१८ भामिनीविलासः।

जलधिपडगैम्भौं नतौ ताद्रुरू चेत्' इति ॥२८ ॥ आरामाधिपतिर्विवेकविकलो नूनं रसा नीरसा वात्याभिः परुषीकृता दश दिशश्चण्डातपो दुःसहः । एवं धन्वनि चम्पकस्य सकले संहारहेतावपि त्वं सिश्चन्नसृतेन तोयद कुतोऽप्याविष्कृतो वेघसा ॥२९॥ १. बा०-धुन्वति. आरामेति ॥ आरामाधिपतिः आरामस्य उद्यानस्य अधिपतिः पालकः । विवेकविकलः विचारशून्यः । नूनं निश्चितं अस्तीति शेषः । रसा पृथ्वी। नीरसा निर्गता: रसाः जलानि यस्याः सा शुष्का इत्यर्थः। वात्याभि: वातसमूहैः। दश दिशः। परुषीकृताः रूक्षीकृताः।चण्डातपः चण्डः तीव्रः आतपः, अथवा चण्डः आतपो यस्य स सूर्यः । दुःसहः असह्यः खवम्। धन्वनि मरुप्रदेशे। चम्पकस्य तन्नामकवृक्षस्य। सकले समग्रे। संहार हे तौ नाशकारणे उपस्थिते इति शेषः । अपि। हे तोयद मेघ। अमृतेन अमृतरूपेण जलेन। सिंचन्, चम्पकमिति शेषः । वेधसा ब्रह्मणा त्वम्। कुतोऽपि। आविष्कृतः प्रकटीकृतः। मरुभूमौ चम्पकस्य सर्वाणि नाशकारणान्युपस्थितानि-उद्यानपालकः विचारहीनः, पृथ्वी निर्जला, प्रचण्डवातैः सर्वासु दिक्षु रूक्षत्वमापादितं, सूर्यस्यातपश्र असह्यः-एतादृशे समये ब्रह्मणा जलवर्पणेन चम्पकं प्रत्युज्जीवयन् दयालुर्मेघः समुत्पादित :- इति मुख्योक्ति:। अन्योक्तिस्तु-सकलेऽपि नाशहेतौ अतीव विपन्नं प्रति दयां दर्शयसीति कंचिदुपकारिणं प्रति कस्यचिदुक्तिः । अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कार: अत्राप्रस्तुतेन मरुदेशस्थितेन चंपकेन प्रस्तुतः कश्चित् विपद्ग्रस्तः गम्यते, तोयदेन च कश्चिद् दयालुः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २९ ॥ न यत स्थेमानं दधुरतिभयभ्रान्तनयना१ गलद्दानेद्रिक भ्रमदलिकदम्बाः करटनः। लुठन्मुक्ताभारे* भवति परलोकं गतवतो हरेरद्य द्वारे शिव शिव शिवानां कलकलः ॥ ३० ॥ १ बा० ०हृदया :. २ बा०-स्खलन्मुक्त्ताभारे. ३ बा०-गतवति. नेति॥ यत हरे: सिंहस्यद्वारे। अतिभयभ्रान्तनयनाः अतिभयेन

प्रास्ताविकविलासः । १९

अतुलभीत्या आ्रान्तानि धूर्णितानि नयनानि येपां ते। गलद्दानोद्रेकभ्रम- दलिकद्म्बा: गलत् स्रवत् यद्ानं गजमदः तस्य उदेकः बाहुल्यं तेन भ्रमन्तः अलीनां भ्रमराणां कदम्बाः समूहाः येषुते। कराटनः गजाः । स्थेमानं स्थिरत्वं न दधु: धारयामासुः। तघ। परलोकं गतवतः मृतस्य। हरे: सिंहस्य। लुठन्मुक्ताभारे लुठन्तः मुक्तानां भारा: यस्मिन् तस्मिन्। द्वारे। शिव शिवेति खेदे। शिवानां शृगालानां कलकलः कोलाहलः । भवति। यस्मिन् सिंहद्वारे पुरा मत्ता अपि गजा भयेन स्थातुं नाशक्रुवन् तत्रैवाद्य सिंहमरणानन्तरं शृगालानां हाहारवः श्रयत इति- मुख्योक्तिः । अन्योक्तिस्तु-कस्यचित्पौरुपयुक्तस्य नरस्य मृत्योरनन्तरं तस्य गृहे क्षुद्रा अपि जना आधिपत्यं लभन्ते। अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः। अत्रा- प्रस्तुतेन सिंहेन प्रस्तुतः कश्चिन्महासर्वो गम्यते, शृगालैश्र क्षुद्रा नराः। शिखरिणी वृत्तम्। लक्षणं तु प्रागुक्तमेव ॥। ३० ॥ द्धानः प्रेमाणं तरुषु समभावेन विपुलां१ न मालाकारोऽसावकृत करुणां बालबकुले। अयं तु द्रागुद्यत्कु सुमनिकराणां परिमलै- र्दिगन्तानातेने मधुपकुल झङ्कारभरतान् ॥३१॥ १ बा०-विपुलं. २ प०-Cनालेमे. २ प०-H०कलः. दधान इति॥ असौ मालाकार: उद्यानपालकः । तरुपु वृक्षेपु। समभावेन समदृष्टया। प्रेमाणं स्नेहं। दधानः धारयन्। बालबकुले नवीने बकुलद्गुमे। विपुलां महतीं। करुणां दयां। न अकृत नाकरोत्। अयं बकुलः । तु। द्राक् शीघ्रं। उद्यत्कुसुमनिकराणां उद्यन्ति आवि- र्भवन्ति यानि कुसुमानि तेषां निकराणां समूहानां। परिमलैः मनोहरगन्धैः। मधुपकुलझङ्कारभरितान मधुपानां भ्रमराणां कुलं समूहः तस्य झक्कारेण गुज्ञितेन भरितान् पूर्णान्। दिगन्तान् दिग्विभागान्। आतेने चकार। मालाकार: सर्वेपु तरुपु समदृष्टिः, सचाधिकं प्रयत्नमपेक्षमाणे बालकेसरवृक्षे न विशेषं यत्नमदर्शयत्, किन्तु वृक्षोऽयं तथापि स्वसौरमैः सर्वाः दिशः पूरयतीति-मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु-समदृष्टित्वात् राजोपेक्षितः, किन्तु मृदुत्वात्प्रयत्नाधिक्यमपेक्षमाणः गुणवान् सेवकः स्वगुणैर्दिशः पूरयत्येव।

२० भामिनीविलास:।

अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः । अन्राप्रस्तुतेन मालाकारेण प्रस्तुतः कश्विद्वाजा गम्यते, बकुलेन च कश्रिद्रुणवान् सेवकः । शिखरिणी वृत्तम् ॥३१ ॥ मूलं स्थूलमतीव बन्धनदढं शाखा शतं मांसला वासो दुर्गमहीधरे तरुपते कुवास्ति भीतिस्तव। एक: किंतु मनागयं जनयति स्वान्ते ममाधिज्वरं ज्वालालीवलयीभवन्नकरुणो दावानलो घस्मरः॥३२॥ मूलमिति॥ हे तरुपते वृक्षराज। तव मूलं। अतीव अत्यन्तम्। स्थूलं महत्। तथा बन्धनदृढं बन्धनेन वेष्टनेन दढं अचलम्। शाखाः शतं शतशः बह्मय इत्यर्थ: तथा मांसलाः पुष्टाः। दुर्गमहीधरे दुर्गः दुःखेन गन्तुं शक्य: महीधरः पर्वतः,तस्मिन्। वासः स्थितिः। इत्थम्। तव कुत कस्मात्। भीतिः भयम्। किंतु। ज्वालालीवलयीभवन ज्वालानां शिखानां आलीभि: पक्किभि: वलयीभवन् मण्डलीभवन्। अयं एकः । अकरुणः निर्दयः । घस्मर: भक्षकः । दावानलः वनवह्निः । मम स्वान्ते मानसे। आधिज्वरं आधे: चिन्ताया: ज्वरं संतापम्। मनाक हपत्। जनयति उत्पादयति। दृढ- मूलस्य शाखापरिवृतस्य पर्वतोपरिस्थितस्य वृक्षस्य न किंचिद् भयकारणं पश्यामः केवलं सर्वभक्षकोऽयं ज्वालामंडलै: सर्वतः परिवृण्वन् वनवह्निरस्माकं चेतसि चिन्तामुत्पादयतीति-मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु-सर्वथा सुरक्षितस्य सर्व- सुखोपेतस्यापि नरस्य कुतोऽप्यकस्माद् भयमुत्पद्यते। अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कार: अन्नाप्रस्तुतेन तसपतिना प्रस्तुतः कश्चित्सर्वथा सुरक्षितो गम्यते, दावानलेन चाकस्मिकी विपत्ति: । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।।३२। ग्रीष्मे भीष्मतरैः१ करैदिनकृता दग्धोऽपि यश्चातक- स्त्वां ध्यायन् घन वासरान् कथमपि द्राघीयसो नीतवान्। दैवालोचनगोचरेण भवता तस्मित्निदानीं यदि१ स्वीचक्रे करकानिपातन कृपा तत्कं प्रति ब्रूमहे ।।३३। १. बा०-ग्रीष्मतरैः २. प०-A. F.अपि. ३. प०-A. F.भिघातनकृपा० ग्रीष्म इति ॥ हे घन मेघ । यः चातकः । ग्री्मे निदाधे। भीष्मतरैः शरदाय्यपेक्षया तीक्ष्णतरैः। करैः किरणैः कृत्वा। दिनकृता सूर्येण। दग्धोऽि तप्तीपि। त्वां ध्यायन चिन्तयन्। द्राघीयसः दीर्घतरान्।

प्रास्ताविकविलासः । २१

वासरान् दिवसान्। कथमपि अतिकाठिन्येन। नीतवान् गमितवान्। तृष्णाव्याकुलोऽपि अन्यतो जलं न जग्राह, किंतु स्वय्येव बद्धाशस्तस्थौ- इत्यर्थ:। तास्मिन चातके। इदानी दैवात् भाग्यात्। लोचनगोचरेण नयन- पथमागतेन। भवता। यदि। करकानिपातनकृपा करकाणां वर्षोपलानां निपातनस्य प्रक्षेपणस्य कृपेति सोल्लुण्ठम्। स्वीचक्रे स्वीकृता। तत् तर्हि। कं प्रति झूमहे वदामः । सूर्यस्य तीच्रकिरणैर्प्रीप्मे संतापितोऽपि चातकोऽ- न्यस्माजलमगृह्लन् त्वय्येव बद्धाशोऽतिष्ठत्-एतादशेडपि त्वद्जक्ते, हे मेघ, यदि करकावर्षणं कुरुषे, तर्हिं कोऽन्यश्चातकहितकारी अस्माभिरन्वेष्टव्य इति मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु-अनन्यपरायणे सर्वथानुरक्त भक्ते यदि कश्षि- तसमर्थ: प्रभुः उपकारस्थानेऽनुपकारं करोति तह्ोंतदनुचितम्। अप्रस्तुतप- शंसालङ्कारः । अत्राप्रस्तुतेन मेघेन प्रस्तुतः कश्चित्समर्थः प्रभुर्गम्बते, चातकेन चानन्यभक्तःसेवकः । शार्दुलविक्रीडितं वृत्तम् ॥३३। दवदहनजरालज्वालजालाहतानां परिगलितलतानां म्लायतां भूरुहाणाम्। अयि जलधर शैलश्रेणिशङ्गेषु तोयं वितरसि बहु कोडयं श्रीमदस्तावकीनः ॥३४॥ दवदहनेति॥अयि जलधर मेघ। दवद्हनजटालज्वालजालाइतानाम् दवदहनस्य दावानलस्य जटालानां दीर्घाणां ज्वालानां शिखानां जालै: समूहैः आहतानाम् ताडितानाम्। परिगलितलतानां परिगलिता: लताः येभ्यः तेपाम्। भूरूहाणां वृक्षाणाम्। म्लायतां ग्लानिं प्रासुवतां सताम्। अनादरे पष्टी। एतादृशान् वृक्षान् अनादृटत्येत्यर्थः । शैलश्रेणिश्रृंगेषु शैलानां पर्वतानां श्रेणि: पंकि: तस्याः शृंगेपु शिखरेषु बहु प्रभूतं तोयं जलम्। वितरसि वर्पसि अयं कः। तावकीनः त्वदीयः । श्रीमद्:संपदुन्मादः । अतीव निंदनीयोऽयं तव विकारः । दावानलदग्धाः म्लायन्तो वृक्षाः जलमपेक्षन्ते, किन्तु तानना- दृत्य यत् त्वं पर्वतशिखरेषु वर्षसि तन्महदनौचित्यं तवेति मेघं प्रति कस्यचि- दुक्तिरिति-मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु-पात्रे ड्ानमुचितम्, किन्तु सत्यपि विपङ्गस्ते अत एव सुतरां साहाय्ययोग्ये पात्रे यद्धनगर्वगर्विता अपान्रे धनं विसृजन्ति तदतीवानुचितमिति। अप्रस्तुतप्रशंसालक्कार:। अत्राप्रस्तुतेन

२२ भामिनीविलासः ।

वृक्षेण प्रस्तुतः कश्िदापन्नो गम्यते, मेधेन च धनगर्वगर्वितः । मालिनी वृत्तम्॥। ३४।। शृण्वन् पुरंः परुषगजिंतमस्य हन्त रे पान्थ विह्नलमना न मनागपि स्याः। विश्वार्तिवारणसमर्पित जीवनोऽयं नाकर्णितः किमु सखे भवताम्बुवाहः॥३५॥ शृण्वन्निति॥ रे पान्थ पथिक। हन्तेति खेदे। अस्य मेघस्य। पुरः अग्रे वर्तमानं। परुषगजितं दुःसहां गर्जनाम्। शृण्वन्। मनाक् ईपत्। अपि। विह्वलमना: व्याकुलचित्तः। न स्याः मा भूः। हे सखे। भवता। अयम्। विश्वा्तिवारणसम्पितजीवनः विश्वस्य सर्वस्य जगतः आतेंः पीडायाः वारणाय अपहरणाय समर्पित दत्तं जीवनं जलं पक्षे प्राणाः येन सः अम्बुवाह: मेघः । न आकर्णितः न श्रुतः । किमु। अपि तु श्चत एवेत्यर्थः । हे पथिक अस्य मेघस्य कठोरगर्जनां श्चत्वा व्याकुलचित्तो मा भुः, किं त्वया न श्रतं यदेष संसारसंतापहरणाय स्वजलं वर्पति-इति मुख्योकितिः। अन्योक्तिस्तु- हे याचक, आपाततः कटुरप्ययं दयालुरेव दाता, असौ स्वप्राणदानेनापि परसंतापहरणे सर्वदा प्रस्तुत इति। अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः। अत्राप्रस्तुतेन मेघेन प्रस्तुतः कश्चित् प्रत्यक्षकटुः किन्तु दयार्द्रहृदयो दाता गम्यते। वसंत- तिलका वृत्तम्॥३५।। सौरभ्यं भुवनत्रयेऽपि विदितं शैत्यं तु' लोकोत्तरं कीर्तिः किं च दिगङ्गनाङ्गणगता किं त्वेतदेकं शृणु। सर्वानेव गुणानियं निगिरते श्रीखण्ड ते सुन्दरान् उज्झन्ती खलु कोटरेषु गरलज्वालां द्विजिह्ावली ॥३६॥। १ बा०-नु. सौरभ्यमिति ॥ हे श्रीखंण्ड चन्दन। ते सौरभ्यं परिमलः । भुवन- तरये लोकत्रये। अपि। विदित ज्ञातं प्रसिद्धमित्यर्थः । शैत्यं संतापहारकं शीतलत्वं तु। लोकोत्तरं अलौकिकम्। किं च । ते कीर्तिः यशः । दिगङ्गनाङगणगता दिश: पूर्वाद्या: एव अङ्गना: स्त्रियः तासां अङ्गणं चत्वरं तत्र गता सर्वदिग्व्यापिनीत्यर्थः। किंतु। एतत् एकं दोपसूचकं वचः। शृणु।

प्रास्ताविकविलासः । २३

इयं ते कोटरेषु। गरलज्वालां विषज्वालां। उज्झन्ती स्यजन्ती। द्विजिह्ा वली द्विजिह्वानां सर्पाणां अवली पंकिः। सर्वान एव सुन्दरान् गुणान्। खलु निश्चयेन। निगिरति ग्रसति। हे चन्दन, त्वयि सौरभ्यशैत्यादयो गुणा विद्यन्ते, सर्वन्र च प्रसिद्धोऽसि, किन्तु येयं विषमुद्धमन्ती सर्पावली त्वया स्वकोटरे स्थापिता सा सर्वानपि ते गुणान् लोपयतीति-मुख्योक्तिः । अन्योक्तिस्तु-रम्यत्वादिगुणैः सर्वत्र ख्यातकीर्तिरपि दुष्टजनाश्रयदानेन महदनौचित्यं करोपीति गुणवन्तं प्रति कस्यचिदुक्तिः। अप्रस्तुतप्रशंसालद्कार: अत्राप्रस्तुतेन चन्दनेन प्रस्तुतः कश्रिङ्गणवानपि खलजनाश्रयदाता गम्यते। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम्॥ ३६॥ नापेक्षा न च दाक्षिण्यं न प्रीतिर्न च सङ्गतिः।

१ वा०-नापेक्य. तथापि हरते तापं लोकानामुन्नतो घनः॥३७॥

नापेक्षति ॥I अपेक्षा प्रत्युपकारादिवांछा। न विद्यत इति शेपः । न च दाक्षिण्यं परचित्तानुवर्तनम्-अच्युतरायस्तु 'दाक्षिण्यं समुद्रोदकमादाय दातृत्वारस्वतः सामर्थ्यमपि नास्तीत्यर्थः'न प्रीतिः स्रेहः। न च संगतिः सहवासश्चापि नास्ति । तथापि उन्नतः उच्चः, पक्षे उदारघीः । घनः मेघः। लाकानां तापम्। हरते अपाकरोति। योऽयं उच्चदेशस्थो मेघो जनानां संतापमपहरति,न तस्य लोकैः सह कापि मत्री न च तेभ्यः किमपि वांछति-इति मुख्योक्ति:। अन्योक्तिस्तु-उदारा: पुरुषाः विनापि प्रत्युपकारादिवांछां निस्वार्थ- मेव च परहितमाचरन्तीति। अत्र विभावनालङ्कारः, अप्रस्तुतप्रशंसा च। विनापि कारणं यत्र कार्योत्पत्ति: सा विभावना-अत्रापि विनापि अपेक्षां मेघ: तापं हरति। विभावनालक्षणं च 'क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना' इति। अन्राप्रस्तुतेन मेघेन प्रस्तुतः कश्रित्चिरपेक्षः परोपकारी गम्यते। उभयो- श्रालङ्वारयोः संसृष्टिः । अनुष्टभ्वृत्तम् ॥ ३७॥ १समुत्पत्तिः स्वच्छे सरास हरिहस्ते निवसनं निवास: पद्मायाःसुरहृदयहारी परिमलः । गुणरेतैरन्यैरपि च ललितस्याम्वुज तव द्विजोत्तंसे हंसे यदि रतिरतीवोन्नतिरियम् ।३८। १. प०-F. reads the first line thus-समुत्पत्तिः पझमारमणपदपद़' मलनखात्। २. प०-F.G. निवसतिः । २. प०-C. E. H. विलास :.

२४ भामिनीविलासः ।

समुत्पत्तिरिति ॥ हे अम्बुज कमल तव स्वच्छे निर्मले। सरास तडागे। समुत्पत्तिः उद्धवः । एतेन निर्मलकुलोत्पत्तिः सूच्यते। हरिहस्ते हरे: विष्णो: हस्ते। निवसनं निवासः । विष्णोः शङ्गचऋ्रगदापद्मधारित्वात्। यद्वा-हरे: सूर्यस्य हस्त किरणे निवसनं विकासरूपा स्थितिः। सूर्योदये कमलानां विकसनात्। पद्मायाः लक्ष्म्याः निवास: वासस्थानम्। परिमलः मनोहरगन्धः । सुरहृदयहारी देवानां मनोहरणशीलः । एतः पूर्वोक्तैः अन्यैरपि कामिनीमुखसादृश्यादिभि: गुणैः ललितस्य सुन्दरस्य। तव। यदि द्विजोत्तंसे पक्षिश्रष्टे हंसे-ब्राह्मणे च गम्यते। रतिः प्रीतिः । तहिं इयं तव अतीव उन्नति: उत्कृष्टता भवतीति शेपः । हे कमल, स्वच्छे तडागे समुत्पन्नः,विष्णुहस्तनिवासी, लक्ष्मीनिवासस्थानं तथा देवानामपि मनो हरसि स्वगन्धेन-सत्स्वप्ये ताद्शेषु गुणेषु यदि हंसेप्वादरं दर्शयसि तहिं सुतरां प्रशंसनीयस्त्वमिति-मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु-श्रेष्ठकुलोत्पन्नत्वादिगुण- विशेषैर्युक्तो नरो यदि ब्राह्मणभक्तोऽपि तर्हि सुगन्धयुक्तसुवर्णवत् सुतरां प्रशंसनीयः । अप्रस्तुप्रतशंसालङ्कारः । अत्राप्रस्तुतेन कमलेन प्रस्तुतः कश्चित् सङ्गणोपेतो नरो गम्यते। केचित्तु-'समुत्पत्तिः पझ्मारमणपदपद्मा- मलनखात्' इति प्रथमं पादं पठन्ति। गंगालहरीस्थस्य (२१) 'समुत्पत्तिः पद्मा' इत्यादिपद्यस्य प्रथमपादविनिमयजन्या त्रान्तिरियम्। अस्य पाठस्या- त्रासंगतत्वात्।। शिखरिणी वृत्तम् ॥।३८।। साकं आ्रवगणैर्लुठन्ति मणयस्तीरेऽर्कविम्बोपमा१ नीरे नीरचर: समं स भगवान्निद्राति नारायण :! एवं वीक्ष्य तवाविवेकमपि च प्रौढि परामुन्नतेः कि निंदान्यथवा स्तवानि® कथय क्षीरार्णव त्वामहम्॥३९॥ १. बा०-बालार्कविम्बोपमा. २. प०-A. F.अथ. ३. प०-H. निन्दामि. ४. प०-A. स्तवीमि and H. स्तवामि साकमिति ॥ हे क्षीरार्णव हे पयोधे। तव तीरे। ग्रावगणैः पाषाण- खण्डसमूहैः। साकं अर्कबिम्बोपमाः अर्कस्य सूर्यस्य बिंबः मंडल: उपमा येषां ते सूर्यमंडलवडीताः । मणयः लुठन्ति-इतस्ततो विकीर्णा इश्यर्थः । नीरे जले च। नीरचरैः मतस्यादिभिर्नीचैः जलचरैः । समं सह। भगवान्

प्रास्ताविकविलासः । २५

नारायण: विष्णुः। निद्राति शेते। एवं तव अविवेक मणिपापाणयोरे- कत्र विकीर्णत्वात् विचारराहित्यम्। अपि च उन्नतेः महत्वस्य। परां उत्कृष्टां प्रौदवि गुरुतां-नारायणाश्रयभूतत्वात् च वीक्ष्य रष्ट्वा। अहं त्वां कि निन्दानि अथवा स्तवानि प्रशंसानि इति कथय बूहि। हे समुद्र, तव तीरे मणयः पाषाणखण्डाश्च एकत्रैव विकीर्णा:, त्वदन्तश्र सकललोकपूज्यो भगवान् शेते, एवं विचेकराहित्यं उन्नतत्वं चेत्युभयमपि त्वयि दृष्टा-निन्दां करोमि स्तुति वेति न जानेऽहमिति-मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु-नीचे महति च समदृष्टित्वात् स्वं वर्णनातीत इति सत्पुरुषं प्रति कस्यचिदुक्तिः। अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः। अत्राप्रस्तुतेन समुद्रेण प्रस्तुतः कश्चित्समदर्शी गम्यते। शार्दूलविक्ीडितं वृत्तम्।। ३९॥ कि खलु रत्नैरेतैः कि पुनरभ्रायितेन१ वपुषा ते। सलिलमपि यन्न तावकमर्णव वदनं प्रयाति तृषितानाम् ॥४०॥l १.प०-A. F. कि खलु रत्नायितेन. किमिति ॥ हे अर्णव समुद्र। एतैः परिदश्यमानैः रत्नैः कि फलम्। ते अभ्रायितेन अभ्रवन्मेधवदाचरितेन तद्वत् स्निग्धेनेत्यर्थः वपुषा शरीरेण। च किं फलम्। उभयमपि निष्प्रयोजनमेवेत्यर्थः। यत् यस्मात् तावकं तव। सलिलं जलं अपि। तृषितानां पिपासाकुलानाम्। वदनं मुखम्। न प्रयाति न गच्छति। हे समुद्र तव रत्नानि सुन्दर शरीरं चेत्यु- भयमपि निप्फलम्, यतस्तव जलं अपि लोकानां पिपासापहरणे असमर्थमिति- मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु-यदि ते धनं अल्पमपि परोपकारं कर्तुमसमर्थ तर्हि महता ते धनेन सुन्दरेण च शरीरेण किं फलमिति कंचित् धनिकं प्रति कस्यचिदुक्तिः । अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः । अत्राप्रस्तुतेन समुद्रेण प्रस्तुतः काश्रिदनुपयुक्त्तधनो गम्यते। गीतिवृत्तम् ॥४० ॥ इयत्यां संपत्तावपि च सलिलानां त्वमधुना न तृष्णामार्तानां हरस यदि१ कासार सहसा। निदाघे चण्डांशौ किरति परितोSङ्वारनिकरा- न्कृशीभूतः केषामहह परिहर्तासि खलु ताम्॥४१॥ १ प०-A. यदि हरसि and F परिहरसि. २ प०-F. चण्डांशो:, ३बा .-- 'प०-'निकरं.

२६ भामिनीविलासः ।

इयत्यामिति ॥ हे कासार तडाग। अधुना त्वं सालेलानां जलानां। इयत्यां संपत्ता समृद्धौ। अपि। आर्तानां पीडितानां तृष्णयेति शेषः। तृष्णां पिपासां। यदि सहसा न हरासे न निवारयसि। तदा। निदाधे ग्रीप्मे। चण्डांशौ सूयं। अङ्गारानेकरान् अङ्गारवत् दाहकान् किरण- समूहान्। परितः सर्वतः । किरति क्षिपति सति। कृशीभूतः जलस्य शोपणेन कृशतामापन्नः । केषां खलु तां तृण्णां। परिहर्तासि अपनेष्यसि। केषांचिदपि पिपासां परिहतुं न शक्ष्यसीति भावः । अहह इतिखेदे। प्रभूत- जलसंपूर्णोंSपि यदि पिपासाकुलानां पीडां न नाशयसि तहिं ग्रीप्मे जलाभावात् शुष्कसत्वं केपां तृपामपनेप्यसीति सरोवरं प्रति कस्यचिदुक्ति :- इति मुख्योक्ति:। अन्योक्तिस्तु-प्रभूतधनधान्यसमृद्धोऽपि यदि त्वमधुना पीडितानां साहारयं नाचरसि, तर्हि दैवकोपात् क्षीणवित्तः कस्य सहायतां करिष्यसीति धनिकं प्रतिकस्यचिदुक्तिः । अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः । अन्राप्रस्तुतेन कासारेण प्रस्तुतः कश्रिद् व्ययमकुवाणो धनवान् गन्यते। शिखरिणी वृत्तम् ॥ ४१ ॥ अयि रोषमुरीकरोषि नो चे- स्किमपि त्वां प्रति वारिधे वदामः । जलदेन तवार्थिना विमुक्ता- न्यपि तोयानि महान् हा जहासि॥४२॥ १ व-अपिमुक्तानि. अयीति॥ हे चारिध समुद्र। रोषं क्रोधम्। नो उरीकरोषि न स्वीकरोषि कुपितो न भवसि। चेत् यदि। त्वां प्रति किमपि हितं किन्तु कटु। वदाम: उपदिशामः।तव अर्थिना याचकेन। जलदेन मेघेन । विमुक्तानि वृष्टानि तोयानि जलानि। महान् अपि सन्। न जहासि न त्यजसि। हा इति खेदे। त्वत्तो जलं गृहीत्वा मेघोऽन्येम्यो ददाति, त्वं तु, हे समुद्र, तेभ्यः पुनर्गृह्लासि, अतीवानुचितमेतदिति समुद्रं प्रति कस्यचिदुक्तिरिति-मुख्यो- क्तिः। अन्योक्तिस्तु-याचकाय दत्तं धनं, तेन याचकेन अन्येभ्यः प्रतिपादितं त्वं पुनर्गृह्लासि-इति कृपणं प्रति कस्यचिदुक्तिः। अप्रस्तुतप्रशंसालक्कारः। अत्राप्रस्तुतेन समुद्रेण प्रस्तुतः कश्चित् कृपणो गम्यते। मालभारिणी-वृत्तम्। तल्लक्षणं च-'ससजाः प्रथमे पदे गुरू चेत्। सभरा येन च मालभारिणी स्यात्' इति ॥४२॥

प्रास्ताविकविलासः । २७

न वारयामो भवतीं विशन्ती वर्षानदि स्रोतास जहजायाः। न युक्तमेतत्तु पुरो यदस्यास्तरङ्गभङ्गान्2 प्रकटीकरोषि ॥४३। १. प-E तरंगलीलाम्. नेति ॥ हे वर्षानदि-एतेन क्षणिकैश्ववर्यत्वं सूचितं-श्रीप्मे जलाभावात्। भवतीं तवां। जहुजाया: जाह्नव्या: गङ्रायाः । स्त्रातसि प्रवाहे। विशन्ती प्रविशन्तीम्। वयं न वारयामः निषेधामः । एतत् वक्ष्यमाणम्। तुन युक्तं नोचितम्। यत् भस्या आश्रयदायिन्या भागीरथ्याः । पुरः अग्रे । तरङ्ग- भङ्गान तरक्वाणां भक्गान् कौटिल्यानि-एतेन अहंकारजन्या भ्रभेदा ध्वन्यन्ते प्रकटीकरोषि आविष्करोपि। हे वर्पाप्रवृद्धजले नदि गङ्गाया आश्रयं यदि गृह्लासि तर्हिं नात्र कश्रिद्दोषः, किन्तु तत्र कुट्िलितरंगाणामाविष्करणमयुक्तमिति नदीं प्रति कस्यचिदुक्तिरिति-मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु -- महतामाश्रयग्रहणे न कश्चिहोपः, किन्तु तेपामग्रेऽहंकारप्रदर्शनमतीवानुचितमिति । अप्रस्तुत- प्रशंसालङ्कारः। अत्राप्रस्तुतया नद्या प्रस्तुतः कश्चिदाश्रयदातुः पुरतोऽहंकार दर्शयन् गम्यते। उपजातिवृत्तम् ॥४ ३॥ पौलोमीपतिकानने विलसतां गीर्वाणभूमीरुहां येनाघ्रातसमुज्झितानि कुसुमान्याजघिरे निर्जरः। तस्मिन्नद्य मधुव्रते विधिवशान्माध्वीकमाकाइक्षति त्वं चेदश्चस लोभमम्बुज तदा किं त्वां प्रति ब्रूमहे ॥४४॥ पौलोमीति ॥ हे अम्वुज पौलोमीपतिकानने पौलोमी शची तस्या: पतिः इन्द्रः तस्य कानने वने नन्दन इत्यर्थः । विलसतां शोभमानानाम्। गीर्वाणभूमारुहां भूम्यां रोहन्तीति भूमीरुहाः वृक्षाः गीर्वाणानां देवानां भूमीरुहा: देववृक्षा :; कल्पवृक्षा इति यावत। येन मधुव्रतेन भ्रमरेण। आघ्रात- समुज्झितानि पूर्व आघ्रातानि पश्चात् समुज्झितानि त्यक्तानि उच्छिष्टानीत्यर्थ:। कुसुमानि पुप्पाणि। निर्जरैः देवैः आजघिर घ्रातानि आस्वादितानीत्यर्थः। अद्य विधिवशात् दैवकोपवशात्। तव माध्वकिं मधु । आकाङ्क्षति वांछति सति। त्वं लोभं कृपणताम्। अञ्चस गच्छसि। तदा त्वां प्रति कि घ्रूमहे किं कथयामः । हे कमल, यद्भुक्तोज्झितानि कल्पतरुपुप्पाणि देवैरप्या- स्वाद्यन्ते स भ्रमरसत्वां मधु याचते चेखया लोभो न कार्य इति भ्रमर प्रति

२८ भामिनीविलासः ।

कस्यचिदुक्तिरिति-मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु-दानयोग्ये सत्यात्रे धनलोभं कुर्वन्तं कृपणं प्रति कस्यचिदुक्तिः। अप्रस्तुतप्रशंसालक्कारः। अत्राप्रस्तुतेन श्रमरेण प्रस्तुतः कश्चित् दानयोग्यो गम्यते, अम्बुजेन च कृपणः । शार्दूल- विक्रीडितं वृत्तम् ।। ४४।। भुक्ता मृणालपटली भवता निपीता- न्यम्वूनि यत्र नलिनानि निषेवितानि। रे राजहंस वद तस्य सरोवरस्य कृत्येन केन भवितासि कृतोपकारः॥४५॥ भुक्तेति॥ रे राजहंस। यत्र सरोवरे। भवता मृणालपटली मृणालस्य बिसस्य पटली संघः। भुक्ता आस्वादिता। अम्बूनि जलानि निपीतानि। तथा च नलिनानि पम्मानि। निषेवितानि उपभुक्तानि। तस्य सरोवरस्य केन कृत्येन कर्मणा। कृतोपकार: कृतः उपकारः येन सः। भवितासि भविष्यसि। इति वद बृहि। हे राजहंस यस्मात्सरोवरादुपकारशतं प्राप्तवानसि तस्य कथ प्रत्युपकारं करिष्यसीति राजहंस प्रति कस्यचिदुक्तिरिति -मुख्योक्ति:। अन्योक्तिस्तु-कृतसहस्त्रोपकारस्य प्रत्युपकारं कर्तुमसमर्थ प्रति कस्यचिदुक्तिरियम्। अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः। अत्राप्रस्तुतेन राजहंसेन प्रस्तुतः कश्चिदुपकृतो गम्यते। वसंततिलका वृत्तम् ॥४५ ॥ प्रारंभे कुसुमाकरस्य परिता यस्योल्लसन्मञ्ञरी- पुञ्जे मत्जुलगुञ्ञितानि रचयंस्तानातनोरुत्सवान्। तस्मिन्नद्य रसालशाखिनि दशां दैवात्कृशामञ्चति त्वं चेन्मुश्चसि चञ्चरीक विनयं नीचस्त्वदन्योऽस्ति क:॥४६॥। प्रारंभ इति ॥ हे चश्चरीक भ्रमर। कुसमाकरस्य वसन्तस्य प्रारंभे। यस्य रसालशाखिनः आम्रवृक्षस्य। उल्लसन्मंजरीपुंजे उल्लसन्त्यः विकसन्त्यः या मञ्जर्य: कुसुमस्तबकाः तेषां पुंजे राशौ। परितः सर्वतः। मत्जुलगृजितानि मञ्जुलानि मनोहराणि गुज्जितानि। रचयन् कुर्वन्। तान् अवर्णनीयान्। उत्सवान् महान्। आतनोः व्यरचयः । अद्य। दैवात् प्रतिकूलभाग्यात्। तस्मिन रसालशाखिनि आम्रवृक्षे। कृशां हीनाम्। दशां अवस्थां। अञ्चति गच्छति सति। त्वं विनयं दाक्षिण्यं। मुञ्चसि चेत् तर्हि त्वद्न्यः

प्रास्ताविकविलासः । २९

कः नीचः अस्ति। न कोऽपीत्यर्थः । हे भ्रमर, समृद्धावस्थायां आम्रव्रक्षस्य तत्र महान्तमुपभोगमकरोः, अद्य दैवाहुर्दशामापन्रे तस्मिन्नाम्रे यदि त्वमनादरं दर्शयसि तर्हि नीचतमोऽसीति भ्रमरं प्रति कस्यचिदुक्तिरिति-मुख्योक्ति:। अन्योक्तिस्तु-यस्य संपन्नावस्थायां आनन्दोपभोगः कृतस्तस्मिन् विपस्ने अनादर दर्शयन्तं कंचित् कृतध्नं प्रति कस्यचिदुक्तिः । अप्रस्तुतप्रशंसालक्कारः।. अत्राप्रस्तुतेन भ्रमरण प्रस्तुतः कश्चित्कृतघ्नो गम्यते। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ४६ ॥ एणीगणेषु गुरुगर्वनिर्मालिताक्ष:' किं कृष्णसार खलु खेलसि काननेSस्मिन। सीमामिमां कलय भिन्नकरीन्द्रकुम्भ- मुक्तामयीं हरिविहारवसुंधरायाः॥४७। १.बा०-'निमीलिताक्ष। प०-H. निमिलिताक्षम्। २.प० H. शोभामिमाम्। एणीगणेप्विति ॥ हे कृष्णसार मृगविशेष। गुरुगर्वनिर्मालिताक्ष: गुरुणा महता गर्वेण कस्तूर्याद्यभिमानेन निमीलिते अक्षिणी यस्य सः ॥ अस्मिन कानने वने। एणीगणेषु एणीनां मृगीणां गणेपु समूहेपु। किं खलु खेलसि। इमां स्वक्ीडाभूमिम्। हरिविहारवसुंधरायाः हरे: सिंहस्य विहारस्य क्रीडायाः वसुंधरायाः भूमे: । भिन्नकरीन्द्रकुम्भमुक्तामयीं भिन्ना: पाटिता: विदारिता: वा करीन्द्राणां गजेन्द्राणां कुम्भा: कपोलाः तेपां या: मुक्ताः मौक्तिकानि तैः पूर्णाम्। सीमां मर्यादाम्। कलय अवधारय। हे हरिण यत्र स्वमभिमानभरितो रमूसे, सेयं हस्तिकपोलविदारणक्षरस्य सिंहस्य क्रीडाभूमिरिति हरिणं प्रति कस्यचिदुक्तिरिति-मुख्योकिः। अन्योक्तिस्तु- तेजस्विविहारयोग्ये स्थले न क्षुद्धर्मदः कार्य इति। अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कार: अत्राप्रस्तुतेन मृगेण प्रस्तुतः कश्चित् क्षुद्रो गम्यते, सिंहेन च तेजस्वी. वसंततिलका वृत्तम् ॥४७ ॥। जउरज्वलनज्वलताप्यपगतशङ्कूं समागतापि पुरः। करिणामरिणा हरिणा हरिणाली हन्यतां नु कथम् ॥४८॥ जउरेति॥ करिणां गजानां। अरिणा शत्रुणा नाशकेनेति यावत्। साभिप्रायमिदं विशेषणम्। जठरज्वलनज्वलता जठरस्य उदरस्य ज्वलन:

३० भामिनीविलास: ।

अशनिः तेन ज्वलता दह्यमानेन । अपि-अत्यन्तबुभुक्षितेनापीत्यर्थः । अपगत- शङ्कं अपगता शङ्का भीतिः यस्मिन् कर्मणि यथा स्वात्तथा। पुरः अग्रतः । समागता समायाता। अपि। हरिणाली मृगपंक्तिः। कथं हन्यताम्। नु इति बितर्के। अतिबुभुक्षितोऽपि सिंहः पुर आगतान् मृगानतुल्यबलतया नैव हन्तीति-मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु-व्यसनपतिता अपि तेजस्विनो हीन- बलान्नाक्रमन्त इति। अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः । अत्राप्रस्तुतेन सिंहेन प्रस्तुतः कश्चिदतुलपराक्रमः पुरुपो गम्यते, मृगैश्च हीनबला नराः । आर्या वृत्तम् ।४८ ॥

अद्य तेन हरिणान्तिके कथ कथ्यतां नु हरिणा पराक्रमः॥४९॥

येनेति ॥ येन । हरिणा सिंहेन। भिन्नकारकुम्भविस्खलन्मौक्तिकाव- लिि: भिन्ना: विपाटिताः ये करिकुम्भा: गजकपोलाः तेभ्यो विस्खलन्ति पतन्ति मौक्तिकानि तेपां अवलिभिः पंक्तिभिः। मही पृथ्वी। अश्चितां पूजिता अलंकृतेति यावत्। तेन हरिणा अद्य। हरिणान्तिके हरिणान समीपे। स्वकीयः पराक्रमः शौय। कथ केन प्रकारेण। कथ्यतां नु केनापि प्रकारेण वक्तुं न शक्यत इश्यर्थः । यः सिंहः पूर्व गजकपोलान्विदार्य स्वपराक्रमं दर्शितवान, अधुना दुर्दैवात् स क्षद्रमध्यपतितः स्वकीयं पूर्वपरा- कमं असमेषु वर्णयितुमप्यसमर्थ इति-मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु-महापराक्रम- शाली क्षुद्रबलेषु स्ववित्रमं प्रकाशयितुमसमर्थ इति। अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कार: अत्राप्रस्तुतेन सिंहेन प्रस्तुतः कश्चिन्महापराक्रमो गम्यते। रथोद्धता वृत्तम्। तल्क्षणं च-'रो नराविह रथोद्ता लगौ' इति। स्थिति नो रे दध्या: क्षणमपि मदान्धेक्षण सखे गजश्रेणीनाथ त्वमिह जटिलायां वनभुवि। असौ कुम्भिभ्रान्त्या खरनखरविद्रावितमहा- गुरुग्रावग्रामः स्वपिति गिरिगरभे हरिपतिः॥५०।। स्थितिमिति ॥ रे मदान्घेक्षण मदेन गर्वेण अन्धे ईक्षणे नयने यस्य तत्संबुद्धौ। गजश्रेणीनाथ गजयूथपते। सखे मित्र। त्वं इह जटिलायां

प्रास्ताविकविलासः । ३१

लतादिबाहुल्येन निबिडायां। वनभुवि काननप्रदेशे। क्षणमपि। स्थिर्ति अवस्थानम्। नो दध्याः मा कुरु। असौ कुम्भिभ्रान्त्या कुम्भिनाल करिणां आ्रान्त्या-गजोऽयमिति शङ्कया। खरनखरविद्रावितमहागुरुग्रावग्रामः खराः तीक्ष्णा: ये नखराः नखाः तैः विद्राविताः विदारिता: महान्तः गुरवः अत्यन्तस्थूलाः ग्रावाणः पापाणखण्डाः तेपां ग्रमः समूहो येन तादश :- तीक्ष्णनखविपाटितशिलाखण्डः । हरिपतिः सिंहराजः । गिरिगभें पर्वतकंदरे स्वपिति। निद्रभिंगे सिंहोऽयं हनिष्यति त्वां, हस्तिशंक्या पर्वतानपि विदार- यत्येषः, अतो गर्व त्यरक्वा क्षिप्रं दूरमितो्रजेति करिणं प्रति कस्यचिदुक्तिरिति मुख्योक्ति:। अन्थोक्तिस्तु-यावत् परात्रमशाली शत्रुर्न पश्यति तावत् दुर्बलेन नरेण तत्स्थानं गर्व च परित्यज्य दूरे पलायनं कर्तव्यम्। अप्रस्तृतप्रशंसाल- कारः। अन्नाप्रस्तुतेन गजेन प्रस्तुतः कश्चिद् दुबली नरो गम्यते, सिंहेन च तेजस्वी रिपुः । शिखरिणी वृत्तम्॥। ५०।। गिरिगह्वरेषु गुरुगर्वगुम्फितो गजराजपोत न कदापि संचरेः। यदि वुध्यते हरिशिशुः स्तनंधयो भविता करेणुपारशेषिता मही ॥५१॥ गिरीति॥ हे गजराजपोत करीन्द्रशिशो। गुरुगर्वगुम्फितः गुरुणा गर्वेण अभिमानेन गुम्फितः वेष्टितः, पूरित यति यावत्। गिरिगह्वरेषु पर्वतकन्दुरेपु। कदापि न संचरे: भ्रमणं मा कुरु। यदि स्तनंधयः स्तनं धयते पिबति इति स्तनंधयः स्तनपायी अपि। हरिशिशुः सिंहशावः । चुध्यते जागर्ति। तर्हि। मही पृथ्वी । करेणु परिशेषिता करेणवः हस्तिन्यः एव परिशेषिता हननादवशेपिताः यस्यां सा। शूरैः स्त्रीणामवध्य- स्वात्-गजांस्तु सर्वानेव हनिष्यत्यसौ सिंहशिशुः । भविता भविष्यति। हे हस्तिकलभ, पर्वतकंदरासु निर्भीकेण न भ्रमितव्यम्, अन्यथा अत्यल्पवया अपि सिंहशिशुः अखिलान् गजानुन्मूलयिप्यति-इति मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु- तेजस्वी शत्रु: बालोऽपि सबलान् शव्रन् उन्मूलयितुं समर्थः। अप्रस्तुतप्रशं- सालङ्कारः। अत्राप्रस्तुतेन सिंहशिशुना प्रस्तुतस्तेजस्वी बालो गम्यते। मञ्जुभाषिणी वृत्तम् । तल्लक्षणं च-'सजसा जगौ भवति मन्जुभाषिणी' इति॥५१ ॥

३२ भामिनीविलासः ।

निसर्गादारामे तरुकुलसमारोपसुकृती कृती मालाकारो बकुलमपि कुतापि निद्धे। इदं को जानीते यद्यमिह कोणान्तरगतो जगज्जालं कर्ता कुसुमभर सौरभ्यभरितम् ॥५२॥ १ प०-H. कुसुमतति.° निसर्गादिति॥ निसर्गात् स्वभावात्। आरामे उपवने। तरुकुल- समारोपसुकृती तरूणां वृक्षाणां कुलस्य समूहस्य समारोपः संरोपणं तेन सुकृतं पुण्यं अस्यास्तीति। कृती कुशलः । अपि। मालाकार: उद्यान- पालकः । कुत्रापि उपवनस्य यस्मिन् कस्मिन्नपि प्रदेशे। बकुलं तन्नामकं वृक्षं। निद्धे स्थापितवान्। कुशलोऽपि बकुलवृक्षमितरवृक्षवद्यत्र कुलापि। चिक्षेपेत्यर्थः। एतेनास्य विवेकराहित्यं सूचितम्। इदं पुनः को जानीते यत् कोणान्तरगतः उद्यानैकदेशे स्थितः । अपि। अयं बकुलः । इह। जगज्जालं विश्वमंडलं। कुसुमभरसौरभ्यभरितं कुसुमानां यो भरः अतिशयः तस्य सौरभ्येण सुगन्धेन भरितं पूर्णम्। कर्ता करिष्यति। यद्यपि विवेकशन्यो मालाकार उद्यानस्य कोणे बकुलं विहितवान्, तथाप्यसौ बकुलः स्वपुष्पपरिमलै: जगत्पूरयति-इति। मुख्योक्तिः । अन्योक्तिस्तु-विवेकहीनै- रविशिष्टस्थाने स्थापितोऽपि गुणवान्नरः स्वगुणैरात्मसौभाग्यं प्रकटयति। अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः । अत्राप्रस्तुतेन बकुलेन प्रस्तुतः कश्चिद् गुणवान् गम्यते। शिखरिणी वृत्तम्॥। ५२ ॥ यस्मित् खलति१ सर्वतः परिचलत्कल्लोलकोलाहलै- मन्थाद्रिभ्रमणभ्रमं हदि हरिद्दन्तावलाः पेदिरे।

कोडे कीडतु कस्य केलिकलहत्व क्तार्णवो राघवः॥५३। १. प०, वै०, वा०-बेलति which means चलति. यस्मिन्निति ॥यस्मिन् राघवे। खेलति क्रीडति सति। हरिद्दन्तावलाः हरितां दिशां दन्तावला: गजा: दिगजा इति यावत्। सर्वतः समन्तात्। परचलत्कल्लोलकोलाहलैः परिचलन्तः प्रसरन्तः कलोलाः तरङ्गाः तेषां कोलाहलैः । हृदि मनसि। मन्थाद्रिभ्रमणभ्रमं मन्थाद्रेः मंदरपर्वतस्य भ्रमणं

प्रास्ताविकविलासः । ३३

विलोडनं तस्य भ्रमं शङ्काम्। पेदिरे प्रापुः। सः अयं। तुतिमिङ्गलाङ्गक- वलीकारक्रेयाकोविद: तुझ्गानां महतां तिमिंगलानां मत्स्यविशेपाणां अङ्गानां गात्राणां कबलीकारे ग्रासीकरणे या क्रिया तस्यां कोविद: चतुरः । 'अस्ति मत्स्यस्तिमिनाम शतयोजनमायतः । तिमिंगिलगिलोऽप्यस्ति तद्निलोऽप्यस्ति राघवः' इति बचनात्। राघवः मत्स्भेदः । केलिकलहत्यक्ता्णवः केलौ क्रीडायां कलहः विरोधः तेन त्यक्तः अर्णवः समुद्रः येन। कस्य क्रोडे भुजमध्ये। क्रीडत। न कस्याप्यन्यस्य क्रोडो राघवाश्रयदाने समर्थः । यस्य महामत्स्यस्य क्रीडनमात्रेण पुनः समुद्रमथनभ्रमी जायते, स मदि कौतुकेन समुद्रंत्यजेत्तहिं कोऽन्यस्तदाश्रयढाता भवितुं योग्य इति-मुख्योक्तिः । अन्योक्तिस्तु-महानेव महते आश्रयं दातुं समर्थो भवति, नान्यः। अप्रस्तृत- प्रशंसालंकारः । अत्राप्रस्तुतेन राघवेण प्रस्तुतः कश्चिन्महापुरुपो गम्यते। पद्यमिदं रसगज्ाधरे (पृ० ४०३) अप्रस्तुतप्रशंसायामुदाहृतम्। तत्र 'हरिद्दन्तावलाः ।' इत्यस्य स्थाने 'हरिय्थाधिपाः' इति पस्यते। 'तुङ्ग- तिमिंगिल' इत्यादिस्थाने च 'तुकतिमिक्गि लाङ्गिलनव्यापारकातूहलः'इति पाठभेदः । अस्यार्थश्च-गिलनं ग्रसः तस्य व्यापारे कर्मणि कातृहलं परिश्रमा- भावो यस्य। 'केलिकलह' इत्यादिस्थाने च 'केलिरभस' इत्यादि पठ्यते। रभसेन वेगेनेत्यर्थः । शार्दूलविक्ीडितं वृत्तम् ॥५३ ॥ लुनं मत्तगजैः कियत्किय दपि रिछिन्नं तुपारादितैः शिषं ग्रीप्मजभीप्मभानुकिरणैर्भस्मीकृतं काननम्। एषा कोणगता मुहुः परिमलैरामोदयन्ती® दिशो हा कषं ललिता लवङ्गलतिका दावागिना दह्यते ॥५४॥ १प०-मत्तमतअर्जः कियद्पि. स्प०-H. आनन्दयन्ती. लूनमिति॥ काननं वनं। मत्तगजै कियत् किंचिदित्यर्थः। लूनं छिन्नं। तथा तुपारादितः तुपारेण हिमेन अर्दितैः पीडितैः लोकैरिति शेषः। कियत् अपि इन्धनार्थ छिन्नं खण्डितम् । शिष्ट अवशिष्टं च । ग्रीप्मज- भीप्मभानुकिरणः ग्रीप्मजः निदाघोजजवः अतएव भीप्मः भयानकः भानः सूर्य: तस्य किरणैः। भस्मकितं नीरसतामापादितं हा कषं। एषा कोणगता यथाकर्थचिदवशिष्टा। परमलैः गन्धैः। दिशः। मुहुः वारंवारम्। भा. ३

३४ भामिनीविलासः।

अमादयन्ती सुरभयन्ती। ललिता शोभना। लवङ्गलततिका। दावाग्निना वनवहिना। दह्यते। अनेकाभिर्विपत्तिभिर्ग्रस्यमाने वने यथाकर्थचिद्वशिष्टा. लवङ्गलता आत्मनो गन्धैः सर्वा दिशः सुरभयति-परन्तु दुदैववशात्। दावाग्निस्तामपि भस्मसात्कुरुत इति-मुख्योकिः। अन्योकिस्तु-आत्मरक्षा- समर्थों गुणवानपि दुदैववशाद्विपद्यत एव। अप्रस्तुतप्रशंसालंकारः। अत्राप्रस्तुतया लवङ्गलतिकया प्रस्तुतः कश्चिदापद्गतो गुणवान् गम्यते। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।। ५४॥ स्वलॉकस्य शिखामणिः सुरतरुग्रामस्य धामाद्भुतं पौलोमीपुरुहृतयोः परिणतिः पुण्यावलीनामास। सत्यं नन्दन किं त्विदं सहृदयैनित्यं विधि: प्रार्थ्यंते त्वत्त: खाण्डवरङ्गताण्डवनटो दूरेऽस्तु वैश्वानरः॥५५॥ स्वर्लोकस्येति॥ हे नन्दन देवोद्यान। तवं स्वलोकस्य स्वर्गस्य। शिखा- मण: चूडामणि: तद्वत् शिरोधार्यः अत्युत्कृष्ट इति यावत्। तथा। सुरतरु- ग्रामस्य कल्पवृक्षसमूहस्य। अद्भुतं विचित्रं। धाम स्थानं। असि तथा। पौलोमीपुरुहतयो: पौलोमी इन्द्राणी शची पुरुहूतः इन्द्रः तयोः । पुण्या- वलीनां बहूनां पुण्यानां। परिणतिः परिपाकः फलं इति यावत्। अस। इति सवँ सत्यम्। किंतु तथापि। सहृदयैः सदाशयैः। विधिः ब्रह्मा। नित्यं। इदं प्रार्थ्यते याच्यते। यत् खाण्डवरताण्डवनटः खाण्डवः वनविशेप: स एव रङ्ः नर्तनस्थानं तत्र ताण्डवे उद्धतनृत्ये नदः नर्तक :- खाण्डववन भस्मकारी। वैश्वानरः अनिः। त्वत्तः दूरे अस्तु। सर्वप्रकारा- द्भुतगुणसामग्रीविभूपितमपि नन्दनं वनं दावानलाद्विभेत्येवेति-मुस्योक्ति:। अन्योक्तिस्तु-सर्वसुखोपेतस्यापि भयस्थानानि विद्यन्त एवेति। अप्रस्तृत- प्रशंसालंकार। अत्राप्रस्तुतेन नन्दनेन प्रस्तुतः कश्चिद् गुणवान् गम्यते। शार्दूलविकीडितं वृत्तम् ॥५५॥ स्वस्वव्यापृतिमग्नमानसतया मत्तो निवृत्ते जने चञ्चूकोटिविपाटिताररपुटो यास्याम्यहं पञ्जरात्। एवं कीरवरे मनोरथमयं पीयूषमास्वादय- त्यन्त: संप्रविवेश वारणकराकार: फणिग्रामणीः ॥५६॥

प्रास्ताविकविलासः । ३५

१.र० चञ्चूकोटिनिराकृतार्गल: । बा०- ०कोटिविपाटितायसपुटः । नि०- विपाटितारलकुटः। प०-A. विघाटिताचिरपुटः, C. • विपाटितारकपुटः । २.प० A. इत्थं. स्वस्वेति॥ स्वस्वव्यापृतिमग्नमानसतया स्वस्य स्वस्य निजस्य व्यापृतिः व्यापारः तस्मिन् मझं समासकं मानसे मनः तस्य भावः तया-निजकर्मा- सक्तचित्ततया। जने मन्निकटस्थे लोके। मत्तः मत्सकाशात्। निवृत्त परावृत्ते अपकरान्ते इत्यर्थः सति। चञ्चूकोटिविपाटिताररपुटः चञ्चवाः कोट्या अग्रभागेन विपाटितं विदारितं अररपुटं कपाटयुगलं, पञ्जरद्वारमित्यर्थः, येन सः। अहं पञ्जरात् बहिः। यास्यामि गमिष्यामि-उड्डीयेति शेपः । एवं अनेन प्रकारेण। कीरवरे शुकश्रेष्ठे। मनोरथमयं साकल्पिकं न तु वास्तवं। पीथूषं अमृतं । आस्वाद्यति सति। वारणकराकार: वारणस्य गजस्म कर: शुण्डादण्ड: तस्य आकार: इव आकारो यस्य सः । फणिग्रामणी: फणिनां सर्पाणां ग्रामणी: नायकः श्रेष्ट इति यावत्। अन्तः पञ्जरस्येति शेपः । संप्रविवेश मत्संनिकृष्टा जना यदा असावधाना भविष्यन्ति तदैव पञ्जरं त्रोटयित्वा बहिर्मविध्यामि-इति यावच्छुको विचिन्तयति तावद् भीमकायः सर्प: पञ्जराम्यन्तरं प्रविष्टवानिति-मुख्योक्तिः । अन्योक्तिस्तु-इह जगति लोका भावनामयानि भवनानि निर्माय सुखनिमझा भवन्ति किन्तु बहुशः आकस्मिका व्रोपमा दुदैवविपाकास्तान् मध्य एव नाशयन्ति। अप्रस्तुत- प्रशंसालंकारः । अत्राप्रस्तुतेन कीरवृत्तान्तेन प्रस्तुतः कश्चित्संसारी गम्यते । अलंकारश्चायं विषाद्नाख्येन अलंकारेण अनुप्राणितः । तल्लक्षणं च 'अभी ष्टार्थविरुद्वलाभो विषादनम्' रसगंगाधरे (पृ. ५०६)। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥५६। रे चाश्चव्यजुषो मृगा श्रितनगा कलोलमालाकुला- मेतामम्वुधिकामिनीं व्यवसिता: संगाहितं वा कथम्। अत्ैवोच्छलदम्युनिर्भरमहावतैः समावर्तिता यद्ग्रावेव१ रसातलं पुनरसौं यातो गजग्रामणीः।।५७।। १ बा०-ग्राह्च.। प०-AF. ग्राहण, । C. ग्रवेण. २प०-E. सरभसं. रे इति॥ रे चाञ्चल्यजुषः चाज्ल्यं चपलत्वं जुपन्ते सेवन्ते इति।

३६ भामिनीविलास: ।

श्रितनगाः श्रितः आश्रितः नगः पर्वतः यैः ते-पर्वंतवासिन इत्यर्यः। मृगाः। कल्लोलमालाकुलां कहोलानां महोर्मीणां मालाभि: पंक्तिभि: आकुलां व्यापां। एतां पुरतो दृश्यमानां अम्बुधिकामिनीं अम्तुधे: समुद्रस्य कामिर्नी प्रियां नदीमित्यर्थः । संगाहितुं प्रवेषठं। कथं वा केन कारणेन। व्यवसिताः उद्ुक्काः । यत् यस्मात् कारणात्। अ्ैव। उच्छलद्म्वुनिर्भरमहावर्तैः उच्छलद् उद्गच्छद् अम्बुजलं तस्य निर्भरः आधिक्यं तेन महान्तः आवर्ताः जलभ्रमा: तैः । समावतितः इतः ततः भ्रामितः। असौ गजग्रामणी गजश्रेष्टः । पुनः । ग्रावा पापाण इव। रसातलं पातालं। यातः-मग्न इत्यर्थः । अस्यां नद्यां करीन्द्रोऽपि जले मझः, अतश्चपलतया युष्माभिरत्रा- वहागहनचेष्टा न कार्येति मृगान् प्रति कस्यचिदुक्तिरिति-मुख्योकतिः। अन्योक्तिस्तु-महद्विरप्यसाध्ये कर्मणि क्षुद्रश्रेष्टा न कार्या। अप्रस्तुतप्रशंसा- लंकारः। अत्राप्रस्तुतैमृंगैः प्रस्तुताः केचनासमर्था नरा गम्यन्ते, करीन्द्रेण च कश्चित्समर्थः । शार्दुलविक्रीडितं वृत्तम् ॥५७ ॥ पिव स्तन्यं पोत त्वमिह मद दन्तावलिधिया दगन्तानाधत्से किमिति हरिदन्तेषु परुषान्। तयाणां लोकानामपि हृदयतापं परिहर- न्नय धीरं धीरं ध्वनति नवनीलो जलधरः॥५८॥ १ वा० किल. पिवति ॥ हे पोत शिशो सिंहस्येति शेषः । त्वं इह मदीयं स्तन्यं दुग्धं। पिव। इति सिंहिन्या: स्वशिशुं प्रत्युक्तिः । मददन्तावलधिया मदोविकारः तद्वन्तः ये दन्तावलाः गजाः तेपां धिया बुद्धया-इमे मत्ता गजा इति मन्य- मानः। हरिदन्तेषु हरितां दिशां अन्तेपु भागेपु। किमिति कथं। परुषान् क्रोधेन तीक्ष्णान्। दगन्तान् दृशो: नेत्रयोः अन्तान् कोणान्-कटाक्षानिति यावत्। आधत्से क्षिपसि। ननु। अयं। त्रयाणां लोकानां। हृदयपरि- तापं हृदयस्य ग्रीप्मादिजन्यं परितापं दुःखं। परिहरन् निवारयन्। नवनीलः नवश्चासौ नीलश्च। जलधरः मेघः । धीरं धीरं गम्भीरं यथा स्यात्तथा। ध्वनति गर्जति। हे शिशो क्रोधं मा कुरु, नेमे ते स्वभाववैरिणो गजा अपि तु लोकत्रयतापहारी मेघोऽयं गरजतीति सिंहिन्याः स्वशिशुं प्रत्युक्तिरिति-

प्रास्ताविकविलासः। ३७

मुख्योक्ति: । अन्योक्तिस्तु-तेजस्वी शैशवेऽपि स्वशत्रोराभासं न सहते। अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः । अन्नाप्रस्तुतेन सिंहशिशुना प्रस्तुतः कश्रिछिशु- स्तेजस्वी गम्यते। शिखरिणी वृत्तम् ॥५८ ॥ धीरध्वनिभिरलं ते नरिद मे मासिको गर्भः । उन्मद्वारणवुद्धया मध्येजउरं समुच्छलति॥५९॥ धीरेति॥ हे नीरद मेघ। ते तव। धीरध्वनिभिः धीराः गम्भीराः ध्वनयः गर्जितानि तैः । अलं। गर्जनां मा कुरु-इत्यर्थः । यतः मे मासिक: मासैकमात्रः । गर्भः । उन्मद्वारणवुद्धया उन्मदाः मत्ताः ये वारणाः गजाः तेपां बुद्धया भ्रान्त्या। मध्येजठरं जठरस्य उदरस्य मध्ये। 'पारे मध्ये 'पष्टया वा' इति समासः। समुच्छलति बहिरागमनाय समुच्चलति। रसगङ्गाधरे (पृ० ३११)अतिशयोक्तेरुदाहरणमेतत्। तथा चोकं तत्र- यत्रासंबन्धेऽपि संबन्धो वर्ण्योत्कर्पार्थः। अत्र सिंहीवचने समुच्छलनासंबन्धेऽपि समुच्छलनसंबन्धोक्ति: शौर्यातिशायिका'। केचित्वत्राप्ररतुतप्रशंसां मन्यन्ते। उपगीति वृत्तम् ॥ ५९ ॥ वेतण्डगण्डकण्डूतिपांडित्यपरिपन्थिना। हरिणा हरिणालीषु कथ्यतां क पराक्रमः ॥६०॥। वेतण्डेति । वेतण्डगण्डकण्डतिपाण्डित्यपरिपन्थिना वेतण्डानां गजानां गण्डाः कपोला: तेपां कण्डूतिः घर्षणं तत्र यत्पाण्डित्यं नैपुण्यं तस्य परिपन्थिना विरोधिना। हरिणा सिंहेन। सिंहो हि गजानां हननेन न केवलं तेपां विरोधी अपितु कण्टूतियुक्तानां तेपां कपोलानामपि। हरिणालीषु मृगपंक्तिपु। कः पराक्रमः शौर्य। कथ्यतां वर्ण्यताम्। पद्यमेतत् ४९ 'पद्मेन समानार्थम् । अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः। अनुष्टुभ वृत्तम् ॥ ६० ॥ नीरान्निर्मलतो जनिर्भधुरता रामामुखस्पर्धिनी१ वासो यस्य हरे करे परिमलो गीर्वाणचेतोहरः। सर्वस्वं तद्हो महाकविगिरां कामस्य चाम्भोरुह त्वं चेत्प्रीतिमुरीकरोषि मधुपे तत्त्वां किमाचक्ष्महे।६१।। १. वै०-बामा°. नीरादिति ॥ हे अंभोरुह कमल। यस्य ते तव। निर्मलतः निर्मलात्।

३८ भामिनीविलासः ।

नीरात् जलात्। जनिः उत्पत्तिः । मधुरता मनोहरता। रामामुखस्पर्धिनी रामाणां स्त्रीणां मुखेन सह स्पर्धितुं शीलमस्याः रमणीमुखसदृशीत्यर्थः । तथा हरे: विष्णोः । करे हस्ते। वासः वसतिः । परिमलः गन्धः च । गीर्वाण- चेतोहर: गीर्वाणानां देवानां चेतसः हरः अपहारक :- देवानामपि मनांसि हरतीत्यर्थः । महाकविगिरां महाकवीनां गिरां वाणीनां । सर्वस्वं सर्वधन स्वरूपं। कविभि: सर्वत्र कमलमुपमानतयाङ्गीक्रियते। तथा कामस्य च सर्वस्वं-पञसु अस्त्रेपु कमलस्य परिगणितत्वात्। तदही त्वं। मधुपे भ्रमरे, मद्यपे इत्यपि ध्वन्यते। प्रीति स्नेहं। उरीकरोषि स्वीकरोषि। चेत्। त्वां किं। आचक्ष्महे कथयामः । सर्वथा निन्दनीयमेतदित्यर्थः । हे कमल, उदात्तं ते कुलं निवासश्र ते श्रेष्ठः, देवानां मनोमोहकस्तथा महाकवीनां कामदेवस्य च सन्मानपात्रमसि तथापि यर्वं भ्रमरे स्निह्यसि तदतीवानु- चितमिति कमलं प्रति कस्यचिदुक्तिरिति-मुख्योक्ति:। अन्योक्तिस्तु-अखिलो- स्कृष्टगुणोपेतं किन्तु नीचसहवासकारिणं प्रति कस्यचिदुक्तिः।अप्रस्तुतप्रशंसा- लङ्कार: । अत्राप्रस्तुतेन कमलेन प्रस्तुतः कश्चिद्गुणवान् किन्तु नीचसहचारी गम्यते। शार्दूलविर्क्ाडितं वृत्तम् ॥६१ ॥ लीलामुकुलितनयनं कं सुखशयनं समातनुषे। परिणामविषमहरिणा करिनायक१ वर्धते वैरम् ॥६२॥ १. प० C. करिणायक.

लीलेति॥ हे करिनायक गजेन्द्र। लीलामुकुलितनयनं लीलया विलासेन मुकुलिते अर्धनिमीलिते नयने यस्मिन् कर्मणि यथा स्यात्तथा। सुखशयनं सुखं आनन्दर्द शयनं निद्राम्। कि कथम्। समातनुषे करोपि। परिणामविषमहरिणा परिणामे अन्ते विषमः दुःसहः हरिः सिंहः तेन सह। वैरं वर्धते। हे गजेन्द्र किमिति सुखनिद्रामनुभवसि, निकटे प्रबलशत्रः सिंहो जागतीति-मुख्योक्ति:। अन्योक्तिस्तु-प्रबल: शत्रुर्निकटे वतते, अतोऽसाव- धानेन न स्थातव्यमन्यथा महाभयशक्केति कंचित् प्रति हितोपदेष्टुरुक्तिः । अप्रस्तुतप्रशंसालंकारः । अत्राप्रस्तुतेन करिनायकेन प्रस्तुतः कश्चित्प्रमत्तो नरो गम्यते। उपगीतिवृत्तम् ॥ ६२॥

प्रास्ताविकविलासः । ३९

विदुपां वदनाद्वाचः सहसा यान्ति नो बहिः। याताश्चेन्न पराश्चन्ति द्विरदानां रदा इव ॥६३॥ विदुषामिति ॥ विदुषा पण्डितानां, न तु मूर्खाणां। वदनात् मुखात्। वाचः वचनानि। सहसा एकपदे। वहिः नो यान्ति गळ्छन्ति। अविमृश्य न ते वदन्तीत्यर्थः। याताः बहिरनिर्गताः । चेत्। न पराश्चन्ति परावर्तन्ते द्विरदानां ह्वौ रदौ दन्तौ यस्य सः द्विरदः गजः। तेपां रदाः दन्ताः । गजानां बहुतात् बहुवचनम् । इव। पण्डिता अविमृश्य न किंचिद्रदन्ति, यतिकचिच्च गदन्ति तत् सर्वथा परिपालयन्तीत्यर्थः । उपमालङ्कारः। तल्लक्षणंच-'साधर्म्य-मुपमा भेदे' इति। अनूष्टभ् वृत्तम् ॥६ ३।। औदार्य भुवनवयेऽपि विदितं संभूतिरम्भोनिधे- . रवासो नन्दनकानने परिमलो गीर्वाणचेतोहरः। एवं दातृगुरोर्गणा: सुरतरोः सर्वेऽपि लोकोत्तराः१ स्यादर्थिप्रवराथिंतार्पणविधावेको विवेको यदि॥६४॥ १.प०-A.F. गुण :... सर्वाडपि लोकोत्तर: १.बा०-स्यादर्थि प्रकरार्थतर्पणविधी चैको. औदार्यमिति॥औदार्य बहुप्रदत्वं। भुवनत्रये लोकत्रये। अपि विदितं प्रसिद्धं। अम्भोनिधेः समुद्रात् । संभूतिः उत्पत्तिः । अपि विदिता। एवं नन्दनका नने नन्दनवने। वास: स्थितिः । तथा च। गीर्वाणचेताहरः देवानां मनोमोहकः । पारमलः गन्धः। अपि विदित एव। एवं दातृगुरोः दातृपु वदान्येपु गुरुः श्रेष्टः तस्य सुरतरोः कल्पवृक्षस्य। सर्वे अपि गुणाः । लोकोत्तरा: अलौकिकाः । स्युः । यदि । आर्थप्रवराथितार्पणविधौ अर्थियु याचकेपु प्रवरा: श्रेष्ठाः तेषां यत् अर्थित, याचितं अथवा अर्थिनां प्रवरं उत्कृष्टं यत् अर्थितं, तस्य अर्पणविधौ दानप्रकारे। एक: विवेकः योग्यायोग्य- विचारः । स्यात्। कल्पवृक्षस्य जन्मनिवासादयः सर्वेऽपि गुणा उत्कृष्टा भवेयुर्यदि योग्यायोग्यविवेकेन याचकानां मनोस्थान् पूरयेदयमिति-मुख्योक्ति:। अन्योक्तिस्तु-नरस्य सत्कुलोत्पत्यादयो गुणास्तदैव शोभन्ते यदा याचक- मनोरथपूरणादौ योग्यायोग्यविचारोऽपि तस्य स्यात्। अप्रस्तुतप्रशंसाल- ङ्वारः ! अत्राप्रस्तुतेन सुरतरुणा प्रस्तुतः कश्चित्सर्वगुणसंपन्नः किन्तु विवेकहीनो नरो गम्यते। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥६४॥

४० भामिनीविलास: ।

एको विश्वसतां हराम्यपघृणः प्राणानहं प्राणिना- मित्येवं परिचिन्त्य मात्ममनसि® व्याधानुतापं कृथाः। भूपानां भवनेषु किं च विमलक्षेत्रेषु गूढाशया: साधूनामरयो वसन्ति कति न त्वत्तुल्यकक्षा नराः॥६५।। १.र०-मा स्म मनसि २.र०-खला: एक इति ॥ व्याध लुब्धक। अपचृणः अपगता घृणा करुणा यस्य सः, निर्दयः इत्यर्थः अहं एकः। विश्वसतां विश्वासशालिनाम्। प्राणिनां मृगादीनां जीवानाम्। प्राणान् अपहरामि। इति एवम् परिचिन्त्य। आत्ममनास स्वचित्ते। अनुतापं पश्चात्तापं। मा कृथाः मा कुरु। यतः- भूपानां राज्ञां भवनेषु गरृहेषु। तथा विमलक्षेत्रेषु विमलानि शुद्धानि क्षेत्राणि प्रयागादयानि तीर्थानि तेषु। गूढाशयाः गूढः पराहितरूपः गुप्तः आशयः अभिप्रायः येपां ते। साधूनां सत्पुरुपाणां च। अरयः शत्रवः । त्वत्तुल्यकक्षा: त्वया तुल्या कक्षा अवस्था येपां ते। नराः कति न वसन्ति अपि तु बहव एतादशा निवसन्तीत्यर्थः । राजभवनेषु तथा पुण्यक्षेत्रेषु कपटेन विश्वस्तानां सज्नानां अपकारं कुर्वन्तो बहवः खला विद्यन्ते-अतो न केवलं तवं विश्वासघातक इति व्याधं प्रति कस्यचिदुक्तिः । पद्यमेतत् रसगङ्गाघरे (पृ०४९७) प्रतीपालंकार उदाहृतम्। तल्लक्षणं च- 'उपमानोपमेययो- रन्यतरस्य किंचिद्रुणप्रयुक्तमद्वितीयतोस्कर्ष परिहतुं द्वितीयप्रदर्शनेनोल्लास्यमानं सादृश्यमपरं (प्रतीपं) द्विविधम्'। अत्र व्याध उपमेयः खलानामुपमानत्वम्। विश्वासघातकता च साधारणो धर्मः । तस्या विश्वासघातकतया व्याधगत उस्कर्षः खलगतविश्वासघातकतया परिहतः । एतन्मूलमेव च व्याधखलयो: सादृश्यम्। अत्रौपम्यस्य व्याधानुतापनाशः फलम्। शार्टृलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ६५ ॥। विश्वास्य मधुरवचनैः साधून्ये वञ्चयन्ति नम्रतमाः१। तानपि द्धासि मातः काश्यपि यातस्तवापि च विवेकः ॥६६॥ १. प०-नम्रतराः र०-नम्रतया विश्वास्येति ॥ हे मातः काश्यपि पृथ्वि। ये नम्रतमाः अत्यन्तं विनीता: सन्तः । साधून् सज्जनान्। मधुरवचनैः मिष्टवचीभिः।

प्रास्ताविकविलासः। ४१

विश्वास्य। तान् वज्चयन्ति प्रतारयन्ति तान् एतादृशान् खलान अपि। द्धासि धारयसि । अतः । तव अपि च । विवेकः सदसद्विचारः । यातः गतः । पद्यमेतद्रसगङ्गाधरे (पृ०४६८) काव्यलिइग उदाहुतम्। तल्लक्षणं च काव्यप्रकाशे-'काव्यलिक हेतोर्वाक्यपदार्थता'। अन्न पृथिवी विवेकनाशस्य वज्जकपुरुषाणां धारणं वाक्यार्थों हेतुः । गीतिवृत्तम् ॥ ६६।। अन्या जगद्धितमयी मनसः प्रवृत्ति- रन्यैव कापि रचना वचनावलीनाम्। लोकोत्तरा च कृतिराकृतिरार्तहृ्द्या१ विद्यावतां सकलमेव गिरां दवीयः॥६७। १.शे०, वै०-रार्यह्द्या १.र०सकलमेव चरित्रमन्यत्। अन्येति॥ विद्यावतां विदुपां। जगद्वितमयी संसारोपकारिणी। मनसः प्रवृत्तिः व्यापारः । अन्या विलक्षणा। का अपि वचनावलीनां वचनसरणीनां। रचना। अन्यैव अन्भतैव । कृतिः आचारः । च। लोको- त्तरा अलौकिकी। आकृति: स्वरूपं च। आर्तहृद्या आर्तानां पीडितानां हृद्या मनोहारिणी। किं बहुना विदुपां सकलं एव। गिरां वागानां। दवीयः दूरतरम् । अतिशयोक्तिरलङ्कारः । तल्वक्षणं च-'प्रस्तुतस्य यदन्यत्वम्' इत्यादि। पद्यमेतद्रसगङ्गाधरेऽतिशयोक्तो (पृ० ३११) उदाहृतम्। अत्र विदुपां वाण्यादीनां अभेदे अपि लोकोत्तरप्रतिपश्यर्थ भेदो विवक्षितः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥६७ ॥ आपद्वतः खलु महाशयचऋरवर्ती विस्तारयत्यकृतपूर्वमुदारभावम्। कालागुरुर्दहनमध्यगतः समन्ता- लोकोत्तरं परिमलं प्रकटीकरोति॥६८॥ आपदृतइति ॥ महाशयचऋवर्ती महान् उदारः आशयः स्वभावः यस्य सः, तेपु चक्रवर्ती चत्रवर्तिनृपवत् श्रेष्टः। आपद्गतः विपत्तिग्रस्तः । अपि। खलु निश्चयेन। अकृतपूर्व पूर्व कृतः कृत पूर्वः, न कृतपूर्वः अकृतपूर्वः 1 तं। उदारभावं महत्त्वं। विस्तारयति प्रकटयति। दहनमध्यगतः अगनि- :मध्यगतः, ज्वलन्नित्यर्थः । कालागुरु: कृष्णचन्दनः । समन्तात् सर्वतः

४२ भामिनीविलास: ।

लोकोत्तरं अलौकिकं। परिमलं गन्धं। प्रकटीकरोति दर्शयति। अन्र प्रतिवस्तूपमालङ्कारः। तल्लक्षण च-'वस्तुप्रतिवस्तुभावापन्नसाधारणधर्मक- वाक्यार्थयोरार्थमौपम्यं प्रतिवस्तूपमा' (रसगङ्गाधर-पृ० ३३०-१)। आपद्गतः सत्पुरुपो दहनमध्यगतकालागुरुसदशः । अपूर्वादार्यविस्तारणं च लोकोत्तरपरिमलप्रकटनम्। उभयोश्च वस्तुप्रतिवस्तुभावः । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ६८ ।। विश्वाभिराम गुण गौर वगुक्फितानां रोषोडपे निर्मलधियां रमणीय एव। लोकंपृणैः परिमलैः पारिपूरितस्य काश्मोरजस्य कटुतापि१ नितान्तरम्या॥ ६९॥ १. र०-कालागुगे: कठिनतापि। विश्वेति॥ विश्वाभिरामगृणगौरवगुम्फितानां विश्वस्य जगतः अभि- रामा: मनोहरा: ये गुणाः तेपां गौरवेण महत्वेन, आधिक्येन वा, गुम्फितानां युक्तानामित्यर्थः । निर्मलधियां शुद्धबुद्धीनां । रोषः क्रोधः । अपि। रमणीयः सुन्दरः । एव। लोकंपृणः लोकं जनं पृणन्ति तर्पयन्तीति लोकं- पृणाः तैः । अलुक् समासः । परिमलैः गन्धैः । परिपूरितस्य। काश्मीर- जस्य कुंकुमस्य। कटुता अपि। नितान्तरम्या अतीव मनोहारिणी। पद्य- मिदं रसगङ्गाधरे (पृ० ३११) प्रतिवस्तूपमायां उदाहृतम्। वसन्त .. तिलका वृत्तम् ६९॥ लीलालुण्डितशारदापुरमहासंपद्धराणं१ पुरो विद्यासभ्वनिर्गलत्कणमुषो वल्गन्ति चेत्पामराः १े अद्य श्वः फिनां शकुन्ताशेशवो दन्तावलानां शशाः सिंहानां च सुखेन मूर्धसु पदं धास्यान्त शालावृका:।७०॥ १.र०-°पुरधियामस्मादृशानां- १.र०-चेद्वालिशा: ३,र०-सालाबृकाः लीलेति॥ विद्यासझविनिर्गलत्कणमुषः विद्याया: सद् गृहं तस्मात् विनिगलन्तः भ्रश्यमाना: ये कणाः लेशाः तान् मुण्णन्ति चोरयन्तीति-यथा- कथंचिद्विय्यालयादिभ्यो लब्धज्ञानलवाः पामरा नीचाः । लीलालुण्ठित- शारदापुरमहासंपद्धाराणां लीलया अनायासेन लुण्ठिताः प्रसभ गृहीताः

प्रास्ताविकविलासः । ४३

शारदाया: सरस्वत्याः पुरात् महान्तः संपद्धराः उत्कृष्टा ऐश्वर्यभारा यैः ते- अस्मादशा :- तेपाम्। अनायासाधिगतागाधपाण्डित्यानाम्। पुरःअग्रे। वल्गन्ति विकत्थन्ते। चेत् । तहिं। अद्य अधुनैत। श्वः वा। अतिशीघ्रमेवेश्यर्थः । शकुन्तशिशवः शकुन्तानां पक्षिणां शावकाः। फणिनां सर्पाणां। मूर्धसु शिरःसु। सुखेन पदं। धास्यन्ति स्थापयिप्यन्ति । एवमेव-शशाः शशकाः । दन्तावलानां गजानां सूर्धसु। तथा। शालावृकाः श्वानः-तेपां शालासु गृहेप्वेव न तु वनादिपु वृक्तुल्यत्वात् । सिंहानां मुर्धसु पदं धास्यन्ति। अत्र पूर्वार्घे बहुज्ञाल्पज्ञयोर्थ्यंतिरेको गम्यते। पद्यमिदं रसगक्ाधरे (पृ०४८५) अर्थापत्तावुदाहतम्। तल्क्षणं च-केनचिदयेन तुल्यन्यायत्वादर्यान्तरस्या- पत्तिरर्थापत्तिः' इति । (अत्र प्रकृतं) महापण्डितानां पुरतोऽल्पज्ञानां वल्गनं-तुल्यन्यायेन-शुनां सिंहमस्तकेपु चरणाधानम्- (एतच्चाप्रकृतम) गमयति। शार्दूलविक्रीडितम् वृत्तम्॥७०॥ गीभिर्गुरूणां परुषाक्षराभि- स्तिरस्कृता यान्ति नरा महस्वम्। अलब्धशाणोत्कषणा नृपाणं न जातु मौलौ मण्यो वसन्ति॥७१॥ गीर्भिरिति ॥ नराः । गुरूणां वृद्धानां शिक्षकाणां वा। परुषाक्षराभिः कठोराभिः । गीभि: वाणीभिः । तिरस्कृताः भत्सिताः । सन्तः । मह्त्वं गौरवम्। यान्ति। अलब्धशाणोत्कषणाःन लब्धं शाणे रत्नादिघर्षणपाषाणे कषणं वर्षणं यैः ते। मणयः। जातु कदाचिदपि। नृपाणां राज्ञाम्। मौलौ शिरसि। वसन्ति। पद्यमिदं रसगङ्काघरे (पृ० ३३२) वैधर्म्येण प्रति- पादितायां प्रतिवस्तूपमायामुदाहतम्। उपजातिवृत्तम् ॥७१॥ वहति विषधरान्पटीरजन्मा शिरास मर्षीपटलं दघाति दीपः। विधुरपि भजतेतरां कलङकूं पिशुनजनं खलु बिभ्रति क्षितीन्द्राः ॥७२॥ १.प०, शे., वै०- मसीपटलं. वहतीति ॥ पटीरजन्मा चन्दनः । विषधरान् धरन्तीति धराः विषस्य धराः विषधराः सर्पाः तान्। वहति धारयति। दीपः शिरस मषीपटलं अंजनस्य, कज्जलस्येश्यथँः, पटलं समूहं। दधाति। विधुः चन्द्रः । अपि।

४६ भामिनीविलासः ।

हत्यत्र 'राजन्' शब्दः 'पुरुप'शब्दश्र उभावपि स्वार्थ त्यजतः-अर्थात् 'राज- पुरुषः' न स्वयं राजा न वा साधारणः पुरुषः, अपि तु राजसेवानिरतः पुरुषः। अतोऽत्र राजसेवानिरतपुरुपरूपः परार्थ:, अभेदैकत्वं अभेदैकत्वसंख्या-अर्थात् यत्र भिन्ना: संख्या अभेदेन वर्तन्ते। यथा अस्मिन् राजपुरुपशब्दे-राज्ः पुरुषः, राजो: पुरुषः, राज्ञां पुरुपः, इति त्रयमपि संभाव्यते। सर्वाश्रैताः संख्या एकस्मिन् राजपदे संनिविष्ठाः । स चायं राजशब्द: समासेऽस्मिन् विशेषणत्वात् गुणभतः । तत्पुरुपे हि परः शब्दः प्रधानो भवति। अतो गुणभूते। राजशब्दे अभेदैकत्वसंख्या वर्तते। यस्यान्तः उदात्तमहिमा स्फुरति। सर्वेपां शब्दानां उदात्तानुदात्तस्वरितादिस्वराणामेकतमः स्वरो भवति। किन्तु समासे 'समासस्य' इति पाणिनिसूत्रेण अन्तोदात्तत्वं भवति। य : नित्यं समर्थः । अन्वययोग्यः शब्दः समर्थ :- राजपुरुपः इत्यत्र राज- शब्दस्य पुरुपशब्देन अन्वयः सम्बन्धो भवितुमर्हति, किन्तु 'राज्ः अव- लोकयति पुरुपः' इत्यत्र राजशब्दस्य अवलोकयति पदेन अन्वयोऽशक्यः, एवमेव च अवलोकयतिपदस्य पुरुपपदेन । अतः 'समर्थः पदविधिः' इति सूत्रानुसारं समर्थानां परस्परमन्वययोग्यानामेव पदानां समासो भवति- अर्थात् समर्थाश्रित एव समासः । एवमत्र लौकिके वृत्तान्ते शास्त्रीयव्यवहार- समारोपः । शिखरिणी वृत्तम् ॥७४॥ वंशभवो गुणवानपि सङ्गविशेषेण पूज्यते पुरुषः। न हि तुम्बीफलविकलो वीणादण्डः प्रयाति महिमानम्॥७५॥ वंशभव इति॥ वंशभवः सत्कुलोत्पन्नः। गृणवान् दाक्षिण्यादिगुणैरयुक्त:। अपि। पुरुषः सङगविशेषेण विशिष्टसहवासेन। पूज्यते आद्रियते। वीणादण्डः-वंशभवः वेणुजन्मा। गुणवान् तन्त्रीयुक्तः । अपि। तुम्बी- फलं 'तुंबा' इति प्रसिद्धं, तेन विकल: हीनः। महिमानं महखं। न प्रयाति न प्राम्नोति। तुम्बीयुक्त एव वीणादण्डो वादयितुं शक्यते। पद्मिदं रसगङ्गाधरे (पृ० ३३२) वैधर्म्यप्रयुक्तायां प्रतिवस्तूपमायामुदाहृतम्। गीतिवृत्तम्॥७५॥। अमितगुगोऽप पदार्थो दोषेणैकेन निन्दितो भवति। निखिलरसायनमाहतो गन्धेनोग्रेण लशुन इव ॥७६॥

प्रास्ताविकविलासः । ४७

१.प०-H. लाकेदोषेण। २.प० F. निंदतां याति। ३.प०-F. लशुनेन । अमितेति ॥ अमितगुणः अमिताः असंख्याः गुणाः यस्मिन् सः । अपि। पदार्थ: । एकेन दोपेण निन्दितः भवति। निखिलरसायनम- हितः निखिलेपु समग्रेपु रसायनेपु पारदादिशोधनेपु महितः पूजितः। लशुनः उग्रेण तीव्रेण, उद्गेजकेनेत्यर्थः। गन्वेन निन्दितः भवति। पूर्वार्धमत्र सामान्यवचनं, उत्तराध च विशेषवचनम्। अत एव नात्रोपमा, किन्तु- उदाहरणालङ्कारः। पद्यमेतद्रसगन्गाधरे (पृ० २१३) उदाहरणालङ्कार उदाहृतम्। तल्लक्षणं च- 'सामान्येन निरूपितस्यार्थस्य सुम्वप्रतिपत्तये तदेकदेशं निरूप्य तयोरवयवावयविभाव उच्यमान उदाहरणम्'। आर्या- वृत्तम् ॥ ७६॥ उपकारमेव तनुते विषद्गतः सद्गणो नितराम्। मूच्छी गतो मृतो वा निदर्शनं पारदोऽव रसः।७७॥ उपकारमिति॥ सद्गुणः शोभनाः गुणाः यस्य सः । एतादृशो नरः । विपद्वतः आपत्तिग्रस्तः । अपि। उपकारं हित। एव। तनुते विस्तार- यति। मूर्छा गतः मृतः वा पारदः रसः मूर्च्छामृती वैद्यशास्त्रोक्तौ संस्कारविशेषौ। अत्र। निदर्शनं उदाहरणम् । पद्यमेतद्रसगङ्गाधरे (पृ० २१४) उदाहरणालङ्कार उदाह्नम्। उपगीतिवृत्तम्॥।७७।। वनान्ते' खेलन्ती शशकशिशुमालोक्य चकिता भुजप्रान्तं भर्तुर्भजति भयहर्तेः सपदि या। अहो सेयं सीता दशवदननाता हलरदैः परीता रक्षोभिः श्रयति विवश कामपि दशाम्।।७८।। १. र०-वनान्तः । १. र०-श्रयति। ३. २०-शिव शिव परीताश्रुतिचलत् - ४. र०-करोटीकोटीभिवसति खलु रक्षोयुवतिभिः । वनान्त इति॥ या वनान्ते वनस्य अन्ते दण्डकारण्यस्य एकदेशे। खलन्ती क्रीडन्ती। शशकशिशुं। आलोक्य दृष्टा। चकिता त्रस्ता सती। सपदि तत्कालं। भयहर्तः भयापहारकस्य। भर्तुः स्वामिनः रामस्य भुजप्रान्तं बाहुमध्यभागं। भजति सेवते। अहो। दशवद्ननीता रावणापहता। सा इयं सीता हलरदैः हलसद्शाः रदाः दन्ताः येपां तैः

४८ भामिनीविलासः ।

रक्षोभि: राक्षसैः । परीता वेष्टिता। पुनश्र। विवशा पराधीना सती। कामपपि दशां अनिर्वचनीयां दुःखप्रदां अवस्थां। श्रयति अवलम्बते। पद्यमिंद रसगन्नधरे (पृ० ४४८) विषमालङ्कार उदाहृतम्। तल्वक्षणं च- 'अननुरूपसंसर्गो विपमम्'। उक्तं च तत्रैव जगन्नाथेन- "अत्र सती- शिखामणेर्भंगवत्या राघवधर्मपत्न्याः परमप्रभावयुक्ततवाद्राक्षसीभिरनाश्यतवेडपि

दर्शनेन सौन्दर्यसौकुमार्यादीनां गुणानां च नाइयत्वेन विरुद्धत्वात् समानाधि- करणसंयोगरूपः संसगोऽननुरूपः'शिखरिणी वृत्तम् ॥ ७८ ॥ पुरो गीर्वाणानां निजभुजबलाहोपुरुषिका - महो कारंकारं पुरभिदि शरं संमुखयतः९। स्मरस्य स्वर्वालानयनसुममालार्चनपद: वपुः सद्यो भालानलभसितजालास्पद्मभूत्॥७९॥ १. र०-पुलकितकपोलं प्रथयतो। ६. इ०-भुजप्रौढिंसाक्षाद्भगवति शरं संमुखयितुम्। ३. र०-०मालार्चितमहो। पुर इति।। गीर्वाणानां देवानाम्। पुरः अग्रे। निजभुजबलाहोपुरुषिकां निजभुजयो: बलं स्वबाह्नो: वीयँ तेन आहोपुरुपिकां अहंमन्यतां। अहो अहं पुरुषः, समर्थः, इत्यहंकारवान् अहोपुरुपः, तस्य भावः आहोपुरुषिका। 'आहोपुरुषिका दर्पाद्या स्यात्संभावनात्मनि' इत्यमरः। कारकारं कृत्वा कृत्वा। अहमेव समर्थ इति वारं वारं देवानामग्रतः स्वाभिमानं प्रदश्येत्यर्थः पुरभिदि त्रिपुरदाहके अपि। शरं बाणं। संमुखयतः अभिमुख संदधतः सतः । स्मरस्य कामदेवस्य। स्वर्वालानयनसुममालार्चनपदं स्वर्बालाः देवाजनाः तासां नयनानि एव सुमानि पुप्पाणि तेपां माला पङक्ति: तया यत् अर्चनं पूजनं तस्य पढं स्थानम्। चपुः शरीरं। सद्ः तत्कालम्। भालानल- भसितजालास्पद भालस्य ललाटस्य यः तृतीयनेत्रोत्थितः अनलः अभनिः तेन यत् भसितजालं भस्मसमूहः तस आस्पद स्थानं। अभूत् जगत्रयविजेता मदन: यदा परमाराध्ये शहरे शरं दधौ तदा तत्ततीयनेत्रोत्थानलेन भस्मा- वशेषो बभूव। शङ्करभगवतस्तु नाभूत् कोऽप्यपकारः प्रत्युत स्वयं मदनस्यैव दुःखप्राप्तिरभूत्। पद्यमिदं रसगआाधरे (पृ० ४४६) विषमालङ्कार उदा-

प्रास्ताविकविलासः। ४९

हतम्। उक्तं च तत्र जगसाथेन-'परस्य दुःखसाधनानवापिः स्वस्य दुःख- साधनप्राप्तिरित्युभयं' अननुरूपं संसगँ द्योतयति। शिखरिणी वृत्तम् ॥७९। युक्तं सभायां खलु मर्कटानां शाखास्तरूणां मृदुलासनानि। सुभाषितं चीत्कृतिरातिथेयी दन्तैर्नखाग्रैश्च विपाटितानि?॥८०॥ १. र०-विपाटनानि। पद्यमिद वा० पुस्तके टिप्पण्यां पटयते। युक्तमिति॥ मर्कटानां वानराणां। सभायां खलु। तरूणां वृक्षाणां शाखाः । मृदुलासनानि मृदुलानि कोमलानि आसनानि। चीत्कृतिः चीत्कारः। सुभाषितं शोभनालापः । दन्तैः नखाग्रैश्च। विपाटितानि विदारणानि। आतिथेयी अतिथिसक्किया। युक्तं-अनुरूपाणि। सामान्ये नपुंसकम्। अत्रानुरूपाणां वस्तूनामेकत्र संसर्ग: समालङ्कारप्रयोजकः । तह्क्षणं च-'अनुरूपसंसर्गः समम्'। पद्यमिदं रसगनाधरे (पृ० ४५२) समालह्वार उदाहृतम् । उपजातिवृत्तम्॥। ८० । किं तीर्थ हरिपाद्पद्मभजनं किं रत्नमच्छा मतः कके शास्त्रं थ्रवणेन यस्य गलति द्वैतान्धकारोदयः । किं मित्रं सततोपकाररसिकं तत्त्वावबोधः सखे कः शत्रुर्वद खेददानकुशलो दुर्वासनानां चयः ॥८१ ॥ १. र०-दुर्वासनासंचयः । किमिति॥ हे सखे। तीर्थ पवित्रस्थानं किम् ?- हरिपादपद्मभजनं हरे: विण्णोः पादपद्मस्य चरणकमलस्य भजनं सेवनम्। रत्नं किम् ?- अच्छा स्वच्छा। मतिः बुद्धिः। शास्त्रं किम्? यस्य श्रवणेन द्वैतान्धकारोदय: द्वतं जीवग्रह्मणोः भेदबुद्धिः, एव अन्धकारः अज्ञानं तस्य उदयः उद्भवः । गलति नाशं प्राप्नोति। सततोपकाररसिक सततः निरन्तरः यः उपकारः तस्मिन् रसिकं तस्परं। मित्रं किम् ?- तत्त्वावबोध: तर्वज्ञानम्। खददान- कुशलः खेदस्य दुःखस्य दाने कुशलः चतुरः। शतुः कः ? इति बद कथय। दुर्वासनानां दुष्टाः वासनाः इच्छाः तासां चयः समूहः शत्रुः । प्रश्न परिसंख्या। पद्यमिंद रसगज्ञाधरे (पृ०४८३) पररिसंख्याया- मुदाहृतम् 1 तल्लक्षणं च-'सामान्यतः प्राप्तस्यार्थस्य कस्माच्चिद्विशेपाद् व्यावृत्ति: परिसंख्या।' अत्र हरिपाद्यम्रभजनादिकमेव तीर्थादि नान्यत् भा० ४

५० भामिनीविलासः।

इत्यर्थ: तात्पर्यमर्यादयावसोयते शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥८१॥ निष्णातोऽपि च वेदान्ते साधुत्वं नैति दुर्जनः। चिरं जलनिधौ मझो मैनाक इव मार्दवम्॥८२॥ निष्णात ॥ इति दुर्जनः खलः । वेदान्ते। निष्णातः पारंगतः । अपे च। साधुत्वं सज्जनत्वं। न एति न प्राप्नोति। जलनिधौ समुद्रे। चिरं बहुकालपर्यन्तं। मग्नः मैनाकः पर्वतः इव। मार्दवं कोमलतां। न एति न प्राम्नोति। पद्यमिद रसगङ्गाधरे (पृ० ५०९) अवज्ञालङ्कार उदाहृतम्। तल्लक्षणम्-'तद्विपर्ययोऽवज्ञा'। विशदीकृतं चैतल्लक्षणं जगन्नाथेन-'तस्यो- ह्वासस्य विपर्ययोऽभावः। अन्यस्यान्यदीयगुणदोषप्रयुक्तगुणदोषाधानाभाव इति पर्यवसितोऽर्थः । अत्र पूर्वाधें प्रपज्चानित्यत्वबोधकतारूपवेदान्तशास्त्र- गुणप्रयुक्तस्य खले वैराग्यरूपगुणाधानस्य, उत्तरार्धे द्रवत्वरूपजलनिधिगुण प्रयुक्तस्य मैनाके मार्दवरूपगुणाधानस्य च विपर्ययो वर्णितः ।' अनुष्टुभ वृत्तम् ॥। ८२ ॥ नैर्गुण्यमेव साधीयो धिगस्तु गुणगौरवम्। शाखिनोऽन्ये विराजन्ते खण्डयन्ते चन्दनट्रुमाः ॥८३॥ नैर्गुण्यमिति॥ नैर्गुण्यं गुणहीनता। एव। साधीयः साधुतरम्। गुणगौरवं गुणमहत्त्वं। घिक अस्तु। अन्ये गुणहीनाः । शाखनः वृक्षाः। विराजन्ते अनभिभूताः तिष्ठन्ति। किन्तु। चन्दनद्रुमाः। खण्डयन्ते छिद्यन्ते। पद्यमिदं रसगङ्गाघरे (पृ० ५१२) लेशालङ्कार उदाहृतम्। तल्वक्षण च-'गुणस्यानिष्टसाधनतया दोषतवेन, दोपस्येष्टसाधनतया गुणत्वेन च वर्णनं लेशः ।' अयं चालंकारः अर्थान्तर न्यासेनानुविद्धः । अनुष्टभ्- वृत्तम् ॥ ८३ ॥ परोपसर्पणानन्त चिन्तानलाशखाशतैः। अचुम्वितान्तःकरणाः साधु जीवन्ति पादपाः।८४।। १.प०H-परोपतर्पणाः सन्तः। परोपसर्पणेति ॥ परोपसर्पणानन्तचिन्तानलारीखाशतैः परेपां अन्येषां यत् उपसर्पणं याज्चाद्यर्थ अनुवर्तनं तेन अनन्ताः असंख्याः चिन्तानलस्य चिन्ताझे: शिखा: ज्वाला: तासां शतैः । अचुम्वितान्तःकरणः न चुम्बि-

प्रास्ताविकविलासः । ५१

तानि स्पृष्टानि अन्तःकरणानि चेतांसि येपां ते। पादपाः वृक्षाः। साधु शोभनं यथा स्यात्तथा, सुखेनेत्यर्थः। जीवन्त। पद्यमेतद्रसगङ्गाधरे (पृ.४१९) परवते। अप्रस्तुतप्रशंसयम्। अन्राप्रस्तुतानां पादपानां स्तुतिः प्रस्तुतानां केषां चित्सांसारिकजनानां निन्दायां पर्यवस्यति। अनुप्रुभ वृत्तम् ॥८४॥ शून्येऽपि च गुणवत्तामातन्वानः१ स्वकीयगुणजालैः। विवराणि मुट्रयन द्रागूर्णायुरिव सज्जनो जयति॥। ८५॥ १वा०-शून्योऽपि च गुणवास्तमातन्वानः। शून्य इति ॥ सज्जनः । शन्ये शून्यहृदये पुरुपे। अपि। स्वकीय- गुणजालैः निजगुणसमहैः । गुणवत्तां विनयादिगुणशालित्ं। आतन्वानः विस्तारयन्। तथा। विवराणि छिद्राणि दोषान् इत्यर्थः । द्राक झटिति मुद्रयन आच्छादयन, परेपां इति शेपः । जयति सर्वोत्कर्पेण वर्तते । ऊर्णायु: लूताकीटः। इव। स यथा शून्ये गृहकोणे। स्वकीयगुणजालै: निज- तन्तुसमूहैः। गुणवत्तां तन्तुमत्तां। आतन्वानः विस्तारयन्। तथा। विवराणि छिद्राणि। मुद्रयन् आच्छादयन् । भवति। श्िलिष्टोपमालङ्कारः। अत्र शान्य-गुण-विवर-मुद्रण-पदैः श्रिष्टैः (द्वयर्थकैः) उर्णायुसज्नयोः सादृश्यं उपस्थाप्यते। आर्यावृत्तम् ॥।८५।। खलः१ सज्जनकार्पासरक्षणैकह्ुताशनः। पर दुःखाग्निशमनो मारुतः केन वर्ण्यताम् ॥८६॥ १ र०-अयं। र०-परदु:खाभिशमनमारुतः। खल इति॥ सज्जनकार्पासरक्षणकहुताशनः सजना एव कार्पासाः, शुद्धत्वकोमलत्वादिगुणैस्तूलरूपा:, तेषां रक्षणे, विपरीतलक्षणया नाशने, एक: मुख्यः हुताशनः अभनिः। खलः दुष्टः । भवतीति शेषः। पर दुःखागनिशमनः परेषां दुःखं एव अभनिः तस्य शमनः विपरीतलक्षणया दीपकः। मारुतः वायुः। केन वर्ण्यताम् वर्णनातीतः इत्यर्थः । दुष्टापेक्षया वायुर्नीचतर इत्यर्थः। रूपकमलङ्कारः। तल्लक्षणंच काव्यप्रकाशे-'तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः' अत्र पूर्वाधे खलसज्नावुपमेयौ, अझनिकापासी चोपमाने। उदाहृतं पद्यमिदं रसगन्ञाधरे (पृ. २३८) रूपकाङ्कलारे। अनुष्ठुभवृत्तम् ॥८६॥ 813:

५२ भामिनीविलासः।

परगुह्यगुप्तिनिपुणं गुणमयमखलैः समीहितं' नितराम्। ललिताम्बरमिव सज्जनमाखव इव दूषयन्ति खलाः।। ८७। १ नि०-समीरितं। २प. L. C. खरा: परगुह्येति ॥ खला: दुर्जनाः । आखवः सूपिकाः । इव । परगुह्यगुपि निपुणं परेपां गुह्यानां गोपनीयानां दोपाणां गुप्तौ रक्षणे निपुणं चतुरं-सज्जनं। पक्षे-परेपां गुह्यानां गोपनीयानां अंगानां गुप्तौ आच्छादने निपुणं समर्थ-ललि- ताम्बरं शोभनवस्त्रं इव। गुणमयं दयादाक्षिण्याद्दिगुणैः पूर्ण । वस्त्रपक्षे- तन्तुमयं। अखिलैः सरवेः। नितरां अत्यर्थ वाञ्छितं। एतादृशं सजनं ललितान्बरं इव शोभेनवस्त्रतुल्यम्। दूषयन्ति निन्दन्ति। पक्षे-खण्डयन्ति। यथा मपिकाः वस्तं खण्डयन्ति तथा खलाः सज्जनं दोषारोपयुक्तं कुर्वन्ति । स्लिष्टोपमालङ्कारः । आर्या वृत्तम् ।।८७।। यश-सौरभ्यलशुनः शान्तिशैत्यहुताशनः। कारुण्यकुसुमाकाशः खलः सज्जनदुः्खद्ः॥ ८८॥ १. र०-पिशुन: केन वर्ण्यते। यश इति॥ खल: दुष्टः । यशसारभ्यलशुनः यशसः कीतेः यत् सौरभ्यं तस्य लशुनः, लशुन इव निजदुर्गन्धेन सर्वसुगन्धनाशकः । शान्तिशैत्य- हुताशनः शान्तिरेव शैश्यं तस्य हुताशनः वह्निः अभिवद्दाहक इत्यर्थः । कारुण्यकुसुमाकाशः कारुण्यं दया एव कुसुमानि तेषां आकाशः शन्यभागः, यथाSSकाशे कुसुमानामुत्त्तिरसंभवा तथा खले दर्योत्पत्तिरसंभवा। खलः दुर्जनः । सज्जनदुःखदः सज्जनानां पीडकः। भवतीति शेषः । पद्यमिदं रसगङ्गाधरे (पृ० २४५) रूपकालङ्कार उदाहृतम्। अनुष्टुभ् वृत्तम् ॥८८।। धत्ते भरं कुसमपचफलावलीनां धर्मव्यथां वहति शीतभवां रुजं च। यो देहम्पयति चान्यसुखस्य हेतो- स्तस्मै वदान्यगुरवे तरवे नमोऽस्तु॥८९॥ धत्त इति॥ यः वृक्षः। कुसुमपत्रफलावलीनां कुसुमानां पत्राणां फलानां अवलीनां पंक्तीनां। भरं अतिशयं, भारमित्यर्थः। धत्ते धारयति ह. धर्मव्थथां निदाघकालोत्पन्नां आतपपीडां। वहति सहते। शीतभवां

प्रास्ताविकविलासः । ५३

शीतकालोत्पन्नाम्। रुजं पीडाम्। च वहति । यश्च। अन्यसुखस्य हेतोः परेम्यः सुखं दातुम्। देहं शरीरं। अपि इति शेपः। अर्पयति ददाति। तस्मै वदान्यगुरवे वदान्यानां दानशौण्डानां गुरवे शिरोमणये। तरवे वृक्षाय। नमः अस्तु। अत्र तरुवृत्तान्तेन परोपकाराय स्वदेहार्पणमपि कुर्वतां सज्ज- नानां वृत्तान्तो गम्यते। अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः। सज्जनोऽपि दयादाक्षि- ण्यादिगुणभारयुक्तः शीतोष्णवर्पादिदुःखसहिष्णुः परोपकाराय स्वदेहमपि तृणवत्परित्यजति। वसंततिलका वृत्तम्॥ ८९॥ हालाहलं खलु पिपासति कौतुकेन कालानल परिचुचुन्बिपति प्रकामम्। व्यालाधिपं च यतते परिरध्धुमद्धा यो दुर्जनं वशयितुं तनुते मनीषाम्॥ ९० ॥ हालाहलमिति॥ यः नरः। दुर्जनं खलं। वशयितुं स्ववशमानेतुं। मनीपां बुद्धिं। तनुते करोति। स खलु। कौतुकेन हेलया न तु मरणे- चछया। हालाहलं कालकूटं विप। पिपासति पातुं इच्छति। कालानलं प्रलयकालीनं अग्निम्। प्रकामं अत्युत्कटं नतु यत्किंचित्। परिचुद्युविषति परिचुम्बितुं इच्छति। व्यालाधिपं सर्पराजम्। च। अद्धा हठात्। परिरच्धं आलिद्ितुं। यतते यत्नं करोति। अत्र विपं पातुमिच्छति, प्रलयाझिं चुम्बितुं इच्छति, तथा सर्पश्रेष्ठमालिंगितुमिच्छतीति वाक्यत्रयस्यासंबद्धार्थकतया विषपानादिवत् दुर्जनवशीकरणमित्युपमायाः कल्पनम्। अतोऽत्र माला- निदर्शनालङ्कारः । तल्लक्षण च काव्यप्रकाशे-' अभवन्वस्तुसंबन्ध उपमा- परिकल्पकः'इति। पद् चेदं रसगङ्गाधरे (पृ० ३४६) निदर्शनालङ्कार उदाहृतम्। वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ९० ।। दीनानामिह' परिहाय शुप्कसस्या- न्यौदार्य प्रकटयती महीधरेु। औन्नत्यं परममवाप्य® दुर्मदस्य ज्ञातोऽयं जलधर तावको विवेकः॥९१॥ १. प० A. अथ। २, प० L.C.°सस्यान्। १.प०-L.C. प्रकटयसे।४.प०- L.C. विपुलं। ५, प०-L. C. धर्मदस्य जातः.

५४ भामिनीविलासः।

दीनानामिति॥हे जलधर। दीनानां अनन्यगतीनां वराकाणां कृषकणां। शुप्कसस्यानि शुष्कधान्यानि। इह जगति परिहाय त्यक्वा। महीधरेषु पर्वतेषु। औदार्य दातृत्वम्। प्रकटयतः दर्शयतः। तव। अतः परं उत्कृष्टम्। औन्नत्यं महात्म्यं, उच्चपद इत्यर्थः । अवाप्य प्राप्य। दुर्मदस्य दुष्टः मदः गर्वः यस्य तस्य। तावकः तव। विवेकः योग्यायोग्यविचारः ज्ञातः। अस्माभिरिति शेषः । हे मेघ, स्वं पर्वतेपु वर्पसि किन्तु यैः कृषीवलैरपेक्ष्यसे न तेपां शस्येपु-तवं खलु स्त्रोच्चपदाद्तो: गर्वितः, अतो विवेकशून्यः-इति मुख्योक्तिः। अन्योक्तिम्तु-हे दुर्मद, यैः प्रार्थ्यसे तेभ्यो न ददासि, ये च नेच्छन्ति तेषु वदान्यत्वं दर्शयसि, अतस्ते विवेकराहित्यं स्फुंटमेवेति कस्य- चित्कंचित्प्रत्युक्तिः। अत्राप्रस्तुतेन जलधरवृत्तान्तेन प्रस्तुतः कश्रिद्विवेकशून्यो गर्वितश्र नरो गम्यते। अतः । प्रस्तुतप्रशंसालंकारः । रसगङ्ाधरे च पद्म- मिद-(पृ० ४७३) 'दीनानामथ परिहाय शुष्कसस्यान्यौदायं वहति पयो- धरो हिमाद्रौ। औम्नत्यं विपुलमवाप्य दुर्मदानां ज्ञातोऽयं क्षितिप भवा- दशां विवेक: ॥' इति पाठभेदेन अर्थान्तरन्यासोदाहरणे पठ्यते। उक्तं च जगन्नाथेन-'अत्र दानेनासंभावितस्य विदुपो राजानं प्रति कोपवचने पूर्वार्ध- गतो विशेषः उत्तरार्धगतः सामान्ये प्रस्तुते समर्थकः। एवमप्रकृतः प्रकृतस्य समर्थनमुदाहृतम्।' प्रहर्षिणी वृत्तम्। तल्लक्षणं च-'ग्नौय्रोगस्त्रिदशयतिः प्रहपिणीयम् ॥९१॥ गिरयो गुरवस्तेभ्योऽप्युर्वी गुर्वी ततोऽपि जगढण्डम्। तस्माद्प्यतिगुरवः प्रलयेऽप्यचला महात्मानः ॥ ९२॥ १र०-जगदण्डादपि गुरवः गिरय इति॥ गिरय: पर्वताः । गुरवः महान्तः । तेभ्यः गिरिम्यः अपि। गुर्वी गुरुत्तरा। उर्वी पृथ्वी। ततः पृथिव्याः अपि । गुरुतरं। जगदण्ड ब्रह्माण्डं। तस्मात् ब्रह्माण्डात्। अपि। अतिगुरवः गरिष्ठा इत्यर्थ: प्रलये जगन्नाशकाले। अपि। अचलाः निर्विकाराः। महात्मानः । सारालंकारः । तल्लक्षणं काव्यप्रकाशे 'उचरोत्तरमुष्कर्पो भवेत्सारः पराबधिः'। पद्यमिदं रसगज्ञाधरे (पृ० ४६५) सारालंकार उदाहृतम्, ॥। आर्या वृत्तम्॥ ९२ ॥

प्रास्ताविकविलासः । ५५

व्योमनि बजिाकुरुते चित्र निर्माति सुन्दरे पवने। रचयति रेखाः सलले यस्तु खले चरत सत्कारम् ॥९३।। १. नि०-वासं कुरते। प०-शंबां कुरुते। २. नि० प०-बत्नतः सलिले। ३. नि०, प०-स्नपयति पवनं सलिल: ४. नि० य: क्षुद्रे। व्योमनीति॥ यः तु। खले दुष्टे। सत्कारं आदर। चरति दर्शयति। स। व्योमनि आकाशे। बीजाकुरुते बीजानि प्रक्षिप्य क्षेत्रकर्पणं कुरुते। पवने वायौ। सुन्दर चिचं निर्माति रचयति। तथा। सलिल जले। रेखा: रचयति। आकाशे बीजारोपणं, वायौ चित्रनिर्माण तथा जले रेखारचनं यथा निप्फलानि तथा खले सर्कारः। निदर्शनालङ्कारः। पद्यमिंद रस- गङ्गाधरे (पृ० ३४६) निदर्शनायाभुदाहृतम्। आर्या वृत्तम् ॥। ९३ ।। हारं वक्षसि केनापि दत्तमशेन मर्कटः। लेढि जिघ्रति संक्षिप्य करोत्युन्नतमासनम॥ ४॥ १. र०-°माननम्। हारमिति॥ मर्कटः वानरः। केन अपि। अज्ञेन मुखेण। वक्षस। दत्तं अर्पितम्। हारं। लेढि जिह्लया स्पृशति। जिघ्रति। संक्षिप्य एकी- कृत्य आसनं स्वकीयमित्यर्यः। उन्नतं उच्चं। करोति तस्योपरि तिष्ठती- त्यर्थः । पद्यमिदं रसगङ्गधरे (पृ० ४०६) अप्रस्तुतप्रशंसायामुदाहृतम्। उक्तं च तत्र जगन्नाथेन-अन्र मर्कटवृत्तान्तेनाप्रस्तुतेन प्रस्तुतमनभिज्ञेपु रमणीयवस्तुसमर्पणं नाशाय भवतीति सामान्यं गम्यते।' अनुष्टभ् वृत्तम् ॥। ९४॥ मलिनेऽपि रागपूर्णा१ विकसितवद्नामनल्पजल्पेऽपि। त्वयि चपलेऽपि च सरसां भ्रमर कर्थं वा सरोजिनीं, त्यजास॥९५॥ १. प०-C. परागपूर्णी। २. नि०-°ममन्दजले। -मलिनेऽपीति ॥हे भ्रमर। मलिने कृष्णवणे,पक्षे कपटयुक्ते नायके। अपि रागपूर्णा रागः रक्तिमा तेन पूणा, पक्षे प्रेमपूरणां। अनल्पजल्पे अनल्पः अधिकः जल्पः भापणं यस्य तस्मिन् निरंतरं गुंजारवं कुर्वति, पक्षे बह्मसंबद्ध प्रलापिनि। अपि विकसितवदनां विकसितं प्रफुल्लं वदनं मुखं यस्याः तां। प्रफुल्लसरोजां, पक्षे सहासमुखीं। चपले चंचले। अपि। त्वथि।

५६ भामिनीविलासः।

सरसां रसेन मधुना, पक्षे प्रीत्या, युक्तां। सरोजिनीं पग्मिनीं, पक्षे नायिकां। वा कथं त्यजास। तस्यास्त्यागो नितरामनुचित इत्यर्थः। हे भ्रमर त्वं मलिनोऽसि, वाचाटोऽसि तथा चपलोऽप्यसि, एवंगतेऽपीयं पझ्मिनी त्वयि नितरामनुरक्ता, नातस्त्याज्येयं त्वयेति-मुख्योक्तिः। अन्योक्तिस्तु-हे नायक स्वं वर्णेन कृष्णः, बहुभापी तथा चंचलचित्तोऽसि, एवं गतेऽपि येयं त्वयि सर्वभावेनानुरक्ता कामिनी तस्यास्त्यागो नितरामनुचितः । अप्रस्तृतप्रशंसा- लङ्कारः। अत्राप्रस्तुतेन अ्रमरसरोजिन्योर्वत्तान्तेन प्रस्तुतः कश्चिच्चपलनाय- कानुरक्ताकामिन्योर्व्यवहारो गम्यते। उदाहृतं चेदं पद्यं रसगकाधरे (पृ० ३६७) अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारोदाहरणे। गीति वृत्तम् ॥।९५ ।। स्वार्थ धनानि धनिकात्प्रतिगृह्णतो य'- दास्यं भजेन्मलिनतां किमिद विचित्रम्। गृह्णन परार्थमपि वारिनिधे: पयोऽपि मेघोऽयमेति® सकलोऽपि चरें कालिमानम् ॥९६॥ १ नि-Sपि स्वास्यं। ्प. F मेघो यदेति। प्प .- किल for अपि च। स्वार्थमिति ॥स्वार्थ स्वप्रयोजनाथ। धनिकात् धनानि प्रतिगृह्तः दानेन स्वीकुर्वतः। यत्। आस्यं मुखम्। मलिनतां मालिन्यम्, तेजोराहित्य- मित्यर्थः । भजेत् श्रयेत्। इद किम्। विचित्रं आश्चर्यकरम्। वारिनिधे: समुद्रात्। परार्थम् अपि परप्रयोजनाय अपि, न तु स्वार्थ साधयितुं। पय: जलं। अपि, न तु धनादिकं। गृह्लन। अयं। सकलः समग्रः । अपि मघः। न तु केवलं मुखमेव। कालिमानं कृष्णवर्णत्वं। एति प्रान्नोति। धिकू याचनमित्यभिप्रायः। अत्र पूर्वार्धगता सामान्योक्तिरुत्तरार्धगतया विशेषो- क्तवा समर्थ्यंते। अतोऽर्थान्तरन्यासोडलक्करः। तल्लक्षणं काव्यप्रकाशे- 'सामान्यं वा विशेषेण तदन्येन समर्थ्यते। ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यासः साधर्म्येणे- तरेण वा' इति। वसंततिलका वृधम् ॥ ९६॥ जनकः सानु विशेषो जातिः काष्ठ भुजङ्गमैः सङ्ग:। स्वगुणरेव पटीरज यातोऽसि तथापि महिमानम् ॥९७॥ १. नि०-स्थाणु० जनक इति ॥ हे पटीरज चन्दन। तव जनकः तातः, उप्तत्ति-

प्रास्ताविकविलासः । ५७

स्थानमिति यावत्। सानुविशेष: पर्वतविशेषः, मलयाचलः इत्यर्थः। जातिः कुलं। काछं। सङ्ग: सहवासः । भूजङ्गैः सपः । एवं जन्मजातिसहवासैः सुतरां नीचोपि त्वं। स्वगणैः शैत्यसुरभित्वादिभिः। तथापि। महिमानं महर्वं। यातः प्राप्तः । असि। हे चन्दन, जन्म जडात् पदार्थात् पर्वता- दित्यर्थः, कुलमपि ते काषं, अतिनीचं, एवं सहवासोऽपि संपः, तथापि शैव्यसुरभित्वादिभिर्गुणैः कृत्वा त्वं सवैंः पूज्यस इति-मुख्योकिः। अन्योत्तिस्तु जन्मजातिसङ्गा न सतामुन्नतौ कारणानि किन्तु स्वगुणा एव। अप्रस्तुत- प्रशंसालङ्कारः। अत्राप्रस्तुतेन चन्दनेन प्रस्तुतः कश्चिद्गणवान् गम्यते। थार्या वृत्तम् ॥९७ ॥ कसमै हन्त फलाय सज्जन गुणग्रामार्जने सज्जसि स्वात्मोपस्करणाय चेन्मम वचः पथ्यं समाकर्णय। ये भावा हृदयं हरनन्ति नितरां शाभाभरैः संभृता- स्तरेवास्य कले: कलेवरपुपो दैनंदिनं वर्तनम्॥ ९८॥ १प०-E तस्तैगुण:। प .- A कलवरजुपो। प .- H दैन्यं दिनं वर्तते। कस्मा इति ॥ हे सज्जन साधो। हन्त इति खेदे। कस्मै फलाय किं फलं प्राप्तुं। गुणग्रामार्जने गुणानां ग्रामः समूहः तस्य अर्जने प्राप्तौ। खं। सज्जसि युक्को भवसि। चेत् यदि व्रवीपि। स्वात्मोपस्करणाय स्वस्य आत्मनः उपस्करणाय भूपणाय-इति। तर्हि मम । पथ्यं हित। वचः समाकर्णय। शोभाभरैः शोभातिशयैः । संभृताः पूर्णाः । ये भावा पदार्थाः । हृदयं नितरां हरन्ति। तैः एव पदाथैः। अस्य। कलेवरपुपः कलेवरं स्वशरीरं पुष्णाति इति तस्य। कले: कलि युगस्य । दैनंदिनं दिने दिने भवं। वर्तनं जीवनं। सर्वेऽपि ते रमणीयाः पदार्थाः कलेः नित्यं भक्ष्या इत्यर्थः । पद्यमिंद रसगललाधरे (पृ० १३६) पठ्यते । तत्रोक्तं जगनाथेन-'इह यद्यपि रमणीयाः पदार्थाः कलेर्नित्यमदनीया इति वस्तुना प्रौढोक्तिसिद्धन-मतुँ कामयसे चेद्रुणप्रात्तौ यतस्व-इति वस्तु व्यज्यते, तथापि तस्य पर्यायोक्तात्मनो वाच्यापेक्षया सुन्दरताविरहाद् गुणीभूतत्वमेव। अलक्कारा हि वाच्यसौंदर्यसाराः प्रायशः स्वान्तगतं प्रतीयमानं पृष्टतः कुर्वन्ति ।' अत्र पर्यायोक्तालङ्कारः।

५८ भामिनीविलासः ।

तल्क्षणंच-'विवक्षितार्थस्य भक्गयन्तरेण प्रतिपादनं पर्यायोक्तम्' (र० गं०, पृ० ४०९) । अत्र विवक्षितोऽर्थ :- 'मतुँ कायमसे चेद् गुणप्रात्तौ यतस्व' इति। स चायं प्रतीयमान:, व्यङ्ञय इत्यर्थः । तस्य च भंग्यन्तरेण श्लोके प्रतिपादनम्। शार्दुलविक्रीडितं वृक्षमू।९८।। धूमायिता दश दिशो दलिता रविन्दा देहं दहन्ति दहना इव गन्धवाहाः। त्वामन्तरण मृदुताम्रद्लाम्र मञ्जु-

१. नि. ललिता° गुअ्जन्मधुव्रत मधो किल कोकिलस्य ॥९९॥ १. नि .- मृदुजालकलाम्र। ३. नि .- "मथो। अच्युत- राय suggests. मधा प .- H मृदुलाम्र A. मृदुताम्र-दलाभ® घमायिता इति ॥ हे मृदुताम्रद्लाम्रमन्जुगुअ्जन्मधुव्रत मृदृनि कोम- लानि ताम्राणि रक्तानि दलानि पर्णानि यस्य सः एतादृशः आम्रः आम्रवृक्ष: तस्मिन् मञ्जु मनोजं गुञ्जन्तः मधुवताः भ्रमराः यस्मिन् तादृशः । मधा वसन्त। त्वां। अन्तरेण बिना। कोकिलस्य किल। दलितारविन्दाः दलितानि विकसितानि अरविन्दानि यासु ताः। दश दिशः । धुमायिताः धूमपूणाः। गन्धवाहाः सुरभिवायवः । दहनाः वह्नयः । इव। देहं शरीरम्। दहन्त तापयन्ति। अत्र पूर्वाध उपमालंकारः । श्लोके चास्मिन्न प्रस्तुत- प्रशंसालक्कारः। उभयोश्र संसृष्टिः। प्रियविरहे सुखकराण्यपि वस्तूनि भृशं तापयन्तीति तात्पर्यम्। अत्राप्रस्तुतेन कोकिलवृत्तान्तेन प्रस्तुतः कश्रित्प्रिया- नुरक्तोजनो गम्यते। वसंततिलका वृत्तम् ॥९९॥ मिन्ना महागिरिशिला: करजाग्रजाग्र- दुद्दामशौर्यनिकरैः कराटेभ्रमेण। दैवे पराचि करिणामरिणा तथापि कुतापि नापि खलु हा पिशितस्य लेशः॥ १०० ॥ १. प .- A. बत हा। H. लिलिहे। भिन्ना इति॥ दैवे भाग्ये। पराचि पराङमुखे सति। करिणां गजानां। अरिणा शत्रुणा, सिंहेनेत्यर्थः । करटिभ्रमण हस्तिभ्रमेण। करजाग्रजाग्र- दुद्दामशौर्यनिकरैः करजाः नखाः तेषां अग्राणां कोटीनां जाग्रन्तः अतन्द्राः

प्रास्ताविकविलासः । ५९

अत एव उद्दामा: उत्कटा: ये शौर्यनिकरा: पराक्रमसमूहाः तैः। महागिरि- शिला महान्तः पापाणखण्डाः । भिन्नाः विदारिताः। हा इति खेदे। तथापि तेन कुत्रापि। पिशितस्य मांसस्य । केशः स्वल्पांशः अपि । न आपि प्राप्तः । खलु। सिंहो महान्तं पराक्रम कृत्वा रजभ्रमेण बृहत्पापाण- खण्डान् विदारितवान्-किन्तु दैवप्रातिकुल्यात् तेम मांसस्य लेशोऽपि न प्राप्त इति मुख्योक्ति:। अन्योक्तिस्तु-भाग्यविपर्यये सकलमपि वीर्य वृथा अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः। वसन्ततिलका वृत्तम् ॥ ९०० ॥ गर्जितमाकर्ण्य मनागङ्के मातुर्निशार्धजातोऽपि। हरिशिशु' रुत्पतितुं द्रागङ्गान्याकुञ्च्य लीयते निभृतम् ॥१०१। १. प .- A. हरिपतिः । २. नि .- अतिभृशं। इति श्रीपण्डितराजजगत्राथनिर्मिते भामिनीविलास

प्रास्ताविक विलास: ।। गर्जितमिति ॥ हरिशिशुः सिंहशावकः । निशार्धजातः अपि निशा- या: रात्रेरधें निशाध जातं वयः यस्य सः । अर्धरात्रिप्रसूतोऽपि। मनाक् अल्पं। गर्जितं मेघशद्ं। आकर्ण्य श्रत्वा। द्राक झटिसि। उत्पतितुं आक्रमणं कतुं। अङ्गानि। आकुञच्य संकुच्य। मातुः । अंके क्रोडे। निभृतं निश्चलं यथा स्यात्तथा। लीयते प्रच्छन्नस्तिष्ठति । तेजस्विनः शैशवेऽपि स्वभावं न त्यजन्तीति भावः । अत्र सिंहशिशोः स्वभाववर्णनात् स्वभावी- क्तिरलङ्कारः। तल्लक्षणं च काव्यप्रकाशे-'स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादेः स्वक्रिया- रूपवर्णनम्।' गीतिवृत्तम्॥ ६०१ ॥

इति चषक टीकायां प्रास्ताविकविलासः ।।

PANDIT JAGANNATH'S BHĀMINĪVILĀSA (A Collection of Stray Verses in Sanskrit) ENGLISH TRANSLATION I. PRĀSTĀVIKA (ANYOKTI) VILĀSA 1. The elephants, whose temples are sullied with rut, are heard (to have run away) to the end of the quarters; the female elephants are an object of pity; while the deer are indeed not a match. Where then in this world should this lord of the beasts exhibit the skill of his nails, the ends of which are incomparable? 2. Tell (me) how the best of the race of swans, who had passed his former days on the Manasa Lake in the water, made fragrant by the pollens falling from the rows of full blown lotuses, should now dwell in the water of a puddle full of frogs, gathered together? 3. When the female chakora birds, with their eyes unsteady on account of thirst, are looking towards the East ; when the Moon-lotuses are giving up their silence (are blowing open); when cupid is twanging his bow and when the anger of proud women is on the point of giving way; is it, O Creator, proper for you to spread a cluster of clouds over the Moon? 4. O blooming lotus, let the bees tasting your sweet juice, dripping downwards, hum agreeably. (But) this breeze, spreading your fragrance in every direction, without any self-interest, is a friend of yours of quite a different type. 5. O Kutaja, when the bee by chance approaches (thee) do not show disrespect to him; (for) he is held in high respect by lotuses laden with honey.

2 BHĀMINĪVILĀSA

6. O Cuckoo, pass away the dull days by resorting to any other forest, until there appears a mango tree, surrounded by rows of bees. 7. O well, never give yourself up to sorrow with the thought "I am exceedingly low ("=)" since you have your bottom (4 ) full of very sweet water (t) and you take the string (J0T) of others to help it up. (Taking the words नीच, हृदय, रस, ग्रहीतृ and गुण to mean poor, heart, love, appreciator, and merit respectively,. the version would stand thus :- O man, never give your- self up to sorrow with the thought, "I am exceedingly poor (नीच)" since thy heart (हृदय) is full of love (रस) and thou art the appreciator of merits (or ) in others.) 8. O lotus plant! Why do you distress your mind when you are disregarded by ignorant cranes? May the bees, the appreciators of your fully developed honey, live long on earth. 9. Alas! How indeed did the bee, who passed his . days in the full-blown lotus, containing abundant honey entertain a desire for Kutaja tree? 10. O sandal-tree! For, whose power of descrip- tion can this greatness of yours be a subject (who can describe your greatness)? Since, by emitting fragrance you feed the snakes (though) vomitting poison. 11. O sandalwood! What intelligent (sensible) per -. son can imitate this action (manner-) of yours since though powdered you give delight. by. means of your . fragrance even to those who reduce you, to atoms. 12. O swan ! If you even are disposed to be idle in separating milk from water, who else: on earth will > fulfil (adhere to ) your family vow? .13. Glory to the persons of indescribable greatness ) whose exterior is like the edge.of a sword and who are :

I. PRĀSTĀVIKA VILĀSA 3

more ferocious than the most frightful snakes but who are at heart so mild as evidently to become preceptors for teaching mildness to grapes. 14. O full-blown lotus! Let the bees, enjoying your honey at their own pleasure, produce humming; but none else in this world than the wind is well versed in spreading your fragrance in all'directions. 15. Blessed is the existence of this lake on the road whose body is reduced every day by such cons- tant distressing thoughts, "When I shall be soon after dried up by hundreds of scorching rays of the Summer- sun, whom will this crowd of travellers go to, when oppressed with excessive heat?" Fie upon the exis- tence of the oceans. 16. O tank ! When you are reduced (dried up) the birds around might take to the path of the sky, the bees might resort to the blossom of mango trees; but alas! What state would the most miserable fish be re- duced to? 17. O lotus! Don't think that the desire for fra- grance in this wind is like that of the bee; (for) though high minded, he has stoopedito beg only for -the plea- sure of the people. 18. O Malati! Don't remain silent (shut) when the bee is sweetly humming; (for) even the trees of heaven, the foremost among the charitable, bear him on their heads with profound respect. 19. O sandaf-tree! Mow can we describe this mag- nanimity of yours since you bear (on your body) those very serpents by whom you, though possessed of many

geod. good qualities, are made unfit to be served by the

4 BHĀMINIVILĀSA

20. O bee! What a sensible creature must you be, if you desire to fly to yet another flower, after having once sat (enjoyed) on a flower of the trees of heaven, before which no mention of any other fragrance can be made (which defies any other fragrance). 21. O river, holy because of taking your source from the Vindhya Mountains, think well if it be proper for you to accept of the gutter water, even though you be dried up. 22. Tell us, O Barbur tree, attracted by what should we approach you; (for) you are never seen with the charms of leaves, fruits or flowers, but on the con- trary are covered with thorns. 23. O cuckoo, while alone, in this forest, you should never utter sweet tunes; for these cruel crows do not kill you mistaking you to be one of their own kind. 24. O Father of Parvati, for what attraction, do you sustain (the weight of) this snow drift, which on earth, destroys the beauty of a number of trees and causes affliction to many living beings? 25. O young one of an elephant, never show any disrespect to this bee, coming to thee; for he is wel- come to take his seat upon the head of even the best of elephants, who appear charming on account of (flowing) rut. 26. This fondness for other flowers, in a bee all of whose desires are fully gratified by the enjoyment of the fragrance of flowers of the celestial trees, is a matter of great ridiculousness. 27. Indeed cuckoos have been questioned, all trees around are examined; but O mango tree! no equal to thee has been found in this world by the bee.

I. PRĀSTĀVIKA VILĀSA 5

28. O gardener! Is it possible for the clouds of rainy season which pour down heavy showers of water from all sides, to work that development in this tree, which is effected with tenderness by you with little water in the summer when the sun is very hot? 29. The lord of the garden is destitute of discre- tion, indeed the soil is devoid of water, the ten quarters are made dusty by the tempestuous winds and the sun is unbearable, thus when everything in the desert is about to cause destruction of dqs tree. O cloud ! The Creator has fortunately sent thee forth from somewhere sprinkling arya (water and nectar). 30. Alas ! There in the cave-where collection of pearls are rolling on the ground-of the lion, is heard a confused noise of she-jackals when he is dead, where formerly elephants, with a collection of bees hovering about the flow of excessive rut and with their eyes unsteady through fear, could not take their stand. 31. The gardener feeling equal regard to all of the trees does not show great compassion for young age tree; this ago tree however, has filled all the quarters with the humming of hosts of bees by means of the fragrance of its flowers speedily blooming forth. 32. O lord of the trees, your root is stout and firmly fixed in the ground, your branches are strong and many, and your situation is on an inaccessible mountain, what have you to fear then (i. e. you have nothing to fear). But this voracious and relentless wild fire alone, forming a circle of flames creates a little:anxiety in my mind. 33. O cloud, the aras bird, though scorched by the terribly hot rays of the sun in summer, passed the long days with great difficulty calling thee to mind;

.

6 BHĀMINĪVIĻĀSA

and now when happily thou art in the range of his sight if thou art pleased to favour him with a shower of hail whom are we to blame? (wui this word is ironical.) 34. O cloud, what sort of pride of prosperity is this of thine? Thou pourest down great quantity of water on the peaks of mountains though the trees which are attacked by a number of flames of wild fire, are fading and losing creepers encircling them. 35. O traveller, do not be disquieted in mind even in the least at hearing the harsh thunder of cloud here. O friend, hast thou not heard of this cloud who has devoted all his sfiau (water or life) to the removal of the universal distress ? 36. O sandal tree, thy fragrance is known even to three worlds, thy power of cooling is uncommon and thy fame has reached the court-yards of women in form of quarters; but listen to this one thing, this collection of serpents vomitting the flames of poison in thy hollow trunks swallow up all the good qualities of thine. 37. There is no desire of reciprocal kindness, no courtesy, no affection, no companionship. Still the high (fig.) cloud removes the distresses of the people. 38. Pure lake is thy birth-place, hand of Vişnu is thy abode, Laksmi has her residence in thee and thy fragrance is attractive to the hearts of gods; with these and such other qualities, O lotus, had thy love turned towards a swan, the best of birds, thy dignity would have been very great. 39. On thy shores jewels brilliant like the disc of the sun roll along with stones, and in thy water along with aquatic animals God Narayana takes his sleep; having seen thus, on one hand, thy indiscretion and

I. PRĀSTĀVIKA VILĀSA 7

great height of dignity, on the other, tell me, O ocean, whether I should censure thee or praise thee ? 40. O ocean, what with these jewels and what with thy body resembling a cloud (in dark blue colour), when thy water does not reach the mouth of the thirsty? 41. O lake, if thou dost not immediately quench the thirst of those that are distressed by it even now when there is such abundance of water, in summer, when the sun will be spreading fire everywhere, whose thirst wilt thou satisfy, being almost empty? 42. O ocean, we have to say something to thee if thou wilt have no recourse to anger. "Thou, though great, alas dost not refuse the waters poured down by a cloud who is but thy suppliant." 43. O monsoon-rivulet, we do not object to your entering the stream of the daughter of Jahnu (Bhagi- rathi); but it is not proper that you manifest your waves to her face. (It is ignoble to quarrel with the person resorted to.) 44. O lotus, if thou hast recourse to greediness, when through misfortune that bee longs for honey, which first smells and then quits the flowers of celes- tial trees shining in the garden of Indra so that they should be again smelt, by gods, what should we say to thee ? 45. O swan, by what action of thine wilt thou re- pay the favours of the lake from which, lotus-stalks are eaten, water is drunk and lotuses are used as seats by thee? 46. If thou givest up the feeling of gratitude to- wards the mango tree which, now through misfortune, is reduced to miserable state, the same mango-tree about which at the advent of the spring thou didst

8 BHĀMINĪVILĀSA

enjoy many pleasures amongst the collection of blow- ing blossoms, producing sweet humming, then who else is baser than thee? 47. O black antelope, why dost thou indulge in sport with the female deer in this forest with thy eyes shut through great pride? Know that this place full of pearls dropped down from the broken temples of elephants is the boundary of pleasure-district of a lion. 48. How a herd of deer should be killed by (lion) the deadly enemy of elephants (not of poor little ani- mals) though they (deer) come before him without any fear and though he (lion) is distressed by the digestive fire in the stomach? 49. How, that lion should now show his prowess to the deer, who had formerly graced the earth with lines of pearls dropping down from the broken temples of elephants? 50. O leader of the herd of elephants blind through intoxication, my friend, thou shouldst not make a stay in this dense forest even for a moment, because here in the cave sleeps the best of lions, who has broken asunder the collection of great rocks by his sharp nails mistaking them for elephants. 51. O young cub of the king of elephants, never enter the caves of the mountain, being puffed up with great pride; if the cub of a lion sucking breast is awak- ened, there will remain only female elephants on the earth. 52. The gardener successful in the plantation of a number of trees, though skilful, planted even a ga tree somewhere in a corner as usual; but who knows the fact that it will fill the whole world with fragrance of flower (even) from the corner?

I. PRĀSTĀVIKA VILĀSA 9

53. Now that Raghava fish has abandoned the ocean on account of amorous quarrel, in the interior of what (lake) should this Raghava sport, that is skilful in swallowing the large Timingala fish and at the time of whose sporting the elephants of quarters mistake the noise of rolling waves for the revolutions of the churn- ing mountain Meru? 54. Some part of forest was destroyed by intoxi- cated elephants, some part was cut down by people distressed with cold, the remainder of the forest was reduced to ashes by the rays of the hot summer-sun; alas ! this tender aan creeper standing in the corner and giving fragrance to the quarters is also burnt by wild fire. 55. O Nandana forest, thou art a crest-jewel of celestial world, a wonderful abode of the collection of celestial trees, the fulfilment of the virtuous or meri- torious acts of Indra and Paulomi (his wife); but indeed the prayer of the compassionate, to the Creator or fate runs as follows: "Let fire, the skilful dancer on the stage of Khandava forest, be away from thee." 56. "When all men are away from me being en- gaged in their respective business I will fly away from this cage by breaking open the door with the end of my beak;" while thus a parrot was drinking nectar in form of desires, there came in a large serpent like the trunk of an elephant. 57. O active or unsteady deer residing in a moun- tain, how have you determined to plunge into this river, the beloved of ocean, full of series of waves? Even the biggest of elephants went down to the bottom like a large stone, being turned round and round in the eddies throwing up great quantity of water.

, 10 BHĀMINĪVILĀSA

58. A lioness addresses her young when it casts a stern look at a cloud thinking it to be an elephant :- O young one, drink milk; why dost thou cast severe glances at these quarters under the misapprehension of . an intoxicated elephant there? It is but a dark-blue . fresh cloud which removes the distresses from the hearts of three worlds, that thunders gravely. 59. A lioness addresses a cloud :- O cloud, enough of your grave thunders, the young in my womb which is but a month old, moves about in the womb taking thee to be an intoxicated elephant. 60. What exploits should be described to the deer by the lion who is an enemy of the skill of the elephants ' in scratching their temples? 61. O lotus, thy birth is from pure water, thy loveliness rivals with the face of a lovely woman, thy abode is the hand of Hari, thy fragrance attracts the .hearts of gods, thou art the whole essence of (chief object of description for) poets and (a principal arrow ' for) a cupid; with all these qualities thou showest love for Hyy (drunkard or bee); what should we say to thee? 62. Why dost thou enjoy comfortable sleep .gracefully shutting thy eyes ? O lord of elephants, the enmity with the lion, dangerous in the end, gains ground. 63. From the lips of the wise words do not come out rashly, but if once they come out, they are never retracted like tusks of elephants. 64. Generosity well known to the three worlds, birth in great store of water, abode in the Nandana forest and fragrance attracting the hearts of gods, all these qualities of the celestial tree would have been .uncommon, if there be discretion in granting requests of only the best of the supplicants.

I. PRĀSTĀVIKA VILĀSA 11

i 65 .. 'I alone, being relentless, kill animals' having confindence', with this idea, O fowler, do not you'have recourse to remorse at heart; in palaces of kings and in holy places there are many villains like you who are the enemies of the good and who keep their motives concealed. 66. O mother earth, thou bearest even those who pretending to be the humblest, cheat the good, creating confidence in them by agreeable speeches; hast thou also lost thy discretion? 67. Unusual is the universally beneficial inclina- tion of mind, extraordinary is the process of dis- course, uncommon are the deeds and agreeable is the appearance to the afflicted. In short every thing of the learned is far above description. .68. Indeed, the foremost amongst the noble minded, when fallen into misfortune, extends his generosity more than before. Kalagaru (sandle wood) when thrown in fire spreads its peculiar fragrance all around. 69. Even the rage of the pure-hearted men endowed with great many qualities agreeable to the .world, is pleasant as even bitterness of saffron full of .fragrance pleasing to the people, is delightful. 70. If foolish persons, stealing particles (of know- ledge) coming out from the abode of learning, swagger before those who have easily snatched away immense wealth from the residence of the goddess of learning; in. a day or two young birds will easily set their foot on the head of serpents, hare on the head of ele- phants, and dogs on the head of lions. 71. Men scolded with harsh words by the elders - or teachers rise to greatness; precious stones are never

12 BHĀMINĪVILĀSÁ .

placed on the head of a king unless they are rubbed. against stones (touch stones, &c.) 72. A sandal tree bears serpents, a lamp has on its top a coating of soot, even the moon possesses a blot, so also lords of the earth patronise the wicked. 73. Indeed a noble man gives great pleasure to all people by his benevolent actions without being asked; by whom is the moon requested to cause the beds of the night lotuses to blow by his gentle ray? 74. Ever victorious is that wonderful man who abandoning self-interest, is ever engaged in doing good to others, who without distinction, has a feeling of equality even towards inferior beings in whose mind. charming and elevated goodness shines naturally and. who is able (to perform good actions). ( The other sense of the verse has relation to grammar, the wonderful man there in that sense is aganre :. For that, see notes and the Commentary. ) 75. A man, though born of high family and pos- sessing merits, is revered only when in association of some special thing. arong (the neck of the lute) though वशभव (made up of bamboo) and गुणवान् (consisting of strings) does not rise to greatness when without a gourd. 76. An object, though endowed with innumerable good qualities is disregarded owing to a single bad quality, as garlic, on account of its strongly bad odour, though it stands high in the list of medicines. 77. A man of good qualities though fallen into misfortune extends certainly his generosity; here a calcined and purified quicksilver serves as an illustra- tion. 78. Also that Sita, who, being terrified at the. sight of a young hare while playing in the forest, used.

I. PRĀSTĀVIKA VILĀSA 13

to enter into the arms of her husband, the destroyer of her fears, when carried away by uqur and surrounded by demons having teeth as large as ploughs, being helpless, is reduced to some indescribable state. 79. The body of cupid fit to be worshipped with the collection of flowers in form of eyes of the celestial women, became at once reduced to a heap of ashes by the fire from the head of the God Siva; the cupid-who was aiming his arrow at God Siva, having boasted often of his muscular strength before gods. 80. In the assembly of monkeys the branches of trees serve well for the soft seats, the chattering for the excellent speeches and the scratchings by teeth and ends of the nails for hospitality. 81. What is a holy place ? Devotion for the lotus- like feet of Hari. What is a jewel? Pure heart. What is a science? At the hearing of which disappears the darkness of dualism in philosophy. What is a friend always taking pleasure in obliging? Knowledge of reality. What is an enemy clever in giving pain? A store of evil desires. 82. A wicked man though well-versed in Vedānta does not attain goodness. As Mainaka Mountain does not :become soft though plunged in the ocean for a long time. 83. Absence of good qualities, is better; fie upon the collection of good qualities, since all other trees thrive but sandal tree is cut. 84. Trees only live happily because their hearts are never attacked by a number of flames of fire in form of endless anxiety, while approaching others (for begging).

14 BHĀMÍNIVILĀSA *

85. Victorious is a virtuous man who, just like spider, is able to produce gors (virtues or fibers) where there is absence of them and to conceal the faars! (defects or holes) by his own JJuts (virtues or fibers). )! 86. By whom a wicked man can be described (fully) ? a wicked man-who is fire for the cotton-heap: in form of virtuous men, and wind to allay the fire in form of afflictions of others. (The word raur & 594 are ironical here). 87. Wicked men spoil noble men as mice spoil fine garments, though both .of them (noble men and garments) are skilful in concealing qryu ( secrets or private parts of others), full of gors (good qualities or fibers), and are very much liked by all. 88. A wicked man, troublesome to the virtuous, is garlic to fragrance in form of fame, fire to the cold, in form of peace, a sky with regard to flowers in form of kindness. 89. A bow to the tree, first among the generous, which for the happiness of others, offers its own body, bears the burden of flowers, leaves and fruits and suffers afflictions of heat and evil of cold. 90. That man who entertains a desire of persuad- ing a wicked man wishes as if to drink grana poison with curiosity or to kiss closely the fire of destruction or tries to embrace actually the lord of serpents. 91. O cloud, thy power of discrimination is known to me now, since thou, being proud of thy high posi tion, showest thy generosity towards mountains, leav- ing these dry corn fields of the poor .. .92 .. Mountains are reckoned as great things" but the earth is greater than mountains, further universe is greater than the earth, yet the virtuous whf- are

I. PRĀSTĀVIKA VILĀSA 15 undaunted even at the time of universal destruction, are the greatest. 93. That man, who treats the wicked with respect as if sows seed in the sky, draws a good picture in the wind, draws lines in water. 94. A monkey first licks the necklace placed round his neck by some ignorant person, then smells it and having compressed it, makes a high seat (out of it). for himself. 95. O bee, how dost thou abandon the lotus which is qir (full of love or of red colour ) though thou art मलिन (black or deceitful), विकसितवदन (having: cheerful face or blown ) though thou art qey talkative or constantly humming ) and etH (full of affection or full of honey) though thou art 48 ( unsteady or hovering ) ? 96. What wonder is there if the face be blackened of the man who takes wealth for himself from a wealthy man, when this cloud though it absorbes water from the ocean for others becomes black on all sides ? 97. O sandle tree, thou hast risen to greatness only by thy own good qualities ( and not through the influence of thy father, class or company ) since some particular mountain is thy progenitor, wood is thy class and serpents are thy companions. 98. O virtuous man, for what end art thou so. eager to acquire a number of good qualities? If it be for raising thyself to dignity, listen to my salutary advice; those very objects which are attractive to the heart, because full of many beauties, serve as daily food to Kali who is very careful for nourishing his body. ( If thou triest to make thyself great there is a great probability of thy becoming a victim to his cruelty ).

16 BHĀMINĪVILĀSA

99. O spring, having bees, producing sweet hum- ming in mango-trees full of tender and therefore red- dish foliage, without thee, ten quarters ( even) with the blooming lotuses are filled with smoke to the cuckoo and winds burn its body like fires. 100. Rocks from high mountains are broken asun- der with great strength lying at the ends of the nails, mistaking them ( rocks) for elephants, but fortune be- ing adverse, the lion did not obtain even a little quan- tity of flesh. 101. Having faintly heard the thunder, while in the lap of the mother, the young of a lion though half a night old, having contracted his limbs lies motionless, . as if to pounce ( mistaking the thunder for the voice of an elephant).

BHĀMINĪVILĀSA

NOTES

VILĀSA I Prāstāvika (Anyoktī)

1. Most of the verses of the first Vilasa, are anyoktis; they have invariably two senses, one apparent and the other concealed. The former is, however, unreal, while the latter is the only meaning that the poet chiefly wants to convey to his reader's mind. The one is a mere external garb, while the other is the real body of the poet's idea. Technically speaking, these anyokti verses are so many instances of the alankara known as अप्रस्तुतप्रशंसा, where the thing in hand (प्रस्तुत). is described by a reference to what is not in hand (ansregar). Thus in this first stanza the incident that is nea is, that the poet has no opponent left. This is not said in so many plain words, but the poet takes recourse to the creation of the imagery of a lion being in want of a fit object for the exercise of his nails, a circumstance which, it is easy to see, is quite argega. In similar case, therefore, that will follow, the student will find the concealed meaning stated in sanskrit commentary. The compound fepa is understood in its literal sense by the commentators. And in keeping with this meaning of दिगन्ते they take लोकेडस्मिन to refer to the whole of this world, which is, no doubt, the literal meaning of the expression. But this will hardly be correct. For can it ever be true that a certain lion should have killed all the elephants in this world, those stationed

2 BHĀMINĪVILĀSA [ Prāstāvika

in the eight quarters only being left alive? It is equally untrue in the case of the poet that he should have vanquished all the pandits of the world. Besides, if in the seaaagrt the elephants of the quarters are meant, what are we to understand as corresponding to them in the negasqagIt? There are no pandits similarly stationed in the quarters. If to obviate this difficulty it is said that in the case of the negasyagIT the expression दिगन्ते may be understood in its लाक्षणिक sense, vis. 'at a great distance,' it is not better, it may be asked, that the same arenorer sense should be resorted to even in the case of the aeasqagt to remove other objections that are stated above? Lastly, if nma were intended to refer to the eight quarters, the word would have been used in the plural as femaag. But it is not so used. Hence too it appears that fenra and consequently aiasfena also are to be taken in the figurative sense. For fupa used in the sense of 'remote distance' the student should compare expressions like नानादिगन्तागता राजान: and शूयन्ते may be interpreted in two ways, 'it is heard that the elephants etc.' or 'the roaring of the elephants is heard etc.' The former, however, seems preferable. The &5T (the suggested sense) of the first line is that the elephants have run away to the farthest regions through the fear of the lion. The Roq : are shown to be unfit owing to their belonging to the female sex. The reading वनमृगा: is not good; the word बन is re- dundent, the whole scene described being that of forest. The reading qeai has been explained as qra विदारणं, तस्यकर्म. This is not so suggestive as पाण्डित्यं which seems to be the original reading, being found in R. G. Similarly uazqfa, not found in R. G., does not bring forth the force of expression which is done by an2yg.

Vilāsa I ]. : NOTES 3

With this verse Cf. येन शशैवपदे मदेभराङ्गण्डसीम नखरैविखण्डितम। योवनोत्सवमवाप्य केसरी केु दर्शयतुसोऽयं पौरुपम।। भावविलास, 194 K.M. II. p. 124. The metre of the verse is शिखरिणी. 2. This verse indirectly reflects on the diffi- culty that a great man, who has passed his days in delight in a happy place, meets with when he is obliged to spend the remainder of his life in a wretched place and in the company of babblers. If we adopt the reading विकचसारशान्ति then there will be no word to ex- press the sense of lotus. The explanation of ngita as विकचं कचरहतं सारं तेन शालि शोभमान has no sense. With this verse cf. आस्ते रोहत्कनककमले केलिपात्रे मृडान्या: खेलन्हेलोन्मदमधुकरी- मानसे यः। भेकोद्ेकप्रणयिनि बलद्वालर्जवालजाले स स्यादुक्त: परिमितजले पल्वदे किं मराल: अन्योक्तिमुक्तालता 14, K. M. II. p. 63. The metre is पृथ्वी. 3. Although it is true that even the male Cha- koras are equally anxious for the moonlight, still the females only are referred to here as they are more fitted to excite compassion. An explanation of such a sort is given by two of the commentators. Even elsewhere we find reference to female Ert birds drink- ing moonlight cf. ज्योत्स्नापानमदालसेन वपुषा मत्ता चकोरांगना- विद्दशालभंजिका I. 11. The reading किंतु, in place of किंनु, does not bring forth the $1; hence it is rejected. But the reading in R. G. is चकोरवजे,. मौनं सुञ्चति :- in this expression fra is explained to be the budded con- dition of a lotus. But another explanation also is pos- sible. nia originally means silence and that is possible in the case of a lotus when the bees are not humming over it, which takes place while the lotus is closed. Thus, then giving up silence, which is effected by ti.e humming of the bees, may ultimately refer to the opening of the lotus. माने प्रस्थातुकामे :- the latter word is ex-

4 BHĀMINĪVILĀSA [ Prāstāvik a

plained thus: प्रस्थातुं काम: यस्य, 'who has a desire to depart. But no desire can be had by HIw which is not a sentient object. And hence, like कूलं पिपतिपति 'the bank of a rive desires to fall down, i.e. is about to fall down,' the above phrase also means by auon the pride is about to depart. जगन्नाथ gives this verse as an illustration of the ध्वनि (suggestion) of the व्यभिचारिभाव named असया which is. defined as परोत्कर्षदर्शमादिजन्यः परनिन्दादिकारणीभूत श्रित्तवृत्तिावशपा सया. Here the poet feels असया towards the creator. It is created by seeing the creator's power to act as he chooses and it causes the poet to censure the im- propriety of his action. Here the suggestion of nega राजकुमारादिवृत्तान्त does not exclude the असयाध्वनि but both are simultaneously present. The metre is शार्दूलविकीडित. It is not proper to paraphrase qaa present parti- ciple by विकसित showing the past time as some do स्यंदमाम मरद लिइन्त: indirectly hints at parasites who live on the affluence of rich people. The reading «ignr is evident- ly a scribe's mistake. #Hfd cannot be supported by grammar. The reading वितन्वन् is as good as विवृ्वन The central idea of the verse is that a man should distin- guish between self-seekers and self-less helpers. The metre is मालिनी. 5. कुटज, commonly known as कुडा, giving a bitter taste and having no honey, there is very little chance of the bee coming to it; and hence the word देवात्, तुन्दिल, from Jf, the belly, originally means 'having a big belly'. With this verse cf. I. 25, which contains exactly the same idea in different garbs. The metre is a kind of Āryá called atfa. 6. The cuckoo wants a blossoming mango tree, which ie indicated by मिलदलिमाल: रसाल:, and consequently aggafa should not be taken to refer to the blossoming

Vilāsa I ] NOTES 5

of the tree. विरसान् means gloomy. वनान्तर stands for some obscure place. The metre is arfT, 7. The words नीच, सरसहृदय, and गुण are लष्ठ. The कृप is called गुणग्रहीता with reference to the rope, that, being fastened round the neck of a jar is thrown into it. The metre is गीति. 8. As opposed to the use of मलिन in मछिनीकरोषि चेतः the student should compare that of प्रसन्न in गंभीराया: पयसि सरितश्रेतसीव प्रसने etc. Me. 40, and similar other places. The expression कमलनि मलिनीकरोपि occurs also in कमलिनि मलिमीकरोषि कस्मान्मुखमिदमिन्दुमुदाक्य छोककान्तम्, भावविलास 56, K.M. II. p. 118. The epithet परिणतमकरन्दमार्मिका : incidentally also indicates that the lotus plant is rich in the qftura मकरन्दं. Cf. with the last two lines मार्मिक: को मरन्दानामररेण मधुब्रतम्. r. g. The reading of बा०-अवता is explained by महादेव as पक्षिविशेषैवकरास्वादिता. Of course, अवलेहितां is evi- dently a mistake. But it is not a happy reading as lick- ing by ais does not only never take place, but can also not be regarded as insulting जयन्तु=सर्वोत्कृष्टाभवन्तु is also a good reading. The metre is पुप्पिताग्रा. 9. Mr. Paranjpe indulges in hyper criticism in the following lines : "दलत्, adjective of अरविन्द, seems to be improper here. If no adjective were used, nobody would have thought of asking the question whether the lotus was open or shut. But the adj. roa being used, the question naturally arises if the lotus was for ever open. And it will not do to answer this question by saying that it was open during the day time and that hence it is that the word दिनानि is used afterwards. For दिनानि refers to time in general and the poet's cause is in no way served by taking Rafa to mean the days only. Besides it is well known that bees reside in a lotus even durning the night time." तेनेहा=तेन ईडा. तेने, 3rd pers.

6 BHĀMINĪVILĀSA [ Prāstāvika

sing. pass. voice of the Perfect of aa to spread. Cf. नीरजान्यपि निषेव्य निर्भरं नीरसानि कुटजानि वांच्छस। चन्चलत्वमिह चन्चरीक ते साहजं कथमिर्द विमोक्ष्यसि।। भावविलास. K. M. II. p, 116 The metre is आर्या. ·' 10. कस्य गिरामू &c.'who can describe it? It is im- possible to do so.' Cf. सकलवचनानामविषयः. Mal. I. The two facts that the fragrant breeze of the sandal trees is the food of serpents and that the air evolved by their belching is poisonous are involved in the second line. The greatness of the sandal tree consists in doing good even to those that do an injury to it. Here the idea is अंगीकुतं सुकृतिन: परिपालयन्ति। The word कस्य is explained by महादेव as standing for 'head' or ब्रह्मा also. The reading siftn is not supported by any other ms. nor does it im- prove the sense; The metre is mfa. 11. अच्युतराय gives the following explanation of the word पाटीर :- पटाः सन्ति यस्य स पटी तन्तुवायः। तदवदी- सयति। स्वगुणानन्यत्रपटादी स यथा प्रेरयति तद्वत्स्वनिठ्ठसारभ्यादिधर्मी- श्रन्दनद्रुमादौ प्रेरयतीतिपटीरोमलयाचलः। तत्र भवः पाटीर: पटीयान्, although comparative of q3, has no comparative sense here. a; like arf, is a particle implying consent and is generally used with the root , meaning ' to accept' to admit '. पिंपतानू is from षिप of the 7th conjugation, while पिषताम of the reading of G. is from the same root of the 1st con- jugation With the sense of this verse aufa Compares घृष्ट घृषटं पुनरपि पुनश्रन्दनं चारुगन्धं, छित्रं छिनरं पुनरपि पुनःस्वादुचैवेक्षु कांडम् दग्धं दग्धं पुनरपि पुनः कांचनं कांतवर्णे, प्राणान्तेऽपि प्रकृतिविकृतिर्जायते नोत्तमा- नामू। शंगार 84. The metre is गीति .. 12. त्वमेव. You alone are competent to draw the required distinction : no other person is able to do so; and hence एव विश्वस्मिन, in all (this world). With the moral of these two verses compare उपकारिषु यः साधु साधुत्वे तस्य को गुणः । अपकारिषु यः साघुः स साधुः सन्भिरुच्चते॥ Pt. IV Cf.

Vilāsa I ] NOTES 7

हंस: श्रेतो वकः श्रेतः को भेदो वकहसयोः। नीरक्षीरविभागेन इसो हंसो बको बकः। For कुलवृतं, ct. रघुवंश III. 70, गलितवयसामिक्ष्वाकृणामिदं द्वि कुलवृतम्।। (शेषादि ). The metre is आर्या. 13. According to Mr. Paranjpe, the first objection to the reading भुजंगमपुंगवात् is that although the ablative in ognata indicates a comparison to be meant, still the comparative affix at is not added on to the adjective क्रूर. But it may be said that in वज्रादपि कठोराणि मृदूनि कुसमा- दपि। लोकोत्तराणां चेतांसि को डि विज्ञातुमईति॥ U.II Also no com- parative adjective is used., although a comparision is meant. And the second objection is that of the metre. The following foot-note of the editor of the Rasagangadhara on भुजङ्गमपुङ्गचात् : आर्यापूर्वार्षे 'नेह भवति विषमे जः' इति नियमादत्र च विपमे सप्तमस्थाने जगणस्य सखवाछान्दोभङ्गदू पितमेतदार्यापूर्वार्ष मिति ज्ञेयमू has already been quoted in the Commentary. The reading yaggyaa is, of course, wrong. We cannot adopt. The reading guigggaaa as it is given in only one ms. and is not supported by either जगन्नाथ's रस- गङ्गाधर or नागेश's Commentary. It seems to be an im- provement made by some later redactor. The metre is गीति. 14. This verse has the same import as अयि दलदरविन्द etc. H. 4. The only difference, however, is that the former verse had the adjective frqu :- showing absence of self interest on the part of the wind has no counter- part in the present verse. The metre is agfqoft. 15. मन्ता, future 3rd pers.sing.of गमू with पान्थसंतति: for its subject. This reading is better than tigfa :. संतति: means a continuons stream, while संहति: means collection. Travellers will not come in a Collection, but they are expected to come in a Stream. The birth of oceans is useless since they cannot quench the thirst of any person on account of their salt water. The metre is शार्दूलविक्रीडित.

8 BHĀMINĪVILĀSA [ Prāstāvika

16. The idea is that in adversity all forsake a man. gge means a bud, which is more appropriate than कुसुम-flower. समाअ्रयन्ते as good as समाश्रयन्ति। श्रयन्तः is wrong. The metre is वसन्ततिलका. 18. With मा मौनमुपयासी: cf. मौनमु्चति कि च कैरवकुले. I. 3. supra. मौनम् and शिरसा are both रिष्ट words. वदान्यगुरव: The foremost amongst charitable-cf. गतोवदान्यांतरमित्ययं मे मा भूत् परीवादनवावतार :- रघुवंश-V.24. The metre is उद्गीति. 19.With the first line cf. कांतिर्लोचनवतिरद्भुतमयी मूर्तिमं- हत्सौरमं निष्यन्दोऽथ सुधाकरादपि सुधास्यन्दादपि ल्हादकः। सर्वोडयं विरलो जंगत्यपि गुणग्रामोऽभिरामो हहा पश्योत्तंसभुजंगसंगमजुप: श्रीखण्ड ते खण्डितः ॥ अन्योक्तिमुक्कालता-72. असि for अपि gives no force. If we adopt तव for त्वदीयं then the metre would be आर्या, It is is a sort of rebuke administered to चन्दन, hence शेषाद्रि is wrong when he understands from this verse-The good never forsake those whom once they call their own on any account. " K. M. II. 73 and I, 36, infra. 20. arfe would have grined greater force if it had been used after देवतरुकुमुमे instead of after पुष्पान्तरे. The reading मुरतर would violate the metre. भ्रमर धन्योऽसि. These words are ironical. With this and 26 infra cf. येनाप्त: कमळाविलासकमळे किंजल्कपानोत्सवो यो लीलां वितनोति नाभिनलिनोत्संगे तथा शांङ्गिण: । तस्य स्यात्कुसुमान्तरे मधुलिह: कुत्राप्यह्ो न स्थितिरन प्रीतिन रतिर्न केलिसमयो नो विस्मयो न स्मयः॥ अन्योक्तिमुक्तालता, 26 K.M. II 65 The metre is आर्या. 21. विन्ध्यभुवः विन्ध्याद्ववतीत्यस्या: The holiness of the river is due to its having taken rise in the Vindhya. The rain water that flows into a river from the gutters of the streets is like receiving favours from low-born people. The metre is उपगीति. 22. बर्बर is the Marathi बाभुळ or Hindi बनूर. The metre is आर्या.

Vilāsa I J NOTES 9

25. The whole of this verse compares very closely with the fifth above, and the second line of it with frrar वदान्यगुरवः सादरमेनं वहन्ति सुरतरव :. I.18. supra. But अच्पुतराय is thinks that gaut in the former verse is an inanimate 'being, but woy animate being; hence there is no repeti- tion. The metre is गीति. 26. With this compare I. 20 supra. The metre is आर्या. 27. For the explanation of the word qrger cf. प्रागन्तरिक्षगमनात्स्वमपत्यजातमन्यैद्विज: परमृताः खल्ठ पोषयन्ति. शाकुन्तल. अच्पुतराय gives another sense of this verse-माकन्द=चतुर्वर्ग -* प्रदसदूरो। मधुपेन=क्रममुमक्षुणा। परपुष्टाः= परेण परमात्मना पुष्ाः पूर्णाः। ... .... शान्त एव रसः । गुरुविषयकरतिभावो वा। The metre is आर्या. 29. आरामाधिपति may also mean 'the master of the garden.' नीरसा, निर्गता: रसा: उदकानि यस्याः सा. Mark the alli- teration रसा नीरसा. The metre is शार्दूलविकीडित. 30. 0nq=firmness, is an abstract noun derived from स्थिर by the addition of a Taddhita affix इमनिच्, by पृथ्वादिम्य इमनिज्वा. (को. १७८४ ) लघिमन, गरिमन् etc. The epithet छठन्मुक्ताभारे shows that several elephants were killed .before the entrance of the cave, with pearls from whose temples it was that the ground was strewn. Mark the alliteration in शिव शिव शिवानाम. शिवा = a female jackal. The metre is शिखरिणी. 32. अच्युतराय explains बन्धनमृदम thus: बन्चन भूमेरन्तर्गते -महापाषाणादी वेष्टनं तेन दृढमचलस्. वासो दुर्गमह्दीघरे. This is intended to show that there is no fear even of being felled down. Paranjpe remarks "ज्वाला ... भबनू, Those who have seen a wild fire will perceive that sometimes this is actually the case. For at times it does so happen that the flames either spread natu- rally or are purposely caused to spread all around a certain tract of land at first, and then the fire forms

10 BHĀMINĪVILĀSA [ Prāstāvika

a ring as it were, and consumes at leisure whatever is. within it. This epithet, therefore, seems to be inten- ded to preclude the possibility of escaping from one side or the other, as the fire is to spread on all sides. " The metre is शार्दूलविकीडित. 33. Mr. Paranjpe indulges in hyper-criticism in the following lines. " I have preferred the reading ग्रीष्मतर: For with भीष्मतरै :- I am unable to understand the force of the comparative termination. Here it may be said that just as aiya: in the second line has refer- ence to the short days of the winter, so also sfienac: may have reference to the comparatively less hot rays. of the same season. And this is true, :and I would have been satisfied with such a comparison of aimat rays with the less hot rays of the winter understood, if the com- parison were not possible with something expressed in the verse. What is it then that is expressed in the verse? It is ufcH. But again, it may be asked, how can a com- parison be instituted between the summer and the rays? The answer is that ग्रीष्म has two senses, one यौगिक (ग्रसते रसानिति, and hence hot) and the other रूट (the summer). Thus both the senses being combined in the word, a comparison is quite possible between tfm and the rays with regard to their heat. Nor can there be any faurar in such places. Again, although it was ad- mitted above for the sake of argument that the compa- rative in arHat may be possible with reference to the less hot rays of the winter, such a supposition also will not do. For a comparison wants some common pro- perty, which in the present case must be admitted to be nothing else but "ea. But who has ever found the quality of afioea in point of heat to be present in the rays of the winter sun? For all these reasons denat: is perferable." Why should the comparison be with

Vilāsa I] NOTES 11

the rays of winter ? It should be with the rays of Autumn when they are indeed unbearable. I, therefore, prefer mfmat: Moreover we thus escape the combining of यौगिक and रुढ senses. कृपा is used ironically. The metre is शार्दूलविकाडित. The reading अपि for यदि is not good. This word is already repeated twice in the first two feet. As regards the reading करकाभिघातनकृपा found in Mss. A. and F., it can be explained as करकाभि: अभि- घातनं ताडनं तस्य कृपा. But as it neither improves the sense nor is found in other Mss. it is rejected. 34. 'Har originally means 'having matted hair,' and secondarily 'mixed together etc. like the matted hair;' and hence 'thick etc.' sars, The external barks, branches, leaves etc. of the trees are burned and not the whole trees, for in that case there would have been no necessity of the rain water for them. परिगलितलतानाम In the other application of the verse, aar is evidently to refer to the dependants, wife, children etc. The gene- tive in the first two lines is absolute and hence it ex- presses sarex. Thus the meaning is that although rain water is much needed by the trees, still disregarding their need, water is poured by the cloud elsewhere.' The metre is मालिनी. 35. 'The Anandaśrama commentary says thus on this verse: अस्योपकृतय एव गर्जितत्वम्। न तु व्यर्थम न वा भयाधुपद्वकर- मिति भाव: The metre is वसन्ततिलका. Cf .- आपनार्तिप्रशमनफलाः संपदो हात्तमानाम-Me. 53. The word जीवन means life as well as water. 36. अच्युतराय gives an intersing note on श्रीखंड-श्रीःखण्डेपु यस्य तत्संबुद्धा। चन्दनस्य हि यादृशी काठखण्डदशावच्छेददेन सौरभ्यशोभोपलभ्यते न ताटृन्टुमादिदशावच्छेददेन इति सुप्रसिद्धमेध । अतो युक्तैवोक्त व्पुत्पत्तिः । 37. The four possible causes of the cloud removing the heat of the world are denied in the first line and

12 BHĀMINĪVILĀSA [ Prāstāvika

the effect of it is that the goodness of the cloud is the more prominently set off. ताप and उन्नत are स्िष् words. Cf. कस्मादिंदुरसौ धुनोति जगतीं पीयूषगमैं: करैः, कस्मा्वा जलघारयैष धरणिं धाराधर: सिञ्वति। भ्रामं भ्राममयं च नन्दयाते वा कस्मात्त्रिलोकीं रविः साधूनां दि परोपकारकरणे नोपध्यपेक्ष मनः॥ भावविलास, 26, K. MII. p. 115 and अपेक्षन्ते न च स्नेहं न पात्र न दशान्तरम्। सदा लोकहिते युक्ता रत्नदीपा श्वोत्तमा:।। Subhāșitāvali 224. The metre is ragu. The alankāra is विभावना, where an effect takes place inspite of a cause, or where a cause is denied. The reading नापेक्ष्यं is grammatically untenable here. Cf .- किं चंद्रमाः प्रत्युपकारलिप्सया करोति गोभि: कुसुमावबोधनम्। स्वभाव एवोत्रतचेतसां सतां परोपकारव्यसनं हि जीवितम्।। 38. 'The lucid lake that is meant is evidently the Manasa.' हरिहस्ते निवसनम्. The reading of F., given in the foot-note for समुत्पत्ति .... निवसनम्, is the first line of a verse from the Gangalahari and most probably seems to have been borrowed from there. It has no connec- tion here and cannot be justified. The complete verse in the Gangalahari is समृत्पत्ति:पझारमणपद्यामलनखान्रिवास: कंदर्प- प्रतिभटजटाजूटभवने। अथायं व्यासंग: पतितजनमिस्तारणविधेर्न कस्मादुत्कर्षस्तव जननि जागार्त जगतः॥ This occurs also in R. G. p. 491. The reading निवसति: is as good as निवसनम्. The reading घिलास: for निवास: will mean 'the sport'. By adopting it we shall have to resort to लक्षणा-विलास: विलासस्थानम्। . 39. 'Mark how the order is preserved throughout the verse is using प्रावगणैः, नीरचरैः, अविवेकम, and निन्दानि be- fore मणयः, नारायण:, उन्नते: परां प्रौढिम, and स्तवानि.' The re- garding बालार्कबिम्बरोपमा: has this fault that it omits तीरे which is very important. 40. 'अच्युतराय explains अभ्रायितेन by अभ्रवन्मेघवदाचरितेन।' महत्त्वनीलत्वादिनाभ्रसाम्यं बोध्यम. 'There is a taunt intended, I think, in this expression, otherwise it was not so very necessary to compare the ocean with a cloud, especially

Vilāsa I] NOTES 13

when the latter was not the usual ayata. The bedy of the ocean is like that of the cloud but still the water of the one is not sweet like that of the other; and hence the taunt lies in implying that an external and unessen- tial imitation is of no use.' किं खलु रत्नायितेन repeats the- idea of the first foot. 41. 'afd with added on to it loses all its sense of opposition and simply means 'moreover,' with meaning, however, will not do here. And if arfy is taken separately and construed with eivnfr, becomes. redundant. इयत्यां संपत्तौ is opposed to कृशीभूतः, अधुना (i. e. winter etc.) to निदाघे; and आर्तानाम to चंडाशो किरति परितोडगार- निकरान केपाम. The possibility of the lake quenching the thirst afterwards is to be shown to be very little. How this is, is clearly seen in the first two cases. Now with regard to the last, the number of thirsty persons is in- creased immeasurably by the hot rays of the sun and hence too there is very little possibility. This would have gained force if the order were यथासंख्य. And therefore it is preferable to suppose that only इयत्यां संपत्ता is opposed to mirga: and that the rest are sub- ordinate to these two.' The reading परिहरसि omits यदि, hence it is not good. As regards ogTai:, :it is ungram- matical, since fada is in locative. 42. The reading अपि मुक्तानि repeats अपि unneces- sarily. 43. अच्युतराय observes thus on तरंगभंगान् : यथपि 'भगस्त- रंग ऊर्मिवा खियां वीचिः' इत्यमराद्गंगपदं द्विरुक्तमिवाभीत तथापि 'यः सर्वज्ञः सर्ववित्' इत्यादिवत्सामान्य विशेषभावं परिकल्प्य व्यवस्थापनीयम। यद्ा अस्या इति षष्ठी तरंगेत्यनेन संबन्ध्य भेगपदेन ध्वंसा एव ग्रात्माः। पुरःपदे त्वसौसिद्ध- वेति न दोष:। There is another interpretation also- अस्या: गङ्गाया: तरज्ञेषु स्वस्या: भङ्गान् तरञ्ञान्.

14 BHĀMINIVILĀSA [ Prāstāvika

The reading तरङ्गळीलां does away with the fault of repetition, but it is found in only one Ms. 44. पौलोमी = पुलोमजा, daughter of the demon पलोमन् who was killed by Indra. His daughter was sub- sequently married by Indra. 47. Cf. अद्विद्रोण्यां निवस दिवसं जातलीलानुषंगरंगैमा स्म स्मयतर- लितैरंग सारंग रंगः । दर्पद्वारं द्विरदकदनोद्ग्रपाणियदये प्रत्यासत्नो वनविहरण- क्रीडया कुज्जरारि:॥ अन्योक्तिमुक्तालता 12 K.M. II p. 63 and लीन: क्षमाधरकन्दरामु रचयन्क्ापि स्थिति भंगुररंगरंग कुरंग रंगस करथकारं विकाराकुल: प्राप्तः पश्य विचेतुमद्गटसटाष्टोप: सकोप: स्वयं गर्जत्कुक्षपुंजनपटट:पञ्चानन काननम्॥ ibid. 34 K. M. II p.66. The reading निमीलिताक्ष, will make the word an adjective of goorart in the voca- tive case. But °निमाछिताकषे would become an adverb and agree with खेलसि. शोभमिमां is unjustifiable, for शोभा cannot stand for सीमा. 48. करिणामरिणा is 2 हेतुगर्भविशेषण. Cf .- सिंहो जंतुकमंकमा- गतमपि त्यक्त्वा निहंति द्विपं। सर्वः कृच्छ्गतोऽपि वांछति जनः सत्त्वानुरूप फलम्। 49. The reading fuma is not good, as it means attached. faeiarea gives the proper sense. Pearls must fall upon the earth in order to decorate it. 50. जटिलायाम, crowded with creepers etc. The adjective simply describes the usual characteristic of the forest. But it may also help the general meaning of the verse by suggesting that it will be impossible for the elephant to escape through the forest owing to the creepers being entangled together etc. in case the lion happens to attack him.' Cf. with it भिन्ना महागिरिशिला: करजाग्रजाग्रदुशमशौर्यनिकरै: करटिश्रमेण. I, 100, infra. 51. The females will be left alive only because it is not proper to kill them; while the males are sure to be killed without exception. 52. Mr. Paranjpe observes. "There seems to be no special propierty: in the word tdft. Nay, to a certain

Vilāsa I ] NOTES 15

extent the word even goes against the general sense of the verse. For, if the gardener was wfr, how was it that instead of planting the Bakula tree, that was to fill the whole world with its fragrance, in a prominent place, he planted it only in a certain corner of the garden, his prara, therefore seems to lie only in introducing the plant into the garden." But the word arfa ought to be construed after कृती. कृती अपि will then mean, although clever. By doing this Mr. Paranjape's cri- ticism falls to the ground. With this verse cf. I, 31 supra. निसर्गात् means 'through nature', the sense adopted here is ' as usual', 'as was his wont'. The reading कुसुमततिसौरम्यभरितं will mean कुसुमानां तति: समहः तत्सा- रभ्यपूर्णम. 53. The mention of even the elephants of the quarters fearing the churning of the ocean tends to show the great intensity of the noise of the waves and hence also reflects on the hugeness of the Raghava fish. On the propriety of the word किया in कवलीकारकिया- कोविद: अच्युतराय observes: क्रियाकोविदो व्यापारेण कुशलः नतु ज्ञानमांत्र- िपुण इत्यर्थ: । एवं च कवलीकारकोविद इत्येतावतैव सार्थक्ये क्रियापददानर्थक्यं परास्तम। केलिकलहत्यक्तार्णवः does not, like other epithets, show the greatness of the Raghava, but the cause why the fish is in want of a lake. Mr. auif observes in his notes-"कालकलहत्यक्तार्णवः gives bctter sense. This read- ing again is possible of two interpretations-(1) r8 कालवशात् केनचित्कारणेन यः कलहः सागरेण सद्देति भाव:। disagree- ment with the sea on some account. (2) कालेनांतकेन सद्द यः कलइस्तेन मरणांते इति भाव:। In his struggle with the God of death, i. e., after death. Of these second appears more natural. 54. 'Mr. Vaidya explains तुपारार्दितः by हिमपीडाभि :. If this be not a mistake in printing, he must have taken

16 BHĀMINĪVILĀSA [ Prāstāvika

anta as an abstract noun, equivalent in meaning to ana just as गत in गर्त गजेपु etc. Mal. Ix. means गमन,. But it is decidedly far better and simpler to take afta: as a p. p. participial adjective qualifying na: understood, since अर्दन:, i. e. पीडाभि:, cannot be well construed with छित्रम्. ग्रीष्मज and भीष्म may go either with भानु or with किरणै :. entgan should not be supposed to mean 'burned to ashes. For the rays by themselves cannot do that, and again if the rest of the forest is actually burnt to ashes, how is any one to think it possible that the Lavanga creeper alone should remain untouched by the flames? Nor should the atumaea of the creeper be brought forward as the cause of escape from the general conflagration. For such a case does not seem to be possible. And besides aromar is intended to show the secluded character of the creeper (and of a person in the aryga- agt ) and seems to be used purposely to give effect to the universal diffusion of the fragrance. And even if it be supposed that the creeper is saved on account of its being situated in a corner, is it likely that a arfer should arise when there is only one creeper left, the rest of the forest being according to the supposition, already burnt to ashes? But when yelsan means 'rendered sapless like the ashes, no inconsistencies of the above sort occur. For it is but in conformity with the very law of nature that the Lavanga creeper should be in its full bloom while other trees grow dry in summer and thus when all the trees are dry, they are invitingly favourable for a wild fire which burns even the said creeper along with other trees. For these reasons weftsan must be understood in the लाक्षणिक sense, (to quote the words of अच्युतराय) नीरसतापादनेन भस्मतां नीतमिव.' Mr. Paranjape's reading is मत्तमतङ्गजैः कियदपि for मत्तगजै: कियत्कियदपि. The latter has this advan-

Vilāsa I] .NOTES 17

tage that one fua goes with the first clause and the second कियत् goes with the second clause. आमोदयन्ती is decidedly superior to आनन्दयन्ती, for लवङगळता spreads fragrance first and then ultimately it pleases the people residing in the quarters. 55. 'With the second line cf. अखण्डं पुण्यानां फलमिव चं तद्पमनघम. S. II, आर्विर्भूय स्थित इव जगत्पुण्यनिर्माणराशि: U. VI; and पूनां परिणता सेय तपस्येति मर्तं मम- Appendix, p.6; I.24. सत्यम is equivalent to इत्येतत्सत्यमस्ति. सहदय: may also mean 'by persons having a heart, i. e. a kind heart,' 'by kind per- sons.' The kind persons make their prayers because they are moved to think that even such a forest may, one day fall a prey to the flames of fire. These feel for the person while the appreciators for the qualities of the person. The root au with & belonging to the class of , qz, etc. governs two objects, one of which, vis. faf, appears in the nominative case, while the other, vis. wH, standing for the fourth line, is in the accusative case owing to the voice being passive.' 56. Mr. Paranjape rightly observes. Mr. Vaidya says that मत्तो निवृत्ते means मद्विषयचतवृत्तिमकुर्वाणे,, and he must have been led to ascribe this meaning to मत्तो निवृत्ते probably by the expression स्वस्वव्यापृतिमग्रमानसतया. For evidently when the men's attention is fixed on their own work they are naturally inattentive about the action of the parrot. Now although the inattention of the persons may be regarded as sufficient for the parrot to escape, still their absence cannot be denied to be more favourable for the same purpose. Nor can it be denied that to get at Mr. Vaidya's meaning of the men's, inattention a aun must be resorted to with re- gard to fga, whereas the word, taken literally, may supply us with their inattention as well as their ab-

18 BHĀMINIVILĀSA [ Prāstāvika

sence, for the latter does imply and necessiate the former. The case, therefore, stands thus : on the one hand the literal meaning gives more favourable circum- stances for the escape of the parrot, while on the other hand the fault of a aqunr only serves to lessen the chance of the escape; and I leave it to the readers to choose what is better."With this verse cf. रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति सुप्रभातं भास्वानुदेष्यति इंसिस्यति चक्रवालम। इत्थं विचिन्तयति कोशगते द्विरेफे हा हन्त हन्त नलिनीं गज उज्जहार।। The different readings in place of कोटिविपाटितारंरपुटो do not offer any improvement. विपाटितारलकुटः' of नि°, is explained by अच्युतराय-"विपाटितो विदारित आरलकुट आराख्यलोहशलाकाविशिष्टकाठ्ठविशेषो येन स तथेत्यर्थः। अंत्र 'विदारिताररपुटः' इति पाठ: प्रामाणिक: ।" The alankara, according to Jagannatha, is faura. Its province is अभीष्ठार्थलाभार्थे कारणप्रयोगो यत्र, न कृतः केवलमिच्छैव कृता जातश्र विरु- हार्थलाभ:। 57. 'This verse is directed against the foolish en- deavours of wanton youths to corrupt the chastity of a wife of another, an affair wherein even great persons have utterly failed to accomplish their object. Pman :. The commentator of G. says with regard to this, आश्रितकूलनुमा: सन्त इत्यर्थ: । एतेन विवक्षितयुवकतृकप्रेवतिविशेषनिरीक्षणे सभास्तम्भादिना निभृतत्वं ध्वन्यते। Now आश्रितकूलदुमाः must either mean that the deer were, like a youth- stealthily look- ing at his beloved, standing behind the trees on the bank or sitting on their branches. In the first case their situation will warrant no person to put them the ques- tion व्यवसिता: संगाहितुं वा कथम. And in the second case it is not likely that the deer should climb a tree. For these objections should be understood, as it is done by all other commentators, to mean a mountain. And then faaTT:, meaning, 'residents of the mountains,' suggests that the deer are unaccustomed to swim in overflooded rivers and that consequently it would be a mere hazard

Vilāsa IJ NOTES 19

for them to throw themselves into the river out of wantonness. In the anega at, the word may show the want of experience in a youth.' In the reading aur or यद्ग्राहेण, wecan explain-यस्या: अम्बुधिकामिन्याः (नयाः) ग्राहेण ्रद्दणेनें (grasp or grip). ग्रावेण has no sense. सरभर्स means quickly. 58. 'The qla is here the young one of a lion, and this verse is addressed to him by his mother. The 47 of the glances is due to the same suspicion about the presence of the elephants. त्रयाणाम ... परिहरन् may be com- pared with विशवार्तिवारणसमर्पितजीवनोSयम I. 35. supra. But no special propriety is seen in the former as it is in the latter.'

59. 'These are the words of a lioness. cf. aaneartor- बुद्धया with मददन्तावलधिया, करटिम्रमेण etc., occurring elsewhere. मध्येजठरम is an अव्ययीभाव compound, meaning जठरस्य मध्ये. Cf. mron, II. 40, infra. For the formation of the com- pound vide Sk. II. I. 18.' 60. 'A lion is an enemy to the skill in scratching the temples in the sense that he puts an end to it, as it is no longer required, the very temples that are to be scratched being torn to pieces. auyarH may figuratively also mean 'should be shown, exhibited etc.' Cf. I. 50 supra.' The sense of this verse is similar to that of I. 49. 61. With the first two lines cf. those of I. 38 supra, and of I. 64 infra. The lotus is called the essence of poets' words because they often use it as an 3qn1a- and it is called the essence of Cupid because with it men's minds are infallibly turned towards love an because it is one of the Sorrows of Cupid. Cf. 3T3TFHEft अपण्डुर वसन्तमासस्स जीअसव्वस्स। दिट्ठोसि चूदकोरभ etc. S. VI.

20 BHĀMINĪVILĀSA [ Prāstāvika

62. #fonys, the varient of C., is not sanctioned by the rules of grammer, although it is favourable to the yamaka. 63. Cf. न भवति पुनरुक भाषितं सज्जनानाम। 64. With this cf. I. 38 supra. गुण :... सर्वोडपि लोकोत्तर :- Here we shall have to take the word Jor: in collective sense. Plural is better. अर्थिप्रकरार्थतर्पणविधा will mean अर्थिप्रकरस्य याचकसमूहस्य अर्थः प्रयोजनं तस्य तर्पणविधा तत्पूरणविधा- वित्यर्थ: । 65. 'The commentator of A. विमलक्षेत्रेषु काश्यादिपु. If this is to be trusted, and their is nothing that goes against the supposition, we may glean from this verse some hints as to the estimate that Jagannatha formed about some of the persons in palaces and holy places with whom :he must have necessarily come in contact in Delhi and Benares. And although. the poet, while refuting the five kinds of uat of the ancient school, says that the comparison in this verse results in showing that the hunter need not be grieved, still the fact about the existence of villains in palaces and holy places is not at all affected thereby; and hence it cannot be denied that satirical stroke is herein aimed at some of the contemporaries of the poet. And the truth of this remark will be more vividly felt when one sees the unusual character of the reference to the holy places, although the villain's connection with a palace is very commonly alluded to in नृपाङ्गणगतः खलः, पिशुनजनं खलु विश्रति क्षितीन्द्ा:, and other passages. 66. The earth was given by Paras'urama to the sage y4 or 4R49, from whom it has since received the additional name of काश्यपी, 'belonging to कश्यप or काश्यप. cf. एकः स्वर्णमह्दीपरां क्षितिमिमां स्वर्णैकशृङ्गों यथा गामेकां प्रतिपाथ काश्यपमुनौ न स्वात्मने ्ाघते etc. P. R. IV. The redundant च of this

Vilāsa I] NOTES 21

verse may be compared with the same in 1. 41 supra. The reading नम्रतया of R.G. is better. 67. saq here means 'unusual,' 'extraordinary.' ardaut is the reading of the majority of my Mss. and the same is also found in R. G. Besides the auer of the आकृति is not so very needful to an आर्य (which is the reading of Mr. Vaidya) as it is to an ara; for the former generally deals with the mind of a person, whereas the latter with his external form. गिरां दवीय: is 'far from words,' 'that cannot be described by words.' The variant for this in R. G. is चरित्रमन्यत्. 68. महानाशयो येषां तेषां चक्रवर्ती=महाशयचकवर्ती. The com- mentator of G. explains अकृतपूर्वम thus: पूर्व कृत: प्राक्ेनचिदतष्ठित इ ति कृतपूर्वस्तादृशो न भवतीस्यकृतपूर्वस्तं विचित्रमिति यावत्. Cf .- मजजंतोऽपि विपत्पयोधिगह्ने निःशंकधैयांवृताः कुर्वन्त्येत परोपकारमनिशं संतो यथाशक्ति वै।

चंद्रः किं न जनं करोति सुखिनं ग्रासावशेषः करः॥ 69. अच्युतराय takes गौरव as referring to the number of the qualities. Nagesabhatta in his commentary on this verse in R. G. says लोकंप्रृणैर्लोकपूरक :. But लोकतर्पकः (gratifying the world) well corresponds with विश्वाभिराम of the first line, a circumstance which is required to bring out clearly the वस्तुप्रतिवस्तुभाव between the two statements. The reading of R. G. is कालागुरो: कठिनतापि. 70. Mr. Paranjpe rightly observes. In R. G. this is given as an instance of the alankara called aruivrer. where, however, the first line reads as शारदापुरघियामस्माट्ट- wai gr :. The inference that can be drawn from this may be thus given in the words of Mr. Vaidya: अयं श्ोक: कविनात्मानमुद्दिश्य रचित इति भाति. Although this reading has an interest of its own since it supplies us with some feature in the personal history of the poet, still from the

22 BHĀMINĪVILĀSA [ Prāstāvika

standpoint of poetical merit the reading in the text certainly preferable. The student should carefully notice the contrast between लीलालण्ठित and मुपः, शारदा and विद्या, पुरand सभ, and महासंपद्गर and विनिर्गलत्कण, and he will then come to realize what a great difference is implied as lying between the two parties. For the relations between serpents and birds cf. the last line of I. 56 supra. The word mors should, I think. be explained thus. In point of ferocity etc. the dog is no doubt a 24 (wolf), but with this difference that his ferocity is not to be ex- hibited in a forest (where there are formidable animals) but in a arer (apartment). Thus it originally must have, like पामसिंह and अरण्यपण्डित, been a term implying an evident irony." 71. अच्युतराय says परुषाक्षराभिर्न तु ताद्ृगर्थाभि: 72. The alankara is मालाप्रतिवस्तूपमा. 73. Cf. पद्माकरं दिनकरो विकचीकरोति चन्द्रो विकाशयति कैरव- चकवालम्। नाभ्यर्थितो जलधरोऽपि जलं ददाति सन्तः स्वयं परहितेपु कृता- भियोगा: ॥Bh. I. The alankara is दृष्टान्त. 74. 'This verse occurs in R. G. as an instance of a kind of समासोक्ति where a शाख्त्रीयव्यवहार is superimposed upon a eifan one. What the latter is will be seen from the translation given before; but for the former some explanation is necessary. Jaganatha's own comment concerning this point is as follows :- अत्र समर्थसनरगतमद्दा- भाष्यार्थस्य (शाखीयव्यवहारस्यारोपेण समासोक्तिः)। तत्र हि 'अथ ये वृर्त्तिं वर्तयन्ति किं त आह्ठः' इत्यादिना जहत्स्वार्था वृत्तिरजहत्स्वार्था वृत्तिरित्ति पक्षदयं निरुपितम। तत्रवोपसर्जनार्थेभेदकत्वसंख्यापि ध्वनिता। प्रकटीकृता च हरिणा यथषधिरसा: सर्वे मधुन्याहितशक्तथः। अविभागेन वर्तन्ते तां संख्यां तादृशीं विदुः' इति। सामर्थ्यमप्येकार्थीभावबोधकतारूपं तत्रैवोक्तम्। The शाक्त्रीय- anaer that is superimposed here is taken from the . comments of Patanjali in his Mahabhashya on समर्थ : qufafa: P. II. I. 1., of which four items are alluded to

Vilāsa I J NOTES 23:

in the present verse. (a) Each simple word has got its. own sense; as, for instance, «aff means 'a king,' and पुरुष: 'a man.' But when राजा and पुरुप: are compounded together, and thus give rise to the compound word, uage:, the sense of this compound word is neither 'a king', nor 'a man.' For on hearing a sentence like राजपुरुषमानय, neither a king is brought, nor any ordinay man; but a man who is in the service of a king is brought. From this it follows that the meaning of the compound is राजसंबन्धित्वविशिष्टः पुरुष :. Now from these instances it can be seen that the age compound, or rather the members of it, viz. TIGT and 964:, give up- their own sense when they, being compounded together,. acquire a new one. (b) gorga means here 'a subordinate word, 'a विशेषण.' For instance, राजन् is गुणभूत in the case of राजपुरुष. Now the compound राजपुरुष does not by itself convey any definite notion as to whether the gorga word, denotes the singular, dual, or plural; for at the time of the dissolution of the compound the word a may be equivalent to राज्ः, राजो:, or राज्ञाम according to the विवक्षा. Hence the word राजनू is in such cases suppos- ed to denote the number generally and not parti- cularly. The technical name assigned to such a number is अभेदकत्वसंख्या. (c) Words have got their own accents, but when they join together to form a compound, the rule is that the last vowel of the compound word be- comes 347. Vide Sk. VI. I. 223. (d) Lastly a compound: word is formed out of those words only which have an interdependence, (vide Sk. II. 1. 1). Thus for instance वृकभीतः, राजपुरुष:, अक्षशोण्डः etc.are formed by P. II. 1. 37, II.2.8, II. 1. 40 etc. only because the words वक, राजन्,. अक्ष etc. can be construed with भीत: पुरुष: शौण्ड: etc. But no formation of a compound is possible in cases like e. स्वमाव्रृकेभ्यो भयं देवदत्तस्य यज्ञदत्तात्, भार्या राजः पुरुषो देवदत्तस्य, कुशलो

24 BHĀMINIVILĀSA [ Prāstāvika

देवदस्तोऽक्षेपु शाण्डः पिबति पानागारे etc., since वृकेभ्यः is not intend- ed to be construed with भयम् in the first case, रारः with पुरुष: in the second, and अक्षेपु with शौण्ड: in the third.' The readings given in the foot notes cannot be accepted as they cannot give the feeri required by the verse. 75. This is given in R. G. as a instance of प्रतिवस्तु- पमा by वैधम्प. 76. The reading in R. G. is निखिलरसायनराजा. With regard to the महिंतत्व of garlic अच्युतराय says नष्टपुंस्त्वापादफत्व- त्तधात्वं बोध्यम. The alankara is उदाहरण and the metre आर्या. For opposite sense-Cf. एको हि दोषो गुणसंनिपाते निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्कः। But for similar idea-Cf. काव्यादरश- तदल्पमपि नोपेक्ष्यं काव्ये दुष्ट कथंचन। स्याद्वपुः सुन्दरमपि श्वित्रेणैकेन दुर्भगम्॥ 77. Cf. I. 68 supra. 78. The reading in R.G. is अहो सेयं सीता शीव शीव परीता श्रुतिचलत्करोटीकोटीभिर्वसति खलु रक्षोयुवतिभि :. The compound श्रुति- चलत् etc., means-श्रुतिपु कर्णेषु चलन्त्यः या करोटयः कपालानि तत्कोटथः यासां ताभि :- रक्षोपुवतिभि: परीता वसति। 79. For the Cupid's boast about his prowess the student should compare verses 3-11 of Ku. III. 4ITH is a orge from the root % and its repetition shows fre- quency. Cf. अमृतजलथे: पायं पार्य प्यांसि पयोनिध :. P.R. I. भसित= ashes; from the root भस्. With the whole verse cf. अतिमात्रबळेपु चार्पलं विदधानः कुमतिर्विनश्यति। त्रिपुरद्विषि वीरतां वहन्नवलिप्तः कुसुमायुधी यथा I R.G. p. 213. The reading of R. G. should be constructed as-साक्षात् भगवति शङ्करे शरं संमुख- यितुं गीर्वाणामां पुरः पुलकितकपोलं यथा स्यातथा भुजप्रौढिं प्रथयतः विस्तारयतः ..... स्वर्बालानयनसुममालार्चितं स्मरस्य वपुः ...... etc. 80. The alankara is #H-where: things come into contact with similar things. There is no difference between विपाटितानि and विपाटनानि.

Vilāsa I] NOTES 25

82. For the story of the Mainaka cf. वर पक्षच्छेद: समदमघवन्मुक्तकुलिशप्रहारैरद्रच्छन्दहलदहनोद्रारगुरुभिः । तुषाराद्रेः सूनोरहह पितरि क्रेशाविवशे न चासो संपातः पयसि पयसां पत्युरुचितः॥Bh. I. 36. The alankara अवज्ञा is just the opposite of उल्लास. अत्रज्ञा occurs when a certain thing does not succeed in pro- ducing good or bad effect upon another thing. For instance, here, water does :not succeed in producing माईव in मैनाक. 83. Cf. आत्मनो सुखदोषेण बध्यन्ते शुकसारिकाः। बकास्तत्र न वध्यन्ते etc.Pt. IV, नात्यन्तसरलैर्भाव्यं गत्वा पश्य वनस्थलीम। छियन्ते सरकास्तत्र कुब्जास्तिष्ठन्ति पादपाः। Chan., and अस्त्रिलेषु विह्वगेपु हंत स्वच्छन्दचारिु।। शुक पंजरबन्धस्ते मधुराणां गिरां फलम्॥ Kuval. 84. 'According to the poet's own remark the praise of the trees results in the censure of the wordly persons.' परोतर्पणा := परेषां उपतर्पणाः सुखप्रदाः सन्त :. But the difficulty will be in explaining frar. Shall we take it to mean ' cares and anxieties of the world'? 85. 'शून्य, गुण, विवर and मुद्रयनू are all of them च्िष words and it is through them that a resemblance be- comes possible between a good man and a spider; and hence the alankara is लिष्टोपमा. The strange use of अपि च in the sense of aft only has been so frequent that it seems to me to be a sort of peculiarity in the style of the poet rather than an oversight.' The reading of o gives absolutely no sense. 86. 'The words रक्षण and शमन do not give a consi- stent sense, if understood literally; and hence by the विरोधिलक्षणा they are to be taken to mean भक्षण and .धमन respectively. 87. समीरितं = अभिष्टषितं. The reading खरा: for खलाः is not happy, unless we understand by it the washerman's donkey and then according to the maxim 'रल्योरमेद: equate it to खला: in the order to explain the शेष.

26 BHĀMINIVILĀSA [ Prāstāvika

88. 'A villain is to the spreading of the fame (of a man) what garlic is to the spreading of the fragrance, i. e. as no fragrance can spread out owing to the pre- sence of garlic, by the bad smell of which it is over- powered, so no man can hope to become famous while he is in the company of a villain. कारुण्यक्ुमुमाकाश :. A villain stands in the same relation to mercy as the vacuum (a tree standing on the surface of the earth. being required for it), so no mercy can be developed in the company of a villain. This last $9 must have probably been suggested to the poet by the usual phrase खपुष्प. cf. 86th verse.' 89. Cf .- छायामन्यस्य कुर्वन्ति तिष्ठन्ति स्वयमातपे। फलान्यपि परा- र्थाय वृक्षा: सत्पुरुषा इव ।। 90. With this compare: व्यालं वालमृणालतन्तुभिरसौ रोहुं समुज्जम्भते छेतुं वज्रमणिन्शिरीषकुसुमप्रान्तेन संनह्नते। माधुर्ये मधुिन्दुना रचयि्तुं क्षाराम्बुधेरीहते नेतुं वाष्छति यः खलान्पति सतां मुक्तैः सुधास्यन्दिभिः॥ Bh. I. 6 and also I. 4 and 5 of the same. 91. Cf. this verse with I. 34 supra. 92. Compare with this the somewhat similar verse, उदन्वच्छन्ना भूः स च निधिरपां योजनशतं सदा पान्थः पृषा गगन- परिणामं कलयति। इति प्रायो भावा: स्फुरदवधिमुद्रामुकुलिता: सतां प्रशोन्मेष: पुनरयमसीमा विजयते।। Bh. I. and युगान्ते चलते मेरुः कल्पान्ते सप्त सागराः। साधवः प्रतिपत्रार्थान्न चलन्ति कदाचन ॥I Chan. 93. 'The reading of नि० is वासं कुरुते, which its com- mentator explains by वसति कुरुते, i. e. builds a house. The same commentator adds afterwards ब्योमनि शम्बामिति पाठे शम्बां क्षेत्रभक्तिम। कृषिविभागमिति यावत्। The word शम्बा is not, however, found in a dictionary and I fear शम्बां कुरुते may perhaps be a misreading for argea, which is authoris- ed by P. V.4. 58, and Sk. explains it as अनुलोम कृष्ट क्षेत्रं पुनः प्रतिलोमं कर्षति शम्बाकरोति,' With this verse cf. I. 90 supra.

Vilāsa IJ 1 NOTES 27

94. अश्ेत. The giver of the necklace. is called, अश, since he does not use prudence in his gift. R. G. anantai for उन्नतमासनं. उपतं आनन-the monkey raises his face in contempt for the necklace. 95. 'What is meant to be said is that is improper for the bee to abandon the lotus plant, and to clearly bring out the impropriety, certain epithets are employ- ed to praise the plant and deprecate the bee. But red- ness is no virtue in the plant anymore than black- ness is a vice in bee. But the adjectives are fer and consequently suggest another meaning to the effect that it is improper for a lover to repudiate his beloved etc. Now that we may have a consistent sense in the case of the lotus plant and the bee, it is necessary that the literal meaning should be identified with the :suggested one, given above (R. G.)' 96. Cf. नीचतामवलंव्य जनःको याचनादवचिनोति फलानि। हंत वामनपद प्रतिपेदे भिक्षतामुपगतो जगदीश: ॥ 97. 'स्थाणुविशेषः, the variant of नि० for सानविशेष:, al- though not adopted in the text on account of its being found in one copy only, deserves consideration. The poet's aim in the first line is to be ideprecate in all the possible ways the environments of the sandal tree in order to highten the potency of its good qualities, and with this view Furu, a stone, is certainly better than BTE. For there is no special propriety in the use of the latter. Besides the addition of faay is more appro- priate in the case of eTTJ. For if a question be raised as to how a stone can be called a generator of the san- dal tree inasmuch as it grows on the Malaya mountain and not on a stone, to meet this, nasiu is added on to fI whereby it is indicated that the mountain too is .after all a stone, only of a particular shape, very high

28 BHĀMINĪVILĀSA [ Psāstāvika

and extensive. With this verse cf. ढोकोत्तरं चरितमर्पयति प्रतिष्ठां पुसां कुलं न हि निमित्तमुदारतायाः । वातापितापनमुनेः कलशात्प्रसूति- लौंखयित पुनरमुदसमुद्रपानम्।l and अतिरच्यते मुजन्मा कश्रिजनकापिजेन चरितेन। कुम्भ:परिमितमम्भ: पिवति पुनः कुम्भसंभवोऽम्भोषिम्।। 98. तैस्तैगुणैः = अनिर्वचनीयैः गुणैः। कळेवरजुष: = कलेवर शरीरं जुधन्ति सवन्त इति कलेवरजुषः। The reading दैन्यं दिनं वर्तते has no sense. 99. अच्युतराय gives as a better reading मृदुताम्रदलाम्र मन्मुगुन्जन्मधुव्रत मधा, which means 'O mango tree, whose leaves are soft and red and on which bees are singing sweetly, in the spring etc. ललित means beautiful. अच्युत- राय reads-मृदुजालकलाम्र मजजुगुअन्मधुव्रतमथो-he explains it as- मृदु कोमलमेतादृर्शं यज्जालकं कलिकाजालं तल्लाति आदत्त इति तथा एतादृश भो आम्र। ...... मजुलध्वनन्मयुकरमित्यर्थः।

ERRATA OF THE TEXT

P. L. Read. P. L. Read.

2 25 स्दरैश्छिन्ना 43 21 । न वसन्ति।

6 10 परिपूरित: 44 4 प्रतिवस्तु°

10 13 समीरणात्प्रवीण: 46 6 संनिविष्ट:

16 "द्वार: 47 1 लोकदोपेण

14 मा जीगण: 49 21 द्ैतं

पूर्णितानि 50 4 निष्णात इति 19 1 2 उद्देक: 15 खण्डचन्ते

8 श्रूयत 18

20 प्किभि: 28 अचुम्चितान्त:करणाः 12

21 श्रणिश्ृंगेपु 51 15 ऊणीयु० 21 सवैं: 22 7 शुण्वन्निति 52 8

मा भू: शोभन® 13 9

19 निःस्वार्थ- 28 धर्मव्यथां 23 27 कालानल 1 विशन्ती 53 9

13 डहकारं 54 1 कृषकाणां

29 1 आम्रवृक्षस्य 11 अप्रस्तुंत°

30 15 अन्चिता 13 आन्नत्यं

15 हरिणानां 23 गुरुतरा

31 2 कुम्भिनां 24 जगदण्डं

7 हस्तिशंकया 26 •मुत्कर्षो

33 8 यदि। 55 8 तथा

34 1 आमोदयन्ती 10 •मुदाहतम्।

10 सहदयर्नित्यं 14 मूर्खेण

35 10 सांकल्पिक 56 28 उत्पत्ति-

36 10 वगाहन चेष्टा 57 2 भुजङ्ग: सपैं:

11 संद्रैश्रेष्टा 58 4 शार्दूल०

14 इन्तावलधिया 15 धूमायिता: 16 कश्रिच्छिशु -- धूम पूर्णा: 37 2 चास्मित्रप्रस्तुत- 13 59 17 रप्रस्तुत 3 लेश: : 21 शार्य 5 •प्रातिकल्यात्

23 जनिमंधुरता 8 •शार्धजातोऽपि

गच्छन्ति 12 प्रास्ताविकविलास: 39 4 सटिति 9 अनुष्ुभू चपकटीकायां

ERRATA OF THE NOTES

P. L. Read P. L. Read. 3 2 सोऽय 11 13 delete ज्वाल 104 31 सुप्रसिद्धमेव 9 शालि 12 3 °गर्मै: 13 मानसे मानसे 20 रणविधेर्न 33 •कामे 22 विलास: 4 3 river 13 8 which 8 12 चंढांशो: सूया 28 भंगस्त- 17 मरन्दं 14 9 भंगुरैरंगै० 18 स्पन्दमानं 18 8 हसिष्यति 29 garb 22 °युवककर्तृक® 32 is 19 31 and 5 3 •विशेषवकै० 32 16 arrows 22 1 text is 33 during 28 नार्थेडमेदै" 6 12 अंगीकृतं 29 °शक्तय: 23 पिंपतां 24 6 प्रतिवस्तू- पिष 6 कत्वा- # 32 साधु: 10 कुलवतं cf. alańkāra 7 2 16 शिव शिव 25 15 परोपतर्पणा: 14 सत्त्वाच्छन्दो० 26 6 "कुसुमा® 16-17 We cannot adopt 16 वज्रमणी® the 17 पथि सतां सुक्ते: 23 I. 4 27 1 अशेन 25 wind which has 5 that it is 8 18 gained 11 9 4 thinks 19 सानुविशेष: 12 प्रद सदुरो 22 to deprecate

॥ श्रीः।। श्रीपण्डितराजराजतिलकजगन्नाथप्रणीते ॥ भामिनीविलासे॥

२. शृङ्गारविलासः ॥

न मनागपि राहुरोषशङ्का न कलङ्कानुगमो न पाण्डुभावः। उपचीयत* एव कापि शोभा परितो भामिनि ते मुखस्य नित्यम् ॥ १॥ १. बा०-कलङ्कावगमो। २. वा०-परिचीयत। न मनागपीति ॥ भामिनीमुखवर्णनमिदम्। हे भामिनि कोपने प्रेयसि। ते तव। मुखस्य। का अपि अनिर्वंचनीया। शोभा कान्तिः । परितः समन्ततः । नित्यं उपचीयते वर्धते। एव। चन्द्रस्य शोभा शुक्कपक्ष एव वर्धते तव मुखस्य तु सर्वद्वेति व्यतिरेकः । अपरं च तव मुखस्य-मनाकू ईंषद् अपि। राहुरोषशङ्का राहो: रोपस्य क्रोधस्य शङ्का भयम्। न अस्ति । चन्द्रस्य तु राहुआसभयं विद्यत एव। पुनश्र-तव मुखस्य कलङ़रानुगम: कलङ्कस्य लाञ्छनस्य अनुगमः संयोगः । न। चन्द्रे तु विद्यत एव करङुः। पुनरपि तव मुखस्य पाण्डुभाव: विवर्णता। न। चन्द्रस्य तु सोऽस्त्येव। चन्द्रो राहुणा ग्रस्यते, कलक्कलाञ्छितः, पाण्डुवर्णस्तथा शुक्कपक्ष एव च शोभा- वृद्धियुक्तः, तव मुखं पुनः सर्वदोषविहीनं तथा सर्वदा शोभाशालि-इति भावार्थः । अत्र चन्द्रापेक्षया मुखस्योत्कर्षो वर्ध्यते। किन्तु उपमानभूतश्चन्द्रो नात्रोपातः । तथापि अभिप्रायविशेषेण प्रयुक्तैर्विशेषणैः मुखस्य चन्द्रादू व्यतिरेको ध्वन्यते। अतो वस्तुभिरलंकारो व्यतिरेकाख्यो व्यज्यतेऽत्र। व्यतिरेकलक्षणं च -- "उपमानाद्द्न्यस्य व्यतिरेकः स एव सः"। उदाहृतं

२ भामिनीविलासे

पद्यमिदं रसगज्ञाधरे (पृ. १३५, ३५२)। मालभारिणीवृत्तम्। तल्लक्षणं च -- "ससजाः प्रथमे पदे गुरु चेत्सभरा येन च मालभारिणी स्यात्"॥१। नितरां परुषा सरोजमाला न मृणालानि विचारपेशलानि। यदि कोमलता तवाङ़गकाना- मथ का नाम कथापि पल्लवानाम् ॥२॥ नितरामिति ॥ हे प्रेयसि। यदि तव अङ्गकानां शरीरावयवानां। कोमलता मृदुता। अनुभूयते, प्रस्तूयते वा-इति शेपः । तदा सरोज- माला सरोजानां कमलानां माला। नितरां अत्यर्थ। परुषा कठोरा। मृणालानि बिसानि। विचारपेशलानि विचारे रुचिराणि। न सन्ति। मृणालानि विचारेऽपि तवाऊ: सह तुलयितुं न शक्यन्ते। एवंगते अथ- तहि। पल्लवानां किसलयानां। नाम कथा कथनं। अपि का। तवाङ्गानां यन्मार्दवं तस्य केन सह तुलनं कतुँ शक्यते-लोके कोमलतया प्रसिद्धानां सर्वेषां सरोजादीनामतिपरुषत्वादिति भावार्थः । अत्र पल्लवादीनां सौकुमार्य अप्रस्तुतं, प्रस्तुतेन तदङसौकुमार्यातिशयेन तिरस्कृतम्। पल्लवादिसौकुमार्य- तिरस्कारज्ञानं चात्र कार्यम् अनेन च तदझसौकुमार्यातिशयज्ञानरूपं कारणं गभ्यते। अतोऽत्र कार्येण। कारणस्य गम्यमानत्वादप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः। उदाहृतं चैतत्पययं रसगङ्गाधरे (पृ. ५७, ४०५)। उक्तं च तत्र-'कार्य- कारणभावश्रेह ज्ञानयोः । तेन पारुष्यस्य मृणालगतत्वेन ज्ञायमानस्य स्वरूप- तस्तदक्सौकुमार्याजन्यत्वेऽपि न क्षतिः'। इति। मालभारिणीवृत्तम् ॥२॥ स्वेदाम्बुसान्द्रकणशालिक पोलपाली- दोलायितश्रवणकुण्ड लवन्दनीया१। आनन्दमङ्करयति स्मरणेन१ कापि रम्या दशा मनसि मे मदिरेक्षणायाः ॥३॥ १. नि०-मण्डनीया। बा०-वन्दनाया। २. नि०-स्मरणे न। शे०-श्रवणेन। स्वेदाम्वुसान्द्रेति। इयं नायिकामधिकृत्य नायकस्योक्तिः। मदिरे- क्षणायाः मदिरे मदकारके ईक्षणे लोचने यस्याः तस्याः। स्वेदाम्बुसान्द्र- कणशालिक पोलपालीदोलायितश्रवणकुण्डलवन्दनीया स्वेदाम्बूनां

शृङ्गारविलासः । ३

सुरतकालिकानां धर्मजलानां सान्द्रा: घनाः ये कणाः बिन्दवः तैः शालिन्यौ शोभमाने ये कपोलपाल्यौ गण्डस्थल्यौ तत्र दोलायिते चलिते ये श्रवणकुण्डले कर्णभूपणे ताभ्यां वन्दनीया स्तुत्या नम्या वा। का अपि अनिर्वचनीया। रम्या शोभना। दशा अवस्था। स्मरणेन चिन्तनेन। मे मनास। आनन्दं अङ्करयति उत्पादयति। सुरतावस्थायां म्प्रियायाः मुखं स्वेदजलाचितं भवति, तत्र च चलिते कुण्डले अतितरां शोभां जनयतः, यदाहं तादशं प्रिया- मुखं स्मरामि तदा मे मनसि महान् हपो जायत इति भावार्थः । अत्र पूर्वार्धे अपरुपवर्णप्राचुर्यात्सुकुमारताख्यो गुणः। उत्तराधें च पृथक्पदत्वसद्भावा- न्माधुर्याख्यो गुणः । उदाहृतं चैतत्पदं रसगज्ञाघरे (पृ० ५७, ६४ )। वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ ३ ॥ कस्तूरिकातिलकमालि विधाय सायं स्मेरानना सपदि शीलय सौधमौलिम्। प्रोढि भजन्तु कुमुदानि मुदामुदारा- मुल्लासयन्तु परितो हरिता मुखानि॥४॥ कस्तूरिकति। नायिकां प्रति तत्सख्याः नायकस्य वा चाटूक्तिरियम्। है आलि सखि। ववं कस्तूरिकातिलकं कस्तूरिकाया: मृगमदस्य तिलकं। मस्तके विधाय रचयित्वा। सायं संध्याकाले। स्मेरानना स्मेरं ईंषद्धास्य- युक्तं आननं मुखं यस्याः, सस्मितमुखीत्यर्थः । सपदि झटिति। सौधमौलि हर्म्यशिखरं। शीलय भज। सकलङ्कस्य चन्द्रबिम्बस्य साम्यं प्राप्तुं ईपद्धसित- वदने कस्तूरिकातिलकयोजनमतीव युक्ततरम्। ननु किमनेन चन्द्रमण्डल- साम्यलाभेन-इति चेदुच्यते। कुमुदानि मुदां हर्षाणां। उदारां महतीं। प्रौढठि वृद्धिं। भजन्तु प्राप्नुवन्तु। चन्द्रोदये कुमुदविकसनात्। तथा च। हरित: दिशः । निजानि मुखानि। परितः समन्तात्। उल्लासयन्तु प्रोज्ज्वलयन्तु, विकसितानि कुर्वन्त्वित्यर्थः। स्मेरे मुखे कस्तूरिकातिलकं कृत्वा सौधपृष्ठमारुह्यतां त्वया, एवं हि चन्द्रसाम्यात्तव वदनस्य, कैरवाणां विकास: दिङ्मुखेषु च प्रकाश उत्पस्यत इति भावार्थः । अत्र त्वन्मुखं कलक्क्युक्तचन्द्र- मण्डलादभिन्नमिति रूपक कुमुदविकासादिना अर्थशक्तिद्वारा ध्वन्यते। ननु रसध्वनिप्रतिपादने यमकानुप्रासादीनां शब्दालङ्काराणां संनिवेशो रसास्वाद-

४ भामिनीविलासे 1 विघातकत्वात्परिहरणीय एव। उक्तं च-"ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे यमकादि- निबन्धनम्। शक्तावपि प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः ॥l" इति। पद्ये चास्मिन्ननुप्रासबाहुल्यं कथं न दूपकताबीजमिति चेदुच्यते-"ये तु पुनर- क्विष्टतयानुन्नतस्कन्धतया च न पृथग्भावनामपेक्षन्ते, किंतु रसचर्वणायामेय सुसुखं गोचरीकर्तुँ शक्याः, न तेषामनुप्रासादीनां त्यागो युक्तः ॥।" इति (रसगश्गाधर, पृ० ७३)। पद्यं चैतदुदाहृतं रसगङ्गाघरे (पृ० ७३, २४६)। वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ तन्मञ्जु मन्दुहृसितं श्वसितानि तानि सा वै कलङ्कविधुरा मधुराननश्रीः। अद्यापि मे हृदयमुन्मदयन्ति हन्त सायंतनाम्वुजसहोदरलोचनायाः ॥५॥ १. वा०-तन्मन्दमञ्जु०। तन्मञ्ज्विति। नायकोक्तिरियम्। सायंतनाम्बुजसहोदरलोचनायाः सायंतनं संध्याकालिकं यदम्बुजं कमलं तस्य सहोदरे तत्सदृशे इत्यर्थः, लोचने यस्या: तस्याः । संध्याकाले कमलानां संकोचात् सुरतावस्थायां मुकुलितनय- नाया: प्रियायाः । तत् प्रसिद्धं। मञ्ज मनोहरं। मन्दहसितं स्मितं। तानि सुरतसामयिकानि परिश्रमजन्यानि श्वसितानि निःश्वासाः। सा पूर्वानुभूता। वै निश्चयेन। कलङ्कविधुरा कलक्गरहिता। मधुरा मनोहरा। आननश्री: मुखशोभा। कलङ्कराहित्येन मुखस्य चन्द्रादुत्कर्षो ध्वन्यते। हन्त इति खेदे। सर्वाण्येतानि मे हृदयं अद्यापि एवं बहुतिथे गतेऽपि काले। उन्मद्यन्ति स्मृतिशतैरुन्मत्तं कुर्वन्ति। सुरतावस्थायां निमीलितनयनायाः प्रियाया मन्द- हासान्, दीर्घनिःश्वासान्, निष्कलङ्कं मुखं च यदाहं स्मरामि तदा मे हृदय- मुन्मत्तमिव जायत इति भावार्थः । पद्यमेतत् स्मृत्याख्यस्य व्यभिचारिभावस्य व्यअ्ञजकम्। उदाहृतं चैतत्तथा रसगङ्गाधरे (पृ० ७७)। वसन्ततिलका- वृत्तम् । ५। प्रातस्तरां प्रणमने विहिते गुरुणा- माकर्ण्य वाचममलां भव पुविणीति।

शृङ्गारविलासः । ५

नदयिसि प्रियतमे परमप्रमोद'- पूर्णादरं दयितया दधिरे दगन्ताः ॥ ६ ॥ १. बा०-नन्दीयसि। २. बा०-०प्रमोदे। प०-B. °प्रमोदम्। प्रातस्तरामिति॥ प्रभाते गुरवो वन्या इति शिष्टाचारपालनप्रवृत्तया दयि- तया प्रेयस्या। प्रातस्तरां अतिप्रभाते। गुरूणां श्वश्रप्रभृतिपूज्यजनानां। प्रणमने प्रणामे। विहिते कृते सति। तेपां पुत्िणी भव इति। अमलां प्रसन्नां। वाचं आशीर्वादरूपां वाणी। आकर्ष्य श्रत्वा। नेदीयसि पार्श्व- वर्तिनि। प्रियतमे पत्यौ। परमप्रमोदपूर्णादर परमः उत्कृष्टः प्रमोदः हर्पः तेन पूर्णः निरवधि: आदरः भक्ति: यस्मिन् कर्मणि यथा स्यासथेत्यर्थः । दगन्ता: कटाक्षाः। दधिरे स्थापिताः । गुरुपादवन्दनाथ गता वघूर्यदा पूज्येभ्यः 'पुत्रवती भव' इत्याशिपमलभत तदानन्दनिर्भर प्रेमपूर्णकटाक्षै- निकटस्थितं स्वामिनमवलोकितवतीति भावार्थः । "पुत्रस्य भवत्संभोगैक- साध्यत्वादद्याहं स्वरसत एव संपादयिष्याम्येवेत्याश्वासनं नायकं प्रति द्योत्यते" इत्यच्युतरायः । शिष्टाचारपरिपालनं कुलवधूनां धर्मः, तद्वर्णनया चात्र स्वभावोक्तिरलङ्कारः । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ ६ ॥ गुरुजनभयमद्विलोकनान्तःसमुदयदाकुलभावमाव हन्त्याः । दरदलदरविन्दसुन्दरं हा९ हरिणदृशो नयनं न विस्मरामि॥७॥। १. वा०-०नान्तं । २. प०-F. ०सुंदराभ०। गुरुजनति॥ प्रियावियुक्तस्य नायकस्योक्तिरियम्। हा इति खेदे। गुरुजनभयमद्विलोकनान्तःसमुद्यदाकुलभावमावहन्त्या: गुरुजनः श्वश्र- प्रभृति: तस्माद् भयं, तत्संनिधौ प्रियवीक्षणानौचित्यात्, तथा मद्विलोकनं मत्कर्तृकमवलोकनं, तयोः अन्तः मध्ये। अथवा, ताभ्यां अन्तः हृदये। समुदयन् उद्गच्छनू य आकुलो भाव: विह्वलता, तं आवहन्त्याः धारयन्त्याः । अनेन लज्ाभयलालस्यवैल्कव्यं व्यज्यते। हरिणदृशः मृगाक्ष्याः । दरद्लदर- विन्दसुन्दरं दरं ईपत् यथा स्यात्तथा दलत् विकसत् यत् अरविन्दं तद्वत् सुन्दरं। नयनं न विस्मरामि। पुरा गुरुजनसंनिधौ मयावलोकितायाः प्रियाया मनसि यदा त्रासौरसुक्ययोर्भावयोः संधिः समजनि, तदा सा ईप- द्विकसितकमलवच्छोभनेन नेत्रत्रिभागेन मामवलोकितवती-तदहं कर्थचिद्पि

६ भामिनीविलासे

न विस्मरामीति भावार्थः । अत्र गुरुजनभयमद्विलोकनयोर्मध्ये व्याकुल- स्वोदयेन त्रासौत्सुक्ययोरुमयोरपि तुल्यकक्षत्वम्। उपमालङ्कारः । पुप्पिताग्रा- वृत्तम्। तल्लक्षणं च- 'अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्ा' इति॥७॥ बद्रामलकाम्रदाडिमानामपहृत्य श्रियमुन्नतां क्रमेण। अधुना हरणे कुचौ यतेते दयिते ते करिशावकुम्भलक्ष््याः।८॥ बदरेति। नायकस्य नायिकां प्रति चाटक्िरियम्। हे दयिते प्रेयसि। ते तव। कुचौ सतनौ। बदरामलकाम्रदाडिमानां बदरस्य, आमलकस्य, आम्रस्य, दाडिमस्य च। उन्नतां उत्कृष्टां। श्रियं शोभां। क्मेण अनुक्रमात्। अपहृत्य चोरयित्वा। अधुना करिशावकुम्भलक्ष्म्याः करिशावः गजपोतः, तस्य कुम्भयो: कटयो: या लक्ष्मीः शोभा तस्याः । हरणे चोरणे। यतेते यत्नं कुरुतः । हे प्रिये तव स्तनौ पूर्व बदरसदशौ, तदनन्तरं आमलकसदशौ, एवं क्मेणोत्तरोत्तरं महान्तौ कठिनतरौ च जायमानौ, अधुना गजपोतकटाकारं भजत इति भावार्थः । अत्र सारालङ्कारः । तल्लक्षणं च-'उत्तरोत्तरमुत्कर्षो भवेत्सारः परावधिः' इति। मालभारिणीवृत्तम् ॥८॥ [एतदनन्तरं कैश्रिदयमधिकः श्रोकः पठ्यते- जम्बीरश्रियमतिलंध्य लीलयैव व्यानम्रीकृतकमनीयहेमकुम्भौ । नीलाम्भोरुहनयनेडधुना कुचौ ते स्पर्धेते किल कनकाचलेन सार्धम्॥] कपोलपालिं तव तन्वि मन्ये लावण्यधन्ये दिशमुत्तराख्याम्। विभाति यस्यां ललितालकायां मनोहरा वै-श्रवणस्य लक्ष्मीः ॥९। कपोलेति। हे तन्वि कृशाङ्गि। लावण्यधन्ये लावण्येन मौक्तिकसदश- कान्त्या धन्ये कृतिनि। 'मुक्ताफलेषु छायायास्तरलत्वमिचान्तरा। प्रतिभाति यद्श्रेषु तल्लावण्यमिहोच्यते ॥।'। तव कपोलपार्लि गण्डस्थलीं। उत्तराख्यां दिशं मन्ये। कुत इत्यत आह-यस्यां तव कपोलपाल्यां। ललितालकायां ललिता: मनोहरा: अलकाः चूर्णकुन्तलाः यस्यां तस्यां। दिकपक्षे-ललिता मनोहरा अलका कुबेरनगरी यस्यां तस्यां। मनोहरा। वै इति निश्चयेन।

शृङ्गारविलासः । ७

श्रवणस्य कर्णस्य। दिक्पक्षे-वश्रवणस्य कुबेरस्य। लक्ष्मीः शोभा। विभाति। अत्र सभङ्गश्लेपीत्थापितः, मन्ये इति पददयोत्य उत्प्रेक्षालङ्कारः। उपजातिवृत्तम् ॥ ९॥ नीवीं नियम्य शिथिलामुषास प्रकाश- मालोक्य वारिजदशः शयनं जिहासोंः। नैवावरोहति कदापि च मानसान्मे नाभे: प्रभा सरसिजोदरसोदरायाः ॥१०॥ १. वै० नि०-निभा। नीवीमिति। नायकोक्तिरियम्। उपसि प्रत्यूपे। प्रकाशं सूर्यालोकं। आलोक्य दृष्टा। शिथिलां सुरतार्थमौत्सुक्यात् स्वयमेव स्त्रस्तां। नीवीं जघन- वस्त्रग्रंथिं। नियम्य हस्तेन धृत्वा। शयनं शय्यां। जिहासोः त्यक्तुमिच्छोः। वारिजटशः पत्मलोचनायाः प्रियायाः संबन्धिन्याः। सरसिजोदरसोदरायाः सरसिजं कमलं तस्य उदरं निन्नो मध्यभागः तस्य सोदरायाः भगिन्याः, तत्सद्श्या इत्यर्थः । नामेः प्रभा शोभा। मे मानसात् चित्तात्। कदापि नैच अवरोहति अपगच्छति। महति प्रत्यूपे सूर्यप्रकाशं दृष्टा मस्प्रिया रात्रौ रखलितां नीवीं हस्तेन संयम्य यदा शय्यां त्यक्तुमैच्छत् तदा कमलोदरसददशी तस्या नाभिमहमवालोकयम्, सा च नाभिशोभा न मे चित्तादपगच्छतीति भावार्थः । अत्र सोदरशब्दः सदृशवाचक आर्थीमुपमां प्रयोजयति। उदाहृतं चैतत्पदयं रसगङ्गाघरे उपमालक्कारे (पृ० १७९)। वसन्ततिलकावृत्तम्॥१०॥ आलीषु केलीरभसेन वाला मुहुर्ममालापमुपालपन्ती। आरादुपाकर्ण्य गिरं मदीयां सौदामिनीयां सुषमामयासीत्॥११॥ आलीष्विति॥ आलीषु सखीषु। केलीरभसेन क्रीडावेगेन। मम आलापं भाषणं। मुह्ुः पुनः पुनः। आलपन्ती अनुकुर्वाणा। वाला नवोढा प्रिया। आरात् दूरात्।। मदीयां गिरं वाणीं। उपाकर्ण्य श्रुत्वा। सौदामिनीयां विद्युत्सम्बन्धिनीं। सुषमां शोभां। अयासीत् प्राप्तवती। विद्युदिव सहसा पलायनं चक्रे। सखीनां मध्ये वारं वारं मत्संभापणस्यानु- करणं कुर्वाणा मध्िया यदैव मद्रिरं दूरात् शुशाव, तदैव :पत्या मदूचन- माकर्णितं' इति त्रस्ता झटित्यालापं परित्यज्यान्यत्र गमनं चकारेति भावार्थः ।

८ भामिनीविलासे

अत्र त्रासाख्यस्य व्यभिचारस्य व्यञ्जनम्। उदाहृतं चैतत्पययं रसगज्गाधरे (पृ० ८६)। उपजातिर्वृत्तम् ॥।११॥ मुधैव मन्तुं परिकल्प्य गन्तुं सृषैव रोषादुपजल्पतो मे। उदश्ुचञ्चन्नयनों नताङ्गी गिरं न कां कामुररीकरोति ॥१२॥ १. बा०-उदसचश्चज्नयनं। प०-चश्चन्नयनं। मुधैवेति। गन्तुं गमनाथं। मुधैव व्यर्थमेव। मन्तुं अपराधं परिकल्प्य विनाप्यपराधं दोपारोपणं कृत्वा। रोषात् क्रोधात्। सृषैव मिथ्यैव। उपजल्पतः कृत्रिमकोपेन यत्किंचिदपि भापमाणस्य, मे। उदश्रचञ्चन्नयना उदक्षणी अश्रुयुक्ते चञ्चती चपले नयने यस्याः सा। नताङ्गी यौवनभरेणेत्यर्थः । कां कां गिरं वाणीं। न उररीकरोति स्वीकरोति। मामनुनेतुं किं किं न भाषते। प्रियासकाशाद्गन्तुमिच्छन्नहं तस्यां मिध्यादोपारोपर्ण कृत्वा कृत्रिम- कोपं चोज्भाव्य यर्तिकचिद्वक्कुं प्रवृत्तः, सा च 'सत्यमयं मदपराधात्कुद्धः' इति भीता बहुविधैर्वचनैर्मामनुनेतुं प्रायततेति भावार्थः । उपेन्द्रवज्रावृत्तम् ॥१२॥ तदवधि कुशली पुराणशास्त्र- स्मृतिशतचारुंविचारजो विवेकः । यद्वधि न पदं दधाति चित्ते हरिणकिशोरदृशो दृशोर्विलासः॥१३॥ १. नि०-श्रतिशतचार°। नि०-टीका-श्रुतिशतवार°। तदवधीति। यद्वधि यावत्कालपर्यन्तं। हरिणकिशोरद्ृशः मृगशा- वाक्ष्याः। दशोः नयनयोः । विलासः कटाक्षः । चित्ते हृदये। पदं स्थानं। न द्धाति स्थापयति। तदवधि तावत्कालपर्यन्तं। पुराणशास्त्रस्मृति- शतचारुविचारजः पुराणानि, धर्मशास्त्राणि, मन्वादिस्मृतयः, तेषां शतस्य यः चारु: समीचीन: विचारः, तस्मात् जातः । विवेकः कर्तव्याकर्तव्यज्ञानं। कुशली क्षेमशाली, चेतसि स्वस्थानापन्न इत्यर्थः । शास्त्राध्यम्यासोत्पन्नं कर्तव्याकर्तव्यज्ञानं तावदेव सुस्थिरं यावत् कामिनीकटाक्षविलसितेन न विद्धो भवति मनुष्यः, सति तु वेधे विवेकभ्रंशो भवत्येवेति भावार्थः। उदाहृतं पद्मिदं रसगक्ञाधरे (पृ० १३६) । पुष्पिताआवृत्तस् ॥।१३॥।

शृङ्गारविलासः। ९

आगतः पतिरितीरितं जनैः शण्वती चकितमेत्य देहलीम्। कौमुदीव शिशिरीकरिष्यते लोचने मम कदा मृगेक्षणा॥१४।। आगत इति। कस्यचित्पथिकस्योक्तिरियम्। मृगेक्षणा मृगनयना। पतिः आगतः इति जनैः सखीजनैः। ईरितं प्रोकं वचनं। शृण्वती श्रवणसमकालमेव। देहलीं चकितं सविस्मयं। एत्य आगत्य। कौमुदी ज्योह्स्ना।इव मम लोचने कदा शिशिरीकरिष्यते आनन्दयिष्यति। पद्यमिदं रसगङ्गाधरे (पृ० १९३) उदाहृतम्। उक्तं च पण्डितराजेन तत्र- 'अत्र शाण्वतीति शत्रा प्रत्यायितेन श्रवणसमकालमेव प्रियाया देहूल्यागमन-

कौमुद्युपमा तु तत्परिपोषित प्रधानीभूतं प्रियगतमौ(सुक्यं' पुष्णाति शेषः। रथोद्धतावृत्तम् ॥। १४ ॥ अवधौ दिवसावसानकाले भवनद्वारि विलोचने दधाना। अवलोक्य समागतं तदा मामथ रामा विकसन्मुखी बभूव॥१५॥ अवधाविति॥ दिवसावसानकाले संध्यासमये। अवधौ प्रतिज्ञातायां वेलायां। भवनद्वारि गृहद्वारे। विलोचने नयने। दधाना निवेशयन्ती। मदागमनं प्रतीक्षमाणेत्यर्थः । रामा कान्ता। तदा तस्मिन्नवधिसमये। मां समागतं अवलोक्य अथ अनंतरं। विकसन्मुखी हर्पोतफुल्लवदना। बभूव संजाता। सायंकाले पूर्वप्रतिज्ञातायां प्रत्यागमनवेलायां मां प्रतीक्षमाणा द्वार- संनिविष्टलोचना प्रिया यदा मां दृष्टवती तदा हर्षोतफुलमुखी संजातेति भावार्थः । अत्र मुखविकसने नायिकाया नायकागमनजन्यो हर्षो व्यज्यते। उदाहृतं चैतत्पद्यं रसगङ्गाधरे हर्षाख्ये व्यभिचारिभावे (पृ० ७७)। तल्लक्षणं च तत्र-'इष्टप्राप्त्यादिजन्मा सुखविशेषो हर्पः' इति। मालभारिणीवृत्तम्॥१५॥ वक्षोजाग्रं पाणिनाSSस्पृश्य१ दूरं यातस्य द्रागाननाब्जं प्रियस्य। शोणाग्राभ्यां भामिनी लोचनाभ्यां जोषं जोषं जोषमेवावतस्थे॥ १६॥ १. नि०-°मृश्य। र०-मृष्य।

१० भामिनीविलासे

वक्षोजाग्रमिति। भामिनी प्रिया। पाणिना हस्तेन। वक्षोजात्रं कुचायं। आस्पृश्य ईषत्सपृष्टा। द्राक् ईषत्। दूरं यातस्य प्रियस्य। आननाब्जं मुखकमलं। शोणाग्राभ्यां आरक्तप्रांताभ्यां। लोचनाभ्यां। जोषं जोषं निर्निमेपं दृष्टा दृट्टा। जोषं एव तूष्णीं एव। अवतस्थे स्थिता। विनोदशील: कश्चिनायकः प्रियास्तनागं स्पृष्टा यदा किंचिहर गतस्तदा ईषद्रक्तनेत्रा प्रिया तन्मुखे दत्तनिर्निमेपदृष्टिस्तण्णीमेव स्थितेति भावार्थः । इहाकस्मिकस्तनाग्रस्पर्शजन्ये नयनारुण्यनिर्निमेपनिरीक्षणे नायिकागतममर्पाख्यं भावं व्यक्षयतः । उदाहृतं चतदमर्पाख्यभावलक्षणे रसगह्भाघरे (पृ० ८८)। शालिनीवृत्तम् ॥१६॥ गुरुभि: परिवेल्लितापि गण्डस्थलकण्डूयनचारुकैतवेन'। दरदशित हेमबाहुनाला मयि वाला नयनाञ्चलं चकार॥।१७॥ १. बा०-०कौतुकेन। गुरुभिरिति। गुरुभिः श्वश्रप्रभृतिभिः । परिवल्लिता अपि परि- वेष्टितापि। अपिना अनुरागातिशयो व्यज्यते। गण्डस्थलकण्डूयनचारु- कैतवेन गण्डस्थलस्य कपोलस्य कण्डूयनस्य खर्ज्वपनयनस्य चारुणा मनोज्ञेन कैतवेन मिपेण। एतेन चातुर्यातिशयो ध्वन्यते। दरदर्शितहेमवाहुनाला दर ईपत् यथा स्यात्तथा दर्शितं हेमबाहुनालं सुवर्णसद्ृशगौरवर्ण भुजमृणालं यया सा। वाला। मयि नयनाञ्चलं कटाक्षं चकार। गुरुमध्यगतत्वा- सायिका न स्वानुरागं स्फुट दर्शयितुमपारयत्, अतः कपोलकण्डूयनमिषेण स्वभुजमूलं दर्शयन्ती नायके कटाक्षविक्षेपमकरोदिति भावार्थः। मालभारिणी- वृत्तम् ॥१७॥ गुरुमध्यगता मया नताङ्गी निहता नीरजकोरकेण मन्दम्। दरकुण्डलताण्डवं नतभ्रूलतिकं मामवलोक्य घूर्णितासीत्॥१८॥ गुर्विति। गुरुमध्यगता श्वश्रप्रभृतिपूज्यजनानां मध्ये स्थिता। अत एव नताङ्गी नतशरीरा। मया। नीरजकोरेण पद्मकुक्यलेन मन्दं ईषत्। निहता ताडिता सती। दरकुण्डलताण्डवं दर ईषत् कुण्डलयोः ताण्डवं नर्तनं यस्मिन् कर्मणि यथा स्यात्तथा। तथा नतभ्रूलतिकां नतौ भ्रुवौ- लतिकेव यस्मिन् कर्मणि यथा स्यात्तथा। मां अवलोक्य रृष्टा। घूर्णिता

शृङ्गारविलासः । ११

भ्रान्ता। आसीत् स्थिता। नायको ब्रूत्ते-यदाहं गुरुजनमध्ये स्थितां स्वप्रियां कमलमुकुलेन मन्दं प्रहृतवान् तदा सा भ्रान्तचित्ताऽभवत्, मदव- लोकनक्षणे च तस्या नर्तितकुण्डलं नम्रभ्रूवल्धि आननं नितरां शुशुभे-इति भावार्थः। पद्यमेतदुत्तमकाव्यत्वेनोदाहतं रसगझ्भाधरे (पृ० ११)। उक्तं च तत्र-'अत्र घूर्णितासीदित्यनेनासमीक्ष्यकारिन्किमिदमनुचितं कृतवानसीवयर्थ- संवलितोऽमर्पश्चर्वणाविश्रान्तिधामत्वात्प्राधान्येन व्यव्यते' इति। माल- भारिणीवृत्तम् ॥१८॥ विनये नयनारुणप्रसारा:१ प्रणतौ हन्त निरन्तराश्रुधाराः। अयि' जीवितसंशयः प्रयाणे नहि जाने हरिणाक्षि केन तुष्येः॥१९॥ १. नि०-प्रचारा। २. नि०-०धारा। ३. नि०-अपि। ४. नि०-०संशया। विनय इति। मानिनीं नायिकां प्रति नायकस्यानुनयोक्तिरियम्। मया विनये नम्रतादिसूचकवचनोक्तौ। क्रियमाणे। तव नयनारुणप्रसाराः नयनयोः अरुणस्य आरुण्यस्य, 'असत्यवाद्ययं' इति क्रोधजन्यस्य रक्तत्वस्य प्रसारा: विस्ताराः। भवन्तीति शेषः। तथा प्रणता अनुनयार्थ चरणयोः पतनं क्रियमाणे मयि। निरन्तराश्रुधारा: तव निरन्तरं अश्रुधाराप्रवाहो जायते। तथा प्रयाणे मया गमने क्रियमाणे तु। जीवितसंशयः तव प्राणानां संशयो जायते। एवंगते सति, अयि हरिणाक्षि हे मृगलोचने। त्वं केन तुष्येः प्रसीदसि, इति अहं नाहे जाने। यदा नम्रो भवामि तदा कुप्यसि, यदा प्रणमामि तदा रोदिपि, यदा गन्तुमुद्यतो भवामि तदा संदिग्धजीविता भवसि-इस्थं केनोपायेन त्वं तुष्यसीति नाहं जाने-इति भावार्थः । मालभारिणीवृत्तम् ॥ १९ ॥ अकरुण सृषाभाषासिन्धो विमुञ्च ममाञ्चलं तव परिचित: स्नेह: सम्यङ् मयेत्यभिधायिनीम्। अविरलगलद्वाष्पां तन्वीं निरस्तविभूषणां क इहे भवतीं भद्रे निद्रे विना विनिवेदयेत्॥२०॥ १. प० इव । अकरुणेति ॥'एपा प्रवासगतस्य स्वप्नेऽपि प्रियामेवंभाषिणीं दृष्टवतो निद्रां प्रति कस्यचिदुक्तिः' इति रसगन्ञाधरे (पृ० ८७) पण्डितराजः । हे भद्रे साध्वि। निद्रे। भवतीं बिना कः इह प्रवासे। वक्ष्यमाणस्वरूपां

१२ भामिनीविलासे

प्रियां विनिवदयेदित्यन्वयः। कीदशीम् ?- हे अकरुण निष्कृप। मृषा- भाषासिन्धो मृषा मिथ्या भाषा वाणी तस्याः सिन्धी समुद्र-मिथ्या- भाषिन्नित्यर्थः। ्वं कृत्रिमं प्रेम दर्शयसि अतस्त्वत्प्रीतिवचनानि मिथ्या- चाटुकारा इत्यभिप्रायः। मम अञ्चलं वसनान्तं। विमुश्च त्यज। मया तव स्रेहः कृत्रिम इत्यर्थः । सम्यक् परिचितः ज्ञातः। इति अभिधायिनीं इति वढन्तीं। अविरलगलद्वाप्पां अविरलं निरन्तरं यथा स्वात्तथा गलन्ति क्षरन्ति बाप्पाणि अश्रणि यस्याः सा ताम्। तन्वीं कृशानीं। निरस्तविभूषणां अपसारिताभरणां। को विनिवेदयेदिति पूर्वेण सम्बन्धः। अस्मिन् प्रवासे 'हे निर्घृण, त्वं मिथ्याभाप्यसि, तव स्नेहमहं सम्यग्जानामि, अतः कपटप्रीति दर्शयन् मा ममान्चलं गृहाण' इत्येवं भापमाणां मानाच्च परित्यक्तभूषणां सततगलदश्षुधारां मम प्रेयसीं, हे भगवति निद्रे त्वामन्तरेण को मया सह सङ्गमयेदिति भावार्थः। पद्येऽस्मिन् सुप्ताख्यो व्यभिचारिभावो व्यज्यते। हरिणीवृत्तम्। तल्लक्षणं च-'रसयुगहयैन्सौ त्रौ स्लौ गी यदा हरिणी तदा' इति॥ २० ॥ तीरे तरुण्या यदनं सहासं नीरे सरोजं च मिलद्विकासम्। आलोक्य धावत्युभयव मुग्धा मरन्द लुब्धालिकिशोरमाला ॥ २२॥ तीर इति। तीरे सरोवरादितटे। तरुण्या युवत्याः। सहासं वदनं आननं। तथा च । नीरे जले। मिलद्विकासं मिलन् युक्त: विकास: प्रस्फुटनं यस्मिन् तत्-विकसितमित्यर्थः। सरोजं कमलं। आलोक्य दष्टा। मरन्दलुब्धा मधुलुब्धा। अलिकिशोरमाला अलिकिशोराणां भ्रमरशिशनां माला पंक्तिः । अत्र किशोरशब्देन तेषां भ्रमयोग्यता ध्वन्यते। मुग्धा भ्रान्ता सती। उभयत्र बदने सरोजे च-वदनं सरोजमथवा सरोजं सरोजमिति भ्रान्ता। धावति-वदनात्कमलं कमलाच्च वदनं पुनः पुनर्गच्छति। अत्र पुरोवर्तिनो- रवंदनकमलयो: कमलमिदमिदं वेति भ्रमरगतः संशयो व्यज्यते। स च संशयो वदनकमलयो: सौरभ्यकान्स्या दिसाद्वश्यं पुष्णन् नायिकाया: पभ्मिनीत्वं व्यञ्ञ-

शृङ्गारविलासः । १३

यति। उपजातिवृत्तम्। पद्यमिदं रसगक्ाधरे संशयालङ्कारे (पृ० २६०) उदाहृतम् ॥ २२।। वीक्ष्य वक्षसि विपक्षकामिनीहारलक्ष्म दयतस्य भामिनी। अंसदेशविनिवेशितां क्षणादाचकर्ष निजवाहुवल्लरीम्।२३॥ वीक्ष्येति। भामिनी कोपना नायिका। दयितस्य प्रियस्य। वक्षसि उरःस्थले । विपक्षकामिनीहारलक्ष्म विपक्षकामिन्याः सपतन्याः सुरतादि- समये गाढालिङ्नजन्यं हारस्य मुक्तायष्टे: लक्ष्म चिह्नं। वीक्ष्य दृट्टा । अंसदेशविनिवेशितां अंसदेशे स्कन्धप्रदेशे स्थापितां, आलिङ्गनार्थमिति भावः। निजबाहुवल्री स्वकीयां बाहुलतां। क्षणात् झटिति। आचकर्ष अपसारितवती। स्वप्रियालिकनोद्यता काचिन्नायिका तदुरसि सपत्नीहारचिह्नं दृष्ट्ा सहसा तत्कण्ठात्स्वबाहुमपसारितवतीति भावार्थः । अनेन भुजलता- कर्पणेन नायिकागतो रोपाख्यस्य भावस्योदयो गम्यते। उदाहृतं च पद्यमेतद्रस- गङ्गाधरे (पृ० १०३) भावोदये। रथोद्धतावृत्तम्। तल्लक्षणं च- 'राज्राविह रथोद्धता लगौ' इति ॥ २२ ॥ दरानमत्कंधरवन्धमीषन्निमीलित स्निग्धविलोचनाब्जम्। अनल्पनिःश्वासभरालसाङगं स्मरामि सङं चिरमङ्गनायाः॥२३। दरानमदिति। दरानमत्कंधरबन्धं दर ईपत् आनमन्ती कन्धरा ग्रीवा यस्मिन् सः बन्धः पुरुषायिताख्यः सुरतप्रकारः यस्मिन् तम्। ईषन्निमीलित- स्त्निग्धविलोचनाब्ज ईपत्निमीलिते पिहिते स्निग्धे प्रेमरसनिर्भरे इव विलोचने अब्जे कमले इव यस्मिन् तम्। अनेन नायिकाया: पूर्णास्वादो व्यज्यते। सुरतावसाने च-अनल्पनिःश्वासभरालसाङ्गं अनल्पाः दीर्घाः, विपरीतरते नायिकाया: श्रमाधिक्यात् निःश्वासाः तेपां भरेण आधिक्येन अलसानि स्वस्वव्यापारेष्वसक्तानि अङ्गानि यस्मिन् तम्। ईंदशं। अङ्गनायाः प्रियायाः । सङ्ग सुरतं। चिरं स्मरामि। नायिकाया विपरीतरति स्मरतो नायकस्योक्तिरियम्। उपजातिवृत्तम् । पद्यमेतद्रसगझ़ाधरे (पृ० ७८) उदा- हतम् ॥२३ ॥ रोषावेशान्निर्गतं यामयुग्मादेत्य द्वारं कांचिदास्यां गृणन्तम्। मामाज्ञायैवाययौ कातराक्षी मन्दं मन्दं मन्दिरादिन्दिरेव ॥२४॥

१४ भामिनीविलासे

रोषावेषादिति॥रोषावेशात् रोषस्य, मयैवं प्रसाद्यमानापि नेयं मानं मु्जतीति क्रोधस्य आवेशात् आवेगात्। केलिगृहात्। निर्गतं बहिर्गतम्। किन्तु कोपनिर्वाहे अक्षमत्वात् पुनः । यामयुग्मात् प्रहरद्वयानन्तरम्। केलि- गृहस्य द्वारं एत्य आगत्य। केलिभवनप्रवेशार्थ द्वारस्थितां नायिकासखीं प्रति कांचित् अलीकाम्। आख्यां नामधेयं। गृणन्तं कथयन्तं द्वारि स्थितोऽ- मुकस्तवां दिद्दक्षति-इत्यलीकं किंचित् स्वनामधेयं नायिकासख्यै निवेदयन्तं। मां आज्ञाय एव अयं प्रिय एवागत इति निश्चितं ज्ञात्वैव। कातराक्षी मा कदाचितपुनरपि कुपितो भूदिति भीतचकितलोचना। मन्दिरात् केलिगृहात्। इन्दिरा सौन्दर्यातिशयमहिम्रा लक्ष्मीः । इव। मन्दं मन्दं शनैः शनैः। मां मिलितुं। आययौ आगता। कश्चिस्ायको महता प्रयासेनापि मानिन्याः स्वनायिकाया मानापनोदनासमर्थः सन् क्रोधेन परित्यक्तकेलिभवनो बहिर्ययौ, किन्तु चिरं स्वक्रोधधारणेऽसमर्थः प्रहरद्वयानन्तरमेव केलिभवनद्वारमाग- त्यालीकं स्वनामधेयं प्रियासख्यै निवेदयामास; प्रिया तु दयित एवायं मे समागत इति तं सम्यग्ज्ञात्वा, पुनस्तत्क्रोधभीता तं मिलितुं केलिमन्दिराद्वहि- राययाविति भावार्थः । शालिनीवृत्तम्। तल्लक्षणं च-"शालिन्युक्ताम्तौ तगौ गोडब्धिलोकै:" इति ॥२४॥ हृदये कृतशैवलानुपङ्गा मुहुरङ्गानि यतस्ततः क्षिपन्ती। प्रियनामपरे मुखे सखीनामतिदीनामियमाद्धाति दृष्टिम् ॥२५॥ हृदय इति। विरहिण्यवस्थावर्णनम्। इयं विरहिणी। तापशान्त्ये हृदये वक्षसि। कृतशैवलानुषङ्गा कृतः शैवलानां जलनीलीनां अनुपङ्ञः संपर्कः स्थापनमिति भावः, यया सा। तथा च। अङ्गानि हस्तपाद। मुहुः यतः ततः क्षिपन्ती। प्रियनामपरे दयितनामोच्चारणयुक्ते। सखीनां मुखे। अतिदीनां अतिकातरां। अहं अनन्यशरणास्मीत्यनेन द्योत्यते। दृष्टि आद- धाति नियोजयति। विरहसंतापेऽतिभूमि गते विरहिणी स्ववक्षसि स्थापित- शैवला, इतस्ततो हस्तपादं क्षिपन्ती यदा स्वसखीमुखेम्यः प्रियनामाकर्णयति तदा तन्मुखेषु अतिकरुणां दृष्टिं निदधातीति भावार्थः । पद्यमिदं रसगङ्गाधरे व्याध्याख्यव्यभिचारिभावोदाहरणे (पृ० ८६) पठ्यते। मालभारिणी- वृत्तम्।।२५।।

शृङ्गारविलासः । १५

इत एव निजालयं गताया वनिताया गुरुभिः समावृतायाः। परिवर्तितकंधरं नतभ्रु स्मयमानं वदनास्वुजं स्मरामि ॥२६॥ १. नि०-विनताया। इत एवेति॥ इतः अस्मात् प्रदेशात्। एव। निजालयं स्वगृहं। गतायाः वनितायाः प्रियायाः । गुरुभिः श्वश्वादिभिः समावृतायाः परिवृतायाः । परिवर्तितकंधरं परिवर्तिता बलिता कंधरा ग्रीवा यत्र। नतभ्रु नते भ्रुवौ यत्र। अत एव स्मयमानं सस्मितं। वदनाम्वुजं वदनं अम्बुजमिव। मुखकमलमित्यर्थः । स्मरामि। स्वगृहं प्रति प्रस्थिता प्रिया- स्मिन्नेव प्रदेशे यद्ग्रीवां परावृत्य भ्रवी च नम्रीकृत्य सस्मितं मामवालोकयत्तन्मे स्मृतिपथं मुहुरारोहतीति भावार्थः । अत्र नायकगता प्रियाविषयिणी चिन्ता, नायिकागते च हीप्रीत्यौ द्योत्यन्ते। लुप्तापमालङ्कारः। पद्यमिदं रसगक्ञाधरे (पृ० २१७) पठ्यते। मालभारिणीवृत्तम् ॥२६॥ कथय कथमिवाशा जायतां जीविते मे मलयभुजगवान्ता वान्ति वाताः कृतान्ताः। अयमपि खलु' गुञ्न्मश्नु माकन्दमौलौ चुलुकयति मदीयां चेतनां चञ्चरीकः ॥२७॥ १. र०-वत गुत्यालि माकन्दमौली मनसिजमहिमानं मन्यमानो मिलिन्दः। कथयेति। कस्याश्चिद्विरहिण्या उक्तिरियम्। हे सखि-मे जीविते प्राणेषु। कथं इव आशा जायतां-इति कथय। किमर्थमेवं ब्रवीपीति चेदुच्यते-मलयभुजगवान्ताः मलयपर्वते चन्दनवृक्षेषु ये भुजगाः तैः वान्ता: उद्गीर्णाः । अत एव-कृतान्ताः यमसद्दशाः प्राणहारकाः । वाताः वायवः । वान्ति। चन्दनवृक्षसंपर्केण शीता अपि भुजगैर्द्रीर्णत्वात् विषाक्ता वायवः, अत एव च यमवत्प्राणापहारिण इति भावः। तथा च-अयं अपि माकन्दमौलौ माकन्दस्य प्रफुल्लाम्रवृक्षस्य मौलौ शिखरे। आम्रमअ्रोदर्शनं विरहपीडाप्रकर्षाधायकम्। मज्जु मधुरं। गुञ्जन्। खलु निश्चयेन। मदीयां चेतनां संज्ञां। चुलुकयति आचामति। न केवलं मलयपवनो मम विरह- वेदनामुत्पादयति, किन्तु आम्रमज्जरीपु भ्रमरगुज्जितं तदाधिक्यमेव पुष्णाति, अतः सखि, न मे प्राणधारणाशा विद्यत इति कस्याश्चिद्विरहिण्या उक्तिः। समु-

१६ भामिनीविलासे

च्चयालङ्कारः । तल्लक्षणं च रसगज्ञाधरे-"युगपत्पदार्थानामन्वयः समुच्चयः'। पद्यमिदमुदाहतं रसगङ्गाघरे (पृ० ४९३)। मालिनीवृत्तम् ॥।२७ ।। निरुद्धय यान्तीं तरसा कपोतीं कूजत्कपोतस्य पुरो दधाने। मयि स्मितार्द्र वदनारविन्दं सा मन्दमन्दं नमयांबभूव'॥२८॥ १. बा०-दमयांबभूव। निरुद्धघेति। तरसा जवेन-कोपाविष्टतयेति भावः। यान्तीं गच्छन्तीं। कपोतीं। निरुद्धय हस्ताम्यां धृत्वा। कूजत्कपोतस्य कूजतः सुरतार्थं शब्दं कुर्वतः कपोतस्य। पुरः अग्रे। द्धाने स्थापयति सति मयि। सा मत्प्रिया। स्मितार्दर स्मितेन आद्र स्निग्धं। वदनारविन्दं मुखकमलं। मन्दमन्दं अतिमन्थरं यथा स्यात्तथा। नमयांबभूव नम्रीचकार। कश्चिच्नायकः स्वसखायं ब्रते-यदाहं कुपितामिव गच्छन्तीं कपोतीं सुरतोत्कण्ठितस्य कपोत- स्याग्रे स्थापितवांस्तदा सा मे प्रिया मदभिप्रायविज्ञानेन हर्षेण सस्मिता तथा वीडया चाभिभूताभूत्-तदा स्वाननं सा नमयांचकारेति भावार्थः। अत्र हर्षो लेशतया सन्नपि बीडाया अनुगुण एव। ब्रीडाख्यव्यभिचारिभावोदाहारणे पख्यते पद्यमेतद्रसगझ्गाघरे (पृ० ७९) उपेन्द्रवज्रावृत्तम् ॥ २८॥ तिमिरं हरन्ति हरितां पुरःस्थितं तिरयन्ति तापमथ तापशालिनाम्। वदनत्विषस्तव चकोरलोचने परिमुद्रयन्ति सरसीरुहश्रियः१॥२९॥ १. नि०-श्रियः । तिमिरमिति॥ नायिकां प्रति नायकस्य चाटूक्तिः। हे चकोरलोचने चकोरलोचनसदशलोचने। तव वद्नत्विषः मुखकान्तयः । हरितां दिशां। पुरःस्थितं अग्रभागवर्ति। तिमिरं अन्धकारं। हरन्ति नाशयन्ति। अथ तापशालिनां कामज्वरादितापयुक्तानां पुरुषाणां। तापं पीडां। तिरयन्ति अपसारयन्ति। तथा च सरसीरुहश्रियः सरसीरुहाणां कमलानां श्रियः विकासादिशोभा :- चन्द्रोदये कमलानां संकोचात्। परिमुद्रयन्ति आच्छा- द्यन्ति। अत्र दिशामन्धकारनाशः, सन्तप्तानां तापनाशः, कमलानां सङ्को- चनं-इति चन्द्रोदयकार्याणि तव मुखकान्तिभिरेव संपाद्यन्त इति त्वन्मुखं

शृङ्गारविलासः । १७

चन्द्र इति रूपक गम्यते। एतच्चातिशयोक्त्या प्राणितं, मुखेन वस्तुतोऽन्ध- कारादिहरणासंभवात्। उदाहृतं च पद्यमेतदूपकध्वन्युदाहरणे रसगश्ञाधरे (पृ० २४६) । मम्जुभाषिणीवृत्तम्। तल्लक्षणं च- 'सजसा जगौ भवति मञ्जुभाषिणी' इति॥२९॥ कुचकलशयुगान्तर्मामकीनं नखाङ्कं सपुलकतनु मन्दं मन्दमालोकमाना१। विनिहितवदनं मां वीक्ष्य बाला गवाक्षे चकितनतनताङ्गी सझ सद्यो विवेश॥३० ॥ १. नि०-लोकयन्ती। कुचकलशेति॥ बाला मुग्धा। अत एव-कुचकलशयुगान्तः कुचौ स्तनौ कलशौ इव, तयोर्युगं द्वन्द्वं, तस्यान्तर्मध्ये। मामकीनं मदीयं। मखाङकूं नखक्षतं। सपुलकतनु हर्षात् पुलकितगात्रा। मन्दं मन्दं शनैः शनैः। आलोकमाना पश्यन्ती। मां गवाक्षे वातायने विनिहितवदनं किमियं करोतीति द्रषटुं कुतूहलात् स्थापितमुखं मां वीक्ष्य दष्टवा। चकित- नतनताङ्गी चकितं आकस्मिकदर्शनात् विस्मितं नतनतं नम्रादृपि नम्रं अति- विलीनं अङ्ग यस्या: सा। सझ वासगृहं। सद्य: तदक्षणमेव। विवेश प्रविष्टवती। कश्चिचायकः स्वसखायं ब्रूते-प्रथमरा त्रिसुरतावसरे मदत्तं कुचयो- रनखक्षतमन्येद्युरवेक्ष्य यदा मुग्धा मम प्रिया विस्मयहर्षावनुभवन्ती स्थितासी- त्तदा कुतूहलात्तां दिदक्षुं वातायनसक्तटष्टिं मां सावलोकितवती-मदर्शनेन च संजातवीडा झटिति गृहं प्रविष्टवतीति भावार्थः । ब्रीडाख्यस्य व्यभिचारि- भावस्योदाहरणे रसगङ्गाधरे (पृ० ७८) पद्यमेतत्पव्यते। मालिनीवृत्तम् ।।३०।। विधाय सा मद्दनानुकूलं कपोलमूलं हृदये शयाना। तन्वी तदानीमतुलां बलारे:साम्राज्यलक्ष्मीमधरीचकार॥३१। १. बा०-मदूचनानुकूलं। २. र०-चिराय चित्रे लिखितेव तन्वी न स्पन्दितु मन्दमपि क्षमासीत्। विधायेति ॥ सा तन्वी कृशाक्गी। तदानों विपरीतरतावसाने। कपोल- मूलं चियुकं। मद्ठद्नानुकूलं मम मुखस्य समीपे, चुम्बनार्थमिति भावः । विधाय कृत्वा। हृदये वक्षसि। शयाना निद्राणा-श्रमखिन्नत्वात्ाप्तनिद्रा। भा. २

१८ भामिनीविलासे

बलारे: बलस्य तदाख्यस्य दैत्यस्य अरेः शत्रोः इन्द्रस्येति यावत। अतुलां अनुपमेयां साम्राज्यलक्ष्मी साम्राज्यस्य त्रिभुवनाधपत्यस्य लक्ष्मीं श्रियं। अधरीचकार तुच्छतां निनाय। कस्यचिननायकस्योक्ति :- विपरीतरतावसाने मद्क्षसि मुखसमीपे स्वचियुकं निधाय यदा सा मस्प्रिया निद्रामगमत्तदाह- मिन्द्रस्य त्रैलोक्यराज्यसुखमपि तुच्छमेवागणयमिति भावार्थः। पद्यमिद तृतीयचतुर्थपादयो: पाठभेदेन श्रमाख्यस्य व्यभिचारिभावस्योदाहरणे पव्यते रसगङ्गाघरे (पृ० ८४)। उपजातिवृत्तम् ॥। ३१ ।। मुहुरर्थितयाद्य निद्रया मे बत यामे चरमे निवेदितायाः । चिवुकं सुदृशो मृशामि याव- न्मयि तावन्मुदिरोऽपि' निर्दयोऽभूत्॥३२॥ १. नि०-मुदितो। वै० शे०-मिहिरो। मुहुरिति। मुहुः वारं वारं। अरथितया प्रार्थितया-मतप्रेयसीं स्वप्ेऽपि दर्शयेति प्रार्थितया। निद्रया। चरमे निशाया अन्तिमे। यामे प्रहरे। मे मम। निवेदिताया: स्वप्रावस्थायां दर्शितायाः । सुदृशः चारुलोचनायाः । चिवुकं कपोलमूलं। यावत् मृशामि हस्तेन स्पृशामि । बत इति खेदे। तावत् मुदिरः मेघः। अपि मयि निर्दयः विगतानुकम्पः । अभूत्। प्रवास- गतस्य स्वप्नेऽपि प्रियास्मं वा्छत उक्तिरियम्-प्रहरत्रयं प्रार्थितवतो मे प्रसन्ना निद्रा तां प्रेयसीं दर्शितवती, किन्तु यावदेवाहं स्वहस्तस्पर्शेन तच्ि- बुकोस्नयनं करोमि तावदर्जता घनेन निर्वासितनिद्रस्य मे पुनर्विरहः सम्पा- दितः । अत्र प्रियाप्रसादात्प्रागेव निद्राभज्गजनितो निर्वेदो ध्वन्यते। विषाद- नालंकारः। तल्लक्षणं च कुवलयानन्दे-"इष्यमाणविरुद्धार्थसंप्राप्तिस्तु विषादनम्। दीपमुद्योजयेद्यावन्निर्वाणस्तावदेव सः ॥ १३२॥"इति। माल- भारिणीवृत्तम् ॥ ३१॥ श्रुतिशतमपि भूयः शीलितं भारतं वा विरचयति तथा नो हन्त सन्तापशान्तिम्।

शृङ्गारविलासः । १९

अपि सपद़ि यथायं केलिविश्रान्त१ कान्ता- वद्नकमलवल्ग त्कान्तिसान्द्रो नकारः॥३३॥ १. बा०-'विश्रान्ति० । २ वा०-कमलनिर्यत्° श्रुतिशतेति। श्रुतिशतं श्रुतीनां वेदादीनां शतम्। अपि भूयः बहुवारं, नैकवारमित्यर्थः । शीलितं अभ्यस्तं। वा अथवा। भारतं अनेकधा परिशी- लितमिति शेषः । हन्त इति खेदे। सन्तापशान्ति दुःखशमनं। तथा नो नैव। विरचयति करोति। यथा अयं। केलिविश्रान्तकान्तावदनकमल- वल्गत्कान्तिसान्द्र: केलिविश्रान्तायाः सुरतखिन्नायाः कान्तायाः वदन- कमलात् मुखपभ्मात् वल्गन्ती बहिः प्रसरन्ती या कान्तिः शोभा तया सान्द्रः पूरितः, अतिमधुर इति यावत्। नकार: निषेधसूचिका वाक् । अपि। सपदि झटिति। सन्तापशान्ति विदधातीति शेषः । वेदमहाभारतादीनां पुनः पुनरनुशीलनेन नहि तादृशी मनःशान्तिरुपलभ्यते यादृशी रतिखिन्नकान्ता- मुखान्निःसरतो निषेधवाक्यस्यापि श्रवणेनोत्पद्यते, किं पुनर्वक्तव्यं स्याद्यदि स्वीकृतिसूचको हीकारः श्रूयेत, इति भावार्थः । विशेषालंकारः। मालिनी- वृत्तम् ॥३३॥ लवलीं तव लीलया कपोले कवलीकुर्वति कोमलत्विषा। परिपाण्डुरपुण्डरीकखण्डे१ परिपतुः परतो महाधयः॥३४ ॥ १. वा०- ०कण्ठे। लवलीमिति। कस्याश्चित्सख्या नायिकां प्रति चाटूक्िः। हे सखि- तव कपोले। लीलया अनायासेन। कोमलत्विषा करणभूतया कोमल- कान्स्या लवलीं श्वेतवणा तदाख्यां लतां। कवलीकुर्वति असति सति -- स्वशुककृतया पराजितवति सति। परिपाण्डरपुण्डरीकखण्ड परिपाण्डुरः अत्युज्ज्वल: पुण्डरीकाणां शुक्ककमलानां खण्डः समूहः, तस्मिन् । परितः सर्वतः। महाधयः बहुविधा मानसीर्व्यथाः । परिपेतुः निपतिताः ।यदा तव कपोल: स्वशुभ्रतया अत्यन्तशुभ्रां लवलीलतामधरीचकार, तदा लवल्यपेक्षया न्यूनतरशुभ्रतानां श्वेतकमलानां महती चिन्ता समजनि -- अस्माकं पराजय:

२० भामिनीविलासे

सुकरः प्रत्यासन्नश्चेति बहुदुःखितमभूत् पुण्डरीकजातम् -- इति भावार्थः । अत्रपूर्वोत्त राधयो र्लकार पकार यो रनुप्र्रासः सुतरां चमत्कृतिकृत्। अतिशयोक्ति - श्चालंकारः । मालभारिणीवृत्तम् ॥ ३४ ।। यौवनोद्गमनितान्तशङ्किताः शीलशौर्यबलकान्तिलोमिताः । संकुचन्ति विकसन्ति' राघवे जानकीनयननीरजश्रियः॥३५॥ १. बा०-विकुचन्ति। यौवनेति। जानकीनयननीरजश्रियः जानक्याः सीतायाः नयननीरजयोः नेत्रकमलयो: श्रियः कान्तयः। यौवनोद्गमनितान्तशङङ्किता: रामचन्द्र- गतस्य यौवनस्य उद्गमेन तारुण्यप्राप्त्या नितान्तं अत्यन्तं शक्गिताः संजात- ब्रीडाः । राघवे रामचन्द्रविषये। संकुचन्ति संकोचं प्राप्नुवन्ति। तथा -- शीलशौर्य बलकान्तिलोभिता: शीलं सदाचारः, शौय वीरता, बलं शक्ति:, कान्तिः सौन्दयँ, तैःलोभिता: आकृष्टाः। विकसन्ति विकास प्रामुवन्ति। पद्येड- स्मिन् भावसंधिवर्णित :- उक्तं च जगन्नाथेन (र. गं., पृ० १०३)- "अत्र भगवद्दाशरथिगतस्य लोकोत्तरयौवनोद्गमस्य, तादृशस्यैव शीलशौर्या- देश्र दर्शनं विभावः । नयनगतसंकोचविकासावनुभावः। ब्रीडौत्सुक्ययो: संधिर्व्यक्गयः"। लक्षणं चोकं-'भावसंधिरन्योन्यानभिभूतयोरन्योन्याभिभावन- योग्ययोः सामानाधिकरण्यम्' इति। तथा चात्र यथासंस्यालंकारः। तथा चोकं रसगज्गाधरे (पृ० ४७६-७) -- "'उपदेशक्रमेणार्थानां संबन्धो यथा- संख्यम्।' ... अत्र यौवनोद्गमनितान्तशङकिताः संकुचन्ति, शौर्यबलकान्ति- लोभिता विकसन्तीति प्रथमद्वितीयक्रिययोः क्रमेण प्रथमद्वितीयविशेषणा- वच्छिन्नेन कर्त्रान्वयः। स च शाब्दः । समासाभावेन शब्दानामप्यन्वयात्।" रथोद्धतावृत्तम्। 'राजराविह रथोद्धता लगौ' इति लक्षणम् ॥३५ ॥ अधिरोप्य हरस्य हन्त' चापं परितापं प्रशमय्य बान्धवानाम्। परिणेष्यति वा न वा युवायं निरपायं मिथिलाधिनाथपुत्रीम्।३६॥ १. वा .- कृत्त०। २. त्विदानीं।

शृङ्गारविलासः । २१

अधिरोप्येति। विदेहाधिपतेर्धनुर्यज्ञे पिनाकारोपणोद्यतं राममुद्दिश्य मिथि- लास्थजनोक्तिः । हन्त इति खेदे। हरस्य शङ्करस्य। चापं धनुः पिनाक- मिति यावत्। अधिरोप्य अधिज्यं कृत्वा। बान्धवानां विश्वामित्रादीनां। परितापं चापारोपणे समर्थो भविष्यति न वेति शक्कां। प्रशमय्य निरस्य। अयं पुरो दृश्यमानः । युवा रामचन्द्रः। मिथिलाधिनाथपुर्वी जनकतनयां सीतां। निरपायं निर्विन्नं। परिणेष्यति वान वा। इति सन्देहः। शैवं धनुरारोप्य तथा स्वबान्धवानां मनश्चिन्तामपहृत्य निर्विम्नं सीता पाणिग्रहणं करिष्यत्ययं रामो न वेति मिथिलास्थजनानां संशयोक्तिः । संशया- व्यस्य व्यभिचारिभावस्य ध्वनिरत्र। न चात्र ससन्देहालंकारः, सादृश्या- भावात्। पद्यमिदं रसगङ्गाधरे (पृ.२५६) ससन्देहालंकारस्य प्रत्युदाहरणे पठ्यते। मालभारिणीवृत्तम् ॥ ३६ ॥। भुजपञ्जरे गृहीता नवपरिणीता वरेण रहास' वधूः। तत्कालजालपतिता बालकुरङ्गीव वेपते नितराम्।। ३७।। १. बा०-चिरेण दहति। २. बा० बाला। भुजेति॥। नवपरिणीता नवोढा-अत एव सुरतरसानभिज्ञा। वधू: भार्या। रहसि एकान्ते। वरेण पत्या। भुजपञ्जरे बाहुद्वयमध्ये। गृहीता गाढमाश्लिष्ठा। तत्कालजालपतिता तत्कालं अकस्मादित्यर्थः, जाले बन्धने पतिता बढ्दा। बालकुरङ्गी बालमृगी। इव । नितरां अत्यर्थ। वेपते कम्पते। अनाज्ञातरतिस्वादा मुग्धा नायिका वरेण गाढमाल्लिष्ठा कम्पते-इति भावार्थः । पद्यमिदं शंगाराभासोदाहरणत्वेन रसगज्गाधरे (पृ० १००) पठ्यते। उक्त च तत्र-'अत्र रतेर्नववध्वा मनागप्यस्पर्शाद्नुभयनिष्ठत्वेना- भासत्वम्' इति। अत्र पूर्वार्धे भुजपज्जर इति रूपक, द्वितीयाधें तूपमा। गीतिवृत्तम् ॥।३७ ॥। उपनिषद्: परिपीता गीतापि च हन्त मतिपर्थं नीता। तद्पि न हा विधुवदना मानससदनाद् बहिर्याति॥३८॥ उपनिषद् इति। उपनिषद: कठकेनाथाः । परिपीताः जलवत् स्वोद- रस्था: कृताः, सम्यगधीता इत्यर्थः । गीता भगवद्गीता। अपि च । हन्त इति खेदे। मतिपर्थं बुद्धिमागं। नीता सम्यक् परिशीलितेत्यर्थः । एवं

२२ भामिनीविलासे

सत्यपि वेदान्तज्ञानोपकरणस्य सम्यगनुशीलने। तदपि तथापि। विधुवदना चन्द्रमुखी नायिका। मानससद्नात् मनोगृहात्, अन्तःकरणात्। बहिः न याति। हा इति खेदे। यद्यपि उपनिषदादिवेदान्तग्रन्थमननं मया सम्य- गनुष्ठितं, तथापि विषयवैमुख्यं न मे समुद्भवति, प्रत्युत ममान्त:करणं तामेव चन्द्रवदनामहर्निशं स्मरति इति भावार्थः। अत्र सत्यप्युनिषदाद्यव्ययन- रूपे विषयवैमुख्यकारणे समुपस्थिते, कान्ताविस्मृतिरूपकार्यानुदयात् विशेषो- क्िरलङ्कारः। पद्यमिदं रसगङ्गाधरे (पृ.४३७) विशेषोक्त्युदाहरणे प्यते। तल्लक्षणं च तत्रैव-"प्रसिद्धकारणकलापसामानाधिकरण्येन वर्ण्यमाना कार्यानुत्पत्तिर्विशेषोक्तिः " इति। आर्यावृत्तम् ।। ३८ ॥। अकरूणहृदय प्रियतम मुञ्चामि त्वामितः9 परं नाहम्। इत्यालपति कराम्वुजमादायालीजनस्य विकला सा॥ ३९॥ १. बा०-त्वागतः । अकरूणेति। अत्र काचित् दूती विरहजनितां नायिकाया उन्मादावस्थां नायकसमीपे वर्णयति। हे अकरुणहृदय नास्ति करुणा दया हृदये यस्य तत्सम्बुद्धौ। ईंदगवस्थामपि मां विहाय गतोऽसीति यावत्। प्रियतम कान्त। इतः परं अहं त्वां न मुञ्चामि त्यजामि। इति सा तव प्रिया नायिका। विकला विरहोन्मत्ता सती। आलीजनस्य सखीजनस्य। कराम्वुजं हस्त- कमलं। आदाय गृहीत्वा। आलपति प्रलापं करोति। विरहोद्वेगात सखी- जनं कान्तं मन्यत इत्यर्थः । पद्यमिदं रसगङ्गाधरे (पृ. ९०) उन्मादाख्यस्य व्यभिचारिभावस्योदाहरणे पठ्यते। तल्लक्षणं च-'विप्रलम्भमहापत्तिपरमा- नन्दादिजन्मान्यस्मिन्नन्यावभास उन्मादः।' विशदीकृतं च जगन्नाथेन -- 'एषा प्रवासगतं स्वनायिकावृत्तान्तं पृच्छन्तं नायकं प्रति कस्याश्चित्संदेशहा- रिण्या उक्तिः । प्रियविरहोऽत्र विभावः । असंबद्धोक्तिरनुभावः' इति। न चात्र भ्रान्तिमानलङ्कारः, तस्य सादृश्यप्रयोज्यत्वादिति च रसगङ्गाधरे (पृ. २६६ ) उ प्रक्तीकृतम्। गीतिवृत्तम् ।। ३९ ।। लोभाद्वराटिकानां विक्रेतुं तक्रमांनिशमटन्त्या१। - लब्धो गोपकिशोर्या मध्येरथ्यं महेन्द्रनीलमणिः॥४०॥ १. नि०-तक्रमकममटन्त्या।

शृङ्गारविलासः । २३

लोभादिति। वराटिकानां कपर्दिकानां। लोभात् कपर्दिका: लप्स्यन्ते इत्याशया। तकं विक्रेतुं। आनिशं रात्रिपर्यन्तं। अटन्त्या भ्रमन्त्या। गोपकिशोर्या गोपालकन्यया। मध्येरथ्यं स्थ्यायाः वीध्याः मध्ये। महे- न्द्रनीलमणिः महार्घो रत्नविशेष: श्रीकृष्ण इत्यर्थः । लब्धः प्राप्तः । तक्र- विक्रयाय भ्रमन्त्या गोपकुमार्या मागे श्रीकृष्णः प्राप्त इति भावार्थः । अत्रे- न्द्रनीलमणिना कृष्णवर्णस्य भगवतो वासुदेवस्य निगरणात् निगीर्याध्यवसान- रूपातिशयोक्तिः । वराटिका अन्विष्यन्त्या मणिर्लब्ध इति वाञ्छितार्थादधि- कलाभत्वाच् प्रहर्षणालङ्कारः। उदाहृतं पद्यमेतस्प्रहर्षणालङ्कारे रसगङ्गाघरे (पृ. ५०४)। तल्लक्षणं च तत्रैव -- "साक्षात्तदुद्देश्यकयत्नमन्तरेणाप्यभी- ष्टार्थलाभः प्रहर्षणम्" इति । गीतिवृत्तम् ॥ ४० ॥ रूपारुचि निरासतुं रसयन्त्या हरिमुखस्य लावण्यम्। सुदृशः शिव शिव' सकले जाता सकलेवरे जगत्यरुचिः॥४१॥ This verse is omitted in बाo. १. नि०-शिव शिव सुदृशः । रूपति॥ रूपारचि रूपे सौन्दर्ये अरुचिः अप्रीतिः, द्वेप इति यावत्, तां। निरासतुं दूरीकतुँ। हरिमुखस्य श्रीकृष्णमुखस्य। लावण्यं सौन्दर्यम्। रसयन्त्या: आस्वादयन्त्याः, कस्याश्चित्। सुदृशः शोभनलोचनायाः नायि- कायाः । शिव शिव इति खेदे। सकले समग्रे। सकलेवरे स्वशरीर- सहिते। जगति इहलोके। अरुचिः अप्रीतिः । जाता उत्पन्ना। यथा कश्रि- स्कस्मिन्नपि खाद्ये वस्तुनि जातद्वेषः, तत्र रुचिमुत्पादयितुं लवणमास्वादयति, तथा सौन्दये जातद्वेषा काचिन्नायिका भगवन्मुखलावण्यास्वादने प्रवृत्ता, किन्तु तत्फलं विपरीतमेव जातम्, न केवलं सौन्दयें रुचिर्नोत्पस्ना, अपि तु स्वश- रीरेप्यरुचिरुदपद्यत -अर्थान्भगवद्दर्शनेन ते चौदासीन्यमिति। उदाहृतं चैतत्पययं रसगङ्गाधरे (पृ० ४४५) विषमा- लक्कारे। 'अननुरूपसंसर्गो विषमम्' इति लक्षणं कृत्वा तत्रैवाह जगनाथ :- 'स्वस्य दुःखसाधनवस्त्वनिवृत्तिदुःखान्तरसाधनावाप्तिरूपद्वयम्। अत्र यद्यपि ब्रह्मदर्शनोत्तरं जातायामपि जगति वैराग्यलक्षणायामरुचौ भगवद्वदनलावण्य- दर्शनाद्वूपारुचिर्विलक्षणा या काचित्सा निवृत्तैवेति वकुं शक्यते, तथापि जगदरुचिव्वेन सकलारुचीनामभेदाध्यवसायाद्रपारुचिनिवृत्तेरप्रत्यय एव।

२४ भामिनीविलासे

अन्यथा सुखहेतोवैंराग्यलक्षणाया अरुचेर्दुःखान्तरसाधनत्वं दुरुपपादं स्यादिति भवत्युभयोदाहरणम्।' गीतिवृत्तम् ॥४१॥ कि जल्पसि मुग्धतया हन्त ममाङ्गं सुवर्णमिति। तद्यदि पतति हुताशे तदा हताशे तुलां तवारोहेत्॥ ४२॥ किमिति। नायिकां प्रति नायकस्य चाटूक्तिरियम्। हन्त इति हरषे। मम अ्ङ्क । सुवर्णवर्ण सुवर्णसद्ृशवण। इति मुग्धतया सारल्येन। कि वदसि। हे हताशे नष्टा, सुवर्णस्य तुल्यरूपं मम शरीरं इति आशा यस्या: सा, तत्संबुद्धौ। तत् सुचण। यदि हुताशे अऔनौ। पतति। तदा तव तुलां साम्यं। आरोहेत् प्रामुयात्। मम शरीरं सुवर्णरूपमिति कथनं तवा- त्मलाघवकारि, अभनिविशुद्धं तत् त्वद्वयवानां साम्यं प्राप्तुं शक्कोति नान्यथेति भावार्थः । अत्रोपमानभूतं सुवर्ण द्वितीयार्धे पद्यस्योपमेयीक्रियते, उपमेयभूतं च नायिकाङ्गमुपमानीक्रियते। अतोऽत्र प्रतीपालङ्कारः। तल्लक्षणं च रसगङ्गा- धरे-'प्रसिद्धौपम्यवैपरीस्येन वर्ण्यमानमौपम्यमेकं प्रतीपम्' इति। एतदु- दाहरणव्याख्याने चाह जगसाथः (पृ. ४९६)-'अत्र पूर्वार्धोपमागम्यं सुवर्णाधिक्यं तिरस्कृत्य द्वितीयार्धे प्रतीपं बालाङ्गवर्णस्याधिक्यं गमयति। हुता- शपातं विना प्रतीपमपि दुर्लभम्। उपमातुं स्वप्नेऽपि न संभवतीति मुग्धत्व- हताशत्वाभ्यां गम्यते' गीतिवृत्तम् ॥४२॥ औत्सुक्यात्परिमिलतां वपया संकोचमञ्चतां च मुङ्ठः। नवसंगमयोर्यूनोर्नयनानामुत्सवो जयति॥।४३॥ औत्सुक्यादिति। औत्सुक्यात् दर्शनोत्कण्ठया। परिमिलतां संग- च्छतां। चपया लज्जया। च । मुह्ठुः वारं वारं। संकोचं अप्रसरणभावं। अञ्नतां प्रामुवतां। नवसंगमयो: नवः संगमः मिलनं ययो: तयोः । यूनो: युवा च युवतिश्च तयोः । नयनानां नेत्राणां। उत्सवः आनन्दः । जयति विशेषेण वर्तते। दंपत्योः प्रथममिलनप्रसङ्के दर्शनोत्कण्ठया नयनानि संग- तानि भवन्ति, पुनश्च स्वभावसुलभलज्जया संकोचं प्रामुवन्ति-एतादृशो- नयनानन्दोऽत्यर्थ रमणीय इति भावार्थः । स्वभावोक्तिरलङ्कारः। आर्या- वृत्तम् ॥ ४३।

शृङ्गारविलासः । २५

गरिमाणमर्पयित्वा लधिमानं कुचतटात्कुरङ्गदशाम्'। स्वीकुर्वते नमस्ते यूनां धैर्याय निर्विवेकाय ॥४४॥ १. प., वै., शै०-सरोजद्दशाम्। गरिमाणमिति। गरिमाणं गुरुवं, आत्मन इति शेषः । अर्पयित्वा दत्वा-कुचतटायेति शेषः। कुरदशाम् मृगनयनानां। कुचतटात् स्तन- प्रदेशात्। लघिमानं लघुत्वं। स्वीकुर्वते गृह्णते। निर्विवेकाय विचारशू- न्याय। यूनां। धैर्याय साहसाय। ते तुभ्यं। नमः। हे युवजनसाहस, नितरामविमृश्यकार्यसि त्वं यन्मृगाक्षीणां स्तननिष्ठ लघुत्त्रमादाय स्वनिष्ठं गुरुतवं स्तनयोरर्पयसि। यथा यथा नायिकाया: कुचद्वन्द्वं लघुभावं त्यजद्गरु- भावमापद्यते तथा तथा यूनां मनो गाम्भीर्यरूपं गुरुभावं त्यजद्विकाररूपं लघुभावं प्राप्नोतीति भावः। धैर्यस्य लघुगुरुविनिमयेन निर्विवेकत्वम्। परि- वृश्यलङ्कारः । 'परिवृत्तिर्विनिमयो योऽर्थानां स्यात्समासमैः' इति काव्य- प्रकाशे। उदाहृतं चैतत्पद्यं रसगङ्गाधरे (पृ. ४८२)। गीतिवृत्तम् ।। ४४॥ न्यश्रति® वयसि प्रथमे समुदञ्रति® तरुणिमनि सुदृशः। द्धतिस्म मधुरिमाणं वाचो गतयश्च विभ्रमाश्च भृशमू*॥४५॥ बा० Reads this verse after the next one. १ बा०-भवंति। २. र०-Adds after it किं च। ३. नि०-चारतां च। ४ र० Reads the second line उल्लसति कापि शोभा वचसां च दशां च विभ्रमाणां च, but gives our reading also in the comment. न्यञ्चतीति। सुदृशः चारुलोचनायाः। प्रथमे वयास बाल्ये। न्यञ्रति हासं गच्छति सति। तथा तरुणिमनि यौवने। समुदश्चति आविर्भवति सति। वाच: गिरः । गतयः गमनानि। विभ्रमाः विलासाः। च। भृशं अस्यथं। मधुरिमाणं मधुरतां। द्धति स्म धारयंति स्म। वयःसंधि- वर्णनम्। उत्तरार्धे प्रकृतानां वाग्गतिविभ्रा माणामेकयैव 'मधुरिमाणं द्धति' इति गुणविशिष्टया क्रियया योगात् तुल्ययोगितालङ्कारः। उदाहतं चैतत्पद्यं रसगझ्ञाधरे (पृ.३१८)। तत्रैव तुल्ययोगितालक्षणं च-'प्रकृतानामेवा- प्रकृतानामेव वा गुणक्रिकियादिरूपैकधर्मान्वयस्तुल्ययोगिता' इति। गीतिवृत्तम् ॥४५ ॥।

२६ भामिनीविलासे

निःसीमशोभासौभाग्यं नताङ्गया नयनद्वयम्। अन्योन्यालोकनानन्दविरहादिव चञ्चलम् ॥४६ ॥ निःसीमेति। नताङ्गयाः यौवनभरनतावयवायाः नायिकायाः । नयन- दूयं लोचनयुगं। निःसीमशाभासौभाग्यं निःसीमं अमर्यादं शोभायाः सौन्दर्यस्य सौभाग्यं संपद् यस्य तत्-अनन्तसौन्दर्ययुतमित्यर्थः। अन्यो- न्यालोकनानन्द्विरहात् अन्योन्यालोकने परस्परदर्शने य आनन्दः तस्य विरहात् अभावात्। इव। चञ्चलम् इत्युत्प्रेक्षा। स्वभावतश्रञ्चलं कामिनी- नयनयुगं, परस्परदर्शनाभावहेतुना तादृशमिति कविनोतप्रेक्ष्यते। पद्यं चैतद्रस- गक्चाघरे (पृ० २९४) [ आनन्दरूप- ] गुणाभावस्य हेतूत्प्रेक्षायामुदाडियते। अनुष्टुबवृत्तम् ॥ ४६ ॥ गुरुमध्ये हरिणाक्षी मार्तिकशकलैनिहन्तुकामं माम्। रद्यत्रिरितरसनाग्रं तरलितनयनं मिवारयांचक्रे॥४७ ॥ १. र०-कमलाक्षी कमलाक्षेण प्रहर्तुकामं। नि०-विहन्तुकामं। २. बा०- रद्यत्निव रसनाग्रं। गुर्विति। गुरुमध्ये गुरूणां श्वशवादीनां मध्ये स्थितेति शेषः । हरिणाक्षी मृगनयना। मार्तिकशकलैः मृत्तिकाया इमानि तानि च तानि शकलानि चेति तथा तैः। मृलोष्टखण्डैरित्यर्थः । निहन्तुकामं प्रहर्तुकामं। मां वीक्ष्येति शेषः । रद्यन्निरितरसनाग्रं रदैः दन्तैः यन्त्रितं धृतं रसनातं जिह्वाग्रं यस्मिन् कर्मणि यथा तथा। तरलितनयनं तरलिते चालिते नयने यस्मिन्कर्मणि यथा तथा। निवारयांचक्रे प्रतिपिद्धवती। सुगमो भावार्थः। स्वभावोक्तिरलङ्कारः। उदाहृतं चैतत्पद्यमर्थव्यक्तिगुणो- दाहरणे रसगङ्गाघरे (पृ० ६०)। तल्लक्षणं च-'वस्तुनो वर्णनीयस्यासाधारण- क्रियारूपयोवर्णनमर्थव्यक्ति:।' उक्तं च ग्रन्थकृता तत्र 'अयमेवेदानीतनैः स्वभावोक्त्यलक्कार इति व्यपदिश्यते'। गीतिवृत्तम् ॥४७ ॥ नयनाञ्चलावमर्श या न कदाचित्पुरा सेहे। आलिङ्गितापि जोषं तस्थौ१ सा गन्तुकेन दयितेन ॥४८॥ १. नि०-तस्थौ साञं; it omits जोषं।

शृङ्गारविलासः । २७

नयनेति। या नायिका। पुरा संयुक्तावस्थायां। कदाचित् अपि। नयनाञ्चलावमर्श लोचनपक्ष्मस्पर्श। न सेहे न सोढवती। सा एव। अधुना गन्तुकेन प्रवासोदयुक्तेन। दयितेन प्रियेण। आलिङ्गिता अपि। जोषं तूण्णीं। तस्थौ स्थिता। या खलु नायिका पुरा संयोगावस्थायां स्वाभाविकचाञ्जल्यवशात् अक्षिपक्ष्मस्पर्श न सोढवती, सैवेयं प्रवासारथं गच्छता प्रियेणाक्िष्टाप्रि न किंचिद्वदतीति भावः। प्रवासविप्रलम्भशक्रारोदा- हरणमिदं रसगङ्गाधरे (पृ० ३५) पठ्यते। अत्र च सहजचाज्जल्यनिवृत्तिर्जडता च नायिकागते स्पष्टे। गीतिवृत्तम् । ४८ ।। मानपराग्वदनापि प्रिया शयानेव दयितकरकमले।। उद्वेल्लद्भुजमलसग्रीवाबन्धं कपोलमाधत्ते ॥४९॥ १. नि०-दयित करकमले। मानेति। मानपराग्वदना मानेन प्रणयकीवेन पराग्वढना पराड्मुखी। अपि। प्रिया कान्ता। शयाना इव निद्राय्याजेनेति यावत्। उद्वेलद्भुजं उद्वेल्लन् चज्जलः भुजो यस्मिन्कर्मणि यथा तथा। अलसग्रीाबन्धं अलसः शिथिलः ग्रीवाया बन्धी यस्मिन्कर्मणि यथा तथा। दयितकरकमले प्रिय- तमहस्ते। स्वकीयं कपोलं। आधत्ते स्थापयति। काचिन्नायिका प्रणय- कुपितापि दयिताश्लेपसुखमिच्छन्ती निद्राव्याजेन प्रियतमकरकमले स्वकपालं निधत्ते। एतेनैतादशं प्रियतमसौभाग्यं सूचितं भवति येन मानिनी क्षणमपि मानधारणे असमर्था। उद्बेल्लद्भुजमलसग्रीवाबन्धमिति क्रियाविशेषणे निद्रा- मिषं पोषयतः । गीतिवृत्तम् ॥ ४९ ॥ लोचनफुल्लाम्भोजद्वय लोभान्दोलितैकमनाः।

लोचनेति। नायिकां प्रति नायकस्व चाटूक्ति:। लोचमफुललाम्भोजद्व- यलोभान्दोलितकमनाः लोचने एव फुल्लाम्भोजद्वयं विकसितपद्मयुगलं तयोः लोभः, तेन आन्दोलितं तरलितं-अस्मिन् प्मे निवसामि, इतरस्मिन्वेति संशयारूढं, एकमेव मनः यस्य सः । अलिः भ्रमरः। तव। अलिके ललाटे-मध्यभागे इत्यर्थः। कस्तुरीतिलकमिषात् कस्तूरीतिलकव्याजात्। उल्लसति शोभते। विकसितपद्मसदृदशं तव लोचनद्वयं दृष्ट्रा कतरस्मिस्तिष्ठा-

२८ भामिनीविलासे

मीत्यनिश्चितमना भ्रमरोऽयं मध्यस्थित इव दृश्यते-इति कस्तूरीतिलकापह्नवः कृतः कविना। अपह्नतिरलङ्कारः। तल्लक्षणं च काव्यप्रकाशे-'अपहुति- रपहुत्य किंचिदर्थप्रदर्शनम्' इति। आर्यावृत्तम् ॥५० ॥ अधिरजनि प्रियसविधे कथमपि संवेशिता गुरुभिः। ककि भवितेति सशङ्कं पङ्कजनयना परामृशति ॥ ५॥ अधिरजनीति। अधिरजनि रात्रौ। गुरुभिः श्वश्वादिभि: पूज्यैः जनैः । प्रियसविधे कान्तसमीपे। कथमपि महता कष्टेन । संवेशिता स्थापिता। पङ्कजनयना कमललोचना। किं भविता किमापतिष्यति। इति सशङ्कं सभयं। परामृशति विचारयति। अनभिज्ञातपतिसंगमास्वाढ़ायाः पत्युः सविधे प्रथमवारं निवेशिताया नवोढाया मुग्धावस्था व्यज्यतेऽत्र। आर्यावृत्तम्॥५१ ॥ चिन्तामीलितमानसो मनासजः सख्यो विहीनप्रभाः प्राणेशः प्रणयाकुल: पुनरसावास्तां समस्ता कथा। एतरवां प्रतिबोधयामि मम चेदुक्ति हितां मन्यसे मुग्धे मा कुरु मानमाननमिद राकापतिजष्यति ॥ ५२॥ चिन्तेति। मानिनीं प्रति कस्याश्चिदुक्तिः। मनसिजः कामः। चिन्तामी- लितमानस: चिन्तया, कथमहमिमां जेतुं समर्थ: स्यामितीदृश्या, मीलितं शून्यं, विरतव्यापारं, मानसं यस्य सः । सख्यः। विह्वीनप्रभाः स्वकथनस्य वैफल्यात् निस्तेजस्काः। प्राणेशः प्रियः। प्रणयाकुलः प्रेमव्याकुलः, प्रणतिपर इत्यर्थः । भवतु-हयं समस्ता समग्रा। कथा आस्तां तिष्ठतु। चेत् यदि। तवं मम उक्ति वचनं । हितां हितप्रदां। मन्यसे अवधारयसि। तर्हि त्वां एतत् प्रतिबोधयामि निवेदयामि-हे मुग्धे मूढे। मानं मा कुरु। नोचेत्। इदं तव आननं मुखं। राकापतिः चन्द्रः। जष्यति-सति माने मुखस्य मलीमसत्वाच्चन्द्रः साम्यं प्राप्स्यति। तव मानापनोदार्थ चिन्ताव्याकुलो मदनः, स्वप्रयत्नवैफल्यान्निस्तेजस्कास्त्वत्सख्यः, प्रियोऽपि प्रणतिपर :- सर्वमेतत्तिष्टतु, किन्तु मानारपूर्व त्वदाननेन सकलङ्कश्चन्द्रो जित आसीत्, अधुना यदि मानमाधत्से तर्हिं स्वन्मलिनमुखसादृश्यं भजमान- श्रन्द्रसतवां जेष्यतीति हितं मे वचनमवधार्य त्यज्यतां मान इति भावार्थः।

शृङ्गारविलासः । २९

पद्यमेतद्रसगङ्गाधरे (पृ. ६५) माधुर्यौजःप्रसादाक्यगुणत्रयाभिव्यञ्ञन उदाहृतम्। तथा चोक्तं ग्रन्भकृता-"अत्र सर्वावच्छेदेन प्रसादाभिव्यञ्जकत्वं। अंशभेदेन तु माधुर्यौजोभिव्यक्जकत्वमपि। मनसिजान्तस्य मा कुर्वादेश्र माधुर्याभिव्यक्तिहेतुत्वात्। सख्य इत्यादेरोजोगमकतवात्। नन्वत्र शृङ्गारा- श्रयस्य माधुर्यस्याभिव्यक्तये तदनुकूलास्तु नाम रचना, ओजसस्तु क: प्रसग्गो यदरथ तदनुकूलवर्णविन्यास इति चेत्। नायिकामानोपशान्तये कृतानेकयत्ना- यास्तदीयं हितमुपदिशन्त्याः सख्याः सक्रोधत्वस्य व्य्जनीयतया तथाविन्या- सस्य साफल्यात्" इति। शार्द्लविकीडितं छन्दः ॥५२॥ अलंकर्तु कर्णौ भृशमनुभवन्त्या नवरुजं ससीत्कारं तिर्यग्वलितवद्नाया मृगददशः । कराब्जव्यापारानतिसुकृतसारान्रसयतो जनुः सर्वश्ाध्यं जयति ललितोत्तंस भवतः॥५३॥ १. र. रूजां। नि०-रुचं। अलंकर्तुमिति॥ इयं कस्यचित्कामिनीकर्णभूषणं प्रत्युक्तिः । हे ललितो- त्तंस रमणीय कर्णभूषण। कर्णौ अलंकर्तु तव धारणेन भूपयितुं। भृशं अत्यन्तं। नवरुजं नूतनां पीडां। अनुभवंत्या: अलंकाराणां प्रथमधारणे क्वेशः प्रसिद्ध एव। ससीत्कारं सीस्कारपूर्वकं यथा स्यात्तथा। तिर्यग्वलितवद- नाया: तिर्यक वक्रं यथा स्यात्तथा वलितं परिवर्तित वदनं मुखं यया तस्याः। मृगदृशः हरिणाक्ष्याः नायिकायाः । अतिसुकृतसारान् महतः पुण्यस्य सारान् फलभूतान्। कराब्जव्यापारान् हस्तकमलयो: चेष्टाः । रसयतः आस्वादयतः । भवतः । जनुः जन्म। सर्वश्ाध्यं सर्वजनैः स्तुष्यं। जयति सर्वोस्कर्षेण वर्तत इत्यर्थः । अत्र नवोढया कामिन्या प्रथममेव क्वेशेन कणें धार्यमाणस्योत्तंसस्य वृत्तांतः प्रत्यअ्रखंडिताधरकामुकवृत्तांताभेदेन स्थितः । सा हि अधरखंडनकाले नवरुजमनुभवति ससीत्कारं वदनं परावर्तयति नायके करकमलं व्यापारयति। अत्र प्रस्तुते उत्तसवृत्तांते अप्रस्तुतकामुकवृत्तांतस्या- रोपेण समासोक्तिरलङ्कार:। कामिनीविषयः कामुकगतोडभिलाषश्च व्यज्यते। उदाहृतं पद्यमेत द्रसगङ्गाघरे (पृ० ३७७) समासोक्ती। शिखरिणीवृत्तम् ।।५३।

३० भामिनीविलासे

आयातैव निशा निशापतिकरैः कीण दिशामन्तरं भामिन्यो भवनेषु भूषणगणैरङ्गान्यलंकुर्वते१। मुग्धे मानमपाकरोषि न मनागद्यापि रोषेण ते हा हा वालमृणालतोऽप्यतितरा तन्वी तनुस्ताम्यति ॥५४॥ १. नि०-पूर्ण। २. बा०- मन्दिरं। ३. र०- भूषणगणैरल्लासयन्ति श्रियम्। ४. र०- बाले। ५. र०- 'तमां। ६. नि०-तनुः क्षाम्यति। आयातैवेति। मानिनीं प्रति सखीजनस्योक्तिः । हे मुग्धे सूढे। निशा रात्रिः । आयाता एव तव मानापनोदकरणे इयान् कालो व्यतीतः-इत्यर्थः। तथा च-दिशां अन्तरं अन्तरालं। निशापतिकरः चन्द्रकिरणैः। कीर्ण व्याप्तम्। एतत्फलत्वेन च-भामिन्यः कोपस्वभावा अपि कामिन्यः । भवनेषु स्वस्वगृहेषु। प्रियसङ्गमार्थ भूषणगणैः अङ्गानि अलंकुर्वते स्वप्रसाधने रता इत्यर्थः। स्वं पुनः अद्यापि। मानं रूपयौवनादिगव प्रणयकोपं वा। मनाक ईपत्। न अपाकरोषि न त्यजसि। हा हा इति खेदे। रोषेण क्रोधेन। बालमृणालतः अभिनवमृणालात्। अपि। तन्वी कोमला। ते तनुः शरीरं। ताम्यति म्लानतां भजते। तब प्रसादने रतानामस्माकं रात्रिर्जाता, ज्योत्स्या चाम्बरं व्याप्तं, अन्याश्च स्त्रियः परित्यक्तकोपा: प्रियमिलनार्थमात्मप्रसाधने लग्ना: परिदृशयन्ते, त्वं पुनस्तथैव कुपिता तिष्ठसि, हे सुग्धे एवं च कोमलं ते शरीरं म्लानिमापद्यते, अतो मानं त्यजेति भावार्थः। पद्यमेतद्वैदर्भीवृत्तेरुदा- हरणत्वेन पच्यते रसगज्जाधरे (पृ० ७३)। लक्षणं च तस्यास्तन्रैव-"एभि- र्विशेषविषयैः सामान्यैरपि च दूपणै रहिता। माधुर्यभारभङ्गुरसुन्दरपद्वर्ण- विन्यासा ॥ व्युस्पत्तिमुद्धिरन्ती निर्मातुर्या प्रसादयुता। तां विवुधा वैदभीं वदन्ति वृत्ति गृहीतपरिपाकाम् ॥" इति । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥५४ ॥ वाचो माङ्गालेकी:१ प्रयाणसमये जल्पत्यनल्पं जने केलीमन्दिरमारुतायनमुखे विन्यस्तवक्वाम्बुजा®। निःश्वासग्लपिताधरं परिपरतद्वाष्पार्द्रवक्षोरुहा बाला लोलविलोचना शिव शिव प्राणेशमालोकते॥५५॥ १. बा०-वाचं माजलिकी। २. नि०-म्बुजं। ३. र०-निःश्वासग्ल- पिताधरोपरिपत०।

श्रृङ्गारविलासः । ३१

वाच इति। प्रवत्स्यश्पतिकाया वर्णनमिदम् । प्रयाण समये गमनकाले। प्रियस्येति शेषः । जने बन्धुजने । माङ्गलिकी: स्वस्त्यादिशब्दयुता मङ्गल- फलकाः। वाचः गिरः । अनल्पं बहु। जल्पति सति। केलीमन्दिरमारू- तायभमुखे केलीमन्दिरस्य क्रीडागृहस्य मारुतायनमुखे वातायनद्वारि। विन्यस्तवक्राम्ुजा विन्यस्तं स्थापितं वक्त्राम्तुजं मुखकमलं यया सा। परिपतद्वाष्पार्द्रवक्षोरुहा परिपतद्धिः बाप्पैः अश्नुभिः आद्राँ सिक्तौ वक्षो- रुहौ स्तनौ यस्याः सा। लोलविलोचना लोले चज्चले, कातरे इति यावत्, विलोचने नयने यस्या: सा। बाला मुग्धा प्रिया। निःश्वासग्लपिताधरं निःश्वासैः ग्लपितः ग्लानिं प्रापितः, त्यक्तरक्तवर्ण इत्यर्थः, अधरः ओष्ठः यस्मिन् कर्मणि यथा स्यात्तथा। प्राणेशं कान्तं। आलोकते पश्यति। शिव शिव इति खेदे। अत्र नायिका मुग्धा, अत एव प्रयाणकाले पत्युर्बन्धु- जनस्य च सांनिध्यं परिहृत्य क्रीडागृहगवाक्षेण तद्वलोकनपरा तृष्णीमेव विरह- वेदनामनुभवति। पद्यमेतद्रसगङ्गाधरे (पृ० ३४) विप्रलम्भशुङ्गार उदाहृतम्। व्याख्यातं च तत्रैव ग्रन्थकृता-'अन्नाप्यालम्बनस्य नायकस्य, निःश्वासाश्रु- पातादेरनुभावस्य, विषादचिन्तावेगादेश्च व्यभिचारिणः, संयोगाद्रतिरभिव्य- ज्यमाना वियोगकालावच्छिन्नरवाद्विप्रलम्भरसव्यपदेशहेतुः ।' इति। शार्दूल- विक्रीडितं वृत्तम् ॥५५॥ दारिद्यं भजते कलानिधिरयं राकाधुना म्लायति स्वैरं कैरवकाननेषु परितो मालिन्यमुन्मीलति। द्योतन्ते हरिदन्तराणि सुहृदां वृन्दं समानन्दति त्वं चेदख्रास काञ्चनाङ्गि वदनांभोजे विकासश्रियम्॥५६॥ दारिद्यमिति। मानिनीं प्रति सख्या उक्तिः । हे काञ्चनाद्गि काञ्न- वर्ण सुवर्णवण अङ्क शरीरं यस्याः तत्संबुद्धौ। त्वं वद्नांभोजे मुखकमले। विकासश्रियं विकासस्य, स्मितस्येति यावत्, श्रियं शोभां। चेत् यदि। अञ्चसि धारयसि। तदा अयं कलानिधि: चन्द्रः । दारिद्यं श्रीशून्यत्वं, निष्कलत्वं वा। भजते धारयति। अधुना अस्मिन्नेव क्षणे। राका पूर्णिमा। म्लायति म्लाना, हीनज्योत्सा भवति। परितः समन्तात्। कैरवकाननेषु कुमुदवनेषु। स्वैर विना परप्रयत्नं। मालिन्यं विकासराहित्यं। उन्मीलति

३२ भामिनीविला से

उदितं भवति। हरिदन्तराणि दिशां मध्यवर्तिनो भागाः । द्योतन्ते प्रकाशयुक्ता भवन्ति। तथा च-सुहदां अस्मादशां बन्धूनां। वृन्दं समूहः । समानन्दृति हृष्यति। हे सुवर्णसद्टशगौरशरीरे, यदि मानमपहाय प्रसाद- सूचकं मन्दस्मितं स्वमुखकमले धारयसि तर्हि न केवलं सखीजनस्याह्लादो दिक्षु प्रसादश्च विस्तीणों भविष्यति, अपि तु चन्द्रस्य पूर्णिमायाः कुमुदानां च निःश्रीकत्वमुत्पत्स्यत इति भावार्थः । सूर्यप्रभोदये हि दिक्षु प्रकाशः, कमलवृन्दे विकासः, चन्द्रादिशोभाह्वास उपजायते। एतेन मुखे सूर्यसाद्ृश्यं व्यङ्गथम्। मुखे मन्दस्मितानयनसमकालमेव चन्द्रो दारिद्यं भजिष्यते- वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वेति लट्। एवमुत्तरत्रापि। हेतुकार्ययोयौंगपद्या- भावेऽप्यत्र तथा वर्णनादतिशयोक्तिरलङ्कारः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम्॥५६॥

वाता वान्ति दहन्ति लोचनममी ताम्रा रसालहुमाः। एते हन्त किरन्ति कूजितमयं हालाहलं कोकिला बाला बालमृणालकोमलतनुः प्राणान्कर्थं रक्षतु॥५७॥ १. बा०-पाटीरास्तु। २. र०- मुखोद्भूता। ३. र०-वपुस्तापिनो। ४. र०-श्रोत्रे। ५. र०- कृजितमिमे। पाटीरेति। वसन्ते विरहिणीवर्णनम्। पाटीर दृभुजङ्गपुङ्गचमुखायाताः पाटीरदुः चन्दनतरुः, तस्मिन् भुजङ्गपुङ्गवाः सर्पश्रेष्ठाः, तेषां मुखेभ्यः आयाता: निःसृताः। पुङ्गवशब्देन तेषां महाविषतवं दयोत्यते। इव। आता- पिनः समन्तात् विरहिणीसंतापजनकाः । वाताः वायवः। वान्ति चलन्ति। अमी परितो दश्यमानाः । ताम्राः रक्तवर्णाः । रसालद्ुमाः आम्रवृक्षाः। वसन्ते ताम्रपल्लवैराम्राणामाच्छादितत्वात्। लोचनं दहन्ति नेत्रयोरुद्वेगजनका इत्यर्थः । हन्त इति खेदे। एते कोकिलाः । कूजितमयं कूजितरूपं। हालाहलं कालकूटं। किरन्ति वर्षन्ति। सत्येतादृटशेऽनर्थसंपाते-बाल- मृणालकोमलतनुः नवमृणालसद्दशकोमलशरीरा। वाला युवतिः। कथं प्राणान् रक्षतु जीवतु। विरहावस्थायामेकैकमप्यनर्थाय, किन्त्वन्न भयंकराशी- विषफूस्कारवद्दःसहा दक्षिणानिलाः, अभिनवपल्लवभराचिता आम्राः, काल- कूटवद्मृशमुद्वेजका: कोकिलरवा:, त्रयोऽपि मिलित्वा बालाप्राणनाशायोद्युक्ता

शृङ्गारविलासः। ३३

इति भावः। समुच्चयालक्कारोदाहरणे पठथते पद्यमिदं रसगङ्गाधरे (प. ४९१)। 'युगपत्पदार्थानामन्वयः समुच्चयः' इति लक्षणं च तत्रैव। अत्र त्रयोऽपि पदार्था जीवनाशार्थमापतन्तोऽरमणीयाः। शार्दूलविक्रीडितं छन्दुः । ५७ ।। आयातैव निशा मनो मृगद्ृशामुन्निद्रमातन्वती मानो मे कथमेष संप्रति निरातक्क हृदि स्थास्यति। ऊहापोहमिमं सरोजनयना यावद्विघत्तेतरां तावत्कामनृपातपत्रसुषमं बिम्बं बभासे विधोः ॥५८॥ आयातैवेति। कस्याश्चिद् विगलन्मानाया उफ्तिरियम्। मृगद्दशां हरिणाक्षीणां। मनः । उन्निद्रं दीप्ताभिलाषं। आतन्वती कुर्वती। निशा रात्रिः । आयातैव आगता एव। एष मे मानः । संप्रति अधुना। निरातङ्कं निःशङ्कं। कर्थ हृदि स्थास्यति। सरोजनयना कमलनयना नायिका। इमं। ऊहापोहं तर्कवितर्क। यावत् विधत्तेतरां कुरुते। तावत्। कामनृपातपत्रसुषमं कामनृपस्य मदननृपतेः आतपत्रस्य छत्रस्य सुपमा शोभा इव सुपमा यस्य तत्। विधोः चन्द्रस्य। बिम्बं मण्डलं। बभासे प्रकाशितमभूत्। 'अत्र रात्रिसंनिधानादृपि सिद्धयतो मानविनाशस्य चन्द्रोदयादनायासेन सिद्धिः ।' (रसगङ्गाधर, पृ० ४९२) समाधिरलङ्कार: । तल्लक्षणं च-'एककारणजन्यस्य कार्यस्याकस्मिककारणा- न्तरसमवधानाहितसौकयं समाधिः।' शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ॥५८ ॥ प्रभातसमयप्रभां प्रणयिनि' ह्ववाना रसा- दमुष्य निजपाणिना दशममीलयल्लीलया१। अयं तु खलु पग्मिनीपरिमलालि"पाटचरै रवेरुद्यमध्यगादधिकचारु तैर्मारुतैः॥५९॥ १. नि०-प्रणयिनी। २. र०-नयनाम्बुजं सपदि पाणिनामीलयत्। ३. र०-अनेन। बा०-अयं नु। ४. बा०-०लाद्रिपाट०। ५. र०-समीरशिशुकै- शविरादनुमितो दिनेशोदयः । प्रभातेति । प्रणयिनि प्रियतमे। रसात् रागात्, प्रेम्ण:, हेतोः । प्रभातसमयप्रभां प्रातःकालीनसूर्यकान्ति। ह्ववाना गोपयन्ती। काचिस्ना- भा. ३

३४ भामिनीविलासे

यिका निजपाणिना स्वहस्तेन। लीलया कुतूहलेन। अमुष्य स्वप्रियस्य । दशं दृष्टिं। अमीलयत् आच्छादयामास। अयं प्रकृतनायकः । तु। खलु निश्चयेन । पग्मिनीपरिमलालिपाटच्चरैः पझ्मिनीनां कमलिनीनां परिमलस्य गन्धस्य आलीनां पंकतीनां पाटचरैः तस्करैः। तैः पूर्वानुभतैः। मारुतैः वायुभिः। रवेः सूर्यस्य। उदयं। अधिकचारु अतिसम्यक् यथा स्यात्तथा। अध्यगात् अज्ञासीत्। काचिन्नायिका उषसि स्वप्रियतमस्य प्रभातदर्शनं वारयितुमिच्छन्ती तस्य नयने स्वहस्तेनाच्छादितवती, किन्तु कमलगन्धवाहिभि: पवनैस्तस्य सूर्योदयज्ञानमभूत, सूर्योदये कमलानां विकासादिति भावः। इष्टाप्राप्तिजन्योडत्र विषमालङ्कार:। 'अननुरूपसंसर्गो विषमम्' इति रस- गज्ञाधरे लक्षयित्वेममलङ्कारं पद्यं चैतदुदाहृत्य (पृ० ४४६) ग्रन्थकृदाह- 'अत्र प्रियत्तमकर्तृकप्रभातविषयकज्ञानाभावः कामिन्याः सुखसाधनतयेष्टः। स च तया साध्यमानोऽपि न सिद्ध इतीष्टाप्राप्तिरेव। यद्वा ताद्टशज्ञानं तस्या दुःखसाधनम्, तन्निवृत्तिरूपं चेष्टं साध्यमानमपि न [त]थेति सैव। एवं च द्विप्रकारापीष्टाप्राप्तिरेवात्र संभवति।' पृथ्वीवृत्तम्॥ ५९॥ विदूरादाश्चर्यस्तिमितमथ किंचित्परिचया- दुदश्चच्चाञ्चत्यं तदनु परितः स्फारितरुचि। गुरूणां संघातं' सपदि मय याते समजनि चपाघूर्णत्तारं नयनमिह सारङ्गजदशः२॥६० ॥ १. नि० र०-संधाते। २. र०-नयनयुगमिन्दीवरदशः । बिदूरादिति। अत्र कश्चित्सखायं प्रति क्वचिदनपावृते स्थलविशेषे गुरू- वशु श्रूषमाणायाश्चिर प्रोपितिमसंभावितागमनं प्रियमकस्मादवलोकितवत्याः प्रियाया नयनव्यापारं वर्णयति। सारङ्गजदशः सारङ्गो हरिणस्तस्माजायत इति सारङ्वजो मृगपोतस्तद्वद् दृग द्ृष्टिर्यस्याः तस्याः, मत्प्रियायाः। नयनं नेत्रं। विदूरात् दूरतो मददर्शनात्। आश्चर्यस्तिमितं कथमयमकस्मादद्य संप्राप्त इत्याश्चर्येण निश्चलं। अथ ततः। किचित्परिचयात् मयीपन्निकट- वर्तिनि जाते सम्यग्दर्शनात्। उदञ्चच्चाञ्चल्यं प्राप्तचाञ्जल्यं औत्सुक्येन तरलतां प्राप्तं। तदनु तदनंतरं। परितः समन्ततः। स्फारितरुचि स्फारिता वृद्धिं प्रापिता रुचि: कान्तिर्यस्य, हर्षोद्रकात् विकसितमित्यर्थः । इह अत्र। मयि

शृङ्गारविलासः । ३५

गुरूणां पूज्यानां। संघातं समूहं। याते सति। सपदि झटिति। तपाघूर्ण- त्तारं त्रपया लज्जया घूर्णन्ती भ्रमन्ती तारा कनीनिका यस्य तादृशं। समजनि संजातम्। अत्र क्रमेण नायिकागतनयनविकारवर्णनम्-दूरतो विलोकिते, अतर्कितागमनात् साश्चयं, ईपत्संनिधाने समुत्सुकतया चज्जलं, तदनन्तरं हर्षा- द्विकसितं, गुरुसांनिध्यमागते च सलज्जमभूदिति भावार्थः । अत्र क्रमेणानेक- विकाराणां स्तिमितत्वादीनां नयनरूप एकस्मिन्नधिकरणे वर्णनात्पर्याया- लक्कारः। उदाहृतं चैतत्पययं रसगङ्गाधरे (पृ.४७९) पर्यायालङ्कारे। तल्लक्षणं च तत्रैव-'क्रमेणानेकाधिकरणकमेकमाधेयमेकः पर्यायः। क्रमेणानेका- धेयकमेकमधिकरणमपरः ।' श्िखरिणी छन्दः ॥ ६० ॥ कपोलावुन्मीलत्पुलकनिकुरम्बौ१ मयि मनाङ मृशत्यन्तः२ स्मेरस्तबकितमुखाम्भोरुहरुचः । करथंकारं शक्याः परिगदितुमिन्दीवरहशो

१. शे. वै० -· लन्नवपुलकपाली। २. नि०-स्पृशत्यन्तः। ३. बा०-लसत्। ४. बा० -०समच्छा । कपोलाविति॥ नायकोक्तिरियम्। उन्मीलत्पुलकनिकुरम्बौ उन्मीलन् उद्गच्छन्, मत्सांनिध्येन चेष्टया वा प्रादुर्भवन्, पुलकस्य रोमाज्जस्य, निकुरम्बः निचय: ययोः तौ नायिकायाः कपोलौ। मयि। मनाक् ईंषत्। मृशति स्पृशति सति। अन्तःस्मेरस्तबकितमुखाम्भोरुहरुच: अन्तः स्मेरस्य ईषद्धास्ययुक्तस्य, अत एव स्तबक्कितस्य ईंपद्विकसितस्येव मुखाम्भोरुहस्य मुखकमलस्य रुक् कान्तिः यस्याः तस्याः नायिकायाः । अत्र नायिकाया नातिस्फुटस्मितयुक्तं वदनं, ईपद्विकसितेन कमलेनोपमीयते। अर्धविकसितं च कुसुमं, सम्यग्विकसितकुसुमानां गुच्छेन तुल्यं भवतीत्यत्र स्तबकितशब्द- प्रयोगः । इन्दीवरदशः नीलोत्पलतुल्यनयनायाः, तस्याः नायिकायाः । दलद्द्राक्षानिर्यद्रसभरसपक्षा: दलन्ती अत्यन्तपरिपाकेन स्वयमेव प्रस्फुटन्ती या द्राक्षा, तस्याः निर्यन् बहिर्गच्छन् यो रसभरः रससमूहः, तस्य सपक्षाः सदशाः । अत्यन्तमधुरा इति यावत्। भणितयः वचनानि। परिगदितुं वर्णयितुं। कथंकारं केन प्रकारेण। शक्याः। मत्संनिधालेन सज्जातरोमाज्जी

३६ भामिनीविलासे

प्रियाकपोलौ यदाहं स्पृष्टवान्, तदेषद्धास्ययुक्ेन वदनेन यानि यानि मधुराणि वचासि प्रिया जगाद, तानि वर्णयितुमशक्यानीति भावार्थः । अत्र स्पर्शा- स्पूर्वमपि रोमाञ्चोद्गमो नायिकाया नायके प्रेमातिशयं द्योतयति। स्पर्शानन्तरं च सहजमधुरोद्रारोऽप्यनुरागातिशयपोषकः । शिखरिणी वृत्तम् ॥ ६१ ॥ राजानं जनयांबभूव सहसा जैवातृक त्वां तु यः सोऽयं कुण्ठितसर्वशक्तिनिकरो' जातो जरातो विधिः। संप्रत्युन्मदखञ्जरीटनयनावक्त्राय नित्यश्रिये१ दाता राज्यमखण्डमस्य जगतो धाता नवो मन्मथः ॥६२॥ १. बा० -· शक्तिविभवो। २. बा०-नयनावक्त्रारविन्दश्रिये। राजानमिति॥ कस्यचिच्चन्द्रं प्रत्युक्तिः । हे जैवातृक चन्द्र। यः विधि: ब्रह्मा। त्वां राजानं नृपं, सौन्दर्यातिशयास्सर्वश्रेष्ठम्। द्विजराजपदाच्चन्द्रस्य राजत्वमपि प्रसिद्धम्। सहसा अविचारेणैव। जनयांबभूव उत्पादयामास। सोऽयं एतादशाविमृश्यकारी। जरातः वार्धक्येन। कुण्ठितसर्वशक्ति- निकर: कुण्ठितः प्रतिहतः सर्वासां शक्तीनां निकरः समूहो यस्य। वृद्धत्वा- लुप्तसकलसामर्थ्यः। जातः। अतो नास्मादन्यति्किंचिन्नतनं निर्माणमाशास्यते। संप्रति अपुना। मन्मथः मदनः । नवो धाता नूतनः विधिः। अस्य जगतः । अखण्डं समग्रं। राज्यं सौन्दर्यश्रेष्ठत्वं। नित्यश्रिये। सतत- शोभायै। उन्मदखअ्जरीटनयनावक्वाय उन्मदः उन्मत्तः खज्जरीटः पक्षि- विशेष: तस्य नयने इव नयने यस्या नायिकायाः, तस्या: वक्त्राय मुखाय। दाता दास्यति। 'अयं चन्द्रः सर्वश्रेष्टसौन्दर्यः' इति मत्वा, विमर्श विनैव यो ब्रह्मा, हे चन्द्र, त्वां राजानमकार्षीत, सोऽस्मद्भाग्यवशाद्बृद्धावस्थां प्राप्तः सन् प्रतिहतसकलसामथ्यों जातः । अन्यथा पुनरप्यसमीक्ष्यैवान्यत्किंचि- द्विरचयेत्। अधुना नवो धाता मदन: संततशोभायुक्तायास्मै नायिकावदना- याखि्लभुवनचऋ्वर्तित्वं दास्यति। चन्द्रो वृद्धिक्षययुक्तो रात्रावेव च रमणीयः, कान्तावदनं तु सर्वदैव रमणीयमिति व्यतिरेकालङ्कारो ध्वन्यते। शार्द्ल- विक्रीडितं वृत्तम् ।। ६२॥ आविर्भृता यदवधि मघुस्यन्दिनी नन्दसूनो: कान्तिः काचिभिखिलनयनाकर्षणे कार्मणज्ञा'।

शृङ्गारविलासः । ३७

श्वासो दीर्घस्तदवधि मुखे पाण्डिमा गण्डमूले शून्या वृत्तिः कुलमृगद्दशां चेतसि प्रादुरासीत्॥ ६३ ॥ १. बा०-नयनाकर्षणी कर्मणि ज्ञा। आविर्भृतेति। यदवधि यहिनादारभ्य। नंदसूनो: भगवतः श्रीकृष्णस्य। मधुस्यंदिनी माधुर्यस्त्राविणी, अत्यन्तमनोहारिणीति यावत्। निखिलनय- नाकर्षणे निखिलानां, अखिलानां जगतामिति भावः। नयनाकर्षणे दृष्टि- विलोभने। कार्मणज्ञा कार्मणं मन्त्रतन्त्रादि, तज्ज्ञा। वशीकरणादिमन्त्रज्ञेति यावत्। काचित् अनिर्वचनीया। कान्ति: शोभा। आविर्भूता प्रकटीभूता। तद्वधि तदिनादारभ्य। कुलमृगद्दशां कुलस्त्रीणां, तासां चित्ताकर्षणस्य दुष्करत्वात् मुखे दीर्घ: श्वासः, दुःखस्यासह्यत्वात्। गण्डमूले कपोले च। पाण्डिमा पाण्डुत्वं, विवर्णश्वमिति यावत्। चेतसि हृदये। शून्या यथोक्प्रयोजनरहिता। वृत्ति: व्यापारः। प्रादुरासति बभूव। भगवतोऽ- निर्वचनीया शोभा वशीकरणादिमन्त्रवेरत्रा तान्त्रिकेण तुल्यं निखिलजगतां दृष्टिविलोभने तदाकर्षणे च समर्था। यदारम्य सा कुलस्त्रीणां दृष्टिपथमायाता तदारभ्यैव ता दीघं निश्वसन्ति विवर्णमुख्यश्र तत्तदुचितव्यापारशन्यास्तिष्ठ- न्तीति भावार्थः । विप्रलम्भशृङ्गारोऽत्र व्यक्चयः । उदाहृतं च पद्यमेतद्रसगङ्गा- धरे (पृ० ३४)। मन्दाकान्ता वृत्तम् ॥ ६३॥ प्रसङ्गे गोपानां गुरुषु' महिमानं' यदुपते- रुपाकर्ण्य स्विद्यत्पुलकितकपोला कुलवधू:। विषज्वालाजालं झटिति वमतः पन्नगपतेः फणायां साश्च्चर्ये कथयतितरां ताण्डवविधिम्॥ ६४॥ १. नि०-यदुषु । २. नि०-बहुमानं। ३. र०-झगिति। प्रसङ्ग इति। प्रसङ्ग कालियाख्यसर्पदमनस्य कथावसरे। गोपानां गुरुषु वृद्धगोपानां समीपे। यदुपतेः श्रीकृष्णस्य। महिमानं शौर्यमहर्वं। उपाकर्ण्य श्रुत्वा। स्विद्यत्पुलकितकपोला स्विद्यंतौ स्वेद्युक्तौ पुलकितौ च कपोलौ यस्या: सा। कुलवधूः अभिजातकुलाङ्गना गोपवधः। झटिति सपदि। विषज्वालाजालं विषस्य ज्वाला: अर्चीषि तासां जालं समूहं। वमतः उद्विरतः । पन्नगपतेः सर्पराजस्य कालियस्य। फणायां। ताण्डव-

३८ भामिनीविलासे

विधि नृत्यप्रकारं, यदुपतेरिति भावः । साश्चर्य विस्मयेन सह। कथयति- तराम्। काचिद्रोपवधू: वृद्धसमीपे स्थिता श्रीकृष्णस्य कालियमर्दनावसरे वर्ण्यमानं माहात्म्यमुपश्चत्य संजाताभिलाषाभूत; प्रियतमगुणाकर्णनेन. स्वेद- पुलकरूपयो: सास्विकभावयोरुदयश्र तस्याः शरीरेऽभूत; मा नाम च तदवस्था- दर्शनेन तस्याः श्रीकृष्णे गूढप्रेमाविर्भावः स्यादिति तद्गोपनाय सा 'आश्चयं, आश्चर्यं, कथ नाम तादृशतीक्ष्णविषमुद्विरतः कालियसर्पस्य फणायां सहेलं नृत्यमिवाकरोत् कृष्णः' इत्याश्चयं प्रकटयतीति भावः। पद्ममिदमवहित्था- ख्यस्य व्यभिचारिभावस्य लक्षण उदाहृतं रसगङ्गाघरे (पृ. ८९)। तल्लक्षणं च तत्रैव-'ब्रीडादिभिर्निमित्तैर्हर्षाद्यनुभावानां गोपनाय जनितो भावविशेषोड- वहित्थम्' इति । शिखरिणीवृत्तम् ॥ ६४॥ कैशोरे वयसि क्रमेण तनुतामायाति तन्व्यास्तना- वागामिन्यखिलेश्वरे रतिपतौ तत्कालमस्याजया। आस्ये पूर्णशशाङ्कता नयनयोस्तादात्म्यमम्भोरूहां कि चासीदमृतस्य भेदविगमः साचिस्मिते ताख्विक:१ ॥६५॥ १. नि०-सर्वदा। कैशोर इति। तन्व्या: कृशाङ्याः। कैशोरे वयसि बाल्यावस्थायां।

मित्यर्थः" इश्यच्युतरायः। क्रमेण। तनुतां कृशतां, हासमिति यावत्। आयाति आगच्छति सति। तथा। अखिलेश्वरे सर्वस्वामिनि, अनुल्लंघनी- याज्ञ इत्यर्थः। रतिपता कामदेवे। तना शरीरे। आगामिनि आगमिष्यति सति। अस्य मदनस्य । आज्ञया। तत्कालं तक्क्षणं। अस्याः तन्वङ्ञयाः आस्ये मुखे। पूर्णशशाङ्कता पूर्णचन्द्रत्वं। नयनयोः अंभोरूहां कमलानां। तादात्म्यं अभेदः। किं च अपि च। साचिस्मिते ईषद्सिते। अमृतस्य ताख्विकः यथार्थः । भेद्विगमः भेदराहित्यं, तादात्म्यमित्यर्थः। आसीत् प्रादुरभवत्। यथैव बाल्यावस्थातिक्रमोऽभूत तथैद तस्याः कृशाङ्गया वदनं पूर्णचन्द्रसददशं, नेत्रे कमलतुल्ये, हसितं चामृतसममभूदिति भावः। अत्र मुखनेत्रहसितानामुपमेयानां चन्द्रकमलामृतोपमानैरभेदसंदर्शनाद्रूपकमल-

शृङ्गारविलासः । ३९

डार:। उदाहृतं चैतत्वचं रसगक्राधरे (पृ. २४२) रूपकालङ्कारप्रसङ्गे। शार्दलविक्रीडितं छन्दः ॥ ६५ ॥ शयिता शैवलशयने सुषमाशेषा नवेन्टुलेखेव। प्रियमागतमपि सविधे सत्कुरुते मधुरवीक्षणैरेव॥६६॥ १. नि०-°वीक्षणेनैव। शयतेति॥ विरहिण्यवस्थावर्णनम्। शैवलशयमे शैवलं जलनीली। तस्य शयने शय्यायाम्। विरहाभिशान्त्यर्थ शीतलैव शय्या युक्का। शयिता संविष्टा। अत एव-नवेन्दुलेखा इव नवश्रासाविन्दुः प्रतिपच्चन्द्रः । तस्य लेखा कला। प्रतिपदि चन्द्रस्यैकैव कला भवति। यथा स क्षीणो दृश्यते, तथा नायिकापि प्रियविरहात् कृशा दृश्यते। अत एव-सुषमाशेषा सुपमा परमा- शोभा। सा एव शेषो यस्याः सा। लावण्यमात्रशेषा। एतेन नितरां कृशेति गम्यते। सविधे निकटे। आगतं उपस्थितम्। अपि प्रियं नायकम्। मधुरवीक्षणैः प्रीतियुक्तैरवलोकनैः । एव। न तु प्रत्युत्थानादिभिः । सत्कु- रुते अभिनन्द्यति। काचिन्नायिका प्रियविरहाद्वेतोरत्यन्तं कृशा सती शैवल- शय्यामधिशेते। सा च क्षीणबला नितरां शौथिल्यमापन्ना च तथा दःखविशेष- मनुभवति यथा विरहान्तकरं नायकं समीपागतमपि मधुरावलोकनैरेवाभि- नन्दयति, न प्रत्युत्थानालिङ्गनादिभिरिति भावः । पद्यमिंद रसगश्शधरे (पृ0 ८०) ग्लान्याख्यस्य व्यभिचारिभावस्योदाहरणे प्यते। ग्लानिलक्षणं च तन्नैव-"अधिव्याधिजन्यबलहानिप्रभवो वैवर्ण्यशिथिलाङ्त्वदग्भ्रमणादि- हेतुर्दुःखविशेषो ग्लानिः" इति। उपमालङ्कारः। गीतिर्वृत्तम् ॥ ६६ ।। विरहेण विकलहृदया विलपन्ती दयत दयितेति। आगतमपि तं१ सविधे परिचयहीनेव वीक्षते बाला ॥६७ ॥ १. नि०-सा। विरहेणति॥ विरहिण्यवस्थावर्णनम्। विरहेण प्रियस्येति शेषः । विकलहृदया विकलं विह्वलं हृदयं चित्त यस्याः सा। हे दयत प्रिय। हे दयित प्रिय। इति विलपन्ती व्याक्रोशन्ती। वाला ऊनषोडशवर्षा मुग्धे- त्यर्थः । तं दयितम्। सविधे निकटे। आगतमपि प्राप्तमपि। परिचयहीना इव तमज़ानन्तीव। वीक्षते पश्यति। मुग्धावस्था काचिन्नायिका वियोगे

४० भामिनीविलासे

प्रियनामोच्चारणं कुर्वाणैताटशं दशान्तरं प्राप्ता यन्निकटसमागतमपि प्रियं न प्रत्यभिजानातीति भावः । पद्यमिदं रसगङ्गाधरे (पृ० ७९) मोहास्यस्य व्यभिचारिभावस्योदाहरणे पठ्यते। तल्वक्षणं च तत्रैव-"भयवियोगादि- प्रयोज्या वस्तुत्वानवधारिणी चित्तवृत्तिर्मोहः" इति। आर्यावृत्तम् ॥६७ ।। अधरद्युतिरस्तपल्लवा मुखशोभा शशिकान्तिलङ्टिनी। तनुरप्रतिमा च' सुक्षवो न विधेरस्य कृर्ति विवक्षति ॥ ६८ ।। १. वा०-तनुरप्रतिमात्र। अधरोती ॥ सुख्रुवः शोभने भ्रुवौ यस्याः सा सुभ्रः । तस्याः । अधर- द्युतिः अधरस्य द्ुतिः कान्तिः । अस्तपल्लवा अस्ताः निरस्ताः दूरीकृताः पल्लवाः किसलयानि यया सा। अधरः पल्लवानां रकतामतिशेत इत्यर्थः । मुखशोभा आस्यकान्तिः । शशशिकान्तिलङ्डिनी शशिनः चन्द्रस्य कान्ति लङ्गते अतिक्रामतीत्यर्थः। चन्द्रादृप्यधिकमनोहारिणीति भावः । तनुः शरीरं चास्याः । अप्रतिमा नास्ति प्रतिमा साद्ृश्यं यस्या: सा। एवंभूता नायिकेयम्। अस्य प्रसिद्धस्य । विधेः ब्रह्मणः । कृर्ति सृष्टिं। न विव- क्षति वक्कुमिच्छति। अस्या नायिकाया अधरः किसलयेभ्योऽपि रक्ततरः, मुखं चन्द्रादपि सुन्दरतरम, शरीरं चानुपमसौन्दर्यम्। एवं नेयं जगत्स्पुर्व- हणः सृष्टिरपि त्वन्यस्य कस्यचिदिति भावः । रसगक्ञाधरे (पृ० ८२) तूत्तराधं 'अकृतप्रतिमा तनुः कृता विधिना कस्य कृते मृगीदशः' इति पठिस्वा पद्यमिदं चिन्ताख्यस्य व्यभिचारिभावस्योदाहरणे दीयते। अति- शयोक्तिरलङ्कार: । आर्यावृत्तम् ॥६८ ।। व्यत्यस्तं लपति क्षणं क्षणमहो मौनं समालम्बते सर्वस्मिन्विदधाति कि च विषये दाष्ठि निरालम्बनाम्। श्वासं दीर्धमुरीकरोति न मनागङ्गेषु धत्ते धृ्ति वैदेहीविरहव्यथाविकलितो हा हन्त लङ्केश्वरः ॥। ६९ ।। व्यत्यस्तमिति ॥ हा हन्त इति खेदातिशयसूचकं पदद्वयम्। वैदेही- विरह्व्यथाविकलितः सीताविरहाकुलः। लङ्केश्वरः रावणः। क्षणं व्यत्यस्तं विपरीतं, असंबद्धं वा। लपति भाषते। अहो इत्याश्चयें। क्षणं मौनं समालम्बते मूको भवति। कि च। सर्वस्मिन् विषये पदार्थजाते।

शृङ्गारविलासः । ४१

निरालम्बनां शून्यां हष्टि विद्धाति करोति। दीर्घ श्वासं उर्यीकरोति अङ्गीकरोति मुझ्तीत्यर्थः । अङ्गेषु हस्तपादादिषु गाश्रेषु। धृर्ति घैयं, अन- वसादमिति यावत्। मनाक् ईषदपि। न धत्ते न धारयति। स्पष्टो भावः। पद्यमिदं रसगङ्गाघरे (पृ. १०१) चिप्रलम्भाभासोदाहरणे पठयते। उक्तं च तत्र "अत्र सीतालम्बनेयं लङ्केशगता विप्रलम्भरतिरनुभयनिष्ठतया जगद्गुरु- पत्नीविषयकतया चाभासतां गता, व्यत्यस्तं लपतीत्या दिभिरुक्तिभिर्व्यज्यमा- नै रु्मादश्रममोहचिन्ताव्याधिभिस्तथैवाभासतां गतैः प्राधान्येन परिपोष्यमाणा ध्वनिव्यपदेशहेतुः" इति। अत्र लङ्क्ेश्वरस्यैकस्य कर्तुर्लपतीत्याद्याभिरनेकाभि: क्रियाभिरभिसम्बद्धत्वाद्दीपकाख्योSलङ्कारः। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम्।।६९।। उदितं मण्डलमिन्दो रुदितं सद्यो वियोगिवर्गेण। मुदितं च सकलललनाचूडामणिशासनेन मदनेन॥। ७० ॥ उदितमिति॥ चन्द्रोदयसमयवर्णनम्। इन्दोः चन्द्रस्य। मण्डलं बिम्बम्। उदितम्। सद्यः चन्द्रोदयसमकालमेव। वियोगिवर्गेण वियोगिनां विरहिणां वर्गेण समूहेन। रुदितं रोदनं कृतम्। चन्द्रोदये विरहस्यासह्य- रवात्। सकलललनाचूडामणिशासनेन सकलानां सर्वासां ललनानां चूडामणि: शिरोभूषणं तथाभूतं शासनं आज्ञा यस्य तेन। मदनेन कामेन। मुदितं प्रहृष्टम्। रुदितं मुदितिमित्युभयत्रापि भावे कः। चन्द्रोदये जातमात्र एव विरहिणो रुदिताः, नारीष्वप्रतिहतशासनः कामदेवश्च प्रहृष्ट इति भाव:। अत्र 'उदितं' 'रुदितं' 'मुदितं' इति तिसृणां युगपदेवेन्दु वियोगिमदनैर्भि- अर्धर्मिभिरवयात् समुच्चयास्योऽल्कारः। उदाहृतं चैतत्पद्यमुत्तरार्धे सकल- ललनास्थाने सकलयुवजनेति पाठभेदेन समुच्चयालङ्कारप्रसङ्गे (रसगज्ञाधरे, पृ.४९०)। तल्लक्षणं च तत्रैव-'युगपत्पदार्थानामन्वयः समुच्य' इति। अनेन च समुच्चयेन 'कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययाष्मिकातिशयोकित:' (रसगङ्गाधर, पृ. १३६) ध्वन्यते। अत्र चन्द्रोदयः कारणं वियोगिरोदनमदममोदने च

एव कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययः । गीतिवृत्तम् ॥। ७० ।। इद्मप्रतिमं पश्य सरः सरसिजर्वृतम्। सखे मा जल्प नारीणां नयनानि दहन्ति माम् ॥७१॥

४२ भामिनीविलासे

इदमिति॥ सरस्तटगतयोमित्रयोरालापोऽयम्। हे सखे। इदं पुरोवति। सरसिजैः कमलैः। वृतं चितम्। अप्रतिमं नास्ति प्रतिमा उपमानं यस्य तत्। सरः पश्य। द्वितीयः सखा बूते-हे सखे, इदमप्रतिममित्यादि मा जल्प मा भण। यतः नारीणां स्त्रीणाम्। नयनानि मां दहन्ति। एकेन मित्रेण प्रफुल्लकमलं सरो दर्शितो द्वितीयः सुहृत् कमलैस्तत्सदशनारीनेत्रस्मृतियुक्त्तो भूत्वा प्रथमं वारयतीति भावः। पद्यमिदमुदाहृतं रसगङ्गाधरे स्मरणालङ्गार- ध्वनौ (पृ. २२२ )। अनुष्टुप्वृत्तम् ।। ७१ ।। मुश्चस नाद्यापि रुषं भामिनि मुदिरालिरुदियाय। इति सुदृशः प्रियवचनैरपायि नयनाब्जकोणशोणरुचिः॥७२। मुञ्चसीति॥ रुष्टां नायिकां प्रति नायकस्योक्तिः। हे भामिनि मानशीले। इयं मुदिरालि: मुदिराणां मेघाणां आलि: पङ्कि:। उदियाय उदयं प्राप्ता । स्वं अद्यापि अधुनापि। रुषं क्रोधं। न मुश्चसि। मेघोदयस्य कामोड्ीपकत्वा- वाधुना कोपस्त्वया कार्य इति भावः।इति इस्थम्। प्रियवचनैः कान्तालापैः। सुदृशः शोभननेत्रायाः नायिकायाः । नयनाब्जकोणशोणरुचिः नयने अब्जे कमले इव तयोः कोणयोः प्रान्तभागयोः शोणा रक्ता रुचि: कान्तिः । अपायि पीता। सश्यपि मेघोदये त्वं कुपितासीति प्रियवचनमाकर्णयन्त्या नायिकाया रोपो निःशेषतां गत इति भावः । पद्यमिदं भावशान्त्युदाहरणे रसगङ्गाधरे (पृ० १०२) पठ्यते। 'भावस्य प्रागुक्तरूपस्य शान्तिर्नाशः' इति लक्षणानन्तरं ग्रन्थकृत्तत्रैवाह "इह तादृशप्रियवचनश्रवण विभावः । नयनकोणगतशोणरुचेर्नाशः, तदभिव्यक्तः प्रसादो वानुभावः। उत्पत्तिकाला- वच्छिलो रोपनाशो व्यक्ञयः" इति ॥ उद्गीतिवृत्तम् ॥७२॥ आलोक्य सुन्दरि मुखं तव मन्दहासं नन्दृत्यमन्दमरविन्दधिया मिलिन्दाः। किं चा सिताक्षि मृगलाञ्छनसम्भ्रमेण चञ्चूपुटं चटुलयन्ति चिरं चकोराः॥ ७३॥ १. वा०-कि वासिताक्षि। र०-किं चालि पूर्णमृग०। आलोक्येति॥ हे सुन्दरि। मिलिन्दाः भ्रमराः। तव मन्दहासं मृदुहास्ययुक्तम्। मुखं आलोक्य। अरविन्दधिया कमलबुद्धया। अमन्दं

शृङ्गारविलासः। ४३

अत्यन्तम्। नन्दन्ति हृष्यन्ति। किं च । हे अिताक्षि असिते कृष्णे अक्षिणी यस्या: सा, तत्सम्बुद्धौ। मृगलाञ्छनसम्भ्रमेण चन्द्रभ्रान्त्या। चकाराः। चञ्चूपुटं चिरं बहुकालपर्यन्तम्। चटुलयन्ति चपलयन्ति। हे भामिनि मृदुहास्ययुक्त्तं तवाननं दृष्टरा भ्रमराणां कमलभ्रमो जायते चको- राणां च चन्द्रभ्रम इति भावः । अत्रैकस्यैव मुखस्य मिलिन्दैः कमलमिति चकोरैश्र मृगलाव्छनोऽयमिति ग्रहणादुल्लखालङ्कारः। स च भ्रान्तिमता मिश्रितः । उदाहृतं चैतत्पद्यं रसगक्गाधरे (पृ० २७२) उल्लेखालक्कारप्रसङ्गे । तल्लक्षणं च तत्रैव-"एकस्य वस्तुनो निमित्तवशादयदनेकैर्ग्रहीतृभिरनेकप्रकारकं ग्रहणं तदुल्लेखः " इति ॥ वसन्ततिलकावृत्तम् ॥ ७३ ॥ स्मितं नैतत्किन्तु प्रकृतिरमणीयं विकसितं मुखं ब्रूते को वा' कुसुम मिदमुद्यत्परिमलम्। स्तनद्वन्द्वं मिथ्या कनकनिभमेतत्फलयुगं लता रम्या सेयं भ्रमरकुलनम्या न रमणी ॥७४ ॥ १. र०-मूढ: । २. र० कुमुद०। ३. बा० ०कुलरम्या। स्मितमिति॥ पतत् स्मितं मृदुहसितम्। न। किन्तु। प्रकृति- रमणीयं प्रकृत्या स्वभावेन रमणीयं सुन्दरम्। विकसितं विकासः । क: वा इदं मुखं इति ब्रूते कथयति। इंदं उद्यत्परिमलं उद्यन् उद्गच्छन् परिमल: आमोद: यस्मात्। तादशं कुसुमं पुप्पम्। इदं स्तनद्वन्द्वं विद्यत इति यदि कश्िद्ब्रवीति तत् मिथ्या अलीकम्। एतत् कनकनिभं सुवर्ण- सदशम्। फलयुगं फलद्वन्द्वम्। सा इयं रमणी नारी न किन्तु भ्रमरकुल- नम्या भ्रमरकुलैः नमयितुं सक्या। लता। स्पष्टो भावः । अत्र सर्वेषा- मुपमेयभूतानां रमण्यवयवानां निषेधात, तदुपमानानां च स्थापनाद्पहुत्य- लङ्कारः । पद्यमिद रसगङ्गाघरे (पृ० २७८) अपहुत्युदाहरणे पट्यते। साव- यवा चेयमपहनुतिः । तल्वक्षणं च तत्रैव-"उपमेयतावच्छेदकनिषेधसामानाधि- करण्येनारोप्यमाणमुपमानतादालयमपहुतिः" इति शिखरिणीवृत्तम्॥७४॥ संग्रामाङ्गणसंमुखाहतकियद्विश्वंभराधीश्वर- व्यादीर्णीकृ तमध्यभागविवरोन्मीलन्नभोर्नालिमा।

४४ भामिनीविलासे

अङ्गारप्रखरैः करैः कवलयन्नेतन्महीमण्डलं मार्तण्डोऽयमुदेति केन पशुना लोके शशाङ्क्रीकृतः ॥।७५॥ संग्रामेति ॥ उदयन्तं चन्द्रं छृष्टा कस्यचिद्विरहिण उक्तिरियम्।

वरोन्मीलन्नभोनीलिमा संग्रामाकणे रणक्षेत्रे संमुखं आहताः, अपलायनतया पृष्ठमदर्शयन्तो नाशिताः, ये कियन्तः कतिपये, न तु बहवः, विश्वंभराधीश्वराः विश्वंभरायाः पृथिव्याः अधीश्वराः स्वामिनः राजानः, तैः ब्यादीर्णीकृतः विदारितः यः मध्यभागः, तस्य विवरेण छिद्रेण, उन्मीलन् प्रकाशमानः,यः नभसः आकाशस्य, नीलिमा कृष्णो वर्णः, सोऽस्यास्तीति। रणे अभिमुखं हताः क्षत्रिया: सूर्यमण्डलं भिरवा दिवं गच्छन्ति। उक्तं च महाभारते-"हाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ । परिवाड़् योगयुक्तश्र रणे चाभिमुखं हतः" इति। तस्मात्सूर्यमध्यगतछ्ठिद्वात्परिदृश्यमानं कार्प्ण्यमेतत्, न तु चन्द्रगतः कलङ्क इति भावः । यतः-अङ्गारप्रखरैः अश्गारवत्तीक्ष्णैः। करैः किरणैः । एतत् मही- मण्डलं पृंथिवीमण्डलम्। कवलयन् भक्षयन् । अयं मार्तण्डः सूर्यः । उदेति। लोके अस्मिन् जगति। केन पशुना पशुवन्मूर्खेण। शशाङ्ककितः शशचिह्नवान् चन्द्र इति कल्पितः । अङ्गारवत्तीक्ष्णैः किरणैर्जगत्सन्तापयन् सूर्योडयं न चन्द्र इति भ्रान्तो विरही चन्द्रं सूर्य मन्यते। पद्यमेतन्भ्ान्तिमद- लङ्कारोदाहरणे पठ्यते रसगझ्ञाधरे (पृ० २७९-८०)। उक्तं च तत्र-"अत्र विरहिजनवाक्ये नायं शशाङ्कः, अपि तु सच्छिद्रो मार्तण्ड इति तु च्छायामात्रम- पहुतेः। नत्वपहुत्यलङ्कारः। तज्ज्ञानस्य दोषविशेषजन्यत्वेनानाहार्यत्वात्। किं तु भ्रान्त्यलक्कार एव" इति। शार्दलविक्रीडित वृत्तम्॥।७५॥ श्यामं सितं च सुदृशो न दशो: स्वरूपं किं तु स्फुटं गरलमेतद्थामृतं च'। नो चेत्कर्थ निपतनादनयोस्तदैव मोहं मुदं च नितरां दधते युवानः॥७६॥ १. बा०-स्फुटं च गरमेतदथामृतं वा। श्याममिति॥ सुदृश शोभननेत्रायाः अस्याः नायिकायाः । दृशोः नयनयो: । स्वरूपं स्वाभाविकः गुणः। श्यामं कृष्णम्। सित श्वेतं च। न न

शृङ्गारविलासः । ४५

भवति। किं तु। एतत् स्वरूपम्। स्फुटं निश्चितम्। गरलं विषम्। अथ च अमृतम्। नो चेत् अन्यथा अनयोः नेत्रयोः । निपतनात् गात्रेषु पत- नात्। तदैव तस्मिन्नेव क्षणे, निपतनसमकालमेव। युवानः नितरांअति- शयेम । मोहं सूच्छां। मुदं हर्षम् । च। कथं दधते घारयन्ति, प्रामु- वन्तीत्यर्थः । अस्या मृगलोचनाया नेत्रयोः श्यामत्वं श्वेतत्वं वा न स्वरूपम्, किं तु विषममृतं चेति मन्तव्यम्। यतो मयननिपातसमकालमेव यूनां मोहो हर्पश्र जायेते इति भावः। अपह्नतिरलङ्कारः। पद्यमेतद्रसगश्ञाधरे (पृ० २७८) अपहुत्यलक्कारोदाहरणे पठ्यते । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥। ७६ । अलिर्मृगो वा नेवं वा यत किंचिद्विभासते। अरविन्दं मृगाङ्को वा मुखं वेदं' मृगीदशः।।७७॥ १. बा०-चेदूं। अलिरिि ॥ यत्र यस्मिन् मुखे। अलि: भ्रमरः वा। मृगः हरिणः वा। नेतं वा। किंचित् किमप्यनिर्वचनीयं वस्तु। विभासते शोभते। तत् इदं पुरोदृश्यमानम्। कमात्-अरविन्दं कमलं वा। मृगाङ्क: चन्द्रः वा। मृगीद्शः हरिणाक्ष्याः। मुखं वा। किमिदं हरिणीदशो मुखं यत्र नेत्रं विभासते, उत कमलमेतद्यत्र भ्रमरो विलसति, अथवा चन्द्रोऽयं यत्र मृगः शोभत इति भावः । अत्र मुखरूपे वस्तुनि कमलचन्द्रयोराहार्यः संशयः, कवे- र्वस्तुस्वरूपज्ञस्वात् । पद्यमिदं रसगझ्गाधरे (पृ० २६५) ससन्देहालङ्कारो- दाहरणे पठ्यते। तल्लक्षणं न तत्रैव-"सादृश्यमूला भासमानविरोधका समबला नानाकोव्यवगाहिनी धी रमणीया ससन्देहालङ्कृतिः" इति ॥ अनुष्टुप् छन्दः॥ ७७॥ दयिते रदनत्विषां मिषा दयि तेऽमी विलसन्ति केसराः। अपि चालकवेषधारिणो

१. बा०-अपि चालकवेषधारिणी मकरन्दस्पृहयालिचोलयः । दयिते इति॥ नायिकां प्रति नायकोक्तिरियम्। अयि दयिते हे प्रिये। ते तव। रद्नत्विषां दन्तकान्तीनाम्। मिषात् व्याजात्। अमी पुरोदृश्य-

४६ भामिनीविलासे

मानाः । केसराः। किञ्जल्काः । विलसन्ति विकसन्ति। अपि च। अलकवेषधारिण: अलकाः चूर्णकुन्तलाः, तेषां वेषं धारयन्ति, तच्छीलाः। मकरन्द्स्पृहयालवः मकरन्दः पुष्परसः, मधु इति यावत्, तस्य स्पृहया- लवः अभिलापुकाः । अलयः भ्रमराः । विलसन्तीति शेषः । नेमा दन्त- कान्तयोऽपितु पद्मकेसराः, न चेमे कुन्तलाः किंतु मधुलुब्धा भ्रमरा इति भावार्थः । अवापह्नत्यलङ्कारः। पठ्यते चैतत्पदय रसगङ्गाधरे (पृ० १३८,२८२) तदलक्कारप्रसङ्े। उक्तं च तत्र-"अत्र 'नैता रदनत्विषः, किंतु किञ्जल्क- परम्पराः । न चैतेऽलकाः, अपि त्वलयः' इति पूर्वोत्तरार्धाभ्यां द्वे अपहुती तावस्प्राकट्येनैव निवेदिते। ताभ्यां च 'न त्वं नारी, किं तु कमलिनी' इति तृतीयापहुतिर्व्यक्षनाव्यापारेण प्राधान्येन निवेद्यते" इति। वैतालीयं वृत्तम्। तल्लक्षणं च-"पड्विपमेऽष्टौ समे कलास्ताश्च समे स्युर्निरन्तराः । न समात्र पराश्रिता कला वैतालीयेऽन्ते रलाँ गुरू" इति॥७८ ॥ अनिशं नयनाभिरामया रमया संमदिनो मुखस्य ते। निशि निःसरदिन्दिरं करथ तुलयाम: कलयापि पङ्ूजम्॥ ७९॥ अनिशमिति ॥ नायकस्य नायिकां प्रत्युक्तिः । आनेशं सर्वदा। नयना- भिरामया नयनो: अभिरामया कमनीयया। ते तव। संमदिनः हर्षयुक्तस्य। मुखस्य। रमया शोभया। निशि रात्रौ। निःसरदिन्दिरं निःसरन्ती अप- गच्छन्ती इन्दिरा शोभा यस्य तत्। पङ्कजं कमलम्। कलया अंशेन। अपि। कथं तुलयामः उपमिमीमहे। तव मुखस्य शोभा सर्वदास्थायिनी, कमलस्य तु दिवस एव, रात्रौ मुकुलितत्वात्। अतस्ते मुखं रात्रौ निःशोभेन कमलेन कथ तुलयाम इति भावः। अत्रोपमानात्कमलादुपमेयस्य मुखस्य शोभा- विशेषोस्थापित उत्कर्षो व्यतिरेकसूचकः । व्यतिरेकालक्कारः। पठ्यते चैतत्पद्यमेतदलङ्कारोदाहरणे रसगश्ञाधरे (पृ० ३४७) । वैतालीयं वृत्तम्॥। ७९॥

शृङ्गारविलासः । ४७

अङ्गैः सुकुमारतरैः सा कुसुमानां श्रियं हराते। विकलयति® कुसुमवाणो बाणालीभिर्मम प्राणान्॥ ८० ॥ १. र०-प्रहरति। अङ्गैरिति॥ नायकोक्तिरियम्। सा नायिका। सुकुमारतरः अत्यन्त- कोमै। अङ्गैः। कुसुमानाम्। श्रियं शोभाम्। हरतति चोरयति। कुसुम- बाणः मदनः । वाणालीभिः शरपङ्किभिः, कुसुमरूपाभिरित्यर्थः। मम प्राणान् विकलयति विह्ललयति। नायिकया स्वकोमलैरैः कुसुमश्रीश्चो- रिता। कुसुमबाणस्तु क्रुद्धः । यथा च चौर्य कृतं तस्यामेव दण्डो युक्तः। किं तु तथा न कृत्वा मम प्राणानू व्याकुलीकुर्वन् मां दण्डयतीति भावः। अत्र यत्रापराधहेतुस्तत्र दण्डकार्य युक्तम्। किंतु तयोवयधिकरण्यं जातम्। अतोऽ- सङ्गत्याख्योऽलङ्कारः। उदाहृतं चैतदलङ्कारप्रसङ्गे पद्यमिद रसगज्जाधरे (पृ. ४४०)। तल्लक्षणं च तत्रैव-"विरुद्धत्वेनापाततो भासमानं हेतुकार्ययोवैय- धिकरण्यमसङ्गतिः" इति। उपगीतिवृत्तम् ॥ ८० ॥ खिद्यति सा पाथ यान्ती कोमलचरणा नितम्वभारेण। खिद्यामि हन्त परितस्तद्रूपविलोकनेन विकलोऽहम्॥ ८१॥ १. र०-खिद्यन्ति हन्त परितस्तद्रूपविलोकिनस्तरुणाः। खिद्यतीति॥ नायकोक्तिरियम्। कोमलचरणा सा नायिका। पथि मागे। यान्ती गच्छन्ती। नितम्बभारेण खिद्यति श्रममनुभवति। अहं पुनः। हन्त इति खेदे। परितः सर्वतः। तद्रूपविलोकनेन तदाकृति- दर्शनेन। विकल: विह्वलचित्तः सन्। खिद्यामि खेदमनुभवामि। गमनं नितम्बभारश्र नायिकायाः खेदहेतुरमम पुनः परितस्तदपविलोकनमिति भावः। असङ्गतिरलङ्कारः। पठितं चैतत्पदयं रसगङ्गाधरे (पृ. ४४१) । गीतिवृत्तम् ।। ८१ ।। मथुरागमनोन्मुखे मुरारा- वसुभारातिंभृतां व्रजाङ्गनानाम्। प्रलयज्वलनायते स्म राका भवनाकाशमजायताम्ुराशिः ॥८२।।

४८ भामिनीविलासे

मथुरेति ॥ मुरारौ श्रीकृष्णे। मथुरागमनोन्मुखे मथुरां गन्तुं उद्यते सति। असुभारार्तिभृतां असवः प्राणाः एव भारः तस्य आति पीडां बिभ्रति धारयन्ति इति तासाम्। प्राणभारपीडामावहन्तीनाम्। व्रजाङ्गनानां गोपस्त्रीणाम्। राका पूर्णिमा। प्रलयज्वलनायते स्म प्रलयस्य ज्वलनं अभि: इव आचरति स्म। तथा। भवनाकाशं भवनस्य गृहस्य आकाशं प्रदेशः । अम्बुराशिः समुद्रः। अजायत। अश्लुजलपूर्णत्वात्। यदा भ्रीकृष्णो मथुरां गन्तुमुद्यतोऽभवत्तदा गोपीनां पूर्णिमापि प्रलयाभिवद्दाहकर्यभूत, गृहप्रदेशश्र तद्शुजलै: समुद्रोपमो बभूवेति भावः। उपमालङ्कारः। मालभारिणी- वृत्तम् ।।८२।। केलीमन्दिरमागतस्य शनकैरालीरपास्येङ्गितैः सुप्ताया सरुषः सरोरुहद्दशः संवीजनं कुर्वतः। जानन्त्याप्यनभिज्ञयेव कपटव्यामीलिताक्ष्या साख श्रान्तासीत्यभिधाय वक्षास तया पाणिर्ममासजितः१॥८३। १. र०- ०र्ममाधीयत। केलीति॥ नायकस्य मित्रं प्रत्युक्तिः। केलीमन्दिरं क्रीडाभवनम्। आगतस्य प्राप्तस्य। इङ्गितैः अङ्गल्यादीनां चेष्टाभिः। शनकैः शनैः। शब्दादिकरणं बिना। आली: प्रियासखीः । अपास्य दूरीकृत्य। सुप्तायाः व्याजनिद्वितायाः । सरुषः प्रणयकुपितायाः।सरोरुहद्दशः कमलनयनायाः। संवीजनं कुर्वतः व्यजनादिना वायुसआ्ारणं कुर्वतः । जानन्त्या प्रियोऽयं मां वीजयति न तु सख्यः इति जानन्त्या। अपि। अनभिज्ञया अज्ञया इव। कपटव्यामीलिताक्ष्या कपटेन छद्मना व्यामीलिते अक्षिणी यया तया। साख। व्यजनकरणेन आ्रान्ता खिन्ना। असि। इति अभिधाय उक्त्वा। तया स्वे वक्षास उरःस्थले। मम पाणिः हस्तः । आसञ्ञितः स्थापितः । काचित्कुपिता नायिका रतिमन्दिरे व्याजसुप्तासीत्। तत्र गतो नायको निःशब्दं सखीजनं ततो दूरीकृत्य नायिकां स्वहस्तेन वीजयितुमारेभे। सा च 'प्रियो मां वीजयति, न काचित्सखी' इति जानन्त्यपि कपटनिमीलित- नयनानभिज्ञेव च 'हे सखि श्रान्तासि' इत्युक्त्वा प्रियहस्तं स्ववक्षःस्थले निहितवतीति भावः । पद्यमेतत्म्रहर्षणालङ्कारप्रसक्के रसगआधरे (पृ० ५०४)

शृङ्गारविलासः । ४९

पच्चते। तत्रैव-"साक्षा त्तदुद्देश्यकयत्नमन्तरेणाभीष्टार्थलाभः प्रहर्पणम्" इति लक्षयित्वालङ्कारं पण्डितराज आह-"अत्र भामिन्या रोषनिवारणाय यत्ने क्रियमाणे रोषनिवारणादप्यधिकतरसुखप्रदः कामुकस्य भामिनीकर्तृकः स्वकरकर्मकस्तत्कुचाधिकरणक आसङ्:"इति। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥८ ३॥ मान्थर्यमाप गमनं सह शैशवन रक्तं सहैव मनसाधरविम्वमासीत्। किं चाभवन्मृगकिशोरद्शो नितम्बः सर्वाधिको गुरुरयं सह मन्मथेन ॥।८४ ॥ मान्थर्यमिति ॥ मृगकिशोरदश: मृगकिशोरस्य मृगशावस्य दृशौ इव दृशौ यस्या: तस्याः । गमनं गतिः। शैशवेन बाल्येन। सह। मान्थर्य मन्दत्वम्। आप प्राप्तम् । शैशवमपंगतं गतिश्र सन्दा जातेत्यर्थः । यधर विम्बं अधरो बिम्ब इव इति। मनसा सह। रक्तं ताम्रवर्णम्। मनःपक्षे अनुरागयुक्तम्। आसीत्। कि च। अयं नितम्बः । मन्मथेन कामेन। सह। सर्वाधिकः । गुरु: विस्तृतः । कामपक्षे महान्। अभवत्। स्पष्टो भावः । सहोक्तिरलङ्कारः। पठ्यते चैतदुदाहरणप्रसके पद्यमिदं रसगङ्गाघऱे (पृ० ३६३)। तल्लक्षणं च तत्रैव-"गुणप्रधानभावावचिछिन्नसहार्थसम्बन्धः सहोक्ति:" इति । वसन्ततिलका वृत्तम् ॥८४ । श्वासोऽनुमानवेधः शीतान्यङ्गानि निश्चला दृष्टिः । तस्या: सुभग' कथेयं तिष्ठतु तावत्कथान्तरं कथय ।८५॥ १. बा०-सुरतकथेयं। श्वास इत॥ नायकं प्रति विरहपीडिताया नायिकाया अवस्थां निवेद- यति कश्चित्। हे सुभग सुन्दर। तस्याः नायिकायाः । श्वासः शवसितम्। अनुमानवेद्यः अनुमानेन-एतन्नासिकाग्रसंस्थापितं वस्त्रं कम्पते, अतो ध्रुव- मद्यापि श्वसितीयमेतादृशेनानुमानेन, न तु प्रत्यक्षेण-वेद्यः ज्ञेयः । अङ्गानि गात्राणि। शीतानि। दृष्टिः नेत्रयुगलम्। निश्चला इतस्ततो भ्रमणरहिते नेत्रे संजाते इत्यर्थः । इयं एतादशी : तस्याः कथा वार्ता। तिष्ठतु तावत् अन्रैव विश्राम्यतु। तवं पुनः। कथान्तरं अन्यत् किंचित्। कथय बूहि। तस्या नायिकाया: श्वासोऽतिसूक्ष्मो जातः, अज्ञानि शीतत्वं प्राप्तानि, दृष्टि: भा. ४

५० भामिनीविलासे

स्थिरा भूता-एवं त्वद्विरहे सा जाता-अथवा तिष्ठत्वेतत्सर्वम्। त्वं पुनरन्य- किकिंचिद्& हीति नायकं प्रत्युक्ति: कस्यचिदिति भावः । अत्र नायिकाविषयिण्याः कथाया अंशमात्रं कथयित्वा शिष्टकथाभागे निषेधस्तदुःसहत्वं द्योतयति। आक्षेपालङ्कारः। पठ्यते च पद्यमिदं तदुदाहरणप्रसक्के रसगज्ञाधरे (पृ० ४२२) गीतिवृत्तम्॥८५ ॥ पाणौ कृत: पाणिरिलासुतायाः सस्वेद कम्पो रघुनन्दनेन । हिमाम्बुमन्दानिल ®विह्वलस्य प्रभातपद्मस्य बभार शोभाम्॥८६॥ १. नि०, वा०-°गज्गानिल०। प०, वै० शे०-झंझानिल°। पाणाविति। रामविवाहवर्णनमिदम्। रघुनन्दनेन रामेण। इला- सुताया इला पृथिवी तस्याः सुतायाः सीताया इति यावत्। पाणिः हस्तः। स्वकीये पाणी हस्ते। कृतः गृहीतः। सर्वेदकम्पः स्वेदश्र कम्पश्च ताभ्यां सहितः सन्। सास्विकभावोद्रेकात्। हिमाम्बुमन्दानिलविद्वलस्य हिमाम्बुना हिमकणैः विह्वलस्य आकीर्णस्य, मन्दानिलेन मन्दवायुना च विह्व- लस्य कम्पितस्य। प्रभातपद्मस्य प्रातःकाले ईपद्विकसितस्य कमलस्य। शामां बभार धारितवान्। विवाहसमये रामेण स्वहस्ते गृहीतः सीताहस्तः सास्विकभावोदयात्स्वेदकम्पाभ्यां युक्त्तो बभव। अतः प्रभात ईपद्विकसितस्व -- हिमकणैर्व्याप्तस्य तथा मन्दवायुना कम्पितस्य च कमलस्य शोभां दधावसा- विति भावः । निदर्शनालक्कारः। पद्यमेतद्रमगङ्गाघर उदाहृत्य (पृ.३४१ ) पण्डितराजनोच्यते-"अत्र हिमाम्बुजनितविह्वलता हिमकणकीर्णतारूपा वा। तज्नितविह्वलता च विुतिरूपा। एताभ्यां च सस्वेदतासोत्कम्पितत्वयो: प्रति- बिम्बनमिति पूर्वस्मादुदाहरणाद्जेदः । प्रभातपद्सांनिध्याच्च पद्मस्येषद्विकास- मुद्रणयोः प्रत्ययात्पाणावपि तस्सिद्धिः । अस्यां चोपमानोपमेयगतधर्मयोरार्था- भेदप्रतिपत्तिः । अतः पदार्थनिदशनोच्यते" इति। निदर्शनालक्षणं च तत्रैव "उपात्तयोरर्थयोरार्थाभेद औपम्यपर्यवसायी निदर्शना" इति उपजाति- वृत्तम् ॥८६॥

शृङ्गारविलासः । ५१

अरुणमपि विद्रुमट्ठुं मृदुलतरं चापि किसलयं बाले। अधरीकरोति नितरां तवाधरो मधुरिमातिशयात् ॥।८७।। अरुणमिति ॥ नायकस्य नायिकां प्रति चाटूकिः । हे बाले। तव अधरः । मधुरिमातिशयात् मधुरिम्णः माधुर्यस्य अतिशयात् आधिक्यात्। अरुणं रक्तवण अपि। विद्गमद्ुं प्रवालवृक्षम्। मृदुलतरं अतिकोमलम्। किसलयं पह्लवम्। च अपि। नितरां अत्यन्तम् अधरीकरोति तुच्छी- करोति। तवाधरो रक्तवर्णात्प्रवालवृक्षाद्क्ततरः, किसलयाच् कोमलतर इति भावः । व्यतिरेकालङ्कारः। उदाहृतं चैतत्पद्यमेतदलङ्कारप्रसम्े रसगज्ञाधरे (पृ० ३५७)। तल्लक्षणं च तत्रव-"उपमानादुपमेयस्य गुणविशेषवरवे- नोत्कर्षो व्यतिरेकः" इति। आर्यावृत्तम्॥ ८७ ॥ नयन' वहतां नु खञ्जनानामिह नानाविधमङ्गभङ्ग भाग्यम्। मुखमेतु तुलां कथ9 सशोभं सुदृशो भङ्गरसम्पदाम्बुजेन ।। ८८ ।। १. र०, वै०, शे०-नयनानि। २. वै०, शे०-नानाविधमड्ग भड़्गभाग्यम्। ३. बा०-०भज्ि। ४. र०, वै०, शे०-सदृशं कथमाननं। नयने इति॥ सुदृशः । मृगाक्ष्याः । नयने । इह जगति। खञ्जनानां खञ्जरीटानां पक्षिणाम्। नानाविधं अनेकप्रकारम् । अङ्गभङ्गभाग्यं अङ्गानां अवयवानां भक्गा: तरक्षाः तेषां भाग्यं सौन्दर्यम्। बहतां धारयताम्। परन्तु सुशोभं मुखं। भङ्गरसम्पदा भझ्गुरा क्षणस्थायिनी सम्पत् शोभा यस्य तेन। अम्बुजेन कमलेन। कथं। तुलां उपमाम्। एतु गच्छतु। नायिकाया नयने यथाकथचित् खक्जरीटानामवयवस्तङ्गसादृश्यं धारयतां, किन्तु समीचीन- शोभमस्या मुखमनियतशोभेन कमलेन कथं सद्दशं स्यात्-कमलादधिक- सुन्दरं मुखमिति भावः। व्यतिरेकालङ्कारः। पद्यमिदं रसगक्गाधरे (पृ०३४८) व्यतिरेकोदाहरणे पठ्यते। मालभारिणीवृत्तम् ॥८८ ॥। सुदृशो जितरल्नजालया सुरतान्तश्रमबिन्दुमालया। अलिकेन च हेमकान्तिना विद्धे कापि रुचिः परस्परम्।८९।। १. बा०-सुदृशोज्झितरत्नमालया। २. वा०-अलकेन। ३. बा०-काति। सुदृश इति॥ सुरतश्रान्ताया नायिकाया वर्णनम्। सुदृशः चारु- नेत्रायाः। जितरत्नजालया जितं रत्नजालं रस्नसमूहः यया तया।

५२ भामिनीविलासे

सुरतान्तश्रमबिन्दुमालया सुरतान्ते संभोगावसाने ये श्रमबिन्दवः स्वेद- बिन्दवः तेपां मालया पड्कत्या। हेमकान्तिना हेम्रः सुवर्णस्य कान्तिः शोभा इव कान्ति: यस्य तेन। अलिकेन ललाटेन। परस्परं अन्योन्यम्। का अपि अनिर्वचनीयाः । रुचिः शोभा। विद्धे कृता। स्वेदबिन्दुभि- र्लंलाटेन च परस्परं सौन्दर्यवर्द्धनं कृतमिति भावः । अन्योन्यालङ्कारः। पद्यमिदं रसगझ्भाधरे (पृ० ४५५) एतदलक्कारप्रसक्के पठ्पते। तल्लक्षणं च तत्रैव-"दयोरन्योन्येनान्योन्यस्य विशेषाधानमन्योन्यम्" इति। माल- भारिणीवृत्तम् ॥८९॥ परपूरुषदृष्टिपातवज्राहतिभीता हृदयं प्रियस्य सीता। अविशत्परकामिनीभुजङ्गीभयतः सत्वरमेव सोऽपि तस्याः।।९०।। परेति॥ परपूरुषदृष्टिपातवज्राहतिभीता परपूरुषाणां स्वपति- भिन्नानां दृष्टिपातः एव वज्राहतिः वज्रताडनं, तस्याः भीता। सीता। प्रियस्य रामस्य। हृदयं अविशत्। सः रामः । अपि। परकामिनी- भुजङ्गीभयतः परकामिन्यः परस्त्रियः एव भुजक्ज्यः सर्पिण्यः ताभ्यः भयं तस्मात्। तस्याः सीतायाः। हृदय सत्वरं शीघ्रं एव। अविशत्। स्पष्टो भावः । अन्योन्यालङ्कारः। पद्यमिद रसगग्गाधरे (पृ० ४५५) एतद- लक्षारोदाहरणे पठवते । गीतिवृत्तम् ॥ ९० ॥ जम्वीराश्रेयमतिलक्कच्य लीलयैव व्यानम्रीकृतकमनीयहेमकुम्भौ । नीलाम्भोरुहनयनेऽधुना कुचौ ते स्पर्धैते किल कनकाचलेन सार्धम् ॥९१॥ जम्बीरेति॥ नायकस्य नायिकां प्रति चादूक्तिः। हे नीलाम्बोरुह- नयने नीलोत्पलसदृशनेत्रे। ते कुतौ। जम्बीरश्रयं जम्बीराख्यस्य प्रसिद्धस्य फलस्य श्रियं शोभाम्। लीलया अनायासेन। एव। अतलङ्घच् अतिक्रम्य व्यानम्रीकृतकमनीयहेमकुम्भौ व्यानम्रीकृतौ जितौ कमनीयौ सुन्दरौ हेम्नः सुवर्णस्य कुम्भौ याभ्यां तो। अधुना। कनकाचलेन सुवर्णपर्वंतेन। सार्ध। स्पधते सुवर्णपर्वतं जेतुं इच्छां कुरुतः। किल निश्चयेन। तव कुचौ जम्बीरपरिमाणास्कुम्भपरिमाणौ भूत्वाधुना पर्वताकारा जाताबुत्तरोत्तर-

शृङ्गारविलासः । ५३.

मुत्कर्षमनुभवत इति भावः । सारालङ्कारः। सारालक्कारोदाहरणे रसगन्गाघरे (पृ० ४६५) पस्यते पद्यमिदम् । तल्लक्षणं च तत्रैव-"सैव संसर्गस्यो- रकृष्टापकृष्टभावरूपत्वे सारः" इति । प्रहर्षिणीवृत्तम् । "स्रौ स्त्रौ गस्त्रि- दशयतिः प्रहर्पिणीयम् " इतिलक्षणम् ॥ ९१॥ अङ्गानि दत्त्वा हेमाड्ि प्राणान् क्रीणासि चेन्नृणाम्। युक्तमेतन्नतु पुनः9 कोणं नयनपझ्मयोः ॥९२॥ १. र .- पुनर्लोचनाम्बुरुहृद्वयम्। अङ्गामीति ॥ हे हेमाङ्गि सुवर्णवर्णावयवे। अङ्गानि आलिश्ननेन सर्वाणि गात्राणि। दख्वा। नृणां प्राणान् क्ीणासि चेत् यदि। तहिं। एतत् युक्तं समीचीनम्। पुनः किंतु। नयनपद्मयोः नेत्रकमलयोः । कोणं एक- देशं अपाक्कमित्यर्थः । दश्वा यत् त्वं नृणां प्राणान् क्रीणासि तत् न युक्तम्। सर्वेषामञ्जानां दानेन मनुष्याणां प्राणान् यथ्वं क्रीणासि तद्विनिमयस्य समत्वा- दुचितम्। किं तु यदा नेत्रकटाक्षमात्रेण नराणां प्राणान् गृह्लासि तन्न युक्त- मिति भावः। परिवृत्तिरलङ्कारः। तदुदाहरणे च पठ्यते पद्यमिदं रसगश्गधरे (पृ० ४८१) तल्लक्षणं च तत्रैव-"परकीययत्कंचिद्वस्वादानविशिष्टं परस्मै स्वकीययहिंकचिद्व स्तुसमर्पणं परिवृत्तिः" इति ॥ अनुष्टुबवृत्तम् ॥ ९२॥ जितमौक्तिकसम्पदा' रदानां सहवासन परां मुदं दधानम्। विरसाद्धरीकरोति नासा- मधुना साहसशालि मौक्तिकं ते ।। ९३।। १. बा०, नि०-जितरत्नर्चाम्. २. नि०-अधरीकुरते शुभाज्ि। जितेति॥ नायकस्य नायिकां प्रति चाटूकिरियम्। जितमौक्तिक- सम्पदा जिता मौक्तिकानां मुक्ताफलानां सम्पत् शोभा यैः तेपाम्। रदानां दन्तानाम्। सहवासेन सज्नेन। परां महतीम्। मुदं हर्षम्। दधानां धारयन्तीम्। ते नासां नासिकाम्। अधुना। साहसशालि अशक्ये कर्मणि प्रयतमानम्। मौक्तिकं नासिकास्थितमित्यर्थः । विरसात् विरसत्वात्। भावप्रधानो निर्देशः । अधरीकरोति नीचीकरोति। दन्तैमौंकिकानि जितानि तेपां दन्तानां सहवासेन नासिकाया महान्हर्पोडभूत्। सैव च नासिकाधुना-

५४ भामिनीविलासे

न्येन मौक्तिकेन जीयत इति भावः । अत्र स्वजातीयानां पराभवं कुर्वतां दन्तानां कमप्यपकारं कर्तुमसमर्थ नासामौक्तिकं दन्तसम्बन्धिन्या नासिकायाः पराभवं कुरत इति वर्णनात्प्रत्यनीकालङ्कारोऽयम्। पठ्यते च पद्यमिदमेत- दलङ्कारोदाहरणप्रसक्ने रसगङ्गाधरे (पृ० ४९४)। तल्लक्षणं च तत्रैव- "प्रतिपक्षसम्बन्धिनस्तिरस्कृतिः प्रत्यनीकम्" इति। मालभारिणी वृत्तम् ॥ ९३ ॥ निभाल्य भूयो निजगौरिमाणं मा नाम मानं सहसैव यायाः। गृहे गृहे पश््य तवाङवर्णा मुग्ध सुवर्णावलयो लुठन्ति॥ ९४ ॥। १. र०-हृदये विधासीः । प०-शे०-सहसैब यासीः । निभाल्येति॥ हे मुग्धे बाले। निजगौरिमाणं आत्मनः गौरत्वम्- भूय: पुनः पुनः। निभाल्य दष्टा। सहसा अविचार्य। एव। मानं अभि- मानम्। नाम खलु। मा याया: मा गच्छ। गृहे गृहे प्रतिगृहम्। तवाङ्ग- वर्णाः तव अङ्गानां गात्रागां वर्गः इव वर्णः यासां ताः। सुवर्णावलयः सुवर्ण- स्य अवलयः पङ्कयः । लुठन्ति अनाहताः एवपतन्ति। इति पश्य। वारं वारं स्वशरीरगौरतामवलोक्य, हे वाले, मा वृथाभिमानं कुरु, ननु स्वच्छरीरतुल्यवर्णा: काअनपङ्कयोऽत्र प्रतिगृहं लुठन्तीति भावः। प्रतीपालङ्कारः। पठयते चैतत्पद्यं रसगङ्गाधरे (पृ.४९६) अस्यैवालङ्कारस्योदाहरणतवेन। तल्वक्षणं च तत्रैव- "उपमानोपमेययोरन्यतरस्य किंचिद्गणप्रयुक्तमद्वितीयतोत्कर्ष परिहतुँ द्वितीय प्रदर्शनेनोल्लास्यमानं सादश्यमपरं द्विविधम्" इति ॥ उपेन्द्रवज्रावृत्तम् ॥९४॥ करिकुम्भतुलामुरोजयो क्रियमाणां कविभिर्विशृङ्गलैः। कथमालि शृणोषि सादरं विपरीतार्थ विदो हि योषितः ॥९५॥ करोति॥ हे आलि सखि। विशङ्गलैः अनर्गलैः। कविभिः। क्रियमाणां। उरोजयो: कुचयोः। करिकुम्भतुलां करिणः गजस्य कुम्भयो: गण्डयोः तुलां समानताम्। सादरं आदरपूर्वकम्। कर्थ ऋृणोषि। सादर- श्रवणमयुक्तं, यतो हयो: साम्यमेव नास्ति। तवं च यच्छुणोषि तस्य हेतुः क :? तमेव चतुर्थचरणेन सम्पादयति। हि यतः । योषितः स्रियः । विपरीतार्थ-

शृङ्गारविलासः । ५५

विद्: विपरीतं अयथार्थ अर्थ ज्ञानं विदन्ति जानन्ति इति। गजगण्डयो: कुचाम्यां साम्यमिति श्रवणस्यानीचित्यम्, तच् भ्रान्तत्वं बिना न सम्भवति। यतः स्त्रियः स्वभावेन भ्रान्ता इति भावः । अत्र 'स्तिरियः स्वभावेन विपरी- तार्थविदः' इति सामान्येन नायिकागतभ्रान्तत्वरूपो विशेषः समर्थ्यते। अतोऽर्थान्तरन्यासोऽलङ्कार:। 'कथं श्रुणोपि' इत्यनेन तुलैव न सम्भवतीति गम्यते-अयं च प्रतीपालङ्कारः। स चार्थान्तरन्यासेन पुष्यते। पद्यमिदं रसगङ्गाधरे (प. ४७१, ४९६) प्रतीपार्थान्तरन्यासालक्वारयोरुदाहरण- त्वेन पठथते। सुन्दरीवृत्तम्॥९५॥ तिरस्कृता रोषवज्ञात्परिष्वज- न्प्रियो मृगाक्ष्या शयितः पराङमुखः। कि दुःखितो'S साविति कांदिशीकया कयाचिदाचुम्ब्य चिराय सस्जे ॥९६ ॥ १. बा० व०-परिष्वजन् रोषवशात्तिरस्कृतः । २. र०-मूर्च्छितो। तिरस्कृत इति॥ परिष्वजन् आलिक़न्। मृगाक्ष्या हरिणाक्ष्या। रोष- वशात् प्रणयकोपहेतोः । तिरस्कृतः भर्त्सितः । प्रियः कान्तः। पराङ्मुखः। शयितः। 'कि असौ दुःखितः' मम व्यवहारेण खिन्नः-इति कांदिशीकया भयद्रुतया। कयाचिन्नायिकया। आचुम्व्य चिराय चिर- कालम्। सस्वजे आलिझितः । रुष्टा काचिन्नायिका परिष्वजन्तं प्रियं प्रत्या- ख्यातवती-असौ वराको मुखं परावृत्य शयितः-मद्व्यवहारेण खिस्नोडय- मिति भीता नायिका स्वयमेव तं परिचुम्ब्य परिरब्धवतीति भावः । अत्र विनापि यत्नं नायकस्याभीष्टप्राप्तेः प्रहर्षणाख्योऽलङ्कारः। पठितं च पद्य- मेतत्तदलक्कारप्रसक्ने। रसगङ्गाधरे (पृ० ५०४) वंशस्थं वृत्तम् ।। ९६।। चेलाञ्चलेनाननशीतरस्म संवृण्वतीनां हरिदृश्वरीणाम्। व्रजाङ्गनानां' समरजातकम्पा- दकाण्डसम्पातमियाय नीवी॥ ९७॥ ९. र०-गोपाशनानां।

५६ भामिनीविलासे

चेलेति॥ हरिद्ृश्वरीणां हरिं कृष्णं दृष्टवत्य इति हरिदश्वर्यः, तासाम्। अत एव-लजया। चलाञ्चलेन चेलस्य वसनस्य अञ्ञलेन प्रान्तेन। आाननशीतरश्मि मुखचन्द्रम्। संवृण्वतीनां छादयन्तीनाम्। व्रजाङ्गनानां गोपीनाम्। नीवी वस्त्रग्रन्थिः । स्मरजातकम्पात् स्मरेण मदनेन हेतुना जातः यः कम्पः तस्मात्। सात्विकभावोदये कम्पो जायते। अकाण्डपातं अकाण्डे सहसा पातं पतनम्। इयाय प्राप। श्रीकृष्णं दष्ट्वा गोपीभिर्मुखान्याच्छादि- तानि, किन्तु मदनजनितेन कम्पेन तासां वसनग्रन्थिः सहसैवापतदिति भावः। विषादनाखयोऽलङ्कारः। उक्तं च रसगझ्ाधरे (पृ० ५०६) -- "अत्रेष्टस्या- ननगोपनस्य विरुद्वोडथों नीत्रीस्खलनम्। कारणीभूतत्रपापरिपन्थित्वात्। तच्च सास्विककम्परूपात्स्वकारणादेवोत्पन्तम्, न तु गोपनानुकूलयत्नात्। नापीष्ट- साधनत्वेन प्रयुक्तातकारणादिष्टानुत्पत्तिरत्रास्ति। चेलाज्जलावरणेनाननगोपन- रूपस्येष्टस्योत्पत्तेः । अतो विपादनमेवात्र न विपमम्" इति। उपजाति- वृत्तम् ।। ९७।। अधरेण समागमाद्रदानामरुणिस्ना पिहितोऽपि शुक्कभावः। हसितेन सितेन पक्ष्मलाक्ष्याः पुनरुल्लासमवाप जातपक्षः।।९,८।। अधरेणेति॥ अधरेण अधरोष्टेन। समागमात् सम्पर्कात्। अरुणिम्रा अरुणस्य रक्तवर्णस्य भावः अरुणिमा तेन। पक्ष्मलाक्ष्याः पक्ष्मले चारुणी अक्षिणी यस्याः सा तस्याः । रदानां दन्तानाम्। शुक्कभावः श्वेतवर्णः । पिहितः आच्छादितः । अपि। सितेन श्वेतेन । हसितेन। जातपक्षः जातः पक्षः सहायः यस्य। पुनः उल्लासं अवाप प्रादुर्बभूव। रक्तवर्णाध- रोष्ठसहवासाद् दन्तानां श्वेतवर्णः पिहितोऽपि नायिकायाः शुक्कवर्णहसित- साहाय्यं प्राप्य पुनः प्रादुर्बभूवेति भावः । अत्र दन्तैः शुभ्रत्वरूपः स्वगुणः परित्यक्तः, अधरस्य च रक्तो गुणो गृहीत इति कृत्वा तद्गुणास्योऽयम- लक्कारः। पठितं चैतत्पद्यं रसगङ्गाधरे (पृ० ५१३) अस्यालङ्कारस्योदा- हरणतवेन। अलङ्कारलक्षणं च तत्रैव-"स्वगुणत्यागपूर्वकं स्वसंनिहितवस्त्व- न्तरसम्बन्धिगुणग्रहणं तद्रुणः" इति। मालभारिणीवृत्तम् ॥९८॥ सरसिरुहोदरसुरभावधरितबिम्बाधरे मृगाक्षि तव। वद बदने मणिरदने ताम्बूलं केन लक्षयेम वरम्॥ ९९॥

शृङ्गार विलासः। ५७

सरसीति॥ प्रियेण 'ताम्बलं कुतो न गृह्लासि ' इस्युक्ते 'एतावन्तं काल ताम्बूलानि भुक्त्वैव समागतास्मि' इत्युक्तवतीं प्रति तस्पेयमुक्तिः । हे मृगाक्षि। सरसिरुहोदरसुरभी सरसि रोहतीति सरसिरहं तस्य उदरं मध्यभाग इव सुरभौ सुगन्धयुक्ते। अधरितबिम्बाधरे अधरितं तुच्छीकृसं बिम्बं बिम्बफलं येन तादश: अधरः अधरोष्ठः यस्मिन् तस्मिन्। मणिरदने मणयः इव रदना: दन्ताः यस्मिन् तस्मिन्। तव वदने मुखे। वयं ताम्ब्रूलं ताम्बूलभक्षणम्। केन लिग्रेन। लक्षयेम तर्कयेम । हे मृगलोचने कमलवत्सुगन्धिनि रक्ताधरे मणिसदशदन्ते च ते मुखे ताम्बूलभक्षणं लक्षयितुं न पारयामो वयम्। मुखस्य स्वाभाविकरक्तवात् स्वाभाविकसुगन्धवरवाच्च ताम्बूलगुणास्तत्र निवसन्तीति भावः । मीलितालक्कारः । पव्यते चैतत्पच्यमेत- दलक्वारप्रस्ने रसगश्गावरे (पृ० ५१५)। अलङ्कारलक्षणं च तत्रैव- "स्फुट मुपलभ्यमानस्य कस्यचिद्वस्तुनो लिफ्ैरतिसाम्यादभिन्नत्वेनागृह्यमाणानां वस्तवन्तरलिशनां स्वकारणाननुमापकतवं मीलितम् " इति। गीतिवृत्तम्॥९९॥ शयिता सविधेऽप्यनीश्वरा सफलीकर्तुमहो मनोरथान्। दयिता दयिताननाम्वुजं दरमीलन्नयना निरीक्षते ॥। १०० ॥। शयितेति॥ सविधे पाश्चें। अपि। पत्युरिति शेषः । शयिता सुप्ता। मनारथान आलिशनचम्बनादीन् स्वाभिलापान् सफलीकर्तु पूरयितुम्। अनीश्वरा असमर्था, लज्जावशादित्यर्थः । दयिता प्रिया नायिका। दरमीलन्नयना दरं ईपत् मीलती संकुचिते नयने यस्याः सा। दयितान- नाम्बुजं दयितस्य प्रियस्य मुखकमलम्। निरीक्षते अवलोकयति। पार्श्वे सुसापि नायिका सुग्धभावेन लज्जया च स्वद्यितस्यालिकनादिकं कर्तुमसमर्था सती केवलमीषदाकुश्ितनेत्राम्यां तह्ढदनमवलोकयतीति भावः । अत्र दरमी- लक्षयनेति पदेन लज्जा व्यज्यते, निरीक्षत इति पदेन च नायके रतिः। शुभ्ञारध्वनिरयम् । पद्यमिदं रसगशधरे (पृ० १०) उत्तमकाव्योदाहरणरवेन पव्यते। सुन्दरीवृत्तम् ।। १०० ।। किमिति कृशासि कृशोदरि कि तव परकीयवृत्तान्तैः। कथय तथापि मुददे मम कथयिष्यति पथिक तव जाया ॥१०१। किमिति॥ कस्याश्चित्प्रोपितमर्तृकाया: पान्थेन सह संवादोऽयम्। हे कृशोदरि तनुमध्ये। किमिति कस्मात् कारणात्। कृशा क्षीणा। असि।

५८ भामिनीविलासे

सोत्तरं ददांति-परकीयवृतान्तैः तव कि प्रयोजनम्। पुनः पान्थः पृच्छति- तथा अपि म मुदे हर्षाय। कथय। नायिकोत्तरं ददाति-तव जाया भार्या। कथयिष्यति। पद्यमिदं रसगङ्गाधरे (पृ०५२०) उत्तरालङ्कारो- दाहरणे पठ्यते। उक्तं च तत्र अ्रन्थकृतैतद्याख्यानावसरे-"अत्राद्यप्रश्नस्य हेतुं चेद्वदसि तदा प्रतिकरिष्यामीति व्यङ्रयम्। उत्तरस्य तु नं. मया पति- वतया हेतुर्वक्तुं परपुरुषं प्रति योग्यः, न च त्वया प्रतिकतुँ. शक्य इति। द्वितीयप्रश्जस्य त्वलं पातिव्रत्येनाविदुग्धजनहठमात्रविलसितेन।, स्वपरसंतोष- एव संसारसार इति। द्वितीयोत्तरस्य तु. या मम दशा सैव तव जायाया अपि दशास्ति। सैव प्रतिक्रियताम्। न हि स्वकीयं सदनं दह्यमानमुपेक्ष्य कश्चित्परसदनाझनिं प्रतिकरोति। अथ यदि परोपकारः स्वकीयां क्षतिमपि सोडा करणीय इत्यस्ति मनीषा तदा तवैवंविधोपकारे प्रवृत्तस्य जायाया: केनचिद- न्येन भवादशेनोपकार: करणीय इति त्वयैव तस्या ममेव परपुरुषपरांङ्मुख्या विरहो दूरी कर्तव्य इति"। अलक्कारलक्षणं च तत्र-"प्रश्नप्रतिबन्धकज्ञानं- विषयीभूतोऽर्थ उत्तरम्" इति। आर्यावृत्तम् ॥ १०१॥ वदनारविन्दसौरभलोभादिन्दिन्दिरेषु' निपतत्सु। मय्यधरार्थिनि सुदृशो दशो जयन्त्यतिरुषा परुषाः ॥ १०२॥ १. नि०-दिन्दविरेषु ३ इति श्रीपण्डितराजजगन्नाथविरचिते भामिनीविलासे शक्गांरविलास:।। वदनेति॥ वदनारविन्दसौरभलोभात् बदनारविन्दस्य मुखकमलस्य सौरभस्य परिमलस्य लोभात्। इन्दिन्दिरेषु भ्रमरेषु। निपतत्सु। एतेन नायिकाया: पद्िनीत्वं ध्वन्यते। अधरार्थिनि अधरपानं प्रार्थितवति। मयि7 सुदृशः शोभननेत्रायाः । अतिरुषा अतिकोपेन। परुषाः निष्ठुसः । दश: कटाक्षाः। जयन्ति सर्वोत्कर्षेण वर्तन्ते। कश्चिन्ायकः सखायं बूते-तस्या नायिकाया मुखकमलगन्धमाघ्राय समन्ततो भ्रमरा निपेतुस्तथाहं च तस्मिश्षेव काले तदधरपानं प्रार्थितवान्। एतद्वस्थायां महानभूत्तस्या रोषः, प्राक्षि- पञ्चासौ मां प्रति निष्ठुरकटाक्षान्-किन्तु सा तद्दशा तच्छोभां नितरामवर्धय- दितिभावः । आर्यावृत्तम् ॥ १०२॥ ।। इति चषकटीकायां शृङ्गारविलासः ।।

॥ श्रीः।। श्रीपण्डितराजराजतिलकजगन्नाथप्रगीते भामिनीविलासे ३ करुणविलासः ।। दैवे पराग्वदनशालिनि हन्त जाते याते च संप्रति दिवं प्रति बन्धुरत्ने। कस्मै मनः कथयितासि निजामवस्थां कः शीतलैः शमययिता वचनैस्तवाधिम्॥ १॥ दैव इति। ग्रमीतां स्वप्रियामुद्दिश्य कस्यचिच्छोकोक्तिरस्मिन्विलासे ग्रथिता। हन्त इति खेदे। दैवे विधौ। पराग्वदनशालिनि पराग्वदनं वैमुख्यं तेन शालते शोभते इति तस्मिन्, पराङ्मुखे इत्यर्थः । जाते सति। संप्रति इदानीम्। वन्धुरत्ने बन्धुस्त्र प्रिया सा एव रत्नं तस्मिन् । च। दिवं स्वर्ग याते गते सति। हे मनः कस्मै निजा अवस्थां शोचनीयां दशाम्। कथायतासि वणयितासि। कः च जनः । शीतलैः वचनैः तव आर्धि मनोव्यथाम् । शमयिता शमग्रिष्यति । भाग्यस्य प्रातिकूल्यात्, प्रियाया मरणाच न कोऽप्यद्यावशिष्टो यस्मै दुःखवृत्तान्तो निवेदयेत यश्च शीत- लवचनैर्मम शोकाझि निर्वापयेदिति भावः। विलासेडस्मिन् विहायाष्टादशं श्लोकं सर्वत्र वसन्ततिलकावृत्तम् ॥। १॥ प्रत्युद्गता सविनयं सहसा पुरेव१ स्मेरः स्मरस्य सचिवैः सरसावलाकैः। मामद्य मञ्जुरचनैर्वचनैश्च बाले हा लेशतोऽपि न कर्थ शिशिरीकरोषिः।। २ ॥। १. र०-सखीभिः। २. र०-वद मुत्करोषि। प्रत्युद्गतेति॥ हे वाले मुग्धे। पुरा इव पूर्व इव। सहसा अकस्मात्। सविनयं नम्रतया सहित यथा स्यात्तथा। प्रत्युद्गता अभिमुखं आगता।

२ भामिनीविलासे

स्मरस्य कामस्य। सचिवैः सहायैः । कामोद्दीपनसमर्थरिति यावत्। स्मेरैः ईंषन्धासयुक्तैः । सरसावलोकैः सरसैः प्रेमयुक्तैः अवलोकैः वीक्षणैः। मञ्जुरचनैः मन्जु मधुरा रचना पदविन्यासः येपां तैः। वचनैः आलापैः । लेशतः अपि ईषद् अपि। मां अद्य कथं न शिशिरीकरोषि शीत- लयसि। हे मुग्धे यथा त्वं पूव सहसैव मत्संमुखमागत्य मधुरनिरीक्षणैर्मधुरा- लापैश्र मामरअ्जयस्तथाद्य मनागपि कथ न करोषीति भावः । अत्र नायकस्य नायिकायां या रतिः सा तस्या निधनेन प्रवृद्धस्य नायकशोकस्याङ्गमिति रस- गज्ाधरे (पृ० ४८) स्फुटीकृतम् ।। २ ।। सर्वेऽपि विस्मृतिपथं विषयाः प्रयाता विद्यापि खेदकलिता' विमुखीबभूव। सा केवलं हरिणशावकलोचना मे नैवापयाति हृदयादधिदेवतेव॥ ३॥ १. नि०, बा०-खेदगलिता। सर्वेऽपीति ॥ सर्वे अपि विषयाः स्रक्चन्दनवनितादयः इन्द्रियार्थाः । विस्मृतिपर्थ विस्मृते: विस्मरणस्य पन्थानं मार्ग। प्रयाताः गताः । खेद कलिता खेदेन परिश्रमेण कलिता प्राप्ता। विद्या अपि विमुखीवभूव पराङ्मुखा संजाता। केवलं सा। हरिणशावकलोचना हरिणशिशो: लोचने इच लोचने यस्या: सा। अधिदेवता अधिष्ठात्री देवी। इव। मे हृदयात् चित्तात्। न एव अपयाति गच्छति। सवऽपि विषया विस्मृताः, कष्टेनाधिगता विद्यापि विस्मृता, केवलं सा मृगनयना न विस्मृतिपथं गच्छ- नीति भावः । पद्यमेतद्रसगङ्गाधरे भावध्वनौ (पृ. १०२) उदाहृतम्। उक्ततं च तत्र पण्डितराजेन "गुरुकुले विद्याभ्याससमये तदीयकन्यालावण्यगृहीत- मानसस्यान्यस्य वा कस्यचिदृतिप्रतिषिद्गमनां स्मरतो देशान्तरं गतस्येय- मुक्तिः। अत्र च स्वात्मत्यागात्यागाभ्यां स्त्रक्चन्दनादिपु विषयेषु चिरसेवितायां विद्यायां च कृतप्नत्वम्, अस्यां च लोकोत्तरत्वमभिव्यज्यमानं व्यतिरेकवपुः स्मृतिमेव पुष्णातीति सैव प्रधानम्। (अस्यार्थ :- विषयैः परित्यक्तो नायकः, अतस्ते कृतन्नाः । विद्ययापि परित्यक्तः, अतः सापि कृतघ्नैव। किन्तु नायि- कया न परित्यक्तः, अतस्तस्यामलौकिकरवम्। एवं नायिकाया विद्याविषयेभ्यो

करुणविलासः। ३

व्यतिरेक: । स च नायकहृदयस्थां नायिकाविपयां स्मृति पोषयति) एवं व्यागाभावगतं सार्वदिकत्वं व्यक्ञयन्त्यधिदेवतोपमापि। (अर्थात्-यथाधिदेवता सर्वदा वर्तमाना तथैवेयं नायिकेत्युपमाध्वनिरपि स्मृतिपोषं करोति)। एषा चानुचितविषयकत्वादनुभयनिष्ठत्वाच्च भावाभासः ( अर्थात्-अनुचिताया नायिकाया: स्मृतिस्तथा च सा केवलं नायकहदये निवसति न तु नायिकाया अपि)। यदि पुनरियं परिणेतुरेवोक्तिस्तदा भावध्वनिरेव" इति ॥ ३ ॥ निर्वाणमङ्गलपदं त्वरया विशन्त्या१ मुक्ता दयावति दयापि किल त्वयासौ। यन्मां न भामिनि निभालयसि प्रभात- नीलारविन्दमदभङ्गिमदैः२ कटाक्षैः॥४॥ १. नि०-व्रजन्त्ा। २. नि०-°मदभहकरैः । निर्वाणति॥ हे दयावति दयाशीले। त्वरया शीघ्रम्। निर्वाणमङ्गलपदं निर्वाणं मोक्ष: एव मङ्गलस्य श्रेयसः पदं स्थानम्। विशन्त्या गच्छन्त्या। त्वया असौ मया अनुभूतपूर्वा। दया करुणा। अपि मुक्ता किल। यत् यस्मात्। हे भामिनि। प्रभातनीलारविन्दमदभाङ्गमदैः प्रभाते प्रातःकाले यानि नीलारविन्दानि इन्दीवराणि। एतेन तेपां विकासोन्मुखत्वं तात्कालिक- पवनचापल्यं च सूचितमित्यच्युतरायः । तेषां यो मदः सौन्दर्याभिमानः तस्य भङ्गी भक्षकः मदः येपां तैः । कटाक्षै मां न। निभालयसि पश्यसि। सद्योमृतां भाया प्रति नायकस्योक्तिरियम्-हे प्रिये यर्वं नीलारविन्दादप्यति- सुन्दरैः कटाक्षैमां न पश्यसि तस्मात् प्रतीयते यदद्वतरूपं मोक्षं संप्राप्य मयि कृपापि त्यक्ता। न केवलमहं त्यक्त: किन्तु मयि दयापि त्यक्तेति भावः ।।४ ॥। धृत्वा पदस्खलनभीतिवशात्करं मे यारूढवत्यस शिलाशकलं विवाहे। सा मां विहाय कथमद्य विलासिनि द्या- मारोहसीति हृदयं शतधा प्रयाति॥५॥ धृत्वेति। 'आतिष्ठेममश्मानमश्मेव त्वं स्थिरा भव। प्रमृणीहि दुरस्यून् सहस्व पृतनायतः ॥I' इति मन्त्रेण विवाहकाले वघूर्वरहस्तमवलम्व्य पापाण- खण्डम।रोहति। एतदेव मनसि कृत्वा कविना पद्यमिदं रचितम्। हे विला-

४ भामिनीविलासे

सिनि विभ्रमवति। या त्वं विवाहे। पदस्खलनभीतिवशात् पदस्खल- नात् चरणच्युतेः भीतिः भयं तद्वशात्। मे करं धृत्वा अवलमब्य। शिला- शकलं गौरीप्रतिष्ठास्यं पापाणखण्डम्। आरूढवती असि। सा त्वं अद्य मां विहाय त्यक्तवा। करथ दा स्वर्गम्। आरोहसि इति मे हृदयं शतधा प्रयाति विदीर्यते। हे प्रिये विवाहकाले पापाणखण्डारोहणसमये पतनभयारवं मम हस्तावलम्बनमकरोः, कथमद्य स्वर्गारोहणसमये पुनरतवं मम हस्ताव- लम्बनं परित्यक्तवसीति हृदयं विदीर्यत इति भावः ॥ ५ ॥ निर्दूषणा गुणवती रसभावपूर्णा सालंकृति: श्रवणकोमलवर्णराजिः। सा मामकीनकवितेव मनोऽभिरामा रामा कदापि हृदयान्मम नापयाति॥६ ॥ निर्दृषणति॥अस्मिन्पद्ये प्रिया कवितयोपमीयते। विशेषणानि च ल्लिष्टानि। निर्दूषणा दुःशीलर्वादिदोपरहिता। कवितापक्षे-श्रुतिकटुश्वादि- दोषशून्या। गुणवती दयादाक्षिण्यादिगुणयुक्ता। कवितापक्षे-माधुर्यादिगुण- युक्ता। रसभावपूर्णा रसेन प्रीत्या भावैर्विलासादिभि: च पूर्णा । कव्रिता- पक्षे-रसैः शक्कारादिभिः भावैः चिन्तानिर्वेदादिभिः व्यमिचारिभावैः पूर्णा। सालंकृति: कटककेयूरादिभि: अलंकारैः युक्ता। कवितापक्षे-उपमादिभि अलंकारैः युक्ता। श्रवणकोमलवर्णराजिः श्रवणयो: कर्णयोः कोमला मधुरः -श्रुतिमनोहरेत्यर्थः । वर्णराजिः शब्दपंक्ति: यस्याः सा। कवितापक्षे-श्रवण- कोमला काव्यनिष्पादकानां वर्णानां पंक्ति: यस्याः सा। मनोऽभिरामा मनोहरा। सा मे। रामा प्रिया। मामकीनकविता मत्कविता। इव। मम हृदयात् कदा अपि न अपयाति निर्गच्छति। उपमालक्कारोऽर्थश्लेपश्च। अत्र मम्मटाचार्यविरचितं काव्यलक्षणमनुसन्घेयम्। तद्यथा-"तददोपौ शब्दार्थो सगुणावनलकृती पुनः क्वापि" इति ॥६॥ चिन्ता शशाम सकलापि सरोरुहाणा- मिन्दोश्च विम्बमसमां सुषमामयासीत्। अभ्युद्धतः कलकलः किल कोकिलानां प्राणप्रिये यद्वधि त्वमितो गतासि॥७॥

करुणविलासः। ५

चिन्तेति ॥ हे प्राणप्रिये। यदवधि यत आरभ्य। त्वं इतः अस्मात् लोकात् स्वर्गलोकं गता असि। तदवधि। सरोरुहाणां कमलानाम्। सकला अपि। चिन्ता पराभवभीतिः । शशाम शान्ता। इन्दोः चन्द्रस्य । च। बिम्वं मण्डलम्। असमां अतुलाम्। सुषमां शोभाम्। अयासीत्। कोकिलानां च कलकलः रवः । किल। अभ्युद्धतः उस्थितः । हे प्राणप्रिये यावदासोस्तवं जीविता तावर्वनमुखसौन्दर्यनिर्जितानि कमलानि चिन्ताकुला- न्यासन्, चन्द्रबिम्बमपि सद्वितीयमासीत्, त्वत्कण्ठमाधुर्यनिर्जिताश्च कोकिला मूका अभूवन्। इदानीं त्वयि गतायामभावं-कमलानां चिन्ताडभावं गता, चन्द्रस्य बिम्बमनुपमसौन्दर्य जातं, कोकिलानां च मूकत्वमप्यभावं प्रापेति भावः । काव्यलिग्गध्वनिः ॥। ७।। सौदामिनीविलसित प्रतिमानकाण्डे दत्वा कियन्त्यपि दिनानि महेन्द्रभोगान्। मन्त्रोज्झितस्य नृपतेरिव राज्यलक्ष्मी- र्भाग्यच्युतस्य करतो मम निर्गतासि ॥८॥ सौदामिनीति ॥ हे प्रिये। सौदामिनीविलसितप्रतिमान् सौदामिनी विद्युत् तस्या: विलसितानि स्फुरणानि तत्प्रतिमान् तत्सदशान्। अति क्षणि- कानित्यर्थः । महेन्द्रभोगान महेन्द्रयोग्यान् भीगान् सुखानीति यावत्। कियन्ति अपि स्त्रल्पानि एव। दिनानि दत्वा समर्प्य। मन्त्रोज्झितस्य मन्त्रेण सन्धिविग्रहादिकेन उज्झितस्य त्यक्तस्य। नृपतेः राज्ः। करतः हस्तात्। राज्यलक्ष्मीः राज्यसम्पत्। इव। भाग्यच्युतस्य भाग्यहीनस्य । मम करतः हस्तात्। अकाण्डे सहसा निर्गता असि। सन्धिविग्रहादि- मन्त्ररहितस्य राजो हस्ताद्यथा विद्युदिव चपला लक्ष्मीरपयाति, तथा महेन्द्र- सदशभोगानल्पकालं दत्वा भाग्यहीनस्य मम हस्तात्वं भ्रष्टासीति भावः । उपमालङ्कारः॥। ८ ।। केनापि मे विलसितेन समुद्रतस्य कोपस्य किं नु करभोरु वशंवदाभू:। यन्मां विहाय सहसैव पतिव्रतापि यातासि मुक्तिरमणीसदनं विदूरम् ॥ ९॥

भामिनीविलासे

केनापीति। हे करभोरु 'मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभी बहिः' इत्यमरः । करभः हस्तबहिर्भागः इव ऊरु यस्याःसा, तत्सम्वुद्धौ। केन अपि अनुचितेन। मे। विलसितेन चेष्टितेन। समुद्रतस्य उत्पन्नस्य। कोपस्य। वशंवदा अधीना। अभू: जाता असि। कि तु। कुतो ज्ञातमित्याकांक्षाया- मुच्यते यत् यस्मात्। पतिव्रता अपि। अत्रापिशब्देन पतित्यागोऽती- वानुचित इति सूचितम्। मां बिहाय। विदूरं अतिदूरस्थम्। मुक्तिरमणी- सदनं मुक्ति: एव रमणी सखी तस्याः सदनं गृहम्। मोक्षपदमित्यर्थः । सहसा एव। याता गता। असि। सर्वदा पत्यनुगामिनी सत्यपि मां परि- त्यज्य यश्वं मोक्षपर्द प्रविष्टासि तद् ध्रुवं केनापि ममानुचितेन व्यवहारेण कुपितासीति तर्कयामीति भावः ॥। ९ ।। काव्यात्मना मनसि पर्यणमन्पुरा१ मे पीयूषसारसरसास्तव ये विलासाः। तानन्तरेण रमणी रमणीयशीले चेतोहरा सुकविता भविता कथं नः ॥ १० ॥ १. नि०-पर्यगमन्पुरा। काव्येति॥ हे प्रिये। पीयूषसारसरसाः पीयूपः अमृतं तस्य सारं तथवं तद्वत् सरसा: रसपूर्णाः । तव ये। विलासाः विभ्रमाः। मे मनास पुरा पूर्वम्। काव्यात्मना कवितारूपेण। पर्यणमन परिणताः अभूवन्। हे रम- णीयशीले रमणीयं सुन्दरं शीलं चरितं यस्याः, तत्सम्बुद्धौं। तान् बिला- सान्। अन्तरेण बिना। नः अस्माकम्। सुकविता शोभनकाव्यरचना। कर्थ केन प्रकारेण। रमर्ण सुन्दरा। चेतोहरा मनोहरा च। भविता। है प्रिये त्वयि जीवन्स्यां पीयूषरसपरिपूर्णास्ते विभ्रमाः काव्यरूपतां प्रापुः, अधुना त्वयि दिव गतायां तेपां विलासानामभावात् सुन्दरकवितारचने कथ समर्थो भविष्यामीति भावः। अत्र रमणीतिपदस्य द्विरावृत्तेर्यमका- लङ्कार:॥। १० ॥ या तावकीनमधुरस्मितकान्तिकान्ते भूमण्डले विफलतां कविषु व्यतानीत्। १. नि०-कान्तिकान्ता।

करुणविलासः। 9

सा कातराक्षि विलयं त्वयि यातवत्यां राकाधुना वहति वैभवमिन्दिरायाः॥११॥ यति। हं कातराक्षि कातरे भीते तरले इत्यथः, अक्षिणी यस्याः सा तत्स- मुद्ौ। या राका पर्णिमा। तावकीनमधुरस्मितकान्तिकान्ते नावकीनं स्वदीयं यत् मधुरं स्मितं मनोहरं हसितं तस्य कान्तिः शोभा तया कान्ते रमणीये। भूमण्डले पृथ्वीमण्डले, जाते सति इति शेपः । कविषु शुभ्रवस्तु- वर्णनपरेषु कविपु। विफलतां निप्फलताम्। व्यतानीत् अकरोत्। सा राका। त्वयि विलयं मृत्युम्। गतायां प्राप्तायाम्। अधुना इन्दिरायाः लक्ष्म्याः। वैभव सौन्दर्यम्। वहते धारयति। हे प्रिये त्वयि जीवन्त्यां तव मधुरस्मितेन सिते च भमण्डले, शुभ्रवस्तुवर्णनप्रस्नावे कवयः पूर्णिमां निष्प- योजनाममन्यन्त। अधुना स्वदभावे, सा पूर्णिमा निःसपत्नत्वादतितरां शोभत इति भावः॥ ११॥ मन्दस्मितेन सुधया परिषिच्य या मां नेत्रोत्पलैर्विकसितैरनिशं समीजे। सा नित्यमङ्गलमयी गृहदेवता मे कामेश्वरी हृदयतो दयिता न याति॥१२॥ मन्देति॥ या मे प्रिया। मन्दस्मितेन तदपया सुधया असृतेन। मां परिाषिच्य स्नपयित्वा। विकसितैः फुलैः । नेत्रोत्पलैः नेत्राणि कटाक्षाः एव उत्पलानि कमलानि तः । अनिशं सर्वदा। समीजे पूजितवती। सा नित्यमङ्गलमयी सततमङ्गलरूपा। गृहदेवता गृहाधिष्ठाश्री देवता। कामेश्वरी कामानां ईश्वरी पूरणे समर्था। दयिता प्रिया। मे हृदयतः न याति सर्वदा स्मर्यते इत्यर्थः । यथा कश्चित्स्नपयित्वा पुष्पैररचयति तथा म्िया मन्द- स्मितरूपेणामृतेन मां स्त्नपयित्वा कटाक्षरूपैरुपलैमां पूजितवती। एता- रशी नित्यकल्याणरूपिणी गृहाधिष्ठात्री कामपूरणे समर्था च मप्पिरिया मे हृद- यान्न दूरीभवति कर्हिचित्-इति भाव: ॥। १२॥। भूमौ स्थिता रमण नाथ मनोहरेति सम्बोधनैर्य मधिरोपितवत्यसि द्याम्। स्वर्गे गता कथाव क्षिपसि त्वमेण- शावाक्षि तं धरणिधूलिषु मामिदानीम्॥।१३।।

८ भामिनीविलासे

भूमाविति॥ हे एणशावाक्षि एणस्य मृगस्य शावस्य अर्भकस्य अक्षिणी इव अक्षिणी यस्या: सा, तत्सम्वुद्धौ। भूमौ पृथिव्याम्। स्थिता जीवन्ती इत्यर्थः । या स्वं रमण नाथ मनोहर इति। सम्बोधनैः आमन्त्रणैः । यं माम्। द्यां स्वर्गम्। अधिरोपितवती उन्नमितवती। असि । सा स्वं स्वर्ग गता सती तं माम्। इदानीं धरणिधूलिषु पृथ्वीपांसुपु। कथं इव क्षिपसि। त्वयि जोवन््यां त्वदीयै रमण, नाथ, मनोहरेत्याद्यामन्त्रणैरहं स्वर्गसुखमन्वभूवम्। अधुना त्वयि स्वग गतायां स्वच्छोकनिमझ्रो भूमौ लुठा- मीति भावः । पृथ्वीस्थितया स्वयाहं स्वर्गमारोपितः, किन्तु स्वर्ग गतया भूमौ प्रक्षिप्त इति महदनौचित्यं तवेति ध्वन्यते ॥ १३ ॥ लावण्यमुज्ज्वलमपास्ततुलं' च शीलं लोकोत्तरं विनयमर्थमय नय च। एतान्गुणानशरणानथ मां चर हित्वा हा हन्त सुन्दरि कर्थं त्रिदिवं गतासि॥ १४॥ १. प०-D. अपास्य कुलं। २. बा०-वचः। ३. वा०-गुणान् शरणकान् कतमांश्र। लावण्येति॥ हे सुन्दरि। उज्जवलं दीक्षम्। लावण्यं सौन्दर्यम्। अपा- स्ततुलं अपास्ता निरस्ता तुला उपमा यस्य तत्-निरुपममित्यर्थः । शीलं चरित्रम्। लोकोत्तरं अलौकिकम्। विनयं नम्रत्वम्। अर्थमर्य सार्थकम्। नयं व्यवहारचातुर्यम्। च एतान् अशरणान् आश्रयरहितान्। गुणान् मां च अशरणमिति शेषः । हित्वा स्यवत्वा। हा हन्त इति खेदे। तवं कथं वरिदिवं स्वग गता असि। ह प्रिये त्वदीयस्वर्गगमनेन न केवलमहं किन्तु लावण्यादयो गुणा अपि निराश्रया जाता इति भावः। तवं लावण्यादीनां सर्वेषामाधार आसीरित्यर्थः ।१४॥ कान्त्या सुवर्णवरया परया च शुद्धूधा नित्यं स्विरिका: खलु शिखाः परितः क्षिपन्तीम्। चेतोहरामपि कुशेशयलोचने त्वां जानामि कोपकलुषो दहनो ददाह ॥१५॥

करुणविलासः। A

कान्त्येति ॥ हे कुशेशयलोचने कमलनेतरे। चेतोहरा मनोहारिणीम्। थपि। सुवर्णवरया सुवर्णात् कनकात् वरया श्रेष्ठया। कान्त्या शोभया। परया श्रेष्ठया। शुद्धचा निर्मलतया। च । स्विकाः। स्व्रीयाः । दहनस्ये- त्थर्थः । शिखा: ज्वालाः । क्षिपन्ती अभिभवन्तीम्। कोपकलुषः क्रोध- परवशः । मम कान्तिः शुद्धिश्चानया नायिकया जिते इति संक्रुद्धः। दहनः अझिः। त्वां ददाह इति। जानामि मन्ये। नूनं परोत्कर्पासहिष्णुरभिः स्व्रकान्तिशुद्धिभ्यां त्वया जितत्वात्संप्रात्तरीषः संस्वां ददाहैति मन्य इति भावः । उत्प्रेक्षालङ्कारः॥।१५॥ कर्पूरवर्तिरिव लोचनतापहन्त्री फुल्ाम्वुजस्रगिव कण्ठसुखेकहेतुः।- चेतश्चमत्कृतिपदं कवितेव रम्या नम्या नरीभिरमरीव हिसा विरेजे ॥ १६ ॥ कर्पूरेति॥ कर्पूरवतिः कर्पूरशलाका। इव । लोचनतापहन्वी नेत्रता- पहारिणी। यथा कर्पूरशलाका नेत्रयोरज्ञिता तापं दूरीकृत्य शैष्यं ददाति, तथा सापि नेत्रानन्दजननी। फुलाम्बुजस्रक् फुल्लानि विकसितानि अम्बुजानि कम- लानि तेमां सक माला। इव। कण्ठसकहेतुः कप्ठे घृता सुखस्य एकहेतुः 'अनुपमः उपायः॥ कमलमाला यथा तापहरणे समर्था, तथा सापि कष्ठा- लिङ्गनेन कामानलदाहहरणे समर्था। रम्या मनोहरा। कविता इव। चेतश्- मत्कृतिपद चेतसः मनसः चमत्कृतेः आश्चर्यस्य्र पदं स्थानम्।यश्रा मनोहरा कविता मनस्याश्चर्यमुत्पादग्रति, तथा सापपि निजसौन्दर्येण मनस्याक्रय समु- दपादयत्। एतादशी सा प्रिया। नरीभिः नरजातिस्रीभिः। नरशब्दा "जातेरस्त्रीविपयादयोपधात्" इति सूत्रेण.जातौ वाच्यायां डीप प्रत्ययः । नम्या प्रणामयोग्या। अमरी देवी। इव । विरेजे शोमिता अभूत्। माला- पमालङ्कारः॥।१६।। सप्रान्तरेऽपि खलु भामिनि पत्युरन्यं या दष्टवत्यस न कंचन सामिलापम्। सा सम्प्रति प्रचलितासि गुणैर्विह्ीनं प्रामतुं कर्थं कथय हन्त परं पुर्मासम्॥१७:॥

१० भामिनीविलासे

स्वप्नेति । हे भामिनि। स्व्रप्नान्तरे स्वम्नावस्थायाम्। अपि या त्वं पत्युः अन्यं इतरम्। परपुरुषमित्यर्थः । सामिलाषं अभिलाषेण सह। कं चन न दष्टवती असि। सा ववं सम्प्रति अधुना। गुणैः विनयादिभिः, पक्षे सश्वरजस्तमोभिः । विहीनं शून्यम्। परं अन्यं, पुरुषं पुर्मासम्। पक्षे परमेश्वरम्। प्रामुं लब्धुम्। कथं प्रचललता असि इति हन्त कथय। अत्र 'गुगैर्विहीनं परं पुमांसं" इति पदेश्वर्थललेषवशात् "विनयादिशूत्यं परपुरुषं" "निर्गुणं परमेश्वरं" इत्यर्थद्वयमुपलभ्यते । तन्मूलकश्च 'पतिव्रता, अथ च परपुरुषं गच्छतीति" विरोधाभासोऽलङ्कारः॥।१७।। दयितस्य गृणाननुस्मरन्ती शयने सम्ति या विलोकितासीत्। अधुना खलु हन्त सा कृशाङ्गी गिरमङ्गीकुरुते न भाषितापि। १८।। दयितेति ॥ दयितस्य प्रियस्य। ममेत्यर्थः । गुणान् अनुस्मरन्ती या सम्पति अधुना मरणसमयेऽपीत्यर्थः । विलोकिता रष्टा आसीत्। अधुना सा कुशाङ्गी खलु। भाषिता उक्का। अपि। हन्त। गिरं न अङ्गीकुरुते उत्तरं न ददाति। या मरणकालेऽपि प्रियगुणानन्वदत्, साधुना तेनैव प्रियेगोक्तस्योत्तरं न ददातीति महद्दुःखमिति भावः। अत्र 'सम्प्रय' इति पदेनान्तकालेऽपि प्रियगुणविस्मरणं नाभूदिति व्यज्यते। उदाहृतं चैतत्पथं रसगश्ञधरे (पृ० ९१) मरणाल्यस्य व्यभिचारिभावस्य व्याख्यानावसरे। मरणलक्षणं च तंत्रैव-"रोगादिजन्या मर्च्छारूपा मरणप्रागवस्था मरणम्" मालभारिणी वृत्तम्।। १८ ।। रीर्ति गिराममृतवृष्टिकरीं तदीयi' तां चाकृति कृतिवरैरंभिनन्दनीयाम्। लोकोत्तरामथ कृ्ति करुणारसार्द्री स्तोतुं न कस्य समुदेति® मनःप्रसारः॥ १९॥ १. र० -· वृष्टिकिरां त्वदीयां। २. व०, शे०-कविवरै०। ३. नि०, प०, ना०-कृति च सुधारसारद्रा। ४. र०-ज्ञातुं न कस्यचिदुदेति। ५. वै०, शे०- मनःप्रसाद: ।

करुणविलासः। ११ इति श्रीपण्डि तराजजगन्नाथविरचिते भामिनीिला से करुणविलास: रीतिमिति॥ तदीयां तत्सग्बन्धिनीम्। अमृतवृष्टिकरीं गिरा वाचाम्। रीति पद्धतिम्। कृतिंवरैः कुशलश्रेष्टैः। थमिनन्दनीयां प्रशंसनीयाम्। तां आकृर्ति तत्स्वरूपं च। अथ करुणारसार्द्रा करुणापूर्णाम्। कृति कृत्यपरिपाटीम्। स्तोतुं प्रशंसितुम्। कस्य। मनःप्रसारः मनसः व्यापारः। न समुदेति उत्पद्यते। को नामैतादशः पुरुषो यस्तस्या मत्प्रियायाः सुधा- फठावनकरीं वचनचातुरीं, कविभिः प्रशंस्यामाकृति, करुणारसपूर्णां तत्कृति च प्रशंसितुं नोत्सुकः स्यादिति भावः । अत्र कविना भङ्गयन्तरेण स्वकवितापि कटाक्षिता। पद्यमेतत्पाठान्तरेणाक्षेपालक्कारोदाहरणे पठ्यते रसगङ्गाधरे (पृ० ४२२) । १९ ॥। इति चषकटीकायां करुणविलास:

ERRATA

ERRATA OF शंगारविलास

Page Line Read

7. 1 वैश्रणस्य 23 उपालपन्ति 12 17 21

13 4 22

16 20 श्रियम् 19 19 परिपत:

20 27 नि० त्वदानीं। 21 19 गाढमाश्िष्टा 22 12 त्वामतः।

24 3 सुवर्णवणीमिति। 29 13 बा०-'रुचं। 30 27 माइलिकीं। 42 23 नन्दन्त्य 47 25 वसुभाराति 51 20 सवयवतर 53 3 ज्री गसित्रि 14 दधानाम्। 54 8 याया:9 19 द्वितीय- 22 विपरीतार्थविदो

ERRATA OF करुणविलास सत्करोषि। 16 23 21 रमगी

PANDIT JAGANNATH'S BHĀMINĪVILĀSA (A Collection of Stray Verses in Sanskrit) ENGLISH TRANSLATION II SRNGĀRAVILĀSA 1. O beautiful lady, there is not even the slightest fear about the anger of Rahu (for the moon in the form of your face), nor is there (any possibility of) a contact with a stain or paleness; (but on the contrary) some indescribable lustre of your face, is ever increasing only on all sides. 2. When the tenderness of your limbs (is being spoken of ), then a row of lotuses is extremely rough; the lotus stalks are not tender enough for considera- tion ; and ( lastly ) what mention should be made of the foliage ? 3. The inexpressibly charming state of my beloved endowed with fascinating eyes, produces delight in my mind when remembered; the state, which deserves to be praised (lit. saluted ) on account of the ear-rings dangling over the surface of the cheeks adorned with a network and drops of perspiration. 4. O friend, having applied a tilaka mark of musk ( to your forehead ), mount the top of the turret with a smiling face in the evening ; and so let night-lotuses have a good deal of delight and let the quarters gladden their faces all around. 5. Alas ! that sweet and gentle smile, those sighs and that spotless and charming beauty of the face of the lady whose eyes appeared like an evening lotus ( i.e. closed ) still madden my heart.

2 BHĀMINĪVILĀSA

6. Having heard the pleasant words ' Be endowed with a son' uttered by the elderly persons when a salutation was offered to them early in the morning, the beloved fixed her glances on her lover, that was standing near, with respect accompanied by extreme delight. 7. Oh ! I can neyer forget the eye, beautiful like a slightly open lotus, of the deer-eyed one, feeling a confusion, in consequence of the fear of the elderly persons, in the act of her looking at me. 8. Having in succession imitated (lit. taken away) the excellent beauty of a Badara (jujube ), an Āmalaka ( myrobolan), a mango, and a pomegranate, your breasts, O dear one, are now striving for surpassing the beauty of the temple of a young elephant. 9. O you, slender-bodied and blessed with beauty, your cheek is, I think, the quarter called the North, since in that place, where there are charming hair ( where there is the charming city of Alaka), there surely shines the attractive beauty of the' ear (there shines the attractive wealth of Kubera). 10. Never at any time disappears from my mind the grace of the navel-resembling the interior of a lotus-of the lotus-eyed one, (seen at the time) when she, seeing the light of the morning, wished to leave the bed after tying the knot of her garment. 11. The young lady, often imitating my words to her friends under the impulse 'of sport, assumed the beauty of the lightning (i.e. disappeared immediately) on hearing my voice from a distance. 12. When I talked to her with a feigned anger by ascribing a false charge to her that I may (find an opportunity to) go away, she whose body was bent down, with eyes trembling and filled with tears, .had

Śrngāra Vilāsa ] ENGLISH TRANSLATION 3

recourse to every possible word (that she thought necessary to appease my anger ). 13. The discretion, resulting from a deep medita- tion of hundreds of Puranas, Sastras and Smrtis, is safe so long as the dalliance of the eyes of the fawn- eyed one does not find place in the mind. 14. Coming to the threshold in a startled manner on hearing the words of her friends "the husband is come," when will the deer-eyed one cool my eyes like the moon-light ? 15. The beautiful lady, who had directed her eyes towards the gate of the house in the evening which was the appointed time ( of my arrival ), had her face delighted on seeing me come. 16. When her lover, having touched with his hand the end of her breast, went away, the young lady stood silent, only: gazing steadfastly at his lotus-like face with her eyes, the corners of which had become red. 17. Although surrounded by the elderly persons, the young lady cast a glance towards me (by creating an opportunity to do so ) under the charming pretext of scratching her cheek, slightly displaying (in doing so ) her golden arm resembling a lotus-stalk. 18. The lady, whose limbs were stooping, being gently struck by me with the bud of a lotus while she was in the midst of elders, became confused when she saw me with her ear-rings slightly shaking and her creeper-like eyebrows bent down. 19. When I show submission to you, there spreads a redness in your eyes ( owing to anger ); if I prostrate before you, there flows down, alas ! continuous stream of tears ; and if I go away, there is fear of your life ( thus ) I do not know, O deer-eyed one, in what way you should be propitiated.

4 BHĀMINĪVILĀSA [2-

20. O happy sleep, who indeed but you can win over to me the slender-bodied one who has cast off her ornaments, who is continuously shedding tears, and who reproaches me with the words ' O you, ruth- less and ocean of false words, leave off the end of my garment ; I have well seen what your love is.". 21. Seeing the smiling face of the young woman on the bank and an opening lotus in the water (of a lake), the line of young bees greedy for honey, being confused, runs in both the directions. 22. Having observed on the bosom of her lover a mark of the necklace of a rival woman, the young lady at once withdrew her creeper-like arm that was placed round his shoulder. 23. I,long remember the (sexual) intercourse of my beloved, wherein her neck was a little bent down, her lotus-like and affectionate eyes were slightly closed, and her limbs were languid on account of a number of heavy breathings. 24. When I, who had gone away in a fit of anger, came to the door after the lapse of two yamas (six hours) and announced a false name, she, having known me positively, came out slowly from the apartment like the goddess of wealth. 25. Placing moss on her bosom, and often tossing her limbs here and there, this lady directs extremely helpless glance on the face of her friends when they utter the name of her lover. 26. I call to mind the lotus-like smiling face with the neck turned back and with the eyebrows bent down of the lady who, surrounded by her elders, proceeded to her house from this very place. 27, How indeed, tell me, can there be produced any hope for my life; since the winds, emitted by

Śrngāra Vilāsa] ENGLISH TRANSLATION 5

snakes of the Malaya mountain, blow, (killing) like the god of death ; and even this bee, humming sweetly on the top of a mango tree, takes away (lit. drinks up) my consciousness ? 28. When I placed before the cooing pigeon :his mate that was going away by stopping her forcibly, she (my beloved) slowly bent down her smiling lotus- like face towards me. 29. O lady, with eyes as beautiful as those of a Cakora bird, the lustres of your face dispel the darkness stationed in the quarters, remove the heat of those that are afflicted by it, and obscure the beau- ties of a lotus. 30. The young lady, with her body all horripila- ted, looking at the marks of my nails between her two jar-like breasts, at once entered the house, with limbs expressing fear and bent down, when she saw me with my face placed in a window (looking at her). 31. On that occasion the slender-bodied one, lying on my bosom placed her cheek in a favourable position with regard to my face (so that I may find no difficulty in kissing it), and thus obscured the incom- parable beauty of the sovereignty of Indra (in my estimation). 32. Even a cloud became merciless towards me just at the time when I was touching the chin of the fair-eyed one, that was presented to me in the last quarter of the night (in a dream) by Sleep that was frequently requested to do so. 33. Alas ! even a hundred Srutis or the Bhārata, studied oftentimes, do not effect an alleviation of the pain to that extent to which it is immediately done even by this charming denial proceeding from the

6 BHĀMINIVILĀSA [2=

lotus-like face of the beloved fatigued with the sport (of sexual intercourse). 34. While your cheek was easily surpassing (lit. devouring) the Lavali plant by its lovely lustre, great distress fell all around on the collection of white lotuses (lest they also might be similarly devoured, i.e. surpassed). 35. The beauties of the lotus-like eyes of Janaki while falling on Rama contract on account of shy- ness due to the advent of his youth and expand on account of being tempted by his good nature, valour; strength and charm. 36. Will this youth after fixing a string to the bow of Siva and (thus) removing the anxiety of his friends marry the daughter of the King of Mithila without any obstacle or not? (Such were the thoughts of the people of Mithila). 37. A newly wedded bride caught in the fold of arms by her husband in private, trembles exceedingly like a young hind caught into a net all of a sudden. 38. The Upanisads have been studied; and even the Gita has, alas ! been made a subject of meditation.' Still, Oh ! the moon-faced one does not go out of the abode of mind. 39. Mad (on account of separation), she, holding the hand of a friend of hers, thus speaks to her (mistaking her to be her lover): O cruel-hearted lover, I shall never let you go henceforth. 40. A great sapphire (i. e. Krsna) was found in the middle of the street by a cowherd girl wandering. till night for selling butter-milk with the desire of (getting some) cowries.

Śrngāra Vilāsa] ENGLISH TRANSLATION 7

41. Alas ! (in the mind) of the fair-eyed one there arose a dislike for the whole world including even her own body, while she was tasting the beauty of the face of Krsna with a view to remoye her dislike for beauty. 42. O wretched one, how do you say foolishly that your body is of the colour of gold? For the latter can be compared with you only when it falls into the fire. 43. Victorious is the delight of the eyes of a newly married couple united together for the first time, (eyes) which meet together out of eagerness and are again contracted through shame. 44. A salutation to you, the indiscriminate forti- tude of the youthful, that receive smallness (levity) from the breast of lotus-eyed women by giving it greatness (gravity) ! 45. While the childhood was passing away, and the youth was budding forth, the voice, gait, and dalliance of the fair-eyed one assumed an extreme sweetness. 46. The two eyes which have the good fortune of possessing an endless beauty of the woman with her limbs bent down, are tremulous in consequence, as it were, of the absence of the delight of seeing each other, 47. The deer-eyed one prevented me, who intended to strike her in the midst of her elders with pieces of a clod of earth, (from doing so) by holding the tip of her tongue between (the two rows of) her teeth and by rolling her eyes. 48. She, who could never before bear even the contact of a glance remained silent even though embraced by her lover who intended to go away (to some distant place).

8 BHĀMINĪVILĀSA [2-

49. Although the beloved has (purposely) turned away her face (from her lover) through anger, still she, pretending to be asleep, places her cheek on his lotus- like hand in such a manner that the arm was raised up and the neck dropped through lassitude. 50. This bee, whose sole mind is rendered unsteady by a desire (to lick the honey) of the two fully opened lotuses in the form of your eyes, (being fixed up between the two) shines on your fore-head under the pretext of the musk mark. 51. The lotus-eyed one, made somehow or other to lie down during the night by the side of her lover by elderly women, thinks with apprehension "What should follow ?" 52. The god of love has his mind vacant with anxiety (i. e. does not know what to do to influence your mind); your friends have lost their splendour (since they cannot persuade you); and the lord of your life is distressed on account of his love; but let all this consideration be set aside, This, however, I tell you, if you think my advice to be beneficial, that you should not, O foolish one, be head-strong, otherwise the husband of Raka (the moon) will vanquish (surpass) this face of yours. 53. O beautiful ear-ring, victorious is your all- praiseworthy birth, since you taste (the pleasure of ) the movements, which are the fruit of your good actions, of the lotus-like hands of the deer-eyed one who, to adorn her ears, incessantly experiences fresh pain and turns her face aside with a hissing sound. 54. The night has come ; the space between the quarters is pervaded by the rays of the lord of the night ( moon ); and other women are adorning their

Śrgāra Vilāsa] ENGLISH TRANSLATION 9

bodies with numbers of ornaments in their houses; still you, O foolish one, do not lessen your haughtiness even in the slightest degree. (And), alas ! your body, much more slender than even a young lotus-stalk, is distressed by your anger. 55. Alas ! the young lady looks at the lord of her life with tremulous eyes, with her breasts wet with the falling tears, and with her lower lip faded with sighs; by placing her lotus-like face at a window in her private apartment, while other persons (of the house ) are uttering auspicious words at the time of his departure ( to some distant place ). 56. O you, whose body is of a golden colour, if . you expand the lotus-like face of yours (i.e. if you smile ), this moon will seem poor, the: full-moon night will fade away, dullness will of its own accord spread all over the forest of night-lotuses, the space between the quarters will be illumined, and the assembly of your friends will be delighted. 57. There blow winds that are afflicting, as if because they proceed from the mouths of the best of serpents ( dwelling ) on sandal trees ; these red mango trees burn the eye; and here the cuckoos scatter poison in the form of their cooing. ( Under, such cir- cumstances ) how should the young lady, whose body is tender like the young lotus stalks, hold on her life ?. 58. The disk of the moon, as charming as the umbrella of king Cupid arose just while the lotus-eyed one was engaged in the thoughts as to how her pride would fearlessly hold its position in her heart at a time when the night, which rendered the mind of deer- eyed women void of sleep (i.e. full of love), had actually come.

10 BHĀMINĪVILĀSA [2

59. The beloved, wanting to conceal from her lover the morning twilight, closed sportively through affection his eyes with her hand. But he came to know of the sunrise still better by means of those breezes which were fraught with the fragrance of lotuses. 60. The eyes of my fawn-eyed beloved were steady with wonder ( when she saw me ) at a distance; they became tremulous after a partial recognition; afterwards their lustre grew on all sides; and when I soon approached the assembly of the elders, their pupil began to roll through shyness. 61. How is it possible to repeat the words, (sweet) like a flood of juice coming out of ( ripe ) grapes break- ing open, of the lotus-eyed one, whose lotus-like face, resembling a bunch of flowers, had the beauty of a smile inside, when I slightly kissed her cheeks that became horripilated ? 62. O moon, the Creator, that made you Raja thoughtlessly (king, also a synonym of the moon), has lost all his power owing to his old age ; ( and ) now the god of love, the new creator, means to give the sole sovereignty of this world to the ever beautiful face of the lady whose eyes are like those of an intoxicated Khañjarīța bird. 63.A long sigh from the mouth, pallor on the cheek, and a vacant mood of the mind were experi- enced by high-born ladies from the time that they saw the inexpressible beauty of the son of Nanda, that dropped honey (i. e. was sweet like honey) and knew the magic of attracting all eyes. 64. A high-born lady who had her cheeks perspir- ing and horripilated by hearing the greatness of Krsna in the midst of the cowherd elders at the time

Śngāra Vilāsa] ENGLISH TRANSLATION 11

when Kaliya's death by him was narrated, at once described with wonder the mode of the dancing (of Krsna) on the hood of the lord of serpents, emitting flames of poison. 65. When the childhood of the slender one was gradually waning away from her body, and the hus- band of Rati (Cupid), the lord of all, was about to come (to reside) there, there at once appeared by his (Cupid's) order an identity with the full moon in the face, with lotuses in the eyes and a real absence of difference between nectar and an oblique smile. 66. She, who, like the digit of the new moon, has only her beauty still remaining, lying on a bed of moss, receives her lover, although he comes near, only with her sweet glances. 67. The young lady whose heart was afflicted with separation and who was crying out 'my dear lover,' 'my dear lover,' looks at him, even when he comes near, like one that has no acquaintance with him. 68. The grace of the lower lip obscuring (the redness of) the tenderness of sprouts, the beauty of the face surpassing that of the moon, and the incom- parable body of her whose eyebrows are beautiful-all this does not speak of the creation of this creator (i. e. this must have been the creation of some other creator). 69. Alas ! the lord of Lanka, tormented with the pain of separation from Vaidehi (Janaki), now talks incoherently and now assumes silence, now casts a vacant glance towards all things, fetches a long sigh and has not even the slightest strength in his limbs. 70. No sooner did the orb of the moon rise than the multitude of separated persons began to weep at

12 BHĀMINĪVILĀSA [.2

once and the god of love, whose command is borne like the crest-jewel by all women, became delighted. 71. 'Look at this matchless lake filled with lotuses.' 'Friend' (replies the other), 'do not say this ; the eyes of women burn me.' 72. The red hue of the corners of the lotus-like eyes of the beautlful-eyed one was removed (lit. drunk up) by the words of her lover to this effect : Bhamini, the line of clouds has arisen, and still you do not leave off your anger ! 73. O beautful one, seeing your smiling face, bees are extremely delighted on account of their mistaking it for a lotus; and, O dark-eyed one, Cakora birds move about their beaks for a long time on account of taking it to be the deer-marked moon. 74. This is not a smile, but the blossoming (of flowers) which is naturally attractive. And who says that this is a face? (For) this is a flower from which fragrance is issuing forth. It is false that this is a pair of breasts ; since this is a couple of fruits posses- sing the lustre of gold. (And) this is a charming creeper, worthy of being bent down by clusters of bees, and not a woman. 75. Here rises up the sun, swallowing this earth with his rays, hot like embers; through a hole, produced in bis centre by several lords of the earth killed face to face on a battlefield, there appears the blue colour of the sky. What fool in this world has set him down for the hare-marked moon ? 76. What appears as black and white in the eyes of the fair-eyed one is not their real form; but it is obviously poison and nectar. (For) if it be not so, how is it that youths fall into a swoon or get delighted to

Śrngāra Vilāsa] ENGLISH TRANSLATION 13

a great extent as soon as they (eyes) are cast (towards them) ? 77. Is this a lotus, or the moon, or the face of the deer-eyed one, where something like a bee, or a deer, or an eye is shining ? 78. O dear one, these are the filaments (of a lotus) that shoot here under the pretext of the lustres of your teeth, and these are the bees, longing for the honey, that shine here under the form of (your) hair. 79. How should we compare a lotus, from which its beauty disappears during the night, even with a part of your face, which is full of delight on account of its charm which is ever pleasing to the eye ? 80. (It is) she who takes away the beauty of flowers by her softer limbs, while as it is my life that the flower-arrowed god (of love) overpowers with rows of his arrows. 81. She, whose feet are tender, is wearied by the burden of her hips, while passing by the road; (and) alas! I am afflicted being unnerved on account of seeing her form on all sides. 82. The full-moon night appeared like the fire at the universal destruction, and the space in the house (became) like an ocean to the women of Gokula, that suffered the pain caused by a burden of their lives, when the enemy of Mura (Krsna) was about to go to Mathurā. 83. When I came to the private apartment, and, aftery slowly dismissing the maid-servants by means of signs, began to fan the lotus-eyed one who was lying in bed in anger, she recognised me but pretend- ing not to know; and therefore feigning to close her

14 BHĀMINĪVILĀSA [2-

eyes, placed my hand on her bosom with the words, 'O friend, you are tired.' 84. The gait of that fawn-eyed one obtained slowness (became slow, came almost to an end) with childhood, the Bimba-like lower lip became red (full of love ) with the mind, and more than all her hips be- came extended (greater ) along with cupid. 85. Her breathing is to be known by an inference, the limbs are cold ; and the sight motionless ; O, friend, let this story about her be set aside ; you speak of some- thing else. 86, The hand of the daughter of the earth ( Sīta), full of perspiration and tremour, when held in his hand by Rama, assumed the beauty of a morning lotus shaken by drops of snow and gentle breeze. 87. By reason of an excess of sweetness your lower lip, O young one, exceedingly surpasses a coral plant, although it is red, and the foliage, although it is softer. 88. The two eyes may here indeed bear the multi- form beauty of the glances of Khañjana birds ; but how should the beautiful face of the fair-eyed one be com- pared with a lotus whose beauty is transient ? 89. The line of the drops of perspiration produced in the course of the sexual intercourse, which (line) sur- passed a collection of jewels (in beauty), and the golden-coloured forehead of the fair-eyed one height- ened mutual beauty to an inexpressible extent. 90. Afraid of a stroke of the thunderbolt in the form of glances of persons other than her husband, Sita entered the heart of her dear (husband ), and he too entered hers at once through the fear of a female ser- pent in the form of another woman.

Śrngāra Vilāsa] ENGLISH TRANSLATION 15

91. O you, whose eyes are beautiful like a blue lotus, your breasts, after easily exceeding the beauty of a citron, and throwing into the background beauti- ful golden jars, are now indeed competing with the golden mountain (Meru ). 92. O golden-bodied one, if you buy the lives of men by giving ( them ) your limbs it is but proper (i. e. justifiable); but it is not at all proper if you do so by giving them only the corner (a glance from the corner ) of your lotus-like eyes. 93. At present this audacious pearl in your nose subdues (lit. lowers down ) through enmity your nose that feels great delight by its company with the teeth that have vanquished the beauty of pearls. 94. Do not, I say, be at once puffed up with pride by often looking at your own fairness ; (for ), O foolish one, do you not see that heaps of gold, of the same colour with your body, are rolling in every house ? 95. O friend, how do you respectfully listen to a comparison of your breasts, made by unrestrained poets, with the temples of an elephant ? Surely, women take a wrong view of things. 96. A certain lover, treated with contempt in anger by the deer-eyed one when he was going to embrace her and therefore sleeping with his face turned away from her was embraced for a long time after kissing him by her, being distracted that he was perhaps offended. 97. At the sight of Hari, the women of Vraja cov- ered their moon-like faces with the ends of their upper garments, but the knot of the garments round their waists was loosened all of a sudden on account of tre- mour caused by love.

16 BHĀMINĪVILĀSA [Śțngāra Vilāsa 2].

98. The whiteness of the teeth, concealed by the redness ( produced ) from a contact with lower lip, be- came again visible, being helped out by a white smile of the lady who had beautiful eyelashes. 99. Tell ( us), O deer-eyed one, by what means we should detect a tambula in your mouth, which is fragrant like the interior of a lotus, of which the lower lip surpasses a Bimba fruit ( in redness), and of which the teeth are like jewels. 100. Oh ! the beloved, unable to satisfy her desires, although lying down near her lover, looks at his lotus- like face with her eyes slightly closed (on account of bashfulness ). 101. 'O slender-waisted one, why are you emaciat- ed ?''What have you to do with the affairs of others ?' 'Still do tell it for my delight.' 'O traveller, your wife will tell that to you. ' 102. Victorious are the glances of the fair-eyed one, which were harsh owing to extreme anger towards me, for my having asked for (a kiss of) her lower lip, while bees were clustering there through a desire for the frag- rance of her lotus-like face.

ENGLISH TRANSLATION OF III KARUŅAVILĀSA 1. Alas ! to whom will you, O mind, disclose your condition and who will remove your pain now by soothing words that the fate is adverse (lit. has its face turned away from me) and the jewel of friends {wife) gone to heaven ? 2. Alas ! how is it that you, O love, do not, suddenly coming forth with modesty (to receive me) as before, gladden (lit. cool) me even in the slightest degree by means of your smiling and affectionate looks and your sweet words, which are the ministers of love ? 3. Even all the objects of senses have been for- gotten, and learning too, acquired by exertion, has turned away its face from me (has left me); only the fawn-eyed lady, never disappears from my mind like a deity presiding over it. 4. Indeed, while hastily entering the auspicious state of salvation you have, O kind one, left off even that kindness (which I knew you to be possessed of); since, O lady, you do not look at me with your glances, whose beauty could break down the pride of a blue lotus (opening) in the morning. 5. My heart breaks into hundred pieces, when I think how you, O beautiful one, should now have . ascended the heaven without me, you who at the time of the marriage ascended a piece of stone by holding my hand for support through the fear about the slip- ping of your feet.

2 BHĀMINĪVILĀSA [ Karuņa

6. Never does that lady disappear from my mind who, like my poetry, was free from faults, possessed of qualities (madhurya etc.), filled with sentiments and affection (rasas and bhadas), adorned with ornaments (figures of speech), endowed with a voice (rich in a flow of words) soft to the ear, and charming to the mind. 7. O you, dear as my life, the entire anxiety of lotuses has subsided, the orb of the moon has attained an unrivalled grace, and indeed the noise of cuckoos has arisen, since the time you went away from this place: 8. Having given (me to enjoy) for some days the pleasures worthy of the great Indra, resembling (in their transitory nature) the flashes of lightning, you have suddenly gone away from the hand of me, an unfortunate cne, like sovereignty (from the hand) of a king, abandoned by policy. 9. O lady, whose thighs resemble the back of the hand from the wrist to the root of the smallest finger, were you influenced by anger, caused by some (improper) action of mine, that you suddenly went away to the distant house of your friend mukti (final beatitude), and abandoned me although you were a devoted wife ? 10. O you of a pleasing character, how will my good poetry be charming and attractive to the mind in the absence of those sports of yours, which, sweet like the essence of nectar, once transformed them- selves into verses in my mind ? 11. O tremulous-eyed one, now that you are dead, the full-moon night attains the perfection of beauty, which (night) was useless for (the purpose of)

Vilāsa 3] ENGLISH TRANSLATION 3

poets, so long as the earth was adorned with the lustre of your sweet smiles. 12. That beloved of mine, able to satisfy all desires, the deity presiding over my house, ever united with auspicious things, who constantly worshipped me with blooming lotuses in the form of her eyes (glances) after sprinkling me with nectar in the shape of a soft smile, never disappears from my mind. 13. O fawn-eyed lady, having ascended the heaven how, indeed, do you now throw the dust of the earth on me, whom you, while living in this world, raised to heaven (i. e. gave me to enjoy the pleasures of heaven) by calling me 'O pleasant one, ' 'O lord,' 'O charming one' ? 14. A brilliant beauty, an unparallelled nature, an uncommon modesty, and a beneficial conduct- having abandoned these qualities and also me, that are {consequently) rendered helpless, how have you, alas ! O beautiful one, gone to the next world ? 15. O lotus-eyed one, although you were attrac- tive, I am sure, the (funeral) fire has burned you, on account of its being influenced by anger, because you always threw into the back-ground its flames every- where by means of your lustre, superior to that of gold, and your extreme purity. 16. She was the remover of the pain of the eyes like a pencil of camphor, the principal source of delight to the neck like a garland of blooming lotuses, an object of delight to the mind like a beautiful verse, and fit to be honoured by (other ) women like a goddess. 17. How, tell me, O love, have you, who did not look affectionately at any other person than your hus-

4 BHĀMINĪVILĀSA [Karuņa Vilāsa 3]

band even in dream, now set out, alas! for obtaining another man ( the highest Brahman ) that is void of qua- lities (sattoa, rajas, and tamas ). 18. Alas ! the slender-bodied one, who was just seen to be recollecting the qualities of her lover even on her death-bed, does not now utter a word, although questioned. 19. In whose mind will not an eagerness arise to praise her mode of speech pouring down nectar, her form deserving to be praised by the best men, and her uncommon actions full of compassion ?

AR L

IC ( New Delhi

LIBRARY CENTRAL

BHĀMINĪVILĀSA NOTES VILĀSA II ŚRNGĀRAVILĀSA 1. In this verse we have the dhvani of oyatireka- lankara. The poet here establishes the superiority of face (the upameya) over the moon (the upamana). The moon is afraid of Rahu, has got a spot and paleness and wanes during the dark half of a month. The face of the lady, however, has no such blemishes and its beauty is always on the increase. Here, the contrast is not expressed by giving inferior epithets to the upamana, Cf. यत्र तूपमानतद्विशेषणोपादानमन्तरेगैवोपमेयविशेषणैः 'सुन्दरो देवदत्त:' इत्यादा विव वस्तुस्थितिप्रकाशनेन कृतार्धेरप्याकृतविशेषेण स्वविलक्षणविशेषण- विशिष्टधर्म्यन्तरापेक्षया वर्ष्यस्योत्कर्षः प्रतीयते स व्यक्जनाविषयः। (R.G.) 2. Supply the words अनुभूयते or प्रस्तूयंते and तदा oi aft after the third line, and read it before the first and second lines. When even सरोजमाला and मृणाल cannot bear comparison with the delicacy of a lady's limbs, then even the mention of sprouts is inappropriate. The poet has given this verse as an example of माधुर्यगुण (शब्दगत) which is defined as-संयोगपरह्स्वातिरिक्तवर्णघटितत्वें सति पृथक्पदत्वं माधुर्यम्। 3. In the third line, Acyutaraya reads स्मरणे न and construes मदिरेक्षणायाः कापि (अनिर्वचनीया) मे मनस स्मरणे (जायमाने सति) आनन्दं न अङ्कुरयति।-स्मरणे जायमाने मन्मनस मनसिजपरिताप एव भूरितरं भवतीति भाव:। He criticises the reading स्मरणेन in the instrumental :-- यथाश्रुतभट्टास्तु यथा- भुतमेव स्मरणपदं तृतीयान्तं कृत्वा योजयन्ति। तेषां स्मरणस्य परोक्षक- विषयत्वेनावश्यं वियोगकालिकत्वस्य वाच्यत्वात्तदानीं निरुक्तस्मरणस्य

2 BHĀMINĪVILĀSA [Śṛńgāra

दुःखैकजनकत्वस्यानुभवसिद्धत्वेनानन्दजनकत्वस्य सुतरामयुक्तत्वादाग्रहेण तदझीकारे तु प्रकृते प्रतिपाद्यत्वेन विवक्षितस्य शद्गारस्य भझ् एव भवेत्। तस्मायुक्तमेवेदं सप्तम्यन्तत्वेन व्याख्यानमिति तत्वेन तत्वविदो विदांकुर्व- न्तिवति दिक्। Although the point raised by Acyutaraya is right, yet the force of परिताप एव भवति is not obtained by आनन्दं न अङ्कुरयति. The verse is an example of सुकुमारता which is defined as-अपरुषवणघटितत्वं सुकुमारता। 4. Here we have the dhoani of Rūpakalankara. As soon as the lady mounts the terrace with a smiling face and after applying a mark of musk on her forehead, the kumudas will blossom and the quarters will be illumined. Thus an identity between the face and the moon is suggested. For the justification of Rarans in this example of रसध्वनि, see the Commentary. 5. According to the Commentary and the author himself (Cf. सायंतनाम्बुजोपमानेन नयनयोरुत्तरोत्तराधिकनिमीलनो- म्मुखत्वध्वननद्वारा तस्या आनन्दमप्नताप्रकाश:।) this verse des- cribes the सुरतावस्था. But, according to Sesadri, this is a description of expected separation. He says- " From सायंतन, etc., it is to be concluded that it was the past recollection of the face of the beloved on the expected separation of the lover. As the day-lotus is closed in the evening so she must be spiritless and dejected on the departure of her lover." However, मम्जु मन्दहसित presents a difficulty, unless weunderstand by it ' a sad smile.' 6. प्रमोद is here caused by the expectation of realis- ing the highest desire of womanhood. Acyutarāya's remark quoted in the Commentary is queer. 7. A beautiful commingling of the feelings fear and longing caused by the presence of elders and the lover. "The eye is compared to a slightly open lotus, since it (eye) is half opened with the desire of

Vilāsa 2] NOTES 3

looking at the lover, while it is half closed with fear

doing so.' that she might be detected by her elders while

8. The comparison of breasts with करिकुम्मs is to be understood in the light of the following remark of Acyutaraya :- लोके प्रायेण गजान्तलक्ष्म्या एव संपाद्त्वप्रवादात्त- रसंपादने निरुक्तकुचाम्यां कृते सत्यस्यां प्राढावस्थात्वमेव स्यात् etc. 9. An example of सभदश्लेष. ललितालकायां-in which there is ललित (charming) (i) अलकs, hair or (ii) अलका, city of Kubera; similarly व श्रवणस्य, surely of the ear and वैश्रवणस्य, of Kubera. 10. Here the word सोदर stands for सदृश and hence it is an उपमा. नाभे: प्रभा-Mr. Sesadri explains that it was acquired from the jewelled bangles that she had in her hands which she took these for tying the knot of the garment. According to Acyutaraya, the lustre was in the shape of redness imparted by the fingers of hands engaged in tying the knot. The poet, how- ever, seems to refer to the natural beauty of the navel visible on account of light. 11. ममालापमुपालपन्ती-On account of केलीरभस she was imitating my words ; but when she heard my sound then she immediately vanished like a flash of lightn- ing-सौदामिनीयां सुषमामयासीत्।. The verse is an example of the व्यभिचारिभाव called ब्रास. It is defined by the author as-भीरोघोरसत्वदर्शनस्फूर्जथुश्रवणादिजन्मा चित्तवृत्तिविशे- पस्तास:। 13. An example of कविप्राढोक्तिनिष्पश्रेन वस्तुना वस्तुनो ध्वनि: । Cf. अत्र कामिनीडग्विलासे चेतसि पदमर्पितवति विवेकस्य नार्ति कुशलमिति वस्तुना दृग्विलासकर्तृकपदापंणस्य लोकसिद्धत्वाभावातकवि- प्रोढोक्तिनिष्पन्त्वेन सुनिषष्णे तस्मिन्का कुशलचर्चा विवेकस्येति वस्तु व्यज्यते। (R. G.) ..

4 BHĀMINIVILĀSA [Śṛńgāra

14. An example of the भाव of औरसुक्य-eagerness. The figure is उपमा. The साधारणधर्म is शिशिरीकरण and is joined here to उपमेय alone and not to उपमान, Cf. साधारणधर्मस्योपमेयान्वितत्वमिव नोपमानान्वितत्वम् (R.G.). On this Nagesa remarks- तथा चानुपपद्यमानकालार्थकत्व सर्वत्र बोध्यम्। एपु सर्वेषु भूतभविष्य- तत्तत्पदार्थानामेवोपमानीकरणेनान्वयस्य संभवोऽसयेवेति चिन्त्यान्येतान्यु- दाहरणानि। 'त्यक्ष्यामि वदेहसुतां पुरस्तात्समुद्रनेमिं पितुराज्ञयेव' इत्यादि तूदाहर्तुमुचितम्। 15. An example of the भाव called हर्ष and defined as इष्टप्राप्त्यादिजन्मा सुखविशेषो हर्ष: ।(R. G.) 16. An example of the भाव called अमर्ष and defined as-परकृतावज्ञादिनानापराधजन्यो मौनवाक्पारुष्यादिकारणीभूतश्चित्तवृत्ति- विशेषोडमर्षः। The अमर्ष is distinguished from क्रोध by the author. Cf .- ननु क्रोधामर्षयोः स्थायिसंचारिणोर्भावयोः किं भेदव- मिति चेत्, विषयतावैलक्षण्यमेवेति गृहाण। तत्र तु गमकं झटिति परविना शादा प्रवृत्तिर्वचनवैमुख्यादिकं चेति कार्यवैलक्षण्यम्। 18. The verse suggests indignation of the young wife towards her husband who acted improperly. Here the words of the verse, as well is its sense- असमीक्ष्यकारिन्किमिदमनुचितं कृतवानसि-are subordinate to the suggested sense of arHu or indignation. Hence, it is an example of ' the best sort of poetry '. 19. Acyutaraya's readings-नयनारुणप्रचारा, निरन्तराश्रु- धारा and जीवितर्सशया have to be taken as adjectives of the heroine. विनय stands for नम्रतादिसूचकवचनोक्ति and not नमन as Mr. Vaidya would have it, otherwise, प्रणता in the text would become redundant. 20. An example of the suggestion of the भाव called सुप and defined by the author as निद्राविभावोत्थज्ञानं सुप्तम्. We have here the ध्वनि of वस्तु and रस also; Cf- यद्यप्येवंभूतायाः प्रियतमावस्थाया निवेदनेन निद्र मम भवत्या महानुपकार:

Vilāsa 2] NOTES 5

कृत इति वस्तु, विप्रलम्भशृङ्गारश्वात्र प्रतीतिपथमवतरति, तथापि पुरः- स्फूर्तिकतया स्वप्नध्वननमत्रोदाहृतं न प्रान्ते तयोर्ध्वननं निरोद्ुमीष्टे। (R.G.). The reading क इव of Paranjape's edition should be explained "who else." 22. Here we have the उदय of the भाव called रोष. What is the difference between भावशान्ति and भावोदय ? Cf. R.G. for the answer-यद्यपि भावशान्ती भावान्तरोदयस्य, भावोदये वा पूर्व भावशान्तेरावश्यकत्वास्ञानयोर्विविक्तो व्यवहारस्य विषय:, तथापि द्योरेकत्र चमत्कारविरहात् चमत्काराधीनत्वाच्च व्यवहारस्य, अस्ति विषयविभागः । 23. This is not an example of the suggestion of स्मृत्याज्यभाव, for rememberance is referred to by a word and hence cannot be suggested ; nor is it an example of the figure स्मरण, for the latter is based on सादृश्य which is absent here. The verse only describes the विभाव, i. e. the नायिका. And this description, being very charming, somehow suggests विप्रलम्भशुभार. 24. कांचिदाखयां गृणन्तम्-has heen explained in the commentary as अलीकं स्वनामधेयं (नायिकासख्य) निवेदयन्तम्. Here we have to supply नायिकासख्यै. Acyutaraya exp- lains it as-कांचित्तत्सखीं प्रत्याख्यां निरुक्तमद्रोषकारणकथा जल्पन्तम्. In the latter explanation we have to take the word आख्या in rather an unusual sense of कथा. 25. R. G. reads तदुदन्तपरे for प्रियनामपरे. For singular in मुखे, cf. Nagesa-मुखे इत्येकवचनेनैकवातैव सर्वाभिरुच्यत इति ध्वनितम्. On दैन्य, he comments-तदलाभाइदैन्यं दष्टौ. 26. Acyutaraya reads विनताया: for वनितायाः, and adds वैनत्ये हेतु :- गुरुभिः समावृताया: 27. Here the blowing of मलय winds and buzzing of bees together are responsible for producing the effect in the shape of जीवितनाश. Hence, it is not an example of the figure called समाधि where a cause, in bringing about

6 BHĀMINĪVILĀSA [Śṛńgāra

an effect, is unexpectedly helped by another cause. Cf. R. G. अत्र जीवितनाशं प्रति वातवानचज्रीकगुज्जितयोरहमहमिकया हेतुत्वादेकस्याकस्मिकत्वाभावान्न प्रकृतालंकारस्य (of Samadhi) विषयः। किंतु कर्तृरूपभिन्नधर्मिकेण वानगुज्जनक्रिययो: समुच्येन जीवितनाशरूपैक- कार्यात्मककधर्मिकस्तयोरेव कारणयोः समुच्चय: संकीर्ण:। The word aads in the above supports the reading adopted in our text. For मलयभुजगवान्ता:, Cf .- न्यालनिलयमिलनेन गरलमिव कलयति मलयसमीरम्-Gitagovinda, IV. 7. 28. The reading दमयाम्बभूव is meaningless and its explanation by the commentator (बा°) as नासाभूपणीचक्रे is absurd. This verse and the 30th are instances of the suggestion of the भाव called जीडा defined by the author as- स्त्रीणां पुरुषमुखावलोकनादेः पुंसां च प्रतिज्ञाभङ्पराभवादेरुत्पस्नो

31. The reading मद्ूचनानुकूल is inappropriate as it lacks spontaniety on the part of the heroine. The reading चिराय. etc.of R.G. is certainly more charming as that gives a complete picture of fatigue. 32. Mr. Paranjape discusses the variants of मुदिर-"The reading of G. for मुदिर is मुदित and the commentator says, निरुक्तस्वप्रदर्शकत्वेन सुप्रसस्नोऽपि निर्दय: अभूत् ... विधिरिति शेषः। निरुक्कावस्थाघातकतवेन दुर्जनत्वादेव मूले वष्क्रा तस्ामाग्रहो गुण एवेति बोध्यम्। Now even if it be admitted that not to utter the name of bad person is a gor, still it must not be secured even at the sacrifice of the most important rule of grammar that a verb should have a subject. Kalidasa also introduces that गुण in को तस्स धम्मदारपरिच्चाइणो णाम संकीतिदुं चिन्तिस्सदि. S. VII, but no grammatical mistake is found in it. And hence that reading must be rejected. Mr. Vaidya's reading is fHfet: the Sun. Now the dreaming lover is to be awakened from his sleep; and therefore the cloud

Vilāsa 2] NOTES 7

with his thunder is more fitted for the purpose than the sun with his mild morning rays. And hence gfax: seems to me to be preferable." 33. The idea is similar to that found in verse 38. 35. Here we have भावसन्धि-a union of ब्रीडा and औत्सुक्य: The संकोच of eyes is due to shyness. Mr. Sesadri is wrong to attribute this संकोच to fear from Rama's youth. 36. The reading कृत्तचापं and its explanation as त्रुटितधनुं (?) by the commentator (बा० edn.) are both absurd ; not only is it grammatically incorrect, but the stringing of a broken bow is also an impossibility. Acyutaraya reads परिणेष्यति वा युवा त्विदानीं and explains it as परिणेष्यति किम् ? अपि तु नैवीद्वहिष्यतीत्यन्वयः; and, hence, he is obliged to explain युवा as यः कश्रिद्रामातिरिक्तो राजकुमारः। This is evidently far-fetched. 37. An example of रसाभास, as the रति resides in the husband and not in the newly wedded wife who is quite innocent of love. The places of रसाभास are thus enumerated in R. G .- उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपत्नीगतायां च बहुनायकविषयायां रतौ तथानुभयनिष्ठायाम्॥ 39. A fine illustration of the distracted condition of a lady due to separation. 40. The Cow-herd girl was wandering to sell butter-milk for cowries, instead of which she got a big blue gem, i.e. Krşņa. 41. The heroine got रूपारुचि; and as people taste लवण in order to remove अरुचि and get back रुचि, so the heroine tasted the लावण्य of हरिमुख, but it so happened that not only रूपारुचि was not removed, but there ensued universal अरुचि. Cf. Acyutaraya-हरिमुखस्य लावण्यं, न तु सौन्दर्यम्। ते न हि लवणस्य भावो लावण्यं लवणमेव लावण्यमिति व्युत्पत्तित:

8 BHĀMINĪVILĀSA [Śṛńgāra

श्ेषो विवक्षितः । तथा चारुचिनिरासार्थ लोके सैन्धवादिक्षारास्वादनं क्रियत इति प्रसिद्धमेव। 42. Acyutaraya notices the reading 'न वारोहेत्' (in place of तवारोहेत) and says-इति पाठे तु तदापि तुलामारोहेन् वेति संशय एव। 45. If we adopt the reading उल्लसति कापि शोभा वचसां च हर्शा च विभ्रमाणं, then the verse illustrates that type of तुल्ययोगिता where the सम्बन्ध of वाणी, हश and विभ्रमs is with शोभा which is a गुण. In the reading adopted in the text, the सम्बन्ध is with गुणविशिष्टा क्रिया. 47. The reading निहन्तुकामं or विहन्तुकाम is inferior to प्रह्तुकार्म given in R. G. Queer is the reading रदयन् रसनाम and its explanation by the Commentator (बा० edn.) जिह्वागं मर्दयन्निव नासिकाअ्रगततर्जन्या मां निवारयांचक्रे. 48. Acyutaraya reads ऑलिग्वितापि तस्था सान and explains-सा गन्तुकेन जिगमिषुणा दयितेनालिक्चितापि न तु दृष्टा साङ्मझर्भुजप्रसारणकुचीस्तत्यकरणा दिरूपैः साधनैः सहितं यथा भवति तथा। एतेन प्रसादो द्योतितः । तस्थावित्यन्वयः । 49. Acyutaraya reads (हे) दयित। (तावकी) प्रिया करकमले (स्वहस्तपद्म इति यावत्)। 51. This verse and the 37th describe the condi- tion of a newly wedded bride unaccustomed to the company of her husband. 52. The verse is quoted in R. G. as an illustration of all the three gunas, viz., माधुर्य, ओजस् and प्रसाद. The sense of the quotation from R. G. given in the com- mentary is-The verse as a whole suggests प्रसाद, and in parts, suggests also माधुर्य and ओजस्. The portions चिन्तामीलितमानसो मनसिज: and मा कुरु मानमाननमिदं suggest माधुर्य ; सख्यो विहीनप्रभा:, etc. suggest ओजस्. But, what business has ओजस् in a verse of शुक्गार ? To this the author replies-When the friend of the heroine got

Vilāsa 2] NOTES 9

tired of propitiating her, then she spoke with some indignation. Thus there is propriety of ओजस् in her words. Nagesa's remarks on this verse are-जेष्यति पीडादानेन। मानमलीमसत्वन्मुखसाद्श्यस्य स्वस्मिन्संपादनेन वा। अत एव राकापतिरित्युक्तम्। राका पूर्णिमा। अन्यथा तु चन्द्रे सर्वथा साम्या- प्रसिद्धिरिति भाव: । 53. For a similar idea cf. चलापायं दृष्टिं स्पृशसि बहुशो वेपथुमतीं रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः। करो व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरं वयं तर्वान्वेपान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती। Sak. I,21. 54. An illustration of वदर्भी style which is very difficult. Cf. अस्याश्र रीतेर्निर्माणे कविना नितरामवहितेन भाव्यम्। अन्यथा तु परिपाकभङ्: स्यात् ।(R.G.). Acyutaraya reads तनुः क्षाम्यति and explains it as अतिकृशत्वमेतीति योजना। 55. The variant विन्यस्तवक्त्राम्बु्ज should be taken as an adverb. 57. The reading in बाo edn. is पाटीरास्तु भुजझ्पुश्रव- मुखायाता इवातापिन:, where the commentary runs-पाटी- राश्चन्दनद्गुमा: भुजङ्पुङ्गवानां मुखेभ्य आयाता निःश्चासरूपा इव न तु चन्दना: शीतला: सर्पफृत्कारेभ्यो मिश्रिता: सन्तेः (सन्तः) सन्तापवहा इति भावः। आतापिनः चिल्लाः पक्षिणो यथा वाता वान्ति चक्रवाता वास्यारूपवत्। Here आतापिन: is explained as kites and later on as Cakravāka birds ! ! 59. Acyutaraya takes this verse and the next together. He reads प्रणयिनी in place of प्रणयिनि and discusses the reading as follows-'प्रणयिनि' इति सप्तम्यन्तपाठे पञ्चम्यन्तरसपदेन सम्बन्धे कान्तविषयकानुरागवशादित्यर्थसंभवेऽपि कर्भ्या नायिकाया अध्याहारापत्ति:। एवं 'प्रणयनिह्लवाना' इति समस्तपाठेऽपि प्रणयेन प्रेम्णा निह्ववानेति व्युत्पत्तिसंभवेऽपि रसादित्यत्र पौनरुक्तयापहृत्यै संभोगशुद्गाररसाद्धेतोरित्यर्थकरणेऽपि च तदापत्तिर्दुवारवेति बोध्यम्। एवं चोक्तपाठ एव श्रेयान्। तथा च प्रणयिनीत्वादेवोक्त्तदनिमीलने प्रवृत्तिरिति तरवम।

10 BHĀMINIVILĀSA [Śṛńgāra

60. The reading संघाते is preferable as it produces alliteration with याते. नयनयुगमिन्दीवरदश: is better than नयनमिह सारजजदशः । 61. Sesadri reads कपोलावुन्मीलसवपुलकपाली and exp- lains उन्मीलंतो विकसंतो नवपुलका नूतनरोमांचा ययोस्तघाविधे पाली कर्णप्रदेशी। 'पालि: कर्णलतायां स्याठ्देशे पंक्तिचिह्यो' रित्यजयः। ययो- स्तथाविधा कपोलौ। 62. aro edn. has, as usual, a peculiar explanation to offer for जवातृक-Cf .- हे जैवातृक हे वृद्ध। जवातृक: स्यादायुष्मा- नित्यमरः। 63. Acyutaraya reads मधुस्पन्दिनी and explains- मधुवन्मद्यवत्स्पन्दयति व्यामोहनेन धैर्याच्चेतश्चालयतीति तथा। स्वदर्शन- मात्रेणैवोन्मादयित्रीत्यर्थः । 64. The गोपाझना tries to hide her स्वेद and पुलक (indications of सारिवकभावs) created by श्रीकृष्णमाहात्म्यश्रवण by means of describing श्रीकृष्ण's ताण्डव on कालिय and thus representing that स्वेद and पुलक are due to wonder and not love. The reading गुरुषु is better than यदुषु, for it is proper to hide her feelings before the elders. 65. The reading सर्वदा for तास्विक: is not happy, for the force of these changes taking place at the advent of youth is lost if सर्वदा is adopted. 66. Acyutaraya would read मधुरवीक्षणेनेव in place of वीक्षणैरेव. His reasons are-परमासामर्थ्यव्यअ्ञकत्वादेकवचनान्तपाठ एवेष्टः। यदि तु प्रेयोदर्शनोत्तरं प्रतीक्षणोजीवनाधिक्येन तद्वदनसौन्दर्यदिदक्षा- धिक्येन च वीक्षणे पानकन्यायेन विरम्य विरम्यास्वादनीयनायकलावण्यला- लस्येन भूयस्त्वमपि गुणत्वेनैव संभाव्यते तदा भवतु नाम बहुवचनान्त एव पाठः 'वीक्षणरिति'। 71. A fine example of the figure स्मरण. Here the नायक is reminded of eyes by seeing the lotuses which are similar to eyes-'सादृश्यज्ञानोब्दुद्धसंस्कारप्रयोज्यं स्मरणं स्मर णालङ्कार:II' (R.G.)

Vilāsa 2] NOTES 11

72. At the rise of clouds, the HM disappears immediately. For the effect of clouds on lovers, Cf. मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति चेतः। Megha I, 3. The verse is given as an example of भावशान्ति in R.G. 73. Here one and the same face is mistaken for a lotus by the bees and for the moon by the Cakoras; it is an illustration of उल्लेख mixed with भ्रान्तिमत्. Had the bees and Cakoras mistaken two things for a lotus and the moon, then the figure would have been a pure श्रन्तिमत्. 75. A separated lover feels greater pangs at night during moon-light. To him the moon gives no peace or tranquility, but increases his agony. So, the bereav- ed lover says-which fool calls this a moon? When he is pointed out the dark spot-a%, he says that it is no aog, but the dark sky visible through a hole created in the orb of the sun by those Ksattriya warriors who have faced death on a battlefield. In support of his conjecture, the lover gives his own experience that this Sun's burning rays are devouring the earth. "A reference to this circumstance occurs also in the following stanza of P. R. VII. रणे मुक्तप्राणा रजनिचरवीरा दिनमणि विशन्तः शोभन्ते कमलमिव सायं मधुलिहः। अथामीभिर्भिन्नं गगननवकुश्जोदरदरीम यच्छत्रच्छायामनुभवति दिनकृतः ॥" (Parānjape). बिम्बं

73. a64-True nature. Poison is black and nectar is white. 77. Here ससन्देह is mixed with यथासंख्य. 78. The reading given in बाo edn. अपि चालकवेष- धारिणी मकरन्दस्पृहयालिचोलय: and its explanation are both absurd. The Commentary is-अपि च पुनः अलकानां वेषस्य धारिणी नायका (यिका) तस्या: स्पृहया अलिचोलयः भ्रमरपङ्क्तयः विलसन्ति इत्यत्रापि योज्यम्।

12 BHĀMINIVILĀSA [Śṛňgāra

80. A fine example of असङ्गति-The beauty of Cupid's arrows (i. e. flowers) is stolen by the heroine and punishment for the theft is given to the lover. 82. भवनाकाशमजायताम्बुराशि :- Constant flow of tears filled the space inside the house; so it looked like a sea. Sea-water and tears are both saltish. 83."Acyutaraya interprets the verse differently- The heroine sees the lover coming towards her apart- ment and herself dismisses her friends by gestures in the shape of covering herself and feigning to go to sleep. He adds एतेन चातुर्यातिशयः सूचितः। 84. An example of सहोक्ति where the गुणs like मान्थर्य, रक्तत्व, etc. are the समानधर्मs. Jagannatha remarks-अत्र यद्यपि क्रियापि गुणेन सह समानधर्मतामनुभवति तथापि तस्या नान्तरीयकत्वेन (तां विना वाक्यार्थासमाप्तेरिति भावः) असुन्दरत्वाद्गणस्यव पर्यवसाने समग्र- भरस हिष्णुत्वम्। शोणत्वासक्तत्वाभ्यामधिकभारत्वोपदेशकर्तृत्वाभ्यां च भिन्न- योरप्युपमेयोपमानगतयोनिरुक्तगुणयो: श्रेषेण पिण्डीकरणात्सहभावोपपततिः। 85. This illustrates आक्षेप. Paranjape and Sesadri construe तिष्ठतु, etc. as uttered by the person (नायक) who was listening to the above account being rather afraid to hear any worse news. 86. Paranjape, Vaidya and Seșādri read feurg- झंझानिलविह्वलस्य. This reading is not preferable as झंझानिल is strong wind and the shaking of lotus by such wind must naturally be violent. But the shaking of Rama's hand (which is उपमेय here) could not be so violent. The reading #Ifa adopted by Acyutaraya is also good. 88. Vaidya and Sesadri read नयनानि वहंतु खंजनाना- मिह नानाविधमंग भंगभाग्यम्. अंग is taken separately and explained as अंगेत्यव्ययं खल्वरथे। What are the अवयवतरङs of खअ्जनs? Can they mean the flashes of glances ? 89. Jagannatha remarks-अत्र गुणरूपविशेषाधानम्। रुचेर्गुण- त्वात्। न च विधानरूपक्रियात्मकविशेषाधानमिह शङ्थम्। भावनासामान्य-

Vilāsa 2] NOTES 13

रूपस्य विधानस्याचमतकारित्वेनाविशेषत्वात्। The next verse illus- trates क्रियारूपविशेषाधान. 91. Jagannatha remarks-अत्र पूर्वपूर्वावस्थाविशिष्टाभ्यां कुचाभ्यामुत्तरोत्तरावस्थाविशिष्टयोस्तयोरेवोस्कर्ष इत्येकविषयत्वम् । यद्यपि परिमाणभेदेन द्रव्यभेदोऽपि मतविशेषे शक्यते वक्तम्, तथापि कुचत्वेनाभेदा- श्रयणेन तत्राप्येकविषयत्वं सूपपादम्। यदि च वक्ष्यमाण एकाश्रये क्रमेणा- नेकाधेयस्थितिरूप: पर्यायोऽत्र प्रतीयते तदा सोऽप्यस्तु। न हि तेन पूर्वपूर्वा- पेक्षयोत्तरोत्तरोत्कर्षरूप: सारोऽन्यथासिद्ध: शक्य: कर्तुम्। 92. In the first half we have an exchange of equal things. But in the second half, it is unequal. 93. The reading जितमाक्तिकसम्पदां is superior to जितरत्नरुचां सदा of Acyutaraya. For, the pearl of the nose can have an enmity with the teeth when they surpass pearls (and not any ₹as ) in point of beauty. Unable to injure the teeth, the nose-pearl tries to humiliate the nose which is connected with the teeth. Again, अधरीकुरुते शुभाि has the disadvantage of not men- tioning the cause of अधरीकरण. 95. Cf. निरक्कशा: कवयः । 96. कांदिशीका-Being at a loss what to do through fear. 99. Sesadri remarks-A तांबूल when eaten gives out fragrance and makes the lower lip red; but these qualities, the lover says, are to be naturally found in his beloved. 102. Acyutaraya reads इन्दीवरेषु in place of इन्दिन्दिरेषु and explains इन्दीवरेपु as equivalent of भ्रमरेषु. He quotes the following authority from त्रिकाण्ड शेष in support of his meaning. भ्रमरश्रञ्जरीक: स्याद्रोलम्बो मधुसूदनः। इन्दीवर: पुष्पकीटो मधुद्रो मधुकेशटः।।

III. KARUŅAVILĀSA 1. Paranjape and Seșādri are of opinion that the entire करुणविलास is the outcome of the poet's great grief for the loss of his wife, and hence this chapter is based on his personal experience. This view, however, cannot be regarded as correct. For, if we assume that every beautiful description of a situa- tion or of a sentiment always indicates the personal experience of a poet, then we shall have to admit many impossible things. For instance, कालिदास's graphic description of दुष्यन्तs descent from heaven (शैलानामवरो- हतीव शिखरादुन्मज्तां मेदिनी, etc.) would lead us to infer that कालिदास must have flown in an aeroplane. See also the Introduction, p. V. 2. R. G.reads सहसा सखीभि: in place of सहसा पुरेव- In that case we shall have to construe सर्खाभि: (सह) सहसा प्रस्युद्वता. The reading वद सत्करोषि of R.G., however, is not so good as शिशिरीकरोपि. On this verse Jagannatha remarks-इयं च पुरोनिपतितां प्रमीतां नायिकां प्रति नायकस्योक्ति:। इह नायिकालम्बना, अश्रुपातादिभिरनुभावैरावेगविषा[दा]दिभिः संचारिभिश्र व्यज्यमाना नायकगता रतिस्तुल्यसाम्रयभिव्यक्ते प्रकृतत्वात्प्रधानीभूते तद्गत एव शोके प्रकर्षकत्वादकम्। यदि तु नायकगता रतिनात्र प्रतीयते, किंतु निरुक्त सामग्रया शोक एव प्रकृतत्वादित्यागृह्यते तदा नायकालम्बना प्रत्युद्रमाद्यनु भाविता हर्षादिभि: पोषिता नायिकाश्रया रतिरेव तत्राऊ मस्तु। नायिकागतरते र्नायकशोकप्रकर्पहेतुताया: सर्वसंमतत्वात्। न च नायिकाया नाशात्तद्वताया' रतेरसंनिधानात्कथमझतेति वाच्यम्। संनिधानस्याप्तायामतन्त्रत्वेन स्मर्य माणायास्तस्या अन्गत्वोपपत्तेः । 3. The reading खेदगलिता is unjustifiable and ap- pears to be a misprint for खेदकलिता. Vaidya and Paranjape explain खेदकलिता as खेदव्याप्ता, which is absurd. It should be taken to mean as खेदेन अधिगता-acquired after great pains. 14

Vilāsa 3] NOTES - 15

4. त्वरया-hastily. The husband says that she should not have made haste; she ought to have waited for him. 5. The verse refers to the practice of the bride ascending a piece of stone at the time of marriage. See the commentary. Paranjape very aptly points out that the contrast lies in the fact that at the time of marriage she could not ascend even a small piece of stone without holding his hand, while she can now ascend so high a place as the heaven without his help. 6. The self-confidence of the poet in his powers is admirable. 7. For a similar idea, see below verse 11 and compare R. V., VIII, 59-60. 8. The भोगs are aptly called सौदामिनीविलसितप्रतिमान्- transitory like the flashes of lightning. Cf. प्रायेण बांधव- सुहृत्प्रियसंगमादि सौदामिनीस्फुरणचञ्जलमेव सौख्यम्। Malatimadhava, VIII, 14. Paranjape rightly points out the fault of दूरान्वय in construing अकाण्डे with निर्गतासि. 9. See the propriety of मुक्तिरमणीसदनम्. A पतिव्रता could go to the house of a female friend. करम = 'मणि- बंधादाकनिष्ट करस्य करभो बहिः"। अमरकोशः । 10. Acyutaraya reads रमणीरमणीयशीले and explains the compound as रमणीनां सुन्दरीणां मध्ये रमणीयं पातिव्रत्यादिगुणै- लोकोत्तरं शील चारु चरितं यस्या: सा तथा। But this sort of com- pound is objected to by. 'न निर्धारणे' Pan. II. 2. 10. Paranjape remarks-But though it is not quite correct, and the addition of the word Huff does not lead to the addition of any special sense, still the formation of the compound removes the want of a , that was required to connect चेतोहरा with रमणी, when the latter word did not form a member of the above compound. Acyuta-

16 BHĀMINIVILĀSA [Karuņa Vilāsa 3]

raya reads पर्यगमन् and criticises 'पर्यणमन्' इति पाठे तु परिणामप्राप्ता इत्यर्थः । परिणामो हि तारिविकोऽन्यथाभावः।स तु प्रकृते वास्तविका नैव संभवति। etc. This is hypercriticism. What is meant by uftuITH here is 'becoming the subject-matter ' or ' transformation,' which, of course, is metaphorical. 11. Acyutaraya reads तावकीनमधुरस्मितकान्तिकान्ता and construes it with ₹It. The idea is that as long as your smile was there so long the full-moon night was redun- dant. There is no idea:of उत्कर्ष of स्मित over राका as rightly pointed out :by Paranjape. Here इन्दिरा = लक्ष्मी stands for beauty in general. 12. मन्दस्मितेन सुधया. Here मन्दस्मित itself is सुधा. समीजे-सम् +यज-3rd person, singular, perfect, कामेश्वरी- Able to fulfil all desires like a goddess. 13. The contrast is remarkable. When you were on earth you raised me to heaven; when you are in the heaven you are throwing me down to earth. 14. You were the UT-protector or main-stay of the qualities like ra4 and myself. So your departure has left these qualities and myself both destitute. 15. The lady conquered the flames of fire by means of the golden hue of her body. The fire is enraged at that defeat and hence has reduced that body to ashes. 17. Here परपुमान् is the supreme Soul or ब्रह्मन who is fajor. Paranjape is right in observing that there is a sort of अनाचित्य involved in the poet's attributing to his beloved (a पतिव्रता) a going to परपुमान even by way of श्लेष. 19. The poet indirectly praises his own poetry in this verse. The different readings given in the text do not materially change the sense.

॥ श्रीः ।। श्रीपण्डितराजराजतिलकजगन्नाथप्रणीते भामिनीविलासे शान्तविलासः।। ४ शान्तविलासः। विशालविषयाटवीवलय'लग्नदावानल- प्रसृत्वरशिखावलीविकलितं मदीयं मनः। अमन्दमिलदिन्दिरे निखिलमाघुरीमन्दिरे मुकुन्दमुखचन्दिरे चिरमिदं चकोरायताम्॥ १॥ १. नि० ०मलय०। २, प० D. °विगलितं विशालेति॥ विशालविषयाटवीवलयलग्नदावानलप्रसृत्वरशि- खावलीविकलितं विशाला दीर्घा या विषयाणां कामकोधादीनां अटवी अरण्यं तद्वलयं मण्डलं तस्मिन् लगनः यः दावानलःवनवह्ितस्य प्रसृत्वराःप्रसर्पणशीला: या: शिखाः ज्वाला: तासां अवलीभिः पंकिभि: विकलितं आकुलितं। मदीयं मनः। अमन्दमिलदिन्दिरे अमन्दं अत्यर्थ मिलन्ती संगच्छनती इंदिरा शोभा यस्मिन् तस्मिन्। निखिलमाधुरीमन्दिरे निखिला समग्रा या माधुरी माधुयं तन्मन्दिरे निवासस्थाने। मुकुन्द मुखचन्दिरे मुकुंदस्य श्रीकृष्णस्य मुखं एव चन्दिर: चन्द्रः तस्मिन्। चकोरायतां चकोर इव आचरतु। संसारदु:खैरत्यथ संतापितं मम मनः अत्यन्तशोभने मधुरे च श्रीकृष्णचन्द्रमुखे तथा भनुरकं भवतु यथा चकोरश्रन्द्रे अनुरक्तो भवति-इति भावार्थः । अत्र विषयेष्वदवी रवारोपणात् मुखे च चन्द्रस्य रूपकमलङ्कारः । तस्य चोपमया संसृष्टिः । पद्य- मिंद करुणालहयां (५९) पठ्यते। पृथ्वी वृत्तम्। तल्लक्षणं च-'जसौ जसयलावसुग्रह्यतिश्र पृथ्वी गुरु: इति॥१॥ अये जलधिनन्दिनीनयननीरजालम्बन

२ भामिनीविलासे·

र्जगत्वितयरोचनैः१ शिशिरयाशु मां लोचनैः ॥२ ॥ १. B. प्रभातजलदोन्तम .... सर्वकषे । २. नि०-०लोचनैः । अये इति॥ अये इति कोमलामंत्रणे।जलधि नन्दिनीनयननीरजालम्बन जलधे: क्षीराब्धे: नन्दिनी सुता तस्याः नयने एव नीरजे कमले तयो: आलंबन आश्रयभूत भगवन् विण्णो। ज्वलज्ज्वलनजित्वरज्वरभरत्वराभ्रं ज्वलन् दीप्यमान: यो ज्वलनः अभि: तस्य जित्वरः जेता यः ज्वरभरः विषयसंतापा- तिशय: तस्य त्वरया वेगेन भङ्गरं भज्यमानं। मां आशु शीघ्रम्। प्रभातजल- जोभमद्गरिमगर्वसवकषेः प्रभाते यानि जलजानि कमलानि तेषां उन्नमन् उदच्छन् यः गरिमा गौरवं तस्य गर्वः अभिमान: अहमेव सर्वसुन्दर इति गर्व: तस्य सर्वकषैः नाशकैः। जगत्वितयरोचनेः जगस्त्रयस्य भुवनत्रयस्य रोचनै: प्रीतिजनकैः । लोचनैः कटाक्षैः। शिशिरय शीतलं कुरु। हे लक्ष्मी- नयनालंबन विष्णो प्राभातिककमलादप्यधिकसुन्दरैः भुवनत्रयप्रीतिजनकैः कटाकैः संसारानलसंतापितं मां शीतलीकुर्विति भावार्थः । पृथ्वीवृत्तम् ॥ २ ॥ स्मृतापि तरुणातपं करुणया हरन्ती नृणा- मकगुरतनुत्विषां वलयता शतैर्विद्युताम्। कलिन्दगिरिनन्विनीतटसुरदुमालम्बिनी मदीयमतिचुम्बिनी भवतु कापि कादम्बिनी॥ ३ ॥ १. नि० नगनन्दिनी। स्मृतापीति ॥ का अपि अनिर्वचनीया। कादम्विनी मेघमाला। अर्थात् भगवतः कृष्णस्य मूर्तिः, या मेघमालावत् श्यामा, किन्तु ततोऽप्य- धिकगुणवती-अत्र श्रीकृष्णमूर्तिः कादम्बिनीत्वेनाध्यवसिता, निश्चिता, कविना। तस्याश्र मेधमालात आधिक्यं व्यतिरेको वा विशेषणवाचकैः पदैर्वर्ण्यते। या स्मृता अपि। करुणया दयया। नृणाम्। तरुणातपं प्रचंडतापम्। हरन्ती निवारयन्ती। अस्तीति शेष:। मेघमाला हि स्पर्शनेन वर्षणेन वा लोकानां नापं हरति, हयं भगवन्मूर्तिस्तु स्मरणमात्रेणेति व्यतिरेकः । पुनश्र- अभक्रतनुत्विषां विद्युतां शतैः वलययता-अभव़राः अक्षणिकाः, चिरस्थायिन्य इत्यर्थ:, या: तनुत्विषः शरीरकान्तयः तासां शतैः वलयिता

शान्तविलासः । ३

वेष्टिता। मेघमाला हि क्षणिकैः विद्युदुल्लासैः वेष्टिता, भगवन्मूर्तिस्तु चिर- स्थायिनीनां शरीरकान्तीनां विद्युद्धिः, तर्वेनाध्यवसिताभिर्गोपाङ्नाभिर्युक्तति व्यतिरेकः । कलिन्दगिरिनन्दिनीतटसुरद्ुमालम्बिनी कलिन्दाख्यस्य गिरे: पर्वतस्य नन्दिनी कन्या, यमुनेत्यर्थः, तस्याः तटे ये सुरद्ुमाःकल्पवृक्षा, कल्पवृक्षत्वेनाध्यवसिताः नीपवृक्षाः, यमुनातटे कल्पवृक्षाणामभावात्, तेषां आलम्बिनी तदाश्रितेत्यर्थः । मेघमाला हि आकाशाश्रिता, भगवन्मूर्तिस्तु नीपद्रुमाश्रितेति व्यतिरेकः । मदीयमतिचुम्बिनी मम हृदये विराजमाना।

मेघमालात आधिक्यदर्शनात् व्यतिरेकालक्कारोऽपि। तयोश्चाङ्गाद्गिभावेन संकरः । व्यतिरेकलक्षणं च काव्यप्रकाशे-'उपमानाद्यदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः' इति। पृथ्वीवृत्तम् । पद्यमिदं रसगंगाधरे मंगलाचरणे पट्यते ॥ ३ ॥ कलिन्दगिरि नन्दिनीतटवनान्तरं भासयन् सदा पथि गतागतश्रमभरं हरन्प्राणिनाम्। लतावलिशतावृतो मधुरया रुचा संभृतो ममाशु हरतु श्रमानतितमा8 तमालद्गुमः ॥४॥ १. नि०- कलिन्दनग० २, प० H. मुदा ३. प० D. गतागतैः। र० कमभरम्। ४. श० तराम् कलिन्देति॥ कलिन्दगिरिनन्दिनीतटवनान्तरं कलिन्दगिरिनन्दिनी कालिन्दी यमुनेत्यर्थः तस्याः तटे यत् वनं वृन्दावनादि, तस्य यत् अन्तरं मध्य। भासयन् दीपयन्। सदा सर्वस्मिन् काले। पथि मार्गे, नानायोनि- संचरणरूपे संसारमार्गे। प्राणिनां जीवानां गतागतश्रमभरं गतागतं एकशरीरत्यागपूर्वकमन्यशरीरप्रवेशः, तस्य श्रमभरं क्वेशातिशयं । हरन् नाशयन् । लतावलिशतावृतः लतानां आवलि: पंक्ति:, पक्षे लतासदशीनां गोपीनां पंक्तिः, तस्या: शतैः आवृतः परिवेष्टितः। तथा मघरया मनोहा- रिण्या। रुचा कान्त्या। संभृत: युक्तः। तमालदुम: तमालवृक्षः, पक्षे तमालवृक्षवन्नीलः श्रीकृष्णः। मम श्रमान् खेदान्। आशु शीघ्रं । अतितमां अत्यर्थ, यथा न पुनस्तेषां खेदानामुन्दवः कदापि स्याच्तथा। हरतु अपनयतु। यमुनातरे वृन्दावने शोभमाना, प्राणिनां जन्ममरणदुःखापहारिणी, गोपाङ-

४ भामिनीविलासे

नाभि: परिवेष्टिता, तमालवस्नीला भगवतः कृष्णस्य मूर्तिः मम खेदान् हरस्विति भावार्थः । अत्र भगवान् श्रीकृष्ण उपमेयः, तमालद्रुम उपमानम्। तमालद्रुमेण भगवतो निगरणात् अतिशयोक्तिरलक्कारः। अस्याश्र चतुर्थचरण- गताया अतिशयोक्तेः समर्थकानि चरणत्रयगतानि विशेषणानि। अतः साव- यवेयमतिशयोक्तिरुदाहता रसगंगाधरे (पृ. ३०८)। पृथ्वी वृत्तम्।।४ ।। वाचा निर्मलया सुधामधुरया यां नाथ शिक्षामदा- स्तां स्वपेऽपि न संस्मराम्यहमहंभावावृतो निस्त्रपः१े। इत्याग:शतशाललिनं पुनरपि स्वीयेषु मां विभ्रत -- स्त्वत्तो नास्ति दयानिधि र्यदुपते मत्तो न मत्तोऽपरः॥५॥ १. र०- संस्पृशाम्य० वा०-संस्पृहाम्य°। २. प०-B .- निस्पृह्दः । ३, प० B. दयापर: वाचेति ॥ हे नाथ भगवन्। निर्मलया निरदोषया। तथा सुधामधु- रया सुधावत् अमृतवत् मधुरया। वाचा वेदरूपिण्या वाण्या। यां शिक्षां उपनिषत्सु प्रोक्ताम्। अदाः स्वं दत्तवानसि । ताम् शिक्षां। अहंभावावृतः अहंभावेन अहक्कारेण आवृतः युक्तः । निस्त्रपः निर्लजः। अहम्। स्वसे निद्ायाम्। अपि न संस्मरामि। इति एवं गते सति। हे यदुपते श्रीकृष्ण। आगःशतशालिनं आगसां अपराधानां शतेन शालते शोभत इति-अपरा- घशतयुक्तम्। माम्। पुनरपि। स्वीयेषु स्वकीयेषु भक्तेष्वित्यर्थः । बिभ्रतः धार- यतः। त्वत्तः । दयानिधि: कृपालुः। नास्ति-त्वदधिकः नान्यः कश्चिइया- लुरित्यर्थः । मत्तः मदपेक्षया च । अपरः अन्यः। मत्तः उन्मत्तः। नास्तीति शेषः । हे भगवन् स्वया दत्ता आत्मकल्याणकारिणी शिक्षा अहङ्कारावृतेन मया न मनागपि स्मर्यते, किन्तु तवं तथापि स्वभक्तेषु मम गणनां करोषि, अत- स्त्वदपेक्षया नान्यः कश्चिदधिको दयालुः मदपेक्षया च नान्यः कश्चिदधिक उन्मत्त इति भावार्थः । अत्र शिक्षादानेऽपि विस्मरणं मत्तत्वे हेतुः, तथा सापराधस्यापि भक्तेषु यद्गणनं तस्य दयानिधित्वं हेतु :- अतः काव्यलिन् मलङ्कारः । पद्यमिंद रसगङ्गाधरे प्रसादगुणोदाहरणे (पृ० ६६ ) पटयते। तल्लक्षणं च तत्रैव (पृ० ५९) 'यावदर्थकपदत्वरूपमर्थवैमल्यं प्रसादः ।" शादुलविक्रीडितं वृत्तम् ॥५॥

शान्तविलासः । ५

पातालं व्रज याहि वा सुरपुरी मारोह मेरोः शिरः पारावारपरम्परां' तर तथाप्याशा न शान्ता १ तव। आधिव्याधिजरापराहत यदि क्षेमं निजं वाञ्छसि श्रीकृष्णेति रसायनं रसय रे शन्यैः किमन्यैः श्रमैः४॥६॥ १. बा०-वासवपुरी"। २. नि०-परम्पराः ३. नि०-शान्ताः। . बा०- आधिव्याधिजरापराहतिमतिक्षेमं निजं वञ्छति, श्रीकृष्णेति रसायनं रसपरे शून्यैः किमन्यैर्श्रमैः il पातालमिति॥आशाग्रस्तं प्रत्युक्तिरियम्। पातालम्। व्रज गच्छ। सुरपुरी देवनगरीं अमरावतीम्। वा याहि गच्छ। मेरो: सुक्णपर्वतस्य। शिर: शिखरं। आरोह। पारावार परम्परां पारावाराणं समुद्राणां परम्परां श्रेणीं। तर उल्लंघय। तथापि कृतेऽपि सर्वप्रकारोदयमे। तव। आशा। न शान्ता समाप्तिं न गता। रे आधिव्याधिपराहत आधिभि: चिन्ताभि: व्याधिमि: रोगैः जरया वृद्धावस्थया पराहत अभिभूत जन्तो। यदि। निजं स्वकीयम्। क्षेमं कल्याणम्। वाञ्छास इच्छसि। तहिं। श्रीकृष्ण इति। रसायनं औषधम्। रसय आस्वादय। अन्यैः । शन्यैः निष्फलैः । अ्रमैः खेदैः। किम्। भगवन्नामस्मरणमेव नरस्य कल्याणाय कल्पते इति भावार्थः । अम्र श्रीकृण्णेति नान्नो रसायनत्वेन रूपणात् रूपकमलङ्कारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ६ ॥ मृद्वीका रसिता सिता समशिता' स्फीतं निपतिं पयः स्वर्यातन सुधा्यधायि कतिधा" रम्भाधर: खण्डितः। सत्यं ब्रूहि मदय जवि भवता भूयो भवे भ्राम्यता कृष्णेत्यक्षरयोरयं मधुरिमोद्वारः क्वचिल्लक्षितः॥७॥ १. प०-B. समस्त सरितः। २. बा०-टीका-स्वर्यांती न। १. बा०-कदा। ४. प० B. कदा सुधाधिकरसः। मृद्धीकेति ॥ हे मदीय जीव जीवात्मन्। त्वया। इहलोके इति शेषः। मृद्वीका द्राक्षा। रसिता आस्वादिता। सिता खण्डशर्करा, 'मिश्री' इति लोके प्रसिद्धा। समाशता भक्षिता। स्फीतं निर्मलं। पयः जलं। निर्णतम् तथा च। स्वः स्वर्गम्। यातेन गतेन। सुधा अमृतम्। अपि। अधायि

६ भामिनीविलास

पीता। एवं च । कतिधा कतिवारं अनेकवारमित्यर्थः । रम्भाधर: रम्भाया: स्वर्वेश्यायाः अधरः अधरोष्टः । खंडितः चुम्बनाद्यवसरे दन्तेन क्षतः । तथापि सत्यं ब्रूहि-एवं भूयः पुनः पुनः। भवे संसारे, कदाचिदिह लोके कदाचिच्च स्वगे। भ्राम्यता भ्रमणं कुर्वता । भवता। 'कृष्ण' इति अक्षरयोः । अयं मधुरिमोद्वारः मधुरिम्णः माधुर्यस्य उद्गारः भरः । क्कचित् कुत्रचित्। लक्षित: दष्टः । इहलोके परलोके वा यावन्ति मधुराणि वस्तून्यास्वादितानि सर्वेभ्योऽपि तेभ्यो भगवन्नामाक्षरयोर्माधुयँ गरिष्ठमिति भावार्थः । अत्र भगवन्नाममाहात्म्यात् अल्पज्ञोऽल्पशक्तिरपि जीवः, अनेक- जन्मवृत्तांतप्रत्यक्षीकरणशक्तिमान् जायते। अतः अशक्तेऽपि जीवे शक्तिसंबन्ध- स्थापनात् अतिशयोक्त्यलङ्कारस्य ध्वनिः । पद्यमिदं रसगंगाधरे (पृ० १३३) अतिशयोक्तिध्वनावुदाहतम्। शार्ट्लविक्रीडितं वृत्तम्॥।७।। वज्रं पापमहीभृतां भवगदोद्रेकस्य' सिद्धौषधं

क्रूरक्ेशमहीरुहामुरुतर ज्वालाजटाल: शिखी द्वारं निर्वृतिसद्मनो विजयते कृष्णेति वर्णद्वयम्।।८।। १. प० B. पापभृतां सतां। २. बा०-भय०। ३. नि०-°मुरुभर' वज्रमिति॥ पापमहीमृतां पापानि एव महीभृतः पर्वताः, तेषां। वज्रं वज्रवस्नाशकम्। भवगदोद्रेकस्य भवः संसारः एव गदः रोगः तस्य उद्रेक: आधिक्यं तस्य। सिद्धौषधं सिद्धं अमोघं, अनिष्फलमित्यर्थः, औषधं। मिथ्याज्ञाननिशाविशालतमसः मिध्याज्ञानं अविद्या, सैव निशा रात्रिः, तस्याः विशालं महत्, तमः अन्धकारं तस्य। तिग्मांशुबिम्बादयः तिग्माः तीक्ष्णाः अंशवः किरणाः यस्य स तिग्मांशुः सूर्य:, तस्य बिम्बं मण्डलं,तस्य उदयः। क्ूरक्केशमहीरुहां क्रूरा: दुःसहाः ये क्लेशाः अविद्यास्मि- तारागद्ढे पाभिनिवेशाख्या: त एव महीरुहा: वृक्षा: तेषाम्। उरुतरज्वाला- जटाल: उरुतराः दीर्घतरा: ज्वाला: शिखाः ताभि: जटालः प्रचंढ इति यावत्। शिखी अभनिः । तथा च निर्वृतिसद्यनः निर्वृतिः मोक्षः एव सभ गृहं तस्य। द्वारम् । किं तत् ?। 'कृष्ण' इति। वर्णद्वयं अक्षरयुगलम्। विजयते सर्वोस्कर्षेण वर्तते। यथा वज्रं पर्वतान् नाशयति, औषर्धं रोगान्

शान्तविलासः । ७

हन्ति, सूर्य: अन्धकारं अपहरति, वह्निश्र वृक्षान् भस्मसात्करोति तथैव भगवन्नाम पापानाम्, भवरोगस्य, मिथ्याज्ञानस्य, केशानां च निवारकम्, एवं च मोक्षस्य दायकमिति भावार्थः । पापादीनां महीभृदादिभिरभेदनिरूपणात् रूपकमलङ्कारः। पद्यमिंद पंडितराजविरचितकरुणालहयाँ (५८) उपलभ्यते। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥८ ।। रे चेतः कथयामि ते हितमिदं वृन्दावने चारयन् वृन्दं कोऽपि गवां नवाम्बुदनिभो बन्धुर्न कार्यस्त्वया। सौन्दर्यामृतमुद्विरद्भिरभितः१ संमाह्य' मन्दस्मितै- रेष त्वां तव वल्लभांश् विषयानाशु क्षयं नेष्यति॥९॥ १. प°-0. असितः । २. बा०-संयोज्य. रे चेत इति ॥ रे चेतः हे मनः। ते तुम्यं। इढं वक्ष्यमाणम्। हितं हितकरं वाक्यम्। कथयामि। यत्- त्वया। वृन्दावने गवां वृन्दं समूहम्। चारयन्। नवाम्बुदनिभः नवः नूतनः अम्बुदः मेघः तत्सदशः श्यामवर्ण इत्यर्थः । कोऽपि अर्थात् श्रीकृष्णः। बन्धुः सखा। न कार्यः । अत्र कारणमाह। एष श्रीकृष्ण । अभितः सर्वतः । सौन्दर्यामृतं सौन्दर्यस्य अमृतम्। उद्विरद्भि: उद्वमद्निः । मन्दस्मितैः मन्दहासैः। संमोह्य वशीकृत्य। त्वां तव वल्लभान् प्रियान्। विषयानू शब्दस्पर्शरूपा- दीन्। च। आशु शीघ्रम्। क्षयं नेष्यति नाशयिष्यति। हे चित्त त्वया वृन्दावनविहारिणः श्रीकृष्णस्य चरणयो: प्रीतिः कार्या-असौ लीलयैव अविद्या- कार्य रवां शब्दादीन् विषयांश्र नाशयिष्यतीति भावार्थः विरोघिलक्षणया लक्ष्यते। अत्र आक्षेपालक्कारः । तल्लक्षणं च काव्यप्रकाशे 'निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया। वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः ॥' इति। अत्र हि 'रे चित्त त्वया भगवतो ध्यानं कार्यम्' इति वक्तुमिंष्ट तच्च निषिध्यते । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ९ ॥ अव्यास्येयां वितरति परां प्रीतिमन्तर्निमसा१ कण्ठे लग्ना हरति नितरां यान्तरध्वान्त जालम्।

८ भामिनीविलासे

तां द्राक्षादैरपि बहुमतां माधुरीमुद्विरन्तीं कृष्णेत्याख्यां कथय रसने यद्यासे त्वं रसज्ञा॥ १० ॥ १. बा०-०ममां २. बा०-लग्नां १. प०-D. ·व्याधि० ४. नि०-द्राक्षीघैः। बा०-द्राक्षाथ: अव्याख्येयामिति ॥ हे रसने जिह्े। यदि त्वं। रसज्ञा रसान् मधुरादीन् जानातीति रसज्ञा। सत्यं असि। तर्हि- या आख्येति शेषः । अन्तर्निमझ्ना अन्तः हृदये निमग्ना प्रविष्टा। अव्यास्येयां व्याख्यातुमयोग्यां अनिर्वचनीयामित्यर्थः । परां उत्कृष्टाम्। प्रीर्ति परितुष्टिम्। वितरति ददाति तथा च। या कण्ठे गले। लग्ना संयुक्ता सर्वदोच्चारिता इत्यर्थः । आन्तरध्वान्तजालं आन्तरं अन्तर्भवं मानसं ध्वान्तस्य अन्धकारस्य अज्ञानस्येति यावत् जालं समूहम्। नितरां निःशेषेण। हरति नाशयति। द्राक्षाद्यैः आद्यशब्देन सिताशर्करामध्वादीनां ग्रहणम्। अपि। बहुमतां बह्वादटतां तदपेक्षयापि अधिकतराम्। माधुरी मधुरताम्। उद्गिरन्तीं उद्दमन्तीम्। ताम्। 'कृष्ण' इति आख्यां अभिधानम्। कथय। हे जिह्ने, यतस्त्वं रसान् जानासि अत एव रसज्ञेत्युच्यसे-किन्तु तदैव ते नाम सार्थकं स्यात् यदा तस्य श्रीकृष्णस्य नामोच्चारणं करोषि यत्खलु हृदि स्थितं अनिर्व- चनीयमानन्दं ददाति, सर्वदोच्चारितं अज्ञानजन्यं तमो नाशयति तथा च यस्य माधुयँ सर्वोस्कर्षेण वर्तत-इति भावार्थः । मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥१०॥ सन्त्येवास्मिअ्जगति बहवः पक्षिणो रम्यरूपा- स्तेषां मध्ये मम तु महती वासना चातकेषु। यैरध्यक्षै 'रथ निजसखं' नीरदं' स्मारयद्दि- श्वित्तारूढं भवति किमपि ब्रह्म कृष्णाभिधानम्॥११॥ १. नि० यैरूर्ध्वाक्षै० २, प० D. निजसुखं १, प० H. नीरजं ", र. स्मृत्यारूढं. सन्तीति ॥ अस्मिन् जगति रम्यरूपाः मनोहराकाराः । बहव: पक्षिणः सन्ति एव। किन्तु। तेषां सर्वेषाम्। मध्ये चातकेषु मम महती। वासना आदरबुद्धिः, प्रीतिरित्यर्थः । यैः चातकैः । अध्यक्षैः प्रत्यक्षैः। अथ प्रत्यक्षानन्तरम्। निजसखं स्वबन्धुम्। नरिदं मेघम्। स्मारयद्गिः। कृष्णाभिधानं 'कृष्ण' इति ख्यातम्। किमपि अनिर्वचनीयम्। ब्रह्म चित्ता-

शान्तविलासः ।

रूढं स्मृतिपथगतम्। भवति। चातकान् दृष्ट्वा मेघस्मरणं जायते, मेघसदृश- वर्णत्वेन च भगवतः श्रीकृष्णस्य स्मृतिरुत्पद्यते, अतः सर्वपक्षिषु चातक एव मम प्रेष्ठ इति भावार्थः । स्मरणालह्कारोऽयम्। तल्लक्षणं च काव्यप्रकाशे- 'यथानुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सदृशे स्मृतिः । स्मरणम् ।' इति। पद्यमिंद रसगं- गाधरे (पृ० २२१ ) स्मरणालक्कार उदाहृतम् । मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥ ११। विषद्रीच्या' भुवनमाखलं भासते यस्य भासा सर्वासामप्यहमिति® विदा प्रत्ययालम्बनं' यः । तं पृच्छन्ति स्वहृदयमनावेदिनों विष्णुमन्या- नन्यायोऽयं शिव शिव नृणां केन वा वर्णनीयः ॥१२॥ १. नि०-विष्यग्रुच्या. २. र० सर्वेषामप्यहमयमिति. ३. नि० च यत्, *. वै०-गूढमालम्बनै. ५. नि०-स्वहृदयतला°. विष्वद्रीच्येति ॥ यस्य विष्णोः । विष्वद्रीच्या विष्वक् अंचतीति विष्व- द्रीची सर्वव्यापिनी तया। भासा कान्स्या प्रकाशेनेत्यर्थः । अखिलं समस्तं भुवनं जगत्। भासते द्योतते। 'अहं' इति सर्वासां अपि। विदां ज्ञानानाम्। यः विष्णुः । प्रत्ययालम्बनं हेतुभूतः आश्रयः । सर्वे जीवाः अहं अस्मि' इत्याकारकेण अहंकारेण स्वकीयं अस्तित्वं विदन्ति-वस्तुतश्र जीवब्रह्मणोरक्यम्-अतः 'अहं' इति अहंकारज्ञानस्य हेतुभूतं, मूलभूतं, विष्णुरूपं ब्रह्मैवेति भावः । स्वहृदयम्। अनावेदिन: अजानन्तः स्वहृदय एव विष्णुस्तिष्ठतीति अजानानाः । तं विष्णुम्। अन्यान् पृच्छन्ति-कासौ विष्णुरिति अन्यान् जनान् पृष्छन्ति। अयम्। नृणां मनुष्याणाम्। अन्यायः अनुचितं कर्म। केन वा वर्णनीयः । शिव शिव इति खेदे। यस्य विण्णोः प्रकाशेन सर्व जगदिदं भासते, यो विष्णुः सर्वेषां ज्ञानानां मूलकारणं, स्वहृदि स्थितमपि तं विष्णुं यदि नराः अन्यान् पृच्छन्ति, तर्हि महान् खेदविषयोऽ- य्यम् इति भावार्थः । पद्यमिदं रसगंगाघरे (पृ. ४५३) विचित्रालंकार उदा- हतम्। उक्तं च तत्र-'अत्र जीवरूपेण सकललोकप्रत्यक्षसिद्धस्य परमेश्वरस्य प्रतिपत्त्यर्थ परान्प्रति प्रश्नोऽनुकूलाभासः । मुख्यमनुकूलं तु स्वहृदयमेव।' इति। विचित्रालङ्कारलक्षणं च तत्रैव-'इष्टसिद्धयर्थमिष्टैपिणा क्रियमाणमिष्ट- विपरीताचरणं विचित्रम्' इति। मन्दाक्रान्तावृत्तम् ॥ १२॥

१० भामिनीविलासे

सवायां यदि सामिलाषमसि रे लक्ष्मपतिः सेव्यतां चिन्तायामसि सस्पृहं यदि तदा चक्रायुधांश्चिन्त्यताम्। आलापं यदि कांक्षास' स्मररपोर्गाथा' तदालप्यतां स्वापं वान्छस चेन्निरर्गलसुखे चेतः सखे सुप्यताम्॥१३॥ १. प०-वाष्छसि २. र०-मधुरिपो० ३. नि०-०लाप्यतां। प०-B. कथ्यतां ४. प० -- B. स्वीयं ५. बा. निरालसमुखे, प०-B. निरर्गलसखं ६. नि० सुखं. सेवायामिति ॥रे सखे मित्र। चेतः मदीयचचित्त। यदि सेवायां कस्यापीति शेषः। सामिलाषं अभिलापेण इच्छया सहितम्। असि, तहिं लक्ष्मीपतिः विष्णुः । सेव्यताम्। यदि चिन्तायां ध्याने। सस्पृहं साभिलाषम्। आसे, तदा चक्रायुध: चक्रं आयुध यस्य स विष्णुरित्यर्थः। चिन्त्यतां ध्यायताम्। यदि आलापं संभापणम्। कांक्षसि इच्छसि। तदा स्मररिपोः स्मरस्य कामदेवस्य रिपुः शत्रुः शिवः तस्य । गाथा कथा। आलप्यतां कीर्त्यताम्। स्वापं निद्राम्। वा्छसि इच्छसि। चेत्, तर्हि निरर्गलसुखे निर्गता अर्गला प्रतिबंधः, क्षणिकत्वादिरूपः, यस्मात् तत् निरगलं नित्यमित्यर्थः, एवंभूते सुखे, नित्यानन्दे ब्रह्मणीत्यर्थः । सुप्यतां विषयान्तराद्विरम्य तत्रैव लीनेन स्थीयताम्। पद्यमिदं रसगंगाधरे (प. ४८३) परिसंख्यालक्कारे उदाहृतम्। तल्लक्षणं च तत्रैव-"सामान्यतः प्राप्तस्यार्थस्य कस्माञ्चिद्विशेषाद्वयावृत्ति: परिसंख्या" इति । अत्र हि प्रथमयोः चरणयो: विष्णुभक्ति: प्रक्रान्ता, किन्तु तृतीये चरणे सहसा स्मररिपोः शङ्करस्योलेखः कृतः । स च प्रक्रमभंगमापादयति। अगत्या चाच्युतरायमोडकेन विष्णुशिवयो- स्तादात्म्यापादनेन यथाकयंचिदस्य दोषस्य समर्थनं कृतम्। किन्तु रसगंगा- धरे 'मधुरिपोः' इति पाठ उपलभ्यते-स एव च समीचीनतर इति नास्ति सन्देहलेशोऽपि। शार्टूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥। १३ ॥ भवग्रीष्मप्रौढातपनिवहसंतनप्तवपुषो बलादुन्मूल्य द्राङ निगडमविवेकव्यतिकरम्। विशुद्धेSस्मिन्नात्मामृतसरास नैराश्यशिशिरे विगाहन्ते दूरीकृतकलुषजालाः3 सुकृतिनः२॥ १४॥ १. वा०-० वर्षाः । नि० -• मार्याः। २. नि०-करटिनः

शान्तविलासः । ११

भवेति॥ भवग्रीष्मप्रौढातपनिवहसंतप्तवपुषः भवः संसारः एव ग्रीष्मस्य ऋतोः श्रौढः प्रचंडः आतपनिवहः आतपसमूहः, तेन संतप्तं वपुः शरीरं येषां ते। अविवेकव्यतिकरं अविवेकः अज्ञानं तस्य व्यतिकरः आधिक्यं यस्मिन्। तं निगडं शृंखलारूपं बन्धनम्। द्राकू झटिति। बलात् उन्मूल्य उत्पाट्य। अस्मिन् नैरइयशिशिरे नैराश्यं आशाराहित्यं तेन शिशिरे शीतले। विशुद्धे निर्मले। आत्मामृतसरसि आत्मैव अमृतसर: तस्मिन्। दूरीकृतकलुषजाला: दूरीकृतं कलुपाणां पापानां जालं यैस्ते। सुकृतिन: पुण्यभाजः । विगाहन्ते मजन्ति। ये संसारदुःखैस्तापितास्ते अज्ञानलक्षणं बन्धनं उत्पाटथ अस्मिन् ब्रह्मानन्दे मझाः सुखमनुभवन्ति-इति भावार्थः । पद्यमिदं रसगंगाधरे (पृ. २३२) एकदेशविवर्तिसावयवरूपकाल- कवार उदाहृतम्। तल्लक्षणं च तत्रैव "एकदेशे उपात्तविषयिके अवयवे विशेषेण स्फुटतया वर्तनादेकदेशविवर्ति" इति। अत्र सहचरैर्निंगडादिरूपकैः सुकृतिपु गजरूपकमाक्षिप्यते। शिखरिणीवृत्तम् ॥१४॥ बन्धोन्मुक्तयै खलु मखमुखान कुर्वते कर्मपाशा- नन्तः शान्त्यै मुनिशतमतानल्पचिन्तां भजन्ति। तीर्थे मजन्त्यशुभजलधे:१ पारमारोढ़ कामाः सर्व प्रामादिकमिह भवभ्रान्तिभाजां नराणाम् ॥१५॥ १. बा०मज्जन्त्यशुजलनिधेः। २. बा०-परमाप्तुं सकामाः। 3. बा०- कामादिकमेह. बन्घेति। बन्धोन्मुत्तयै बन्धस्य संसारबन्धनस्य उन्मुक्स्यै मोचनाय। मखमुखान मखा: यज्ञा: मुखे आदौ येषां तान् यज्ञादीन् इत्यर्थः। कर्म- पाशान कर्मणां बन्धनानि। कुर्वते रचयन्ति खलु-नहि बन्धनसाधनैः बन्धनान्मुक्तिः। अन्तःशान्त्यै चित्तशान्त्यथ। मुनिशतमतानल्पचिन्तां मुनीनां व्यासादीनां यानि शतानि तेषां मतं अभिप्रायः, सिद्धान्त इत्यर्थ:, तस्य अनल्पां महतीं चिन्ताम्। भजन्ति सेवन्ते। नहि चिन्ताकरणेन चिन्ता- नाशरूपा मनःशान्तिर्लम्यते। अशुभजलघेः अशुभं पापं तस्य जलधे: समुद्रस्य। पारं। आरोदु कामाः आरोढुं ततुँ कामो येषां ते। तीथे गंगादौ। मज्जन्ति। नहि मज्नेन तरणं संभाव्यते। एवं भवभ्रान्तिभाजां भवे संसारे

१२ भामिनीविलासे

या भ्रान्तिः भ्रमणं तां भजन्ते तेषां। नराणां इह लोके। सवे कार्यजातम् प्रामादिकं विवेकशून्यम्। पद्यमिदं रसगंगाधरे (पृ. ४५२) विचित्रालक्कार उदाहृतम्। अत्र मोक्ष इष्टः, किन्तु इष्टस्य तस्य कर्मकरणरूपं विपरीताचरणं वर्णितम्। मन्द्राऋान्ता वृतम् ॥ १५ ॥ प्रथमं चुम्बितचरणा जंधाजानूरुनाभिहृद्यानि'। आर्लिंग्य भावना मे खेलतु विष्णोर्मुखाब्जशोभायाम्॥१६॥ १. नि०-०चक्राणि २, र०-आश्लिष्य; प०D-आलक्ष्य ३. बा. तिष्ठतु। प्रथममिति ॥ मे मम। भावना चित्तवृत्तिः। प्रथमं पूर्व। चुंवितचरणा चुंबितौ, ध्यातौ इत्यर्थः, विष्णोः चरणौ यया सा। तदनन्तरं च। जंघाजानू- रुनाभिहृद्यानि जंघे च जानुनी च ऊरू च नाभिश्च हृदयं च तानि। आर्लिंग्य स्पृष्टा। विष्णोः । मुखाब्जशोभायां मुखकमलशोभायां। खेलतु रमताम्। पद्मिदं रसगंगाधरे (पृ. ४८०) पठथते। समासोक्तिरलङ्कारः । तल्वक्षणं च काव्यप्रकाशे-'समासोक्तिः समैर्यत्र कार्यलिङ्गविशेषणैः। व्यवहारसमारोपः प्रस्तुतेऽन्यस्य वस्तुनः ॥'अत्र भावनायाः स्त्रीत्वात् प्रकृते तत्समुचितमेव चुम्बनादीति सूच्यते-इत्यच्युतरायः । गोतिवृत्तम् ॥ १६ ॥ तरणोपायमपश्यन्नयि मामक जीव ताम्यसि कुतस्त्वम्। चेतःसरणावस्यां कि नागन्ता कदापि नन्दसुतःे॥ १७॥ १. नि०-आंप for अथि र. बा०-चैतः शरणावस्थां कि नाम कदायि पुरुषस्य। तरणोपायमिति॥ अयि मामक मदीय जीव। तरणोपायं संसार- सागरात्तरणस्य उपायम्। अपश्यन त्वं कुतः कस्मान् कारणात्। ताम्यसि संतप्तो भवसि। कि अस्यां। चेतःसरणौ चित्तपढतौ। नन्दसुतः कदा अपि न आगन्ता आगमिष्यति? गीतिवृत्तम्॥१७ ॥ श्रियो मे मा सन्तु क्षणमपि च माद्यद्रजघटा-

निमझ्नानां यासु द्रविणरसपर्याकुलहदां सपर्यासौकर्य हरिचरणयोरस्तमयते ॥ १८॥ १. प०-D. मा भासन्तु। २. र०-०संगीतसुभगाः । ३. वै० -द्रविण-

शान्तविलासः । १३

सुभगा: माद्यंती समदा या गजानां घटा समूहः, तस्याः मदेन मदजलेन हेतोः भ्राम्यंती या भृंगावलि: भ्रमरपंक्ति: तस्याः मधुरः मनोहरः यः झंकारः गुंजनं तैः सुभगा: मनोज्ञाः । श्रियः संपदः । मे क्षणं अपि च मा सन्तु। कथमिति चेत् ?- यासु श्रीषु। निमग्नानां, अत एव द्रविणरसपर्याकुल- हदां द्रविणस्य धनस्य रसः सुखास्वादः तेन पर्याकुलं हृदयं येपां तेषां। हरिचरणयोः विष्णुपादयोः । सपर्यासाकर्य सपर्यायाः पूजायाः सौकर्य सुलभत्वं। अस्तं। अयते गच्छति। नाहं गजादिबहुलां लक्ष्मीमभिलपामि, यतो धनमदेन मनुष्यो भगवद्क्तिं कदापि नैव स्मरति इति भावार्थः । लक्ष्मीप्रयुक्तदोपविशेषात् नरः गुणत्वेन प्रसिद्धामपि हरिभकिं द्वेष्टि। अत एव तिरस्काराख्योऽलद्कारः । तल्लक्षणं च रसगंगाधरे-'दोषविशेषानुबन्धादणत्वेन प्रसिद्धस्यापि दवषस्तिरस्कारः' इति । पद्यं वेदं तत्रैवोदाहृतम् (पृ० ५१०)। शिखरिणीवृत्तम् ॥।१८ ।। किं निःशंकं' शेषे शेषे वयसः समागतो मृत्युः। अथवा सुखं शर्याथा निकटे जागर्ति जाह्नवी जननी ॥ १९॥ १. बा०-निःशंकः। २. र०-वयसि त्वमागतो। किमिति ॥ स्वजीवं प्रति कवेरुक्तिः । वयसः आयुषः । शेषे अवशेषे, वृद्धावस्थायामित्यर्थः । निःशंक निर्भयं यथा स्यात्तथा। किं शेषे स्वपिषि। मृत्यु: समागतः, प्रत्यासन्नो विद्यते। अथवा-सुखं निःशंकम्। शयीथाः स्वपिहि। जाह्ववी गंगा जननी निकटे जागार्त। पद्यमिंद रसगंगाधरे (पृ०४२१) 'शेषे वमसस्त्वमागतो मृत्युः' इति पाठभेदेन आक्षेपालंकार उदाहृतम्। वैद्यस्तु-'अप्पयदीक्षितस्य पंडितराजं प्रत्युक्तिरियमिति लोक- प्रवाद:' इत्याह । गीतिवृत्तम् ॥१९ ॥ संतापयामि' किमहं धावं धावं धरातले हृदयम्2। अस्ति मम शिरस सततं नन्दकुमार: प्रभु: परमः ॥२०॥ १. नि०-संपादयामि। २. बा०-धावन् धावन् ३. नि०-यदयं। संतापयामीति॥धरातले पृथिव्याम्। धावं धावं धावित्वा धावित्वा। किं किमर्थम्। अहं हृदयं संतापयामि। यतः मम शिरास परमः प्रभु:

१४ भामिनीविलासे

नन्दकुमार: मम हितसाधनाय सततं निरन्तरम्। आस्ति विद्यते। अत्र हि वकगवा पृतिर्व्यज्यते। पद्यं चेदं रसगंगाधरे (पृ० ७९) धृत्याख्यस्य भावस्य ध्वनावुदाहृतम् । आर्यावृत्तम् ॥२०॥ रे रे मनो मम मनोभवशासनस्य

कि मां निपातयसि संसृतिगर्तमध्ये नैतावता तव गमिष्यति पुत्रशोकः ॥। २१॥ १. नि०-आमनंतम्। रेरेइति॥ रेरेमम मनः चेतः । मनोभवशासनस्य मनोभवः मनसः जातः कामदेव इत्यर्थः, तस्य शासनः नाशयिता शङ्करः तस्य। पादाम्वुजद्यं चरणकमलयुगलम्। अनारतं निरंतरम्। आनमन्तं प्रणमन्तं माम्। संसृतिगर्तमध्ये संसृतिः संसारः स एव गर्तः विवरः तस्य मध्ये। कि निपातयसि। एतावता तव पुतरशोक: न गमिष्यति। मनसः पुत्रः कामदेवः, स च भगवता शंकरेण भस्मसात्कृतः, तद्वैर च निर्यांतयिंतु हे मनः यदि शंकरभक्तं मां पीढयसि, पुनः पुनः संसारबन्धने क्षिपसि, नैवं तव पुत्रदाहजन्यः शोक: शममे्यति-इति भावार्थः। शत्रुता तव शंकरेण सह, किन्तु तस्य कमप्यपकारं कर्तुमशक्तः त्वं शंकरभक्तं मां पीडयसीति तथ्वम्। पद्यमिदं रसगंगाधरे (पृ० ४९४) प्रत्यनीकालक्कार उदाहृतम् । तल्लक्षणं च तत्रैव-'प्रतिपक्षसंबन्धिनस्तिरस्कृतिः प्रत्यनीकम्।' इति। वसन्ततिलका- वृत्तम् ॥ २१॥ मरकतमणिमेदिनीधरो वा तरुणतरस्तरुरेष वा तमालः। रघुपतिमवलोक्य तत्र दूरादृषिनिकरैरिति संशयः प्रपेदे॥२२॥ मरकतेति ॥ तत्र दण्डकारण्य इति शेपः । ऋषिनिकरैः ऋपिसमूहैः। रघुपर्ति रामचन्द्रं। दूरात् अवलोक्य। इति वक्ष्यमाणः । संशयः प्रपेदे प्राप्त :- कीदश इति वर्णयति-। एष मरकतमणिमेदिनीधरः मरकतमणीनां गारुमतानां मेदिनीधरः वृक्षः, वा अथवा एष तरुणतर: युवा। तमालः तरुः तमालाख्यो नीलवृक्षः। ससंदेहालङ्कारोत्र। तल्लक्षण च काव्यप्रकाशे

शान्तविलासः । १५

ससन्देहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ च संशयः' इति। पद्यमिदं रसगंगधरे (पृ०२५७) ससंदेहालंकृतावुदादृतम् । पुष्पिताआ्रावृत्तम्॥ . : तरणितनया कि स्यादेषा न तोयमयी हि सा मरकतमणिज्योत्स्ा वा स्यान्न सा मधुरा कुतः। इति रघुपतेः कायच्छायाविलोकनकौतुकै र्वनवसतिभि: कै: कैरादौ न संदिदिहे जनैः॥२३॥ १. वे०-कायच्छायाविलोकनतत्पररुदितकुतुकैः। तरणितनयेति ॥ वनवसतिभि: वने वसतिः निवासः येषां तैः। कैः कैः जनैः । रघुपतेः श्रीरामचन्द्रस्य। कायच्छायाविलोकनकौतुकैः कायस्य शरीरस्य छाया कान्तिः तस्या विलोकने कौतुकं विस्मयः येषां तैः । इति वक्ष्यमाणप्रकारेण। आदौ पूर्व। न संदिदिहे संदेह: कृतः । तं संदेह- प्रकारं वक्ति-। एषा अग्रतो दृश्यमाना। तरणितनया तरणेः सूर्यस्य तनया कन्या यमुनेत्यर्थः । स्यात् भवेत्-इति संशये निश्रयो जायते-न। यतः सा यमुना। तोयमयी जलमयी। राममूर्तिस्तु न तथा। मरकतम- णिज्योत्स्ना मरकतमणेः हरिन्मणेः ज्योतस्ना कान्तिः । वा स्यात्-पुन- र्निश्चयो भवति-न। यतः सा मधुरा कुतः । राममूर्तिस्तु मधुरा। अत्र वर्णसादृश्यात् वनवासिभि: द्विः संदिदिहे-पूर्व यमुनाभ्रान्तिः, पुनर्जलाभा- वदर्शनात् तदभावनिश्रयः-पुनः मरकतमणिज्योत्स्नासंदेहः, पुनस्तत्रमा- धुर्याभावदर्शनात् तद्भावनिश्चयः । अतःनिश्चयगर्मससंदेहालक्कारोऽत्र। उदा- हतं चैतद्रसगंगाधरे (पृ० २५७) अस्मिन्नेवालंकारे । हरिणी वृत्तम् । तह्व- क्षणं-" रसयुगहयैः न्सौम्रौस्लौगो यदा हरिणी तदा" इति ॥ २३ ॥ चपला जलदाच्च्युता लता वा तरुमुख्यादिति संशये निमग्नः । गुरुनिःश्वसितैः कपिर्मनीषी निरणैषीदथ तां वियोगिनीति ॥२४।। चपलेति॥। इयं जलदात् मेघात्। च्युता पतिता। चपला विद्युत्। वा अथवा। तरुमुख्यात् वृक्षमुख्यात् कल्पवृक्षादित्यर्थः । च्युता लता कल्प- वल्ली। इति संशये निमगः। कपिः हनूमान्। मनीषी बुद्धिमान्। अथ। गुरुनि:श्वसितैः गुरुभि: दीर्घैः श्वासैः। ताम् सीतां। वियोगिनी रामचन्द्रात्

१६ भामिनीविलासे

विरहिता। इति निरणैषीत् निश्चितवान्। अत्र सीतायाः कनकवर्णत्वेन कृशरवेन च तां दष्टवा हनुमतो मनसि चपलाया: कल्पवल्ल्याश्च संदेह उदभूत् स च तस्या दीर्धश्वासदर्शनानन्तरं सा सीतैवेति निश्चयेन तिरोहितः । अतः निश्रयान्तः ससंदेहालङ्कारोडयम्। एतदुदाहरणे च पठथते रसगंगाधरे (पृ० २५८) पुष्पिताआ वृत्तम् ।। २४ ।। भूतिर्नीच गृहेषु विप्रसदने दारिद्यकोलाहलो नाशो हन्त सतामसत्पथजुषामायः शतानां' शतम्। दुर्नीर्ति तव वीक्ष्य कोपदहनज्वालाजटालोऽपि स- न्किं कुर्वे जगदीश यत्पुनरहं दीनो भवानीश्वरः।।२५।। १. प०, वै०, शे०, बा०-समानां भूतिरिति ॥ नीचगृहेषु अधमगृहेषु । भूतिः संपत्तिः । विप्रसदने विप्राणां ब्राह्मणानां सदने गृहे। दारिद्यकोलाहलः दारिद्येण निर्धनत्वेन कोलाहल: बालानां रोदनरवः । हन्त इति खेदे। सतां सन्मार्गावलम्बिनां पुरुपाणाम्। नाशः अकालमृत्युः । असत्पथजुषां असत्पर्थ असन्मागँ दुर्मार्गमिति यावत् जुषन्ते सेवन्ते तेषाम्। शतानां शतं सहस्रं वर्षाणि । आयु: जीवनम्। एतादशीं तव दुर्नीर्ति अन्यायम्। वीक्ष्य रष्टा। हे जगदीश। कोपदहनज्वालाजटाल: अपि सन् कोपः एव दहनः अभिः तस्य ज्वालाभि: शिखाभि: जटाल: पूर्णः, क्रोधामिपूर्ण इत्यर्थः । किं कुर्वे किं करोमि, न क्िमपि कतुँ शक्तः अस्मि। कथमिति चेत्-यत् यस्मात् कार- णात्। अहं दीनः अशक्तः। भवान च ईश्वरः सर्वशक्तिमान्। हे भगवन् एष तवान्यायो यत् नीचानां संपत्तिः किन्तु ब्राह्मणानां गृहे अशितव्यमपि नास्ति, सज्नाः शीघ्रं म्रियन्ते, दुर्जना: पुनश्चिरजीविनो भवन्ति, दृष्ट्रेममन्यायं महान् मे क्रोध उत्पद्यते किन्तु असमर्थत्वात्, ईश्वरस्य तव कार्यप्रतीकार कर्तुं न शक्कोमि-इति भावार्थः । शार्दलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २६ । आ मूलाद्रत्नसानोर्मलयव लायतादा च कूलात्पयोधे- यवन्तः सन्ति काव्यप्रणयनपटवस्ते विशंक वदन्तु।

'वाचामाचार्यतायाः पद्मनुभवितुं कोडस्ति धन्यो मदन्यः॥२६।। ९. बा० भाग्यभाजां सृपाणाम.

शान्तविलासः । १७

आ मूलादिति॥ अधुना ग्न्थोपसंहारश्लोकाः । रत्नसानो: उत्तर- दिशास्थस्य मेरुपर्वतस्य । मूलात् आ मूलपर्यन्तं। मलयवलयितात् मलयाख्येन दक्षिणदिशास्थेन पर्वतेन वलयितात् वेष्टितात्। पयोधेः समुद्रस्य कूलात् आ तीरपर्यन्तं। उत्तरतः दक्षिणपर्यन्तं अखिले भारतवर्षे इत्यभि- आयः। यावन्तः । काव्यप्रणयनपटवः काव्यानां प्रणयने रचने पटवः चतुराः । सन्ति। ते सर्वे। विशकं निर्भयं, निष्पक्षपातमिति यावत् । वदन्तु कथयन्तु। मृद्टीकामध्य निर्यन्मसृणरसझरीमाघुरीभाग्यभाजां मृद्ठीका द्राक्षा तस्याः मध्यात् निर्यन् निर्गच्छन् मसृणः कोमलः रसः तस्य झरी प्रवाहः तस्य माधुरी मधुरता तस्याः भाग्यं सौष्ठवं, ऐश्वयं वा, तत् भजन्ति सेवन्ते इति तासां। वाचां वाणीनां। आचार्यतायाः गुरुतायाः। पदं स्थानं। अनुभवितुं उपभोक्तुं। मदन्यः मत्तः पंडितराजात् अन्यः । कः धन्यः भाग्यशाली। अस्ति इति। अहमेवाखिले भारतवर्षे काव्य- रचनाचतुर इति जगन्नाथस्य गर्वोक्तिः । उदाहृतं च पद्यमेतत् रसगंगाधरे (पृ० ८४) गर्वाख्यस्य भावस्य वर्णने। लक्षणं चास्य भावस्य तत्रैव- 'रूपधनविद्यादिप्रयुक्तात्मोत्कर्षज्ञानाधीनपरावहेलनं गर्वः' इति॥ स्रग्धरा- वृत्तम्॥२६॥ गिरां देवी वीणागुणरणन हीनादरकरा' यदीयानां वाचाममृतमयमाचामति रसम्। वचस्तस्याकर्ण्य श्रवणसुभगं पण्डितपते- रधुन्वन्मूर्धानं नृपशुरथवायं पशुपतिः ॥२७॥ १. बा० ०गुणरसन०. २. बा० कला. गिरामिति॥ गिरां वाणीनां । देवी अधिष्ठात्री-भगवती सरस्वतीत्यर्थः । वीणागुणरणनहीनादरकरा वीणाया: गुणाः तन्त्रीनामकानि लौहसूत्राणि तेषां रणने वादने हीनादरः शून्याभिलाष: करः हस्तः यस्याः सा। यदीयानां यस्य पंडितराजस्य संबन्धिनीनाम्। वाचां वाणीनाम् । अमृतमयं रसम्। आचामति आस्वादयति। तस्य पंडितपतेः जगन्नाथस्य। श्रवणसुभगं श्रवणयो: कणयोः सुभगं मधुरम्। वचः आकर्ण्य क्षुत्वा। मूर्धानं शिरः। अधुन्वन् अकंपयन्। 'महारम्यतममिदमिति संतोषेण शिरःकम्पन हि लोके

१८ भामिनीविलासे

तत्सूचकचेष्टातवेन सुप्रसिद्धमेव' इत्यच्युतरायः । यः अस्ति सः । अयं नृपशुः ना मनुष्यः पशुरेव । अथवा। पशुपतिः शंकरः । मदीयकविता- माधुयं पातुं सरस्वत्यपि बद्धादरा स्ववीणावादनकर्म त्यजति, एतादशीं मत्कवितां श्त्वा यः कश्रिद्वर्षविस्मयाभ्यां शिरो न कंपयति, सोऽरसज्ञत्वात् पश्ुतुल्यो नरः, अथवा रागद्वेषादिशन्यो मुक्तः साक्षात् शंकरो ज्ञेय इति भावार्थः ॥ अतिशयोक्तिरलङ्कारः । शिखरिणीवृत्तम् ॥२७॥ मद्ाणि मा कुरु विषाद्मनादरेण'। मात्सर्यमग्नमनसां' सहसा खलानाम्। काव्यारविन्द्मकरन्दमधुव्रताना- मास्येषु धास्यसितमां कियतो विलासान्॥२८॥ १. बा.०-मद्वाचमक्कुशविषादमनादरेण २. र०-०मन्दमनसां। बा०-०भुभ्- मनसां। १. बा०-तरसा. ४. बा०-धास्यतितमाम्। र०-यास्यसि सताम् ५. नि०- कति नो। र०-विपुलं विलासम्। मद्दाणीति॥ हे मद्ाणि। मात्सर्यमग्नमनसां मात्सयें असूयायाम्। परोस्कर्षासहिष्णुतवे इस्यर्थः, मझं मनो येषां तेषाम्। खलानां दुशनाम्। अनादरेण दुष्टैः कृतेनेति तात्पर्यम्। सहसा विषादं दुःखम्। मा कुरु। यतः। काव्यारिन्दमकरन्दमधुव्रतानां काव्यमेव अरविन्दं कमलं तस्य यो मकरन्दः रसः तस्य पायिनां मधुव्रतानां भ्रमराणां-काव्यास्वादनतत्पराणा- मित्यर्थः । आस्येषु मुखेषु। कियतः बहूनित्यर्थः । विलासान विभ्रमान्। धास्यसितमां अतिशयेन धारयिप्यसि। ईर्ष्यालुभिरनादतासीति मा दुःखिता भू:, सहृदयास्त्वां ध्रुवमास्वादयिप्यन्तीति स्ववाणीं प्रति पंडितराजस्योक्ति: । अत्र खलान् प्रत्यवज्ञा सूच्यते। उदाहतं चैतत्पययं रसगंगाधरे (पृ ५०९) अवज्ञालङ्कारे। वसंततिलकावृत्तम् ।। २८।। मधु द्राक्षा साक्षादमृतमथ वामाधरसुधा कदाचित्केषांचिन्न खलु विद्धीरन्नपि मुदम्। एवं ते जीवन्तोऽप्यहह मृतका मन्दमतयो न येषामानन्दं जनयति जगन्नाथभणितिः ॥२९:॥१ 1. Some editions read this verse after the 27th.

शान्तविलासः । १५

म्विति ॥ मधु, द्राक्षा, साक्षात् अमृतं, अथ वामाधरसुधा योषिदधरामृतं-यद्यपि सर्वाण्येतानि सर्वेषां सदा हर्षमुत्पादयन्ति, किन्तु कदा- चित् केषांचित् खलु-अर्थात् कस्मिन्नपि विशिष्टे काले, मनसो विरक्त्तभावे वा। मुर्द हर्पम्। न विद्धीरत न जनयेयुः। अपि। ते मन्दमतयः मन्दबुद्धयः । अहहेति खेदे। जीवन्तः अपि धुवं मृतका एव। येषां जगन्नाथभणितिः जगन्नाथवाणी। आनन्दं न जनयति । अत्र स्वकवि- ताया: मध्वादिभ्यः सर्वेभ्य आधिक्यं दर्शितम्। व्यतिरेकालक्कारोऽयम्। शिखरिणीवृत्तम् ॥। २९॥ निर्माणे यदि मार्मिकोऽसि नितरामत्यन्तपाकद्रव- न्मृद्दीकामघुमाधुरीमद परीहारोद्धुराणां गिराम्। काव्यं तर्हि सखे सुखेन कथय' त्वं संमुखे मादशां नो चेद्दुष्कृतमात्मना कृतमिव स्वान्ताद्वहिर्मा कृथा-॥३० ॥ १. प०-D. रचय। निर्माण इति॥ हे सखे। यदि। अत्यन्तपाक द्रवन्मृद्वीकामधुमाघुरी- मद्परीहारोद्राणां अत्यंतपाकेन द्रवत् क्षरत् यत् मृद्धीकायाः द्राक्षाया मधु क्षौदं तस्य या माधुरी मधुरता तस्याः यो मदः गर्वः तस्य परीहारे अप- हरणे उद्धुराणां अग्रेसराणां गिरां वाणोनाम् । निर्माणे रचने। नितरां अत्यन्तं। मार्मिक: तर्वज्ञः । असि । तर्हिं त्वं मादशां संमुखे काव्यं सुखेन कथय। नो चत्। आत्मना स्वयं। कृतं आचरितं। दुष्कृतं पापम्। स्वान्तात् मनसः । बहिः मा। कृथा: कुरु । यद्यलौकिककाव्यनिर्माणे. कुशलोऽसि तार्हैं निर्भयं मादशां संमुखे काव्यं पठ, अन्यथा तत् स्वमनस्येव मुद्रयित्वा तृण्णीं तिष्ठेति भावार्थः । इय कविगर्वोक्तिः । पद्यमिदं रसगंगाधरे (पृ० ६३) पठ्यते। शार्द्लविक्रीडितं वृत्तम् ॥। ३० । घुयैरपि माधुये'्द्राक्षाक्षीरेक्षमाक्षिक सुधानाम्' वन्दैव माधुरीयं पडितराजस्य कवितायाः ॥३१ ॥ १. बा०-माधुर्ये। २. बा०-माक्षिकादीनां,। ३ प०-D. अन्यैषा. प. remarks that E. puts this verse at the end of Vilasa.

२० भामिनीविलासे

घुर्यैरिति ॥द्राक्षाक्षरिक्षमाक्षिकसुधानां द्राक्षा मृद्ीका, क्षीरं पयः, इक्षु, माक्षिकं मधु, सुधा अमृतं तेषाम्। माधुर्यैः । धुर्यैः प्रशस्यैः सद्धिः । अपि। इयं पंडितराजस्य कविताया: माधुरी बन्दा प्रशस्यतरै- वेत्यर्थः । अत्र पंडितराजकवितामाचुर्याः सर्वेम्योऽपि उत्कर्षवर्णन, अतो व्यति- रेकालक्कारः । गीतिवृत्तम् ॥।३१॥ शास्त्राण्याकलितानि नित्यविधयः सर्वेऽपि संभाविता दिल्लीवल्लभपाणिपल्लवतले नतिं नवीनं वयः । संप्रत्युज्झितवासनं मधुपुरीमध्ये हरि: सेव्यते सर्वं पंडितराजराजितिलकेनाकारि लोकाधिकम्:।। ३२॥ . 1. नि० and the Ms.D.omit this verse. शास्त्राणीति ।। शास्त्राणि दर्शनव्याकरणादीनि। आकलितानि आलोचितानि, सम्यगधीतानीत्यर्थः । सर्वे अपि। नित्यविधयः संध्यावंदनादयः । संभाविता: कृताः । दिल्लीवल्लभपाणिपल्लवतले दिल्ली- वल्लभ: दिल्लीपतिः शाहजहानाभिधः तस्य पाणिपल्लवं करकिसलयं तस्य तले तदाश्रयेणेत्यर्थः । नवीनं । वयः आयुः, यौवनमिति यावत्। नीतं क्षपितं। संप्रति वृद्धावस्थायामित्यर्थः । उज्झितवासनं उज्झिता: त्यक्ताः । वासना: इच्छा यथा स्याततथा। मधुपुरीमध्ये मथुरायां। हरि: विष्णुः । सेव्यते। पंडितराजराजितिलकेन पंडितराजानां राजि: श्रेणी तस्या: तिलकेन मुख्येन श्रेष्ठेनेति यावत् । सर्व कर्म। लोकाघिकं अलौकिकं। अकारि कृतम्। 'ई' नामके आदर्शपुस्तके तु तृतीयचरणमेवं पठयते-'संप्रत्यन्धक- शासनस्य नगरे तत्वं परं चिन्त्यते'। तस्यायमर्थः-अन्थकशासनस्य अन्धक- रिपोर्महादेवस्य। नगरे काशयामित्यर्थः। परं तत्वं ब्रह्मास्यं। चिन्त्यते। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥३२ ॥ दुर्वृत्ता जारजन्मानो हरिष्यन्तीति शंकया। मदीयपद्यरत्नानां मंजूषैषा' कृता मया॥३३ ॥ s. बा०-मंजूषैयं। २. बा०-कृतिर्मम। इति पंडितराजश्रीजगन्नाथविरचिते भामिनीविलासे शान्तविलासश्रतुर्थः॥ दुर्वृत्ता इति॥ दुर्वृत्ताः दुषट वृत्त आचारः येषां ते। जारजन्मानः जारेम्यः उपपतिभ्यः जन्म येषां ते। मदीयपद्यानि। हरिष्यन्ति स्वकीयर्वेन

शान्तविलासः । २१

ख्यापयिष्यन्ति। इति शंकया भयेन। मदीयपद्यरत्नानां मदीयपद्यान्येव रत्नानि तेषाम्। एषा। मंजूषा पेटिका। मया कृता। यथा मंजूपास्थितानि रत्नानि चोरा अपहतुं न शक्नुवन्ति तथा स्वविरचितानि पद्यानि मयात्र भामिनीविलासाख्ये ग्रन्थे एकीकृत्य सुरक्षितानि कृतानि। अनुष्ठुपवृत्तम् ॥३३॥ । इति चषकव्याख्याने शान्तविलासः ॥ ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु।

BHĀMINĪVILĀSA (A Collection of Stray Verses in Sanskrit) ENGLISH TRANSLATION IV. ŠĀNTA VILĀSA

1. Let this mind of mine, which is distressed by a number of spreading flames of a wild fire taking its rise in the circle of a great forest in the form of plea- sures of senses, act like a Cakora towards the moon in the form of the face of ggt which is the abode of all sweetness and in which beauty is ever on the increase. 2. O you, who are a support to the lotuses in form of the eyes of wit the daughter of the ocean, quickly cool me, who am apt to break under the force of the excess of mental pains more troublesome than raging fire, by glances pleasing to the three worlds and removing the pride of the greatness of the blowing morning lotuses. 3. Let the wonderful line of clouds, resting on the trees on the banks of (qgaT) the daughter of Kalinda mountain, encircled by hundreds of lightnings of per- manent lustre and removing the fresh troubles of men through compassion even when only remembered, be . the subject of my contemplation (lit. kiss my mind). 4. Let the anra tree which illumines the region of the forest on the skirts of (qT) the daughter of Kalinda mountain, taking away the burden of the fatigue of frequent going and coming in the journey (birth and death in'this eiert) of living beings encircled by rows of creepers (the airuts) and endowed with sweet splendour, soon remove my troubles entirely. 5. O lord! I, a shameless creature, being filled with pride, do not, even in dream remember the advice (contained in the aqfaugs etc.) which you imparted to

2 BHĀMINĪVILĀSA [4-

me by pure words sweet like nectar. Even though I have thus committed hundreds of faults, you still count me as one of your own. O lord of Yadus! there is no store of mercy greater than yourself, nor is there a person more arrogant than myself. 6. Go to qrars or to the capital of gods or to the top of the Meru mountain : cross the line of several oceans yet your desires will never come to an end : if you, who are overwhelmed with mental and physical troubles and old age, desire for eternal happiness, then :do you accustom your tongue to the medicine vis. the word "Srī Krsna." What is the use of other useless labours? 7. Grapes have been tasted, candied sugar eaten and pure water has been drunk ; nectar even has been tasted by going to heaven, and the lower lip of tHr bitten several times (by you): but, O soul of mine, tell me truly, if the sweetness issuing from the two letters. T has ever been observed by you while wandering in this wordly existence again and again ? 8. Glory to the two letters ot which are the thunder-bolts to the mountains of sin, which act as a specific medicine to the prolonged illness of the worldly existence, which are the sunrise to the deep darkness of the night of false knowledge, which are like a fire encircled by terrible flames to the trees of the yarassing afflictions ( as ) and which are the entrance- gate to the palace of final beatitude. 9. O mind, I tell you this for your own benefit. You should not form friendship with a certain person (T) who feeds herds of cows in the amaa forest and who resembles a new cloud (in complexion): for, enticing you by his faint smiles emitting on all sides the nectar of his beauty, he will soon lead you and your dear objects to destruction.

Śanta Vilāsa ] ENGLISH TRANSLATION 3

10. O tongue! if you are an appreciator of sweet- ness, accustom yourself to the name o which emits sweetness better than that of grapes even, which, when it occupies the interior of the heart produces some indescribably great love (towards him) and which, when it lies in the throat, entirely drives away the internal ignorance. 11. There are many beautiful birds in this world: but of them all I am greatly attached to the aras; for it is through him that, by being reminded of the cloud, his friend, the indescribable a which goes by the name of T finds its way into my mind. 12. Alas! who can describe the impropriety of those, who, not knowing their own hearts, inquire of others about that Visnu by whose brilliance, pervading the Universe, the whole world shines and who is the substratum of all knowledge in the shape of ego. 13. Oh mind, my friend, if you are desirous of serving, serve the Lord :of awft; if you are eager for contemplation, meditate upon him who has disc for his weapon ( faeg ); if you have set your heart upon singing, chant the hymns (in praise) of the enemy of Cupid (fra) or if you wish for sleep, enjoy the sleep, which brings on rapture of absorption into Brahman. 14. Pious men (like elephants) who have their bodies heated by the great summer heat of the worldly existence and who have broken, through force, the chain of great ignorance and who have removed their sins, bathe into this pure lake of nectar in the form of the Soul which is cool: on account of the absence of all desires. 15. The acts of persons, who are puzzled by this worldly existence are all blunders; (for instance) in order to get free from the worldly ties, they resort to

4 BHĀMINIVILĀSA [4-

religious performances such as sacrifices and others, which themselves are ties; in order to secure inward peace, they vex their mind by pondering over the conflicting opinions of hundreds of sages and while wishing to get to the other end of the impure ocean, they bathe into the sacred waters of rivers. 16. Let my devoted mind having first kissed the feet and then embracing the legs, knees, thighs, naval and the heart, sport finally in the charms of the lotus- like face of Vişņu. 17. O soul of mine, why do you feel uneasy, if you do not see any means of salvation? Will not the son of i ever cross the range of your thoughts in future ? 18. Let me not possess even for a moment the wealth, which becomes pleasant on account of the sweet humming of the rows of bees hovering over the rut (flowing) from the temples of intoxicated elephants. (For) the delight of worshipping the feet of Visnu is lost to those who are plunged deep in that wealth and whose minds are overpowered by the pleasures brought about by it. 19. O soul, why do you sleep giving up all sense of care in this old age? Death is drawing near. Or rather, enjoy sleep at your ease; (for) the mother Ganges is awake by your side. 20. Why do I harass my mind by struggling after everything in this world. There is one to watch always over me and it is the son of i4, the supreme Lord. 21. Oh my mind, why do you hurl me down into the pit of worldly existence-me who am constantly bowing down at the lotus-like feet of the destroyer of the mind-born (i. e. Siva, the destroyer of Cupid). By doing this, the grief for the loss of your son will not cease.

Sānta Vilāsa ] ENGLISH TRANSLATION 5

22. There (in the Dandaka forest) at the sight of the lord of Raghus from a distance the sages were seized with doubt as to whether it was a tree of emeralds or a young Tamala tree. 23. Is it the river qyar? No. For that (river) is full of water. Or is it the lustre of emeralds? No. For how can that (lustre) be so sweet :? By whom, resid- ing in the forest, and having a curiosity of looking at the lustre of Rama's body, were not such doubts enter- tained in the beginning ? 24. While plunged in doubt as to whether it was lightning dropped down from a cloud or a creeper come down from its supporting tree, the intelligent monkey (Hanuman) at last determined from the heavy sighs that it was a woman (aiar), separated from her husband ( राम). 25. Prosperity reigns in the houses of the mean; while loud cries, indicating poverty, are heard in the houses of the Brahmins. Alas ! destruction awaits the good, while a life of hundred years is in store for those who betake themselves to the wrong path. Although I become surrounded by flames of fire in the form of anger, when I see this injustice of yours, still, O Lord, what can I do? I am helpless while you are all- powerful. 26. Let all those persons, skilful in composing poems, from the foot of the Meru Mountain down to the shores of the ocean surrounded by the Malaya mountain, declare openly if there is any other person besides me, who is fortunate enough to enjoy the posi- tion of being the master of the Speech which has the good luck of possessing the sweetness of the flow of the sweet juice, coming out of the interior of the grapes.

6 BHĀMINIVILĀSA [4-Santa Vilāsa ]

27. He must either be Siva or a beast in the form of man who does not nod his head on hearing the poems sweet to the ear of the best of poets, the nectar-like sweetness of whose poetical composition is tasted by the Goddess of Speech, suffering her hands to disre- gard the playing upon the chords of her lute. 28. O my muse, don't at all be sorry for the disregard on the part of the wicked persons, whose minds are engrossed by jealousy; for, you will have numerous sports in the mouths of (those people who are like) bees, drinking the honey from the lotuses in the shape of poetry. 29. Honey, grapes, the very nectar, or the nectar- like lower lip of a lovely woman may not give delight to some and on certain occasions. (But) alas, those dull-headed persons, though living, are really dead, to whom the words of Jagannatha do not give any delight. 30. If you have the best skill in composing poems, capable of surpassing the excessive sweetness of the juice dripping from very ripe grapes, then alone should you, Oh friend, repeat your poem fearlessly before persons like myself. Otherwise do not bring it out of your heart as you would not a sin committed by yourself. 31. This sweetness of the poetry of the best of Panditas (myself) deserves to be saluted even by the best sweetness of grapes, milk, sugarcane, honey and nectar. 32. The Sastras have been learnt, all the daily duties have been performed; the prime of life was passed under the patronage of the king of Delhi; now, having given up all desires, Visnu is being worshipped by me in the city of Mathura; (thus) in every respect the best among the Panditas has done everything in extra-ordinary manner. 33. I have prepared this casket for jewels in the shape of my verses fearing that vile bastards will plagiarise them (lit. steal them away).

BHÁMINĪVILĀSA NOTES

VILĀSA IV S'anta

1. This chapter is called mafaaTH as it is full of feelings of far, indifference to this world. The prevailing sentiment is aTH. Note the alliteration in this verse. The idea of aut drinking in moon-light is a favourite theme with Sanskrit poets. Cf. 'चकार्य एव चतुराश्रन्द्रिकाचामकर्माण।' "ज्योत्स्नापानमदालसेन वपुषा मतताश्रकोरांगना:' (विद्धशालभंजिका)। The word ifet for is rare and has been employed by the poet to rhyme with इन्दिरे and मन्दिरे. The reading मलय seems to be a misprint in the fo, as the commentator takes the word वलय and not मलय. The reading विगलितं is not so good. It will mean-my mind which has been melted by, etc. 2. The reading-प्रभातजलदोन्नमद्गरिम, etc. is not a happy one, for there is really no nftHT or greatness in a morning cloud, unless we take it in the sense of beauty of redness which is surpassed by the redness in the eyes of कृष्ण. "सर्वकषे is wrong. The meaning of जगत्त्रिरूय- eraa: will be-(the eyes) which are the eyes of the three worlds. 3. "The कादम्बिमी is to be identified with Krsna, and it is superior to an ordinary line of clouds inas- much as the latter removes heat only by means of its showers and not by its remembrance, is accompanied only with one lightning and not hundreds of them, and that one lightning too has only a momentary lustre

2 BHĀMINĪVILĀSA

and not a permanent one, and is seen only in the sky and not on the trees of Yamuna. The alankara is consequently व्यतिरेक. Nagesabhatta takes विद्युताम to mean तत्वेनाध्यवसितानां गोपांगमानास. 4. The adjectives in the first three lines go to support the hyperbole contained in the 4th line, where the aurs tree is completely identified with Krsna's body. The reading UW, meaning happily, does not bring the force of सदा; for this तमालदुम removes the fatigue "always," unlike the ordinary tree which can remove the fatigue only at times. The reading nama: does not give any sense. क्मभरं is as good as श्रमभरं. The reading अतितरां is less forceful than अतितमां which is in superlative degree. This verse is given in R. G. as an instance of सावयवातिशयोक्कति. 5. Hegana-I touth. It is not so direct in its sense as Hetfa-I remember; for, one remembers 'advice.' To touch advice will mean to act upto it. संस्पृहामि is quite wrong, as the root ege belongs to tenth conju- gation and the correct form would be संस्पृहयामि. निस्पृह्ः would mean that he is free from desires; it does not fit into the context, as अहंभावावृतः cannot be निस्पृहः. The reading दयापर:, although means the same as दयानिधि:, is better as it rhymes with Hrtsq :. The advice or teach- ing imparted means the spiritual teaching based on the Upnișads, etc. 6. The word THqa means a medicine which prevents old age and .prolongs life; hence it is very appropriate for a person who is आधिव्याधिजरापहत. The reading वासवपुरी is as good as वा सुरपुरी, only it loses the force of alternative which is brought about by वा. नि०- reads oqdqt: in plural, and in keeping with it apal: also in plural. महादेव explains आधिव्याधिजरापराहार्तमतिक्षेम निज

Sānta Vilāsa ] NOTES 3

वाञ्छति ......... रसपरे ...... भ्रमेः, as follows-तस्मात् अ्रमैः अन्यैः कृष्णव्यतिरिक्तविषयैः सरसपुरुषे किं प्रयोजनं, कीदृशे रसपरे आधिव्याधिजराणां परं अधिका आहतिर्दःखं तत् विद्यते यस्य तस्मिन पुनः कीदृशे निज क्षेम वा्छति तस्मिन् फलानुगामि श्रीकृष्ण इत्येव रसायनं रसस्थानं सर्वमन्यं (?) नीरसं कृष्णव्यतिरिक्तपदार्थ दुःखरूपमित्यर्थः । 7. "Here it is to be supposed that the soul has. got the power of remembering incidents of the past births by the efficacy of the utterance of the name of Krsna, otherwise it would have been absurd to put a question regarding other births (स्वयंतन सुधाप्यधायि etc.). to one that knew nothing about them." The reading समस्तसरित: is not a good one; समस्तायाः सरित :- of the entire river-does not improve the sense. Moreover, it is impossible to drink the water of the entire river. The reading स्वर्यातोन कदाप्यधायि is grammatically incorrect. महादेव's explanation is also wrong; cf. हे मदीय जीव त्वं स्वर्यातः स्वर्गे गत्वापि रंभाप्सरास्तस्याधर: (?) दशनच्छद्दखण्डः सक्जातो यस्य इन्द्र (दन्त?) घट्टनात् सः अपि रसालः न कदापि कतिा केनापि वधु (?) प्रकारेण न अधायि न अधरामृत पीतं पीतमपि तादृशस्वादो न। The reading सुघाधिकरस: has the disadvantage of eliminating अपि. Otherwise, it goes with रम्भाधर: (which is sweeter than nectar). 8. as, Indra's thunderbolt, had destroyed the mountains by clipping their wings. पांपभृतां सतां will have to be construed as वज् पापभृतां and सतां भवगदोद्रेकस्प. It is not so good as the one adopted in the text, as the force of वज्' s utility is lost here. भयगदोद्रेकस्य is explained by महादेव -भय (यं) एव गदो रोग: मृत्पुरुप: etc. The क्रूरहेशs are those described in *अविद्यास्मितारागद्वषाभिनिवेशा: क्ेशाः' योगसूत्र II. 3. The उरुभरज्वालाजटाल: is to be explained as उरुः भरो यासां ताः ज्वाला:, ताभि: जटालः। . 9. With regard to the purport of this verse the Acyutaraya observes thus : विरोधिलक्षणया स्वचेतः प्रत्येव

4 BHĀMINĪVILĀSA [4-

भगवद्धानमाक्षेपालक्वारेणोपदशति. The विषयs, viz. the objects of ten feus are called the 'dear ones' of the mind, as it is really the mind which enjoys all the objects ultimately. The reading असित := black, will have to be construed as कोऽपि असित: कृष्णवर्णः, but it is rendered redundant by नवाम्बुदनिभ: hence it is to be dropped. महादेव gives a queer explanation of सौन्दर्यामृतमुद्गिरद्विरभित: संयोज्य मन्दस्मित :- सौन्दर्यमेवामृतं उदरिरद्धि: क्षिपन्तीभिर्गोंपीभि: सद् मन्दस्मितैः संयोज्य. Not only is it absurd, but grammatically wrong, as उद्रिरद्ि is masculine and cannot go along with गोपीभि :. 10. "There is a pun on the word tam. For it is also a synonym of the tongue. Thus यथस्ति त्वं रसज्ञा means 'if you are really a T8M' and 'if you can make distinction between the flavours of different things and choose the best for yourself." बाo reads लग्नां and मग्रां, which is wrong: for "मग्रां may well stand in opposition with प्रीति but how can लग्नां go with ध्वान्तजालम् ! व्याधि means 'disease', but it is not an improvement on ध्वान्त. अच्पुतराय explains द्राक्षौघे: as मृद्धीकादियावत्तदुत्तमजातीनां य ओषाः संघास्तैरित्यर्थः। अनेन लोकोत्तरमाधुर्यवत्त्वं तेषु ध्वन्यते। The reading द्रांक्षार्थं: is explained by महादेव-दाक्षामौल्यैः which is wrong. 11. अच्पुतराय takes अध्वाक्ष: for ऊर्ध्वनेत्रै :. That is, the ara birds remind of clouds when they have their eyes fixed at heaven. This is a better reading than arezer:, for aans would remind of clouds more readily when their eyes are raised than when they are simply seen. गनिजसुखं is not a happy one; it will have to be explained as निर्ज च तत् सुखं सुखस्वरूपं. नरजं is quite wrong; चातकs have nothing to do with कमलs. The reading स्मृत्यारूटं of रसगंगाघर gives rise to tautology as it is immediately preceded by स्मारयद्दि :. 12. "विष्वगञ्चतीति विष्वद्रीची तया. सर्वासामपि etc. The Vedantins hold that the individual soul is identical

Śānta Vilāsa ] 'NOTES 5

with the Supreme one. But apparently the one is different from the other. And therefore whenever the individual soul in the samsara condition speaks of itself .as अहम, the real thing, to which this अहम points, is not the individual soul itself, but the Supreme one on account of an identity, existing between the two. faog is here spoken of as identical with the Brahman." (qo ) अच्युतराय reads विष्वगुच्या and also sees that it is open to the fault of repetition as we have the word wrar further. He, therefore, explains it as follows-विष्वकू समन्ततः सवदेशकालाथवच्छेदेनेत्यर्थः। रचिः सर्वजीवानां प्रीतिर्यस्यां सा तथा तयत्यर्थः । तत्तद्वस्तुविषयकज्ञानेऽभिलाषो हि सर्वेषां जीवानामवश्यं वाय्यः। अन्यथोपादेये •स्वेष्टविषये प्रवृत्तिरतुपादेये स्वानिष्टविषये निवृत्तिश्र तत्तज्ज्ञानमन्तरा कथं भूयात्। तस्मादुक्तव्याख्यानं युक्तमेव। एवं दीप्तिवाचिभ्यां रुचिभा:पदाभ्यां द्विरुक्तिरपि प्रत्युक्ता। एतादृश्या भासा स्वरूपभूतस्वप्रकाशचितेत्यर्थः। रसगंगाधर reads विष्वदाचा ...... धाम्ना, which is as good as the present text, and सर्वेषामप्यहमयमिति. The latter will mean सर्वेषां अहं तथा अयं इति ज्ञानानामपि यः प्रत्ययालम्बनम्। The word अहं stands for one's self and ari for everything different from it. Cf .- युष्मदस्मत्प्रत्यगोचरयोः विषयविषयिणा:, etc. (शांकरभाष्य). "अद्ंतृत्ति- रिदंवृत्तिरित्यन्तःकरणं दविधा। विज्ञानं स्यादर्ंवृत्तिरिदंतृत्तिर्मनो भवेत्" (quoted by अच्युतराय). गूदमालंबनं is explained by Vaidya as गूढ विवेकेनापि निर्णेतुमशक्यम. अच्युतराय explains स्वदृयतल as स्वहृदयानि स्वान्त:करणानि ... ुद्धिमनारूपाणीति यावत्। तेषां यत्तलं वास्तविक रूपं आधारो • वा अद्वैतात्मप्रकाशः । 13. Mr. Paranjape rightly observes " The poet finds that his mind is naturally inclined to serve others, to be anxious for trifles, to talk at random, and to sleep away the time idly. And seeing the impossibi- lity of changing the natural inclinations he advises it to change the object of service etc. स्मररिपोगाथा. On this Mr. Vaidya says गाथा भगवद्गीतादिरूपा, which is found . also in the Anandasrama commentary. Now it is too well known that the Bhagavadgita is a ™UT not of Siva,

6 BHĀMINĪVILĀSA [4-

the enemy of Cupid, but of Visnu; and consequently the above explanation is wrong. On this point the commentator of G., who has the same reading, observes thus: स्मररिपोर्मदनान्तकस्य श्रीशंकरस्पैवेत्यर्थः। गाथा व्यासादि- प्रथितकथेत्यर्थ :... अत्र स्मररिपुपदेन वक्तरभेदभक्तत्वं व्यज्यते। Now whoever will think for a little while on the last sentence will perceive why the commentator thought it necessary to add it. He must have surely felt the want of some synonym of Visnu in the third line also in keeping with the contents of the preceding two lines; and not finding it, he must have next thought of identifying Siva with Visnu. And thus from the commentator's own words it follows that his reading is defective, and that any other reading supplying a synonym of Visnu will suit better. Now although I have not got such a reading in my text, but have the same which I have taken so much trouble for giving reasons to reject, still it is owing to no such reading being found in the copies that I have collated. The Rasagangadhara, however, supplies us with such a variant, which runs thus: आलापं यदि कांक्षसे मधुरिपोर्गाया तदालप्यताम. The com- mentator of H. also gives entyt: as another reading in the present case, but he adds स (पाठः) तु शिवेर्षकाणाम्। अस्मार्क तु विष्युशिवयोरेकत्वरूपभ्रान्ति (?) स्तस्मात्स्मरस्य रिपु: शिवः. But from the usual worthlessness of this commentary one need not attach any importance to its remarks. And even if according to its opinion the reading wRt9I: is retained, it incurs a fault which is shown above. And hence the reading of R.G. or स्मरगुरो: may be adopted." आलाप्यतां is as good as आलप्यताम्. कथ्यतां is also no improvement. The B. Ms. of Paranjape's text reads स्वीयं ..... निरगलसखं which means if you want 'your own unrestrained friend ', i. e. if you want to make him your own with- out any restraint. महादेव explains निरालसमुखे as नी(नि)रालसं

Sānta Vilāsa ] NOTES 7

नेत्रतन्द्रानिरस्तं मुखं यस्य तस्मिनिर्जरे इत्यर्थ :. मुखं of अच्युतराय is to be taken as क्रियाविशेषण of सुप्यताम. 14. "The simple meaning of the verse is that, being tormented with the sufferings of this world, wise men break the tie produced by ignorance, no longer entertain any worldly hopes, and devote their time to a realisation of the identity of their souls with the Brahman, in doing which all their sins are destroy- ed." (प.) If we adopt the reading करटिन:, then the idea of elephants will not be inferred but expressed. The अलंकार then would be समस्तवस्तुविषय सावयवरूपक. 15. The reading अशुजलनिधे: is wrong. महादषव ex- plains संर्वे कामादिकमिह etc., as-सर्वे कामं धर्मार्थादित्रयं. पारमामुं सकामा: is as good as पारमारोढ्गकामा: 16. अच्युतराय reads नाभिचकाणि and remarks नाभिहृदयानीति पाठस्तु सरल एव. आश्लिष्य is as good as आलिंग्य. But आलक्ष्य does not fit in here. 17. "The remembrance of Krsna is the very remedy that is wanted, and hence if the soul is devot- ed to Krsna, there is no longer any cause for it to be distressed." महादेव explains चेतः शरणावस्थां कि नाम कदायि पुरुषस्य as शरणावस्थं शरणागतं पुरुषस्य चेतः अन्तःकरणं कीदुशं न कं दायि ददात्येवेत्यर्थः । एकदेशविकृतमनन्यवत् शेयम. 18. 'अर हरिचरणभजनच्युतिभयाद्राज्यसुखस्य तिरस्कार :. R. G.' मा भासन्तु-May not shine upon me. संगीतसुभगा: as good as झंकारसुभगा :. The reading of Vaidya is द्रविणमदिराघूर्णितदुशां which he explains as संपत्तिमयसेवनेन भ्रांतदृशाम. 19. "वयस: शेषे, strictly speaking, means 'in the remaining part of the life.' The reading in R. G. where this verse is given as an instance of anarq accord- ing to the opinion of some, is शेषे वयंति त्वमागतः &c." The construction will be त्वं शेषे वयास किं निःशंर्क शेषे, मृत्यु: आगतः. निःशंक: will go with वं, if we adoptit.

8 BHĀMINĪVILĀSA [4-

20. अच्युतराय explains the reading संपादयामि .. यद्यम् as-अहं धरातले धाव घाव पुनः पुनर्धावन विधाय कि संपादयामि कि वाग्रे संपादयिष्यामि। सुखादेदैवमात्रायत्तत्वाद् व्यर्थ एव तदर्थमायास इत्याशयः। The reading घावन् धावन् is not so appropriate as that of our text, as there will be प्रथमासामानाधिकरण्य in the शतृप्रत्यय. 21. " The alankara is प्रत्यनीक, since the mind, una- ble to do any injury to the god Siva who is its real enemy on account of his having destroyed Cupid, the mind-born god ( and hence its son ), satisfies its thirst of revenge by doing some harm to a person who is devoted to Siva. But the simple fact contained in the verse is that the mind, while it is being directed towards God, is often attracted by worldly objects.' For another instance of the प्रत्यनीकालंकार cf. II. 93. supra. अच्युतराय reads आमनन्तं and explains it as वेदतः स्मरन्तं. 22. अध्युतराय explains मेदिनीघर as mountain, but it is more appropriate to take it with Mr. Vaidya in the sense of tree, for Rama could not have been mistaken for a mountain. 23. Mr. Vaidya reads रघुपतेः कायच्छाया विलोकनतत्परैरुददित- कुतुक: and explains it as उदितकृतुकै: प्राप्तकुतूहलैः (विलोकनतत्परै: दर्शनोगुत्त: ) रघुपतेः कायच्छाया देहकान्तिः । 24. जलदच्युता is as good as जलदात् च्युता, the former being a Compound. Sita being of golden colour is mis- taken for 'lightning' or 'a creeper of the celestial tree.' 25. समानां = years, is a better reading. 26. आमूलात् ... पयोधे: From north to south. महादेव reads ०भाग्यभाजां नृपाणां and explains in his usual curious way as-भाग्यं सुखं भजतां सेवतां पुरुषाणां मध्ये नृपाणां महमदक्षोणिपतीनां सभायामित्यर्थ:। 27. अच्युतराय quotes a parallel verse-सृभाषितेन गीतेन युवतीनां च लीलया। यस्य नो दवते चित्तं स वै मुक्तोऽथवा पशुः। The metre

Śānta Vilāsa ] NOTES 9

is शिखरिणी. "रसनं='शब्दः, but is less appropriate than रणन which means playing. "कला is wrong. The word नृपशु is again curiously explained by महादेव as क्षितीशो महम्मदः. 28. Wirh the first two lines cf. बोढारो मत्सरग्रस्ता: etc. Bh. II. महादेव gives the reading मद्दाचमंकुशावेपादमनादरेण and' indulges into the following fanciful and wrong expla- nation मद्ठाचं अंकुशवद्विषादं दुःखं यथास्यात्तथा हस्तिनां अंकुशं यथा तथव पंडितानां मम वाणी विषादकरी तत् यथा स्यात्तथाऽनादरेण. If we adopt मद्वाचं as द्विंतीयान्त, then whose object will it be? र० reads मात्सर्यमन्दमनसां which means-whose minds are dull on ac- count of envy. yuqrei would mean-whose minds are depressed. तरसा and सइसा are equally good. घास्यतितमां is wrong, second person of the verb is required here. यास्यसि सतां is equallv good. कति नो is better reading, as it means-how many विलासs would you not havei-more emphatic. रo reads विपुलं विलासं, singular, where it will have to be taken in the Collective sense.

29. अच्युतराय remarks thus with regard to the persons to whom and the times at which ag etc. do not give delight :- तत्र मधुदाक्षे पित्तोपहतरसनस्य सर्वस्य, अमृतवामाचरसुधे तु मिलिते चेजीवन्मुक्तानामेव, केवलवामाधरसुधा तु तादृशवृदस्यैवानादरविष इति विभागो वोध्यः। "The poet means to say that the delight resulting from his poetry is not, like that of ng etc., rastricted to any particular persons or times, but that it is universal." 31. महादेव's readings is-द्वाक्षाक्षीरेक्षमाक्षिकादीनां: माधुर्ये धुयैं: arfd and it is an improvement on the text where we have to understand सद्गि: अपि. अन्येषा, again, is better than aia, as the former suggests what the latter expresses. 32. "नित्य duties are thus defined: नित्यान्यकरणे प्रत्यवायसाधनानि संध्यावन्दनादीनि. Vedantasara. But I do not see what लोकाधिकत्व lies in things like संध्यावन्दन and others.

10 BHĀMINĪVILĀSA [ 4-Sānta Vilāsa ]

The King of Delhi referred to in the second line must have been Shah Jahan. पाणिपल्लवतले वयो नीतम etc. shows the great ease and happiness with which he passed his youth at the court of Delhi. The reading given in the foot-note for the third line means, 'the highest truth .(about Brahman) is now being meditated upon in the city of S'iva, the destroyer of the demon, Andhaka.' The city meant is Benares. From the constant references to Krsna, the Yamuna, and Vrndavana, in the verses of the fourth Vilasa it seems to be certain that the poet must have originally lived in Mathura, as the reading of the text says. And on the strength of the other reading and the popular traditions this also may be conjectured that he must have subse- quently gone to reside also in Benares at least for some period. frrn may be taken either as an adjective or as an adverb." 33. On हरिष्यन्ति etc. अच्युतराय remarks: केचिद् दुर्जना- स्तावन्मदीयोऽयं श्ोको मदीयोऽयं श्ोक इति विद्वत्सद:सु श्ाघनेनापहांरग करिष्यन्सीति तव्निराकरणार्थमेवेति घोत्यते. "When मया is present in the verse, मदीय looks awkward. स्वकीय would have been better."

भामिनीविलासस्थ श्लोकानां सूची।

वि. श्रो. वि. श्रो.

अकरुण मृषभाषा शृ. २० आलोक्य सुन्दरीमुखं भ. ७३ अकरुण हृद्षय प्रियतम ३९ आविर्भूता यदवधि मधु " ६३ अक्षनि दत्वा ९२ अङ्गैः सुकुमारतरैः इत एव निजालयं २६ " ८० इदमप्रतिमं पश्य ७१ अधर ुतिरस्तपल्लवा " ६८ इ्यत्यां संपत्तावपि प्रा. ४9 अधरेण समागमाद्रदानां ९८ उदितं मण्डलमिन्दो: ७० अधिरजनि प्रियसविधे " ६१ उपकारमेच तनुते प्रा. ७७ अधिरोप्य हरस्य हन्त ३६ उपनिषद: परिपीता शृ. ३८ अनिशं नयन,भिरामया ७९ उपरि करवाल धारा प्रा. १३ अन्या जगद्धितमयी प्रा. ६७ एकस्तं गहने " २३ अपनीत परिमलान्तर एको विश्वसतां " २० ६५ अमरतरुकुसुम २६ एणीगणेषु गुरु अमित गुणोऽपि औत्सुक्यात्परिमिलतां शू. ४ ३ 9 अयि दलदरविन्द ४ औदार्य भुवनत्रयेऽपि प्रा. ६४ अयि मलयज ९० कथय कथमिवाशा २७ अयि रोषमुरी करोषि ४२ कपोलपालिं तव तन्वि अये जलधि नन्दिनी शा. २ कपोलावुन्मीलरपुलक ६९ अरुणमपि विद्रुमन्दु ८७ कमलिनि मलिनी प्रा अलंकतुँ कर्णी भृश ५३ कर्ूरवर्तिरिव लोचन क. १६ अलिर्मृगो वा नेत्रं वा ७७ करिकुम्भतुलामुरोजयो: अवधौ दिवसावसान " शृ. ९५ १५ कलभ तवान्तिक प्रा. २५ अव्याख्येयां वितरति शा. १० कलिन्दगिरनन्दिनी शा· 2 आगतः पतिरितीरियं शृ. १४ कस्तूरिकातिलकं श्र .• 20 आपद्रत: किल प्रा. ६८ कस्यै हन्त फलाय प्रा. ९८ आपेदिरेऽम्वरपर्थ १६ क. १५ आ मूलाद्रल्नसानो: " कान्त्यासुवर्णवरया शा. २६ काव्यात्मना मनसि आयातैव निशा निशापति श्. " ५४ किं खलु रत्नैरेतैः प्रा. ४० आयातैव निशा मनो ५८ किं जल्पसि मुग्धतया शु. ४२ आरामाधिपतिः प्रा. २९ किं तीरथ हरिपाद प्रा. आलीपु केलीरभसेन श. ११ किं निःशङ्क शेपे शेषे शा. १९

२ भामिनीविलासे

किमिति कृशासि कृशो शृ. १०१ तावत्कोकिल प्रा. ६ कुचकलशयुगान्तः ३१ तिमिरं हरन्ति हरितां श्रु. २९ केनापि मे विलसितेन क. ९ तिरस्कृतो रोषवशात्परि ९६ केलिमन्दिरमागतस्य ८३ तीरे तरुण्या वदनं २१ कैशोरे वयसि भ. ६५ तृष्णालोल विलोचने प्रा. ३ खलः सज्जनकार्पास प्रा. ८६ तोयैरल्पैरपि " २८ खिद्यति सा पथि श. ८१ दधान: प्रेमाण ३१ " गरिमाणमर्पयित्वा ४४ दयितस्य गुणाननुस्मरन्ती क. १८ गर्जितमाकर्ण्य प्रा. १०१ दयिते रदनस्विषां श्ृ. ७८ गिरयो गुररवस्तेभ्यो ९२ दरानमस्कन्धरबन्ध २३ गिरां देवी वीणागुणरणन शा. २७ दवदहन जटाल प्रा. ३४ गिश्गव्हरेषु प्रा. ४१ दारिद्ं भजते कलानिधि शू. ५६ गीर्भिगुरूणां ७१ दिगन्ते श्रूयन्ते प्रा. गुञ्जति मञ्जु गिलिन्दे १८ दीनानासिह परिहाय " ९१ गुरुजनभय ७ दुर्वृत्ता जारजन्मान: शा. ३२ गुरुभि परिवेल्लिता १७ दैवें पराग्वदन शालिनी क. गुरुमध्यगता मया १८ धत्ते भरं कुसुम प्रा. ८९ गुरुमध्ये हरिणाक्षी धीर ध्वनिभिरलं ते ५९ श्रीमे भोष्मतेरैः "> ४७ ३३ धुयैरपि माधुयैद्राक्षा " शा. " ३१ चपला जलदाच्युता शा. २४ घूमायिता दश दिशः प्रा. ९९ चिन्तामीलित मानसो ५२ क. ५ चिन्ताशशाम सक्लापि क. न मनागपि राहुशेष चेलाजलेनाननशीत ९७ न यत्र स्थेमानं प्रा. ३० जठर ज्वलन प्रा. ४6 नयनाज्ञलावमर्श ४८ जनकः सानु विशेषो ९७ नयने वहातांनु खञ्जनानां ८6 जम्बीर श्रियमतिलड्ध्य " श्. - ९१ न वारयामो भवतीं ३३ जितमौक्तिक सम्पदां ९३ नापेक्षा नच दाक्षिण्यं ३७ तटिनि चिराय तदवधि कुशली प्रा. २१ नितरां नीचोऽस्मीति ७ श. १३ नितरां परुषा २ तन्मञ्जु मन्दहसितं ५ निभाल्य भूयो निजगौरि ९४ तरणि तनया किं स्यादेषा शा. २३ निर्दूषणा गुणवती क. ६ तरणोपाय मपश्यस्नपि निर्माणे यदि मार्मिकोऽसि शा. " ९७ तरुकुलसुषमा निर्वाण मङ्गलपदं ३० प्रा. १५ क. ४

श्रोकानां सूचि ३

निरुद्वय यान्तीं तरसा श. २८ भुक्तामृणालपटली: प्रा. ४५ निष्णातोऽपि च प्रा. ८५ भुजपअ्ञरे गृहीता ३७ निसर्गादारामे ५२ भूतिर्नीच गृहेषु विप्र शा. २४ निःसोमशोभा सौभाग्यं ४६ भूमौ स्थिता रमणनाथ क. २३ नीरक्षीरविवेके प्रा. १२ मथुरागमनोन्मुखे मुरारा ८२ नीरान्निर्मलतः मद्वाणि माकुरु विपाद शा. " ६१ २८ नीवीं नियम्य शिथिला श्. मधुद्राक्षा साक्षादमृत " २९ नैर्गुण्य मेव प्रा. ८३ मधुप इव मारते प्रा. न्यञ्चति वयसि प्रथमे श्ु. ४५ मन्दस्मितेन सुधया क. १२ पत्रफलपुप्पलक्ष्म्या प्रा. २२ मरकतमणि भेदिनीधरो शा. २२ परगुह्यगुप्तिनिपुणं ८७ मलिनेऽपि राजपूर्णा प्रा. ९५ शृ. ९० मानपराग्वदनापि प्रिया शृ. ४९ परार्थव्यासङ्गात् प्रा. ७४ मान्थर्यमाप गमनं " ८४ परोपसर्पणानन्त मुज्सि नाद्यापि रुपं ७२ पाटीर तब पटीयान् 82 मधैव मन्तुं " ९१ " १२ पाटीरटु भुजङ्गपुंगव ५७ मुहुरर्थितयाद्य निद्या ३२ पाणौकृत: पाणिरिला " ८६ मूलं स्थूलमतीव प्रा. ३२ पातालं व्रंज पाहि या शा. ६ मृद्वीका रसिता सिता शा. ७ पिबस्तन्यं पोत प्रा. ५८ यशः सौरभ्यलशुनः प्रा. ८८ पुरासरसि मानसे २ यस्मिन्खलेति " ५३ पुरोगीर्वाणानां ७९ या तावकीनमधुर क. पृष्टाः खलु परपुष्टाः याते मय्यचिरात् " २७ प्रा. १५ पौलमीपतिकानने " ४४ युक्तं सभायां प्रत्युद्गता सविनयं सहता क. २ येन भिन्नकरिकुम्भ "' ४९ प्रथमं चुम्बिरतचरणा शा. १६ येनामन्दमरन्दे ९ प्रभातसमय प्रभां भृ. ५९ यैस्वं गुणगणवान १९ प्रसङ्गे गोपानां यदुपु ६४ यौवनोद्गमनितान्त " फ. ३५ प्रातस्तरां प्रणमने राजानं जनयांबभूव " क. ६२ प्रारंभे कुसुमाकरस्य प्रा. ४६ रीति गिराममृतवृष्टि १९ बदरामलका श. ८ श्. बन्धोन्मुक्त्यै खलु मरव रूपारुचि निरसितुं ४9 शा. १५ रे चाजल्यजुषः प्रा. ५७ भवग्रीष्मप्रौढातपनिवह रे चेतः कथयामि ते भिन्नामहागिरिशिला: " 98 शा. ९ प्रा. १०० रे रे मनो मम मनोभव २१

४ भामिनीविलासे 1 रोपावेशान्निर्गतं शृ. २४ शून्येSपिच गुणवन्ता प्रा. ८५ लवलीं तब लीलया " ३४ शुण्वन्पुर: ३५ लावण्यमुज्ज्वलमपास्त क. १४ श्यामं सितंच सुदृदशो ७६ लीलामुकुलित प्रा. ६२ श्वासोनुमान वद्य: " ८५ लीलालुण्ठित शारदा श्रियो मे मा सन्तु शा. १८ " ७१ लूर्न मत्तगजै: श्रुतिशतमपि भूय: ३३ लोचन फुल्लाम्भोजद्वय श. ५० संग्रामाङ्गणसंमुखा " ७५ लोभाद्वराटिकानां ४० सत्पूरुप: खलु प्रा. ७३ वक्षो जाग्रं पाणिनामृश्य १६ संतापयामि किमहं धावं शा. २० वख्रं पापमहीभृतां शा. ८ सन्येवास्मिञ्जगत " वदनारविन्द सौरभ शृ. समुत्पत्ति: स्वच्छे प्रा. ३८ वनान्ते खेलन्ती प्रा. ७८ समृपागतवति वंशभवो गुणवानपि ७५ सरसिरुहोदरसुरभा " ५

" ९९ वहति विषधराम् सर्वेऽपि विस्मृतिपथं " ७२ क. ३ वाचा निर्मलया सुधा शा. ५ साकं आ्वगणैः प्रा. ३९ वाचो माञलिकी: श. ५५ सुदृशी जितरत्नजालया ८९ विदुपां वदनात् प्रा. ६३ सेवायां यदि विद्राश्चर्य स्तिमितित श. ६० साभिलापमसि शा. १३ विधाय सा महूचना ३१ सौदामिनि विलसित क. 4. बिनये नयनारुण १२ सौरभ्यं भुवनत्रये प्रा. ३६ विरंहेण विकलहृदया ६७ स्थिति नो रे दध्या: ५० विशालविपयावली शा. स्मितं नैतति्कंतु प्रकृति श्र. विश्वाभिराम प्रा. ६९ स्मृतापि तरुणातपं शा. ३ विश्वास्य विधुर ६६ स्वच्छन्दं दलदरबिन्द प्रा. १४ विष्वद्रीच्या भुवनमभितो शा १२ स्वप्नान्तरेऽपि खलुभामिनि क. १७ वीक्षवक्षसि विपक्ष २२ स्वरलोकस्य शिखामणि: प्रा. ५५ वेतण्डगण्डकण्टूति प्रा. ६० स्वस्वव्यापृति स्वार्थ धनानि धनिकात् " ५६ व्यत्यस्तं लपति क्षणं ६९ ९६ व्योमनि बीजां कुस्ते प्रा. ९३ स्वेदाम्बुसान्द्रकण २ शयिता शैवल श4ने श. ६६ हारं वक्षसि केनापि प्रा. ९४ शयिनासविधेऽप्यनीश्वरा " १०० हालाहलं खलु " ९० श/स्त्राण्याकलि शा. ३२ हृदये कृतशैवला २१

Extra verses not contained in the text, but found in some of the Mss. and printed editions .* APPENDIX VILĀSA I किमहं वढामि खल दिव्यमते गुणपक्षपातमभितो भवतः । गुणशालिनो निखिलसाधुजनान्यदहर्निशं न खलु विस्मरसि ॥ रे खल तव खलु चरितं विदुषामत्रे विचित्र्य वक्ष्यामि। अथवालं पापात्मन् कृतया कथयापि ते हतया॥ आनन्दमृगदावाभि: शीलशाखिमदद्विपः । ज्ञानदीपमहावायुरथं खलसमागमः । खलास्तु कुशला: साधुहितप्रत्यूहकर्मणि। निपुणा: फणिनः प्राणानपहतु निरागसाम् ॥ वदने विनिवेशिता भुजङ्गी पिशुनानां रसनामिषेण घात्रा। अनया कथमन्यथावलीढा न हि जावन्ति जना मनागमन्त्राः ॥ कृतं त्वयोन्नतं कृत्यमर्जित चामलं यशः । यावज्जीवं सखे तुभ्यं दास्यामो विपुलाशिषः॥ अविरतं परकार्यकृतां सतां मधुरिमातिशयेन वचोSमृतम्। अपि च मानसमम्बुनिधिर्यशा विमलशारदचन्दिरचन्द्रिका॥

. This portion is taken from the edition of the Bhaminivilasa by the late Shivaram Mahadeo Paranjape. t A. F. only have these verses, although F does not give them exactly in the same order in which A does. § Mr. Vaidya's edition gives the following verse after this : पत्य कुसुमाकरो से संजीवयिता गिरं चिर मझ्राम्। इति चिन्तयतो हृदये पिकस्य समधायि शौभिकेन शरः ॥

6 BHĀMINĪVILĀSA

निर्गुणः शोभते नैव विपुलाडम्बरोऽपि ना। आपातरम्यपुष्पश्रीशोभितः शाल्मलिर्यथा॥ पङ्कैविना सरो भाति सद: खलजनैर्विना। कटुवणैविना काव्यं मानसं विषयैर्विना । तत्वं किमपि काव्यानां जानाति विरलो भुवि। मार्मिकः को मरन्दानामन्तरेण मधुव्रतम्॥ सरजस्कां पाण्डुवर्णा कण्टकप्रकरान्विताम्। केतकीं सेवसे हन्त कथ रोलम्ब निस्त्रपः। यथा तानं विना रागो यथा मानं विना नृपः । यथा दानं विना हस्ती तथा ज्ञानं विना यतिः । सन्तः स्वतः प्रकाशन्ते गुणा न परतो नृगाम्। आमोदो न हि कस्तूर्या: शपथेन विभात्यते । अयि बत गुरुगर्व मा स्म कस्तूरि यासी- रखिलपरिमलानां मौलिना सारमेण। गिरिगहनगुहायां लीनमत्यन्तदीनं स्वजनकममुनैव प्राणहीनं करोषि।। दूरीकरोति कुमति विमलीकरोति चेतश्चिरन्तनमघं चुलुकीकरोति। भूतेषु किंच करुणां बहुलीकरोति सङ्गः सतां किमु न मङ्गलमातनोति॥ अनवरतपरोपकारव्यग्रीभवद्मलचेतसां महताम्। आपातकाटवानि स्फुरन्ति वचनानि भेषजानीत॥। व्यागुञ्जन्मधुकरपुञ्जमञ्जुगीतामाकर्ण्य स्तुतिमुदयन्नयातिरेकान्। आभूमीतलनतकन्धराणि मन्येऽरयेऽस्मिन्नवनिरुहां कुटुम्वकानि॥ मृतस्य लिप्सा कृपणस्य दित्सा विमार्गगायाश्र् रुचि: स्वकान्ते। 6 - सर्पस्य शान्तिः कुटिलस्य मैत्री विधातृसृष्टौ न हि दष्टपूर्वा ।।

APPENDIX 7

उत्तमानामपि स्त्रीणां विश्वासी नैव विद्यते। राजाप्रिया: कैरविण्यौ रमन्ते मधुपैः सह ॥ अयाचितः सुखं दत्ते याचितश्र न यच्छति। सर्वस्वं चापि हरते विधिकुचलृद्खलो नृणाम्*॥

मण्डिताखिलदिक्प्रान्ताश्चण्डांशो: पान्तु भानवः ॥ VILĀSA II यदवधि दयितो विलोचनाभ्यां सहचरि दैववशेन दूरतोऽभून्। तद्वधि शिथिलीकृतो मदीयैरथ करणैः प्रणयो निजक्रियासु ॥ निखिलां रजनीं प्रियेण दूरादुपयातेन विबोधिता कथाभिः । अधिकं न हि पारयामि वक्कुं साख मा जल्प तवायसी रसज्ञा॥ निपतद्वाष्पसंरोधमुक्तचाञ्ल्यतारकम् । कदा नयननीलाव्जमालोकेय मृगीदशः॥ यदि लक्ष्मण सा मृगेक्षणा न मदीक्षासराणें समेध्यति। अमुना जडजीवितेन मे जगता वा विफलेन किं फलम् ॥ भवनं करुणावती विशन्ती गमनाज्ञालवलाभलालसेपु। तरुणेषु विलोचनाव्जमालामथ बाला पथि पातयांबभूव।।

• After this Mr. Vaidya's edition gives the following verse which is not found in A. दोर्दण्डद्यकुण्डलीकृतलसस्क्ो दण्ड चण्डाशुग- ध्वस्तो इण्डविपक्षमण्डलमथ त्वां वीक्ष्य मध्येरणम्। वलगद्वाण्डिव मुक्तकाण्डवलयज्वालावलीताण्डव- भ्रस्यत्खाण्डवरुष्टपाण्डवमहो को न क्षितीश: स्मरेत् ॥ t The following thirteen verses are found in Mr. Vaidya's edition as lying between 55 and 56 of this edition.

8 BHĀMINIVILĀSA

पाप हन्त मया हतेन विहितं सीतापि यद्यापिता सा मामिन्दुमुखी विना बत बने कि जीवितं धास्यति। आलोकेय कथ मुखं सुकृतिनां किं ते वदिष्यन्ति मां राज्यं यातु रसातलं पुनरिदं न प्राणितुं कामये।। उषसि प्रतिपक्षकामिनीसदनादन्तिकमश्ति प्रिये। सुदृशो नयना जकोणयोरुढियाय त्वरयारुणदुतिः ।। क्षमापणैकपद्योः पढयोः पतति प्रिये। 1 शेमुः सरोजवदनानयनारुणकान्तयः । निर्वासयन्तीं धृतिमङ्गनानां शोभां हरेरेणदशो धयन्त्याः । चिरापराधस्मृतिमांसलोऽपि रोष: क्षणप्राघुणिको बभूव ।। राज्ञो मत्प्रतिकूलान्मे महद्दयमुपस्थितम् । बाले वारय पान्थस्य वासदानविधानतः।। मलयानिलमनलीयति मणिभवने काननीयति क्षणतः । विरहेण विकलहृदया निर्जलमीनायते महिला॥ कालागुरुद्रवं सा हालाहलवद्विजानती नितराम्। अपि नीलोत्पलमालां बाला व्यालावलि किलामनुत।। विधिवश््ितया मया न यातं सखि सङ्केतनिकेतनं प्रियस्य । अधुना बत किं विधातुकामो मयि कामो नृपतिः पुनर्न जाने*। प्रादुर्भवति पयोदे कज्जलमलिनं बभूव नभः। रक्तं च पथिकहृदयं कपोलपाली मृगीदशः पाण्डुः ॥।

• After this Mr. Vaidya's edition has विरहेण विकलहृदया &c. But I have not given it here since it finds place in my text according to the order of all of my Mss. t This is read in Mr. Vaidya's edition between 70 and 71 of this.

APPENDIX 9

*सुविरलमौक्तिकतारे धवलांशुकचन्द्रिकाचमत्कारे। वदनपरिपूर्णचन्द्रे सुन्दरि राकाससि नात्र संदेहः ॥ रूपजला चलनयना नाभ्यावर्ता कचावलीभुजङ्गा। मज्जन्ति यत्र सन्तः सेयं तरुणी तरङ्गिणी विषमा ॥ शोणाधरांशुसंभिन्नास्तन्वि ते वदनाम्बुजे। केसरा इव काशन्ते कान्तदन्तालिकान्तयः ॥ ततिया तिलोत्तमीयन्त्या मृगशावकचक्षुषा। ममायं मनुषो लोको नाकलोक इवाभवत् ॥। अङ्कायमानमलिके मृगनाभिपङ्कं पङ्केरुहाक्षि वदनं तव वीक्ष्य बिभ्रत्। उल्लासपल्वितकोमलपक्षमूलाश्चञचूपुटं चटुलयन्ति चिरं चकोराः ॥ शिशिरेण यथा सरोरुहं दिवसेनामृतरश्मिमण्डलम्। न मनागपि तन्वि शोभते तव रोषेण तथेदमाननम् ॥ चलद्भृङ्गमिवाम्भोजमधीरनयनं मुखम्। तदीयं यदि दृश्येत कामः क्रुद्धोऽस्तु किं ततः ॥ शतकोटिकठिनचित्तः सोऽहं तस्याः सुधैकमयमूर्तेः । येनाकारिषि मित्रं स विकलहृदयो विधिर्वाच्यः ॥ श्यामलेनाङ्कितं बाले भाले केनापि लक्ष्मणा। मुखं तवान्तरासुप्भृङ्गफुल्लाम्बुजायते ।। अद्वितीयं रुचात्मानं मत्वा कि चन्द्र हृष्यसि। भूमण्डलमिदं मूढ केन वा विनिभालितम्॥ नीलाञ्लेन संवृतमाननमाभाति हरिणनयनायाः ॥ प्रतिबिम्बित इव यमुनागभीरनीरान्तरेणाङ्क:। * The following three ver ses are found in Mr. Vaidya's edition between 77 and 78 of this. t The following verses are found in Mr. Vaidya's edition bet. ween 78 and 79 of this.

10 BHĀMINĪVILĀSA

स्तनाभोगे पतन् भाति कपोलात्कुटिलोऽलकः । शशाङ्कबिम्बतो मेरौ लम्बमान इवोरगः ॥ यथा लतायाः स्तबकानतायाः स्तनावनम्रे नितरां समासि। तथा लता पल्लविनी सगर्वे शोणाधरायाः सदृशी तवापि॥ इदं लताभि: स्तत्रकानताभिर्मनोहरं हन्त वनान्तरालम्। सदैव सेव्यं स्तनभारवत्यो न चेशुवत्यो हृदयं हरेयुः॥ सा मदागमनबृंहितितोषा जागरेण गमिताखिलदोषा। बोधितापि बुबुधे मधुपैर्न प्रातराननजसौरभलुब्धैः॥ अविचिन्त्यशक्तिविभवेन सुन्दरि प्रथितस्य शम्बररिपो: प्रभावतः। विधुभावमश्जतितमां तवाननं नयने सरोजद्लनिर्विशेषताम् ॥ मीनवती नयनाभ्यां करचरणाभ्यां प्रफुल्लकमलबती। शैवालिनी च केशैः सुरसेयं सुन्दरी सरसी। पान्थ मन्दमते कि वा संतापमनुविन्दसि। पयोधरं समाशास्व येन शान्तिमवाप्ुयाः ॥ संपश्यतां तामतिमात्रतन्वीं शोभाभिराभासितसर्वलोकाम्। सौदामिनी वा सितयामिनी वेत्येवं जनानां हृदि संशयोऽभूत्॥ सपह्लवा कि नु विभाति वह्लरी सफुल्लपझ्मा किमियं नु पझ्मिनी। समुल्लसत्पाणिपदां स्मिताननामितीक्षणमाणैः समलम्भि संशयः ॥ नेत्राभिरामं रामाया वदनं वीक्ष्य तत्क्षणम्। सरोजं चन्द्रबिम्बं वेत्यखिलाः समशेरत ॥ कनकद्रवकान्तिकान्तया मिलित राममुदीक्ष्य कान्तया। चपलायुतवारिदभ्रमान्ननृते चातकपोतकैर्वने। वानितेति वदन्त्येतां लोकाः सर्वे वदन्तु ते। यूनां परिणता सेयं तपस्येति मर्तं मम ॥

APPENDIX 11

स्मयमानाननां तत्र तां विलोक्य विलासिनीम्। चकोराश्चञ्वरीकाश्च मुदं परतरां यंयु: ॥ वदनकमलेन बाले स्मितसुषमालेशमादधासि यदा। जगदिह तदैव जाने दशार्धवाणेन विजितमिति॥ कलिन्दजानीरभरेऽर्धमग्रा ्रकाः प्रकामं कृतभूरिशब्दाः । ध्वान्तेन वैराद्विनिगीर्यमाणाः क्रोशन्ति मन्ये शशिनः किशोराः ॥ परस्परासङ्गसुखान्नतभ्नुवः पयोधरौ पीनतरौ बभूवतुः। तयोरमृष्यन्नयमुन्नति परामवैमि मध्यस्तनिमानमेति ॥ जनमोहकरं तवालि मन्ये चिकुराकारमिद घनान्धकारम्। बढनेन्दुरुचामिहाप्रचारादिव तन्वाङ्गि नितान्तकान्तिकान्तम्।। दिवानिशं वारिणि कण्ठदन्ने दिवाकराराधनमाचरन्ती। वक्षोजतायै किमु पक्ष्मलाक्ष्यास्तपश्चरत्यंबुजपङ्क्तिरेषा। वियोगवह्निकुण्डेSस्मिन हृदये ते वियोगिनि। प्रियसंगसुखायेव मुक्ताहारस्तपस्यति॥ निधिं लावण्यानां तव खलु मुखं निर्मितवतो महामोहं मन्ये सरसिरुहसूनोरुपचितम् । उपेक्ष्य त्वां यस्माद्विघुमयमकर्मादिह कृती कलाहीनं दीनं विकल इव राजानमकरोन्। स्तनान्तर्गतमाणिक्यवपुर्बहिरुपागतम्। मनोऽनुरागि ते तन्वि मन्ये वल्लभमाक्षितुम्।। जगदन्तरममृतमयैरंशुभिरापूरयन्नितराम्। उदयति वदनव्याजान् किमु राजा हरिणशावनयनायाः ॥ तिमिरशारदचन्दिरचन्द्रिकाः कमलविद्ुमचम्पककोरकाः । यदि मिलन्ति कदापि तदाननं खलु तदा कलया तुलयामहे।।

12 BHĀMINIVILĀSA

प्रिये विषादं जहिहीति वाचं प्रिये सरागं वदति प्रियायाः। वारामुदारा विजगाल धारा विलोचनाभ्यां मनसञ्च मान: । राज्यभिषेकमाज्ञाय शम्बरासुरवैरिणः । सुधाभिर्जगतीमध्यं लिम्पतीव सुधाकरः॥ आननं मृगशावाक्ष्या वीक्ष्य लोलालकावृतम्। भ्रमद्धमरसंभारं स्मरामि सरसीरुहम्॥ यान्ती गुरुजनैः साकं स्मयमानाननाम्बुजा। तिर्यग्प्रीवं यदद्राक्षीत्तन्निष्पत्राकरोज्जगत्*॥ मृणालमन्दानिलचन्दनानामुशीरशैवालकुशेशयानाम्। वियोगदूरीकृतचेतनानां विनैव शैत्यं भवति प्रवीतिः ॥ विबोधयन् करस्पर्शः पझ्मिनीं मुद्रिताननाम्। परिपूर्णोऽनुरागेण प्रातर्जयति भास्करः ॥ आनम्य वल्गुवचनैर्विनिवारितेऽपि रोषात्प्रयातुमुदिते मयि दूरदेशम्। बाला कराङ्गुलिनिदेशवशंवदेन क्रीडाबिडालशिशुनाशु रुरोध मार्गम्।। अभूद प्रत्यूह: कुसुमशरकोदण्डमहिमा विलीनो लोकानां सह नयनतापोऽपि तिमिरै:। तवास्मिन् पीयूषं किरति परितस्तन्वि वढने कुतो हेतोः श्वेतो विधुरयमुदेति प्रतिदिनम्।। विनैव शस्त्रं हृदयानि यूनां विवेकभाजामपि दारयन्त्यः । अनल्पमायामयवल्गुलीला जयन्ति नीलाब्जदलायताक्ष्यः॥

• After this Mr. Vaidya's edition reads नयनानि वहन्तु &c. But I do not give it here, since it finds place in my text according to the order of all of my Mss.

APPENDIX 13

यद्वधि विलासभवनं यौवनमुदियाय चन्द्रवदनायाः। दहनं विनैव तदवधि यूनां हृदयानि दह्यन्ते ।। न मिश्रयति लोचने सहसितं न संभाषते कथासु तव कि च सा विरचयत्यरालां भ्रुवम्। विपक्षसुदृशः कथामिति निवेदयन्त्या पुर: प्रियस्य शिथिलीकृतः स्वविषयेऽनुरागग्रह्यः।। वडवानलकालकूटवन्मणरव्यालगणैः सहैधितः। रजनीरमणो भवेष्नणां न कथं प्राणवियोगकारणम्। लभ्येत पुण्यैर्गृहिणी मनोज्ञा तया सुपुत्राः परितः पवित्राः। स्फीतं यशस्तैः समुदेति नित्यं तेनास्य नित्यः खलु नाकलोकः॥ प्रभुरपि याचितुकामो भजते वामोरु लाघवं सहसा। यदहं त्वयाधरार्थी सपदि विमुख्या निराशतां नीतः॥ जलकुम्भमुम्भितरसं सपदि सरस्या: समानयन्त्यास्ते। तटकुख्जगूढ़सुरतं भगवानेको मनोभवो वेद।। त्वमिव पथिकः प्रियो मे विटपिस्तोमेपु गमयति क्लेशान। किमितोऽन्यत् कुशलं मे संप्रति यत्पान्थ जीवामि* ॥ तुलामनालोक्य निजामखर्व गौराङ्ि गर्व न कदापि कुर्याः । लसन्ति नानाफलभारवत्यो लताः कियत्यो गहानान्तरेपु॥ इयमुह्लसिता मुखस्य शोभा परिफुल नयनाम्बुजद्वयं ते। जलदालिमयं जगद्वितन्वन् कलितः कपि किमालि नीलमेघः ॥ आसायं सलिलान्तः सवितारमुपास्य सादरं तपसा। अधुनाब्जेन मनाकू तव मानिनि तुलना मुखस्यापि।।

• In Mr. Vaidya's edition किमिति कृशासि कृशोदरी &c. is found after this. But I do not give it here, since it occurs in my text.

14 BHĀMINĪVILĀSA

अयि मन्दस्मितमधुरं वदनं तन्वङ्गि यदि मनाक् कुरुषे। अधुनैव कलय शमितं राकारमणस्य हन्त साम्राज्यम्। मधुरतरं स्मयमानः स्वस्मिन्नेवालपञच्छनैः किमपि।

मधुरसान्मधुरं हि तवाधरं तरुणि मद्ठदने विनिवेशय। मम ग्ृहाण करेण कराम्बुर्ज प प पतामि ह हा भ भ भूतले।। शतेनोपायानां कथमपि गतः सौधशिखरं सुधाफेनस्वच्छे रहसि शयितां पुष्पशयने। विवाध्य क्षामांगी चकितनयनां स्मेरवदनां सनिःश्चासं शरिष्यत्यहह सुकृती राजरमणीम् ।। गुजन्ति मञ्जु परितो गत्वा धावान्ति संमुखम्। आवर्तन्ते विवर्तन्ते सरसीपु मघुव्रताः ॥ यथा तथा तामरसेक्षणा मया ुनः सरागं नितरां निषेविता। तथा तथा तत्त्वकथेव सर्वतो विकृष्य मामेकरसं चकार सा।। हरिणीप्रेक्षणा यत्र गृहिणी न विलोक्यते। सेवितं सर्वसंपद्धिरपि तद्दवनं वनम् ॥ लोलालकावलिचलन्नयनार विन्दलीलावशंवदित लोकविलोचनायाः । सायाहनि प्राणयिनो भवनं व्रजन्त्याश्च्वेतो न कस्य हरते गतिरङ्गनायाः।। दन्तांशुकान्तमरविन्दरमापहारि सान्द्रामृतं वद्नमेणविलोचनायाः। वेधा विधाय पुनरुक्तमिवेन्दुबिम्बं दूरीकरोति न कथं विदुषां वरेण्यः॥ सानुकम्पाः सानुरागाश्चतुराः शीलशीतलाः। हरन्ति हृदयं हन्त कान्तायाः स्वान्तवृत्तयः ॥ *विलसत्याननं तस्या नासाग्रस्थितमौक्तिकम्। आलक्षितबुधाश्केष राकेन्दोरिव मण्डलम्। . In Mr. Vaidya's edition this is found between 93 and 94.

APPENDIX 15

VILĀSA IV *जगज्जालं ज्योत्स्नामयनवसुधाभिर्जटिलय- खनानां संतापं त्रिविधमपि सद्यः प्रशमयन्। श्रितो वृन्दारण्यं नतनिखिलवृन्दारकवृतो मम स्वान्तव्वान्तं तिरयतु नवीनो जलधरः ॥

प्राधृषेण्य इव वारिधरो मे वेदनां हरतु वृष्णिवरेण्यः । अपारे संसारे विषमविषयारण्यसरणौ मम भ्रामं भ्रामं विगलितविरामं जडमतेः। परिश्रान्तस्यायं तरणितनयातीरनिलयः समन्तात्संतापं हरिनवतमालस्तिरयतु ॥ आलिङ्गितो जलधिकन्यकया सलीलं लग्नः प्रियंगुलतयेव तरुस्तमालः । देहावसानसमये हृदये मदीये देवश्चकास्तु भगवानरविन्दनाभः ॥। नयनानन्दसंदोह तुन्दिलीकरणक्षमा। तिरयत्वाशु संतापं कापि कादम्बिनी मम ॥ गणिकाजामिलमुख्यानवता भवता बताह्मपि। सीदन् भवमरुगर्ते करुणामूर्ते न सर्वथोपेक्ष्यः । 5मलयानिलकालकूटयो रमणीकुंतलभोगिभोगयोः । श्वपचात्मभुवोर्निरंतरा मम भूयात्परमात्मनि स्थितिः ॥ * The following five verses are found in Mr. Vaidya's edition between 4 and 5 of this. t This is found in Mr. Vaidya's edition between 6 and 7 of this. § The following five verses are found in Mr. Vaidya's edition between 16 and 17 of this.

16 BHĀMINIVILĀSA

निखिलं जगदेव नश्वरं पुनरस्मिन्नितरां कलेवरम्। अथ तस्य कृते कियानयं क्रियते हन्त जनैः परिश्रमः॥ प्रतिपलमखिलाँहोकान्मृत्युमुख प्रविशतो निरीक्ष्यापि। हा हन्त किमिति चित्तं विरमति नाद्यापि विषयेभ्यः । सपदि विलयमेतु राजलक्ष्मीरुपारि पतन्त्वथवा कृपाणधाराः । अपह्रतुतरां शिरः कृतान्तो मम तु मतिर्न मनागपैतु धर्मात् ।। अपि बहलदहनजालं मूर््नि रिपुर्मे निरंतरं धमतु। पातयतु वासिधारामह्मणुमात्रं न किंचिदृपि भाषे॥

ARCHA COLOBICA ( New Delhi GENTRAL RARY

Kav-ya

D.G.A. 80. CENTRAL ARCHAEOLOGICAL LIBRARY NEW DELHI Borrowers record.

Call No .- Sa8K/Jag/Sha-8431

Author-Jagarnatha.

Title- BhaminIvilasa.

Borrower's Name Date of Issue Date of Return

P.T.O.