1. Bhasma Jabala Upanishad tika of Kalahasti Sharna Shivananda

श्री गणपतये नमः ।

भस्मजाबालोपनिषत्‌

सटीका ।

स्वस्ति श्रीभर्द्राजकुलजलधि कोशनाथ

श्रीकण्ठमतप्रतिष्ठापक विध्नेश्वरायां

रात्नकश्रीमप्पश्यदीक्षितवराज श्री

काळहस्तिधारणशिष्यानन्दकर्म्मोदित

विरचित टीकासहिता ।

गुरुपनोविहारिप्यविभुक्तसुक्तिकमकाशिनी श्रीमस्मजाबाला

पनिषदेऽपां श्रीकाशिरिसेहनुभद्रहविष्यमठवासतत्प्याभिजन

श्रीकृष्णशिवाभ्यामुभयवेदससहायेन ।

श्रोकाश्यन्तस्थ देशाश्वमेधामरास्व्यमुद्र अक्षर

शालायाम्मुद्रापितातिविधृतपरिशोचिता

विजयतेतराम् ।

बाइसपत्यमान रीत्या विशवावसु नामसंवत्सरे आइवीजमासे ।

All rights reserved.

१

अस्यां भस्मजाबालो पानिषदि विमृत्तिमहिमा विधि हरिमुखैर पिपविच्य घट्कुमशक्ततया यथैवे श्वरस्य माहातम्यं तथैवे त्युपादिष्ट: अधकयां चित्कलाङ्ग्रि हिद्रुस्तन्म हिमानंतं भयउवाच ।

भूःमंडः कैलास पति प्रपतनं ।

१२

हूं फटादि मंत्रार्थ: ।

१३

भस्मद्रव्यस्थान मनुकालाधिकारिनयमा न् षट् प्रश्नान पृच्छन् चाक्षुषीदीक्षाच ।

१४

श्रु त्ति संपादन प्रकार: ।

१५

तद्रोम वल्यत्त विधानं ।

१६

भस्म धारण मंत्रेष्वजिन रित्यादि मंत्रार्थे ।

१७

उद्वलनाव कुंठन विधिश्र्व ।

१९

त्रिपुं्ट, धारण विधानं तत्वागेदो षत्र ।

२०

भस्मत्रिपुंठधारणं विनाकृत कर्मणां प्रायाश्चित्त विधि: ।

२४

मू संडस्य संप्रविष्ट दुस्तरभूत स्नानादि लिंगार्चनांतो पदेशश्र्व ।

३०

श्रीरुद्र जप पञ्चाक्षर तारकत्व विचार: ।

३८

स्वसार्वात्म्यं सर्वजनकत्वं मविमुक्ते स त्यादि प्रमाणशा सनंच ।

४८

काश्यादिस्थान चतुष्ट्य विवेक: कदापि ।

विषय: । (२)पञ्च संख्य

शिश्रलिंगम नभ्यचर्यं भुंजानस्य प्रायश्चित्त्

५३

कापिल घृताद्राभिषेकान्महा घनिवृत्तिः

ततोलेकाग्रि पूजादिविशेषः श्रौताग्निष्टो

मात्रलिंग पूजयाकथमो क्षात्रामि गितिप्रश्न

स्य समाधनं चतुर्जाल ब्रह्मकोश महिमा।

५९

ब्रह्मोर्वीष्णवं द्वाग्निमुखानां द्वारोपास्तः

तत्रनानागण प्राधरण कथनं ।

६५

मुक्ति संटपरत्न वेदोर्वैभवं

६७

डंशोप देशकाल विचारः

६९

कर्मानुष्ठस्य कालविकाससंकोचौ शि-

वाधीनौ ब्रह्मानंद सूक्तिस्थ ।

७३

काशोनिवास एवकार्यः तदासनंन त्याग्य

त्मति काश्या भस्माक्षसो वचारादि व्रत-

त्यागिनां शिक्षा ।

७५

अंतरग्रहे रतामूत्र सेकिनिंदा।।

७९

सर्वश्रुत्यतत्स्थ समुदाय पारमार्थिक श्री

शिवस्त्य रूपो पदेशः ।

८३

उक्त शिवस्वरूपा वाप्त्येड़ शिवप्रपंच

साकल्यपरित्याग पूर्वकसाक्षिदा नदात्म्क

शिवैक ध्यानमेव परमसाधन स्मुमुक्षोरित्य

नुजग्राह भगवांनू श्र्रीमहादेवः । श्रीशिवमस्तु

पुटं

पंक्ति:

प्राशुद्धम्

४

२

ग्रंथद

४

२

शुद्ध

४

२

वंदीभ्या

४

२

शुद्ध

५

१५

धारणादेव

५

१५

धारणादेव

९

२१

रोमोत्पत्ति

९

२१

रोमोत्पत्ति

९

२२

भूत्याsतिष्ठते

९

२२

भूत्याsवतिष्ठते

५

३

तथैव

५

३

तथैव

६

६

जमध्व

६

६

जमध्य

१९

४

प्रभावं

१९

४

प्रभावं

१९

३५

सर्वस्य

१९

३५

सर्वस्य

१२

१४

चतुर्विंश

१२

१४

चतुर्विंश

१२

२१

पव

१२

२१

पव

१२

२२

प्रत्यगो

१२

२२

प्रत्यगा

१२

२३

परमेभर

१२

२३

परमेभर

१२

२४

सर्वे

१२

२४

सर्वे

१२

२४

मच्छादव

१२

२४

मच्छादेवं

१३

२

दलेमु

१३

२

दलेमु

१४

५

पूर्व

१४

५

पूर्व

१४

५

प्रतिष्ठते

१४

५

प्रतिष्ठते

२१

९

हिरक्ना

२१

९

हिरक्ना

२१

१३

त्यका

२१

१३

त्यका

२३

१४

तत्स्व

२३

१४

तत्स्व

२०

२

पापनः:

२०

२

पापनः:

२०

४

चिपुंड्रं

२०

४

चिपुंड्रं

२१

५

व्याहृदरे

२१

५

व्याहृदरे

२१

१०

रांगाम

२१

१०

रामनाम

२२

१

पनिश्या

२२

१

पनिश्या

२२

२

रोमे

२२

२

रामे

32

रानाक्तो

32

वैध्यो

34

घातारमो

34

यौ मम

34

मन्त

34

मनुश्शेव

34

ग्रवै

34

जायांते

42

जानितोत

42

घटाकाम

44

जक्ष्म

44

ज्नलादपि

44

पद्मो

46

भवोमध्यो

45

मैमव

45

धमेशु

45

यदता

45

भव्ययमेन

47

उपासतन्त्य

47

तञ्चिन

54

पश्यति

54

काभ्यां

54

प्रयतोस्म्यच

60

जितेन्द्रिया

60

घातोः

62

मदपितं

ॐ श्रीशिवमस्तु । श्रीभस्मजाबालोपनिषत् विवरणयुता ।

भस्मत्रकर्णाभिरितिशान्तिः । मूलम् । अथ जनकोह वैदेहो याज्ञवल्क्यमुपसमेत्योवाच । भगवन्नुपपुण्ड्रांवेधिमनुभूहीति । स होवाच यत्प्रृद्रंयन्तदाग्रेयं भस्म सघोजातादि पश्चब्�रह्ममन्त्रैः परिग्रह्याग्निरितिभस्मेत्यभिमन्त्रय । मानस्तोक इति शिरोललाटवक्षस्कन्धेषु धारयित्वा पूतां भवति मोक्षी भवति । शतरुद्रीयजपेन यत्तत्फलमवाप्नोति स एष भस्म ज्योंति: स एषभस्मज्योतीरिति । स होवाच याज्ञवल्क्यं किन्तेनफलमिति । तद्भस्मधारणादेव शिवसायु

ज्यमवाप्तोति न स पुनरावर्त्तते स एष भस्म ज्योतिरिति।

तत्व परमहंसानाम संर्वतकौआनिक श्वेतकेतुर्द्वौआस ऋषभु निदाघ जडभरत दत्तात्रेयैरैवतक भूसुष्ट प्रभृतयो विभूतिधारणदेव मुक्ताः स्युः। स एष भस्म ज्योतिरिति।

सहोवाच जनकोह वैदेहो याज्ञवल्क्यं भस्म स्नाने किं जायते इति।

यस्य कस्य चिच्छरार यावन्तो रामकूपास्तावन्ता लिंगानिभूतावातिष्ठन्त इति।

ब्राह्मणो वा क्षत्रियो वा शूद्रो वा तद्धारणादेव तच्छब्द रूपं परं ब्रह्मयस्यां कस्यन्त नो ह्येवावतिष्ठते।

अथ जनकोह वैदेहः पैप्पलादेन सह प्रजापतिलोके जगाम तंगत्वोवाच।

भो प्रजापते त्रिपुण्ट्रस्य म हिमानं ब्रूहि।

तं प्रजापतिरब्रवीद्यैवेश्वरस्य माहात्म्यन्तथैवत्रिपुण्ट्रस्य मा हाल्म्यामिति।

अथ पैप्पलादो बैकुण्ठं जगाम तं गत्वोवाच स त्रिपुण्ड्र

स्य माहात्म्यं ब्रूहीति । स होवाच यथैवेश्वरस्य माहात्म्यन्तथैव त्रिपुण्ड्रस्य माहात्म्यामिति । अथोपपत्तादत्तो भगवान्तं कालाग्निरुद्रं परिसमेत्योवाच । भगवान् त्रिपुण्ड्रस्य माहात्म्यमनुब्रूहीति । यथैवेश्वरस्य माहात्म्यन्तथैव त्रिपुण्ड्रस्य माहात्म्यामिति । ऋभुनिदाघजडभरतदत्तात्रेय रैवतक प्रभृतयो भूषण्डं परिसमेत्योचुः त्रिपुण्ड्रस्य विधिमनुब्रूहीति । भूषण्डः स होवाच । त्रिपुण्ड्रविधर्म्मयावकुन्नशक्यते सत्यामिति होवाच । अन्नतरन्तानृषीन्नमस्कृत्यावदत् । क्षमध्वं सर्वेऋषयिति । अथ कालाग्निरुद्रमिवेतकेतुर्जिजीवलो हरिश्चन्द्रः प्रजापतिरिच देवा ऋषयश्च ते परस्परानुवादं कृत्वोन्मील्य कालाग्निरुद्रं पृच्छाम इति । अथ कालाग्निरुद्रं त्रिपुण्ड्रमहिमानं ब्रूहीति. होवाच । देवाइच ऋषयश्च त्रिपुण्ड्रस्य माहात्म्यं श्रुणुध्वामिति । अथ भ

स्मरन्न संसारन्मुच्यते भस्मशाय्याशा यानस्तच्छ्रुन्दगोचरं शिवसायुज्यमेति । न म पुनरावर्त्तते न म पुनरावर्त्तते । रुद्राध्यायी सन्नमृतत्वमुच गच्छति स एष भस्म ज्योतिरिति । विभूतिधारणात् ब्रह्मैकत्वं गच्छति स एष भस्म ज्योति: । विभूतिधारणात्कैवल्यमिनुतेसएष भस्म ज्योति: । विभूतिधारणादेव तीर्थे स्नानमृतत्वञ्च गच्छति । स एष भस्म ज्योति: । यस्य कस्य चिच्छरीरे त्रिपुण्ड्रस्य लक्षण वर्तते । प्रथमो रेखा प्रजा पात द्वितीया विष्णु स्त्रितीया सदाशि इति स एष भस्म ज्योतिरिति ॥

प्रथमं ब्राह्मणम् ॥

शिवमस्तु ॥

अथ प्रथमब्राह्मणाविवरणाम् ॥

अथ खलु भगवान्विश्वेश्वरोरकिलाभिधानं माणविमुक्तेनकृत विरचित सन्निधिममुपगु बुबुधूणामुप

कारायादौ वेदादीत्रिश्वासवदभिन्यंजनपुनः सर्वोपका राय दयया केवलमार्थवणी मखिलश्रुतिशिरोभूषणायमानां भस्मजाबाल श्रुतिमां प्रकटयन्मुक्तिसुखवदान्यास्स्थरास नो विराजत इति वेदलोक प्रसिद्धमेव । तामेवश्रुति श्रीकाशी समागतानां पूर्वपुण्यवशादामरणवासिनामारब्धा न्तं साधकबाधकबोधाय दयानिधिनान्तर्योमिणा परमेश्वरेण प्रचोदितः शिवानन्दयति: स्वात्म सुखाय विवरीष्य निष्पत्यूह मचयगमनार्थे शिष्टाचारमाप्ताभीष्टदेवतास्मृति लक्षणम्मंगलमाचरति भातीयादिना । "भातियत्सर्व रुपेण रक्षकश्श्राघ भक्षकम् । अविशुक्तेश्शमात्मानमाश्रये बन्धमुक्तये ॥"

अस्यार्थ: । यत्सर्वाधारमते एव सर्व रक्षकं अज्ञानकृताघकुलस्चभक्षकं पापसमूहविनिवर्त्त कमिति । यत्‍ब्रह्म सर्वरूपेण विभाति । तमेवाविमुक्तेशं श्रीविश्वनाथमात्मानं बन्धमुक्तये समाश्रये सम्यगालंब इत्यर्थ: । अत्र रक्षकमघभक्षकमिति पदद्वयेनाद्वैतपरब्रह्म शिवस्वरूपं शिवज्ञानसाधनं भस्मचरण्यंजितम् । श्रु। "भास नाद्वैतं प्रोक्तं भस्मकल्मष भक्षणात् । भूतिभू तिकरी पुंसां रक्षा रक्षकरीरदा" इति श्रुते । आत्मनोऽमिति पदेन सर्वमत्यगवस्तु स्वरूपमविमुक्तेशमित्यखिलमूला चार्य्य उक्त: । अतश्राद्वैतशिवानन्दमेव संस्मृतम् । एवं भूतं शिव मेव सर्वरूपेण वियदादिमहाभूतमौतिकक्षेत्रज्ञभेदन भा ति । अमुमेवार्थमन्ततो वक्ष्यति च । अत्रवक्ष्यमाण श्रुत्यर्थविचारे मुमुक्षु द्रिंजो डधिकारी । काशीनिवास नेयमधर्म्मविवेको विषय: । प्रयोजनमाविचकबन्धमु

६

क्ति: । शास्त्रस्योक्तार्थे प्रतिपादनरूप: सम्बन्ध: । अस्यां भस्म जाबालश्रुते: । भद्रंकर्णेऽभिरिति शान्तिर्वक्तु क्याऽऽह । अथ जनको हवैदेहेत्याद्येकत्रिशद्वाक्यानि विवरिष्यते जनकোনाम राजर्षि: । वैदेहेा विदेह विषयाधिप: । अथवा देहादावहम्ममेदमित्याभिमानरहितो वा । हवै प्रसिद्धार्थे वाचकौ । याज्ञवल्क्यं गुरुं यथाशास्त्र मुपसंगम्य त्रिपुण्ड्र विधिमनुसूर्हीतीतिहोवाच । तिरेखात्मकं तिर्यंकृतिपुण्ड्रयत्त स्विविधिं श्रोतुमुत्सुत्यन्रूढचुपदिशोति प्रश्न: । अथाचार्य: । अयन्तु जनको वैदिक एवातो वैदिकं भस्म तिर्य्यकं त्रिपुण्ड्रमेवापृच्छदिति मत्वा विधिशब्दस्य सर्वोर्थगर्भीतत्वात् । अन्यस्य तातिरिक्तपुण्ड्रस्यात्रानवकाशाच्चदस्म स्पष्ट वक्ष्यामीत्याह । यदूद्रदयन्तदाग्रेयं भस्मेति । अग्नैव दग्धमात्रेये भस्म । नहि सुचिरात्पादिदरघमित्यर्थ: । नन्वेवमप्यविस्पष्टमेवोपदिष्टम् । कुत: । अग्निदग्धामिन्धनानि दमितिनोक्त मिति चेत् । तर्सर्वमुपर्यस्यामेव श्रुतौ वक्ष्यति । विस्तारात् मागुदयादिल्यादिनातद्रस्म सद्योजातादि पञ्चब्रह्ममन्त्रै: सद्यो जातवामदेवाघोरेतत्पुरुषेशानमन्न्रै: समुद्रक भस्मादि पात्रे ध्य: परित्यज्य गृहीत्वा अग्निरितिभस्मेल्यादिमन्त्रैरौधि मन्त्रय । मानस्तोकेति शिरआदिपञ्चस्थानेषु धृत्वा त्रिपुण्ड्रं कुर्वन्पूतो भवति सर्वकर्मयोग्योभवतील्यर्थ: । किंच मोक्षी भवति स एव मोक्षे शिवज्ञाने शिवध्याने मायाश्रित्ते चाधिकारो भवति । तथा च श्रुतय: । तेषामेवैतां ब्रह्म विद्या वदेताशिरोव्रतं विधिवद्रैस्तु चीर्णमिते । अत्याश्रम ष्य: परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यग्रषि संघजुषानिति ।

प्रमादितण्यामिति । तस्माद्रस्मधारणादेव मोक्षाधिकारी

त्यर्थ: अपिच शतरुद्रीयजपेन यत्फलमवाप्नोति तच्चाप्नोति।

किन्तत्मोक्षफल मित्यर्थ: । श्रूयते हि अथ हैनं ब्रह्मचारिण

ऊचु: किज्जप्येनामृतत्वं ब्रूहीति सहोवाच याज्ञवल्क्य:

शतरुद्रीयेणेति । एतानी हवै अमृतस्य नामधेयानि भव

न्ट्येतैर्हैवामृतो भवतीति मोक्षीभवतीत्युक्तमेवार्थे

मत्योऽन्तरेण व्यंजितं भवति । शतरुद्रा अस्मिन्नमस्ते इत्या

घेकादशानुवाकात्मकै मन्त्रै: प्रतिपाद्यन्त इति । यद्वा अस्य

मन्त्रस्य यजुषि शतशाखास्वपि व्यापकत्वाद्वा शतरुद्रीय

मित्यर्थ: । स एष भस्मज्योति: सोयं पथोक्कभस्म त्रिपु

ण्ड्रीकृत अहमद्मात्मनासर्वताभासमानं भस्माख्याध्यै

ज्ज्योतिरेव भवतीति शेष: । तद्रस्मधारणादेव सर्वप्रति

बन्धकनिद्राचिद्वारा शिवसायुज्यं शिवज्योतिष्येकीभाव

मामोति न स पुनरावर्तते जन्मभूमिं । स एष भस्म

ज्योतिरित्युक्तार्थ: । अस्मिन्नर्थ उदाहृियन्ते पुरुषासि

हा: । तत्र परमहंसानामसंवृत्तिकारणैक्श्वेतकेतुदूर्वास

ऋषुनिदाघजडभरतदत्तात्रेयरेवतकभूसुणडप्रभृतयोपि

भूषितिधारणदेव मुक्ता: सन्तु । छन्दसि कालानियमान्नुक्तो

अभावन्नित्यर्थ: । अथ भस्मलिङ्गने किंजायत इति मक्ष

स्योत्तरं यस्य कस्याचित् ब्राह्मणस्याज्ञस्य वा शरीरे

यावन्तो रोमकूपा रोमोत्पति स्थानानि तावन्तो लिङ्गानि

महालिङ्गवत्सर्वपूज्यानि भूत्या तिष्ठन्ते । तद्रस्म धारणा

देव तच्च्छब्दलक्ष्यं ब्रह्म तस्य तस्य तनाववतिष्ठते । अथ

जनकादिप्रश्न: । भो प्रजापते त्रिपुण्ड्रमहिमानं ब्रूही

ति तत्राह । अभिधात्रत्यारुप्यातुपशक्यतस्तत् ब्रह्मस्वरूप त्वात् भस्मनः तस्य तु स्वमाहिमप्रातिष्ठितत्वश्रुते: । यथै वेश्वरस्य माहात्म्यन्तथैव त्रिपुण्ड्रस्य माहात्म्यमित्युक्तं युक्तमेव । एवमिवोपचर्यध्यनुसन्धेयम् । अथ भस्मपुण्ड्रत्रिविधिज्ञात्वानुनीत्नसृृत्येदमाह वसुतस्तद्वक्तु ऋशक्रोमि तत् क्षमस्वामित्यवदत् । अथ कालाग्निरुद्रं श्वेतकेतुमपृच्छत् । स च तत् श्रुणु ध्वमित्याभिमुख्येन कृत्याह । पूर्ववदद्रोपि वक्ष्यतियदि भूतिमहिमा प्रच्छन्नो भवेदिति किं श्रुतिदिवोपदेशद् मार भते । अथ भस्मच्छन्नेति भस्मना सर्वगोत्रुलनेनाच्छादितं लोमकेशस्थान इति । स तु संसारोज्जीवननमरणं शरणाःमुच्यते । भस्म शय्याशायानः । द्वादशमासषट्‌त्रात्‌र दीक्षानियमेन पाशविच्छेदन शिसंकल्पादिमन्त्रपुर सततं भस्म शय्यामारुह्य तत्र च शयानस्सुकुती तच्छन्द गोचरं श्रेष्ठं साधुयमेतें । तत्र स्थिथा तथाभूतस्सन्नत्रा ध्यायी च सन्नमृतत्वमोक्ष्च गच्छति । तथा च स्मृति: ॥

"स्तेपं कृत्वा गुरु दारांश्व गत्वा मद्यं पीत्वा ब्रह्महत्यां न कृत्वा भस्मच्छन्नो भस्म शय्याशायानो हद्राध्यायो मुच्यते सर्वे पापै:रिति ।" ततश्र विभूति धारणात् ब्रह्मैकत्वं केवलं भावयच गच्छति । किंच तदूद्वैगति वैशिष्ठ्यं सर्व प्रत्यक्षमेव भवती त्याह । तस्य भस्मनो नियमधारणादेव तीर्थेषु श्रीकाश्यादिशिवस्थानेषु बुद्धिपूर्वमबुद्धिपूर्वं वा मृतिं प्राप्य तदनुशिवमन्ततारकोपदेशावासचा अमृतत्व च गच्छति कुत एतदवगम्यत इत्यत्राह ।

चित् भूतिधारिणः फाले। तद्रस्म तिथ्यंकृतिपुण्ड्र लक्ष्म वच्चिते रेखा रूप तोवभासते। सा प्रथमा अधस्तात् स्थिता रेखा म्रजापति भित्ताति द्वितीया विष्णु स्थितीया सदाशिव इति। सकल मूल भूत देवत्रय नियम धारणा तत्समुदाय मातम्चेतन्य मेवाहमस्मीति भावनातियात् पूर्वोक्ता मुक्तियुक्ततरेल्यवगते। इति भस्म जाबाल श्रुती

प्रथम ब्राह्मण विवरणम्

शिव मस्तु।

मूलम्। अथ जाबालोभूसुण्ठ: कैलासाशाखरावासमोंकारस्वरुपिणम्हहा देवमुमादेहार्धधारिणं हरविहिरिंचिपुर न्दरमुखसुरसेवितं स्तूयमानमनन्तैरापि वेदै: मूर्तिधरै: सोमाधंकृतशेखरं सोम सूर्याग्निनयनमनन्तेन्दरविभ्रं व्याघ चर्मेपरिधानं भस्मोद्वूलितविग्रहं तिये कृतिपुण्ड्रेखाविराजमानफलंन्दास्मित पूर्णपंचविधपंचाननं वीरासनारूढम् प्रमेयमनादन्तं निष्कलान्निगूणं शांतम नामयं हूंफट्पूर्वकाशवनामानि समुच्चर

नंतं दुर्निरीक्ष्यं हिरण्यबाहुर्दहिरण्यवर्णं हिरण्याने धिमद्रेतं चतुर्थमाशास्यं भगवंतं शिवप्रणम्य मुहुर्मुहुरपध्यं श्रीफलदलैस्सितेन भस्मनानताच्चमांगः: ऋतांजलिपुटः पप्रच्छ । अधीहि भगवन्वेद्सारमुद्रूस्त्यत्रिपुण्ण्ड्रविधिं यस्मादन्या नपेक्षमेव मोक्षोपलब्धिय: किं भस्मनो दृश्यं कतिथानानिमन्वोस्येके वा कदा वा तस्यधारणं केषाविधिकारणे। निथ्य मास्तेषां केवामामन्तेवासिनमनुशास य मोक्षायोते ॥

इति भस्म जाबालश्रुतो द्वितीय ब्राह्मणम् ।। शिवमस्तु ।।

अथ द्वितीयब्राह्मणविवरणमारभ्यते ॥

अथ भस्मना: कैलासभिखराद्रवासि पेत्यादि श्लोकस्य वाक्य स्यार्थः । कैलास इति अस्य गिरे: केशिरसि शिखरे हरस्य लासो लास्यं सदा विराजतझति कैलास स्स एव कैलास: । कंजलमिलाभूमिस्तथोयोङ्गेनासनं स्थातिरस्मिन्नितिवा । केलिनां समूह: कैल: केपिकृतिन: कैलेन केल्ली समूहेनाकल्पमात्रासतइतिवा । यच्चिछ्वस्थानं प्रलये स्यविनाशी आस्किलेतिपुराणं यत्किलासमहाकल्पेपच

३३

त्यद्भुतमनामयं । तत्कैलासपदं प्राहुः शिवतत्त्वविदोज्जना इति । एतादृशे कैलासशिखरे वसतीति तथोक्तम् । ओंकारस्वरूपिणं ओंकार एव स्वरूपमस्य त्योंकारस्वरूपिणं श्रु । " प्रणवं हृदयं विद्यात्सर्वस्य हृदये स्थितम् । तस्य वाचकः प्रणव" इति पातञ्जलं सूत्रम् । अथ एवं थर्वशीर्षे महादेव महेश्वरादिशब्दैस्स हि प्रणवंकारादिशब्दास्समाम्नाताः मन्द्रास्मितपूर्णपंचविधपञ्चाननम् । मन्द्रमध्यं स्मितं मन्द्रमितं तेन पूर्णानि पञ्च विधाननानि शांतगुरुचोश्नामदेवश्रोज्जातानि तत्रैवि विविध वर्णन्याननान्यस्यैतित तथोक्तम् । वीरासनारूढं तदासन लक्षणमुख्यते । " दक्षिणेतरगुल्फेन तु दक्षिणोरुधिष्ठिते न्यसेत् । वीरासनं भवेदेतद्रजुकायस्य वैमुनेःरिति । अग्नासनेयं विशेषः । दारुकावनमुनिजनविरचिता भिचारानलसंभूतापस्मारगलनियाबृतदक्षिणचरणकमलम् । तदुपरि चतुर्विशत्यंगुलोन्नतविद्या कमलं पीठोपर्येलं कृतवामपादकमलक्च निधायेतित यावत् । अप्रमेयमेयस्य शिवस्य प्रमातृ स्वरूपत्वादिति भावः । अनाद्यन्तं श्रु । " अथ कस्मादच्युतेनन्तः यस्मादच्युत्यमाण एवाद्यन्तश्रो पलभ्यते तिर्यगूर्ध्वमधः सस्मादुच्यतेनन्त " इति । " अजा त इत्येवं कश्चिदीरुः प्रपद्यत " इति । " निष्कलं निर्ग ताः प्राणाद्याः षोडशकलाअस्मादिति । " दुर्निरीक्ष्यं सर्वैरेक्षणस्यापीक्षणशक्तिप्रदातारि जगच्चक्षुरिरवावपि चक्षुरीक्षितुन्नोत्तसहते । येन सूर्यस्तपति तेजः सेध " इति । " तस्य भाषा सर्वमिदंविभातीतिच्छ्रुते: "।

सर्वे विभासकरस्य परं ज्योतिष: परमेश्वरस्य दूर्निरीक्ष्य त्वेक: शश्व्य: । निर्गुणं गुणत्रयातीतं शान्तनिर्द्वन्द्वम् । अनामयं म् । आमीनातीत्यामय: मीडृंहिसायां न विद्यते आमयोस्येतनायपयं नित्य सुखमित्यर्थ: । हुंफडं पूर्वक शिव नामान्यु चरन्तं हुंमिति स्तंभन मन्त्र: । फडित्युच्चाटने तेन स्तंभनेन मत्रिण स्वाश्रिनाविमुक्तनियतवासिनो जीव रास्रे: मारबधकर्माण्यपि देवस्स्तंभयीतत्यवगम्यते । स्तंभनमतीवद्दस्रया सर्पोद्देनिःशक्तिकत्वापचेः । यथाविदेर्ह मुक्तस्य गलपिलकादि रोग: पर दृष्ट्या मतेनैने नात्मदृष्टे: तद्वत स्वजनमारबधकर्मफलानि हुंमिति स्तंभयती त्यर्थ: । आगामिसूचित कर्मणां फडित्युच्चाट्यतांयच गभ्यते । यस्स्येच्छामात्रेण सकलभुवनपंचकृत्यं नित्यं सत्यव द्वित्ते । तस्य मन्त्रत: फलाभावेपि मन्त्रमहिम प्रकटनाय साधकानुग्रहायवाजपाति शिवनामानि । उक्तं हि " विद्यासु श्रुति रुत्कृष्टा रुद्रैकादशिनी ततः । ततः पंचाक्षरी मन्त्र दिशव इत्यक्षर द्वयमिति " वचनात्सर्व मन्त्र सारिष्ठतया साधकानुग्रहाय समुचरन्तं हिरण्य बाहुंश्रु "नमो हिरण्यबाहवे हिरण्यवर्णाय हिरण्यरूपाय हिरण्य पतयेंविकापतयउमापतये पशुपतये नमोनम " इति तत्तं रीये । हिरण्यस्मश्रुरित्यादि इष्टान्दोग्ये । " अद्वैतं एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थे " इति । चतुर्थे विश्व तेजस ज्ञवैश्वानरहिरण्यगर्भोऽन्तर्योमितत्वाद्युपाधिविरहं आशास्यं सर्वे प्रत्यगात्मव्वात्परमंश्वर स्सर्वे रास्यास्यते । भगवान्तमैश्वर्यादिगुण संपन्नं श्रीमहादेवे शिवं प्रणम्य

श्रीफलदले: मालूर श्रीफलावपीतिनिर्गुदु: । बिल्वदले सुहृदृदृ: सहस्त नामभि: सतेनभस्मनाचाभ्यर्च्च्य गृहोदहि मांबु कर्प्पूर मृगमदं मिलित बिल्वैरभ्यर्च्च्य नतोचमााझ:।शिर सा नत्वा कृताञ्चलि: पमच्छ । कथमधीह भगवन्त्रिपुण्ड्र विधि मध्यापय । यस्मादन्यानेपेक्षमेव मोक्षोपलविधर्मेतेत् विविधकर्मोणुपायान्तराणिचानेपेक्ष्य यस्मा|तिपुण्ड्रधारणा देव मोक्षोपलविधर्मेतेत् । तं पुण्ड्रबिधिमधीहीति पूर्वेण संवद्यते। किं भस्मनो द्रव्यं कतिस्थानानि देहे धारययोग्या नि कतिवांगानि तद्‌धारणे कीहशामनसो विधीयान्ते । कदा वा तद्‌भस्मधारणकाल: के वात्रभूतिधारणेऽधिकारिण: तेषां भूतिधारणां केषानियमो: । एवं पड्‌विधमश्रस्योच त्तरेत ममान्ते वासिनमजुशासयाज्ञापय किमर्थममोक्ष सु खायाति । इति शब्द: पश्चपरिसमास्सि घोतनार्थे: । स्पष्ट मन्यतं ॥

इति भस्मजाबाल श्टनौद्वितीय ब्राह्मण विवरणम् ।

शिव मस्तु ।

मू।अथोवाचभगवान्सदाशिव: परमकारुणिक: प्रमथान्सुरानपिसमवेक्ष्य । विवरणम् ।

अथैवमधस्तात् भूसुण्डमहर्षिणा सज्जनोपकृतमे पदंवि २

धर्मक्षा उद्ग्रादिता: । तदुत्तरे वक्तुकामो भगवान् सदा शिव: परमकारणिकस्सन् सुरान्मनुष्येन्द्रयो: तिर्येन सुरान्ति दीक्ष्यन्तीति सुरान् प्रमथान् प्रकर्षेणमथ्नन्ति दुर्जनान्ति ति प्रमथास्तान् समस्तान्पिशब्देन साक्षात्पृष्टा भूसुरंड महर्षिश्रावगम्यते । तान् सर्वानपि समवेक्ष्य किमर्थमीक्षण मिल्यग्रोच्यते । वक्ष्यमाण शिवज्ञानमुख्यसाधनीभूतभूति संपादनादिर्धर्मैकशदबोधाय साधकप्रतिबन्धनिद्रत्यर्थेन्च चाक्षुष्यादि:कया दीक्षिल्वेति भाव: । सर्वश्रेष्ठदुरपि पारमे श्वरदीक्षाश्रुत्या दर्शिता। "यो ब्रुयाणं विरधाति पूर्व यो वेदांश महिणोति तस्मै । तंगृहदेव मातृबुद्धयपकारमुपकुरेवे वारणमहेपपद्ये । हिरण्यगर्भे पर्यति जायमानामितिच । चक्षु रन्मील्य यस्तत्वं ध्यात्वा शिष्यं समीक्षयेवितिगीर्‌वाणेन्द्र विर चितमन्त्रशाल्ले तस्मात्परमगुरुसतान्भिसुख्वीकृत्य प्रथमं भूति संपादनमकारमुपादिशति प्रागित्यादिना ॥

मू. पूतं प्रागुदयात् गोमयं ब्रह्मपर्णे निधाय त्र्यंबकामितिमन्त्रेण शोधयेत् ततो येनकापि तेजसाशिष्यत्स्वगृही। कमार्गेणाग्निं प्रतिष्ठाप्य तद्रोमयद्रव्य त्रिधाय सेमायस्वाहोति मन्त्रेण तिलत्री हिमिस्साजैंजुहुयादष्टोत्तरसहस्रं साधे मेतद्वा ॥

विवरणम् ।

सूर्योदयात्प्राक् गवांपुत्थानसमय एव पूतंचेलोच्छिष्टवि दृम्भाणिविमुखानां गवां नाभचक्रकविदग्रासपरिगतांगोभयं 'गो षपुरीषइति सूर्याम्नयट्मलय: । तत् ब्रह्मपर्णे पलाशपर्णे निधारयस्थं विशुद्धदेशे पातितं वा समादाय पलाशपर्णादौ विन्यस्येत । ॐयंबकमितिमन्त्रेण शोधयेत् तन्निष्ठशिलालीन् ऋकेशादीन् परिशोध्य वज्रयेत् । ततः पिण्डान् कृत्वा येनके नापि तेजसा सूर्योत्पकपावतापादिनावेत शोषयेत् । तत र्समपूर्ते चतुर्दशा पिण्डान्परिमितान्वा स्वसूत्राविधिना प्रतिष्ठेत्यौ सेताम्यवादधाति निभाय हुत्वा तत्स्रजौ चरुयाज्य प्लुतैस्तिलसमतुलितयवैर्वा आहोस्विद्रीहिभिरष्टोत्तरशतसंस्ख्याकंवा एतत्सहसं सार्धपंचशताधिकंवा जुहुयादित्यर्थ:॥ मू॥

तत्राज्यस्य पर्णमयीजुहूर्भवति । तेन पापं श्रणाति। तद्धोमेमन्त्रस्त्रयंबकमि त्येवान्ते सृष्टकृत्पूर्णाहुती: । तेनैवाष्ट दिक्षु बालिंदत्वा तद्द्रसम गायत्रीं सन्त्रं क्षप तद्दैमेराजते ताम्रेमृणमयैव पात्रे नि धाय । रुद्रमन्त्रै:पुनरम्भुक्ष्य शुद्धदेशे सं स्थापयेताततोभोजयेद्ब्राह्मणानूस्वयं पू ततो भवति ॥

विवरणम् ।

तत्रेति । तत्रहोेमे आज्यस्य घृतस्य जुदू होमसाधनं पञ्चपदी पत्नीसंयाज्ञी भक्त्या भवेत् तेनपञ्चसङ्ख्योभयधेनं पापं कर्त्रोनिष्टं श्रणाति द्रिसति नाशयतीत्यर्थः । तद्धोमेति लत्रीहि होमे ॐयम्बकमिल्येव ॐयम्बकमंत्रेणैव विहित संख्या आहुतीर्जुदुहुयात् । ततः स्विष्टकृत् पूर्णाहुतीश्व जुहुयादिति शेषः । ततस्तनैव ॐयम्बकमंत्रेणाष्टदिक्षु वाङ्ल विद्येश्वरप्रीणनार्थं दद्यात् । तदित्थमागुदयादित्यादिना बलिदानैर्नेन विधिना संपादितं तद्रस्मगायॐयाभिमंष्य । यद्वात् झसितं भस्मगायच्यावक्ष्यमाणया सद्योजातादिविधेर्महा देवाय धीमहि तस्रोधोरः प्रचोदयात् इथनया संप्रोक्ष्य सौवर्णादि पात्रे निधाय पुनःश्रुतदमनैर्नैर्मनस्ते इत्यादि मन्त्रैस्तं वोजंभेदधामीत्याैतैः संप्रोक्ष्य शुद्धदेशो संस्थापयेतत्ततो भोज येत् स्वयंपूतोभवति । एवं गोमयग्रहणप्रभृति ब्राह्मणतर्पण पर्यन्ताक्तभस्मसंपादनं यःकुरते सस्वयं पूतोभवतीत्यर्थः ॥

मू ॐमानस्तोकऋाति सद्योजातामिति पञ्चब्रह्ममन्त्रैर्भस्मसंगृह्य अग्नीरातिभस्म वायूरितिभस्म जलामितिभस्म स्थलामितिभस्म व्योमेतिभस्म ऋषयोभस्म देवा भस्म वेदाभस्म सर्वंहवाइदंभस्म पूतन्नमामि सद्यर्स्समस्त।घनाशकमितिॐशारसाभि

नम्य पूतेवामहस्तेवामदेवायेतिसंस्थाप्य त्र्यंबकामिति संप्रोक्ष्य। शुभ्रंगुद्धेनेति स्मध्येतेनव संध्योपासनंस्तकमुचूलय तू । तत्पश्चब्रह्मम्-त्व?: ॥

विवरणम् । मानस्नोक इत्येक:सद्योजातादि पञ्चमन्त्रास्तैस्संगृह्य भस्मगृहीत्वा । अभिरितिभस्म अभिरितिभूमौ तेजोमयं यत् वसुज्चत् भाति तत्तस्मृतमात्रेण सर्वोवनाशनं परचैतन्यस्म्महत् भस्मैव अन्यैरस्मभ्यं कृतस्तस्मात्परश्रेष्ठत्वेध: । अधिरुत्क ्षेमभावं स्वाराधकान्यायजूकाङ्कयतीतिवा । सर्वेषामग्रे स्वयं गच्छतीत्यग्रि: । स्नाश्रितं सर्वे वस्तु अग्रमवसानत्राश्रय तत्यग्रि:। एवं च्युत्पत्त्याऽऽप्यग्रिमेहाभस्मब्रह्मैव अग्न्यादीनां न्तेजो भस्मकार्यत्वाच्चेषामापि सत्कायेत्वात् । श्रूयतेहि । यदग्रे रोहितं रूपन्तेजसस्तदूपं यच्छुकुन्तदपां यत्कृष्णन्तदतनस्य अपागाद श्रेरगिन्त्वं वाचारंभणं विका रोनामघेयन्रीणि रूपाणीतयेव सत्यमित्यादि । एवं वानात संधनाद्दावायरी उच्चते सोपि्रह्म सधर्मतया भासमान स्वाद्वाद्यार्घ्यं यत्तत्च शिवचैतन्यं महाभस्मैव । जलोमितियत् जल तीतिजलंजल अप्चारण पचाच्च तत्भस्मैव स्थलं सर्वस्य स्यातिंलाति ददाति त्ति स्थलं इत्यद्वैततस्याऽप्यौधिष्ठानब्रह्म ग एवं सर्वे स्यातिदातृत्वराके: । व्योमग्ययतीति व्योमव्येउ संवरणे नामनसीमन्नित्यादिना मन्नंतं निपातितम् । सर्वतस्सुधिरं

१८

ॐसर्वावकाश दात्रत्वेनयदव भासतेतच भस्मारण्यं ब्रह्मैव सर्वाधारात् भुवनो न्यत्र सर्वावकाशदा ऋतवन्नकस्यापि भवतीति भावः। ततश्सर्वे हवा इदं भस्म होवैसिद्धवाचकौ हश्यमानमिदं सर्वे ह्यपुं भस्मैव ऋषयो देवावेदाश्रेति यत्तत्सर्वे भस्मैवेत्यर्थः। श्रु। “आत्मा वाइदंेक एताग्र आसीन्नान्यत् किंचन मिषत् । ” इदं सर्वे यदयमात्मेति। न्यायश्र यत्सत्तद्वाति यत्नभातितदसत्। एवंचान्यादिभिन्नारो पातमानाविरवर्चमानस्य सर्वस्य सर्वाधिष्ठानं सर्वावभासकं भस्मैवेतिभावः। एवमभिमंत्रितमंत एवपूतं सद्यःससमस्ताघनाशकं भस्मनमामिति शिरसाभिनम्य पूतेयामहस्ते स्थानादिसंस्कृतस्यापिवामहस्तस्य गुद गुह्यकण्डूयानादिनामालिन्यंभवेत् तच्च्छुद्धिः कार्य्या। वामदेवायेति भस्म संस्थाप्य डयवं कमंत्रेण संमोक्ष्य उक्ष सेचन इति‌धातोः जलेन संसिच्यशुद्धं शुद्धेनसाम्नेतिसंयद्धैतेनवुपरो कुरुचासंशोद्येशिलादिपारित्यज्यआपादमस्तकपुच्छलयेत्। आशिरःपादमित्यर्थः यज्ञन्थाथाश्रुत्यनतरग्यावोपस्थाहिम्क्कान्तश्रुतिविरोधितिचेन्न। ईशानेनाशिरोदशमपुरुषेणात्वितिब्रहज्जाबालेऽविशिष्यस्थानादीनांणयदर्शनात् निविशेषात्साविशेषवाच्यस्थापिवल्यात्शिरआदिकृमेणैवोद्धुलनंकार्योमित्यर्थः। तत्‌ओंद्धुलनेपंचब्रह्म मन्त्राउपयुज्यनत्इतिशेषः॥

मू॥ ततः शेषस्य भस्मनो विनियोगः। तज्ज्ञीन्मध्यमानामिकाभिरग्नेभः

स्मासीतिसंगृह्य। मूर्धानमिति मूर्धानिन्यसेत् त्रयंवकार्मितिललाटे नीलग्रीवायेतिकण्ठे। तद्रक्षिणदियायुषामिति। तद्धामवामदेवायेतित। कपोलयोः कालायेतित। नेत्रयोः शिविलोचनायेतित। श्रोत्रयोः श्रुणुवामेति। वृकृष्णब्रुवामेति। हृदयेआत्मनइति नाभौनाभानाभिन्न इति। दक्षिणभुजमूले भवायेतित। तन्मध्येरुद्रायेतित। तन्मणिबन्धे सृडायात इति। तत्करपृष्ठपशुपतय इति। वामबाहुमूलेउग्रायेतातन्मध्येडग्रेव धायेतित तन्माणिबन्धेदूरेवधायेतित तत्करपृष्ठेनमोहन्वे इति ॥ अंसयोः शंकर्रायेतित। यथाक्रमंभस्म धृत्वासोमायेतिशिवन्नत्वातत्प्रक्षालयकरौ। तत्जलमापः पुनर्निवातिपि वेध्नाधस्त्याज्यन्नाधस्त्याज्यं एवंप्रातर्मेध्याद्रिसायनतनेपिकालेविधिवत् भस्मधारणमप्रमादेनकार्येम। प्रमादात्तयचक्रपातितोभवेत्। ब्राह्मणानामयमेवधर्मोंडयमेवधर्म्मः ॥

ततःशेषस्यभस्मभुष्च्यन्तरस्माविनियोगउच्यतइतिशेषः। कायंमित्राभिस्तेजनीभिःशान्तिभिः अनेनैवमासी तिसंयृक्यमूर्ध्वोनिद्रदइतिमन्त्रेणमूर्ध्नि भस्मतिल्यकृतिपुङ्गून्ंन्य सेत् । पुडिस्खण्डनेइतिध्यातोः रत्नययेपुङ्गू्मिति।मत्यंगंखण्ड शस्त्रैकू रेखातमानाप्तीयमानत्वात्रिपुङ्गू्मिल्यर्थः।कतिस्था नानिमनवोस्य केवेतिमश्नद्रूयस्ययुगपदेवो सरन्ददातिदेवः त्र्यंबकंमितिललाटे लल विलासेइति धातोराटच्प्रत्ययः । कणतीतिकण्ठः कणशब्दे नाभौनाभानाभिन्न इतिमन्त्रः । नभस्तेवार्थ्यन्वेतस्माच्छुरोच्योऽत्रेतिनाभिःमन्त्रःॠग्वेदे नाभा नाभिन्नआददेच्छुरिचित्सूर्येसचा।कवेरपलयमादुदुहे आहत्य चतुर्विंशत्यंगानिविंशातिमग्रार्चासन । अन्यत्स्पष्टम् ।

यथा श्रुतंत्रिपुङ्गू्मृतवारोमायनमइति शिरोविनम्य । अश्रपश्रो पक्रमानुरोधेन तद्धारणकालस्य तदधिक्कारिणाझ्च वक्तव्य त्वेपितान्नियमानांहुत्वेन प्रावल्यादनतिक्रमणीयत्वाच्च कश्चिदत्रनियमोऽध्यते । ततोभूतिधारणानन्तरंहस्तौसंप्र दायकेणमक्षालयतज्जलमापःपुनोऽतितिमन्त्रेणापिकेदयमेको- नियमः। नाधस्त्याज्यन्नाधस्त्याज्योमितिवीप्सयाऽयमपि कृच्छ्रित्रियमः । यथार्ककुहनाच्चण्डुलनिष्पचौसत्यामपि वहननमेत्रनियम्यते । यथात्रातिश्वतरश्शय्यानस्यवाश्नानकुर्वतत् क्षुणादृष्टतौ सत्यामपिमुखान्नानिभुंजीतेविनियम्यते । एवमन्त्रापिमन्त्राविध्चादिनियमास्सन्थैव । ततश्चतज्जलं पिबेदेइतिशास्यतेतत्ससतूंपिबेदेव । नाधस्त्याज्यमितिद्विरू

२७

कृतानि कृतापित्याद्यमेव । अथभस्मधारण कालविशेषमाह । एवं प्राप्तर्मध्यान्हसायान्हेषु त्रिकालेषु सर्वदेत्यर्थः । सर्वेऽर्मी द्वंतयादिरयं भस्मोद्धूलनतिर्येविचित्रपुण्ड्रंधार्यमेव । अपिशब्दे न सर्वकालिकमित्यवगम्यते । अपिच मलमूत्रोत्सर्गनोचभाष पादिद्व मसंगे । उद्धूलनादिविधिं बृहज्जाबालैः गुणोपसंहार न्यायेन तद्विलिख्यते । सुप्त्वाभुक्त्वापि: पीत्वा कृत्वा चावश्यकादिकं । क्षालनपुंसकंग्रहग्रंथिबिडालंबकृषिकम् । स्पष्टधातथाविधानन्यासमस्तानं समाचरेत् । देवार्चिन गुरुह्र द्वानां समीपेन्त्यजदर्शन । अगुद्धभूतलेमागुर्योद्धूलनं तीत । सदाभिसितच्छन्नसर्वोंगः पाशुपतधतशीलइत्यर्थः । एवं सदाभ्युपपादन भस्मधार्यामातिचानियमः । यदकरणे मृत्य बैतीतिमश्रस्योच्तरम् । प्रमादातभस्मधारणं सकृदपि कर्मविशे षेत्यक्ता पतितो भवेत् । ब्राह्मणानामयमेवधर्मोयमेवधर्मइति द्विप्सावधारणाभ्यान्त्रियम्यते ॥

मू॰ ॥एवंभस्मधारणमकृत्वानाश्रीयादपोऽनन्यद्वाप्रमादात्तस्यका भस्मधारण मिदन्न गायत्रीजपेत् । नाग्नौ जुहुयान्न तर्पयेह देवानृषीन्न पितृ्न्वायमेवधर्मस्स नातनोयमेव धर्मस्सनातनस्सर्वपापनाश कोमाक्षकोमोक्षहेतुः । नित्योयंधर्मोऽहिब्रह्महणानां ब्रहचारग्ग्रहिवानपस्थयतीनाम् ।

एतदकरणेप्रत्यवैति । अकृत्वाप्रमादेनैकदाऽष्टतरसहस्रगायत्रीं जलमध्ये जपित्वो पोषणेनकनिष्ठोभवति । यतस्तस्यैकेन दाभस्मधारणमुपोष्यद्वादश सहस्रप्रणवं जप्त्वाशुद्धोभवति । अन्यथेन्द्रोयतीन् सालावृकेभ्यः पातयति । भस्मनोऽस्ययद् भावस्तद्‌दानार्यभस्मदावानलजमन्यद्वाव - इयम्मन्त्रपूतंधार्येम्

॥एतत्प्रातः प्रयुंजानो रात्रिकृतनातपात्रमुच्यते एतन्मध्याह्नि केोपस्थानान्तमादित्याभिमुखो धीयानः सुरापानात्पूतोभवति स्वर्णस्तेयात्पूतोभवति गुरुदार गमनात्पूतोभवाति ब्रह्महात्पूतोभवति गोवधात्पूतोभवति स्त्रीबधात्पूतोभवति ऐश्वर्यवधात्पूतोभवति गुरुवधात्पूतोभवति मातृवधात्पूतोभवति पितृवधात्पूतोभवति त्रिकालमेतत्स्रयुंजानस्सर्ववेदपारायण फलम् वाप्तोति सर्वतीर्थफलमश्नुते अनुपद्रुतसर्वमायु रिति विन्दते प्राजापत्यं रासस्पो

षंगाुपत्यं एवमावर्तंयेदुपनिषद्मेवमावर्तं येदित्याहभगवान् सांबसदाशिव: ॥ इति भस्मजाबालोक्तौ तृतीयं्राह्मण ।

विवरणम् ॥ एवंभस्मधारणमकृत्वा नाश्रीयादूपोन्तमन्यद्वा । अथेमोपनयनेन: ऐहिकस्यकत्वान्नगोयत्रीं गायत्रोजपतिद्विजान् त्रायतेतइतिगायत्रीतान्नजपेत् । गायत्रीग्रहणांस वंमन्त्रोपलक्ष णं नार्यौजुदुयातादग्रिस्तावत् वैदिकस्मार्तागमलौकिकभेदेन चतुर्विध: । तथाहव्यंकण्यादिभिन्न: तथस्मन्सर्वेस्मिन्नग्रै नजुहुयात् । नतर्पयेदेवानृषीन्पितॄननन्यान्वेते । देवार्षिपितॄतर्पणं स्मार्तैैनित्यंकर्म तथाम्नवादय: । नित्यंस्नात्वाशुचि: कुर्यादेव ऋषिपितॄतरपणम् । देवताभ्यर्चनश्रैवसमिदाधानमेवच । देवा नॄीतिंतु नॄशंयांच पितॄन्रघ्नांश्रदेवता: । पूजयिन्चातत: पश्चा त्तर्पयेल्लोकभुवेत् । इतिवचनात्सर्वकर्मसुभस्मधारणांवि धीयते । अस्मेवधर्मेस्सनातनइति वेदप्सावथारणे ऽत्यादरार्थं कौ । अतत्सर्वपापनाशको मोक्षहेतुर्चायमेवभवाति । अयंधर्मो हिद्रिजानां ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थयतिनाम् । अनुष्प्तद करणेमत्यवैति । यवकरणे मत्यवैतीति श्रनस्योत्तरमासी तू । अथभस्मधारण प्रमादसंभवे प्रायश्चित्तांविधीयते ।

कथम् । अकृत्वापमादेनैकदाष्ट्रोत्तरसहस्रगायत्नों जलम-ध्ये जपित्वोपोषणेनैकनशुद्ध्रोभवति । अष्टसहस्रगायत्री-मितिपाठान्तरं तत्पक्षेप्प्रयमेवार्थउचितः । नाभिदग्रज्वले सूर्याभिमुखोस्थित्वान्नष्ट्रोत्तरसहस्रगायात्रीजपान्निगाहारस्तास्मिन्नदिनेभवेन्नदिसंकृद्दिस्मृतभस्मधारणाघान्मुच्यते।

अथयति-धम्रे: । यतिस्न्र्यक्त्वैकदाभस्मधारणामिदमुपोष्यद्वादशसहस्र-प्रणवंजप्त्वाभुद्धेोभवति। अन्यथावीहितमार्गाश्रित्तकरणाभावेतस्यशरीरपातानन्तरभिद्र्रस्सालालाटके भ्यः वन्यसरमाभ्यः तद्रक्षणार्थंयतीनपातयति । भस्मनोस्यसोग्रभस्मनः विरजा भस्मनोवाआभावेतदानर्यंभस्मनराणांसुखकरंगाहैपत्यसंभूतंभ-स्प तदभावेदावानलजंभस्मतदभावेलौकिकलोकावन्र्यममन्त्रपूतं अग्निरित्यादिमन्त्रैस्ल्लैकिकंवावश्रुंध्यायेमव । उन्पर्योंस माप्ते: । स्पष्टार्थत्वाद्वोविविततम् । इतिभस्मजाबालश्र्रुतौ तृतीयब्राह्मणंविवरणंसमाप्तम् ॥ शिवमस्तु ॥

मूलम् ।

अथभूसुंडोजाबालोमहादेवंसांबप्रणम्यपुनःऋच्छति । कित्नित्यं ब्राह्मणानांकर्मकर्त्तव्यम् यदकरणेप्रत्यवै ति । ब्राह्मणेःकःपूजनौयः कोवाआध्येयःक स्मर्त्तव्यः। कथंध्येयःकस्थातव्यमेतत्न्नू हिसमासेनोति। तं होवाचप्रागुद्यायान्नित्र्य शौचादिकंततस्नायान्मार्ज्जनं रुद्रसू

तैः ततश्राहंतंवासःपरिधत्तेपाप्मनोपहत्यै। उद्यन्तमादित्यमभिध्यायन्नुदूोलितां गोयथास्थानश्रेतनेत्रैःस्मनातृिपुण्ड्रं द्वारुद्राक्षानश्वेतानश्वेतान्वाततत्रसम्मुखः। मूर्ध्निचत्वारिंशच्छिखायामेकत्रयं वा। श्रोत्रयोर्द्वादशद्वादशकण्ठेद्वात्रिंशत् बाहूष्षोडशषोडशद्वादशद्वादशमाणिबंधयोः षट्त्रिंडंगुष्ठयोः। ततस्त्रिसंध्यामहरहरुपासिताभिर्स्रोत्पत्तिरिप्योतिरिप्यौजोहयात्। शिवलिंगंत्रिसंध्यमहरहरष्यंद्वयेत्कुरेष्वासीनोध्यात्वासांबंमामेवत्वषारूढांहिरण्यवर्णंपशुपालामोचकंपुरुषंकृष्णापिंगलं। ऊर्ध्वरेतसंविरुपाक्षंवि श्वतस्सहरत्राक्षम्। सहस्रशीर्षंसहस्रचरणं विशंताबाहुवीर्यात्मानमेकमद्वैततम्। निष्कलंनिर्गुणंशान्तंशिवमक्षरमव्ययम्। हारहिरण्यगर्भादिसृष्टारम्। अप्रमेयमनाद्यन्तमुद्रसू केरभिषिच्यसि तेनभस्मना बिल्वदलैस्त्र शाखैवरौदैरनौदैर्वानतत्रसैम

श्री:।तत: पूजासाधनं कल्पयेननेव ध्यान्तं॥ विवरणम्॥

अतक्रांतेभ्रश्रक्षणोविहितभस्माभावोपलब्धिकंवामन्त्रपूतं अवश्यंधार्यं उपवासमंत्रजपादिभिरायचित्तिविधानात्सालाव्र्के श्य:पातयतीतित्वरशासनादवश्यंलौकिकमपिघार्योमित्यव- स्रोंयतेऽन्तुवार्कोदिशश्रुतिशासनानिदेहशास्त्रजात्याद्राभिमा नपापशापाशानिहुतानं कुमतीनशुद्धीकर्त्तुमीशोपिनेष्ट्रसच्छास्र लेशाविदामपिमुपशूनां शिवैकशरणानांमादशानामुपकारायकै वलमस्या श्रुतेरर्थोऽयंयथामतिविव्रत:॥

अथास्मिन् चतुर्थब्राह्मणखण्डे निहोमजपादिस्वरूपपोज ज्ञानसुर्भूसुपडोजाबाल:पुन:पृच्छति। यथोक्तभूतितिर्यङ्कत्रि पुण्द्रधारणमात्रं चतुरोविधपुरुषार्थदत्वेन श्रुंतिवीहितमपिक्वाचि त्वचितज्ञानांगतिनकर्म्मोगतवेनयोगांगतवेनपाशुपतचिन्हतया शिवार्चनांगतयामहापुरुषधर्म्मेतयामायापाशाविच्छेदकतयावि चितशक्तिमत्त्वेनबहुधावर्ण्येमानत्स्वातं संध्यादिनहोम्रादिवक्त दंगिस्वरूपजिज्ञासयापुन:पृच्छतिमहादेवं। किन्नित्यमिल्या दिसत्प्रतिपादनं:कृतस्तद्भावनया परिजुद्भवामनिर्द्दशौचादिकं गुर हस्तपादमुखक्षालनगणडूषणाचमनोज्डू लनाशिवध्यानान्तं व्य झितमादि शबदेन। तत:श्रव्यान्मार्जयेनरुद्रसूक्तै: आवोराज तद्रोवर्म्मज्यदोहेदेवटवानी एकादशसामानि। यजुषित्व मग्नेरुद्रइत्यादिमन्त्रा:। तैर्मैत्रैर्मार्जियनं नदादौ स्नानंकुर्यां तृ। स्नानशब्देनसङ्कल्पर्पणादिकमनुवर्त्ते। अहंतम्ममह तैर्निर्णेजकेनासंताडितंवास:परिधत्तेमेधारयेत्‌। पाश्मनोपह

तैजौघंतमादित्यमाभिध्यायन्नाभिध्यायेत् । कथम् । उद्धूलितांगो यथास्थानं श्वेतैवभस्मनातिर्यकृतिपुण्ड्रूंधृतवाकेचलंपुण्ड्रूमा-चंरुद्राक्षान् श्वेतान् श्वेतान्वानतत्नसंमर्शः: । किमर्थेध्यानंपातं नःदेहाभिमानतः प्राप्स्यपापस्यापहत्यैनाशाय उद्यंतमर्णवा दुतंगच्छन्तंआदित्यमभिध्यायन् । उद्धूलनत्रिपुण्ड्रूं रुद्राक्षा रणूर्वंकमादित्यमाभिध्यायेत् । सर्वाघनाशाकादित्यांतर्वूर्त्ते हिरण्मयपुरुषस्यैशानरस्यध्यानांगतयााभूद्युद्धूलनत्रिपुण्ड्रू द्राक्षधारणमनुष्ठेयमित्यर्थः । शिवएवंलिंगसंघ्यमहरहरभ्य चैयेत् । केनोपनिषदिब्रह्महदेवे श्योविगिग्येइत्यादिनाय क्षशब्द्दार्थे भूतंज्योतिर्‌लिङ्गमिद्रादिसर्वसुरपूजितमप्यतिपाद्यते तन्नामत्युपासतेत्यंतन यजुषानिधनपत्पेनमइत्यादौल गम् केनविहितं कृचि''तवश्रियेमहतोमर्ज्जयंतरुद्रयत्तेजनिम चारुचित्रम् । पदंयद्वृष्णोरूपमनिधायितेनपासिगुबबन्रामगो ना''मिति । शिवंलिंगशब्द्दोयुत्पाद्यते । शशिवस्य लिङ्गामि तिशिवएवंलिंगमितियोगोरूइशदृश्यते । शब्दार्णवे । ल्ङि गंचिह्नतुभानेचसांख्योक्तमृकृतावपि । शिवमूर्त्तिविशेषेपि । अथपराशरः । पूजालिङ्गेमहेशस्यपुरुषार्थ्चतुष्ठ्यम् । ददाति संस्मृतिनामच्युतादेवस्मृति । श्रीसनत्कुमारः । शिव स्पूज्यतेऽलिंगसैवेदंवासुरैनृभिः । शिवेनपूजितःकोवावदंतु प्रतिवादिनइति । श्रीसूतः । शिवएवसर्वयलिंगलिंगंगमके वहि । शिवेनगम्यतेश्वर्गेशिवोनान्येनगम्यतइति । एवंचाशि वस्यलिंगमित्यववाथोयोगः । शिवएवसर्वयोलिंगमितिरूद्य येश्वविद्यते । अतोयोगरूढइतिसिद्धांतितमू । लिङ्गशब्दा थ्र्स्त्वेवंदृश्यतेऽयंतेसर्वाणिभूतान्यस्मिन्त्रितिपुनरस्मादेवता

निनिर्गच्छन्तीति। लिङ्गयते ऽसौ चिन्त्यते ऽस्मिन्परमेश्वरेति लिङ्गाचित्रीकरण इति धातोः सकलमृषिस्थिसंहितातेरोधानानुग्रहपञ्चकृत्यसमर्थे यद्रूसु तदेवालिङ्गमते। ज्योतीरूपस्य सर्वगमकस्याशिवस्य शिलालाद्यधिष्ठानभाक्तं लिङ्गमित्यागमा:। सर्वात्मकं परं ज्योतिभोसकं लिङ्गमोरितम्‌। शिलालाद्यधिष्ठानलिङ्गभाक्तं दृश्यक्तं भूमिकामिति। एवंयुक्तिविधांशिवालिङ्गोत्रसङ्घयम्भ्यातरं ध्यानहसाथंकालेऽपिअहरह:प्रत्यहंपश्यच्चयेत्‌। एवमेवपुरा पानिस्कादे सत्यंचिच्चमहितंवाचिमसारंचवाचिमपुनः पुनः। असारेचात्रसंसारेसारंदेववराच्चैनम्‌। एवंप्रलपतोत्युच्चैर्येन श्रु-

प्यन्तमेवच:। संशुक्ष्यन्त एकृतांत न तदर्थमवकारय:। लिङ्गे दिनोदिनेदेव शिवरुद्रादिसङ्कितम्‌। नाद्याप्यस्योतिवेदनपाठंडोपहताजना:। शिवालिङ्गार्चनं कुुर्याच्च्छृङ्खयैवदिनेदिने। महादेवस्यपूजाया: पश्वात्‌ मुक्तिविधि:खलु। एवंसम्पूज्य विधिवद‌्‌ शिवभावाणसंचरात‌्‌। यदिपापेनाभुंजीतसवै रन्त रन्त स्वननिष्ठृति:। प्रमादेनतुमुक्तं चेतदुदीर्यमयत्नत:। स्ता स्वादिगुणमंभ्यच्चे देवदेवो मुपोष्यच। शिवमन्तंसमभ्यस्य ब्रह्मचर्यपुरस्सरं परेद्यवशक्ति तोदग्रात्सुवर्णादि शिवाय वा। शिवभक्तियावकृत्स्वामिमहादूजा शुचिर्भवेत्‌। वरमपण रित्यागच्छेदनं शिरसोपिवा। नतवनंभ्यच्च्ये भुंजीयाात‌ भगवं तत्रिलोचनम्‌। यावन्नायातिमरणं यावन्नाक्रमतेजरा। यावन्नेंद्रियवैकल्यंतावच्चनपूजय शङ्करामिति। शैवे। अगस्त्य

स्यांबुधे:पानतारणअच्हनूमंत:। राघवस्यास्यबंधश्वाश्चोपपू जाविधे फलं ''। अस्पत्नर्थंपुरूषार्थे बोधनचनम्‌। '' सांब सदाशिवबिंदानंदेस्वरूपस्योपिनाकिन: अर्च्चनविबुधैर्हतं नित्य

काम्योभयात्मकम्। नित्यंसदायावज्जीवनै वाश्रीयादपूज्यतु। इत्युक्तेरर्च्चनाभावे दोषसंक्रीचिननतथा । फलाश्रुते व्रीद्संयाचनित्यमीर्च्चनममतम्। एषाशित्यत्वहेतुत्वं कथितं कालनिर्णये । पकादशी प्रकरणेतदहद्द्वात्रमयेरितं शृण्यतरक्ष्व हृद्रभुक्तंभुज्जीतहद्रपीतामपिबेत हद्राभातंजिष्णुतेति। त्रिगुप्सातमन्नमश्रीयात्। यदिशिवानार्चिपंत मुंश्र्व । तदेनो भृड्क्ष्वमलंभु इक्ष्वकृमिंभु इक्ष्व अधोगच्छगच्छेति"अस्यार्थः।

त्रिगु प्सातम् । विस्नोगात्रोद्रशोऽस्य सन्तीवितत्रिगुः चित्र युवत् । तेनप्सातम्प्साभक्षणे भक्षितर्च्चितालिप्तमत्यवसितमिरित क्षादितप्सातामिति नि त्रिणेत्रभक्षितान्नादिक्रमेवाश्रीयाः । अथर्वानिर्द्वारपाम्मन् यदिकदापिर्वा नापतन्मानवं दितं भृड्क्ष्वअभ्नीयाः तदेनोभृड्क्ष्वाश्रीयाः । मलन्नारक मेवभृड्क्ष्व क्रिमन्तचिष्ठृकुमिसंचयं भृड्क्ष्वअध्योगच्छाऽधोग च्छेति"अस्य नाथः पतन मेवश्रुताशास्याते । ऋचि । अन्त शिच्छान्ततं जनेरुद्रंरोमनीषया । गृणान्त्स्वेजिद्ययाससामिति । शिवपुराणे । " अनतरिच्छान्तिये रुद्रभावींसहितं प रम् । गृणहन्तिजिह्वयासस्यं रसपूरर्णामृतो दकम् । अन्तनें कच्छन्तियेकुदम्पाती प्रतिमव्यं । पुषीमेंवगणहन्तिचिह्नगाते नसंस्रय" इति ।

एवंचवनजातेः शिवोऽलमहरहःससंय मादरेपाच्चेयेदित्यर्थे: कथेवासमप्यच्चेयेदि सतआह ध्या स्वासां मित्यादिनानैवेद्यान्तं कल्पयेदित्यन्तेनप्रकारेण । कुष्णांपिंगलमिते शिवसप्चामांग झेनविराजमानयागिरिज यासमुतफुङ्केन्दीवरसच्छाय यानिटिललोचनाल ज्वाल भाचसक्रान्तस्फटिकाकारमित्यर्थः । ऊर्ध्वमेव मर्वान्ततरे

ततोऽस्येत्यूर्ध्वरेतसम् । सकल सुरकुलविलक्षण मोक्षरणमस्या ह्नीतिविद्यूपाक्षम् । अथवाअक्षाणां मनइन्द्रियादीनांविगतं हृश्यंचूपमस्येति्वावि रूपाक्षामित्यर्थः । विश्कतस्सदृदृक्षाक्षामि त्यादिवैश्वरूप्येण स्तवम् । रुद्रसूक्तै राभिषिच्यसितेनभस्म नाविल्वदलैस्त्रिशिखैरौद्रैरनौद्रैर्नानातन्रसम्भृः । तत्क्षाविल्वाकेनविष्येऽदमार्द्रगुष्कम्पत्रामिति सम्मर्शनकिरम्शननभेत॑ क थेंचिदपिबिलैरेवशिवंयजे दितिनियमः । पूजासाधनंकलये ब्रह्मे॑द्यांतं आपादिष्ये नैवेद्यपर्यंतमलमितमवम् । अने नाधिकोपचारोनकार्येइतिन । अज्ञहोमपरिक्रमनतितांबूला दुपचाराश्र कच्तिव्या: । अनैनकतानसंघा॑निनहोतॄलिङ्गा राधनं शिल्यंकर्म्मकर्त्तव्यामित्यु क्म्मासीत् । ब्राह्मणै: कः पूजनীয়इति प्रशस्योत्तरञ्श् । यदकरणमलयवैतील्यसयाप्यु क्म् ।

मू०

मू० ॥ ततश्शिवेका दशगुणरुद्रो जप नीय एक गुणोवा। ततः षडक्षरोष्टाक्षरोवा शैवोमन्त्रोपनীয়: । ओमित्य गे्रष्याहरे नमइतिपश्चात्तशिशवाये तित्रिण्यक्षरा णि । ओमित्यग्रेष्या हरेइतिपश्च्वात्त तो महादेवायेति पंचाक्षराणि, नातस्ता रक: परमोमन्त्रस्तारकोयंशैवो मनुश्शैवो मनुस्तारक: । अयमेवोपादिश्यते मनुरावि

मुक्तेशैवेष्य आसन्नजीवेभ्यः । अयमेव मन्त्रस्ता श्यातिसएष ब्रह्मोपदेशः ॥ इत्यभस्मजाबालख्तो चतुर्थेऽध्याये प्रथमः खंडः ।

विवरणम् । ततः पूजानंतरं वेद सारश्रीरुद्रमंत्रः उच्च्यते एकादश गुणैरुद्रितः । एकादशवारैके वारं द्वादशारुद्रजपः कार्यैव । अनने श्रीरुद्रजपेन तुराश्रिमिमिः कार्यः गृहिभिमिश्रक स्यैकैकानुवाकेन संयोज्यजप्यः । यतिभि श्रीरुद्रमात्रमित्य थे: । तत षडक्षरौष्टाक रौशवोमत्रोजपन य: । उक्तमंत्रद्रयमे वश्रुतिोंवष्टणोति ओमित्यग्रब्याहरे सप्तमितिप्र्वाचत्तारशिवाये त्रीण्यक्षराणितिषड्क्षर मन्त्रोद्धारः । ओमित्यग्रेग्य्याहरे शमऽतिप्र्वाचतो महादेवा येतिपंचाक्षाराणि । ओम नमशिव वाय ओत्रत्रेमे महादेवायेति येऽषाक्षरमत्रः । अतःपतदयान परम उत्कृष्टः तारकऽनास्ति । तस्मात्तारकोयं देवो मनुरशैवो मनु स्तारक इति अयमेव माति पादितो मन्त्रैः श्रीकार्याम श्वरेण जंतु नामापनांनां कर्णेऽसादरमुपादिशयते । एवम विमुक्तजाबालश्रुता वपिश्रूयते तस्माद्यमेव तारक इत्यर्थः ॥ ननु अनामतारकं उक्त मुक्तिदायकमिति महान् लोक स्वादः प्रसिद्धोऽस्ति । अहंभव नामगृणनू कृतार्थो वत्स्यामिकां

इयामनिम्नभवान्त्या । पुरुषमाणस्याविमुक्तये संदिशामिममन्त्रं तव्नामरोमत्यध्यात्म रामायणोक्त्या । कालिसन्तारणोपनिषदि । हरेरामहरेराम रामरामहरेहरे। हरे कृष्णहरेकृष्ण कृष्णकृष्णहरेहरे । इति षोडशकन्वाम्नां कलिकल्मषणनाशनम् । नात्रः परतरोपायः सर्ववेदेषु दृश्यतयैति । रामोत्तरा धिनियोपनिषदि । क्षेत्रेस्मिन्नन्तवदेवेश यत्रकुत्रापि वामृताः । क्रियमिकृतायोग्याशुमुक्तास्तुन धान्यथा। अविमुक्तेतवक्षेत्रे सर्वेषामुक्तिसिद्धये । अहं स संबोधि तस्त्रपाषाण प्रतिमादि मुपूर्षैरदक्षिणेकर्णेयस्य कस्यापि वास्त्वयम् । उपदेश्यासी मन्त्रं समुक्तोर्भविताशिवोति ॥

भाषाढ़ रौद्रमंत्रादङ्यस्फतारकत्व मेघनादस्ति । यज्ञास्त गौ ण्यादृत्यासतुनाम लोकेकुल्यातरणादि साधनीभूता: कतिव वानसांति । ततश्लोकमवादइति युक्तांतदूजासंत. तिन्सामये नमवरते सत्क्रियाभावात ततः सामासिदरांक चिंत्करैव उदाहृताडः्यात्म रामायणवचनांश्रीमता मपहासास्पदंजकि म यतः श्रीदूर्वासघनिवरेणदून मानसायदशरथायश्रीनारायणएवश्रृंग मुनिनिप्र स्तवपुत्रतामेत्यायुताथिकवत्सरजीविंदां रविभोगदुःखमुभूयपुत्रा ऋत्पाद्ययपष्ट्वादित्यंग मिश्यतीत्या जुगृहीत: पुनः सीताशोकेनागस्त्याश्रमं गतवातदुपदिष्टदी क्षाचारोमासचतुष्टयेन महादेवंसाक्षात कृत्यातत ..स्सर्वाक्षर

स्वसाहितम्महापातु पतथेमुपलक्ष्य ब्रह्मानिष्ठानंदाशापात्त द रविभोगदुःखंचिरमथ भूयपुनर्दूर्वा समुनिकारितविक्लबः स्सन्नतत: कालमृत्युनाहूत स्सरयूनद्यामासन्नुयभिस्सहहतहुं त्यक्त्वादिवंगतइतिरामायणएवहृयतेतमें दाशराथिरामांनि त्य: कालांतकोरुद्र स्सर्वोंपदेशाचासन । राम त्वन्नामगृही तुश्रीरुद्रो रामस्य परमय भृत्यस्तदाज्ञयात्राविमुक्तेस्वरपुरएव सकृदिंदृष्ट्वातिविम्बे । महाभागस्थ हृद्रस्थायाव्याच स्वपरेवस्था पनोयत्वात । अथरामस्यानाम्नोवात तस्यो यषडक्षरस्य वातारकत्वेस्वस्यगुरुत्वे चर्सितेअयोधयायामेव स्वयन्नामोपदिशेत् । तर्हिआग्रिदत्ताग्नेयाद्वातवीर्ये नत्तरंभ वेत । नन्ववरातपुरातनुत्यागानन्त रक्षतारकविच्छेदादु पदेष्टुरभावाच्च जन्तूनांशकितरतिदुर्लेभभास्यात् । अथवाथ्री नारायणेरामस्वापि मूलभूतेमुचिरस्थायिनि श्रीवैकुण्ठपदेश्व

रूपनिष्ठेब्रह्मादिदेशिके सतितसैयवतार कत्वोपदेश्टृतवविभू तिः कुतोनावगम्यते । तत्मौनमेवोत्तरंचेदास्तामेतत् । श्री मान्पतजैलिः । परमेश्वरस्यैवमूल गुरुत्वंसरहेतुकंसूत्रयामा स । क्लेशकर्मविपाकाशये सपरातृष्टःपुरुषविशेषईश्वरः तस्यसार्वंज्ञमबीजं । तस्यवाचकः प्रणवः । सपूर्वेषामपिगुरुः कालेनानवेच्छे दादिति । शिवपुराणंच । प्रतिसर्गेप्रमू तांनांब्रह्मणांशाहविस्तरम् । उपदेश्टासणेवांसीत्का लाव च्छेदयर्तिनाम् । कालावच्छेदयुक्तानां गुरुणामप्यसौगुरुरिति । गुरुमंत्रस्तारकउपदेश वेदिकाचसर्वपारमेश्वरमेव । सत्येवमविचुक्के ह्रदस्वतार मन्त्रशुपदिशरतीतिराज पथंवि होयव्रतथा श्रमाश्रावष्टंमणीयां नोकिफल्झीयते । एतत्स वैंविस्मृत्य । अहंभवन्नामग्रणान्रितिय दुक्तन्तदसमंजससम् । किंचाङ्यातमरामायणं कृतकर्मपिवाल्मीकालिदेवत् वस्माद्यनुगृह हाभावादूदुरर्थे प्रतिपादनप्राचुर्या चासारमेव कलिसन्ता रणश्रुतौ हरेरामहरेराम । हरेहरे । हरेकृष्ण । हरे । इति नामपोडशकस्य यागहोमादिभ्योपिकलिक लुषणाशनसाम ध्येमस्ल्येवनतावातारामनामादितारकंभवितुमर्हाति तथाश्रुत्या पिन्नोच्यते। गमोक्तरतापन्नीयेत। त्वाविमुक्तक्षेत्रेवीटा हृदृपे पिशक्ता स्सन्तु । तत्राहंश्रसर्वशुक्कये पाषाणप्रतिमादिषुच तें । यस्योपदेश्य सिमन्मन्त्रंसमुक्तोभाविताशिवेति निगदि तम्। अविमुक्तक्षेत्ररौद्रंश्रीरुद्रएवतलोपदेश्टा । तारकोयंशैवोम नुशैवोमनुस्तारकडति श्रुतिशासनात् शिवमन्त्रएवतारकः । सत्येवंपाषानप्रतिमादिषुकिमर्थे श्रीरामस्सित्थाति । तन्नामम्र हणेनवाहरस्यकिंफलम् । तन्नाम्राएवतारकत्वात् ग्राह्यामि

तिचेन्नभस्माविलक्तजाबाल शुल्योश्शिवमन्त्रस्यै वलारत्वमसिद्धे: । उत । रामस्यतन्नाम्नोवासंसारडः रवनारकत्वेस तिअतिवत्सलं जनकमेकंवातारयेत्। नथाऽऽहसयते । सतु सु तविरहदूयमानमना रामरामेति विलपन्ने वारून्विमुश्र्वन् राजऋषिसाधारणं स्वर्गमिवायां सीदितिस्थिते: । अथ पराभिमत ताररूपोरामोपिस्वयं शुक्ति मनवाप्यतनुत्यागान न्तरंवै स्वतराजधान्यांन्याय सभायांबहुशुवैच स्वताराधकेषुतटसर्थे शुाराजर्षिषु रामोद्यास्तेइति वार्णितंसभापर्वणि । यमंवैच स्वतंतातमहष्ठा: पर्युपासते । ययातिर्नहुष: पूरुमोंधातासों गोत्रूप: ।

इत्युपक्रम्यरामोदाश रथिश्रैवलक्षणश्वप्रतर्दनइति परिगणननेनऽध्यमपक्रमो धोनलोकपाप्तिकाजोव विशेषएव स्यातनाकर्मोधीनः परमेश्वरोभवितुमर्हेति । तथापिपुण्य श्लोकोनलोराजपुणय श्लोकोयुधिष्ठिरइति वल्लोकेपुणयश्लो कएवभवेच्चन्नामभजनादपिपापसंक्षयोभवेच्च्नाम । श्रुतिश्रयो ममषणवततिकोटिनामानि जपति तेभ्य: पापेभ्यो विमुच्यते इति । ततस्तन्नामभजना दपिक्रमान्मुक्तिमानुप्यादेव । दैव गत्याडवि मुक्तंतं परमेश्वरोपादिष्ट तत्वज्ञानावाप्यावास कितवचन्त्योच । एवं परंचरामभक्तान्नोध्यानाएषि कतारकत्वंकस्म क्तिश्रभवेच्च्नाम । अपितुनातस्ताकर: परमोच्तस्तारकोयंशै वो मनुशौव मनुस्मारक: । अयमेवोपदिशयते मनुरविछक्तेशै वे भ्यआसन्नजीवेभ्य स्सएष न्रह्मोपदेशइतिपुनरभ्या सश्रुतिसं कोचे मानाभावातश्ववैडक्षरस्यतददृष्टाक्षररस्स च मंत्रस्यससाक्षा तारकत्वमवसीयते।

शक्तिकोपानिषदिमारुरितेऽहनस्योत्तमं । दुराचाररतोऽपिमन्नामभजनात्कु पे । सालोक्य मुक्तिमामो

तिनतुलोकांतरादि कमित्युक्लैयवश्रीरामंना म्नोत्यंततारं त्वत्पेनात्यंतिकी शक्तिं श्रनास्तीत्याभिहितमेव । जंतोदेभषणक णतुमत्तारंस समुपादिशेत् । मत्तारमाप्नुयादिति वाक्यद्वयस्य कागतिरितिचेच्छृणु । मत्तारमित्यत्रकर्म णिष्ठी परिग्राद्या । नान्यथा अयमभिमायः । योमनु रैश्वरषडक्षरोमांभवा चारयतिसमत्तारइत्यर्थः। यंश्रीमदगस्त्योपदिष्टतत्वषडक्षर मंत्रस्तुममतारकोत्पत्तमेव मत्तारमविमुक्तेरुद्रस्स समुपादिशेत् । स समुपादिशतिति चारोंवक्तव्यः । अन्यथामन्नामातमकंतार मितिपक्षेस्वयमेवजंतुंभ्य रस्स्वनाममंत्रोपदेशने कानुपपत्तिर तियुक्तेप्रतियुगंधर्म संस्थापनार्थिमाविर्भावति रौभावाभ्यांपरि मितवयस्कतयाच्च रामस्यनह्युपदेष्टृत्वसभवं इति वाच्यम् । तंहैनित्योमहादेवोयुपदेक्ष्यतामनत्र सैयवतारक्तवेश्रुतिमासिद्धे तदेव साक्षाद्भुपगंतव्यम् । एवमुक्तैरेवसन्न्यायमानेैः । श्रीरामस्यमुनंकाद्यंज जापटृपषभवजः । मन्वंतरसहसैश्वरज पंहोमाचीनादिभिः । ततः प्रसन्नोभगवानश्रीरामः प्राहशंक रमिति । यदावर्णयत्कर्णीस मूलेऽतुकाले शिवेरामरामेतिरामे तिकाग्यामित्यादिसंगताधुनातन वचनान्यथिमत्युक्तानिवेदि तव्यानी । अपि चवैदिककार्यस्थ्य वस्स्थापनस्योपवद्यणां गुरोः शितवात्कानि चिद्वचनानिविलिख्यंते । ब्रह्मोत्तरखण्डे । “ स गस्त्यरामादिभिराद्रतत्वाद्मुष्यमंत्रस्यचवैदिकत्वात् । पर स्यतत्वस्यचवाच कत्वान्मारिशिवायेितसदा जपध्वमिति” । काश्यीखण्डे । “ भर्ज्यैतेकर्मबीजानियत्र विश्वेश्वानिह्नना अतोमहारमशानंतदगतीनांपरागातिः । ब्रह्मज्ञानंकुतोदेविक लिनोपह्ततात्मनात्म । स्वभावचंचलाक्षाणां तद्रहैवादिशाम्य्यहं

मरणंमंग लंयत्रविभूतियैत्र भूषणम्। कौपीनंचापिकौशेयंकाशीकेनोपप्रीयते । "कौर्मे । यत्रसाक्षान्महादेवो देहांते स्वयंमीश्वरः । न्याचष्टेतारकंब्रह्मतदेवेदं विमुक्तिदम् । एवं चोपदेशामूलगुरुश्रोत्रुद्रः उपदेशदीक्षामण्डपोऽविमुक्तकम् । उपदेश्यन्तारंवस्तुमणवज्ञान ब्रह्मशब्दापर पर्यायमितिमतीयं ते । अथवार्थविशरसि।"अथकस्मादुच्यतेओंकारः अथकस्मादुच्यते तारंअथकस्मादुच्यतेमहेश्व रडत्यादिमश्रमध्यगततार शब्दस्यानिर्वच नामिदम्'। यस्मा दुच्यारेमाणएवगर्भेजं जरामरणसंसार महद्रद्यात्तारयाति तस्मादुच्यतेतारमितिश्रुते: प्रणवस्यैव प्राधान्येनतारत्वम् । नत्रओमित्येग्यादरेऽदिति शिवमंत्रोद्दारदर्शनात् तस्यैवता रस्यतारत्वेनकोपिभंगः । तथाहिओमित्येतदक्षरमिदंसर्वेम् । ओंकारएतेदेंसर्वेम् । ओमित्यात्मानंगुंजोत । एतदैसत्यकाम परंचापरंच ब्रह्मपदोंकारः । तच्चेपडंसंग्रहणत्रवีม्योमित्ये तत् ओमित्येँध्यायथात्मानं ओमितिब्रह्म ओमितीदंसर्वेम् । इतिश्रुति शतसंघुष्ट: प्रणवएवतारमंत्रः । तस्मधानत्वाच्छैवष डक्षरोपितारोभवेत् । आपिचर मक्रीडायामितिध्यातो: रम न्तेयोगिनोयस्मिन्यस्ते शुरमतेथवोति व्युत्पत्यापिमणवात्मापर मेश्व रएवक्यंजितः । सर्वस्यप्रियवस्तु न्येवरमणंभासिद्धं । तच्चाभियतमंवस्तुपारमार्थि कंपराशिवस्वरूपमेव सच्चप्रणव स्सन्न तनिद्रति । ओमित्यंतरनदातिनियतं: प्रतिप्राणिणंशब्द इति योगशास्त्रे । श्रु । प्रणवहींश्वरंविद्यात्सर्वस्यहृदंयेस्थितम् सर्वव्यापिनमोंकारं मतवाधीरोनशोचतिमणीयल्वपक्षेप्यों कारेश्वरसैवसामज्झस्यंभवति ।

दिनाम्रांपापशोधकत्वेन कृपमुक्तिरवा भिमता। शैवषडक्षरस्यतत्‍बीजकत्वात्सा क्षात्रारकत्वसामंजस्ये नोपपद्यते। किं छततारस्यैवततारत्वेइतिभावः। इमपर्थेधीरा मसादिन स्वयमेवजा नीचु:। मूरखोमुहुरुपदेशनकथमपिजानांति। अवैदिक कुविदेन इशाखवेक्तारोपि पूवार्घकुलान्महासुनि

शापात मायाश्रितवैमुख्यात भूतिरुद्राक्षधारण लिङ्गाच्चीन श्री रुद्रपंचाक्षर सन्यासाविमुक्ता दिशिस्वस्थानवासश्रद्धा भावातपर्मार्थेदूरीकुर्वीत। तथापिमाहशानां वैदिकानांमनन्दमज्ञा नां परसपरोपदेशयोग्य मपि भवेत। एवंचश्रूतीभि: शिवमंत्र स्यैव तारकत्वमिति सिद्धान्तितम्। अयमेवमंत्ररशैवे भ्य: उक्तवक्ष्यमाणलक्षणस्य: आसन्नोजाविभू: कथितगतप्राणिभ्य:। उत्क्र्मणाननतरं विशुद्धानुपदिश्यतारयाति। अविगुद्धानभैरवे णशुद्धान्सपादिकारायि त्वोपदिशातिस एषश्रृ्होपदेश:।

इति चतुर्थे ब्राह्मणे प्रथम: खण्ड:॥

मू०। ब्रह्मासोमोहं पवन:सोमोहं पवते सोमोहं जानितामतीनां सोमोहं जनितादिव:सोमोहं जानिताप्रिथिव्या: सोमोहं जानिताग्ने: सोमोहं जानितामूयस्य सोमोहं जानितेन्द्रस्य सोमोहं जानितोत विष्णो रस्सोमोहमेव। जनितामनक्ष्यान्द्रम सोर्वेदानां भूभुुवस्वरादीनां सर्वेषांलोकानां

च विश्वंभूतंभुवनांचितं बहुधाजातं जायमानंचयत् । तत्सर्वस्यसोमोहमेव जानीता विश्याधिको रुद्रोमहर्षि: । हिरण्यगर्भींदीन् जयमातानपश्यामि । योरुद्रो अग्नौयोआप्मुयौविशवं भुवनमात्रिवेश ! सच्चाहमात्मान्तरात्मा परमात्मा ब्रह्मज्योतिर्थस नान्नमत्तोन्य: । परोहमेव परोविधिक: । तमेवविदित्वा मृतत्वमेति त रांतशोकम् । सांस्रतिकी रुजंद्रावयांमि त स्मादहरूद्र: । योहंसर्वेषांपरागतिः सोहं सर्वगः । यतोंवाइमाति भूतानिजायान्ते । येनजातानि जीवांन्त । यत्प्रयन्त्याभिसं विशान्ति । मामेव विदित्वोपासीत । भूते भिद्रेवैराभिप्टनोहमेव भीषास्माद्वातः पव ते भोषादेति सूर्ये: भीषास्मादग्नइचेंद्रश्व सोमाम्नमत्तपेव । योहंसर्वेषामाधिष्ठातास वेषां भूतानांचपालकः । सोहं पृथिवीसों हमाप स्सोहन्तेजः सोहंवायुःसोह्माकाश स्सोहंकाल: सोहान्दिशः । सोहमात्मामायि

सर्वं प्रतिष्ठितम् । ब्रह्मविदाप्तोतीपरं ब्रह्माशिवांमस्तु सदाशिवोम् । अचक्षुर्वि श्वतश्शुकुरेकणोः विशवतःकर्णः । अपादो विशवतः पादोपाणिर्विश्वतःपाणिर शिरा विशवताइशिरा: । विद्यामात्रसं श्रयो विद्यारूपो विद्यामयो विश्वेश्वरोहमजरो हूंमेवं विदित्वासंसृतिपाशात् प्रमुच्यन्ते । तस्मादहं पशुपति: पशावश्वामनवं ब्रह्माण्डमध्येवर्तिनः । युक्तात्मनायतेनन्ता मा मेवप्राप्यान्ते नपुनरावर्त्तन्तेन पुनरावर्त्तते ।

त्रिशूलनिलयां काशीमाधि श्री त्य त्यक्कासवोमध्ये वानुप्रविशान्ति । प्र ज्वलद्राहू गंहाविर्यथानयजमानमासाद यति तथा सुनृत्यक्काकुणपत्नता दूशंव पुराप्नुवान्ति । एषएवदेश एषउपदेश एषएवपरमोधर्मः । सत्यातत्न्न प्रमदित व्यन्नतत्रोभूलन त्रिपुण्‌ड्राष्याम् । तथा रुद्राक्षधारण। तथामद्ब्रनाच्च । प्रमादे ना पिनान्तर्देवसदने नीरिक्ष्यांत् । व्रता

न प्रमादितव्यं तद्धितपस्तद्धितपः । का श्यामेवमुक्तिकामाना मासन्नत त्याज्यमू । मोचयेद्ध मुक्तिमुक्तानिवस्थानां नाभि मुक्तात्परंस्थानम्‌ । भस्मश्रुतौ चतुर्थेनाऽऽ ह्णे द्वितीयःखण्डः ॥

श्रोशिवमस्तु । विवरणम्‌ । ब्रह्मासामाह मातृडुमयौ सहितःसोमः । उद्धितस्मृतदिवाचकः मातृनिपेघार्थः । मातृकपरिवारराजकुमारीपरमे श्वरमुदिरयतप‌ कत्थुमारेभे । तदक्तन्मातोन्मनावत्सलतया उदेततांसम्रोध्याभिमुखीकृत्य मा इति तस्यास्तपोन्यरुदधत्‌ । ततएवोमितनाम्नासीहितिकेचित्‌ । अन्येतु आकारोकारमकाररूप- प्रणवदिशवाचक आसीत्‌ तथैवोकारमकाराकारा त्मकः । प्रगव एव शक्तिवाचक इति यत्तद्रोचते सुधियां । यतओंपिल्यवमतं सर्वगब्दार्थैरोपसंहारः सूच्यते । उभाई त्याकारण सर्वोऽस्मभः मूर्छ्यते । अननेन शक्तिमावल्ये जगदर भ्यते शक्तस्योन्मेषेसर्वेसंहारइत्यवसीयते । तथाचाभियुक्ता:ओमित्युकोतयुवयोऽभिधानमेकं सृष्ट्यादिसृष्टचवाधिता गुणमाताभित्नं एकडुतावदभिधेयमपीहरूपं वेधीजटेतिकच संहितंभदाभिरामिति । एवंभूतयाड्मादेव्यासहितः सोमः । योसित्रह्याजातृषष्टा । तससोमोहमेवयथातरडुफेनादिस्समु

द्वात्राभिग्यततद्वता । पवनःपवत इतिसर्वंपुनातीसंतरिक्षवायु:। सोऽमोऽहमेव । मतीनां सर्वबुद्धीनां जनिताजनयितातत्कर्मां तुरोधेनचोदकः सोऽमोऽहमेव । दिव् पृथिव्याश्वतदंतरालव र्तिनांच जनयितासोमोऽहम् । एवमग्रे: सर्वहोमसाधनभूतस्य सूर्यस्यच सहर्तिगचछतीति सूर्य: । सृगतोतस्यचजनयिता ह्म उताविष्णो: वेवेष्टीतीविष्णु:विषलव्यासौडतशब्दोऽप्यर्थ: विष्णोरपिसोमोहमेवजनयिता । एवंसादृश्श्रूयते । सोम: पवते जनित॑मतीनां जनितादिचोजनीतामिथवथा: । जनि सायेजो नितासूर्यस्य जानितेंद्रूस्यजानितोतविष्णोरिति । पुन रुक्तसमुष्ययार्थे मंत्रमाह । विश्वंभूतेभुवनेचिंबदुधाजांतजाय मानिचयत॑तत्स्वयमेवजनयिता । ताहि लोकदु:खानुभव इतिशब्दावारण्यायअहंविश्वाधिको महर्षि: विश्वाधिकोरुद्र इति शुल्यनतराग्यस्माद्योधिक: सतस्यदुः खेननालिप्यतइ तिन्यायात् । यथाऽऽरक्षाडुपरि हसयमानश्वद्रविब: । तथा महर्षि: । ऋषातिसर्व जानातีतिॠषि: । परमेश्वरप्रसादात अनन्यायतेनस्वभावे केनज्ञानेंसर्वे सर्वदाजानातीतिम हर्षिरोंतमहेशस्य विशेषणं युक्तमेव । हिरण्यगर्भोदीन जायमानाग्निमन्वतसर्गन विप्रातिकल्पमदुपज्ञानतप त्यममानांश्वानुग्रह दॄष्ट्यापश्य्यामि । पुनार्वि मडयर्सवण्यामिंद श्रीयति । योरुद्रोऽग्राविति श्रीहद्रो विश्वानिदिशुवनानि आ विवेशसस्सोमोह आत्माभौतिकंशरीरम् । अंतरात्माऽ भमानीकक्षेत्रज्ञ: परमात्माघवाकशरस्थायीएत त्रयोऽप्यहमेव । ब्रह्मज्योति: यतश्श्रुज्याचं तदैैैममच्चो नयत् । परशा परश्राहमेव विश्वाधिक॑मामेवात्मानं विदित्वा

मृतत्वमोति शोकरतिरतिच । यतस्सांसृतिकींरुजंद्राव यामि तस्मादहंरुद्रः । योऽहमाकाश वत्सर्वंगः सोऽहंसर्वेषांपरायणम् ।

अथतत्स्थलक्षणेनात्मनःकारणत्वं ह्यापयतियत इति भूतोभिभौति कदेहवातिभःदेवैः सुरादैशैशाहमेवाभिष्दुतः । अस्पात्सोमान्मत्त एवभीषावातःपवते यथाकालं । तथाचसूर्यः सहातिगच्छतीतिसूर्ये । सुगतौतथाग्निनश्व थेनेंद्रशसोमान्मत्त एवभयेन स्वस्वर्त्तिं कुर्वंतীতिस्यर्थः । तथासर्वाधिष्ठातासर्वेपां लकक्ष्राहमेव । पृथिव्यप्तेजोवाप्नवा काशाकालात्माहमेव । मध्याधिष्ठाने सर्वस्यंकल्पतत्वा दहमेवेत्यर्थः । बृहन्नित्परं बृंहाम्रोतिसाधवकपार्थेनं ब्रह्माशिवोमेअस्तु सदाशिवोम् । ब्रह्मासिवपरिषृतः शिवःस्महद् सदासन्ततं शिवोपरमंमंगलं मास्त्वातिशेषः अचछुरित्यादिऐंश्वरुप्येणस्तुति । किंचाहं विद्यामात्रसंश्रयः । ब्रह्माविद्या मुमांकेवल माश्रित्यलोको पकारायवर्त्ते । अतश्रारूपपस्य ममविद्यैकवरूपमत्तो विद्या रूपः । विद्यामयो विश्वेश्वरोहं अजरोहं मामेवंविदित्वा संस्कृति पाशातमुच्यते । तस्मात्पाशमोच कतयाहं पशुपातिः तारोपदेशा तपरमेतावत्कथंध्येय इतिम श्रस्योर्ज्जरमप्रभवं । प्रभुप्रसादनं व्रतंनादिनुष्य पर्यन्तंष्पच वः । चतुष्पदामुतचाद्रे पदामितिश्रुते । चकारादनेकपादा अपदाश्रजन्तवोऽपि जान्ते । तर्हिस्थावरम्भ्रति मानवपर्यन्ता जन्तव इत्यामन्वामिति । ब्रह्माण्डमध्येवार्तिन इतिसर्वसंघ्र द्वार्थमेवैः सर्वेपशाः । अहं पशुपतिः । तेषुत्र्वाण्डा न्तर्वर्त्ति पशुषुये युक्तात्मानो मोक्षोपायतमयुक्त्मात्मान्तः करणं येषा

न्ते युक्तात्मानः । यतन्तःसन्न्यासादि नायत्नंकुर्वन्तो अन्ते

कमेसाम्यसमये ममेवप्राप्त्यनपु नरावर्त्तन्ते । द्विरुक्ति रा दरार्थो । त्रिशूलनिलयं । शूलतत्त्वध यतीतिशूलम् । शूलरजा यां असतीशूलंरुगायुध मितिनि । शूलशब्दस्वलक्षणया अयोमयेकण्ट केशाक्तिःत्रीणि शूलान्यस्येति त्रिशूलं श्रीरुद्रस्य शू। लायुधेमवानिलयो निवासस्थांनं यस्यास्साता नित्यशूलानिलयं काशीमाश्रित्यत्यचकासवदिति श्रुत्यायतनकुत्रापि मृतदेहमाननीय दाहादिकृतमपिता रोपदेशोमुक्ति र्थानास्तीति महतीपुण्यलोका वासिरस्त्यैव। बुडिपूर्वकाशी मार्श्रित्यत्यक्का सवोमघ्येयवानुचि शान्ति । कथञ्च । पञ्चवल दृढिगंधवः । हूयन्ते प्रीयन्ते देवाऽनेनेतिहासः । वरपुरोडाशादिकम् । यथाऽयजमानं पुनर्ना साद्योतिनाग च्छन्ते । अमुत्र प्राप्त्यामुत्रव भवान्तथाऽऽनृत्य कथ्वाकुण्डपन्ता दृश्यते आकारंचपुः । उप्यते कम्बीजमासिमत्रि तिर्यगु । तत्पुनर्नाऽप्युवान्ति । एषएवादेशः यदुक्त मत्रकाऽियं त्यक्तासङ्वस्त्यक्केदाः पुनर्देहन्नाऽप्युवान्तीतिति एषएवादेशः आदिर्यते आज्ञाप्यते अनेनैत्यादेशः । शिवाज्ञेयकेनाऽप्यर्लं घनीयेतिभावः । किंचएषउददेशः । पुत्राशिष्यादि श्यः प्रे षणस्वां कमारांप्याहितो पदेशोऽप्ययमेव । एतमादेशोपदेशा व्याधुन्येन पकारेऽपदेशैरुद्दिश्योपदिशात । करुणादिनाऽपि चित्त नां जान्तूनां योगेन्त्रासम्यक् ज्ञानेनाऽपिमुक्तेराति दुःखेभ्याच्च विमुक्तमुक्तिं च मलयेत्वाक्षि प्रण्यतध्वाऽमितिभावः । आपेचतस्मादे शष्षश्रो काशीनेवास एषपरमोधर्मः । धरतिलो काऽनुत्तिधर्मः ।

गिरिनदीस मुद्रुच लोकादिकं जगद्र्मेंऽणवधायेत इतिहि शास्त्र प्रसिद्धिः । अथ वाऽधृयते सुज्ञैरिति वाऽधर्मे । काशीनिवास एवं मुक्त्यै परममुक्तृटो धर्मः अत्राऽवधारणादन्य धर्मेष्योच वर्णा

श्रमधर्मेकृच्छ्रचान्द्रायणयागहोमध्यानसमाधिभ्योऽपसापा येभ्यश्रायं श्रोकाशीनिवासधर्मं एवनिरपायोविगेष्यत इति भावः ।

तत्र श्रीकाश्यां सत्यात्सत्य भाषणात्कदापिनम मादेतदयंपमादः । मदोऽहं शे भावेघनं प्रमादोनकृतत्व्यः । पुरु दु: खसन्तुष्टयोर्पित्यर्थः । नतत्रोद्वलनत्रिपुण्ड्राभ्यां तथा रुद्राक्षधारणात् श्रीरुद्रस्यपुरारे निमीलितोन्मीलिताक्षाणांक्ष रदक्षिणार्णतानां मक्षाणांज्ञान लोचनविकासहेतु त्वात्तद्धा रणप्रामादोनकार्य इत्यर्थः । तथामदर्शनाच्च । स्पष्टार्थः । प्र मदेनापिनान्तदेव सदने नीरीकुर्यात् । सीदंतिविश्राम्य न्तिसर्वेऽत्रोतिसदनं पदलअधिगमेयुच्यप्रत्ययः । तत्रान्तर्गृहे ननाराकुर्यात् निरोकर णेनैव । उच्च्छिष्टजल नवानोलिया वामूत्रोत्सर्गेतः मण्डूषणेनवानी रीकुर्यादौंकुर्येत् । एताद श्रममादसंभावाच्चात् भीरुभ्योहिसाधुभ्यः पुनः प्रायश्चित्त मभिन्यजयति श्वति: किमितिचितान्नमम दितव्योमाति । व्रत मेत्तपाशुपतमू त्रेमतच्छाभवमू । शिरोऽत्रंवाधिवदिति श्वति स्यः श्रीसूतश्व सत्यादर्माच कुश आद्रु स्मरणो दनलादपि ।

त्रिपुण्ड्रधारणाच्चापि स्वाध्यायाध्ययनादपि । अन्रेभ्यश्र ममुबु श्रेत्स्नानमुच्यतो भवेत् । केचित्छिखाग्रवतांप्राहः केचिदल्य आत्र मञ्ज्ञा: । अस्यह तस्यमाहाम्य मार्गमांतेषुसंस्थितमू । इत्यादि वचनाच्च गेक्त भूतयुद्धूलन त्रिपुण्ड्रधारणवतस्यैवसर्वच्र्टतत्त्व सिद्धे । पुरोक्तान्तर्गृहनरीकरणादि दोषानपि भृतीधारणा त्मकामिदंव्रतं परिमार्ष्टु श्रकोतीत्यभिमायेणान्तरमेवव्रतं वि धीयते । तत्रा प्यागतंसंशयं च व्यपोहयति तद्वितपस्ताद्धितपइति द्विहकिः । तद्भूतधारण मे वाहितपः हिमिसद्वौ द्विहक्तिरा

दरार्थे । तस्मात्सर्वदोषपरिहारकारणे भूतिधारणसदुपाये सति तीक्ष्णवेदशासनाभियान्यत्रनिगन्तव्यं कीटटदेशेजनन बीजे । भवतु किंकुर्वे अह्मुभयेभयकारणेस्तीतिचेत् । सुता रथिन्यासिक्थ य स्सुप्तिबाधेवमुमुक्षो भैरवशिक्षाष्यलपीयसीभवे तु । तत्कार्योमवासनं स्यितिस्संपादनीया । कथंचिद्दासनपुत्रशोकदारिद्रयादि विपत्त्रोपितदासनं नत्याज्यंकदापिनपरित्यजेत् । कुतएतत् यतोऽहमविमुक्त एव निवसताम्मोचकोस्मि । तत्तस्तदासननत्याज्यथाभिति पूर्वेणसंबंधः । ननु श्रीचिदंबरवद्वाचलादि शिवस्थानेष्वेचतीव्रशासनाभावात्तथ्रवर्तेनमात्रेणनियमपूरणा तत् क्षेत्रवरणान्नै क्ताभवेप्ति चेन्न । तत्रोभयुपदेशे कौण्डादेशाशिक्षणेन विशोधिते । अत्र भैरवशिक्षात्वन्यत्रशिवस्थाने मृत्युशिक्षेत्येवंशिक्षकभेदः । न तुशिक्षाभेद इत्यर्थः । तस्मान्नाविमुक्तास्सरमव्यात् श्रेष्ठं वास्था सननत्याज्यमेव । तथाचपराशरपुराणे । अविमुक्तोमिति र्वयातं क्षेत्रमस्तिमाव्ययम् । संसारविषदष्ठानामगतिनां हौषधं । आभिभूतेतथा ध्यात्मेचाधिदैवेच संस्थितम् । पानामपिसर्वेषां भवानिधिनिवर्तकम् । अधिभूते स्थितोमपीय स्तुबृह्माण्डविग्रह । इ विराडात्माआश्रवोमध्ये सुस्स्थितन्त स्यसुत्रते । जीवनांव्याष्टिभूतानां सर्वेषानुतदद्रिजे । श्रीसूतश्र । आविमुक्तेमहादेवस्साक्षाद्द्रिशेश्वरःप्रभुः । उपास्यममानस्सु म्रीतो ज्ञानं साक्षात्पयचछतीति । तथाचाविमुक्तजावालश्रुति । बृहस्पतिरुवाच्याज्ञवल्क्यमित्यारभ्य । अविमुक्तं वैकुरुषे तं देवानन्देव यजनं सर्वेषां भूतानां बूऽह्मसदने तस्माच्च्रत्कव

घननगच्छतीतितादिदस्मन्ये देवाना नंदे यजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनं । अत्नाहिजंतोः प्राणेषूत्क्रममाणेषु रुद्रस्तारकमब्रुवन्याचष्टे । येनासावमृतो भूत्या मोक्षी भवति तस्मादाविमुक्तमेवानिषेवेताविमुक्तत्राविमुक्त इद विमुक्तत्राविमुक्त इति । पराशर कुरुक्षेत्रस्म्प्रसिद्धं यतस्म्यां पापनिवर्तकं । तदाश्रय फल ज्चापिलभते सैयसेवया । देवानां देव्यजनस्म्प्रसिद्धमविमुक्तकं । सर्वेषामेव भूतानां तस्मिन्न सदनम परम् । अन्यच्च पाप संघात निवर्तक तयैव तु । प्रसिद्धं सर्व लोकेषु स्थानं तीर्थं च यत्न पिये । इदमेव हित तसर्वमविमुक्तंतदद्रिजे । अविमुक्तमिद स्मुक्त्वा स्यास्था न संसार नाशनम् । नान्यत्र निवसेत माझः क्षण मात्र मपि पिये । अत्रैवात्क्रिम माणस्य जंतु मात्र स्यपि व्राति । वेद वेदा तिसार स्थ्थणवस्यास्य शृणु ति । वृक्षाण स्त्वर्थे भूतोह सं सार द्वाव कोचि रात् अत्रैव मरणं सम्य यस्यासिद्ध्या ति देहिनः । विश्ञान साधन मपूर्वंते न सर्व मनु�्टितम् । अविमुक्त मिद स्यान म्वर णनासिसंज्ञितम् । यत्त ध्येय मविशेषेण यथेद मविमुक्तकम् । अन्येपि चंतथाध्यात्मे भुवो ग्राण स्यमध्य मे । प्रकाशमण डलं शुद्ध म्वर णनासिकाभि धम् । केवल मभ चनाग म्युपादि रय सु लोचने । तन मध्ये ममाकं श्रेय निमुक्त समाधियं मोक्ष साधन विज्ञान साधन त्वेन केव लम् । मादृ स्सर्वे भ्रम क्षुणामुपास्य त्वेन मामु मे । ऋवेऽग्र्हाण स्य य स्सांधि स्तांधियामर नातियके दुच लोक स्य पर स्यापि संधि रित्यपि भात येत। सांधिसं ड़ेघ ममेव सम्वित भूते मुपासते । जाबालोप निषत्सा ध्वी माणिनामाद रेण तु । प्रधान साधनान्या हम मज्ञा नस्य सिद्ध ये। अविमुक्तं मम क्षेत्र म स्मन्नाम परम शुभम् । शतरुद्री य सं ड़ेचतथा सन्यास मुत्तमम् । भस्मनो ड़ुलन तद्वात्रि पुण ड़ुस्यच धारणम्

रुद्राक्षधारणं साक्षाच्छिवशब्द जपस्तत. । भस्मसंपादनं ध्यानंमैव परमस्य ततु । एतान्याह:प्रधानानि साधनानिमियेण तु । एषुधर्मेषुय श्रद्धान्नित्यं कुर्याद्विजोत्तम: । आचिराल्ल भतेज्ञानं संसारच्छेदकारणम । एषुधर्मेषुयोधर्मो विकले'य स्यधर्मिण: । नतस्यतत्त्वाविज्ञानं जायतेनहिसंशय: । एषुधमे शुचैकस्मिन्नि रतोयस्तुमानव: । सतत्स्यसर्वपापानां मायश्रि तंभवेत्स्रिये इत्यादिदचनशते रविमुक्तन्नाविमुचेदेव । काशी खण्डे'पि । नपापेभ्योभयं यत्न्नभयं यत्रवैयमात् । नगर्भवासंभीर्येत्त्रतां काशीकोनसंश्रयेत । यत्रकाऽऽयां शवत्वेपिजन्तु नाशुचितांवृजेत । ततसत्कर्णेसंस्पर्शं करोम्यहमपिखयम । मोक्षमुत्तलेलभज्ञानसिसृरचातिभाषणम । अत्रेमनाचरणां भित्वा कालमत्र मतीक्षये'दिते । इतश्राविमुक्तन्नाविमुचेदे व । अननेवचनसन्दर्भे ग्वस्थात व्यमिति भुसुण्डप्रशस्याकिं चिदेशोत्त रामासीलू । इतिभस्मजाबाल श्रौ गौचु थेङग्राह्मण विदरगे द्वितीय: खण्ड ।।

शिवमस्तु । मूलमू। कायांस्थानानि चत्वारि तेष्वभ्यं हितमविमुक्तमू । तत्राप्यभ्यर्हि तमन्तर्गृहम् । तत्रप्राच्यामैश्वर्ये स्थानं दक्षिणायानिदाशि वैराग्यस्थानम् । पाश्र्व मायानिदाशि ज्ञानस्थान मुत्तारयानिदाशि विलासस्थानम् । तस्मिन्नधुंता ठययमे

28

नाद्यन्त मशेषवेदान्तवेद्यम् । आनिरेैय मनिरुक्तमप्रधृष्यमाशास्य मद्धैतंसर्वाधर मन्निरीक्ष्यम् । अहरहर्हरिविष्णु परन्ध राध्यमरसे चित्रम्मामव ज्योतिरिलिङ्गस्व रूपन्तदेवोपासितव्यम् । नैवभासयति तद्लिङ्गं भानुश्शद्रोगिन वॉयतस्पकाशांविश्व इवराभिधमापाताल मध्यातिष्ठति । तद्वाहनन्त्रां ज्वितरस्साक्षात्त्रिशाखेर्बिल्वदलैः पत्त्रैर्वोपयोभिरभिषि च्य सम्पूजयेत् । मद्म नामध्येाहि तासुमेये वार्पिताखिलकर्मा । भस्मादिग्धाङ्गोरुद्राक्षभूषणोऽमेवप्रपन्नो मदैकपूजानिरतस्सं पूजयेत् । तद्धमश्ना मितम्मोचयामि संसृतिपाशात् । अहरह रभ्यर्च्यवैश्वरं लिङ्गरुद्रसूक्तेराभिषिच्य । तद्वस्त्रवपनं पयाहुःपात्वा महापातकेश्यः प्रमुच्यतेनशो कमाप्नोति मुच्यते संसारबं धनात् । तदनश्यद्बनाइिनी यात्फलमन्नम् न्यधा । यदश्नीयाद्व्रेतो भक्षीभवेन्त्वापः पिबेच्यादि पिबेत्पूपोभवेत् । प्रमादेनैकदा

त्वन भ्यचर्यमांभुक्का भोजयित्वावा। केशान्वापायित्वागऱ्यानांपंच संगृह्योपोष्य। जलेजपत्रिं वार रुद्रानुवाकं मादित्यपझ्यनभिध्या यनुस्वकृतकर्मे। ततोरौदैर्मन्त्रैःकुर्यान्मार्जनं भोजयित्वा ब्राह्मणान्पुतोभवति अन्यथापरेतोया तनानश्नुते। पत्रैःफलैर्जलैर्वाऽपिपूज्य विश्वेश्वरं लिङ्गन्ततो श्नीयात्॥

विवरणम्।

कार्यां शिवस्य स्थानानिसुर्य्यैःनाममाने चिन्हैःप्रविभक्तानि चत्वारि संति। तेषु चतुषु स्थानेष्वभ्यर्हितं श्रेष्ठंप्रशस्ततमम्। तथाहि सत्येसाधौच विध्यमाने प्रशस्तेभ्य हि‌ते च सदिति। नि। तेषुस्थानेष्वविमुक्तं प्रशस्तमिति। तत्रापिततोऽभ्य र्हितमन‌त्रग्रह‌म्। दृष्ट्वा‌तापक्‍लेशपरिहारार्थं वा महू‌र्य्यनातोचार्घ्यति। अमूविभ्रान्तौस्ववाजिन्मूर्धानो‌ऽग्न‌ते गृहं तथेदमन‌त्रगृह‌म्। गर्भेजन्मजरामरणनिरस्यातातायातसुचि रुद्र‌यमाने‌ःप्रसादतःकार्शीस माग‌तेर्जैन‌तु भिर‌न्तर्गृह‌त‌स्वी‌क्री यते इद‌मिति अ‌न्तर्गृह‌मित्यर्थः। न‌न्‍वेद‌स्मुन‌तेपिशिवस्थानल‌क्षण‌ञस्फुट‌ीकृतमेव‌ति चेदुच्य‌ते। पात‌्मे चतुर्विधेपिक्‍षेत्रे स्म‌न्‍मृ‌ते मेद‌्रभेयगतानाम्। नैवामो‌ति‌म‌निश्रेष्‍ठाविशेषो‌त्रभू‌वि‌मिव। चतुर्धावि‌त ते‌क्षेत्रेसर्वत्रभगवान्शि‌वः। आच‌ष्टे‌ता

रंकवाक्ये ब्रह्मात्मैक्यमवोधकम् । काश्याममृतस्तुस्सालोक्यं साक्षादामोति सत्तमः । वाराणस्याममृतो भूतस्साक्षात्सारुप्यमश्नुते । अविस्क्के विपन्नस्तुतत्साविझ्यमाप्नुयात् । अंत गेहे विपन्नस्तुस्साक्षात्कैवल्यमश्नुते । परिमाणं चवक्ष्यामित ब्रिप्रोधनसत्तमा: । मध्ये मेशरमारभ्ययादोदे हेलिविघ्नपः । सूत्रंस्थाप्य चतुर्दिशुभ्रामयेग्नण्डलाकृति । तत्नयाजायते रेखा तन्मध्येक्षेत्र मत्तमम् । श्रीकाशीति विदुर्देवास्तत्रशक्ति: प्रतिष्ठ ता । काश्यंव: परमंक्षेत्रं विशेषफलसाधनम् । वाराणसीति विशद्यातत्नममानं निगदामिव: । दक्षिणोत्तरयोर्न द्वौवरणा सी चपूर्वंत: । जान्हवीपाश्चिमेचापि पाशपाणिरिविनायक: । अन येरितरदिग्न्येम ऋषिफलसाधनम् । आविमुक्ताभिमुखैस्तनमानंचबूवीमिव: । विश्वेश्वराचतुर्दिशु धनुर्हतयुगोन्नितम् । अविस्क्कामाभिमुखे तन्मुक्तिस्स्तत्रन संशय: । गोकर्णेश: पाश्चिमेपुर्व तस्सु गंगाम्रुयंचोतरेभारभूत: ब्रह्मे शानों दक्षिणेसुभातिष्ठसुस्त त्वुमेकंभव नंविभर्तु:इति शिवस्थांनचतुष्टयलक्षण शक्तम् ॥

तत्रविश्वरान्तर्गृहे तद्द्वारोत्यर्थ: । प्राच्यांनिद्रिसिपूर्ति मानित्रातिशयैश्वर्येस्य स्थानंमाह्चेमनिरतिशयैश्वर्ये विराजतेs तर्थ:। तथाचदक्षिणां दिशिश्रीमदघारमरव सन्निधौवैराज्य स्थानम् । अतएवश्रीशिवस्य दक्षिणमुखसंश्रय वतामस्मत् गोत्रीयभद्वाजविप्रभृतोनांवैराज्यातिशयोfक्वचितंक्वाचित् दृश्यतडति वैराज्यस्थानमेवतत् । पाश्चिमायांदिशि ज्ञानस्थानं प्राश्चिमाभिमुखं लिंगमभिन्नवलयाकृति । त्वंपूर्वोाभिमुखोभू त्वापइयपइमहाङ्‌सु तामितियोगशाख्वे मत्यड्‌ह मुग्वीकरणोपा य त्वेनोपदे शात् ऋततस्मोनिमित्येतदुचक्रमेव + अपितच्चप्रशि

माभिमुखान्तर्दिंगमस्य भूमध्येनुसंधानात् शिवज्ञानमुद्रेति शास्त्रप्रसिद्धेः । तथोत्तरस्यांदिशिदीव्यमानस्य वामदेवमुख स्यश्रृंगौरीरूपतत्त्वत्तमहेशस्य विलासस्थानं मुचितमेव ।

एवमेषोऽविकल लभ्योऽन्त्यावेलायां केवलाांशे वरहस्यार्थः कोऽवान विज्ञायते तस्मिन्यंदंतररग्यामिल्यादिविशेषणविशि ष्टेन्तन्मध्यगतं ज्योतिस्वरूपं यत्तदेवविद्वाद्दिरुपासितव्यम् । दृश्यंस्यूलंलिंगं मात्राशैर्चनायं शिवप्रसादिभज्योतिरिङ्ग गेपवोपासितव्यम् ।

तद्वान्वादिनितेजांसी प्रकाशायितुन्न शंकुवन्ति । तत् स्वयं ज्योतिः । अन्यत्तु बाह्यिकमित्यर्थः । तदापातालमधितिष्ठति पातालशब्देनैवाथस्तादूर्ध्वान्तर्यक सर्वं व्याप्याधितिष्ठति सर्वाधारत्वादित्यर्थः । तदुक्तं रमेश्वरेण ।

ब्रह्माहरीशभगवानाघन्तरोपलब्धवान् । तथान्येच सुरासुरैस्तदनन्तोहमिति । तथाचश्रुति: अ थकस्मादुच्यते डनन्त? । यस्मादुचार्यमाण एवाग्रन्तरोपलभ्य तेतिर्यगृद्वेमधस्तम्भांदुच्यते डनन्त इति ।

अपरिच्छन्न चैतन्यस्व रूपमित्यर्थः । तदेवाहन्त्रात्रैचतोहंबिल्व पत्रादिभिः फलैवै नैनंगरिकैनो फयोभिः क्षीरेजलैर्वा । नहिविश्वेश्वरपूजायां हिंसादुपहितांरमणी अभङ्गपदिमहार्दे न्या पविभाविमन्ते ।

य तोर्ङिचिनजनादूरीभवन्ति किंतुपत्रैरपामार्गनिगुण्डीतुलसीवि ल्वमुख्यैः । नद्यांस्रवद्रिजलैरन्यैरल्पद्रव्यैः कथमपि विशेषं स्पृश्यततौश्रीयातऽत्रकोचिदलस आहुः ! संपूर्णशिवमाराध्दु यतन्तोपितत्सामग्रीचिकीर्षया ।

अपराध्यन्निकतद्रव्याह्यपूजा मान्नु आत्मपूजारमानास्ति पूजारघुकुलोत्तमेतिशिव मूरत्या पौंस्थातिरेकवरिष्ठेति तथास्वानपानादौ यदितिष्ठसिकं ।

श्रीमद्रमस्त्यः । चंद्रमंविस्वकाष्ठस्थपुष्पाणिनजान्मपि फलानितादर्शःयवयस्य प्रीतिकराणिवै । दुष्करंतस्यसेवायां किं स्थितभूवनत्रये । व्न्येषुयादृशीमीतिवैचते गरमेशितुः । उत्तमे घ्नपिनास्त्येवतादृशीग्रामजेष्वपि । तन्त्यक्ल्वाता हसदेवंयः सेवेतान्यदेवता: । सतुभागीरथींत्यकत्वा कांक्षतेमृगतृष्णिका मिति । वायुसंधितायाम् । नत्यांचसिक तावारिवनेषु सुलभं मुनमोनास्त्येक रगकेश: कत्तं ग्यसकृदंजलिरिति तस्माच थाकथंचिदेनसुलभमू शिवमभ्यच्यैंततोश्री यादितातिसिद्ध म् । पुनरश्र्वातिरासयति । यदिशिवमनभ्यचर्यफलमनंपतं व्रायदश्र्वायत्सुरेतो भाक्षिपूयपश्र्वभवत् । प्रायश्चित्तंप्रमादेन एकादशकृच्छ्र अनभ्यचर्य्यमां स्वयंभुक्त्वावासबंधिस्थाल दीनूपरानभोजयित्वावा । नियतशिवार्चनहीनानभोजयित्वा वायोपर्यादामतिक्रामाति सदिनमेकमुपोष्यस्वकृता घमोचना धैर्य्यांभि सुथोजलतीष्ठन श्रीहृद्रमन्र्मनात्तिलयशिवभक्तकायगो मूलयन्द त्वाशु द्रोभवाति ॥

मूलम्॥ कापिलेन पशसारुद्र सूक्ते नाभिपिच्यमामेभ् शिवलिंगरूपिणं ब्रह्म हस्त्याया:पूतोभवति कापिलेनाज्य्येनाभि पिच्यसुराणात्पूतोभवाति । कापिलेन दध्याभिषिच्य स्वर्णस्तेयात्पूतोभवति । मधुनाभिषिच्य गुरुदारगमनात्पूतोभवति । सिन्तयाभिषिच्य सर्वजीववधात्पू

तेभवति । इदमेवैकं महाप्रस्थशातमानेऽरभिषिच्य मुक्तोभवति संसारबन्धनात् । मानेवाश्विनां रथोणिमाद्रियते चौरीसी स्वममार्चा । महापाते गृहणेसंका न्तोवाभिषिच्यतिलैस्सत ण्डुलैः सत्यवैस्सं पूज्यनवैर्बिल्वदलैरभ्यर्च्य कापिलेनाज्येनधूपदीपादीन् पारिकल्‌प्य । तैनवसाद्य मुपहारंकृत्वा । पुनर्धूपदीपाद्यैः पुरुषाजालेम्बर प्रयतोभ्यर्च्य ममसायरुज्य मेति ।

एतैर्मेहाप्रस्थैरखण्डैस्त ण्डुलैरभिषिच्य चन्द्रलोककामश्चन्द्रलोकमवाप्नोति । तैैरैता वाय्वीरभिषिच्यवायुलोकं कमवाप्नोति । माषैरैतावाद्विर राभिपूज्य वरुणालोक मवाप्नोति । यवैरैतावाद्विरभिपूज्य सूर्यलोकमवाप्नोति एतैस्स वैरैतावाद्विराभिपूज्य स्वर्गलोकमवाप्नोति । एतैस्सर्वैरैतावाद्विदिगुणैरभ्यर्च्य ब्रह्मलोक मवाप्नोति । एतैरैतावाद्विश्रतु गुरौैरभ्यर्च्यविष्णुलोक मवाप्नोति । एते

रेतावाद्रि रेवशातगुणैरध्यर्च्य । चतुर्जालं ब्रह्मकोशं यम्मृत्युर्नावपश्यति । तमतीर्थ त्यमल्लो कामोमल्लोके मवोध्नाति। ता न्यनभल्लोवाल्परं काम्यंमवाध्यनशोचति । नसपुनरावर्तते नसपुनरावर्तते । लिंगरूपिणम्मामेव चिन्तयांन्तसिद्धायो गिनश्रमांय जांन्तयथ्वानः । मामेव स्तुवंन्तीवेतास्सांङ्गास्सोपनिषदस्सेातहासः । नमस्तांन्यदहुमेव सर्वंमायसवं प्र तिष्ठितम् । तत्काङ्यांश्रयतैरन्न्वहममेवाभिपूज्यः । इतिश्री भस्मजाबाल शु तौ चतुर्थ ब्राह्मणे तृतीयः खण्डः ॥

शिव मस्तु ।

विवरणम् ।

प्राग्विशेषकमभ्यर्च्येपश्रादेवफलं जलमन्त्रद्दाश्री यदिस्थनुशासितम् । अत्ररहस्यपकाशा कृतमहापातकपायाश्रित्त चित्तीर्षूणांपश्राप्तापिनामिमद्मुख्यते । कांपिलेनपयसाकृप्णो धरतीगौः कपिलातस्याइडंकापिलंयः तेनपयसा श्रीमहा लिंगमभिषिच्यहृद्मूर्तेः परिगोरुद्रस्यैतस्यादिमत्रैः यद्दा ।

आवेशराजातद्वगोज्यदोहदेवद्रतानी एकादशसामानिजातैरभिषिच्यब्रह्महत्यया: पूतोभवति। कापिलेनद्येनाभिषिच्य सुरापानात्सुरापानरुपापात्रादपेपूतोभवति। सर्वे पापेभ्यो विमुच्यापातकानिमूलानि। तेऽप्यप्ययं सुरापानदोषएवप्रच लडितियोगुष्णत्तेशाखेषु। तथाचपराशर: सुरापानस्यपापस्यपृ हहत्यादिपातकं। सत्यमेवमयाप्रोक्तंकलार्घेन्तिषोडशीम्‌। अभक्ष्यमपि भक्ष्यंस्या दौषधार्थं तु रोगिणाम्‌। अन्नरेण सुराद्रव्यमित्याह परमेश्वर इति। सुरापानदोषात्यन्तपतनहेतु रेवतमपि सुरापानिनं कापिला ड्येनमहालिंगाभिषेकसदृ एनपावयते। कापिलेनदड्नाभिषिच्यस्वर्णस्तेया त्पूतोभवति। मधुनाभिषिच्यगुरुदारगमनात्पूता भवन्ति। सित्वा शिवं करयाभिषिच्य सर्वे जीवधात्पूतोभवति। इदमेवैकेंद्रव्र्यस्म ह्यपस्थिरतम मानैराभिषिच्यमुख्यते संसारवंधनात्‌। किंच तततल्लोक कामानांततल्लोकभापकोभिषेकद्रव्याविशेषउच्यते। मामंवडिंग रूपिणमाद्र्रयंपौर्णिमास्याममायांवामहापातेक्रय तीपाते संक्रांतौचाभिषे च्यातेलेस्ससतडुलैस्सयवैस्मितलेर्वा संपूर्यनैव: को मल बिल्वपड्नैरस्म्य चैकापि लाड्यगंधसारधृ पदोपास्परिकल्पयते नैवसौद्यमपहार मन्त्रभक्ष्या। दिकल्पयत्‌ पुनर्धूपदीपादिभि: प्रयतोभ्म च्येममसायुज्यमेति। नतुलोके बोड शेक्रस तिगर्भियेज मानपत्नीस्याम न्वै: कार्येकर्त्र भिरनेक: प्रभवोवेक्र श्रयपे द्रुभिर होभिंद्रजालिद्राभे: कृच्छ्र्रे गनिर्वर्त्स्मा जेनश्रोनेजे नाप्रित्रोपादिकरमंगापि श्राप्यंस्वर्गफलमेव। नतु तदुपरि ॥ कथं सतडुलयवाद्यार्घाभषेकेन बिल्वपड्नैवाचेननवादे वमाराधयतार्घैस्समपि शिवसायुज्यभुक्तिमे वेदितचेच ह्रणु।

शिवयजनतदचिन्रुपकर्मेणोविंदवीहिततत्वेप केशांचित्कामि नामखादौ विश्वासोभवाति । तेनतत्कुर्वते । तत्फलंचाप्नुव न्ति । क्रियाकाण्डेष्टिरष्टोमादिपक्यते । तत्राधिकारीबुभुक्षु:।

अत्रज्ञानकाण्डेष्टिवज्ञान सग्रहितसाधनमदर्शनोग्न्योगिन्याम स्यांभस्मजाबालश्रुतौ महालिंगोपासनंविहितम् । अत्रकदा केनोपायेनमुच्येयेमिति सर्वतोविरज्योलिंगोपासकोमुपुढुरेवं धिकारी तेडांभिकावयं यज्जानोवाजपेययाजिनइति अहंका रग्निधलहृदयाभवन्ति । लिंगोपासकास्तुर्वतोनिर्विण्णा इशान्ताआविपुक्तमाश्रित्योपवसन्ति । कर्मिणो निन्दन्तिेशि वाराधकानडुपासकान्त्रिन्दन्तिकर्मेठान् । तथाचश्रुति: ।

इष्टा पूत्तमन्यमानीवारिष्ठ ज्ञान्त्यचहूोविद्येन्त्रमूढा: । नोकस्स्पृ शेसुकृतेतनुभृत्वेम्लोकंहोनत रंवाविशान्तीति । तपश्रद्द्रेयेहुचप वसन्त्यरण्येशान्ताविद्वांसोभैक्षचर्यांचरन्त: । सूर्यद्वारेगतौवि रजा: प्रयान्तियत्रामृतस्सपुरु शोऽव्यययात्माति उभयत्रवेदो कत्वेकर्तोचयत्वेव समानेपिकर्मज्ञानभेदेन तयोरेवितभेदाद धिकारिभेदात्फलभेदश्रवणाच्च यथाश्रुतमंगीकार्यमेवचौदि कै: ।

अहष्टपूर्वसर्गादिर्यथावि शव्यकर्मणानिर्वर्त्यैततथाशिव साधुज्यमपि श्रौतनकर्मणानिर्वर्त्यतत्पवेत्त्यर्थ: । तमेवंबदितान मृतत्वमेतिनान्य: पन्थाअयनायाविद्यते इतिश्रुतेरोविरोधइतिचे न्न । लिंगोपासनंलोके गुरुुपसदनतत्सकल्प मूल देशिकसमाश्रय: महावाक्योपदेशवदत्नतार कतब्रह्मोपदेश: ।

तत्केचिन्मु च्यन्तेअत्रसर्वेपिमुच्यन्तैवाल्मातिभाषणेन । एवंपयतोभ्य च्येममस्सायुद्येमेतौतिशिवशासनं प्रसाधनमेव । पुनस्ततल्लो ककामिनामुपदिशत्युपायम् । अखण्डैर्मेहामस्थशततण्डुलैश्र

नन्दलोकम् । तिलैरेतावद्विरवोयुलाकम् । माषैरेतावद्विरवह्ण लोकम् । यवैः सूर्येलोकं सवैरेतावद्विस्स्वर्गेलोकम् । एतैरेतावाद्धिद्देशगुणै ब्रह्मलोकम् । एतैरेतावाद्धि श्रतुगुणै वैष्णवलोकमवाप्नोति । एतैरेतावाद्धिद्दरेवशातगुणै रुद्रिपूज्य चतुर्जालंव्रह्मकोटिंचतसृषु दिश्स्वपिजालंसुषिरशतम् स्वम्‌ षरणस्यास्तीनिचतुर्जोल्म् । गवाक्षसहशावरणयुक्त मिल्य थे: । किन्तत् । ब्रह्मकोशंब्रह्माग: परमेश्वरस्यकोश एव कोश: । असेर्नीडवत् । अब्जकोशवद्वा । इदमेवशिवस्थानं श्रुतिभिरेविविधमरीर्यते । योवैतांब्रह्मणोवेद अमृतेनात्मतांपुरी म्‌ । तस्यांहिरण्मय: कोश: । पद्मकोशेमतीकाशंहृदयंचाप्य धोमुखम्‌ । पुरमेकादशद्वारमजस्याविकृचतसः । यांविदानोह तंगुहायांपरमेऽव्योमव्रति । इत्यादाविदमेव शिवनिकेतनमेव प्रथस्यते । एवं भूतं शिवान्तः पुरादपरपरीयंवह्नकोशम् ।

साकं मभाव इत्यपत आह । यंत्रश्रकोशंमृत्युस्सर्वे संहार्यपि अध्यापिनावपरयतिमृगेन्द्रगुहाद्वारं हरिणारभकवन्मृत्युंजयस्य मन्दिरद्वारनावपरयत् सिभेतीत्यथे: । तदेवब्रह्मपुरंमहत्सो मलोकार्हयंपराशिवगुरूञं श्रीकैलाससंवास्वाधिकारानुरोधेन आ भ्नोतु । यंलोकस्याध्य पुनर्जन्मोचविज्ञ: । तस्मान्महद्लोका दन्यत्परंश्रेष्ठन्नार्चित । यम्मादेवंशिवाराधनमंह्नाकाश्रिच्छ वपदंयाति । सपुरनजन्मभूमित्रावर्तते नावर्ततेsपयात श्रीकै लास: कामिनामनन्द फलदोपिमु मुक्ताणानित्यनिरतिशायपर मानन्दरूप एवं भवति । इतः-परमुपासौचविध्यमुपदिश्यते । लिंगरूपिपिणममेवाचिंतयंतिसिद्धा: परकांपरवेशादि साम श्येवं: येगिन उपायेनप्राणधारणेन पंचभूतधारणयााभूस्यं

त्वादिषुतत्तडूपेनावस्थानेवैचिच्यशक्तिमन्तः । यज्ञवानोमामे वयजंति सांगाेस्सोपनिषद् स्सेतिहासावेदामेवस्तुवंती । तस्मात्रमत्तो न्यतं स्तोत्राईवरस्त्वासि । अस्तीतिचेत् । अभि ष्टानेऽपयि सर्वमरोपितामिवयथैकस्यामेवर्जौभूविवरचकृडनीरधारामाल्यकल्पनयोधित्तर्थ्यः । ततः प्रयैतस्स्वाधीन चित्तैरस्यान्काइमामहमवाभिपूज्यः। नान्यः पूज्योसतीत्यर्थः ।

इति श्रीभस्मजाबालऋषतौ चतुर्थेऽऽह्नण विवरણે तृतीयः खण्डः । श्रीशिवमस्तु ।

मूलम् । ततगणारौद्रानानामुखा नानास्वाक्षधारिरणोनाना रूपधरा: । नानाचिद्धिलास्ते सर्वेभस्मादिदधां गारुड़ क्षाभरणा:कृतांजलयोर्नित्यं ध्यायनन्तस्म न्त । तत्पूर्वस्यान्दिशि ब्रह्माकृतांजलि रनिशमुपास्ते । दक्षिणायान्दिशि विष्णु रहान्त्रिंशकृतमूर्ध्वांजलिम्मामुपास्ते । प्रती च्यामिन्द्रुसन्नतांगउपासते । उद्रीच्याम ग्निमुखवारक्तांगारक्तकायाहेमांगाहेमभूष णाहेमवाससमुपासते । मामेववेदा

६०

तुमूर्त्तिं धराडपासते । दक्षिणायान्द्रिशि मुक्तिस्थान न्तन्मुक्तिमण्डपसंज्ञितम्। तत्रानिकगणा:पालिकास्सायुधै: पापघातुकाः । तत्पष्य श्शांभवाःपाशुपता महाशे वामचर्यर्पि तमनोऽधिय: । निराहाराजितेन्द्रिय यामामहैत श्वतर्थमेकमशास्यम् । उपास्यंशिवंससा रमोचकं ध्यात्वाावसन्ति । रुद्रसूक्तपराणांवेदावत्संशैवंपंचाक्षरं सप्रणवंन्तारकं जपन्त रस्सान्तोमोद मानासतिष्ठान्ति ॥

विवरणं । तत्रेति चतुर्जालंब्रह्मकोशामिति यच्छिछकस्थानमुक्तंतत्नग णा:। शतंसहस्रमयुतमिति भटागण्यन्तेसंह्यायन्ते इतिमणा:। रौद्राभीषणाश्रीरुद्राय्तावाश्रीरुद्र समानुरुपावा । नाना मुखास्सृगालसरमाभलंक तरधुवलीमुखमुखा: । नानाशख्या स्वथारण: । नानाह्नघरा: नानारुपाणिपादिकषणंधरंतिति तथोक्ता: नानाच्हिता: चह्यातइतिचहतीतिवाचिंहलम् । चिह्नलक्ष्मचलक्षगामिति नि । चहपरिकलपनइतिघातो: । स्वसकवचोपरीपुद्रित सुवर्णपालिका: । अयंपंचोत्तरशत नियुतसंख्या कोधनकोशभट: । अयमतत्संव्याकोलेखवाह

कः । अयंकलाचीधरोदासइति अयंसन्निहितदासाधिप इति तत्त्वयुद्रांकिताइत्यर्थः । अथाप्येतैसर्वेऽस्म दिग्ध्यांगा रुद्राक्षाभरणा: कृतांजलयोनीतयं कर्तव्यताले शभावाचिछवं ध्यायन्ति स्सान्ति । तत्त्वब्रह्मकोशे ब्रह्माकृतांजाले रौद्रेशष्पपास्ते उपसमिपेअत्र विशेषणां तेराभावाद स्संत सामी प्यमवगम्यते त चाडत्य नतसामीपियमत्यकुचैत म्यस्य परमेशवरस्यैव भवितुमर्हेति । तथाचोक्तं वार्तिकसारे । उपो परर्गे स्सामीप्ये तत्प्रतीचिसमा प्यते । सामीप्य ततारतम्यस्य विश्रांतेः स्वात्मनীক্ষणादिति । तस्मा तत्तेजः पुंजत्रह्मकोशांतर्भो स मानं शिवचैतन्यं प्रत्नगात्म चैतन्येन तदात्मकं एकी कृत्य ब्रह्मा बृहद्रूपेणैवास्ते इत्यर्थः। तथा दक्षिणायां दिशि विष्णुः कृतमूर्तिंज लिरहैनिं गमां प्रत्यगात्म नैक स्वरूपतयोपासते । प्रतीच्यां दिशींद्र स्सन्नतांगः पातित दण्डवत् सदामुपासते । उदीच्यां दिशि अग्निमुखा आग्रिव च्छोणवर्ण मुखा: वामदेवस्य गणाः पारिषद डत्यर्थः । रक्तांगा रक्तकाया: कायांग शब्दयो रेकार्थे त्लेपि ह्स्तां ग्हित ललोचन केशेषु वर्ण भेद सत् वाच्चदपिते षान्नास्तीति व्यंजितम् । हेमां गाहे मभूषणाहेमवन्ना गामुपासत इति । मामेव वेदा श्वरु मृत्ति धरा स्संत डपास्ते । तदा दक्षिणायां दिशि शक्तिस्थानं शक्तिसत्र शाला तनू मुक्ति मण्डप स्संज्ञितम् । तत् त्रब्रह्म कोशस्य पारेतां डने कगणा स्सायुधाः पालका: पापघातु का स्स मुपासते । किंचतत्त ऋषयः ऋषं तिजानं तिसृभि मितृष्य इति शांभवा: पाशुप तामहा शैवा: मद्यर्पिं तम नो धिय: निराहाराजितेंद्रिया स्संतः । माम दें तं उपासक स्य जगत् श्वाभिनं चतुर्थं विश्वादि गयाति तंतदधि द्धान भूत मित्यर्थः । एकं परमार्थे त आशास्यं सर्वे प्रत्यक्ष्त्वे

नात्मतयापरमप्रेमास्पदम्। उपास्यं सर्वप्रतिबंधनिवृत्तये शिवं चं स्वप्रकाशं संसारमोचकम्मामेवध्यात्वावसति। अपिच्चते सर्वेरुद्रसूक्तपरायणा वेदावतंसैवंपंचाक्षरं समरणवन्तारकं जपंतोमध्येमध्ये मोदमाना अहोभाग्यंभविकतिवानसंतिजंत वः। अहंदैवाम्ना|ुष्यंज्जम्। ततोप्यविमुक्तंतोपितारकंपंचाक्षरंचदैवादभजं नामितोधःपतिष्ये इति सन्ततमुदितां तरासितिष्ठंति॥

मूलम्। तत्कैकारत्न वेदिकातत्वा हमासीनः काष्यांत्यकुणपान् शैवानां नीयां केस्वयैवसंवेश्य। भसितताक्ष भूषि ता। नुपस्पृशयमाभदेषां जन्ममृत्यु श्रेति तारकं शैवंम्नुमुपादिशामि। ततस्तेमुक्ता ममन्नुविशान्ति विज्ञानमयेसां वेनपुनरा वर्त्तते हुताशेप्रविष्टं हविरिव। तत्नेवमु कचर्थे मुपादिश्यते शैवोमंत्रः पंचाक्षरस्तन्मक्ति स्थान्तदों काररूपम्। ततोनद् पितृकर्मणा स्मदाविष्टचेत साम्मद्रूपता भवति नान्नेषामियंब्रह्म विद्येयं ब्रह्माविद्यम्। मुमक्षवः काश्यामेवासीनावीर्ये वन्तोविद्यावंतो विज्ञानघनं ब्रह्मकोशं च तुर्जालंयम्मृत्यु नावपश्यति। यंब्रह्मानाव

पश्यातियामिन्द्राग्नौ नावपइयत:। यंवरू णादयो नावपइयांति तमेवतेज: पुंजमुम्मां संश्रुयुस्संते चन्द्रकोटि समप्रभांचंद्र किरीटम्। सोमसूर्याग्निनयनंभूति भूषि ताविग्रहम्। शिवंमामेवाभिध्यायंत:। मु

ककिलिषामुक्तबंधामध्ययेल्कीनाभवांति। येचान्येकाइयांपुरोशकारिण: प्रतिमृग्रहर्ता सत्यक्तभस्मधारणासत्यकरुद्राक्षधारणा:। त्यक्तसांमवारटतासत्यक्त विश्वेशवराज्ञा नासत्यक्तांतरग्रहयात्रा:। त्यक्तपंचाक्षरज पासत्यक्तरुद्रजपासत्यक्तभैरवार्चना:। मै रवींघोरांयातनांकाश्यांपरेताभूतवानुभूय।

ततश्शुध्दामांप्रपद्यंते। येचांतर्गृहेरतामू त्रपुरीषंवाविसृजंतिमोहातधर्मेणवा। तेम मैवांतस्तनो: कुर्वंतितत्सर्वेमंतयातनां वीजमेवभवाति। यदारेतोमूत्रपुरीषंवावि सृजंत्यनर्ग्रहेतदातेनासिंचतेपितृन्। त मत्पापपकारिणममृतं पइयन्नीललोाहितोमै रवस्तं पतयतस्म्मणडले ज्वलत् ज्वलनकु

पञ्चेष्टनन्येष्वपि। ततश्श्राप्रमादेननिवसे काश्यां लिङ्गार्पण्याम्। ब्रस्मगायत्री। सध्याजातायाविष्णुहे महादेवायघामही। तन्नोघोर: प्रचोदयात्। सिद्धब्रह्मपरं ज्योतिरस्स्वयमानन्दविग्रहम्। वियदादि महाभूताविजातृत्वेनभासते। यइमामुप निषदंब्राह्मणोवाक्षत्रियोवानिल्यमधीते। अश्रोत्रिय इशोत्रियो भवत्यनुपनीत उप नीयते। ससर्वनुद्य्योतिभवातिसस्स्व वेदेष्वधितोभवाति। सोग्निपूतोभवति सवायुपूतोभवति। ससत्यपूतोभवतिस सर्वपूतोभवति। तदर्थावधारणात्सर्वेषु तर्थेषुज्ञातोभवातिसर्वे: कृतुभिरिष्टंभवाति। अथकालाग्निरुद्र: प्रवाचाशिवएकोध्येय ईशावकर:। सर्वमन्यत्पारत्यज्यैन्नामध्योत्य गर्भे वासान्मुच्यतइत्योसत्यम्। भद्रंकर्णे भिरितिशांतिः।

इति श्रीभस्मजाबालोपनिषन्मूलं संपन्नम्। शिवमस्तु। तारकेश्वराय नमः॥

तत्रदक्षिणद्वारस्थमुक्तिमण्डपैकामुख्यारत्न मयीवे दिकास्तेविराजते रेजत इव हि सकलजनहितंकि चिदपारकू पयाकेव लमुपादिशामीति समुद्रोध्याह ।

तत्र तस्यां वेदिकायां यामहमासीनः श्रीकाश्यां पंचक्रोशांतरे लेयत्रकुत्रापिल्य स्ककु गपान्कु गपः पूतिगंधेशवोपिचोतिनिश्वः । क्वणतीतिकुण पः क्वणशब्देअयमर्थः श्रीकैलासमूलवलदाधिकारि कमेत गणत्रिषयेमुख्यार्थः । प्राणवियुक्तदेहेतु घोररूपत्वसाम्या लक्षणयावर्त्तत इत्यदोषः । त्यक्तः कुणपः माणहीनः मेतः यस्तद्यक्तकुणपस्थान् शवोनुक्तवक्ष्यमाणभूत्यक्ष धारणादि नियमप्रान् ताननीयस्वगणै स्वस्त्यैवंकेसनिवेशयतथा वागुद्धानपि भैरवांशी क्षयाकपितमलान् कृत्वांकोनिवेशयत तथोभयाविधान् सद्गुरूएगणैर्भासिताक्ष भास्वरान्कारयित्वा तादुपसृष्टयादरणश्रीहस्तेनदौक्षार्थेपरिमृश्य माभूदेषांजनन्ममृ त्युश्चेतः परमितितारकं शैवषडक्षरमन्त्रानुपदिशामि मन्त्रार्थी स्पकांशिवरूपमेव उपअत्यन्तसमीपे लोकांतरगतिप्रयासंविनै वादेशामृतिदास्यामिल्यर्थः । तत्त्वप्रदेशगन्तरं स्वयंगुरूः कृतशुद्धाश्वजन्तवो भवबन्धान्मुक्ता स्सन्तोऽपामरदविशान्ति । कृतोषदेशेनतेसर्वे अखण्डसच्चिदानन्द शिवमेवाहमस्मीति विदित्वाअनुतत क्षणादेवमांविशान्ति मदेकात्मना भवन्ती त्यर्थः ।

नतुन्हौपंतगसंघवत् । पुनः कथामित्यतआह । सांप्रे शक्तिरशोलिते ब्रह्माणिच्छायापुरुष वत्स्फुरिंगाग्निवतांविंब मातिविंबवच्चेकीभवंती । श्रुतिश्र येपूर्वदेवाकृ षयश्वेतद्विदुस्स्ते

६६

तन्मयाsमृतावैभूषु: । ब्रह्मैवदब्रह्मैवभवति तत्सायुज्यं दृष्ट्वान्तेनहृदयति । यथाहुताशेऽपविष्टं यजमानेनहुतंचरुपरो डाशादिकंहवि: हूयतेऽस्तूयते देवगणो डनेनैति हविरित्यर्थ: । तद्धिर्माविष्टंहुतंसद्रहिरूपेणपज्वलत् वहिरेवभवतिन पुनरेज मानमासादयाति नागच्छति तद्वत् । ततैवोपदिश्यतेsैवोमन्त्र: पंचाक्षर । तन्मुक्तिस्थानंयथाsड्मोsदिफलंतदा डरामान्तरे डस्ति तिकस्याचिद्वाणीभपश्रुत्यततुदेशांतरे कालांतरेवोपलभ्यतेनत यत्रोपदिशयतेदेवमुक्ति स्थानंतदोंकाररूपम् । ततोंsदर्पिं तकर्मणांमध्येयेवाशिवे अपितानिविहितान्यानिsहोत्राशिवाराध नानि । अवाहिलानि स्वाभाविकानानिमपि कुण्डलीनोद्दी ननि । प्रतिषिद्धानिस्तेयपरहिं सादीनिचसर्वे कर्माणिचेयं व्येवार्प्यन्ति तेषामित्यर्थ:*। मदाविष्टंचेतसां गृहावेशवत् । वनमदेकमात्मानन्दहर्षेण आविष्टंचेतोव्यवद्दारातीतमलौंकि कंयेषान्तेषामित्यर्थ:मदीहर्षेभावेघ्नू। मदृपतामदाभिन्नतवमेव भवाति नान्येषामायिसर्वक्रिया समर्पणमकुर्वेतां मदनावेशित चेतसांवामदूयतांभवति । ब्रह्मविद्येयंब्रह्माद्वैयम् । तस्मा स्कार्यामेवासीनां वीर्यवनतऊर्ध्वरेतस: । वीर्येननृवीजंशुक्लंत द्वंतइत्यर्थ: । यद्वावैराजाग्रेससंभूतं यत्परंवीर्यं तद्रस्मे तिश्रीयते । तद्रस्मसदाये धारयंतितएव वीर्यचंतइति श्रीब्रह्म ज्ज्वालोपनिषद्रचनादवगम्यते । तथाहि रुद्राग्रेयत्परंवीर्यं तद्रस्मपरिकीरिंचिलं । तस्मात्सर्वेषुकालेषुवीर्ये वान्भस्ससंयु तइति। अयंपक्षरसर्वसाधारण: । पुनरोक्स्तुसन्न्यासिविषय

इत्यत्रस्मीयते । तस्माद्यथाकथंचित् । काशी निवासिनोवरीयंत एव भवेयुरिति तात्पर्यार्थः । विज्ञानघनंब्रह्मैक्रोशं चतुर्जालं वक्ष्यमाणलक्षणं शिवमामेवाभिध्यायंतो मुक्तांकिल्वषामध्ये चलीनाभवंतीत्थर्थः ।

नन्वेतावतश्चैवषडक्षराष्ट्राक्षरमन्नौवा प्रणवोज्ञानवाता रसबदार्थइत्यासीत् । अनंतरंभगवान् कदाचोपदिशातिदेहदेहाभिमानिनिरस्तीति चेल्लोकेगुरुसत्रिधौवेदान्त महावाक्यार्थविचारजन्यज्ञानवज्जीव न्युक्तिर्वक्तव्या । यदिजीव त्ययमन्यस्मैचोपदेश्यं शंकुयात् । नतथाद्रियते । आहोस्वितदेहपातात्पश्वातचेत् । श्रु । इहचेदवेदीदथस्मिन्चेदेहावदेहमिहंतावष्टः । इहचेदशकतं बोधुंभविष्यो विस्म्रसः । ततस्सर्गेषुलोकेषु शरीरत्वायल्पते । यथादर्शेतथात्मानियथास्वप्नेतथापितृलोकइतिश्रुते: स्थूलंविना डन्यदे हस्तकरणवैकल्याच्च तत्वप्रतिभानतावगम्यते । शाखानुसारेतोपुंखेन्द्रद्रयते । तथाहिकौर्मेय यज्ञसाक्षान्महादेवो देहान्तेस्व यमीश्वर: । व्याचष्टेतारकंब्रह्म तदेवेदंविपुक्तिदम् । काशी खण्डे । सर्वान्जन्तून्मोचयेदंतकाले विश्वेशित्रोत्रश्रोत्रमन्त्रोपदेशान् । तदनुत्रकल्पणेसर्वजन्तू नांदिह्वितौहरन् । तारकंबह्म व्याचष्टेनेन्रूभवान्तिाहि यावंतएवानिवसन्तिचजंतवोत्रका इयंजलस्थलचराझषजंबुकाच्चा: । तावंतएमदचुग्रहर्हदे हादेहावसानमाधिगम्यमयिप्रविष्टा: । ब्रह्मज्ञानंतदेवाहंकाशी संस्थातिभागिनाम् । दिशामितारकं मातेमुचयन्तेतोपितत्क्षगादिति । अविमुक्तजाबालश्रुतौ । सोविमुक्तउपास्योयोवैतदेवंवेदेति । तत्राधिभूताविमुक्तंवा

हंप्रसिद्धमेव । अध्यात्माविमुक्तं भूमध्ये । तर्हिस्थूलदेहेस त्येवसंभवतितारोपदेशः ।

अथसृतसंहितायाम् । यानिकर्माणि बाह्यानिमरणादूर्ध्वमच्युत । ममज्ञानप्रदानानि कथितानिमित्तं तव । तानिक ल्याणड्त्तस्याविद्धि नान्यस्य कस्यचिद् । पापिष्ठानामपि श्रद्धाविहीनानां जनार्दन । मुक्तिदं मरणादुर्ध्वं शिवते तत्रैव वर्त्तन मिति । तथाचास्यांभस्मजा बालश्रुतौ । काश्यांत्यक्ककुण पानशैदानानौयांके स्वस्यैवसंवेद्यमात्रूदेशां जन्ममृत्युयुश्रोते तारकम्मनुपदिशामिति सूक्तिभिरशरीरपता त्पूर्वेपश्चादितिचप्रतीयते तत्रांकितत्वमिति विश्वासिमहिचेच्छृणु ।

श्रीकार्यादौसच्वदह पोतात्पश्चादिचतारोप देशो हसत्यत्वनादपको रित्याद्त्सतिदेहेनसंभवाति । सतिदेहेश्रीकार्शी तारोपदेशा श्युपगमे गुरुसन्निरोमहा वाक्यार्थेविचार जन्मज्ञानाज्जीव मुक्तिवदितियदुक्तं तन । मिथोवैषम्यात् । आधुनिकवेदां तपाटम्नवचनादिकं बहुधारव्यातिलाभादि सिः्यर्थमपवर्तते । साधनपौष्कल्याभावात्कालदोषाच्च । यदिनामकश्वित्त त्रोपदेशेष्ट्राचशिष्योवा भवेत्सतुमड्गुरुरेव । आश्रर्यो वत्काकुशलोऽभ्याश्र्यो बाता कुगुरुशिष्योति । यतस्तामपिसि द्वानांकाशिन्मोंचित्ततत्वत इतिस्मृते: । अनुभवसिद्धं चैतत् । उपादिष्टतत्वास्स्वेपि नात्मविदो भवांति । अस्मयंश्रद्र्एवोपदेशा अन्यत्रतत्वसादिनडति । तन्मुखातत्व विचारात्पापक्षयेसतिपंचैर्जनमाभिः ऋमपुरिक्रमेंव । अत्राड विमुक्तमृतानान्तिरशान्त रुगुल्मादीनामपि पुनरावार्तिराहि तामुक्तीारितीष्यते । नात्राधिकारविचार: ।

अन्यत्राधिका

रविवारोऽस्त्येव । तस्मान्मूलगुरूपदेशस्य विशेषोऽस्त्येव। कूर्मकाशीरवण्डदेरहंतकाळ शब्दैश्रोत्रमन्रोप देशादितिजंतू नांतु श्रुतौहरित्यादि वचनान्यनंतर्य वाचकान्येव । स्वाप्निकशरीरवाड्‌डिंगशरीरस्य श्रोत्रादिकरण सद्भावादुक्तमु चितमेव । स्वांकेनिवेशयेल्यात्रापि लिंगेऽन्वयः । तेनन्यायेन प्राणेषूत्क्रममाणे विहत्यत्रापि उत्क्रांतेऽपिवत्यनुसंधेयम् । उत्क्र मणानंतरंकाळयापनं विनैवोपदि शतीतितात्पर्येम् । नतुका शीकृतकर्मणोरुत्कटत्वेन सुचिरमनुभवितव्यतयाकालविपक प्षोभवेदितिचेन् । सर्वमेशाझ्यआक्षणमपिकल्पशतमिवभ वेत् । तथाचवासिष्ठे । यथास्वप्नेमूर्छौ तौपि शतसंवत्सरभ्रमः । तथागमायांचलारस्थेजायते जाग्रतभ्रमः । तथाचसकृप शारीरकेऽपि । सुप्तोजंतुस्तुस्स्वल्प मात्रेपिकाळेकोटीः पश्येतेन्र्त्त संवत्सराणाम् । कोटीः परयेदेवमागामिनीनां जागृकाळे योजयेत्सर्वमेतादिति वचनात्क्षणेनमाणिकर्मेसाम्यंकारयि त्वातदैवोपादिशतित्य्यर्थः । कालकाळशासनादल्पोऽपि कालो महा न्सोपिस्वल्पो भवेदितिभावः । सत्येवमुक्तिदम्भरणादूर्ध्वंशिवक्षेत्रेषुर्व्वतनामित्यूप्र्व शब्दोपिमरणानंत रमुपदेशात्पूर्व कार्यंतरमेवपारयति । नहिकर्मफला रुंभवमपिरं दृश्यते ।

अत्रश्रीब्रह्मानंदः|श्रीकाइयादिस्वायंभवसस्थानमृतजंतु मुत्तिकैव घस्मगेवमाहुः। अभिमुक्ताद्रंस्थानं तत्समंचानविद्यते । वरिष्ठ मतिमुक्ता ख्यंस्थानमेवततोऽपुवक्ष एतेषामुक्ति वैषम्यहेतुत्वा दत्रसर्वथा । उत्करीत्यातरतम्यंस्थानानांयुक्तमेवाहि। साधु ज्यमुक्तौवैषम्यम्यांहा भावो हिविद्यते । सालोक्या दिषु सर्वासु सशरीरासुमुक्तिषु । संसारार्णव पोतेपु स्थानिष्वेतेषुशुभ्लिनः ।

व्यतानांपुनराष्ट्राति ससर्वथानहिविद्यते । तहींश्वरस्यस्थाने शुश्रुतानांपुण्यगौरवात् । जीवतानांशक्तिवैषम्यंकृतशड्कथये तिचेत् । परांतकालेसायुञ्ज्य सक्षिरेषांसमापितु । परांत कालपर्यंतमभोगोविषमपेवाहि । स्थानेष्वीरसफूर्त्तिवैषम्यादत्तमृतदेहिनां तै। शिवसालोक्यादिषुस्थितवैषम्यड्डेैनवार्ये

स्थानेपुणार्तम्येनमहादेव: प्रकाशते । विलक्षणेष्वनेकपुदर्पणेषुमसंयथा । परांतकालेतज्ज्ञानमासायामविशेषत:। सायुज्यमुक्तौवैषम्यवार्तापिनहियुज्यते । सायुज्यमुक्तर्नां मैपासुखदुःखवर्जिता । गौरीश्वरस्यम्थानेपुमृतानांदैवयोर्गत: क्रममुक्तसरक्तानामेवैकाथिताबुधै: विरक्तानांतु शांतिपुरसंग्रोभवितावानौश्रिता । इत्थीश्वरस्थानेभृतोसीमितैवैषम्यंचेनमास्तेव तत् । ज्ञानंयोगंवासुखेनाभ्यस्यमुकिंतमपपसयेति चेत्मस्र्थानतयमभ्यस्यस्यस्वस्थानन्नाधिगच्छति । स वैंशांतिम्पठित्वापिनमनशांतिमृच्छतीतिन्यायमाश्रित्यमह-

संपुनराह । ज्ञानाधिकार: कस्यापिकलौनैववि मुक्तये । अतद्रिशवस्थानमेकमाश्रयेनमतिमत्तम: । बहुश्रुीहिसमासेन वाच्यायोगीशराभुवि । कर्मधारयसंज्ञेनवर्त्तत्पुरुपेषणतु । वाङ्मयाभोगीश्वरैवमुक्ति योगिममाज्ञाना: । किंबहूक्ताविचारेतुकलौयोगकथात्रथा । इितवचनैनडिशवस्थानमृतिरेवम्कितसाधनमिल्यर्थ:। अ नेनुपदेशकालोभैरवशिक्षासमय: रुद्र पिशाचत्वमाप्ति: । श्रीरुद्रसारूप्यंअविभुक्तथैष्ठ्यंसालोक्या दिग्धुकितत्रयवैषम्यंयोगज्ञानां भ्यासेषु मुक्त्युपायेषुविधेषु सत्वपिस्वायंभवस्थितानाश्रयैव मुर्योपाय: । ततोद्रपवि मुक्तांस्थितिरेवारिटे त्युपदिष्टम। ततः कालक्रमे न घ किंत्का

मानामासनकार्यम् । तस्मादेवतदासनं धीमाद्दिनं त्याज्यमेव । एवंचभगवतीश्रुति: सज्जनगतिमेतावतीमाति प्रेम्णोपादिश्यपुनर्दूर्जनानित्यंशास्ति । येचान्येकाश्र्यामित्या दिना । कार्यांलिंगरूपिण्यामित्यंतेनदावकृकृकेन । येच म्येउक्तविपरीता: खलाः कार्यांपंचक्रोशांतराले पुरोक्षक ऋण: । पुरीषंनिष्ठीवनं कुर्वन्तीतितथोक्ता: ।

अनेनपंचक्रो शाब्दहिरेवनिष्ठीवेति लयवसीयते । ततोनिर्गच्छत: पुंस: पंचतांआप्तौदुर्गातिरेवस्यात् । तद्बनतराविसर्गेभैरवशिक्षाभ वेत् । कथमेतदुपपद्यतइत्यत्रेाच्यते । आमुत्रेैवानिवासिष्ठ्ये इतिकेतत्रसन्यासीवेधिं विनाकार्यांतरेणैषड्गत्योषित्ल्वामृत स्त्रैणैरैवाशिक्षा । निह्हानियतवासन: यिथाराज्ञाडनघवसनते निर्झेजकस्कंधसंबन्धदूष्यते । यथावााराम पालकस्याडडश नशयनादिचिन्हदर्शो नात्रकुष्येत । एवमगतीनां शिवैकशर णानांमला दुच्यतसर्गास्मभैरव: ऋषुध्येदेव ।

यत: प्रत्यहंविश्वे शर्चनंकार्यं नपंचचक्रोशांतरेऽपुरीषंकार्यमितिवोक्ते दीनोजंतु रयंकिरोतु । तस्मादानियतवा सिनामेवतच्च्छेत्यवग त्यक्तभस्मधारणा: त्यक्तंभस्मोद्धूल नत्रिपुण्ड्रधार पं ग्रामदेकलाशिवाजन्मनिपरीतादियार्घ्रिबंधु क्षुरस्संधा यंते । तद्वत्यक्क भस्मधारणा: तथाल्यक्कतरुद्राक्षधारणा: त्रिस्स इस्रुद्राक्षानारभ्य परमावध्येकाक्षधारण पर्यन्तंविहितम् । तत्नेकमप्यक्षरयैनंधारयते । अथवाप्राक्रुद्राक्षान् धृत्वापंष्र्वात स्वैदुष्याद्याभिमानेनवायै: परित्यकर्तुद्राक्षधारणम् । मतां तरस्नेहनवापरित्यक्तंतेतथोक्ता: । त्यक्तसोमवारड्कता: । उमयासाहितस्सोमस्स्ववार: । उदयादुद्यंवारामिति ज्योति

धौचनाद्वारशब्दोदिनपयोयवाची । श्रीरुद्रविष्ण्वादिसर्वसंभूतैकदापिकाले स्वाभिन्नामात्मशांकितप्रथगि विविधायता मुपयेमेइतिततएवसोमवारइति च स्मतीीयते । यथाचाद्रीानक्षत्रे स्वलास्यंदेवैैद शैयामासतथाचगोरेपीपरिणयादि निमित्यर्थः । ततस्सोमसयवारः सोमवारस्तस्यत्रतंत्रितयते इति व्रतंबृडूवरणे इतिधातोस्तभत्यर्थः । इदंसोमवारव्रतंयैस्त्य कंततेतथोक्ता: । कृष्णाष्टमीचतुर्दश्यादिशै व्रततेषुसोमवारसैयच प्राधान्याादे तदुक्तम् । त्यकर्ताविश्वेश्वरार्चनाः । विश्वेश्वरस्यार्चनंविश्वेश्व रार्चनम् । नित्यंसाक्षाद्विशेश्वरोंडगरार्चना डसंभनेकारियामंत रालयतिंकचिदअपिस्वात्मालिंगं वाविश्वेश्वरतयाभिमानेनपूज नीयमत्यर्थः । तदापत्येकत्वायवसांतितषेवतथोक्ता: त्य कतांतगृहयात्रा: तद्लक्षणमुच्यतेकाशी खण्डे । अंतरगृहस्ययात्रांवैकुर्यात्सत्यहमादरात् । प्रातस्नानं विधायादौनत्वांपंचविनायकान् । नमस्कृत्याथविश्वेशंस्स्थ त्वानिर्झाणमंडले । अंतरगृहस्ययात्रांवैकुरिष्येड्यौ द्वशांतये । ग्रही त्वानियमंचेति गत्थाथमणिकर्णिकाम् स्तात्वामौनेनचा गस्यमणिकर्णीाशमर्चयेत् । अथतत्तन्नाममात्रंमंकथते । सिद्धि विनायकस्मणिकर्णीश्वरंकुंडलाअवतर नामुपर्वतसंगमेकेशत ललिताजरासंधसोमनाथदारभ्य शूलटंकेशवाराहब्‍रह्मागस्त्ये श्वकाश्यपहरिकेशवैच्यनाथ ध्रुवगोकर्‌णहाटकेश हस्तिक्षेपटटा कक्कीसेगभारभूताचितगुप्त चित्रघण्टादुर्गोंपशुपातिपिताम हेशकलशेशचेंद्रा चंद्रकूपचीरविय्याग्रनीशानागेशहारिशद्द्राचिंता मणिविनायकनेन्रा विनायकसीमाविनायक करुणवासि प्त्वामेदवत्रिसंधेपेशविशालाक्षीधर्मे विश्ववाहुकटद्वादित्य

चतुर्वक्त्रब्रह्मीमनः प्रकाशेश्वरेशानचण्डचण्डीश्वरभवानीश्वरान्तकपूर्णोदण्डविनायकराजराजेश्वरलांगलीश्वर नकुलेश्वर परानेश्वरपरद्रव्येश्वरमतिगृहे श्वरानिष्कलद्वमार्केन्देयाप्सरसे श्वरगडेश्वरज्ञानवापिनान्दितारकेश्वरमहाकालदण्डपाणि महेश्वरमोक्षेश्वरवीरभद्रेश्वराविमुक्तेश्वरमेदभ्रमोदसुमुखदुर्गमुखवगणनाथविशेषानपूर्णोयैनमोनमः ।

इतिपरिक्रम्यसम्पूज्य । ततोमौनभिसृज्याथमन्त्रमेतमुदीरयेत् । यथावद्यामयाकृता । न्यूनातिरिक्तयाशम्भुरनयाप्रीयतांमायि इति मन्त्रसमुच्चार्यैषणंवैमुक्तिमण्डपे ।

विश्रामयायाद्वनांनि द्रपापः पुण्यवान्कर इति प्रोक्तदर्शनंयथाशक्तिकायम् । अथ वांअन्तर्गृहमनोहिताज्ञात्रेश्वरश्रेष्ठस्थानानि ।

तद्यात्रोनित्यध्यानारम्भेमनः प्रवे शे कार्यः । तांयेत्यजंतिनाचरांतितेत्यक्कांत गृहयात्रा: ।

त्यक्पचवचाक्षरजपा: । नकारादियकारांत: पञ्चाक्षरः सप्रणवइत्यर्थे आकारादिनांतपञ्चवर्णात्मक कोऽन्यसमूक्ष्मपञ्चाक्षरोवा ।

तदुभयविधम्नाभ्यासाविहीना स त्यक्तपं चाक्षरजपा: । त्यक्तरुद्रजपा: त्यक्त भैरवावैचना: ।

प्रत्यहमेकवारंवाश्रीरुद्रजपः श्रीभैरवाचैनचक कार्यंयेतन्नकुवे गितवेतथोक्ता: ।

एवं सकलविधिहीनाः पापिष्ठोभते सर्वेकाः इयांपरेताभूत्वा नानाविधाङ्घोरांभयंकरांभैरवोंभैरवाज्ञायततां यातनां पीडामलुभवन्ति ।

तेषांससायातनाकिमाल्यन्तिकीवै त्यतआह । निषिद्धकर्मकारिण: विहितत्यागिनश्रये भव न्ति ।

तेहुद्रपिदाचरू प्राप्यात्रिशत्सहस्रर्षपयंतम्महादुः स्वम तुभूयततस्तु द्धामांपद्यन्ते मपतनंकुर्वन्ति तस्माज्जन्त वःकाऽयं पापकारिणो पिकाऽश्या मे वमृताश्चेत्पुनर्भैरव शिक्ष

यासंसृतास्संत: परमेश्वरमेवप्रपद्याग्रतेजनम्भूमिमित्यर्थ: । तत्कार्यामेवनिवास:कार्ये इति सिद्धम् । येचमूढाअन्तर्हृदे परमेश्वरस्यात्यन्ताभ्याहिंते देशे मोहाद्विषकवलनादि जनिता नतस्तादृशा । भ्रमेणाआभिचारादिनिमित्तशुभुद्धि वैकृत्येन वारेतोमूत्रपुरीषपमिल्येकवद्धार: । विसृजान्ति । तेषापिनोम मतनोरन्तेरकुर्वन्ति तत्सर्वेमनन्तया तनाबीजमेवभवति । पुनस्तेमूर्खो नमोभिरेतेामूत्रादिनादूषयन्ति । स्वस्वपितृनेव तेमिंश्चान्तिपूर्वादेना । नन्वग्रपमतनोरम्स्तरेवासिंचन्तीतीतिनि न्नन्वास्वापितृनेवासिंचते इतिपाश्राल्योक्तिरनथिकोत्तिचेन्न । लौकिकाराभमायामेतत् । लौकिक: कच्याद्यसीतिमष्टेगंगा स्नानोयान्युक्त: पुन: किकायामेतिपष्ट मयाश्राद्धौपिण्डदानेन पिपृणुधन्तुज्यामि । इतोपिजन्मसाफल्यम्समाकिमस्तीत श्र। पत्रगंगाचम्पुनायच्रमा चीसरस्वती । यत्रविश्वेश्वरोदेव स्रस्मामपृतंकृषीतीश्रुतीविहिताविष्वेश्वर शरणवरनम । भीकार्गीतीवहित श्राद्धशतं चविस्मृत्यगंगास्नानं गयाश्राद्धंच ल्लाकोवहुमन्यते । किंचकथमोस्मिन्नपितृदिने शिवपूजांकुरूषेश्रा द्वानन्तरम्पवृजाकायो इत्येवन्दैवोपहतधियांमूढानां मतम् ॥

नतश्रृङ्गनीरीकरणादि पापमकरोत्तमेव । नहिमृतजन्तून्स वोनित्यर्थ: । नीललोहित: आपादशीर्षनीलवर्ण: लोचनान्त्यंगार कुण्डललोहितान्यस्य सन्तीतिनीललोहितोऽैरवरस्तंपापकरिणं क्रूरदृष्टयापश्यति । अपश्यादिति । तत्किंकुहुते॰स्त्रमण्डले विविधायुधसङ्घे । ज्वलत्कुण्डलेऽन्येषुतत्क्षणाहेषु असिपत्रवनादौ चेत्यर्थे: । पातयंति गिरिशिखरात् गण्डपाषाणवादिति भाव: । ततस्त्वाममा देवानिवसेत्कार्यालिङ्गरूविप्यायाम्। सद्योजातायावित्महेमहा देवायधीमहि । तन्नोऽघोर: प्रचोदयात् । इयं पञ्चुपाशवमो चिन्तीभस्मगायत्री भस्ममहिमानंपुरोक्तविधंगायतः प्रचांसय तं: पुरूषान् भक्तियातइतिभस्मगायत्रा प्रचांत । इयंसुपा सन विधितत्साधकबाधकधर्मांशचोपदिशयपरमपावनं सकलमंगलंसच्चिदानन्दात्मकंपरशिवाद्वैतं वृषविन्दुसमूहानां हंसरिध्वाचिच्छवोपदिष्टजन्तूनांपरमेकायनं श्रीकाशीमृतत्सर्वमा णिसर्वस्वंशान्तं शिवमुपादिशाति । येनोपदेशेन विनासर्वोऽपि कलाविकलाभवेत् तांविद्यांसंश्रुहेॊणोपदिशातिसिद्धे बृंहोति !!

सिद्धंब्रह्मपंरज्योति: स्वयमानन्द विग्रहम् । विधादि महाभूतवियातस्वेनभासते त॥ सिद्धंपुरैरप्रसिद्धं सुस्थितंपरिनिष्ठितमति । सदैवसोम्ये दमग्राासी दिति॰श्रुते: बृंहंबृंहतेत्यो:व्येमवत्सर्वच्यापकं स्वयं सर्वप्रत्यगात्मभूतमानंद विग्रहमाननद एवविगृहआका रोयस्स्यातत्परंज्योति: सिद्धमिल्यनेनसद्रूपम् । ज्योतिरॆशब्देन ज्ञानरूपं आनन्दविग्रशब्देनशंकराराखण्ड वेद खण्डानन्दैक रसम् । ब्रह्मापूर्णवस्त्वेकेमवपरमाथेतोस्त नान्यॊकिंचादिहि

चेतनाचेतनात्मकामेदं दृश्यं नास्तीति निश्चितं चेत् मरुभूजलतरंगवत् । विद्यादादिमहाभूतविशातृतत्वेन भासते ननु खदुःखानुभविनश्चेमे श्मातारः । शब्दादिसूक्ष्मभूतानिच्चयो मादीनिस्थूलभूतानि चभौतिकानि घटादीनि च सन्त्येव । कथमन्यनृप्षे तिचेत् । ब्रह्मैव शब्दादिरूपेणाच्च्योमादिरूपेण घटादिभौतिकात्मकानाच्च भ्रांतानां मरुभूमाजलतरंगादिवत् । भासतएवनाहिविद्यादादि स्वसक्त्याभाति । नातः परंवेदि तत्त्वंहीं किंचित् इतिश्रुते: । नामरूपात्मकस्य प्रपंचस्य सर्वकारण सर्वाधिष्ठानब्रह्मस्वरूपमनंतरेण स्वसत्ताभावात् । श्रुय तेहि आत्मैवेदं सर्वंनेह नानास्ति किंचन । ब्रह्मैवेदममृतंपुरः स्तोदिति श्रुतिभगवत्पादैः श्रूयतेनलौकिकैः पंडितैर्हिमांशु: पुमानित्याभातिचरा चरात्यकर्मिदं यस्मैवमूल्येष्ठ कामिति । तस्मादिसद्रूपंरज्योति:स्वयं ब्रह्मैवहि चेतनाचेतनरूपेणभासतइत्यर्थे अथ फलश्रुति:। य इमांकिन्नित्यंब्रह्माणानं कर्मेकर्तव्यं यदकरणेप्रत्यवैतीत्यारभ्य विद्यादादिमहाभूतविज्ञा तृत्वेन भासतइत्यन्तामुपनिषदं वा सकलां वा परशिवमति पादिकांश्रुति तदर्थविवेक सहितान्नित्यंयो ब्राह्मण: क्षत्रियो वा शुद्रदास्योभवति । स यो दृपतीतोऽध्यात्मतोऽध्यात्मनीतोधिगम्भवति । अथ्रो त्रियोपिवेदवेदांगार्थे ज्ञानहीनोपिड़मेकामुपनिषदं जानीते यदि श्रोत्रिय एवभवति । ससर्वेरनुष्यैतोड्यम्महानिति ज्ञानविषयो भवति । तथासर्ववेदाद्येता । सोग्निवत्पूतः । सवायुवत्पूतः । ससतत्येनानृतभाषणवर्जननेन पूतः । किंचससर्वे पूतोभवतितस्याजुपनिषदो डर्थावधारणात्स्वेतीर्थेस्नानफल मवाप्नोति । तान्मात्रमापिन । क्रिन्तुसर्वे: कृतोभिरिष्टंचभव

अथकालाग्निरुद्रस्सर्वा थेसंगृहंकंचिदर्थेमितथंप्रोवाच । शिवएकोऽध्येय विशेषंकर स्सर्वंमन्यत्पारिल्यज्य । एतामुपानि षदमभीतयद्विजोगभेवासा द्विमुक्तो विमुच्यत इत्योसत्यम् ।

भद्रंकर्णोभिः श्रृणुयामदेवा: भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्रा: । स्थैरैंगैंगस्तुष्टुवांसस्तनूभि: । व्यशेमदेवहिलंयदायु: । स्व स्तनइन्द्रौवृदृ श्रवा: । स्वास्तिन: पूषाविश्ववेदा: । स्वस्तिन॑ स्ताक्ष्यो अरिष्टनेमि: स्वास्तिनो बृहस्पतिदीधातु । ॐशा न्ति: शान्ति: शान्ति: ॥

इतिश्री भस्मजाबालो पानिषत्स टीकासंपन्ना । । टीकाति टीकयतेनान्यनेए तर्थोडनयेतिटीका । टीकृ । गतौ विषमपद व्याख्येत्येके । निरंतरपदव्यारस्येत्यपरे । अवततुविषम पदानीहत्यारुयातानि । त स्मान्ननिरंतरव्यारस्येत्यर्थ: । श्रीभैरव: प्रसन्नो मदागोविस्मृत्यसादरम् ।। शिव वद्यतुमामते सदाशिवानि शंकरम् ।।

श्रो शिवमस्तु ।