1. bhela02nidana
Page 1
2
निदानस्थानम्
निदानस्थानम् द्वितीयोऽध्याय8:
2
सहसजत्वयः
सहसजत्वयः:
2
सहसजत्वयः
1
उरोविधातात्तस्याथ ज्वर: कासस्र जायते स्वर: सीदति चाप्स्य निश्चवीति सशोषितम् १
2
सहसजत्वयः
2
अथवाप्यवशो जन्तु: शश्वत्स परिहीयेते इत्यैतैलर्णैर्विद्यत्साहसप्रभवं ज्वयम् २
2
सहसजत्वयः
3
यावत्स बलवान्येव वृहणयेतावदेव तम् यस्माद्द्वलसमावेशं पुरुषस्ययेह जीवितम् ३
2
सन्धारारणजत्वयः
सन्धारारणजत्वยः:
2
सन्धारारणजत्वयः
4
स यदा गुरुरुध्यये वाप्यथवा राजसंसदि गोष्ठे स्त्रीद्वीतमध्ये वा हस्तिपृष्ठठेवा रथे ४
2
सन्धारारणजत्वयः
5
भयात्रप्रसङ्ञ्ञाञ्च हिया घृणित्वाद्रापि मानव: प्राप्तपातं पुरीषं वा मूत्रं वापि रुण्द्धि यः ५
2
सन्धारारणजत्वयः
6
तस्य सन्धारारणाद्याऊर्ध्वभागे समीरतः: उर:शूलं पार्श्वशूलं गुल्मं च जनयत्यथ ६
2
सन्धारारणजत्वयः
7
गुल्मजन्मनिमित्त्क्ष ज्वर: कासस्र जायते स्वर: प्रभािवद्यते चाप्स्य निश्चवीति सपूतिकमम् ७
2
सन्धारारणजत्वยः
8
अथ्वाप्यवशो जन्तु: शश्वत्स परिहीयेते इत्यैभिरलर्णैर्विद्यत्सन्धारारणकृतं ज्वयम् ८
2
सन्धारारणजत्वयः
9
आत्मार्थ लज्जते जन्तुगुरोर्वा स्त्रीजनस्य च तस्मादात्तार्मार्थमेवेह प्राप्त वेगं न धारयेत् ९
2
धातुक्षयजत्वयः
धातुक्षयजत्वयः:
2
धातुक्षयजत्वयः
स यदा दुर्र्बलो जन्तु: स्वल्पल्पार: कृशोगपि वा
2
73
Page 2
2
Nidana
10
रूद्रभोजी विशेषेण स्त्रिय: यक्ष्रातिसेवते १०
2
Nidana
11
सरक्तं कुरुते मूत्रं जन्तु: शुक्लपरपरिद्यात् रेत:स्थानं च सुष्िरं वायरुस्य प्राधाति ११
2
Nidana
12
तस्य वाताभिभूतस्य ज्वर: कासन्ध जायते स्वर: सीदति चाप्यस्य निष्ठीवति सशोषितम् १२
2
Nidana
13
अर्थवापप्यवशो जन्तु: शश्वत्स परिहीये इत्येभिर्लणैर्विदातिमेथुनं क्षयम् १३
2
Nidana
14
रतिमूलं शरीरं हि शरीरस्य रति: फलम् तस्माफलाार्थी मूलार्थ स्त्रीय: सेवेत युक्तितः: १४
2
Vishamanajanajaya
विषमाननजक्षय:
2
Vishamanajanajaya
15
स यदा दुर्र्बलो जन्तु: सेवते विषमाननम् भञ्झानस्यास्य विषं वैषम्यं यान्ति धातव: १५
2
Vishamanajanajaya
16
ततः पूरीषमेवेशहर्धयत्यस्य भोजनम् नावाप्रोति रसं देहे विकृतस्यैव देहिन: १६
2
Vishamanajanajaya
17
रसे निवृृत्ते तस्याथ ज्वर: कासन्ध जायते स्वर: सीदति चाप्यस्य निष्ठीवति सशोषितम् १७
2
Vishamanajanajaya
18
अर्थवापप्यवशो जन्तु: शश्वत्स परिहीये इत्येभिर्लणैर्विदाद्विशमाननजं क्षयम् १८
2
Vishamanajanajaya
19
यस्स्मार्थी शरीराथ रसभोजनमिच्छ्ति शरीरापेक्षया तस्मादाहारं सुसमाचरेत् १६
2
Conclusion
20
इति चतु्वारि शोषणणामुक्कानयततनानि मे यानि बुद्ध्वा परिहरेदारोग्यार्थी पुमानिह बुद्धौ चारोग्यमायतत्तमिदययुक्तं महर्षिणा २०
2
Conclusion
इत्याह भगवानात्रये: इति भले निदाने द्वितीययोऽध्याय::
Page 3
3
तृतीययोऽध्यायः
1
अथतातो गुल्मनिदानं व्याख्यास्याम इति ह स्माह भगवाननात्रेยः वातापित्तल्कफाश्चैव निचयादथ लोहितात् पञ्च गुल्मा भवन्तीह तेषां वद्यामि लक्षणम् १
3
वातगुल्म:
2
स यदा वातलो जन्तुर्त्लं भजतेऽशनम् धावति प्लवते वापि रात्रौ जागर्ति वा पुनः २
3
वातगुल्म:
3
अत्रिवृतेऽतिहसति स्त्रीयो वातनिशेवते उदावर्तयते वापि कर्म चातिनिशेवते ३
3
वातगुल्म:
4
वृक्षप्रपतनाद्दापि छर्यत्यथवा बलात् तस्य्यैवं कुपितो वायुरामामाशयमुपागतः ४
3
वातगुल्म:
5
पार्श्वयोहदि कुद्दौ वा गुल्मं संञ्चयत्यथ स सकृद्वति स्थूलः पुनर्भवति वाप्यणः ५
3
वातगुल्म:
6
तोदस्फुरणसंयुक्तो विद्यते च विधावति वेदनां जनयत्येष जरं सञ्चययत्यति ६ ६
3
वातगुल्म:
7
बस्तिशीर्ष च संग्रह्य दारयत्रिव तिष्ठति विषं भवति चाहरो मूर्धानं प्रतिपद्यते ७
3
वातगुल्म:
8
पुनश् दृश्यते व्यक्तं पुनर्नर्श्ययति चाप्यथ करोति गाढं दुखेन पुरुषं वा सशोषितम् ८
3
वातगुल्म:
9
कृष्णाभासस्र पुरुषो वातगुल्मी स दृश्यते
3
पित्तगुल्म:
9
यस्सदा पित्तलो जन्तु: पित्तलं भजतेऽशनम् ९
3
पित्तगुल्म:
10
अपप्रमाणे दुर्र्मेधाः सेवते पानमीदृशम् तस्य्यैवं कुपितं पित्तमामाशयमुपागतम् १०
Page 4
Bhela Samhita
11
पारश्वयोर्हिदि कुद्दौ वा गुल्मं सञ्जनयथथ उष्चयते दूये चापि दह्यते धूम्यते तथा ११
Bhela Samhita
12
नित्यं तमश् रक्तं च स्वेयं मुञ्रत्यभीद्दृश्यशः अयोयोगोलो यथा तमसस्तथा स्थानागतो दहतुत् १२
Bhela Samhita
13
तृष्णाणां मूर्छां च जनयेत्थानदानापि विसर्पति वेदना परमा चैव तस्मिन् स्थाने प्रियायते १३
Bhela Samhita
14
पुरा जातानि लोमानि तस्माद्ऊल्मपरिहात् च्यवन्ते न च जायन्ते यावध्याधर्ने शान््यति १४
Bhela Samhita
पित्तगुल्मेन पुरुषः पीताभासस्रच्छ लद्यते
श्लेष्गुल्मः
15
यस्सददा श्लेष्मलो जन्तुः श्लेष्मलं भजतेऽशान् १५
श्लेष्गुल्मः
16
अप्रमाणेण दुर्र्मेधा दिवसस्वप्रतस्थथा तस्यैव कुपित:: श्लेष्मा ह्लामाशयमुपागतः: १६
श्लेष्गुल्मः
17
पारश्वयोर्हिदि कुद्दौ वा गुल्मं सञ्जनयथथ न च चास्य स्वदते भज्यं भुक्तं न च विपच्यते १७
श्लेष्गुल्मः
18
श्लेष्मणा सह भुक्तं च मुहुरू्ध्वं प्रपद्यते शुक्ललमूत्रपुरिशञ्च शुक्ललाभासस्तथैव च १८
श्लेष्गुल्मः
19
शुक्लनेत्रश्च भवति गुल्मे श्लेष्मसमुद्धव्वे
सन्निपातगुल्मः
19
यस्सददा कर्िशतो जन्न्तुर्व्याधिना भेषेन वा १९
सन्निपातगुल्मः
20
असञजातबलाग्नििश्र दोषलान्युपसेवते
सन्निपातगुल्मः
20
तस्य सन्निचिता देशा गुल्मं कुर्वन्ति दार्ुषम् २०
सन्निपातगुल्मः
तत्र सर्वाणि रूपापाणि दृश्यन्ते सन्निपातितिके
रक्तगुल्मः
रक्तगुल्मः:
Page 5
2
निदस्थानम् २
21
अथ लोहितगुल्गुमस्तु स्त्रीणाममेव जायते २१ नासौ भवति नृणां तु तस्य वद्द्यामि लक्षणम्
2
निदस्थानम् २
22
अचिरप्रच्युते गर्भे सूतिकायस्तस्थथाचिरात् २२ अत्रिप्रजननाद्दापि तथाप्रजननेन वा
2
निदस्थानम् २
23
सन्धारणाद्वा भारस्य रक्तमाधमापयेत्त: २३ सा शोषिते स्थते नारी गर्भीशी स्त्रीति मन्यते
2
निदस्थानम् २
24
समयादथ शूलानि तस्या: कुक्न्दौ भवन्त्यथ २४ कोष्ठे गुल्मोदरं तच्छ गर्भोऽयमति मन्यते
2
निदस्थानम् २
25
गर्भोऽयचयति च व्याधिवर्षमेकं बहून्यपि २५ nधारयत्यथ निर्भेदं कथत्रित्स्रियच्छति
2
निदस्थानम् २
26
अथास्याया: कालपर्यायात्स्निरौ भवत स्नवौ २६ कृशा भवति सा पारदुर्दोहं चाहिनन्न्दति
2
निदस्थानम् २
27
छर्दिनिष्ठीवीका चैव तन्द्रा चैवं प्रवाधते २७
2
निदस्थानम् २
28
पादयो: क्षयथुच्छ स्याद्रक्तगुल्मे प्रदुष्यति
2
साध्यासाध्यता
एषां तुं खलु पञ्चाणां गुल्मानां समुदाहहतम् विद्यादासाध्यं निचयं यत्साध्यांस्तेथेरान् २८
2
साध्यासाध्यता
इत्याह भगवानानात्रेय: इति भले निदाने तृतीयोऽध्यायाय:
2
चतुर्थोऽध्यायाय:
अथातः: कासिनिदानं व्याख्यास्याम इति ह स्माह भगवानानात्रेय:
2
चतुर्थोऽध्यायाय:
कासभेदा: वातापितत्तालक्फफैव चताद्वाथ चयादपि
Page 6
Bhela Samhita
1
पञ्च कासा भवन्तीह तेषां वद्यामि लक्षणणाम् १
Vata-kasa
वातककास:
Vata-kasa
2
यस्सदा वातलो जन्तुसात्त्यं वै निषेवते रूद्धमश्नाती पिबति रूद्धं हि बहु खादति २
Vata-kasa
3
तस्य वातः: प्रकूपितो ग्रहीत्वा हृयं ततः: ऊर्ध्वां सम्प्राप्य धमननीरथ कासाया कल्पते ३
Vata-kasa
4
उरो:शूलं पार्श्वशूलं पृष्टस्तम्भश्च जायते आराटोप्यतेऽसयोदरं च शिरश््वायातिमन्ध्य्यते ४
Vata-kasa
5
उरोऽभिधातात्पार्श्वश्च च ग्रहते इव देहिन: कफ: प्रकाशमानसस्य ससंरम्भ: प्रवर्तते ५
Vata-kasa
6
प्रततं कासामानस्य मूत्रं वातो रोण्त्रिद्धि हि इत्येभिल्र्क्षणैर्विर्धात्तकासकं शरीरिणाम् ६
Pitta-kasa
पित्तकास:
Pitta-kasa
7
यस्सदा पित्तलो जन्तुसात्त्यं वै निषेवते अम्म्मश्नाती पिबति खादत्यास्वावादयतिपि ७
Pitta-kasa
8
तस्य पित्तं प्रकूपितं ग्रहीत्वा हृयं ततः: ऊर्ध्वां सम्प्राप्य धमननीस्ततः: कासाया कल्पते ८
Pitta-kasa
9
उरो विदह्यते चासय तथैवा्यभितप्यते सोष्णनासन्ध्र् भवति दह्यते चाञ्चिणी ततः: ९
Pitta-kasa
10
निष्ठीवति सपितं च रक्तं वा ना कदाचन मुखं भवति वा पीतंं पित्तकासेन देहिन: १०
Kapha-kasa
कफकास:
Kapha-kasa
11
यस्सदा श्लेष्म्लो जन्तु: श्लेष्म्लं भजेतेऽशानम् पिबत्यश्नाती मधुरं मधुरं वापि खादति ११
Page 7
2
नidanस्थानम्
12
अव्यायामरतक्षापि दिवस्स्वप्रं च सेवते तस्य श्लेष्मा प्रकूपितो गृहीत्वा हृयं ततः: १२
2
नidanस्थानम्
13
ऊर्ध्वं सम्प्राप्त धमनीस्ततः: कासाया कल्कते ग्रथितं श्लेष्माणा कासं निष्ठवीति सपूतिकमम् १३
2
नidanस्थानम्
दुष्टश्लेष्प्रप्रतिशाय: श्लेष्कासेन जायते
2
नidanस्थानम्
चतकास:
2
नidanस्थानम्
14
साहसं कर्म य: कृत्वा विचित्तं खेदयत्युर: १४
2
नidanस्थानम्
निष्ठवीति सरक्तं च कासे चतसमुद्धव्वे
2
नidanस्थानम्
चयकास:
2
नidanस्थानम्
15
स्त्रीषु सत्तक्ष् यो जन्न्तुस्तस्य शुक्लपरपरिन्यात् १५
2
नidanस्थानम्
लिङ्गं वाताभूततत््वात्सूचीभिरिव तुद्यते
2
नidanस्थानम्
सरक्तं कुरुते मूत्रं तथा शुक्ल्लं च लोहितमम्
2
नidanस्थानम्
16
सरक्तं कासते चापि चयकास: स सम्मतः: १६
2
कासललक्षणोपसंहार:,
सर्व एते समुदृष्टा: कासा ल्चणतो मया
2
कासललक्षणोपसंहार:,
17
तानवेद्यय भिषग् बुद्धया ततः कुर्यार्च्छिकितसितम् १७
2
कासललक्षणोपसंहार:,
इत्याह भगवानानात्रे::
2
नidanस्थानम्
इति भले निदाने चतुर्थोऽध्याय::
2
पञ्चमोऽध्याय:
पञ्चमोऽध्याय:
2
अथवातः: कुष्ठनिदानं व्याख्यास्याम इति ह स्माहह भगवानानात्रे::
2
कुष्टसामान्यहेतु:
कुष्टसामान्यहेतु:
2
कुष्टसामान्यहेतु:
1
पिप्पलीं काकमाचीं च लिकुंचं दधिसर्पिषा
2
कुष्टसामान्यहेतु:
वातायूं पयसा सार्ध गुडेन सह मूलकम् १
Page 8
Bhela Samhita
2
अन्यदेवविविधं यच्छ व्यिरुद्धं तत्समशतः: छर्र्दि प्रतिव्रतक्षापि मिथ्यासंसर्गसेवानात् २
Bhela Samhita
3
अनुल्ल्ल्क्ष्य्य विदगधं च विदाहि च समशतः: पथि चाराडिरिक्स्य श्रान््योदकसेवानात् ३
Bhela Samhita
4
मत्स्यान् पयश्च्र निम्म्बूर्च्छ तथैकध्यं समशतः: जन्तोस्सञायते कुष्टं तद्दिधानां च सेवानात् ४
श्लेष्कुष्टानि
श्लेष्कुष्टानि
श्लेष्कुष्टानि
5
यस्सदा शलेष्मलो जन्तु: शलेष्मलं भजेत्यक्षणम् सेवते च दिवसास्वप्रं तस्य शष्मा प्रवर्धते ५
श्लेष्कुष्टानि
6
स वृद्धो दूषयत्स्य मांसं तत्वगुधिरं तथा उत्साद्यते त्वग्दोेण स्वघद्यते तेन चाप्यथ ६
श्लेष्कुष्टानि
7
तत्र कुष्टानि जायन्ते दद्दु सिद्धिमानि पुनः: मरडलानि च चित्राणि तेषां वद्यामिि लक्षणम् ७
श्लेष्कुष्टानि
8
मरडलानि घनानीह पिटकाकाभानि सर्वश: सकराडूनी विसपर्िणि दद्दुकुष्टानि निर्दिशेत् ८
श्लेष्कुष्टानि
9
प्रस्वन्ति यदा तानि दोषोत्स्त्राानि देहिन: तदास्य कीलं दोषं च पिच्छिलंं संसंस्रवन्ति च ९
श्लेष्कुष्टानि
10
संहताानि विपाराडूनी पङ्क्िलोष्िताानि च तत्वगुत्थानि तु रूक्ाणि मरडलानि तनून््यपि १०
श्लेष्कुष्टानि
11
सिद्धिमकुष्टानि जानीयात्तथा तानि भवन्ति वै पिच्छिलंं मधुवर्ं च यदा दोषा: स्वन्ति च ११
श्लेष्कुष्टानि
12
मरडलानि च शक्ानि घनोोत्स्त्राानि सर्वश: विद्यामानमरडलकुष्टानि चिरभेदीनि देहिनम् १२
श्लेष्कुष्टानि
यदा तु तानि भिद्यन्ते तदा श्वेतं स्न्ति हि
Page 9
2
निदानस्थानम् २
13
इति शेषसमुत्थानि त्रिर्णि कुष्ठानि निर्देशिशत् १३३
2
वातककुष्म
वातककुष्म
2
वातककुष्म
14
यस्सदा वातलो जन्तुर्तालं भजतेऽशनम् वातातपौ सेवते च तस्य वातः प्रवर्ध्ति १४
2
वातककुष्म
15
स वृद्धद्धो दूषयत्यस्य त्वञांसरुधिरं तथा उत्साद्यते त्वग्दोोषेण स्वर्द्यते तेन चाप्यथ १५
2
वातककुष्म
16
कपालकुष्ठं तेनास्यास्य प्रदुष्टे मांशोषिते जन्तोर्वृद्धवातस्य तस्य वन्दयामि लक्षणम् १६
2
वातककुष्म
17
परुषायररुषाभानि मरडलानानि समानि च विद्यात्पालकुष्ठानि चिरभेदेनी देहिनिनम् १७
2
पित्तकुष्ठानि
पित्तकुष्ठानि
2
पित्तकुष्ठानि
18
यस्सदा पित्तलो जन्तु: पित्तलं भजतेऽशनम् वातातपौ सेवते च तस्य पित्तं प्रकुष्यति १८
2
पित्तकुष्ठानि
19
तद् वृद्धद्धं दूषयत्यस्य त्वञांसरुधिरं तदा उत्साद्यते त्वग्दोोषेण स्वर्द्यते तेन चाप्यथ १६
2
पित्तकुष्ठानि
20
ततः कुष्ठानि जाययन्ते प्रदुष्टे मांशोषिते पित्तस्य परिकोपे वा तेषां वन्दयामि लक्षणम् २०
2
पित्तकुष्ठानि
21
पक्वौदुम्बरवरवर्णाणि मरडलानीह याानिनि तु विद्यादौम्बररायचत्र तान्यसाध्यानि देहिनाम् २१
2
पित्तकुष्ठानि
22
प्राप्तवन्ति यदा भेदं कुष्ठान्यौदुम्बर्राणि च मरडलीकानि कुष्ठानि तदा तानि भवन्ति वै २२
2
पित्तकुष्ठानि
23
मरडलानि च यानीह पुरदरीकानिभानि वै पुरदरीकारणि साध्यानि तानि विद्द्याद्वित्चक्षणः २३
2
पित्तकुष्ठानि
प्राप्तवन्ति यदा भेदं पुरदरीकारणि यानि वै
Page 10
24
वृषयजिह්ㅎㅎनि कुष्टानि तदा तानि विनिर्दििशेोत् २४
25
नीलोत्पलसवर्णानि मरडलाननीह रूपतःः
25
वृषयजिह්ㅎㅎनि कुष्टानि तान््यसाध्यानि निर्दििशेत् २५
26
प्राप्तवन्ति यदा भेदमृषयजिह्ㅎㅎयशेषतः:
26
काकाण्नीति मतिमामांस्तदा तानि विनिर्दििशेत् २६
27
काकाण्न्तितिकवर्र्णानि मरडलाननीह यानि तु
27
काकाण्नीति तान्न्याहः: प्रत्य्यार््ययेयानि देहिनमाम् २७
28
इति कुष्टनिदानं वै व्याख्यातमनुपूर्वशः:
28
तन्निशम्ययेह मतिमान् हितजीर्णाशानो भवेत् २८
इत्याह भगव्नात्रेयः:
इति भले निदाने पञ्चमोऽध्यायः:
षष्टोऽध्यायः:
अथात् प्रमेहनिदानं व्याख्यास्याम इति ह स्माह भगव्नात्रेय:
द्विविध: प्रमेह:
1
प्रकृतिप्रभववश्चैव नरस्य स्वकृतस्तथा
1
श्रेय:: प्रमेहो द्विविधस्तस्य वन्द्यामि लक्क्षणम् १
2
सहजमेह: शलच्छणाङ्का मृदव: स्त्रिग्ध भृसं शलेष्लममेदुरा:
2
जातप्रमेहा नर्दन्ति मत््यमांसोचिता नराः: २
3
मातापितृभ्याामीदृगभ्यां जनितो यस्तु मानव:
3
मेद:शिखिलनात्वस्य प्रकृतत्या स तु मेहति ३
जन्मोत्तरजमेहनिदानम्
अनूपजानां सुस्त्रग्धधेर्विविधेक्षापि वारिजेः:
Page 11
2
निदानस्थानम्
4
गव्याजौरभ्रमांसैच्छ सद्यौ दघ्न घृेन वा ४
2
निदानस्थानम्
5
गुडप्रकारैः पयसा फलेनौदकैः खगैः:
2
निदानस्थानम्
6
अवव्यायामादिवासवप्रात्सुखश्यासनानात्तथा ५ इत्येभििरीदृश्क्षान्यैर्मदः स्त्रिधैः प्रवर्ति मेदः प्रवृद्धं देहं च बस्तिं च क्लेदयत्त्यपि ६
2
निदानस्थानम्
श्लेष्मप्रमेहा:
2
निदानस्थानम्
7
यस्सदा मेदसा क्लिन्रः शलेष्मलं भजतेऽशनम्
2
निदानस्थानम्
8
तस्य प्रकुपितः शलेष्मा प्रमेहान् कुर्ते दश ७
2
निदानस्थानम्
9
तद्यथलोकमेह च पिष्टमेह तथव च
2
निदानस्थानम्
10
एवमादीन्सस्तथान्यांशं तेषां वद्यामि लक्षणम् ८
2
निदानस्थानम्
11
स्फफटिकाम्म्बुनिभं मूत्रमुदमेही प्रमेहति शुक्लपिष्टिनिभं चापि पिष्टमेही प्रमेहति ६
2
निदानस्थानम्
12
कारडेण्डुरसमेही च मेहतीज्ुरुरोपमम् मूत्रं शुक्ललोपं चापि शुक्लमेही तु मेहति १०
2
निदानस्थानम्
13
इत्यैतांक्षुरो मेहाज्ञायात्तकेवलाक्फात श्लेष्मरायनुबले पित्ते ये मेहन्ति तु त्ताछृणु ११
2
निदानस्थानम्
14
लवणााम्म्बुनिभं मूत्रं विद्याल्लवरणमेहिन: प्रमेहति तथा जन्तुस्सुरामेही सुराकृति १२
2
निदानस्थानम्
15
मूत्रं साान्द्रं प्रशनं तु दृश्यते साान्द्रमेहिन::
2
निदानस्थानम्
इति भाले निदाने षष्टोऽध्यायः:
3
निदानस्थानम्
सप्तमोऽध्यायः:
3
पित्तन्नमाद:
पित्तन्नमाद:
3
पित्तन्नमाद:
1
गीतानि भजते नित्यं पित्तन्नमादनिीडित:
Page 12
श्लेष्मोन्दाः
1
यस्सदा श्लेष्मलो जन्तु: श्लेष्मलं भजेच्छशनम् सेवते च दिवास्वप्रं तस्य शष्मा प्रवर्धित १
श्लेष्मोन्दाः
2
स वृद्ध् ऊर्ध्व हृद्याद् गृहीत्वा धमनीर्र्श रुध्वा चेतोवयं मार्ग संज्ञां भंशयते ततः २
श्लेष्मोन्दाः
3
स भ्रष्टसंज्ञः: पुरुषस्तानि तानि विचेिष्टे गायनृत्यति चैकत्र हसत्यथ च रोदिति ३
श्लेष्मोन्दाः
4
एकसत्रास्ते विना लोकं श्येते चापि जडो यथा जनं भीषयते चापि श्लेष्मोन्मादी पुमानिह ४
सन्न्रिपतोन्मादाः
5
यस्त्वेतत् सर्वमशनाति यथक्तं दोषकोपनमम् सन्न्रिपतात्तोन्मादं सर्वङ्गं स तृच्छति ५
आगन्तुन्मादाः
6
स यदा धननाशेन मरषेण प्रियस्य वा अथ चिन्तयते तस्य संज्ञा भ्रंशयति चिन्तया ६
आगन्तुन्मादाः
7
स चिन्तयति यान् भावास्तानेव प्रलपत्यथ आगन्तुं पञ्चमं विद्यादित्युन्मादं शरीरिणाम् ७
आगन्तुन्मादाः
8
सर्वनितान् विज्ञानीयादुन्मादान्वै चिकित्सतात् दुःखेन संज्ञाभ्रष्टो हि कृत्तिं पुननृच्छच्छति ८
दोषाणां शरीरमात्रपीडाकरत्त्वम्
9
एवं शरीरजा दोषा: शरीरे पर्यवस्थता: शरीरमेव हिंसन्ति पावक: स्वामिवाश्रयम् ९
पिशाचादीनामुन्मादाहहेतुत्वम्
10
पिशाचादीनामुन्मादाहहेतुत्वम् न हि सत्त्वानि हिंसन्ति न पिशाचा न राक्षसा:
Page 13
2
Nidanasthanam
10
देवास्तथा धर्मशीला: मद्यस्था मनुजानप्रप्रति १०
2
Nidanasthanam
11
उन्मादासंभोपाय: वमाने रेचनेयुक्तो निरूहे चानुवासाने न जातुरु दारुण् रोगाननुमादान् प्राश्रु्याञ्ञरः ११
2
Nidanasthanam
इत्याह भगवानात्रये: इति भले निदाने सप्तमोऽध्यायः:
8
Asasmaranidanam
अष्टमोऽध्यायः:
8
Asasmaranidanam
अथतोऽपस्मारिनिदानं व्याख्यास्याम इति ह स्माह भगवानात्रयेः
8
Asasmaranidanam
चत्वरोऽपस्मार::
8
Asasmaranidanam
1
वातापित्तल्कफैर सन्निपतात्तथैव च अपस्मारा भवन्तिही तेषां वद्यामि लक्षणम् १
8
Asasmaranidanam
वातापस्मार::
8
Asasmaranidanam
2
यस्सददा वातलो जन्न्तुर्त्लं भजतेऽशनम् व्यायामं सेवते चापि तस्य वातः: प्रकुपति २
8
Asasmaranidanam
3
स वृद्ध ऊर्ध्वं हृदाद्र्हीत्वा धमनीर्दर्श रूध्वा चेतोवयं मार्ग संज्ञां भंशयते त: ३
8
Asasmaranidanam
4
स भ्रष्टसंज्ञ:: पति दत्तान्कटकटायते उत्फलयति नेत्रत्रे च भुवौ प्रचिनपते तथा ४
8
Asasmaranidanam
5
स चेत्रप्रत्यागतो भूयात्तमसस: परतो गतः: प्रतिभाति च मे कृष्णा जगती खरडशशस्थथाा ५
8
Asasmaranidanam
6
तदोर््धमेवं हृदयं वायुवायुर्चोपधावति इत्यैतेर्लक्षणैर्विद्यादपस्मारं तु वातजम् ६
8
Asasmaranidanam
पित्तापस्मार:
Page 14
Bhela Samhita
7
यस्सदा पित्तलो जन्तु: पित्तलं भजतेऽशनम् अग्नियातपौ सेवते च तस्य पित्तं प्रवर्धर्ते ७
Bhela Samhita
8
तद्ध्घमूर्ध् हृयाद्धीत्वा धमनीर्र्श रूद्ध्वा चेतोवहं मार्ग संज्ञां भ्रंशयते ततः ८
Bhela Samhita
9
स भ्रष्टसञ्ज्ञ: पतति दन्तान्कटायते उत्फलयति नेत्र च भ्रुवावृद्धिपते तथा ९
Kaphapasmara
कफपस्मारः:
Kaphapasmara
10
स चेत्प्रत्यागतो भूयात्तमस: परतो गतः: प्रतिभाति च मे शुक्लला जगती खवडशस्तथा १०
Kaphapasmara
11
तदोर्र्ध्वमेवं हृदयं कफफो वर्चोपधावति इत्येतैर्ञ्ञैिवर्द्यादपस्मारं कफात्मककम् ११
Sannipatapapasmara
सन्निपातापस्मारः:
Sannipatapapasmara
12
यस्त्वेतत्ससर्वमश्नाति यथोक्तं दोषकोपनम् सन्निपातादपस्मारं सर्वलिङ्गं स स्मृच्छति १२
Apathyyanimitta evapapasmara
अपथ्यनिमित एवापस्मारः:
Apathyyanimitta evapapasmara
13
एवं रसेिरिहापथ्यैरिवृच्छेनिलादिषु नापस्मरय प्राणी न सत्वैुरपहन्यते १३
Apasmmaravegasya naimittikatve bhakti
अपपस्मारवेगगस्य नैमित्तिकत्वे युक्ति:
Apasmmaravegasya naimittikatve bhakti
14
यदा यदाभिवर्धन्ते दोषा: पर्वस्विवबोधि: तदा तदापस्मरति नैष क्लिशयति सन्न्ततम् १४
Sthanarthasangraha
स्थनार्थसंग्रह:
Sthanarthasangraha
15
ज्वरस्य शेषगुल्मानां कासिनामथ कुष्ठिनाम् प्रमेहोन्नदिनां चैव तथापस्मारिषाणामपि १५
Page 15
2
Nidanasthanam
इत्येषौ वै प्रतिष्ठानि निदानानि शरीरिणाम् विमानवर्णनप्रतिज्ञा विमानानि प्रवच्यामि यथाववदनुपूर्वः: १६ इति भले अृष्टमोऽध्यायः: इति भेलसंहितायां निदानस्थानं समाप्तम्