Google

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online. It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. We also ask that you:

• Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.

• Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

• Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

• Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web at http://books.google.com/

NOU FOR

Bibliotbeca Cindesiana.

GIFT OF HORACE W. CARPENTIER

TIS TERSI CA CALIFC RNIENSIS MD CCCLX

EX LIBRIS

730

52

BIBLIOTHECA INDICA:

A

. COLLECTION OF ORIENTAL WORKS

PUBLISHED UNDER THE SUPERINTENDENCE OF THE

ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.

NEW SERIES, Nos. 60, 74, 88, 97, 130, 144, 159, 169, 203, 226 and 263.

THE TAITTIRIYA A'RANYAKA

OF THE

BLACK YAJUR VEDA,

WITH THE

COMMENTARY OF SAYANACHARYA.

EDITED BY RAJENDRALALA MITRA, Honorary Member of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, and of the Physical Class of the Imperial Academy of Sciences, Vienna; Corresponding Member of the German and of the American Oriental Societies, and of the Royal Academy of Science, Hungary; Fellow of the Royal Society of Northern Antiquaries, Copenhagen, &c., &c.

CALCUTTA:

PRINTED BY C. B. LEWIS, AT THE BAPTIST MISSION PRESS. 1872.

50158 144

श्रीराजेन्द्रलाल-मिचेण परिशोधितम्।

कलिकाता-नगयां

वायटिक्-मिखन्-बन्ले मुजितमभूत्। मकाब्दा: १०८१। ई० १८०१।।

CARPENTIER

INTRODUCTION.

Vedio writings are generally divided into two classes, poe- tical and prose, or hymns and rituals. They bear the distino- tive names of Sanhita and Brahmana, and embrace the whole circle of the Vedic oultus. This classification, though generally correct, is, however, by no means striotly so. Prose compo- sitions ocour as frequently among the poetical parts, as poetry among the prose divisions, and the subjects are diversified by legendary, theological and other disquisitions. Each of these two classes of composition has, besides, appendices which are of a more misoellaneous character, treating principally of theology, but by no means exoluding hymns, rituals and legends. They bear the generic names of Aranyakas and Upanishads, and are more abundantly met with in the Brahmanas than in the Sanhitas. The Is'a is the only Upanishad and the Aranyaka Saihita and the Aranyagana the only Aranyakas known to belong to a Sanhita; the former attached to the Vajasaneyí S'akha of the White Yajur Veda, and the latter to the Sama Veda. All the rest belong to the Brahmanas. The Atharva af- fords the highest number of Upanishads, and the Rig the least. Of the Aranyakas the total number is small; there being only two attached to the Rig, the Aitareya and the Kaus'itaki; two to the Yajus, the Brihadaranyaka and the Taittiriya; and two to the Sama Veda. The Artharva has none. The total number of the Upanishads exceeds & hundred; but a good many of them are apocryphal, and most of them are alleged to belong to the Atharva. As appendices to the Vedas, both the Aranyskas and the Upa- nishads are regarded as integral parts of those works-sacred and inspired, and claiming the same respect as revealed authorities 818655 3:

2

on religion which the Sanhitas and the Brahmanas do. They all repudiate human authorship, and trace their origin to the first- bomr divine Brahma As parts of the Vedas, they are also ao- knowledged.by the faithfal to be eternal and uncreate. It may be naturany sapposed that the authors of the different portions of the Vedas to which the Aranyakas and the Upanishads are attached, were, likewise, the authors of those appendices, as for instance the Brihad Aranyaka, which, forming a part of the Satapatha Brahmana, must be due to Yajnavalkya, to whom that Brahmana is attributed ; but inasmuch as those authors are only acknowledged to be the first seers, i. e., persons to whom partioular hymns were first revealed, and not authors in the sense in which Panini is said to be the author of his grammatical aphorisms, they afford us, even when known, and as regards the Brahmanas they are mostly unknown, little matter for any historical deduction. It is obvious, however, that the bulk of the Upanishads are not the compositions of the authors of the Brahmanas and the Aranyakas to which they are attached ; and the Aranyakas are also probably due to authors different from those of the Brahmanas to which they belong. Thus far the two classes of appendices bear a close similitude to each other as portions of the Vedas. But in other respeots they are widely dissimilar. As literary compositions they are in many respects markedly different, not only from each other, but also from the Sanhitas and the Brahmanas. The Aranyakas, with the exception to be hereafter notioed, are written in a language and style which, though primitive and simple, are nevertheless oonsiderably more recent than those of the Sanhitas. Compared to the Brahmanas, they appear to bear unmistakable marks of a later origin, though the bulk of them cannot in language be at all distinguished from the Brahmanas, showing that though later, the interval between the Brahmanas and the Aranyakas was not great. The Upanishads, on the other hand, are com- posed in a refined and more cultivated style, which appears to represent a point midway between the ancient and the modern

3

Sanskrit, with a leaning perhaps in the cases of the more authen- tio Upanishads, to the Vedic form. Certain it is, that modern Sanskrit pandits of Bengal, who have not studied the Vedas, find it far easier to read and understand the Upanishads than the Aranyakas. This is, doubtless, to a certain extent owing to their being familiar with large extraots from the Upanishads in the Vedanta and other current works, but much is likewise due to the collocation of their words and the construotion of their sentences being more in consonance with the rules of modern grammar. Exelusively Vedio forms and words are, besides, much more predominant in the Aranyakas than in the Upa- nishads. Judged by their subjects, the two appendioes or even more pointedly different. The Aranyakas, with the exceptions before alluded to, are all but purely liturgical, treating of oeremonials which have not been included in the Brahmanas, or. offering ex- planations and illustrations with reference to rites already there described, but not so fully as they should have been. Not unoften do they enter into disoussions regarding partioular topios of liturgical interest which require elucidation, though the rites to which they refer do not form a part of their subjeots In short, they form supplements to the Vedas, and are intended principally to supply their omissions. Whereas the Upanishads are totally independent of the texts to which they profess to be appendices, and evince no compunction even to openly con- demn the ceremonials they teach as worthless, and unworthy the attention of wise men. They are in faot rivals which inoul- cate a new dootrine of salvation, and not subordinates or oo- labourers working for a common objeot. Thus, for instanoe, while the Chhandogya Brahmana supplies the mantras for the .clebration of the marriage rite, the Upanishad of that name, which professes to be the last eight chapters of that work, declares that the three Vedas, i. e. the Sanhitas and the Brah- manas, are insufficient to afford .true knowledge, and that those who wish for salvation should, forsaking them, resort

4

to the Upanishads for help." The Mundaka describes the knowledge of the Vedas as " secondary" or " inferior" (apara), and that of the Upanishads the highest (para).t The Taitti- riya Upanishad, which forms the 7th, 8th and 9th chapters of the Aranyaka of that name, in the same way condemns the teachings of the Vedas, not exoepting that of the first six chapters of the work of which it forms a part, to lead the student on to an intellectual form of worship, in which Indra, Vayu, and Agni yield their places to Mahabrahma, and the oblations and offerings of the Vedas to reflection, contempla- . tion and meditation. The exceptions above adverted to refer to the A'ranyagana, and the A'ranyaka Sanhita of the Sama Veda. The first consists almost entirely of hymns taken from the Rig Veda Sanhita and set to music for the purpose of being chanted or sung in forests, but it has none of the characters of the Aranyakas strictly so called. It is probably on this ground that Professor Max Müller says that the Sama Veda has no Aranyaka.# If this argument be.held valid, still I do not see how the seoond, the Aranyaka Sanhita of that Veda can be excluded. That work is not .. made up of pure hymns, but of legonds and matter very similar to what ooour in the Aitareya and the Taittiriya Aranyakas. Besides, according to Sayana, the Aranyakas are intended for persons who have retired from the busy soenes of every day life, and adopted the condition of Vanaprasthas or hermits. He says, "From the circumstance of their being read in forests, (aranya) these (works) are called Aranyakas. It is ordained, they should be read in forests, and none should hear them who is not duly qualified."g An exception, however, . Chhandogya U., R. Mitra's Translation, p. 116. + चपरा, जग्वेदो यजुर्वेद: सामवेदा सयर्ववेद: इत्यादि। t Ancient Sanakrit Literature, p. 338. परखाध्ययमादे तदार यकमितोयते। बरखे तद्धीयोते त्येवं वाकवं प्रचचते।। रतदारखवं सर्व' मात्रमी नोतुमईनि।

5

is made in favour of the first four chapters of the Taitteriya Kranyaka which may be read in other places besides forests ; but that does not justify the inference that works exclusively reserved for forests, would not come under the class Aranyaka. The derivation of the work Aranyaka adopted by Sayana, is the same which is given by Panini, who says that the affix bun= aka is to be employed after aranya when it refers to men. Aranyan manushye, IV, 2, 29. But this leaves it doubtful as to whether works intended to be read in a forest, can be indicated by that affix. The great commentator Patanjali clears up this doubt by adding* that the mention of men alone in the aphorism is insufficient, for the affix is applicable, likewise, when referring to roads (panthá), reading (adhyaya), right course (nyáya), location or enjoyment or travel (vihára), and elephants (hasti), of which adhyaya applies to the works under notice. All other commentators have invariably adopted this definition and derivation, and arguing on them I am disposed to place the Aranyagana and the Aranyaka Safhita under the head of Aranyaka. The subordinate position which the Aranyakas occupy in Vedio literature is acknowledged by themselves. Whenever they have to establish any partioular opinion of their own, they quote the authority of the Sanhitas and the Brahmanas, and not unoften confine themselves to putting together mantras, taken from the different parts of the Sanhitas and Brahmanas, in the order in which they may be required in the performance of particular ceremonies, or to explaining the meaning and purport of such mantras. It is of course obvious from these cir- cumstances that they are of a later age, though the subjeots they discuss may be as old as the authorities they quote. " Traces of modern ideas," says Professor Max Muller, " are not wanting in the Aranyakas, and the very fact that they are destined for a class of men who had retired from the world in order to अत्यच्यमिद्मुचते, ममुष्य इति। पन्धाध्याय-न्याय-विहार-समुष्य-रस्षिष्विति वरयम्।

6

give themselves up to the contemplation of the highest problems, shows an advanced, and already declining and decaying, society, not unlike the monastic age of the Christian world. The pro- blems, indeed, which are discussed in the Aranyakas and the old Upanishads are not in themselves modern. They have formed the conversation of the old and young,-of warriors and poets, for ages. But in a healthy state of society these questions were discussed in courts and camps : priests were contradicted by kings; sages confounded by children; women were listened to when they were moved by an unknown spirit. This time, which is represented to us by the early legends of the Aranyakas, was very different from that which gave rise to professional anchorites, and to a literature composed exclusively for their benefit: As sacrifices were performed long before a word of any Brahmana or Sutra had been uttered, so metaphysical speculations were carried on in the forests of India long before the names of Aranyaka or Upanishad were thought of. We must carefully distinguish between a period of growth, and a period which tried to reduce that growth to rules and formulas ; in one sense the Aranyakas are old, for they reflect the very dawn of thought ; in another, they are modern, for they speak of that dawn with all the experience of a past day. There are passages in these works, unequalled in any language for gran- deur, boldness, and simplicity. These passages are the relics of a better age. But the generation which became the chronicler of those Titanic wars of thought, was a small rase : they were dwarfs, measuring the foot-prints of departed giants." These remarks, however approprate with reference to some, nay most, of the Upanishads, are quite out of place in regard to the Aranyakas as Aranyakas. I say, "as Aranyakas," for those chap- ters of the Aranyakas which profess to be Upanishads, are neoessarily, and from their very nature, different from the Aranyakas, though they may profess to be chapters of those works. Not to advert to the two Aranyakas of the Sama Veda, . Ancient Sanskrit Literature, p. 339.

7

whioh Professor Max Muller does not include among Aranyakas, and which have no peculiarity in their subjeots to mark them as distinot from the Sanhitas of that Veda, the Aitareya and the Taittiriya which afford the best examples of the Aranyaka class of composition, offer very little of those transcendental dis- oussions to which reference has been made by the learned Pro- fessor. As supplements to Brahmanas, they have the character of Brahmanas, and treat of rituals and legends which constitute the subject of Brahmanas, exactly in the same way as the Kranyakas of the Sama Veda, being supplementary to Sanhitas, treat of hymns which form the theme of Sanhitas. In short, the Aranyakas bear the same relation to the Sanhitas and the Brahmanas, which the Paris'ishtas do to the Kalpa and the Grihya Sutras, the differences in either case being those of date, of origin, and literary composition, and not of nature and sub- ject. The Aranyaka of the Taittiriya Sakha is by far the largest of the Aranyakas. It extends altogether to ten Prapathakas or Great Lessons, i. e., books or chapters, of which the last four are Upanishads, and the first six, are Aranyaka strictly so- called. Each of these six books includes from 12 to 42 anuvakas or seotions, and each seotion embraces from 1 to 293 das'atis or decades of lines, and 20 to 2930 kandikas. The exact Nos. are as follow : Book. Anuváka. Decade. Kaṋdiká. 1 32 129 1290 2 20 20 20 3 21 52 520 4 42 88 880 5 12 108 1080 6 12 293 2930 The kandikas are numbered arbitrarily after every ten clauses, and all clauses in excess of decades are reckoned as s0 many supernumeraries at the end of an Anuvaka, but they are not inoluded in the reckoning of the total of kandikas.

8

To prevent interpolation and to preserve the authenticity of the text, the initial words of the kandikas and the number of supernumeraries are carefully noted. At the end of every book, the initial words of every anuvaka as also those of groups of successive ten kandikas are given ; and as these initial words form sentences, and are always kept by heart, the risk of loss or interpolation is minimized. A similar safeguard also exists in the Bahmana. The divisions into sections and decades ocour also in the last four books of the Aranyaka, but they are not of the same size. In the last book the decades are lost sight of altogether. Considerable uncertainity also exists as to the number of sections which should belong to it. Aooording to Sayana, the Dravida recension contains 64 sections ; the Kar- nata 74 sections; the Andhra, 80; and others 89 sections, of which Sayana says he selected the Andhra for his comment. In the MSS. of his work which have come to my notioe I have, however, invariably found oommentaries on the first sixty- four sections, and no more. The Book bears the special title of Yájniki or Mahanarayana Upanishad, and is described as khila rúpá or "supplementary," which circumstance unmistakably leads to the conclusion that it is of a much later date than the first six books. The 7th, 8th and 9th books, constituting the Taittiriya Upanishad, differ considerably from the last, and are also to a certain extent different from the first six. It would not be unreasonable to suppose, therefore, that they too are of a different date. From their language, subject and character I take them to stand, as in their position so in their date, midway between the first six and the last books. Thus we have to deal with compositions of three different dates in this single work. What those dates are it is impossible now to ascertain with anything like precision. The last book treats of mantras for various divinities, and those mantras have the mystical character of the mantras to be found so abundantly in the Tantras, and the presumption is, that it belongs to the same age with the earliest of the Tantras, i. e., at best the

9

beginning of the Christian era. The three books immediately preceding the Yajniki Upanishad most probably belong to the same age as the other authentio Upanishads, such as the Katha, the Kena, the Ohhandogya and the Vrihadaranyaka. And lastly, the first six books, or the Aranyaka proper, belong to a much earlier age. Professor Max Muller, after a careful survey of the question in all its bearings, is of opinion that the Aranyakas in general, including the authentio Upanishads, are more ancient than the Sutras, which have, according to him & range of four hundred years " from 600 to 200 B. C." This takes us to a period when writing in Greece had not yet been known, and Homerio songs were being composed. As re- gards the Taittiriya Aranyaka with which we are at present concerned, this antiquity is by no means extravagant, or even unduly exoessive. We know for certain .from the Greek writers that the oruel practios of Sati, or burning of the widow with the corpse of her deceased husband, was widely current in India in the fourth oentury before Christ. Diodorus Siculus twice refers to it in the 103rd and 106th Olympiad, or B. C. 327 and 314 years. He supposes that it must have originated with a view to repress unfaithfulness in women towards their husbands, whom they often destroyed by mixing poison in their food. He argues, " this wioked practice (of husband-killing) increasing, and many falling viotims to it, and the punishment of the guilty not serving to deter others from the commission of the crime, a law was passed that wives should be burned with their deceased husbands, except such as were pregnant and had children, and that any individual who refused to comply with this law, should be compelled to remain a widow, and be for ever exoluded from all rights and privileges, as guilty of impiety. This measure being adopted, it followed that the abominable disposition to which the wives were ad- dioted was converted into an opposite feeling. For, in order to avoid that climax of disgrace, every wife being obliged to die, they not only took all possible care of their husbands' safety, * Ancient Sanskrit Literature, p. 313.

10

but emulated each other in promoting his glory and renown." Strabo supports this opinion ;t and Propertius, Cicero and others after him afford ample testimony to the prevalence of the Sati rite in India in the first four centuries before the Christian era. The argument of Diodorus is of course a mere conjecture of his own, and has nothing of the historical charac- ter which he has given to it. It was quite as likely that the Indo-Aryans borrowed the practice of widow-burning from the aboriginal Tamulians, among whom, as among other ancient primitive races, the practice of burying or burning the effeots of dead chiefs, not excepting their wives, along with their corpses, was most probably in vogue, as that it should be introduced as a repressive measure to put down husband-poisoning. That some wives in anoient India did poison their husbands, as others did, and now do, in other parts of the world, is of course a faot not to be questioned, but that crime of that description was, in India, at any time, so abnormally great as to necessitate so cruel a measure as wholesale burning of widows for its sup- pression, there is nothing to show. Human nature is, on the whole, very much the same all over the world, the extremes of goodness and badness in individuals may be more widely asunder in civilized society than in rude primitive communities; but the sum total of morality in a nation has undergone but slight variations, and we cannot readily believe that the natural affection for husbands was more peculiarly deficient in India at any one time than at others. Constanoy in women among the primitive races is proverbial, and yet the low estimate in which women were held among them in former times, sufficed to lead them to bury their widows, to gratify the spirits of their lords, and the same low estimate added to tropical jealousy may suffice to bring on a cruel law without any extraordinary increase of crime of a par- tioular description. Besides, man, as the lawmaker, has in no * Lib. XIX, c. 82, 33, apud Pegg's " Cries to British Humanity," p. 213. t Geogr., lib. XV.

11

part of the world, and at no time, evinced any great considera- tion for weak woman. On the contrary, he has been more exaot- ing as regards them, more stringent, and more overbearing, than he has ever been to his own equals in sex and power. We may therefore more reasonably believe man's tyranny, and not woman's excessive frailty, to be the cause of the oruel rite of Sati; unless we suppose it to have been borrowed from a neighbouring people, even as the system of zenana seclusion has been borrowed within the last six hundred years or so, from the Muhammadans. But whatever the cause, certain it is as a matter of fact, widow-burning was extensively in vogue in the fourth oentury, and looking to the horrible nature of the rite, it is impossible to conceive, that it could have assumed all of a sudden the extent and character in which it was met with by the Grecians. It must have taken centuries from the day it was first performed, to the time when it was reckoned as an ordinary and every-day occurrence. Doubtless, in olden days, when society was not so firmly established, it was easier for new rites and eustoms to get a currenoy than in more settled times. But Hinduism in the fourth and fifth centuries B. C. had assumed a fixity by no means less firm than what it has now. On the contrary, several educational and other movements, particularly foreign and unsympathetic government, now offer much greater facilities to change than the Hindu sovereignty of former days could possibly afford, and new, foreign, and repulsive oustoms and rites then could not but take a longer time in gaining an ascendancy on the minds of the people than what they do now. Four centuries for such a purpose in regard to Sati would not be by any means a large estimate, and if this be acoepted, the date of the Taittiríya Aranyaka would be carried to a time ante- rior to the middle of the eighth century at the lowest caloulation ; for it was compiled at a time when the rite of Sati was unknown among the Brahmans. The sixth chapter of the work, gives, in great detail, all the rites and ceremonies to be observed by the

12

Indo-Aryan race for the cremation and burial of the dead, and it nowhere makes the smallest allusion to the burning of widows. This might at first sight appear & mere negative evidence ; but it is in reality not so, for the work distinctly points out the duties of widows on such ocoasions, and it could not have omitted to mention the rite in question, if it had been known. We are told that the proper duty of the widow was to lie by the side of her husband's oorpse on the pyre, whence she was removed by a brother-in-law or other person who should offer to marry her, and that she was to take away from the corpse & bit of gold, or & bow, or & jewel, according as the dead happened to belong to the Brahman, Kshatriya or Vaisya caste, as an em- blem of her succeeding to a part of her husband's effeots. On the 5th, 7th, or 9th day after cremation, she had also to come to the burning ground, and remove from the smouldering pyre the charred bones and ashes of the dead, in order to assign to them the rite of sepulture. This was the custom when the Vedas were in the asoendant, and even when most of the Sutras as also the laws of Manu were compiled. The only Sutrakara who alludes to the rite of Sati, is Katyayana, who oodified the rules of the later or White Yajur Veda, and he must have lived long after Bodhayana, Hiranyakes'í, Bharadvaja and other authors of Sutras on the Black or more ancient recension of the Yajus. It is worthy of note also that the later or White recen- sion of the Yajus itself nowhere alludes to the rite. The rite of disposing of the dead is a most important one in connexion with every civilized society, and among the early Indo-Aryans whose whole lives were eternal rounds of rites and ceremonies, it must have early engaged their attention, and formed the subject of sacerdotal legislation; and laws regarding it once laid down were the least likely to be altered or changed. We may fairly conclude, therefore, that the ceremonies regard- ing cremation and burial were compiled long before the rite of Sati was thonght of, and as that rite took, as above shown, from three to four centuries in maturing to the state in which

13

the Grecians notioed it in the fourth century B. C., the date of the Aranyaka, even if its 6th chapter be the last compilation on the subject, must date from a very remote antiquity. It can- not be denied that this conclusion is founded on a single faot; but it is so olear and precise in its nature-so little liable to be influenced by other ciroumstances-that its evidence, I feel satis- fied, cannot be gainsaid. Of course this argument gives only --- a limit on one side, and not the precise date of the work under notice ; but this is all that, I believe, can now be attempted. As regards the author of the Aranyaka, it is impossible even to make a guess. The Sanhita of the Black Yajur Veda is at- tributed to Tittiri, whence its name Taittiriya. As the Brahma- na of that name comments on the mantras of the Sanhita, and points out their uses in connexion with ceremonies, it is not at all likely that it should have proceeded from the same person. The Aranyaka often alludes to the Brahmana, and sometimes quotes from it; it must therefore be later still, and due to a different author; but who that author was, Sanskrit literature fails to indicate. It has been already said that the Aranyaka is throughout ritualistio. Its sole objeot is to point out the peculiarities of those rites and ceremonies which have not been fully desoribed in the Brahmana, and it adheres to its province with scrupulous care. The first book is devoted to mantras required for the collection of, and adoration with, the Arunaketuka fire, illus- .trating the same with legends in the usual Brahmana style. The oeremony is optional, and should be performed by those who wish numerous progeny, or crowded herds, or seasonable rains, or cure of disease, or destruotion of enemies, or great strength, or glory, or religious merit, or heaven (p. 162). Before undertaking it, a course of penance has to be under- gone for a year, or for at least two months. (p. 188). The penance includes bathing three times a day at the time of the three diurnal offerings; taking one meal a day, in the morning on the first, and in the evening on the next day,

14

and so on, or twice daily if the food be obtained by begging; daily offering of udumbara wood to the sacred fire; the wash- ing of the mouth and feet with water taken in a pot and strained, and not in a river or tank; homa offerings to Agni, Aditya, &c., and the reading of the Aranyaka in a forest. During the performance of the ceremony some additional obser- vances are enjoined, such as, not to run during rain, not to void certain secretions in water, not to tread on gold or lotus leaf, and to abstain from fish and tortoise meat. The ceremony itself consists in offering daily, for a year, certain oblations on two altars, one of which is to contain water and the other fire; the offerings consisting of clarified butter, sacred wood, cooked rice and the like. The first seven sections are devoted to mantras for the placing of certain emblematio watery brioks (avishtakah) on and before the northern altar (uttara vedi), pouring hot water thereinto, and prayers for propitiating the tutelary gods of the sacrifice. Each section ends with quotations from the Taittiriya Brahmana and the Rig Veda Sanhita, in support of the opinion of the Aranyaka regarding the merits of the operations. The 7th section names some of these emblematic brioks after the eight suns which are said to give light and health and fruition to this world. The names of the suns are Aroga, Bhraja, Patara, Patanga, Svarvara, Jyotishiman, Bibhasa and Kasyapa. The last is said to remain constantly over mount Meru, and never to cease giving light to that region. Its superior merits are desoribed in a Rig verse ' which has been quoted. The other suns are inferior to this one, and their identity is questioned by some authorities (Acharyas) who, it is said, take them to be the types of vitality, egotism, and the five primary elements. Others believe them to be the types of the seven officiating priests; and others again imagine them to imply the seven quarters. Although ordinarily only one sun, " thehealer" (Aroga), is visible to mankind, two sages of the name of Panchakarna and Saptakarna, the sons respectively of Vatsa and Plaksha, claimed to have had oocular demonstra-

15

tions of all the seven, but they knew of the eighth only from tradition, whereupon Pranatrata, son of Garga, told them, " Go you twain to the top of the Meru mountain, and you will behold, as I have done, the eighth." The first sun of the list which is very appropriately called the healer of disease, shines on this earth, the next three at the foot of the Meru, directing their rays downwards, and the next three above them shining up- wards. Passing through the cool region between the two groups, a traveller might proceed on to the top of the Meru mountain, and behold Kasyapa, the eighth sun. A doubt now arising as to the possibility of there being more than one sun, reference is made to the differences in the rays and action of the sun in the different seasons which can result only on the supposition of the sun for each season being separate, and a Rig Vedic passage is also quoted which says " there are thousands of suns" ( sahasra súryatáyáh : anantáh súryáh ityarthah), and argu- ing thereupon the teacher Vaisampayana says, "what wonder then that seven suns should be named, (tatra sapta súryatve kimas'charyamitih Vaisampayana Acháryah manyate). The reference in the text of the Aranyaka to Vaisampáyana, is wor- thy of note, though of course there is nothing to show that he is the same person, the pupil of Vyasa, to whom the narra- tion of the Puranas is attributed. The eighth seotion is devoted to an interesting series of cos- mogonic questions. The interrogator first asks; " say, O Deva, where dwell the clouds? what supports the years and days and months and seasons ? what sustains half months, muhurtas (pe- riods of 48 minutes) nimesk as (space of time equal to a twink- ling of the eye) and trutis (or double primary molecules of time) ? and where abide the waters which are now hence passing away ?" (rising in the form of vapours). The reply follows thus : " The different measures of time dwell in the waters, and the waters dwell on the sun, (drawn up by his rays). The clouds get the waters from the sun's rays, and the lightning dwells in the sun." The next question enquires-what kind of matter dwells

16

between the earth and heaven and supports them, and the reply is given on the authority of a sage, named Vatsa, who says : " Vishnu supports the twain, and makes them rioh in food and cattle and barley." The interrogator returns by asking ; "Whence their power? whence their glory? who are his allies, and through what means does that divine Vishnu alone sustain the two regions like an axle tree ?" The reply follows : " They say from the wind proceeds the power of Vishnu; and from his indestructibility his glory. That divinity sustains these (two spheres) by means of the threefooted, which constitute the one and most excellent representation of that Vishnu." The phrase " threefooted," is a quotation from the Purushas'ukta of the Rig Veda where it stands for the supreme Brahma, one- fourth of whom is said to constitute the universe, and the remaining three-fourths his sole entity. The same three-footed is the identity (svarupa) of Vishnu. His allies are the fires and the winds which support ceremonies. The next queries are, as to which are the four kinds of Mrityu or death ? and what are the regions of the pious and the sinful ? The replies, in the language of a wise man, are: " The yonder sun is the first or most potent (cause of) death, (the death pro- eeeding from gradual decay by repeated revolutions of the sun i. e. old age) ; the wind Pavamana is the seoond, (or of middling power, death resulting in its case by the displacement of the vital airs, which can be arrested by Yogis who know how to regulate their breath); Agni is the third or the weakest, (as it causes dissolution by creating disorders of the gastric fire, which physicians can easily overcome by appropriate medicines); and Chandramas the moon, the fourth (the moon being the lord of cereals, the want whereof leads to death by starvation). The vicious always repair after the first death to regions where there is no enjoyment (of any kind). The pious, dying of that death, go to regions rich in enjoyment of every kind where dwell those who have performed virtuous aotions. While those who are neither excessively vicious, nor exoessively pious, are born as

17

mortals in this region, and are subject to the second, third and fourth kinds of death." Next follows a desoription of hell. The question and an- swer on the subject are thus given (p. 57). "Say, O Brahman, should you know it, where does Yama punish the vicious, and the vices for which they are punished ? I ask this of you.". " The (seven) suns which proceed from Kasyapa always kill the vicious in the mid region between the earth and the heaven, and assign that place for their habitation. There they are born with defective bodies, acoording to their vicious acts ; (some) without hands, (some) without feet, (some) without hairs ; born without the intervention of the womb. Consumed by their actions, they die and are born to die again, and to rot in their abodes like decaying vermin (which, as fast as they are killed, are born again)." Sayana explains the region here allud- ed to to mean hell, i. e., Raurava and other abodes described in the Puranas, and ayonija " born without the intervention of the womb," to imply inferior births, by heat, dirt, &o., as given in those works. It is to be noted, however, that hell is always described as lying below the earth, whereas this is above it. The Aranyaka, evidently doubtful as to the manner in which its opinion may be received, strengthens its position by several quotations from the Rig Veda, which make slight allusions to the seven suns, and transmigration. Section Ix provides the mantras for placing bricks on the altar in the eight names of Agni, and in those of eleven male and as many female forms of Vayu, as also in those of the eleven Gandharvas and the seven winds. In one of the mantras, Vyasa, son of Paras'ara is referred to as the authority on which death by lightning is desoribed as distinct from the four kinds noticed above. The next section gives the mantras for placing bricks in the names of the two As'vins who are severally described as two horses, as a human couple, as night and day, as two friends, as water and cloud, as three clouds, as the sambara cloud, as

18

the roaring nimbus full of water, as the sun, and as cloud formed . by the sun. Passing over the next twelve sections, the mantras given in which call for no remark, I come to the twenty-third, which gives a legend on the origin of the sacrifice which is of interest "as affording, to a certain extent, a new system of cosmogony, in which a tortoise assumes the task of creating the universe. 'All this was waters-mere waters-before. He the one Pra- jápati was born on a lotus leaf on those waters. A desire sprung in his mind ; (he said) ' I shall create this.' Hence when a desire arises in the mind of man, he pronounoes words, and then enters into action. * * * He laboured (mentally says Sayana to devise the course of creation). Having laboured, he shook his body. Thereupon from the flesh of his body sprung three ríshis, Aruna, Ketava and Vatarasana. His nails became the Vaikhanasa rishis; his hairs, the Balakhilya rishis, and his humours, the waters. Within those waters a tortoise was mo- ving about. To it (the tortoise) said (Prajapati), ' Verily, thou art formed of my skin-flesh.' 'Not so,' said the other, ' I have been here from before.' Hence (from those words) the Purusha, the divine soul, attained, (purvamásam) (his name of) Purusha. It (the tortoise) assumed the form of a human being with & thousand heads, a thousand eyes, and a thousand feet, and stood before Prajapati. To it said (Prajapati), 'you existed before me : do you, elder, create this' (the universe). He (the being who had transformed himself from the tortoise) took a handful of water and plaoed it in front with (the mantra) eva hyeva, &c. Thence arose the sun Aditya. It is the east side. Now, Aruna Ketu* placed (some water) on the right side with (the mantra) eva hyagne, &c. Thence verily arose Agni. It is the south side. Then Aruna Ketu placed (some water) behind, with (the mantra) eva hi cayo, &c. Henoe verily . It is not clear whether the transformed tortoise assumes the name of Aruna Ketu, or, having created the sun, left the other creations to be accom- plished by the sages who sprung from the flesh of Prajapati.

19

arose Vayu (air). It is the west side. Then Aruna Ketu placed (some water) on the left side with the mantra evd hindra, &c. Thence arose Indra. It is the north side. Then Aruna Ketu plaoed (some water) in the middle, with (the mantra) eva hi pushan, &o. Thence arose Pushan. It is & dis', side, or intermediate quarter. Then Aruna Ketu placed (some water) above or upwards with (the mantra) eva hi deva, &o. Thenoe arose the gods, men, manes, Gandharvas and Apsarases. It is the upper side. From whatever water leaked out and fell, arose the Asuras, Rakshasas and Pis'achas. Therefore are they overcome, (a play upon the word párápatan fell down, and pará- bhavan " overcome"). They were born vile." A story simi- lar to this ooours in the Satapatha Brahmana (vii. 4, 3, 5,) but in it Prajapati himself becomes the tortoise, whereas here Brah- ma resigns the task of creation to the tortoise, which claims to be independent of him and eternal. The second Prapáthaka is devoted to Bráhmanic educa- tion, but the details given are meagre, though in general character they are very much the same as are to be met with in the Grihya Sutras. The first requirement of a Brah- . man is the sacrificial cord, and the necessity of it is illustrated by a legend, thus : "The Devas and the Asuras performed each & great sacrifice; each wishing, 'hereby we shall attain, verily we shall attain, the Svargaloka.' The Asuras, fully accoutred, performed it by main foroe ; the Devas meekly through Brah- macharya and austerity. The Asuras, through stupidity and ignorance, were overcome, and could not attain heaven. Through duly performed yajna, the Devas attained the Svargaloka; through irregular performance, the Asuras were overcome. That yajna is duly performed, which is performed with the sacrificial cord on, and that is irregularly performed which is performed without the cord. Whatever a Brahman reads with his cord on has the same merit which officiating at a saorifice with the cord on ensures. Therefore should men read (the Vedas) and officiate for self or others with the oord on in order to secure the highest merit." (p. 193.)

20

The different kinds of cord to be used, and the mode in which they are to be worn, are next desoribed. The skin of the black antelope and cotton thread are the most appropriate materials for it. If the cord be worn on the right shoulder and allowed to hang by the left side under the left hand, it is called Prachi- nácita ; but if it be worn on the left shoulder (as is usual now) and allowed to hang on the right side, it is called Upavita, or Yajnopavita; when worn like a garland or necklace over both shoulders, it is called Sanvita. The first kind is proper for men and sages; the seoond for the Devas; the manes following the practice of the last. For a Brabman who has been invested with the sacred oord, the most important duty daily is to attend to the morning, noon and evening orisons or sandhyas. On the first of these occasions, he should begin by throwing a little water upwards while repeating the Gayatri. The object of this is to cast away to an island named Aruna, a set of Rakshasas, whom Sayana wishes to identify with the evil passions of mankind, and who are said to have obtained, after a long course of penance, the blessing of Indra to wage war against the sun. To this warfare they were ever prone, and daily did they assail, without intermission, the solar luminary from the time he rose to the time he set, until they were pacified by some water being thrown on them with the Gayatrí mantra. The orison itself consists in reflecting on the Aditya as Brahma itself. This is followed by a ciroumambula- tion round a central spot which is to be assumed as the sun. As a purificatory rite, the Kushmanda Homa follows next. It should be performed by all who think themselves in any way infected by vioe, or guilty of any of the heinous crimes ; . for it is reckoned to be the best remover of sin. The period for which this ceremony is to be observed is to be regulated by the nature of the crime to be expiated ; the most heinous crimes require a whole year, while minor ones, yield to an obser- vance of one month, twenty-four nights, twelve nights, six nights, or even three nights, during which the performer should

21

abstain from flesh meat, female society, bedsteads and falsehood. The most appropriate food during the period for Brahmans is milk, for Kshatriyas wheat, and for Vaisyas cheese; but should anybody feel that this aliment would be insufficient to sustain his strength for the performance of the ceremony, he may take rice, barley-meal, and other pure articles of food. The restrio- tions and rules about food are the same for Diksha, and the Somayaga The mantras necessary for the performance of the rite take up four seotions, from the third to the sixth. The next duty of the neophyte is the reading of the Vedas. This of course has to be gone through by a tutor, with whom the pupil is expeoted to abide during his pupilage, but no mention of this is made in the text. To illustrate the im- portance of the study, the ninth seotion gives a legend. "Verily the self-born Brahma itself once became manifest (Abhyanarshat) to oertain unborn white (devotees) engaged in penance. They became rishis, thence rishis get their rishi- hood. (A play upon the root rish, 'to go,' whence arshat 'became manifest' and rishi a sage, who makes everything manifest to the people at large). They stood before that Deva, anxious to perform a yajna. They perceived the Brahma Yaj- na; they collected it; they celebrated it. Whatever Rig verses they read, the same became milk offerings for the Devas ; whatever Yajur verses (they read, the same became) clarified- butter offerings; whatever Sama (verses they read, the same became) Soma offerings; whatever Atharvangirasa (verses they read, the same became) honey offerings; whatever Brahmanas, Itihasas, Puranas, Kalpas, Gathas and Naras'ansis (they read) the same became flesh offerings for the Devas; thereby the De- vas destroyed the sin of hunger, and freed from sin, they at- tained the Soargaloka. The sages attained equal rank* with Brahma." (p. 235.) The Brahma Yajna here described is no other than the for- mal reading of the Vedas. This should be done at dawn in a . Lit. Sáyujya, union with the deity. --.

22

forest, in the outskirts of a village, whence the houses in the village are not visible; the east or north side of the village being the most appropriate. Seated on a clear place facing the sun, the reader should begin by drinking, or rather throwing on his mouth, drops of water three times. He should then wash his hands and feet, and touch his mouth, nose, ears, breasts, &o., and spreading a mat of darbha grass, sit thereon oross-legged with the right foot resting on the left thigh. His left hand should rest on the right thigh and on the open palm thereof the right hand should lie with the palm looking downwards. Thus seated, the reader should first repeat the Pranava, then the Vyahriti, then the Gayatri three times in three different ways, and lastly the S'akha of the Veda to which he belongs. These rules, however, are not imperative. The man who can- not go out of his village or town, may read at home, and should the morning prove inconvenient, the reading may be accom- plished during any other time of the day, or at night. S'aucha Ahneya, a sage, the son of S'uchi by Ahni, more sensible than his neighbours, recommends the reading at home, and at any time convenient, as the most appropriate and right course. If sitting on a mat be inconvenient, and during illness, the reading may be completed while standing, walking, or lying down ; and in- stead of reading aloud the needful may be done by muttering so as simply to move thetongue, or mentally without any movement of the tongue at all. It is ordained, however, that the reading in the middle of the day should be always in a loud voice, and the reading once commenced should always be completed be- fore stopping, irrespective of all those causes, such as eclipses, lightning, thunder, &o., which are ordinarily held as preven- tives to the reading of the Vedas. Impurities of person and place should, however, not be disregarded. This reading is held to be an obligatory duty, and every Brahman should observe it daily, along with four others, which none should negleot. These are oblations to the gods (Deva- yajna), offering of water to the manes (Pitriyajna,) offerings to

23

crows or other animals (Bhutayajfia), and alms to beggars, &o. (Nriyajna), the five being collectively called Panchamaháyajna, or " the five great sacrifices." Orthodox Brahmans to this day profess to observe all these ceremonies, but in reality only the offerings to the gods and manes are strictly observed, while the reading is completed by the repetition of the Gayatri only, and charity and feeding of animals are casual and uncertain. In addition to the daily reading above prescribed, persons who officiate at a sacrifice instituted by, or receive a gift from, an improper person, are bound to read the S'akha to which they belong expressly as an expiation, and observe a strict fast ; and no mitigation of this punishment is admitted in the case of persons who officiate or reoeive gifts while labouring under diffi- culties. Should they, however, be unable to undergo the expia- tion on account of illness or other cause, they may limit the reading to repetition of the Gayrtri for three days, observing the fast as before. The 19th section is interesting, as containing some ourious mantras. The first is intended to be repeated before commen- eing a ceremony, or at the conolusion of the evening Sandhya. It runs thus : " Enveloped by the glory of Kasyapa, and girt and regirt by the mail-coat of Brahma, I attain the earth, I at- tain the sky, I attain heaven; thereby I attain earth, sky and heaven; I attain Brahma; I attain the region of Brahma ; I attain immortality ; I attain the region of immortality ; I attain the Devas; I attain the region of the Devas ; I attain the fourfold covering of Brahma, which death cannot penetrate." (p. 272.) While repeating this mantra, the adorer should reflect upon the great Brahma as an enormous porpoise, whose figure is thus described: "Of him, whom all adore, the head is that (Brah- ma itself); the crown of the head is virtue; the upper jaw is Brahma ; the lower jaw is yajna; the heart is Vishnu; the ge- nital organ is the year; the forefeet are the two As'vins; the middle part or trunk is Atri; the hind feet are Mitra and Varuna ; the first joint of the tail is Agni; the second joint is Indra;

24

the third joint is Prajapati, and the fourth the fearless (Brah- ma). He is the divine and all-powerful porpoise (S'is'umara)." (p. 274.) When the reflection is completed, the adorer should turn to the north and looking towards the Polar star, thus salute the porpoise : "Thou art indestruotible; thou art the abode of the universe; thou art the lord of the whole animated creation; thou art the chief of the creation ; all created beings adore thee. Salutation to thee, repeated salutation to all relating to thee; salutation to the porpoise." (p. 275.) The advantage of this adoration is great. " Whoever," says the Veda, " refleots on the porpoise thus described, overcomes all accidental death, and attains heaven. He dies not on the highway, nor in fire, nor in water, nor childless : he thrives every where." The Third Book supplies in & colleoted form the man- tras required for the performance of the rite called Chaturhotra Chitti. The nature and character of the rite having been already described in the third book of the Brahmana (Seo. 12), I shall reserve my account of it for my introduction to that work. The mantras themselves offer little for comment. Some of them at the end of the book are intended for the funeral servioe in connexion with which they will be notioed further on. The 12th and 13th sections give the Purushasukta,* but its reading is in some places different from what oocurs in the Rig Veda Sanhita. The Purusha is further described to have two wives, Hrí and Lakshmi, with whom he dwells as the creation. The subsequent sections afford two other Súktas, one ad- dressed to Prana or life, i. e., the human soul, and the other to Mrityu or death. The first is called Bhartri Sukhta; it runs as follows : " Itself sustained (by the Deity) it sustains all (organized bodies), be- coming the sustainer. Single (by nature) that Deva dwells as manifold (in the bodies of the animated creation). When it becomes tired (lit. drowsy) of sustaining the weight (of bodies), . For an English translation of this hymn and remarks on it vide Muir's Sanskrit Texts, i. p. 611.

...-.

25

it lays down the weight, and becomes latent (even as it was before the birth of the being in which it is manifest). Peo- ple call it both death and deathless; they call it both the sus- tainer and proteotor. He, who, truthfully entertaining it (in his mind) knows it, will be a sustainer of himself and others, by being snstained and supported by it. It may kill the new born babe, and yet not touch the deorepid ; it may kill numbers in a single day; it is ever sleepless: that Deva is always worthy of our prayer. In the person who knows from what cause it has proceeded and what relation it bears to Brahma, it abides even when he is bedridden with decrepitude; it forsakes him not for the period assigned him by his former aots. The waters follow thee," even as knowing cows with distended udders fol- low their calves. Thou enlivenest Agni, the carrier of oblations ; thou art the enlivener of Agni, the carrier of oblations; thou art Mataris'va, the sustainer of animated creation ; thou art verily all rites as well as all Soma sacrifices. All the Devas follow thy call. Thou art one alone, though entering (into many bodies thou appearest as) many. Salutation to thee. Mayst thou be gra- cious to my call. O inspiration and expiration, (Prana and Aprana), who are circulating in my mortal body, salutations to thee. Listen to my prayer, I address thee with & man- tra. Quickly come, ye two ever-youthful beings, and destroy them who are my enemies. O concurring inspiration and expiration, forsake my enemy. Do not associate with his life. Through my mantra grant me, O you two mutually conour- ring gods, the power to kill him. Thou wast born of the exis- tent which proceeded from the non-existent. Whatever is born, the same becomes thy asylum. Whenever it becomes tired of sustaining weight, it drops the weight, and beoomes again la- tent (as before birth). Whenever thou desirest to enjoy the . The changes from the third to the second person, and from the second to the third, as also from the singular to the plural, are frequent. I have followed them sorupulously, even at the sacrifice of grammar, to preserve the character of the original.

26

nine devas, (the body or dwelling with nine doors), thou be- comest Prana, and enjoyest the pleasures of Prajapati," (p. 344). The Mrityu Sukta runs thus : " All the gods follow that rob- ber (Hari) who takes away life, who is the lord of the universe, and the chief amongst the intelligent. Well-disposed towards us, he has come to this mantra-established ceremony of ours. . Mayst thou abstain from breaking our course. Mayst thou exert thy force (in suppressing our enemies). O Death, hurt us not, nor destroy us, nor deprive us of our vigour, nor allow us to be robbed; hurt not our offspring, O fierce one, (Ugra) nor injure our lives. Thee, renowned among men, we serve with butter. It is for this Death who causes instant horror and trepidation, that men hear; it is through his will that they have repeatedly multiplied. It is through his will that I have got what I had desired ; it is from his heart that I have got my heart. Therefore, let all that is dear to me be placed be- fore him. O Death, may you follow thy own special course, apart from the course of the gods (Devayana). O ye of benig- nant eyes and gracious ears, listen to my prayer ; hurt not my offspring, but (overthrow) my heroie enemies. Most cordially bowing and supplicating, I adore Death the first-born of Truth, who came to existence before creation, who gratifies the prayers of all his suppliants, who is the only king of created beings." (p. 352). The last five sections of the Third Book supply some mantras for the funeral service. These, however, call for no remark. The Fifth Book is a sort of commentary, explaining the meaning and purport, and pointing out the uses, of the mantras given in the Fourth Book; the two, therefore, may be noticed together. The subjeet of the two books is the Pravargya ceremony, in which an earthen vessel about a .span long, wide at the mouth, and narrow at two places about the middle, which gives it the appearance of three chatties put one over the other, occupies the most prominent position. This pot is called Maharira, and the details about preparing

27

it, and cooking frumenty in it, fill the bulk of the two books. The origin of the ceremony, as usual, is attributed (in the 5th Book p. 590) to the Devas, who first performed it with & view to attain fame. "The gods, desirous of fame, were attending a suorifice complete in all its parts. They said, ' whatever fame first comes to us, that shall be common to us all.' Kurukshetra was their altar; Khandava was its southern, .

Turghna its northern, and Parinah its hinder (lit. waist) section. The Marus were the earth dug from it. Fame came to the sacrifice derived from Vishnu (Makha and Vaishnava) among their number. This fame he engerly desired; with it he departed. The gods followed him, seeking to obtain (this) fame. From the left (hand) of him, while thus followed, a bow was produced, and from his right hand arrows. Hence a bow and arrows have a holy origin, for they are sprung from sacri- fice. Though many, they could not overcome him, though he was only one. Therefore many men without bows and arrows cannot overcome one hero who has a bow and arrows. He smiled, 'Though they are many, they have not overcome me who am only one.' Virile strength issued from him as he continued to smile. This the gods put upon the plants. It became syámáka grain, for they are smilers (smyayákáh). Hence this grain derives its name. Wherefore & person who has been consecrated, should smile with reserve, that he may retain his virility. He stood leaning on his bow. The ants said (to the gods) let us choose a boon ; and after that we shall subdue (or kill him). Wherever we dig let us open up water. Hence whenever ants dig, they open up water. For this was the boon they chose. They gnawed his (Vishnus) bow- string. His bow, starting asunder, hurled his head upwards. It travelled through heaven and earth. From its so travelling (pravartata) the pracargya got its name. From its falling with the sound of ghrám, gharma obtained its name. Virile energy (or seed oiryam) fell from the mighty one (mahat), henoe the Mahavira got its name. From their making a collec-

28

tion (sambharan) of it from this (earth), the samrat obtains . his appellation, (lit. the samratship of the samrat or emperor). The gods divided him when prostrate, into three parts. Agni (took) the morning oblation ; Indra the midday oblation, and the Vis'vedevas the third oblation. Sacrificing with this head- less sacrifice, they (the gods) neither obtained blessings, nor conquered heaven. The gods said to the As'vins, 'Ye two are physicians, replace this head of the sacrifice.' They said, 'Let us ask a boon, let our graha (libation of Soma) be received here also. (The gods accordingly) reoeived this [libation] to the As'vins for them. [The As'vins] replaced this head of the sacrifice, which is pravargya. Sacrificing with this sacrifice with & head, they obtained blessings, they conquered heaven. When one spreads out the pravargya then he replaces the head of the sacrifice. Sacrificing with this sacrifice with a head, a man obtains blessings and conquers heaven. Hence this pra- vargya is principally concerned with oblations to the As'vins."* The Panchavins'a Brahmana of the Sama Veda has a legend similar to this, but not quite so full in details. In the Mahá- bharata, Dronacharya is described to have leaned with his chin on his bow in overwhelming grief on hearing the news of his son's death, when Dhrishtadyumna cut the string of the bow, which, starting up, pieroed the head of the great hero and killed him. The ceremony of Pravargya homa should be commenced on the day of the new or full moon, or on a day in the wane when the moon is in an auspicious stellar mansion (nakshatra), and con- tinued for either six or twelve days. The first step in the oere- mony is of course the lighting of the sacred fire, which, when in a blaze, should receive a supply of thorny fuel upon which, is to be poured an oblation of butter. The first verse of the 2nd section of the 4th Book supplies the mantra for offering the oblation, and the first verse of the 2nd section of the 5th Book, direots that the offering should be made after filling the oblation spoon four times. This being done, the next step This translation is taken from Muir's Sanskrit Texts IV., p. 112.

29

is to collect materials for the most essential requirement of the ceremony-the earthen vessel above alluded to. The earth for it . should be dug out with a double-headed hoe made of mimosa wood; but if mimosa wood be not available, the wood of ud- umbara, Vaikankata, or bamboo may be substituted. After the homa above described, the hoe should be consecrated by a man- tra. A mantra being next addressed to the Brahma, the hoe, a black antelope skin, a horse, a goat and an ox are to be taken to the spot where the earth has to be dug. The skin being now spread on the ground with the head-side pointing towards the east, and the hair looking towards the north, the digging is to be carried on, the first three strokes being accompanied with mantras, and the last silently without a mantra. The dug earth should be thrown on the antelope skin, and thereon should be put a small quantity of earth dug by the tusk of a hog, as also some earth from an ant hill. The earths being now brought to the altar on the back of the goat, the horse is to be made to smell them. Then mixing the earths with a quantity of goat and antelope hair, and putting into the mixture a few twigs of the Cisalpinia bonducella, some small pebbles, and a quantity of broken potsherds, the whole is to be moistened with hot water, well kneaded, and beaten so as to prepare a good compost of uniform consistence for the making of the vessel. The value of hair, pebbles and potsherds in preparing clay for a good hard substantial pot, not liable to orack in course of firing, is so ob- vious, that I need not notice them. The Cisalpinia twigs evi- ently serve the same purpose, but the Aranyaka (V. 2-9) has a legend to recommend its use and importance. According to it once on a time, " Indra hurled his thunder-bolt for the destruc- tion of Vritta. But as often as he did so, so often he failed to seize (the demon). Thereupon he exerted from before a heap of Cisalpinia (twigs), and caught him. He (Indra) said, 'Thou hast supported my vigour' (uti); hence the Utika has obtained its power," (p. 596).

30

The place most appropriate for preparing the Mahavira is an . open spot surrounded by a mat fence. Seated within this en- closure, the preparer should work with his face averted so as not to breathe on the clay when it is being modelled, nor allow his shadow to fall on it. The spatula for modelling the pot should be made of bamboo, and not of wood of any other kind, and the same instrument is to be used in soooping out the earth to complete the bowl of the vessel. The proper height of the vessel is a span, but it is not necessary to measure it exactly, to see that it is of the standard height, a slight differenoe being immaterial. It should, however, have a handle attached to it, so that it may be easily held and moved about.

When the pot or urn is completed, it should be placed on two bits of wood over a fire kindled in a hollow before the Garhapatya fire, and in that position thoroughly baked, so as to be fit for the purpose of being used as a cooking-vessel. A number of mantras have now to be repeated for taking out the vessel from the fire, for wiping it, for placing it near the altar, for looking at it in that position, as also for certain offer- ings to the fire; but as they are of no interest to any besides those who are engaged in performing the ceremony, I shall pass them over. The vessel is required for the cooking of the Pravargya offer- ing. Milk is the most essential element of this offering, and it has to be prooured in a systematio manner, reciting mantras at every step. The first step is to take a piece of string, of course duly sanctified by an appropriate mantra, and to go forth for the milch oows. The next step is to call the cows. This should be done first by reciting their ritual, and then their popular, names. The ritual names (devanamani) are Ida, Adití and Sarasvatf, and the popular names, such as the owner assigns to his pets. When a cow, thus invited, comes to the inviter, she is to be tied, and the calf kept apart. After allowing a suffi- cient time for secretion of the milk, the calf is to be let loose,

31

and, addressing it and the cow to yield a plentiful supply, milk is to be drawn in the usual way. The cooking of the Pravargya next follows. It is a frumen- ty consisting of milk, butter and rice, which when duly dressed, is to be flavoured with more butter and honey. The details of the offerings to be made with this frumenty and other articles, the various mantras to be recited or chanted by the different officiating priests, and the order in which the ceremony is to be conducted, scarcely call for any notice. Some of the acoidents to which it is subject, and the expiations for the same, are, how- ever, not altogether unworthy of note. The first and most like- ly accident is, the cracking and breaking of the vessel when on the hearth. For this, the most obvious remedy is the substi- tution of another vessel with an appropriate mantra. Should the frumenty, however, boil over from excess of heat, the proper course is to throw a little cold water into the pot to allay over- boiling ; this must, however, be done, as most other opera- tions of the ceremony, while repeating mantras, of which four are prescribed as the most appropriate. The cooking of the Pravargya has to be done twice a day, morning and evening, for either twelve, or six, days, the evening cooking being com- pleted before sun-down; should it, however, be delayed, and it be necessary to keep on boiling even after the sun has set, an expiation has to be gone through. An expiation is also required, should any of the priests eat of the frumenty before the completion of the ceremony,-an accident the possibility of which should appear questionable, unless we think ill of the devo- tion of the priesthood of the time. But bearing in mind the faot that libations of soma nectar were freely indulged in by the priests during the ceremony, it was by no means impossible. For loss of oblatory articles by theft, imprecations dire against . the caitiff was the only resource; but to drive away a wolf prowling about the place of sacrifice, there was a more effeotual remedy in a burning brand, flaming at both ends, thrown towards the animal. The same remedy was resorted to for

32

driving away jackals, owls, donkeys, vultures and other noxious animals, the imprecation accompanying in the case of vultures being, " away, thou blood-besmeared, gory-mouthed messenger of death; thou dog-footed, swift-winged messenger of both Yama and Bhava, away hence to indulge in your coveted carrion (elsewhere)." In the case of noise made by men pos- sessed by devils, or the fall of a vulture, or the dropping of a worm on an oblatory article, or for enemies, impreoa- tions were the only remedy. For the last, three impreca- tions are given, the first of which should be recited while pouring a red coloured oblation on the fire; it runs as follows : "Even as cooked offering is poured on the fire, so do I truly oonsign this (enemy) to the jaws of death; may the re- sult be alike ! Khan, phan, he is killed," (p. 555). The com- mentator says the words khan and phan are onomatopoetic of the sound produced by the chewing of the bones of the enemy between the jaws of death. The Tailanga MS. consulted by me, substitutes khat phat for the above. The second imprecation should be repeated after observing Brahmacharya for three nights: it is to this effeot :- " I curse thee with a sacred man- tra ; I curse thee with the ourse of Brahma; I look on thee with the frightful eyes of Bhrigu; I refleot on thee with the wrathful mind of Angiras; I pierce thee with the keen edge of sin, mayst thou fall below me !" (p. 556.) The third impreca- tion has to be repeated when burying, at dusk, a herb called simijavari, in the cattle shed of the enemy. It runs thus: " Mangle him, O Simijavari, mangle him in his bed; O bed- born, cast him on a rock (away from his home); reduce him to nothing in the forest fire; destroy him ere yonder sun rises again in the east-him who envies us, and whom we hate." (p. 557.) It has been already stated that the fifth Prapáthaka is a kind of commentary explaining the objeots and uses, and sometimes the meaning, of the mantras given in the fourth Prapathaka. To illustrate this, I shall here quote an example

33

from the 2nd Seotion of the fifth Prapathaka which explains the 2nd mantra of the 2nd Section of the fourth Prapathaka. The mantra in the latter runs thus : " Impelled by the god Savita, I seize thee with my arms like the two As'vins, and my hands like Pushan's." The use of this is thus explained in the former : " With the words 'impelled by the god Savita,' &c. the abhri (hoe) is to be taken up for (the) produotion (of earth for the ceremony). He says, ' with my arms like the two As'vins,' because the Asvins were the Adhvaryus of the gods. He also says, 'with my hands like Pushan's,' to imply earnest application." The sixth Book* is devoted to the details of the funeral cere- mony, which it describes under the title of Pitrimedha, or rites for the welfare of the manes, and gives all the mantras required for the ceremonials of the first ten days after death, leaving the

" An abstract of this book was published by me in the Journal of the Asia. tic Society of Bengal for 1870, (Vol. XXXIX, p. 241, et seq.), and nearly the whole of it is here reprinted, with a view to afford to the reader an analysis of the entire Aranyaka in a collected form. As the subject is of considerable importance most of the Sútrakaras have treated of it at great length, and I may refer the curious in such matters to the Sútras of As'valáyana Bodháyana, Hiranyakesi, Kátyayana, Bháradvája, Binkhayana, and Apastumba for details of the ancient ritual. The Smritis of Vishnu, Harita, Katyayana, Parksara and Yajnavalkya, also notice them, but not quite so fully or clearly. Of the Prayogas which explain the rules of the Butras, the following are the principal : 1 Bodhayana-prayoga-sara, 2, Hiranya- kenhyanteshti-prayogamani, by Abhayañkara, 3, Antyeshti-paddhati by Nárá- yana Bhatta, son of Raghunátha Bhatta, 4, Ahitágnerdáha-paddhati, by a disci- ple of Rames'vara, 5, Suddhitattva, by Raghunandana, 6, Smriti-kalpa-druma, by Ia'varanatha, 7, Asancha-nirnaya, 8, Jatamallavilasa, 9, Sapindi-karaua, 10, Suddhikal, by Bhavadeva, 11, Smritisára, by Harinátha, 12, Kalidharma- sara, by Vis'ves'rara Sarasvati, 18, Dharma-privitti, by Narayana Pandita, 14, Mumurshu-kritya, 15, Smritisara by Narayana Bandya, 16, S'uddhimayú- kha, by Nilkantha Bhatta, 17, Madana-parijata, by Madana Ráya, 18, S'údra- dharma-tattva, by Kamalákara Bhatta, 19, Nirnaya-sindhu, by Kamalákara Bhatta, 20, S'raddha-paddhati, by Vis'vanatha Bhatta, 21, Trinsachchhloki- bhashya, 22, S'ruddha-viveka, by Sulapani, 23, Homadri s'raddha khanda, 24, Apastamba-pitrimedha-bháshya, by Gopála. There are probably others, but I have not yet seen or heard of them.

34

s'raddha, or the rites meet for the eleventh day, altogether un- notioed. The mantras are taken mostly from the Rig Veda, and arranged in consecutive order, but without any clue to the parti- cular rituals for which they are intended. The Sutrakaras supply this deficiency, and as they point out several peouliarities not to be found in A's'valayana, I propose to give here a summary of the subject. The bulk of the mantras and the rules are the same as given by As'valayana; but as that author's work, lately published by the Society, has already been commented upon by Dr. Max Muller,* it is not necessary to notioe it in detail. The first mantra given refers to the performance of & homa immediately after the death of a man who had always main- tained the sacrificial fires in his house. According to Bodhá- yana, four offerings should be made, while touching the right hand of the dead, to the Garhapatya fire, with a spoon over- flowingly full of clarified butter. Bharadvaja prefers the Ahavaniya fire, and is silent as to whether the offering should be fourfold or not. As'valayana recommends the rite to be performed at a subsequent stage of the funeral. All three take it for granted that death has happened within the house, if not near the place where the sacrificial fires are kept, and none has anything to say regarding the taking of the dying to the river-side, or of the ceremony of immersing the lower half of the body in water at the moment of death, (antarjali) which forms so offensive a part of the modern ceremonial in Bengal, and which has been, by a flourish of incisive rhetorio and at a considerable sacrifice of truth, called "ghat murder." Looking to this negative evidence against it, to its total absence in other parts of India, and to the oldest authorities on the subject being the most recent of the Puranas, it may be fairly conclud- ed that it is of modern origin. None of the authorities usually quoted enjoin it as a positive duty, and it has come into gene- * Zeitschrift der Deutshen morgenlandischen Gesellschaft, IX. Vide passim Grimm's Essay on the Burning of the Dead, and Dr. Roth's article " on Burial in India."

7

35

ral praotice probably sinoe the date of Raghunandana and his contemporary Smritikaras of the 16th oentury." After the homa, a cot made of Udumbara wood (Ficus gloma- rata) is to be provided, and, having spread on it a pieoe of blaok antelope skin with the hairy side downwards and the head pointing to the south, the corpse is to be laid thereon with the face upwards. A son, brother or other relative, or in his absence whoever takes the lead, should next address the corpee to give up its old clothing, and dress it in a new suitt

. The anthorities usually quoted are the following :- सदितच्े १६०। मङ्ायां त्यजतः प्राशाम् कथयामि वरानने। कणे तत्परमं ऋ्रम्म द्दामि मामकं पदं। स्ान्दं। " I shall relate to you, O handsome-faced, the merit of giving up life in the Ganges. I give him (who does so) my own rank, and pour in his ears the mantra of the Great Brahma." Skanda Purana, quoted in the S'uddhi-tattva. १९१ प्रायखित्ततओं। बजादके तु जाळवां बियतेडनममेन या। स याति न दुवर्नन पव्यवायुव्यमेति च ॥ चाग्रेयं। चजेदिकं चरसान्नाभिपर्य्यनमिति सार्च- याखा २८६। नाग्यन्तर्गततोयामां मतानां ख्ञापि देडिनां। तख तोर्थफसायाभि: माच काय्या विचारण॥ सान्द। "He who fasting dies with half his body immersed in the water of the Jah- navi (Ganges), is never born again, and attains equality with Brahma." Agni Purána, quoted in the Práyas'chitta-tattva. "The embodied who dies with his body up to the navel in water, attains the fruit of all the sacred waters, (tirthas). There is no doubt about it." Skanda Purána. क्रियायोगसारे। मङ्गायां त्यवर्ता देहं भूधो जनम न विखते इति १२। "After giving up the body in the Ganges there is no second birth," Kriyá- yoga-sára. सनय्ध देषं अङ्रायां म्रद्यवापि च सुनये । ४५ ।। "Even the crime of Brahmanicide may be expiated by giving up the body in the Ganges." Kriya-yoga-sara. t The mantra for the purpose says :- सपतदू यदिदाबिभ: पुरा। इटापूत्तममुसम्पसय दचिणां यथा से दभं

" Give up the cloth thou hast hitherto worn ; remember the ishta and purta acrifices thon hast performed, the fees (to Brahmans thou hast given) and those (gifts thou hast) bestowed on thy friends."

36

The body is then covered with a piece of unbleached, unout cloth, having fringes on both sides; the operation being per- formed while repeating a mantra .. Then, wrapping it in its bedding or a mat, it is to be borne on its oot to the place of oremation. The removal, according to some authorities, should be made by aged slaves; according to others, on a cart drawn by two bullocks. The mantra for the purpose, says, "I har- ness these two bullocks to the cart, for the conveyance of your life, whereby you may repair to the region of Yama-to the place where the virtuous resort,"t clearly indicating that the most ancient custom was to employ a cart, and not men. As'valayana suggests one bullock. Anyhow, the ancient Sú- trakáras evince none of the repugnance to the employment of Sudras for the removal of the corpse of a Brahman which the modern Smarthas entertain on the subject. According to the latter, none but the kith and kin of the dead should perform this duty, and the touch of other than men of one's own caste is pollution, which can be atoned for only by the performance of an expiatory ceremony.# When Sir Cecil Beadon, the late

• दद्नं वखं प्रथर्म न्यागन् । २।। "This cloth comes to thee first." + पयेममेतया चासन्या सद सत्तसपेन कठेन वा संबेध दासा: प्रवयस वचेयु: पचेनं समसा वहन््येकेषां यमषेयधात्। इमा युनज्म से वक्ी चसुनीयाय बोढवे। याम्यां यमस्य सादनं सछ्यताक्ापि मचतात्॥ ४ ॥ t This prejudice first manifested itself, though in a mitigated form, in the time of Manu, who says, "Let no kinsman, whilst any of his own class are at hand, cause a deceased Brahman to be carried out by a Sudra; since the funeral rite, polluted by the touch of a servile man, obstructs his passage to heaven." Chap. V. ver. 104. The following are the subsequent authorities :- विष्छ। मतं द्विजं म सूद्रेश न च शूड्रं दिजातिना। यमः। यस्यानयति ूद्राडग्रिं ऋणवाष्ठपवींषि च। एडनानुः। ब्रमरद्रपतिताखान्या मताखेद् द्विज- मन्दिरे। ग्राचं तब प्रवच्धामि मनुना भाषितं यथा। दमरावाक्कुमि सते मासा- कडें सवेन्युचिः। इाभ्याण्ु पतिते भेर्षं सन्खे मासचसुडयात्। चत्यनये वर्ष्जये-

37

Lieutenant-Governor of Bengal, proposed the removal of the Hindu dead of Caloutta by the Mutlah Railway to Gariah, the strongest opposition was offered by the people, on the ground that it would involve a most serious pollution and loss of caste, to allow a corpse to be touched by other than its own caste men. They quoted a number of texts in support of their opinion, including those given above, and had no doubt ous- tom-a greater authority than written laws-to plead in their favour; but the most revered and most ancient of their S'astras was opposed to them, for it recommended for the Brahman dead a bullock cart as the most fitting conveyance, and a S'udra slave as its substitute. The road from the house to the burning-ground used to be divided into three stages, and at the end of each, the procession used to halt, deposit the body on its oot on the ground, and address a mantra. As'valayana says nothing about the divi- sion of the road into stages, nor of the mantras to be repeated, but recommends the procession to be headed by the eldest member of the family. The first mantra in the Aranyaka rans as follows: "Pusha, who knows the road well, has well- trained animals to carry you, and is the protector of regions, is bearing you away henoe; may he translate you hence to the

डेचमित्येवं मनुरतवीत्। यमा। दिजस्य मरणे वेशा विशवद्याति दिनबयात्। दिवैकेन वचिर्भूमिरग्रिप्रोच सेपन:। "The twice born dead should not be removed by a S'udra, nor a S'udra (dead) by a twice born person. Vishņu. "Whoever causes fire, grass, wood, and ghi to be brought by a S'udra (should perform an expiatory rite). Yama. I shall now relate to you the mode of puri- fication, as ordained by Manu, from the pollution caused by a dog, a S'udra, an ontcaste, and the low dying in the house of a Brahman. Ten nights for a dog, a month for a S'udra, twice that time for an outcaste, and twice that for the low. The house should be forsaken in the case of the lowest, says Manu. Vribanmanu. A house becomes purified in three days after the death of a Brahman ; the courtyard outside of the honse is purified in one day by the touch of fire, wasling and smearing with cow dung. Yama.

38

region of the pitris. May Agni, who knows what is meet for you, bear you away."* The commentator in explaining the term Anashtapas'u " well-trained animals," attempts to inolude in the text the slaves recommended by the Sutrakaras by the remark " the human bearers are two-footed animals, and the two bullocks four-footed animals:" cáhakáh manushyáh dripát- pasavah anadváhau chatuspátpasú. The second and the third mantras are, in substance, very much like the first, and call for no remark. A most important member of the funeral procession was an animal called anustarani or rajagavt. An old cow was recom- mended as the most appropriate, next a black one, next a blaok- eyed one, next one with black hairs, and lastly one with black hoofs. If none of these was available, a black tender-hoofed goat was substituted. As'valayana recommends an animal of one colour, or a black kid, and says that it should be brought with a rope tied to the near fore-foot. The animal is to be brought with the mantra, "Protector of regions, this is an offering for thee."t An oblation is to be poured on the fire in connexion

• Mantra to be repeated at the end of the first stage. पूषा लेतख्यावयतु प्र विद्वाननषपशभुवनस्य मोपाः। स त्वतेव्य: पविददास्- पिळभ्योऽग्रिदेवैभ्य: सुविदनेभ्यः॥ ४॥ Mantra to be repeated at the end of the second stage. पषेमा चाभा चनवेद सर्वा: मो चमां चमयतमेन नेषत्। ससिदा वष्टसि: सर्ववोरोऽप्रयच्न् पुर एतु प्रविद्वान्॥ ६॥ "Pusha knows all these sides; may he bear you away hence by the safest road; may he, who is beneficent, kind to us, and mighty against all, knowing the road well, lead us without obstruction." Mantra to be repeated at the end of the third stage. चायुर्विन्वायः परिपासति ला पूषा ला पातु प्रपथे पुरसात। यनाऽडसते सुक्तो यन से ययुस्तन ला देव: सविता दवातु॥॥ "The life, the life of the world wishes to take charge of you. May Pusha, leading, protect you in the difficult road; may the divine sun, leading you by the way of the virtuous, place you where the pious dwell." + भवमस्य पत इदं हषिः। र ।।

39

with this offering with the idá, or the chamasa, spoon, saying, "May this prove acceptable to wealthy Agni." According to the Sutrakaras, the cow should be sacrifioed, but should any accident happen at the time of the sacrifice, the fore left foot is to be broken, and the wound being dressed with dust, the animal is to be set free. The mantra for the sacrifice says: " Companion of the dead, we have re- moved the sins of the dead by thee; so that no sin or deorepi- tude may approach us."t The address after the immolation runs thus : "Companion of the dead, we have made thy life inert; thou attainest the earth by thy body, and the region of the manes by thy life. Pardon us and our children in this world."$ A third address to the cow follows when her body is being dusted ; it is to this effeot: " O dear one, say not that I am so killed, for thou art a goddess and virtuous, going to the region of the Pitris, travelling by the adorable sky: keep us well supplied with milk in this and the future world."§ If it be neoessary to let loose the cow, she is to be made to walk thrice round the pyre, while the leader repeats a mantra each time, then sanotified by another which simply says, "Mayest thou be a souroe of satisfaction by thy milk to those who are living (in my family), and those who are dead, and those who are just born, as well as those who may be born hereafter,"Il and, lastly, let loose with the words, "This cow

• चग्ये रविमते साहा ॥ ८। + पुरुषस् सयावर्यपेद्वानि सजमरे। यथा नो चन नापए: पुरा जरस बार्याि ॥ १० ॥ # पुषषस्य सयावरि वि से प्राए्तमसियग मरोरेश महोमिषि सवयेषि पिलू-

४ मैवं मार सा प्रियेऽचं देवो सती पिळलोकं यददषि। विन्ववारा मभसा संवय- चयुनी नो लोखी पयसाभ्यावहरस । ११॥ ॥ ये जीवा ये च बता ये जाता ये च जनया:। तभ्यो उतस्य वारयितु मनुवारा बुम्हती।

40

is the mother of the Rudras, the daughter of the Vasus, the sister of the Adityas, and the pivot of our happiness; therefore I solemnly say unto all wise men, Kill not this saored harmless cow. Let her drink water and eat grass. Om ! I let her loose."* The next operations are to dig a trench; arrange fuel there- on; wash, shave and pare the nails of the corpse; and place it on the pyre along with the wife. They were probably per- formed without the aid of any mantra, for the Aranyaka does not allude to them. The trench, acoording to As'valayana, should be twelve fingers deep, five spanst wide, and as long as the corpse with its hands uplifted. The corpse, in the opinion of some, should be disembowelled, and the cavity filled with ghi. When placed on the pyre, it should have in its hands, if & Brahman, a bit of gold, if a Kshatriya a bow, if a Vaisya, a jewel. The wife should lie down on the left side of the corpse according to Bodhayana and Sayana. As'valayana recommends that she should be placed near the head on the north side. The chief mourner, or he who is to set fire to the pyre, should then address the dead, saying, "O mortal, this woman, (your wife), wishing to be joined to you in a future world, (lit. to obtain the Patiloka, or the region of husbands) is lying by thy corpse ; she has always observed the duties of a faithful wife; grant her your permission to abide in this world, and relinquish your wealth to your descendants."# A younger brother of the dead, or a disoiple, or a servant, should then proceed to the pyre, hold the left hand of the woman, and ask her to come away, saying, "Rise up, wo-

• माता षद्रायां दुष्विता वसना। ससाउदित्यानामयतस्य नाभि:। प्रण वेाचं चिकितुषे जनाय मा भामनामामदितिं बधिष्ठ। पिवतूटकं दसान्यमु। यामु- स्यृजत ।। t Aratni extending from the thumb to the tip of the index finger. 1 इयं नारी पतिलोकं टसाना निपसत उप ला मनन्े प्रेतं। बिख्वं पुरासमनु- पालयनती तसये प्रजां द्रविशसेष घैषि॥

.

41

man, thou liest by the side of the lifeless; come to the world of the living, away from thy husband, and become the wife of him who holds thy hand and is willing to marry thee."* In a subsequent mantra, she is to be asked to bring away the bit of gold above alluded to, from the hand of the corpse. The words for the purpose are-" For the promotion of thy wealth, and glory as a Brahman woman, and beauty and power, take the gold from the hand of the dead, (and abide) in this (re- gion) ; we (shall dwell) here well served and prospering, and overcoming all presumptuous assailants."t The scholiast of As'valayana says the remover of the widow, and not the widow herself, should take the gold, and that in the event of his being a slave, this and the two preceding mantras should be repeated by the chief mourner, and Wilson and Max Muller take it in the same sense; but Sayana's comment is opposed to this •उदीर्ष मार्दनि जीवलोकमितासुमेतसुपभेष एद्ि। उसग्रामस्य दिविष-

हे'बारि', बं 'इतासुं' मतप्रामं, 'एतं' पतिं, 'उपभेषे' उपेत्य शयनं करोषि, 'उदीघ चममान्पतिसमोपादुतिष्ठ, 'जीवलोकमनि' जीवनं प्राजिसमूहमभिलच्य, 'र्ि' बामष्। 'नं', 'इसपराभस्य' पासिमाहवतः, 'दिधिये।' पुनर्विवाचं को: 'पतुः', 'रतत्', 'जनिलवं' जायालं, 'सममिसम्वभूव' चाभिमुखेन सम्यक् प्रामुदि।। The Rig Vedic reading of this verse will be noticed further on. + सवसक्ट रसादाददाना सतस्य जिये अझणे तेजसे बलाय। चनैव लसिद् बयप्ू सुगेवा विश्ा स्पृषो यमिमातीनयेम ।। This verse does not occur in the 10th Mandala of the Rig Veda, but the counterpart of it, in connexion with the bow, occurs with a different reading, thus- धवर्ईसादाददानो मतस्याले सनाय वर्चमे बलाय। चजैव लमिर वयं सुबीरा विशा: स्पधो चभिमातीजयेम। Dr. Max Muller renders the last as follows: "I take the bow from the hand of the dead, to be, to us, help, glory, and strength. Thou art there, we are still here, with our brave sons; may we conquer all enemies that at- tack us." Dr. Wilson's version is slightly different in words, but is in sub- stance the same. "Taking his bow from the hand of the dead that it may be to as for help, for strongth, for fame, (I say) here verily art thou, and here are we: accompanied by our valiant descendants may we overcome all arrogant adversaries."-Jour. R. As. Soc., XVI. p. 202.

42

interpretation .* The words to be addressed to a Kshatriya or a Vaisya woman, are the same, the words bow and jewel being respectively substituted for gold, and Kshatriya and Vais- ya respectively for Brahmana. Under any ciroumstance the removal of the widow and the articles is completed. The Aranyaka contemplates no alternative, and the Sutrakaras are silent on the subject, shewing clearly that when the Aranyaka was compiled, the inhuman practice of burning the living wife with her dead husband, had not obtained ourrenoy in the oountry. The sacrificial vessels which the defunct used to employ in his ceremonial rites, are now to be placed on the different parts of his body; the Agni-hotra-havani, filled with butter and curds, on the mouth ; the sruva spoon, broken into two, on the nostrils; two bits of gold or the butter spoon, (ájyas'ruva) brok- en into two, on the eyes; the prasitra-harana, broken into two, on the ears; the kapala pot, broken into fragments, on the head ; a pot-sherd on the forehead; and, the chamasa spoon on the head. The mantra for the purpose consists of a prayer to Agni not to injure the chamasa spoon.t As'valayana arranges the saorificial vessels differently; he places the juhu on the right hand, the upabhrit on the left hand, the sphya, sacrificial knife, on the right side, the Agnihotra-havani on the left side, the gravna on the teeth, the kapalas on the head, the dhruva on the breast, the s'ruva on the nostrils, the prasitra-harana on the nostrils, the chamasa and the patri on the belly, the

*हे नारि वं " तरिये" सम्पदर्य, "ब्रच्मणे" बाअ्मरजात्यर्थ, "तजसे" कान्यर्थ, "बसाय" शरीरबलार्य, "मृतस्य" परषस्य, "हसात" "हुवई"" "साददाना" सती, 'चनब' लोके तिष्ठ । 'व्य' चपि 'रष्' लोके, 'सुभेवाः' सुखं सचमामाः सन्तः, 'सृधः' बछाभि: सह सर्दमाना:, 'विख्व्ाः' 'सभिमातीः' सर्व्ाम् भनून् 'नयेम'। + इममग्रे चमसं मा विजीकर: प्रियो देवानामृत सोम्पानां। एव यसससो देवपानसम्िन् देवा चमता माद्यनां॥ "Destroy not, Agni, this spoon; it is dear to the Devas and the performers of the Soma rites. This spoon is tho drinking vessel of the Devas; may the im- mortal Devas therefore make us happy."

43

sami on the genitals, the pestle and mortar on the lower part of the thighs, the arani on the upper part of the thighs, the surpa on the feet, and other vessels on the body as convenient. He mays, further, that the fat of the slaughtered cow should be placed on the head and on the eyes with the mantra, " Agni" &o. and her kidneys on the hands with the mantra " Ati" &c., her heart on the cardiac region, and her flesh and organs on other parts of the body ; and that, in the event of the cow being let loose, imitations of her organs made with rice and barley meal, should be placed on the parts mentioned; the fat being replaced by cakes. The Aranyaka says nothing about these offerings, nor recognises any substitute. Possibly Bodhayana and Bharadvaja have provided for them ; but I have not the necessary MSS. at hand to ascertain it. The Aranyaka, after arranging the sacrificial vessels, gives the mantra for covering the corpse with the raw hide of the cow, which should be entire with head, hair and feet, the hairy side being kept uppermost. The mantra for the purpose is addressed to the hide; " Cuirass, carefully proteot this body from the light of Agni; envelope it with thy thick fat, and marrow ; holding this impudent Agni, desirous of seeing and consuming it by his vigour, allow him not to go astray."* The pile is now ready to be lighted, and a fire should be ap- plied to it with the prayer: " Agni, consume not this body to cinders ; nor give it pain; nor scatter around its skin or limbs! O Jatavedas, when the body is fairly burnt, convey the spirit to its ancestors."t A second prayer to the same divinity is due when the fire is in full blaze, but its purport is not very different. It is followed by an address to the organs of the dead. It says, " May thy organ of vision proceed to the sun;

• पदेर्र्म परि मनिर्ववसम्प्रोर्णुन्य मेदसा पोवसा च। मेत्ला धव्पर्ईरसा वईंगा के दर्बददृिषच्यम् पर्यह्याते।। + मेनमग्रे विह्से माडमिशायो साख जचं चिचियो मा बरीरं। बदा पस बरबो वातवेदोडयेमेनं प्रचिणतात् पिडम्य:।।

44

may thy vital air merge in the atmosphere; mayest thou pro- ceed, according to thy virtuous deeds, to heaven or earth or the region of water, whichever place is beneficial to thee; mayest thou there, provided with food, exist in corporeal existence."* If instead of a cow, a goat is brought with the corpse, it is to be tied with a weak string near the fire, so that it may break its bond, and escape. The chief mourner should then offer twelve oblations to the fire with a spoon made of palasa wood, for which the Aranyaka supplies the necessary mantras. Nine prayers next follow, of which the first four are addressed to Agni, the fifth to Yama, the sixth to the messengers of death, and the last three for a good region for the deceased. The one addressed to Yama describes him as having two oerberi for warders at his gate. "King Yama, place this spirit under the eare of thy two four-eyed dogs which guard the roads and your mansion, and whom men avoid : keep it in ease and free from disease."t The dogs are the offspring of Sarama ; long-snouted, self-satisfied, and exceedingly powerful; they are the messen- gers of Yama, and roam about in search of men. The last three prayers I shall give entire. "1. Some purify the Soma juice, others worship with clarified butter, others again follow true knowledge (madhu vidya) in quest of felicity; may this spirit attain the same (reward). 2. May the reward of those who fight in the battle-field, and of heroes who sacrifice their lives, and of virtuous men who grant a thousand gifts, await this spirit. 3. May the reward of those who in penance pass a blameless life, and of those who are gone to heaven by their penance, and of those who have performed most rigorous auste- rities await this spirit." * सूर्यं ने चचुर्गच्छतु बातमात्मा द्यास मच्च पथवीं च धमेजा। चपो वा मच्छ यदि तब से हितमोषधीष प्रतितिष्ठा घरोर:।। यो ते खाना यम रक्षितारा चतुरचै। पतिरचो एचवसा। ताम्यापू राजम् परिदेघ्येन४ खस्ति चासा चममीवस् घेषि॥ 1 मोम एकेभ्य: पवते छतमेक उपासते। यभ्यो मधु प्रषावति तापबिदेवापि

45

After this, leaving the funeral pyre to smoulder, the chief mourner excavates three trenches to the north of the pyre, and lining them with pebbles and sand, fills them with water brought in an odd number of jars. The people who had followed 1 the procession are then requested to purify themselves by bath- ing in them; which being done, a yoke is put up with three palasa branches stuok in the ground and tied at the top with & piece of weak string, and they are made to pass under it. The chief mourner passes last, and then, plucking out the yoke, offers a prayer to the sun. Thereupon, the party proceed to the nearest stream, and without looking at each other, purify themselves by bathing and a prayer to Prajapati. As valayana says nothing of the three trenches, but takes the people at once to the river to bathe, where " they immerse themselves, and on rising throw a handful of water into the air while they pro- nounce the name of the deceased, and that of his family. They then get out of the water, put on dry clothes, and after once wringing those that they had on before, they spread them out towards the north, and sit down there themselves till the stars are seen. According to others, they do not go home before sunrise. Then the young ones walk first, and the old ones last, and when they arrive at their home, they touch, by way of purifying themselves, "the stone, the fire, oow-dung, grain, (tila seed,) oil and water before they step in."* This part of the ceremony and the mourning which follows, have been de- scribed by Manu, Yajnavalkya and others, and need not be fur- ther noticed. The Aranyaka is entirely silent on the subject. For the ceremony of burial, the first operation is, the colleo- tion of the half-burnt bones. This should be done according to

ये गुध्यन्ने प्रघनेष शरामा ये तनुत्यजः। ये वा सहसदचचिषासतापसिदेवापि वच्तात् । तपसा ये चनाछथासपसा ये सुबर्गता। तपो ये चाकरे महत् ता५ विद्वापि बचनात् । Journal Royal As. Soc. xvi, 213.

46

A's'valayana on the 11th, 13th or 15th day of the wane; Bo- dhayana enjoins the 3rd, 5th or 7th from the day of cremation. The dates tritiyá, panchami and saptami are given in the femi- nine gender in the text, and cannot imply day, as in ordinary acceptance they indicate the age of the moon. As the oeremo- nies, however, of the tenth day are given in a subsequent part of the work, and the Prayoga noticed above, names days, it is probable, that the morning of the 3rd, 5th or 7th day is meant, the elipse in the sutra being supplied by the word tithe in the sense of a day. The first act is to sprinkle milk and water on the cinders, and to strike on the heap with an udumvara staff to separate the bones. This is done while repeating five man- tras. The cinders are then colleoted and thrown towards the south side, leaving the bones behind. Three oblations are next offered to Agni with a sruva spoon. Thereupon the senior wife is to come forward, and, with two bits of red and blue strings to which a stone is tied, to draw out the bones with her left hand, saying : " Arise hence, and assume a (new) shape. Leave none of your members or your body behind. Repair to which- ever place you wish : may Savita establish you there. This is one of your bones, be joined with the third (other bones) in glory ; having joined all the bones, be handsome in person; be beloved of the gods in a noble place."* The bones should then be washed and deposited in an urn, or tied up in & piece of black antelope skin. The urn, or bundle, is then to be hung from the branch of a sami or palasa tree. Should the bones belong to a person who had performed a Soma sacrifice, they should be burnt again; otherwise they should be buried. For the latter purpose, an urn is absolutely necessary, and after placing the bones into it, it should be filled up with curds mixed with honey, and then covered over with grass. As'vala-

• उपतिष्ठाऽतसमवत सभारख ्रेष् गाजमवहा मा शरीरं। यन सम्ये टससे तब मच्छ तब ता देव: सविता दधातु। ददन्त एकम्पर ऊल एकं लतीयेन व्योलिषा संविजस। संवेभनसमये चावर्गोष प्रियो देवानां परमे सवस्थे।।

47

yana recommends an urn with a spout for females and one without it for males. Two mantras are given, one for pouring the mixture, and the other to be addressed to its droppings. Subsequently a proper place having been seleoted, a funeral procession should prooeed to it in the morning, and the chief mourner should begin the operations of the day by sweeping the spot with a piece of leather, or a broom of palása or sami wood. Then, yoking & pair of bullooks to a plough, he should dig six furrows running from east to west, and, saluting them with a mantra, deposit the urn in the central furrow. The bullocks should now be let loose by the south side, and water sprinkled over the place with an udumvara branch, or from a jar. The covering of the urn is then removed, some aromatio herbs, sarvaushadhi, are put into the urn, and subsequently closed with pebbles and sand; each of the operations being performed while repeating an appropriate mantra. A mantra ahould likewise be pronounced for every one of the operations which follow, and these inolude, first, the putting of bricks around the urn; 2nd, the throwing thereon some sesamum seed and fried barley; 3rd, placing some butter on an unbaked plate on the south side ; 4th, spreading there some darbha grass; 5th, surrounding the tumulus with a palisade of palasa branch- es, and 6th, crowning the whole by sticking on the top of it a flowering head of the nala reed-Arundo karka. The operator then anoints his body with old ghi, and, without looking at the urn, places it on the spread grass, invokes the manes, wipes the urn with a bit of old rag, sprinkles some water with an udum- vara branch, or from a jar, having covered. his own person with an old cloth, and then buries the urn with bricks laid over it. Some charu rice is then cooked, sanctified by a mantra, and, while the chief mourner repeats five others, is put on the five sides of the urn. Sesamum seed and barley are now scattered around, some herbs put on the mound, and more bricks added. Water should subsequently be sprinkled on the place, a prayer should be addressed to the gods, a branch of the varuna tree

48

and a lot of brick-bats, a sami branch and some barley, should be placed on the mound, and the dead be invoked to translate himself to whichever region he likes. "Go to the earth, go to the void above, go to the sky, go to the quarters, go to heaven ; go, go to heaven, go to the quarters, go to the sky, go to the void above, go to the earth, or go to the waters, wherever em- bodied thou canst live with the good and in peace."* A few holes being now dug round the mound, the ceremony of burial is completed. The operations, it will be seen, though oft-repeated and tedious, are of the simplest kind possible ; the prayers are throughout addressed for the sensuous enjoyment and ease of the dead, and no where is any indication given of a desire for spiritual benefit, liberation from the wheel of trans- migration, salvation, or beatitude. Even sin is lightly looked upon, and the prayer for redemption from it, is slight and casual. The whole ceremony is of the most primitive type, and bespeaks an epoch of remote antiquity. It is worthy of note also that the double ceremonial of first incineration and subsequent burial, was common among the Greeks, Romans and other ancient Aryan races, and that the remains of Das'aratha in the Ramayana and of S'akya Buddha were disposed of in the same way. The last ceremony I have to notice is called s'antikarma or rites for the well-being of the living. It should be performed on the morning following the ninth night after death, i. e., on the tenth day. This is an addition to the shaving and paring of nails and bathing, which are enjoined by mediæval and modern Smritikaras, and are still current. As'valayana recom- mends that this should be performed on the burning-ground on the 15th of the wane, i. e., on the day of the new moon. But our text fixes the day, and leaves it optional with the

*पूथिवीं मव्छान्तरिय गण्ड दिवं गय्द दियो गण्ड सुवर्गष्द सुवर्गष्द दियो गच्छ दिवं गण्छन्तरिय गण्ड प्र्थिवं मच्छापो वा मब्द यदि तब ने द्ितमोषधोष प्रतितिष्ठा भरीर:॥

49

mourners to select any place out of a town, whether it be a burning-ground or not, that may be convenient. The relatives by blood, both male and female, having assembled, a fire should be lighted, and they should be requested to sit down on a bullock-hide of a red colour spread on the ground, with its neck-side facing the east, and its hairs direoted towards the north. The request should be made in the following words: " Ascend on this life-giving (skin), as you wish to live to a decrepit old age. Acoording to your seniority attempt care- fully to abide on it. May the well-born and well-adorned fire of this oeremony bestow long life on you. Even as days follow days, and seasons are attached to seasons ; even as the young forsake not their elders, may Dhata so prolong the life of these (people) acoording to their age." The assembly being there- upon seated, the chief mourner offers four oblations to the fire with a spoon made of varuna wood. The relatives then rise up, and, placing themselves to the north of the fire, facing the east, recite a mantra, while touching a red bull. The women are then requested to put on collyrium with these words -"Let these women, who are not widowed, who have good husbands, apply the collyrious butter (to their eyes) ; without tears, without disease, worthy of every attention, let these wives enter the house first."t The collyrium should be made of a substance called traikakuda which is brought from the Trikakut or triple humped peak of the Himalaya, meaning evidently the sulphuret of antimony or surma of the Indian bazars. It should be applied with the three central unexpanded leaves of the kus'a grass, which are thin, pliant, and pointed, like a

*यारोहतायर्नरसं म्टणना चनपूर्व यतमामा यतिष्ठ। दड लट्टा सुजनिमा छरनो दीर्धमायु: करतु जोवसे वः। यचाऽद्ान्यनुपर्व भवन्ति यथर्तव ऋतुभिर्यान्ति कप्ताः। बथा न पूर्वमपरा जहात्येवा वातरायपतवि कम्पयेषां।। + इमा नारीरविषवा: सपलोरा्जमेन.सर्पिषा सम्ृशम्ां। चनत्रवो चनमीवा: समेवा चारोषनु जनयो योनिसपे।

50

camel hair brush, and answer the purpose better than the iron or stone style or bodkin which up-country women now use. The leaves being afterwards thrown away on a bundle of that grass, while repeating a mantra, the party proceed towards the east, leading the bull, and saying-"These men, forsaking the dead, are returning. This day we invoke the gods for our good, for success over enemies, and for our merriment. We proceed eastward, having well-sustained long lives."" The last of the party, who is the chief mourner, should then recite another mantra, and with a sami branch efface the foot- marks of the bull that precedes the party. On the departure of the last man, the Adhvaryu should place a circle of stones be- hind him as a wall to prevent death overtaking those that have gone forward, praying-" I place this cirole (of stones) for the living ; may we and others not go beyond it in mid-life ; may we all live a hundred autumns, driving death away by this heap."t The party then repair to the house of the chief mourner, and feast on kid and barley cooked for the purpose. Separate mantras are given for the eating of the two articles. The most important of all the mantras above quoted, is the one which is intended as a direction to women to put on colly- rium. It was first translated by Colebrooke, in 1795, as " the only Vaidik authority for the rite of Sati." Before him the compiler of the twenty-eight Smritis had quoted it for the

*इमे जीवा वि मतैराववर्नतिग्नभूक्द्ा देवहतिनो। चद्य। प्राश्चप्गामा बजये उसाय द्राचीय चाय: प्रतरां दधानाः । This verse, in the original, occurs a little before the one about the applica- tion of the collyrium. I have displaced it for the sake of consistency. + एमं जीवेभ्य: परिषिं द्धामि सा नोऽमुगादपरो चर्दमेतं। इतं जीवन् भरद: पुरुचीकिगे मृत्य दगडे पर्वतन The mantras quoted above ocour most in the 10th Mandala of the Rig Veda, but their readings there are different, and they do not appear in the same order. Wilson's translations thereof do not, therefore, in many essential parti- culars, correspond with what I have given above. Vide Journal R. As. Soo. XVI, 201-2.

51

same purpose, and no doubt thousands over thousands of de- luded women, in the moment of their greatest grief, have been sent to the blazing pyre with this miserable passport to heaven. Dr. Wilson was the first to suspect, in 1856, in & paper published in the Journal of the Royal Asiatio Society (Vol. xvi, p. 201), that "it had reference to some procession, one possibly accompanying the corpse, but had nothing whatever . to do with consigning live females to the fire;" and, for a guess, it was as close as it well could be. The late Sir Raja Radhakanta Deva wrote a reply to this paper, in 1858, and in 1867, in a foot-note about three times larger than the paper to which it is attached, a writer, in the same periodical, (Vol. II, N. S. pp. 114-191,) entered into an elaborate verbal and puno- tilious criticism, but the oeremony for which the stanza was intended or to which it was applied, was left undetermined. In Raja Radhakanta's letter to Dr. Wilson, a quotation was given from the Sutras of Bharadvaja which gave the real clue to it, but none notioed it at the time. The true bearing is now made manifest, for, I believe, few will venture to question the authority of Bodhayana in such a matter. His words are- athaitáh patnayo nayane sarpisha sammris'anti: "Now these women smear their eyes with butter." Bharadvaja says, stri- nám anjalishu sampátánavanayatímánáríriti : " For placing of the sampata in the hands of the women the mantra Ima narih, &c." According to As'valayana, the verse should be repeated by the chief mourner when looking at the women after they have applied the collyrium; ima náriravidhaváh supatnirityan- jáná iksheta. This difference is due evidently to the authors belonging to different sakhas. Anyhow, it is abundantly clear that the verse was not intended to recommend self-immolation, nor to be addressed to the widow, but to female mourners, wives of kinsmen, having their husbands living, to put on collyrium, or to be recited when looking at them after the operation. The Prayogakára says, tatah sampátapátramádáya sabhatrikastri- nám anjalishu sampátam avanayati, "then taking the sampata

52

patra he places it on the hands of the women tho have hus- bands with the mantra imah, &c." The reading of the stanza appears differently in different recensions. According to Raghunandana, as given in the Serampur edition of his works, and in my MS. it is as fol- lows :- हमा मारीरविधवा: सपलोराश्रनेन सर्पिषा संविभन्तु। बनखरोडममीरा सुरला चारोडन जसयोनिसग्रे। Colebrooke's version, apparently taken down from hearsay, has- इमा नारीर सविधवा उपनीर् चञ्चनेन सर्पिषा संविमन्त विभावसु बनसरोनारिरा: सुरबा चारोषनु जसयोनिम् बग्ने। Professor Wilson's reading, quoted from the tenth Mandala of the Rig Veda, differs materially from these; it runs thus : इमा मारीरविषवा: सुपलोरांजनेन स्पिषा संविभन्तु यनत्रवोडनमोवा: सुरलारोषणा जनयो योनिसय्रे। Dr. Max Muller accepts this reading, correoting only suratnárohantu into suratná á rohantu. My text, founded upon six manusoripts and the conourrent testimony of the Sú- trakaras, differs in one important particular. It replaces the last word of the first line, sanvis'antu, usually translated * let them enter," by sammris'antam, " let them smear." It changes also suratná "well ornamented," into sus'eva "well served" or " worthy of every attention." With such differences in the text, it is not to be wondered at that the English renderings which have been, from time to time, published, should be markedly different. Colebrooke was the first to take the stanza in hand, and he translated it into- "Om. Let these women, not to be widowed, good wives, adorned with collyrium, holding clarified butter, consign them- selves to the fire. Immortal, not childless, nor husbandless, well adorned with gems, let them pass into fire, whose original is water." Ward, Macnaughten, Ramamohana Raya and others have adopted this reading, and given translations more * As. Researches, IV, p. 213.

53

or less different from each other. But as the reading itself has not yet been traced to any authentic MS. of the Vedas, its English rendering may be dismissed without further notice. Wilson's translation runs thus : " May these women, who are not widows, who have good husbands, who are mothers, enter with unguents and clarified butter: without tears, without sorrow, let them first go up into the dwelling."* Max Mull- er's rendering is nearly the same. He writes- "Es treten ein die Frau'n, mit Oel und Butter, Nicht Witwen sie, nein, stolz auf edle Manner. Die Mutter gehn zuerst hinanf zur Stätte, In schonem Schmuck und ohne Leid und Thranen."t The writer of the foot-note above alluded to, adopts Max Muller's reading but attempts to improve upon his translation by the following :- "Let these women, unwidowed, having good husbands, and with anointing butter on their eyes, enter their houses. Let the mothers, untearful, unmiserable, pos- sessed of excellent wealth, go up to the house first." He adds "I have here followed Sayana, save in not rendering by " approach," w. What is meant by arfi, Sayana's "house," is not obvious."$ The most material error in the above translations is due to Sayana. That great commentator, when he took up the Rig Veda though generally very faithfully reliant on the Sutrakaras, did not always carefully compare the Kalpas of the Rig with those of the Yajur Veda, and hence many discrepancies are to be met with between his interpretations and those of the ancient Sutrakaras, and sometimes in his own interpretations of the same verse in the Rig, the Yajur and the Sama Vedas. Nowhere is this more prominently apparent than in his commentary on the stanza under notice, in the Rig and the Yajur Vedas. When he met with it in the former, he wrote :

. Journal R. As. Soc. XVI, p. 202. t Zeitschrift, Band, IX, p. XXV. Į Journal R. As. Soc., N. S., Vol. III, p. 185.

54

इमा नारीरिति। चविधवा: धवः पति: सविमतपतिया: जीवङ्वटंका इत्यर्थ:। सुपलीः श्ोभनपलिका: दमा नारी: नार्य्य चाझनेन सव्वतोऽव्नसाधमेव सर्पिषा छृतेन चतनेवा: सत्यः संविभन सम्टदाम् प्रविभन्त। तथा चननबः चतु- वर््जिता: वरदत्य: चनमोवा: चमीवा रागसदर्व्जिता मानसदु:बबर्ष्जिता इत्यर्थः। सरबा: शोभमधनसचिताः । जनयः जनयन्यपत्यमिति जनयो भाय्याः। ता चग्रे सव्पैषां प्रथमत एव योनिं ग्टहं चारोडन यामचन। देबरादिक: प्रेता- पलीमुदीर्ष्य मारोत्यमया भरडसकाशानुत्यापयेत् सनितच। Subsequently, with the light of Bobhayana, Bharadvaja and Hiranyakes'i, he perceived the true bearing of the stanza, and then interpreted it thus :- 'हमा मारी एताखिय:, 'वविषवाः' वैषवरद्िताः, 'सुपनीः' मोमनपति- युन्ना: सत्यः, 'चान्ननेन' वज्नहेतुना, 'सर्पिषा', 'सम्मभन्मां' चनुषी संसृभनु। 'चनत्रवः' चनरहिता, 'चनमोवाः' रोगरचिता, 'सुशेवाः' सुष्ठ मेवितुं योग्या: 'जमयः' जायाः 'सग्रे' इतः परं, 'योमिं' सस्थानं, 'चाराइन' प्राप्ुवन। That the last is the most consistent rendering may be accep- ted without hesitation. The meaning of the stanza, word for word, would be imah "these," narih irregular plural nominative of narí, " woman," alluding to the ladies of the kinsmen who have assembled at the ceremony ; the regular form is naryah. The women have for predicates, avidhavah " not widows," or "unwidowed" and supatni, "having good husbands." (supati). Those who apply the stanza to concremation explain the first word by "not to be widowed," a meaning which it oannot be made to bear, there being neither any rule nor analogy to support it. The next word ánjanena is an adjective qualifying sarpishá, both in the instrumental case, meaning " with collyrious butter." The verb necessary for these elements should be one which means "applying" or "smearing," and this is what we have in sammris'antam, " let smear," from the root mris' "to smear." The Rig Vedio reading sanvis'antu, from the root vis' " to en- ter," oan have no relation to the instrumental, except as enter- ing with the butter applied to the eye, in which case the ordinary plan would be to convert the two words in the instru- mental into one epithet, serving as an adjective to the nomi-

55

native, women. It is, therefore, probable that the root vis' had, in ancient times, the meaning of decorating or putting on, as we have now the same root used to indicate " dressing," ves'a, --. whence ves'ya, " a woman who lives by her dress,-a harlot." Yaska adopts this meaning when he includes ves'-ati among the verbs for ornamentation, kantikarma. Sayana, not perceiving this when he commented on the Rig Veda, took the word in its ordinary signification, and so interpreted the stanza as to make the women first enter their own houses-sagrihan privis'antu, and subsequently the house, ' yoni,' of the chief mourner; in so doing he had to supply what he supposed was an elipse, and thereby entirely to mislead his readers. The new reading of the word in the Aranyaka now leaves no doubt on the subject. The words of the seoond line anas'ravah " tearless," anamivah "diseaseless" or free from pain either of body or mind, (it has been loosely rendered in one of the above quotations by " not miserable,") sus'eváh " well served," all refer to, and are epi- thets of janayah " wives," which follows. In the Rig Veda, the last epithet is changed to suratnah " well ornamented" with- out in any way altering the construction. The verb is arohantu "let ascend" or "proceed," and agrees with the nominative janayah " wives." The dative is yonim " to house" in the singu- lar, the house of the chief mourner, where they are to partake of a feast, and not that of the females. The last word agre, "first or foremost" is an adverb qualifying the verb árohantu. The words anjanena sarpisha have confounded all the Euro- pean translators. Wilson has rendered them into " unguents and butter," and Max Muller into " oel und butter." One has dropt the word anjanena and used only " butter ;" he is particular in reminding his readers that he has followed Sayana, but his assurance must be received with some reservation, for the scholiast neither omits the first word nor is remiss in ex- plaining it; his words are anjana-sádhanena sarpishá " with butter for making collyrium" or anjanahetuná sarpishá " with butter the souroe of collyrium" that is, as I have rendered,

56

"with collyrious butter," or collyrium made of butter, the other element of the unguent being, as stated in a subsequent mantra, a mineral of the name of traikakuda, which I guess to be sulphuret of antimony or surma. The object of the mantra is to prohibit the use of the ordinary collyrium, which is dif- ferently made. The usual practice to this day is to smear a little butter or oil in the bowl of a spoon, and to hold it over a lamp, so that a quantity of lamp-black may be deposited on it, and when the two are mixed together with the fingers, they constitute the collyrium. The sulphuret is still used in the North-West Provinces. The second mantra to which I wish to draw tbe attention of the reader is the one with which a brother, student, or servant, of the deceased is to remove the widow from the pyre; inas- much as it clearly shows that the widow at the time was not burnt, but taken to abide in the land of the living, and to marry if she liked. That the removal was positive and final, and not nominal, is evident from the rules of the Sutrakaras. Bodhayana says, " He who approaches her, should, holding her by the left hand, take her up," tañ pratigatah savye pánáva- bhipadyotthapayati. This is done after obtaining the permission of the deceased by a formal mantra, ante, p. 40, and on the 3rd, 5th or 7th day after the cremation, the widow, or the eldest widow, if there should happen to be more than one, is expected to go to the burning-ground and colleot the bones of the dead with her left hand. As'valayana is equally precise, and adds that, should the widow be removed by an old servant, the chief mourner should repeat the mantra, (Kartta vrishale japet, Sutra, 4, 2, 19). The author of the Prayoga, it is true, takes this direction to apply to pregnant women only who should not be burnt alive, but his authority in such a case is of little value, when opposed to that of the oldest Sutrakaras, and the evident purport of the mantra. It may be also observed that the widow is to take away the gold, bow and jewel, which are put into the hands of the Brahman, Kshetriya and Vaisya dead

57

respectively-with which, acoording to a subsequent mantra, she is to live in wealth, splendour and glory in the society of the remover, in this world, and this she could not do, if she were immolated. This mantra, as given in our text, page 652, is slightly different from a similar stanza in the second S'ukta of the second Anuvaka of the 10th Mandala of the Rig Veda, and quoted by Wilson and Max Muller in the papers above alluded to; the words itásu and abhisambabhúva of our text being replaced by gatasu and abhisambabhutha. The words, however, are synony- mous, and therefore the difference is of no moment. The second word, a verb, is, in the Rig Veda, in the second person, dual, irregular, having for its nominative toan " thou," under- stood, and in our text it is in the third person singular, both may therefore be taken as Vedic peculiarities. The most important word in the mantra is didhishu, which Sayana, when commenting on the Rig Veda, took to imply impregnation didhishoh garbhasya nidhatoh. In the Aranyaka he acoepts it in its ordinary well-established dictionary mean- ing of a man " who marries a widow" or " the seoond husband of a woman twice married," as Wilson gives it. The result is a material difference in the meaning. The version given by Wilson is as follows :- "Rise up, woman, come to the world of living beings, thou sleepest nigh unto the lifeless. Come : thou hast been associated with maternity through the husband by whom thy hand was formerly taken."" Max Muller's reading is closely similar. He writes- "Steh auf, o Weib ! Komm zu der Welt des Lebens ! Du schläfst bei einem Todten-Komm hernieder ! Du bist genug jetzt Gattin ihm gewesen, Ihm, der Dich wahlte und zur Mutter machte.t" In our version, following Sayana's second and more recent commentary, we take the word hastagrabhasya " of him who

• Journal, R. As. Soc., XVI, p. 202. + Zeitechrift, IX, p. vi.

58

holds thy hand," and the other predicates in the present tense, and the didhishu in its orude sense, and apply them to the party who holds the widow's hand while lying on the pyre. This appears the most consistent and in keeping with the whole ceremony, and therefore preferable to referring them to the dead. The only objection to this rendering is to be found in the fact that the verb is in the past perfeot tense, but seeing that Papini has laid down more than one special rule for the use of the past for the imperative (Liñarthe let 3, 4, 7, &o.), and Sayana has accepted the same, it is perfectly immaterial. In a pamphlet on the impropriety of widow marriage, lately pub- lished by some of the Professors of the Benares Sanskrit Col- lege, the word jivalokam " the world of living beings" has been rendered by martyalokat anyam, " other than the region of mor- tals," but such a meaning is not admissible either by any positive rule or by analogy. Sayana renders it, in one place, by-"the region of the living sons and grandsons," jevanam putrapautradinam lokam, and in another, by "aiming at the region of the living creatures," jirantam pránisamúhamabhilak- shya. Other interpretations of the Professors are equally open to question, but it is not necessary to notice them. That the re-marriage of widows in Vedic times was a national custom can be easily established by a variety of proofs and arguments; the two facts of the Sanskrit language having, from ancient times, such words as didhishu, " a man that has married a widow," parapúrvá " a woman that has taken a second hus- band," paunarbhava, " son of a woman by her second husband," and the Civil Code providing for the division of heritage when such persons are present, are enough to establish it; but it would be foreign to the subject of this Indroduction to enter into it here. Books 7th, 8th and 9th constitute, as already stated, the Taittiriya Upanishad. The first of these has the special title of S'iksha Valli, the second, Brahmanandz Valli, and the third Bhrigu Valli. Anquetil Duperron has published a

59

Latin translation of these three books in his Oupnik'hat, and Dr. Roer, an English version in a preceding volume of this series. A German translation of the 8th and the 9th, by Professor Weber, has appeared in the second volume of the Indische Studien, and an English one of the 9th by Colebrooke, in his essay on the Vedanta (Essays, I, pp. 76-78). It is quite unnecessary, therefore, to supply here an analysis of these books; suffice it to say, that they are designed to inoulcute the doctrine of Brahma as the sole cause of the universe, and his adoration, the only means of salvation. The 7th opens with a resolution to teach the S'iksha, or the science of Vedic phonology, but the subject actually taught, is not phonology strictly so called, but the course of mental and moral training necessary for pre- paring the student for a knowledge of Brahma, the technical terms of Sikha being occasionally used by way of metaphors, allegories, or parables, to impress the dootrines firmly on his mind. " The meditation on certain words which symbolically express the truth of the doctrine, and prepare the mind for its comprehension,-the meditation on the term " Om," the most sacred of all syllables, embracing as it does the real sense of the Vedas,-the meditation on Brahma in his re- lation to the individual soul to the material creation, and to the different deities, and the neoessity of ceremonial work, of the daily reading of the Vedas, and of a virtuous life in accordance with the precepts of the S'astras,"* are the duties it insists upon as necessary for preparing the mind for the reoep- tion of the highest knowledge. The next book, according to Professor Weber, "is to be divided into four sections, of which the first (anuv. 1-5) treats the degrees of succession in the developement of nature ; the se- cond (anuv. 6 and 7) the origin of the creation generally ; and the third (anuv. 8), especially the Ananda, that is to say, the happiness of him who knows the identity of the in- dividual and the universal soul, which has given the whole Roer's translation of the Trittiriya Upanishad, p. 1.

60

book the title of Ananda Valli; the fourth lastly (anuv. 8 and 9) specifies the reward of him who knows all the preceding truths." The third illustrates the teachings of the second by a legend in which Varuna inculcates, on his son Bhrigu, the importance of austerity in acquiring a knowledge of Brahma, and utilizing it so as to purify the mind for salvation. In short, it is a resumé of the teaching of the preceding two books, given in a narrative form, with a leaning in favor of austerity, which, however, is elsewhere described to consist in controlling the passions, and directing the mind to turn towards the Deity to the exclusion of all mundane enjoyments, and not to the performance of penance by privation of food and voluntary scourging of the flesh, by the assumption of particular attitudes, and exposure of oneself to the inclemencies of the weather. The Tenth Book of the Aranyaka professedly follows the doctrine of the preceding three books; but it differs ma- terially from them in adopting a very narrow, seotarian and altogether purile view of the whole question. The grand con- ception of God in all, and above all, and in Himself all, one alone without a second, doubtless forms its major premiss, as of the other authentic Upanishads; but its arguments and con- clusions are different. It is steadfast in its belief in the unity of the Divinity ; yet it cannot do without a number of divine manifestations or subordinate deities to complete the course of Brahma worship. The other Upanishads maintain that the adoration of the Supreme Soul is an intellectual function, which needs no formulas and priestly rituals ; and this does not question the general principle, but it nevertheless provides man- tras and set forms for the purification of lumps of earth for rub- bing on the body before bathing ; for repetition when the bather is severally knee deep and navel deep and breast deep in water, when he has dived under water, and when he lifts his head above water; for utterance before and after meal, and when * Ibid, p. 15.

61

stroking the chest after a hearty collation ; for address to the five mouths of Mahádeva, to Durgá, Vinayáka, Nandi, Garuda, Ná- rasinha, and a number of other gods. The sacred Gayatri, the great first cause of the Gopatha Brahmana of the Atharva Veda, which according to the other Upanishads and the Vedas gener- ally, is sufficient for all purposes of Bráhmio adoration, is quietly and insensibly, but nevertheless for certain, made to yield its absolute preeminence, and to take its place along with other and new forms of mystic symbols, which claim equal rank, if they do not actually set it aside. The Om, too, is no longer by itself the sole emblem, but a part, an integral and very important, but still a part only, of other symbols or vijamantras. Whether we should perceive in this change the ascendancy which mysticism was gaining on the Indo-Aryan mind,-the old speculations, ra- tionalism and freedom of thought in matters transcendental yielding to forms, set phrases and mummery, and the sacred idea of the unity of the Deity passing into polytheism,-in short, the religion of the ancient Aryan world disintegrating into the Tantrio form of worship which now enthrals the religious instinot of the Hindus, or an attempt to reconstruct a system of pure theism out of the polythestical jungle which had already covered the land with such rank luxuriance as to render its utter exter- mination impracticable, and a compromise was the only safe and practicable course left open, is an enquiry which does not rightly fall within the scope of this Introduction. Suffice it to say that the speoulations of this Upanishad lack the vigour, originslity and freedom of mind of the authentic Upanishads, and afford notable instances of how dwarfs handling the tools of giants, result in pigmies and monstrous deformity. As an Upanishad the Book opens with a benedictory or S'an- ti mantra taken from the Taittiriya Upanishad, and runs as follows: "Om ! May He proteot us two (teacher and pupil). May He support us. May we two be enabled to put forth our power (for the acquisition of knowledge). May our knowledge prove

62

resplendent. May we envy none. Om. Peace ! Peace ! Peace ! Hari, Om !" The subject is opened with a desoription of Brahma in a lofty style of transcendentalism. 1. "He, who is greater than the greatest beyond the ocean," greater than the greatest on the earth,t greater even than the greatest in heaven,# enters the intellectual powers as their light. Heg pervades the interior of the universal egg in the form of Prajápati. 2. "That great first cause whence this universe proceeds, in whom it merges, on whom all the Devas, even the greatest, rest for support, is the past universe; He is that which is to come; Hell is this (existing universe). He exists in space and eternity. 3. "By Him is enveloped the sky, the heaven and the earth; by Him propelled the sun shines with his glory and his diffusive light; Him the wise weave as the warf and the weft of this ocean like universe, and knowing Him to abide in space and eternity, they multiply mankind. 4. "The creation of the universe is effeoted by His conoep- tion. He created all animated beings on the earth with water (and the other elements). Through the form of annuals as food He permeates men, animals, and the creation at large, both moveable and immovable. 5. "There is nothing greater or more difficult to conceive than He. He is nobler than the noblest, and greater than the greatest; He is alone, undefined; beyond the reach of human organs of perceptions, the sempeternal dweller beyond all dark- ness.I

. The Lokaloka mountain, says the commentator. t Mountain Meru and the like. t Indra, Vayu, Agni, and the other great gods, according to Sáyana. § The unmanifest original cause in the neuter gender. || Lit. "It" throughout. We have preferred the use of the masculine pro- noun. T As an equivalent of Tamasa darkness, Sayana gives Ajnana ignorance.

63

6. "The sages say He is verity ; He is for certain the truth. The great Brahma of those who know the Vedas, is likewise He. He is all Vedio rites; He is all virtuous acts; as the nave of this universal wheel He upholds the multifold worlds, past, present and future. 7. " He is Agni, He is Vayu, He is the sun, He is the moon; verily He is the light giving bodies of the heaven, and immortality. He is Brahma, He is water, He is Praja- pati. 8. " All twinklings proceeded from that lightning-like male ; (various other measures of time such as) kalá, muhúrta, kástha, day, night, (9) fortnight, months, seasons and years likewise proceeded from Him. He created the aqueous world; He, likewise, created yonder sky and the heaven. 10. "No one can behold Him erect, or aslant or (enclosed as) in the middle (of a room); none can render Him subjeot to perception. His name is Mahadyasah, " divine glory." 11. "His form is not visible; no one can see Him by his eye. He can be grasped only by the knowing intellect which abides in the heart. Those who know this become immortal. 12. "From the water was produced Hiranyagarbha" and the like eight (verses.)* 13. Verily that divine being pervades all the ten quarters of the globe; He of a truth was the first born ;+ verily He dwells in the womb of the universe. He is born now, as Devas, men and animals ; He will be born [as such in future]. He is the internal chief. He abides with his months on every side.#

• This is a reference to Prapáthaka III. Sec. III. (p. 340) by its initial words, as also to the IV Book, Chap. 1 of the Sañhitá. t He first manifested himself in the form of Hiranyagarbha, or Pra- jápati, who sprung from the navel of Vishnu according to Pauránic theo- gopy. Whether the Upanishad alludes to this, or simply means that He exis- ted before the universe, is of course a matter of open question. t i. e. as the mouths, noses, eyes, ears, &c., of the created beings.

64

14. "His eyes are on every side ; so are His mouths; and so His hands : verily He is everywhere. He controls the earth and the sky with his arms, having created them with perishable elements .- He is the only god. 15-16. "A Gandharva of the name of Vena, who well knew the created worlds, perceiving that only One in which the uni- verse abides as in a nest, whence it proceeds, and wherein it merges,-that essence which constitutes the warp and the weft of the creation,-and understanding that immortal object which dwells in the cavity of the heart, said (to his disciples) : 'He dwells in three forms in the cavity of the heart. Whoever knows this, becomes the father of his own parent.' 17. "He is our friend; He is our creator; He is our artificer : He knows all the regions and worlds, even the third where the Devas, having drunk of nectar, flourish. 18. " They among men who know Him, forthwith pervade the sky and the earth ; they pervade all regions, all sides and heaven. Ascertaining the expanse of Truth's network, they be- hold it, and (themselves) become it. 19. Pervading the regions, pervading the created beings, pervading all quarters and intermediate quarters, Prajapati, the first-born of Truth, by his soul attained that Soul." This description is left to speak for itself, and to stand by itself as a sort of confession of faith, to be borne in mind in every condition of life, but it is in no way to govern or interfere with the rituals and prayers which are to follow. With a view to secure supernatural aid in the acquisition of the knowledge of Brah- ma, the section, immediately after the above, supplies some prayers for wisdom, long life, thriving cattle, &c. thus: "I have attained the lord of the suffering world, the wonderful, the adored of Indra, and dear to all, the giver of rewards and wisdom. O thou gastric fire," enliven me, destroying my evil genius, (Nirriti, vice) ; grant me numerous herds, and Lit. Jatavedáh. Sáyana gives an alternative meaning "he who knows the fate of created beings."

65

bestow on me long life, and (appropriate) dwellings. O thou gastrio fire, permit not my evil genius to hurt my kine and horses, my dependants and worldly effects. O Agni, forgetting my faults, approach, and increase my prosperity," (p. 768.) The usual practice in the present day after prayer is to meditate, with the eyes closed, upon the form and attri- butes of some appropriate divinity, and for this purpose & dozen mantras are given in the names of as many divinities. These are all imitations of the Gayatri, whose language and style they slavishly copy. The first is addressed to Rudra and runs thus: "We know the identity of that male; we meditate upon that thousand-eyed great god, (Mahadeva). May that Rudra impel us on." The second is similar to the first exoept that it omits the epithet " thousand-eyed." The next is in the name of Danti, i. e., Ganes'a, who is de- scribed as " orooked-mouthed," (vakra-tunda). Nandi, the goblin attendant of S'iva, is invoked next, and heis addressed as "wheel- mouthed" (chakra-tunda). Kartika appears as "six-faoed," and " master of a mighty army ;" Garuda as " golden-winged;" Brahma as "born of the golden egg," and " the soul of the Vedas;" Vishņu as " Narayana son of Vasudeva;" Narasinha as "sharp-tusked and adamantine-clawed;" Aditya as " the great lightmaker;" Agni as " flaming ;" Durgi as " the begotten of Karttya," and "the virgin-destroyer of evil"-kanyakumárí. The last is evidently a form of the modern goddess Durga, who, in the mystio system of the Tantras, is desoribed variously as the mother, the daughter, and the wife of Rudra alias S'iva. A series of mantras now follows for bathing : one has to be repeated when putting a few wisps of dúrva grass and a lump of earth on the head when getting into the water; another for sanotifying a lump of earth to be rubbed on the body ; another to be recited when the bather has got into the water up to his

. Dhiyo y onah prachodayát, " May he irradiate our understanding," of the Gáyatri has been converted here into tanno rudrah prachodayát.

66

navel; another when rubbing the sanotified earth on the body; another to salute the Devas; another to invite all the sacred rivers to come to the spot and purify the water; another for diving, and so on. All the subsequent sections are, in the same way, made up entirely of mantras intended for various ceremonial rites to be observed with a view to prepare the body for the acquisition and retention of true knowledge, or the Vedanta. The divinity for whose acquisition these rites and observances are reoom- mended is thus described in Section X .: " Minutest among the minute, and the greatest among the great, that Soul abides hidden in the (cardiac) cavity of created beings. Becoming divested of grief, through the grace of the Creator, man can behold that Great Lord who is actionless. From Him pro- eeed the seven vital airs, the seven faculties,* and their objects, the seven tongues (of Agni); these seven regions wherein dwell diverse living beings. Diverse other sevenfold (objects) have proceeded from that Dweller in the cavity. From Him (have come into being) these oceans and mountains; from Him flow all these many-formed rivers; from Him (oome) all food, all herbs, all flavours, whereby the inner soul remains attached to matter. He is Brahma among the gods; the Poet among poets, the Sage among Brahmans, the buffaloe among beasts, the eagle among vultures, the axe among trees. Sanctified by mantra, He, becoming the soma juice, pervades all that is pure. "One uncreate (female) produces many and diverse beings, red, white and black like unto herself. One uncreate (male) dwells enjoying; another uncreate (male) rejects these objects of enjoyment.t "The ever-moving (sun) that shines in the sky, the wind * i. e. of the 2 ears, 2 nostrils 2 eyes and 1 mouth. t i. e. of the two uncreated eternal souls the individual soul creates be- ings, and, dwelling in them, enjoys the pleasures of the world; while the supreme or divine soul rejects those enjoyments.

67

(vasu) that pervades all space, the fires that reign in our altars, the beggar who roams about, the men who thrive, the pilgrims who dwell in holy places, the good that results from truth, the objects that shine in the firmament, the earth-born, the cow- produced, the truth-born, and the mountain-born, are all the great Truth. Created objects are not apart from Him ; there is nothing beside Him ; He pervades all regions and all beings : the Lord of creation, having created this, abides in it ; He radi- ates as the threefold light, (sun, moon and fire) ; He is abso- lute .* "We invite that Donor of (intellectual) wealth who be- stows on us such treasure, the irradiator of our understanding and the eye of mankind. "O Divine Irradiator, grant us, your subjects, this day the wealth of wisdom, and dispel all doubtful thoughts. Dis- pel, O Irradiator, all evils; send us all that is good. Let the winds blow gently,t and rivers flow mildly ; let, all cereals prove sweet, and the nights and mornings be delightful; let the dust of the earth be pleasant, and our Father in heaven be gracious. Let trees yield us tasteful fruits ; the sun be gra- cious to us, and let our kine be full of sweets. Oblations of butter have been offered ; butter is thy source ; (O Agni) in butter thou abidest, and butter is thy home; do bring (the gods) to these offerings of ours, and entertain them : O great one, carry this butter (to them). " From that ocean (-like-Brahma) arise the delightful waves . (of creation). By the slow recitation of that self-resplend- ant (syllable Om), which is the tongue of the gods and the pivot of salvation, immortality arises. We recite the name of that self-resplendent (syllable) in this ceremony (of en- quiry about Brahma) ; we cherish it in our minds with salutation.

• Lit. sixteen parts complete. t The ephithet madhu " honey" is the predicate in every instance ; for obvious reasons we have rendered it differently in the different clauses.

68

This (inquiry about Brahma) bepraised by us and by one and all, about us, is established by the bright and four-horned" (Om). It has four horns (the letters constituting Om), three feet,t two heads,$ seven hands.§ Tied threefold that great one (Om), penetrating gods and mortals, establishes (the pre-emin- enoe of the Brahma knowledge). God-like sages, through the language of the Vedas, know that self-resplendent triple condi- tioned (Om), the extreme objeot of the laudators. From his soul Indra produced one condition (the waking condition), Surya one (the dreaming condition), and the unmanifest|l one (the sleeping condition). " He the great one, the Rudra (i. e. he who is cognizable only through the Vedas, says Sayana) (first) beheld Hiranyagarbha, the foremost among the gods, and the first born. May that Deva keap us engaged with diligence and stedfast me- mory (in the study of Brahma knowledge). Than whom there is nothing greater, nor less ; than whom there is nothing smaller nor larger ; who, like a tree, remains alone unmoved in heaven,- from that Being, (has prooeeded) all this in its entirety. Neither by works, nor by dependants, nor by wealth (can it be obtained); some few attain it by abstinenoe from them all. That which is obtained by Yatis, shines above the heaven, lodged in the cavity (of the heart). All those Yatis who have a tho- rough knowledge in the Vedanta dootrine, and whose minds are purified by the Sannyasa Yoga, attain after death, liberation from crude nature, in the Brahmaloka.

. Formed of the four letters a u o and m. t They are of two kinds, intellectual, adhyátma, and celestial, adhidaiva ; the former comprising universe, pervading light and knowledge, and the latter virat, mundane egg, and nature. t Intelligence and ignorance. § The seven regions. || Lit. from Vena. Indra and Surya are in the nominative, but Vena in the ablative. Om being made with their souls, all those should be in the same case nominative.

69

"In that small, stainless lotus within the body, which is the abode of the Great One, there is a griefless vacuum; whatever is in the middle of it the same should be adored. He is the great God who is the object of that word, (Om), which is described in the Vedas, established in the Vedanta, and identified with na- ture," (p. 800 et seq.). The next section continues the subject, but converts the abstract idea of the deity into the concrete, and, instead of in- genious trifing, round-about periphrasis, and negative and indirect epithets to indicate it, at onoe assumes it to be an indi- vidual with a name and form, and endowed with substan- tial and tangible personal attributes, thus : "Let Him be meditated upon who has a thousand heads, who is the eye of the world, who is the source of the world's happiness, who is the universe, who is the sleeper on the primeval waters (Narayana), who is the Deity eternal, supreme and lord,-who is greater than the universe, who is sempeternal, who is the universe (itself), who is Narayana, who is the destroyer of sin, Hari. This universe is that being. He enjoys this universe. He is the great master of the universe, the lord of animated creatures, the sempeternal, the beneficent, the undecaying, the sleeper on the primeval waters, the great object of knowledge, the soul of creation, the supreme abode. Narayana is the great light, he, is the great soul, (paramatma), he is the great Brahma, he is the great object of enquiry, he is the great thinker, and he is the great thought. He exists, pervading and permeating everything in the universe that is seen or heard of. Adore Him who has no end and no decay, who is omniscient, who is merged in the ocean (of the universe), who is the source of world- ly happiness. Like the eye of the lotus, He is an aperture, but (unlike the lotus-eye this aperture is) downward looking. Below the neck, and a span above the navel, His dwelling, the abode of the universe, appears enveloped in net-work. Surrounded by arteries, like the filaments of the lotus, it hangs downwards, and within it is a small cavity, and therein exists everything.

70

Within (that cavity) there is a fieroe fire of many flames and many mouths. (That fire,) the first eater (of food,) circulates the food (all over the body) without digesting it itself,-the omniscient, spreading on every side. It heats the whole body from the sole of the foot to the head. Within that fire is an extremely minute flame rising upwards, refulgent as a streak of lightning on a blue cloud, slender as the beard of the nivara grain, unrivelled in its golden lustre. In the middle of that flame dwells the Great Soul; He is Brahma, He is S'iva, He is Hari, He is Indra, He is the undecaying great king," (p. 821). The subsequent sections are very short, consisting mostly of one mantra each, and the mantras are of the smallest possible in- terest, being designed for salutation before or after prayers, for tasting water before a meal, for offering small portions of one's food to the vital airs, for stroking on the chest after a meal, and for other purposes which call for no remark. Seotions XXII to XXXI, supply the mantras for performing the mid- day prayer or sandhya. The first act of the ceremony is the purification of a little water by repeating over it a mantra, which says-"Verily, all this is water; these created objects are waters ; all living beings are waters; all animals are waters; food is water ; the immortals are waters ; the great king (Sam- rat-Hiranyagarbha) is water ; the being who represents the universe (virat) is water ; the self-resplendent (svarat) is water; the measures (of the Vedas) are waters ; the luminaries of the sky are waters; the unmeasured verses (Yajur verses) are waters ; truth is water; all the Devas are waters ; the earth, the sky and the heaven are waters ; Om !" (p. 842). A few drops of the water thus purified is to be next thrown into the mouth, and when doing so, the adorer is to repeat ; "May the waters purify the earth ; may the purified earth purify me ; may the waters purify the teacher, and may the purified teacher purify me; may the waters purify me of all sins that I may have con- tracted by whatever remnants of others' food I may have

71

taken, by whatever forbidden food I may have consumed, by whatever evil acts I may have performed, and by whatever gifts I may have accepted from improper persons : may this be well drunk," (p. 844). At the morning and the evening sandhyas, the mantra for purifying the water is the same, but that for drinking is different, and Sections XXIV and XXV, supply them. This drinking is apparently no other than the achamana, or washing of the face, recommended in modern rítuals. After this drink, the Gáyatrí, personified as a beauteous lady, should be invited to appear in the mind of the worshipper. This is done by the address, " May the goddess, the giver of blessings, the indestructible, the certain Brahma, appear in our minds ; may Gayatri, the mother of the Vedas, make the knowledge of Brahma manifest in our minds. Thou art vigour, thou art courage, thou art strength, thou art divine glory. The greatness of the Devas is but another name of thine. Thou art the universe and the life of the universe ; and the life of all living beings : Om, for the removal of all my sins I invite the Gayatri," (p. 847). It is to be presumed that the Gayatri thus invited, will make herself manifest in the mind of the worshipper, whereupon he is to meditate upon the divinity while he repeats, at option, one of three mantras of which the sacred Gayatri verse is the most important element, regulating at the same time his breath by first closing the right nostril with the thumb, and drawing in the breath by the left, then closing both nostrils with the thumb and the middle finger, and then exhale the breath through the right nostril by withdrawing the thumb from it. This is sandhya proper, and on its completion, the personified Gayatrí is to be desired to return at her ease from the mind of the Brahman adorer to her abode on the highest crest of a mountain on earth. The worshipper then contemplates the glory of the Divinity with the mantra ; "Om dwells within the mind of the created beings of the universe. Thou (Om) art all rites, thou art Vishnu; thou art the mantras for offering ob- lations; thou art Rudra, thou art Brahma, thou art Prajapati"

72

(p. 851). This completes the Vedic sandhya, but in the present day it is followed by what is technically called áhnika, a Tantrio form of adoration, in course of which the divinity eleot of the worshipper has to be meditated upon, an appropriate gáyatrí re- peated ten or more times, and a Vija mantra, or mystio charm, muttered a greater number of times. The ritual, though sub- stantially the same, is marked by peouliarities to indicate the character of the divinity selected for adoration. Section LXII lays down certain rules of conduct for observ- ance by Sannyasis, and these are illustrated in the subsequent seotion by a legend in which Prajapati recommends their observ- ance to his son, Aruni. As the legend gives a fair idea of the kind of life which Sannyásis were expected to lead, I shall quote it entire. "Aruni, the son of Prajapati, by Suparna, repaired to his father, (and said): 'What do good men call the noblest ?' To him said (his father) : 'Through truth the wind moves in its course ; through truth the sun sheds its light from the sky ; through truth speech attains its fixity ; everything abides in truth ; therefore they describe truth to be the noblest. "Through penance the Devas obtained their divinity ; through penance the sages attained heaven ; through penance we over- come our enemies ; everything abides in penance ; therefore they describe penance to be the noblest. "Through self-restraint the chaste destroy their sins ; through self-restraint Bramacharis attain heaven ; self-restraint is diffi- cult of attainment by created beings; every thing abides in self-restraint ; therefore they say self-restraint is the noblest. "Through tranquillity of mind ascetics effect felicitous works ; through tranquillity of mind sages attain heaven; tranquillity of mind is difficult of attainment by created beings ; everything abides in tranquillity of mind ; therefore they say tranquillity of mind is the noblest. " Charity, as it assumes the shape of fee at a ceremony, is the most important of all rites ; in this world all creatures live by the charity of donors; by gifts are foes destroyed; by gifts

etemies become friends ; everything abides in charity ; there- fore they say charity is the noblest. " Virtuous works are the asylum of the world; people always repair to the virtuous ; by virtuous works are sins destroyed ; overything abides in virtuous works ; therefore they describe virtuous works to be the noblest. "Procreation is stability ; in this world good people, by spread- ing the thread of descendants, repay their debts to their ances- tors; therefore they describe procreation to be the noblest. "The (sacred) fires are the threefold knowledge; the road they form leads to the gods; the Garhapatya fire belongs to the Rik ; the earthy Rathantara and the Anvaharya-pachana fires belong to the Yajus; the celestial Vamadevya and the Ahavaníya fires belong to the Sama, the great heavenly fires ; therefore they say fires are the noblest. "The morning and the evening agnihotra rites are the prices which householders pay (for the safety of their houses); they constitute all cooked offerings as well as homa offerings; they are the overtures to all Yajnas; they are the glories of heaven ; therefore they say agnihotra is the noblest. "Now for Yajnas or ceremonies ; through ceremonies the Devas repaired to heaven ; through ceremonies they overcame the Asuras; through oeremonies the inimical beoome friendly ; everything abides in ceremonies; therefore they describe cere- monies to be the noblest. "Intellectual worship is the sacred Prajapatya rite ; through intelleotual worship .pure people perceive the present, the past and the future ; through intellectual worship the sages created mankind ; everything abides in intellectual worship; therefore they say intelleotual worship is the noblest. "Wise men say that Sannyasa (Vedio) is the means of attaining Brahma. "He who is Brahmá, is the universe; he is felicity, the self- born Prajapati, and the year. " He who is the year, (i. e. time), is the sun Aditya, and the

74

being who abides in the sun, is the greatest good, the Supreme Soul. . ' " Whatever the sun heats by its rays, the same the clouds rain down. By the clouds are herbs and trees produoed ; food is produced by herbs and trees; by food life ; by life strength; by strength penance; by penance desire; by de- sire intelligence; by intelligence intellectual disposition; by intellectual disposition reflection about the great truth; by reflection tranquillity ; by tranquillity reasoning; by rea- soning memory; by memory constant presence of mind; by constant presence of mind true knowledge; and by true knowledge is the soul known. Hence it is that by the gift of food everything is given ; for from food proceed living beings, from the life of creatures presence of mind, and from presence of mind knowledge, and from knowledge felicity, the source of Brahma. Verily, the man (who knows this) becomes five-fold, and possessed of all the five-fold souls by which this earth, yonder sky, and heaven, the quarters, and the intermediate quarters, are strung together. He verily is all this universe, as well as the past and the future. Having acquired this knowledge by enquiry, he becomes truth-born, and wealthy in faith and truth, refulgent, and predominant over darkness. (O Kruni) knowing the soul through reasoning and your heart, you will never again be born. Hence it is that of all these duties, Sannyasa is said to be the greatest. "Thou, O Lord, art my adviser in (the secret of the most valued) treasure; Thou treatest me to the breath of life; Thou art Brahma; Thou pervadest the whole creation ; Thou makest the fire to give light; Thou art the giver of effulgence to the sun ; Thou art the source of the light of the moon ; Thou art the receiver of the soma offerings on earth. I adore Thee, O Brah- ma, O Great One. He, the Brahma, should be linked with Om. "This is the great Upanishad, the greatest secret even among . the gods. Whoever knows this attains-verily attains-the glory of Brahma." (p. 885.)

--

75

The last section commented upon by Sayana, according to my MSS. is the sixty-fourth. In it the life of a Sannyasi is typified with a Yajna, and absolute liberation from ignorance, the cause of birth, is assigned to him as his reward. The subsequent sections, which have no commentary, are made up of mantras for salutations on different occasions and other purposes ; but they are of no importance, and call for no remark, particularly as their authenticity is more than questionable. In preparing this edition of the Aranyaka for the press, the following MSS. have been used :- A. An old MS. in the puthi form, comprising, in two bundles, 72 folia, each measuring 12 by 4 inches, and having ten lines on each page, written in a cramped hand, but most care- fully correoted. It contains the text accented, but no commen- tary. It was given me by the late Pandit S'akharama S'astri, who had learnt the work by rote from it, and corrected it ac- cording to the instructions of his tutor. He told me that his father had also got the work by-heart from this MS., and had made a good many corrections. B. From the Library of the Asiatic Society of Bengal, No. 38. A bound volume containing the text without acoents. Carelessly written, and incorrect. C. From the Library of Queen's College, Benares ; 21 folia, each 7 inches long, and having 10 lines on each page. Dated 1871, Samvat. It contains the text of the 1st Prapathaka. Badly written, but generally correct. Included in the bundle are two MSS. of the commentary, one 68 folia and the other 27 folia in extent, each 111 inches long, and containing 14 lines on each page. Without date and unoorrected. D. From the Library of the Asiatic Society of Bengal, No. 726. Each leaf measures 15 by 6 inches. Written in the trivalli form, but the space in the middle of each page for the text has not been filled up. It contains the whole of the com- mentary on the V. Prapathaka, and nine Anuvakas of the text. The marginal notes in this MS. have been introduced by a

76

pandit in my employ to indicate the varia lectiones taken from the Tailinga MS. described next. E. Tailinga MS. in 4to. book form, containing the text and commentary of the Taittiriya Sanhita, Brahmana, and Aranyaka, oopied under the superintendence of Sir Walter Elliott of Madras for the Asiatio Society of Bengal. A second Tailinga MS. of the text on palm leaf was obtained by me from Madras, but it offered no reading worthy of note. F. Purchased at Benares; 126 folia of 14 lines to the page. Text and commentary, the former without accents. No date, but apparently very old, and remarkably correct. G. From Dr. George Buhler of Bombay, 57 folia, 7} by 3 inches, having 9 to 11 lines on each page. Textacoented, incom- plete, but generally correot. H. From ditto, on slips of foolsoap 8} by 3} inches. Com- mentary from the 3rd book to end of the Aranyaka. No date, and inacourate. I. From ditto, 101 fol. each 6 by 4 inohes, 10 lines to the page, containing the text of the first six books. No date, generally correct. J. From ditto, 132 fol., eaoh 7} inches long. First two leaves wanting; dated Sambat, 1848. Text complete with the Upanishads; correot. K. From ditto, 21 folia, each 9 inches long, and having 10 lines on each page. No date, writing neat and of medium size; oommentary of the 6th book only; tolerably correot. L and M. From ditto, commentary of the 10th book, toler- ably correot. N. Purchased at Benares, 186 folia, each 10 by 4} inches, rotten and defaced. Text complete with accents; oor- rect. 0. From the late Babu Sitalaprasada of Benares, 20 folia, eaoh 7} by 4} inches. Text of the 10th book with accents; correct. P. Purchased at Benares, 30 folia, written in a orabbed bad

77

hand. It contains the text and the commentary of the 10th book, carefully corrected by different parties. Q. Ditto ditto, 46 folia; 15 lines on each page. Text of the 10th book, generally correct. Of the above, by far the most valuable and correot MS. is A. and I have most scrupulously followed it throughout. Next to it is one of the Bombay series, for which I am indebted to the kind aid of Dr. Buhler. The best is G., but the others are also generally correct, and have proved of great use in checking the Bengal texts. The Tailinga MS. has also been of much service. . Making allowances for a few obvious copyist's errors, the text of the first 9 books of the work, is identically the same in all the MSS. even to the smallest accent. The chapters of the 10th book, however, are differently arranged in different MSS. of the text, and those of the commentary the different codices give differently according to orders of their own. These peculiarities, noticed on page 910 et seq., are perhaps due to the same causes which have given different numbers of sections to the work in the different provinces of Southern India; but whatever the cause, the MSS. afford convincing proofs of the corruptions having crept into the text from a very early period, long before the time of Sayana. The MSS. of the commentary give many varia lectiones, but they are generally unimportant, and do not much affect the meaning of the text. Maniktollah, 26th September, 1872.

ERRATA.

Page 40 line 19 for सूय्या इत्याचारय्या: read सखाकमलदिदेवं। 306 " 1 ननानाए सवाता। " जमानाए। सवाजा 334 4 य के चाभदायत:। "' ये के भेमिदायत:। 344 2 350 3 " " " 351 4 372 12 " जाजत। "1 नायम। 373 21 'मिमियाइस' 'सिम्मिवारस्' " 377 13 कित्सकयो 380 8 २ स० ।२ म० २. प० ।२ म०। "9

" " 13 " 15 २ म०। 8 म. । 381 15 ₹ म० । ४ म०। "9 382 " 13 " ४ म० । १ म०। 18 सभ्यादान " बधोदाने " " 21 ५ म० । ० म० । 383 10 " ४ म० । " र म० । 15 " ६ म०। ९ म०। 384 10 ६ म०। " १० म. । 13 " पुष्दमसामनं पंबमकमर्स 385 4 ० म० । ११ म० । 7 र म• 1 "9 ११ म० । 10 " ९ म०। " ११ म. । 13 १० म०। " १४ म. । 21 " ११ म०। 386 9 १२ म० ॥ " १६ म० ॥

" 16 ११ म० । " १० म. । 387 3 १४ म० । " १८ व. । १४ म. । " १९ म०॥ 388 7 रमद्ढार' इं वमड्कार" 388 8 १६ म० । " २० म० । 389 7 १० म० ॥ " " " २१ व० । 13 " " ११ म. । " 20 साडमरियम। जतिं " " साऽभभियत । साखवीत्। जमिं 390 1 " सग्रिजा " (१४) चग्रिजा "9

80

Page 390 line 3 for &e H. I read RR R. I 391 " " 8 " २० म० ॥ " २४ म० । 12 " २१ म० । २४ म० । " " 17 " सम्पाजिनम । छष्पाजिमेन। " " 19 " " छता:, " घुनाः, 392 3 २२ म० । २६ म० । " " " 13 २२ म० । " २० म० 1 " " 393 2 " "9 8 " २४ म० ॥ २८ म० ।

" 19 " " २५ म० । २९ म० । " " 394 4 "> " दूति॥ " इूति (x प्र० २ प० २० म० । 8 " २१ म० । २१ म० । 16 २० म० ॥ " १२ म०॥ 395 2 २८ म० । " २९ म०। " 7 " " " २९ म ॥ २४ म०॥ 17 " " २ च० ।१० म० । " " २ य० ।२ म०। 22 वादित्यं चादित्यं। " 398 4 बियुिं च्युमिं। " " 5 लोका:। " " लाका: " 7 " " " उद्धि " 9 " बियदिं " गरदिं। 18 पदिते बर्दिति। " " " " 402 10 हन्दाप सीति इन्दाप सि। 403 5 " वादणाभीद " 405 6 खर्धध। " पर्ध्ध " 421 5 "> " बावन " वाब न। 445 9 या चेष। 454 14 " रायस्याषेद रायस्योषेष। " "

" 481 4 " बनवां " चनु वां। 497 " 10 चासन्यां। " " 21 " Omit the whole. " " 549 3 " " " दूत:। 586 12 " " " ० म. 1 " र म० । 657 1 " " घुचि:। 765 तडा थे " " 1 " " तद्ा थे।

1

81

Page 781 line 2 Transfer figure 56 to end of line 3, and alter all consecutive figures of mantras accordingly, both in the text and com- mentary, to end of the section (p. 791). 819 2 for विभेकसतस्तिन् read विशेकन्खिन्। 821 4 देव देवं। 824 2 पर: (४)। 3 पेर:। TT (8) 1 825 3 व्वालमाला जालमाला। 831 1 लाको लोको। 838 17 मन्नाम पचाय भन्नानुप्रहाय। 839 18 वककती विककतो।

CONTENTS.

Page 14 line 8 for teaching. read reading. 10 teaching. reading. 14 teaching. reading. 18 teach. read. 21 teach. read. 31 teaching. reading. 15 1 Sages Saucha ,, Sage Saucha Ahneya and A'hneya recommends. recommend.

INTRODUCTION. Page 16, line 5 for their power ? whence their read his power ? whence his. 25 21 Aprana Apána. 29 28 its their. 33 17 to the the. 34 33 Dewtshen Deutschen. 63 27 months mouths.

CONTENTS

OF THE

TAITTIRIYA ARANYAKA.

FIRST BOOK.

COLLECTION OF THE ARUNAKETUKA FIRE.

SECTION I.

Propitiation of the Eastern Altar .- Uttara Vedi. 1-2 .- Propitiatory mantras to be repeated before placing two 4 imaginary watery bricks in the pit of the Utara Vedi ; the actual placing should be effected while repeating the Pranava, ... ... ... ... 3 3 to 7 .- Mantras to be repeated when pouring hot water there- into, ... ... ... ... 4 8 .- Mantra to be repeated by the Adhvaryu after receiving the water steeped in herbs, ... ... 8 9 .- Ditto for placing the aforesaid water on the earth, in front, ib.

SECTION II.

Mantras for placing bricks on the Altar. 1 to 8 .- Mantras for placing bricks on the altar, ... ... 9 9 to 11 .- Rig and Brahmana mantras in support of the above, 14

SECTION III.

Mantras for placing bricks on the Altar-(continued). 1 to 11 .- Mantras to be repeated when placing the bricks before the altar, ... ... 17 12 .- The authority of the Brahmana quoted to show the advantage of the above, ... ... ... ... 24 1

2

No. of Mantras. Page SECTION IV. Mantras for placing bricks on the Altar-(continued). 1 to 6 .- Mantras to be repeated when placing bricks on the altar, ... ... ... ... ... 25 7 .- Authority of the Brahmana in regard to the above, ... 28 8 .- Authority of the Rig Veda quoted, ... ib. ...

SECTION V. Propitiatory mantras for the above. 1 to 4 .- Propitiatory mantras to be repeated before and after placing the bricks on the altar, ... ... 29 5 .- Brahmana quoted in support of the above, ... ... 31

SECTION VI.

Mantras for placing bricks on the Altar .- (continued.) 1 to 3 .- Mantras to be repeated when placing the three ritu mandala bricks, ... ... 33 4 .- Authority and advantages thereof from the Brahmana, ... 35 5 .- A Rig verse on the subject, ... 36 6 .- Praise of the subject from the Brahmana, ... 37

SECTION VII. Mantras for placing bricks on the Altar-(concluded). 1 .- Mantra for placing bricks named after the seven suns Aroga, &c., ... ... ... 39 2 .- Ditto ditto the eighth ditto named Kas'yapa, ... ib. 3 .- A Rig verse quoted on the subject, ... 40 4 .- The seven suns Aroga &c. are included in the creation of the eighth, ... ib 5 .- The seven suns typified differently by different authors, . 41 6 .- The two Rishis who had seen the seven suns, but not the eiglıth, ... 42

3

No. of Mantras. Page 7 .- The Rishi who had seen the eighth sun, and the way to see the same, ... ... 43 8 .- The way to go to Meru to see some of the eight suns, ... ib. 9 .- Rig verse quoted in support thereof, 44 10 .- The seven suns typified by the seven officiating priests, ... 45 11 .- A Rig verse alluding to the same, ... ... ib. 12 .- A Rig verse detailing the same, and typifying the seven suns with the seven quarters, ... ... ib ... 13 .- Explanation how the suns typify the quarters, 46 ... 14 .- A rhetorical proof of the multiplicity of suns, ib, 15 .- A Rig verse in proof of the same, ... ... 47 16 .- A logical argument in support of the same, ... ... ib. 17 .- The doubt how Ras'yapa can be the eighth sun when there are many suns explained, ... ... ... 48 18 .- Proof of there being eight suns, ... ib. 19 .- A Rig verse quoted in support of the explanation, ... ib.

SEOTION VIII. Mantras to be repeated after placing the bricks on the Altar. 1 .- Mantra to be repeated in front of the altar, .. 49 2 .- Queries about it, ... ... 50 3-4 .- Replies to the questions propounded above, ... ib. 5 to 9 .- Mantras regarding questions and answers to Vishnu, - his creation, &c., 52 10 to 13 .- Questions and answers regarding Mrityu-death, ... 55 14 to 17 .- Ditto regarding the region of Yama where the vicious are condemned, ... ... ... 57 18 :- A Brahmana verse quoted to prove the advantage of knowing the above, ... ... 59 19 .- A Rig verse referred to in support of the above, ... 60 20 .- The same quoted, ... ib. 21 .- A Brahmana quoted in praise of the above, 61 ... 22 .- Praise of the eight-formed Agni, .... ... ... ib. 23 .- A Rig verse quoted in reference to the above. (All the above to be repeated after placing the bricks), .. ib.

4

No. of Mantras. Page SECTION IX.

On the placing of bricks on the Altar in the names of Agni, Vayu, &c. 1 .- The eight names of Agni in which bricks are to be placed, ... ... ... ... 62 2 .- A Brahmana quoted to shew that the color of Agni changes according to seasons, and he is to be reflected upon accordingly, ... ... 63 ... 3 .- The eleven male and eleven female forms of Vayu in the names of each of which bricks are to be placed, ... ib. 4 .- The eleven names of Vayu, ... ib. ... 5 .- The advantage of knowing the above, ... ... 64 6 .- The hardship of death by lightning, ... ... ib. 7 .- That hardship obviated by the knowledge of the above, ... 65 8 .- On the placing of bricks in the name of eleven Gandhar- vas, ... ... ... ib. 9 .- Their names, ... ib. ... 10 .- Their praises, ... ... -ib. ... 11 .- The advantage of knowing the above, ... 66 12 .- The mantra for placing bricks in the names of the above, ... ib. 13 .- The object of the above, ... ... ib. 14 .- On the the placing of bricks in the names of the seven winds known under the appellation of Nigadavya, ... 67 15 .- Those winds described, .. ib. 16 .- Their praise, ... 68 ... 17 .- A Rig verse in support thereof, 69 18 to 20 .- Three mantras on the subject according to Baudhá- yana, ... ib. 21 .- A Bráhmana quoted, ... 72

SECTION X. On the placing of bricks on the Altar in the names of the two As'vins. 1 .- The As'vins praised as two horses, ... 73 ... 2 .- Ditto ditto as a couple, ... .. ib.

5

No. of Mantras. Page 3 .- The As'vins praised as night and day, .. 74 4 .- Ditto ditto as two friends, ... 75 .. ... 5 .- Ditto ditto as water and cloud, ... ... ib. 6 .- Ditto ditto as three clouds, .. .. 76 7 .- Ditto ditto as the S'ambara cloud, ... ... ... 77 8 .- Ditto ditto as the roaring cloud, full of water, ... ib. 9 .- Ditto ditto as the sun, ... ... ... 78 10 .- Ditto ditto as the cloud formed by the sun, ... ... 79 11 to 14 .- Bráhmana verses quoted in praise of Dyává prithiví, 80 15 .- The night and her son Aditya (the day) praised, ... 81 16 .- The advantage of knowing the above, 82 17 .- The object of the section briefly explained, ... ib.

SBOTION XI. On the placing of bricks, &c. 1 to 4-Four propitiatory mantras for placing bricks on the north side, ... 83 ... ... ... ... 5 .- A Bráhmana quoted, 85 ... 6 to 12 .- Seven ditto for placing bricks in the middle of the altar, 86 13 to 17 .- Five ditto for placing bricks on the north side, 91 18 .- A Bráhmana quoted, ... ... 95 ... 19 to 21 .- Three propitiatory mantras for the same purpose, .. ib.

SEOTION XII. On the placing of bricks, &c. 1 to 4 .- Mantras addressed to Indra, ... ... 98 5 .- Mantra for the Yajamana when placing a brick, 100 6 to 8 .- Addresses to Indra, ... ... ib. 9 to 12 .- Addresses to Agni, ... ... ... 102 13 .- The initial words of a Rig verse quoted in support of the last of the above four mantras, ... ... ... 105 14 .- Four mantras addressed to bricks when placing them above the altar, ... ib. ...

6

No. of Mantras. Page SECTION XIII.

On the placing of bricks, gc. 1 to 8 .- Mantras addressed to the eight quarters, ... ... 106 9 .- A Brahmana verse quoted in support of the above, 110 10 .- Addresses to the quarters, ... ib. 11 .- Initial words of four mantras for the offerings of a golden figure, a lotus leaf, a bit of gold, and a tortoise, ib. 12 .- A Brahmana quoted in support of the above, ... 111

SECTION XIV. On the placing of bricks, &c. 1 to 12 .- Addresses to Aditya, ... ... ... 111

SECTION XV. On the placing of bricks, &c. 1 to 10 .- Addresses to the eight personifications of Aditya, ... 116

SECTION XVI.

On the placing of bricks, &c. 1 to 8 .- Another set of mantras for the above eight personifi- cations, ... ... 119 ... ...

SEOTION XVII.

On the placing of bricks, &c. 1.and 2 .- Addresses to the eleven Adityas as the eleven Ru- dras and their wives, ... ... 120

SEOTION XVILI. On the placing of bricks, &c. 1 and 2 .- Addresses to the eight Agnis with reference to the

. eight sides, ... ... ... ... ... 122

7

No. of Mantras. Page SECTION XIX.

On the placing of bricks, &c. 1 to 4 .- Addresses to the bricks to save the adorer from the -- four hells of the four sides, ... ... 124 5 .- Initial words of two mantras on the above subject, 125

SECTION XX.

On the placing of bricks, dc. 1 .- Addresses to the bricks to bestow on the adorer the goods of the sides, ... 126 ... 2 .- Ditto ditto with reference to the sun, Nakshatras, &c. ... ib. 3 .- Ditto to Agni, ... ... 127

SECTION XXI.

On the placing of bricks, do. 1 .- Addresses quoted from the 1st section, for a conclusion, 127

SEOTION XXII.

On the Brahmana verses relating to the placing of bricks, &c. 1 to 9 .- Praises of the waters in connexion with their different sources, .. ... 129 10 .- The waters praised in another way, ... 135 11 .- Meaning of the mantra beginning with apan, 136 12 .- The mode of preparing the altar for receiving the Aruna- ketuka fire, ... ... ... ib. 13 .- The reason why the bricks are placed after the lightening of the fire, ... ... ... ... ib.

14 .- For what sacrifices the above fire is in need, ... 137 15 to 21 .- Seven questions and answers on the merits of the said fire, 138 22 .- Praise of the union of the Aruna-ketuka fire with water, ... 140

8

No. of Mantras. Page SROTION XXIII. Praise of the Aruna-ketuka fire and water united together. 1 .- Anecdote of Prajápati wishing to create the universe with the first creation, ... ... ... 141 2 .- A Rig verse quoted on the subject, ... ... 142 3 .- The advantage of knowing the praise of the origin of will, ... ... 143 4 .- Creation proceeding from the will, ib. 5 .- Dialogue between Prajapati and the first created tortoise, 144 6 .- The creation of the east by the tortoise, ... ... 145 7 .- The creation of the other sides and the gods, ... ib. 8 .- The creation of the As'uras, ... 146 9 .- A proof adduced, ... 147 ... 10 .- A Rig verse quoted, ... ib. 11 .- Creation of the universe proved by analogy, ... ... 148 12 .- How the creation obtains substantiality or hardness, ... ib. 13 .- A proof adduced, ... 149 14 .- A Rig verse quoted, ... ib. 15 .- The fruit of knowing the above, .. ib.

SEOTION XXIV. Details to be observed in placing bricks. 1 .- Four kinds of water to be taken : the reason thereof, ... 150 2 .- The character of the first kind of water,-water exposed to the sun, ... ... ... ... ... 151 3 .- The character of the second kind of water,-well water, . ib. 4 .- The character of the third kind of water, water from an abyss in a river, ... ... ... 152 5 .- The character of the fourth kind of water,-water from a current, ... ... ... ib. 6 .- The character of the fifth kind of water ;- water from a jar kept at home (this and the following are extras), ... 153 7 .- The character of the sixth kind of water ;- water from a tank or lake that never dries, ... ... ib.

9

No. of Mantras. Page 8 .- The advantage of placing the above waters on the altar, 154 9 .- The reason why the fire under notice is called Aruna- . ketuka, ... ... ib. ... 10 .- Proof thereof, ... ... ib. ... 11 .- A Rig verse quoted, ib.

12 .- The advantage of this part of the ceremony, ... 155

SECTION XXV.

Placing of lotus leaf over the watery bricks. 1 .- Digging of the eastern altar (vedi). It is to be knee- deep, having water ankle-deep, ... ... 156 2 .- The same to be covered with three lotus leaves, ib. 3 .- The offering of pure (?) water thereupon-Kurmopa- dhána, ... ... ... ib. 4 .- Allusions to mantras for the placing of the aqueous bricks, ib. 5 .- A particular mantra recited, ... 157 6 .- Repetition of a mantra already given before, ... ... ib. 7 .- The placing of water, leaves, &c., to be repeated five-fold, so as to complete the five fires, ... ... ... ib. 8 .- Special mantra for the offering of the second layer, 158 9 .- The advantage thereof, ... ib.

SECTION XXVI. Particular advantages of particular observances in connerion with the above. 1 .- The object of repeating in this section, directions already given, ... ... 159 2 .- Two opinions on the question as to whether the Aruna- ketuka is a part of the Savitra ceremony or not, ... 160 3 .- The different merits of the above fires explained in detail, ... ... ... ib. 4 .- Impropriety of mixing the two different fires, ... 161

2

10

No. of Mantras. Page 5 .- An exception to the above rule, ... ... ... 162 6 to 11 .- Eight different objects in collecting the Aruna- ketuka fire,. ... ... ... ib. 12 .- A special rule to be observed by those who collect the Aruna-ketuka fire (not to run during rain), ... 164 13 .- Other especial rules, (not to void certain secretions in water), ... ... ... ib. 14 .- Ditto ditto (not to tread on gold or lotus leaf), ... 165 15 .- Ditto ditto (not to eat tortoise and fish), ... ... ib.

SEOTION XXVII.

Addresses for the protection of the place of sacrifice. 1 to 3 .- Mantras addressed to Indra on the subject, ... 166 4 to 20 .- Seventeen prayers to avert evils, ... ... ib.

SECTIONS XXVIII., XXIX., XXX. 1, 2 .- Addresses to Agni to drive away evils from the place of sacrifice, .. ... 176 1 to 3 .- Ditto to Parjanya to drive away evils from the place of sacrifice, ... 177 ... ... ... ... 1 to 3 .- Ditto ditto for the same purpose, ... 179 ...

SECTION XXXI.

The Vais'ravana ceremony. 1 to 4 .- Mantras addressed to Kuvera for preventing accidents to the Vais'ravana sacrifice, ... ... 181 5 .- The repetition of the above mantras ordained, ... ... 183 6 .- Mantra to be repeated when the bali is lost, ... ... ib. 7 .- Salutation to Vais'ravana,-Upasthana mantra, ... 184 8 .- Placing of the fire on the ground, ... ... ... ib. 9 .- Mantra for the above operation, ... ... ... ib.

11 .

No. of Mantras. Page 10 .- Placing fuel on the fire,. .... ... 185 ... ... 11 .- Mantras for the above operation, ... ... ... ib. 12 .- Time meet for the Vais 'ravana Yajua, ... ib. ... 13 .- Especial rule for teaching this ceremony, ... 186 ... 14 .- Mantra for the offering of meat to Vais'ravana, ... 15 .- Salutation after the offering, ... 187 ... ...

SEOTION XXXII.

Preparatory austeritios for collecting the Aruna-ketuka fire. 1 .- The time during which the ansterities are to be performed, 188 2 .- Meaning of the word Vrata-austerity, ... .... ib 3 .- The same in detail, ... ... ... ... ib. 4 .- Rules to be observed in reading this Aranyaka, ... 190

SECOND PRAPAȚHAKA.

BRAHMANIC EDUCATION.

SEOTION I.

The Investiture of the sacrificial cord. 1 .- An anecdote on the subject, shewing how the Devas and the Asuras of yore had, in rivalry, performed a sacrifice, one regularly .and the other irregularly, ... 193 2 .- The distinction between the performance of rites regnlarly and irregularly, i. e., with or without the sacrificial cord, 194 3 .- The assumption of the cord should precede the reading of the Vedas, ... ... 195 4 .- Article necessary for the sacrificial cord; black antelope leather or cotton thread, ... ... ib 5-The three ways of wearing the sacrificial cord, ... ib.

12

No. of Mantras. Page SECTION II.

Sandhya ceremonies. 1 .- An anecdote on the subject, ... ... ... 196 2 .- The arghya to be offered at the morning Sandhya should be with water, ... ... ... 197 3 .- Circumambulation after the arghya, 198 ... 4 .- The meditation appropriate at the time, ... ib. ... 5 .- The merit of knowing the above, ... ... 199

SBCTIONS III., IV., V., VI. Mantras of the Kushm'nda Homa. 1 to 21 .- Mantras of the Kushmanda Homa, necessary for the expiation of sins, ... 199 1 to 13 .- Rig ditto ditto, 205 ... 1 to 17 .- Ditto ditto, ... 210 ... 1 to 23 .- Ditto ditto, ... ... 219

SECTION VII.

Origin of the Kushmanda Homa. 1 .- An anecdote on the subject. The Vataras'ana rishis entered the Kushmanda mantras, and first perceived them and then disclosed them, ... 228 2 .- Conversation between the Vataras'ana rishis and others, 229 3 .- They ordain the Homa, ... ... ... ib. 4 .- Account of some other rishis, ... 230 ... 5 .- The fruit of this Homa, ... ib. ...

SECTION VIII.

The time to be devoled to the above-named Homa &c. 1 .- He who thinks himself infected by vice, and wishes to purify himself, should perform the Kushmanda Homa, .. 231

13 No. of Mantras. Page 2 .- Men guilty of any of the Mahapatakas, or heinous crimes, i. e. homicide, fœticide, robbing gold, &c., shonld perform the Kushmanda Homa, ... 231 3 .- Thereby they purify themselves, ... ... ib. 4 .- The time of the Homa to be regulated by the nature of the guilt to be expiated, 232 5 .- For grave sins the Homa is to be performed every day for & year, abstaining from the use of flesh, ... ... ib. 6 .- For minor sins the time of the Homa may be reduced to a month, twenty-four nights, twelve nights, six nights, or three nights, ... 233 7 .- Restrictions to be observed during the Dikshá; absti- nence from flesh meat, women, bedsteads, and falsehood, ib. 8 .- Different aliment for different castes during the Diksha; milk for Brahmans; wheat for Kshatriyas; cheese for Vaisyas, ... ... ib. 9 .- These restrictions should also be observed during the Kushmanda Homa and at the Somayaga, ... ... ib. 10 .- Relaxation in favour of incapable people as regards the rule laid down for aliment, ... .. 234

SECTION IX.

Study of the Vedas. 1 .- Anecdote of Brahmá on the subject, ... ... 235 2 .- The study of the Vedas typifies & Yajna, .. 236

SECTION X.

The five great ceremonies-Panchamaháyajnas. 1 .- The five great ceremonies to be performed every day in honor respectively of the Devas, Pitris, animals, men, and Brahmans, ... ... ... 238 2 .- Ceremony to the Devas defined; oblations to be thrown on the fire in their names, ... ... ... ib.

14

No. of Mantras. Page 3 .- Ceremony to the Pitris defined; offerings of pinda or water in the name of any of the Pitris, ... ... ... 239 4 .- Ceremony to animals defined; offerings made to crows, &c., as after the Vais'vadeva ceremony, ... ib. 5 .- Ceremony to men defined; offerings to beggars, Brahmans, &c., ... ... ... ib. 6 .- Ceremony to Brahmans, Brahma Yajna, defined; teaching of that branch of the Vedas which relates to one's family, ib 7 .- Praise of teaching the Vedas ; how it satisfies the Pitris, 240 8 .- Do. how it satisfies the Devas, ... ... ... ib.

SEOTION XI.

Directions for performing the ceremony to Brahmans. 1 .- The teacher to go beyond the town, and perform certain ablutions at sunrise, ... ... 242 2 .- Praise of the ablutions, ... 243 3 .- He is then to sit on a mat made of Darbha grass, and, facing the east, teach that branch of the Vedas which belongs to him, ... ... ib. 4 .- The position in which he is to sit, and how he is to keep his hands, and the advantage of beginning to teach by repeating the Pranava, ... ... 244 5 .- A Rig verse quoted in proof of the above, ... 245 6 .- The Pranava is the substitute of the three Vedas, ... ib. 7 .- The Vyáhriti is to be then repeated, ... 247 8 .- Then the Gayatri is to be recited three times in three different ways, ... ... ... ib.

SEOTION XII.

An alternative for those who cannot adhere to the rules above laid dou. 1 .- Those who cannot go out of the town may perform the ceremony in town, and those who cannot begin teaching at sunrise, may do so during the day, ... ... 249

15

No. of Mantras. Page 2 .- The sages Saucha and Ahneya recommend the latter to be the ordinary right form, ... ... ... 249 3 .- Other alternatives during illness, &c., .. ib. ... 4 .- A mantra on the subject, ... .. ... 250 ...

SECTION XIII.

Other peculiarities of the Brahma Yajna ceremony. 1 .- The reading in the middle of the day should be in a very loud voice, ... ... 251 2 .- A Rig verse quoted on the subject, .. ib. 3 .- Unlike other ceremonies this is always to be concluded on the day it is commenced, ... ... 252 4 .- A particular mantra to be read at the conclusion, ... 5 .- The Dakshina or fee at the conclusion, ... 253 ...

SEOTION XIV.

Ordinary preventives to reading of the Vedas not heeded at the Brahma Yajna. 1 .- Eclipse, lightning, thunder and other preventives not to be attended to, ... ... ... 253 ... 2 .- The advantage of the above rule, ... 254 ... ... 3 .- The fruit of performing the ceremony, ... ... ib.

SEOTION XV.

Preventives to reading the Vedas at the ceremony, &c. 1 .- Impurity of the body and of the place where the reading is to take place, are the only preventives, ... ... 256 2 .- No article of offering required at the ceremony, ib. 3 .- The merit of the ceremony, ... ... ib .4-A Rig verse quoted on the subject, ... ... 257 ... 5 .- The ceremony is not liable to be vitiated, .. 258

16

No. of Mantras. Page 6 .- Rig verse quoted on the impropriety of neglecting the ceremony, ... ... 259 7 .- The advantage of the ceremony, .. 261 ... 8 .- A Rig verse quoted on the subject, ... 263 9 .- Object of the above verse, ... ... 264

SECTION XVI. Expiation for officiating at a sacrifice instituted by, or receiving a gift from, an improper person. 1 .- He who, from covetousness, officiates for, or receives a gift from, an improper person, should, fasting, thrice read the Shákhá to which he belongs, ... 265 2 .- Those who are unable to do as above directed, should re- peat the Gáyatri for three days, observing a strict fast, ib. 3 .- An excellent cow is the most appropriate Dakshina, or fee, to a good Brahman for either of the above expiations, ... 266

SECTION XVII. Expiation of the sin of officiating for an improper person, while under difficulties. 1 .- Such person should repeat, in a desert, all the mantras of the ceremony at which he officiated, 267 2 .- The ceremony typified in the reading, ib.

SECTION XVIII. Expiations for minor faults during Brahmacharya. 1 .- The evils of incontinence during Brahmacharya, ... 269 2 .- The expiation for the same; two offerings to be made with clarified butter, ... ... ... ib. 3 .- The guilty is then to repeat a mantra with folded hands, 270 4 .- The mantra for the above, ... ... ib.

17

No. of Mantras. Page 5 .- The fruit of reciting the above mantra, ... 271 ... 6 .- The mantra to be repeated thrice, ... ... ... ib. 7 .- Even he who only suspects himself to be guilty of some fault, should submit to the aforesaid expiation, ... 272 8 .- A Dakshina or fee is to be given in either case, ... ib.

SEOTION XIX. Mantras for the adoration of the Parabrahma after the performance of the evening Sandhya. 1 .- Mantra for the adoration of the great Brahma, .. 272 2 .- At the time of repeating the above, the great Brahma is to be reflected upon as a porpoise, ... ... 273 3 .- The porpoise described, ... ... ... 274 4 .- The fruit of reflecting on the Brahma as the porpoise, ... 275 5 .- Salutation to the Brahma as the porpoise, ... ... ib.

SEOTION XX.

Salutations after the above. 1 .- Salutations to the ten quarters, ... ... .. 276 2 .- Salutations to the sages, ... .. ... ... 277

THIRD PRAPAȚHAKA. MANTRAS OF THE CHATURHOTRA-CHITI .*

SECTION I.

Typification of the Utensils. 1 .- The utensils and the articles of the sacrifice identified with mind, speech, knowledge, &c., ... ... 280 2 .- Graha or the concluding portion of the mantra, 282

. For the details of this sacrifice vide the third book of the Bramana, section xii. ... 3

18

No. of Mantras. Pags SECTION II. Chaturhotri mantras. 1 .- Identification of the officiating priests, with the regions, &c., 284 2 .- Graha or the concluding mantra, ... ... ib.

SECTION III. Panchahotri mantras. 1 .- Identification of the officiating priests with Agni, the two As'vins, &c., ... 285 ... ... ... 2 .- Graha or the concluding mantra, ... ... ...

SECTION IV. Shadhotri mantras. 1 .- Identification of the sacrificial animals with Surya, Vayu, and other gods, ... ... ... ... 286 2 .- Graha or the concluding mantra, ... 287 ... ...

SROTION V. Saptahotri mantras. 1 .- The seven hotas typified in the articles of offering, ... 289 2 .- Graha or the concluding mantra, ... ... ... ib

SEOTION VI.

A second set of Shadhotri mantras. 1 .- The bodily functions of the Yajamana, identified with the officiating priests, &c., ... ... 290 2 .- The Graha or the concluding mantra, ... ... 291

SECTION VII. Mantras to be muttered after the mantra beginning with tad ritan tat, ge., in the Chaturmasya yága, after shedding the hair. 1 to 10 .- The mantras, &c., ... ... 292

19

No. of Mantras. Page SEOTION VIII. Sambhára Fajur mantras. 1 to 21 .- Twenty-one Yajur mantras, ... Ee :: 295

SROTION IX. Dovapatni mantras. I to 26 .- Mantras as above, ... ... ... ... 297

SNOTION X. Pratigraha mantras. 1 .- Sixteen mantras for accepting gifts, ... 291 ... 2-3 .- Mantra for accepting a car,. ... ... ib ...

SECTION XI. Hotri-hridaya mantras. I .- Das'a-hotri hridaya mantras, 303 ... ... 2 to 4 .- Chatur-hotri hridaya mantras, 306 ... ... 5 to 7 .- Pancha-hotri hridaya mantras, ... 309 ... .. 8 to 10 .- Sadhotri hridaya mantras, ... 311 ... ... 11 to 34 .- Sapta-hotrī hridaya mantras, ... ib. ... ...

SECTION XII. Purusha Sukta, otherwise called Narayana Anuvaka. 1 to 18 .- The Purusha Súkta explained, ... ... 327

SECTION XIII. Uttara-Nárayana Anuváka, or the concluding portion of the Purusha Sukta. 1 to 5 .- The Uttara-Narayana Sukta explained, ... ... 340 6 .- A Yajar mantra describing the two wives Hri and Lakshmi of the Purusha, and identifying the Purusha with the creation, . ... ... ... ... 343

20

No. of Mantras. Pago SECTION XIV. The Bhartri Sukta explained. 1. to 10 .- Mantras to be repeated at the Upahoma after the Naristha.offering to death : the offering is to be a cow that has miscarried by taking the bull unseasonably, ... 344

SECTION XV. The Mritu Sukta explained. 1 to 6 .- The Mritu Sukta to be repeated at the Brahma-medha sacrifice, ... ... ... ... ... 352

SEOTION XVI. ... Mantra for inviting Surya. 1 .- Mantra for, &c., ... ... ... 356

SECTION XVII. Funeral mantra. 1 .- Funeral mantra to be repeated when sprinkling water on the excavation made for burning a dead body, . 357

SECTION XVIII. Mantra fur bathing after funeral. 1 .- Mantra for bathing, &c., ... 358 .

SECTION XIX. Mantra to be addressed to the fuel for a cremation. 1 .- A mantra to be addressed, &c., 359 ... ...

SROTION XX. Mantras for offering oblations to the twelve Devas of the region of Yama who inflict punishment. 1 to 12 .- Mantras for offering, &c., 360

21

No. of Mantras. Page SECTION XXI. Mantras for offering oblation in the Rajagaviya Homa. 1 .- Nine Mantras, &c., ... 361 ... ...

FOURTH PRAPAȚHAKA. PRAVARGYA MANTRAS. SEOTION I. Propitiatory mantras. 1 .- Salutation to Devas and Rishis, 364 ... ... 2 .- Object of the salutation, ... ... ... 366 8 .- A Rig verse quoted in support of the prayer to the Devas, ib. 4 .- The object of the second mantra fully developed, 367 5 .- Prayer before beginning the Pravargya Homa, ... ib. 6 .- Address to liie not to forsake the body, ... ... 368 7 .- The object of the above address, ... ... ... ib. 8 .- Thinking on the Great Soul by the aid of the Pranava, the word s'anti is to be repeated three times to overcome the three-fold evil, ... ... ... .. 369

SECTION II. On the construction of the Mahavira. 1 .- Thorny fuel to be put on the Pravargya fire, ... ... 370 2 .- Mantra for taking up the instrument called Abhri, a double-headed hoe of the wood of the mimosa catechu, ... 381 3 .- Mantra to be repeated over the Abhri, 383 4 .- Mantra to be addressed to the Brahmá, ... ib. 5 .- Mantra for carrying the skin of a black antelope, a goat, a horse and an ox to the place where the earth is dug, .. 384 6 .- Mantra for spreading the antelope skin with the head towards the east, and the hair looking towards the north, 385 7 .- Mantras for striking the Abhri, into the earth and drawing it inwards, ... ... ... 386 8 .- Ditto for lifting it and throwing the earth on the ante- lope skin, ... ... .. ib. 9 .- Mantra for lifting some earth dug by the tusks of a hog -a requirement of the ceremony, .. ... 387 ---

22

No. of Mantras. Page 10-Mantra for bringing the above, ... ... 387 11 .- Ditto to be repeated on earth thrown up by white-ants, 388 12 .- Ditto for bringing the above earth, ... ... 389 13 .- Ditto to be addressed to the Putika tree Cœsalpinia bonducella, ... ... ... ... ib. 14 .- Ditto do. after spreading the hairs of a goat and a black antelope, .. ... ... ... ... 390 15 .- Ditto for making the horse smell the offering, ... 391 16 .- Ditto for sprinkling hot water on the offering, ... 393 17 .- Ditto for pounding earth and making balls thereof, ... 396 18 .- Ditto for stamping the balls with the two thumbs, ... 397 19 .- Ditto for making a figure of Mahávíra,-a pot about a span high contracted in the middle and bulging above and below, ... ... ... ... i3.

SEOTION III. Sanctification of the Mahavira. 1 .- Mantra for heating the Mahavira placed on the two sapha woods, ... ... ... 401 ... 2 .- The Mahavira to be placed on some burning wood placed in an excavation before the Garhapatya fire, 401 ... 3 .- Two mantras to be repeated over the Mahavira, 402 4 .- Mantra for wiping the ashes from the body of the Mahavíra, ... ... ... 404 5 .- Ditto for lifting the Mahavira from the excavation, 404 ... 6 .- Ditto for placing it on sand on the north side, 405 7 .- Ditto for looking at it, ... .. ... 405 8 .- Ditto for fixing it on the place, ... 406 9 .- Sprinkling of goat's milk on it, ... ... 407 ... 10 .- Tying it in a skin of the black antelope, 409

SECTION IV. Exhortation in connexion with the sanctification of the Mahavira. 1 .- Exhortation to the Brahmá, 410 ... 2 .- Ditto to the Ritviks to read the Pravargya, ... 410

23

No. of Mantras. Page BEOTION V.

Placing of the Mahavira on burning coals. 1 .- An alternative reading in the exhortative mantra given in the preceding section, ... 412 ... ... 2 .- Throwing of the sacrifical utensils on the fire, ... 413 3 .- Seven or eleven oblations to be poured with the Sruva on the Ahavaniya fire, ... 416 ... ... 4 .- The Mahávíra to be anointed with ghi, ... ... ib. 5 .- A bit of bright gold to be thrown on a separate fire, ... 417 6 .- Mantra for placing bundles of munja grass on the gold, ib 7 .- Mantra for putting in its place the Mahavira, ... 419 8 .- Ditto for pouring ghi with a ladle (sruva) on the Mahávíra, ... ... ib. ... ... 9 .- Prayer to be repeated by the Yajamána, holding a slip of kus'a grass on the top of the Mahavira, ... ... 420 10 .- Mantra for touching the earth, ... ... 422 11 .- Throwing of the charcoal by the north from the Gar- hapatya fire, .. ... 423 ... 12 .- Ditto ditto after turning it round the Mahavira, ... 424 13 .- Addresses to be repeated while touching a sacrificial wood called paridhi, ... ... ... 425 14 .- Placing of gold on the Mahavira, ... 427 ... ... 15 to 17 .- Sanctifying the same by mantras, 428 18 .- Mantra for taking a fan, 430 ... ... 19 .- Ditto for fanning the fire to blaze it up, 431 ... ...

SECTION VI. Sanctification of the Mahavira by mantras. 1 .- Mantra to be repeated on the Mahavira by the Addhvaryu, 433 2-3 .- Five Yajur mantras to be repeated with reference to the five sides, ... ... ... 434 4 to 7 .- Four other Yajur mantras to be repeated over the Mahávira, .. ... ... 436-37

24

No. of Mantras. Page SECTION VII.

On looking at the Mahivira. 1 .- Mantra for looking at the Mahavira, and praising it as the protector, ... ... ... 439 ... 2 .- Ditto ditto as the spring season, ... 445 ... 3 .- Ditto ditto as the summer season, ... 446 ... 4 .- Ditto ditto ditto, .. .. 447 .. .. 5-Ditto ditto as the rainy season, ib. ... 6 .- Ditto ditto as the autumn season, ... 448 .. 7 .- Ditto ditto as the winter season, ... 449 ... 8 .- Ditto ditto as the dewy season, ... ib. ... 9 to 17 .- Ditto ditto as invested with many qualities, ... 450 18 .- An address to Agni, ... ... 453 ... ... 19 .- Mantra to be recited by the wife of the Yajamana after she has looked at the Mahavira, ... 454 ... ...

SECTION VIII.

Pouring milk on the Mahavira. 1 .- Taking of a rope, ... 460 2 .- Purifying it by a mantra, .. ... 3 .- Calling the milch cows by their ritual names, ... 461 4 .- Ditto by their ordinary names, ib ... ... ... 5 .- Tying of the cattle, ... ... ... 462 .. 6 .- Tying of the calves, ib. ... ... ... 7 .- Untying of the same, ... ... ... ib. ... 8 .- Address to the cow, 463 ... ... ... ... 9 .- Ditto to the calf, ... ... .. .. 464 10 .- Ditto to the cow to allow the milker to come near, ... ib 11 .- Ditto ditto to allow him to touch the teats, ... 465 ... 12 .- Ditto ditto to give plenty of milk, .. ... 466 ... 13 .- Ditto to the Sapha and the Upayama woods, ... 467 ... 14 .- Ditto to the milk, ... ... ib. ... 15 .- Ditto to Indra and the two As'vins, ... 468 ... 16 .- Mantra for offering an oblation to the rays of the sun, ... 470

25

No. of Mantras. Page 17 .- Address to the milk of the goat, ... 470 18 .- Address to the light of the sun, ... 471 19 .- Taking of the Mahavira by the two Sapha woods, ... ib. 20 .- Dusting away ashes from its body, ... ib. 21 .- Lifting of the Mahavira, ... 472

SECTION IX. Offerings to the A'havaniya fire. 1 .- Thirteen mantras for the offering of sacrificial articles on the Ahavaniya fire, ... ... 474 2 .- Mantra to be recited when circumambulating the Aha- vaniya fire, ... ... 478 3 .- Ditto when looking at the hota, ... ib. 4 .- Ditto for sanctifying the sacrificial articles, ... 479 5, 6 .- Mantras for offering the oblations on the fire, ... ib 7 .- Prayer after the offering, ... 482

SECTION X. Agnihotra homa to be performed with the remainder of the articles for the homa described in the preceding section. 1 .- Mantra to be repeated on the remaining articles, ... 484 2 .- Mantras to be addressed to the Pravargya with reference to the four quarters, ... ... 486 3 .- Mantra for replacing the Mahavira, ... ... 487 ... 4 .- Maledictory mantra against enemies, 488 5 .- Mantra for offering certain woods to the fire, ... ... ib. 6 .- Ditto for throwing a piece of wood behind the priest's back, ... 490 7 .- Ditto for the oblation to be offered by the Patipras- thátá, 491 8 .- Ditto for morning and evening offering of fuel, ... ib. 9 .- Ditto for morning and evening oblations, 492 10 .- Ditto for offering prickly wood after touching water, ... 493 4

26

No. of Mantras. Page 11 .- Ditto to be repeated after eating the remnant of the offering, 494 12 .- Ditto to be repeated when filling the sacrificial vessels for morning and evening offerings, before the Aha- vaniya fire, ... ... 497

SECTION XI.

On the taking down of the Pravargya. 1 .- Adhvaryu to make an offering, while the Pratiprastháta, having lighted one of three splinters of pointed wood, holds it high near the face, ... 499 2 .- Ditto ditto while a lighted wood is successively held near the navel and the knee, ... ib. 8 .- Throwing of the splinters into the Ahavaniya fire, (2) mantra for bringing the wife of the Yajamana, 500 4 to 6 .- Addresses to be repeated at the three parts into which the way by which the Pravargya is to be carried to its place, is to be divided, .. 504 7 .- Ditto for Adhvaryu to circumambulate the Uttara Vedi thrice from the right side while sprinkling water from & jar which he is to carry, 505 8 .- Ditto ditto to circumambulate again without the jar, ... 506 9 .- Ditto for touching the Uttara Vedi, ib. 10 .- Ditto for cleaning the Uttara Vedi, ... 507 11 .- Ditto for overcoming enemies, ib. 12 .- Dittofor filling up certain cups with curd mixed with honey, ib. 13 to 20 .- Addresses to Pravargya recited while standing be- fore it, 508 21 .- A subsequent address, ... 515 22 .- Ditto to be repeated when turning the Pravargya round the fire from the right side, ib. 23 .- Ditto for cleaning the Pravargya, .. 517 24 .- Initial words of three mantras for offering the homa oblation, and inviting the sun, ... 518 25 .- Mantra for making an offering to the A'havaniya fire, ... 519

4

27

No. of Mantras. Page SECTION XII. Three mantras for pouring certain sacrificial articles into the Mahavira. 1 .- Mantra for pouring milk into the Mahavira, ... 525 2 .- Ditto honey, ib. 3 .- Ditto curd, ib. ...

SEOTION XIII. Expiations for defects in the performance of the sacrifice with the Mahavira. 1, 2 .- Mantras for expiating the evil effects of any accidental overflowing of any sacrificial article, .. 526

SECTION XIV. Expiations, &c. 1 .- Mantra for expiating the evil effect of lightning strik- . ing on the east side during the sacrifice, ... ... 527 2 to 4 .- Ditto on the other sides, ... ... ib.

SECTIONS XV, XVI. Expiations, &c. Mantras for expiating evils proceeding from accidents to the oblatory articles, ... 528

SECTION XVII. On tho placing of hot bricks. 1 .- Mantra for ditto, ... ... ... 530

SEOTION XVIII. Consecration of the receptacle of the fire. 1 .- Mantra addressed to Agni to abide in the fael, ... 582

28

No. of Mantras. Page SEOTION XIX.

Prayer to Agni by the Adhoaryu. 1 .- Mantra for the same, ... 538 ...

SECTION XX.

Expiations. 1 .- A general expiation for all defects, ... 535 2 .- Expiation for an accidental fall of the Mahavira, ... ib. 3 .- Ditto for the accidental breaking of ditto, ib. 4 .- Ditto for ditto cracking ditto, 539 5 .- Ditto for not turning or stirring the contents of the Mahá- víra, 537 6 to 9-Ditto for the oblation boiling over the Mahavira

10 .- Ditto if the sun should set before the cooking of the pot, ... ib.

oblation is completed, ... ... 539

SEOTION XXI. Expiations. 1 .- Mantra to be repeated should the priest wish to eat of the cooked oblatory articles, ... 540 ...

SECTIONS XXII, XXIII.

Addresses to Agni as the fierce-bodied. (541.)

SEOTIONS XXIV, XXV.

Naming of the cooking pans. (544.)

SECTION XXVI. Expiation, should the Mahavira or the oblatory articles be stolen by a thief. (545.)

29

No. of Mantras. Puge SHOTION XXVII.

Certain imprecatory phrases. (546.)

SECTION XXVIII. Expiations for a wolf seen when cooking. 1 .- Mantra to be repeated, should a wolf be seen when cook- ing the oblatory article, .. ... 547 2 .- A flambeau lighted at both ends to be thrown towards the wolf, ... ... ib. ... 3 .- Salutation after the above, :.. 548 ... ...

SECTION XXIX. Expiation for the approach of a vulture. (549.)

SBOTION XXX.

Expiation for the approach of a jackal. (550.)

SECTION XXXI. Expiation for the approach of a ram with intent to attack the priests. (551.)

SECTION XXXII. Expialion for the braying of a she ass or the cawing of a she crow --- - on the right side. (551.)

SEOTION XXXIII. Expiation for the approach of a black-faced owl. (552.)

BECTION XXXIV. Erpiation for noise made by a man possessed by a deril. (553.)

32

No. of Mantras. Page 11 to 14 .- Ditto ditto (5) for bringing the skin of a black antelope, as also a horse, a boar, a goat, &c., (384) 595 15 .- Ditto ditto (6) after spreading the antelope skin, (385) ib. 16 .- Ditto ditto (7) for digging, ... (386) ib. 17 .- Ditto ditto (8) for throwing the dug earth on the ante- lope skin, (386) ib 18 .- The digging to be done four times-the fourth time silently without repeating the mantra, (386) ib. 19 .- In collecting sacrificial ohjects-the collection of earth by digging is to be made first, (387) 596 20 .- Object of the mantras (9, 10) for purifying the earth dug with a boar's tusk, ... (388) ib. 21 .- The collection of earth from an ant-hill, (11-12) (389) ib. 22 .- The same praised, ... ... ib. ib. 23 .- Anecdote in praise of the putika (cisalpinia bonducella, ) the wood of which is to be collected, (13) ib. ib. 24 .- Object of the mantra (14) for purifying the hair of the goat and the black antelope, (391) ib. 25 .- Praise of the five objects above-named, ib. 597 26 .- The above five objects to be put on the skin of the black antelope, .. (392) ib. 27 .- The hairy side of the skin to be used, ib. ib. 28 .- The mode of arranging the articles near the altar, (393) ib. 29 .- The pouring of hot water on the articles, ib. ib. 80 .- The object thereof, (394) ib. 31 .- An old potsherd to be added to the articles, ib. ib. 32 .- Also some pebbles, ib. ib. 83 .- Also some goat's hair, (395) 598 34 .- Also some black antelope's hair, ... ib. ...

SECTION III. Details of preparing the Mahavira pot. 1 .- The proper place for preparing the Mahavira-a place enclosed by mats, ... 395

33

No. of Mantras. Page 2 .- At the time of preparing it, the mouth should be turned aside so as not to breathe towards it, ... ... 395 3 .- The preparer should so sit as not to throw his shadow on it, ... ... ... ib. 4 .- The operations which the ordinary potter accomplishes with wood should be performed with a piece of bamboo, 396 5 .- Object of the 17th mantra of the 4th Prapathaka, ... 397 6 .- Ditto 18th ditto ditto, ... ... ... ib. ... 7 .- Ditto 19th ditto ditto, ... ... ... ib. 8 .- The shape of the Mahavira should be like three pots placed one over another, ... ... 398 9 .- Mantras in the Gayatri and other meters to be repeated while making the Mahavira pot, ... ... ib. 10 .- The hollow of the Mahavira pot to be effected with a piece of bamboo, ... ... 399 11 .- The Mahavira to be a span high, ... ... ib. ... 12, 13 .- The measure praised, ... ... ... ib. ... 14 .- It may be made without measuring, ... 400 ... 15 .- It should have a ring by which it may be held, ib 16 .- Object of the 22nd mantra of the 4th Prapathaka, ... ib. 17 .- Ditto of the 1st ditto of Section iii, Prapáthaka IV, for heating the pot, 402 ... 18 .- Ditto of the word as'va in ditto, ib 19 .- Ditto of the 2nd mantra of ditto ditto, ib. 20 .- Ditto 4th ditto ditto, 404 21 .- Ditto 5th ditto ditto, ... ib. 22, 23 .- Ditto 6th ditto, 405 ... ... 24, 25 .- Ditto 7th ditto ditto, ... 406 26 .- Ditto 8th ditto ditto, ... ... ... 407 27 .- Portions of the mantra not to be recited by Kshatriyas and Vaisyas, ib 28 .- Object of the 9th mantra of ditto ditto, 408 29 .- The sprinkling enjoined in the mantra to be done with goat's milk, .. ... ... ib. 30 .- The mantra to be nsed in the sprinkling, ... ib. 31 -. Praise of certain words in the mantra, ... 408 5

34

No. of Mantras. Page 32 .- Object of certain words in the aforesaid mantra, ... 409 83 .- Object of the 10th mantra of ditto ditto, . ib.

SECTION IV.

Application of the Mantras for the placing of the Mahavira. 1 .- Object of the word Brahman in the 1st mantra of Section v, of the 4th Prapáthaka, ... 412 2 .- Object of the address to Yama, Makha, &c. in the 2nd mantra of ditto, ... 413 3 .- The Mahavira pot to be sprinkled with hot water, ib. 4 .- Mode of procedure, ... ib. 5 .- Sprinkling to be repeated three times, ... ib. 6 .- Mantras to be repeated by the Hotá, ... 414 7 .- The above to be repeated without a break in the breath, ib. 8 .- The above Rig mantras to have the character of the Gáyatrí, ... ... ib. 9 .- The mantras to be repeated one after another without being interrupted by any other speech, ... 415 10 .- Many Rig verses to be repeated, ... ib 11 .- A broom to be made with munja grass, ... ib. 12 .- The homas indicated by the 3rd mantra Section v, 416 13 .- The number thereof to be seven, and why, ib. 14 .- Advantage to the Yajamana in pouring ghi into the Ma- havira pot as directed in mantra 4, Section v, ... 417 15 .- Object of the 5th mantra of Section v, ... ib. 16 .- Throwing of & bundle of burning munja gross on a piece of gold, ib. 17 .- A peculiarity in putting on the munja pointed out, 418 18 .- Object of the 6th mantra of Section v, ... ... ib. 19 .- Object of using the word Mahat in the 7th mantra of Section V, ... ... ... ... 419 20 .- Discussion on the subject of the 8th mantra of Section v, 421 21 .- The advantages of repeating that mantra, ... ... ib. 22 .- Those advantages described with reference to the quarters, 422

35

No. of Mantras. Page 23 .- Mantra for touching the earth, ... 423 24 .- Object of the word mahinsi in the 10th mantra of Section v, ... ... ib ... 25 .- Object of the first part of the 12th mantra, ... 424 26 .- Ditto of the second part of ditto, ... ib 27 .- The wood to be used in making the paridhi, ... 426 28 .- The number of paridhis to be prepared, twelve, ib ... 29 .- An additional piece enjoined, ... 427 30 .- Object of the word antardhi in the 13th mantra, Section v, ... ... ib 31 .- Application of the mantra for the placing of a piece of gold on the Mahavira pot, ... ... ib. 32 .- The description of the Mahavira as holding bows, arrows, &c., are meant to be mere praise, 430 33 .- Fan to be taken up for the Mahavira, ib. 34 .- The fire to be fanned, 431 ... ... 35 .- Three fannings ordained, ... ib. ... 36 .- Another three fannings and the object thereof, ... ib. 37 .- Three other fannings ordered, ... ib. 88 .- Fourth repetition forbidden, ... ... ib. 39 .- The Adhvaryu, the Pratiprasthata and the Agnidhra to fan separately, 432 40 .- The fanning to be made in a sitting posture, ... ib 41 .- The fanning to be from above, 433 42 .- The fanning may be from all sides, ... ... ib.

SECTION V.

Application of the Mantras of the 4th Prapathaka. 1 .- The brilliance of the fire inherent in it, 434 2, 3 .- The word rochayatu in the 2nd, 3rd, 4th, 5th, and 6th, mantras of Section vi, should be accepted as benedic- tory, ... ... ib 4 .- Object of the 4th mantra of ditto ditto, 436 . 5 .- Ditto of the 5th ditto, . .. ... 437

-.

--

36

No. of Mantras. Page 6 .- The word dhehi, in thy 6th mantra to be accepted as benedictory, ... 437 7 .- The object of the 7th mantra explained, ... ... 438

SECTION VI. Application of the Mantras of the 4th Prapathaka continued. 1 .- The proper moment for performing the Pravargya,-the throwing of milk in hot butter, ... 440 2 .- Repetition of the operation, 441 3 .- Mornings and evenings meet for the operation, ... ib. 4 .- The operation to be repeated six days, ... ib 5 .-- Or twelve days, ... ... ib 6 .- Another optional course, 442 7 .- Relation of the Pravargya to the Agnishtoma, ... ib. 8 .- The mantra to be read first, and then the operation to be performed, ... ... 443 9 .- The singing of particular Sáma hymns enjoined, ib 10 .- The word gopa in the 1st mantra of Section vii, explained to mean Prána, ... ... ib. 11 .- Ditto ditto to mean the sun, 444 12 .- The word anipadyamána of that mantra explained, ib. 13 .- The second clause of that mantra explained, ... ib. 14 .- The third ditto ditto, ib. 15 .- The fourth ditto ditto, 445 16 .- The object of typifying the Mahavira as the spring season explained, 446 17 .- Ditto ditto, summer (3rd mantra), . ib. 18 .- The 3rd mantra of Section vii, explained in a different way, ... ib. 19 .- The 4th mantra explained, ... 447 20 .- The 5th ditto ditto, ... ... 448 21 .- The 6th ditto ditto, ... ... ib. 22 .- The object of the concluding sentence of the above man- tra explained, ... ... 449 23 .- How the 7th mantra refers to the winter season ex- plained, ... ... ... ... ib.

.

37

No. of Mantras. Page 24 .- How the 8th ditto refers to the dewy season, explained, 450 25 .- Power over the mantra attainable by men performing penances, ... ... ... ... ... ib. 26 .- The obviousness of the meaning of the 10th mantra, ... ib. 27 .- The word mati in the 11th mantra implies mankind, 451 28 .- The meaning of the 12th mantra, of ditto ditto, ib. 29 .- Ditto ditto 13th ditto, ib. 30 .- Ditto ditto 14th ditto, 452 31 .- Ditto ditto 15th ditto, ib. 32 .- Object of the 16th mantra, ... ib. 33 .- The No. of mantras in the 7th Section re-counted, ... 455 34 .- Looking at the Mahavira ordained, ib. 35 .- The looking to be after repeating the mantra Agnishtva, &c., .. 456 ... 36 .- Advantage of looking at it, ... ib. 37 .- Further advantages, ... ib. 38 .- Looking to be while repeating the mantras Apasyam, &c., 457 39 .- The wife of the Yajamana not to look at the Mahavira, and the mantra to be repeated so that she may not hear it, . ib. 40 .- Object of the word sapeya in the aforesaid mantra, ... ib,

SECTION VII. Explanations and applications of the Mantras of the 4th Prapathaka continued. 1 .- Object of the 1st mantra of Section viii, ... 460 2 .- Ditto 2nd ditto, ib. 3 .- Ditto 3rd ditto, ... 461 4 .- The cattle to be next called with ordinary names, ib. 5 .- Object of the twofold ordinary and religious names, 462 6 .- Object of the 5th mantra, ... ... ib. 7 .- Ditto 6th ditto, ... ... ib. 8 .- Object of the word pusha in the 7th mantra, 463 9 .- Ditto ditto as'vi in ditto, .. ib. 10 .- Ditto of the 8th mantra, 464 11 .- Ditto ditto 9th ditto, ... ib. 12 .- Ditto of the word vrihaspati, in the 10th ditto, ... 465

38

No. of Mantras. Page 13, 14 .- Object of the 11th mantra, 465 15 to 17 .- Object of the 12th mantra, ib. ... 18 .- Ditto 13th ditto, 467 19 .- Ditto 14th ditto, ... ib. 20 .- The word Indra in the 14th mantra includes the As'vinas, 468 21 .- The word vasavah at the end of the said mantra implies, that the Vasus are also to be included, ... ... 469 22 .- Enquiry as to whether the word vashat should be used in the mantra or not, ... ... ib. 23 .- Object of addressing the rays of the sun in the 16th mantra instead of the sun itself, 470 24 .- Ditto of the 17th mantra, .. ib. 25 .- Ditto 18th ditto, 471 26 .- Ditto 19th ditto, ib. 27 .- Ditto 20th ditto, 28 .- Ditto 21st ditto, .. 472 29 to 31 .- Ditto 22nd ditto, .. ... ... 473 32 .- Ditto of the first group of the mantras of the 9th Section, ib. 33 .- No breath to be taken when repeating those mantras, ... ib. 34 .- Object of grouping the mantras into fives, the first is ad- dressed to Váta, ... ... ... ib. 35 .- Object of the word agni in the first of the 2nd group of mantras, ... ... 475 36 .- The second mantra is addressed to Soma, &c., 476 37 .- The word savitri in the next mantra implies Samvatsara, ib. 38 .- The word yama in the next implies Prana, .. ib. 39 .- The last is addressed to the winds, ... ib. 40 .- Praise of the number of the mantras, 477 41 .- An oblation named Rohina puroda'sa ordained for the attainment of heaven, ... ... ib. 42 .- The mantras of the above purodás'a explained, ib.

SECTION VIII. Explanations of the Mantras of the 4th Prapathaka continued. 1 .- Object of the 2nd mantra of Section ix, ... 478 2 .- Ditto of the word ayat in the 3rd mantra of ditto, 479

39

No. of Mantras. Page 3, 4 .- Object of the 4th mantra, ... ... 479 5, 6 .- Ditto of the 5th ditto, ... ... ib. 7 .- Ditto of the 6th ditto, ... 481 8 .- Procedure in making the offering, ... .. ib. 9 to 14 .- Object of the 7th mantra, ... 482 ... ... 15 .- Seasonable rain, the object of the offerings of the 10th mantra, ... 485 16 .- The divinities to whom the overflowings of the oblation belong, according to the side towards which they flow, ib. 17 .- An oblation of curds to be thrown in from the north-east side, ... ib. 18 .- An alternative, ... ... ib. 19 .- The oblatory article not to be allowed to fall out, ib. 20 to 22 .- Object of the 1st mantra of Section x, ... 486 23 .- Ditto of the 2nd ditto, ... ib. 24, 25 .- Ditto of the 3rd ditto, 487 26 .- Ditto of 4th ditto, ... 488 27 .- Ditto of the word pushan in the 5th ditto, 489 28 .- Ditto ditto gráva ditto, ... ... ... ib. 29 .- Ditto ditto pratira ditto, .. ib. ... 30 .- Ditto ditto dyaváprithiví ditto, .. ib. 31 .- Ditto ditto gharmapá ditto, ... 490 32 to 36 .- Duties enjoined in the 6th mantra, ib. 37 .- Object of the 7th and the 8th mantras, ... 492 38 .- Ditto 9th ditto, .. 493 39 .- Authority to prove the occasion when the 10th mantra should be used, ib. 40 .- Meaning of the word madhu in the 11th mantra, 495 41 .- Ditto of agni in ditto, ... ... ib. 42 to 44 .- Object of the prayer ma hinsi and asyama in ditto, ib. 45 .- What is to be eaten when repeating the mantra, ib. 46 .- Certain observances (abstinence from meat, &c.,) ordained, 496 47 .- Praise of those observances, ... ... ib. 48 .- Arranging of certain utensils with the aid of the 12th mantra, ... 497

40

No. of Mantras. Page SECTION IX. Explanations of the Mantras of the 11th Section of Prapathaka IV. 1 .- Oblations ordained by the 1st and the 2nd mantra, of the 11th Section, ... ... 500 2 .- The places where lighted tapers should be held when offering the above oblations, ib. 3 .- Object of the 3rd mantra, ... ib. 4 .- Ditto 4th ditto, .. 501 5 .- Ditto 5th ditto, ... 502 - 6 .- Ditto 6th ditto, ... ib. 7 .- The Pravargya pot to be kept on the east side, 503 8 .- A pair of wooden tongs (sapha) to be brought for holding the Pravargya, ib. 9 .- The advantage of knowing the above, 50₺ 10 .- Wood required for the ceremony-Udumbara, Fious glomerata, ib. 11 .- Sama hymns to be repeated when going away from the altar, ... ... ib 12 .- The Nidhana or the burthen of the hymn to be sung thrice, ib. 13-The wife and companions of the Yajamana should join in the singing of the burthen, ... ib. 14 .- A little gold to be placed where the Pravargya is to be deposited, 505 15 .- The sprinkling ordained in the 7th mantra should be repeated three times, 506 16 .- The circumambulation ordained in the 8th mantra to be repeated, ... ... ib. 17 .- The word nabhi in the 9th mantra, means the earth of the Uttara Vedi, ... ... ib. 18 .- The word s'arma in the 10th mantra means earth, 507 19 .- The destruction of enemies is the object of the 11th man- tra, ... ... ib. 20 .- The advantage of filling the cups as ordained in the 12th mantra, ... 508

41

No. of Mantras. Page 21 .- Advantage of knowing that the object of the word annádya in the 12th mantra is to eat, ... 508 22 .- The glory of the Pravargya indicated in the 13th mantra, 509 23 .- Benediction is the object of the 14th mantra, ib. 24 .- An imprecation on enemies is the object of the 15th mantra, ... ... ... 510 25, 26 .- Object of the 16th mantra, ... ... ... ib. 27 .- Ditto of the word samudra yoni in the 17th ditto, ... 511 28 .- Ditto of the salutation in ditto, 512 29, 30 .- Ditto of the 18th and 19th mantras is to obviate the evil effects arising from irregularity or imperfect per- formance of the ceremony, ... 513 31 .- Ditto of the address beginning with the word dhiya in the 19th mantra, ... 514 32 .- Ditto of the 20th ditto, ... 515 33 .- Ditto 21st ditto, ... ... ... 516 34 .- Ditto 22nd ditto, ... ib. 35 .- Ditto of praying in ditto that the Soma may be drunk, ... ib. 36 .- The first part of the 28rd intended as a blessing, ... 517 37 .- The second of ditto, a malediction on enemies, ... ... ib. 38 .- The kind of homa to be performed with the two mantras of which the initials are given in the 24th mantra, ... 518

SIXTH PRAPAȚHAKA. PITRIMEDHA OR RITES FOR THE WELFARE OF THR MANES.

SEOTION I.

Cremationary Rites.

1 .- Mantra for offering a homa to the Garhapatya fire* on the death of one who had established a household fire; the offering to be made touching the right hand of the dead, ... ... ... 644

• Bharadvája recommends the Ahavaniya fire. 6

42

No. of Mantras Page 2 .- Mantra for covering with unbleached, uncat cloth, having fringes on both sides, the body of the dead, after laying it with the head to the south, on a cot of Udumbara wood, having the skin of a black antelope spread on it, 645 3 .- Ditto for dressing the corpse with a piece of new cloth by the son, brother or other relative, ... ... ... ib. 4 .- Ditto for removing the dead on its cot, wrapped in its bedding, or a mat; the removal, according to some, is to be made by aged slaves; according to others on a cart drawn by two bullocks. The meaning of the mantra would make it applicable to the yoking of the bullocks, ... ... ... 646 5 .- First address to the dead while the body is being put down at the end of the first stage to the burning ground. The road is to be divided into three stages, and the bier is to be put down on the ground after the comple- tion of every stage, ... ... ... 647 6 .- Second ditto at the end of the second stage, ... ib 7 .- Third ditto at the end of the third stage, ... ... 648 8 .- Mantra to be used for bringing a cow or a goat with the dead. An old cow is the best, next a black one, next a black-eyed one, and next a black-haired one : the goat, if male, should be black-haired; if a female, black-hoofed, 649 9 .- Ditto for offering an oblation with the ida pot or chamasa, ib. 10 .- Address to the cow when immolating it. Should any accident happen at the time of immolation, the fore left foot is to be struck off, and the wound being dressed with dust, the animal is to be set free, ... ib. 11 .- Ditto to the life of the cow, 650 12 .- Ditto to the cow, when after its immolation its body is being dusted, wishing it not to mourn for its immola- tion, as it was to be translated to the region of the Pitris, ... ... ib. 13 .- Ditto to the spirit of the dead, requesting it to permit its wife to remain in this world. This is to be said, after making the wife lie down by the corpse, ... ... 651

43

No. of Mantras. Page 14 .- Address to the wife when bringing her away by the left hand from the bed of the corpse, offering to marry her, 652 15 .- Ditto ditto directing her to take a bit of gold from the hand of the corpse, if it be that of a Brahman, ib. 16 .- Ditto ditto a bow ditto, if it be that of a Kshatriya, ... 653 17 .- Ditto ditto a jewel ditto, if it be that of a Vasya, ... ib. 18 .- Ditto to Agni, when placing the sacrificial vessels and the different parts of the slaughtered cow on the differ- ent members of the corpse, ... ... 654 19 .- Ditto to the skin of the cow, when covering the body of the corpse with it. The skin should be entire with head, hair and feet ; the hairy side to be kept upper- most, ... ... ib. 20 .- Mantra to be repeated when setting fire to the pire, ... 655 21 .- Ditto ditto when the fire is in full blaze, ... ib. 22 .- Ditto to be addressed to the organs of the deceased, to return to their elements, ... ... ... 656 23 .- Ditto to the fire with reference to the goat which is to be tied with a weak string to a post near the fire, that the string may easily burn or break, ... ... ib. 24 .- Mantra for offering an oblation to the fire after the nine offerings described in the next Section, ... ... 657

SEOTION II. Homa to be performed after the cremation of the corpse. 1 .- Mantras for nine oblations to the fire, with a palas'a spoon, 659 2-3 .- Ditto ditto for two more. (These have not been noticed by either Bharadvaja or Baudhayana), ... 660

SECTION III. Ceremonies to be obserred after the homa, for the translation of the dead to the region of Yama. 1 to 4 .- Addresses to Agni for the translation of the dead safely to the region of Yama, .. ... 661

44

No. of Mantras. Page 5 .-- Address to Yama to place the dead in the care of his two four-eyed dogs, ... ... ... 664 6 .- Address to the two messengers (dogs) of Yama to take care of it, ... ... ib. 7 to 9 .- Prayers for the attainment of a good region by the dead, ... 665 10 .- Address to the relatives to bathe in the three trenches to be dug near the north of the spot where the cremation has taken place, and which are to be first lined with pebbles and sand, and then filled with water brought in an odd number of jars, ... 666 11 .- Mantra to be repeated when passing under a yoke of two palás'a sticks planted near the trenches, and tied at the top by a piece of weak string, ... 667 12 .- Ditto ditto by the person who burns the dead, (the nearest relative,) when plucking out the sticke, after passing under the yoke last, ... .. 668 13 .- Ditto ditto by ditto to the sun, ... ib. 14 .- Ditto to be repeated by the relatives when bathing after the aforesaid ceremonies; at that time they are not to look at each other, ... ... 669

SACTION IV. Ceremonies after cremation. 1 to 5 .- Mantras to be repeated when blowing out the fire with milk and water, and striking on the burnt bones of the cremation with a Udumbara staff. This is to be done on the 3rd, 5th or the 7th day, ... ... 670 6-8 .- Ditto for offering three oblations after throwing away the cinders towards the south side, ... 672 9 .- Mantra to be repeated by the principal wife when taking up the bones, either of the head or the teeth, with two bits of red and blue string to which a stone is tied, ... ... ... ... 673

45

No. of Mantras. Page 10 .- Mantra for placing in front the bones enclosed in a jar, or wrapped in a piece of black antelope skin, after wash- ing them, ... ... ... 675 11 .- Ditto for hanging the jar or bundle to the branch of a palása or a sami tree, ... ... ... ib. 12 .- Ditto for the burning of the bones a second time in the case of those who have performed the Soma Yaga, ... ib.

SEOTION V.

Offerings to Yama. 1, 2 .- Invitation to Yama and his wife, 677 3 .- Offering of clarified butter to them in the middle of the northern altar, ... 678 ... 4 .- Ditto ditto, west side of ditto, 679 ... 5 .- Ditto ditto, east side of ditto, ... ib. 6 to 8 .- Praise of Yama to be recited while circumambulating the altar, ... ... ... ... ib. 9 to 15 .- Mantras for taking up the clarified butter, ... 681

SECTION VI. Ceremonies to be observed for raising a tumulus over the relic jar. 1 .- After placing the bones in the jar, it is to be covered with grass, and filled with curds, mixed with honey, .. 685 2, 3 .- Addresses to the droppings of the mixture of curds and honey, ... ... ib. 4 .- Sweeping of the burning ground in the morning with & branch of palása or of sami or leather, ... 687 5 .- Mantra for yoking bullocks for ploughing the ground, ... ib 6, 7 .- Six lines to be ploughed from east to west, 688 8 .- Mantra for looking at the lines, ... 689 9 .- Ditto for placing the jar in the middle line, .. ib. 10 .- Ditto for letting loose the bullocks by the south side, ... 690 11 .- Ditto for sprinkling water with an Udumbara branch, or from a pitcher, ... ... ... ib

46

No. of Mantras. Page 12 .- Ditto for placing in the jar the drugs called Sarvaushadhi, 691 13 .- Ditto ditto for putting some pebbles thereon, ... ib. 14, 15 .- Ditto ditto sand, 692 ...

SECTION VII. Ceremonies to be observed &c., continued. 1, 4 .- Mantra for putting some brickbats thereon, 692 5 .- Ditto for thrice throwing thereon some tila seed and fried barley, ... ... 694 6 .- Ditto for placing some butter on the south in an unbaked plate, .. 695 7 .- Ditto for spreading on the south side darbha grass with their roots, ... ... ib 8, 9 .- Ditto for surrounding the place with palása branches, .. 696 10 .- Ditto for placing in the middle the flowering top of the nala reed-Arundo karka, 697 11 .- Ditto for placing the relic jar on the grass without looking at it, after anointing one's body with old ghi (the same as 9 of Section VI,) ... ... ib. 12 .- Address to the manes : the same as of Section I, 698 13 .- Mantra for wiping the jar with old rags, ... ib. 14 .- Ditto for sprinkling water from a pitcher or with an Udum- bara branch after covering the body with an old cloth, 699 15 to 20 .- Ditto for putting on bricks, ... ... ... ib.

SECTION VIII. Ceremonies to be observed, &c., continued. 1 .- Mantras for sanctifying the charu rice, ... 701 2 to 5 .- Mantras for putting the charu rice on the five sides of the jar, ... ... ... 703

SECTION IX. Ceremonics to be obserred &c., concluded. 1 .- Mantra for throwing about tila seed and fried barley, ... 704 2 to 5 .- Mantras for putting some herbs after looking at every side, ... ... ... ib.

47

No. of Mantras. Page 6, 7 .- Ditto for putting on some bricks, ... 706 8 .- Mantra for sprinkling water from a pitcher or with an Udumbara branch, ib 9 .- Address to the gods, ... ib. 10 .- Mantra for placing a branch of the varuna tree, 707 11 .- Ditto for placing brickbats, ... ib. 12 .- Ditto ditto a branch of the sami tree, ... ib. 13 .- Ditto ditto, barley, ... ... ... 708 14 .- Address for the translation of the manes to a higher region, ... ib. 15 to 19 .- Initial words of mantras for digging holes near the burning ground (Sec. III), ... ... ib.

SEOTION X. Ceremonies to be observed on the tenth day after cremation. 1 .- Address to the relatives, on the morning subsequent to the ninth night, after making them sit on a red bullock- hide spread on the ground with its neck towards the east, and its hairs looking towards the north, and having a fire established in its proximity : this may be done either in a town or out of it, ... 709 2 .- The address should be made successively according to the seniority of the relatives, .. ib. 3 .- Oblation to be offered after taking the ghi four times in a ladle, .. ... 710 4 .- Mantra to be recited by the relatives touching a red bull, standing on the north of the fire, and facing the east, 711 5 .- Ditto ditto when they are to proceed to the east, ... ib. 6 .- The last man to efface, with a sami branch, the foot marks of those that precede, .. ... 712 7 .- The Adhvaryu is to place a stone on the ground after the last man, as a wall to prevent death overtaking those that have gone forward, ... .. ib. 8 .- Mantra for putting on collyrium by the women,* ... 713

forming Suttee. * This mantra has been repoatedly quotod as a Vedic authority for per-

48

No. of Mantras. Page 9 .- The collyrium is to be applied with the three central leaves of the kusa grass, ... ... .. 713 10 .- The leaves to be afterwards thrown on a bundle of that grass, 714 11 .- Mantra for eating kid's flesh, which and barley are to be cooked this day, .. ... ib. 12 .- Mantra for eating the cooked barley, ... ib.

-- SEOTION XI.

Ceremonies to be observed, &c., concluded. 1 to 12 .- Mantras for offering twelve oblations after the oblation ordained in the 3rd mantra of the preceding Section, ... 715

SECTION XII. Letting loose of the cow which is led with a corpse. 1 to 3 .- The cow which is taken with the corpse to the burning ground, should be either slaughtered or let loose. The course for slaughtering has been detailed in Section I. In the event of being let loose, she is to be led round the fire three times while the priest repeats three mantras, 719 - 4 .- Mantra for sanctifying the cow, ... ... .. 721 5, 6 .- Mantras for letting her loose, ... 722 ... ...

SEVENTH PRAPAȚHAKA.

S'IKSHA OR THE TRAINING NECESSARY FOR ACQUIRING A KNOWLEDGE OF BRAHMA. (TAITTIRÍYA UPANISHAD.)* No. of Sections. T .- Salutation, 725 II .- Resolution to explain the Sikshá, ... ib. III .- Relation of the word Sanhita to wind, speech, soul, &c., 726 IV .- Prayer for capacity to master the science of Brahma, ... 727

• Translated by Dr. E, Roer.

--

49

No. of. Section. Page V .- Relation of the words Bhur, Bhuvar and Suvar to the sun, the world, the wind, the moon, the soul, &c., 723 VI .- Relation of those words to Brahma, ... 729 VII .- The five-fold sphere of the soul, ... ... 730 VIII .- The relation of the syllable Om to Brahma, ib. IX .- Truth, justice and penance essential to a knowledge of Brahma, ... .... ... 731 X .- Mantra to be recited before the daily reading of the Vedas with the object of obtaining knowledge, ... 732 XI .- Importance of observing the routine duties of one's order, ib. XUI .- Prayer, ... ... ... ... ib.

EIGHTH PRAPAȚHAKA. KNOWLEDGE OF BRAHMA. (TAITTIRÍYA UPANISHAD. )

I .- He how knows Brahma obtains supreme beatitude, 735 II .- Food and the product thereof are Brahma, ... 733 III .- The vital airs are Brahma, 737 IV .- Ideal body of Brahma, ... ib. V .- Knowledge is Brahma, 738 VI .- Production of the world from Brahma, 739 VII .- Ditto, ... ... ib. VIII .- Brahma controls the wind, the sun, fire, Indra, death, and the mental perturbations of this world : it is bliss, 743 IX .- Knowledge of.Brahma ensures perfect felicity, ... 748

50

No. of Section. Page NINTH PRAPAȚHAKA. RELATION OF BRAHMA TO FOOD, MIND, LIFB, &C. (TAITTIRÍYA UPANISHAD.)

I .- Benediction, ... ... ... 744 II .- Anecdote of Bhrigu, who sought the knowledge of Brahma from his father, ... ... ib. III .- Varuna teaches Bhrigu that life is Brahma, ... ... 745 IV .- Ditto ditto, mind is Brahma, ib. ... ... V .- Ditto ditto, knowledge is Brahma, ... ... 746 VI .- Ditto ditto, bliss is Brahma, ... ib. ... VII .- Fruit of knowing the relationship between food, body and life, 747 VIII .- Ditto ditto, food, body and light, ib IX .- Ditto ditto, food and earth, ... 748 ... X .- Ditto ditto, hospitality and knowledge of Brahma, ...

TENTH PRAPATHAKA. THE WORSHIP OF BRAHMA. (YA'JNIKI'-UPANISHAD.)

I .- 1-9 .- Brahma described, 752 10-11 .- It is bodiless, ... 760 12 .- Proof thereof, ... 762 13-14 .- It is indicated by the words dis' &c., ... 763 15-16 .- Legend on the advantage of faith, ... 764 17-18 .- Brahma's worldly attribute of mercy and power of granting salvation, ... 765 19 .- Brahma attains Brahma, on the conclusion of his career, ... ... ... ... 767 20 .- Prayer to him who knows our hearts for the attain- ment of knowledge of Brahma, ... ... ... ib.

51

No. of Section. Page 21 .- Prayer to Brahma under the name of Vanhi, ... 768 22 .- Prayer to Brahma for the preservation of cattle, ... ib. 23-24 .- Prayers to Rudra, 769 ... 25 .- Prayer to Vináyaka, ... ... ... 770 26 .- Prayer to Nandi, ... ... ib. 27 .- Prayer to Kartikeya, ib. 28 .- Prayer to Garuda, ... ib. 29 .- Prayer to Brahma, . ... ... ... 20. 30 .- Prayer to Vishņu, ... ... 771 31 .- Prayer to Narasinha, 32 .- Prayer to Aditya, ... ib 33 .- Prayer to Agni, ... ... ib 34 .- Prayer to Durgi, ... ... 772 35-37 .- Mantra to be repeated at the time of bathing, ib. 38-44 .- Mantra for sanctifying lumps of earth at the time of bathing, .. ... ib 45-46 .- Mantra to be repeated when the bather has gone to the water up to his navel, ... ... ... 776 47-48 .- Prayer to the regent of water after rubbing the body with the sanctified earth, . ... 777 ... 49 .- Salutation while in water to the Devas, ... .. 778 50 .- Mantra to purify bad water at the time of diving, ... ib. 51-53 .- Mantras for diving, ... ib. 54-Invitation to sacred rivers to come to the spot, 779 55 .- Mantra to be repeated while under water for de- stroying sin, ... 780 ... 56-59 .- Three Rig verses for diving, 781 ... 59 .- Mantra for washing the face after the diving, 783 60 .- Mantra for bathing after the washing, 784 ... 61 .- Mantra for the removal of unknown sins, ib. 62 .- Mantra to be silently repeated after the bathing, ... 785 63-68 .- Six mantras for averting evils, ... 787 II .- Mantras named Maha vyahriti for the performance of a homa, ... ... ... 791 III .- Alternative reading in the mantra for obtaining abund- ance of food, ... 793

52

No. of Section. Page IV .- Alternative reading for adoration, ... 793 V .- Mantra for offering a homa for the removal of obstacles to knowledge, ... ... ... 794 VI .- Mantra to be inaudibly repeated for the complete acquisi- tion of the Vedanta, ... ... 795 VII .- Mantra for retaining the same in the memory, 797 VIII .- Penances meet for those who wish to be liberated, ... 798 IX .- Praise of virtuous actions on the part of those who wish to be liberated, ... ... .. 799 X .- The Deity to whom those who wish for liberation should apply, and prayers for the same (1 to 24), ... ... 800 XI .- The characteristics of the adorable Great Lord (Mahes'- vara) who abides in the lotus of the heart (1 to 12), ... 821 XII .- A mantra for saluting the above-named divinity, ... 829 XIII .- Adoration of the great Brahma who abides in the solar orb, ... ... 830 XIV .- 1. That great Brahma described, ... 832 2-8. Advantage of knowing the above, .. 833 XV .- Mantra for adoring Aditya, ... ... ... 835 XVI .- Mantra for adoring Rudra, ... ... 836 XVII .- Another mantra for adoring Rudra, ... ... 837 XVIII .- A third mantra for adoring Rudra, ... 838 XIX .- Praise of the Vikankata wood meet for fire offering, ... 839 XX .- Initial words of five mantras for overcoming obstacles to true knowledge. (The mantras are given in the last section of the first Book, Chapter II, of the Șañhitá), ... ... 840 XXI .- A mantra addressed to the earth-Prithivi, ... 841 XXII .- A mantra addressed to the regent of the waters (Ap devata), .. ... ... ... 842 XXIII .- A mantra for tasting water for self-purification at the midday Sandhya prayers, ... ... 844 XXIV .- A mantra for tasting water for self-purification at the evening Sandhya prayer, ... ... ... 845 XXV .- A mantra for tasting water for self-purification at the morning Sandhya prayer, ... 846

53

No. of Section. Page XXVI .- Mantra for inviting the Gayatri at the three prayers; to be repeated after sprinkling a little water on one's own head, ... ... ... ... 847 XXVII .- Mantra for performing the Pranayama during which L-

the right nostril is closed with the thumb first, and breath drawn from the left, both nostrils are then closed, and lastly breath exhaled through the right nostril, the left being closed with the middle finger. The Tantrics follow a different order, ... ... ... 848 XXVIII .- An optional mantra for the same, 850 XXIX .- Another optional mantra for the same, ... ib XXX .- Mantra for sending away the Gayatri after prayer, ... .851 XXXL-Mantra for inviting Brahma to one's mind after send- ing away the Gayatri, ... ... ... 852 XXXII .- Mantra for tasting water when commencing a meal, 853 XXXIII .- Five mantras for offering five mouthfuls to the five vital airs before commencing & meal, ... ... 854 XXXIV .- Optional substitutes for the above, ... ... 855 XXXV .- Mantra to be repeated when drinking after finishing & meal, ... ... ... ... 856 XXXVI .- Mantra to be repeated after the above, ... ... 856 XXXVIL-Mantra to be repeated after the last when rubbing the chest with the right hand, ... ... 857 XXXVIII .- Mantra to be repeated when seated at ease after a meal, praying that the meal taken may prove grati- fying to the Great Eater Brahma, ... ... ... 858 XXXIX .- Two mantras to be addressed to the presiding divinity of intellect-Sarasvati, ... ... ... 859 XL .- Address to the gods who bestow intellect, ... ... 861 XLI .- A prayer wishing that the intellect of all those who are most intellectual, such as the Apsaras, Gandharvas, Devas, and wise men may irradiate the petitioner's mind, 862 XLII .- Another prayer to those who are most intellectual, such as the Apsaras, Gandharvas, Devas, and wisemen may irradiate the petitioners mind, wishing that the intellect of all those may come to him, . ... ... ib.

54

No. of Section. Page XLIII .- Mantra addressed to the western face of Mahadeva, 863 XLIV .- Mantra addressed to the northern face of Mahadeva, 864 XLV .- Mantra addressed to the southern face of Mahadeva, ... 865 XLVI .- Mantra addressed to the eastern face of Mahadeva .... 866 XLVII .- Mantra addressed to the upward face of Mahadeva, ib XLVII .- 1. The first of a series of three mantras, named Tri- suparna, to overcome the sins of killing Brahmans, &c., which are obstacles to true knowledge, ... ... 867 2. The praise thereof, ... ... ... 868 XLIX .- 1. The second mantra of the aforesaid three, ... 869 2. The praise thereof, ... 870 ... L .- 1. The third of the aforesaid three, ... ... 871 2. The advantage of repeating the three mantras, .. ... ib. LI to LXI .- Mantras for making a homa of eleven oblations for the purification of the body, and rendering one's self fit for the knowledge of Brahma, ... 872 XIL-1. Veracity enjoined as a requirement for Sannyasa, ... 879 2. Penance enjoined as a requirement for do., ... 880 3. Control of the external organs of sense, ... 881 ... 4. Control of the internal organs of sense, ... ... ib. 5. Charity, ... ... ib. 6. Religious duty, 882 ... ... 7. Procreation and other duties, ... ... ... ib. 8. Conservation of the household fire, 883 ... 9. Diurnal homa, ... ... ... ib ... 10. Dars'a Paurnamasa and other occasional rites, ... ib 11. Meditation or intellectual worship, ... ib. 12. Forsaking of the religious duties enjoined in the s'ástras, ... ... ... ... ... 884 13. Advantage of knowing and practising the above twelve forms of adoration of the Supreme Divinity, ib. LXIII .- Legend of Prajapati and his son, Aruni, in illustration of the advantages of practising the twelve duties enjoined in the preceding section, ... 885 2. Truth, ib. 3. Penance, ... 886

55

No. of Section. Page 4. Control of the external organs of sense, ... ... 887 5. Control of the internal organs of sense, ib 6. Charity, ... 888 7. Religious duty, ... ib. 8. Procreation and other domestic duties, ... ib. 9. Conservation of the household fires, ... 889 10. Diurnal homa, ... 890 11. Occasional rites, ib. ... 12. Intellectual worship, ... ... 891 13. Forsaking of the religious duties, ... 892 14 .- 15. Identity of the Hiranyagarbha, ... ... 892 16. Advantage of the aforesaid course of adoration, ... 893 17. Praise of the person who has obtained the know- ledge of Brahma by Sannyasa, 895 18. Advantage of that knowledge, 896 19. Concludes the subject of Sannyasa, ... 897 20. Praise of Brahma to obviate accidents, ... ... ib. 21. Concluding act of the Sannyasi, ... 898 22. Praise of Om, ib ... ... 23. Fruit of the knowledge of Brahma, ... 899 24. Instruction on the subjects of sannyasa concluded, ib LIV .- 1-3. The life of the Sannyasi compared with rituals, 904 1-4. The reward of the Sannyasi, ... ... 906

तैत्तिरीये आरएयके

प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः।

हरि: ॐँ। भद्रं कररेभिः शृुयाम देवाः। भद्रं पश्येमाक्षभि यंजंचा:। स्थिरैरज्रैसतुष्टुवाःसंस्तनूर्भिः। व्यशेम देव- हितं यदायुः। स्वस्ति न इन्द्रों वृब्नश्रवाः। सस्ति नंः

श्रीगेशाय नमः । माधवीये वेदार्थप्रकाशे

वागीशद्या: सुमनसः सवार्थानामुपक्मे। यं मत्वा छतळत्या: सुखं नमामि गजाननम्। यस् निश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिखं जगत्। निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातोर्थमहेश्वरम्। तत्कटापेष तद्रूपं दधडुक्कमदोपति:। आदिभन्ाधवाचाये वेदार्थख्य प्रकाशने।। ये पूर्वात्तरमीमांसे ते व्याख्यायातिसङ्गदात्। रपालुः सायमापार्या वेदायें वकुमुद्यतः। वास्याता सखबोधार्थ तैत्तिरीयकसंहिता।

तैत्तिरोये चारखन्ते

पूषा विश्ववेंदाः। सस्ति नस्ताष त्ररिष्ठनेमिः। स्वस्ति नो एषस्पतिर्दधातु।ॐशान्तिः शान्तिः शन्तिः

तड्राह्वाणस व्याख्यातं भिष्टमारण्यकं ततः ।।

बरपे वदधीयी नेत्ेवं बा कं प्रवज्य ने । काण्डमारएकं सर्व व्यास्यातव्यं प्रथतवतः।

रेतन प्रवर्ग्यकाण्डस यासापनिषदी विदुः। ऋदृषीयबिधिसवव काठके परिकोत्तितः ।। रद्रो नारायणसैव मेधो यखैव पिचिय:। एतदारथक सवें नाव्रतो श्रतुमहति। कठेन मुनिया वृष्चं काठकं परिकोरंते। सावियो नाचिकेतव चासुर्नमसृयोषकः।

साध्जयमानणस्ेति सर्वं काठकमोरितम् # नारसाधीतिबिषमः साविवादि पठुहुये। अतसद्रासपनन्ये मवं वाखातमवरः॥। वश्ञिवायकेलाख्ः काठने पसमन्ुतः। शरसकादावावातसट्टाखय प्तन्पते। शम बोधाचने कच्पे तत्प्रकारप्भिचित:। 'एतेनाइप- के तुको व्याख्बातो यावनान्त्रमबोडकाः । लेटकं पृथात् य खय-

1

१ मपाठने १ चनुवाच:।

() ॐभडं वर्षेभि: ऋसुयाम देवा। भद्र पश्मेमा- हमियजना:। खिविररऔलुट्ुवाशर्सस्तनूर्भिः। ब्शेंम देवर्हितं यदायुं:(1)। (२)स्वस्ति म इन्द्रों वृषग्रेबा:। खस्ति

माहवात् साप एवेति'। पर्वत साविचादिषयनानामभि- हितसवद्सिनेति तत्वरामर्भः । चम्रपा इट्टका घ्रवीष्टकाः। नाबेट्टका मदादिना निष्पादनोया: । किम्मु चाप एवेष्टकाः मुष्योपधेया दत्वर्थः । उपधानेडस्िन् कथ्य श्वमभिषित: । 'उत्तरवे द्यावपनकासे दब्वीं आनुदम्ं खालान्यव महं निव- पति विहेरिरित्यादिर्लुमते। भुवाधीति मतिपधते। इस- पाभमबोष्टका पपदध्वात्। भट्र कर्णेमिरिति इभ्या भन्ति इल्ा ताथ्याभुपदधातोति'। इसवाहं इखेन महीला जस- मित्यर्थ: । तब भाष्यथी प्रथमामयभाइ्। "()अद्र कर्पेभि :• वेवहितं वदायु:(1)" इति। हे'देवा: रन्ट्रादय:, 'भद्र" कस्चार्व, भुतिष्त्रतिवाक्रूर्प, 'कर्बेभि: भाचार्थान्ेवाति

नाम' युननत्मसादात् सर्वदा श्रतुं समर्था: स्ाम। मुखा म 'बबनाः' यामचमाः, वर्ष 'भद्र' कस्ाणं, वन्ादिक कर्म, 'अनभि: रचुरिष्द्रियेः, बाचात् 'पश्ेम'। 'खिए:' बविकसैः, 'बगगः चतुरादिभिईसादिभिय्यावयवेः, 'तनूिः' तवाबिष-

B 2

तैत्तिरीय वारखने

नः पूषा विश्ववेदाः। सस्ति नस्ताक्या अरिष्टनेमिः। सस्ति नो टड्दस्पतिर्दधातु(९)। '९आपमापामपः सवाः।

शरीरैः, युक्का वयं 'तुष्टुवांसः' युभरदीयां सतिं कुवीषाः 'यत्' यम्मात् कारणात्, 'देवहितं' देवेन प्रजापतिना सम- र्पिंतं, सर्वमपि 'बायुः', 'व्यभेम' विशेषेष प्राप्ुवाम। तस्म्रादप- मत्योरभावाचिर भद्रं पणुयामेति पूर्वचान्वय: ॥ ऋथ द्वितीयमाछ। "खस्ि न दन्द्र: • दृदस्तिर्दधा- तु(९)" दूति। वृद्धमहातपभि: सदा पुराणादिषु श्र्यत द्वति 'वृद्धग्नवाः', तादृभः 'इन्द्रः', 'नः' प्रस्ाक, 'खस्ति दधातु' अध्ययनत्रवणानुष्ठानार्थं सेमं सम्पादयतु। विन्वं वेभि जानाती- ति 'विन्ववेदाः', तादृभः 'पूषा', अपि 'नः', 'खस्ि दधातु'। "तरिष्टम्' अहिंसा, तख्य 'नेमि'खानीयः, यथा लोषमयी नेमिः काष्ठमयस् चक्रस्य भङ्गाभावाय पालयति एवमयं 'तार्च्यः' गरुओोऽपि, सर्पादिक्वता हिंसां निवार्य तत्पालकतवात् 'श्ररि- षटनेमिः', तादृभः तार्च्यः 'नः', 'खस्ति दधातु'। 'एर- स्पति:', च ब्रह्मवर्चसं परिपाख्य 'नः खस्ति दधातु'। एत- अन्तइयं मान्यर्थमादा पठिला प्रणवद्दयेनाबीष्टकादयमुप- दध्यात् ॥

मिति'। उपदधाति इत्यनुवर्त्तते। तच प्रथमामाह। '()नप-

१ प्रयाठके १ धनुवाक:।

अगिवायुख् सूर्यथ्। सह सं्वस्कर दिया।(वाखखवा रश्मिपतयः। मरीच्यात्मानो ऋ्रद्रइः। देवीर्भुवनस- बेरी:। पुत्वत्वायं मे सुत(। (महानामीमहामानाः।

मापामप: • सह ससस्करर्ड्रिया(१) दति। शं 'सवा अपः' सर्वदेभवर्त्तीनि जलानि, 'आपमार्पा' पुनः पुनः प्राप्तवानसि। भपमित्यम् वीसया पौन: पुन्यं लभ्यते। दोर्घस कान्दस- ताद्वितीयोऽप्यापमित्येव बन्दः। जललाभाय खानविभेषा निर्दिशन्ते। 'ब्रसादसमात्' दूदंशव्देन वीप्पायुत्ेन सर्वनाक्ा- जलस्ानानि गङ्गासरखतीयमुनागोदावरीकावेर्यादोनि वि- चन्ते तआ्मत् सर्वममाव्जलख्ानात्, प्राप्तवानस्ोति पूर्वतान्चय । 'दूतोऽमुतः' इत्याभ्यां प्रब्दाभ्यां भूखोकखर्गलोकावभिधीयेते। तस्मादशयुभयस्राज्जखं प्राप्तवानित्यन्यः । तामेतां सर्वजल- प्राप्तिम् 'अग्निवायुस्याः', सम्पादयन्विति भ्ेषः । ब्रयं तैर्देवेः 'सह', 'छडडिया' सम््ङ्धिनिमित्ं, 'सस्र' ता आपः संस्क- रोमि। शथ द्वितीयामाह।"(8वाखश्ा रशिपतयः • पुवत्ाय मे सुत() दृति। वायव एवाश्स्ानीया बोढारो यासामपां ताः 'वाख्ख्नाः', आादित्यरशय एव पातारो यासामर्पा ताः 'रस्िपतयः', मशोषय एवात्मा परीरमाधारमृतं यासामपां ता: 'मरोचात्मानः', 'बरुष्टः' कसचिदपि ट्रोइमकुवीणाः, देवी" खच्लेन दयोतमाना, 'भुवनसवरीः' भूतजातख

वैचिरोवे बारखने

महसा मंहस सः। देवी: पंर्जव्वसूर्वरीः। पुत्रवत्वाय मे सुत ॥२॥

सविधः, ददृम आापो या: सन्ति तथाविधा से न्ापः, चूचं 'मे' मम, 'पुचवत्वाय' बञ्पुतरयुक्नलाय, 'सत' चनुजानीत॥

"9 मे सुत("), दूति। महद्धिकं नाम चासामपां ताः 'महा- नाव्यः, धाप्तोति धाताहत्रयव्स्यापभम्दस सर्वकसप्राप्निवाचक- लान्महनामलं। 'महामाना:' चधिकपजापुता:, सर्वकर्मसु रज्धियेतु तेमाधिक पच्चलं। 'महसे महषः' तन्तदेवताविषय- पजायाः, 'खः' सविच्ः, प्रवर्तनिका हत्यर्थ। सति सुर्के- ड्य्यंपासादिमा देवा: एक्छन्ते। 'देवीः' खच्छलेन सोतमाना:, 'पर्जन्यसवरीः' मेघेन प्रेरिताः, तादृभा या भपः बव्ति, तथाविधा हे नपः 'मे' मम, 'पुवलाय' वञ्पुवसम्पसबे, 'सुत' प्रेरयत ॥ ्रथ चतुर्थीमाह। "(वपाशन्युष्णिमपारभः • चप देवी- रितो हित "इति। प्न्नाति भुद्क दति 'प्रत्निः' भोत्ता, उपति दद्तीति 'उष्छिः' दाइकोडग्रि, श्श्नोनों भोतषामु- मिदाइको योडग्रि: सोडयम् 'अपन्युष्पि:' चोडगरिर्स्टडान् ददति सेऽयं भोग्यवस्तुविनाथकलाड्गोकृदाइको भवति तादृभ्ममिं 'दतः' वस्मत्वायात्, से आपः यूर्य 'अपहित' अपषिमुत,

१ मबाठके १ हनुवाकः। पाधामप चार्बातती अप देवीरिता हित(।।वर्जं देवी- रजीताश्य्। भुवनं देवसूवरीः। शरादित्यानदितिं देवीं। योनिनार्थ्यमुददीषत)। (रशिवा नः शन्तमा भ.

वियाजयतेत्र्थः। तथा 'रबः' वाधकं राजसम् 'तपष्ित'। तथा 'बमन्युष्ि' भोतूषं परीरदाचकं ज्वरादिरूपमग्निम् 'स्पहित'। जवरदाचठतं परोरभोषणं तङ्गेतुभूतं वापस 'ऋप- रित'। 'बघ्ा' प्रायादिव्ञानमन्नभावम् 'अपहित'। 'मर्वान्ति वन्तिर्जीवनं तद्विरोधि दारिघम् 'ऋ्रपहित'। 'देवीः' सच्छ- लेन दोतमाना:, हे आपः अन्यदृपि प्रतिकूचं सर्वम् 'रतः' पस्तसमोपात् 'वर्परित'॥ तथ पश्ममीमाइ। "(9)वजं देवोरजोताटूद् • बोनिमो- र्ध्धमुदोषत (•) इति। रे आपो यूयं 'देवोः घोतनात्मिकाः सत्य:, 'वज्रम्' इन्द्रायुधम्, 'ऊड्के' उपरिदेशे घुलोके, 'उदो- षत' पसाद्रपतार्थमुस्यत, उपरि हि वच्चे दृशमाने मनूर्षां भोतववादस्ाकं रचा भवतीत्यर्थः। 'श्रजीताम्' भननुभिरजि- तान, अस्मानपि, उपरिदेशे रचारथं 'वज्रम्', उन्नयत। 'भुवनं' भूतजातं, गवादिकं च, 'उदीषत', 'देवसवरीः' देवानामपि सवित्ः प्रेरयित्च:, यूयम् 'आादित्यान्' ऋदितेः पुब्रान्, स्वाम् देवान, 'अरदिति', 'देवीं', च 'योनिमा' कारपलेन, 'उदोषत'। सर्वेपि देवा भ्म्तद्रपायाः कारणा भर्वान्वत्यर्थः॥

तैतिरीये चारय्यवे

वन्तु। दिव्या शप भोषधयः(८)। (<सुमडीका सरख- ति। मा ते व्यॉम सन्दृशि। ३। अ्रमुतंः सुताषिधयो हे चे। अ्रनु० १।

कल्प: । 'शिवा नः पन्तमेति साषध्योऽपेडध्वर्यवे ददाति। स ता: प्रतिग्टद्य शनिवा न दत्युपदधाति इति। पाठसु। "6()शिवा नः अन्तमा: • शप श्रोषधयः दूति। दिवि- भवा या: 'आपः', याख 'भोषधयः', विद्यन्ते ताः सवाः 'नः' भ्रस्माक, 'शिवाः' सुखहेतवः, 'भन्तमाः' प्तिभयेन दुःखभा- न्निषेतवस 'भवन्तु'॥। कन्यः। 'सुमृडीकेति भूमिवतोमुपदध्यादेताः पुरस्ात्' दूति। पाठासतु। ८सुम्डोका • व्योम सन्दभिदति। हे 'सरखति', सरोयुनभूमिरुपे इष्टके, लवं 'सुम्डीका' सुद्ध सुखदेतुर्भव। 'ते' तव सम्बन्धि, 'व्योम' छिद्र, श्रोषधिभिराच्छ- चल्ात् 'मादृभि' दृषं माभृत्॥

दूति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यज- रारसके प्रथमप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः॥ * ।

१ प्रपाठके २ चनुवाकः ।

द्वितोयामुवाक: । (१)समृतिः पुत्यक्षमतिक्यं। अ्रनुमानस्तुष्टयं। एतै- रार्दित्यमएडलं। सवैरेव विधास्यते(९)। (हरयो म- रौचिमादत्ते। सर्वस्मान्तुर्वनाद्धि। तस्याः पाकवि-

कस्पः । 'सपतिः प्रत्यवषमैतिक्चमित्यष्टा मध्ये पुक्ं ते भ्र- वयदिति च' इति उपद्यादित्यमुवत्तते। तन्र प्रथमामाह। (९)"सपतिः प्रत्यक्षमैतिह्यं • सर्वैरेव विधास्यते"(१) दति। 'सतिः', ग्रभुमेयश्रुतिमूखं मन्वादिभास्त्रं। 'प्रत्यपं' सर्वपुरषाणां श्रा- चेप* याहं, वेदवाक्यस्। 'ऐतिह्ं' दतिहासपुराषमह्दा- भारतब्राध्मपादिकं। 'बनुमानः' मिषाचारः, तेन हि मूखभूतं श्रुतिस्तरतिलच्ं प्रमाणमनुमीयते। तदेतत् सत्यादिषतुष्टय- मवगतिकारषभूतं प्रमाणं। 'एतेः' सत्यादिभिः, 'सवैरेव' प्रमाण:, 'आदित्यमण्डसं', 'विधासते' प्रमोयते। यादुभमिदं मण्डलं भवति यथा च प्रवर्त्तते, यथा चामन्वन्तरादिभेदभिवं कालं प्रवर्ततयति। यथा चोदकस्व्ादिना विश्वमुत्ादयति तम्सवें सत्यादिप्रमाणसिद्धूं सेवबिष्टके लं तथाविधमण्डल- सरूपासीति सुति: ।। शथ द्वितीयामाह। (१)सयो मरोषिमादस्े• रतं काखविशेषणं"(२) इति। अ्रयं 'सर्थः', जगदादा 'मरोचिं' सर्वव्यवहार हेतुभूतं कसिद्रशिं, 'आदत्ते'। कुचादत्त दति

• योषियेष इति A.B. पुस्कपाठः। O

तैजिरीये बारसने

शेषेख। समृतं कांलविशेषसं(९)। (९)नदीव प्रभवात् का- चित्। अक्षय्यात् स्यन्दते येथा। १॥ तां नद्योऽभिसमायन्ति। सोरुः सर्तीं न निवतते।

तदुचते, 'सर्वस्माह्ुवनादधि' सर्वस्य भृतजातसोपरि, रस- वीर्यविकारादिभि: सर्वभूतजातममुद्यदीतुमित्वर्थः। 'तख्थाः' मरीसे, 'पाकविशेषेष' तत्कतेन पदार्थपरिपाकतारतम्येन, 'कालविशेषणं', प्म्माभि: 'समृतं', भवति। प्रथमं तावदीजं मरीचिल्वतेन केमचचित्याकेनाकुरीभर्वति, सचाचुर: पाकान्तरेख काण्डोभवति, तच्च कारं पाकान्तरेय पचपुष्पासुत्पादयति, तच्च पुष्पं पाकाम्तरेप्ष फलि भर्वात, एवं कालवततत्ततदा- यांवत्ा दृष्टा। तदुचिता: वषमुदन्तंदिवसपक्षमासादिरुपाः - कालविभेषा पम्माभिनियोयन्ते। ईदृभकालरूपा लमसोति दूष्टका सुतिः । एवं सरवें सर्वच द्रष्टवयं ।I अथ ढतीयामाह। (1)"नदीव प्रभवात् काचित् • सोर: सतो न निवर्नते"(२)दरति। बत्र कालखय दृष्टानोडभिधीयते। प्रभवत्युत्पद्यते जलमस्प्रादिति गोदावर्य्याद्युत्वत्तिप्रदेशः प्रभवः म च मिरन्तरजलत्पयन्त्तिदर्भनादक्षयय:, तमात् 'अपय्यात् प्रभ- वात्', उत्पन्ना महा'नदी' 'सन्दते' प्रवहति। या मदी यादृभी ताद्ृभोडयं संवत्सरः। 'यथा', च 'तां' महानदीम्, ब्न्याः सुद्रा: 'नदः', 'अभिसमायन्ति' आ्रभिमुख्थेन संयोगं प्राप्ुवन्ति, 'सा' च महानदी, बड्सुट्रनदीमेखनात् 'उरुः' विस्तीषा, 'मनी',

१ प्रपाठके २ चमुवाक:। ११

(एवं नानासमुत्यानाः। कालाः संवत्सर% श्रिताः। ऋ्रलुशय मंहशय। सरवें समवयन्त्रितं(")।"स तैः सर्वेः समाविष्टः। उरुः संव्न निवतते। अधि संवत्सरं वि- दयात्। तदेव लक्षमे"॥

'न निवर्सते' कदाचिदर्पि न पूय्ति, किन्तु निरन्तरं प्रवहति॥ प्थ चतुर्थीमाह। (8)"एवं नानासमत्यानाः • सर्वे सम- वयन्तितं"(8) दृति। अ्त्न दाष्टाम्सिकोडभिधीयते। बथा- दष्टान्ते चुद्रा मदः सर्वा महानदीमेकामभिसमायन्ति । एवमेव बानासमुत्याना बानासमाकारा: 'बफुस' 'महन्स' नयमुइन्तादिरुपा: चुट्रकालास, दिवसपनादिरूपा महा- कालास, 'संवत्सरं त्रिताः'। ते घुट्रा महान्तस 'सर्वे', 'सम- वर्यान्त्रतं' रेफख क्ान्दसलात् प्राप्तुवन्तीत्र्यः ॥ पथ पश्चमीमाह। (4)"स तैः सर्वैः समाविष्टः • तदेव सचणे"(4) दृति। संवत्सरः 'तेः' च्रणभिर्मचद्धिस कालावयवेः, 'सर्वेः', 'सम्यगाविष्टः', 'उदः' विस्ोर्षः, 'सन्न निवरसते'। कदाचिदपि न विषिकच्यते किन्तु प्रभवविभवादिरपेष्षानुवर्त्तत एव। तस्मात् 'अधिसंवत्रं' संवत्सरस्ापरि सवें काखाधीनं जमदात्रितमिति 'विद्यात्'। 'सक्षणे' काललक्षणे मिरुय्यमाणे बति, 'तदव' संवत्सररूपमेव, व्यावहारिककालख तल्वमवगम्वत रति श्रेष: । c 2

१२ तैसिरोये बारयने

(')अशुभिख्च मेइड्विय्य। समारूढः पुटश्यंते। संव- त्सर: प्रत्यक्षेष। नाधिसंत्वः: पुदर्श्यते")। (पटरॉ विश्निधः पिङ्ग:। एतदरुसलक्षखं। यजैतदुपटर्श्यते।

भ्रथ षषठीमाइ। (1)"अएभिस महद्भिस • नाधिसत्त्वः प्रदृशते"(1) दति। 'अ्रशभिस' खच्पैः सषमुहन्तीदिभिरपि, 'मर्हा्भिस' दिवसपचादिभिरय्यवयवेः, 'समारठः' सम्यक प्राप्तः 'संवत्सरः प्रत्यप्रेष दृश्ते'। विपालगोपालं हि सार्वजनो- नेमानुभवेन व्यर्वाङ्ट्यमायलात् 'अधिसत्वं' सप्वात् सर्वप्राणिनां अ्िलेन प्रतीयमानात् संवत्सरकूपात् कालादधिका नित्यो निरवयव: परमात्मरपो व्यावहारिककालखापयत्पादकः का- सात्मा 'अधिसत्वः'। योऽयं भास्त्रदृष्टिमन्तरेष 'न दृख्ते॥ श्रथ सप्रमीमाइ। ()पटरो विक्किधः पिङ्गः • सहसं तत्व ोयते"() इति। योऽयमधिसत्वनामको व्यावहारिककाल- स्ाप्यत्पादक: परमात्मरूपसैतन्यात्मकः, काखोडसि। यः कालकाल इति ब्रुद्धन्तरात्। तख कालख गास्त्रटृष्टिवर्जि- तेरदर्भने कारणमुच्ते। पटो वस्तसदृभशर्मविभेषाऽखा- सोति 'पटरः', 'विक्किधः' विविधक्ेदनयुक्नः 'पिङ्गः' पिङ्गष- वर्ष:, 'एतत्' शकळष्मादेरूपलचणं, एतः सर्वैविशेषपोमीसम- चोडरिि गोलकविशेषा विभज्यते। असि हि तस पत्मापटलाख्य- खर्मखण्ड. पटसदृभः विक्वेदनमय्यसि यदा तदा चकषि जल-

१ प्रपाठके २ बनुवाक:।

सइसं तब नीयते)। (एक2 हि शिरो नाना मुखे। कृत्सं तहतुलक्षरं। ३। उभयतः सर्त्तेन्द्रियाखि। जल्पितन्वेव दिघते(न।

त्रवणात् पिङ्गलः। एक्रादिवर्ण: खष्ट एव। एताद्टशं यद- चिगोलकं 'एतत्', एव 'वरुपख' पारमार्थिककालतस्वावर- कम्य, 'सच्गं' खरपं। 'वरपलन्तणं' मांसट्ष्टिरेव तत्त्वविषर्या गस्त्रदृष्टिमावृणोतीत्र्थः। 'वत्र' यखां मांसदृष्टी, 'एतत्' घगत्, प्रतोयते। 'तब', चणा मुहत्ता दिवस दत्यादिरप- भेदेन कालभेदामां 'सहसरं', 'नीयते' व्यर्वाङ्रियतेऽवगम्यत इत्यर्थः ॥ प्रथाष्टमीमाइ। (८"एकपू हिमनिरो • लेव दिह्ते"(८) इति। 'एकं', एवास्य व्यावहारिककालखय 'घिरः' संवक्र एव तिरोवदुत्तमावयवखानीय:, 'मुखे' तु 'नाना'मुखखानीये दक्षिणोत्तरायणे दिविधे। यच्छिरख्ानीयख संवत्सर स्ैकतं, यच मुखस्ानीययो्दवियोत्तरायायोर्हित्ं, 'तत्' शत्स्मपि, 'मतुलपषं' चढूनां ज्ञापनं। सति दि संवत्सरे ततख तदं- प्योदषिणोत्तरायणयो: पसात् तदंभलेम छतवे ज्ञातुं मकन्ते। 'उभयतः' तथो हभयोर्मुखखानीययरयनयो:, 'सन्नेष्रि-

त्वदन्ते। तद्वं मास्त्रदृष्टिवर्जितानामेक: संवसरो दे चयने

१8 तैसिरीये बारखे

()भुत्रक्वषणो संवंत्सरस्य। दक्षिसवामयाः पार्श्चयोः। तस्यैषा भर्वति(।)।()शुक्रं ते अन्यद्यंजतं ते अ्न्यत्। विषुरूपे अर्द्टनी यौरिवासि। विश्वा दि माया अर्वसि

तदवयवा सतवः तेयु च सर्वेषु कालेषु प्रापिभरीरास्युत्पचन्े दृत्येवं भ्रान्तो व्यवहारः प्रवर्ननते। परमार्थतस्त शास्त्रदृश्या पर्यालाच्यमानो 'जस्पितमेव', 'दिख्यते' संवत्सरायनादिनाम- माचमुपचीयते न तभिधेय: कसिदर्थोऽसि। अत एवोपनिषतु वाचारभाणविकारो नामधेयं। नेह नानाखि किखष मायामाचमिदं दैतममिति व्यवहारस मिय्यालं वडप्नसा- खायते। एवमटी मन्त्रा अभिहिताः ॥ अ्थ ब्राह्मणमुचते। (८)"पडकरष्णे • तखैषा भर्वतति"(<) दति। संवत्रस्य व्यावह्यारिकस मुख्यस्य कालख दक्षिप-

राचे, विद्येते 'तख्य' एतस्यार्थस प्रतिपादिका काविदृग्विद्यते॥ श्रथ तामृचमाह। (१)"पूडकं ते अन्यदजतं • पूवब्रिष् रा- तिरसु"(२) दति। हे 'पूषन्' जगतः पोषक संवत्सर, 'ते' तव, अंभरूपं 'पडकं' श्ेतवण, 'ब्न्वत्' बहराख्यं वस्तु पृथगेवा- सि, तथा 'ते' तव, 'यजतं' यजनीयं, निभितार्यां निर्वपेदित्या- दियागोपलचितं राचिम्, 'ब्न्यत्' पृथगेवास्ति, तदेवं 'विषुरुपे' परस्रविलच्तण रूपे, 'श्रह्नी' म्रहोराचे, वर्ततते तयोर मंथे 'चः',

१ मपाठक २ खनवाकः। १५

स्वधावः । भद्रा ते पूषन्ि्िह रातिरस्विति()(१नाच भुवनं। न पूषा। न पशवः। नादित्यः संवत्सर एव प्रत्यक्षेण प्रियतमं विद्यात्। एतद्ै संवत्सरस्य प्रियत-

'द्व', लम् 'असि' तथा: प्रवन्तयिता वर्त्तसे। हे 'खधावः' ऋन्नवत्संवत्सर, 'विश्वा मायाः' सर्वाः पक्षमाणदिकत्पितकाला- वयवाछती:, 'अ्रवसि' पाखयसे। हे 'पूषन्', 'दद' कर्मणि, 'ते' तब, 'रातिर्भद्रासत' फखप्रदानं समोचोनमस्। 'दूति' ब्रनेन मन्ल्रेष। पूर्वमन्त्रवदुपधानं कल्प एवोदाइतं। अथ ब्राह्मणमुच्यते। (११)"नाच भुवनं • तमाहरणं द- आात्"(१९) दति। भ्रम्मिन ब्राह्मणे पारमार्थिकतत्त्वं व्याव- हारिककाखस विवित्य प्रदर्श्त। 'पत्र' पारमार्थिकतत्त्वे, 'भुवनं' भूतजातं, 'न', भस्ति। तथा सति सर्वस्माङ्गुवनादधीति यदुतं तन्नोपपन्तम्। 'म', वा 'पूषा' कसिदेवोसित। तेन भट्रा ते पूषस्नित्येतदयुत्रं। 'न', च 'पभवः' द्विपदस् चतुष्पदो वा सन्ति। तेनोभयतः सप्नेन्रियाणीत्येतदयुतं। 'न', अपि 'श्रा- दिव्यः', किदसि। तस्मादेतैरादित्यमण्डलमित्येतन्न युकं किन्ताई विद्यत दति चेत् उच्यते। 'संतत्सर एव' निरस- समसनयमुहत्तद्यवयवविभरेषो खण्ड एकाकार: कालतत्त्- मेव, विद्यते तहि यथाविध एव नित्यो निरवयवः संवत्सर एव परमार्थभूत: प्रापिभिरवबुद्यतामिति चेत्। मैवं, 'प्रत्य-

१५ सैनतिरोये बारव्यवे

म५ रूपं। योऽस्य महानर्थ उत्पत्स्यमानो भवति। इदं पुर्यं कुरुष्ेति। तमाइरखं द्द्यात्।४ । यथालक्षण कतुलक्षयं भुवनः सप्त चे। अ्रनु०२।

छ्षेप' हि लोकसिट्ेन, सर्वा जन्तु: 'प्रियतमम्', एव रूपं विन्देत् न तु वस्तुतत्त्वं। किं तर्ाि प्रियमिति चेत् तदुच्यते, नपमुह्तन्तदिवसपचाद्यात्मकं काल्पनिकं संवत्रे यद्रपं एत- देव शास्त्रदृष्टिरह्ितानां 'प्रियतमं'। 'ब्रख्व' यजमानख, 'यः' अयमिष्टकोपधानपूर्वकः कतुः 'उत्पत्यमानः', 'मह्ान्' अधिकः, 'अर्थ.' फलहेतुलेन पुरुषार्थो भवति, 'तं' एव 'शाहरएम्' शधर्त्तव्यम्, अ्नुष्ठेयम्, दूष्टकोपाधानपूर्वक कतुं 'दद्यात्' व्विष्टेभ्य उपदिभेत्। उपदेशप्रकार एव 'ददं पुष्यं कुरुख्वेति', वाक्येन सष्ट क्रियते, नाच्र भुवन दत्यादिपरमा- थंतत्वं नोपदिशेत्। यद्यपि तत्तमेवोन्तमं तथापि विवेका- भावात्रासावुपदेशाई द्ृत्यभिप्रायः॥।

दूति साननाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यज- राश्थके प्रथमप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाक: ॥ * ॥

१ प्रपाठये १ सनुवान:।

"सावज्ानार सप्तवमाहुरेकज। बटुधमा चपयो देवजा इर्ति। तेषामिष्टानि वि्हितानि धामशः। स्थाने रैजन्ते विरद्वतानि रूपश:(९। (२)कानुमया श्र- मिथितः। सखा सखायमग्रवीत्। जहाका त्रस्मदी-

कथ्पः। वाकस्ानामितीकादन पुरमादिति उपदधाती- व्यनुवर्सते। तथ प्रथममाच। (९)"हाकखानाप · वि्वतानि रुपनः"(९) हति। 'साकचाना' वहोत्यचारना चादित्यरशोना मधने, 'सप्रयं' यः "य वहमो रमिः लथो मशोषिमादसतः" रति पूर्वचोत: तं सप्ननं रग्तिम्, 'एवजमाऊ:' इतररग्सिन्यः पू्वे एक- मेवोत्तरं न दति अभिष्ञा: कथयन्ति, 'देवनाः भादित्यदेवात् सत्यमा: दूतरे 'पर्' रमायः, 'उच्यमा:' मिक्वखोधमा दव, सप्मरयोदपवर्जनभूता इत्यययाङ्क:। ते व रशायः प्रकाशव- लाहट्ियमा: 'ते्षां' वर्णा रखोना, 'दषानि' अभिप्रेतानि, 'भामतः' सानानि, 'विद्ितानि' प्रजापतिना निर्मिताणि, ते च रथाय: चलात्मका बम एकस वसन्तलेन प्राथम्वं।

नविकष्पितानि 'खाचे' जगतः खित्य, 'विष्वतानि' भोतो- बाहिरपेय विदववणानि 'रूपनः' सकपाषि, 'रेजन्ने' कम्प- से, प्रवर्त्तन उत्यर्थ:।। 9य द्वितीबमाइ। (")"कोनु मर्या बरसदोषते'(') D

तैतिरोये सारखने

पते(९)। (यस्तित्याज सखिबिदुर सखायं। न तस्य वाच्यपि भागा श्रस्ति। यदीर्र मृखोत्यंलकर शृखोति।

रति। इ 'मर्याः' मरणशेखा मनुष्या:, इदमेकं वचनं जूतेति श्ेष: । 'कोनु' युभ्नाकं मध्ये कः सलु, 'अमिथितः' इतरेष- बाधितः, 'सखा', तमबाधकं 'मखायमअ्रवीत्'। किमन्रवोदिति तदुचते। 'जहाकः' दानशोखायं, अतः 'ब्रस्मत्,सकाशात् 'ईषते' भीतः पलायत इति। न्रयमर्थः । इयो: सख्ो: पर- सरविरोध मतीत्येकेन बाधित दतरः खयमपि तं बाध वाधितुमिच्त्रििदं मूते, नयं परित्यागशीलो मत्त: पायत दूति। न लेमदचनं सस्थोर्थुनं, तततो मनुष्या भवतां मध्चे सखा खलु सखायमन्यमेवं मूते न कचिदप्येवं वकीति।। श्थ ढतीयमाह। (१)"यसितत्याजसखिविद५ • सहतख पन्यामिति"(१) दति। 'यः' पुमान, सयं क्रूरपदयः सन् ख- विषये 'मखिविद' मदोयोयं सखेति बातारं, नन्य 'सखायं', 'तित्याज' परित्वजति। अ्रथमर्थः दधो: सख्ोर्मव्ये मात्विक एक: पुमाण् दूतरं प्रति मदोय पाप्तः सखा असाविति एवं विश्वासेवतिष्ठते दतरष् दुरात्मा तं परित्वजति। 'तस्य' सखिट्रोहिष:, 'वाच्यपि' वेदभास्त्राध्ययनेपि, 'भागः' भार्म्य, 'नासि' कापि विश्वासाभावात् किमु वत्रव्यमर्थन्ञानतद्नुष्ठा- नयोनोसित भाग्यमिति, 'यदि', अपि 'न्यं' सखिट्रोरी, श' ददं, वेदे वाक्यं 'भ्णोति', तथापि 'बखकं' बलोंकं मिथ्ैव,

१ प्रयाठने ३ बनुवाकः ।

न हि पुवेदं सुकृतस्य पन्धामिर्ति।)। ()ऋतुच्जंतु- ना नद्यमान:। विननादाभिधायः। षष्टिस चिश्शका बस्गाः। शुरुकष्णी व षार्ष्टिका)। "सारागवसवैर्जर-

'एणोति', ससिट्रोहिणयसोपकारके वेहेऽपि प्रामासवुद्- भावात्। तस्ादयं वेदद्रोही 'सुन्चतसत्र पन्धा' पुश्यमागें, 'न हि प्रवेद' सर्वथा न जानाति, ततो बुद्धिमाण् पुरषः सस्थौ वेदेडनि विश्वासाभावरपं द्रोरं परित्वज्याप्तिक: सन् भारप- केतुक चयनममुतिष्ठेदित्यभिप्राथः । 'दति' भ्रब्दः पाखान्तर- प्रदर्भनार्थः। 'दूति', एव नम्यः वाखान्तरे पथयते अतः ससिट्रो- हसान्याय्यलाटेक: मखाइन्यरिन् सखावुपसभं बलु नाईं- नीति पूर्वमन्ससाभिप्राय: ।। रतुर्थमाष। ("चतुरचातुना नुसमान: • इकलण्णो व वाष्टिकी"() दति। त्थ संबक्सरगर्भावासलूना खभावोडभि- धीयते। 'रतुना', एकेनान्यः 'सतुः', 'नुदमान:' प्रेर्यमाणः, 'अभिधावः' अाभिमुख्येन धावन्, 'विननाद' विभिष्टन्द चकार। अ्यमर्थः। वसन्तत्ा बनन्तरमेव ग्रोभ्रतुः प्रवर्सतते, न लीषदृपि व्यवधानमसतत, सदेतत्पूर्वेदोत्तरख् प्रेर्यमाणलं, स भार्व्क््म्ताभिकियिभिर भिनिष्यद्यते, तदेतद भिधावनमितु- चने। उपरिष्ठादेव ता वाच: प्रणुज्न्े दति तत्तदृतनुसारेख प्राचिनां वाच उदाहरियन्ते। तहेतदृतुर्विननादेतनेन वि- वचितमिति मुहनीनां निशव्ख्ा पिनडोराचे विद्यते सोनं D 2

बै।िरीये चारय्णे

दखः। वसन्तो बसुभि: सद। संवत्सरस्य सवितुः। मैषठत् प्रयम: सृतः""। "च्रमूनाद््यतेत्यन्धान।

निंतक: तादृभा वहव: 'निंगकाः' पहोराचाः, 'बस्ना:' बर्गाः स मूडरपा भूला, छताबेकत्िमन् 'पट्टिः', सन्पचने पष्टिसद्ञाया- होराचातक सतुरित्यर्य:। 'प'कार: पूर्वात्ननुदमानलादि- खभावेन समुचचार्य:। तसाख वािबख्ञाया दो भागी ता र 'उकरन्बा तको, एकेकसि्पव्ामि शकवनतिययः प्रसदभ मासो मिखितवा निंधत। एवं सम्यपणे तिथयोपि। 'प'वार: पूर्ववरत्। सायमतूणां सभाव इति मन्लाभिप्राय: । पथ पसममाह। ()"मारागवल्ेर्जरदय: • प्रथमः खतः(") रति। वमन्ताङ्रानमाराम: तेन वरितानि ब्वारा- नाषि तादृभानि व वक्लाधि वेरषा ते 'वारागवख्ाः', सैः, 'वसुभिः' प्रजानां निवासनेतुभिदेवताविश्रेषेः, 'बद', चर्य 'व- सन्तः, छतुः 'अरदचः' जरे जसे दषः सुशखः सम्, 'सषितुः' सतूर्मां प्ेरकल, 'संवत्सरख', देवख 'पेषळत्' वाज्ञाकारी, 'प्रथमः' सहनां मये मुख्यः, दत्यभिजेः 'छतः'। चहना खामी संवमरो देवसस्याय्तां सवें छतबः कुर्य्ति, तेषां मध्े मुख्योयं वसन्तः, वदा दष्टिकाखवत्, पङ्कालुय्याभावेन जरसं निर्मस, देवताना वक्ताधि च सक्वारायं हरिड्रादिद्रबर- च्ितानि भवन्ति, सोयं वषन्तथ विशेषस्भाव दत्वर्क।

१ प्रथाठने ३ चनुवाक:।

घमूश्य परिरक्षतः। पता वाचः प्रयुज्यन्ते। यपे- तदुपदर्श्यते"। (एतदेव बिजानोयात्। पुमार्स का समयये। विभेषसन्तु वक्यामा। फतूनां तम्तिबो-

प्रवृत्ते: तघ प्राणिभि: 'एता वाष: प्रयुष्यन्ते'। काः पुनवाच दति ता पचने। 'श्रमून्' बन्धून्, 'आद्यत' यथोचितं भोजयत, दवेव 'श्रम्यान्' खग्टहवासिन: पुरुषान् प्रति, यज्ञोपनयनादि- बत्तारो वदन्ति 'नमूं' एतानय्यागतान् वैदेभिकाम् ब्राह्त- बान, 'परिरवत' से मप्वा्तिपुरषाः धनादिदानेन परितो रचां कुरत द्त्येतद पनजातं यस्मिमृता 'दृश्से', सोय वन्त रत्यर्य: ॥ नय सप्रममाइ। (0)"एतदेव विजाभीधात् • सतूर्ना तं नियेोधत') दूति। सरागवस्तेरित्यादि मन्तदथेन वसन- नौरसधारवसरूप धदुर्न 'एतदेव', 'कासपयंय' योभा- पृतभेदे, 'प्रमाणं विजानोयात्'। एतहष्टान्तेनानुमातुं बश्- व्ात्। विमिता यीभाद्यृतवोडसाधारणखभावोपेता: सातुल्वा- इसन्तवदित्यनुमानं। तेन व सामान्याकारेणासित कचिद- साधारपसभाव इत्यवगतं। 'छटूनां' ग्रोभादीनां, 'विभनेषर्य तु', तत्तत्सभावविद्येषमन्त्रमुत्तरेतु मन्नेषु व्य 'वध्धामरे' नुंभुश्धबः 'तं नियोधत'॥

तैत्तिरोये सारखाने

घेत(9)। (भुक्वासा रुद्रगरः। गोषेशावर्तते सेह। निद्हत् पृथिवीश सर्वीं। ३ ॥ ज्योतिषा प्रतिस्थेने स:(८)। (विश्वरूपासि वा- सासि। आदित्यानां निबेधित। संवत्सरीएं कर्म- फलं। वर्षाभिर्ददता सहथ। (बदुःखो दुःख-

ऋथाष्टममाह। (८)"इडक्रवासा रद्रगण: . ज्योतिषाप्र- तिस्येम सः"(८) दति। योयमेकादबानां 'दद्राणां गयः', सवं पडुकवस्तपेतः सन् 'ग्रीभेष', छतुना 'वह वर्त्तते'। 'सः' ग्रीभः, 'भतिप्रस्थेन' निरुपमेनात्यधिकेन 'ज्यातिषा'तापेन, 'सर्वी पृथि- वीं', 'निदइत्' मितरां धमन्वसते, यचैतखचणं तं ग्रोभं विद्यादित्यर्य: ॥ मथ नवममाह। (८)"विश्वरपाषि वासाषूसि वर्ष- भिर्ददताप्ट् सह"()हति। इत भरभ्य वर्ष्तारसाधारणः सभाव उच्यते। 'संवत्सरीणं' एकस्मिन् संवत्सरे सर्वस्िनपि भोगयोग्यं, 'कर्मफसं' ब्रोद्यादिरूप सथ्यादिफल, चर्दस्ति तत् सव 'वर्षाभिः' वर्षतुना, 'सह', घवखथाय 'ददता' प्रयक्कताम्, 'आादित्याबां', 'वार्शसि' वस्ताणि, 'विश्वरपापि' विषिचवर्ण- पेतानि, 'निबोधत' वर्षन्ता यत् छथ्यादिकर्म कियते तत् फसं शामामिवर्षतुपर्यन्तं प्राणिभिभोंकं पर्याप्तं भर्वत। तब्व फसं वर्षतुस्ामिभिरादित्ेर्दीयते। ते व विचिनवर्णवस्तोपेता दत्यर्थ।। पथ दबममाइ। (१जदुःखो दुःसपचुरिव • रवदच

१ प्रयाठने ए सनुवाक:। २३

पंसुरिव। तथापीत दब हश्यते। शीतेनाव्यर्थयन्ति- व। रुरुदक्ष दव दश्य ते(ण।('')दाद्यते ज्वर्लंतसैव। शाम्यतवास्त्र चक्षुंषी। या वै ग्रजा वश्खयन्ते। संव-

दब दृमते(९) दति। नयं वर्ष्तुः 'बदुःखः' खयं दुःख- रद्ितोपि, 'दुःसपनुरिव', 'दृस्ते'। तस्ि्मिम् कासे प्राणिनां चघरोगोततेः। तसि्रिन् काले, प्राणिनां कामिलादिरोगो- पेतव्वात्। चवमृतु: सयमपि 'तथा' 'पोत दब' प्रापिद्वारा त्रोगवानिव 'दृम्यते'। कामिखरामग्रखख पीततावभासात्। किस 'बेतेन' थ्ा, वायुना प, बदिने यच्ीतं तेन 'बोतेन', प्यम्ृतु: 'ब्रव्यथयत्रिव' पीडामप्राभुवग्निव, दुश्ते' । सत्यपि तदा जोते प्ावरयाग्निसेवादिना प्रान्तख शोतख प्राणिभि: परिष्रियमाणलाव्नासिति बथा। किस 'बवदण द्रव' बरबो मृमविद्रेषा: तेईच: समद्ू दव, अयमतुः, 'दृसते'। नरखेवु एक सम्द्या तषिमिसृता पुषटार्मां समचूयानां वडलमुपसभ्ात्। शयैकाद प्रमाइ। (११)"हादयते व्यखतसेव • संवतरात् ता खष्ू्खन्े(१) इति। नयं वर्षरनुः सर्वान् प्रापिनः 'ड्राद- बते' सन्तोबयते। मदो सदृष्टो देवः सम्पत्सन्तेऽस्माकं पखा- नि रत्येवं सर्वस लोकस परिताष: । तसितृता वोजवाप- महत्वा 'संशने', ताः 'प्रजाः', न केवलं तस्ादुतोरेव सष्टा: किन्ु वत्स्रादपि 'संवत्रात्', घष्टाः। शागामिवर्षपर्यन्तमन्रस्य दुर्सभ- लात्। 'याः' तु प्रजा:, तसिशृता सेचरेषु बोजावापं हता प्रतिष्ठिता

सैचिरीये पारयने

मसरात्ता वे रश्यन्ते(९९)। ()या: पतितिष्ठन्ति। संय- ---

तसरे ताः प्रतिंतिषृन्ति। वर्षाभ्य इत्बर्थ:९॥४। शृोत्यन्यान्सवामेव षढ् थे। अ्नु०२।

भर्वन्त ता: प्रजा बम्मस्य सुखभलवात् बमड्डा दृख्न्ते। 'मस' एवं विधस्य वर्षता:, 'चन्ुषी', 'च्वलतसेव', 'शास्वतस्', धनेन हि कतुना दृष्टा: पदारथा: भक्रिविशेष खाभेनोउवसं भजन्ते। अत- सदोये चसुषी सर्वाम् पदार्थान् उञ्वलयतः। तथा तत्मिसृता वर्वे पदार्था: शान्ता उपद्रवरदिता भवन्ति। अतसदीये च- तुषी सर्वाण् पदार्थामुपग्रमयतः। ईदुशेन खचऐेन वर्षतुंरव- यन्तव्य दत्यर्थ: । तैरे तैरेकाद भभिमंक्रीरिष्टका उपधेया: ।। नथ ब्राह्मएमुचते। (९)''याः प्रतितिर्ष्ठान्त • वर्षभ् र्त्यर्थ:"(११) दति। याः कासित् प्रजा: तलिमृती सेनेषु बो- नावापमतवा संसने ता: प्रजा: न केवर्खं तथ्मराद्ृतोरेव भष्टाः किम्मु सम्स्रादृपि संवत्राङष्टाः। भागामिवर्षर्तुपर्यन्त- मसख दुर्खमलात्। 'थाः' तु प्रजाः, तम्मिमृ तो सेवरेषु बोजावापं रन्ा प्रतिष्ठिता भर्वान्त 'ताः' प्रजाः, मम्स् सुलभत्वात् सत्सेपि 'संवत्सरे', प्रतिष्ठिता भर्वान्त। यद्यपि ता अभ्यन्तमिवेत्येतसिन् घूर्ववाक्ये भंग्स्यापादानवाचकं पसम्यनतं पद किमपि नासि, तथापि वर्षतुंप्रकरषवलेन तज्ञाभाद्वषाभ्य सथ्यन्े 'रति', तख वाक्घस् 'अर्थः', सम्बचते ॥ रत साचना चार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यञ्- रार्थके प्रथमप्रपाठके ढतीयोऽमुवाकः॥ *।

१ मपाठसे 8 चनुवाक:।

पतु थोडनुवाक:। (१)अश्षिंदःखोत्थितस्यैव। विग्रसन्ने कनोनिके। त्रा

भा्नि वासाशसि। धहतांनि निबाधत। प्रन्नमखीर्त

कश्पः। चिदु:खोत्यितसैवेतिपडिदेड व खतपथ इति पेति। चथ प्रथममाह। (')"अचिदुःखोत्यितस्रव सभूण- नत्निबोधत"(१) दति। बब बरटृतुर्वर्धते। 'ऋिदुःखं' नेत्र- रोम:, तस्य दि 'कनीनिके' ऋचिमध्यवर्ततिन्या तारके, 'विप्रसन्नन' नेनमखव्यापगतत्वादिेषेप प्रमनने भवतः। वर्षत्ता उत्पन्ना नेनपीडा मास्यति यथा कमेनिके प्रमन्ने एवं सर्व जगदृपि मेघपठ्ादिमाखिन्याभावात् प्रसन्नं भवति ततः 'ऋचिदुःखोत्थि- वस्ैव', द्रव्ययम् 'एव' कार: उपमार्थः । किस वचिरोगाभा- वात् संवो जन 'माफ्े प' प्रख्नेन चक्षुषी संस्करोत्यपि, तम्तिन् पता 'अग्रहणं' दृष्टिविरोधि नीहारादिकं 'नास्ति', 'तत्' स्वें, छतुदेवाना 'सभूषा', यामर्थ्यमिति 'निबोधत'॥ चथ द्वितीयमाह। (१)"कनकाभानि वार्शाषि चहं वो जीवनप्रद्ः (१)दूति। तेषाम्भूणं देवानां 'वासांसि' वस्ताषि, 'कनकाभानि' सुवर्णसदृन्ानि, 'बद्दतानि', नूतनत्वात् न का- पितेषु छिद्र दृम्यते, सेमुसुत्सवः एवं 'निबोधत'। किख् भर- र्कासे वाघ एतादृश्य: प्रवर्भ्न्ते, हजना: 'अम्रमश्नोत' बग्ि M

तैतिरोये चारकाने

मृज्मीत। भ्हं बो जीवनप्रेदः(९)। (१एता वाचः म्रं- युज्यन्ते। शरद्यंनोपदर्श्यते ॥१॥ श्रभिधून्वन्तोऽभिघ्नन्त दव। वातर्वन्तो मरुडेखाः®। ()अमुतो जेतुमिषुमुखमिव। सनडाः सह देदये ह।

वृती शरीरपुष्टिदेतुत्वाङ्गव्यं भोज्यं प पुष्कलं भचयत। ततो 'मज्जीत' खेपान् बोधयत। 'बहं' बरदास्य छतुः, 'वः' चुभ्नाकं, 'जीवनप्रदः' सुखभोजनेन युन्ं जोवनं प्रयच्छामिH प्थ दतीयमाइ। (९"एता वाच: प्रडयुज्यन्े • वातव- न्ो मददबा:"(१) दृति। 'यब' चदा, 'परदाखः' सतुः, 'उप- दृश्यते, तदानीमन्नमत्रोतेति 'एता वाषः', प्राणिभिः 'प्रयु- व्यन्ते', गनेन लचपेन मरदास्यमतुं जानोयादित्र्यः।प्रथ रेमन्त छतुर्वर्स्रते। तम्मिसृता 'मरुदणः' देवविभरेषसागः, 'य भिधन्वन्तः' सर्वतः कम्पयन्तः, 'अभिन्नन्तः' बाभिमुखयेन इनन कुर्वन्तः, 'दव', 'वातवन्तः' तीग्रेष वाचुना युक्ता:, भ्वन्ति॥ प्थ चतुर्थमाइ। (8)"नमुतो जेतुमिषुमुखमिव • वि- शिखासः कर्पारईनः'() दूति। 'ब्रमुतः' वायुलोकात् बागताः वायय:, 'दषुमुखं' योङ्गुभि: अनुभि: प्रेरितं वाणायं, 'जेतुमिव', 'सबड्ूा:' कवचादिमतः, 'सह दद्भे ' सह्ीभृता दृश्यन्त एव, हेमन्लेडतिप्रबखा वायवो घुड्धाथं सन्नड्डा दव सर्वतः प्रय- रन्ति। वत एव प्रागिमोपि युङ्धार्थिन दव भीतवातापद्रव-

१ घपाठने : चनुवाक: ।

अपध्वस्तैर्वस्तिवसैरिव। विशिखासः कपर्हिम:। (अुद्दस्य योत्स्यमानस्य। कुद्स्येव लोहिनी। हे- मतय्क्षषी विद्यात्। श्रक्या: क्षिपगेरिव॥२॥ (दुर्भिक्षं देवलाकेषु। मनूनामुद्कं एहे। एता वाच: प्रंवदुन्नीः। वैद्युता यान्ति शैशिरी:)। ( ता

परिहारायक सुकाश्याट्टता दृखन्े। 'त्रपध्वसेः' तिरस्कृतैर्मलि- मैः, 'वस्तिवर्गैरिव' वस्वाकारै: कवचैरिव युक्रा:, 'विभिखासः', विविधनखायुकाः, 'कपर्डिनः' केश्रबन्वयुक्ताख, प्राणिनो दुस्स- ने। रजकैधातानां चटितानां खिप्नानां वस्त्ाणां परत्तिशैत्येन परित्यव्य मृतना: स्ूखतन्तवो मखिभास पटा: दिचिगुणा: प्ात्रियन्ते, उष्ोषादिभिख भिरांषि वेष्वन्त हत्यर्थः॥ शथ पसममाह। (अुडूख योत्मानस ब्रच्छ- था: चिपणेरिवेति"(4) दूति। 'ब्रक्रुडूख' क्रोधरच्ितसैव '३- मतः' हेमन्र्च, 'चकुषी', 'सोहिनो' रकाकारे, 'विद्यात्'। तब दृष्ान्तः। 'फुङ्स्' क्रोधाविष्टस, पराज् इन्मु पुरुषं प्रेर- यतः अचिषी रके तहत्। न चाज फुङ्स्य 'योत्यमानस', द्ृत्य- नेन पुनर्रक्र:, उभयोरेकवाव्यलाक्ट्रीकारात्। क्रोधाविष्पुरुष- साम्यं वरलु एक 'इव'कारः। अचिसाम्यं वकुमपर 'दव'कारः॥ अथ षष्ठमाइ। (1)"दुर्भिषं देकलोकेषु • वैद्युतो यान्ति केभिरोरिति"(1) इति। पूर्वच यथा वाताभिघातादिकं हेम- = 2

बैनिरीये बारखान

अभि: पवमाना अन्वैक्षत। इछ जीविकामपरिपश्य- न्। तस्यैषा भर्वति०)। (प)द्छेड वः स्वतपसः। मर्कत :-

जस सन्तपमुनं। एवमम निभिरख लक्षममुथ्यते। 'देकलो- केषु' अन्तरिक्षभागेषु, 'उदकं', 'दुर्भिक' भिचितुमपि दुर्खभं, तत्िव्ृता दृष्टेरभावात्। 'मनूनां' मनुष्याषां, 'गहे, कूपादि- सङ्गावात् 'उदकं', बष्यं विद्यते। तस्म्रादुदकार्थिभिस्टहेषु गत्ा जलं ग्राहं न तु मार्गेषु। तदस्िन् 'एताः' एवंरूपाः, 'वाचः', 'प्रवदन्तोः' उच्वारयन्यः प्रजाः, 'ग्रेभिरीः' भिभिरर्त्ती विद्य- माना:, 'वैद्युतः' विद्युक्म्बन्धिन्यः, विद्युदुपखच्ितसन्तापयुक्ाः, 'यान्ति' मार्गे मच्छन्ति, तदिद मिरभिरर्त्तोखचणं। एभि: षद्धिर्मंन्त्रेरिष्टका उपदध्यात्॥ उतःपरं ब्राह्मषमुच्यते। (0)"ता चगि: पवमाना • तखै- षा भवति"(०) दति। 'बभनिः', देवः 'दूह', लोके प्रापिना 'जोवि- का' जोवनहेतुमुदकम्, 'अपरिपध्यन्', 'पवमानाः' मोधयन्तीः, निरदकतं प्रकाशन्तीः, मार्गे गच्छन्तीः, 'ताः' प्रजाः, 'सन्वेचत' अनुसत्यैवं विचारितवान, एताः प्रजा एवं वदन्ति दूछ सोदकं न पश्मामः किं वा प्राषिनां भरविष्यतीतिचिन्तितवानित्यर्थः । 'तख्य' अग्निविचारस्य, प्रतिपादिका 'एषा', छन्विद्यते॥ ताम्ृचमाइ। (८)"द्ूसेह व खतपसः • अर्म सप्रथा भाटृणे" (i) दूति। 'खतपसः' खायत्ततपसः, सन्तापोकथोः मा रतर्थ:, 'सर्यतचः' सर्यसमानदीप्रयः, ताद्ृभा

१ प्रपाठके ५ चनुवाक:।

सूर्यत्वचः। शर्म सम्रथा शाईगे५। ३ । दश्येत दवाडये। अ्रनु० ४।

(१)अर्तितावासि वासा५सि। ऋष्टिर्वज्िशतम्ि च।

'मतः', 'वः' युभत्कान्नात्, सप्रयाः' विस्तारयुनं, 'धर्म' सुखकारणमुदकं, 'दहेड' एतेषु सर्वेषु जखरद्वितप्रदेभेषु, 'श्र- दृफे' प्राषिजीवनाथें अधमतनि: सर्वतः प्रार्थये, श्रनेनापि मश्त्रेण कािदिष्टकामुपदध्यात्।। इति सायमाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यज- रार्थके प्रथमप्रपाठके चतुर्थोऽनुवाकः॥।।

कव्पः । पतितायाणीति पतस्रा मदन्वीस्ान्याप्रवर्ग्यवदा- सम्तया: शन्तिं स्त्वेति यथा प्रवर्ग्यसादी नमो वाच दूति पन्तिः पदते शन्ते मं नो वात इति प्रान्ति: पथ्ते, एवमचापि चतसूप्ामिष्टकानामादावन्ते व तच्करान्सिडयं पठेत्। इष्टका अपि पूर्वेष्टकावत् चन्या भापो न भवन्ति किन्तु मदन्तिका उमकासप्ना आपसासृतएभिरृपदव्यात्। तब प्रथमामाह। (९)"अतितावाणि वासाषूषि पग्निजिल्ला वससृत"(१) हति।

तैचिरीये बारयने

विश्वेदेवा विप्रहरन्ति। अ्मिर्जिक्ञा अ्रसंरखत(ण।(९न- व देवों न मर्त्यः। न राजा वरुखो विभुः। नागिरनेन्द्रो न पवमान:। माक्ंचन विद्यते(९)। (१)दिव्यस्यैका धेनुरार्तिः। पृथिव्यामपेरा श्रिता ॥१। तस्येन्द्रो वर्विरूपेय । धनुरज्यामचचिनत् स्वयं।

चथा पूर्वच वसन्ताद्यृतुसहभाविनां वसुरुद्रादीनां साराग- शुकवस्तादीनि एवमचापि भिभिरर्तुसहमाविना विश्वेषां देवानां 'अतितायाणि', वस्ताि पायुधानि व छष्टयादीनि ते

भतूम् 'प्रहरन्ति', ततः 'भग्निजिक्काः' परुणकेतुकािरप- जिह्कायुका:, 'असंखृत' जयनिमित्तेनोलाहेनात्युचं भन्दं छतवन्त: ॥ श्रथ द्वितीयामाइ। (९)"नैव देवो न मर्त्यः • माटकुचन विद्यते"() दति। चदास्फोटनं विश्वेदेवैः खतं। तदय खष्टी- करियते। 'कचन' कखन, कोपि देव:, 'माटक्' माटूक् मत्- दृश:, 'न विदयते'। एवं न मर्त् दत्यादिव्वपि यज्यं। सेयं

श्थ दृतीयामाइ। (१)"दिव्यखेका धनुरार्ति: • मच्द- मत् खयम्"(२) दूति। 'पस' विश्वेदेवजिक्वारूपसारप- केतुकस्याय्ेः, 'एका धमुरानि धनुष ऊर्ध्बकोटिः। 'दिवि',

१ प्रयाठने ५ चनुवाकः।

()तदिन्द्रधमुंरित्यञ्यं। अ्रभ्रवर्सेषु चक्षते। एतदेव शंयोबीईस्पत्यस्य। एतद्रंद्रस्य धनु:(8)। (")रुद्रस्य त्वेव- धनुरार्तिः। शिर उत्पिपेष। स प्रेवग्यों भवत्। त- समाद्य: स प्रवर्ग्येसं यप्न यजते। रुद्रस्य स शिरः प्रति-

'त्रिता', 'अपरा' तु बधसनी कोटिः, 'पृथिव्यामाश्रिता'। वस्यः पिपोलिकासमाना जन्तवः। यदीयवमनान् मृत्तिका द्रवीक्रियते। 'दन्द्रः' यथोक्धनुदर्भनेन भीतः सन् 'वसिरु- पेप', शधःकोटिसमोपे खाने खित्वा 'तस्' ऋरणकेतुकस्याओेः, धमुष्यवस्थितां 'ज्यां', 'खयं' 'प्रवाच्छिनत्'॥ श्रथ चतुर्थीमाह। (8"तट्रिन्द्रधमुरित्यज्यं • एतद्रुद्रथ्य धनुरिति"(४) दति। यस्य धनुषा व्याच्किस्ा 'तत्' तदेत्, न्र- भिज्वा: 'ऋभ्रवर्णेषु' मेघस्थितप्रकाशेषु, दृष्या दन्द्रेपच्छ्ित्रलवात् व्यारहितं 'इष्द्रधनु:', दत्याचप्षते। योयं द्ृद्दसपतिपुत्रः 'भंयुः', तथ्यापि 'एतदेव', 'धनुः', अनेनैव धनुषाइसा खकायें सम्पाद- यति। 'एतद्रुद्रख धमुः', तस्रादिदमुत्कषं रद्रो नामाचारुण- वेतुकोडरिः। रुद्रो वा एष यदभिरिति त्रुतेः। एताभिख-

तथ ब्ह्मणं। (")"रट्रख लेव धनुरार्ति: • एवं देद") दति। यदेतत् उच्छित्रज्याकं 'धनुः', तस्ेन्द्रवमं पुराणं धनुडम्

तैचिरोवे भारयाके

दधाति। नैनशरुद्र शरर्दका भवति। य एवं वेद()

श्रितायर्जतेचीसि च । ५ ॥

द्रत्येतावदेव न, किन्तु ज्यायां कित्रायामुत्यतन्ती धनुष ऊध्वा कोटिर्यस रुद्रख गलमवष्टभ्य पूर्वमवस्िता तख्य 'रद्रस', 'घिर:', क्विन्दन्ती ऊध्वे नोलाऽधःपतन्ती 'पिपेष' तच्किर सूर्णी- चकार। 'स' च पिष्टार्द्धभिरोभागः, 'प्रवग्य'रुपेणावि्बभ । यष्माद्रुद्रस् घिर एव प्रवर्ग्यः 'तसमात्', प्रवर्ग्यसद्ितेन 'यजञेन', यः 'यजते', 'मः' न्यं, 'रुद्रख', तत् 'हिरः', 'प्रतिदधाति' पुनः समादधाति। 'यः' पुमान् 'एवं' घिरःसमाधानप्रकारं, 'वेद', तम् 'एनं', 'हद्रः', 'बरको न भवति', तख्य हिंसां न करोतोत्यर्थः।

इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे चजु रारखके प्रथमप्रपाठके पश्चमोनुवाकः।*।

१ प्रंपाठके { चनुवाकः।

षषठोइनुवाक:। (oअत्यूर्ध्वाक्षोपतिरखात्। शिशिरः म्रहश्यते। नैव रूपं ने वासा2सि। न पक्षः प्रतिदर्श्यते(ण। "अ्रन्येव्यं

कस्य: । न्रत्यूभीच इति वीसृतुमण्सान्येव ररषट इति

मपि तदेव नाम। तब प्रथमायचमाह। (९)"वत्यूधीक- तिरखात् · न पनुः प्रतिद् मते"(१) दति। जोयं 'बिभिर:', सतुः सेयं प्राबिषु प्रकर्षेष 'दृसते'। कोटृभः बिभिर: पत्यूर्भनांचः', तम्तिवृती वदा शेतवाउख भवति तंदानों कन्पमाना: प्राविनो इसा्या डर वाच्ादयन्तो मुखेम बीत्कारं कुर्बन्तेर के भुवांवत्यूर्डमुनमयन्ति, तदिदं तसनार- व्यूध्वीचलं। बोतपोडितलादेव दृचियता वामते वा तिर्वकू न पजति। तद्दम् 'बतिरखात्', इलुचते। बस्तु शरोरख 'रपं,तदपि मोतवेखा्या प्राषिभि: 'नेव', 'दृशते'। 'वायाषि', नपि मैव दृशन्ते 'बचः', अपि दर्पपादी 'न मतिदृखते। रपवस्तािपु नात्यनतमादर: किन्तु मोतपरिदार मेवान्क्- नोत्र्थ: । अव द्वितीयामाइ। (९)अन्योन्यं तुन हिंसातः • सर्यं- सोदव्न प्रतिr(१) इति। वर पर सरमत्वन्देषिणा युङ्धार्थ- मुयुम तावपि निभिर्ता 'बन्योव्नु', 'न पिंदातः' बोत- I

वैचिरोये बारखाने

तु ने हिश्सात:। सतस्तंहवलक्षेयं। लोडितादिषि शर शीष्एिं। सूर्यरस्यादयनं प्रति(९)। (१त्ङ्गरोषि न्यन्र- खिकां। त्वङ्करोषि निजानुकां। १।

निवारथाय प्रावरण एव प्रथत्रयुता सन्ती परखरं हिंया- मपि न कुरतः, यहेतदीदृभं प्राधिनां वर्त्तनं 'तत्' 'एतत् 'पतः' वर्नमानय, बितिरर्जे 'बचमं' देवेन सर्वेष सम्पादित चिक्रं प्नेन सचयेन मित्रिरर्त विद्यात्। किस् तखर्तें- रभिमानिदेवतावियरे 'बर्च्ि' वस्षुषि, 'सोहितः', वर्णः भवति 'शीर्षि्पि', भिरषि, 'बार' सारिमाया:, इक्तिमाथाः, यो वर्णः स वर्ण भर्वत। किमन काले नयं वर्णविभेष दति उच्चते। 'स्यसादयनं प्रति' सर्वादयवेख्यायां। चत्र सर्वनो चमानेपु कालखनणेष चथा प्रजा सुसभवति तत्र प्रवाद्ारेप कालं लचयति। यन्तु प्रजास न सभ्भवति तत् साचादेव काखा- भिमानिदेवतार्यां द्रष्टवं । प्थ ढतोयामाह। (१"तह्रोषि न्यख्नजिकां ० धमी वा- चमुपासतामिति"(१) दति। हेत्रितिरर्तो 'तं', 'अश्षिकां' इस्ताग्रवर्ततिनमच्लिं, 'निकरोषि' न्यग्भूतद्रोषि, तथा 'जानुकां' जानुप्रदेशमपि, 'सं', 'निकरोषि' न्यग्भूतं करोषि। सर्वे प्रापिनः बीतवाऊखादग्रिसेवाथें इसी न्यग्भूता कुर्वप्ति। उदरादिदेश्यवयवतापनाय व्यवधानभूते जानुनी ऋपि भूमि-

१ प्रपाठने { चनुवाकः। नि जानुका में न्यञ्जलिका। श्रमी वाचमुपासता- मिति(")।()तस्म सर्व ऋतवे। नमन्ते। मर्यादाकरत्वात् प्रेपुरोषां। ब्राह्मस श्रम्ोति। य एवं वेद्। स खलु

सर्गिनो वथाभवतस्तथा न्यग्भूते कुर्वन्ति। सयमेवं कुर्वन्तो पुद्िमन्तो प्रयुद्धान् वाखान प्रत्येवमुपदिनन्ति। दे वाखा: 'शमी' भवन्तः, ईदुजीं 'वाचमुपासता'। कोटृभी वागिति तदु- चते। 'मे' मदीया, 'जानुका' व्यग्भृता भवतु, 'वञषिका', धपि न्यम्भृता भवत्विति, सतः 'दृति' प्ब्द एवंविधखचपप्र- दर्मनार्थ:। बमुरमप्येताटृनं लोकव्यवहारं टृष्टा तमृतुं जानी- पात्। ज़तुमसचाखेरेतेर्मन्ेसिस इट्टका उपदध्यात्।। अच बासणमुचते। ()"तसी सर्व छतवो नमन्ते • तथ्ै- वा भ्वति"(") इति। 'यः' पुमान्, 'एवं समैरनुवाके: प्रतिपा- दितमतु खभावं, 'वेद'। 'तखो' पुरुषाय, 'सर्वे' 'छतवः' वसन्ताद- पः, 'नमन्े' प्रकीभवन्ति खाधोना भर्वन्ति । किंच 'मश्ाख्मणः' 'पुरोधा' पुरतोवस्तिति, सर्वेषु ब्रास्मणेषु प्राधान्यं 'प्रान्नोति'। रतनं साधीनलं दुःखानुत्यादकलं तम्तिमिन् साधीनले प्रा- धाव्यप्ाप्ता व हेतुरचते 'मयादाकरलात्', इति। वयं हि विदान् पुरषः तेषां वसन्ताघृतूनां मर्यादा करोति चलिन् यतिमृता ये धर्माः तब तान् प्रवसयति। मर्यादाकरलमेव कथमिति तदुपपासते। 'य्र खचु' विद्वाम् ब्राह्मपः, देषपाता- दुधे 'संवत्सरः' भृत्वा संवत्रनिष्यादकादित्यरुपो भूलवाSडरण- F2

चिरीये पारकण :

संवत्सर एतैस्सेनानीभि: सह। इन्द्राय स्वान् का- --- मा्नभिवदतत। सद्रच: 1 तस्यैषा भर्वति(।२॥ ()अवे दरसो थदरशुमतीमतिष्ठत्। इयानः कष्छोदृश- भिः सबसै। प्रावर्तमिन्द्र: शच्ा धर्मन्तं। उप स्तु्ि सं

केतुकाद्चितादाव्यं प्राथ्य, 'एतैः' 'मेनानीभिः' वसन्तो वसुभि: सर शुरूवासा रद्रगण रत्वादिवाकोषु प्रतिपादितैर्वशन्तादि- देवतासइवर््िभिर्वखादिभि: सेवाधिपतिमि: 'पर', वर्त्तमान: सम् 'ह्ड्राय' कर्मग्रामिने यजमानाय, 'सर्वाम् कामान्', 'श्भि- वहति' वाभिमुख्येन सन्पाद्वति, तस्मादादनकेतुकाग्रिपा- प्रियोग्यव्वादयं विदान् मचादाकरो भवत्येव 'सः' प विदुषा प्राथ्य नरषकेतुक:, 'द्रप्ः उदकसरप:, टष्टि हेतुलात् 'तथ' द्रशरूपस्ादपकेतुकाओे:, प्रतिपा्दिकेर्यं काषिट्ृम्मिययते।। नथ ताम्ृचं दर्भवति।"(")नव द्रस्सो वंभमतीमतिष्ठत्· गृम्णाम घट्राम्"() इति। 'द्रप्:' उदकात्कोऽयमावमकेतु- कः, 'बशडमती' बंश प्र्देन सोमसताखण्डवाचिना सरवा शोषधय उपसच्चके तथुनलादंशमती प्ृथ्थिवो ताम्, 'श्रवातिठ्ठत्' शमम्य प्राम्य तनावखितः । कीदृभा द्रस:, 'दञ्भिः बहसैः इनेकसरसमज्ञाकेः शादित्यरक्िमिः, 'धयानः' सखरम्, आादित्याज्जायते उष्षिरिति सतेः । 'रष्प.' अषिहेतुः, सति शुदके भूरमिं कर्षन्ति। हे बदित्यरुपारूपकेतुकान्रे 'इन्दरः' दष्ठेरीखरखं, 'बावत्त' पुनःपुर्नार शाट्त्य मं, 'प्रच्या' सकीय्रया

१ प्रपाठके {चनुबाकः।

'रम्मामबेद्रामिति'। (एतयैवेन्द्र: सलाईक्या सह। असुरान् परिवुष्चति। पुथिव्य: भुमती। तामन्वर्वस्थितः संवत्सरोदिषक। नैवंविदुषा चार्यान्तेवासिमौ। अ्र्र- न्योन्यसमैं द्रुज्नातां। यो द्रुग्ति। वश्यते स्वगाल्लोकात्।

बत्ा, तदा तदाSपेचितकाले समागत्य 'धमन्तं' मर्जनादिमान्- सबन्तं 'मृम्बा' मृभिर्मनुखेः, मननोयं सर्वदा प्रार्थनीयं 'प्रथ- ड्रां कयो ट्रवबशीजम्, 'तं' ड्रमं, उटकविश्रेषं, 'उपसुदि'। भूमौ प्रसावय दत्यनेन मन्ल्रेष द्रस्सवतोमिष्टकामुपदव्यात्।। अच पाहयमुचते। ("एतयैवेन्द्र: • मत उच्चें मनिव- सना:'(१) इति। योयं 'रन्रः' भारण केतुको टष्टिखामो, 'ससा- ृक्षा' सखः सखिसं जसवासय 'चाटका' दानं तथुका भमि: ससाबुकी एतया सख्ाबुच्या निमित्तभूतचा, 'सह', 'बसरान' भवन: प्राषा रमनो क्रोडन्े येपु मेघेषु ससु ते मेधा पसुरा: ताजू, 'परिष्टखति' परितक्क्िनत्ति, चवं देवो जखार्थी पृ्थिवीनिमिन्तं मेघभेद डला वर्षचतीत्यर्यः। पूर्वात्तमन्े येयं 'अंगडमती', कचिता सेथं 'पृथिवो', विविचिता 'तां' पृथिवों, 'दिवस', बनुसत्य पयं संवतरात्मक पारपकेतुको देवो र वक्कि- रुपेवाहित्यरुपेय वा 'अवखितः', यः पुमामेवमारणकेतुक्ा- ग्रेमंदिमानं जानाति तेन 'एवंविदुषा', वह् 'मापायानेवायि- मो', 'बन्योन्बसी', ट्रोहं कर्तुआर्पतः भाषार्याध्वर्युः थक्षे धर्मा- *वशामिति A.C. पुखवडयसम्मतः पाठः।

तेचिरीये बारखाने

दत्यृतुमरडलानि। सर्यमए्डलान्यास्थायिकाः। भ्त उर्ध्व५ संनिर्वचना:॥३॥ .

निजानुंकां भर्वति द्रुक्याताम्पच न०॥ अनु० ६।

नाचरतीतिव्युत्प त्ते: यजमानोन्तेवासी तस्याध्वयो: समोपे नि- वासात् तावध्वर्युयजमानावभिश्नेन वह ट्रोषयोग्यो न भवतः सयं द्रोक्ावषि न भवतः द्रोग्वारावषि न भवत दति वह- मन्योन्यस्मा दत्युनं, तख्मे विदुषे खयं ट्रोइमलला सोपि यथा न द्रुख्ति तथा वर्न्तितव्यं, 'यः' मूढः, तसे विदुषे 'डुश्- ति', सोडयं खर्गलोकाङ्गष्टो भवति तआात् द्रोड: कर्त्तव्य: सपति: प्रत्यक्षमित्यारभ्य पस्मखनुवाकेषु प्रोतोर्थ उपसंक्टि्रियते। 'द्ूति' एवमतीते ग्रन्थे, छतु र्चतुनामुद्यमान इत्यादिभिरसतु- मख्डलप्रतिपादकानि वाक्यान्युकानि, एतैरादित्यमण्डलम- त्यादिभि: सर्यमस्डखप्रतिपादकानि वाक्यान्युक्ानि, पूर्वों्स एवार्थो दृढमाख्यायते। यास छत उदाइतास ता भास्था- विका: एुक्रन्ते अ्न्यदित्यादयः ता बय्युत्ताः, वत अर्ध्वमुपरि- तनेख्वनुवाकेषु 'सनिर्वचनाः' निःशेषेष वपनं निर्वचनं ब्राह्मण- मतेन सचिता:, 'भाख्यायिकाः', सनिर्वचना: पूर्वेष्वनुवाकेषु म- क प्रतिपादितेथे संवादार्थमृच उदावता:, उत्तरेव्वनुवाकेषु माहमयप्रतिपादितिर्यें संवादार्थमच उदाङ्गियन्त दत्वर्थः॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे वजुरा- रथके प्रथमप्रपाठके षष्ठोऽमुवाकः। ॥

१ प्रमाठने सनुवाक:।

सप्तमोडनवाक:। (आारोगोबाजः पटरः पतक। खर्यरोज्योतिषी मान् विभास:। ते असमे सर्वेदिवर्मातपन्ति। ऊर्ज दु- हाना अ्नपस्पुरन्तः(९) इति। (वर्श्यपोष्टमः। सम-

कथ्पः। आरोग इत्यष्टी पद्शोयन्ते मिल्पमिति पेता- रोगादोनि विभासान्तानि। तच ब्राह्माषभाग दत्यादिपद- प्रतिपादिकामृचमुदाहरति। (१)"आरोगोभ्राजः • श्मप- खुरन्त:'(१) हूति। भरोगादीनि विभासान्तानि सप्त पदानि मप्तानां सर्यविशेषाणां नामधेयानि ते सप्तापिसयाः 'श्रस्मे' ख- कार्य, 'दिवं' चाकानं, 'बतपन्ति' सर्वतः प्रकाननयन्ति। किं पुर्वन्त:, 'ऊज दुडनाः' वृष्टिद्वारेष् चीरादिरसं सम्पादय- नः। 'अभपसपुरन्तः' प्राषिनां प्रातिकूखेन प्रकाननमप- सुरणं तदकुर्वन्:, अनुकूखमेव प्रकाशनं सर्वदावुर्वन्तीत्वर्थः। मरीत 'दतिभ्ष्द उपधानप्रदर्भनार्थ। उदाइतायामस्ामचु- श्रैरारोगादिनामभि: सप्तभिरिट्टका उपदध्यादित्वर्थः । भ्ा-

पथाष्टमं नामधेयं दर्भयति। (९)"कम्पोष्टम: • तखैषा भ्वति"(१) हति। पूर्वोकारोगादियप्रसर्यापेच्षया थोयं 'पष्ट- म:', सर्य: तथ्य 'कश्पः' दति नामधेयं। तेन नाखेष्टका उप-

89 तेचिरिये बारखाने

हामेरनंजहाति । तस्यषा भर्वलि(९।("यत्ते शिव्पं क शप रोचनावत्। इन्द्रियावत्युष्कलन्तिषमानु। य- सिन् सूया अपिता: सप्त साकं। १।

..

दध्यात्। 'मः' व कशपमेहपर्वतः, 'न', कदाचिदपि परित्वज- ति मेरखान मेव सर्वदा प्रकाशं करोति। 'तस' कश्यपस, प्रति- पाडिका कायिदृम्विद्यते। पथ तान्र्प दर्शर्वा।(९यन्ते मिष्पं कथप रोचनावत्• तमिन् राजानमधिवित्रवेममिति"(१) इति। हे 'कशप', बष्टम- सर्य, 'वत्', 'ते' तव, 'तिस्पं' जगतकाव्लमयं चिच कर्म, 'यस्मिन्' सकीये प्रकानकपे चिच्रकर्मषि, भारोगादवः 'पत्र सयाः', 'शादमर्पिताः' तथा यद खापिताः, 'तखतिन्' मिच्चे प्रकान- ससफे, 'इमं' चवमानं, 'राजानं' दोप्ियुनं तला, 'वधि- विश्रय' सर्वेषामुपरि विभिट्टलेन खापय। कीटृनं शिष्पं, 'रे- पनावत्' प्रकानयुनं, 'दन्रियावत्' रन्द्रियवामर्थ्ययुतर, 'पुष्कल' सम्पूर्णे, 'चिचभानु' विविधरम्सियुन, इत्येषा काश्पप्रतिपा- दिकाडमिडिता। कमपस मिस्े सप्सर्याणामर्पितलं सहोकरोति। (७)"ते अखे सर्वे कम्यपाण्व्धोति: • सथां इत्वापाय्य:"(1) दति। 'ते' सर्वे पव्ापि सूर्या:, 'त्रसे' जगत्कावनार्थं, 'कथपात्', बकान्रात्

i

-- - १ 'प्रयाठन . धनुवाकः। BR

कश्यपाज्ज्योतिर्ल्भन्ते। तानत्साम: कश्यपाद्धिनिर्ध- मति। धस्ताकर्मछदिवैव(8)।"प्राय्ो जवानीन्द्रियजी वानि। सप्त शेर्षसया: मराखाः। सया इंत्याचाया:)।

व्योतिर्षभन्ते। यद्यपपि सर्याः पूर्वमेव ज्योतिभ्न्तः तथापि 'ताज्' सूर्यान, 'माम:', देवः 'कशयपात्', सकाभात् 'अधि- निर्धमति' अधिकलवेन निसमर्का यथा भर्वन्त तथा शोध- पति सोमो रि तानाहय कमयपसमोप प्रापितवाम, तख कथ्य- पस्यामुद्यहादेतेषां प्रकाशाधिक्यां सम्पन्नमित्यर्थः। भसेत्यादि- सच दृष्ठान्तः, रेफस व्यत्यये सति भस्तानन्दो धनसाधन- मिवेत्याचष्टे। यथा चर्ममय्या दृश्या वायुमुत्याद ज्वलिता- ग्रिना सुवर्णादे: किटादिकमपनीय 'भस्नाकर्मन्वत्' सवर्ण- कारः, शोधयति एवं कशवपसम्बन्धकारी सोमसान् सयान- बोधयत्।। तेषां सपसयाणां सरपे मतभेद दर्भवति। "()प्राणे बीवामीन्रियजीवानि • सूया दत्याचार्य्य:(4) दति। मुख- नासिकयो: सव्वारी यः 'प्रापः', स एव सप्नभिः वृत्तिभेदै: 'सप्न सूयां:', 'दूति' एवं, केचित् 'श्राचार्या:', पाङः। 'जोवानि' --- जीवननिमित्तभृतानि, महदवद्ारपसतवावरुपाषि तत्वा- नि, 'सप्न सूर्याः', 'दृति' एवम्, अन्ये 'आचायाः', प्रचचते। 'राष्द्रियजीवानि' चस्षुरादीनि पस्ेन्रियाषि मनोबुद्धिसदितानि जीवननिमित्तभूतानि, 'पप् सर्या:', 'द्ूति' एवम्, अरपरे

र्वततहोके बारवापे

(0नपश्यम हनेतानव्प्त संयानिति। पन्म वर्णो वात्या यनः। सतनषंच बादि: ।२। आसुत्पिम एव ना वाशयेप इति। उमं वेदुविते। न

प्रचचते। शिरतवस्यितानि यानि सपतष्छ्द्रापि तेषु सख- रना: 'प्राथ्ाः', 'सप् सर्याः', 'दूति', भ्रन्ये। एसे सर्वेडयाचार्या: सप्नसर्यबुद्या खेहपासानि तत्वाव्याङ्क, चतो नेते मुखा: सप्न सुया: ॥ अथ मुख्यारयां सप्सर्याणां द्रषाराटृषी उदाइरति। ()"अपश्यमहसेताम् • महामेहं गन्तुस"() दति। 'पस्चकर्ण- नामक:', कखिदक्स पुनो महर्षिः 'एतान्' बरोगादीन 'सप्नसूर्यान्', प्रत्यम्षेणीव 'सह्मपस्म्', रत्युवाय। तथा 'सप्न- कर्णनामकः', कवित् प्रन्तस् पुन्ना महर्षिरपि 'बहमपभाम्' दत्मुवाच। वतो मनुष्ये: सविरितमादेक एव सूयाडव लोकयते, म तु व्यवहितव्वादितरे घट् सरथा भवलोकनते। किस ले 'उभो' अपि पसकर्णसप्नकर्णास्यी महर्षी, 'वेदचिते' इत्वं वेदयतः, प्रापिनः सर्वान् बाधयतः। क्रिमिति तदुचते, 'कसपाखः' ऋष्टमः सर्य:, 'मा' भावयो: उभयो:, 'न्रान- श्रविक एव, न त प्रत्यथ: गुरुपदेशमनुश्ूयत दव्यनुभवेो घेद:, तजैवामुगत:, 'अनुत्रविकः', चन्ते मिलं कश्पेत्यादि- मन्मादेवावमम्यत दत्यर्थः। प्रत्यच्तादर्भने हेतुमषाङ्:

१ मपाठणे • चनुवाकः।

रि बेकुमिय महामेरुकन्तु(e। ()अपश्यमहमेतत् स्- र्धमएडसं परिवर्तमानं। गार्गम: प्राखमातः। गच्छतं मेहामेरं। एकज्याजहतं। (साजपटरपतंज्ा नि- इने। तिष्ठव्नातपुन्ति। तस्मादिष्ट तम्रिंतयाः ॥ ३ ।

'महामेदं' कमपसख्ानं, 'नन्तु', बार्वा 'नषि भेकुमिव' न अन् भवाव एव, तथ्तादेदादेध जाबीवः।।

एकड्ाजइतं'() इति। नर्गख पुत्रः 'प्रायचातनासकः', कचित् महर्षिः ता पक्चवर्षमत्रकर्ण प्रत्येवमुवाच, मदामे- रावेव 'परिवर्समानम्', 'एतत्' कक्पाभिधं, 'सर्बमण्डसं', मत्यचेशेव 'नपनं, चतो हे भुजी युवामपि 'महामेदं', 'गच्छतं' बोग्येन मार्नेण गच्हतं, तर्वतक द्हाच 'बजहतं' मेहं कदाि- दथपरित्जन्तम, 'एकं' वरपासं स्वच, नच्छतं नथ मेदनमने मार्ग दशथति। (5)"आाजपटरपतप्त निडने तथ्मादिअतमितपाः"न दति। य एते सप्तसयाः तेषां मखचे आरोगाख्स प्रसाभिरट्धमानस् सर्थस् गति: प्सिद्धा, तरनन्तरभाविनो आावादपल्यः ते 'निने' मेहमार्जय्य नि- इतप्रदेशे पयोभागे, 'तिष्ठच्ातपन्ति' नवस्िता: सन्तो रकि- मिरधोमुसैरमेंहमार्गादधोवर्त्तिन: प्रापिन: सर्वतः प्रकाशयन्ति, 'तखात', एषामधोमुखा रमाय: 'तसात्', 'इद' लोके, 'तम्रि- G 2

तैजिरोवे बारखने

अमुनेतरे। तम्मादिहातंत्रितपाः()। ()तेवामेषा भर्वति। सप्त सया दिवमनुप्रविष्ठाः। तानन्वेति पथि- भिदक्षिखावान्। ते अ्रस्मै सरवे घृतमातपुन्ति। ऊर्जच

तपा:' तपनशीलरमियुक्ा:, 'इतरे तु भाजपटरपतकभ्योऽन्ये, खर्पेन न्ोतिभद्िभागपस्तव: सर्या: ते 'ब्रमुन' मेहमार्गादु- परिभागे, वर्तन्ते वखमात् तेषां रमावः यदूर्ध्वमुखाससान्ते 'दछ' पधो सोकेषु, 'अतत्नितपाः तपननीलरमियियुत्ा न भवन्ति, आजादीनामधोमुखरम्मिलात् खर्णरादीनामूर्ध्वमुख- रभ्मिताच वर्गड्यमथ्ये तापाभावाचीतलेन मार्गेय मेद गन्तुं मच्यत इ्त्यर्थ: ।।

(e)"तेषा मेषा भवति • ननपस्युरन्त इति"(९) हति। प्रा- रोगादयः 'पप्र सुर्या:', 'दिवम्' अन्तरिर्य, 'श्रमुप्रविष्टाः' सनुक्रमेषव्याप्ता:, 'दषिणावान्' भास्त्रोत् दृष्टकदचिषा- चुश्ोडमुष्ठितारणकेतुकागनि:, प्रागुकान् मप्तसयाणनुस्तत्व 'प- थिभिः' सूर्यवर्गदयवर्तिभि: शान्तमार्गः, 'एति' मेवं गच्- नि, 'ते' सर्याः, 'सवे', 'अझ्मे' यजमानाच, 'घृतमातपन्त' मेहमार्गरूपभाकारथं घृतादिभोग्यवस्तुसम्पूर्ण यथा भवति तथा प्रकाशयन्ति। किं कुर्वन्सः, 'ऊज दुहनाः' भोग्यं चीरादिकं सम्पादपन्तः, 'अनपस्कुरन्तः' सम्तापमकुर्वन्तः, हे यजमान

१ प्रमाठने • चनुबाकः । 8५

दुदना अनपस्फरन्त इति(य। (९)सप्तर्त्विजः सर्या देत्याचाया:(०)। ५तेषामेषा भर्वति(९९)। (१९सप्त दि- यो नानासरयाः॥४॥ सम्त होतार कत्विजः। देवा श्रादित्यां ये सप। ते-

दहासतां दह भुव्यतामित्ेवं प्रियोमिं वदन्ति। तथा चा- वर्वचिका न्रामनन्ति, एग्रेहोति तमाजतयः सवर्चमः सूर्य- रश्िभिर्यवमानं वहन्ति प्रियां वाचमभिवदनयोर्यन्त दृति। रत्येषा सप् सूया इत्यादिकामार्गप्रतिप्रादिका तयेष्टकामुप- दध्यात्। तथा प बाधायन: । 'पप्त सर्याः पप् दिशा नाना- पन्धानखिचं देवानामिति। पतस: सरी: पुरस्तादिति।। इदानीं सूर्यखरपे पचान्तरमुपन्यख्तति। (९०)"सप्नर्लिजः• रत्याचार्या:"२) हति। य एते यज्ञे होचादयः 'मप्न्लिजः', त एव सप्त 'सुर्याः', 'द्वति', केचित् 'बाषायीः', प्रचचते।।

ति"(१९) दति। 'तेषाम्' छत्वियपाणां सप्तसयाषा, प्रतिपा- दनार्था दवमग्विचते।। तामेतामचं दर्जयति।(११)"वप् दिनो बानासूर्या :• तेभिः सोमाभीरच्ण इति"(१९) इति। भष्टस दिश्ु मध्चे या प्राचो सा सर्ववतीति सर्वेषां प्राथिनां प्रससिङ्धा। वास्न्या त्राग्रेव्यायाः 'सप् दिन्न:', ता ऋपि नानाविषसर्योपेता:, ते व सप्स् दिसु

तत्तिरीये बारसके

भि: सोमाभीरक्षस इलि(९ए)। (९तदव्वास्यः। दिग- बाज चर्तून करोति'ए। "रतयैवाटता सहसस- यंताया इति वैशम्यायन:(९), ')सस्तैषा भवति।

नवस्यिता: । तत्खामिन: सया दह कर्मषि दोचादय: 'र- बिजः, भूला परन्ति। होता प्रभास्ा गाहणाक्ंती पोता नेष्टा चच्ावाका बाघोत रत्येते 'बप्र होतारः', व एसेंडन होवादय: 'लिवजः', देवा भूला बपादित्या इत्युचन्ते, दे सेमयागाधिपते 'तेभिः' हेहरूपैरादिते:, वेो्खान् 'ब्भि- रव' इत्यनचापीएक्ामुपद थ्यात्।। अनु सर्बा सलिवियूपा दत्यस्तिमिसर्ये दयमृनाइता। तब

(१९)"तद्प्याच्ायः • करोति"(१९) इति। यदुशं दिया नाणा- सूर्योपतलवं 'तदय्ायायः, माखान्तरे कखिन् मश्त्रो जूते, वतो वेदानरसिद्ूलादेतदृपि वत्व्यमेव। नलप्रस्ततं किव्ित् नर्मरवर्थे चुत्रिरष्य्ति 'दिग्बाजः' सा तां दियं प्राप्यावखिता: सर्या:, 'फतन्' वसन्सादिसचितामृतुधमान, 'करोति' तखां तसां दिशि कुर्वन्ति, न दि ससुनिष्यादकसर्थव्यतिरेकेष त- सवृतु धर्मा: समर्वन्ति तख्ात् सनयेव दिएु विभिया: सर्वा: । घच केमुतिकन्यायेन दिया बजसर्थतं दृढोकरोति। (१)"एत पैवाता: • वैभ्न्पायनः"(१) दति। 'एतयेवाटृताः'

१ प्रपाठके ० सतवाकः।

यद्याव इन्द्र ते भतः शतन्त मूर्मो:। उत स्युः। न त्वा व- जिन् सइस: स्या॥ ५। असु म जालमरट रोदसी इूति(। ('नानासिङ्-

अनेनेव प्रकारेप छतुधर्मा यद सच्ति तब तक्तन्यादक: सूर्वा-

दिए सर्यभेदा: कव्पनीया:, तत्र सपसर्यमे किमावर्वमिति वेज् न्याचन:', भाचायों सन्यते। नायइसमित्युपखच्तपं,ननन्ता: दपा रतक॥

वति • सनुवजातमष्ठ रोदसी दति"(१) दृति। 'चत्' यदि, हे 'रन्', 'ते' नव, 'वतं सावः सु.' बज्मि: नतमज्जाभिर्युत्ाः चुलोका: सम्भवेवुः, 'छत' ऋपि च, 'वतं भमी सः' बक्ीभि: मतवद्धानानिर्युत्ता भूमयोऽपि यदि सब्ावेवु:, से 'बजिन्', नदानोमषि रोदषीजातं चावापृतिय्योर्मथ्ये समुत्नं तां 'सह- ससूर्याः' सहसोपखचिता बमन्ता: सूर्या:, 'नान्यतु' भान्- मुक्ते, व्ाननु न व्याुवन्सि एतावतस चुलोकेषु भूलोकेषु र सखकि तन तब खिितं लामनु सर्याव्याप्नेरपर्वाप्ता देशाः वर्यपायनन्तनादित्यय। इ्रव्यनयापोटटका उपदध्यात् ॥

व्वात • नावासर्यलं'१६) दति। वद्ेक एव सर्य: खात

तेतिरीये बारखने . त्वाहतूनां नानासूर्यत्वं(६)। (१०)अष्टौ तु व्यबर्सिंता इति(१०)। (ग)हूर्यमएडलान्यष्टात ऊधव। तेषामेषा भर्वति(() (१)चिचं देवानामुदगादनीकं। चक्षुर्मिचस्य

तदानीं वसनताघुदूनां नानाखिङगलं न खात् न दि कारण- भेद्मन्तरेण कार्यभेद: सभ्वति। तस्ादृतुधर्मदेखचशि- दूये वज्सर्यत्मभ्युयेयं।। कथर्न्ताईं पर्वचकसपोष्टम दत्येवं सर्याणामष्टमज्ा खी- वतेत्याभ्क्म तदभिप्रायं दर्भति। (१)"अष्टी तु व्यवसिता दूति"(१) दूति। बाढं। सनयेव तप्तसिङ्गकव्या चनन्ता: सयाः किन्तु तचासित कविद्विशेषः, 'व्यवसिताः' निखिता:, सथीः 'भष्ट।' द्त्येवंविधः पसकर्णमप्रकर्णाभ्यां सप्नानां सयाषां प्रत्य- पेष दृष्टलवात् प्राप्चातेनाष्टमसापि दृष्टलात्।। ऋष्टसङ्ञां निगमयति। ('८)"सर्यमण्डलान्यष्टात • तेषा- मेषा भवति१) दति। 'तेषां' अनेकसर्यमण्डखानां, प्रतिपा- दिकेयमम्विद्यते।। सामेतामपं दर्भयति। (१८)"चचं देवानामुदगादनोकं • सर्य प्ात्माजगतसस्युषसेति"(८) दति। 'चिनं' वड्मण्डस- रुपलेन विचिनन, 'देवानामनोकं' बन्वकाररपटृननमरीरा-

पूर्वसयां दिश्यर्देतति तथ मछलजातं मिवादीनां चचुखरूपं।

१ प्रपाठन = बनुवाकः।

वरुखस्याओे। आमा यावाप्ठथिवी अन्तरिक्षम। सर्यं चात्मा जगतस्तस्युंषसेति(९)। ६। साकं साक्षिस्तत्ि तपा नानांसयी: सर्या नवे च। अनु० 1७॥

भ्रष्टमोऽनुवाक:।। ('क्ेदमयँ निविशते। कायए संवत्सरो मिथः। काडः केयं देव राची। क मासा कतवः: श्रिता:।)।

बन्धकार-निवारणेन चन्षुषोSमुय्ाइकत्वात् ताडृभं सैन्यं 'दयावा- पृथिवी', 'अन्तरिष', व 'बाप्रा' लकयं खकीयप्र का भे नापूर्य वनते, तथाविधमछ्ससमूदखामी 'सर्यः', 'जगतः' जङ्तमख्य, 'तस्युषः' खावरख, 'प', 'भात्मा' खरूपं। इत्यनेनेष्टकामुपटध्यात्।। इति सायना चार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रखके प्रथमप्रपाठके सप्मोऽनुवाक्षः॥।

कन्पः। पुरखात् केदमसमित्येकारमिति। पाठसु। (१)'के- दमभं निविभते ० क माया छतः खिता:"(१)दूति। भ्ापो विवतीति 'अभं' मेघखरूपं, तथाकाश्ने निराखम्बलेनास्नाभिर्टृ-

तैचिरीबे बारय्यने

() अर्धमासा मुहती:। निभेषास्तुटिभि: स। केमा आपो निविशन्ते। यदीता यान्ति सम्मति(९)। (९ाला पसु निविशन्ते। न्पः सयें समाहिताः ॥१।

सयते अतः कुचाधारे निवसतोति प्रश्ननः। न च्ाखम्वनमन्तरेष निर्ेषुं भक्यं, एतच्ोपखच्षपं, कारपमपि किमिति प्रष्ुरभि- प्रायः। एवं 'संवत्सराहोराचमासर्त्तवः', कत्मिवा त्रयेऽवखििताः किं वा तेषां कारपमिति हे 'देव' जगत्कर्त्त:, कथय। संव- सरसय बड्यवसमष्टितं धोतयितुं 'मिथः', रत्युनं। बह्वः कालावयवा: सम्भूय वर्सनन्ति चच सोयं संवत्सर: । कष्पः । अर्धमासा दत्युपरिष्टादिति। (९)"अर्धमाया मुह- ना: •, यदीतो धान्ति सम्पृति"(१) दति। 'श्रर्मासमुद्कर्त- निमेषा:', प्रसिङ्धाः । कालपरमाणुद्यात्मकः कालट्वाणुकस्तुटिः तथाविधैः 'बुटिभिः', 'सह', बर्धमासादयः कुचाधारे खिताः कुतसोत्पन्नाः। भूमा वर्त्तमामा भापो या: सन्ति ताः 'यदि', धर्मकाले 'इतः' भुमे: सकान्नात्, 'यान्ति'। दृस्वते हि तम्मिन् काखे सर्वच जलशेषः । 'सम्प्रति' तदानोम्, 'दमाः' 'ब्रापः', 'क निविभन्ते', च ब्रसामाधार: कः ॥ कथ्य:। काला पपु निविभन्त इति। तत प्रथमामाह। (१)"काला ऋमु निविभन्ते · विद्युत्सूर्ये समाहिता"(१) इति। पर्वमन्तरदयोकानां प्रश्नानामिदमुत्तरं, संवत्रादय: चुखन्ता-

१ ममाठने ८ चनुवाकः । '५९

अर्धांष्यपः प्रंपद्मन्ते। विद्युत्मूयें समार्हिता(९)।

रय: काला: पृष्ठाः ते सर्वे 'कालाः', 'अभु निविनन्ते',। आ्प वा रदमग्रे सलिखमासीत। इत्यर्पा जगत्कारपलेनाबात- व्वात्। तनेव कालानामवस्ानमुत्यत्तिस। ताहि। मनुना तावदेवं अर्यते। अप एव सबजादो तासु वीर्यमवासजत्। तद्ण्डमभवङ्गमं सूर्यकोटिषमप्रभमिति। परमेश्वरेप प्रथमं सष्ाखपु घनोभावसामय्यें प्रचिप्े सति ब्रह्माएं निष्पन्ं तथ बहाष्डमभिनं सद्यावदवखितं तावतः कालस संवत्सर दति नाम सम्पन। तथा च वाजसमेयिनो एरदारफ्के समामन- मि। तद्द्रेत बासीत्ंवत्सरो भवस्रदः पुरा ततः संवत्सर भ्ा- भाति। एवं ब्रझ्माडे सहायु संवत्सरे समुम्पन्ते सति तदवयवा: काखविशरेषाः सर्वेडय्यद्म एवोत्पया ब्श्वेव 'निविभन्ते, तदिहँ कासप्रन्नखोत्तरं। या एता 'बापः', भूमौ शुव्यन्ति ताः सर्वा रस्मिदारा 'सूर्ये समाचिताः', भर्वन्ति। धर्मकासे दि तोन्छैः स्यरग्मिभिर्जलभ्नोषः सर्वः प्रापिभिद्ंसते। अतएव बुद्धिम- द्विरु्नं सहसगुण मुत्सु बुमाद त्ते हि रसं रविरिति। इद प केमा भाणे निविभन्त इत्यशास्तरं। तेभ्य: सर्यरगिमिभ्य: सकाभ्ात् 'अ्रभाषि', जसं प्रापुवन्ति। रभयो हि खनिष्ठजलं धूम्धोति- मंरुता मेखमेनावाकारमापाद्यन्ति। अतोऽम्स्य रभििंगता

सोत्तरं। येयं 'विद्युत', मेघेषु दृश्ते सेवं 'सुरचे समाहिता'। H 2

तैचतिरोये बारव्षे

(") अ्मवरसें ईमे भुमी। ड्यन्वासा व रोदसी७)। ()कि स्विद्चान्तरामूतं। येनेमे विषते उमे। विषयु नो विधृते भूमी। इति वेत्सस्य बेदना(")। (Oदूरा-

सर्यरमोरेव विशुदाकारेण परिणतल्वात्। एतदुत्तरसामर्व्यात् केयं विद्युन्निविभत दत्यपि प्रश्नोऽन द्रष्टव्यः ॥ भ्रथ द्वितीयामाह। (8)"अनवर्षे • रोदणी"() इति। वर्ण रूपविशेष:। तद्राद्ित्यमवर्णतं कुरपतवं केनापि सुरूप- लेन रहितम् अनवर्षतं सुरूपलं, 'इमे भूमी', सभे 'अनवये', सुरूपे दृश्येते। भत्न दविवचनान्तभमिव्ब्देन विवचितमर्थे श्रुति- रेव जूते। 'एवं छ' भूमिरपि, 'शसा च' दरपि, एते 'रोदषो' यावापृथिवा, भमिन्व्देन विवचिते हत्यर्थः । यावाष्ृधिव्यो: सुरुपत्व नाम वजवविधदेवपरिपूर्णतं।। कथ्पः। किंखिदचेति पक्च वैष्यवीति। तन प्रथमामाइ। (4)"कि५ खदचान्तराभूतं • वेदना"(4) दति। 'येन' वसुना, 'हमे' च्ावापृथिया, 'उभे', ऋपि 'विष्टते' विभेषेष सर्वजग- दाधारखेन छुते, 'अनान्तरा' अनयोथावापृथियोर्मखे 'किं- खिहूतं' किं नाम वस्तु तादृभं विधारकमभूत्, इति प्रन्न्नः। 'विष्णुमा' व्यापिना परमेगरेप, 'भमी' च्ावापृषिया, 'विषृुते, 'इति' एवं, 'वत्सास्थस्य', महर्षेः 'वेदना' विज्ञानं। वत्सो दि सतिकर्त्ता, स व विष्णुमेव ावाषृथिव्योर्विधारकं अरति। ददस किंखिद नेति प्रश्नखोत्तरं।

१ प्रयाठने ८ वानुवाकः।

वती भेनुमती हि भूतं। स्यवसिनी मनुषे दशस्ये।

व्येष्टमाद्रोदेसी विष्वेते। दाघर्य प्ृथिवीममिता मयूसैं:(। (9किं तद्विष्णोबिलमाहुः"। का दी्मषिः किं परायखं। एको यहारंयहवः। रेजती रोदुसी उभे)।

नथ द्वितीयामाइ। (1"दरावती • मयूैः"(५) दृति। 'मनुषे' मनुखार्यम, 'एते' चाव्यापृथिया, 'दरावती' बवत्यो वडचयुत्, 'धेनुमती' धेनुमती, 'सयवसिनी' बोभमैथबसै- अंच्ैर्युंने, 'दबसे' दातुमहें, 'भूतं' प्मादिदानबक भवतः। 'रोदसी' यावाष्टथिव्यावेतादृया, 'वयषज्नात्' विष्युर्विवेषेष शृतवाम्। हे 'विच्चो', त्वं 'प्ृथिवीम्' एतां चुल्लोकसचितां, 'भ्भितः' ऋध छपरि च 'मयूसैः' बहुखानीये रमिभि: 'दाधर्थ' धृतवानसि॥ न्थ दतीयामाह। (०)"कि तद्धिष्णोर्बखमाऊ: •रदसी इसे'(0) इति। 'चहवः' बो विष्ुः 'एक:', एव, 'रेजती' राज- माने, 'रोदषी' दावापृथिळा, 'उभे, 'धारयत्' उतवान्। तखय 'विष्छोः', 'किं तङ्वसं' तादृभी अति: कुत बागता, यैमयूखे- र्धंतवान् सा 'दीप्रिः', 'का' कुतत्या, 'किं', च 'परायम' तख सहायभूतं वसतु, इति प्रष्टार: 'ब्ाऊ्ः'॥

• B. is here defective.

सैचिरीये चारयने

-- दाहारेयहेवः । यद्िष्णारेकमुर्त्तमं'॥३॥

अ्रथ चतुर्थीमाइ। (5)"वाताद्िष्णर्बसमाऊः • यदिष्ोरे- कमुत्तमं(-) इति। विषपुर्षि वातरूप सचात्मानमुत्याद्य तेन सचेण सर्वें जगद्ारयति। तथा च वाजवनेयिन श्रामनन्ति। •वायुर्व गातम तत्सूचं वायुना वे गातम सचेणायस लोक: परस लोक: सर्वाणि च भुतानि सन्दव्वानि भवन्नोति। तत्मात् 'विध्यो:', 'वस' धारपसामथें, 'वातात्', बागतम् रत्यभिक्षा उत्तरं 'ब्राऊः'। 'दीप्निः' जगदवभासकं व्योतिः, तथ विष्छो: 'अवरात्' विनावरदितात् सकीयात् परमपदात्, भवतीत्य-

रपास्थमिदम, अपर, यच म्ञानिभिर्वेदयं, परमम्। पतएवा- चायते। तद्िष्णो: परमम्पदं सदा पशन्ति सरय इति। तब परविद्यागम्यं खरपं विनावराहित्याद्परम्। अतएवाथर्व- चिका बामनन्ति। भ्थ परा यया तदचरमधिगम्वत इति। तमादचरात् जगदवभासिका सैतन्यरूपा दोप्रिखम्यते। तमेव भान्तमनुभाति सर्वे तथ्य भाषा सर्वमिदं विभातीति प्रुतेः। रद- स का दीप्िरित्य सात्तरं। पुरुषस्रते। पादास्य विश्रा भृतानि विपादसामतं दिवीत्याबायते। सर्वमश्येतव्जगत् बख्त परमेग- रख चतुर्थोंश:। अत्िष्टमंश्मयं व्यवहारातीतल्ादमतमवि- नगरं। स दयोतनात्मके खखकपे सर्वदावतिष्ठते। तादृभात् 'चि-

१ प्रपाठवे ८ सनुवाकः।

(e)भगयों वार्यवसैव। एतदस्य परायसंय। (१)पृ- शामि त्वा परं मृत्युं। अवमं मध्यमं चेतुं। लोवन् पुष्यपापानां। एतत् पटच्ामि सम्प्रति(१)। (१अमु-

पात्' खरुपाड्ूह्वाणे लव्यामरथ्ां 'देवः' विष्युः, 'धारयत्', सवे जगङ्वारयति, 'यत्' चिपादस्तु, 'विष्णोरेकम्', एव 'उत्तमं', सरपं तक्ात्तिरिपदादिति पूर्वचान्यः । पथवा एतदुत्तरवज्ञात् पूर्वन्रेको यङ्चारवदिति वाके कथमेका धृतवानिति प्रश्न

पथ पश्चमीमाह। (८)"अग्रयो · परायपं") इति। य एते 'अग्रयः' साविचाटय वारुणकेतुकान्ताः, येव तत्- सविभूता 'वायवः', 'प' काराखेऽयादित्याः, 'एतत्' सरवे देवता- जातं, 'बस' विच्छो:, 'परायणं' सहकारिमत, ददस किं परायममित्य खोत्तरं ।। कर्पः । पृष्ामि ला परं मत्युमिति चतसो म्त्युमती- रिति। तब प्रथमामाह। (९)"पृच्ामि • सम्परति"(') दूति। अम कसिन्ुनिर्जिन्तासुरभित्जमन्यं मुनि पक्कति। हे ब्रभि- इमने 'लां', प्रति पतुर्विधाम् मत्यूम् 'पृच्ामि'। परी- जवमो मथ्यमसतुर्थसेतेते मत्वः तेषां सरूयं बूदि। पतर्थ स्त्वेतषिन्रर्थे 'चतुः' पन्दः, तथा पुच्कवर्ता पापिनास 'सोकं', मूचि। एतत् सर्वमिदानी 'पृ्ष्लामि'। ऋय द्वितीयामाह। (१९)"अरमुमाऊ: • चन्द्रमासतुरथ-

तैचिरीये बारखने

माहु: परं मृत्युं। पवमानन्तु मध्यमं । भग्िरेवावमो मृत्युः। चन्द्रमाखतुरुच्यते।'।॥४॥ (१')अनामोगाः परं मृत्यु। पापाः सयन्ति सवेदा। प्ामोगात्वेव संयन्ति। यच पुंस्यकुता जैना:')।

हे"(१९) इति। रदमभिन्नखोत्तरं। योऽयावादित्य: 'ब्रमु', एव 'परं मृत्युं', पूर्वे महर्षयः 'भाऊ्कः। आदित्यख परिखन्द- बाडचेनायुव: चये सति मृत्योरसानोयलात्। 'पवमान', वायुं 'मध्यमं', 'मृत्युमाङ्ः'। प्रांसवाधोमोंडीव्वन्ययासचारे सति तत्केश्रेन मृत्यु: प्राय्यते। स च प्राथायामनुमसैयोंगि- भिः केशेन समाधातुं बक्ते। तम्मानाधमो सृतु। जाठ- राग्रियंदा मन्दो भवति तदा व्याधिद्वारा मृतु: प्राप्त- ति स च चिकित्सकेरस्पप्रयासेन समाधातुं अक्यते तम्ात् 'अतिरवमो मतुः। 'चन्ट्रमा:', श्रोषधीनामधिपतिः, तद- नुयहाभावे सत्यव्ाभावामृत्यु: प्राम्तोति। तम्मादसो पतुथा मृतु:॥ शथ तीधामाह।(११)"अनाभोगा: परं मृतुं • यत्र पुथ- हतो जना:"(११) दति। 'पापाः' भुतिसरत्युन्नह्नेन पापमेवाच- रन्त: पुरुषा:, 'अनाभोगा:' सुखसेग्नेनापि हीना: क्मिकीटा- दय: सन्तः, 'सर्वदा परं मंत्यु', 'संयन्ति' कतिपयैरेवादित्वपरि- सन्दैरत्ायुषः सन्तः पुनः पुनर्जायन्े वियन्ते च,सेयं सर्वदा परं

१ प्रयाठने =धनुवाक:।

(९१)ततो मध्यमेमायन्ति। चुतुममिं च सम्प्रति।। ()पृच्शामि त्वा पापळतः। यच यातयते येमः। त्व- बस्तङ्रह्मंन् प्रबूदि। यदि वैत्थाऽसता गंहान्(१७) :५ ()श्यपादुर्दिताः सुयाः। पापानिरध्रन्ति सवदा।

मृत्युं प्राप्निः । ये तु श्रुत्तिस्पर तिमार्गवर्ततिनः ते सर्वेपि 'बाभोगाः' सम्पूर्णा: सर्वभोगयुक्ता: सन्तः, तादृभं खानं प्रापुवन्ति। 'चत्र' वश्िन् खर्गे, पूर्वे 'पुप्य्वतो जनाः' देवाः, वर्नन्से तत्र गच्छन्ति। एतन्तु लोकस पुख्पापानामित्य सोत्तरं ।। नथ चतुर्थीमाह।(१९)"ततो • सम्प्रति"(१९) दति। 'ततः' पूर्वामिभ्योडत्यमपापछज्ोडव्यन्तपुसलड्ास, ब्रन्ये ये पुरषा: मिश्राणि पुरपापान्या चरन्ति ते 'सम्परति' मनुवजनानि, मंध- माधमचतुर्थमत्युख्त तदा प्राथ्य प्रतीकारै: समादधते। एतदृपिं पुथ्पापखाकप्रन्नपखो त्तरं ।। वष्पः । पृष्छामि ला पापछतयतसा निरयवतीरिति। तथ प्रथमामाह। (१)"पृक्वामि म्हाम्"(१) इति। हें 'बह्मन्', 'ला' टनं, 'पृक्ामि'। किं पृष्कषोति तदुचते। 'पापकतः', प्रापिणो 'यमः', 'यन' खाने, 'यातयते' क्रेमयति तब खानं 'नः' बत्मभ्यं, तं 'प्रशूदि'। 'यदि', 'अस्तः' पापिनो जन्त:, 'म्टशन्' पातकानि, 'वेत्थ', तर्षि शडभूष वे म हां नूचि।। अथ द्वितीयामाह। ()०कथ्नपादुदिताः • वासचैः"(१२) I

तजिरोये बारखाने

रोदस्योरन्तदेभेवु। तब व्यस्यन्ते वासवैः(। (१)तेऽ- शरीरा: प्रंपग्यन्ते। यथाऽपुसस्य कर्मसः। अपाययपा- दंकेशसः। तब तैड्योनिजा जेना:'५)। (१०)सुत्वा

इति। बोयं कम्पाखथोट्टम: सर्षो महामेरी नित्यं वर्सात। तम्मादुत्पचा व्रोगादयः सप्नस्या: तदीयमूर्तिविश्रेषा चन्ये सहसवख्ञाका: ते वर्वेपि 'रोदखरन्तः' चावापृचिययो- मंध्यदेशेषु रोरवादिनरकप्रदेशेवु, 'पापान्' वापिनः प्राषि- नः, 'सर्वदा', 'निर्मान्त' निःशेषेष मारयन्ति, मारिताय ते पापिनः 'वासवैः' निवासहेतुभि: सर्यरम््कपैर्देवेः, 'तन', 'न्य- सन्े। तेव्वेव नरकप्रदेशेयु पुनरपि बाधिता उत्पाच्य खापन्ते । श्रथ दतीयामाइ।(१)"तेऽनरीरा :• निजा जना:"(')दृति। 'ते' पापिनः, तेषु नरकख्ानेषु 'अवरीराः' सम्पूर्णवयव- समीचीनावयवरहिता:, 'प्रपदन्ते' जन् प्रास्ुवन्ति, 'त्रपुखस क्ररमण घथा', योगयं तथा प्राप्तवन्ति। तत्र कखित्यापी पाषि- शून्यः कृषिर्भवति। अपरः पादषीन: पतुर्भवति। प्रपरः क्रेशरीन: खर्बाततर्भवति। एवम् 'अपासपाद्केन्नासः', विक्वत- शरीरा जायन्े। किश तेषु मरकस्ानेवु केचित् 'तयो- बिजाः', जन्तवो भर्वनन्ति। तवाथ्ये केचित्सेदजा: क्मिदंशा- याः। अपरे उद्मिदाः तरगुस्वाद्या भर्वन्ति। अतएव वाज्र- सनेयिनः । प्रचाभिविद्यार्या दव्विणोत्तरमार्गरचितानां पा-

१ प्रपाठने = चमुवाकः।

पुनर्मत्युमापधन्ते। अ्रधमाना: स्वकमभिः ॥६। आशतिकाः सर्मय दव। ततः पूयन्तें वासवें:९)। (९)अपैतं मृत्यु अंयति। य एवं वेद। स खल्चेवविद्ञा-

पिनामीदूर्भ जन्नामनन्ति। त्रथ य एता पन्चानी न विदु:, या कीटा: पतक्गा बंदिद दन्दशुकमिति। डान्दोगा सेवमामनन्ति ताबीमानि छुद्राश्सकदाइस्तानि भूतानि भवन्तीति।। नय चतुर्थीमाह। (१०)"मृता ० वासवेः"(१) दति। तेषु गरकज्ानीवत्यत्रा: प्राचिनः सहत् 'म्लवा पुनः', उत्वचन्ते 'मत्युं', प्रापुवन्ति, जनमरवसइसापि प्रतिपसन्त रत्वर्ः । ते प 'सकर्मभिः' सकीयेः पापैः, 'बद्मानाः' भच्यमाषा:, कमपरवश्रा इत्यर्थ:। तेवामेव मध्ये ब्रम्मत्प्रत्ययविड्ो इष्ान् उदाङ्रियते। 'आात्ातिकाः' भागत् बात्यमाना: प्ममाभिरेव बायमाना: मिरोवस्तसट्वादियु वर्तमाना:, 'कमय दव' थूकामत्कुणादय इव, युकाडय: पापिनो चथास्ाभि: प्रति- एवं मार्यन्े एवमन्येपि पापिनो देवैमार्यने हत्यर्थ:। नथ ग्ाह्ायं। (९) "अपैतं • षिद्ांगमन:"(१) दति। 'वः' पुमान, 'एवं कमपादुदिता: स्या इत्याघुनतप्रकारेष, वञ्पमिमानं जानाति बतो 'एतमपमृत्यु"' लमिकीटोट- केषूमपलषमृत्ुं, 'जयतति'। विदुषः पापेश्वप्रत्तर्युनो मृलु- जयः। किस 'स खच' 'नाह्ममः', 'एवंवित्' कम्षपमचिमा- 2

तैचिरोये बारयाने.

पयः। दीर्घभ्रुत्तमा भर्वति। कथ्यपस्वार्तिवि: सिव- गंमन: सिद्धागेमन:(९)। (१८)तस्यैषा भर्वति(।<)(२०)आा ग्रस्मिन्तसप्त वासवाः। रोईन्ति पूव्ा रुईः ॥७। ऋषिई दोर्घयुततंमः। इन्द्रस्य घर्मों अ्र्तिधिरि-

मिश्नः सन, 'हीर्घग्ुत्तमों भवति' दोघें चिरकाखं कश्पोप- सूथते, स्यगनुष्ठाताऽयमिति तताप्यतिनयो बहनां देवानां मुखा कवणं वहवोपि देवा: कम्यपसमीयं मला ब्रास्णोडय- मारषके तुकं स्यगनुतिष्ठति दति पुनः पुनः कथयन्ति मतोयं दीर्षभ्रुत्तमः । परखोके 'कश्पस्यातिथि:, दव पूब्धो भर्वति। किस स माहषः सेच्या कमपसमोपगमनागमनयो: समरथे भवतति। ऋथ माह्मणोत्ार्थख प्रतिपादिकाम्ृच्तमवतारयति।

तामेताम्ृरषं दर्भयति। (१०)मा यसिग्सत्न · अतिषि- रिति"(') दूति। 'यसिन्' कश्यपे, सप्तसज्जाका भारोगादयः सर्या: 'बारोइन्ति', कथपादेवोत्वय्य सिितिं सभन्त इत्यर्थः। कोदृशः सप्त सर्या:, 'वासवाः' जगचिवासहेतवः, 'पूर्व्वासः' सश्यादावत्यन्नलेन प्रथमाकुरभृता:, तस्त्र 'रन्द्रख्' पर मैश्नय- पुशस कम्यपस, 'हीर्घत्रुत्तमनामकः', कसित् 'सषिः', 'धर्मः' दीप्यमान: सन, 'भतिथि:', सम्पन्नः। द्त्यनयेष्टकामुपटध्यात्। अतएव बाधावनः। मा यत्िन्रग्रेनयेति केदति।

१ प्रपाठने ८ चनुवाकः । . ति(ए। (१वश्पः पश्यका भवति। यत्सर्वं परिप- शतोति सैक्षम्यात्(९)। (९९)अथाभ्ेरष्टपुरुषस्य। तस्यै- षा भ्वलि(९९)। (९९)अगे नय सुपया राये न्रम्मान्। विञ्वानि देव वयुनानि विद्ान्। युयोध्यस्मजह्ुराण- मेनेः। भूयिष्ठां ते नमउत्तिं विधेमेति(९।८।

नथ ब्राझ्मणमुचते। (११)"कश्यपः . सह््यात्"(१९) इति। योयमष्टम: सर्य: रुव्या 'कशयपः', इति नाबाभिधी-

'पश्यकः', भवति। 'यत्' यम्मात् कारणात्, अ्रत्यन्तसत्लेन दिव्यदृस्या 'सवे' वतोतानागतादिकं, परितः 'पशति'॥ तदेवं कश्यपप्रकरणं समाय्याग्रिप्रकरणमारभते। (१९)'अ यागे रष्टपुरषस् • भवति"(१९) दति। 'त्रथ' कम्पमच्िमा- कथनानन्तरं, 'भटटपुरषस', भ्रष्टसज्ञाकमूर्त्तियुत्तत्य, 'अ्रग्रे:', महिमा कथ्यत दति ग्रेष:। 'तख' न्ग्रेः, मच्िमप्रतिपादि के- वम्टन्विद्यते।। तामेतामर्चं दर्भयति। (२९)"अग्े नय • विधेमेति" (२९) दति। हे 'अग्ने', 'राये धनप्राप्यर्थम्, 'ब्रम्मान', 'सपथा नय' बोभनेन मार्गेय प्रापय। से 'देव', लं 'विश्वानि वयुनानि' सर्वाज् मार्गान्, जानम सन् वन्तसे। 'जुज्राणं' कुटिलम्, 'एनः' पापम्, 'बछ्मत् युयोधि' बस्मात्सकान्नाद्वियोजय, 'ते' तुभ्वं, 'भू-

५२ नैत्तिरोये चारखयने

() अ्मवर्सें इमे भूमी। ड्यन्नासा व रोदसी6)। ()किए स्विद्चान्तरामूतं। येनेमे विष्टते उमे। विष्ु ना विधृते भूमी। इति वत्सस्य वेदना(1)। (0दूरा-

सर्यरमोरेव विशुदाकारेण परियतत्वात्। एतदुत्तरसामर्थ्वात् केयं विद्युन्निविभत दत्यपि प्रस्नोऽन ट्रष्टव्य: ॥ तथ द्वितीयामाह। (8)"अनवर्षे • रोदशी"() दति। वर्णे रूपविशेष:। तद्राहित्यमवर्णलं बुरुपलं केनापि सुरुप- तेन रहितम् अनवर्पतं सुरूपल, 'दूमे भूमी', सभे 'अनवये', सरूपे दृश्येते। भत्र द्विवचनान्तभमिश्ब्देन विवचितमरथे श्रुति- रेव जूते। 'दयं प' भूमिरपि, 'शसा व' चौरषि, एते 'रोदणो' दावापृथिव्या, भमिश्ब्देन विवचिते दत्यर्थः। द्यावाषृषिव्यो: सुरूपल भाम वज्विधदेवपरिपूर्णतं।। कव्पः । किंखिंदचेति पक्च वैष्यवीति। तब प्रथमामाइ। (")"किए खदचान्तराभूतं • वेदना"(4) इति। 'येन' वसुना, 'हूमे' द्यावापृथिय्या, 'उभे', ऋपि 'विष्टते' विभेषेष सर्वजग- दाधारलेन छृते, 'अत्रान्तरा' अनयोरषीवापृथिव्योर्मखे 'किं- खिह्ूतं' किं नाम वस्तु ताद्भं विधारकमभृत्, इति प्रश्ननः। 'विष्युमा' व्यापिना परमेगरेप, 'भमी' द्यावापृषिया, 'विष्ृते, 'दति' एवं, 'वत्साख्यस्य', महर्षेः 'वेदना' विज्ञानं। वत्तो हि स्मतिकर्ता, स प विष्णुमेव सावाष्टथिव्योर्विधारकं अरति। ददस किंखिदनेति प्रश्नखोत्तरं।

-- १ प्रयाठमे = सनुवाक:।

वती धेनुमती हि भूतं। स्यवसिनी मनुषे दशस्यें।

व्येष्टमाद्रोदेसी विष्वेते। दाघर्यं प्ृथिवीममिता मयूखैं:6। (9किं तद्विष्णेबिलमाहुः"। का दीत्षिः किं परायंं। एको यबारंयहवः। रेजती रादुसी उमे9।

नथ द्वितीयामइ। (।"दरावती • मयूखैः"९) दृति। 'मनुषे' ममुखार्यम, 'एते साव्यापृथिया, 'दरावती' बबवतो बह्वयुत्ा, 'धेनुमती' धेनुमतो, 'सयवसिनी' शोभमैर्थवसै- अंच्ेयुंके, 'दपसे' दातुमहें, 'भूत' अ्रवादिदानभकञे भवतः। 'रोदसी' यावाष्टथिव्यावेतादृध, 'व्यषज्नात्' विष्युकिनिषेष षृतवाम। हे 'बिश्यो', लं 'प्ृथथिवीम्' एतां चुख्लोकसचितां, 'अभितः' बध छपरि च 'मयूखैः' बहुखानीये रमिभि: 'दाधर्थ' धृतवानसि। श्रथ वतोयामाइ। (०)"कि तद्िष्छोर्बखमाऊ: •रोदसी इसे() इति। 'चहेवः' बो विष्युः 'एकः', एव, 'रेजती' राज- माने, 'रोदसी' द्यावापृथिळा, 'उभे, 'धारयत्' धतवान्। तख 'विष्छेः, 'किं तङ्वसं' तादृबी प्त्ति: कुत बागता, यैमयखै- धंतवान् सा 'दीप्रिः', 'का' कुतत्या, 'किं', च 'परायम' तख सहायभूतं वस्तु, दूति प्रष्टार: 'ब्राऊ:'॥

• B. is here defective.

सैचिरीये बारयवे

(-)वाताद्विष्णोबेलमाहुः। अ्रक्षरादीप्िरर्चयते। चिप- दाहारेयदेवः। यद्िष्णोरेकमुततमंर॥३॥

नथ चतुर्थीमाह। (८)"वाताद्विष्णर्बसमाञः • यद्िष्जोरे- कमुत्तमं"(८) दति। विष्ुर्दि वातरूप सनात्मानमुत्यास तेन सचेष सरवें जगद्धारयति। तथा व वाजसनेयिन ब्रामनम्त। वायुर्व गातम तत्सूचं वायुना वे गतम सचेणायस लोक: परख लोक: सर्वाणि च भृतानि सन्दव्धानि भवन्नोति। तभ्मात् 'विष्यो:', 'वरस' धारपसामथे, 'वातात्', बागतम् दत्यभिज्वा उत्तरं 'ब्ाञ्कः'। 'दीप्निः' जगदवभासकं व्योतिः, तच विष्यो: 'अचरात्' विनाशरद्ितात् सकीचात् परमपदात्, भवतीत्य- भिनेः 'उचयते'। 'विष्णोर्दि जगत्सष्यादिनिवा इक मुपासके- रपासमिदम, पर, यथ म्ञानिभिर्वेद्यं, परमम्। वतएवा- चायते। तद्विष्णो: परमम्पदं सदा पशन्ति सरथ हति। तन परविद्यागम्ये खरयं विनावरादित्याद्परम्। बतएवाधर्व- पिका शामनन्ति। प्थ परा थया तदचरमधिगम्बत इति। तममादघरात् जगदवभासिका सैतन्यरूपा दोप्रिर्खम्यते। तमेव भान्तमनुभाति सर्वे तथ्य भाषा सर्वमिदं विभातोति त्रुतेः। रद- स का दीप्िरित्य सात्तरं। पुरुषसने। पादेोडस विश्वा भृतानि चिपादसामतं दिंवीत्याजायते। सर्वमष्येतव्जगत बख्त परमेन्- रख चतुर्थीश:। नवत्िष्टमंत्रचयं व्यवहारातीतत्ादमृतमवि- नख्नं। स दयातनात्मके खखरपे सर्वदावतिष्ठते। तादृभात् 'चि-

१ प्रपाठने ८ सनुवाकः।

(e)अमयो वार्यवसेव। रतर्दस्य परार्यसंय। (1)पृ- कामि त्वा परं मृत्युं। भ्रवमँ मध्यमं चेतुं। लोकन् पुष्यंपापानां। एतत् प्ेच्छामि सम्प्रति(९। (१अमु-

पात्' खरुपाङूह्वणे सव्मामथ्ो 'देवः' विष्युः, 'धारयत्', सवें जमङ्भारयति, 'यत्' विपादस्तु, 'विण्णोरेकम्', एव 'उत्तमं', सरूयं तख्च्तिपदादिति पूर्वचान्य । पथवा एतदुत्तरवज्ञात् पूर्वत््रको यङ्धारयिति वाको कथमेका धृतवानिति प्रश्न उच्चेय: ।। तथ पशमीमाइ। (८)"अग्रयो परायणं"८) दति। य एते 'अग्रयः' सावित्रादय आरणकेतुकान्ताः, येव तत्- सखिभुता 'वायवः', 'प' काराधेऽयादित्या:, 'एतत्' सरवे देवता- जातं, 'इस' विष्यो:, 'परायर्ण' सहकारिभृतं, ददस किं परायषमित्य खोत्तरं । । कर्पः। परष्ामि ला परं म्त्युमिति चतसा म्ृत्युमती- रिति। तब प्रथमामाह। (१)"पृष्कामि • सम्प्रति"(१०) दति। पम कविन्ुनिर्जिन्ञासुरभित्जमन्यं मुनिं पृक्ति। हे त्भि- -- इमुने 'लां', प्रति पतुर्विधान् म्त्यूम् 'पच्ामि'। परो- इवमा मथ्यमसतुर्थसेतयेते मत्वः तेषां सरयं सूचि। बतुर्थ ररतेतपिनर्थे 'चतुः' न्न्दः, तथा पुथ्करतां पापिनास 'खोकं', सूचि। एतत् सर्वमिदानी 'पृप्कामि'।। थ द्वितीयामाह। (१९)'अमुमाऊ्ः • चन्द्रमासतुरुथ-

तेतिरीये बारखने

माहु: परं मुत्युं। पवमानन्तु मध्यमं। भग्निरेवावमो मृत्युः। चन्द्रमायतुरुच्यते ९।॥४ (११)अनामोगाः परं मृत्यु। पापाः संयन्ति सवैदा। श्मोगास्वेव संयन्ति। यच पुंरयकृता जैना:()।

े"(१९) इति। इदमभिन्नखोत्तरं। चोडसावादित्यः 'भ्रमु', एव 'परं मृत्युं', पूर्वे महर्षयः 'बाञ्कः'। शादित्यख परिसन्द- बाडच्थेनायुष: सये सति मृत्योरखा्नोषलात्। 'पवमानं', वायुं 'मध्यमं', 'मृत्युमाऊः'। प्रांयवाधोनीडीव्वन्ययासचारे सति तत्क्ेश्रेन मृत्यु: प्राप्यते। स व प्राणायामकुमसीयोंगि- भिः केशेन समाधातुं भक्यते। तस्मानाधमो मतुः। जाठ- रांग्रियंदा मन्दो भवति तदा व्याधिद्वारा मृतु: प्राप्ो- निसच चिकित्सकैरर्पप्रयासेन समाधातुं बववते तम्मात् 'अतिरवमो मृतः। 'चन्ट्रमाः', श्रोषधीनामधिपतिः, तद- नुदहाभावे सत्यव्राभावानृत्यु: प्राप्ोति। तस्ादसे चतुथ। मृतु:॥ अथ दतीयामाह।(११)"अनाभोगाः परं मृतुं • चम पुख- कतो जना:'(१९) दति। 'पापा:' भुतिसत्युन्नङ्नेन पापमेवाच- रन्: पुरुषाः, 'अनाभोगा:' सुखसेग्नेमापि होना: क्मिकीटा- दय: सन्तः, 'सर्वदा परं मंत्यु', 'संयन्ति' कतिपयैरेवादित्यपरि- सन्दैरत्यायुषः सन्तः पुनः पुनर्जाय्े विथन्े च,सेयं सर्वदा परं

-- १ प्रयाठने चनुवाकः।

(११)तता मध्यमेमायन्ति। चुतुममिं च सम्प्रति । ()पृच्ामि त्वां पापकतः। यच यातयते येमः। त्व- वस्तङ्रद्वन् प्रबूदि। यदि वैत्याऽसतो महान्७) १५ । (')कश्यपादु्दिताः सयाः। पापान्िरध्रन्ति सर्वदा।

मृत्युं प्राप्निः । ये तु स्रुतिस्पर तिमार्गवर्त्तिनः ते सर्वेपि 'बाभोगाः सम्पूर्णा: सर्वभगयुकता: सन्तः, ताटृभं खानं प्रापुर्वन्ति। 'यत्र' वचिन् खर्गे, पूर्वे 'पुष्वल्वतो जमाः' देवा:, वर्सन्ते तच गच्छन्ति। रतन्तु लोकस पुखपापानामित्य सात्तर। श्थ चतुर्थीमाह।(११)"ततो • सम्प्रति"(१९) दति। 'ततः' पूर्वेास्ि्योडत्यन्सपापरज्ोडत्यन्पुषलहाव, भ्रन्ये ये पुरुषा: मिश्राषि पुसतपापान्या परन्ति ते 'सम्प्रतति' ममुषजन्नि, मंध्- माधमचतुर्थमत्युख तदा प्राथ्य प्रतोकारै: समादधते। एतदृंपिं

कव्पः । पृच्छामि ला पापहृतखतसरा निरयवतीरिति। तथ प्रथमामाह। (१)"पक्ामि म्टहाम्"() दति। हें 'ब्ह्मन्', 'लां' दनं, 'पृष्छामि'। किं पृष्दषोति तदुथते। 'पापळतः', प्रापिो 'यमः', 'यत्र' खाने, 'यातयते' क्ेमवति तब खानं 'नः' बस्मभ्यं, लं 'प्रजूदि'। 'यदि', 'अस्तः' पापिने। जन्तो:, 'म्टहान्' पातकानि, 'वेत्थ', तर्ईि डभूषवे महं मूचि॥ न्थ द्वितीयामाह। (१)"कशव्पादुदिता: • वासवैः"(१५) 1

तैजिरोये बारखावे

रोदस्यारन्तदेभेषु। तब व्वस्यन्ते वासवैः(९। (१)ते- शरीरा: प्रंपद्यन्ते। यधाऽपुरायस्य कर्मसः। अपाद्यपा- द्केशस:। तब तैडयोनिजा जेना:")। (१०सुत्वा

इति। बोयं कक्पासथोट्टम: सयो महामेरा नित्ं वर्शात। तमादुत्वा आरोगादय: सप्सर्याः तहीयमूर्तिविश्रेषा चन्ये सहसपख्ञाका: ते वर्वेपि 'रोदसरन्तः' बावापृषिबो- मंध्यदेशेषु रोरवाहिनरकप्रदेशेषु, 'पापाण्' यापिनः प्राषि- नः, 'सर्वदा', 'निर्मान्त' विःशेषेष मारयन्ति, मारिताय ने पापिण: 'वासयैः' निवासहेतुभि: सर्यरम््रपेदवेः, 'तन', 'न्य- खने। तेष्वेव नरकप्रदेशेवु पुनरपि बाधिता उत्याय्य खाप्पन्ते। अथ ढतीयामाइ।(१)"तेऽञरीरा :• निजा जना:"(१दृति। ते' पापिनः, तेषु नरकल्ानेषु 'अभरीराः' सम्पूर्णवयव- समीचीनावयवरचिता:, 'प्रपदन्ने' जन्म प्रापुर्वन्ति, 'अपुखस कर्मणे यथा', योग्यं तथा प्राप्तवन्ति। तब कवित्वापी पाणि- शून्यः कृषिर्भवति। पपरः पाददीन: पतुर्भवति। त्रपर: क्रेशरीन: खर्बततर्भवति। एवम् 'अपाशपाद्केव्वासः', विक्वत- मरोरा जायने। किश् तेषु जरकस्तानेवु केचित् 'बथो- बिजा:', जन्मवो भर्वन्ति। तवाथ्ये केपित्सेदजा: कमिदंगा- या:। घपरे उद्मिदा: तरुगुष्वाद्या भर्वन्ति। अतव वाज्- सनेयिन:। परञ्चागिविद्यार्या दक्िणोत्तरमार्गरदितानां पा-

१ प्रपाठने = चनुवाकः ।

पुनर्मत्युमापदन्ते। अ्धमाना: स्वकमैभि:॥ ६। आशतिकाः श्मय दव। ततः पूयन्तें वासदेंः९) ()अपैतं मृत्यु अयति। य एवं वेद। स खल्चेवंविद्ञा-

पिनामोदू्नं जन्गामनन्ति। त्रथ व एता पन्चानी न विदु:, घा कीटा: पतक्गा यंदिद दन्दशूकमिति। शान्दोगासवमामनन्ति तागीमानि बुट्राससनदादस्तानि भूतानि भवन्तीति।। भथ चतुर्थीमाइ। (९०)"मृता ० वासवेः"(१०) दूति। तेपु मरकज्जानेवत्यन्ना: प्राचिनः सह्यत् 'म्त्वा पुनः', उत्पचन्े 'मतुं', प्रापुर्वनन्ति, जनममरपसइसाषि प्रतिपसन्त रत्वर्थः । ते प 'सकर्मभिः' सकीयेः पापैः, 'अयमाना:' मच्यमाया:, कर्मपरवन्ना हत्यर्थ: । तेषामेव मध्ये ब्रस्मत्प्रत्ययषविड्टो इृष्ान्त उदाङ्ियते। 'आाप्ातिकाः' भागत्य शात्यमाना: प्ममाभिरेव बाचमाना: शिरोवलखट्टादिवु वर्त्तमाना:, 'कमय दव' यूकामाकुणादय इव, थकादय: पापिनो चथास्मराभि: प्रति- एषं मार्यन्े एवमन्येपि पापिनो देवैमार्यनी रत्यर्थः॥ अथ ब्ाह्मयं। (९) "अपैतं • सि्धांगमनः"(१८) दति। 'वः' पुमान, 'एवं कमपादुदिता: सर्या इत्याचुन्तप्रकारेण, वशपमिमानं जानाति बसो 'एतमपमृत्यु' डमिकीटोट- केषूकमपतष्टम्त्युं, 'जर्यतति'। विदुषः पापेव्वप्रदृत्तर्युका मृतु- नयः । किस 'स सच' 'बाह्मषः', 'एवंवित्' कम्पमचिमा- 2

तैनिरोये बारखने.

हसः। दीर्घश्ुत्तमा भर्वति। कश्यपस्यार्तिवि: सिन- गंमन: सिद्ागेमन:(२न)। (१e)तस्वैषा भर्वति(९) (९)आ यस्मिन्तप्त वासवाः। रोईन्ति पूव्या रुईः ॥७। ऋषिई दीर्घगुतंमः। इन्द्रस्य घर्मा अ्रर्तिथिरि-

मिश्नः सन्, 'हीर्घम्ुत्तमों भर्वति' दोघें चिरकालं कमपोप- सूचते, सम्वगनुष्ठाताऽयमिति ततोप्यतिपयो बहनां देवानां मुखा कवयं वहवोपि देवा: कश्यपसमीपं गला ब्राद्मपोडय- मारपके तुकं सम्यगनुतिष्ठति दति पुनः पुनः कथयन्ति चतोयं दीर्षत्रुत्तम: । परखोके 'कम्पस्यातिथि:, दव पूच्चो भवति। किस् स माहमप: सेच्छया कमपसमोपगमनाममनधो: बमथे। भवति। ऋय माह्मणोक्तार्थस प्रतिपादिकामृचतमवतारयति। (१e)"तखेषा भवति"(१) रति॥ तामेताम्तृर्ष दर्शयति। (१)या वसिग्वन्न • अतिधि- रिति"(१) दति। 'यसिन्' कम्यपे, सप्नसख्ञाका भारोगादय: सूर्या: 'परोइन्ति', कषपादेवोत्पय्य सितिं सभन्त रत्यर्षः। कोदृशः सप्त सर्या:, 'वासवाः' जगचनिवासहेतवः, 'पूर्व्ासः' सश्यादावत्यन्नलेन प्रथमाकुरभता:, तस्य 'रङ्ट्रख' पर मैश्नर्य- चुशस कळयपस, 'हीर्घश्रुत्तमनामकः', कसित् 'ऋषिः', 'घर्मः' दीपमान: सन, 'अतिथि:', सम्पन्नः। दृत्यनयेष्टकामुपट्ध्यात्। अतएव बोधाघनः। मा यत्िब्रग्ये.नयेति केहति।

१ मपाठके = बनुवाकः । . लि(ए वशपः पथका भवति। यत्सर्वं परिप- स्वतोति सैध्षम्यात्'१९)। (१९अथाभनेरष्टपुरुषस्य। तस्वै- षा भर्वति(९९)। (२९)अग्े नय सुपया राये त्रस्मान्। विश्वानि देव वयुनानि विद्ान्। युयोध्यस्मजनपुराय- मेनः। भूयिष्ठां ते नमउत्निं विधेमेति(९॥८।

त्थ ब्रास्मणमुच्ते। (१९)"कश्यपः • मैह््यात्"(१९) इति। योयमष्टमः सर्य: रुब्ा 'कम्यपः', इति नानाभिधी- यते स एवावयवार्थपर्या सोचनाया माचन्तयोरचर योर्व्यंत्यासेन 'पभ्यकः', भवति। 'यत्' यम्मात् कारणात्, त्रत्यन्तसत्षमलेग दिव्यदृश्या 'सवे' वतीतानागतादिकं, परितः 'पशतत'॥

यागेरटपुरषस •भर्वत'(१९) दति। 'प्रथ' कश्यपमचिमा- कथनाननरं, 'घटटपुरषस्र', भ्रष्टसज्ञाकमूर्त्तियुक्तस्, 'श्रग्रे:', महिमा कथ्यत दति भेष:। 'तस्' अभ्रेः, मच्िमप्रतिपादिके-

तामेतामर्च दर्भयति। (१९)"शग्ने नय • विधेमेति" (२९) दति। ह 'अम्ने', 'राये' धनप्राप्र्थम्, 'बस्मान', 'सपथा नय' शेभनेन मार्गेष प्रापथ। से 'देव', लें 'विश्वानि वयुनानि' सर्वान् मार्गान्, जानन् सन् वनतसे। 'जुजरावं' कुटिलम्, 'एनः' पापम्, 'अछ्त् युयोधि' बमालकात्राद्वियोजय, 'ते' तुभ्न, 'भ-

सभाहिता, दशस्ये, उत्तमम्, उच्चते, यहाम्, स्वक्मभि:, पूर्वा, रुई, इति*। अ्रनु० ८।

नवमोऽनुवाक:। (१)अभिख् जार्तवेदाय। सहोजा भंजिरा प्रभुः। वैश्वानरो नर्यापाय। पद्किराधाय सप्तमः। विसर्पे-

विष्ठाम्' अत्यधिकां, 'नमषमि' नमस्कारप्रतिपादकं वाक्यं, 'विधेम' कुर्यास। इत्यनयेष्टकामुपदथ्यात्॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यञ-

पथ गवमोडणुवाकः। कत्:। अग्रिय जातवेदाखेत्यशविति। पाठसु। (९)"ॠ- गिस • सिता हति"(१) इति। त्रम्ादयः प्रब्दा मूर्ततिवि- सेवाणां नामधेयानि। तब्र, 'पक्टिराधाः', योगगीनां मूर्तति- विश्रेषाचां मथ्ये 'समप्मः', शेष: विसर्यच्छम्हेन विसर्पोति नाम विवच्चते। सोडयम् 'बग्नोना', मध्ये 'बट्टमः', 'एते' ब्रम्बा- दय:, 'घटटा', मूर्नतिबिश्ेषाः 'वसबः' सर्वेषां प्रापिनां निवास- हेतव:, सयस 'पिताः' सुखेन निवासं प्राप्ताः । 'दति' नष्म * बन प्रतीन सड्गरे चकम्व्धिताया: विधेमेनोति प्रतीव नाति।

१ प्रपाठके 2 चनुवाकः।

वार्टमोऽभीनां। एतेडटौ वसवः क्विंता दति(।।(१)यथ-

(प्रचाजमाना व्यवदाताः ॥१। याथ्च वार्सुकि वैद्युताः। रजताः परुंषा श्यामाः।

उपधानप्रदर्भनार्थ। परथ्यामचयभि्ितानि नामाव्येवोपधान- मन्ना:। भग्िखया देवतयाप्विरखड्गवासीदेत्येवं सर्वनोपधानं॥

दति। रदननतिकम्य 'ययर्नु, वस्तोबादृओ वर्णविभ्रेषः। तमिन् सता 'अग्ेः', ऋपि 'वर्णविभ्नेषः', तादृगेव भर्वत। एवं सति कचिदृता 'नोखार्(िं:', कचिच 'पीतार्चिः', दव्या- टिकं द्रष्टव्यं ।I कथ्प: । प्रभायमाना दत्येकादज सद्रा: प्रभाजमान्य दत्ये- कादप्षद्राख इति। तदेतदुभयविधं विधसे। (९)"प्रथ लोकस(२) रति। 'त्रथ' अग्रेरष्टविधस मन्त्रख कयनादन- नरम्, एकादभभि: पुरषमरत्तिभिरेकादन्भिः स्तोमूनिभिख चुकस वायोरिंष्टका उपधेया:॥ तब पूर्ववन्तामधेयदपान् मन्त्रान् दर्भयति। (0)प्रखाज- माना: • रत्येकादम"(8) दृति। पनापि प्रभाजमानासया रेवतथाद्टिरसड्गवासीदेव्वादिकं ट्रष्टथं। 'वास', दत्युपन्यासा- रयमुच्य ते। नतु नामान्तःपाती वैद्युतपर्यन्ता ये उत्ाक्ता: 'इति',

सेतिरीये सारखसे

कपिला अतिलोडिता:। ऊध्बा भवपतं ताथ। वैद्युत इंत्येकादश(8)। (1) नैमं वैद्युता दिनस्त। य एवं वेद(थ)। (सडोवाच व्यासः पाराशर्यः। विद्युडधमे- वाइं मृत्युमैच्मिति("॥२॥

शब्देन परामृशन्ते। द्ृत्येकादप्वायुषम्बन्धिपुरृषगयः। एके- कखिन गये पुरुषबाजखात् 'प्रभानमाना:', रत्यादिवञ्व- चननिर्देभः। एकादभस्त्रोगणकसेतित विद्ितलादाखाता ऋपि स्त्रोमाममन्तरा बचोख्तेया:। तथा प प्रभाजमान्यसया देवतपाद्गिरखङ्गवाषीदेति मन्तपाठ: सम्वचते। उक्रवायुगणवेदनं प्रज्नंसति। (१)"नैनं • एवं वेद"() . इति। 'यः' पुमान्, वायुगणमाहळ्यं 'वेद', 'एनं', 'वैदुतः', पभिरम्ननिरूपः 'न हिनस्ति' ।। एतसोत्तमफखलं खतयितुं वैद्युतबधख कष्टता दर्घय- ति। (९"सहावाय • मृत्युमेच्छमिति"() इति । पराभरख पुचो 'व्यापाख्यः', महर्षिः योस्तिरि 'सः', खल्वेवम् 'खवाच', वि्यु- तान्निना क्रियमाण यो बधः तमेव 'बहं', 'मत्युमैक्ठ' तथ मरणखातिकष्टलात् स एव बध एको मृत्युमष्दस्र मु. स्ार्थः। तदपेक्षयान्येषां यापिष्ठत्वाभावादितरे वधा मत्यव एव न भवन्तोव्यडं मन्ये।।

• चच रेखापातक्रमेय नवपादा: सन्ति, धर्मे चतालु दभ। +D पुकषे "मय" अन्दो नाखि।

१ भगठने ६ सनुबानः।

(गन त्वकामर पकि। य सवं वेदण। "काथ गे- न्वंगमा:। (स्वानवाट। भ्ङारिर्वभारिः। इ- सः सुईसः । वजतुर्विव्धार्वसुः। मूर्ध्न्वात्सयंवचाः।

वाः। रभयञ् देवा गरगिर:९॥३॥

विघुदधसातिक एतवं प्रदर्थ वेद्धितु सदभरात्ित्यव्चयं फरसं पूर्वेोकमुपबंहरवि। (0)'न वकासश • एवं वेद' ) हति। एवं बेदिसर्वियुषधपरिदारार्थिवादियुद्धे कामरचितं बेदि-

मच्:। खानसाउितेकाइन गन्रवा: पदतः पवादिति। स्टेतडियसे। (5)"बव नन्वरवगया:"() रति। वायुगषान- भरं 'मन्र्वनपा:', उपधेषा:।। ननवीर्जा बाममव्लाज् दर्जवति। (<)"खानभाट् • ग- अर्वनया:"(८) दति। खानादोनि नयनामधेयानि सावतवा

एकाडमवख्ाना व एते नन्ववंगणाख्ान् प्रननंसति। (१०)देवास • देब नइगिर:"(१)दति। 'देवाः' खय सोतमानाः।'महादेबाः' इतरेपु देवेधु मधे गुणेनदान्तः, 'रमाथः' दीप्रिमन्तः, 'देवाः दूतरे पाजषि सोतवितार: 'गरगिरः' विषमषि निमीर्य अरयन्ति॥ •सनेबादभवादा सन्ति। नियमस सर्बभ दध्मादानां। रेखा- पातममेवाबिरिख्वादो्ड जात: स्ादित्तुमीयते। K

तेततिरोये चारखाने.

(१९)मैनं गरो हिनसित। व ऐवं वेद(९)। (९९)गौरी निमाय सलिलानि तक्षती। एव पदी डिपटी सा चर्तुव्पदी । अ्रष्टापटी नवपदी बभूपुषी। सइसाक्षरा परमे व्यौमचिति((९)। (९९)वाचौ विशेषसंय)। अय

एमडेदनं प्रभ्नंसति। (११)"मेनं गरो • एवं वेट"(११) दति। वेदितुर्विषवाधा नाचि।। कथ्पः। गौरी मिनायेत्येकेति। (९९)"गोरी मिमाव • बो- मचिति"(११)रति। 'मोरी' इलवर्ण सरखती या न्ष्दब्रद्ता- मिका, बा 'मिमाय' मिमीते, सकोयैः नब्दैरनिधेयं सरवे जगत् परिशनत्ि। किं कुर्वती, 'सच्िख्वानि' उद्कअम्यानि सर्वाधि भृतजातानि, 'तवती' सव्ाप्या नानाघुर्वती। एकैकल कि पदार्थत्य वहनि नामधेयानि, दृधो महीबद: बायीतेवे प- बांचवञ्लदर्मनातृ यद्यथन प्रवृत्तिनिमित्तभूता भवयवा्थी भिचने तथापि देशमेदेन भिवभाषास नासि प्रदुत्तिषि- मित्तभेद:। अतः न्ष्दप्रपशख वाजख्ादर्थप्रपसोऽपि खच्जे भवतत, सा पबरखतो कन्दोभेदादेकपस्ादिकपेष वर्डूमाना

भुवुषी' भवितुमिचां रमवती, 'परमे व्योमन्' विविधरचके परमे जगत्कारणे ब्रहमाषि खिता, दत्यनघेष्टकामुपरख्ातृ।। प्रय्या सपसात्यें इर्मवति।(१९"वाचो विशेषसं"(१९) हति। वाम्देवतावासुतिरत्यामचि क्रियत इत्वर्थः।।

१ प्रपाठन ह सनुवाक:।

निगदव्यास्याताः। ताननुक्रमिष्याम:()। '")वराइवंः खतपस: ॥४॥ विद्युनइसा धूर्पयः। आापयो एहमेधासेतोति।

वष्पः । वराइव दति सप्नवाताः पदम दति। तदेतदि- धचते। (१७)"अथ निदगव्याख्याताः ताननुक्मिव्यामः"(१) दूति। 'प्रथ' सार खतेष्टकोपदधानानन्तर, 'निगदव्याख्याताः' उपाधेयाः । निगयमानेजैव मन्त्रपाठेनैव तेषां वाधूना मच्ति- मा विसष्टमाख्यातो भवति, 'तान्' एताण् मन्राम्, 'अ्रनु'- कमेष, कर्थायबाम:। - प्रतिव्ञातान्यान्तान् दर्मबति। (')"वराइव सतपसः .• रत्िमिविदिष:"(१) दति। प्रम वराहव रत्यारम्य मइमे- धा इतमे: वङ्गिः पदै: पर्जन्यप्रवर्तका वायुविभेषा उचने। तेर्व गवरूपलाडेयेकनपखान वहन् विवचिता वराइव उत्यादि बजवपननर्देनः। वरं श्रेडं वर्षमाकयतीति वराषः, से प बहवः 'वराइवः'। ये वायवः 'खतपमः' सथमेव तपन्ति म सु तापार्यमग्निमाहित्यं वा तरपेचन्े 'सतपसः'। विशुल्मारन महसेवो येषामी 'विदयुवाइयः'। 'धूपयः' गुगुखदभाज्गादिङ्र- बाजदैरनपेशेष खनरीरमतसुगन्धेगेव ब्वाण् पहार्थान् धूप- बनो वावितान कुर्वन्तो वर्च्तन्े। 'शापचः', 'इ'भब्द नापड़- अष्टूपयाचः ततः बीतव्ापिम् एत्युलं भर्वात।, स्ठचेपु बधाहा: x 2

पेरिटोये बारखने

ये पेमेडरशिमिविदिस: (९)। "पर्जन्याः सप् यृविवीम भिवर्षन्ति। ष्टिभिरिति। एतयैव विर्भल्तिविपरी-

'म्टइमेधाः', 'च'कारः वर्षा समुचयार्यः.। 'दनीति' हतिनब्द- रवेन वथोगनिर्वचनम्रस्यातनविमतं प्दर्ध्ते। एवं वड्डिधा वायुनणा एकदेमवर्तिनो निर्दिष्टाः। गवान्तरं तु देभान्तरक चिलात् पृथक् निर्दिम्यते। मिमि: वर्म कबादियं तख कि चातका: त्रिमिविदिष: तद्िपरीता: 'बत्िमिविदिष:' हबा- बनुकूसप्रतुत्तवो वायव दत्यर्षः । ताबृभा 'से च', बन्ति तेि पर्वो्षन्ुषवन्रिगद्नैव व्याख्यातमदिमान दतयभिप्रायः। चत बामाव्येव मन्ताः। तथा सति वराइवसवा सेकवाभिरसड- वायोदेत्येवभुपधानं सम्पसते ।। तजनेरेव वाज्यापितो यो मचिमा तं महिमानं बडुच पुनः प्रकठपति। (१९)"पर्जन्या: • तेवामेषा भर्वतति(१)दति। पूर्वेामी: सत्नभिवायुगय: प्रवर्त्तिता: सप्नविधा मेवा: 'टषिभि:', पम्ामिरटृनवानाभि: 'पृषिवों', 'बि'बच्च 'वर्षान्त', इते- वां वाचूणा मचिमा। निराधारेडनतरिये मेघाम बन्पास वज- विधनखयद्ुडो बोर्डास चच् हेमविद्ेवख वावरपेितं तब साबदेव वर्षचं यनासि 'सः' सवोडपि, शषमतमािमेति दर्भावतुम् 'हति'नष्तप्रयोग:, चथा रीला भनावभिवर्षय 'एतवैव', रीव्या 'न्रमूष्' बर्वाज्, 'सोकान', 'पर्जन्याः', 'शमि-

१ प्रपाठने ट चनुवाक:।

नेषामेषा भर्वति(९्0। (समानमेतदुदवं॥५। जद्त्येव चाईमि:। मूर्मि पर्नव्धा जिन्पन्ति। दिवं

वर्षन्ति'। र्वांस विशेषः । थदिभत्िवेपरीत्यवितिएटं भजर्न, भर्मिं प्रतिपर्जव्यानामधोमुखलम्, उपरितनांशोकान् प्रत्यमि-

भिति वडनीयम। यसाहेते पर्जन्ा: पूर्वोतिः 'ब्प्तामः' बायुननै:, 'छहीरिताः' अध्चें प्रेरिताः। दृमाने कि वायूर्जा बर्वतः प्रेर्यवामयें। तख्ादधोवर्षयवडायुवश्ादूष्वें वर्षषमषि समवायेय। 'तेग' पूर्वान्वायनाम्, छभ्वा धोक्यववामर्नमति-

तामेतामयं इर्जवति। (1)"समानमेतदुद्कं • दिवं जिन्मनवयाय दति'५१०) इति। यत् 'उदकं', भमर उदं पणेर्ध- शोबेपु वत् बर्ज 'स्मान' ट्रवसभावतामेव, तयापि 'बईमि:"

.1 केबििमे: 'प्रवेति प' सवऽपि नचति। तनागतेवोदयेन 'र्जया भूमि, 'निर्चान' प्रोषयन्ति। चषा 'अगयः* ऊ- र्सव्यात्ा:। एवमू्ध्वाभिनुया: वर्जन्ता:, अर्थ्वनतियामान्या- इसय रखुच्बनो। ते पोध्वाभिकर्वलेव 'दिवं', जोषयनि्त। रख्मचे हुकामुपर जात्।

तैचिटोये पारखने

जिन्बन्यग्रय इति(१०)। (९)यद्वंरं भूतर्हतं। बिश्वे देवा उपासते। मंदर्विमस्य गोतारें। जमदंगिमकुर्वते(९=)। (१e)अमर्देभिराप्यायते। इन्दौभियतुकततरैः। रात्ः सोमंस्य तुप्तासे: ।६।

तथा प बीधायन भाड। वमावमेतदिति टट्िमतीति रष्टकाविशेषस्र वृष्टिमतीति नामधेयम्। एमुत्तरैलिनि-

एंवाइ। चट्घरमिति लोको नमदगिरित्यायाचितय- चययोरिति बंघुरिति। तबर प्रथमं मन्तमाह। (१)"बट्- बरं · बमदग्रिमयुर्वते-(१) रति। न सरति न विनसत कदाचिदपीति 'मवरं' वत्परं ब्रह्य वष्तु, 'भुतवतं' वाकाता- दिभूतरुपेंच निष्यमं। अत एवोपनिषचाचायंते। तदात्मानं सयमकुदतेति। तादुनं 'विश्रे' सर्वेपि, 'देवा:', 'उपासते'। 'मरय्य' नयरख, 'मोप्तार' रचितारं, 'बमदम्याख्य', 'महर्र्षम्', 'मदुर्वते' देवा इन्द्रादष: सपुषवार्थमिद्धये सथमुपायते, .

पदिच तत्सव्पदायं परिपालयन्ति। अध द्वितोयं मन्तमाइ। (९८)"अमदडिराणायते • प- दियो हिनन:'(१८ हति। व य 'जमदग्ि:, 'चतुएतरः' नवर-

१ ममाठने ह चनुवाक:।

प्रख्ोणा वीयावता। शिवा ने: म्रदियो दिर्श:()। (रतहू बोराडेसीमहे। गातु युन्ाय। गातु यम्- पेतये। देवीं खवस्तिरेसतु नः। सस्तिर्मानुषेभ्यः। अर्ध्व जिगातु भेषजं। शनां अस्तु डिपदें। शं चर्तु-

मसीपा, 'सायायते' माषिनोभिवर्ड्वति, ते व प्राषिणि: 'बीयांवता' बतिमता, 'ब्ङया' मनोप, 'राज्ः' राजमान्यक 'मोमख' जतात्ाकख, पातारो भूला 'हप्ायः' जतलत्यत- बुद्या बपा भवन्ति। सेव हत्तिः सष्टोक्ियते। 'नः' म्रस्माक, 'प्रदिभ्नः' प्राचाचा मुख्यदितः, भाग्रेम्याद्या घ्रवान्तर'हिनः, म 'पिवा:' शन्ता: सम्पनाः, सर्वदिम्वर्तिप्रज्ासवहेतवः बम्प- ना इतर्थः॥ प्रय .दतीयं मन्लमाइ। (२०)"तक्ंयोरावुपोमरे • मं चतुव्यरे"(१) रति। 'ब' प्राप्तानां रोगादीनामुपन्नमनकारयं, 'नः' शनामिनर रोमादोनां विदयोनकारयं। 'तत्' कर्म, - सदयमेतुकाखाम्, 'बाट्वोमऐे' भाभिमुख्ेन प्रार्थनामरे। 'वज्ताय' तमिव्ाहमके तुकेऽनुषटोयमानसोत्तरकतो: 'मातु' नर्तिं, 'ाटृवीमरे' प्रार्थवामहे। 'यजपतये' यजमानख, च 'मातु' मर्ति फसप्राप्रिम्, 'बाटृषीमहे'। 'नः' ब्रम्मराकं, 'देवो: रद्ति' देवेः सव्वादितः सेमोस्, 'मामुषेभ्यः' पुत्रा-

व्यटे(। (१सोमपा३ चसोमपा३ इति निगदचा- खाता:VnO

व्यवदाताईति गरगिरस्तपस उर्दकं तृप्तासयर्तुष्पद् स्वंच। अनु० ८।

दिव्यय, 'पच्ि बेग्रोष, रतः 'अाजे, ववड्रा 'मेवव' सर्वामिटनिवारणं, 'बिनातु' अन्ोह, स 'बः' अ्जदीवाच, िषड़े मनुखाय, प 'मं' सुसमणु, 'बहुबदे परवेदपि, * उसमसु।

(१९)दूति। जय निगदष्याखाता इति बदुषकानं तयोप- संड्रियते। वशाचम दत्यादिणु नं चसम्यह इत्न्ेपु मनेपु से 'सोमपाः', देवा: ये च 'अमामपा:', ते सर्वेष्यभिच्िता:, बुति- हयमाख्ानार्थम्। म्रन्राख्यावयोरिति समनेष प्रम्ावचिधि- ताख्ानेपि मुतम विदितलात्। त बने बर्वदेवा: 'निगद्-

प्रतोषभायनात्।

रति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे वजुरा- रसके प्रथमप्रपाठके नवमोडमवाकः।।<॥

१ प्रयालये १० सनुवाक: ।

त्रथ दतमोडनुवाक:। (१)सइसव्टदियं भूमिः। परं व्यौम सहसदत्। त्- श्विना भुज्यूं नासत्या। विश्वस्य जगतस्पंती(९)। (र)जाया भूमि: पंतिव्याम। मियुनें ता अ्तुयैथाः। पुनो टहस्प-

कथः। रति बदसषृदियमितट्टी संवानीरिति। तब प्रथ- मामाच।(२)"सहसटृदियं भूमि: • जगतसतो"(१) दूति। 'इयं' दुसमाना, 'भूमि:', 'सहसटृत्' उपकारकतया सहसमज्ञाकेः युरषेरत्रियमाणा प्रार्थ्यमाना भबति, तथा 'परं बोम' उत्करं खर्गखानमपि, 'सहसवृत्' सहसमध्ावदेवैः प्रार्थ्यमानं भव-

सर्वेषामुपकुरतः, एवमेते चावापृथिव्यावपोत्वर्थः । कीटटृभाव- बिना, प्राषियां रोगनिवर्ततनेन 'भुज्य' भोगहेतू, 'नामत्यो' कदापिदप्ययत्यरच्िता, बत एव 'विश्वस्य जगतः', 'पती' पा- सचितारी॥ प्रथ द्वितीयामाह। (९)"जाया भूमि: • स््रोपुमम्"(१)द्ति। पूर्वमन्सरे द्यावापृथिव्यावत्निरुपेण सते दह तु मिथुनरूपेष सूयेते। येयं 'भूमिः', य 'जाया', जायतेऽसा प्रापिजातमिति चुत्प नतेः। चनु 'बोस', तत् 'पतिः', देवानां विविधरचकलेन, पाज्यतीति पति: रति व्युत्नत्तमभ्वात्। यावाषृथिव्या 'ते' L

. तैचिरीये पारखने

ती रुद्र:। संरमा इ्ति स्त्रीपुमं। (९)शक्रां वामन्यद्र- जतं बामन्यत्। विषुरूये भरईनी चौरिव स्थः॥१। विश्वा हि माया अवथः स्वधावन्ती। भद्रा वां पूष-

एभे 'मिथुनं', यथा भवति तथा 'अतुर्यथाः' परसरं गच्छथः। तुरोगतावितिधातः। तथामक्कतयो धीवापृथिव्योरत्ङ्गवर्त्ती 'हृइसतिः', एकः 'पुचः', 'रद्रः' नमिः। रट्रो वा एव चद- भिरिति त्रुतेः। सायमपरः पुचरः, 'सरमा' वेदिः, सरः सरप- मनुष्ठामप्रवृन्ति: सा प मीयते परिन््छिय्ने प्र्मेति 'बरमा', साप तंयोर्दुडिता। 'दति' एवं, 'खतरीपुम' एका खी दो पुर्मा- साविति सपत्वचयं सम्पनं।। अथ दतीयामाइ। (९)"एकं वा ० रामिरख्ु'(९) दति। पूर्वच द्यावापृथिया दम्पतिरुपेष सुते। दह लहोराज- रपेष खुयेते। हे द्यावापृथिया 'वां' युवयोमथ्ये, 'अन्वत्' परं खरूपं, 'पडुकं' शुकवर्ण भाखरमहः। 'ब्रन्यत्' इतरत् खरपं, 'रजतं' निश्नुष्टितयागोपलच्तितत्ञष्णवर्णपेता राचिः, रत्येवं युर्वा 'विषुरपे' विश्ववणरूपयुभ्न, 'बरहनी' बहोराजे, 'खः', ते युर्वा 'घारिव' सुलोकख आदित्य दव, सर्वखोप- कुकत दति शेष: । हे 'खधावन्ती' ऋज्मवन्ता, युर्वा देवो 'वि' यस्मात्, 'विश्वा माया' सवा ऋपि मतीः, 'अरवथः' रचयः। सति चचे सर्वेषां बुद्धि: प्रसोदति तआ्द् दे 'पूषकी' पोषकी

१ सपाठणे १• सनुवाकः ।

साविह रातिरस्तु। गवासात्यी चिनौ जंगतो नि- धाना। दावाभूमी परथरस2् सखायां। तावन्ि- भो रासभाखा एवें मे। शुंभस्यती श्ागता सूर्यया सइ(ण। ()त्युग्रौह मुज्युमश्रिनोदमेघे। रयिन्र कथिन-

देवा, 'वां' युवधा:, 'दध' कर्मयि, 'रातिर्भिट्राइस' पषादि- दानं कस्याएं भवतु। भथ पतुर्थीमाइ। ()"वासास्या • सर्यया सह"() दृति। महोराचरुपंज सुतयो: पुनः सखिदयरूपेष सुतिः करियते। से चावापृथिय्ा 'चावाभूमी', युर्वा 'सखाय' सखिदयमिक 'पसरथः' सबूय व्तेये। कीटूधा सखायौ, 'वासात्य' वस- निमशतः, देवानां मनुव्ापास निवासं प्रयक्कथ हत्यर्थः। 'पिषो' विखयय भोगप्रदलेन नानाविद्या, 'जमता निधानेए सर्वस्यापि प्रापिजातय्य निधानखानीयौ,'राषभाञ्ता' रासभ गर्दभावेवाशखानीयौ वयोरश्रिनार्विक्योस रासभाव्ास्थ तथाविद्या 'अय्विना' अत्िषद्ृय्ा, 'तो' देवा, युवा 'पडभ- सती' माभनसय कर्मपः पालकी सन्ता, 'सुर्यया' उपसा, 'सह', घावाप्ृथिय्या सह 'इवं' मदोयं यहं प्रति, 'भागतं' भागचृतं ।।

रति। हे 'अम्िनेए', 'उदमेघे' उदकमच्ितमेघे, धर्ाखतं L2

तैतिरोये बारखव

मृवां श्रवाहाः। तर्मूडयुनाभिरातन्वतीभिः। अन्त-

(0तिसः क्षपास्व्रर हाऽतिब्रजद्विः। मासत्या भुज्य मूडयु: पतऊः। समुद्रस्य धर्न्वन्तार्द्रस्ये पारे। चिभी र.

'भुञुं' पालक, 'तं' उदकसहं, 'ऊषथुः' वहयः, सम्पाद्यथः। कीदृभमुदकसहं, 'नाभि:', तरणीयमिति श्रेषः । कीदृभीभि- नौभि:, 'प्रात्मव्वतीभिः' टृढखरूपयुक्ाभिः, 'अन्तरिषपुङ्गि:' भूमित्र्भंमन्तरेण जलसोपर्थन्तरिये पवनभीखाभि:, 'अपोद- काभिः' उदकप्रवेभरहिताभिः, निच्छिद्राभिरित्यर्थः। ब्धिनो रदकस वहने दूष्टान्त:, 'त्युगः' पत्युगो मूर्ख:, 'कित्' पुमान्, 'ममवान्' मरर्ण प्राप्यमाणोपि, 'रषि' धनं, 'न', प्रयक्कति किम्मु 'अवाहाः' आावहत्येव, यदा खयमेवावहरति। यथा क लव्धोऽत्यादरेय ध्म सम्पाद्यति, एवमम्मिनावप्यादरेय वृष्िं सम्पादयत दत्यर्थ: ॥ पथ षछीमाइ। (1)"तिसः • षडमेः"() दूति। 'नाय- त्या' घमत्यभाषणरहितावश्चिनी देवो, 'तिसः चपाः' राचिचयं, 'चिरषः गहस्तयस नेरन्तरेख, 'पतित्रञद्धिः' ऋ्तिभ्रयेन गर्चछाङ्गि, 'पतप्ठः' पचिषटटगैरितसतः सचारिभिर्मेघेः 'भुज्युं' पाखकं जलममूहं, 'ऊद्थुः' युवां वहयः। कुचदेन दति तदुचते। 'बार्ट्रसर' जलपूर्णस, 'ममुट्रस', 'पाऐे' परभागे,

१ प्रयाठन १० चनुवाक:।

बैः शतपेकि: पडचे:(6)। (6)सवितारं वितन्वन्तं। चनु- बभ्नाति शम्बरः। आपपूरप शम्बरजैव। सविता रे- पसा भवत्)। त्यः सुतनं विदित्वैव। बहुसामगि- रं वेशे ॥ ३ ॥

'धन्वन्' निर्जले मरदेशे। कीदृगैर्मेंघेः, 'िभिः' तन्तदेशमनु- सत्योसतममध्यमाधमभावेम चिविधे:, 'रथैः' रथसदूयैः। यथा रथा छपरिमद्दान्तं भारं वहन्ति तथा बड्जलभारवाहिन हत्यर्थ। 'गतपद्िः' पतसख्खाका: पढा: जलधारा; पाद- सटृभा येषा तादूप्ेः, श्रनन्तधारैरित्व्य। 'वडञ्ेः'षट्प्रकार- वाप्ियुक्ः, उत्तमादीनां चयाणामागममायासिसा व्याप्तयः पुनर्गमनाथासिस द्त्येवं ्षाङ्िधव्याप्नयः। पथ सप्मीमाइ। (०)सवितारं • रेपमो भवत्"(०) दति। भम्वरमुदकं तखादकस्य धारको मेघ: 'भाम्बरः', स च 'वित- व्वन्तं' टृव्वर्थे रभ्ीन् विस्तारयन्तं, 'सवितारम्' श्रदित्वम्, 'अमुबभराति' सानुग्रहार्थमात्रवति। 'ब्रापपः' भापभब्दो जलं- वाची तेन जलेम पूर्ण:, 'अम्बरः' पूर्वोक्रः शाम्रो मेघा वः भाषि, 'अपरेपसः' पापरहिताया: सर्वानुयाचिकाया छष्ेः, 'सविता', 'भवदेव' उत्पादयिता भवत्येव।। त्रथाष्टमीमाह। (८)"त्य५ट सुतत्रं • सोमटसुषु"() दति। 'सुटप्ं' सुष्ु दप्नियुमं, उदकपूर्णमित्वर्थः। 'बञमामगिर' बहनः

अन्वेति तुग्रा वंक्रियान्तं। श्रायत्नयान्समतणु- वु)। (स सन्जुामस्तमौद्योऽत्योतः। वाचोगाः पिपाति तत्। स तओ्ोभि: स्तवाडत्येत्यन्ये। रक्षसाऽनन्विताये

सोम्या गिर: पब्दासनितरूपा वसासा बञ्मोमगीः, बञवि- धमर्जनयुक इत्यर्थः । तादृभं व्यं पूर्वाभं मेघं, 'विदिल्वा', 'वशे' खाधीनमेघः, 'तुयः' चादित्यः, 'तुग्र'शन्दो रभिनाम, तदां- सुग:। स च 'वक्रियां' व्रा कुटिलं वृष्टिविमुखं, 'तं' मेघं 'ब्र्चे- ति' वर्षयितुमनुगच्ति। किं कुर्बन, 'मोमटसुषु बयसयान' सोमेन पयननीति समतसवो यजमाना:, तेषु निमित्तभृतेषु, वृष्टेरागमनमायः तस्य प्रेरषमायसः तत् प्रेरणं याण् त्रपाप्त- वन्, भायस्यान, वष्टिं प्रेरयितुमुद्यमं कुर्वबित्यर्थः । एतैरट- भिर्मन्त्रेरिष्टका उपदध्यात्॥ कर्यः । स सङ्काम दति देहति। तब प्रथमामाह। (८)"स सङ्ाम: • अनन्वितास ये"(८) दति। 'सः' आदित्यः, 'गाः' गवादीन् पपम्, 'तत्' पभु उदकं, 'पिपाति' पाययति। कीदृभीगाः, 'वाचः' ब्ष्दयन्तीः, पूर्वमुदकाभावात् दषान्तीः सत्यो जसपानाथे इव्रवं कुर्वन्सीत्यर्थः । कीटृभःर स ा- दित्य:, 'सङ्गामः' समूहवाषी ग्राममन्दोडन रभिसड् माचछे। सम्प्राप्ता ग्रामा रश्मिषद्टा बेनासा सङ्ाम:, रशमिभि: पूर्व दूत्यर्थः। तमो ्ति खख्ज्यतीति 'तमोघ्ः', अ्त्येरयैः छतो

१ म्रंमाठने १० समुवाक:।

हे०। (अन्वेति परिषत्याऽस्तः। एवमेता स्था अश्ति ना। ते एते छुःप्ृथिष्योः। अर्द्देरहर्गमं दधाये९ 188

रचिता एत इति 'अ्त्योतः'। ऋशोषि इयोखयत्योषि नरोसोव्यम्न- नामखत्यन्ष्द भाजातः। बदित्यो छचैः खकीयरथे स््रतः। .. 'सः' मादित्यः, 'तत्' तदा, 'गोभि:' टव्वा परितुष्टानां प्रा- चिर्ना वाग्भि:, 'सवा' खयमानः सन्, 'अन्ये' अ्न्यान् देवाम्, 'प्रत्येति' अतिक्रामति, सर्वदेवाधिकलेन भासत रत्वर्थः। ये य दिय्या जना: 'रचसा' रकषसो जात्या, 'अनन्विताः' मसं- बडा:, देवपचपातितः सर्वेः सूयत इति भ्रेष:। नथ द्वितीयामाह। (१)अ्रन्वेति ० गभे दधाये(९) रति। 'बसः' चित्ः, चादित्येन प्रेरितो मेघः, 'परिष्टत्व' पुन- रपि वृष्वरथ पर्यागत्य, 'अ्रन्वेति' बानुकूल्ेन गच्छति, वर्षती- त्यर्थ:। े 'अश्चिना', 'ते एते' वथोन्वृष्टियुळ्रे द्यावाषृटथिय्या ये विद्येते, तथो: 'एवं उफ्रेन प्रकारेप, उपकुर्वन्ता 'एतै।' युवा, 'सः' वर्तेये। कथमुपकार इति तदेव सष्टीक्रियते। 'घु :- पृथिय्यो: सावाष्टथिय्यो:, 'बहरइः', प्रतिदिनं, 'यभे दधाथे' बसदारा तनत्प्राखुत्पत्तिवीजं सम्पादयथः । एवमेताभ्यां मन्ताभ्यामिष्टके उपदध्यात्।

तैनिरोये पारखाने

(१)तयारेता वत्सावदोराने। पृथिव्या भईः। दि- वो राजिः। ता अविसृष्टी। दम्पती एव भवनः।९)। (१९)तयरेता वत्सौ। अम्रिख्ादित्ययं। रावेर्वत्सः। श्चेत शदित्यः। बहोगि: । ५ । ताथो अरुरः। ता अरविसष्टी। दम्पती एव भवतः('२)

प्रभंखेते। तचैका प्रभंसामाह। (११)"तथोरेनो ० एव भवतः" (११) दति। 'तया: वावाषृथिय्यो:, 'एतौ' अोरचकपी काल, वत्सखानीया, तनोत्पन्नात्। तयोर्सष्ये 'पृषिव्याः' गोखा- नोयाया:, 'पहः', वत्सखानीयं, 'दिवः', प 'राचिः', च वत्स- खानीया। प्रभंसारपत्वाव्ाच विभावे कारषमन्वेष्टव्ं। 'तै।' एतावहोराचरूपी वक्ा, परखरम् 'अविसष्टी दक्क्ती पव भवतः' इति॥ प्रथ द्वितीयां प्रबंसामाष्। (१९)"तयेरता e एव भवतः' (११) दूति। 'तथोः' यावाष्टथिव्योः, यौवक महोराचकपी

मदित्य:', राजेर्वतखानीय, राचेः परभाने तदाविभा- वात्। यायं 'ताचो प्रहषः, व थमी ईषद्रकसावः, बतम- रत्ः ऋरुषः, सोयमनो वत्सखानीयः, अवन पाकाच्यर्थमत्मि: प्रापिभि: प्रज्वाच्यते। अ्रन्यत् पूर्ववत्।

१ प्रपाठके १• चनुबाकः।

() तयारेता वत्सौ। एथय वैद्युतर्ख। अभ्रेर्ट्च:। वै- सुर्त चादित्यस्य। ता अविसष्टै*। दम्पती एव भंव- त:(९ण)। () तयोरेता वत्सौ॥ ई। उष्मा पे नीहारख। डचस्योआ। वैद्युतस्य नीहारः। तौ तावेब प्रतिपद्येते(१७) (सेयर राजी गभिखी पुनेष संवसति। तस्या वा एसदुख्वरां। यद्राना रभयः। हतोयां प्रभंसामाइ। (१९)"तवोरेता • एव भवतः"(५) हति। 'तथोः भग्न्मादित्ययोः, 'बृचः' नावरको धूमः, 'वे -- पुतः' भातपः। ऋन्चत् पूर्ववस्। घथ चतुर्थी प्रजंसमाइ।(')"तथोरेता • प्रतिपघेते"१ रति। 'तवो:' ृनवैद्युतयो:, 'वृबस' भावरकम घूमस्य, 'ऊभा', वन्ख्यानीयः । सति द्ि धूमे पचोभ्ता भर्वति। उष्लमूभ्रा। 'रेदयुतक' बातपस, 'मोहारः', बक्ख्ाबोयः। बोहारो ि- मवान्। 'ता' अननीहारा, 'तावेव' खकारपमूमो उमवैदुता- वेव, 'प्रतिपसेते', कारषयोरेष खोयेते न तु कार्याम्रं जम- वतः । एवं साच्ात्परग्परया न चावापृषिय्या प्रथखे।। अथ राचिं तदत्यमाहित्यस विभेवेष प्रभंसति। (९९)"से- यू राधी गर्भिधी • एवमेतस्या उल्बवं१५) इति। येवं राचिशादित्यवसय्य समाहलेन निरुपिता, 'सेवं राचरिः', गर्भ- रूपमादित्यं धारयन्ती तेनादिखेन 'प्रचरेष', सद निवसति। *सविककाविवि B पुरचपाठम्। M

नैचिरीये चारखाने

यथा गोर्गर्भिय्या उएमरं। एवमेतस्या उलब स(९4। (१प- जयिष्णुः प्रजया च पतुर्भिख्व भवति। य एवं वेद। एत- मुदन्तमपि यंतव्ेति। आदित्यः पुषयंस्य वत्स:०)। (१०)अथ पर्विचा्गिरस:७॥ स्थो, पैौदकाभि,वैशी,दधाथे, अभि,स्तरयारेता वत्सी, भवति चत्वारि च। श्रतु० १०॥

भम एव राजावादितो नास्माभिर्टसवते। ादित्यय् रभाव एल्यप सानोयाः। 'वथा', खोके, 'गर्भिख्ा गो:', उल्बो गर्भेष सहान्तर्वस्ते। 'एवं, आदित्यक्य 'रभबः', अपि 'राचा', आदित्येन सहावसितताचास्भिर्टृश्यन्ते।।

परथाख्य वत्त:"('५) दति। 'यः', राचिमाहाक्यं, 'वेद', सोयं प्रजा- पशत्पादक:, 'भवति',। आदित्यमचिमावेदनात् उदयासमय- युकमादित्यं प्राप्तोति। उदयखानेडसमयखाने व सेक्कया मन्नु समर्थो भवति, किन्वादित्यवत्, 'पुथ्क्त वन्सः' धर्म- देवतापुषः, भवति।। वच्चमाणानुवाकतात्वयें सकूस् दर्शर्वात। (१०)"अच पवि-

भूता पद्गिरोनामासिता दषटकामत्तरा वच्चन्त दति श्ेष: । इति सायना चार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रथके प्रथमप्रपाठके दशमोऽनुवाक: ॥९०॥

१ प्रपाठके ११ धनुवाक:।

एकादम्रोडनुवाक: । (९)यविर्षवन्तः परि वाजमासते। पितैर्षा पुलो भ्र- भिरक्षात वुतं। मइः संमुद्रं वर्रुखस्तिरोदवे। धीरा इचेकुर्धव सेधारमें)। (')पविषें ते वितनं ब्रह्मसस्पतें।

कख्प: । पविचवन्तः, पविचन्ते, ब्रझ्मा देवाना, ससतः सत्, इति पतसः पविचवत्य उत्तरस्िप्चिति। तब प्रंथमामार। (९)"पविचवन्तः • धरुणेव्ारभं"(१) दूति। 'पविच्रवन्तः' दमा- पविचयुक्ा सलिम्यजमाना:, 'वारज' बन, 'पर्ासते' परितः सेवन्े। चन्रमुदिश सोमयागं बुर्वन्ीत्यर्थः। 'एषां' सोमया- जिनां, 'पिता' पाचक:, 'प्रबः' पुरातनो ब्रज्मा, 'वतं' एत- त्कर्म, 'अभिरपति',। 'महः' महाप्राठं, 'समुट्र' समुद्रस् स- दृन्नमन्तरियं, 'वहपः' जसाधिपतिर्देवः 'तिरोदधे' कर्मफल- लेन दृष्टिं दातुं मेघैराव्ादयति। 'धोरा इत्' मुद्धिमन्त एव, 'धरुणेपु' भग्रिधारकेषु यागम्टदेषु, 'नारभं' बारभु बेकुः उमाः ॥ पय दितोबासाह। (९)"पविचन्ते • तक्माघत"(१) इति। हे 'बहवसपते' बवस्य मन्ख वा पाखक साम, 'ते' खदथें, 'पविनर' बोधकम, ददं दशापविचं, 'विततं' विस्ता- रितं, 'प्रभुः' तेन पवित्रेष शोधितल्वात सं कर्मपे समर्थः, M 2

तैजिटोये बारखने :

प्रभुगावाखि पर्येषि विश्वतः। अतंततनूर्न तदामो पभ्रुते। ऋृतास इदईन्तस्तत्समाशत। (वृआ्ा ढे- बानाण। ()वरसंतः सदये ततेकुः।१।

सन, 'विश्वतः' सर्वतः, 'गाचाषि' वत्ञाक्कानि, 'पर्येषि' व्ा- पोषि। पवितेषाशधितलर वज्ञाककतं नासि बधितस्र तु सामख वताङलमखोत्न इविरन्तरं दृष्टान्तलेनोपन्वखते। 'पतन्नतनू' वतप्रा तकूः सरयं चञ् पुरोडानादे: बावं पतप्रतमू: तादृभः पुणेखानः, 'बामः' ऋकः बन, 'तत्' बचाङगलं 'नामुत्े' न व्याप्ति। यो विदन्यः स मेप्डतो थो- उश्तः स राद्र इति खुतेः। 'मतास दस्' पक्रा एव पुरो- छमाइय:, 'वहन्तः' यशं निर्वइन्तः, 'तत्' यचाप्ुर्ल, 'समा- इत' सम्बक प्राप्तवन्तः । यः छृतः स देव दृति खुतेः। अपमक पुगेशप्ादेयब्ञाङतं चथा नासि, पकस्य तु चथा विदयने, तथा पविनेषाशधितय सोमख चन्नाङ्कलं नाधि, शोधितख तु विदयत इव्यभिप्रायः । श्थ दतीयमन्त्रप्रतीकं दर्भयति। (""बद्या देवमां"(२) दति। वझा देवानां पदवी: कवीनामित्ययं मन्तः समग्रे एृद्दय इत्यनुवाके व्यास्यातः । सथ चतुर्थमन्त्रमाइ (असतः ऋछतोऽसन्"()हति। इसकम्देन जगत्कारणमव्यक्ावस्ापन्नमुच्ते। बच्छ ब य-

१ प्रपाठके ११-सनुवाकः।

सषयः सप्ताचित्य यत्। सर्वे चयो त्रंगस्यय। न- वप: पषृताऽवसन्)। (अय सबितुः श्यावाश्स्या-

ऋदभापतं जगत्। 'ये', 'सप्नर्षयः' मरीचिवषिष्ठप्रमुखाः, तन्मथ्ये मुख्यः 'अचिस्', 'चत्' यः, विद्यते ते 'सरवे', 'अमतः' जगत्कार- साद्यकात् सकाम्ात्, 'सत्' व्यभ्ं जगत्, 'ततनुः' रचणोपस- चिरत निष्पादनं छतवन्तः । एते हि पूर्वीसन् वच्पे दञ्धिका- रारयं तपसक्वा वर्तमानकर्पे जगत्कारषाद्व्यन्नात् सकाभ्ात् सखाधिकारोचितं व्यतं जगदुत्वादितवन्तः। नव्नाधनमुत्य- बमित्ययमर्य उपनिषद्यायायते। चसदा ददमय्र ब्रासीत्, सतो वे सद्णायतेति। एवं सति सप्तर्षिवध्ये पुरुषा: ब्र्मिन् जन्न्याइबकेतुकमग्निं चिन्वन्ति, ते सरवेडय्यागामिजन्मनि - चगस्यसमानास भर्वन्ति। किज्वैते कर्मानुष्ठातारः 'नचचे:' दिवि भाषमानै: सह, 'भङुताऽवसन्' सर्वप्राषिमां सुखका- रिय्ो वर्सन्त, चुलोके नववरूपेण्ोत्यय्यन्त दत्यर्थः । तथा सान्यचाचायते। यो वा दह जयने नर्मु स खोकं नचचे।

प्रयेक ब्राह्मणवाक्यमाइ। (i)अ्थ सवितुः • प्रवर्तति- कामख"() दति। पूर्वमथ पविचाद्विरमेति पभ्गिरोनाओो महर्षेंः सम्मन्धिन दष्टकामन्लाज् प्रतिज्ञाय ते दमिता: 'बब' नेभ्योऽनन्तरं, 'भ्यावाशसय' सावाभनाथ: कर्स्याचन्महर्षेः, सम्-

नैसिरीये बारखने

वर्तिकामस्य()। (अमो य छक्षा निहितास उचा। नहं दर्दभे कुईचिदिवैयुः। ऋदव्धानि वर्रुसस्य वुता- नि। विचाकशचन्द्रमा नक्षचमेति। (तत् संवितु- र्वरेएटं। भ्गो टेवस्य धीमहि। २ ।

न्विन दृष्टकामन्त्रा उच्चन्त रति शेष: । कीदृन्म्य, 'सवितुः' प्रेरकख, मन्त्रसम्प्रदाथप्रवर्तकस्तेत्यर्यः । 'न्रवर्तिकामस्य' वर्ति- वर्तनं लोकव्यवहारे साधनं धनं तद्राचित्यमवर्तिदारिव्र तेन येराग्यमुपलच्चते, वतो वैरग्यकामखेत्युनं भर्वात। कथ्पः। श्रमी य दति सप् मध्य इति। तब प्रथमामाइ। ()"शमी य • नष्षचमेति"(') दति। 'सचाः' नचनविभेषाः, 'अमो' प्रम्माभिर्टृसमाना:, 'उचा' उचयखाने दिवि, 'वि- हिताः' प्रजापतिनावखापिता:, ते नचनविशेषाः, 'नमं' राजा, 'दद्भे विस्पष्ट दृभ्यन्ने, 'दिवा' महनि, 'कुषचचित्' कापि गताः, प्साभिन दृस्वन्त दत्यर्थ:। 'वरपख' नक्षनज्योति- वामावरकस सर्थतेजसः, 'वतानि ऋदानि' व्यापाराः के- नाप्यहिंसिता:। तआ्म्ात् तेजोऽन्तराभिभावकसय भावस सर्य- तेजस: केमापिंसितलादइनि तेनाभिभृतानि नवनादि न भावन्त इत्यर्थः । 'चन्द्रमा:', तु 'विचाकनत्' विभेषेष प्रका- पमानं, 'नयनम्', 'एति' प्रान्नति, न तु सूर्यवत्रवनासभि- भर्वत। तमाद्राबा दृश्यन्त दत्वर्थ:॥

१ प्रपाठने ११ धनुवायः।

धियो या नंः प्रवादयात्()। (तत् सवितुर्ड्टखीम है। वयं देवस्य भेर्जनं। श्रेष्ठर् सर्वधातमं। तुरं भ- गेस्य धीमईि। (eअपागूहत सविता वभीन। सर्वान्

पथ द्वितीयामाह। (०)सत् मवितुर्वरेखं • प्रचोदयात्" (०) हति। 'वरेषं' वरणीयं त्रेष्ठं, 'सवितुः' मेरकस सर्यय्य, 'तत्' प्रसिह्धूं, 'भर्गः' तेजः, 'धीमषि' घ्यायामः, 'यः' सविता, 'नः' भ्रम्माकं, 'धियः' बुङ्धी:, 'प्रचाट्यात्' प्रकर्षेण प्रेरयति, तख सवितुरिति पूर्वनान्वयः ॥ भथ ढतीयामाड। (-)"तत् सवितु: • भगस् धीमदि"(प) इति। 'वयं' यजमाना:, 'सवितुर्हैवस', 'तत्' तेजः, 'टृषीमरे' प्रार्थवामरे। कीटृनग्लेजः, 'भोजनं' भोगवाधनं, 'अ्ेठ्ठं' अति- पयेन प्रभसं, 'सर्वधातमं' सर्वस्य जगलोऽतिनयेन धारचितं, 'तुर' तूरष, 'भगस' सौभा्ययुनतथ्यादित्यय, 'धीर्मि' तत्ते- जो व्यायाम:॥ अथ चतुर्थीमाह। (८)"अपागूहृत • भविष्यामः"(८) रति। 'सविता' सर्यन प चप्रकान्नसावर मेनान्ध्या पादकान् 'सर्वाम्', '- भीन्' रमोम्, 'दिवः' अन्तरिणात् सकाग्ात्, 'अपागूहत' 'घव- गधतति' रात्री गुन्नवेन खापर्यतत। तम्मरात् कारणातृ 'तानि' न- स्नव्योतीषि, 'नतं' राजा, 'दुगे' दर्भनीयानि, 'सभवन्' बोग्या भर्वान्त। त्थमर्थः। ऋनि सर्यरम्सिव्वाविर्भ्ूतेतु तैरभिभ-

तैचिरोये बारखने

दिबो अन्धसः। नहं तान्यभवम् हुगे। श्रस्थ्यस्ा स- माविष्याम:(०)। (नाम नामैव नाम में। ३। नपुश्सकं पुमाz स्वेसिमि। स्थार्बरोडस्म्यय जऊम:।

तव्वान्क्षनज्योर्तीव्वव्वानि भर्वन्ति, प्रकाननरह्ितानि भवन्ति, राणे तु सर्य: खकीयान् रम्मोनुपसंसरति, अत वाछा- दकाभावायचन्व्योतीवि प्रकानन्त हति। ब्रहनि नवन- व्योनिषामभावे दृष्ठान्त खचयते। बथा वर्यं 'बस्ति' वरीरगतं, 'बस्थ्ा' मसजा रमोग, 'सभविव्यामः', एवमिदमपि ट्रषवं # पथ पछमीसाइ। (१)"नाम नामैब• बजे यचि बटाडे प"() दति। यथा पूर्वेतु मन्त्रेषु सर्यनचचादिरूपेय इस्टका सोतुं तजतदसुमािमा वर्णितः। एवमनापि परमात्ररूपेय सोतुं परमातान: सर्वाव्यमुच्ते। तदेतवान्तद्रडुर्गहाविदो वचनं। पनाथा को बामन्ब्दी नकाराण्ती नामधेयमाच- पाते। दतीयो नामशब्दः प्रसिं्धिवाचकमव्ययं। तन ब्रअ्मवि- स्युमान् खानुभवं प्रकठयति। 'मे' नम ब्रम्मात्मभतसय, पूर्वम- ज्ामदनार्या देवो मनुओो मोरख दत्येवं तन्तक्मयास् बतु 'बाम', वर्वाङ्बते तत् सवे 'नामेव' नामन्नव्दमानमेव ससु, महु तम परसदविखयय: कच्िदचोसि। अत एव कन्दोमा छपनिषशेवसामनन्ति, बाचारम्णं विकारो नामधेवमिति। योयं विकार: भरीरादिर्दखते स सवोपि वाङिष्ासं नाम-

१ प्रपाठके ११ चनुवाक:।

यने यक्षि यष्टाडे ई।)। (१)मया भूतान्ययक्षत। प- शवा मर्म भूतानि। अ्नुबन्ध्योऽस्म्यहं विभु:९)।

माचमेव न तु वासवः कसिद्धिकारसीति तसार्थः । देवति- व्यंज्जमुव्यादिभरीरभेदख तत्तवामव्यतिरकेष वासवलाभावे बति किं तदासवं खरूपमिति चेत् तदुचुते, सर्वेष्वपि वस्तुषु वद्नुगतं सर्वाधिष्ठानकारणरूपं ब्रह्म तदेव ब्रह्मविदो वासतवं सरूपमित्यभिधीयते। लोके यत् 'नपुंसकं' शरीरं, यख 'पुमाम्', या प 'स्त्रो', तत् सरवमहमेव 'श्रम्ति'। यस 'स्ावरः टृषादि:, योपि 'नङ्कमः' मनुष्यपश्चादिः, तदुभयमप्यइमेव 'श्र्ति'। तथा वर्तमानयजमानरूपेण 'यजे' याञनं करोमि, वतीतयजमानरू- पेप 'य्ति' याग छतवामसि, भविष्यद्यजमानरूपेण 'यष्टा' यागं -. करिय्यामि। सर्ववस्तुव्नुगतं सचिदानन्दरूपमेकाकारं यङ्रह्म वस्तु तदेवाइमित्येवं खानुभावो मन्त्रदर्भिना प्रकटोळ्वतः। थ षहीमाह। (११)"मया भृतानि • अनुबन्ध्योसयइं विभुः"(१९) दूति। 'मया' मट्रपेणैव, 'भूतानि' सर्वे प्राणिनः, 'भ्रवचतत' यागं छृतवन्तः, ऋहमेव चजमानभरोरेषु जीवरूपेष प्रविश्व तन्तं यागमकार्षमित्यर्थः । 'मम भूतानि' मया सषट- लेन मदीयानि पृथिव्यादीनि पञ्च भूतानि, 'पशवः' द्विपादै- सतुष्यादः सम्पना:, 'बहं', ब्ह्मचैतन्यरूपेण 'विभुः' व्याप्त एव सन्, 'अनुबन्धयोगि' तत्तछकरीरेषु प्रविस्व तदात्मत्ाभिमामं चत्वा शमुबन्ध्यवाम् सम्बन्धवानसिमि।।

तैचिरोये बारकन्रे

(२१)स्वियः सतीः। ता उमे पुश्त बांडु:। पश्ंद्ध- सान्न विश्रेतद्न्य:। कविर्यः पुचः स दमा चिक्रेत॥ 81

पथ सत्नमीमाइ। (१९)"स्त्यः वतीः • सवितुः पिता- मत्"(९९) दूति। या खोकप्रसिड्धा: 'सिियः', 'सतोः' सद्र्पा:, गुरुकटाचेथ सदेव ओोम्येदमद्र भामीदित्यादिसुत्युनं सदस्तुनुष्ा तदनुभवेण तद्रपा वर्ततनते। 'ता उ' ता ऋपि सत्ियः, 'मे', मते 'पुंस भाऊः' म्रह्मविद: पुरुषाण् कचयन्ति। यद्यपि बरोरे नवृद्यादि स्त्रोखययं दुम्ते, तथाषि पुरुषसोचितं तव्वभ्ना- नमसोति पुरुषखकणसद्धावात् पुरुषलं तासामभिज्ञा: कथ- यन्ति। येतु ते तु नरीरे मश्रुप्रभतिभि: पुरुषस्तक्तोर्थका पषि परुषसोचितं तत्त्वज्ञानं न सन्पादर्या्ति, ते स्त्रीक्ासुचितेन मो- हेनोपेतलात् सि्त्रिय एवेत्यभिप्नायः। यथा स्त्रीपुरुषविभागो लोकविपरीतः, शवमन्धानन्वविभागोपि द्रष्टयः । 'अ्रवखान्' चपुर्रि्रिययुत्रा:, 'प्रश्वत्' नोखपीतादिरयं यम्वपि, 'न वि्वेत्' विवेकेन सद्स्तत्त्वंन जानाति चेत्, सेाथम् 'ब्र्धः', एव। मांस- दृष्विरदिवोपि सरूपतत्वाभिप्वसेत् सोयं चक्षुभामेवेत्यपि ट्र- एवं। यथायम लाकिकान्धानन्वविभाग:, एवं पिटपुत्रविभागो- थलौकिक: कसिड्रष्टव्यः। लोके चन पिता ज खानाति, पुचस 'कविः' वेदभास्त्रपारङ्गतः, तत्र 'स पुच्रः', 'दमाः' तावि दृध्यमामानि सर्वाषि भूतानि, विवेकेन खात्मलेन जानाति,

१ मंपाठने ११ चनुवांकः। ह

यस्ता विज्ानान सेवितु: पिता संतू(f९)। (१)अन्धो मगिमविन्दत्। तमेनकुलिरावयत्। अ्ग्रीवः प्रत्-

तदानी 'यः' पुचनः, 'ता विजामात्' तानि सर्वाषि भृतानि खात्मतया जानाति, सपुत्नः 'सवितुः' उत्वादकस्वापि, 'पिता सत्' पिता भवति, जानोपदेशेन पाख्यितुं समर्थलात्। किं वडना त्त्वज्ञानमेव प्रशसम्, पज्ञानं निरुष्टमिति तात्ययार थ:। कर्वः। पन्धो मणिमिति पञ्च वैगदेव उत्तर इति। तब प्रथमासाह।(१९)"'अन्धो मर्षि • तमजिका अवखत"(११)दूति। बोके दि पुदषखनुषा मर्षि वृड्डा तमक्ुजिभिगदाय योवाया प्रतिमुंच जिड्यां प्रमंसति, चिद्रप ब्ात्मा तु चसुरडुचियोवा- जिष्कावर्जित एव सन् अचिनवत्चत्ित्वात्तान् सवीन् व्यापाराम् करोति। तथाय सेतानतरा वाज्साधनरह्ितखैव सर्वव्या- पारकहलमामनन्ति, भपाषिपादो अवमी स्टंचीता पम्त्य चन्ः मं पृयोत्यंकर्ण दति। प्रात्मा छुपाधिभेदाङ्टिविध:, जीव ईस्- रखेति। तथायं सिद्धान्तरहसाभिय्ञा भ्राञ्, कार्योपाधि- रवं जीव: कारणोपाधिरोप्वर हति। कार्य देहेन्द्रियादि- बहासतकर्प, कारक्षमचिनयर्ञात्रिः, तब कार्यापाधिर्जीवः खतो निरपाधिलेन सर्वसाधनपृन्य एव सन् ब्रग्मामेन देहेन्रिय- तादाब्य पामितारोयय सान्या सर्वमिदं करतीति खच्चते,

N 2

हर तेतिरीये बारखवे

मुच्चत्। तमजिंड गसखंत((९) (')ऊर्ध्वमूलमंवाक्का- सं। दृक्षं यो वेदु सम्प्रति। न स जातु जनः त्रहध्यात्।

होन एव सन् सङश्यमान्तेण सर्वव्यापारं करोति, तदुभयम- भिप्रेत्यायं मन्त्र: प्रवृत्तः। पथवा योगाभ्यामेन चनुरादीन्ड्रियं निरुस नीखपीतादिय्वन्ध: सम् मणिमिव खयंप्रकानमात्मानं समाधिना पस्त। तखय व टृष्टस वस्तुनः खखरूपलेन नि- सय: खीकारः। मताभगुखिव्यापाररष्ितोपि सीकरोतीत्ु चते। तसिन् वस्तुनि खैयें प्रत्यमुख्त् इतुचते। जतद्यत्यो- सोत्यादि भाषयं जिक्कया प्रभंसेत्युचते॥। ऋथ द्वितोयामाह। (१७)"ऊध्वमूसमवाकक्ाखं . मृतु- मा मारयात्"(१8) दति। लाकिकस हि वृत्तस्याधोभागे मुखं अर्ध्वभागे माखास। संसारटृनस्य तद्वेपरीत्म्, 'ऊध्ने' सर्वात्कुषटं ग्रह्म, 'मूख', 'अवासः' पधमा ब्ह्मादिस्षमान्ता देश:, 'बाखाः', अ्यस्व संसादो ऋश्चनयोग्यताहन:। तत्व- शमेन दि सोयमध्ञानजन्यो टब: किदते। तमीदृमं 'दसं', 'चः' पुमान, गुरुभास्त्रमुखात् 'वेद', 'सः' जनः, 'सम्प्रति' तदा- नोमेव, 'न त्द्ध्यात्' न विश्वस्यात्। किंविषयोयमविन्वास दति तदुचते। 'जातु' कदाषिदपि, 'मत्युः', 'मा मारयात्' मां इन्यात्, 'दति'। ब्रथमर्थः, सर्वो व्म्मानेन जन्तु: कदा- चिन्मृत्युमी मारयिव्यतीति विश्वासं छलैव वर्त्तते, प्रयन्तु

१ प्रपाठणे ११ चनुवा:।

मृत्युमा मारयादिति((७)। (१)इसित% रदितं गीतं।

वीखापयवलासितं। मृतं जीवच्च यत्किश्ित्। त्र- कार्नि सेव विद्वि तत्(१)। (९)अरतृष्यास्ृष्यध्यायत्।

अमज्नानी ब्ह्मरुपस्य खख जन्ममरणभावं निवित्व तस्मिसेव चथे सकीयमरणविव्वासं परित्यजति, प्रात्मनो मरणाभा- वाहेइेस व खव्यतिरिकतान्यतयोनं विभेतीत्यर्थ:॥ सथ ढतीयामाइ। (१५)-इसितरू ददितं • प्रङ्गानि सेव विद्धि तत्"(१) दति। अत घरीरखातानडां वारयितुं त- - दोया विकारा उपन्यथ्न्ते। 'इसितं' कदाचिम्ुखे हासा दसते, वदाचिट्रोटनं, कदाचिदुव्साहेन गानं, कदाचिड्धूसे वायमानाया: वोपाया:, कदापित्यणवस मृदङ्स्त 'सामितं' वादनरूपो विनाद:। कदापिच्छरीरं 'मतं', दृश्ते, कदाचि- चोवनोपेतम्, एवमन्यदपि 'यत्किश्चित्' विकारजातमस्त, 'तत्' सर्वम्, 'ब्क्कानि सेव विड्धि' चथा इसपादाब्यक्गान - शरीरगतानि, 'सा'प्देन साथवोडभिधीयन्े, यथा वा सा- ववः परीरगता:, एवमेता इसितादिविकारा: भरीरादिगता:, न तवात्मनो योग्या:, दति सेविवेकिन् लं विजानीदि॥ नथ चतुर्थीमाह। (')"बटबपूसव्यध्यायत् • चचेता यस पेतन:"(१८) दूति। बभन पूर्वालेन दसितादिगुषयुश्ेन भरी-

तैत्तिरोये बारखवे

प्रस्माज्ाता में मिथू चरन। पुना निर्सत्या वैदेकः। भचेता यख् चेतनः(९)। (१०)स तं मणिर्मविन्दत्। रै- इनझुलिरावयत्। सेोऽग्रीवः प्रत्यमुश्तत् ॥ ६।

रादिना सह चिदातानसादाक्या ध्यामो वर्छते। अवासदात्मा खयम् 'बव्यन्', एव दय्यन् दषां प्राप्ोति, टषाया वड- धर्मलेन खच्िमित्रमभभवेपि जडतादाव्यम्रमेय ढर्षा प्राप्तातीव संच्यते। तथा 'श्रध्यायत्' व्यायतीव, सयं ध्यानरद्ितापि ध्यान- 1

चुशेन मनसा सह तादाव्यम्मात् खर्य व्यायतोव लच्ते। 'सस्मात्' दृंभोष्नउदेदात्, 'जाता:', इसितादिविकारा:, 'मे' मदीया:, इति वान्या व्यायतीति भेष:। 'मिथं बब्दो मिथ :- भष्टपर्यायः सन् चिज्जडयो: परंखरमेखनं मते, तेन मेख- नेन 'परन्', मदीयमिति टथाभिमन्यते। कोऽमावेवमभिमन्य- ते इति तदुचते। 'निर्फात्याः' निर्ष्तिप्रतिकूखाया मायायाः, 'पुचः' भदारः, विदेहस परीररद्ितस चिदात्ानः प- स्वन्धी 'वैदे६ः' पैतन्यच्ायायुत् दत्यर्थः। तदेव सष्टीक्रि- घते। 'यः' भषदार:, 'ऋपेताः' खयमपेतनः सन, 'चेतनस' पैतन्यच्छरायायोगेन चेतनोपि भवति, तादृभः पदार्थः ।

पात्नि प्रतिभासन्ती॥ घथ पश्चमीमा। (१०)स तं मणिमविन्दत् • प्वखत" (१9) दति। यः पूर्वान्सेतना चेतनयोरन्योग्यतादाक्याध्यासेन

A

१ प्रमाठते ११ सनुदाष:।

सोडर्जिंको आसर्यत(1o)1 (()नैतमृषि विदित्वा न- गरं पुविशेत्। यंदि पुविश्रेत्। मिया चरित्वा पुषि- भेत्। तत्सक्रवस्य वृतं(रन)। ")पा तर्मझे रवं तिष्ठ।

निष्पनः संपारी, 'सः', एव, 'तं मणि', पतोते पन्धो मणिमिताि सन्ले प्रोनं मख्ाघुपसचितमाभरणं चनुषा दृष्टवान्। 'सः', एव -

'भावयत् खोक्तवान्। तथा खतो योवारहितापि शरोर- मतायां योवार्या 'प्रत्यमुसत्'। तथा स एव खतो जिङ्कारदि- नोपि परीरमतया जिक्वा 'असखत' प्रबंसां छतवाम। पथ आझयमाह। (१८)"नेतसृषिं • सभवस जतं'(१) इति। 'प्रजम्टषिं' यूर्वात्ं विवेकप्रतिपादकं मन्त्रमहं, 'विडिला' मन्त्रप्रतिपायं परमार्थतल्मवगत्, 'नमर' जनसमद्चुन, 'न् प्रविभेत, यदा जमशोपसचितं रेहं न प्रविभेत्, देहे तादनवय- धमं न कुर्यादित्वर्थः1 'यदि' करथ्ित् पूर्ववासनाषस्ात्, 'अविक्रेत्' देसे तादाव्यबुद्िं कुर्यात्, तदानीं 'मिया परित्वा' प्रास्तार्थपर्यासवनया मिष्चेदमिति जिखित्व, 'प्रविश्ेत्' ता- दाक्यममरद्ितेन देहेन प्रारथभामाय लोककवदातं कुर्षात्ः 'तत्' एतत् समवनरम पषे: 'वतं' प्राचारः, स झेवमाः पस्ज्वान्: कन्यः। भातमग्रेरथममिति तिस इति। तब प्रथमासाइ।

तैचिरीये चारखने

एकाश्रमेकयोरजनं। एकचर्क्रमेकधुरं। वातभ्राजिगतिं विभा(। (१न रिष्यर्ति न व्यथते।॥ नास्याक्षा यातु सज्जति। यच्छेतान् रोहिता:ख्ा-

(२e)"आातमग्ने · वातभ्राजिगतिं विभे।"(१८) दूति। ह 'बगे' भारणकेतुक, द कर्मश्यागमनाय 'तं' ताटूभं, 'रथं', 'बातिष्ठ' आरोह। कीटृनं, 'एकानर' एक एव प्रबलोऽग्नः तं वहतत, 'एकयोजमं' निमिषमान्रेष वोजनरूप गच्कति, 'एकचक्र' खोकिकरथवचतकदयं नापेघते किन्वेकचक्रेष वत्तते, 'एकधुर' शन्नय्यैकतवात् तद्योजनाय धूरप्येकेव, 'वातभ्राजिगतिं' भ्राजि- मन्दोपि गमनवाची, वातस्य प्राजिर्वातभ्राजि: तद्गतिर्यसयास। वातभ्राजिगति: तादूभं, यथोततरथखालिकिलास्तेन गमनाया- चिन्यभ्ञत्तिमभरेरद्यतयितुं विभुभब्देन सम्बोधनं।। पथ द्वितीयामाह। (२०)नरिय्यति न युक्काधितिष्ठ- ति"(९०) दूति। प्रयमेकचक्रा रथो 'न रिय्यति' न विनस्सति, 'न व्यथते' निषीदति रतसतखख्तति, 'बख्' रथस्, 'चचः', 'यातु' याने गमनवेखायां, 'न सज्जति' क्ापि पाषाणटृषाद सक्रो न भवति, 'यत्' चसमात् कारणात्, श्रयमगनिः 'शे- ताम् रोहितांख', प्रसिद्धाम् प्रबखान् चश्मान् पर्य्यायेवाखिन् 'रथे युक्का', तं रयं 'बधितिष्ठति', तम्रादव्ववमर्थात् रथस्र न कोडपि बाध इत्यर्थ: ॥

१ प्रपाठके ११ चनवाकः।

मेः। रये युक्ाधितिष्ठति(९)। (१९)एकया च द्शभिख सवभूते। दाभ्यामिष्टये विश्शत्या च। तिसभिख वइसे चिरशता थ। नियुद्धिवायविद्य ता विमुच्९०।७। ततक्षुः, धीमरि, नाम में, चिकेत, गोतं, प्रत्यमुच्चन, व्यवते, सप्त चं। अ्रनु० ११ ।

ऋथ दतोयामाइ। (१९)"एकथा प • विमुख्"(१९) हति। नियुच्धन्दो वायुसम्बन्धिनीरप्योषित आायषटे। हे वायो 'दूष्टये' प्स्मत्मम्बन्धियागायं, 'खभते' खाधीने रथे, एकादि- सञ्चायुकाभि: 'नियुद्धिः', तं रथं योजयित्वा, 'वहसे' भ्रस्मत्मीपं प्रापयमि, श्रञ्मादिविषया: षट्प्रकारा: सज्ा- विकस्पिताः । ह 'वायो', 'दह', बागत्य 'ताः' नियुतः, 'विमस'॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे बज- रार्थके प्रथमप्रपाठके एकादभोडमुवाक: ।। ११।। --

0

तैत्तिरोये बारव्यक

()आतनुष् प्रतनुष। उदमा्धम सन्धम। आदित्वे रन्ट्रेवशानां। गर्भमार्षेडि यः पुमान(1)। *(एदतः सिकतर सर्यगतं। पन्द्रमसे रसें कषि। वारादश्नं-

कथ्यः । आतनुस्वेति चतस इति। तब प्रथमामाइ। (९)"भातमुख् • यः पुमान्"(१) दति। हे रन्द्र वं 'बातमुख्य' समन्तादात्मानं विस्तारय, सरपं प्रदर्श्स सर्वानमुग्टहाय। 'प्रतनुष्' प्रकर्षेष कतुषु खात्मानं विस्तारय, ऋतुम्वागत्य सविदिता भव। 'उड्ूम' उत्कर्षेष नष्दय, बहमागत दत्येव- मुखे: कथय। 'ब्राधम' भाभिमुख्येन प्ष्दय। 'सन्धम' सम्य- गाजुकूखेन रष्टय, ततस्वं 'चन्द्रवर्णाना' हिरसवर्णनामर्पं, 'गर्भमादित्ये घेषि' आदित्यरशििषु जलं सङुदाणेत्र्थः। 'चः' त्वं, 'पुमान्' पुंस्तन्नत्तियुत्रतः, स तं 'गर्भमाधेदि'॥ पथ द्वितीयामाइ। (९)"दूतः सिनटू • वद्र उच्यते"(१) रति। 'इतः' कर्मणः सकान्ात्, 'सिक्रं' भाज्याच्याजतिद्रव्यं, 'सूर्यगतं', छला 'चन्ड्रमसे' चन्द्रवृद्थे, 'रसं', 'अधि' कुर, शग्ना प्रचिन्ं ड्रव्यमाहित्यं प्राप्य जयं भूला दिवि चन्हं भमा- बोषधीख्याभिवर्धयति, तत् सर्वभिन्ट्र तं कुछ। ततः 'वारादं' वरणोयस फसखयासमन्ताहातारं, 'अभ्नि' श्ारणकेतुकरूपं, 'नये' अ्म्माकं पुरतः, 'जनय' उत्पादच, 'यः' भग्मिः, 'एको *B विड्वितपुलणे इतः्शब्दपूव्व तद्य: हवि पाठः।

१ प्रपाठने १२ चनुवाकः ।

याभ्रेडमिं। य एक रुद्र उच्चतेण)। (व्सव्ाताः र्सायि। सर्यंतें न च हम्यते।१। एवमेतन्रिबोधत(९। (आ मन्द्रैरिन्द्र इरिभिः। याहि मयूररामभि:। मा त्वा केचिन्न्येमुरिख पा- भिनः। दुधन्पेव ता ईंहि(ण। ("आ मन्द्रैरिन्द्र इरि-

रद्र:', दति सर्बन 'उचते'। तथा चान्यताचातं, एक एव रड्रो न द्वितीयोवतख दृति। रट्रो वा एष वदगरिरितिय। अथ हतोयामाइ। (९)"असज्जाता: • निबोधत"२) इति। एकस रद्रस मूर्चतोनों 'सहसापि' 'अषध्याता:' बस- ज्ातानि, गययितुं न इक्न्े। स व रद्र: खयं 'सर्थते' गुतिष्टिभुखादवगत्य अच्तु प्क्यते, स रट्रो न द्रलटुं बच्य:। 'इतं' रड्रमगिं, 'एवं' उन्नप्रकारेप, 'निबोधत' हे यजमाना भ्रवग चत । नथ चतुर्थीमाइ। ()"'या मन्रेरिन्ट् हरिभि: • दधन्वेव ता रषि"() इति। हे 'रन्', 'मनैः' मदनीयैर्ईर्षरेतुभिः, 'मथूररोमभि:' मथूरसटृनवर्रामयुनैः, 'हरिभिः' बभै, 'प्रायाद्ि' भिम कर्मसागक्ह। श्रवान्तं लां 'केचित्' नवि बना:, 'मा न्येमु:' मा नियमयन्तु, प्रतिबन्धं मा कुर्व- सितर्थ। 'पात्रिन दत्' बन्नार्ना पाशधारियः सारथयोषि, 'न न्येमु:' नियमनं विशम्वरूर्प न कुर्वन्तु, 'दधन्वेव' सर्वाभि- मतानां दालेव, 'ता दषि' 'ता' बस्चुनसुदः 'हष्ि' मच्। 02

१०० तैचिरोये चारकने

भिः। यामि मयूररोमभिः। मा मा केचिम्न्येमुरिब पाशिनः । निधन्धेव ताइ ईमि( । ((प्युभिख्न मेइद्विय्ष। २ । निष्टचैरसमायुतैः। कालैईरित्वमापनैः। इन्द्रा- याषि सइसयुक्()। ()अभ्िविद्याष्टिवसनः। वायुः

करपः। ब्रामन्दरेरित्येकां यजमान उपदव्यात्। पाठस। (")"या मन्ट्रेरिष् हरिभि: • निधन्वेव तांए दमि"(") दूति। 1

दतययं* नब्दः प्रथमैकवचनमुपखक्तयति तत्म्ादददमित्यर्थ: सम्प- बते। मन्द्रैरित्यादि पूर्ववद्योजनीयं। हे 'इन्', या सहाइ- मपि लदोये लोके 'यामि' गच्ामि, लाभिव मामपि जना: 'पात्रिनः', मां 'मा', प्रतिबभ्रन्तु ततोऽईं 'निधन्वेव' विधान- वानिव सवानधिरिव तुष्टः सन, 'तान्' उत्तमखोकान 'दूमि' एमि, प्राप्तवानि। कन्पः। प्रणुभिसेति दे इतति। तब प्रथमामाइ। (1)"ऋणु- भिस • सहसयुक्"() दति। हे इन्द्र', तं 'कालैः' काजविशेषैः सह, 'आयारि' बागच। कोटृगैः कासैः, 'अपुभिस' चम-

प्रोढेरपि, 'निघुष्वैः नितरां दीप्यमानेः, वद्यपि कालस नी- रपलाआसि दोप्निः, तरथापि तदभिमानिनां देवानां बरवेव दोप्िः। 'असमायुतेः' परसरमसङ्तैः, न डोकसिमन् काले • इत्ययमित्न भा्योडृत इविशब्दो मूले न टश्सते।

१ प्रयाठके १२ चनुवाकां।. ..

श्वेतंसिकद्रकः। संवत्सरो विषूवसैंः। नित्यास्तनुच- रास्नव(०)। (सुब्रह्मस्यो सुब्रह्मस्यो: सुब्रह्मस्यों। इन्द्रागच्छ इरिव आ्रागच्छ मैधातिये:। मेष दषसश्स्य मेने॥३ ।

वर्समाने काखान्तरं सह प्रवरस्ते। 'इरितमापयैः' इरिनामक- तदीवाञ्तं प्राप्तिः, कालाभिमानिदेवा एव तवाञ्ा दत्यर्थः । कोदुभ इड्ू्र:, 'महसयुक्' अत्तिसद्स्ेष युरः। चथ द्वितीयामाह। ()"अग्निर्विद्वाष्टिवसन: • नित्याखे नुचरासव')दति। हेदष्ट्र 'अगिः' 'वाधुः"संवत्सरः', ये चयः शन्ति ते कयोपि 'तव मित्या अमुचरा:', कदाचिद पनपायिना नित्या:। कीटृशोडग्रि:, 'विभ्राष्टिवसनः' विभेषेष भराजमान- वसनयुक्ाः। कीदृओो वायुः, 'स्ेतषिकड्रुकः' स्ेतानां सिकतानां द्रोग्धा, नदेतदुपखच्षणं, नानाविधां धूचिमत्यादयतीत्यर्थः। कीदुन: संवत्तरः, 'विषूवर्णेः नानाविधेवर्तैर्युक्रतः। वसन्ताृतु- भेदा: पूर्वमेवोत्ताः ॥ कथ्पः । सुबरअथ्योमित्येकामिति। पाठस। (न)"सुब्रथो० नेतम गुवाख"(८) दति। शेभनं ब्रह्म सुबच् वेद: तख्ैहितः 'सुमसयः' इनः, ', इति सम्बोधनार्थः। रे सुब्रह्मस्ेति चिरमिधानमादराथं। तङ्गपकथनेन सत्यर्थमिन्द्रादिपदै: सम्बोधनं। रे 'इन्द्र' परमैननर्ययुक, दछ कर्मप 'तागच्',

:तैचिरोये बारखके

गौरावस्कन्दिबइस्याये जार। काशिकम्राहाख गौ- तमग्रुवाख(ण)। (अरुखान्ा ददागताः। वसंवः पुवि-

'इरिवः' इरिनामकावन्यावस्य विद्येते दति इरिवान् तख सम्बोधनं, श्डराळष्णपनदेवावेव तदीयाखलं प्राप्य हरिशब्देनेो- चेते, तादृन्न हे इरिवः, दृछ कर्मपि 'बागच्'। 'मेघातिथे:' मेधातिथिरनामक: कखिदृषिः कखस पुत्रः तक्ष्म्बन्धिन, ह 'मेष' तूप, टृषयश्नो नाम कसिनुनि: तख सम्बन्धिनी या मेनकास्या दुडिता तां मन्यमाने तख्तिमिवर्थे 'टृषयमस मेने', इति सम्बुध्नतं प्रयुसं। 'मरावरकन्दिन्' मरमगो भुला याममध्ये समामत्य सोमं पोला हे विनावक। तदतत् सर्वं माखान्तरमाहमणे समाखातं, हरिव भागक्केति पूर्वपचा- वपरपण्ी वा इडडूख बगे ताभ्यां श्ेष सव इरतीति मेधा- निथेमषेति मेधातिथिं कालावनिं मेषा भूला जहार। उप- पश्स्स मेन दति वृषषन्रम्य मेनका नाम दुडिता तामिन्द- सकमे मौरावरकन्दिविति मौरमृगो भूला राजानं पिव रेति। 'बहखाये जार' बहखा नौतमख भाषा तथ रन्ट्रो जार इति पुराये प्रसिद्धूं, 'कोजिक्राहय' कौनिक- नामा कयिनाहर्षि: तख समीपे ग्ाह्मणवेषेय समागतवाय, 'गतमन्रुवा' गोतमो महर्षः तं प्रयादयित्ठुं खति खववाय्, तथाविध हे रन भ्राजच्ेत्वन्वय:। कम्यः। अरपाया इति चतस दति। तब प्रथमामार।

१ प्रपाठने १२ चनुवाकः। १०२

विक्वितः। भ्रष्टा दिग्वाससाअयः। भ्रभिख्व जातवे- दाखेत्येते(९)। ")तामाञ्वांसावरयाः। ताम्रवशास्त- वासिताः। दसडइस्ताः खाद्ग्दतः। इतो रुद्राः प- रादताः ॥४॥ उत्तरस्थानं प्रमान्त पुर इत(१)। (१)टुइस्पतिस

(९)बद्षाश्ाः • जातवेदाखेत्येते"<) दति। 'भ्रष्टावग्रयः', 'दष' कर्मपि, 'बामताः'। कीटृमाः, 'महयानाः' भरणवर्ैरखे युंश्ाः, 'वसवः' जगतोनिवासहेतवः, 'पृथिविचितः' भृमि- वाषिन:, 'हिम्वाससः' दिन्न एतेषामगोनां वार्शासि। केनेडटा- वग्यव दति तदुचते, 'अग्रिय जातवेदाख', 'दति' एतसिमिन् मन्ने' ये पूर्वमभिषिता: 'एते' ब्ग्रयः, वेदितव्या: ॥ भच द्वितीयामाह। (१०)'ताब्ान्या: • पुर इते(९) इति। ये 'रद्राः', सन्ति ते 'इतः' खानात् पृथिवोरपात्, 'परा' दिवं, 'गताः'। कीढृन र्रा:, तायवर्वैरमैरयैव युन्ताः, सवस 'तथा', 'तायवर्ण:', 'अविताः ईषदृपि सितं सैत्वं वेषां नाखि ते ताटृभा:, 'दछइलाः' गहापावयः, 'सादग्दत:' खाद्यनो भबयन्ो इन्ता वेषां ताटृबा:, एवम्विधा से कट्रा चुचनाक 'सानं', 'उत्ं' मास्ेषु प्रबिङ्ूं, तथा तस्य खानस 'प्रमावत' दयत्तानियय: बाख्तबिड्ः, तमात् 'पुरः' भव- दीबा: पुरी, 'इत' गच्तः।।

१०8 तैतिरीये बारखके

सविता। विश्वरुपैरिदागतां। रयेंनादकवरत्मना। भपष इति तहयो:)। (१९)उक्रो वेषो वासाशसि- । कालावयवानामित: प्रतीच्या। वासात्या इत्य-

श्रथ दतीयामाह। (११)"यृहस्तिख • दति तह्योः" (११) दूति। योयं 'एद्स्तिः', वस 'सविता', तावुभो 'विश्वरूपैः' नानाविधरुपैरमः, 'दष' कर्मि, 'बागता' बागच्छूतां, केन साधनेन, 'उदकवर्ताना रथेन' उदकसेव वर्त्म मार्गा यख रथस सोडयमुद्कवत्मा, यथा वृष्टिजसख्ान्तरिंक्षमेव मार्ग: एवमेतदीयरथस्याप्यन्तरिचमेव मार्गः। कीटृ बावेता, 'असषा' भपांसनितारी, 'दति' एवमुतप्रकारेप, 'इयो:' सविटहर- सत्योदभयो:, 'तत्' खरूपं, उक्रमिति भेष:॥ एवं चथो मन्तरा उताः, चतुर्थस उपरिष्ादुदाहरियते। (१९)"सक्रो देषा • तख्ैषा भर्वतति"(१९) दति। 'काखावय- वाना' वसन्ताघृद्नां, 'इतः' बस्मादनुवाकात्, प्रतोच्ेव्वती- तेख्वनुवाकेषु साकं जानामित्यादिषु, 'वेषः' आकारविशेषः, 'एकः', 'वायासि च' वस्ताखययुकानि। छतुर जतुनाऽनुद्यमानः। विननादाभिधावा: पष्टिस चिंतका वल्ा दत्यादिना वत् सरुपन्तनामभिद्टितं सोडयं वेष दत्युचते। सारागवस्तै- जंरदपच: वसन्तो वसुभि: वहेत्यादिना वस्ाचुकानि। तथा वासात्ा चिन दत्यािमाऽन्िमोहेवयोर्वेष उमः ।

१ प्रपाठने १२ चनुवाकः। १०५ श्रिनो:। कोन्तरिक्े शबं कररोतीति। वासिष्ठो र।- हिसो मोमाई्रसां चक्रे। तस्यैषा भर्वति(९९)। (९१)वाश्रेव विद्युदिति(९ण। (१ब्रद्मंय उदरखमसि। ब्रह्मंख उदी-

बद्यप्येतड्राहवाणं न सस्रिदितमन्त्रोपयुनं तथायुनं खानमिति वचनेन बुद्धिख्मथ प्रसङ्गात् मूते। त्रथ पतुर्थमन्ल्रोदाहर- गर्थमिदमुच्यते। 'वासिष्ठः' वषिष्ठगोनात्पन्नः, 'रोहिण:' रोड्ियाश्स्य मुने: पुत्रः, सोऽयमाकाने किध्वनिं ुल्ा 'मीमांमां पक्रे' विचारितवान, किमिति को नामान्तरिषे नम्दं करोति, न धूर्ध्वमवलोक्यमाने कविदपि पुमानुपसब्यते, पष्दस भेरीवादनादप्यधिक: श्रूयते, तस्मद्वितायं प्राप्तस् को नाम पष्दक्न्तेति विचार:। 'तथ्य' विचारस, 'एवा' निर्णय- वादिनी कापिदृग, विद्यते।। तखा छचः प्रतोकं दर्भयति। (१९)"वाश्रेव विद्युदिति"(१९) दति। वाश्रेव विद्युन्तिमातीत्ययं मन्त्रोडग्रिना रविमश्रुर्वदि- व्यनुवाके व्यास्यातः । 'वात्रा' वासनशीखा, गार्यथावत्हं प्रति शम्दं करोति एवमियं 'विद्युत' सर्यतेजोरूपमेघवरत्तिनी, 'मि- --- माति' बब्दं निर्मिमीत इत्यर्थ: ॥ कर्पः। ब्रह्मष उदरपमसोति चतसो ब्ह्मसदना इति। पाठसु। (१8)ब्रह्यष उद्रपममि • उपसरषमि"(१४) इति। रे इष्टके लं 'बरह्मपः' हिरयगर्भस, 'उदरण' उदो-

तेनिरीये बारएके

रसेमसि। ब्रह्मस आस्तरसमसि। ब्रह्मय उपस्तरख- मसि(॥ ५ ॥ दृशवते, च, मेने, पराऊता:, चक्रे, षट् पे।। भनु०१२।

अ्रथ चयोदभोऽनुवाकः। *(अष्टयोनीमष्टपुंर्चा। अ्रष्टपत्रीमिमां महीं। ग्रहं वेदु न में मृत्युः। न चामत्युरघाहरत्(। (अ्रष्ट-

रपवहेतुरसि। 'उदीरणं' उदीर्णत्वहेतुरमि। उदीरपलं खोभराहित्यं। उदीर्पतं गुणान्तरैरन्येभ्य आधिकयां। 'ब्रासरणं' बासनं। 'उपसरणं' उपयाच्ादनं। एतैस तुर्भिर्यजुमग्ल्रेखतस दूष्टका उपरि दध्यात्॥ इूति सायमाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रखके प्रथमप्रपाठके द्ादभाऽमुवाकः।।१२॥

करपः। ऋष्टयोगीमित्यश्टी दिय्वा हति। तब प्रथमा- माह। (९)"सष्टयोनी • मतुरघाहरत्() इति। घष्टी भष्ट-

• B रिद्ितपुसके "सयक्रामन्तगरभिरः" हत्यविक: पाठः।

१ ममाठणे ११ चनुवाकः। १०७

मैन्ष्पुन । धष्टर्पदिदमन्तरिक्षं। गुव बेदुन में मृ- -

भटपंग्रीममूं टियं । १ । यहं वेदु न में मृत्युः। न चामत्युरघाईरत्(। (0सु-

पाषि तर्वानि योनयः कारणानि यस्या: पृथिव्या: सेयं 'भष्ट- योनी', तां। भरष्टवख्धाका वच्चमाणा मिचावहणादय: पुच्रा वसा: पृचिय्या: सेयं 'घष्टपुचा', तां। ऋष्टव्धाका इन्द्रादयो दिम्वर्तिन: पतथ: पाखका चखा: पृथिव्या: सेवं 'घष्टपती', तां। तथोऋगुणयुन्नां 'दमा मरी' पृथिवों, 'पहं' मन्तट्रष्टा, 'वेद' प्रानामि, चतो म्ञानप्रभावेन 'मे मृत्यु:', नासिति, किन्वतो मुन्र एव भविष्यामोति भेषः। कित्र 'ब्म्त्युः' परमम्त्यो- रन्योपमत्युरितर्यः । सः 'ब्रघः' पापानि दुःखानि, 'न चा- घरस्' ज्ञानप्रभावादेव नेव सन्पाद्विर्य्यात।।

पमतुरवाइरत्"(१) इति। 'घष्टपत्' भ्रष्टपतिः, भ्रष्टस- खाका: पासका दव्यर्थः। बन्यत् पूर्ववत्॥ नथ चतुर्थपस्यममन्त्रथो: प्रतोके दर्भयति। ()"सुचा- माएं महोमूषु'() दति। सनामापं पृथिवीद्यामित्ेको N 2

तैतिरोये भारव्ावे

अदितिर्माता स पिता स पुचः। विश्वे देवा अदिति: प चूजनी:। शर्दितिर्जीतमदितिर्जनित्वं()। (पष्टी पु- पासा ऋदितेः। ये जातास्तन्वः परि। देवांक उपम्रैत सप्तभि:।२।

मन्त्र:। महीमूषु मातरमित्वपरो मन्त्र: । एता पोभ वेश्वा - नरो न अत्येत्यनुवाके व्याख्थाता।। पथ षष्ठीमाइ। (९"अदितिया :• मदितिर्जनिलं"()हूति। ऋदितिशष्दवाच्यदेवता सर्वात्मकलेन खूयते। 'माता' पृथि- वो, अतो खोकचथात्मिकांनः देवताविश्ेवादित्वास्यः, सर्वस जगतः 'पिता', 'सः', एव 'पुचः', च । ये 'विश्चे देवाः' सर्वेपि देवा:, ये च 'पसजनाः' निवादपखचमा ब्राहाषचत्रियवैश- शद्रा: ते सर्वेपि, 'ऋदितिः', एव 'जातं' यत् पूर्वमुत्यवं जगत्, 'जनितवं' जननरूपो व्यापारः तत् सर्वमपि 'बदितिः', एव॥ अ्रथ सप्रमीमाह। (०)"अष्टी पुा • माताष्माखत्"®) रति। 'परदितेः' देवतायाः, 'अषी पुनासः' बष्टसङ्खाकाः पुषा विद्यन्ते, 'ये' पुनाः, 'तन्वःपरि' परीरसापरि जाताः, श्र- रसा हत्यर्थः। तेषां मध्चे 'सप्तभिः', पुन्रैः यह 'देवान्', 'उपप्रेत्' समीपे प्राप्तवती, 'माताषं', भ्ष्टमं पुतर 'परास्यत्' पराछतवती। तमेकं परित्याव्यान्येरेव सप्तभि: सह देवसोकं गता ॥

१ प्रपाठके १९ चनुवाक। १०८

परा मार्ताएडमास्यत्)। (सप्तर्भिः पुचैरदितिः। उ- पम्रत् पूव्य युगं। प्रजायै मृत्यवे तंत्। परा माता-

प्थाष्टमीमाइ। (5)"सप्तभि: • माताण्डमाभरदिति"(=) दति। ब्रस्याम्टृचदितिदेवताया: सप्नपुनखीकारे मा्ताण्डर- परित्यागे व कारणमुच्यते। दयं 'बदितिः', देवी 'सप्तभिः पुैः', निमिन्तभुतैखदुत्पादनार्थ 'पूये युग' तदुत्पत्तेः पूर्व- कालोनं पतिसंयोगं, 'प्रजाये' प्रजोत्पत्यर्थ, 'उपप्रेत्' प्रोति- पर्वकं प्राप्तवती। एतेषु सप्नसु पुत्रेषत्पत्रेषु तद्कारा प्रजाद्ट्धि- र्भवतीत्यभिप्रेत्य तेः यह देवखोके गमनं। मा्त्ताणडाख्यमष्टमं पुतं 'पराभरत्' परित्यक्वतीति यत् तत् 'म्ृत्यवे' मृत्ु निमिसं, मार्ततारो हि मृत्योरेव हेतुर्न प्रजाभिटृङ्धे:। मान्ताणडो आादित्य:, स पाषभेदेनोतयते। तथा हि इन्दोगासदाण्डं निरवसत। तत् संवत्रख माचामदायत। तव्चिरभिद्यतेत्युपक्रम्यान्ते समामनन्ति। त्रथ घत् तदजायत सोऽसावादित्य इति। भब्दनिवचनमपि तादृन्नमेव। मतमण्डं यदीयजबाना स मान्ताष इति। तथा प सर्यते। मतेडण्डे बायते यम्मान्ान्ताष: स उदावत दति। व्तोयं मृत्यवे

त्यागो युकः। 'इति'बन्दो मन्तरवमाप्निधयोतनार्थः ॥

११० तैचिरीये बारखके

बर्रुखथ। धाता चार्यमा चे। वश्शंसु भगंजु। इ-

पथ माहमणवाच्यमुचते। (८)"ताजनुकमिव्यामः"८) दूति। ऋष्टपुचमति ये पुचाः सचिता: 'ताज्' पुनान्, 'बनु'क्रमेष, वच्याम:। कस्प:। मिचस वरुणसेत्य्टा दिश्ा दति। पाठसु। (१)मिचस • विवसवाष सेतेते"(१) दति। मिचादिनामान्ये- वाच मन्त्रा:। मिचसथा देवतयाद्विर खदित्युपधानं द्रषयं। 'दूतयेते' मिचवरपादयोडटा पुवा उक्रा: ॥ त्थ मन्तचतुष्टयख प्रतोकानि दर्बयति। (१९)"fइंरस- गभा • तदित्पदमिति"(१९) हति। दिरय्गर्भ द्त्ययं मन्त्र अध्वा वस्तेत्यनुवाके व्यास्यातः। इशस: पचिषदित्ययं मन्तर रन्द्रस्य वच्चोसीत्यमुवाके व्ास्थातः। ब्रह्मजन्नानमित्वयं मन्त्रो- भ्वसाडि्या इत्यनुवाके व्याख्थातः। तदित्वदमित्ययं मन्त्र उदसामीत् सवितेत्यनुवाके व्यास्ातः । तब दिरय्गर्भ इति मन्नो हिरएमथपुरषोपधानार्थः। इंसः इचिषदिति मन्तः पुष्करपर्णोपधानार्थः। बह्मजम्ञानमिति मन्त्रोरकोपधानार्यः। तदित्यदमिति मन्त: कूर्मेा्पधानार्थः । एतदेवामिप्रेत्य कच्पे निहितं। पुष्करपर्ष हिरस्मयं पुरषं कूर्ममिति। 'दति'बब्दः प्रतीकसमाप्र्थ: ।

१ प्रयाठशे १8 चानुवाकः।

षत्। ब्रह्मंजज्ञानं तदित्पद्मिति(।।(गर्भः प्राजा- पत्यः। अथ पुर्रुषः सप्रपुर्रुष:९९)।३। चमून्दिवर, सप्तर्भिः, एते, चत्वारि च। अ्रनु०१२।

'()यासा तपनुदेति। स सर्वेषां भूतानां प्राणना- दायोदेति। मा में प्रजाया मा पंभूनां। मा मम प्रा-

श्रथ ाहणभुचते।(११)"मर्भः प्राजापत्यः • सप्पुरुषः" (११)दूति। प्रजापतेरयं 'प्राजापत्यः', तादृनः 'गर्भ:', पूर्व- मुरः, हिरथ्यगर्भ दत्ति मख्खे प्राजापत्य गभाभिधानात्। 'त्रथ' भनन्तरं, उत्तरेषामुवाकेन 'पुरुषः' चादित्याख्यः, प्रतिपाचते। र प कीटुम्ः, 'सप्रपुरषः' सप्पुर्षा: किट्रखानोया: नक्षत- मासार्धूमासर्तु संवत् राज्ोरा चाख्यपुरृषा चसासा सन्पुर्षः।। दति अवनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रसके प्रथमप्रपाठके कयोदग्रोऽमुवाकः॥१९॥

अथ चतुर्दग्रोऽनुवाकः। चोइसानित्व मुयाकसोपधाने विनियोमदर्मनानिक्गानुसारे- वयुष्काम एतेमादित्यमुपतिष्ठेत्। तम्तिअ्रनुवाके प्रथमं मन्त- * B चिकतपुसमे "बचाखानं गर्भिख्यः" इत्बविरिक् पाठः।

११२ तैचिरोये बारष्वे

खानादायोदंगा:(९)। (एअसा यस्मेति। स सवेषां भूतानां प्राखनादायास्तमेति। मा में प्रजाया मा पं- भूनां। मा ममें प्राखनादायास्तंक्का(९)। (१)असौ य आपूर्यति। स सवेंषां भतानां प्रासैरापूर्यति।१। मा में प्रजाया मा पशूमां। मा ममं प्रासैरापूरि-

माइ। (१)"योस तपसुदेति • प्रापामादायोदगाः"१)दति। 'यास' आादित्यः, प्रातःकाचे प्राय्यां 'उदेति', 'मः' शादि- त्यः, 'सर्वेषा' प्रापिनां, 'प्रापान्', 'बादाय' खोद्यतव, 'उदे- ति' आायुःयोपादानेन प्रापतानपहरति, स्र्योदये सति पूर्व- दिनस्य समाप्तलवादेकदिनमाचमायुःवीवं भरवति। तस्मादेवं प्रार्थयाम हे चादित्य मदीयानां प्रजानां 'पपूना', च 'मम', र 'प्राणानादाय', उदयं 'मागाः' माघुि। प्राणापहार- रेतमायुःचयं मा कुर्वित्र्थः । अथ द्वितीयं मन्त्रमाह। (९)"शसा योसमेति • प्राषाना- दायासङ्ता"(१) दति। 'योसा' आादित्य: सायसासे, 'बसं', प्राप्ोति 'सः', ऋध्येकमहः समाप्य तावन्नाचमायुः चपयति। श्रन्यत् पूर्ववत्। पथ तीयं मन्त्रमाह। (९)"वसो यः • प्राणैरापूरिष्ठा"(२) दति। उदेतुं प्रक्रान्तः सर्यः क्रमेष यावद्यावद्रभिः 'बापूर्यते, तावत् प्रापिनामाधु: चीयते। ब्न्वत् पूर्ववत्।।

१ प्रमाठके १8 चनुवाक:।

हारथ। (9)इसा यो पक्षीयति। स सर्वेषां भतानी प्रा- सैरपेक्षीयति। मा में प्रजाया मा पंशूनां। मा मर्म म्रा- गेरपेखेडा:()। ()अमूनि नक्षतायि। सवेंषां भूतानी प्राखैरप प्रसर्पन्ति बोत्सर्पन्ति च। मा में प्रंजाया मा पेशूनां। मा ममं म्राखैरप प्रस्टपत*मोत्सृपत"।२।

पथ चतुर्थमाइ। (७"असा योपषीयति • प्राफैरपचेष्ठाः" - - (i) इति। असं प्रापुमुपक्राम्तः सर्यो यावद्यावत् रगिभि: क्रमेष चोणो भर्वतत तावत् तावत् प्रापिणामायुःकषयः। ब्रन्वत् पूर्ववत् सर्वच योव्यं ।। प्थ पसममाइ।()"अमूनि नवनाचि •प्रसपत मोतृ- पत"(") दूति। 'बमूनि' एतानि, 'नचनाि', दिवि सक्रन्ति तानि सर्वासइनि 'अपसर्पन्ति' ऋपगतव्योर्तीषि भत्वा प्रकर्षेष ससुरन्ति। राजा 'प', 'उत्पर्पन्ति' उत्कुष्टज्योर्तीषि भूला प्रवर्त्तन्ते, तष्िमिन्तुभयत्तित्पि काले प्रापिनां 'प्रापीः', सदैव प्रव- नंन्े। यावद्यावत् कालातिक्रमः तावत् तावदायुषा चोयमा- पलात्। ततो हे 'नयनाणि, प्रजादोनां 'प्रापेः', सह 'माप- छपत' अदनि अपसर्पणं मा कुरत, 'मोतृपत' रातावुत्सर्पण- (A) चिह्वितपुलवे चमप्ररप इव्स्मात् परं मोतसृपत इतयममात पूर्व "यासा घोडशामुनि दादशायं संवत्सरच्ततुर्दश" इति पाठः। स घ म सूखान्तरपठितः भाष्यकारसम्मतख।

सेसतिरीये बारखाके १इमे मासाआार्डमासाय। सर्वेषा भूतानीं माखैरप प्रसर्पीम्ति चोत्सर्पन्ति च। मा मे प्रनाया मा प्रेछूमां। मा सभ प्राशरपे प्रसटपत मोत्सपत(ण। (दूम छतवेः। सर्वेंषां भतानीं प्रायैरपे प्रसर्प्पन्ति चोशप्पनति न। मा में प्रत्ाया मा पेशमां। मा मम पाजैरप मसपत मोत्सृपत')। (ङअय५ संवत्सरः। सर्वेषां भूतानी प्रा- सैरप प्रसर्पति चोत्सर्पति च ।। ३ ॥ मा में प्रजाया मा पंशनां। मा मम प्रासौरप प्रसप मोत्संप(न)। (दुदमहः। सर्वेषां भूतानां प्राखैरप प्रस- प्पति चोत्सप्पति च। मा में प्रजाया मा पंशनां। मा मरम माखैरषे प्रसप मोत्सृप(e)। (९)इयशरचिः। सर्वेषां भू- तानां प्रासैरप प्रसर्पति चोत्सर्पति च। मा मे प्रभाया

मपि मा कुरुत। भवदीयप्रजारचणनिमित्तमायुःकयोमा भदित्यर्थ: ॥ श्रथ षष्ठसप्तममन्त्राव्ाह। (१)"दूमे मासायार्डमासाखः प्रसपत मोतृपत" "इमे छतवः • प्रसुपत मोतृपत"() दति। नष्चवा क्यवट्याख्थेयं।। प्रथाष्टममाह। (८)अय५संवत्सरः० प्रसप मोत्ृप"()दति। ऋ्न्न संवत्सरभब्दसैकवचमान्तलात् सर्प प्रसर्पेति चैकवचनं। श्रन्यत् पूर्ववत्॥

१ प्रयाहके १8 चनुवाकः। ११५

मा पेशूनां। मा ममे प्राशीरप प्रसप मोत्सृप(०)ॐ मूर्भुवः स्वं: ९९)। (९१)एतड्ा मिथुनं मा नामियुन%-

प्राखरापूर्यति, उत्सपत, उत्सर्पति च, उत्सृप वेच ४।

सा इम ऋतवोय: संवत्सर इदमईरिया रािदर्श। अनु० ॥१४ ॥

अ्रय नवमदनमी मन्त्रावाह। (<)“टूदमदः • प्रसप मो- सृप" (८) (१•)"हयं राचि: • रप प्रछप मोत्ृप"(१) हतिः एतदाकयादयं संवत्रवाक्यव्यास्थेयं।। भयेकादमं मन्त्रमाह। (१९)"ॐ भ्युवः सः'('१)हति। योयं प्रणवप्रतिपाचः परमात्मा स एव लोकचवरूप इत्यर्थ:। शथ दादममाह। (९९)"एतडोमिदुनं • मियुनं रोडं"

पुरषा: प्रध्मप्रतिपाधयपर मात्कपेषाहित्येन वहावख्ानं चद- सव तट् 'वः' युभावं, 'मिथुन' सम्बन्धः, उपकार्यापकारक- सचयः, एतस ध्यानेनासाकमपि 'मिथुमं' सत्रीपुंसलचथ, 'मारीदं' विंषितं मा बुहत॥ इति सायनाचार्ययविरचिते माधवोये वेदार्थंप्रकाशे यञ- रार्सके प्रथमप्रपाठवे चतुर्दमोडुवाका:।। १४ । 02

११० तैचिरोये बारखने

त्वानारस्थाने ख्वतेजसा भानि(म)। (e)संबत्सरेस्व सवि तुः। सादित्वम्य स्थाने स्वतेर्जसा भानिय। (९शंमूमु- वः खः। रखयावो मियुनं मा नौ मियुनशरीक्रं१। सनूलानादित्यानारस्ाने सतेजसा भानि पद वाी गनु०१४॥

म्रय सप्ममाह। (5"विश्वेषां • खतेअया भाषि"(हति। ये प्रसिङ्कासे विभेदेवा सेपादित्यावतारविभ्ेषा:॥ ऋ्रथाष्टममाह। (८)"संवत्सरखय • खतेजसा भानि"(८) इम। चतुप्रकरणे स खलु संवन्सर शतेरिति संवत्स रोडभिद्ित: सवादित्यय्याव्रतार विभेष:। म्रथ सर्वमन्त्रेषु अनुषच्चमोयं वाकयदयमाइ। (१)"'ओें- भूर्भुवःख :• मिथुनटू रीड्ग'"१) दति। प्रएवप्रतिपासख लोक- नवात्मकखादिस सम्बन्धिना हे 'रमयः', 'वः' युभ्नाकं, सा-

नोसि, पतख्ादृभा पूयं 'नः' ब्रस्माकं, सतोपदषलक्षपमिशुनं 'मा रोटूं' रिंसितं मा कुहत॥ इति सावनाचार्य्यविरचिते बनुरारखके प्रथमप्रपाठके पशद बोडुवाका: ।१५ ॥

१ प्रयाठणे १६ बनुवाकः ।

(Vचारोगस्व सवाने खनेजसा भामि। बाजस्व स्थाने खनेजसा भानि। पटरस्व ख्याने स्वतेजसा भानि। पत- अस्य व्याने खवतेवेसा भानि। खवर्गरस्थ खाने सतेज- सा भानि। ज्योतिषीमतस्थ स्वाने खतेजसा भानि। वि- भासस्य खाने स्वतेर्जसा भानि। कश्यपस्य स्थाने खते- जंसा भानि। ओों यूर्मुबः स्ेः।चापेवो मिबुनं मा नोमियुनं:रीडू(। १। भारोगस्य दर्थ। अ्रनु० १६।

कथ्पः। श्रोगसेत्यश्टायुपरिष्टादिति। धरोगो भराजः पटर: पतङ्क दत्यादोन्यष्टसर्यनामानि मन्तरूपाषि पूर्वमा- वातानि दूदानों तेनेव क्रमेणाषटी मन्त्रान्तराष्रचाख्ायन्ते। तानि दशयति। (१)"आरोगस्य • मिथुनं रोडगं(९) दृति। परोगनामको य: प्रथम: खर्य: तख्य 'खाने,' तिष्ठमइन्तत्- प्रसाद्सम्येन खकीयेन 'तेजवा', भासमानो भूयासं। प्रकत्- प्रतिपाधोलोकचयात्ाको यः सर्यः तेन वह 'बापः', 'वः', युभनाकम्, उपकार्येतपकारकभावोसिति व्तसथाविधा यूयं मदीयं 'मिथुनं', पिसितं मा कुरुत। एतच वाक्डयं पूर्ववम् सरवें मन्तगेष: । इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवोधे वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रखके प्रथमप्रपाठके षोडशेऽमुवाक: ।१६।।

तैतिरोये चारष्यणे

प्रथ सप्तदशाऽनवाकः। (९)अथ वायोरेकादश पुरुषस्वैकादशंखीकस्व(। (रप्रबाजमानानाः रद्रावारस्थाने खवतेजंसा भा- नि ववदातानार रद्राणरस्याने लतेबंसा भानि। वासुकिवेद्युताना: रुद्राखरस्थाने स्वतेजसा भानि। रजतानाश रुद्राखा: स्थाने स्वतेजसा भानि। परुषा- खाप रद्राखा स्थाने स्वतेजंसा भानि। शामानार र- द्राख: स्थाने स्वतेजसा भानि। कपिलानार रुद्राबार स्थाने स्वतेजंसा भानि। अतिलोहितानाश रुद्राखाश- स्थाने स्वतेजंसा भानि। ऊर्ध्बानाए रुद्राण% स्थाने स्वतेजंसा भानि। १ ॥

कथ्यः। प्रभाजमाना नामित्येकादभप्रथाजमानानामिति पेकादन्मध्य इति। तेषां मन्वाणां सङ्ुहरूपेष ब्राख्मणवाकोन प्रतिज्जा दर्भयति। (९)"अ्रथ वायेोरेकादशपुरुषलेकादभ- खोकस्य"(१) दति। एक एव वायुः प्रभ्नाणमानाचेकादभषट्र-

सर्म्बान्धमो मन्त्रा उत्यन्त इति श्रेष: । ताम् मन्त्राज् दबथति । (९)"प्रभाजमानामापू• मामोमिथुनधूरीङं" (१) हति। प्रभ्रा-

१ प्रपाठणे १० वामुवाकः। १२१

(अवपतन्तानाY रुद्राखः स्थाने स्वतेरजसा भानि। वैदयुताना: रद्राखाएस्थाने स्वतेजंसा भानि। प्रभाज- मानीना१ रुद्राखीना स्थाने स्वतेजंसा भानि। व्यव- दातीना% रुद्राखीना% स्थाने स्वतेजंसा भानि। वासु- विवैद्युतीनाए रुद्राीना स्थाने स्वतेजंसा भानि। रजताना रुद्राबीना स्थाने स्वतेजसा भानि। परु- षाखार रुद्राखीना स्थाने स्वतेजसा भानि। श्यामा- ना: रुद्राखीना% स्थाने स्वतेजसा भानि। कपिखानाX रद्रासीना स्थाने स्वतेजंसा भानि। अतिलोह्िती- नाथ रुद्राखीनाए्म्थाने खवतेजंसा भानि॥ ऊर्ध्बाना रद्राखोनाX स्थाने स्वतेजंसा भानि। भवपतन्तीना५ रद्राखीना: स्थाने स्वतेजंसा भानि। वैद्यतीना५रु- द्राखीना% स्थाने स्वतेजसा भानि। ओ्ों भूर्भुवः स्वः। रूपाखि वो मिथुनं मा नो मिथुन: रीईव९। २।

वमाननामको वायुसम्वन्धी यो दद्रविश्रेष: तख्त् बहवो मूर्ि- विभेषा:। वतः प्रभ्ाजमानानामिति बज्वचनं। एवं सर्वच द्रष्टवं। 'रूपाषि' स्रोपुरुष विशेषाः, से 'रपाषि', 'यः' चुभ्नाकं, 0

१२२ तैतिरोये बारयाने

ऊर्ध्वानाX रद्राखा५ स्थाने स्वतेजंसा भानि, अति- लोहितीनाए रद्रायोना स्थाने स्वतेजेसा भानि, यन्पंच। अनु०॥१७॥ -

()अथारभैरष्टपुरुषस्य(। (अेः पूर्वदिश्स्व स्थाने स्वतेअसा भानि। जातवेदस उपदिश्यस्य स्थाने स्व-

सम्बन्धि यत् 'मिथुन', तव्परसादादमदोयमपि 'मिथुनं', भ्रधिं बितं भवतु। प्यस सर्वमन्त्रगेष:।। रति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे बज- रारसके प्रथमप्रपाठके सप्तदमनुवाक: ।१०।।

प्रथ प्रषादभ्ोडगुवाक:। कथ्पः। प्रग्े: पूर्वदिभ्सेत्यषटो दिस्या हति। तबर सङुह- रूपेष ब्राहणवाक्येन मन्तरान् प्रतिजानीते।(९)"सथाग्रेरष्टपुर- षस्य"(१) दति। पगगिजातवेदःप्रभृतय: पुरुषा मूर्न्तिविश्रेषा: य- खाग्रे: सन्ति नोयम् भषटपुरषः',तख। 'बगेः',सम्बन्धिनो मम्ताः

वान्तान् दगषति। (९)"अग्ेः पूर्वदिमाख् • मा नो मि-

१ प्रमाठके १८ सनुबाकः ।

तेजंसा भानि। सहाजसा दक्षिषदिश्यस्य स्थाने खते- जंसा भानि। अजिराप्रभव उर्पादश्यस्य स्थाने स्वतेज- सा भानि। वैश्वानरस्यापरदिश्यस्य स्थाने स्वतेजसा भानि। नर्यापस उपदिश्यस्य स्थाने खवतेरजसा भानि। पव्विराधस उदग्दिश्यस्य स्थाने स्वतेर्ज- सा भानि। विसर्पिख उपदिश्यस्य स्थाने स्वतेजंसा भानि। श्रों मूर्भुवःखः॥ दिया वो मियुनं मा नो मियुन: रीढुं(०॥ १। स्व:, वन्म। भ्नु०॥१८। एतद्रश्मय आपोरूपासि दिश: पन्व।

युनं रीइं"(१) दति। पूर्वा दिक् प्राची तखां भवः 'पूर्वदिभ्ः', तथाविधोगिनामको वो मूर्ततिविभरेषः तख्य 'खाने', तिष्ठ- वरन्तलमादालव्धेन 'खतेजसा', भासमानी भूयासं। उप- दिगाग्रेयी तखां भव 'उपदिभ्यः' 'जातवेदः' नामकः। एवं सर्वण योव्यं। रे 'दिश्ः', 'वः' युभ्नाकम्, चग्रिना सामिना

'मिचुन', अदिंसितं भवतु। सोयं सर्वमन्त्रशेषः। पथवा त्रो- मित्यादि: सर्वंन यजमानाभिमन्त्रणमन्त्रो द्रष्टव्य:। दति सायना पार्यविरचिते माधवोये वेदाथं्रकाशे बजुरा- रसके प्रथमप्रपाठके शषादभोडमुवाकः।१८॥ 02

नैचिरीये बारखापे

(१)दक्षियपूर्वम्यां दिशि विर्सर्पी नरकः। तस्मान्नः पंरिपारि(ण। ()दक्षिणापरस्यां दिश्यविसर्पी नरकः। तस्मान्न: परियाडि(। (उत्तरपूर्वस्यां दिशि विषा-

कथ्प: । दच्िषपूर्वस्यामिति चतस्नरो रकवतीर्ययाषि- पमिति। तब प्रथमं मन्त्रमाइ। (")"दक्षिप • परिपा- हि'(१) दति। दचिणखा: पूर्वसाव्ान्तराखवर्त्तिनी दिगाग्रेयी तख्यां 'विसर्रि'नामकः 'नरकः', विदयते इष्टके 'तआ्ात्' नर- कातू, 'नः' पसान्, 'परिपाति'। पथ द्वितीयमाह। (१)"दृच्िषापरसां • परिपादि"(९) रति। नेवती 'दचियापरा', तसां 'श्रविसर्पी',नाम 'नरकः'। पूर्वच वेदभातिन्नयात् विविधमिततः सर्पतोति सुत्पत्वा

नस्मात् 'सविसर्पी। भेषं पूर्ववत्। श्थ हतीयमाच्। (९)"उत्तरपूर्वखां • परिपाषि"(९) इति। ऐभानी दिक् 'उत्तरपूर्वी', तब दि 'विषादि' संभ्ञकः 'नरकः'। किमर्थमत्माभि: पापं कतमिति जन्तवो विषादं युर्वान्त तत्मादयं 'विषादी'। अ्रन्यत् पूर्ववत्॥ मथ सतुर्थमाइ। (""उत्तरापरसां • परिपाषि"(') हति। वायवी ट्रिंक् 'उत्तरापरा', तब 'अविषादी नरकः',

१ प्रयाठणे २० चनुवाकः।

दी नरकः। तस्मान: परिपाडि(ए)। ()उत्तरापरस्यां दिश्यविषादी नरक:। तत्मान्नः परिपाडि(।(आ्य- स्मिन् सप्त वासवा इन्द्रियासि शतकर्तेवित्येते।")॥१। दक्षिखपूर्वस्यां नव ॥ अ्रनु०॥१८॥

त्थ विंशाऽनुवाक:ः। (१)दन्द्रघोषा वो वसुभि: पुरस्तादुपद्धतां। मनौ

दुःखातिप्याव्जन्तवो विषादमपि कर्भु न चमन्ते तम्माद- विषादी। श्रेषं पूर्ववत्॥ करपः । श्रयत्मित्तिष्द्रियाणि भतक्रतविति दे हति। तथो मन्त्रयो: प्रतोके दर्भयति। (")"भायस्ििन् • भतक्तवित्ये- ते"(") इति। 'द्तेते' ये रची ताभ्यामिष्ट के उपदध्यादित्वर्थः। एतचोभयमिद्रं वो विश्वतसरीत्यनवाके व्याख्थातं।। इति सायना चार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रसके प्रथमप्रपाठके एकोनविंश्ोऽुवाकः ॥।१८।।

भ्रथ विंभाऽनवाक: ।

कथ्पः। दून्द्दघोषा वः संज्ञानमिति षड् दिय्वा दति। पाठसु।

११६ तेतिरोये बारय्मे

जवस वोवः पितभिदक्षियत उपद्धतां। प्रचेता वोर्द्र: पश्चादुर्षद्धतां। विश्वकरमी व श्रादित्यैहत्तरत उपद्धतां। त्वष्टा वो रूपैरुपरिष्ठादुर्पद्धतां। सञ्जानं वः पश्चादिति(ण। (“आ्ादित्यः सर्वागिः पृथिय्यां। वायुरन्तरिक्ष। स्रयों दिवि। चन्द्रमा दिश्षु। नक्षता- सि खलोके(ण। एवा चेव। रवा छोगे। रवादि वा-

(९)"हून्द्रघोषा वो०पसादिति"(१) दति। से न्मूप दष्टकाः 'वः' युभनान, 'पुरस्ात्' पूर्वस्ां हित्नि, 'बसुभिः', देवेः सहि- ताः 'इन्द्रघोष'नामका देवाः 'उपदधता'। 'पितभिः', सहि- ताः 'मनोजवसः', देवाः 'वः' युमान्, दृचिषसां दिभि 'उप- दधतां'। एवं सर्वच योज्यम्। 'संज्ञानं' समीचीनम्ञानयुत् देवताखरपं, 'वः' युभान, 'पचात्', उपद्धातीतिशेषस सचनार्थः 'इति'भब्दः प्रयुकतः। त एते षएमन्ताः ॥ कथ्पः। दित्य: सर्व दति पत्च दिस्या दति। पाठस्ु। '(१)"सादित्यः • नचनाषि खलोके"(२) दति। चादित्या- त्मक: 'सर्वः', अपि 'अ्रद्मिः', 'पृथिर्यया', उपदधातु। एवं वाय्ादिषु येव्यं।

१ प्रपाठने २१ चनुवाकः। १२०

यो। एवारीन्द्र। एवाहि पूंषन्। एवा हि दैवा:९॥१ । दिशु, सप्त चे। अ्रनु०।२०॥

कथ्प: । एवास्ेवेति षड् दिश्वा दति। पाठस्। (१)"'एवा- सेव • एवाहि देवा:'(९) दति। ईगतावितिधातेहत्यन्र एवं नष्दः, हे 'एव' वयमशीस चादित्य, 'एव:' एतव्याः प्राप्त- थाः, कानासे सर्वें लमवीति शेष:। 'चिश्नम्हेनाित्यस सर्व- कामहेतुतप्रसिङ्िर चते। एवमुत्तर जापि योज्यं।। इति साधनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे य रारसके प्रथमप्रपाठके विंश्ाऽगुवाक:॥२०॥

(आर्यमापामपः सवीः। त्रम्माद्समादितामुतः। चगिवायुख सूर्यथ। सहसव्स्करियी। वायवश्ची

कव्य:। मापमापामिति नवोपरिष्ादिति। पाठसु। (९)"सापमापामपः • मातव्ोमसंदूश्ी"(१) दति। अत केतव इति नन्त्रं विहायान्येडटा मन्त्रा: प्रथमानुवाके व्याख्याताः।

११८ तैसिरीये बारखने

रश्मिपतंयः । मरौच्यात्मानो त्रदुः। देवीर्भुवनस्- वेरीः। पुचवत्वाय मे सुत। महानामीर्महामानाः। मइसामेइस खैः ॥१॥ देवी: पर्जन्यसूवरीः। पुतवत्वाय मे सुतः। त्रपा-

पेचावति। अपदेवीरिताहित। वजं देवीरजीताएख। भुषनं देवसनवरीः। श्रादित्यानदितिदेवीं। योनि- नोर्ध्वमुदीषत ।२। भद्रं कर्रोंभि: त्रुखुयामंदेवाः। भद्रं पेश्येमाक्षभि- र्यंजचा:। स्थिरैर*ैस्तुष्टुवाशर्सःस्तनूर्भिः। व्यशॅमद्व- चितं यदायुः। खस्तिन इन्द्रों दृद्दश्र्रवाः। स्वस्तिनंः पूषा विश्ववेदाः। खस्तिनः स्ाथ्यो अरिष्टनेमिः। खस्तिना टह्स्पतिर्दधातु। केतवो अर्हखासञ्। ऋ- षयो वातरशनाः। प्रतिष्ठाश्शतधादि। समाहिता-

पुनरसुपधानार्थ मन्त्रपाठः । केलरपवातरभनननव्दा ऋषषिस- हानाचयते। ते सर्वेपि सवियहा: 'समाचितायः' च्प्रमत्ताः सन्तः, 'अतधा दि' मतवज्ञाकेनापि प्रकारेप, 'प्रतिष्ठा' सैर्य-

१ पमाठने २२ चनुवाक:।

सो सइसधायसं। शिवानः शन्तमा भवन्तु। दिव्या आप श्रषधयः। सुमडीकासरखती। मातेव्याम- संहशि।३। स्वंः, उदीषंत, वातेरशनाः, षदच। न्रनु० ।२१।

ऋ्रथ द्ाविंभ्राऽमुवाकः । ('यडपां पुष्प वेद। पुष्पवान् प्रजावान् पशुमान् भेवति। चन्द्रमा वा भपां पुष्पं। पुष्यवान् प्रजावान् प-

हेतुं 'सबसधायस' सहससख्ाकखय फसखय धारयित्रीं, दष- कामुपद्धालिति भ्रेष: ॥ इति सायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकान्ने यजुरा- रसके प्रथमप्रपाठके एकविंश्राऽनुवाक:।२१॥

पथ दाविंभाऽनुवाक:।

परमिष्टकानां ब्राह्मषमुचते। तवादी तावदापो बज्धा प्रभनं चनते। तब प्रथमा प्रभंसामाच्र। (९)योपां पुर्थ • व एवं

नेचिरोये बारखने

गुमान् भबति। य एवं वेदन९)। (९योपामायतन वेदे। भ्यतनवान भवति। अभ्िवी अपामायतनं। न्राय- तेनवान् भेवति। योभेरायतेनं वेदे। १ । सायर्तनवान् भवति।आपो वा अ्भ्ेराय्तनं। थ्रा- यर्तनवान् भवति। य एवं बेद(ए)। ("योपामायतनंवेदे।

वेद"(१) इति। वमतमयं दि चन्रमख्रणं। भतो जखका- यंत्वादपां पुष्पख्ानीयं। एतस्य्र वेदिता खयं भोगार्थचम्पक- वजलादिपुष्पेः पुनादिप्रजया मवादिपपंडभिख समद्ो भवति। वेदने प्ररोचनार्थमादा फखकथनं, उपसंडा- रायं पुनःकथनं।। ऋथ द्वितीर्यां प्रशंसामाह। (९)"योपामायतनं य एवं वेद"(१) इति। सष्टिभ्ुतावग्रेरप इति अ्रभ्रेजखकारपला- भिधानादगिरपामात्रयः। अचापि प्ररोचनार्थमादी फखक- न। उपसंहारायं पुनरपायतनवानित्यभिधानं। तब थ एवं वेदेत्यव्याइरणोवं। महासष्टावपामग्रिकार्यलेपि ब्रक्मा- छाचवान्तरसष्ट भापो वा ददमासन् सिखमासोदित्वादि-

१ प्रमाठकें २२ चनुवाकः ।

भायर्तनवान भरवति। वायुवी भ्पामायर्तनं। प्रा- वर्तनवान् भवति। यो वाबोरायतनं वेद। चाय- तेनवान् भंवति। २ । आपो वे वायोरायतनं। आयर्तनवान् भेवति। य एवं वेद(ण। (यपामायतनं वेद। भ्ावर्तनवान् भवति। चसौ वै तपच्तपामायतनं। चायतनवान भंवति। योसुष्य तर्पत आ्रायतनं वेद। भायतनवान् भवति। भापो वा समुष्य तपत शायर्तनं । ३।

संदाराथं दविःफसकथनं। सेवं जलाम्घो: परखराधारलोति: । द्वितीया प्रभंसा। एवमुत्तरच द्रष्टव्यं॥ चथ ती्यां प्रबंसामाह। (""बोपामायतर्न बेद व एवं वेड"(१) रति। महावष्टो वाचोरति: प्रम्रेराप हति भुतेः। भग्िदवारा वायरपकारणलादायतनलं, सरपा लवाब- रसशे पूर्वोक्न्यायेन वाय्ाधारलं। ब्रन्वत पूर्ववक्माख्ेयं।। नय पतुर्थीमाइ। (""'योपामायतनं य एवं वेद"(') रति। योषावाहित्यरुपच्रुपसब्वते सेेथमपामाधारः। बादि- खाच्यायते टष्टिरिति जनकारपलस्ृते: नपास पूर्ववदा- रित्याधारतं द्रषटवं। s 2

• तैजिरीये बारखने

भयर्तनवान् भवति। य एवं बेदे(७। (")यापा- सायतनं वेदे। आयतनवान् भवति। चन्द्रमा वा त्रपामायरतनं। आ्रयर्तनवान् भवति। यखन्द्रमंस भ्ायतनं वेदं। आयरतनवान् भर्वात। आपो वै च- न्द्रमंस न्रायतनं। श्रायरतनवान् भंवति ॥४ ।। य एवं वेद()। (योपामायतनं वेद। श्रायत- नवान् भवति। नक्षचाषि वा अ्रपामायतनं। च्ाय- तेनवान् भवति। यो मक्षेचाणामायतनं वेद। त्रा- यर्तनवान् भवति। आपो वै नक्षेचाखामायतनं। श्रयतनवान् भवति। य एवं वेद।०। ५ ॥

अथ पमीमाह। ("योपामायतनं य एवं वेद"(") दूति। तषनिरूपार्णां किरणानां चन्द्रजन्यताचन्द्रमसो जलाधारलं।। अ्थ षषीमाइ। ()योपामायतनं वेद • य एवं वेद"(") रति। पव्याल्लेषादिषु महानचचेषु वर्त्तमानेषु टथ्वाधिका-

ऋ्थ सप्रमीमाह। ()योपामायतनं वेद • य एवं वेद") दति। पर्जन्यास्थस मेघस जल्नाधारतं प्रसिद्धूं।

१ प्रपाठणे २२ चनुवाक:।

()यापामायतनं वेदे। भायतनवान् भवति। प- जंन्यो वा अ्पामायर्तनं। आ्रयरतनवान् भवति। यः पर्जन्यस्यायतनं वेद। श्रायतनवान् भवति। आ्रा- पो वै पर्जन्यस्यायतनं। आ्रायतनवान् भवति। य एवं वेद(9। ()योपामायतनं वेद॥ ६। श्यतनवान् भवति। संवत्सरो वा अ्रपामायत- नं। श्यतनवान् भरवति। यः सँवत्सरस्यायतनं वेदे। आयर्तनवान् भवति। आपो वै संवत्सरस्यायतनं। आ्रायर्तनवान् भवति। य एवं वेद(। (यौसु नावं प्रर्तिष्ठितां वेदे। प्रत्येव तिष्ठति।७।

भथाष्टमीमाह। (र)"येोपामायतनं वेद • य एवं वेद"प) दति। वर्षनुंदारा संवक्रख जलाधारखं।। प्रथ नवमीमाइ। (८)"योसुनावं • तदेषाभ्यनक्ा"(<) दति। 'यः' पुमान्, 'बपु', 'प्रतिड्ठिता' सैर्वेषावखिता, 'नावं', 'वेद'। स खयं खोके प्रतिष्ठायुका भवति। कासा प्रतिष्ठिता नौरिति सेयमुचते। 'इमे वे' दृशमाना एव, भूरादयः 'लोकाः', 'वपु', सर्येषावखिता: माखानीया:। भतः सर्वलोकाधारभृता च्ाप इति वेदनेन प्रतिष्ठिताप्रा-

१३० तैतिरोये बारखने

इमे वे लोका अभु प्रतिष्ठिताः। तदेषाभ्यनूत्रा()। ()अपा रसमुद्यश्सन्। सयें नुकश्समायेतं। घपाष रसंस्य यो रसः। नं बेो मलाम्युत्तममिर्ति(ण)।

प्निः। नद्यादिषु परतीरगमनाच जनेयी नौ सन्पासते या- जले प्रतिष्ठिता न भर्वत। गमनागमनाभासससवात्। सर्वी खोकसहकपा तु नौरन कदायिदपि चसत किं लस्ु सेवेप्षावतिष्ठते। भावरणसचितं ब्रम्माखं धनोदाखो महा- जलेऽवतिष्ठत इति दि पोराषिकप्रसिङ्धि:। तत् तख्षिन् •सर्वजगदाधारभूता च्ाप दत्येवं रूपेडर्ये, काचिटृक् 'स्न्ध- मश्ता', मखान्तरे समाख्ामात् तामेतामृचदर्प्र्यति। "(१) पपापत · मशम्युत्तमर्मिति"(') दति। योऽयम् 'अपा', 'रसः' बारः, तं रसमभिसच्छ 'उदयन् सन्' सर्वे लोका उड्गताः । तष्ादेव रसादुत्वय्यतेऽिचनेवावतिष्त रत्यर्च:। कीटुर्भ रसं, 'स्वे' आदित्यमण्छसे, वुष्िजननाय 'तमा- भर्त' सन्वादितं, अत एव 'एुजं' निर्मसं, 'अर्पा रकस' पैलोका रूप सोद कसारख, तदुत्तम: 'रभः' गेमरप, से चापो युग्नदीयं 'तं' 'उत्तमं', रवं, 'मशमि' तेषु तेपु खोकरोमि, 'दति'ब्न्दो मन्लसमाप्र्यः, ब्नेन मनोष का- चिदिष्टकोपधेया।।

१ प्रपाठने २२ चनुवानः। ११५

(१)इमे वे लोका चपाशरसः। तेमुभिन्नादित्ये समा- भेता:(९1। ()जामुदभ्ीमुत्तरवेदी खात्वा भप पूंर- यित्वा गुरुफदुमनं॥८॥ पुष्करपर्से: पुष्करदएडै: पुष्करैथ सशसीर्य। तर्म्मिम्

तथाच बाधायन बाह। चपापरसमितेकेतिमन्तस्र ता- - त्वषं दर्शवति। '(११)द मे वे सोका: • समाछताः(११) दति। य इने पृथिव्यादय: 'खोकाः', ते सर्म्वेऽपि 'चरपा', मच्े सारभूता: ्खाकनर्मिता: । म्झाण्डगोखकरूपा पृथिवी चीरमध्ये म- छमिव जसमथे घनीभता। तथाच वाजवनेचिन भामबन्सि। वद्पा घर पासोत्तकमाइन्यत सा पृथिव्यभवदिति। 'ते प उदकसारयता लोका: 'बमुत्िन्' दुसमान नदित्वमण्डसे 'रमाछताः' बन्बगामिता: । आदित्यय् वृष्टिदारेण सर्व्वलाक-

कता। 9व प्रयोगं विधसे। "('१)जानुदश्रीमुत्तरवेदीं • सभा- पाय'(२) हति। तब बाविषचयनवद्रथचक परिषिख्य तम वानुप्रनाधाम् 'उत्तरवेदीं खाला', तां खातामुत्तरवेहीं 'मुस्यद मं', वथा भवति तथा जसे: पूरयिला तव्वखमादर

११६ तैसिरोये बारस्ने

विहायसे। अम्निं प्रणीयोपसमाधा्य(९९)। (९ब्रह्म- वादिनों वदन्ति। कस्मात प्रणीतेयममिख्चीयते।

पञ्नपचे: वञ्करास तत उपरि पचरषितेः केवसे: पग्चदण्डेः सककराय तताऽययुपरि मूखदणडपचसचिते: खत्तेः परी: सञ्ास 'त्िन् विहायसे', तत् तस्यापि तस्य मखकसय उपरिकर्मानु- गणमग्ने: प्रएयनं छत्वा तञ् 'अगरिमुपसमाधाय', तत्ाग्रेः परित दष्टका उपदध्यादिति वच्चमाणेनान्वय: ।। प्रथाचेपवमाधानाभ्यां तमिमं प्रयोगं समर्थयते। "(१२)न- छवादिनो •उपद्धाति"('२) इति। ब्रम्नन्तरेभ्योऽय्य वैखच- एं दर्भययतुं 'ब्रह्मवादिन:', प्रय पर्यनुयोगमाङ्कः। दतरत ि यने सम्पूर्णे सति पस्तादगि: प्रषीयते, ऋत्र तु कस्ात् कार- पात् मखकसोपरि वळ्ो प्रणीते सति पसादिष्टकाभि: 'प्रयम्' आरणकेतुकः, 'अग्रिसीयते'। मझकन्तु बाधायने दर्तितम्। दीर्घंदा अतिमस हला पृष्टा दिवीति पुरीषश्यूद्तनमिति। प्रतोस मख्कसोपर्या का भ्रेडग्रिप्रणयनादूध्वे पुनरिष्टकोपधान- मितर चयनावे खचणाद युक्मिति ब्रह्मवादि मामा चेपाभिप्रावः। तथ्याछेपसोत्तरं साप्रणीत हत्यादिनोचते। बद्धि: वह वर्तत इति सापः यस्दयं जखवदितस्तस्ादयमिष्टकाचयमरूपो- डग्रिरद्जाररूपे वळ्रो प्रणीते सति पसाच्ेतव्य: बध्ु हयं चोयत द्व्यनेन जखमदितलमेव सष्टीक्रियते। बादावुत्तरवेद्यामद्ि:

१ प्माठणे २२ चनुवामः।

सा प्रेजीतेयमण्यु अयं चीयतें। असा भुर्वनेप्यना- हिताभिरेताः । तमभिते एता भ्रबीष्टेका उपद्धा- ति।ए। ()अभ्रिद्ोषे दर्शपूर्णमासयौः। पशुबन्धे चा- तुर्मास्येषु। ट। भयो भाठुः। सर्वेंषु यत्ञऋतुषिति(ग

पूरणं, ततः पुष्करपर्णादिसत्क्रादनं, ततो मखकसोपरि वच्िप्रथयर्ण, एवं सत्यस्ेवायं प्रणोतो भर्वत। दतरस्सम्रिनीसु

वर्त्तव्ं। पच्यात् प्रविधानाभावे सति 'पसौ' बगि:, परितो रचकाभावेन 'भुवने' देवयजनादचिम्ंते लोके, 'अपि', गल्वा 'अनादितागि:', सम्नेवागमिर्य्वात। दतराग्रयो जसभयाभा- वाहेवयजन एव तिष्ठनन्ति, प्रधन्त जखनान्वीतः सन् वदिरपि गमिर्ात। 'एताः' इति भम्टः उरक्ड नमिय्तीत्य्ियर्थे वर्नते। अतो वहिर्गमनं माभृदित्येवमर्थ 'तं' प्रषीतमग्िम, 'अभितः' सर्वतः, रचार्थम् 'एता न्रवीट्टकाः', उपदध्वात्।

रता प्रवीष्टका उपद्धातीत्ययमर्थ उपपादित: ।।

इायामग्टीनि कमाषि दर्जवति। '(९)अग्रिदोषे • ऋतु- स्िति-(१) दति। भग्रिदोचादिविषयलेन सष्टरोचो मामदिति

T

तैचिरोये पारवने

(१)एतर्डे स वा आहुः शस्डिलाः। कमम्िं चिनुते। सचियमप्निं चिन्वानः। संवत्सरं प्रत्यक्षेस()। (1क- ममनिं चिनुते। साविचममिं चिन्वानः। अ्मुमादित्वं प्रत्यक्षेख(१६। (१)कममिं चिनुते ॥१० ॥ नाचिकेतममिं चिन्वानः। पाणन् पुत्यक्षेख(०।

खलं वतु प्रथमं प्रश्नोत्तरपर्यायं दर्भयति। (१)एतडू स प्रत्यप्ेषा(१) दति। भण्डिलो नाम किन्हर्षि: तख वंशे समुत्यन्ना: सर्वे 'बण्डिखाः', ते वे तदारुणकेतुकफसं निखितुं परत्रमेवं 'ब्राऊ्:', 'इ स्र वे' इति निपातयस्याप्पेक एवार्थः। तच कैसिदेवं पृच्कते। 'सचियं' सचे भवम्ग्रिं, यः 'चिमुते', सोइयं 'करमान्नं' किम्फलमग्निं, 'चिनुते', इति। तचाभिशैवत्तरमुचते। 'प्रत्यजेष' मुख्या वृत्या, 'संवस्धरं' संवत्सर प्राप्निफलकमग्निं, चिमुत दत्युत्तरं॥ नथ द्वितीयं पर्यायं दर्भयति। (')"कमग्निं • ब्रमुमादित्यं प्रत्यघ्षेण"(१६) दूति। बनुपचारेणादित्यप्राप्निफचकः 'सावि- बोडग्रि: । दतीयं पर्यायं दर्भयति। (१०)"कमग्निं चिमुते • प्राणान् प्रत्यप्षेप"(१) दति। यथा साविचस्ादित्यरूपलम् एष वाव साविचा य एष तपतोति भ्रुत्या पवगतं। एवम्, भयं वायवः पवते, सोडग्रिनाचिकेत दति म्रुव्या नाचिकेतस्र वायुरूपला- वगमात् तचयनेम वायुरूपप्राणपाप्तिः।।

१ प्याठमे २२ धनुवाव:।

(नकमग्निं चिनुते। चातुडोचियममिं चिन्वानः। ब्रह्मं पुत्यक्षेख((न। (1e)कममिं चिनुते। वैश्वसृजममिं चिव्वानः। शरींरं पुत्यक्षेख(९e। (१कमत्निं चिनुते। उपानुवाक्यमाशुममिं चिन्वान: ॥११॥ दमान् लोकान् पुत्यक्षेख(९। (१९)कममिं चिंनुते। इममारुखकेतुकमम्निं चिन्वान इति। य एवासा।

चतुरथें पर्यायं दर्भयति। (१)"कमग्िं • ब्रह्म प्रत्यनेष"(') रति। ब्रह्म वे चतुहातार इत्युकलाङ्रह्मप्राप्तिः। 'ब्रह्म' भब्देन वेदपुरुष उच्यते।। पच्चमं पर्यायं दर्भयति। (१)कमभि • अरीर प्रत्य- सेस"(१८) दृति। 'शरीर' हिरय गर्भस्य देवं॥ वछ्ठं पर्यायं दर्शयति। (९०)"कमग्िं • खोकान् म्रत्यचेष"(१) दति। चड्केन संस्ापयतोत्यादिकं, उपामुवाक्या, काए्ं, तथ प्रोओोडग्रिरपि 'उपानुवाक:', स च 'बापड:' बोघं, महानि- व्यर्थ: । चतएव तचयमेन सर्वलाकप्राप्ति:। सप्नमं पर्यायं दर्शयति। (१९)"कमम्निं • तमिति"१९) हति। इमस लोकं व्यतोत्यातिक्रम्य दिला यो न गच्छति सेऽयं 'ब्रव्यतीपाती' सूर्यः, 'तं' सर्य, प्राप्नोति। बा्येतिभष्दः,

T 2

१8• सैचिरीये पारयाने

इतश्ामुर्तखाव्यतीपाती। तमिलि(१५)। ()यऽग्रिर्मि यूया वेद। मिनुनवान् भंवति। आापो वा च्भोमे- यूयाः। मिुनुवान् भंवति। य एवं बेदगर०।१२ । वेर्द, भवति, श्ायरतनम्, भायतनवान् भवति, वेद, वेदु,पत्येव तिष्ठति, गुरुफदमं, चातुर्मास्येषु,न्मुमादित्यं पुत्यक्षेख कमप्िं चिमुते, उपानुवाक्यमाशुममिं चिम्मा- नः, मिथुनवान् भवति, एकज्। अनु०२२। पुष्पम्, अगिः, वायुः, असा वे तपें, चन्द्रमा, नक्ष- पासि, पर्जन्धेः, संवत्सर:, तिष्ठति, सचियर, संवत्सर%, साविषम्, अ्रमुम्, नाचिकेतं, पुाखान, चातुहौचियं, बम्म, वैश्वसृजर, शरीरम्, उपानुवाक्यमाशुम्, दमान्, खोकान्, इममीरुएकेतुकं, य एवास।,।।

भाइपकेतुकाग्रेरपास सम्बन्धरूपो यो मिथुनीभावः त- द्वेदनं प्रभंसति। (२९)"बोडगरिर्मिथूया • च एवं वेद"(१९) दति। 'मिथूचाः' मिथुनगमना:, 'मिथुनवाज्' मिथुन्ञात्मान,

रनि बाववा चार्थविरचिते माध्रवोये वेदार्थप्रकाश् घजुरा- रसके प्रथ्मप्रपाठके दाविंश्ेाSजुवाक: 8 २९।।

१ प्रमाठणे २९ सनुवायः। १०२

ऋथ जयोविंग्ोऽनुवाकः । ()आापो वा इदमासनत्सलिलमेव। स पजापति- रेवः पुष्करपर्से समंभवत्। तस्यान्तर्मनसि काम: सर्मवसत। इद2 सजेयमिति। तस्माद्यत् पुरुषो म- नंसाभिगच्छति। तडाचा वदति। तत् क्मणा करो-

इभृता पपस प्रशंसति। तघ सव्वादा कामोत्पत्तिं दर्भयति। (1)"त्रापी वा तदेषाभ्यनूक्ा'(१) दति। यत् 'ददं' जगत्, रदानोमआभिर्टटरसते तत् 'ददम्', उत्पत्ने: पूर्वम् 'ब्ापः', एव 'सन्', न तु देवतिर्यअ्जनुज्ादिकं किशिदपि भोतिकमा- सेत्। पृथिवादिभृतान्तर मपि वारवितुं 'मसिलमेव', दत्यु- चते। ताखणु मथ्े किंखित् 'पुष्करपर्णे', जगदीन्वरः 'स प्रजापतिः', 'समभवत्' सम्वगाविर्भयावखितः, 'तस्' प्रजा- पतेः, मनोमष्ये सर्वम् 'इद' जगत् 'मजेयम्', दत्येवं 'कामः', उद्पदयत। पसमात् प्रजापतेवीक्करीरप्रभ्तिम्धा पू्वे सर्व- प्रयुत्तिषेतु: कामो मनखाविरभृत्। 'तसमात्', प्रजापति सन्ततावुत्यन: सर्वः 'पुरषः', ददं कार्य करियामीतादी 'मनसा', पिन्तवति, 'तत्' तथैव, 'वाचा वदति', 'कर्मषा'

तेत्तिरोये चारयने

ति। तदेषाभ्यनूंक्ता(1। (कामस्द्ग्े सर्मवर्तताषि। मनसा रेतः प्रथमं यदासीत् ॥१॥ सतो बन्धुमसंति निरंविन्दन। हृदि पीतिष्या क- वर्यां मनोषेति(९)। (उपैनं तदुर्पनमति। यत्कामो

भरोरव्यापारेण्ापि, तथैव 'करोति', 'तत्' तम्मिन् कामख्र प्रथमोत्पत्तिलचणेडर्ये, काचिटृक् पाखान्तरे 'नभ्यनूक्रा'॥ तामेताम्ृषं दर्भवति। (९)"कामसदग्े • कवयो मनो- षेति"(१) दति। 'तत्' तदानीं सष्टिकाले, प्रजापतेः सकाभ्रात् 'अग्े' प्रथमं, 'कामः' सवें सजेयमित्यभिसाषः, 'अधिसमवर्त्तत' अाधिकेग सम्यगुत्पन्ः, 'यत्' चढा, 'मनसः प्रथमं', 'रेतः' कार्यम्, 'बाषीत्'। तदिति पर्वत्रान्वयः। पूर्वसष्टा खोनायामव्से जगत्कारणे सच्यमापप्राणरिक मोद्जवे सति यदा प्रजापतेमानरस प्रथमं कार्यमृुत्यनं तदा तत्कायें सष्टिविषयेच्कारूपेव निष्पन्नमित्वर्थः ॥ 'मनीषाः' मनस ईमितारः, 'कवयः' वि- डांस:, तत्तसृष्टिगता: प्रजापतयः, 'हदि' खचिन्े, 'प्रतोख्य' प्रत्येकं निखित्य, 'सतः' विद्यमानस्य व्यक्स जगतः, 'बन्ु' बन्धकमुत्यत्तदेतुं कामं, 'समति' प्रव्यत्रे कारणे, 'बिरविन्दन्' निष्कृय्य लब्धवन्तः, न केवलमेतसामेव सष्टो किन्तु सर्वासपि सष्टिषु प्रदत्ता: प्रजापतय: काममेव प्रथमं सभन्त द्त्यर्थः।

१ प्रपाठने २१ धनुवाकः।

भर्वति। य एवं वेद(0)। (फस तपडतप्यत। स तर्प- सक्वा। शरीरमधूनुत। तस्य यन्माएसमासीत। ततौ- डरखा: केतवो वातरशना ऋषय उदतिष्ठन्। २। ये नखाः। ते वैखानसाः। ये बालाः। ते बालखि

'दति'पब्दा मन्त्रसमाप्ता। ब्रनेन मन्त्रेणेकामिष्टकामुपदध्यात्। तथा प बाधायन बह। 'कामसदय दति सकष्पवती- मिति'॥ यथोल्रकाममाहाक्यवेदनं प्रभनंसति। (९)"उपैनं • व एवं वेद"(१) दति। 'यः' पुमान, काममाहाळ्यं 'वेद', स पुमान् 'यत्कामः' चद्विषयकामनावाम्, 'भवति', 'तत्' वस्तु, 'एनं' वेदितारम्, 'उपनमति' प्राप्नाति। देवकाखयो: सामोप्यविवच्या डावुपभ्व्दावुक्र॥ कामानन्तरभाविनीं सषटि दर्भयति। (७)"स तपोतप्यत• गेडपाम्"(०) दति। 'सः' प्रजापतिः, सष्टिं कामयिला 'तपः', सतवान्। नाम तप उपवासादिकयं, किन्तु वष्टवं वस्तु कीदृभ्नमिति पर्याखाचनरूपं। अतएवाथर्वषिका चामनन्ति। 'यः सर्वज्जः सर्वविद्यसय ज्ञानमर्य तपः दति। 'सः' प्रजापतिः, 'तपः पर्यालोचनरूपं, हला सषृव्यविभेषं निव्धित्य, खकीयं 'मरीरं', 'सधूमुत' कम्पितवान्। 'तस्यर' कम्पनसय शरीरख, 'चन्नांस', भवि, तक्ार्नसाददपादिनामकाल्िविधा: 'सप-

तैप्तिरोवे बारखने

स्था:। यो रसेः । सौडपा(ण)। ()अन्तरतः कूमं भूतर सपनं । तमग्रवीत्। मम वै त्वस्ाश्सा। समसूत ।२। नेत्यग्रवीत्। पूर्वमेवाइमिद्दासमिति। तत् पुर्रुषस्व पुरुषत्वं। स सहसशीषा पुरुषः। सहसाक्ष: सडस- पात्। भूत्योदतिष्ठत्। तमब्रवीत्। त्वं वे पूर्वई सम भूत्। त्वमिदं पूर्वः कुरुधेर्ति()। "स इत आ्ादाया- पे:॥8॥

वः', चदपसन्त। प्रजापते: सत्यमकण्यलात् तत्डज्यानुसारेक तत्तदसरत्यचते। तख शरीरख 'ये नखाः', बासन् 'ते', देखा- सनामका मुनयोऽभवन्। 'ये', च शरीरे 'बाखाः' केशः, 'ते, बालसिख्यनामका मुनयोऽवभवम्। 'यः' घरीरख 'रसः' बा- रांभ्:, 'सोडपां', मध्ये कखित् कूर्माऽमदिति भेव:। तेन कूर्मेण सद प्रजापते: संवाद दर्भयति।(")"भन्तरतः• पूर्व: कुरुख्वेति"() दूति। 'अ्रन्तरतः' जखस मध्ये, कूर्माकारेष निष्यनं तचैव वश्रव्तं 'तं' पुहषं, स प्रजापतिः 'शतवीत्'। हे कूर्म 'मम वे, 'लझाएूसा', लचो मांसस व सम्बन्धिना रसात् 'समभूत्'। वं समुत्यचराऽसीति तदा व कूर्मा 'नेत्यनवीत्' बन् त्वयोनं तब लटीयन्ञरोररथाब्रइमुतन:, किलु कूर्माकारं शरीरमेव निष्पण, चईं तु सर्वमतनित्वचैतन्वसरूपलात् 'पूर्व

१ प्रयाठने २९ चनुवाक:।

ऋ्च्नलिना पुरस्तादुपादधात्। एवाह्यवेति। तर्त श्ादित्य उदतिष्ठत्। सा प्राची दिक्(।)। ()अथारुखः वेतुदक्षिखत उपाद्धान्। एवा च्म्र इति। ततो वा

मेवाइ मसिंखाने खितोडसिि द्त्येनत् कूर्मस्य वचनं। यष्मात् पूर्व- मासमित्युवाच तम्म्मात् 'पुरुषः', इति पर मात्मनो नाम सम्पन्नम्। एवमुक्का 'मः' कूर्मशरीरवर्तती परमात्मा, खसामर्थ्यप्रकट- नाय विराद््रपं छत्वा सहससज्ञाकेः भिरोभिरषभि: पादैव पुन्ता 'भूता', प्रादुरभृत। तदानीं प्रजापतिः 'तं' बिराड्गूप, रुष्टा तजत्यं परमात्मानमेवम् 'ब्रञ्रवीत्', भो: परमात्मन् मचरीरात् 'पूवे', 'लं', एव सर्वदा विद्यमान: पतोमत्तः पूर्वभावी सम् 'लं', एव 'ददं' सवें जगत्, 'कुरुव्व'॥ रति तेन प्रजापतिनेवमुकसय परमेश्वरख सष्टिप्रकार दर्थयति। (1)"स द्ृत • प्राची दिक"() दूति। 'सः' पर- मेनरः, खयमारुपकेतुकरुपः सन् 'दतः' ष्टेरपि पूर्वसि- द्ात् सखिलमेवानीदित्युकात् महाजखात्, कियतो: 'भरपः', सकीयेन 'मख्नलिना', 'समादाय', पर्वसां दिभनि तामबोष्टका- मुपधन्तवाम्। केन मन्त्रेण 'एवाहोवेति', चनेन मन्न्रेष। तस्र मन्त्रस्थादित्यपरत्वं पूर्वमेव दर्भितं। 'ततः' समन्तकोपधानात्, 'भादित्यः', उत्पन्नः । सचसां दिम्वत्न्नः 'या प्रापी टिक्', पभूत् ॥। पनेन प्रकारेख क्रमात् सर्वदिगुत्पन्तिं दर्भयति। (9)भ-

तैतिरीये भारपाने

अगिरुदंतिष्ठत्। सा दक्षिणा दिक्। त्ररथारुषः केतुः पश्चादुपादधात्। एवा हि वायो इति । ५ । तता वायुरुदतिष्ठत्। सा पुतोची दिक। अ्रथा- रुखः केतुरुत्तरत उपादधात्। एवा हीन्द्रेति। ततो वा इन्द्र उदतिष्ठत्। सदीची दिक। अथारुर: केतु- रमंध्य उपादधात्। एवा हि पूषन्निति। ततो वै पूषो- दंतिष्ठत्। सेयं दिक् । ६ । अथारुणः केतुरुपरिष्टादुपाद्धात्। एवा दि देवा इति। तता देवमनुष्याः पितरेः। गन्धवी सरसश्चद- तिष्ठन्। सोद्धा दिक()। (र)या विभ्रुरषो वि परापतन्। ताभ्योडसुरा रक्षाईसि पिशाचाशदतिष्ठन्। तस्मात्

थारुप: • सोड्धा दिक्'(०)इति। एतेषु मन्नरेषु 'एवाः' एतव्या: प्राप्तय्या कामा: । 'हि'्भब्दः प्रसिद्धा। सर्वेषां देवानां काम- प्रदतवेम तत्कामरूपलं प्रसिद्धमिति पवें व्याख्ातम्। 'एवाहि' रतिभष्द: भ्ागच्छ द्त्येतस्मित्ररथे वा व्यास्थेयः। 'सेयम्' रति पधोदिगुचते। ब्रन्यत् पूर्ववद्धास्थेयं।। देवसष्टिमभिधायासुरसटि दर्भयति। ()"या विप्रुषो • समभवम्"(ङ) हति। वख्चखिनोपधीयमानानामपां सम्म- निन्यः 'याः' 'विभुंषः' विन्दवः, विविधा भूतवा तत्तातू

१ प्रयाठने २९ चनुवाकः।

ते परांभवन्। विपुड्भ्यो दि ते समभवन्(र)। (तदे-

(९*)आपो इ यदृडतीर्गर्भमायन। दक्षं दधाना ञ- नयन्ती: स्वयमु। तते दुमेऽध्यसरज्यन्त सगाः। त्द्धो

छपधानप्रदेशत् वहिः 'परापतन्'। 'ताभ्यः' विप्ुज्यः, बस- रादय उत्पना:। ते चावान्तरजातिभेदात्चिविधाः। यस्रात् ते, पराभवन्तीभ्यः 'विप्रुञ्ः', उत्पन्नाः, 'तममात', पराभूताः। भधमा: सन्तो विभष्टा दूत्यर्थ: ॥ अपां सकान्राद्येयं सष्टिः प्रपद्िता, तखा: सकुहरपाम- घमवतारयति।(<)“तदेषाभ्यनक्ता"(८) दति। 'तत्' तम्तििन, नद्ध: सर्वे समुत्यन्तमित्यम्तित्र्थे, काविदियं चक् शाखान्तन 'सभ्यमक्रा'॥ सामेतामृचं दर्भयति। (१)"वापो इ यह्दृतोर्गर्भमायन् • खयम्मिति"(१०) इति। बबाओ्जो वा इति वाकयं ब्राह्मप- रपमपि दतीयपादतात्वर्यप्रदर्भनाय मन्त्रमध्ये समावातं।'र- इतो:' प्राठाः, 'बापः', यं 'गभ' जायद्रपम्, 'ब्ायम्' प्राप्तवत्यः। कीदृश चापः, 'दपं' बङ्धिभीसं गर्भ, 'दधाना:' धारयनय:, 'सयसु' कूर्मरयं परमात्मान, 'जनयन्तोः' जनयितुकामाः 'ततः' तआ्दिराड्ूपात् वपा गर्भात् 'इमे' भूरादयः सर्गा: सच्चमाना सोका:, 'अध्यस्यन्त', सश्यदानेतान् सष्टवानि- व्व्पं:। 'भद्धः, एवेदं सवं जगदुत्यन्रमिति डला पाठ्चये- घ 2

तैचिरोये बारक्ाजे

वा इदश समभूत्। तम्मादिद: सवें ब्ररह्म स्वयमथि्व- ति)। (१)तम्मादिद सर्व% शिथिलमिवाङ्गुरवमिवा- भवत्(१।)। (१)पुजापतिर्वाव तत्। भात्मनात्मानं वि-

पोत्ोरथों युक एव। यस्मात् कारणात् कूर्मरूपं महोव सवे सषवान 'तममात्' कारणात्, 'इदं सरव' जगत्, 'खयमु' खतःसिहधूं, 'बह्', एव 'दूति' ब्नेन मग्न्रेण, एकामिष्टकामुपद- ध्यात्। तथाच बाधायन बह। आपो इ वदित्योघवती- मिति । कार्यतं जगतो युनयोपपादयति।(१९)"तम्महिद: •मि- वाभवत्"(११) इति। वसच्छिरिथिसा्योऽ्यो आातं, बापो हि जिथिसा: न तु पाषापवट्ृढा:, 'तस्मात्' कारणात्, 'दर्द सवे' जगत्, 'तिथिलमिव', दृशते। तख्जेव व्याख्यानम् 'अ्भ्रु- वमिव', दूति। अनित्यतम् प्भुवत्वं।। प्रवासय जगतो दारळोपार्य दर्णयति। (९९)'प्रजापतिर्वीव • तदेबानुप्राविभत्"(९९) दृति। केवलकार्यतवं समुत्यनं भिथिखं भवत् न ठु तदसि। किन्मु 'तत्' जगत्, 'प्रजापतिः', एव। बथा घटे मदंभः पृथुवुभ्ादराकारांन्नसेत्यंशदयं, एवं जग-

दांर्कर्मास्त। स हि प्रजापति:, 'बत्राना' साधनानरनिरपेथे

१ प्रपाठके २श अनुवाक:।

(१)विधार्य लोकान् विधाय भुतानि। विधाय सवाः पुदिशा दिशख। पुजापतिः प्रथमजा ऋतस्य।

सर्वमवरुध्य। तदेवानुप्रविशति। य एवं वेद(२0 ।८।

खसामर्थ्ेन, 'भात्मानं' खखरूप, जगदाकारेष 'विधाय', 'तदेव' जगत्, 'अमु'सत्य शरोरेषु खयं चिद्रपेष 'प्राविभत्'॥

तामेताषृचन्दर्भयति। (९8)"विधाय · संविवेभेति"(१७). रति। 'छतख्य' सत्यख्य परब्रह्मणः, सकाभ्रात् प्रथममुत्यन्नःर 'प्रजापतिः', 'लोकान्' भूरादीन्, 'विधाय' भूतानि प्राणिनस विधाय, प्राच्याद्या मुख्यदिन्न आग्ेय्याद्या विदिभस 'विधाय', 'भाहाना' खकोयेन सैतन्येन, 'बात्मानं' खघरीररूपं जगत् अभितः सम्यक् 'प्रविवेश'। दत्नेन मम्त्रेण काचिदिष्टकोप- घेया। तथाच बैधायन बाइ। विधाय लोकामिति समन- वतीमिति।

एवं वेद"(१k) दवि। 'यः' पुमाम, 'एवं' प्रजापतिठिप्रकारं, विजााति स पुमाण् 'सर्वमेव' जगदिति विदयमानम्, 'दद'फह

तत्तिरीये बारखके

आासीत, अंतिष्ठन्, त्भूत, अपः, वायो दति, सेयं दिक, अभ्यनूं का, अम्यनूंका, भ्रष्टो पं। अनु०२३।

नथ चतुविश्राऽनवाकः । (1)चर्तुष्टय्य आपो रक्लाति। चत्वारि वा अपाप रूपाखि। मेघा विद्युत। सनयिलुर्दष्टिः। तान्येवाव-

प्राप्य तथ 'सर्व', वशोकवत्य 'तदेव' जगत्, 'अमुप्रविभति'। सरवा- त्मको भवतीत्यर्थः ॥ दूति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यज- रारथके प्रथमप्रपाठके चयोविंश्राऽनुवाकः ॥२३॥

प्रथ चतुर्विभोऽनुवाक:।

नामनुष्ठानविभ्रेष उचचते। तवादी सामान्येनापां चहपं विधन्ते। (९)"चतुष्टय्य तपो • तान्येवावदन्धे"(१) इति। उप- दधानायं चतुर्विधापो म्चीतव्या:, 'अपाषू रृपाणि' निरुप- कापि वसदूनि मेघादीनि, 'चतवारि', एव। ततसनविद्रुनम्देन गर्जनं विवचितं। धरपा चतुर्विधलेन मेघादिचतुष्टयमपि साधीनं भवति।।

१ प्रपाठके २8 चनुवाक:। १५९

रन्ते(1। ('आ्ातपति वष्या एललाति। ताः पुरस्तादुर्ष- दधाति। एता वै ब्रेह्मवर्चस्या श्रपः। सुखत एव ब्रेझ्मवर्चसमवरुन्धे। तस्मान्मुखतो ब्रेह्मवर्चसितर:९॥

()कूप्या गेहाति। ता दक्षिखत उपद्धाति। एता वै तैजस्विनीरापः। तेर्ज एवास्य दक्षिखता दंधाति।

तेषु चतुर्विधेषु जलेषु प्रथमं जखविभ्ेषं विधन्ते। (१)"प्ा- सपति• ब्हमवर्चसितरः"(१) दूति। आतपयुन्न प्रदेशे वर्वेष सम्पना या पापः ता: पात्रेष केनचिङशीयात् 'ताः', च गरी- ता: चयनचेचे पूर्वस्यां दिश्युपद्ध्यात्। 'एताः' बातपयुने देने वृष्टाः, 'ब्रापः', एव प्रकाशपेतत्वाङ्कढ्ढावर्चसयोग्याः, तार्थ पुर- सादुपधानेमाझेमुंख 'एव', 'ब्रह्मवर्चसं', त्रवरडकूं भवति। यस्मादेवं तआ्ात्', सोकेडपि वेदभास्त्रपाठरूपस ब्रह्मवर्चसस जिक्का- वर्ततिल्वात् पुमाम् मुखप्रदेश एवातिशयेन ब्रह्मवर्चसयुक्ा भर्वात। द्वितीयं जलविभेषं विधन्े। (९)"कूय्या म्टजाति • स्ेज- खितरः"(१) दति। कूपे भवाः 'कूप्ाः', तासां बञविधम्टषकत्यो- पयोगिलेव 'तेजखिवनी:', ता दचिपदिष्ुपधाने सति ब्रभेद- विषभागे 'तेजः', सम्पादयन्ति। वस्ादेवं 'तम्मात्', खोकेडपि नरीरे दषियभागोडतिन्नयेम तेजस्री पत्रिमाम् भर्वति।

तैनिरीये वारयने

ताः प्रश्चादुपद्धाति। प्रतिष्ठिता वै स्थावराः। पथा- देव प्रतिष्ठति(। (वईन्तीर्यह्वाति।२। ता उत्तरत उपेद्धाति। भोजंसा वा ता चहन्तीरिबोङतीरिव आकूजंतीरिव धार्वन्ती:। भोर्ज

दतीयं जखविभेषं विधन्ते। (8)"स्वावरा ग्यज्ञाति• पतिष्ठति"(b) इति। मदीषु कविदिगाधो हदो दृशते। सचापो न प्रवहन्ति किन्तु सिरावस्तितिश्रीखाल्तायां प्रति- हितखभावानां परिमदिध्युपधाबेन सकोयानां सर्वेषां पतिष्ठां जत्वा 'पक्चात्', खख प्रतिष्ठां करोति॥ चतुथे जनविभ्नेषं विधने।(")"वहन्तीरमक्ाति • तेजसि- तर:"() दति। नसा प्रवहन्धो या भापः 'ताः', यृह्ीलोत्तरखां दिखपद थात्। 'एताः' बापः, यदा धावन्ति तदानी 'भोजया' खकीयेन वखेन, प्रवाहमथ्यपतिताम् काष्ठादिपद्राथान् 'वढ- मोरिव' बाकर्षचन्त्व दव भवन्ति, 'उङ्गतोरिव' पाताणादिषु सग्रा: सविन्दुभिरुओ्धें गच्कन्य दव, 'शाकूजतीदिव' तब तथ नियोगतप्रदेशेषु सस्ाराच्ष्दं सुर्वन्त दव भर्वान्त, तस्ैतख वहन खोइ मनस्याकूजनस पोज एव कारयं, अत उत्तरखां दिति 'भेष एव', भस्ापयति। यमादेवं 'तम्मात्', फ्रोकेडपि

१ प्रथाठके २8 धनुवाकः। १५₹

एवास्यात्तरता दधाति। तस्मादुत्तरोड्डं भ्रोजस्वि- तेर:(। (संभ्भार्या मजाति। ता मध्य उपदधा- ति। इयं वै सभ्भायीः। अ्रस्यामेव प्रतितिष्ठति"। पल्वल्या गेह्वाति। ता उपरिष्ठाद्पादधाति । ३। असौ वै पल्वल्याः। अ्रमुष्यामेव प्रतितिष्ठति।

शरीरख 'उत्तरः', भागः 'श्रोजखिितरः', पूजाषोमादिकार्येपु दचिषइस्तस्य तेजखितवं पूर्वमुकर, पादप्रचालनादिषु वाम- इसखोअखिलमचोचयते। चतुष्टय्य दव्यखा: सख्चाया उप- सत्तणतात् षड्विधा पपो द्रषटवा: ॥ तच पस्मं जलविभेषं विधन्त। (1)"सभाया मशाति प्रतितिष्ठति"() दति। महे घटेषु सम्पादनीया बापः 'सभ्ा- या:', 'ताः', ग्टहीला चतसूर्णा दियां 'मचे', उपदध्ात्। सक्ायाषां घटेष्ववसितलेन भमिसट्नलादुपधानेन भूम्बा- मेव प्रतिष्ठिता भवति । वछ्ठं जलविभेषं विधन्ते। (0"पस्वस्या गृज्ताति • श्रमु- बामेव प्रतितिष्ठति"(२) इति। यतर कदाचिदपि जलशेषेर नाय्त द्रवमाचामुदृन्ति: सर्वदा दृमते तत् 'पष्पथं', तथो- तपचा भापो महोला मध्ये खापितानामिष्टकाना 'उपरिष्टात्', उपदध्यात्। पम्पखानां कूपादिवत् सगनमन्तरेय भूमेदप- र्पेव वर्समात् तदुपधानेन सुलोके प्रतिष्ठिता भवति। X

तैचिरोये चारखके

दिशूर्पद्धाति। दिक्ु वा आपः। बबं वा श्रापः। भुझ्ो वा असं जायते। यदेवाक्कोडनं जायते। तद वेरुन्धेण। (तं वा एतर्मरणा: केतवो वातरशना छषयो चिन्वन्। तस्मादाक्यकेतुक:()। (१तदेषाऽ- भ्यनू क्रा ९०। (१ केतवो अर्वंशासय। ऋषयो वातं- रशनाः। पुतिष्ठाष शतधा हि। समाहितासा सइस-

यथोनं दिक्षपधानं प्रभंषति। (5)"दिसूपद्धाति • तद- बबन्े(प)" इति। दिचपां वातलात् बज्मसाओ्ोतल्तेहिसूपर- धानेनावं प्राप्नोति। ऋख्य पितययाग्रेराइणकेतुकनाम निर्वाक। (८)"नं वा एत- मरणा: • तस्ादादणकेतुक:"८)दृति। ऋदपादिभिस्िविये- मुंनिभिखचितलवात् तक्षम्बन्धेनाहपके तुकतं। यम्मपि वातरन्मैर- पयच्चितः तथाप्रणानां केतनास मुखला तम्ाजेव व्यवदार:। उक्ार्थप्रतिपादिकां सचमवतारयति। (१०)'तदेष- डभ्यनूक्रा"(१) दति। 'तत्' तसतिम, शरकेतुकसम्बधोऽय- मग्रिरित्यत्तिवर्थे, काचिदृकू भ्ाखान्तरे पठिता।। तामेताम्चं दर्शथति। (१९)"केतवो • सहसधायसमि- ति"(१९) दति। एवा च आपमापामित्यनुवाके व्याख्याता। इत्यनेन मन्त्रेवापि कासिदिष्टिकामुपदध्यात्। तथाच बौधा- यन ब्राइ। केतव इल्ेकेति ।

!

१ प्रयाठने २१ बनुवाकः।

धार्यसमिति('९)। (९९)पतशंसैव सेहसशञ्ञ प्रतितिष्ठ- ति। य एतममिं चिनुते। य ए चैनमेवं बेदे(ी। I8 बुद्मवर्चसितर:, वहन्तीर्यक्लाति, ता उपरि- रादुपादधाति, श्रुखनेतुकः, भ्रट्टौ थे। अ्नु० २४॥

()आमुदुभीमुत्तरवेदीं खात्ा। अ्पां पूरयति। नपाष सर्वत्वाय()। (पुष्करपर्स रुकां पुरुषमित्युप-

चवनवेदने प्रभंसति। (९९)"अतमखैव • पैनमेवं वेढ"(११) इति । रति बायना चार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रखके प्रथमप्रपाठके चतुर्विग्राऽमुवाक:।।२४।।

प्रथ पसविंभ्राऽगुवाक्ाः। गवोष्टका: पूर्वानुवाकेडभिडिता:। तब पुष्करपर्णाचुरधाजं विधये। तवादावुत्तरवेदिखननं पूर्वमेव विदितं प्रभंबति। ()"जानुदघ्ीमुत्तवेदी • सर्वल्वायेति"(९) रति। जागुपरि- x2

वैचिरोये चारखने

दधाति। तपो वे पुष्करपय। सत्य रुकाः। त्रमतं पु्वषः। एतावद्दावास्ति। यार्वदेतत्। यार्वदेवास्त्रि ।

तदवंदन्(र)। (कूर्ममुरपद्धाति। भपामेव मेघम- वेरन्धे। अरथों स्वर्गस्य लोकस्य समच्यै(श)। (आपं- मापामपः सवाः । न्रस्मादुस्मादिताऽमुतः । अ्रभ्रिवी-

मायेन सातायामुत्तरवेद्यां गुल्फपरिमाणेन पूरितमुदकं यददि तेन 'अपां', सर्वत्ं सन्पादितं भर्वतत। यस्ात् खात- खाशुद कमयलमपेचितं तत्म्ादितरख वसुनो नलमयलं किमु वन्यमित्यभिप्रायः ॥ (१)"पुष्करपर्ण • तदवहन्धे(९) दति। पुष्करपर्षस पविनलेन तपोरुपलाङ्रुक्काल्लग्रिसंयोगपि विभाभाभावेन सत्यलवात्। विरए्मयपुरषस्ापि। प्त एवाम्ृतलात् चया- यामुपधानेन 'यावत्', सार 'ब्र्स्ति', तत् सवे प्राप्तं भवति। एऋ्चितयादनन्तरं कूर्मोपधानं विधस्ते। (१)"कूर्ममुप- द्धाति • सोकख समखे(१) दति। 'अपां', सम्बन्धी मेघ: सारः कूर्म: तदुपधामेन सारं प्राप्ताति।किस् सर्गोऽपि प्रा- पते । पयाबीडकाविधिं स्रचचितठ तनान्तान् पूर्वमेवाज्ातान प्दर्भयितु सेवतः पठति। ("आपमापामयः रमिप-

१ प्रपाठके २५ चनुताक:। युख्ध सरयक्। सह संव्वस्करर्घिया इति। वाखश्रा रशि- पर्तंय:()। (लोकं परेस छिद्रं पटर।२। यास्तिसः परमजा:()। ((द्न्द्रघोषा वो वसुभि- रेवा घ्ेवेति(((9)पञ्त चितय उपद्धाति। पाक्कोडभिः।

तय:'(8) इति। आपमापामित्यारभ्य वाय्न्वा इत्यादिभिर- घोष्टका उपधेया इति तात्पयार्थः ।। खोक पृणेष्टकोपधानमक्तं दर्भयति। (""लोकं पृष हिद्रं · परमजा:'(4)दति। हेदटटके 'लोकं' पूर्वमुपधान- रचितं खानं, 'एृष' पूरय, तत्पूरष्ेन चित्याग्रे: 'छिट्र', 'पृप' पूरय। 'याः' च 'तिसः' खमाहगणाः, प्रथममध्यमात्तरचिति- सूपघेयतया 'परमजाः' प्रकष्टमुत्पन्नाः, ता ऋपि पूरथ॥ मन्तानरमपि पूर्वमाखातमेवोपधानविष्यभिप्रायेष पुनः प्रदर्भयति। (1)"इन्द्रघोषा • एवा ग्रेवेति"() दति। इन्- बोषेव्यादयो ये मन्त्रा: एवा ग्रेवेत्यादयस ये मन्ना:, 'दति' पष्दप्रदर्णिता:, श्न्ये च ये मन्नासेः सर्वेरुपद् ध्यादित्यर्थः।। चितीनां सख्ां विधसे। (०)"पस चितय • तं चिमुते"() दति। जानुप्रमाधेन खातस्य मथ्ये पस्तसञ्ञ्ाकाचितीहृप- दथ्यात्। गुल्फदप्रमुदकं पूरचित्ा पर्णेदण्ेः सत्पुष्करेख सम्यद्य मयपाणेव्वधो एला ता त्बीष्टका उपदभात्। तत

तैचिरोये भारखने

यावानेवाभि:। तं चिनुते()। (लोकंटटेसया दविती- यामुपंदधाति। पच्चपदा वै विराद्। तस्वा वा इयं पाद:। धन्तरिक्षं पादः॥ घै: पादः। दिश: पादः। परो रेजाः पार्ट:()। (विराज्येव प्र्तितिष्ठ-

उपरय्यपि पर्ववत्यचेर्दणडे: शत्स्रपुष्करैख द्वादयिला पुनर. प्यवीष्टका उपदध्यात्। एवं पञ्चकसाभिएत्तरवेद्यां पूरवि- तायां तन पस्सचितयः सम्पसन्ते। तम्तोर्ध्वेः काडेः मखकं रता तल्लापरि पुरीषं प्रसार्थ पुरीषसोपर्यमिं प्रणीधोपसमा- घाय तस्यागेवतुर्दिनु तन्तम्म्लेरवीष्टका उपदध्यात्। एवं रतेडग्रि: पच्चचतियुकरा भवति। ब्राइवनीयगाईपत्दचिषा- गिसन्यवसथ्रुपेश पसषध्धायोगात् 'पाङ्क:', 'अग्नि:', सर्वेो- डपि चिता भवति। दिचिता विभेषं विधन्ते। ("लोकंपृषया • परो रजाः पाद:"(5) दति। येयं द्वितोया चितिः, सेयं 'लोकंपृषया', एवं दष्टकोपधेथा, सर्वपरकत्वादियं 'खोकंपृषा' विराङ्- देहरूपी, सा य विरासमूर्त्तिः पच्चपादोपेता। खोकचयं चित- दिश्स पाद्चतुष्टयं। रणोगुणाताकख संसारख परसा- हाखे योडयं चिदात्मा वर्त्तते अपरो 'रजाः', सच पख्मः 'पाद:', एवं प्रशसा सोकंपृष्ा॥ तथयनवेदने प्रमंसति। (८)"विराव्येद • य. उच्ेन-

१ प्रयाठणे २६् चनुवाक:।

ति। य एतदमत्रिन्िनुते। य उचैनमेवं वेढे।।३। श्स्ति, पूष, अन्तरितषं पाट्:, षट् पं। अनु०।२५।

घथ पर्ड्विंग्राऽनुवाकः। ('अमिं प्रसीयापसमाधाय। तमभित एता श्रवी- ष्टंका उपद्धाति। अ्रम्िद्ोने दर्शपूर्णमासयोंः। पशु- बन्धे चातुर्मास्येषुं। अ्ररथों ब्राफ्डः। सवेंषु यत्र कतु- छिति(।(नयं इ समाहारुषः स्वायम्भुर्वः। साविषः

मेवं वेद"() इति। 'विराव्येव' चत्र एव, विराड्देड एव, वा। इति सायना चार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रसके प्रथमप्रपाठके पञ्चविभ्ोऽमुवाक:॥२५॥

परथ षड्विंशोडमुवाकः।

वतविशेषासथन्ते। पर्वे विदितमेवार्थ पुनर्विभ्ेषकथनाया- दावनुवदति। (९)'अम्निं प्रथीयो • ऋतुम्विति"(१) इति। रतत् सरव योऽपां पुष्पं वेदेतयनुवाके वयाखातं।।

•

१६० तैचिरीये बारखाने

सर्वाभिरित्यननुषऊं मन्यामहे। नाना वा एतेषी बीयाखि(ए)। (कममिं चिनुते ॥ १॥

म्रस्यारणकेतुकस खातच्येप कलक्कत्वमाछेपसमाधान :- भ्यामुपपादयितुं मतदयमुपन्यस्यति। (९)"त्थ इ साहारषः · एतेषां वीर्याषि"(१) दति। खयब्युवः पुच्नः कचित् 'श्ष- नामको मुनिवेवं 'श्राइ स्ा', काठकेषु योडयं विहितः 'अग्रि:', सावित्रादिरारणकेतुकान्तः सः 'सर्वः', अपि 'साविचः', एव उत्तरोप्षरेषु पूर्वपूर्वानुषङ्गस्य विद्यमानलवात्। यो नाचिकेतः स साविचपूर्वक एवामुष्टेयः। चातुदानीयसदुभयपूर्वकः । वेश्र- एजसत्तितयपूर्वकः । आारएके तुकसच्ततुष्ट्यपूर्वकः। एवमन- षक्च सत्यारणके तुकस्ेतरनिपेबस खातन्ं नासि। साविनस त तदिद्यते। तस्रात् सर्वेध्वनुषकत्वात् सर्वोडपि सावित् दूत्येव व्यवहार्यः। अतसतसेव अलङ्गलं न त्वारपकेतुकस खतन्तन स्ेत्य रपस मुनेमतं तदिहं दूथते। ब्रह्मवादिनो वदन्ति 'साविचः सं्वोभिरित्यनषङ्ग मन्यामहे', म कोऽपग्निरितर- जामुषज्जति। 'एतेषां' ब्म्मीनां, 'वोयापि' फलानि, 'नाना'- पृथगुक्तान्येव, तानि व योपां पुष्पमित्यमुवाके संवत्सरं प्रत्य-

तदेतत्फखनानालं प्रपश्चेन प्रदशयति। (९)"कमम्मिं चिनुते • चिन्वान दति"(९) दति। दवादमहादियचाङ्गलेग

१ प्राठके २६ चनुवाकः। १११ .

सचियमम्िं चिम्वानः। कमत्िं बिमुते। सावि- नमभ्निं चिन्वानः। कर्मान्रं चिनुते। नाचिकेतमभ्िं चिन्वान:। कमत्निं चिमुते। चातुहाथियममनिं चिग्वा- नः। कममिं चिनुते। वैश्वसृजमत्निं पिनवानः। कम- म्रिं चिनुते॥२ । उपानुवाक्यमाशु मम्निं चिन्वानः । कममिं चिनुते। इममारुखकेतुकममिं चिन्वान इ्ति(श। ("दृषा वा अगि:। एृषासी सास्फाखयेत्। इन्येतास्य यत्ञः।

शीवमानो बोडयं महागि: सडयं 'सचियः' स्क्िन्वानः पुमान् 'कमर्ि' विम्यसकमत्िं, 'चिमते', इत्येवं भो ऋदयान्मुने ल विचारय। संवसरदेवताप्राप्तिसम्य फसं, दूतरेवां ल्वन्यदेव पृथक पृथक फसमादित्यप्राप्ताटिरप, अतो नैकफसख स- भावनायोति विदष्दस्याभिप्रायः। एवमुप्तरचाषि येव्यं। उपामुवाकत माशुमग्रिमित्यन चदेकेनेत्या छुपा नुवाक्यकाछाक्रो -- महानग्रिविवचितः । वसमी सचियमिति वाकघेनेव गतार्थ:, तर्रि शखाकरप्रसिकं वचचितम्न्तरमस्ु। तदेव फरू-

तैचिरोये बारखये

तस्मान्नानुषज्य:()। (1सोत्तरवेदिषु कृतुषु चिन्वीत। उत्तरवेद्या: झ्ग्िकीयते।)। प्रजाकामिन्वीत ।३। प्राजापत्यो वा एषागि:। म्राजापत्या: प्रजाः।प्र जावान् भर्वात। य एवं वेद(1)। (०) यशुकाम्चि-

'तृषा' सेत्रा, रेतःसेवनेव प्रजामुत्पादयितुं समर्थः। तादृभो यधमुषकुं कुर्यात् तदामोमस्याग्रिचितो टृषणदयं कखिदैरो 'संस्याचयेत्' पोडयेत्। 'श्रस्य', 'यञ्ञः', अपि विनश्ेत। 'त्ात; साविचागिरितरम नामुषञ्जनीय:, खतन्ता एवेते सर्वेडगथः। तत्दारपकेतुकसय खातन्व्येणेव क्लङ्कल्युक्रमित्यर्थः॥ ऋतुविश्रेषे तत्सम्बन्ध विध्स्ते। (")"सेन्तरवेदिषु• अग्िसोयते"() दृति। उत्तरवेदिसचिता ये ऋतवः पश्डुबन्धा-

होवादिषु। वस्ादयं 'अग्निः,' उत्तरवेदिख्ाने 'पोवते', तसमात् तद्रहितं तचयम न युनं। एवं सत्यस्ादग्निनिषेधात् यूर्व का द ग्रिहोचदर्भपूर्णमासयरित्या दििविधाना चाग्रिहोचादा वाहणकेतुकसय विकष्पो द्रष्टव्यः ।। प्थास चयनख काम्यप्रयोगा: । तमैकं काव्यं दर्भयति। (९)"प्रजाकामिन्वीत • य एवं वेद"(९) दति। न्ग्रे: प्रवार्णा प्रणापतिना सृज्यलात् प्राजापत्यलन्तेन साम्बेन प्रजाफस- कत्वमगे:॥

--

१ प्रयाठने २६ चनुवाक: ।

न्वीत। सज्ज्ञानं वा एतत् पंभूनां। यदापः। पत्रू- नामेव सञ्ज्ञानेड्र्मिं चिनुते। पशमान् भवति। य एवं वेद1 ४ ॥ ()वष्टिकामसिन्वीत। आापो वे दष्टिः। पर्जन्या वर्षुका भवति। य एवं वेद(। (<आामयावी चिंग्वीत। त्रा- पा वै भेषजं । भेषजमेवासैं करोति। सर्वमायुरेति(। (१)अभिचर ५सिन्वीत। वज्चो वा आ्रपः । ५। वज्चमेव वार्तव्येभ्यः प्रईरति। सुखुत एनं()।

प्थ द्वितीयकाव्यं दर्शयति। (०)पदडकामचचिन्वोत• य एवं वेद"(०) दूति। ये सषास्ीः पञवो यच काप्यपोडन्विय्य जानन्ति तसात् 'बापः,' पशूमा', सम्यगन्तानसाधनं धानो- इससयने सति 'पपठ़नां', ज्ञानसाधन 'एव', अग्रिख्िता भवति॥ ऋ्रथ दतीयं दर्शयति। (र)"वृष्टिकामसिन्वोति • य एवं वेद"(5) दति ॥ चतुथें दर्शर्यात। (८)"शमयावी चिन्वोत • सर्वमायुरेति" (2) दति। तापभान्तिकरत्वादपां भेषजलं।। पञ्चमं दर्शयति। (१)"अभिचर५समोत • खृपुत एनं" (१) इति। उपरिष्टात् ता भापो वज्जोभुतवेत्ेव वच्चते। तस्ा - दर्पा वज्जतं। अत्ापामेवोपधेय वात सर्वतः फसवाधनलेमा- पामेवोपन्नंसनं।। I 2

१६० सेचिरोये बारत्मे

(१I)तेजंस्कामो यर्शस्कामः। ब्रह्मवर्चसकामः खर्गकाम- श्विन्वीत। एतावड्ावास्ति। यार्वदेतत्। यार्वदेवास्तिं। तदवरुन्ध९ण। (९)तस्ैतडुतं। वर्षति न धाषेत् ।६। अरमृतं वा धापः। श्रमृतस्यारमन्तरित्वै(९९)। (९ना- सुमू्चपुरीषं कुंर्यात्। न निष्ठीवेत्। न विवसन: ख्नरा- यात्। गुद्यो वा एषोडमि:। एतस्याभेरनमिदाडाय"।

• तद्वहन्धे(१९) दति। तत् प्रजापश्वादिकं खर्गान्तं 'चावत', फलमुनं 'एतावत्', एव लोकेडपि विद्यमानमुत्तमं फखं, पतः 'चावत्', उत्तमं फलं 'उसित', 'तत्', सर्वमनेम चथनेन प्राप्राति। प्रथावणकेतुकाग्रिचिता नियमविश्ेषं विधस्े।(१९)"तखे- तङूतं • प्रमृतखाननतारित्ै"(१) इति। पर्जन्ये 'वर्षति', सति चदा मार्गे गच्छति तदा क्ेदनभोत्या धावनं न कुर्यात्। तब करये चामतरुपायामपां परित्यागेन खर्गसुखरूपमृतम- न्तरितं भवेत्। तन्नाभृदिति 'न धावेत्'। नियमान्तराति विधन्े।(१९)"नायु मूनपुरीषं • एत- खाग्रेरनतिदाहाय"१२) दृति। 'एषः' ब्रहपकेतुकः, 'अ्रग्गिः', घवीष्टकाभिर्निष्याध्यववादसु गूढो वर्सते। तादृभा मूतादि- कारियमतिप्येन दहति। म दाडा माभृदिति मूचादिकं 'न सुर्यात्',। पुरुवार्थलेन पास्त्रेवु निषिद्धष्यापि प्त्र पुणर्नषेधः।

१ प्रपाठने २६ चमुवान:।

(१गन युष्करपर्वानि दिरस्यं बाधितिष्ठेत्। एतस्याभ्े- रनेभ्यारोडाय(९ण)।(९न कर्मस्याश्भीयात्। नाद्कस्या- घार्तुकाव्येममोदुकानि भवन्ति। चघा्तुंका भापः। य एतममिं चिनुते। य उचैनमेवं वेद।) ।७।। पिमुते, चिमुते, प्रजाकामखिन्वीत, य एवं वेद, शपः, धावेत्, अश्रीयात्, चत्वारि च।। अमु० २६।

सतप्रार्यासत्ताथ नियमान्तरं विधन्ते। (१)"न पुष्कर- पर्णानि • एतस्याग्रेरनभ्यारोडाय(२) इति। पुष्करपर्वस््र विरयख वा पादेमाक्रमणे सति तमगग्रिमारूढवाज् भवेत्। पतसदुभयं 'नाधितिष्ठेत्'॥ नियमान्तरं विधसे।(')"न कूर्मसान्ोयात् • य छपै- नमेवं वेद"('५) इति। 'कूर्मख', भष्त किशिदपि न सुख्जात। उदकप्नव्देन तततो मीमािरपो सच्यते, तदीयमप्यन्रं 'मात्रोषात्'। 'यः', 'एतं' भारपके तुकं, 'अ्ग्निं', 'चिनुते', 'वः', च 'एवं', 'वेद', तं 'एनं', प्रति 'शोदकानि' उदकवर्ततीनि मोनादोनि, 'अघातुकानि' भ्रहिंसकानि, 'भर्वान्त' 'पापः', भपि 'पधातुकाः' उदकमरयं न भवेदित्यर्थः । रति सायना चार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रसके प्रथमप्रपाठके र्ष्िंभोऽमुवाक:।२६॥

तैतिरीये बारयने

(१)दमा नु कं भुर्वना सोषधेम। इन्द्रेय विश्ने पं देवाः(९)। (१)यन्नन् नः स्तन्वन्ध प्रजान्त। आदित्यै- रिन्द्र: सह सौषधातु(। (आदित्यैरिन्द्रः सर्गखो म- रुन्निः। अ्रस्माकं भूत्वविता तनूनां(९)। ()आसवस्व

पथ सप्तविश्ोऽनुवाकः। कल्पः। इमा नु कर्मिति चतस दति। तब प्रथमामाह। (१)"हूमा नु कं विश्चे च देवाः"(२)दति। 'इन्द्रस विश्वे देवा- स', वयस 'दमाः' 'भुवनानि', 'नुकं सोषधेम' सुखनामस नु कमितिपठितं सुखं यथा भरवत तथा साधयाम।। श्रथ द्वितीबामाह। (")"यशं च न • सह सीषधातु" (१) दूति। अयं 'रन्रः', 'आादित्येः सह', 'नः' प्रस्माकं, 'यञ्ञ', शरोरं 'प्रजास', साधयतु। भ्रथ दतीयामाइ। (९"आदित्येरिन्द्रः • तमभां"(२) दूति। 'बादित्येर्मर्र(्ि:', व युक्ववात् 'सगषः', अ्रयं 'इष्ू्ः', भ्रस्माकं 'तनूनां', 'अ्विता भृत्' रचिता भवतु*॥ कन्यः। बाप्जवखेति सप्दभतपण दति। तब प्रथमामा- ह। ()"आाप्रवख• खां पुरं"() दति। बशव्देन जन्मवान् * बन्र चतुर्थी नादि।

१ प्रपाठणे २७ चमुवाकः। १६७

मासवस्व ।. चाएडीभव ज मा मुहुः। सुखादी दुःख- निधनां। प्रतिमुचस्व स्वां पुरं॥ १ ॥ ()मरीचयः स्वायम्मुवाः। ये शरीराएकल्ययन्। ते ते देहं कंल्पयन्तु। मा च ते स्वास्मतीरिषत्(। (रउत्तिष्ठत मा स्वंप्त। अभ्रिमिच्छध्वं भारताः। राज्ज:

वज्ञमान उच्चते। ब्ाप्तवं नाम गमनं जन्म, सवनं प्रापणं, वज- मार्न जन्मोपेतमाऊ:। 'ब्रशवस्' पुनः पुनर्जनालक्षणमागमनं, मा कुर, मुऊः 'माझवस' पुनः पुनर्मरपखक्षणं झवनं मा कुरु। 'मा 'मुडराण्डरोभव' आ्ए्डः ब्रह्माण्डमथ्य द्त्यर्थ: भ्राण्डी- व्यभृततद्भाव उच्चते। पूर्वमनाण्ा इदानीमाणडीभव तख निषेधा माशन्देमाचते, पुनः पुनर्ग्रक्माणडवर्न्तितं तव माभू- दित्यर्थः। सनन्देनावध्यकतं द्योत्यति। संभारोत्तरणविषया तवाख्थाति: सर्वथा विनश्यत्वित्वर्थः। अ्थ द्वितीयामाह। ("मरोषयः खायसुवाः • माच ने स्याअतोरिषत्"(4) हति॥ अ्थ ततीयामाइ। (।"उत्तिष्ठत मा खप्न • सर्येष सयु- जोषसः"() दति। ह सतिवजा यूयं 'उन्तिष्ठत', उत्थिता भवत, उत्सारषं कुरतेत्यर्थः । 'मा खप्न' खप्ं मा कुरुत, च्ल- या माभूतेत्यर्थः। 'भारताः' इविरादिभरणशीसा: सम्तः,

तैचिरोये बारखरष

सोमेस्य तुप्तासे:। सर्येंव सयुर्जाषसः। 'युषास वासा:(9) अष्टार्षका नवेदारा।२। देवानां पूरंयोध्या। तस्याष्ट हिरकमय: कोशः। स्वर्गो लोको ज्योतिषाऽडटत:()। ()यो वै तां ब्रहयो

'अग्रिं' शारपकेतुक, 'इच्धं'। कीटृमा चलिजः, 'राज्ः' राजमानस, 'सामख', पानेन 'उप्ताः', 'सर्वेप', 'सयुजोषमः' समानप्रीतय:, पद्प्येवंविधो मन्त बनुष्ठेयार्थसेष्टकोषधानख प्रकान्को न भर्वत तथास्ेतदथानुसारपेन कखिददुष्टातिभयो द्रषय: ॥ बय चतुर्थां: प्रतोकं दर्शथति। (युवा सुवासाः"()हति। सोइयं मन्तो व्जान्ति लामधरे देवयन्त इत्यनुवाके व्ास्ातः॥ नय पशमीमाइ। (5)"अट्टाचक्ा • न्योततिषादृतः"(= रति। पूरिति अरीरमुचते, 'देबानां' इड्र्रादोनां, 'पू.,' 'भरष्टाचक्रा' चक्रवदावर पभूतासगसभ्ासमेदोखिमव्वाएक्र- बोरपा: घ्रष्ी धातवो चस्या: सेवं 'फषाचका', बिरोवसिभि: सप्तभिद्वांरेर्धोवतितभ्यां द्वाराभ्यामुपेता 'नवदारा', 'कयोष्या' कर्मगतिमन्तरेय केनापि प्रहर्भुमन्रक्या, 'तखा' पुरि, 'ि- रस्मवः' सवर्णनिर्मितपदार्थमदृन्नः, 'कोशः', भवकान्नरपः, 'खर्गः' सुखमयः, 'सोकः' खानविशनेषः, 'ब्योतिवा' भाषकेन जोवपीतन्येन, 'श्राट्टृतः' परिवेष्टितः, वर्सते॥

१ प्रयाठने २७ चनुवाकः। १६६

वेद। ऋ्रमर्तेनावृतां पुरों। तस्मैं ब्रह्म चे ब्रह्मा च। आायुः कीर्ति पुजां ददु:(८)। ()विद्ार्जमानाX इरि- हें। यससा सम्परीटतां। पुरष हिएमयीं ब्रक्मा।३। विवेशपराजिंता(१०)। (१)पराऊेत्व ज्यामयी। परा-

पथ वषठीमाइ। (<)"यो वे तां ग्रजां ददुः"(<) दति।

सम्बन्धिनी 'भ्रम्तेन' परमानन्देन, 'शाट्ृतां', 'तां पुरी', 'येो वे यः काऽपि पुमान, 'वेद', 'तखे' विदुषे, 'ब्रह्म प' परमा- तापि, 'ब्रह्मा व' प्रजापतिरपि, चकाराभ्यामन्येऽपि मर्वे देवा बायुरादिकं प्रयच्न्ति। भ्थ सपमीमाह। (१०)'विभाजमानाय • विवेशापरा- जिता"(१०) दृति। 'ब्रह्मा' प्रजापतिः, 'पुरं' शरीरं, 'विवेश' प्रविष्टवान्। कीदृभीं पुरं, 'विभ्राजमाना' विभेषेष राजमार्ना, 'इररिवी' पापहरपशीखां, 'यप्सा' जगत्स्रष्टतस्रनषया कीत्यां, 'सम्परीट्टता' सम्यक् परिवेष्टितां, 'हिरम्पयी' सवर्ण- निर्मितां, कदाविदपि पराजयरचितां।। पथाष्टमीमाह। (९९)"पराखत्य व्यामयी • सुरानुभयान' (११) हति। 'विद्वान्' परब्ह्मता्मवित्, 'पराङ्' पुनरादृत्तिर- हितः, 'एति' ब्म्मतत्वं प्राप्ोति। कीदुओोविदान, 'शध्यामयी'

१७० सैचिरीये बारख्वे

उत्येनाशकी। दुछ चामुच चार्न्वोति। विद्ञान् दैवा- सुरानुभयान्'१९)। (९१)यत्कुमारी मन्द्रयंते। यदयाषि- स्पेतिव्रता। अरिष्टं यत्किष्ध क्रियतें। भ्रगिस्तद्नु- वेर्धति(९९)।(९)अमृतासः शतासख्॥४॥

व्या, वयोहानि: श्ामथः, व्याधि: तद्दान व्यामयी तदुभयरा- हित्यादयम्, 'श्रव्यामयी', नाननकः अपम्ृत्युबन्धकं कर्म वा, नदोगावानकी, तद्रादित्यात् 'चनाभ्की', देतादाक्वस्रमा- !

भावात् वयोदानिव्याध्यपमत्युरडितः पुनरावृत्तिपन्यः सन् ब्रह्म प्राप्नोति। 'दह चामुनर प', लोकदयेडपि, 'देवासरामु- भयान्', 'अ्रव्वेति' अ्मुगच्छति, सर्वात्मको भवतोत्यर्य। ऋथ नवमीमाह। (१९)"यत्कुमारी मन््यते • भग्िसद- नुवेधति"(१९) दूति। 'कुमारी' विवाहरिता सी, 'यत्' पापं पुरुषमओोगरपमुिय,'मन्यते' इषे करोति। 'योषित्' युव- तिः प, 'यत्' पापं परपुर्षसभ्भोगं रूपम् उडिय, 'मन्दूयते इषा भवति, 'पतित्रता', ऋपि खभर्टसंयोगाभावेन किष्टा सतो 'यत्' पाप देहवयागरूपमुदिय, 'मन्द्यते', 'यत्' ब्न्यदृपि, 'किख्चित्' 'अरिष्टं' दानादिना रेष्टु विनाथयतुमन्नकयं महत्यापं, शम् यजमानस येन केनापि 'क्रियते' 'तत्' सर्वम्, नयमारणके- तुकः 'अग्नि:', 'अनुवेधति' बनुक्रमेष विनाम्यति॥ पथ दशमीमाइ। (२९)"अभ्टतासः • रन्द्रमगिख ये कि

1

१ प्रमाठने २० चनुवाक। १०१

यञ्वानो येऽप्येयज्वानः। स्वर्यन्तो नापेक्षन्ते। इ- न्ड्रमगिच्स ये विदु:१९)। (१७)सिरकता दव संयन्ति। रश्िर्भि: समुदीरिताः। त्रम्माल्लकादमुष्माच। फ- षिर्भिरदात पुग्निभि:(९8)। (९)अरपेत वीत विच्व सर्पता-

दुः"(१९) दति। 'पभ्टतासः' अ्रपकचित्ताः, 'प्टतासख' पकचचि-

वध्बानः' तद्विपरीताः तेषां मध्ये 'ये' पुरुषाः, 'इ्द्र' पर मैन्नर्य- युनं परमात्मानं, 'ग्रिं' भारणकेतुकस, 'विदुः' याथाकयेन जार्ना्ति, ते ज्ानिनः 'खर्यन्तः' खर्ग मोचं वा प्रापुवन्तः, मानव्यतिरिक्साधनाक्तरं 'नापेक्षन्ते'।। अथैकादशोमाइ। (१8)"सिकता दव• पृन्निन्िभिः"(१४) इति। यथा लोके वायुना प्रेरिता: 'सिकताः' कित् परसरं 'संयन्ति' राभिरुपेय सङ् चछन्ते। तददेते जीवा: 'रश्भिः' र- बुखानीयैः कर्मभिः, 'समुदीरिताः' प्रेरिता: सन्तः, कमार्जन- सानीयात् 'बममालोकात्' कर्मफलभोगरूपात्, 'बमुभाच' सोकात तदा तदा निर्गत्य कचित् कचित् संयन्ति तेषां सर्वे- षामनग्हाथ परमेश्वरः 'पृन्निभिः' रछैः, तत्त्वप्रकान्नकैः, 'सविभिः' र्मन्तेः, 'मदात्' ज्ञानं प्रयच्त॥ श्रथ दादशीमाइ। (१।)"अपेत वीत वषानमसो"(१४) इति। यमेन नियुका: पुरुषा: पुरातना नूतनाख सर्वखां x 2

१०२ तत्तिरोये बारखने

ते:। येडवस्था: पुराखा ये घ नूर्तनाः। बह्दांभिरद्विर- भुभिव्यंत्रं । ५। यमा देदात्ववसानमसमै')। (९न मुखन्तु न् पा- त्वयंः। भ्रकुष्टा ये च रटटेजाः। कुमारीयु वनीनौषु।

भूमौ व्याप्य वर्सन्ते तान् सम्वोध्ेदमुच्यते हेयमदूता: 'ये' यूवं, 'पुराणाः' बब नग्रिचेचे ये पूर्वे खिताः, 'ये व गतनाः', 'ये सचखथाः', ते सर्वे यूयं 'अरपेत' प्स्मात् खानादपगच्त, 'वीत' परस्रं वियुष्य गच्छत, किख् 'अतः' 'विमर्पत' न्ष्मात् खानाहिटूरं गक्कत, 'अद्ोभि:' दिवसैः, 'अ्नुभिः' राषि- भिस्, 'अद्धि: नबीष्टकाभिः, 'व्यत' विशेषेष सम्बदधूं, 'नव- सान' ददं खानं, 'इसे' वजमानाय, 'यमा ददातु', यमेन इस्ते सति केषुचिदद्ोराजेव्वनावीष्टकोपधानं छुर्म इूत्र्थः ॥ पथ पयोदभीमाह। "('()मृमुपन् च ये हिताः"(९) द्ति। श्रविभत्रिको मृशब्दो मनुष्यजातिमाचे शेय:, परपोडा- दिना परव्ृत्यभावादिना जीवन्ो गर्चिता: पुरुषा: ते जातिमा- बान्चयवम्तो मृजव्देनाच विर्वचिता:। तादृभा: पुरुषाः 'मुण- न' भ्रस्म्रात् खानादपमष्क्रन्तु, 'नृ'तादृभनां मनुष्याषां,'भ्रर्यः' खामी, प 'पातु' इतः खानादपेत्यासान् पातु, 'ब्रह्यष्टाः' तक्- मयोग्या:, दुष्कृतप्रसता:, 'ये व छषटजाः विशङ्ूवंत्रजाता एव

१ प्रयाठने २० चनुवाकः। १०२ भारिबीषु च ये हिता:(1५)। (१०)रेतःपीता आ्रास्डपीताः। अगारेषु च ये हुताः। उभयान् पुर्वपांधकान। युवे- 5हं यमराजंगान्(९०)। (१F)पतमिसु शरदं: ()। (1)श्रर-

सन्त:, अकमयोग्या ऋन्वादय: पातकिनो वा, ते सर्वेष्यस्ात् खानादपयन्तु। तथा 'कुमारीषु' विवाहरद्ितास स्तरोषु, 'ये रिताः गर्भलेन खापिता:, तथा 'कनोनीषु' कुमार्या: पु- बीवु, विवाडयकाखपि ये गर्भलेन खापिताः, तथा 'जा- रिणीषु' उपपतियुल्ास स्तरीषु, 'ये हिताः' गर्भलेन खापिताः। ने दुष्टचेचजा: सर्वेऽयआ्दुपधानखानादपमचन्ु। मथ चतुर्दशीमाइ। (१०)'रेतःपीताः ० चमराजगान्" (१०) दूति। 'रेतःपीताः' पोतरेतस्का: पुरुषाः। 'ब्राण्पीताः' भण्स्पृष्टाटका: पार्पिनः, एवमादमच्यभन्तषा: सर्वेपोता उपगच्छत। तथा 'बङ्गरेषु', 'ये' पञ्चाद्यः, शभास्तरीयमार्मेष 'उताः', पिपोखिकादयो वा पिन्राचादिभावेन जगति वर्त्तने सर्वेऽय्यसात् खानादपगच्न्तु। तथा 'पुत्रपाचकान्' त्रुतत- शहीनताकुत्सितान् पुनान् पोचांस, 'उभयान्', 'ब्रहं चुवे' प्रस्मात् सामात् पृथक् कशोमि, तथा 'यमराजगान्' यमेन पातयितुं योग्यान, सर्वानथ्यपनयामि।। थ पसदथ्याः प्रतोकं दर्भयति। (१८)"भतमिनुभरदः" (iन) दूति। दयस शाखान्तरीया वैन्देवकाण्े योगे योम

तैचिरोये बारखणे

: दो यड्हा विलवं। पितृखाम यमस्ये च। वर्कखस्या- श्िनोरमे:। मरुताव्तर विहायसां)। (१कामप्रय-

इत्यनवाके समाखाता। तत्पाठस्तु। प्रतमित्ु भरदो श्रन्ति देवा यचा मसक्रा जरसन्तमूना। पुचासो यत्र पितरो भवन्ति मा नो मथ्या रीरिषतायुर्गन्तारिति। दे 'देवाः', 'मतमिसु' प्तमपि, 'परदः' संवत्सराः, 'श्रन्ति' श्रस्माकमन्तिकखवा एवासच्या एव, अतायुः पुरुष दति त्रुत्या वतं, परद आषि- क्येम तच तच प्रभंसन्ते। म्रत्माकं तु न पर्याय्या तचर हेतुर- चते, 'यन' एषु भतसंवत्मरेषु, 'नः' ब्समदीषानां, 'तमूना', 'जरसं' भरोरायं व्योहानिलक्षणं ग्रेथिखवं, 'चक्रे' हे देवा यूवं छतवन्तः । किस 'यत' यखां जरायां, 'पुत्रासः' पुताः खको- बोदरजाता: खेन रचिता एव, 'पितरो भवन्ति' प्रत्युत पालका भवन्ति। तादृभमायुः कथं पर्याप्तं भवेत्, बार्खा तावदायुषः पर्याप्तिः। छे देवा: यूयं 'बायुर्गन्तोः' तादृभ्रम- प्यायुः सर्व प्राप्ुमिच्छा विदयने यख तम्ात्, 'म्या' तख्ायुष मध्ये, 'नः' प्रम्मान, 'मारीरिष' तङिंषितान् मा कुहत, दति

अथ षोउभीमाइ।()"अदो चतु० विद्ायसां"१८) दति। 'यत् ब्रह्म', पूर्वोक्र जगत्कारयर्मा्त 'बदः' ब्रह्म, पिवादीनां सर्वेषां 'विलयं विभेषेषाखम्बनं। 'विडायपाः' द्वव्यनेनाकाशव- रचिना यचगन्वर्वीदय उच्चन्े ।

१ प्रमाठने २७ चनुवान:। १०५

वखन्मे अस्तु। सच्चेवास्मि सनार्तनः। इति नाको ब्रचिश्रवौ रायो धनं। पुचानापो देवीरिह्ाहिता(९०)।

पुरं, नर्वद्वारा, ब्रक्मा, च, व्यक्र, शरद:, भ्ष्टौ चे। ऋनु०२७॥

अथ मतद्भीमाह। (१०)०कामप्रयवणं • पुतानापोदेबी- रिहाहिता"(२०) दति। प्रकर्षेष यवनं मिश्रीकरणं प्रथवणं कामानां प्रयवण येन ब्रह्मण भवत तत् 'कामप्रयवएं', 'मे' मम, ब्रह्माप्रकामप्रापकं 'ऋस्तु'। 'हि' चस्मात्, अतः 'सनातनः' अभा- दिसिङ्ूः, 'स एव' परमात्मेव, 'अ्रस्तिि', दत्यतः कारणात् 'नाकः' दुःखरहित खानविभेष:, 'ब्रह्िश्रवः' ब्रह्मविषयवा- वघश्रवर्ण, 'रायः' दिरण्ादयः, धनं प्रीतिसाधनं सत्रीपुषादि- पत्थेतत् सवें ममास्तु दति भेष: । 'देवीः' देवनभीलाः 'त्ापः' यूयमबोष्टकाः, 'दद' अ्त्तिन् कर्मणि, 'पुचान्', 'साहिता' धत्त सम्पादयत।।

इति सायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रथके प्रथमप्रपाठके सप्तविंग्राऽनुवाकः।।२०।।

१०६

श्रथ प्रष्टाविभ्रानुवाकः । (१)विशीर्ष्णो एभशेष्ीख्व।अरपेतो निर्कतिश्हये। परिबाध्श्वेतकुक्षं। निजहूट्ट शवलदरं। (१स ता- न्वाच्चायया सह। अरभे नाशय संडर्श:। ईष्यासूये

श्रथ प्रष्टाविंश्ेऽनुवाकः।

कव्पः। विभीर्ष्णीमिति के इति। तबर प्रथमामाह। (१)"विभोर्ष्पी • अवलोदरमि"(१) दति। हे अ्गे 'विभोष्णी' मिरोरहितां, 'म्भभीर्ष्ीस', ग्भ्समानभिरायुक्रां च, 'नि- संति' राकषीम, अ्लत्ोम्, 'इतः' ब्रम्मात् खानात्, 'अपषय' पजदि, परिषधादिनामका निर्षतिसम्बन्धिनः पुरुषा ऋ्रप्य- पजाहि 'परिवाधपरितेः' 'बाधकं' श्वेतकुतिः, स्ेतवर्णकुतियुत 'निजां व्यम्भृतजङ्ायुतं, 'भवखोदरं' पडकवर्णमश्रिता- दरयुकं॥ प्रथ द्वितीयामाह। (९)"म तान्वाच्ायया सह • बग्नेना- जय संदृभ:'(१) दति। वाध्यानि जनैनिव्वानि, पूर्वोंकपरिया- धादिरूपासपत्यानि तान्यात्ान दच्कतीति 'वाच्याया' परि- बाधादीनां माता काचिदखक्षी, भस्त्दुषद्रवोपायं सम्यक् पश्चनीति 'संदृभ:', परिवाधाटय: हे 'अग्ने', 'स', तवं 'तान्' परिवाधादीन, 'नाशय' मान्रावह विनाशाय। किस थे

१ मयाठने २६ चनवाक:।

युभुक्षां। मन्युं कृत्याम्त दीधिरे। रघेन किश्शवा- येता। अभे नाशय संहरश:()। १ । विशीर्ष्णों दश*। अनु० २८।

(१)पर्जन्याय प्रगायत। दिवस्यु वाय मोढुषें। स नौ य-

विद्वेषियोSआ्ाकमीर्थ्यादीन् 'दीधिरे' दोपर्यान्त। प्रस्मड्कुणा- नामबइनं 'ईय्या', तेषु दोषारोपः 'बसया', पवाभावेन बाधा 'वुसुचा', 'मन्ः' बस्रदिषयः शधः, 'हत्या' वसदि- षयोडभिचार:, एतेषामोर्बयादोनां दीपनमभिवृा्िं दुर्वन्तो वे क्रेषियोडस्ान् मारवितुं सम्यक् प्शन्ति ताज् सर्वाज् 'रथेन', तदीयेन वह, 'नान्य'। कीदृगेन रथेन, 'किंश़कावता' पुत्सिता: ुका: किंधड़का: प्राषयपद्रवकारिष: पच्चाकारा राजसविश्रेषा सेर्थुन्रेन। इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश्े यजुरा- इसके प्रथमप्रपाठके पष्टाविंश्ानुवाक: ॥२८॥

कथ्यः । पर्जन्या्येति तिस इति। तब प्रथमामाइ।"(१)पर्ज-

व्चते। तङ्ाव्यमवेनानाखवं।

सेिरीये शारखाने

वर्समिच्छतु()। ()इदं वर्चः पर्जन्याय खराजें। वृदो ऋत्वन्तरन्तधयुंयोत। मयोभूर्वाता विश्वर्द्ष्टयः समय- से। सपिप्पखा शरषधीर्देवगौपा:(९)। (यो ग्भम-

न्याय • समि्छतु"(१) दति। हेखलिविग्यजमाना: 'पर्जन्याय' वृध््यभिमानिदेवारथ, 'प्रगायत' प्रकर्षेष खुतिं कुरत। कीद्ृ- नाय, 'दिवस्युनाय', दिनयुत्यव्नलात् पुनलं। 'मोढुषे' एट्टिरपेय अखख सेचकाय, 'सः' पर्जन्वदेवः, 'नः' चस्माकं, 'धवतं' सवा- दिरुपं भ्च्सं, सम्पादयितुं 'रचतु'॥ पथ द्वितीयाभाइ। (१)"हदं वचः • देवमोपा:"() रति। 'खराजे' खत एव राजमानाय, 'पर्जन्याय' पर्जन्वदेवाथें, पस्माभिदमं 'रद' सुतिरपं, 'वपः', 'इदोडन्तरमळ्' तदीय- चिस्ते प्रविष्टमण्। 'तत्' नम्मदीयं वषः, 'बुधोत' तखरिते हे सलिजो मित्रवत। 'बातः' वायुः, 'अस्मे' बस्मासु, 'भयोभूः' सुखख भावयिता, भवतु 'विश्वळ्ष्टयः' सर्वेऽपि मनुष्ा:, प्रस्मास मयोभुवः सन्तु। 'श्रोषधीः' ज्रोहियवाद्याः, 'सपि- प्पसाः' बेभनफखोपेताः, 'देवगोपाः' इविद्वारा देवाना पा- सविच्: 'सम्नु'॥ अथ वतीयामाइ। (१)"यो गर्भमोषधीनां • पुरुषीषाम्" (९) हति। 'वः' पर्जन्यो देवः, 'बरोदियवाद्योषधीनां', 'गर्वा'

१ प्रपाठने ३० चनुवानः ।

मंधीनां। गर्वा सखोत्यवतां । वर्जन्येः पुरुषोखा"।२। परज्रन्याय दश॥ चनु० २६॥

पथ चिंग्ाऽनुवाकः । (1)पुनमा प्रैत्विन्द्रियं। पुनरायुः पुनर्भगः। पुन- व्रीश्मेयमैतु मा। पुनर्द्रविसमैतु मा(।(१)यन्मेऽद्य रेतः

ऋ्रश्ानां, मनुष्यस्तोषास 'गभे रणोति'। मोडस्माकं मयो- भूरिति शेष:।। इति सायना चार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रसके प्रथमप्रपाठके एकोननिंश्रोऽुवाक:।।२८।

कथ्पः । पुनर्सा प्रेतिति चेति। तब प्रथमामाह।(१)पुन- मां प्रेलिन्ड्रियं • पुनर्द्रवियं प्रेतु मा"(१दति। पत् 'हन्दियं' सोमेब जहं, तत् 'पुनः', अपि 'मां', प्रति 'प्रेतु' बामचतु। 'वायु.', ऋपि 'पुनरैत', ब्रह्मण इद 'ब्राङ्मम' ब्रम्मवर्चसं, तदपि 'पुनर्मामेतु'। 'द्रविय' धवमप, 'पुनर्मामेठु'। एतत् सबें मम पुनः पुनर्वर्द्धतामित्व्थ:। अथ द्वितीयामाह। (९)"यमोऽय रेतः • वर्चसे"(१) दूति। x2

१८० तैचिटीये बारखने

पृथिवीमस्कान्। यदोषंधीरंप्यर्सरद्यदाप:। इुदं तत् पुनराददे। दीर्घायुख्वाय वर्षसे। (यने रेतः प्र- सिच्यते। यम्म आजायते पुनः। तेने माममृतें कुर। तेने सुम्रजसें कुरु। १ ॥ पुनः, देच। अनु० ३०॥

प्रधाम्िन् दिने 'मे' मदीयं, 'यद्रेतः', 'पृथिवीं', प्रति 'अस्कान' प्रमादेन सन्नमासीत। 'श्रोवधीः चपि', मदोयं 'यत्' रेतः, 'बसरत्' 'प्राप्नात्', शोषधीषु र्ब्नमित्यर्थः। पम रेतः, पापः, पसरत् पमु स्कनं, 'तदिदं' रेतः, 'पुनः', अपि शहं 'आददे'। किमये, 'दीर्घायुख्ाय', 'वर्षसे' बायु ईंडूचे, ब्ह्मवर्षसाय च।। पथ तवतीयामाइ।(९)"यसो रेतः • सुप्रजसं कुद"()हति। 'मे' मदीयं, 'यद्रेतः', गर्भात्रये प्रकर्षेष 'षिचते', 'मे' मदोयं, 'यत्' रेतः, 'पुनः', अषि 'भाजायते' अपत्यरूपेणे- तपते, 'तेन' सपतेन, 'मां' यजमानं, 'बम्तं' सुखचुत, 'कुद'। 'तेन' चपत्यरपेण रेतसा, 'मां', 'सप्रजसं' शोभनपुत्र- •पाचादिप्रजायुन 'कुछ' H हति सायनाचार्य्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाश यजुरा- रखके प्रथमप्रपाठके चिंशेऽमुवाक:॥३०॥

१ प्रयाठके ११ चनुवाक:।

(अद्धस्तिरोधाऽजायत। तव वैश्वसः संदा। तिरेधिषि सपलानः। ये अपोऽअ्मन्ति केचनण। ()त्वाड्टों मायां वैश्रवरः। रथ सइसबन्धुर। पुरु-

पथेक निंगागुवाक:।

मथ वेत्वणयतमन्त्रा उचचने। तन चतसभिवेत्रवषमा- वाहयेत्। तास प्रथमाभाइ। (९)ऋन्गसिरोधाऽजायत• भपोऽअत्ति केचन"(१) दति। बचानादिसिङ्ध: कुबेर: सम्बो- थोचते। हकुबेर तया स्टशितो यः 'वैञ्रवपः', विश्रवसेपत्यं, व खद 'मदा', 'तव', 'बदधसतिरोधाऽजायत' बनुपखचितानां बदीयकमणां तिरोधायक सासोत्। बतो वेश्रवपस् कर्म- तिरोधायकलं निवायँ, तन्मुखेन 'नः' वसदीयाण् नजून, 'तिरोधेषि' विनाशय, 'केचन' अन्वेऽपि, 'अपः' प्रसदीवानि कर्माषि, 'पश्नन्ति' तिरोदधति, नाशयन्ति, तानपि सर्वीस 'तिरोधेषि'। अथ द्वितोयामाइ।(१)"ताड्ीं मा्या• वाहि नो बचिम्" (१) दूति। ऐे कुमेर वैत्रवएसहितस्ं 'रथमाखाय', 'नो बसिं' नम्मदीवां पूर्जा प्रति, 'आयाद्ि' वागच्छ। कोदृशं रथं, 'हइसनन्धुर' अराणां सडसं थसिन् चक्रो तचतं सहसवत्

१८२ तैचिरोये बारकरे

सक्:सईसान्ं। ब्ास्थाया याहि नो बलिंए।() यसैं भूतानि बलिमावइन्ति। धनं गावा इस्तिहिरसयम- शान् ॥१ । श्रसाम सुमता यत्नियंस्य। त्रियं विख्तोऽनंमुखी विराजम्(1)। (8)सुदुर्शने चे क्रौच्चे चे। मैनागे चे म-

तसुनाधूर्यक रथस् सोडयं सहसबन्धुरः ताब्नं, 'पुरुषम्र' वछचक्रोपेतं, 'सपसान' बहसमज्ञाकेरमेदपेतं,। तख् रच- सोपमावमुख्यते। 'ताड़ीं माया' यया लडा निर्मिता माया भाखर्यवरो तडदाखर्यंकरं। एथ छतीयामाइ। (९)"वसी भूतानि • विराजम्"() रति। 'यसै' मुबेराय, 'भृतानि' सर्वे प्राषिनः, 'बसिं' पूर्वा, 'भावइन्ति' सम्पादयन्ति। कीदृभं वरचिं, धनादिरुप, 'धनं' मणिमुन्नादिकं, इस्िमि: बहितं दिरयं 'इसिहिरयं', 'यतियथ' बखिना पूजनीयस तका मुबेरख, 'सुमता' धन- बइयुडी, 'प्रसास' बवक्िता भुवास। कोदृशस कुमेरख, 'ऋन्नमुखी' ऋन्नप्रधानां, 'विरारज' विविर्ध राजमार्णा, 'मियं' सम्पदं, 'विश्वतः' धारयतः ॥ अथ पतुर्थीमाह। ("सुद्भंने • सफूहायें नमरं तब"() इति। सदर्भनादिनामकास्तय: पर्वताः तम्मिसेवेकस्िन् 'महागिरैर', यत् 'तब नगर', तत् 'बंहाये', तत् परित्वज

१ प्रघाठने ६१ सनुवाक: ।.

शगिरौ। सतदादरिंगमन्ता। सषहार्य नगरन्तवण। (1)दूति मन्नो:। कब्चोत अम्वै()। (यदि बलि- ह्रेत्। डिरब्यनाभयें वितुद्यें कौबेरायायं बलि: ।२। सर्वुताधिपतये नम दुति। अ्रथ बलिश्हृत्वाप-

पस्दनुग्रहार्थमनागच्ेतयर्थः । कोदृत नगर, 'सतदाट्टार- गमन्ता' सन्तः, वतं वा द्वाराषि, ब्ह्ार: कच्याविश्रेषाः गम- ना:, गभनयोग्या रथ्याविश्रेषाः वतवख्धाका द्वारविश्रेषा: कच्याविश्रेषा रव्याविभ्रेषास यश्िन् नगरे तं नगर सतदा- हारगमन्ता।। : भोळवुद्िषमाधानार्थ यर्वोत्तरबन्धी विभजते। (4)"दति मन्वा: • ऊर्ध्वम्"() इति। 'इति' एवमुक्ता, श्रद्धसितरोधे व्यादयो नगरन्तवेवना मन्त्रा टषटवा:। 'अत अध्ने', यदि मचिं हरदित्यादियन्य: 'कव्पः' अ्रमुष्ठानविधायक श्राह्माणकपः। तदिरधां दभथति। (0"वदि वविश्हरेत् • इलोपति- हेत" () दति। 'यदि बन्दप्रयोगाइखिहरयं वैकष्पिकमिति न्यते। तम्तिन बविहतयपम दिरश्ेत्याटिमश्रेय बर्लिं इत्वा वच्भायमन्ेणोपज्ानं कुर्यात्। कुबेरस सम्बन्धी वैश्रवणः कोबेर:, विर्थ नामो बस्ान दिरयनाभ: सर्वाभरण- भषिति इत्वर्षः । दिरयं दुर्षमं कुर्बन् सर्वप्राषिमा विभेषेष तुदति वयवतीति 'वितुदिः', चयोतगुषयुकाय वैत्रवणाय

तैचिरिये बारयने

तिष्ठेत(1)। (क्षतं क्षपं वैत्रवखः। ब्राह्मखा वयः सः। नर्मस्ते श्स्तु मा मा डिश्सी:। प्रस्मात् प्रविश्यावम- बीति(9। ()अघ तमग्िमाद्धीत। यस्मिवेतत्वमं प्रयुश्जीत(न। (तिरोधा सूः। तिरोधा भुक।३।

'तयं बलिः', मया दत्तः, सर्वप्राषिनामधिपतये त्े वैश्रव- चाय 'नमः', वस। इत्युको बलिहरपमन्तः।। (०)"चनं पषं • प्रविभ्वान्नमङ्गोति"() इति। चचेक: चचनष्द: चतात् चायत इति वयुत्पत्वा पालकतं मूते, दि- तोयः चनबब्दो जातिवाषी, घयं 'वेश्रवणः', 'सरचं छनं' पा- सक:, सचियत्वजातियुल्तस, 'वयं' चनमाना:, ब्राज्मषजाति- चुन्नासेन पाखनोया: 'सः', अतः 'ते' वैश्वणाय, 'नमः, पसु', 'मा मा हिशू्बीः' हिंसितं मा कुरुतः, यसाडयं म्ाह्माणखेन नमरकर्बलेन व लचा पाखनीया: 'अस्मात्' कारणात्, भम पविखाने 'ग्रविशव', 'पत्र' प्रस्माभिर्दत्तं बखिरूपं, 'बद्ि' भचय। 'दति' चसा, उपखानमन्त्रः।। भगिख्ापनं विधस्ते। (र)"ब्रथ तर्माग्रमादधीत • प्रयु- चीत"(5) इति। 'यशिन' अग्गा, वेत्रवणबख्ासयं 'एतत् कर्म', प्रयुज्चते। 'तमग्निं', पूर्वोकनोपखानानन्तरं भुमा खापयेत् । खापनीयं मन्तं दर्घयति। (८)"तिरोधा भूः •पते बीढे- ति"()हूति। रेवे 'अस्ितरोधा' भुखोंक खवतेजयचादय,

१ प्रयाठमे २१ धनुवाक।

तिरोधा खः। तिरोधा भूर्भुवः स्वः सर्वेषां लोकाना- माधिपत्वे सोदेति()।(अथ तमभिमिन्धीत। यस्मिन्े- तत् कर्म प्रयुश्ीत९.)। (तिरोधा भू: खाडा। तिरो धा भुवः साडा। तिरोधा स्वेः साहा। तिराधा मूर्भु- वः सवं: स्वाईश१। (२९)खस्मिव्वस्य काले सवी ब्रहुती- हुंता भवेयु:॥४॥ अपि ब्राह्मषमुखीनाः। तम्मिनङ्गः काले प्रयुन्जीत। एवं 'भूः', लोकः 'खः', लोकः वा, एकेकनः समुदायरुपेणापि सर्वाज् व्यामुदि। व्याप्य च 'सर्वेषां' एतेषां, 'लोकाना', 'भाधि- पत्े अधिकपालननिमित्तं, 'सोद' अचोपविद्। 'हति' वय मग्रिखापनमन्ः । समिन्ववं विधसे। (१)"वथ तमग्नि •प्रयुख्जीत"(१)इति। पूर्ववद्याख्थेयं।। समिन्धनमन्लान् दर्भयति। (११)"तिरोधा • तिरोधा मर्भुवः खः खाहा"२)दूति। 'खाहा' समिदियं खाऊ्तमस्तु। भ्न्यत् पुर्ववत्। म्रम्य वैत्रवणयमस् कालविभ्रेषं दर्मयति।(')यतिसस · सुप्ननादवेपि"(११) इति। 'परख्न' वारुपकेतुकस, सम्बन्धः, 'पाहषमुखीनाः' हट्रो वा एषः यदग्गि: स एतर्षि जात इत्यादि ब्राह्मणप्रतिपादिता: शतरद्रीयादय:, 'सर्वा अपि', श्राङ्ड- नयः 'वशिन् कासे', 'डता भवेयुः', तदहःसम्बन्धिनि N

१६ तैचिरोये बारखाने

वेत्। सर्वाओा: सिध्यन्ते। य एवं वेद। युध्न्तिद- मजानतां। सर्वारथा ने सिध्धन्ते(९९)। (१)यस्ते विघा- तुंको खाता। ममानाईदये ग्रितः॥५ । तस्मा हुममंत्रपिरडं जुद्दोमि। स मैडबीन मा विर्ष-

'तखिन् काले', वेश्रवणयमं 'प्रयुख्ीत', 'वेपि' ऋपि वा, 'सुप्न- जनात् पर:', सर्वेषु जनेषु सुप्नेषत्तरख्तिमिन् काले।। एनदीषग्रन्थाध्ययने नियमं दर्भयति। (१९)"'मा सा प्रमा- इन्तमाध्यापयेत् • सर्वारथा न सिष्धनते"(२९) दूति। 'प्रमा- बनं' प्रमादयुननं दुर्द्धन्तं पुरर्ष, 'दद' वैश्रवपबस्तिकर्म, गुरुमु- खात् 'बजानतां', पुरुषायां 'सुष्यन्' पुथ््ता श्म्माभावेव इरिद्रायां, 'न', केडपि कामा: वियन्ति, अममपि तैन सभ्यते कुताऽन्यस्कामप्राप्तिरित्वर्थः ॥ म्ध बलिहरयमन्त्रं दर्भयति। (१)"वसे विघातुक :• मय खाहा"(१)। हे कुबेर 'विधातुकः' सर्वेषां दिरस्यखाभ- विघ्नकरणशीखः 'ते' तव, 'यः' 'आाता' वेश्वषः, सोडयं 'ममा- काईदये, ध्ेयलेन 'साश्रितः', 'तखे' वैन्यवपाय, 'दम', 'त्रप- पिष्छं श्रेष्ठपिण्ं, 'जुदोमि'। 'सः' वेश्रवषः, 'मेडयान्' महोयान् हिरससाभादोन् पुरुषार्थान, 'मा विवधीत्' मा विनाशयतु, किम्तु मध्चे सम्पादयत तदर्थमिदं खाऊतमस्॥

1

१ प्रपाठने २१ चनुवाक:।

धीत्। मयि खाईा१)। (राजाधिराजाय प्रसभ्ना साहिनें। नमा वयं वैश्रवखाय कुमहे। स मे कामान क्ामकामाय महं। कामेश्वरो वैश्रवण ददातु। कु- वेराय वैश्रवणाय। महराजाय नमः। केतवो शर्द्ध- सासय। छषयो बातरशना:। प्रतिष्ठार शतवाहि। समाहितासो सइसधार्यसं। शिवानः शन्तमा भवनु। दिव्या आप शषधयः। सुमडीका सरखति। मा ते व्याम संदर्शि(र॥ ई।

योमसंदुभ्ि"(१) इति। राज्ा सर्वेषामधिकलेन यो राज्य- खामी सयं 'राजाधिराजः', तखे,मखास्कारेथ सर्वेषी खाभारना थोडभिभविता प्रतिबन्धकः स 'प्रषश्नवाही', तमे, वैश्रवणाय', 'व्यं' यजमाना:, 'नमखुर्मह'। 'कामेशरः' सर्वेषां कामाना खामी, स'वैश्रवपः', 'कामकामाय' बलभोगार्थिने, 'महं', 'मे कामान्' मदपेचिताम् सर्वान् भागाम्, 'दहातु'। कुबेररू- पाय 'महाराजाय वेत्वसाय', 'नमः', चस्ु। केतव दत्वा- दिकं पूर्वमेव व्यास्यातं। ग्रस्त प वैश्रववय त्सादणकेसुकान्तः प्रवोमो वचिस खातन्ववेष प्रयोग दतुभयप्रकारो विद्यते। तथ ब्वाअतिदामाम्मे बाधायनेन दर्शितं। वैशवपथज्ो ब्राम्म- सेन व्याख्यातोऽसकाम्य सर्वकामय् वा पर्वपि पर्वधि वैश्रवण- यम्मः। गेत्तरवेदिपु कठपु विन्वोतेति चया प्ाह्मषमित्यादि। z 2

नैतिरीये भारखाने

पश्ान्, बलि:, भुवः, भवेयुः श्रितः, पे, सप्त चे।। भ्रनु० ३१।

ऋथ द्ातिंशेड्मुवाक:।

(र)नियम: समासेन(९)। (१)तस्मिन् नियमविशेषाः। चिषवसमुदकापस्पर्शी । चतुर्थकालपानभक्तः स्यान्।

दूति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रखके प्रथमप्रपाठके एकत्रिंश्रोऽमुवाकः ।३१।

अथ दापिंग्रडनुवाक: । पधारणकेतुकचवनाप्टन्रतं विधन्ते। (९)"संवत्सरं • वा मातौ"(')दति। यो आारपकेतुकमम्निं वेतुमिष्कति सोडधि- कारषिष्यर्थमादी 'संवर', 'वा', मासडयं वा वच्चमायं 'वतं', अनुतिष्ठेत्॥ पतमष्दार्थमाइ। (१)"नियमः समासेन"(१)दूति। घोयं 'नि- चमः' खीकार, तदेव व्रतं। एतच 'समामेन' सङ्पेष, दर्मितं । अथ विसतारं प्रतिज्ञापूर्वक दर्भयति। (९)"तस्तिन्• काष् सषयः'(२) इति। नियमो वतमित्वेव सामान्यसचय- मुनं 'तम्िमन्' प्रते, बमुष्ठेया: 'नियमविशेषाः', कमेणचन्ते। सुयसे सोमो पचेति सवनं, तत् चिविधं, प्रातर्मव्यन्दिनवायड्दा- लभेदात्, तमित् सवनजये उड्कमुपस्ृमेत् सावादित्र्थ:।

१ प्रपाठ्के ३२ चनुवाकः ।

ब्रहरइवा मैक्षमश्भीवात्। औदुम्बरीभिः समि- द्विरिं परिचरेत्। पुनर्मा मैत्विन्ट्रियमित्वेतेनामु- वाकेन। उदृत परिपूताभिरद्धि: कार्य कुर्वोत॥ १॥ संस्चयवान्। अभये वायवें सयाय। ब्रह्मणे प्रंजा- प्रतथे। चन्द्रमसे नद्रपेभ्यः। ऋतुभ्यः संर्वत्सराय।

पामं, चोरादिविषयं, भक्तमन्नं, तदुभयमवि प्रतिदिनं काल- इये खीकियते। तआ्मत् दिरक्ो मनुब्े्थः उपक्तियते। प्रा- तख सायसेत्यावातलात् तथा प्रातर्भुन्वतः सायं द्वितीय: कास:, परेशुः प्रातःकालसृतीयः, तमेव सायं चतुर्थः कालः, मध्यवन्तिना द्वितीयदतीयकाला परित्यव्य तमतिमिंसतुर्थकाले पानं भर्न्न च बखासा 'पतुर्थकालपानभन्रः', तथाविधो भवेत्। चथवा प्रतिदिनं भिचितवा तदनरं भुख्जोत, सडयं पचो- ज्मननविषयः । उदुम्वरटृत्षजन्याभि: 'सरमिद्धि:', भभिपरिचर्यी कु्यात्। तम्िन समिदाधाने मन्ना: 'पुनर्मा मैलिन्ड्रियमि- व्येतेनानुवाकेन', उन्नाः। व चानुवाक: पूर्वमेव व्यास्यातः। नापः, नदीतडाकादिभ्यः पाचेणोद्गता वस्तेष शोधितास, साभि: पादप्रचाखनाचमनादिकं कुर्यात्, न तु नदयादी, य- त्कार्य: सखयो भिन्नापाचादन्यच भच्यादिवसतुसम््द्ः, तघुक्रो न भवेत्। प्रतिदिनमम्यादित्योद्णन्ताभ्यो देवताभ्यो होमं कुर्यात्। वतहोमनियुक्रतवात् खाहकारोऽर्थलम्यः। तताऽग्रये खाद्दा वायवे खाहेत्यादयो मन्त्रा: सम्पधन्ते। आदिभ्यते वि-

१६० पैसिरोये बारबाने

वरुखायार्ायेति व्रतहामाः। प्रव्म्यर्वदादेशः। च्- रुखा: कांएड ऋषय:()। (शअरस्येडधीयीरन्। भद्रं कर्येभिरिति द्वै जपित्वा ।२। महामाबीभिरुददर संपस्पर्भ्य। तमाचा्यो दद्यात्। शिवा नः अन्तमेत्वोपधीरालभते। सुमडीकेति भूमिं।

धीयत दति 'पादेशः', चनुष्ठेयोऽर्य:, स च 'प्रवर्ग्यवत्', पचाव- गन्तव्ः, प्रवर्म्याथयनादा ये धर्मासेडनाप्मुष्ठेया:। ते च प्रव- र्स्यधमी आापसम्बेन सचिता:, संवस्रमेतक्रतं चर देतसिन् संघ- त्सरे 5धीयोत यद्येतस्मन संवतरे नाधीयोत चावद व्यनमेतड्रूतं परत संवतसरे पर्यवेते मरिते हदिदर्भें डग्रिमुपसमाधाय सम्परिसोर्य पूर्वरवाद्स्टव्य मदन्नीदपस्ृम्ेत्यादथः । तानेतान् धर्मान् वा चरेत्, बरथासे चच 'काछ्ड सषचः', तेऽपि होतव्ा दत्यर्थः। प्रथारुएकेतुकचयनप्रतिपादितख यन्वस्ाधयवने निय- मान् विधने। (")बरखेऽधीयीरम् • पुष्ो भर्वत"()दति। सायं गरन्थ: 'अरखे', एवाध्येतव्य:, न तु यामे। म्ध्ययमोपक्रमे मान्यथे 'भद्र कर्मेमिरिति दे' प्पी, जपेत्। नापमापामि- त्येताभि: 'महानायीभि:' सग्भिः, बध्येतारं माजवकं 'उदकं', सर्भयेत्, ततः 'तं' माणवकं, 'बाचार्यो दबयात्' मताय नि- चुच्नीत, पिवा न दति मन्त्रेणोषधी: सृन्नेत्। सुम्डीका सर- खतोति मन्नेष 'भूमिं', स्मेत्। यथाध्ययनसोपक्रमे सर्वमे तदनुष्ठितं, एवमध्ययनस्ावसानेि सर्वमेतदनुतिषठेत्। -

१ माठने २२ चनुवाकः। १८१ रवमपवगें। षेनुरदशिया। कश्सं वासज क्षामं। त्रन्यंदा शुरं। यंथाभक्ति वा। एवश स्वाध्यायंध- मैर। अरखें धीयीत। तपस्वी पुपयो भवति तपस्ी पुस्यो भवति७।३॥ कर्वोत, अंपित्वा, स्वाध्या यंधर्मेख, हेचे। बनु०३२। भद्र2, स्मृर्तिः, सावं जानाम, श्रद्धि, चर्तितावाषि, अत्यूर्ष्वाक्ष:, आ्ारोगः, केदम्, अ्रमिश्न, संहसरृत्, पषि- ववन्तः, भातनुष, पष्टयोनों, योऽसा, त्रधादित्यस्य, आरोगस्य, श्रथ वायो:, अथाओेः, दक्षिसपूर्वस्यां, ईन्द्रघोषायः, आापमापां, योडपां, त्रापो वै, चर्तुष्टय्यः, जनुद्घ्ीम, अमिं प्रसीय, इमानुकं, विशीर्ष्ी, प- र्जन्याय, पुनः, ऋ्द्ध:, संवत्सरं द्ाचिश्शत्। ३२। भद्रं, ज्योतिषाम्रतिस्थेनं, तस्मिन्ाजानं, कश्य- पात, सइसरदियं, नपुश्सकम्, अ्रष्टयोनीम्,अ्रथाभ्ने,य व्लाध्ययनस समाप्तावाचायाय 'धेनुदचिणा', देया भोज- बाथें कांखपानं देवं, प्रावरणार्थे 'स्ामं', वस्तं देयं। तद- मत्री 'ब्न्यत्' कापासमयं, 'एकं', वस्तं देयं। प्रत्यन्तमघकेन 'यथार्पा्ति' किमपि देवं, 'एवं', एवमुतेमाध्ययनधर्मेष युक्र: सन्, 'अरखे', गुरुमुखाङ्गन्यं 'ब्रधीयत', एवमधीयाना प्रतनियमानु- हनाप्तपोयुको भवति। अभ्यासयं मङ्कसार्थः।।

१६२ नैतितिरोये खारखके

एवं वेद, ये नखाः, असौ वै पल्वल्याः, अमृतं वा आपः, श्रद्म, नवविश्भोत्तरशतं॥१२८। भद्रं दधातु। ॐ शान्ति: शान्तिः शान्तिः। हरिः ॐ । तत् सत्।। भद्रं कर्येभि: शृशुयाम देवाः। भद्रं पश्येमाक्षभिर्य- जेचा:। स्थिरैरऔैलतुष्टवाःसस्तनूर्भिः। व्यशॅम देव हितं यदायुः। स्वस्ति न इन्द्रों दृद्श्रवाः। स्वस्ति नें: यूषा विश्ववेदाः। स्वस्ति नस्ताथ्यो अरिष्टनेमिः। स्वस्ति नो दडस्पतिर्दधातु। ॐ शान्तिः३॥ इरिः भ्रोम्। नमा ब्रह्मे नमों अत्वग्रये नमः पृथिव्यै नम शषधीभ्यः। नमा वाचे नमो वाचस्पतये नमा वि- षांवे दहते करोमि। ॐ शन्तिः३॥ भोम्॥

दूति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रसके प्रथमप्रपाठके द्वानिंश्रोऽमुवाकः॥३२॥ वेदार्थस्य प्रकाशेन तमोशाद निवारयन्। पुमर्थींसतुरोदेयाद्विद्यातीर्थम हेश्वरः ॥ समाप्ताडयं प्रथम: प्रपाठक: ।।

• दशदभूत्यनन्तरं प्रतीकमत्र प्रदर्ितं। किन्तु १०६ एकास्थाऽळ- योनीत्वतःपरं सथाभ इति प्रतोकपर्य्यन्तमेवादपूदभतयः सन्ति। रता रि सङ्समया तिंशोत्तरशतं दशतयो भर्वान्ति।

तेत्तिरीये भारययके

द्वितीयप्रपाठके प्रथमोडमुवाक:।

(१)सड् वे देवानाच्ासुराखाम यज प्रनतावास्तां वयर स्वर्ग लोकरमेष्यामा वयमेष्याम इति तेडसुरा: सवध् सईसैवाचरन् ब्रह्मचर्येख तर्पसेव देवास्ते-

तैतिरोये भारएय के द्विवीयप्रपाठके प्रथमाडनुवाकः।

चख निःसषितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिखं जगत्। निर्ममे तमई वन्दे विद्यातोर्थमरेशरं॥ प्रपाठके दि प्रथमे वश्िरारणकेतुकः। सम्बक् प्रोओ द्वितीये खात् साध्यायम्रास्णामिये।। तवासेडमुवाकेडव्ययनाङ्गलेन यज्ञोपवीतं विधासुं तत्- प्रथंसार्थमादावुपास्थानमाइ्। (९)"वह वे • पराभावधन्'(९) रति। 'वयं', एव बाधिपत्यनिमित्तं 'सरग', गमवाम रत्येवं 'देवाः', यदा यशे प्रवृत्ता: तदानमेवर 'असुराः', धपि

*िवीये तु इति बै. पाठ:। बचा इति वै. पाठा। # तथा इवि वे. पाठ:। 2A

तेचतिरिये बारसयवे

सुरा अमुच्यरसे न प्राजानरसे परामवन्ते न स्र्ग लोकमायन प्रसतेन वे यघ्ञन देवा: स्वग लोकमाय- नम्रस्तेनासुरान् पराभावयन्(९) (१)प्रस्तो इ वै यं- शोपवीतिना यश्ञाज्मसरताऽनुंपवीतिनो यत्किम् ब्रा-

तथेवाभिप्रेत्य यज्जे प्रवृत्ता:, तावुभी 'यज्ञो', 'प्रतता' विस्ोपैर, 'पासा'। तदानों तथाविधा: 'असुराः, 'समझ्य' छतसवाष्ा 'सइसैव' भुजबलमाचेणेव 'श्चरन्' यज्जमारव्वन्तः, 'ते', मीस्यात् ब्रह्मचर्यादिनियमं नादृतवन्तः । 'देवा:', तु ब्रम्म- चर्यात् समस्तपसा युक्ता: सन्तो यथाभास्त्रमनुष्ठितवन्तः। 'ते', मूरखा: 'बसुराः', 'ब्रमुद्यन्' मा स्थपारवश्येन मोहं प्राप्ताः, मढा: सन्तः कत्तव्याकर्त्तव्यं किमपि 'न प्राजानन्'। ततो यथाभास्त्रानमुष्ठानाभावात् खग न प्राप्ताः। 'देवाः', तु 'प्र- सुतेन', एव 'यज्ञेन', 'खर्ग', प्राप्ताः, 'अपसुतेन यश्ेन', चुक्ान् 'असुरान् पराभावयन'॥ प्रथ प्रसताप्रसतयो: खरूपं विभजते। (९)"प्रसता इ वे · यजत एव तत्"'(९) दूति। यज्ञोपवीतयुक्खत यः श्रयं 'यज्ञः', साऽयं गुपाधिक्यात्र 'प्रसतः' प्रकर्षेष वृन्त दृत्युचते। 'अनुपवीतिनः' यज्ञोपवीतरह्ितस, 'यज्ञः', गुणदीनत्वात् * तचैवाभिप्रेत्य यच्े इति पाठसु वे. पुक्तके नाचि। + ब्रसचर्यात्मना सपसा इति तै० पाठः। 1 गुवाधिक वशादिति तै० पाठः।

₹ प्रपाठये १ चनुबाकः। १६५

सयो यंभोपबीत्यधोंते यर्जत एव तत्९) (१तसा- सभोपवीत्वेवाधीयोत याजयेद्यजेल वा यत्ञस्य प्रसंत्या(९) ("अर्जिनं वासो वा दक्षिखत उंपवीत"() (।)दक्षिखं

'नप्रसटतः', द्ृत्युचते। 'किश्', 'ब्राह्मणः', यज्जोपवीतयुक्तः सम् 'यत्' किर्माप, 'धीते', तत् सरवें यांमामुषानसमं भवति।। तदेवं यजापवीतं प्रभंखाध्ययनोपयोगं वदन् यज्ञाना। मनलेन विधन्े। (९)"तस्चयनोपवीत्येवाधीयीत • प्रसुले"(१) रति। 'प्रसति:' प्रक्षगुणयुन्तं।। यज्चोपवीतसाधनं द्रव्यं विधसे। ()"अ्रजञिनं • उपवीत" (i) रति। कप्पाजिनवस्योरन्यतरद्रव्यं दषिषभागे खम्बमानं उत्वाधोयोतेत्यर्थः । एवमध्ययनादावमेनेव वाक्येन विदितयापि वशोपवीतव्य दर्भपूर्णमासप्रकरणे निवीतं मनुष्याण्ामित्यन पुनर्विधानं तदतिकमे तपत्यविभेषप्रायचित्तायें।। यशोपवीतप्रसद्कात् तयासामपि सक्षण दर्भयति।(2)"द- चिय वामुङूरते • संवीतं मागुषं"() दूति। 'दच्ियं बाज्ं, खमचें छुलाई सवये बाहा सम्बमाने सति यद्रेष्ठनं तत् 'यज्ञोप- बीतं'। 'एतदेव विपरीतं' सव्यवादोरुष्व धारणं दषिप- वादोर्सम्वमानखेङ्गवति तदा वेष्टनं 'प्राचीनावीतं', इत्युचते।

*उपवीय हति ते• पाठः। +सध्ययनयबनय ज्ञानामिति तै. पाठा। मनुष्यायामिति ते पाठः। 8 रला इवि ते. पाठा। 2A2

तैसिरीये बारयाने

बाहुसुर्बरते वंधते* सव्यमिति यज्ञोपबीतमेतदेव वि- परीतं प्राचोमावीत: संवीतं मानुषं()। १।

चथ द्वितीयोऽनुवाक:। ()रक्षाप्सि इवां पुरोनुवाके तपोग्रेमतिष्ठन्त तान् प्रजापतिर्वरेखोपामन्त्रयत तानि वरमदखीतादित्यो

बाकोह्भयोरयधोखम्वमानचोरंखदयम्षमं 'संवीतं', तदेतत् 'मानुषं' मनुख्ाणांमषीपास वश्योपवीतं, देवानां चथा 'प्राचोनावोतं', पितर्ण तदत्। रति सायनाचार्य्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशने वजुरा- रखके द्वितीयप्रपाठके प्रथमोऽमुवाक: । १॥

प्रथ द्वितीयोऽमुवाक: । प्रथमे यशोपवीतविधानमुक्तरे। द्वितीये सन्ध्योपायनविधा-

इवा पुरोडनुवाके • नानासा प्राम्यन्ति"(१)दूति। 'इवा'वब्दः प्रसिद्दार्थ:, 'पुरोऽनुवाक:' पूर्वकाखः, पुरः, र्त्येव पुर्वेरनूचते * वश्से हति ते० पाठः। 1 द्विवीयवारणी इवि तै० पाठः। यशेषबीव विधानमुत्का हति तै० पाठः । 5 सन्ध्ोपासनविवििति तै० पाठः। । यादावुपास्थानमिति तै० पाठः। 1 स्वेरनूद्यते इवि तै० पाठ।

२ प्रपाठने २ चनुवाभ:। १८०

नो योडा इति तान् प्रजापतिरब्रवोद्योषेयध्वमिति तम्मादुतिड्ठन्तर इवा तानि रक्षारंस्यादित्यं येधयन्ति यावेदसमन्वगात्तानि इवा रतानि रक्षापसि गायि- या 'भिमन्वितेनामभेसा शाम्यन्ति( (रतर्दु डवा एते

न लिदानीमिति वा पसादिति वोचयते, एतादृभे पूर्वकासे रषाषि खलु 'उग्य' श्रेष्ठ तोत्रं, 'तपः', 'प्रतिष्ठन्त' छतवन्तः, तेन तपसा तुष्टः 'प्रजापतिः', 'ताज्' रच्ोविश्ेषान, 'वरेष', 'उपामन्त्रयत' उपच्छन्दितवान्, वर दृणोध्वमित्युक्का तान परितोष्य तपसो निवारितवान्। 'तानि' रर्वाषि, 'बादित्य:', 'नः' त्रममाक, 'योडा', भवतु 'द्ूति' एवं, 'वरं ऋृषीत'। 'प्रजा- पतिः', 'ताज्', आदित्येग सह युद्धूं कुरुतेत्यनुद्ा दस्सवान्। 'तस्मात्' कारपात्, 'तानि' रर्वाषि, 'उन्तिष्ठन्तं इवा' उद- नमेव, 'शदित्यं', 'योधयन्ति' चुङ्धे प्रवर्त्तयन्ति। 'यावत्', त्यं पदित्यः 'वरक्मन्वमात्' थमं प्रप्ताति। उदयमारम्य ताव- दादित्येन सड युद्धं वुर्वन्ति तहा व युङ्धे प्रटत्तामि 'तानि' रथासि, तत् सवितुर्वरेत्यमित्यनया 'गायच्या', भ्रभिमप्तितं यव्जखन्तेनैव 'बाम्यन्ति', नत्वन्येन केनापि। द्व्यनेनारस्यानेन जलं प्रशरंस्थार्ष्यमभिधत्ते। (र)"तदु इवा.

*मायन्या इति तै० पाठा। + उपदेभितवानिति तै• पाठा। इत्यमास्यामेन हति ते• पाठा।

तैसिरीये बारकमे

ब्रेह्मवादिन: पूर्वाभिमुखाः सन्धायां गायनिया "भिम- निता आप ऊर्ध्व विक्षिपन्ति ता एता वायो वबीभू- त्वा तानि रक्षाशसि मन्देहावखे दोपे प्रक्षिपन्ति(९ (१)वत्प्रदक्षियं प्रक्रमन्ति तेन पाभानमवधून्वन्ति() ()उद्यन्तमस्तं यन्तमादित्यमंभिध्यायन् कुर्बन ब्रांध्-

प्रत्िपन्ति"(१) दृति। यस्मादनेन जलेन रखसां शान्तिः, 'तदुह वै' तस्मादेव कारणात्, 'एते' लोके दृशमाना:, 'ब्रह्मवादिन:' वेदख वकारः, 'सन्ध्याया' प्रातःसन्ध्याकाले, 'पूर्वाभिमुखाः', सन्त: गायच्याभिमन्त्रितं जखं 'उध्वे', 'वित्िपन्ति', प्रचिपेयु- रित्र्यः। 'ताः' च विचिप्ता:+,'बापः', मायचीसामथ्यंदज्रूपं प्राथ्य 'तानि' भाहित्ययुद्धार्थमागतानि, 'रर्वाषि', मन्देशनाम- कानां रचसा खभूते कसि्म्रिंचिदरणनास्ति दीपेर 'प्रचिपन्ति'। शथ प्रदत्िणावृत्तिं विधन्ते।(१यत् प्रदच्िएं • पाभा- गमवधून्वन्ति"(९) दृति। 'प्रदच्ियं' प्रारक्षमावर्त्तन, प्रक्र- मथु:१। तेन च पापचयो भवति। अथ ध्यानं विधन्ते। "8)उद्यन्तमसंयन्तं • आादित्यो ब्र ह्ोति"() इति। वयं परिद्समानः 'बदित्यः', 'ब्रह्मोति', भास्त्रतः 'विदान', पुमान् 'उद्यन्तं भस्तं यन्तं', वा 'बादित्वं',

• मायन्या इति तै० पाठः। + विचिता: हति तै० नाखि। ३ बरये चत्रिदोपे इति तै०। 5 पयुंः इवि तै. पधिक: पाठः D पुस्तके तु।

२ प्रधाठके २ धनवाबः।

सो विद्वान् सकसें भद्रमभुते स वाटित्यो ग्रम्ेति(") (wअसेव सन् ब्रम्माप्येति य एवं बेद" ।२।

ऋथ दतोयोऽनुवाकः। (१)यहेवा देवदेखनं देवासखक्मा वयं। भ्रार्दि-

तथा 'व्यायन', प्रदशियत्त 'बुर्वन्', व्सते स पुमान् 'सकसं', 'भट्र' 'ऋभ्रुते' श्रेवः प्राप्राति॥ वेदनं प्रशंसति। (""बहीव सन् • य एवं वेद"(") दूति। 'यः' पुमान्, आदित्यो ब्रम्मोति 'वेद', स पुमान् पूर्वमनाना- नोडपि सयं वसतुतः 'ब्रहेव सन्', प्राप्तावेदनादज्ञानापगमे सति सानुभवेनापि 'ब्रद्म', आप्तिति। इति सायना चार्य्यविरचित माघवीये वेदार्थप्रकाशे यञ- रारथके द्वितीय प्रपाठके द्वितीबोडमुवाक: । २ ॥

अथ दतीयोऽमुवाकः । द्वितीये सन्ध्यावन्दनमुनं। वतीयादिषु चतुर्र्वनवाकेषु पापचयार्थे कुभाषटदोमाङ्गभूता मन्त्रा उच्यन्े। तब ततोया- नुवाकगतास दुछ प्रथमामाह। (१)"चहेवा देव• मामित"(१)

सायनीये इति तै० पाठः।

२०० तेचिरीये चारयपे

व्वास्तस्मान् मा मुन्नुतर्तस्यर्तेन मामित।()देवा जी- वनकाम्या यह्ाचानंतमूदिम। तम्मान्त हुछ सुच्यत विश्वे देवा: सजोषसः(९)। (स्तेन द्ावापृषि- वी छतेन त्वर सरखती। कतान: पाश्येनेसा यत्

हति। 'देवा सः' देवनशेषषाः, 'बदित्याः' ऋदिते: पुचाः, हे 'देवाः', 'देवहेडन' देवाना क्रोधकारणं, 'वत्' कर्म, 'वय- सरम'। 'तम्मात्' अपराधात, यूयं 'मुखतं', अपि प 'सतस' यग्ञस, सम्बन्धिना 'सतेन' सत्येन होमेन, 'मां', चूयं" 'इत' प्राप्ुत।। भथ द्वितीयामाह।(१)"देवा जीवनकान्या :• सजोषपः(२) दूति। ह 'देवाः', वयं 'जीवनकाम्याः' जीवनमात्मन इक्कन्तः, 'यदनसं वाचा ऊदिम' राजमेवादा तत्मियार्य बमृतमुर् वन्तः, 'सजोषसः' परस्परमआ्माभिस समानप्रोतियुक्ताः, से 'विशे देवा:', 'दूष' अ्िम् कर्मषि, ब्नुष्ठिते सति, भ्रष्मात् पापात् 'मः' ब्रस्माम, 'मुख्त'॥ प्रथ ततीयामाइ। (९"छतेन द्यावापृथिवी • अमुतमू- दिम"(२) दति। ह 'दावाष्टथिवो', 'छतेन' सत्यवचनेन, 'यत्' पापं, प्राप्त तथा हे'सरखति', ब्नेन 'यत्' पापं, प्राप्नं 'लं

• यूयमषि ते० पाठ:। + बल्नियाथें हति तै० पाठः।

२ प्रपाठणे १ चनवाक:। २०१

विन्नाव्ंतमूदिम()। ("इन्द्रामी मिचावरखौ सोमो धाता रहस्पतिः। ते नौ सुन्मन्वेनेसो यद्न्यर्श्ञतमा- रिम(ण। (सजातशरसादुत जामिशशसाञ््यायंस: शश्सादुत वा कनीयसः। अ्नाष्टष्टं देवकतं यदेनस्त-

अनृतसमानर्तेन' धावापृथिया, चेत्ेता चूयं 'कतात्', तआात् 'एनसः', 'नः' बम्मान, 'पादि' चूयं पातेतर्थः । किस् 'यत्कि- शिदनृतं', 'ऊदिम' वयमुन्तवन्तः, तम्दफ्ठेनस: पात। पतुर्थीमाइ। ()"इन्द्राग्री मिचावरणी • यदन्यछत- मारिम"(8) दति। 'यत्' पायं, 'अन्यव्वतं' ब्न्येन वज्जवति- रिशेम निमित्तेन छतं, 'भरिम' वर्ष प्राप्ता:, तसात् 'एनसः', 'ने' हन्द्रादयो एहसत्नता," देवाः, 'नः' बसान, 'मुखन्ु' ॥

(4) हति। 'सजाताः' समानजन्मान व्ातय:, समानवयस्काः सखायः वा, तैमयि छवतः 'बंसः' प्रभंसा खतिः, 'उत' बचवा, 'वामयः' जाया भार्या:, ताभिर्मयि हतःा 'बंसः' खतिः, 'व्यायान्' च्येष्ठो खाता, तख्य 'बंसः' तेन मधि कता खतिः, 'एत वा' प्थ वा, 'कनीधान' कनिष्ठो खाता, तख भंसः

• रहस्यतिपर्य्थन्ता हति तै. पाठः। + वाभि: जब इवि तै० पाठः। 2B

२०२ तैचिरीये बारखने

स्माख्यमस्मान्जातवेदा सुमुन्धि()। (यडाचा यन्पमसा

भभिना तम्मादनेस: गाईफत्यः प्रमुच्बतु चक्कम या.

तेन मयि छता खुतिः, 'तम्मात्' स्तिसाम्यात्, प्रमन्तेन* मवा 'अनाधृष्ट' केनापि प्रकारेणापरिहाय प्रबलं, 'देवळतं' देव- विषधे सन्वादितं, 'त्', 'एनः' पापं, हे 'जातवेदः', 'हं', 'तममात', 'पसमात्' पापात्, 'मुमुग्वि' प्रम्मान मुनं कुर। पथ षषीमाह। (र"यद्राचा चत् • दुष्कृता"(६) दति। वागादिभि: 'चत्', 'अमृतं' प्रयुक्रूपं पापं, 'वयं', 'पड्तम' इतवन्तः, वाचा असत्याभिधानं गुर्वादिषु लष्टारादि यं। 'मनसा', परानिष्टचिननं। 'वाजम्यां', ब्राह्मणताउनादि। 'ऊरभ्या', पगम्यासिक्गनादि। 'घ्रष्टीवज्धा' जानुभ्या, धम- नव्यदेशगमनादि, 'त्िश्रेः' मिश्नेन, बयोनी रेतःसेकादि,

दि। 'तस्म्रात्' सर्वस्मात्, 'एनसः', 'अग्नि:', मां 'प्रमुख्ठ'। 'यानि दुष्कृतानि' यान्यपन्यानि पापानि, 'चह्म', सेभ्यो- डपि 'प्रमुखट'॥

*सुतिसम्मानप्रमत्तेनेवि तै० पाठा। मां इवि तै० पाठः। बहशरादि चेति तै. पाठ:।

२ प्पाठने ₹ चनुवाय। २०२

नि दुष्कता1)। (०येन पितो अर्गवानिर्वभुव येन सर्यं तमंसा निर्सुमोचं। येनेन्ट्रो विश्रा अजहाद- रातीस्तेनाइं ज्योतिषा ज्योर्तिरानशन ब्रांदि(9। (यत् कुसौद्मप्रतीतं मवेड येन यमस्ये निधिना परामि। एतत् तदमे पनृखो भेवामि जीवन्नेव

अथ सप्मोमाइ।(०येन चितो • ज्योतिरानज्ञान पाति"() दति। 'पितः' नाम कचित् पुरुषः, स च पोरोजात्रिक काण्डे पन्ारेणोदकपावनात् निष्पन्र इति मुतः सततीयमभ्यपा- तथत्, ततस्त्रिता जायतेति। स प दतोयेन't परमेश्वरज्यो- तिषा, 'अर्णवात्' समुद्रसमानात् पापात् 'निर्बभुव' निर्मुक्रा वभव। तथा 'येन' व्योतिषा, परमेशवरः खर्भानुसकत्तका- सरेवापादितात् 'तमसः', 'सये', 'निर्मुमोष' निर्मुनर छवत- वान्। 'इन्ः' खर्गाधिपतिः, 'धेन' परमेन्वरव्योतिषा, 'विश्वाः' 'अरातीः' सर्वानषि अनून्, 'अज्रहात्' चणसातितवान्, 'तेन' व्यातिषा, 'वहं', 'अानज्ञान' सर्वता व्याभुवं, 'ज्यो- तिराधि' पारमेन्वरं व्योतिः प्राप्तवानस्मि।। पथाष्टमोमाइ। (८)यत् कुषीदमप्रतीनं • प्रति तत्ते रधामि"(न) इति। 'दह' त्रस्तिन् जनननि, 'मया', खोक्ततं

*स व पुरषो दाशंताळे चद्ारेनोदपातनाभिषु उत्पन्न इति मुत इवि ते. पाठ:। 1. ततः चितः वेनेति तै• पाठा।

जैचिरोये चारयाने

प्रति तत्ते दधामि(न (e)यनयि माता यदा पिपेष य- दन्तरिक्षं यदाशसातिक्रामामि चिते देवा दिवि जाता यदाप इमं में वरुख तर्वायामि त्वखना अ्रमे स त्वखों भभे त्व्मत्रे अ्र्ररयासिथ।१॥ सुसुग्धि, सप्त च। भ्रनु० ३।

'चत्', 'मुसोदं' छपं, 'अप्रतोतं' केनाप्यासस्यादिना उत्त- मर्णेन्धो न प्रत्यर्पितं, 'यमखय' दुष्टन्निष्षाधिकारिषः, निधि- ख्ानीयेन प्रत्यर्पयितव्येन, 'येन' छपेन, युक्ोऽएं 'परामि', 'एतत्' एतेन डोमेन, 'तत्' तममात् छपात्, मुनोहं 'ब्रनृषः', भूयासं 'जोवल्ेव', 'ते' तव प्रसादात्, ताटृशं 'प्रतिदधामि' प्रत्यर्पयामि, बनेन होमेन तुष्टस्वं प्रस्िन्नेव जन्मनि मां प्रत्य- पंपसमथ कुर्विति भाव:।।

खा्णं प्रतोकानि दर्भवति। (<)"यनयि माता • लमग्रे प््यादि"(<)दति। एते मन्त्रा: सर्वेष्यमेनेवाभिग्रायेणाचिट्र- काण्डेयहेवा देवडेडनमित्यनवाके व्याखयाता: ॥। इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यञ- रारसके द्वितोयप्रपाठके ढतीयोऽमुवाक: ।३।।

• ऋवमिति तै० पाठः।

i

२ प्रयाठके 8 चानुवाकः। २०५

पथ चतुर्थोSमुवाकः। ()यदर्दीव्यनुसमइं बभूवादित्सन्वा सञ्जगर जमें- भ्यः। अग्निमी तस्मादिन्द्रेश् संविदानौ प्रमुख्बतां। (१)यइस्ताभ्यां चकर किल्विषास्यक्षाणं वभ्रुसुपजिन्नं मानः। उग्रम्पश्या वे राष्ट्रच्त तान्यंसरसावनुंदत्ता-

श्रथ चतुर्थाऽनुवाक: । चतुर्थामुवाकोश्ताखृष्य प्रथमामाह। (१)"यददीव्यम् • संविदाना प्रमुखता"(१) दति। 'बहं', 'शरदीव्यन्' पुचादि- रचण रूपं व्यवहारं कर्तुमसमर्थः सन्, 'यत् छपं', 'बभूव' प्राप्तवानसि, यदा तट्टूपं 'जनेभ्यः' उत्तमर्णेभ्यः, 'ऋदित्वन्' प्रत्यर्पयितुमन्विच्छ्रम, 'सन्नगर' सम्यम् भचितवानस्त्ि, 'अग्रिरिन्ड्स', 'मंविदानी' परसरमैकां गतेर, मां 'तकमात्' रणात्, 'मुखर्ता'। तथ द्वितीयामाह। (९)"यङ्साभ्यां • तान्यपरसावन- दत्तामणानि"(१) दूति। यानि 'किष्विषाषि' पापानि ट्रव्याप- हरपादीनि, 'इस्ाभ्यां', चहं उतवानसि। 'ब्रचार्ण' चक्ष- राहीन्द्रियार्णां, 'वझु'' वचनापगन्तव्ं, रूपादिविषयममित्वर्थः। तं विषयं 'उपजिप्नमानः' उपरतं कुर्वन, भ्धर्महेतुं कुर्वन्, * सम्यगभितवानस्मि इति तै० पाठः। + वर्जनीयं गन्तवमिति तै० पाठः। 4 बधम्मीहतं कुर्बमरिति तै० पाठः।

तैचिरीये पारखने

मुखानि(ण)। (९)उग्रम्प्श् रार्द्ट्रशृत् विष्विषाखि यद्- वर्ट्टत्तमनुदश्तमेतत्। नेव छखान्सव इत्समानो यमस्य लोके अधिरजुरायण)। (अवते हेड उदुत-

'यत्' पापं, छतवानसिम, तावि पापात्मकानि* 'सणानि', 'उग्रम्पक्या प', 'राइमच्', द्त्येतन्रामधारिख्ा 'अररस', 'बनुदत्तां' आानुकूखेन प्रत्यर्पयतां। पापरूपम्टषं यथास्माकं म भवति तथा कुरुतामित्यर्थः ।। प्रथ दतीयामाह। (९)"उग्यम्पशे •लोके अधिरज्नु- राय"(१) दृति। हे 'उग्रम्पशे', हे'राङ्मृत्', 'कित्विषाषि' छपरूपाषि यानि सवतानि, 'यत् पत्ष्टत्तं' घत् दूते पषादि- रूय प्रतिश्रुतं: अप्रीतं, 'एतत्' सर्व, 'अमुदत्तं' बनुकूले युवा- मेव दस्तवत्ा, 'सपान' छपयुक्ाम, 'नः' ब्रम्मान्, 'समानः' सदृभः छ्त्तमर्ण :. 'अधिरच्ुः' बन्धनायेँ ऋधिकर्ुयुकः सन, 'शय' प्स्मानादाय,बध्वा 'नेदृपवः' नैव सषयुक्तः, संसप्रथुक बन्धनं कुर्यादित्वर्थ:। कुनेति तदुचते, 'चमख लोके' मरणादूर्ध्वभाविनि गन्तव्ये लोके। द्वितीयः 'दवत्'- भब्द एवकारार्थ: सन्, 'आय' दत्यनेन सम्ब्यते, बादायैक

• पातवानीति तै० पाठः। + किष्चिषाि चेति ते• पाठः। के यचाकवतं अचधूवपमादिरृपम प्रतिश्रुवमिति ते० पाठ:।

२ प्रपाठणे 8 चनुवावः। २.०

ममिमम्में वरुख तत्त्वायामि त्वचना सभे स त्वच्ना अभे (9)। (सझुंसुको विकरुसुको निर्यो यख निखनः। ते येऽसमत् यक्ष्मनागसा दूरादूरमंचीचतं1)। (नि-

चतुर्थीमारम्य नवमीपर्य्यम्तानां वलाम्टवां प्रतीकानि दर्जयति। (७)"अवते ह्ेड • स तन्नो अगे(8) दति। "अवते रेड उदुत्तमम्" दति इयं वैश्यामरो न द्ूत्यच व्याख्यातं। "दूमं मे वरुण तत्त्वायामि" इति दयं इन्द्रं वो विश्वतसरीत्यत् व्याख्यातं। "लं नो भ्गे स लं मो अग्े" दति दयं श्रायुष्ठ बायुदा अ्गे दत्यमुवाके व्यास्थातं।। प्थ दशमीमाह।(4) "सडुसुको विकुसको दूराहूर- मचीपतं"(4) दूति। 'मङुसुकः' सक्क्ेपेष परापवादनशीखः," 'विकुसकः' परापवादनस विस्तारयिता, 'निर्धयः' क्रेननखय प्रापयिता, 'यख', 'निखनः' पिशनः, 'ते' तादृभा ये वयं। म, 'अ्रम्मत्' तेभ्योऽसान्तः, 'यत्ञं' रोगनिमित्तं पापं, 'अना- गमः' पापरहिता देवा:, 'टूराडूरं' अ्रतिभ्येन दूरं यथा भवति तथा, 'श्चोघतं' पोतयन्तु, विनाशयन्वित्वर्थः ॥ पयेकादशोमाइ। (९)"निर्यक्षामचीचते • तमसी प्रसुवा- मदि"() दूति। तेन 'वक्मां' रोगनिमिसं पापं, 'निरचीषते'

• परापवादस्य विसरयिता इति तै० पाठः । + वाटभा व्यमति तै० पाठः। यत्ममितेव तै० पाठः।

२०८ तैततिरीये चारखये

यक्षममचीचते हत्यान् निकतिन्व। तेन योऽस्मत् स- मच्छाते तमस्मै प्रसुवामसि(")। (दुःश५सानुशपसा- भ्यों घरोनानुघरोन च। तेनान्योस्मत् समच्छातै त- मस्मै प्रसुवामसि(०)। (Fसं वचसा पयसा सन्तनूभिरग-

निष्कृय्य निसयेन वा पाभचयामि नामयामि,* 'हत्या' पाप- रोगादिकामखत्ष्ोस्ता माभयामि। 'यः' पचुः, 'ब्रस्मात्' म्स्मासु, 'तेन' छत्यादिना, 'सम्ृच्छाते' विनाशमाचरेत्, 'अ्रस्मे' भचवे, 'तं' यत्मादिकं, 'प्रसुवामसि' प्रेरयामः॥ पथ दवादभीमाह। ()दुःपएसानुभनशसाभ्यां • प्रसुवा- मि"() दति। 'दुःशंसः' ब्रस्दीयस् दुष्कृतस् भंसिता कथ- यिता, 'ब्रमुपरंसः' ब्न्येषामग्रेडसादीयस दुष्कृतस्य पुनः पुनः भंसिता, 'घणः' इननशीलः 'अनुषः' तसैवानुविधायकः, 'तेन' तैर्दुःभंभादिभिः, सह 'अन्यः', ऋपि यः प्नुः 'ब्रस्मतमच्छातै' पस्मासु विनाशमाचरेत्। 'ब्रस्े' विनानकाय, 'तं' यच्माणम- साकं॥, 'प्रसुवामसि' प्रेरयामः ॥

• निष्कृष्य निखयेन वा चातयामि विनाशयामीत्र्य इति तै० पाठः। + 'छत्थां' नरात्पादितां, 'निर्भतिं' बनव्योषेति तै० पाठः। यम्मरोगनिमिस्षमिति तै० सधिष: पाठः। S यः वचिदिति तै० पाठ:। ॥ तस्मे विनाशाय एवं यत्मादिकमिति ते. पाठः।

२ प्रपाठने 8 चनुबाप:। २०६

ना द्ि मनसा सश्शिवेने। त्वष्टा नो अप विदधातु रायोऽनुमार्द्टु तम्ो३ यडिलिट्टंप॥ १॥ रत्यान् निसतिन्व, पक् थ ।। ४ ।

मथ जयोदशीमाइ। (र)"सं वर्चंस पथसा • तन्वोर यदि- सिछ्टं"(न) दूति। एवमनेन कर्मणा निर्धृतपापा वयं 'वर्चसा' बसेन, 'सम्पयसा' चीरादिना, 'सन्तनभि:' शोभनेः बरोरैः, 'मनसा' बायापि तेन 'समगन्न' हिंयां गता भूयास। 'अत' कर्मीप, 'बष्टा', देवः, 'नः' भ्रम्माकं, 'रायः' धनानि, 'विद्धातु' सम्पाद्यतु। 'यत्', च 'विखिएटं' खच्प पापं, 'तथः' भमच्छरोरख सम्बन्ति विद्यर्ती तदपि 'बनुमाएुँ' 'लट्टा', गधयतु।।

इति सायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारसके द्वितोय प्रपाठके चतुर्थाऽमुवाक:।४॥

• वा स्खजितेनेति ते० पाठः।

2 c

२१० नैचिरोये बारययवे

श्रथ पसमोऽनुवाकः । ()आयुष्टे विश्वता द्धद्यमभिर्वरैखः। पुनस्ते प्राख आ्रयाति परा यक्ष पसुवामि ते)। 'आ्रायुदा श्रभे इविषा जुषाखो धृतर्प्रतीका धृतयोनिरेधि घृतं पीत्वा-

पक्चमानुवाकप्रोम्र्ष प्रथमामाइ। (1)आ्रयु्टे • सुवामि ते"(१) हति। ह यजमान 'ते' तुम्वं, 'वरेखयः' श्रेष्ठोऽवमंग्रिः, 'विन्वतः वायुर्दधत्' सम्पूर्णमायुर्दधातु, भषमत्युनिस्टदीतो- डपि 'ते प्रापः', 'पुनः', प्रस्यानुयरेष। 'बयाति' लहेदे समा- गच्छतु। 'ते' तव, 'यक्मं' व्याधिं, 'परा सुवामि' विनानयामि॥ पथ द्वितीयामाह। (९)"आयुर्दा • पुचमभिरचतादि- मं'(२) दूति। हे 'अगे', तं 'ब्ायुदा:', सन् 'एधि' यजमान- सायुःप्रदो भव। कीदुनः लं, 'इविषा जुषाएः' ब्राज्यं सेव- मान:, 'घृतप्रतीक:' घृतोपक्रमः, आघारादीनां घृतेन इय- मानतवात्। प्रवसानेऽपि घृतमेव योनिज्वीसत्पत्तिकारएं वस्यासे 'घृतयोनिः', ताटृयख्ं। 'मधु' खादुतमं, 'चारू'

• पचमानुवाकप्रोह्तासु ऋत्त इवि तै० पाठः। + चनुग्रहादि तै० पाठः। : 'बायुदा यधि' यजमानस्यायुप्रदो भवेति तै० पाठः।

२ प्रपाठणे ५ सनुवाक:।

मधु चारु गव्य पितेव पुमभिरक्षतादिमं()। (इममग्न श्रायुषे वर्चसे रषि तिग्ममजा वरुण सश्शिशाधि। मातेवास्मा अदिते शर्म यच्च विश्वेदेवा जरेदष्टिर्य- वासत्(। (अम्र आयूर्ष पवस आ्सुवोर्जमिषम

शोधितल्वेन निर्मलं, 'गव्यं घृतं पोला', 'पिता पुचमिव', 'दमं' यजमान, अ्भितो रच।। प्रथ दतीयामाइ। (९)"दममग्रे • जरदष्टिर्यथामत्"(२) इति। ह 'अग्गे', 'इम' यजमानं, 'छधि वायुषे वर्षसे' दोघा- युषे बखाय च समर्थे कुछ। हे 'वरप', 'तिम्मं' तोच्ख', 'त्रोजः' बलं, पनरपि 'सशतभिन्नाधि' नियमिती कुद। हे 'ऋदिते' पृथिवि, 'मातेव' मातवत्, 'बस्े', सुखं प्रयच्। हे 'विश्वेदेवाः', ममायं चजमान: 'जरदष्टिर्यथासत्', तथा वुर्वन्त, जरया अष्टिर्य्याप्रिर्यस्यासी 'जरदष्टिः' बाखे यौवने च मरपरहित:, जरामायुःसम्पूर्ततिपर्यन्ताS यथा व्याप्नाति तथा सुर्वित्यर्थ: ॥ तथ चतुर्थीमाइ। (")"शअ्र आयूशषि • दुक्कुनां"(७)

• सम्डमिति तै० पाठः। + संभिवमिषि ते० पाठः। वथायं यजमानो जरदषिरसदिति तै० पाठः ।

2 c 2

सैचिरीये बारचने

नः। सारे बाभस दु्छुनी"। "शगे पवस् स्पा अस्मे वर्षेः सुबीयें। दषद्रयिं मय पोषं" ॥ १ । (अग्रिरकाषिः पर्वमान: पान्बेजन्यः पुरोहितः। तमोमड़े महागयं(1)। ()अमें जाताज् प्रशुदा न: स-

दति। हे 'अग्ने', 'आायूंषि' अरम्मदोयजीवनानि, 'पवसे' यथा वर्दधून्ते तथा बोधयसे। 'ऊ्ज' कीरादिरसं, 'दूषं' बष, 'प', 'नः' प्रम्माकम्, 'बसव' चाभिमुखेन प्रेरय, 'दुचुनां' सपट्रवं, 'बारे' दूरे नोला, 'बाधख' विनाभय। श्थ पशमीमाह। (")"अये पवख •मचि पोषं"()दूति। 'अगे', भोभनमपः कर्म वसासा 'खपाः', तादृभरन, 'श्रस्मे' पसदीयं, 'वर्चः' ब्रह्मवर्चसं, 'सुवोये' शोभनसामर्व्यस्, 'पवस्त' माधय, वर्ड्ूयेत्यर्थः। धनं पुष्टिच् 'मयि', 'दधत्' खापय । भ्रथ षष्ठोमाह। (९"अग्रिकषिः • महागयं"() दति। यः 'अग्रिः', 'षिः' अतोन्द्रियज्ञानवान, 'पवमानः' भोध- नशीसः, निवादपसमा वर्णाः, पञ्च जना:, तेषु भवः 'पाञ्- जन्यः', 'परोहितः' सर्वकर्मसु पुरस्तान्र्रिहितः, 'तं' एवं गुण- र्मागरिं, 'महागयं' महायृहं, 'ईमे' प्राप्ुमः॥ भथ सप्रमोमाइ। (9नग्रे बातान् • सा्मािवरुय उद्धो"

• वर्दन्ते हवि तै० पाठ:।

२ प्रयाठके ५ सनुवाकः । . २१२

पलान् म्रत्यजाताञ्त्रातवेदो नुदख। अ्रस्मे दीदिहि सुममा अहेंडञर्मन्ते स्याम चिवरूथ उद्गौ। (स- इसा जातान् प्रशुदा नः सपलान् प्रत्यजांताञ्भ्रातवे- दो मुदख। अधि नो बूद्ि सुमनस्यमानो वयः स्याम

() इति। ह 'अ्रग्रे', 'नः' प्रम्माक, 'जातान्' 'सपल्नाम्' ये पूर्वमुत्यन्ना: पजवस्तान, 'प्रणुद' प्रकर्षेष मातय, हे'जात- वेद:', पूर्वमनृत्पस्ा इतःपरमुत्यत्तिप्रसत्रियुकाः तान् 'जा- तान', भजूम् 'प्रणदख' उत्पन्तिप्रतिबन्धेन,* निराकुर। 'सुमनाः' प्रस्मरदनुग्रहचिन्त:,+ लवं 'बहेडन्' त्रक्रष्यन, 'रिव-

अ्रमुष्ठेचकर्मात्यादक:5 सन, 'बसे दीदिदि' श्रम्मान् प्रका- जय, 'ते' तव, प्रसादात् 'अर्मन् स्याम' सुखवान् भवेयं॥ प्रथाष्टमीमाह। (८)"सहसा जातान् • सपल्ान्"(८) दूति। 'ससा' बलेन, जातानित्यादि पूर्ववत्। 'समनस्यमानः' प्समासु मौमनखं प्राप्तः सन, 'नः' भ्रम्माम्, 'अधिञ्ूत्ि' अनुष्योधिकान क्रृषि। 'वयं', ऋपि तदनुय्हादधिकाः 'साम', 'नः' प्रस्माक,। 'सपनान्' प्रजून्, 'प्रपुद'॥। * उत्पत्तिप्रतिबन्धमेनेति तै० पाठः। + सामुग्रहचित्त: इति ते० पाठ: । 1 रविज्ामास्ेति तै० पाठः। 5 चनुषेयधमें।त्पादक इति तै० पाठः । ॥ चमदीयान् इति तै० पाठः ।

२१8 तैत्तिरोये चारय्यके

प्रणुदा नः सपलान()।(<)अभे यो नोभितो जनो हको वारो जिघाएसति। स्ताशस्वं ऐेचहञ्र्जष्ि वस्वस्भ्यमा- भेर(९)। ()नमे यो नाभिदासंति समानो यञ् निष्वः। तं वय५ समिधं कत्वा तुभ्यंमग्रेपि दध्मसि(९)।(९)यो नः शपादशपता यथ्च नः शपंतः शपात्। उषाख तस्मैं

्रथ नवमीमाह। (८)"अगे यो • वखसभ्यमाभर"(<) दूति। ह 'अगरे', 'यः', अनुजनः, 'टकः' टृकसदृन्नः, परखन्ना यथोपद्रवं करोति तथोपद्रवकारोत्यर्थः। अरतएव 'वारः' ग्स्द्यवद्ारखय निवारक: सन, 'अभितः' 'सर्वतः, 'न:' प्स्मान, 'जिघापसति' इन्तुमिच्छति। हे 'बब्षम्' वैरि- घातिन अे, 'लं', तान् वृकवदुद्दातुकाम, 'जि' मारय। 'अ्स्मभ्यं', तु 'वसु' धनम्, 'शभर' सम्पादय॥ श्रथ दशमीमाह। (९)अग्रे योनोभिदासति • दर्भ्ि" (१०) दूति। हे 'अरग्ने', 'यः' प्रबखः भच्ुः, 'नः' प्रस्माम्, 'अभिदासति' हिनस्ति, 'यक्ञ' बन्यः, 'समान:', सम् 'निष्यः' नित्यं पमुतवेनावस्थितः, हिर्मासति। 'वयं', 'तं' हिंसकं, 'समिधं' समितसटृभं, 'कत्वा', हे 'अग्ने', 'तुभ्यं' लदथें 'अपि', 'दर्भाम' प्रचिपामः। ऋथेकादभोमाह। (११"यो नः ग्पादभ्पतः • पापपू समू-

• समानबळ: सव्निति ते० पाठः।

२ प्रपाठके ५ चनुवाकः। २१५

निमुकूच सवें पाप2 समूहतां(९)। (१)यो नंः सपलो यो रखो मत्ताडभिदासति देवाः। इष्स्यैव प्रक्षायतो मा तस्योच्चेषि किश्शन(२९)। (११)यो मां हेष्टि जातवेदो यं

इतां"(११) दूति। 'अभपतः' अनाक्राप्रतः, 'यः' भत्र., 'भपात्' प्पति, अधिवित्षपति, 'यस' बन्यः प्न्नः, 'पपतः' अधिविति- पतः, 'नः' प्रममान, 'पपात्' प्रत्यधित्िपति, 'तसै' तद यें तस्मि- अवखापयितुं, 'उषास निसुक्च' उदयास्तमयदेवा,* ब्ो- रातदेवा वा, 'सवे पापं', बस्मदीयं 'समूहता' सङ्गतं छत्वा

प्थ दवादशीमाइ। (२९)"'यो नः • किसन"(११) दति। हे 'देवाः', 'यः' 'मर्त्तः' मनुख्ः, च्स्माकं 'सपन्रः' बनुः सन्, अनथें चिन्तयति 'यः', च प्रस्माभि: सह 'रणः' युड्धूकारी सन, 'अभिदासति' उपत्तपवति 'तख्' उभयविधस, सम्बन्धि 'किख्वन' धनादिकं 'मोच्केषि' प्रवतिषं मा कुरुत, किन्मु सरव विनाशयत। यथा 'प्रचायतः' प्रकर्षेष चीयमा- पस, ददमानस, 'दपस' काछ्ठख, न कोऽपयंश्ेऽवभिय्यते तदत् । पथ त्योदभीमाइ। (११)"यो मां दे्टि • द्वेषि येष

• उदयास्तमयदला इति तै० पाठः । + उपक्यति इति तै० पाठः। सदनादिकं इति तै० पाठः ।

२१६ तैत्तिरोये पारखने

चाहं दवेष्म यथ्च मां। सवापस्तानंग्रे सन्दर्ई याश्याएं द्वेष्मि ये च मां()। (य श्रस्मभ्यमरातीयाद्यर्थ नो देषते जनः। निन्दाद्यो अस्माद्विसाच" सवीरस्ा्न-

मां"(१९) दूति। हे 'जातवेदः', 'यः' प्ननु:, 'मां देषि', 'ब्रइस',यं 'दवेभि', दविविधो द्वेषः प्रत्यच: परोषस। तच प्रत्यष्ष उभय- कर्टको दवेषा उदाइतः परोचमुभयकर्टकं द्वेषं सचयितुं यसमामिति पुनरुक्िः। एवस देव्यो द्रेष्टा च, दवौ प्रत्यच। दो च परोचा 'तान्' चतुर्विधाम, 'सवाज्', हे 'शगे', 'सन्दह' सम्यग्भस्मीकुद। यो मुख्यौ देषारी तद्दारा तदीया बन्येऽपि द्वेय्या द्वेष्टारख ये सन्ति तान सङ्दोतुं याप््साइमिति पुण- बक्रि:। तान् सर्वीस् सव्ददेति पूर्वताच्चय:।। अथ चतुदभीमाइ। (१४)"यो प्रस्तभ्यं • तान्भ्षा कुर" (१३) दूति। ऋचवस्तिविधाः, बरातयो देषिण निन्दकाखेति। तब दातव्यलेन प्राप्तं धनं थो न ददाति सोऽयमरातिः। कारयविघातं यः करोति स दवेषी। वाग्दोर्जन्यमाचं यः करोति स निन्दकः। इन्तुकामसतुर्थः। तत्र 'यः', 'वस्मभ्वम्', 'अरातीयात्' परातित्वमिच्कति, 'यस जनः', 'नः' प्रस्माम्,

• ससमान् दिसाचेति तै० पाठ:। + तत्र प्रतच: प्ररोकस उभयवर्टनः प्रतन उभयवर्टकदेष हवि तै. पाठः।

२ प्रपाठके ५ चनुवामः ।

काषा कुरु(te)। ()सश्शितं मे ब्रह्म सश्शितं बीये बलं। सर्शशतं क्षपं में जिष्णु यस्याइमस्मि पुरोहिंत:९VI ()उदैषां बाह अंतिरमुदचों त्रथो बलें। स्षियोमि

'देवते' कार्यनाश्ेन* बाधते, 'यः', अथ्न्यो जनः, 'निन्दात्' दोर्जन्वात् निन्दृति। यखाऽपरोडसान् 'दिप्ात्' दब्मितुं रिंसितुमिच्द्ेत्। 'तान्' 'सर्वाम्' जनान, 'मभषा कुद' पूर्यन- भलमोकर पारिजन्यस अष्दसानुकरयं, मनषेति, चूर्षीद्चत्य

'मे' महीयं, 'ब्रह्म' ब्ाह्मथं, 'सशभितं' सम्यक् तोचपोद्चत, भाख्तीयमार्गेषा कतमित्यर्थः । तथा 'वीये' इन्ड्रियप्रततिः, 'बढं' शरोरदर्प तदुभयं 'संघित' सम्यक सस्य कार्यनमं छतं, तथा 'वस' बनस रामः, 'बहं', 'पुरोहितः', 'ब्रभमि', 'मे' मदीयं, तत् 'बनं', 'जिच्छु' जयनशोलं,5 बथा भर्वत तथा 'सप्तभितं'। शथ षोउभीमाह।(१)"उदेषां ० नईं(१९) इति। 'एवां' सकीयानां राजब्राह्णादीनां मथ्ये, एकेकल 'बाह' 'उदति- रं' उत्कर्षेष वद्धिंतवानसि। लौकिकोतिरियं, लोके दि योऽ- व्यस्मत् उत्कृष्टो भवति, तं जना एवमाऊ: खकीयं इस- मुपरितनं छतवानिति। 'वर्षः' कान्तिः, तामपि 'उदतिरं', *कार्यनाशनेनेति तै० पाठः। + प्राख्रीयमार्गवर्त्तीति तै० पाठः। ३ शरीरब्त्धि: इति नै० पाठा। जयश्रोषमिति तै० पाठः। 2D

अरह्मसार्ऽमचानुखयामि स्ां ३ भ्रहं'ण। (९०)पुनर्मनः पुनरायुर् भागात पुनंयक: पुनः श्रोषं म भागात् पुनः प्रायाः पुनराकृंतं म आगात् पुनखितं पुनराधीतं म आागात्। वैश्वानरो मेदव्यस्तनूपा अर्वबाधतां दुरि- तानि विश्वा।३। पोषं, दधसि, पुरोहितः, चत्वारि च ।। ५ू । 'तथो' अपि प, 'बलं' भरीरर्श्मिः, तामपि 'उदतिरं' उस्कषें प्रापयामि, 'ब्रह्मण' मन्त्रसामथेन 'श्रमिचान्' बनू, 'चि- शेमि' शीषान् करोमि। 'सान्' खकोचान् पुरुषाम्, 'बहं', 'उन्नयामि' उत्कषें प्रापयामि॥ श्रथ सप्दभीमाइ। (१०)"पुनर्मनः • दुरितानि विश्वा" (१०) दूति। मनःप्राषादीमा पापेन योपचयः प्राप्तः तख पापखानेन कर्मच्ा विनाभितत्वात् मे 'मनः', 'पुनः', ऋपि 'आगात्' प््तिम् शरीरे समाच्तु। एवमायुराहबौडपि समागच्छन्मु। 'बाकूत' सषष्पितं कार्य। 'चिसं' मनोजन्यं नामं। 'अाधीतं' साकस्येन पठितो वेदः। एतेषा सर्वेषा- मागमनार्थे 'वैानरो मे', 'विश्वा' सर्वाणि, 'दुरितानि', 'अवबाधर्ता' विनाशयतु। कीदृभो वेन्ानर:, 'प्रट्भः' केनार्प्याहंसित: 'तमूपाः' मदोयभरीरपालक:।। इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रथके द्वितीय प्रपाठके पञ्चमोऽनुबाकः।।५ ॥

२ प्रपाठके { चनुवाक:। २१६

(वैश्वानराय प्रतिवेदयामो यदीनख संक्वरो दे- वनासु। स रतान् पाशान प्रमुचन प्रवेंद् स नौ मुष्ा- तु दुरितादवद्यात्)। (वैश्वानरः पवयान्नः पविष-

शथ षहानुवाकोलासु छड प्रथममाह*। (९)"वैञ्वानराय • दुरितादवद्यात(९) इति। 'वदोनृणं' यदेव प्रसिङ्धूमटषं, 'देवतासु' 'सङ्गरः' प्रतिघ्ञारूपेण सुत्या सम्पादितः सङ्गरशब्दः प्रतिज्ञावाची। प्रतिक्ञा सैवं स्रूयते। चिभिचपं वा जायते ग्रह्मचर्येण कषि्यो यशेन देवेभ्य: प्रजया पितम्व दति। नदेतदृपं चिविरधं 'वैञ्वानराय' ब्रस्मरत्खामिने, 'प्रतिवेदयामः' विज्ञापयामः । तब देवताशब्देन सषयः पितरखपखचिताः, 'सः' वैन्वानरः, 'एतान्' उपचयरूप्राम, 'पापान्', 'प्रमुचन' प्रमोगुं. 'प्रवेद' प्रकर्षेष जानाति। 'सः' अ्रभिज्ना वैञ्वानरः, 'नः' प्रसान्, 'दुरितात्' परलोकविरोधिनः पापात्, 'कव- पात्', दूछ सोके निन्दादोषाच 'मुखातु' मुकान् करोतु। भथ द्वितीयामाह। (१)"वैश्वानरः • सुवामि"(१) दूति। 'वैश्वागरः', देव: 'नः' प्रस्म्ान्, 'पवित्रेः' पू्िरेतुभिः

• घछानुवाचे प्रथमामारेवि वै० पाठः। 2 D 2

नैजिटीये बारखने

रयंत् सेक्रमभिधावाम्याशं। अरनांजानन् मनेसा या- षंमानो यदपनो भ्रव तत् सुवामि(९)।(शमी ये सुभगे दिवि विचृता नाम तारंके। प्रेहामतंस्य यच्छतामे-

होमादिभिः, 'पवयात्' शोधयतु। 'यत्' येन शोधनेन, 'सङ्गरं' मुत्युकां प्रतिज्ञामपजयरूपां, 'ऋा्थ्त' मयापि प्रत्य- पेणीयलवेन शासनीयां, 'कभिधावामि' अाभिमुख्येन बीघनं प्राप्ोमि, तादृनं प्रपातनं कुर्यादित्र्यः। 'बनाजानन्' चपनिमोचमोपायाज् सर्वान् ऋपि ब्रजानन, 'मनसा वाय- मान: अभृणो भूयासमिति सर्वदा प्रार्थयमानोडि। 'चत्र' छपायापरिज्ञाने, 'यत्' 'एनः' पापं, ऋसिि तत् पापं 'भ्रव- सवामि' वैश्ानरप्रमादेन विनामयामि॥ श्थ दृतीयामाइ। (१"शमी वे • तदङूकमोचनं"(२) इति। 'दिवि' वाकाने, 'विष्वता नाम' विष्सामयुळ,दे'ता- रके' लोके मघाभम्देन व्यवन्ियमाणे, 'सुभगे' सभाग्ययुके, 'अमी' प्रमू प्रत्यनेषास्म्राभिर्ट्स्माने वे विषेते ते उभे, 'रर' कर्मपि, 'अमतस्य' समापाकरणरूपममटृतं सुखं, 'प्रय- चता', 'एतत्' तारका्यां दत्तममतं सुर्ख, बडूकस मम मोपनं ऋषमोचनसाधनं, सबनयेष यो बडू: स एव वा

• ताटभं पावनमिति तै० पाठ:।

1

२ प्रपाठके { चनुवाक:।

तडव कमार्चनं(0)। ()विर्जिदीर्ष लोकान कधि बन्धान मुन्नासि बडकं। योनेरिव प्रच्युतो गर्भः सर्वान् पथो अनुघ(ण)। ("स प्रंजानन् प्रतिए्भ्खीत विद्वान् प्रजारपं-

श्त्यन्तकुव्सितलाइडूक इत्युचते। पिददेवताकार्भ्या मघार्भ्यां

वामीत्यभिप्रायः । घथ चतुर्थीमाष। (8)"विजिदोर्थ्व खोकान् • चनुष्व"(8) इति। अच मन्तट्रष्टा कविदृषिरधमणें सम्बोष्य मते। हे बध- मर्य 'विजिदीर्य' विशसुंमिन्द, पारतन्व्यरादित्येन सुख- बधारो विहार:, तत्षिद्यरथ 'सोकान् छधि' पुस्ानुष्टामेनो- तमलोकान सम्पादय, 'बडूकं' छणेन कुन्सितेन बडूं न्ा- तानं, 'बन्धात्' सुणनयरुपात्, 'मुखाषि' मुनं कुद। बन्धा- दिमोके दृषान्ः। 'योने: प्रचुतो गर्भ दव' उदरमष्ये सवा- वचवसस्ेचेन निर्बद्धमानो गर्भा थोनेरबहि: पतितो चथा निर्बन्धात् मुको भवति। तद्त् तदृषबधात् मुकस्वं 'सर्वाज्', 'पथः' पुछखोकमार्गान् 'ब्मुष्व' सेवसेत्यर्थः ॥ श्थ पशमीमाष।(4)"स प्रजानन् • तन्तुमनुससरेम"() रति। 'सः'प्रजापतिः', प्म्माभिरदसं इविः 'प्रतिगृभ्भीत' प्रति- मशेत, सीकरात। कीदृन्ः प्रजापतिः। 'छतख. प्रथमजाः' सत्यसय परतम्मषः प्रथम: पुत्रः। किं कुर्वन्, 'प्रजानन्' बस्मात्-

तैजिरीये चारकवे

तिः प्रथमजा ऋतस्ये। भ्स्माभिद्तं जरसः परस्ताद- छिंतं तन्तुममुसव्रेम(॥ १॥ (ततं तन्तुमन्वेके अनुसश्तरन्ति येषीं दुतं पित्युमार्यनवत्,। अ्रबन्ध्ेके ददत म्रयच्ादा-

प्रार्थनां प्रकर्षेष निरुपयन्। 'विद्ान्' सर्वार्थसाधनाभिज्नः, तख्य प्रजापते: प्रसादेन 'जरसः परस्ात्' वयोहानेरुधे, 'अरचछिय' तन्तुवच्ेदनरहितं पुषपाचादिसन्तानं, 'अ्रजुसस- रेम' अमुप्रविष्य सम्यस्टपनिर्मता विश्रवेष चरेम। श्रथ षठीमाह। ("ततं तन्तुमन्वेके • खर्ग एषां"(() इति। 'एके' पुरुवा: केचित्, 'ततं' पुचपोचादिरुपेण विस्ोष, 'तन्तुमनु' खकीयं सन्तानमनुप्रविभ्य 'ब्रमुससरन्ति' पुथ्लो- कानमुक्रमेष प्राप्ुवन्ति। दिविधा हि पितुर्विग्यहः पुषरूपः खात्म रूपसेति। तयोमंथ्ये पुपरूपेषेह लोके पुथ्ं कुर्वन्न्रेवासे। पिटरूपेष लोकान्तरेषु सखरति। एतदेवाभिप्रेत् तेत्तिरी- योपनिषसुनं। सोखायमात्मा पुशेन्ः कर्मन्यः प्रतिधीयते। श्रथास्ायमितर बात्मा सतलत्यो वयोगतः मैतीति। अ्तं

चमधयुपपदते। 'येषा' पुरुषारषा, 'पिच्च', छपं, 'डायनवद्स्' प्राथममागमः बास्त्र तदखास्तीत्यायनवत् यथा प्रास्तंदत्त- मित्यर्थः। पितयमित्वेतत्, अन्ययोरपि इयोकपयोदपलसर्यं

२ प्रपाठणे {सानुबाय:। २२

तुष्ेचनुवाशस: स्वर्ग एवां)। ()आरंभेयाम- नुसशरमेबा% समानं पन्थामवयो घृतेने। यड्ा पूर्त परिषिष्टं यद्मौ तस्मे गोवायेष जायापती स2-

तत् सथचयं यैदनतं तादृबा: केचिदमुससरन्तीति पूर्वचान्वयः। 'एके' अपरे केचित् पुरुषा:, 'श्बन्धु' पुत्रपीचादिबन्धुरच्िताः रनः, पिच्चमणमपाकर्सुमप्रका चपि, 'ददतः' धनदाषिन उनतमर्थस, 'प्रयच्क्ात्' प्रयचन्ति, तडूनं प्रत्यर्पयन्ति। ते परषा: 'दाठु', 'बकुवांयः' मकुवन्तसेत्, 'एवां' पुरुषाणां, 'स खर्गः', भवति 'एव'। पुननात्पसेदैवाधीनत्वेऽपि* महीतं धनमवशं प्रत्यर्पणीय मेवेत्यर्थ: ॥ अथ सप्रमीमाह। ()"चारभेथामनुसटू • संरभेघां"() इति। ऐे 'जायापती' कर्माधिकारिय, 'दह' जन्मनि, 'घृतेन', द्रवेष, 'आरभेयां' कर्मारमां कुहतं, 'बनुसंरभेया' परसर- मनुकूला सक्त्ता कदाचिंदप्यवियुत्तावेव। भवतं। तथोदभथो: 'समान' साधारणं, 'पन्था' पुथ्यखोकमार्ग, 'बवथः' रचतं। 'वां' युवया:, 'यत् पूज्त' पितम्धो दत्तमन्नादि, 'यदग्ै।', 'परि- विष्टं' परिप्रामितं इविः, 'तसै' तदविच्केदेन चथा क्रियेते- व्येवमथे, 'संर्भेयां' लरेथां, नतरु द्वष्णोमासायां। तम

• सन्ती परस्परमवियुद्धा हति तै० पाठ: ।

तेचिरिये बारयने

रभेथां(9)। ()यद्न्तरिक्षं पविवीमुत यां यन्मातरें पितरें वा जिडिरसिम। अगिमी तम्मादेनेसो गा- सैपत्य उन्नो नेषहुरिता यार्नि चक्म(6)। (e)सू्मि- मीतादितिनों जनिवं वातान्तरिक्षमभिशस्त एनः।

'गोबाच', उपयु्यते, मोनसभावाः पूर्वे परे च ये सन्ति तेषां सर्वेषामिद ममुष्ठानमुपयुक्े।।

वचं ये 'अन्तरिसं', 'बिरिएूसिम' पिंसितवन्तः, हति 'यत्' पापं, पस्ति तथा 'पृथिवीं', 'जिहिंसिम', दंति 'यत्', अस्ति 'उत' पपि प, 'सां', 'जिर्चिषिम', इति 'यत्', ऋसि। सोकचयव- र्सिर्गा प्रािनां चपकार: हिंसा। तथा 'मातरं पितरं वा', 'जिर्दिंषिम', दति 'यत्', अ्ि 'तम्मात्' सर्वस्मात्, 'एनस:', 'नः' भखान, 'गाईपत्यः बगयि:' व्टहपतेयंजमानस्य सम्बन्धी बर्िः, 'उन्नेषत्' उन्नयतु, मापादुद्गताज् करातु। 'चागि' चान्यानि, 'दुरितानि चहम', तेभ्योऽयन्नयतु। अथ नवमीमाइ। (<)"भूमिर्मातादिति: • लोकान्"य) इति। घेयं 'भुमिः', सेवं 'नः' मसमार्क, 'माता' सोकानां सर्वेषा निर्माची 'ऋदितिः', देवी, 'जनिनं' जननीखानीया, भूमिरचेतना निवासाधिकारणमता, तदभिभानिनो देवता

२ प्रपाठणे ई चनुवाय:। २२५

दा्ने: पिता पितृयाच्छम्भवासि जामि मित्वा मा वि- वित्सि लोकान्)। (९)यन सुहाई: सुछता मदन्ते वि- डायु रोगं तम्वाश् खायीं। मखलोखाद्ररहेता खगे

पदितिः। यदिदं 'अन्तरिच' तदस्माकं 'माता' भाढखा- नीयं, यत् 'एनः', प्रस्माभि: शतं तत् 'अभिग्नसः' पत्रु- खानोयं। येयं 'घीः', सेयं 'नः', 'पिता' पिटखानोया, यथा परमेश्वरेष सम्पादित: सर्वसाधारणोडयं बन्धुवर्ग:, तथा हे यजमान बन्धुवर्गसन्पादनारथं लं 'पितयात्' पितलमिच्छम्, 'अन्भवासि' सुखं प्राभ्नोषि, ऐड्िकामुन्रिकसुखसिङ्ूये पुचा- नुत्याद येत्वर्थः । 'जामि मिल्वा' आस्सेम पुचात्वत्तरहित एव .-- सम् मतवा 'खोकान्' छपनयरितानां योग्यं खोकं, 'मावि- विद्दि' नैव सश्यसि।। अथ दशमीमाह। (१०)"यज सुहार्द: • पितरं प पुत्र"(१०) दति। 'चत्र' चस्िन् पुष्सलोके खिताः, 'सद्दार्द:' शेभनवदयोपेताः, 'सुळतः' पुथ्यकर्माणः, 'खायान्तन्ां' ख- कीये शरीरे, 'रोगं', 'विहाय' परित्यव्य, 'मदन्ते' इष्यनन्ति, 'मश्नोषाऐे:' सोणो रोगविभेषः तद्र्रहितेरट्री: युक्ा:, 'शरह- ताः काटिखरचिता: केनचिदप्यवच्चिता: सर्वे वयं, 'तच खर्गे, खिला 'पितरं पुस', 'पश्सेम', तादृनं जन्म भूया- दित्यर्थ: ॥ 2 E

तैचिरीये बारव्पे

तवे पशयेम पितरें च पुषं(९)। (९)यद्वमझावेतेन देवा दास्यनदास्यसुतवा करिष्यन्। यहेवाना च- कषुष्यागो अस्ति यदेव किन्े प्रतिजब्राइमग्रिमी त- स्मादनुयं लशोतु(९।)। (यद्नमद्ि बहुधा विरूपं वासो हिरययमुत गामजामवि। यहेवानां चक्षुष्यागो

प्थैकादशीमाह। (९९)"यदष्नमझनवृतेन • छषेत्ु"(२२) हति। ऐे'देवाः, कहं 'दाखबदाख्म्' प्रत्थर्पणं चिकीर्पुर चीकी- पुंवा, तत्काचिकेन सर्वथा प्रत्यर्पथिय्यामीत्ेतादृभ्ेन 'अ्रनृत- वचनेन,' धममादाय 'यद्न्नं', 'अध्मि' भवयामि, तथवा कि- चित्कार्य परकीयं करिय्ामीत्यनेनानुतेन वचनेन धनमा- दाय तत्कार्ये 'बकरियन्', 'यदब्मच्ति', 'यत्', चपि 'देवाना', 'पसुषि' दृष्टिविषये, मयाळ्ृतं 'भागः', पापं, 'अस्ति', आदित्याभिमुख्येग मूचविसर्गादि। तथा व सार्य्यते, प्रत्या- दित्यं प्रत्यनिखं प्रतिगास प्रतिद्विणं। मेहन्ति ये व पापिषठा- से भ्वन्ति गतायुष दति। 'किस्,''यदेव' किसिच्छू्रादिधनं, 'प्रतिजग्राइ' प्रतिम्ठदीतवानस्ति, 'तस्ात्' सर्वसाटेनसः विमुचायं 'बग्ि:', 'अनृणं' समरहितं, करोतु।

'बडधा विरुप' द्रव्यदोषात् कलदोषाहेशकालदोषादिना वा

२ प्रपाठके { चनवाकः। २२०

श्रस्ति यदेव किन्स प्रतिजग्राइममिमी तस्मादनुं के- सोतु(९९)। (१)यन्तया मनेसा वाचा हतमेनः कदा- चन। सर्वस्मात् तम्मान् मेडितो मोग्धि त्व% कि वेत्थ यधातयं(९९।२॥

चरेम, पुचश, षट् च । ई।

वजप्रकारेण मास्तनिषिडूं, 'यद्त्रमध्नि', तथा वस्त्रादीनपि निषिङ्कान् खोकरोमिं। यहेवानामित्यादि पूर्ववत्।

'मया' कर्चा। 'कदाचन' दछ जननि जन्मान्तरे वा यढा कदाचिदपि, 'मनसा वाचा',वा 'यदेन: छतं', हे अझे त्रसाभि: 'ईडितः' खुतखवं, मां 'तम्मात् सर्वम्मात्', एनसः 'मोग्घि' मुख, 'हि' चमात् कारणात्, हे श्ग्रे लं 'यथातथं', 'वेत्य'. वस्तुनस्तथालमनतिव्म् यथातयं वख पापस यः प्रतोकार- सख्य तत् सरवे जानासि, तम्मानां पापालुख।।

दति सायनाचार्यविरचिते माधवीधे वेदार्थप्रकाशे यजु- रारथके द्वितीयप्रपाठके षष्ठाऽनुवाक: ॥द॥

2 E 2

तैचिरीये बारखने

भ्थ सप्तमोडगुवाकः। (१)वातरशना इवा ऋषेयः त्रमखा ऊर्ध्वमन्धिनो

गुः कूश्माएडानि तास्ेधन्वविन्दक्छवया व तपसा

ऋ्रथ सप्तमोऽनुवाक:। षष्ठेऽनुवाके कूम्माण्डदोमाङ्कमन्ता: समापिताः। सप्रमे स हामो विधीयते। तदर्थमास्थायिकामाह। (९)"वातरतनना · तपसा च"(१) दति। पूर्वप्रपाठके ततोऽदण: केतवो वा- तरभना ऋषय उदतिष्ठततिति चिविधा छषयो ये ब्ाख्थाता:, तन्मथ्ये ये 'वातरभमाख्या सषयः', 'त्मण:' तपखिनः, 'ऊर्ध्वमन्यिनः' ऊर्ध्वरेतसः, 'बभुवुः', 'ताम्' वातरभनाख्ानृषीन, प्रत्यन्ये केचित् 'कृषयः', 'अर्थमायन्' ऋर्थयितुमागताः,तं वृप्तान्तमादावेवागत्य किमभ्नक्यमेते करिष्यन्ति इति निव- यरहितासे 'वातरघनाः', 'अनिखायं' कुचचिदन्तरहिताः, 'घ्रचरन्' अन्तर्ड्धानस्थानं विचार्य योगसामर्थ्यात् सकत्र- रोरा भूता कूम्मारडास्यानि मन्त्रवाक्यानि अ्रमुप्रविष्याः, दूतरे तु महर्षय: श्रद्धापूर्वकेन 'तपसा', रद्चित्ता:। सन्ः

इति तै० पाठः । * कूभ्माण्डमय होममन्ना: समानावा। सप्तमे दोमविधिरचचते

• युक्तचित्ता इवि तै० पाठ:।

२ प्रपाठने ७ चनुवाय:।

(l) (र) तान्षयाऽुवन कया निलायं चर्थेति त क- षौनम्रुवन्नमो वास्तु भगवन्तोस्मिन्धामि केर्न वः सप- ्यार्मोति तान्ृषयोऽनुवन् पविषेस्ो झूत येनारेप्स स्या- मेति त एतानिं सूत्तान्यपश्यन(९) (१यदेवा देव हेडनं

व्यानेनान्वीच्च ते 'तेषु' कूम्माण्डमन्लेषु, ऋवस्िताम् वातर- अनास्थान् 'तान्' छषोन, प्रत्यघ्ेष किख चपश्वन्।। अथ तेषामुभयेषां परस्परसंवादं दर्भयति। (१)"तानृ- षय: •सकान्यपशन्"(९) दति। 'तान्' वातरनमान्, 'ऋषयः', रतरे 'बम्रुवन्', हे वातरत्नना: 'कया' केन हेतुना, 'निखा- यं' निखीय, 'चरथेति', 'ते' व वातरशनाः, तैः पृष्टा: सन्त- सानुपचरितुमिदं 'बम्रुवन्', हे 'भगवन्तः' ऐश्वयाटिषड्गुण- युक्ता:, 'वः' युभ्यं, नमस्कार: 'ब्रस्तु', महात्माना यूयमअदीये 'धाचि' समागता:, अतोडन 'केन' साधनेन, युन्ाज् परिच- रेमेति ततः 'तान्' वातरघनान्, दूतरे 'बम्नुवन्', 'येन' साधमेन, 'अरेपसः' मापरहिताः, 'खाम', ताद्ृभं 'पवित्रं' शा्धिकारणं, अ्रस्नयभ्यं 'बरूतेति', 'ते' वातरभ्ननाः, त्रप्रया- सेन सहमा शं्धिप्रदं विचार्य 'एतानि' वच्यमाणानि, 'सत्ञा- नि' ते्षां कथनयोग्यानीति निख्धितवन्तः ॥ भ्रथ तदुनां प्रयोगक्रमं दर्भयति। (९)"वहेवा • मेच्चध्व

२१० सैत्तिरोये चारखवे

यददीव्यन् नुखमईं बभूवार्युष्टे विश्वतां दषदित्वेतै- राज्यें शुह्ुत वैश्वानराय प्रतिवेद्याम इत्युपतिष्ठत य- दवाचीनमेना ूखइत्यायास्तस्मान् मोध्यव्व इति (७)त एतैरजुडवुस्ते ऽरेपसे।Sभवन्(.) ()करमादिघेतै- र्जुंहुयात् पूता दैवलोकान्त्मंभ्रुते।।७॥

दति"(२) दति। ऋदनुवाकचयेष रेमः। चतुर्थामुवाकेनोप- सानं। वेदनयविङ्राह्ाषः 'भूपः', तदीयइत्याया नवीचीनं वसु पापं, 'तम्मात्' सर्वस्मात्, मुक्ता भविव्वयेति॥

ऽभवन्"(8) द्ृति। 'भरेपसः' पापरहिताः ॥ ददानों विधन्े। (4)"कमादिव्वेतेः· समकुते(") इति। प्ररश्यमाणकर्मप्रारभेषु कूम्माएदोमेन पूतस् देवखोकप्राप्ति- र्भवति।। दति सायमा चार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रथके द्वितीयप्रपाठके सप्नमोऽमुवाक:॥।।

महृषपुत्तवत्रयेषु दभतिसद्कायिका रेखा न सन्ति। प्रतीष- सङ्रशेऽपि नास्ति।

२ म्रपाठमे = कानुवाक: । २३१

()कश्माएड मुंड्ुयाद्यो पूंत इव मन्येत() (1)यथा- सेनो यथा ृखरैवमेष भवति याऽयोनौ रेतेः सिम्बति(९) (यदवाचीनमेनो बूखइत्यायास्तसान्

मन्नमे कूमाए्डदाम: कर्मादिषु विहिनः । घष्टमे दीचा- दिकं विधीयते। तबादा कर्मादिव्यतिरितखले होमं विध- से। (१)"कूम्मा एडैः · दव मन्यत"(१) दूति। 'यः' पुमान्, सन्दिग्धेन पापेन खख पूतलं नासीति ममसि भङ्ते स पुमान् कूम्माएद्दोमेन पूतो भवति। ्रथ महापातकसमख् पापस्य निवृत्यंय होमं विधसे। (९)"यथासेन: • रेतः सिख्वति"(१) दति। 'प्रयोना' प्रतिषि- डूयोना, 'यो रेतः सिस्वतति', 'एषः' सुवर्षसेयकारिणा' भू- हत्याकारिणा व समो भवति, सोडपि 'कूम्माब्ैर्जुडचात्'। तेमेफ्रेन होमेन ययोक्पापनिवृत्ति दर्भयति। (९)"व- दवाचीनं • मुखते(९) इति। भूषइत्यासमस्यापि मुख्य- सूणइत्याया नरवाघीनलवाप्तेन शोमेन मिवृन्त्तिर्युज्यते।।

• सवर्संहारिया इति तै० पाठः।

२१२ तैतिरोये बारखाणे

मुच्यते) ()यावदेनों दीक्षामुपैति दीक्षित एतैंः संतति जुंदोति(9) ()संवत्सरं दीक्षिता भवति संवत्सरा देवात्मानं पुनीते(") (मासं दोक्षितो भवति यो मासः स संवत्सरः संवत्सरादेवात्मानं पुनीते चतुविश्श- . तिः राचीरदीक्षिता भवति च्तुर्विश्शतिरर्धमासा: संवत्सर: संवत्सरादेवात्मानं पुनीते द्वादंश राजी-

तेन भूपइत्याचा नवाचीनानामपि तारतम्योपेतलात् क- थमेकेन होमेन* निटृत्तिरितयानज्म दीच्षातारतम्येनेत्युत्तरं दर्षयति। (8)“यावदेनः०जुदेति"(४) दति। तष्पं महदा 'या- वदेन:', भवति तदनुसारेणाष्पां महतीं वा 'दीचां', सत्वा त- सैमस उपचिते काले प्रतिदिनं 'जुदोति', तब तारतम्येग षड्भेदा:+।। तत्र प्रथमं दोचाभेदं दर्भयति। ()"संवत्सरं • पुनोते" (4) दति। न माशू्समश्रीवादिति नियमाचरणं दीपाया:, मापाधिक्े सति 'संवत्सरं दीचितः', भूला तम्तिन् संवतरे प्रतिदिनं जुडयात्। तथा संवतसरदोषया खात्मानं मोधर्यति। पापड्वासानुसारेय दीपाया: पसान्तराषि विधन्ते।()"मासं दीचित :- पुनोते"() इति। पापवाङख्े सति संवत्सरनियमेन * कथमेकविधटोमेन इति तै० पाठः। + षड्विधा दीचा इवि तै० पाठः।

• .

:"-

२ प्रपाउके = सनुवाकः।

दीक्षिता भवति डादश मासा: संवत्सर: संवत्सरा- देगत्मानं पुनीते षड्राचीरदीक्षिला भवति वचा फात- वेः संवत्सरः संवत्सरादेवात्मानं पुनीते तिस्रा राजी- दीक्षिता भवति चिपदा गायची गायत्या एवात्मानें पुनीते0 (नमाशसमन्नीयान् स्व्रियमुपेयाब्जापया- सीत जुगुस्ेतान्हंतात() (Fपयो ब्राह्मणस्ये बतं ये- वागूराजन्यस्यामिक्षा वैश्वस्य(न (भयो सौम्ये

या इड्ि: पापाखले सा रज्धिमासमाचेण समाखते। एव मुत्तरेव्वपि। पतः सर्वेषां संवत्सरसाम्यं। गायचीपादाना चितयास्येन चिरामदोचाया गायचीलवात् तयैव प्धिर्भवति।। तथ नियमान् विधस्ते। (०)"बमापूसमश्रोयात् • जुगु- सेतामृतात्') इति। 'उपरि' खद्टादा। सष्टमन्यत्॥ पध वर्षभेदेन दोचादिनेषु भोजनद्रव्यविश्रषं विधसे। (5)"पयो माह्षस • वैमाय"() इति। 'बतं' भोजनमि- त्यर्थ: ॥ नहेतहरूतं प्रभंसति। (८)"तथो सौग्ये • मूबात"(e) दत। वपि प न केवसं कूमाषड्दामकमसेवेतड्रसं, किन्तु

• अय जावि भेदेन दीकादिवसेषु रवि तै० माठः। 22

२३३ तैचिरोये बारखने

प्यध्वर एतड्गुतं त्रृयात्(e) (१)यदि मन्येतापदस्या- मीत्यादनं धाना: सन्नूंन घुतमित्यनुंव्रतयेदातनो- मुंपदासायए।८।

सोमयागेडपि 'एतत्', एव दीचा 'वर्तं'," कर्त्तव्यमित्येव 'मयात्'। यस्मान् महत्यपि बश्े वतमिदमपेचितं तख्ा- दिदं प्रथसं। अभनं प्रति किद्विश्ेषं विधन्ते। (१)"यदि मन्येत• पात्मनोनुपदासाय"(१) दति। दोचितो ययोत्व्रतेन 'उप- दशयामि' उपचीणे भवामि, इति 'यदि मन्येत', तदानी यथोश्र दीक्षा दिवतममुननरीर सपचयपरि द्वारार्थमदनादिकं यत्किख्चित् 'बरनुत्रतयेत्' सुञ्जीत, 'धानाः' मष्टयवतप्टुखा 'सत्वः तत्पिष्टानि, 'हति' प्ब्देन ईदुन्मन्यदृपि विव- व्यते।।

इति सायनाचार्ययविरचिते माघवोये वेदार्थप्रकाशे धज- रारखके द्वितोयप्रपाठकेऽष्मोऽनुवाक: ।८॥

• सोमयामेडप्येतड्रवं दीचान्तमिति तै. पाठः।

२ प्रपाठने 2 चनुवाक:। २३५

सथ नवमोडमुवाकः । ()मजान् इ वे पभनीस्तपस्यमानान् ब्रह्म स्यं स्वयम्भ्वभ्यानर्षत् तहषयोऽभवन्तदषीखमृषित्वन्तां देवतामुपातिष्ठन्त यत्रकामास्त एवं ब्रह्मयत्मपश्यन्त-

प्रथ नवमोऽनुवाक। पस प्रपाठकमय खाध्यायत्राह्मपमिति समाख्यानात् खा- -- थाय एवाच प्राधान्येन विधेयः । तततमिंख रइङ्: पुमानधि- कारो। वतः पद्धिरेख्न् यश्ञोपवीतसन्ध्यावन्दनकूम्साए द्दो- मानभिधाय खाध्यायं विधातुमुपास्यानमाह। (१"अ्जान्• तेमायजन्त"(१) दति। कस्पादावेव ब्रह्माष सष्टा: न ह्रम्त- दादिवत् कत्पमथ्ये पुनः पुनर्जायन्ते तस्मात् 'बजाः'। ते ष 'प्रत्रयः' शक्ा:, सरूपेणैव निर्मखा: सन्तोऽपि, पुनसप भ्रा- परन्। तदीयेन तपसा तुछं 'खयभ्भू, 'ब्रह्म' जगत्कारणलेन खतः सिडधूं परत्रग्मवस्त, कास्िनूत्ति छलवा 'तपसमानान्', तामृषीमनुस्टदीतुं 'अरभ्यानर्षत' बाभिमुस्येम प्रत्यच्षमागच्त्। ततसे मुनयः सषिधालर्थविषयत्वात् 'छषचोऽभवन्'। तम्ा- दन्येषामपि 'उषोषां', बमयैव व्युत्पत्या 'ऋषिलवं', सम्पर्ष। ततसे मुनय: सर्वकामप्रदं क्िचयं कामयमाना: खबभू मचरु्पा 'तां देवता', उपासितवन्तः+। तदेवतानुग्रशान्ते *बनुयइ द्ेतारिति तै० पाठः। उप्ितवन्त हवि तै० पाठा। 2r 2

तैत्तिरोवे बारखने

माहरन्तेनायजन्त९)। (१यहचोध्गीषत ताः पर्य त्रा- हुतया देवानामभवन्यच्यूशषि घृताहुंतयो यल्सामा- नि सोमाहुतयो यद्थवीज्गिरसो मध्वाहुतयो यह्रा- झवानीतिहासान् पुरावानि कल्पान् गाया नारा-

मुमयः 'एतं' वच्चमाणं, 'ब्रह्मथशं', सर्वकामहेतुं 'चपशवन्' दृद्ा च, 'तं' यशं, 'आहरन्' बनुष्ठितवन्तः । 'तेन' यज्ञेन, रेवानपजयन्त ।। ब्रम्म वेद: तथ्या व्ययनमेव सम्पादितं। म तु यज्ञलमिवि +मति वारयितुं तनाजती: सम्पाद्यति। (९)"यदु सोध्गीवव • सायुज्यमषयोडगच्छन्(१) दति। पादवडूमन्ता: 'छपः', 'ता अध्यगोषत' ये ते छषयोऽधीतवन्त इति यदस् ता प्रथ्- यनक्रिया:, 'देवाना', चोरद्रव्याज्तयः 'ब्रभवन्', तदाजत्या या तुष्टिः सा तेषासृगध्ययनेन सम्पन्ना। एतदन्यनापि येोज्यंी। अ्थवंभिरङ्गिरोभिय दृष्ठा मन्त्रा: 'बथवाद्टीरसः'। 'ब्राम्म- पानि' कर्मचोदना, वायव्: श्ेतमालभेतेत्यादयः। 'दति- हासा: महाभारतादय:। देवा सुरा: संयत्ता श्ासम् इत्यादय: । ब्ात्मा वा ददमेक एवाय्र ब्ासीननेवेह किसनाय्र

• अह्य चस्या- इति तै• पाठ: । + भ्शानिवारयितुमिति तै० पाठः। ३ एवमुत्तर नाषि योव्यमिति तै० पाठः । मझाण्डादिनियमा हति ते० पाठ: ।

२ प्रयाठणे e सनुवाय:।

शश्सीमेंदाहुतयो देवानामभवन्ताभि: सुर्धं पाभान- मपाध्रन्तपेह्ृतपाभानो देवा: सवरग लोकमायन बछ्म-

दूत्यादीनि सम्ादिप्रतिपदकानि 'पुरापानि'। 'कस्पाः' कमपसवाषि प्रयोगप्रतिपादकानि। 'मायाः' गार्यता चोदिता मन्तविशेषाः, योख्य कोश्ेवादयः। चममाथाभि: परिमाथ- तोति विधानात्। 'नारानंसी:' नाराबंखः, होता चच्चन- रामंसमित्यायाः। म्ाह्यापान्तपठितानामपि पुनदत्रि: फखा- निश्यधोतनारथं। 'मेदाउतयः' मांसाख्तयः, 'ताभि:' बाऊ- तिभि:, देवा: चुद्रर्यं 'पाभानं', विभाभितवन्तः । खाध्याय- बन्यटप्या रे चुंधं विसतवन्तः ततः चुदूपपापरंिता: 'देवाः', सुखमनुभवितुं 'सर्ग', गताः। 'छवयः' व पूर्वोत्ता:, प्ध्य- मेन ब्हायशेन जगत्कारषस 'ब्रम्मपः'S.'सायुज्यं, प्राप्ताः। अहाज्यानोत्वादनद्वारा मुनिहेतुलं ब्रह्मावत्नस् चुल्न। अतएव ज्ञानसाधनेषु प्राथम्येन वेदानुवचने वाजसनेयिन: समामन- निति, तमेतं वेदानुवचनेन जाह्ाषा विविदिषन्ति वद्ेन दा- नेन न तपसा नाभकेनेति। इति सायना चार्यविरचिते माधवीये वेदार्थ प्रकाशे बजुरा- रसके द्वितीयप्रपाठके नवमोडनुवाक्ष:।। ८।। *इदं वा कये नैव वियनासीदित्लादिय्यकिप्रवियादकानि इवि + मार्बन्ति रति तै० पाठ:। साध्यायखत्िजन्यळस्या इवि तै. पाठ। [तै. पाठः।

8 परमशय इवि तै० पाठः।

तैचिरोये चारखनें

पथ दशमोऽनुवाक: ।

(V)पच्न वा एते मंहायत्ाः संतति प्रतायन्ते सतृति सन्तिष्ठन्ते देवयज्नः पितृयन्ञा भूंतयओ्ो मनुष्ययश्ो ब्रेह्मयन्न इति(ण।(यद्ग् जुद्ोत्यपि समिधं तह्देव

अथ दशमोऽनुवाक:।

तदिधिप्रसङ्गेन पञ्च महायज्ञान् विधन्ते। (९)"पस्व वा• ब्रह्मयत्ञ दति"()इति। एवं चज्नानां पाठतः पसली। न तु सरूपविस्तारेण। 'सतति' सततं दिने दिने, 'प्रतायन्े' प्रमुष्ठीयन्ते 'सतति' प्रतिदिनं, 'सन्तिष्ठन्ते' समाप्यन्ते, यम्िन् दिन उपक्रमसत्मिस्रेव दिने तत्माप्ति: नतु यन्नान्तरव- हिनान्तरापेघा। देवयन्न इत्यादोनि तेषां नामानि। तन देवयशसव लक्षपमाइ। (९)"यद्ग्री • सन्तिष्ठते"() इति। 'तत्' पुरोजात्रादिष्वि:६ मुखं तदखाभे 'समिधं',

• एवामिति तै० पाठः। + यच्चानां पवता महतवमिति तै० पाठः। : चनुतिकन्ते हति तै• पाठा। 1 एतयुरोडाआ्दिषबिरिति तै० पाठः।

२ प्रमाठजें १० सनुवाचः ।

यन्म: सन्तिष्ठते्िताकरोत्य्य- स्तत् पितय्ञ: सन्तिष्ठतेण।(यतेम्यों बलि हरंति

मुष्ययन्नः सन्तिष्ठतेण।(यम्ाध्यायमधीयीतैा्युचं

पि 'पग्ौ', देवानुदिनन् 'जुदोति', दति 'यत्', सायं 'देवयञ्नः', स च सलड्रोममाचेय समाय्ते॥ पिटयगस् सच्षपमाइ। (१)"यत् पिटभ्यो • सन्तिष्ठते"(९) इति। त पिछ्छदानासव्यवे जखमाचमपि पिलन्य: खधा- स्तति सधानम्देन 'वत्', ददाति सोडयं 'पित्यज्ः', तावतैव समाप्यते।। भूतयशस्त उत्षपमाइ। (8)"'यङ्ू तेभ्धो • सन्तिष्ठते"() इति। वैगदेवामुष्ठानादूखें वहिर्देंये वायसादिभ्यः 'भुतेभ्यः', 'चत्', वचिप्रदानं सोडयं 'भृतयज्तः', तावतैव समाय्यते।। मनुवयश्रस् लक्तपमाह। (")"यङ्ाहषेभ्योसं मनुष्यवम् सन्तिष्ठते"(4) इति। वैन्देवादूध्वे इन्तकाराथान्व्यतिरिम- मनतं भ्तिथिम्यस्वरेव्यः 'ब्राह्मणेभ्यः', 'चत्', दीयते स 'मनुखयञ्ञः', तावतैव बमायते।।

• सन्तिषते इति ते० पाठ:। + भाङपिखडदानाभावेदपि इति त० पाठः। 1. चतुर्थाज हति तै० पाठ। .

२४० नैसिटीये बारखाने

यजु: साम वा तङ्रंडायन: सव्तिष्ठतेर।(वहचोधीते पर्यसः कल्या अस्य पितृन् खधा अभिवहन्ति वञ- जूरषि घृतस्य कूल्या यत्सामानि सोमे एम्य: पवते यद्र्थवीद्गिरसो मधा: कल्या यद्रा भाणनीतिदासान् पुराखानि कल्यान् गा्यानाराशासीमेंदेस: कल्या अस्य पितृन् स्वधा अ्रभिवइन्ति(। (यहचोधीते

अहायजचस सघयमाह। (1)"वत् साध्ायं • ब्रम्मवत्ः सन्तिष्ठते") हति। सत्यसाधारणलेव पितपितामहादिपर- वरया प्राप्ता वेदभाखा 'खाध्यायः'। तन विद्यमानसमा- दोनामन्यतममेकमपि वाक्यमधीयोत इति 'बत्', सेडडयं 'मसचञ्ञः', तावतैव समायते।। तम विभेषाकारेणाध्ययनं पृथक् पृथक् प्रमंसति। ()"य- दृणेधीते · बभिवइन्ति"(०) दति। कूखमरईन्लीति 'कूखाः' महानय:, जामध्ययनेन चीरपूर्ण महानद्यः खधाकारेष इस इविर्भुता 'पितृन्', अभिखच्य 'प्रवइन्ति'। तथा बज- रध्ययनेन घृतपूर्णा महावदीप्रवाइ: सामाध्ययनादिभ्य: विहन्य: सोमो धारया चतः 'पवते' प्रवहति, एवमचर्वात्टि- रसामव्ययनेन मधुपूर्णा न्ः 'प्रवरन्ति'॥

२ प्रपाठके १• चनुवाकः ।

प्यं आाहुतिभिरेव तहवास्तर्पयति यद्यजूर्शष घृ-

मध्वाहुतिभिरयंद्राह्मयानीतिासान् पुराखानि क स्यान् गावा नाराशश्सीमेंदाहुतिभिरेव तहेवाशस्: पंयति त एनं वृप्ता आयुषा तेर्जसा वर्चसा श्रिया यर्श- सा ब्रह्मवर्चसेनावार्द्यैन च तर्पयन्ति॥१॥

महायरओ प्रभंख देवलपयापि प्रभंसति। (८)"यट् चोधीते • सर्पयन्ति"(5) दूति। सगध्यवनं यदस्ि तेन चोराऊतिषमाना देवानां वत्निर्भवति। एवमुत्तरनापि योव्यं। 'ते' देवाः, 'ढप्ता:', सन्तः 'एनं' वजमानं, बायुरादिभिः 'तर्पयन्ति' 'तेजः' अरीरकान्तिः, 'वर्चः' बलं॥

इति सायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रखके द्वितोयप्रपाठके दथमोडनुवाक: ।। १०॥

2 G

२४२ तैचिरोये बारखवे

त्रथ एकादशाडनुवाक:। (१ब्रह्म यभ्नेन यक्ष्यमाखः प्राच्ां दिशि ग्रामाद चदि- र्दुर्श उदीच्यां प्रागुदीचां बोदित आदित्ये दक्षित उपवीरयोपविश्य इस्ताववनिज्य चिराचामेदि: परि- मृज्य सदुपस्पृश्य शिरयक्षुषी नासिके शजे हदय- मालभ्य(1) (९यचचिराचामति तेन कर्षः प्रीखाति यद्धि: परिमर्जति तेन यजूदषि यत्सन्दुपस्पृशति तेन सा- मानि यत्सव्यं पाखिं पादी प्रोक्षति यच्छरश्क्ुषी ना-

पथ एकादगोडमुवाक:। दनमे ब्रह्मयशोऽभिहितः । एकादभे तत्प्रयोगोडभिधी- यते। (९)"ब्रह्मयशेन • हृदयमाखभ्य"(१) दति। यः पुमान् महायमं करिय्यति सोडयं 'यामात्', प्राचीमुदीवीं ऐशानीं वा- दिशं गच्छेत्। म्टहखोपरि बच्छाइनाथानि टपकटादोनि कर्दीषि यावति दूरे तानि न दृश्यन्ते तावहूरम् 'अच्छिदंर्भः', तच गल्ा सूर्ये सभ्युदिते सति प्रथमानवाकोत्तप्रकारेण यज्ञो- पवीतं छत्वा। पडुद्ूप्रदेशे 'उपविभ्य', इसदयं पूर्व बदद्धूमण्ये- तदङ्गलेन पुनः प्रस्ाख्योदकं चि: पिबेत् 'द्विः परिष्ृव्व', *गच्छन् इति तै० पाठः। + ग्टशीतवा इति तै० पाठ। # ततः बोछो हत्यधिक: तै० पाठः।

२ प्रयाठणे ११ चनुवाकः। २४३

सिंके ओपे पृदयमालभते तेनाथ्वाजिरसा ब्राम्मणा- नीतिहासान पुराखानि कल्पान् गाया नाराशयसी: प्रीसाति( (१)दर्भाखां मचदुपस्तीर्ये।पस्थं कृत्वा प्राडा-

छद्र्थमुदकेन तदा इसं प्रसासयेत् तत त्रष्ठा 'सछदुपसृभन', बिरःप्रमृतीन् रद्यपर्यन्तानवयवान् क्रमेष सृद्टा दभाषां महदित्यादिना वच्चमाणेन सहान्वय:।। त्रथाचमनादोन् प्रशंसति। (१)"यत् चिराचामति • प्रो- बाति"(१) दूति। अत सव्यपाषिपादयो: प्रोक्षणकथनादेव

रृदयसर्भनात्तरभाविकर्त्तव्यं विधसे। (९"दभारणं • कुरते"(२) इति। 'दर्भाषां', सम्बन्धि 'महत्' प्रभूतं, यथा भर्वत तथाऽडसनं 'बासतोर्य', तखोपरि 'उपसं छला', उपख- शष्द भासनविश्ञेषं मूते, आ्रकु्ितस्य सव्यजानुन उपरि दचिषपादप्रचेपे सति यत् सुखावखथानं भवति तत् छला। प्राभुखः 'बाषीनः', खकीयां नाखामधीयान:+ दर्भाषामपां- रसत्वमन्यचाखातं, तार्सा यन्तेष्यं वत्मियप सदेवमासोत् तद- --- पादक्रामत् ते दर्भा बभवन्तिति। 'श्रोषधीनां', मध्ये शइ्द्धि- रेतुत्वात् सत्सारलं ततो दर्भासवत्वादधोयानं: 'ब्रह्म सरसं', भर्वात।। *प्रभंसावजादेवेति तै० पाठः। शाखामधीयीत हति तै० पाठः। मुद्धिरेतुल्ादपारकां सड्भीखनेडधीयमानमिति तै. पाठः। 2 G 2

२88 तैतिरीय चारखाके

सौन: स्वाध्यायमधीयीतापां वा एष शषधीनाड रसो यहभा: सरसमेव ब्रह्मं कुरुते ("दककषिखोत्तरी पाषी पादौ ऊत्वा सपविचावोमिति प्रतिपद्यत एत-

अनोपत्रमे किद्धिभेषं विधने। (8)"दचिणोत्तरा परममचरं"() इति। दष्षिय: पाषिदत्तरो वयोसे 'दषि- घोत्तरा' वाम पार्पिं दत्िपजानुन अर्ध्वमुन्तानं छला तखो- परि दचिषहसमवासं कुर्यात्, तादूओी प. 'पाषी', पवित्रयुत कार्येो, तथा दच्षियपादोऽपि वामपादखोपरिखापनीयः। एवं कला 'अमिति' प्रथवोचार पेनापत्रमं कुर्यात्, योऽयमोमित्येवं रूपो यजुर्मन्त्र: स'बयीं विद्या', 'प्रति' वेदचयस्य प्रतिनिधिरूपः घतएव प्रणवगतानामकारोकारमकारमाचा्णा। वेदचय- रुपेणाध्ययनं5 आाथर्वणिका श्राममन्ति, तस्य इ वे प्रणवस् पूर्वा माचा पृथिव्यकार:, स सग्भि सम्वेदोऽय द्वितीयान्तरियं। स सकारः, स यजुर्भिर्यजुर्वेदसुतीया घो:, स मकारः, सषामभि: सामवेदैरिति। किस 'एषा' प्रणवरूपा, सवा 'वाक्', चपि। अतएव इन्दोगा श्ामनन्ति, तचथा भङ्डुमा सर्वापि पर्णानि

*सावुभा चेनि तै० पाठ। + 'छत्वा', इति तै० पाठ:।

8 रूपलेन ध्यानं इति तै० पाठः। ॥ व ऋग्भियधान्तरिक्षं हति वै० पाठः।

२ प्रपाठने ११ चमुवाक:।

है यजुस्वयीं विद्या म्रत्येषा वागेतत् पेरममक्षरं (तदेतहचाभ्युक्ं") (0व चो अक्षरे परमे व्योमन् य-

संदवान्येवमोष्कारेय स्वा वाक् संतप्ेति त्न्मत्वपचे हुस- मानासन्मुसट् नवयवा: पङ्वः, तैर्यथा ल्त्ानि पर्णनि वयाप्तानि, तददोष्षारेण सर्वा ऋपि वाग्य्याप्ता। ऐतरेवास् प्रयवादेरकार सैव सर्ववाग्व्याप्निमामनन्ति। त्रकारो वे सवा वाक् सेषा स्र्मेभ्रभिर्व्यव्यमाना बढ्ची नानारूपा भवतोति। पतएव माहकामन्रे सर्वानपि ककारादीन् वर्णानकारभिर- सानेव पठन्ति। यम्माघुकं प्रजवस् सर्वात्कलं, किस्ेतत् प्रथवसरूप मुल्ल ष्टमक्र मविनव्रं सर्ववेदा न्वे्द्यं परब्रह्म वस्। अतएव पिष्पलादनाखायामधीयते, एतड सत्यकामं परं गपरख गह्म यदोक्कार इति। कठाख पठन्ति, एतदेवाघरं बध्ट एतदेवाचरं परमिति। तम्मात् प्रणवेनैव खाध्यायप्रा- रसो युरः॥

इति। 'तदेतत्' परब्रह्मखरूपं प्रणवाघरं, कयाचित् 'छचा', सष्टम्, 'उन्ं'॥ ताम्टचं दर्भयति। (""छचो पचरे • समासत दति'() इति। या एताः 'छपः', ताः सर्वाः 'परमे' उत्करे, 'ब्योमन्' - .... * अवारादिभिरस्ानिति तै० पाठः।

सेततिरोये बारष्ने

स्मिन देवा अधि विश्वे निषेदुर्यस्तन्न वेद् किमुचा कंरिष्यति य इत्तडिदुस्त दुमे समासत दति(ण) (0)बी-

विशेषेण रचके, 'अचरे' प्रणवे, 'निषेदुः' आाश्रिताः। ऋत एव कठमाखायामधीयते। सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तर्पासि सर्वाषि व यददन्ति। यदिच्छ्न्तो ब्रह्मचय परन्ति तत्ते पदं सङ्ुदेष ब्रवीम्योमित्येतदिति। न केवलमृष एव तस्िम् प्रणवे समाश्रिता: किन्तु 'विभ्वे' सर्वे, 'देवाः', भपि 'यस्िमिन्' प्रणवासरे, 'अ्रधिनिषेद्ः' अधिकलवेन निषसाः। अतएवोत्तरतापनीये देवानां परमात्मध्यानाय प्रजवपर्य- वसाममुनं, व्रात्मानमनुष्टुभान्विव्य प्रणवेनेव तस्त्मिक्रवस्तिता इति। अनेनेव प्रकारेणप चचो देवास 'यस्पिन्' प्रथवे, 'नि- वेदुः', 'तत्' प्रथवाचरं, 'यो न वेद' स पुमानधीयानोऽि 'छचा किं करिय्यति', न खलु वृषरहिता केवरखां कर्षिं केचित् प्रार्थयन्ते। 'य दत्' ये पुनर्महात्मानः, 'तत्' प्रष- वापरं, 'विदुः', 'ते' महर्षयः, 'इमे' परिदृश्यमानाः परम- इंसा:, 'समासते' सम्यगवतिष्ठन्ते। ऐड्िकामुभ्निकविषयक्केभ- रहिता: सखिनो वर्त्तन्ते। तांस्त परमइंसान जावाखन्ा- खाध्यायिन उदाहरन्ति। तच परमईसा नाम संवर्ष्तका-

• सप्रयवमधीतयाषि हति तै० पाठः।

२ प्रपाठक ११ भनुवाकः।

नेव प्रायुंक भूभुंवः सवरित्याहैतह्वै वाचः सत्यं यदेव वाचः सत्यं यदेतत् प्रायुक्कण) (नताय साविचीं गायणों पिरन्वाड पच्ौरडर्ड पंशोऽनवान2 सेविता श्रियः प्रस-

इति। इत्याद्विरसमन्त्रेण प्रभस्तलात् प्रणवस वेदचयप्रति- निधितवं युकं।। तेन प्रणवेन प्रारभ्य पसात् पठनीयान् मन्त्राज् दर्भयति। (9)"नोषेव • तत् प्रायुद्"() दति। 'भूर्भुवः खः' इति यट्या- रतिचयं, तल्षोकचयात्मकब्रह्मप्रतिपादकं, तत् 'ब' पठेत। तेन पीमेव वेदान् प्रयुक्वान् भवति। व्याष्तीनां वेदचयसारलेम पोतलवात्। एतच इन्दोगा बधीयते, स एतां चयों विद्यां पभ्यतपत् एतस्यासय्यमानाया रसान्यावदत भरित्युग्यो भुव इति यजुर्भ्य: खरिति सामभ्य इति वेदचयसारलेन वाप :- सम्बन्धि सत्यस्रपमित्युच्यते। अरतस्तत् सत्यमेव प्रयुक्कवान् भवति॥ व्यापतिचयादूध्वे पठनीयं दर्भयति। (5)"अ्रथ सावित्रों · प्रतिपद्यते) दति। दति 'अथ' व्याहत्यनन्तरं, 'साविचों' सवितदेवताकां, गायनीच्छन्दसकां तत्सवितुरित्यादिकाम्च प चिः पठेत्। तथायं प्रकारः, प्रथमं 'पाटभः' पादे पादे * प्रजापतिमोक्कतवात् इति ते० पाठः। + रसाम् प्राप्तवान् इति तै० पाठः ।

तैचिरीये बारकने

विता श्रियमेवाम्ोत्ययो पुत्रारतयैव प्रंतिपदा इन्दाई- सि प्रतिपद्यते॥११॥

विरम्य, पठेत्। ततः 'बर्धर्चत्ः' एककमििवर्द्धे विरन्य, पठेतु। ततः 'अनवानं' विरामरहितं यथा भवति, तथा पठेत्। तथ्यासृचि प्रतिपाधा यः 'सविता', सोडयं 'त्रियः', 'प्रेरकः', घतो ब्रह्मयज्ञानुष्ठाषी 'त्रियं प्राप्नोति', एव। एवमेकस्िन्- इनि विधानमुन्त 'त्रथो' बनन्तरं, तदा दिवसेषु प्रज्ञातयैव 'प्रतिपदा' पूर्वस्िम् दिवसे किश्चित् पठिला परेघुरनुष्ठाना- वायमुपक्रम इति या प्रतिपत् प्रज्ञाता यः आारभ्प्रदेश युद्धो सांपितः तथैव प्रतिपदा प्रारक्षप्रदेशेन, 'इन्दांषि' वेदावयवान, परेधुः 'प्रतिपद्यते' प्रारभते। पूर्वेसुया वद्यवषितं तत एवारभ्योन्तरेशुरधीयीत न छ विप्रयुनं किदेदभार्ग।

इति सायना चार्य्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशने यजुरा- रखके द्वितीयप्रपाठके एकादभोऽनुवाक:।११॥

२ प्रपाठके १२ चनुवाकः ।

()ग्ामे मनसा स्वाध्यायमधीयोत दिवा नहाँ वा(। ()दूति हे साइ शौच श्राह्ेय:(९) (१)उतार सयेडबल

नथ दादभोमुवाक:। यत् पूर्वमुकं प्रार्थ्ा दिभि गामाइडिरित्यादि। तबाबक- खामुकष्पं विधत्ते। (१)"यामे मनसा • नकं वा'(९) दूति। यदा वदिर्गन्तुमशकः 'यामे', बधीते तदा 'मनसा', एव 'अधीयीत', उदित आादित्ये प्रारभुमशननसेत् 'दिवा नर्त्ववं भधीयीत'॥ कस्यचिन्ाहर्षेमंते मुख्य एवायं पच्चोऽपीति दर्भयतुमे- तमृषिमुदाहरति। (१)"दति ह साइ • बाक्े यः"(१) दूति। सचिनामकस महर्वेः पुतरः 'ग्रीपः', इति। प्रिसंत्िताया मातु: पुचः 'बाळेय:', महर्षिः 'दति इ साइ' यामे मनसे- त्यादिकमपि मुख्यपक्षमेवेत्याइ।। नियमान्तरेव्वअम्रस्यामुकव्पम् विधने। (१)"उतारथ्े खाध्यायमधीते" (९) दति। यामे मनसाध्ययनमुत 'परखे', भपि 'अवखः' बमकसेत्, मनसाधीयोता। तमेवावखं प्रति एत वाप दति पचान्तरमुचते। उद्येरथ्येतुमशकः केवखेन मनसा यदा मिद्राखस्यचिन्तादिकं भवति तदानी 'वाचा' * मनसा खाध्यायमुक्तमिति तै० पाठः। + 2 H

२५० तैतिरीये बारकने

उत वाचात तिष्ठेसुत ब्रजेबुतासीन उत शयानेोडधी- यीतैव स्वाध्यायं तपस्वी पुरयों भवति य एवं विद्या- न्ाध्यायमधौते(९) (१नमो ब्रह्मंखे नमौ ब्स्वभ्रये नमः पृथिव्यै नम ओषधीभ्यः। नमो वाचे नमों वा- चस्पतये नमा विष्ावे डहते करोमि।" । १२ ॥

निह्ासन्दनमाचेण, 'बधीयीत'। दर्भेव्वासोन इति यदुकं त- चाम्ननिर्वन्धे प्तिरहितस्य उत ब्रजसित्यादय: पचा:। श्ाखख परिहरायेतसतः बनेः 'ब्रजन्', वा कचिदेव तिष्ठन्वा नियम- मन्तरेप सेक्कयैवोपविश्व वा 'भयानः', वा खमत्यनुसारेख 'खाध्यायमधीयीतेव'। न लक्गसपामुसारेप प्रधानस लोपो न्याय्य:, तादृपखाध्याययुकाऽपि 'तपसी भरवत', सध्ययनफसं प्राप्ोति, 'पुथः' पक्गिपावनय, 'भवत'॥ एतस ब्रहयप्ञस्याङ्गभूतं क्चिन् मन्त्रं प्रदर्भयति। (") 'नमो ब्रह्मणे ० हते करोमि"(४) दति। ब्रह्मभब्देन वेद: प्रजापतिवेसचते। वाक्शब्देन सरखती, 'वापस्तिः', टड्- सतिः। प्रभसलात् 'विष्णुः', 'हहत्'। बरस्य मन्तरस्य विनियोग एपरिष्टाङ्गविव्ति। दति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यज- रार्थके द्वितीयप्रपाठके दवादश्रोडमुवाक: ॥१२॥

• प्रामासीन इति तै० F च पाठ। + विनियोगमुपरिकठाइस्यवि इति तै० पाठः।

२ प्रपाठके १३ धनुवाकः। २५९

पथ चयोदभाऽनुवाकः । (१)मध्यन्दि ने पुबलमधीयीतासा खलु वा वैष श्रा- दित्या यद्राह्मणस्तम्मात्तईि तेष्ष्िंष्ठ तपति तदेषा- भ्युक्ता(1)। (र)चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मिचस्य वरुसस्याओेः। आम्रा द्यावाप्ठथिवी अन्तरिक्षः सूर्यं

पथ चयोदभाऽनुवाकः। तचैव ब्रहमयश्ने क्िदन्यं विभेषं विधने। (१)"मध्यन्दिने· तदेषाभ्युक्रा"(१) दति। मध्यन्दिनकाले 'प्रवलं' उचतरं यथा भवति तथा, 'अधीयीत'। योयं बहायम्ञानुष्ठाता ब्राह्मणासिति सः 'एषः', 'वसा' दिवि दृश्यमानः,"'बदित्यः', एव ततप्रि- योग्यतात्, यस्म्दादित्यरपः 'ब्राह्मपः', 'मर्धान्दने प्रवखम- धीयीत', 'तस्रात्', तदात्मक आदित्योपि 'तर्हि' म्ध्यन्दिने काले, 'तेत्एष्ठ' अ्तिशयेन तोन्ं यथा भवति, तथा 'तपति'। 'तत्' एतदादित्यमाहात्यं प्रति, काचित् चक्

तामेतामृचं दर्भवति। (९)"चित्रं देवानामुदगादनीकं • बगतसत स्युष सेति"()हूति। 'देवानां' दीपमानानां रमीनाम्, 'बनोकं' समूहं नानारूपमादित्यमण्डलं, 'चिचं' कालभेदेना-

• दिवि विद्यमान हति तै० पाठः। + चाचित् ऋगप्यदीरिता हति तै० पाठः। 2म 2

२५२ तैचिरोये बारखने

आ्ात्मा जगतः स्तस्युषश्चेति(९ (एस वा एष यत्: सद्यः प्रतायते सदः सन्तिष्ठते तस्य प्राक्ायमवभय:(९) ()नमो ब्रह्मख इति परिधानीयां चिरन्वाइ्(8) ("अ्प

रपपूडलादिवर्णोपेतल्वात् चित्रं, तादृभं मण्डलम् 'उदगात्' पूर्वस्यां दिश्युदयं प्रान्नत्, तथ मण्डलमन्धकारनिवारणोप- चुनत्वात्° मित्रादीनां चनुखानीयं। तदर्थमेव खोकचयम् 'भाप्राः' रशिभिरापूर्य वर्त्तते, तव्णखवर्तती सर्य्यरूपः पर- मात्मा 'जगतः' जङ्गमस्य, 'तख्षः' खावरस, 'पात्मा' जोवरूपेष परीरेख्वसितः । 'द्रति' ब्नेन मन्त्रेष, शादित्यमाहाब- मवगन्तव्यं II ब्रह्मयमस्य दतरयत्ञवेलचणां दर्भयति। (१)"स वा एष:० प्राक्सायमवभृथ:"(२) दति। प्रयं ब्रह्मयन्नः यसिव्द्दन प्रारभ्यागुष्ठीयते तम्मिस्नेवाहनि समाय्यते नतु यज्ञान्सरवदित- रदिनेख्वनुगच्कति तममात् 'प्राक्' प्रातःकाले, प्रारब्स तख चतस 'साय', 'अ्रवभृथ:' समाप्ति: ॥। समाप्निकाले मन्त्रविशेषं विधन्ते। (")"नमो ब्रह्मणे• चिरन्वाह"() दति। परिधीयते समाप्यते यथा सेयम्टक् 'परि-

• निवारयेनोपनारितत्वात् इति तै० पाठ:।

२ पपाठणे १8 ब्ामुबाकः। २५२

उंपस्पृश्यं गृद्ानेंति तता यत्किम्व ददाति सा द- कषिखा"। १३॥

()तस्य वा एतस्य यत्ञस्य मेघा इविधानं विद्युद्भि- वर्ष: इविस्तनयिलुर्वषट्कारो यदवस्फूजति सोऽनु-

धानोया', सा चाज पूर्वामुवाके आखाता, ॐँनमो ब्रह्माप दत्येषा, तां 'चि:', पठेत्। तत्पाठादूध्वे कनव्यतां दर्भयति। ()"अप उपसपृश् • सा दचिया"(य) दति। सेयं 'दच्षिणा', ग्टह एव नचारष्य दत्यर्थः ॥ दूति सायनाचार्ययविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यज- रारसके द्वितीयप्रपाठके चयोदभ्राऽनुवाकः ।। १३।।

श्रथ चतुदशेऽनुवाकः । यहणाधयने यान्यनध्यायकारण्तानि तानि ब्रह्मयग्ञाध्य- वने खाध्यायं न निवारयन्नीति वशुन्तेषामनथ्यायकारणानां यज्ाङ्कतामुपचरति। (१)"तस् वा एतख • सिष्टर्ृत्"(')

• अनध्ययनवारयानि इति तै० पाठा।

२५8 तेजिरोये चारस्वे

वषट्कारो वायुरात्माडमावास्या स्विष्टकत्() (२)य एवं विद्वान्भेघे वर्षति विद्योतमाने स्तनयंत्यवस्पूजति पवं- माने वायार्वमावास्याया स्ाध्यायमधींते* तर्प एव तत् तप्यते तपो हि स्ाध्याय इति(९) (र)उत्तमं नाकश

दूति। अनध्यायहेतूनापसम्वो दर्शयति। विद्युत् सनयितु- एंष्टिसापन्ता यत्र स्रिपतेयुस्यइमनध्याय दति। सोय- मकालमेघो गरहणाध्ययने निषिद्ोऽपि म्रहयज्ञाव्ययने खी- कार्य एव। यथा सोमयागे 'इविरधानं', न यागविरोधि तथा तब 'मेघः', ऋपि। एवं विदुदादी द्रष्टवं।+ त्रकाले महानु- त्यातरूपो'वायुः'। 'आ्रात्मा' यजमानखानीयः। सष्टमन्यत्॥ मनध्यायहेतूना वर्जनीयलं निवार्य उपादेयतवं दर्भयति। (१)य एवं ० खाध्याय इति"(१) दृति। मेघादयो विरोधिनो न भवन्नीति 'यो विद्वान्', सोयं सत्खपि मेधादिनिमित्तेपु 'खाध्यायमधीयोत',तदा 'तपः', तप्नं भवति। वस्ाद यं ब्रह्मयभ्ः 'खाध्यायः' छच चान्ट्रायणादिवत्तपोरूपः, तस्ास्न सन्तनध्ा- या:। नदि चान्द्रायणादिकं मेघादिषु वर्ष्यते॥ कदाचिद प्यवर्जनेभानुष्टितस ब्रह्मयम्ञस फलं दर्भयति। (९)"उत्तमं • साधुज्यं गच्छति" (२) इति। बनेन ब्ह्मयस्ञेन • खाध्यायमधायीतेति तै• पाठः । + "धभिः" ग्रामग्रहादिदाहकः, इति वै० F च चधिकः पाठः। चथ अनध्ययनद्ेतुना हति तै. पाठः।

२ प्रपाठने १8 चनुवायः। २५५

रोइत्युत्तम: समानानी भवति यावन्त इ वा इमां वित्तस्य पूर्णी ददत स्वग लोकं जयति तार्वन्तं लोकं जयति भूयापेसं चाक्षय्यं चाप पुनर्मत्युञ्जयति ब्रह्मराः सार्युज्यं गच्छति(९॥ १४ ॥

मरणादूध्वे 'उत्तमं' खर्गम्, 'आरोति', जीवनवेखायां पद्गिपावनतवात् 'समानानां', मध्ये 'उत्तमो भर्वात'। उत्तमः खर्ग एव प्रपख्यते। विन्तेन 'पूर्णी', पृथिवीं ब्राह्मपोभ्यः 'द- दत्', पुरुष: 'यावन्तं', 'खग', अनेकभोगोपेतं प्राप्नाति, 'तावन्तं', पा प्राप्तोति। ततो 'भूयाप्सं' ऋधिकमपि, प्राप्नोति 'अ- वथ्यं' पुनरावृत्तिरहितत, 'लोकं', प्राप्नति। ततपराप्ेरुध्वे 'पुनः', 'मृत्यु', न प्राप्नाति। किन्तु परम्रह्मपः 'सायुव्यं' मोचं, 'गच्कति'॥

इूति साथनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश्ने यजुरा- रसके द्वितोयप्रपाठके चतुईश्राऽमुवाकः ॥। १४ ॥

२५र्६ तेचिरीये बारय्वे

()तस्य वा एतस्य यज्स्य द्वावनध्याया यदात्माड शुचिर्यद्देशः()। (र)समृद्विर्दैवतानि()।(य एवं वि- द्वान मेहाराच उषस्युदिते ब्रजशस्तिष्ठन्नासीनः शया- नोरखये ग्रमे वा यार्वत्तरस् साध्यायमधींते सरवीं

अथ पखद ग्रोऽनुवाकः। ग्रहणखाध्याये यानि कारणान्यनध्यायस् तान्यचापोद्य का- रणन्तरमनध्यायस् दर्भयति।(।)"तख ० यहेशः" (१) दति। एत्तस्य ब्रह्मयमस् 'दावनध्याय', विद्येते 'भात्मा' ब्रह्मायन्नस कत्ता, खयं 'अपचिः', यदा भवति तदानीमेकोऽनध्यायः। 'देश:', वा मूचपुरीषादिभि: 'बशदचि:', भर्वात, स द्वितीयोडन- थ्यायः। न तु कखित् दतोयोनऽथ्यायहेतुररस्ति॥ ऋ्थ तसय वत्ञस सखभलवं दर्भयति। (९)"सम्ङ्धिरदैव- तानि" (१) दूति। 'समङ्धिः' सामग्री, साव यत्ान्तरेषु द्रव्यार्जनादिना सम्पाधते। दषतु 'दैवतानि,' एव सामय्री, मतु वाद्यसाधनं किव्िदपे्तितमसि। ब्रहायशेन तुष्टेषु दैवतेषु फलं भवत्येव तस्रादेवं भूते काला- दिवैक ल्पयन्क्ां* परित्यव्य यज्ञानुष्ठाने फखसिद्धिं दर्भयति। (१)"य एवं० एषाभ्यक्रा"(९) दति। बस्य यज्ञनिमित्तद्यव्यति- * तम्मादशभूतकाषादिभप्ामिति तै० पाठः।

२ परयाठके १५ बनुवाक:।

लोकान जयति सर्वान् लोवानंनयोनुसच्जरति तढे- पा्युक्ा। (चनखा अत्मिनंदखा: परसिमिर सृ- सीयें लाके बंकला स्वाम। ये देवयाना उत पितृया-

रेकेणानध्यायकारणं नास्ति, सामय्रो पन प्रयाससन्याधा विदयने दति 'एवं', 'विद्ान्', पुमान् काखविषये श्रसना- दिनियमविषये देशविषये व त्रद्धाजादयं परित्यम्य 'चाव- परसं' यावइसं चथाशल्ति, 'खाध्यायं', श्धीयानः खापे- वितान् 'सर्वान् लकान्', प्राभ्नाति, तत्र तब खोके पुरू- पान्तरवद्षथुक्रका न भर्वात। किन्तु 'त्रमृणः', एव 'ब्रु- मशरति', 'तत्' तम्िमित्रनृषस्यानुसस्वारे, काचिदृक च 'उत्त्ा', विषयने।। ता मेताम्र्च दर्भयति।(8)"अनृषा • आ्षीयेमेति"() हति। 'पस्िन' भुलोके, 'परसिन्' बन्तरीचे च, 'ढतीये' शुलोके , ब्रह्मायत्ञवस्नात् 'अनषा साम'। छणेडपासते सति 'देव- चाना:' पन्यानः उत्तरमार्गविशेषाः, 'पितयाणाः' पन्धानः दचिषमार्गविश्रेषा:, छषाभावेन प्रतिबन्धाभावात् 'सर्वाम्', पि मार्गान् सर्वतः प्राभ्ुयाम। घषोणामुर्व ब्रम्मयश्नेनापो- पत इति तावत् सर्वेषां समतं। देवपिलकार्ययोरषमर्थख्र नदुभयविष यमनुपमनेने वाणोखयते। बत एव सयते। जप्येमेव स संसिड्ेड्राहणो नाच अंसयः। कुर्बादन्यत्र वा कुर्यान् * पलाव् इति ते० पाठः। 2 I

तैचिरोये बारखवे

खा: सवान् पथो त्रनख बाकयेरमोति®)।"अत्निं वैजातं पाभा जंग्राड तं देवा आार्ष्ुतिभि: पाभानमपी- घन्नाहुतीनां यम्ञेन यत्ञस्य दक्षिसाभिदक्षिखानां

मेचो ब्राहमप* उध्यत इति। ततः सर्वान् पथो बनृण चारी- थेमेत्येतदुपपननं ॥ तदतदनृपलं सभ्भावयितु' पापसर्भराह्ित्येन खाध्यायं प्र संखति। (4)"नम्िं वे • तदेषासुका"() इति। योयं 'अगनिः', सध्यावत्यनः तमुत्यन्नमाचमेव सर्वः 'पाभा', 'जग्राह', भगि- हिं पापिनां पापभोधनाय समुत्पनः। ऋ्रत एव समतिकारा: भाण्डादीनां पुनःपाकेन शद्धिं बुवते। यथा खोकेडत्यन्तम- खिनं वस्तरं मक्यजलेन यदा प्रचाखते तदानी वस्तमाजिनं सवें जले प्रविभति, तथा भोधनीयवस्तुगतः पाभा बोध- केडय प्रविष्टः 'तं' अग्रिगतं पापं, 'देवा भ्ाऊ्तिभिः', वि नाशितवन्तः । तदाज्तिगतं पापं शत्तं 'यज्ञेन', यत्जगतख्य पापं 'दच्िणाभि:', दच्षिणागत् पायं प्रतिय्रहोचा 'ब्राह्मपेन', माह्णगतस् पापं तन्तनाश्तरगतेगायचादिछन्दोभिः, इन्दो- गतख पापं खकीयनाखारपेप 'साध्यायेन'। न चास साध्यायगतस्य पाभमा जिवसकान्तरमन्वेष्टव्यं। तत्म्मात् 'अ्रप- इतपाभा खाध्यायः,' न खशु किदपि पाभा खाध्यायं सष्टु- * मन्तग्राअय हवि वै. पाठः। + शेधनेडमौ इति वै० पाठः।

२ मपाठणे १५ चनुवाक:।

ब्रास्मखेने ब्रात्मसस्य इन्दांभिन्ळन्दसा% स्वाध्यायेना- पेहतपाभा स्ाध्यायो देवपविषं वा एतत् तं योऽनून- सृजत्यभागो वाचि भवत्यभागो नाके तदेषाभ्युक्का(ण। (यस्तित्याज सखिविद्:् सखायं न तस्यं वाष्ि

मोष्टे वसमात् 'एतत् साध्यायसरूपं, देवानामपि बोधकं। देवा षि पूर्वस्िन् जन्ननि मनुष्या भूला साध्यायमधीत्य तद- र्थंक्चानुष्ठाय पडुड्ूा: सन्तो देवलं प्राप्ता:। 'तं' ईदृभं खाध्यायं, 'योनुडन्सृजति' यः पुरुषः प्रारन् पस्तात् त्यजनि, स पुमान् 'अभागो वाचि भर्वत' वाडमाचनिष्याध्यलेनाप्रयाससिङ्ूं खा- ध्ायाध्ययनं तथाविधायां प्रयासरद्ितार्यां महाफलहेतुभ- तायां वाच्यपि भाग्यं तख परित्यमुनास्ति, महाप्रयासनि- व्याधे ज्योतिष्टोमादिसाध्ये खर्गे भागं नाशीति किमु वत्व्यं। यो हि पाषिसव्ास्ितामषिमग्निमध्ये प्रचिपति स भाग्यशीन रत्यस्िनर्थे न कोपि विप्रतिपचते। 'तत्' तम्िन, चिन्ताम- पिपरित्यागसटृशोडयं खाध्यायपरित्याग दत्यत्तितर्थे, काचि- दृक् 'स्रभ्यक्ा' ॥ तामेताम्ृचं दर्भयति। (")"यस्त्याज • पन्यामि- ति"(() इति। 'यः' पुमान, वेदस्य वाभ्माचनिष्पाद्यमध्ययनं करोति तं पुरमासं वेद: समसपापचयदवारेण मोचपर्यन्तो-

• दषुमीष इति वै. पाठः। 2 12

तेचिरिये चारखने

भागो श्रस्ति। यदी: मृसोत्यलका ऋसोति नि

त्मगतिप्रदानेन प्रियं 'मखायं', दवातिलेहन पास- यति, तस्ादध्येतार सखायं वेन्तोति 'सखिवित्' खाध्यायः, खयस 'तस्य' पुरुषस, सखा पत्यनतसेहेम कदाचिदप्यनपा- यात्। दि निरन्तराध्याचिनं साध्यायः कदाचिदपि परि- त्यजति, किन्दु दिंने दिनेऽतिव्येन तख्याधीनो भवतिौ। ताटूभं 'मखिविदं', ऋपि 'सखायं', 'यत्तित्याज' परित्यक्रवान्, 'तखय' परित्यकः, 'वाध्यपि', 'भागो नारित' भायासरहिते महाफले पाठेडपि भाग्यं नास्ति, किमु वत्कं महाप्रयाससा- शेडमुष्ठाने+ तत्फखे वा। 'यदों' वर्द्याप, खाध्यायत्यागो कदा- चिदिदतभायामुपविश्व वहनि प्ास्ताषि 'भणति', तदानों 'अमक' अज्मीकमनृतमेव, 'णोति', पुरषार्थपर्यवसानाभा- वात्। नहि काव्यनाटकालट्टारादित्रवणेन उथायुःप्यम- न्तरेप कश्ित् पुरुषारथं पश्ामः। वत एव वाजसनेयिन: समामनन्ति। नानुष्यायादड्कञकव्दान वाचो विम्लायनं दि तदिति। वेदव्यतिरिक्यय भ्रष्दजासख कष्ठशोषमाचपर्यवसा- चित्वमेव उपपासते। यस्ादयं वेदत्यागी 'सछ्यतस्य पन्था' पु- यामुष्ठानमार्ग, न जानाति तस्मात् कष्ठशेषमात्रपर्थवसानं।

• दिने दिने अतिशयो भर्वात इति तै० पाठः। + महाप्रयाससाध्ये खर्मे इति तै• पाठ:। 5 चछशोषमात्रपर्यवसानत्वमेव इति तै० पाठा।

२ मयाठके १५ धजवाक:। २११

प्रवेद सुकतस्य पन्यामितिण। ()तस्मात् स्वाध्यायध्येत-

दिविर्ध द्ि पुरुषेष्ार्थ्यते रडिकजोवनमामुग्िकी व भोग- मोथषा। तब जीवनस्य कार्य्यादेरपि लषिवाषिज्यादिकमेव महत् साधनं, वामुन्रिकमार्गनु वेद्मन्तरेख सर्वतो न जानाति, वतः गस्तान्राणि पलतः कष्दभोष एवं परिभिय्यते। न केवरस सुदतज्ञानंमाचाभाव:, प्रत्युत दुरितस महत् सम्पदते। अत एव ममुना सयते। योऽनधीत्य दिजो वेदानन्यच कुदते मतिं। स जोवसेव शूद्रलमाउड गच्छति सान्चय दति॥ इत्यं साध्यायपरित्यागे वाघ दर्शीला तदनुष्ठाने श्रेथा दर्जर्यति। (9)तम्म्रात् • तदेषाभ्युक्का"(०) इति। यस्रात् साध्यायव्यतिरेकेय सुछ्कतमार्ना न जायते 'तम्मात्', 'खाश्ा- घोउथयेतव्यः', इति यशपाध्ययनं ब्रम्माध्यनत् कर्त्तवं। एत- चोभयं परमपुरुषार्थलेन साधनमिति उपनिर्षाद पुरुषोप- निर्षदि वहनामृषीयां मतभेदोपन्यासप्रसक्गन विस्पष्टमा- बातं। खाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्रख्ः, ता्द्धितपम- द्वितप: इति। सत्यवदनमेव परमपुर्षार्थसाधनमिति राथा- नरख मतं। उच्नान्द्रायवादिकप तप एव तत्साधनमिति पौरिजिष्टेमंतं। मौदव्यसत्यन्तरइसदर्जी रइसार्थलात् तदे- तदुभयमुवाच। तन ग्रहणार्थमध्ययना मद्ीतसय वेवस * हत्यध्ययनं म्रसयचाध्ययनसेवि तै० पाठः। + खाध्यायो यहयार्थमध्ययनं हति तै० पाठ:।

२६२ वैजिरीये बारखवे

व्यो यें यें कतुमधीते तेन तेनास्येह्टं भवत्यभ्रेबीयोरा

प्रकर्षेण प्रतिदिगं ब्रह्मथशञरुपेण वचनं प्रवचन। उभे एवो- न्तमे पुरुषार्थसाधने सत्यादीनामचार्यीमडूलात्। यो ि नि- रन्तरं खाध्यायं पठति तस्यामृतवदने क: प्रसद्गः। तपोऽय-

पोडूततवं वारवितुं सचचान्ट्रायणादिमा शरीर श्रेषकपं तपः कियते। खाध्यायपरख तु विषयमाचचिन्तेव नास्त कुतो दुष्टविषयेषु प्रदृत्तिः। तचिन्तापर्व्वकत्वं प्रटत्तेरभंगवतोत्रं। ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते। सङ्गात् सच्चायते काम: कामात् क्रोधोऽभिजायते। क्रोधाङ्जवति समाहः सो- दत् सतिविभ्रमः । सतिथंभाडुड्िमाशरो बुद्धिनान्नात् प्रण- सनोति। विषयध्याननिवृत्त्वर्थमेव चित्तवृत्तिनिरोधरुप योग वकषुं वत्त्ं योगभार्त्रं प्रषुत्तं। सा च सविषयध्याननिवृत्ति: साध्यायनिरतसयाप्रयासेनैव सिद्धा। तब किममेन योग- भसेए सच्छ पाष्ट्रायपादिमा तपसा वा। अत एवाभिज्ञा बाज्:। पर्के चेत्धुौ विन्देत किमथं पर्वतं ब्रजेत्। दूष्टसा- र्थंव्य संसिद्गोरे को विद्वान् यत्रमाचरेत् इति। एतत् सर्वमभि- प्रेत्थ माइस्यसन्ि तपसङ्धितप इति प्रसिद्धिवा चकेन चिश्ब्देन वोछाया प खाध्यायप्रवचमयोरत्यादरं दर्भयति। न च खा-

निषिङ्वविषयत्रव्यानामिवि तै० पाठः। मे चन वेन्मधु इति तै• पाठ:। ३ संसिजेरिवि तै० पाठः।

१ प्रयाठणें १५ जनुवाक:। २६१

दित्यस्य सायुज्यं गच्छति तदेषाभ्युक्का(ण)। (नये भर्ी- कुत बा पुरासे वेदं विद्ाशसंसमिता वदन्त्यादित्यमेव से परिवदन्ति सर्वें अमिं द्वितीयं तृतोयं च इश्स-

चायपाठमाचेख योगागुष्ठानाभावात् न पुरुषार्थ दृति न्त्द-

मध्चे 'वं यं' ऋतुभागं 'बधीते, तथ्याध्येतुः पुरुषस 'तेन तेन' कतुना, 'दछं भवति',। चिविधो हि यागः। कायिको वाचिको मानसिकसेति, तचाध्येतुरवाचिकस निष्पस्ा मास्येत विवाद:। यद्यव्येतार्थमि जानाति तदाध्ययनकाले तदनुस- व्ानात् मानसोऽपि निष्पयते। कायिकसय नासितत मास नाम द्रव्यार्जनरहितसाधिकाराभावात्। चस्र तवधिकार: कायिकमय्यण करोति दतरस्य तु वाचिकेनेव तत् फर्ल स्यते। तस्द्यमध्येताम्यादोनां साथुव्यं गच्छति। 'तत्' तसिन् वेदविदो माहाळये, कापिदृक् 'ब्रभ्युक्ा'।। ता मेताम् वं दर्भवति। (र)"ये तर्वाकत वा • इश्समिति"() रति। 'बरवाड् अवासं, रदानीतनमनुव्यं अ्रव्येटरुपं, 'उत वा पुराये' त्थवा पुरातनं व्यासवमिष्ठादिरूपं, 'वेदं विद्वासं' पाठादरथाच वेदतल्वाभितं महात्मानं, 'ये' मूरखा:, 'श्रभितो वदन्सि' तन तब निन्दन्ति, 'ते' मूर्खा:, 'सर्वे, अपि 'शादित्व-

• यज्ानुळानाभावात् इति तै. पाठः। + भाविषश्ेन्नाप्त हति तै. पाठ:।

रैचतिरीये चारव्यवे

मिति(। (यावतीर्वै देवतास्ताः सर्वा वेद्विदि ब्रा- घसे वसन्ति तम्माद्वासंखभ्यों वेद्विद्या दवे दिवे नमस्कुयान्नासीलद्कीत्तयेदेता एव देवताः म्रीखाति। ४१५ ॥

मेव', निन्दन्ति। ततो 'द्वितीयमगनि', निन्दन्ति ततः 'बतीयं', 'इंसं' गमनशीलं, 'वायुं,' निन्दन्ति। श्स् वेदविदोडग्रिवा- यादि त्यम युव्ययोग्यलादेतसिम्रिश्रेव निद्दा। तेषां निन्दा दूत्य- नैमेव मन्त्रेणादित्यादिरुपत्वखच्यणं वेदविन्ाव्ावयं दर्षितं। इस मन्त्रस्य तात्पये दर्शर्यात। (८)"यावतीः • म्रोषाति" (2) इति। अभिरवमा देवतानां विष्यु: परम इत्युनत्वादगि- प्रभतयो विष्णुपर्यन्ता यावत्यो देवता: सन्ति ताः सर्वा: पाठ- ताऽर्थंतय वेदविदि 'ब्राह्मणे वसन्ति' एकेकस्िन् मन्ने एको देवः प्रतिपासते। ते व मन्ता: सर्वेडध्येतुवाचि श्रध्धेतु्मनसि वर्त्तन्ते अतो वेदविदां ब्ाह्मणानां सर्वदेवतात्कलवात् तेन्य: प्रतिदिनं 'नमस्कुर्यांत्', 'ऋशोषं' तदीयमश्डभं किमपि* विद्य- मानमविद्यमानं वा न कीर्नयेत्। एतेन वेदविद: ग्राह्मपस सत्कारेण सवा त्रप्येता 'देवताः' परितोषयति॥ इति सायनाचार्य्यविरचिते माघवोये वेदार्थप्रकाशे वज- रारखके द्वितोयप्रपाठके पशद ग्रोऽमुवाक: ।१६।।

• विविदषि इवि तै० पाठः। -

२ प्रपाठके १६् चनुवावः। २६५

ऋ्रथ षोडशेऽनवाकः। (१)रिच्यत दव वा एष प्रेव रिंच्यते यो याजयर्ति प्रतति वा मृह्लार्ति याजयित्वा प्रतियृद्य वानश्नन्त्रिः स्वा- ध्यायं वेदमधीयीत(।। (शचिराचं वा सावितरीं गा-

प्रथ षोउशेऽनवाकः । अ्रथ कसयच्तिद याज्यस् याजने तथा कर्सयाचद योग्यस्य पुरषस दृवयप्रतियहे च प्रार्यासत्तलेन खाध्यायं विधन्ते। (१)"सय्यत दव• वेद मधीथीत"(१)दूति। 'यः' पुमान्, सयमापद्रष्िताऽपि दरयलोभादयाव्यं 'याजयति', निषिद्ूं ट्रव्यं 'वा प्रतिग्टभ्ाति', स पुमानिष् लोके 'रिच्यत इव' कीर्ततिशृन्य दव भवति, श्रह्ो दुरात्मायमेवन्धनिकाडपि सन् द्रव्यलोभादन्याथं करोतोति सर्वे जनासं निन्दन्ति तदिदमिह लोके रिकलं। तथा 'प्रेव रिय्यते' परखोकेऽपि प्रकर्षेण रिक्न दव भवति, पुस्खोकाभाव एव रिक्लं, याजन प्रतिग्रहयोर्जीविकारपेण ब्रास्तेडम्युपगत- सात्, निषिद्धयाजमप्रतिय्रहविषयमिदं द्रष्टवं। अ्रतो द्रव्य- ..- लोभात् 'याजयित्वा प्रतिम्टस्य वा', 'भ्रमश्रत्' भोजगर्ितः, 'खाध्यायं' चिवारं सनाखाध्ययनकपं वेदं, जपेत्"।। तचापजसय पचान्तरमाह। (९)"चिराचं वा • रेषयति

• चधीयीतेति ते• पाठः। 2K

तैसिरीये बारसवे

स्पृखोत्यात्मा हि वर:"॥१६॥

(१) दृति। पर्वोक्तप्रकारेष रित्रं खमात्मानं त्ररितं करोति अपकीत्ति पुथ्यचयस निवर्त्तयेदित्वर्थः॥ पचद्येडरपि दक्षिषां विधन्ते। (१)"वरो दद्षिणा • स्पुणे- त्यात्मा हि वरः"(९)दति। गव वर इति सचकारेणोकलात गरेवा 'दचिषावरेण', त्रेष्ठेन गाद्रव्येथ, 'वर' श्रेषठं ब्राह्मणं, 'सपणाति' प्रोष्यति, यस्मात् 'वरः' मौरातेव, तम्मात् खेन संमानत्वात् तथा दचिषयां खात्मानमेव दत्तवानिति छतवा तत्यापनिर्दृा्त्तियुक्ा॥

दति सायनापार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रथके द्विंतीयप्रपाठके षोउग्राऽनुवाकः॥९६॥

• गायत्री चन्दखां सविलदेवतानां तत्सवितुर्वरेएमितेतां नर्च भोजगरद्ितो दिनचय 'रचयति', पू्वोंक् प्रकारे आवर्तयेदियर्थ: । इति तै० पाठः। + गौरतेवि तै० पाठः।

२ प्रपाठके १० बानुवानः।

प्रथ सप्रदगोऽमुवाक:। (।)दुचे हवा एष छन्दाश्सि यो याजयति स येन य- भकतुना याजयेत सोरसयं परीत्य भुची देशे स्ाध्याय- मेवैनमधीयन्नासीत(।)।(१)तस्यान्शनं दीक्षा स्थानमुप-

पथ सपदशोऽमुवाक:। पूर्वमनापदि दुष्टयाजनद्य प्रार्यासत्रत्तमुनं। रदानीमा- पदि तच्याजनस्य पूर्वस्मादवपं प्रायदित्तं विधस्ते। (९)"दुहे हवा · ब्रधीयत्नासीत"(') दूति। 'यः' पुमान्, धनाभावे जीवना- भावात् प्रापरपणाय पयाज्यमपि पुरुषं 'याजयेत्'। एतच वाजसनेयके दर्भितं, प्राणस्य वे सघाट् कामेन्य भ्रयाज्यां या-

तव प्रतियरहे कियान् मन्तान् रिक्नोकरोति फलरदितान् करति तत्परिषारायं 'येन', 'यश्कतुना', याजितवान् 'एन- मेव' ऋतुभागं, 'खाध्याय', स पुमानरख्े गत्वा पठन् 'बासीत', तेग प्रायशिन्तं सम्पाधते तत् सभ्भावनार्थं ध्यानार्थे वा। तच यज्ञावयवा् सम्पाद्यति। (९)'तस्यानशनं • समृ- हतर:"(१) दति। 'तथ्य' प्रायसित्ताथं वेदभागमध्येतु: पुरुषख, तावति काखे यो भोजनपरित्याग: सेव 'होष्षा'। षदतच्ुड्ध-

• चब्राभावे प्रायरकसाय इति F पाठः । + समाद् समायायायाव्यं हति तै. पाठः। 2 x 2

तैतिरोये बारस्ाने

सद् बासना सत्या वाग्जुहर्मन उपश्ृत्धृतिर्ध्रुवा प्रा- सो इवि: सामाध्व्यु: स वा एष यत्ः प्रासर्दक्षिसोन- नदक्षिएः सर्मृहतरः)॥१७॥

देशरप 'खानं', ता एव 'उपमदः', चत् तन्पवेशनं मैव 'सुत्या'. शमाभिषवः, वेयमस्य 'वाक्', सेयं 'जुङः', चत् 'मनः', सैव 'उपमत्', या 'धृतिः', बनुष्ठेयार्थावधारणा, सेव 'ध्रुवा', यः 'प्राथः' तदेव 'इविः', चत् 'साम' गायनं, स एव 'बध्वर्थुः', साSयं भावनारूपः 'यज्ञः', प्राणदतिषः' देशमे प्रायपरित्याग एव दक्षिषाख्ानीय: मतोऽननतदच्चिपलादयं यशेडतिपयेन सम्ङ्धूः,* उन्रयमनसमाप्ता प्रभुतमनरं देयमिति तात्परययार्थः ॥

इति सायना चार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रषाके द्वितीय प्रपाठके सप्तदशोऽमुवाकः ।।१०।।

• सेयं भावना याग एव दद्िबस्थानीयः 'प्राख्यः', खतो चनन्त- दच्ियन्ादयं 'यज्ञ: सम्ङतरः'। प्राये ह्नम्तः सर्वेभ्योऽि बचमः सतिशयेन प्रियत्वात् सेयं भावनारूपसम्पम्स्य दकिषियोक्का। चथवा प्रायचित्तार्थं पाठकपत्वस्य 'स एव यम्तः', 'प्राबदचिक:', प्रायस्तिति- हेतुरब्रमेव तत्र दचिया एतत् सर्वेरपेक्क्षितत्वादनन्तमित्ुचते। सनकरद्क्षियत्वादेव कायमतिशयेन सम्द्ध, उक्कयचसमामा व प्रभूव- मननं देवमिति वात्यवार्थ:। इति तै. पाठः।

२ प्रयाठणे १= सनुपाक:।

(१)कतिधाऽवकोर्ी प्रविश्ति चतुर्घेत्या हुब्रह्मवा- दिनां मरुतः प्रारैरिन्ट्रम्बलैन एहस्पति ब्रह्मवर्चसे- नाडग्िमेवेतरेख सर्वेख तस्यैतां प्रायक्चित्तिं विदान्न- कार सुदेवः काश्यपः(९)। (यो ब्रह्मचारयवकिरैदमा-

पथ भष्टादभोनुवाक:।

तद्िधानार्थमादा प्रसोति। (1)कतिधावकीर्णी • सुदेव :- काश्यपः"(१) दति। अवकीणे भग्रवतं ब्रह्मचारियो रेतर- मनाटिकं तथस्यास्ति सः 'नवकोर्णी', तादृभ: पुमान् खकी- घैरेवावयवै्देवान 'प्रविभति' देवासदीयानवयवाम् विना- भयन्ति, तब कतिभि: प्रकाररेवं प्रविभतोत्येवमभिक्वस प्रश्नः। तनाभिज्ञा: 'बह्मवादिनः', चतुर्भि: प्रकारैरित्यत्तरमाऊ्:। न एत प्रकार: सष्टीक्रियन्ते। खकीयैः 'प्राणैमदतः', देवान् 'प्रविभति'। 'बलेनेन्ट्रं प्रविभति', 'ब्रह्मनर्षमेन', 'टरस्पति', 'प्रदिरशात'। 'दतरेष 'सर्वेष' वागादिया 'अभ्रिमेव प्रविभति'। महदाइयोडय प्राणानपहरम्तोत्यर्थः । कश्यपस पुत्रः सुदे- वाख्य: कविद्ृषिस्तसैतस दोवस प्रायसित्तं निव्चितवान्। तदिदं प्रायसिनं विधन।(""यो ब्रह्मचार्य • ब्ात्मन्-

२०० तैचिरोये बारखने

स्योपघातं जुद्ाति कामार्वकीर्णास्म्यवकीसौस्मि काम कामाय साहा कामाभिंद्ुग्धोस्म्यभिट्रुग्धोस्मि काम कामाय स्वाहेत्यमृतं वा भ्राज्यममृतमेवात्मनत्ते।। () हुत्वा प्रयंताञ्ािः कवातिर्यङभिमभिमन्त्रयेत(। (")सं मासिश्बन्त मरुतस्समिन्द्र: सं दडस्पतिः। सं मा- यमगिः सिम्तत्वायुंषा व बर्लेन चायुष्मन्तं करोत

धन्ते(१) दूति। 'मराय्यसोपघातं' ब्राज्यमुपदत्योपहत्य सकत् सहदादाय 'बिर्जदोति'। तब मथममन्त्रखार्थः । हे 'काम- देव', 'मक्कीपाडसिमिर' त्वत्प्रेरपया वतभंगजचषषमवकरं प्राप्ताडसिमि। पुनरुस्िर मुतापप्रकट नाथा। चवकरपरिद्वाराय 'कामाय', देवाय खाऊ्तमिदमस्। 'बभिद्रुग्धः' व्रनभंमलघ- पममिट्रोहं छतवान्, 'ब्स्मि', ब्न्यत् प्रथममन्त्रवत्। भ्राव्य- प्रशंसनमच माव्यस्य देवप्रियलेन प्रमतलवात् तङ्टोमेगावकर- परिशरकपं 'प्रम्तं', खात्म्मनि सम्पादयति। उत्तरकर्त्तव्यं विधन्ते। (९)"डत्वा प्रथताख्लि: • मन्त्र- येत' (९) इति। करयो: सम्पुटीकरपमस्जत्ति: तख प्रयतत्व निष्छिद्रतवं 'कवातिर्यक्' दषत्तिरखीनशरीर:, नात्यन्तममि- मुखोनापि परामुखः नापतु पार्षे ख्व्वितः॥ भ्रभिमन्तरणे मन्तनं दर्भयति। (8)"सं मासिसन्त • करोत

२ प्रयाठके १८ चनवाकः । २०१

मेति(७। (प्रतिदास्ै मरुतः प्राखान् दधति प्रतीन्द्रो बलं प्रति एडस्पतिर्ब्रह्मवर्चसं प्रत्युभ्निरितर: सर्व2्2 संव- तनुर्भूत्वा सर्वमायुरेति() । (९चिरभिमन्त्रयेत चिषंत्या हि देवा:(6। (यो पूत दव मन्येत स दत्यं जुंहुयादि- त्थमभिमन्त्रयेत पुनीत एवात्मानमायुरेवात्मन् धेत्तेण

भेत"() दति। 'मरुतः', देवाः प्रायैर्विग्ोणं 'मां', 'बासिख्वन्नु', पुनः सभ्भूय सिक्रमाप्यायितं कुर्षन्स। एवमिन्द्रादिषु येव्यं। किस 'बायुषा, 'बलेन', वयःसंयोव्य सम्पू्षायुर्यनं कुर्वन्तु। अनेमोपखानेन पूर्वाक्तदोषसमाधामं दर्भथति। (")"प्रति- दाखे • सर्वमायुरेति"() दति। 'म्रस्े' यजमानार्थे, 'महतः', देवा: 'प्राणाण् प्रतिद्धति' प्रतिष्ठापर्यान्त* एवमिन्रादयोडपि। ततोऽयं 'सर्वतमु:' सम्पूर्षसवावयवः, 'भृत्वा', सम्पूर्णम् 'ब्रायुः', प्राप्ोति। भ्भिमंन्त्रपस्यावृत्तिं विधने। (चिरभिमन्त्रयेत• चिषत्या हि देवा:"() दति। तिवारानुष्ठाने सत्यमिदं न तु कपटरुपमिति विश्वांसो वेर्षां देवानान्ते 'जिषत्याः॥ . उऋ्रं प्रार्थाखन्त पापान्तरेऽप्यतिदिभति। ("योपूतः • प्ात्मन्धन्ते") दति। निर्ख्धितस्ावकरस्ाभावे कस्यापि पा- पस्त सम्धावनयाहं 'न्पतः', दति 'यः', शङ्गते 'सः', अपि पूर्वो- * पुनरर्पयन्ति इति तै. पाठः।

सैततिरीये बारतके

(6)वरो दक्षिखा वरैखैव वर% स्पृखोत्यात्मा हि वद:(-)

(१)भूः प्रपंद्ये भुवः प्रपदे स्वः प्रपद्ये भूर्भवः स्वेः प्रपंद्ये ब्रह्म प्रपंद्े ब्रह्मकोशं प्रपद्येमतं प्रपद्येमृतकाशं प्रपद्ये

कहोमाभिमन्त्रणे कुर्यात्, स पुमान खात्मानं बोधयित्वा सात्मनि सव्वें 'पायः', सम्पादयति। तनोभयन दच्षिणां विधन्ने। (5)"वरो दचिषा • सृणे- त्यात्मा दि वर:"(८) इति। पर्ववट्मास्थेयं।। इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा-

ददानीं सर्वयागारभ्वोषु बायुष्करं ब्रह्मपख्ानं विधित्-

भुवमण्डले परबह्नोपसानाथें मन्त्रमाह। (९)"भूः प्रपथे कमपस्त"(१) दूति। य एते पृथिव्याद्यस्त्यो लोका यस येषां

• बथवेत्वादिपाठा तै० पुस्तके वार्।

२ प्रपाठने १६ चनुवाकः। २०२

चतुरजीलं ब्रेक्मकोशं यं मृत्युनावपश्यति तं प्रपद्ये देवान प्रपंद्ये देवपुरं प्रपद्ये परीदतो वरीष्टतो ब्रह्मखण वर्मं-

'लोकार्ना चयाण" तत् सरवे 'प्रपदे' प्राप्नमि, लोकानां+ बदः तत् सवे 'पपसे' प्राप्नोमि, 'ब्ह्म प्रपथे ब्रह्यकोशं प्रपषेऽमतं प्र- पच्ेडमृतको भं प्रपदे। ब्रहमभम्देन चतुर्मुखस शरीरमुच्ते तस्र कोनः खानं जनलोकः, प्रमृतपब्देन विराट्कारणभूतं सबा- त्रुपमुच्यते, तस्य कोशः खानमव्यतं एतचतुर्विधं 'प्रपथे भजामीत्यर्थः । 'चतुव्जालं' चतुरविधा पन्नमयप्रापतमयमनो- मयविज्ञानमयाः कोश्राः जाखवत् भावरका यख, पश्चकोशं 'यं' मानन्दमयं, 'मृत्युनावपस्ति' नहि तख कारपरूपख कार्यवद्धिनाभोडस्ति, तादूशं कोथमहं 'प्रपधे। 'देवान्', इन्द्रा- दीन, तेषां पुरं 'देवपुर', च 'मपचे', 'बईं', तेन 'ब्रह्म- पा', 'वर्मणा' कवचरूपेण परमात्मना, 'परोट्ृतः' परिता वेष्टितः, 'वरोट्ृतः' पुनः पुनर्वेष्टितः, तथा 'कम्पस तेजसा' काश्यपस्य प्रेचकसय कश्यप: को भवतीति न्यायेन सर्वसाचिप ईसरस तेजसा, 'परिष्ृतः', 'बह', ईदृभा रचकोयं ब्रह्मा तदुपख्ानेन मृतयुन्तरामोतर्थ:।।

• F पुस्तवे 'नयाया' पदखाने सक्ः इति पाठो बचते। 1 लोबानां चयाबामिति तै० पाठः। ! मखुन्तरामीबभिप्राय: इति F पुर्तषपाठः । 2 L

वेचिरोये बारखने

खाइन्तेजसा कर्श्यपस्य()। (१)यस्मे नमस्तच्छिरो धर्मों मूर्धानें ऋ्रभोत्तराइनुर्यंश्चोऽधेरा विष्पुरद्धदेय संवत्सर: पजननमश्विना पूर्वपादावचिर्मंधं मिचावर्रखावपर- पादावभि: पुर्ष्छस्य प्रथमं काएडं तत दन्द्र: स्ततः प्रजापतिरभेयं चतुर्थ:(९)। (९स वा एष दिव्यः शी-

म्रह्मोपसथानकाले सर्वात्मकस्य परमेन्रख शिशडमारा- स्वजलग्रहरूपलं ध्यानार्थ दर्शयति। ()"यसे नमसच्छिरो• प्रजापतिरभयसतुथं"() दूति। 'यसै' परम्रह्ठणे, 'नमः' सवेः नमस्कार: क्रियते, 'तत्' परं ब्रह्म, अच मरिशुमाराख्यथ्या- तत्स जखगहस् 'भिरः' उत्तमाङखानं, योऽयममुष्ठेयः 'धर्मः', मः 'मूड्डानं' मूर्दूखानीय:, घिरसो मूर्धखेकसिमिन्नेवायतने ऊध्वाधोभागभेदेन मिदाडयं चतुर्मुखः 'ब्रझ्मा', सोडयं तख यहस 'उन्तरा इनः', यः 'यज्ञः', सः 'बधरा इनः'। यः 'विष्ुः, सोडयं रदयखानीयः। यः 'संवत्रः', तत् 'प्रजननं' रन्रियख्ानीयं,* यौ 'अश्चिना', ता तख्य यहस् 'पूर्वपाद', चोऽयमचरिमुनिः, सेोडयं मध्यशरीरं, यौ 'मिनावरप' देवा ता 'अपरपादी', भिश्डमारस पुच्के वहवो भागा:, तब 'कभि: पुक्कस', 'प्रथमं काछं' प्रथमो भागः, 'ततः' तदूध्ं, 'दन्द्रः',

*तत्प्रजनममित्वादिखयाने सोडयं प्रजमबेन्द्रियख्ानीयः इवि F पुत्तषपाठ:।

२ प्रपाठके १६ धनुवाकः । २०५

कर: शिशुमारस्ता(।(य एवं वेदाप पुनर्मृत्युञ्पयति अर्यति सवर्ग लोकं नाध्वनि प्रमीयते नाम प्रमोयते नासु प्रमीयते नानपत्यः प्रमीयते लब्धान्ना भवति()। (भ्रुवस्त्वमसि भ्रुवस्य क्षिंतमसि त्वं भूता नामधिपततिरसि

द्वितीयो भाग:, 'ततः' ब्रप्यूध्वे, 'प्रजापतिः', ढतीयो भाग:, ततो- डपि परतः 'अभयं' भयरहितं, परं ब्रह्म *चतुर्थो भाग:। एवं ध्यातव्यानवयवान सम्पाद्यावयविनं सन्दर्भयति। (९) "स वा • भिशड मार सप्ह"() दति। यसी नमस्तच्किर द्रत्या- दिना अ्रभय चतुर्थमित्यन्तेन वाकयेन योऽयं मिरूपितः 'एषः', '(व्यः' दिवि भवः, 'भाक्करः' अत्यन्तभत्रिमान, भिशूम् मार- यति मुखेन निगरतीति 'भिशडुमारः' जलग्रहविभेषः, सह्ि ज- समथ्येऽत्यन्तविटृतेन मुखेन मनुष्यान् गज्ातीति। यदैवं व्यातव्यो य्रहा निरूपितः, तद्यानं तत्फखस दर्भ- यति। ()"य एवं • लव्ान्नो भवति"(४) दूति। 'यः' पुमान्, दिययं मिशडुमारं 'वेद' मनसा व्यायति, स 'पनः', 'अपमृतुत्ज- यति' मागादिमरपरूप अपमृत्युविशेषस् न भवति, दुर्मरप- मस्य न भवतोत्यर्थः । 'सव्धात्तः' सर्वत्र सुलभाव्ता भर्वात॥

• वतुथं ब्रझेति तै० पाठः। + तदेष इति तै० पाठः। - 2L2

२०६ तैतिरोये बारयाने

त्वं भूताना 2 श्रेष्ठांसि त्वा भूतान्युपपयावर्त्तन्ते नमस्ते ममः सर्वन्ते नमो नमः शिभुकुमाराय नमः"॥१८॥

शिश्डकुमाराथ नमः"(५) दति। ब्नेन मन्त्रेणादभुखो भुला भ्रवमणडलं पशन् मिशडुमाररूपेष तमुपतिष्ठेत्। से बिशडमार 'लवं ध्रुवोदसि' विनाभरद्िताडसि। तथा 'भ्रुवस' जगत प्ाका- पादे:, 'चितं' निवामखानं,'अससि'। 'भूतानां' सर्वेषां प्रापिणा, 'लं अधिपतिरसि', वत एवं 'भूताना', मध्ये 'श्रेष्ठाऽसि'। 'भूता- नि', सर्वाणि त्वामुपेत्य परितः सेवन्ते, तत्ात् 'ते' तुभ्यं, 'नमः', भस्त, यत् 'सवें' जगत्, 'ते'+ तव बधीनं, तथा सति 'नमः सवे' खवदीयाय सर्वस्पे नमः। तथा 'ते नमः' सर्वस खामिने तुभ्यमपि नमः । किं वजना 'नमः भिशडकुमाराय नमः' भि- ुमारख जलग्रमविभेषस्य कुमारो वाखकः तदाकारो यो भ्रुवः तसे नमस्कारोडख। उभयतो नमस्कारदयमादराथें।

इति सायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाश्ने यजुरा- रथके द्वितीयप्रपाठके एकोनविंग्याडनुवाकः॥।१६॥

• प्रिशुमारकुमाराय इति Fपुस्तकपाठः । + जगत् तत तं इति F पुलनपाठः ।

२ प्रपाठने २० धनुवाक:।

सरथ विंभाऽनुवाक:। ()नमः प्राच्यै दिशे याथ देवता एतस्यां प्रतिवसन्त्ये- ताभ्यक्व(1)। (१)नमो नमः दक्षिखाये दिशे याथ देवता एतस्यां प्रतिवसन्त्येताभ्यथ्च नमा नमः प्रर्तीच्ये दिशे याथ्च देवता एतस्यां प्रतिवसन्त्येताभ्यंथ् नमो नम- उदीच्ये दिगे याथ देवता एतस्यां प्रतिवसन्त्येताभ्यख नमो नम ऊर्ध्बीयें दिये याथ्च देवता एतस्यां प्रतिवसन््ये- ताभ्यंथ्ष नमो नर्मौडधराये दिये याख देवता एतस्यां प्र- तिवसन्न्येताभ्यंक्ष नमा नमोडवान्तरायैं दिये याखे ढे-

प्रथ विंभोनुवाकः ।

सन्ध्ावन्दनाङ्गलेन मिशडुमारोपम्यानमुनं ब्रथ दिगुप- खानमुचते। तब प्रथमं मन्त्रमाह। "(९)नमः प्राचे दिश्ने याख् · प्रतिवसन्येताभ्यस्त"(१) दूति। एते मन्ता: प्रथममन्त्रवद्या- खयेया:॥ पथ मुन्युपखानमन्त्रं दर्भयति। (९)"नमो नमो • मुनि- खख नमः" दति। नमस्कारादिक एको मन्त्र उभयतो नम- खारो दो मन्त्री। 'गङ्गायमुनयो:', मध्ये पुथ् प्रदेशेषु तपोS-

तैत्तिरीये बारख्वे

वता एतस्यां प्रतिवसन्त्येताभ्यंथ नमो नमा गज्जायमु- नयोरमंध्ये ये वसन्ति ते मे प्रसन्नात्मान्चिरञ्ीवितं वद्धयन्ति ममो गङ्गायमुनयोमुनिभ्यक्ष नमो नमा ग- ऋायमुनयोमुंनिभ्यय नमः(१॥२०॥ सह, रक्षाएसि, यहेवा: सप्तदेश,यद्दीव्यं पञ्चद्श, भायुष्टे चतुविश्शत्', वैश्वानराय षडविश््शतिः, वात- रसना इ, कूश्माएडै:, श्रजान् ह, पञ्नी, ब्रह्मयज्ञेन, ग्रार्में, मध्यन्दिने, तस्य वै मेघ:, तस्य वै हैौs, रिच्य- तेड, दुहे ईड, कतिधावकीर्ीS, भू:S, नमः प्राचै विश्शतिःS॥ इरिः ॐ॥ तत् सत्।

धिका ये केचन 'मुनयः', व्षन्ति, ते सर्वेऽपि प्रसन्नचित्ता भृत्वा मम चिरमायुर्व्िं कुर्बन्त तेभ्यः 'नमः'। उत्तरी दा मन्न

तदवमार्ाम् प्रपाठके साध्यायविधि: प्राधान्येन प्रतिपादितः, तत्प्रसङ्गाछछुं्धिकारणं सन्ध्यावन्दनादिकं सवें प्रतिपादितं॥

• बादर्धे दखडपातम्जमेख मूले वर्यास्त्रंपत् कविदका दश्यन्ते। + पूर्वक्ककार बेन दशमध्ये सप्कारका एव मुखे टृशयतते। : एतडप्रवावि दण्डपातयमंा ट्श्सते। 5 एताखषि दव्डपातसमः।

I

२ प्रपाठवे २० धनुवाषः । २०६

सई, ब्रह्मयन्नेन, विश्शतिः। नमा ब्रह्मंखे नमों अस्वग्रये नमः पृथिव्ये नम भोषंधीभ्यः। नमा वाचे नमं वाचस्पतये नमा वि- षावे छहते करोमि। ॐ शान्तिः ३॥ श्राम्।

वेदार्थंख्य प्रकाश्ेन तमा हाद निवारयन्।

दति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारथके द्वितोयप्रपाठके विंश्ाऽनुवाक: ॥२॥

समाप्नाडयं द्वितीय: प्रपाठक: ॥

2 M

प्ेत्तिरीये बार एयके

दतोय प्रपाठके प्रथमोडनुवाकः।

हरि: ॐँ। तच्छं योराषेसीमहे। गातुं यन्ञाय। गातुं यत्- पेतये। दैवों स्वस्तिरंस्तु नः। खवस्तिर्मानुषैभ्यः। ऊर्ष्ब जिगातु भेषजं। शन्ना अ्रस्तु डिपदे। शं चर्तुष्पदे। ॥ ॐ शन्तिः शान्तिः शन्तिः॥ त्राम्।

तैतिरीये आरएय के

वतीयप्रपाठके प्रथमोऽनवाकः।

श्रोगणेशाय नमः ।

घस निश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत्। निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम्। खाध्यायब्राह्मणं प्रोश्रं द्वितीये हि प्रपाठके। चातुहेोचचितेर्मन्त्रा वच्यन्तेडस्म्रिन् प्रपाठके॥

• दतीयके इति F पुल्तषपाठः।

१ प्रयाठके ९ बनुवाब:। २८१

(र)सिति सुक। चित्तमाज्यें। वाग्वेदिः। बधीतं वर्हिः। केता भभिः। विभातमभिः। वाकपतिहोता।

म्ाह्मणयन्थस दतोयकाएडे द्ादभप्रपाठके ब्रह्म वे चतुह।- तार दृत्यत्मित्रमुवाके चातु हं।चचितेर्तीह्यपमुत नतु तन्न्ता- सचोत्रा:। तेषामरखेडव्येतव्यलात्। पतोडस्मिन् प्रपाठके तन्नमन्ना उच्यन्ते। तच प्रथमानुवाकोक्तमन्त्रार्णं विनियोगो माह्मप एवं समाखातः, पुरस्ताहनहतारमुदसमुपदधाति यावत्यदमिति। तत्पाठस्तु। (९)"चित्ति सतुक् •समाध्वर्युः"(१) दति। बादी सिस्धनु: प्रजापतिः सथ्चथें केन विधामेन पाथ्यात्मिकेनेष्टवान्। तथागवर्त्तिनः सुगादयः एतेषु मन्त्रेषु प्रतिपादन्ते। शत्र 'चित्तिचित्त पब्दाभ्यां निर्विकस्पकमवि- कथ्पकभेदजनकावन्त:करपवृत्तिभेदो विवचिता। 'वाक्', प्रसिद्धा। 'आधीतं' उच्वार्यमाणं। 'केतविज्ञात'भब्दाभ्यां नि- विकस्पकसविक नपक ज्ञान विषयावभिधीयेते। 'वाकपति' बब्देन वाच: प्रवर्त्तकः कष्ठताल्वादिस्थानेषु संयुज्यमानो वायुरचते। 'मनः प्राणी' प्रसिद्धो। 'साम'्प्ब्देन तट्टेतुः खराचारप- भत्रिरचचतेों। एवं चित्यादयो दश भरीरगता: पदार्थविशेषा: सुगादयो दभ पदार्था होमनिष्पादकाः। 'अ्रग्रि'भब्ददयेन पाहवनीयगाईपत्यो विवाच्तता। 'उपवत्ृ' प्रव्देनानुवचनकर्सु-

• केनचिद्यागेनेति F पुस्तकपाठः। + वज्ेतुवर्साचारयभ्क्ियथते इवि ते० पाठः। 2 x 2

पेपिरीये बारकन

मने उपवक्रा। प्रायो इषिः। सामाध्वर्यु:(९)। (1वाच- स्पते विधे नामन्। विधेम ते नामे। विधेख्यमस्मार्क

र्जातुः पुरा प्रेषवत्ा मैचावरण विवचितः । चद्रा प्रोच- पादिख्नुज्ञार्या पृष्टार्या ब्रह्मा समोपे खिथिते ॐ प्रोचेत्यादिना तदनुज्ञां वति तसमादयमुपवक्रा। चित्यादय: शरीरगत- पदार्था: सुगादिरपा दति वाक्यार्थः। व्मिन् मन्रे सुगा- दीनां होमसाधनानां दशानामभिहितत्वादयं मन्त्रो दश- होतेत्युचते। सोडचं मन्त्रस् पूर्वभाग:, तस्य चावयवा: पृथ- गिषटका मन्त्रा:, तच चित्तिसुक्रया देवतयाद्गिरखध्ुवासी- देति। एवमुपधानप्रकारो द्र्टव:। एता दभेष्टका उप- घेया: ।। मन्तरस योडयमुन्तरो भागा ग्रहार: तेन यरदेष्टकामुप- दधाति। तथा च ब्राह्मणमाखातं। यथावकानं यहामिति। तख यहभागमाह। (९)"वाचसते • गुम्णन्धात् खाहा"(९) इति। हे 'वाचस्पते' वायः पाखक, हे'विधे' जगद्विधातः, हे 'नामन्' सर्वस् वशीकर्प्तः, 'ते' तव, 'नाम', 'विधेम' । प्सादमुग्रहकारी देवाडयमित्येवं प्रसिद्धिं कुर्म:, चढ्ा नमनं प्रक्ीभावं सम्पादयामः। 'लं', धपि 'त्रम्माकं', 'नाम विधः', देवेषु मध्ये यजमानाडयं यथाभ्ास्त्रं उतवामिति प्रमिद्धिं कुरु।

• सनुषचनकर्तु हाम इवि तै० पाठः।

२ प्रपाठने १ समुवाकः।

नामे। वाचस्पति: सामं पिबतु। आ्रस्मासु वम्प- वात् खाहा॥१ ॥ अ्ध्धर्युः पच्च च ॥ १ ॥

घयं 'वाचस्पतिः', मदीयेषु यागेषु 'मोम'सटृभमाज्यं 'पिषतु', 'पल्मासु' शेमकर्डषु 'नृम्सं', ऋप जितं धनं, 'ब्रधात्' सम्पाद्यतु, इमं उत्तान्तमुहिसि जुड्डधोति खकीया वागाह। पच वाचस्त इत्यादि नृम्बन्धादित्यन्तो गहभागः । एतेषा मन्त्राणामुपधाने विनियोगः। तचर तच वाचनिका:। ते च ब्ादणेो द्विंतीयकाएडे द्वितीयतवतीयप्रपाठकयो: प्रपच्िताः। वेषु होमाहमविषयभेदेन कविदिषय श्रपसम्मेन दर्जितः। चत्र हामार्था: सङदाः खाहकारा:, यचाहमाथाः न्र- हास प्रसाहाकारा इति। सोडयं न्याय उत्तरव्वपि मन्त्रे- खनुसन्धेयः । तदेवमस्िमित्रनुवाके दशडाम्ोभिडितःै । इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- .

रसके हतोयप्रपाठके प्रथमोऽमुवाकः॥। १ ॥

• 'ढम्बं' चपेचितं धनमिति तै० पाठ:।

सये वाचनिवस हतरे वाचनिया इति तै. पाठ:। F पुस्तके तै- श्राव्तरपुस्तववत् पाठ: केववं वाचनिकसेवि भम्दात् परं दवरे तु विनियोगा हवयधिक:। बाअबस्ति तै. पाठः।

तैचिरोये बारखने

प्रथ द्वितोयोऽमुवाक:।

()पृथिवी होता। धरध्वर्युः। रु्रामीत्। डडस्प- तिरुपवक्का(९)। (१)वाचस्पते वाचो वीर्येंएा। सम्भृततमे- नार्यंक्यसे। यजमानाय वार्यं। ना सुवस्करऽसै। वाच- --

ऋ्रथ द्वितीयोऽनुवाक:।

पथ चतुर्ष्टमन्त्र उच्चते। तस्य व विनियोगो ब्राह्मषे चाभिहितः । दच्िपतः प्रासं चतुदीतारमिति। तत्पाठस्ु। (९)"पृथित्री होता ० हहसतिरुपवत्रा"(१) दति। सोडयं होटभाग:, तच पृथिव्यादय: प्रसिद्धाः, तथा होषादयस। उपवनुन्नम्देन समोपे खिला तत्तत्कर्मखनुजानानो ब्रह्मा विर्वाचित: ॥ चथ वहभागमाइ। (१)"वाचस्ते • जजनदिन्डमिन्धि- याय साझा"(९) इति। है 'वाचसते', अत्यन्तसम्पादितेन मन्त्रात्िकाया 'वापः', सामर्थेन लमासमन्तात् 'यच्चसे'। 'त्स्ने' यजमानाय, 'वाये' वरणीयं, 'सुवः' खर्ग, 'ब्राकः' सम- मातू, 'कुद'। नयं 'वाचस्पतिः', तमदीयेषु यागेषु 'सामं पिबति'। 'हन्र' देवं, दन्द्रियसमद्ययें 'जजनत्' जनयतु, प्रेरयतिवित्वयर्थः। तदेतदुदियय जुज्जधीति खकीया वागाइ।

T .--.--.

३ प्रपाठणे २ चनुवाष:।

स्पति: सेमं पिबति। जजनदिन्द्रमिन्द्रियाय स्वाझ।(९)

पृथिवी होता दश । २ ॥

प्रथ ढतीयोऽनुवाकः।

()अमिहौता। अश्विनाध्यूं। त्वष्टाभीत्। मिचर उपवक्ा(९)। (२)सोमः सोमस्य पुरोगाः। शुक्रः शुक्रस्य .----.- इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रसके ढतीयप्रपाठके द्वितोयोऽनुवाक: ॥२॥

मथ पशेटमन्त्र उचचते। तडिनियोगो ब्राह्मणे एवमा- बातः। पश्चादुदसं पच्चहोतारमिति। तत्पाठस्तु। (१)“अग्नि- हाता • मिच उपवत्ा"(२) दति। त्रम्न्यादयः प्रसिङ्ाः। अध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता चेत्येवमध्वयुद्धितेग हेतपसकं पूरणीयं। मथ वदभागमाह। (९)"सोम: सोमस्य ·श्रुतः खाहा"() हति। योडयं देवतात्मक: 'मोम:', सोडयं खतात्मकख याग-

तैचिरोये बारखने

पुरोगा। आ्रतास्त दन्द्र सोमाः। वातापेषवनश्रुतः

प्रथ चतुर्थोनवांक:। ")सयंन्ते चक्षः। वातं प्रायः। यां पष्ठं। चन्तरिंघ्

देभं प्रत्यागमने पुरतो गच्ति। 'पूकः' भाषको देवतादि- i प्रकाशको मन्त्र:, 'पुकसय' स््माणतया भासमानस सोमख, पुरतो गच्कति आदौ मन्त्रं पठिलवा पखात् सोमो मदते। हे 'हून्द्र', 'ते' लदथं, एते 'बोमाः', 'आताः' पक्काः, भ्रा- श्रिता वा। कीदृन्नस्त ते। वायुवदाप्नाति सहसा गच्छतोति 'वातापिः', तख। दवनमाह्ानं पणतीति हवनश्रुत्', तख। एतदथें जुङ्धीति खकीया वागार। दति सायना चार्यवरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश्े यनुरा- रथके दतीयप्रपाठके ढनोयोऽमुवाकः ॥ ३॥

म्रध पड्ादमन्त उच्चने। द्विविधस्तनान्त्रः। न्रर्सिंस-

१ प्रपाठके : चनवाक: ।

माता। अ्जैरयरं। पृथिवोश शररैः(९)। (२)वाचस्पते-

तुरनुवाके प्रोतः सर्यन्ते चतुरित्येक:। षष्ठानुवाके प्रोक्ो वाग्घोतेत्यपरः। स एव चातुह्ांचचयने प्रयोतव्यः। वा- ग्घोता षड्डोत णामित्येवं तद्ब्ाह्मणे निर्हेधात्। सर्यन्ते द्ृत्यखय तु पशडबन्धादो विनियोग: । स प होढब्राह्मपकाण्डे पत्मते। पश्डुबन्धेन यच्यमाखः षड्डोतारं मनसानुद्रुत्याइवनीये जुड्- यादिति। तन्मन्त्नपाठस्तु। (१)"सर्यन्ते चन्ुः • पृथिवोप्ठ भरोरै:"(१)दूति। हे पथ्ा योयं 'सूर्यः',सः 'ते चतुः', यो वायुः सः ते 'प्राय्ः'। तथा* पशडविषये द्विगुप्रेषे समाखायते। सर्थस- पुर्गमयतात। वातं प्राप्तमन्ववसजतादिति। या चो: सः पृष्ठ- भाग:, उपरिवर्ततित्वसास्यात्। यदिदं 'चन्तरिषं', तत्त्वदीयो जोवात्मा, मध्यवर्त्तित्वसाम्यात्। यानि इदयादीन्यद्वानि तेः 'यजं', सम्पादयतोति शेषः । यान्यन्यान्यस्थ्ादोनि बरीरगता- नि तैः 'प्टथिवीं', प्रापुहोति भेषः। सर्यन्ते चनुरित्यादा- वपि लद्षीयं चक्षः सथ प्राप्ोतिविति बा बोजनीयं। त्रथ वा वच्यमायं वाचस्पतिसम्बोधनमनूदय ते चत्ुः सर्यरूपं जानी- चादित्येवं वायस्तिपरतया मन्त्रे यो्यं। दोमनिष्यादकख पत्नो: चस्षुरादीनि षडङ्गान्यचोत्रानि द्त्यस्य मन्त्रस पड़ो- हर्खं।

• तथा च्ेति F पुरकपाठः।

तेतिरोये बारखंके

र्च्छिद्रया वाचा। अच्छिद्रया जुक्ना। दिवि दैवारधर होचानेरेयस्व ख्वाहा९ ॥१॥ सनर्यन्ते नव। जनु० ४।

प्रथ पसमोडमुवाकः। (महाईविर्दता। सत्यईविरध्वर्युः। अ्रचुंतपाजा

प्रथ यहभाममाह। (।)"वायस्तेSच्छिद्रया • होनामे रस खाहा'(र) रति। हे'वाचसते', 'प्छिद्रया', 'वाचा' सरापरसन्यूर्णेन मन्लेष, 'र्बरच्दद्रया जुझ्ा' पृतसम्पूर्णया सुचा, 'देवादृधं' देकनां वर्धयित्रों, 'होना' होमक्रियां, 'दिवि' सुष्ोके, 'हरयख' सर्वतः प्रेरय, एतमर्थमुडिम जुड्धीति सकीया वानार।। हति साथना चार्यविरचित माधवीये वेदार्थप्रवाने वजुरा- रसके वतीयप्रपाठके पतुर्थोऽमुवाक:।। ४ ।।

नय सपनोहमय्त उच्चते। तस्य व विनियोगच्यातुदृ। आाखष एवमाचातः। उपरिष्टात् प्रासप सप्रहेतारमिति।

१ प्रशठणे ५ सनुवाकः ।

पधोत्। प चुतमना उ्पपता। मजायुष्य बान्ततिषु- प्यर्थ सनसाभिगरी। चय्रास्य कहाता(।)। (२वाचस्पने हृद्िये नामत्। विधेम ते नाम। विधेल्सस्माकं नाम।

तत्पाठस्त। (१)"महाइविदता • ब्याख उङ्गाता"(')इति। मचि: सत्वइवि: इत्याया; घ्रयायान्ता: सन्नसख्ाका महर्षय: तन्हर्षिसरपा बचत्या होचादय: 'वत्स' मोम वागस, 'सभिगरी' अभितः उद्गाठः परसात् पवाच् स्टरेत प्रसारप्रतिहारभागी गायेत इति प्रसोत्प्रतिशतारावभि- मरा। दताध्वर्युराओओ्रा ब्रह्मा प्रसता प्रतिदतेद्वातेति सप्पख्ञाका होमनिवादका पचोत्ता इति प्यं मन्तर: सप्नप्े- तेत्युथ्ते। क यहभागमाइ।(९)वाचखते • पृथिव्े खाहा"(१)दूति। हे'वाचस्पते', हे 'इद्िधे' हदयस् विधातः, चित्तप्रेरकेत्वर्थः । ह 'नामन्' सर्वजगत्सम्न्वप्रमाणयुत्र· 'ते' तुभ्य, 'नाम' नमनं प्रपति, 'विधेम' कुर्मः । 'लं', च 'ब्स्माकं', 'नामविधेः' देवानां मध्ये सम्यक यष्टवान् दति प्रसिद्धूं नामधेयं कुद। काय 'वाचस्पतिः', 'बोमं', 'चपात्' पीतवान्। 'देव्यशन्म:' मङ्गरे पविःखीकारायें बागतो देवसस्बन्धी सन्तान:, 'माच्ेदि' कहा-

• सर्वंजम सूसम्मन्व प्रमायहेतुट्टृख् इवि वै. पाठः। 2 x 2

२६० तैचिरीये बारण्वे

वाचस्पतिः सोमेमपात्। मा दैव्यस्तन्तु्क्केदि मा मन- थ्येः। नमा दिवे। नमः पृथिव्यै खाह।" ।१॥ अपात्, पीर्खि च। अ्नु० ५।

चथ षष्ठोऽनुवाकः। ()वाग्घोता। दीक्षा पतनी। वारतौडध्वर्युः। आरपैडभि-

चिदपि विच्छिचा माभृत्। तथा 'मनुष्यसन्तुः' छल्विकप्रवा- होपि, विच्छिवो माभृत्। द्यावाषृथिवोभ्यां 'नमः', श्रसु। तमिममर्थमुह्दिम्य जुडधीति खकीया वागाइ। दूति सायना चार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रसके दतीयप्रपाठके पसमोऽमवाकः।।५ू॥

प्रथ षष्ठोऽमुवाकः।

पथ द्वितीय: षड़डोटमन्त्र उच्चते। तस्य व बिनियोग- सातुहतब्राह्मणे समाखातः। उत्तरतः प्रास्जपूषड्ोतारमि- ति। तत्पाठस। (९)"वाग्घोता • तपसि जुशोमि"(१) दति। येथं यजमानस 'वाकू', सेवं होटखानोषा। येयं 'दीचा', सा

२ प्रपाठके {चनुबानः।

गरः। मनो इविः। तर्पसि जुदामि(।)।(१)भूर्भुवःसुवः। ब्रह्म स्वयम्भु। ब्रह्मंसे स्यममुवे खाहा।।॥ १॥ वाग्घोता नव ॥ अ्रनु० ६।

पव्ीखानोया। योऽयं 'वातः', प्रापरूपः, सोडधर्युखानीयः। प्रोचषाचर्थाः 'श्ापः', ता 'अभिगरः' ब्रहखानोयाः, श्रभि- तो गिरति कर्तव्यमनुजानातीति अ्भिगर:। यत् 'मनः', त- दूविस्ानीयं। 'तपसि' अगिस्थानीये, तम्पनोइविः 'जुद्ोमि' सापयामि। बच वागादीनां वर्ला होजादिरुपेण द्दोम- निष्पादकाना ब्रभिधानात् षडोटलं।। श्रथ ग्रहभागसाइ। (९)"भूर्भुवःसुवः • खयमुवे खाह" (१) दति। य एते भूरादयोस्त्रयो लोकासेवां चत् कारणं 'सयभभु' खतःसिदधूं परं ब्रह्म, तस्मर 'खयभ्भुवे' परम्रह्मणे, जुड्- धीति खकीया वागाइ।

इति सायना चार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे बजुरा- रसके हतीयप्रपाठके षष्ठोऽनुवाकः ॥ ६॥

तैचिरोवे बारखने

म्रथ सप्मोऽनुवाकः ।

('ब्राह्मस एकंडता। स यज्ञः। स में ददातु प्ररजा पभून् पुष्टिं यशः। यन्ञयं मे भूयात्(९)। (२)अग्रिद्विहें।- ता। स भती। स में ददातु प्रजां पशून पुष्टिं यशः। भर्ता

पथ सप्तमोऽनुवाकः।

दृतं तत् सत्यमिति जपिला पसाव्जपमापसम् ब्राइ। ब्राङप एक हतेति प अनुवाकमिति तथा बध्मेधे छद्रवतोमव्- नध्यानुमन्त्रणे विनियोंगं भरदाज बाह। ब्ाह्माय एक हो- नेति चेति। एतदनुवाकणतेवु दबस पर्यायेषु प्रथमं पर्या. बमाइ। (९)"बाह्मपः • मे भवात्"(१)दति। योयं वेदवि- ड्राखण: सोयमेकेन खकीयेन तपसा जुदोति सर्वस् जगतः उपकरोतोति 'एकहता', स एव व च्योतिष्टो मादिनिष्यादक- तात् यत्सरुपथ। स ईदृश: 'ब्राह्मपः', महयं प्रजादिषतुष्टयं 'ददाठु'। तवसादात 'यज्ञः', ऋपि मे सर्वदा भुयात्॥ ऋथ द्वितीयं पर्यायमाह। (९)"अग्निर्द्विद्होता • भयात्"(१) दाभ्यां पाकहविर्शवनाभ्यां उपकरोतीति 'दविेता'। अतएव पोषकत्वात् 'भर्त्ता'। श्रन्यत् पूर्ववद्यास्थेयं।।

३ पयाठके ७ समुबाव:। २६३

म मे भूयात्(। (पृतिवी चिद्ाता। स प्रतिष्ठा।१। स में ददातु प्रजां पशून् पुष्टिं यर्श। प्रतिष्ठा च मे सू- वात्(९) (अन्तरिक्षं चतुरदाता। स विष्ठाःस में ददातु प्रजां पश्ूम पुष्टि यर्शः। विष्ठाख मे सूयात्(8)। (वायुः पच्पे होता। स माखः। स में ददातु प्रजां पभ्न् पुष्टिं यशः। प्रायर्थ् मे भूयात्"॥२॥ (चन्द्रमाः पड्ढौता। स कतून् कल्पयाति। स

तीयमाइ। (१"पृथिवी चिद्ाता •प्रतिष्ठा च मे भयात्" (२) दूति। चिभिर म्यन्नयागैठपकरोतीति चिहोदलं सर्व प्रा- याधारलेन प्रतिष्ठालं। श्थ चतुर्थमाइ। (8)"अन्तरिय चतुहाता • विषास मे भृयात्"(९) दति। चतुर्भिवी दृध्ाकाप्खानेः उपकाराज- तुर्रोदलं। यश्षगन्ववादीनां आश्रयत्वाद्डिविध स्तिरितिहेतुत्वस्व । पथ पसमसाह। (4)वायुः पसदता • प्राणस मे भू- यात्(4) इति। पस्सभि: प्रापवृत्तिभिरुपकरोतोवि पखको- एलं। वाबो: प्रापरूपलं प्रसिद्धूं ।। ऋ्रथ वहमाह।(")"चन्ट्रमाः • कव्पन्तां"() दति। षषा- मतनां निष्यादकलेन षड़ोटलं। 'चन्द्रमाः', अपि वृद्यपचयक-

• वछामकाभख्याने: इति F पुस्तकपाठः ।

तैतिरोये बारस्यवे

में ददातु प्रजां पभून पुष्टिं यशः। ऋतवथ मे कल्प- न्तां(1। (अन्: सप्त होता। स म्राखस्य प्राखः। स में ददातु प्रजां पभून् पुष्टिं य्शः। प्राखस्य च मे प्रासे भूयात्)। ()दारष्टद्दाता। सानाधृष्यः॥३। स में ददातु प्रजां पशून् पुष्टिं यशः। अनाधुष्यख भू- यासं(। (आदित्यो नवहोता। स तेजखी। स में ददातु प्रजां पभून् पुष्टिं यरश। तेजस्वी चे मूयासं।

राभ्यां पुकळष्णपचद्वारा 'सतून् कल्पयाति'। त्रत एवान्य- बाबातं। छतूनन्यो विदधञ्जायते पुनरिति॥ त्रथ सत्रममाह। (9)"अन्न५ सप्न • प्राणो भूयात्" दति। सप्नानां भोषणयाना प्रापटृत्तीनां पोषकतवेन सप्रहोतत्वं। अत एव प्राएपोषकत्वात् प्रापास्य प्राप्त दृत्युव्यते।। पथाष्टममाइ। (८)घोरष्ट बनाधुव्यस् भूयासं") दूति। आरोगादिभि: कश्यपान्नैरष्टभि: सू्यैरृपकरतीति पटहोतवं। युलोकस्य केनापि निराकर्न्तमशक्त्ादमाधृव्ल।। त्रथ नवममाह। (९)"आदित्यो • तेजखी च भूयासं"(<) दति। पूर्वोकीर ष्टमि हेटिभिसत्रा नुगतेन सामा न्यरूपेण नवंध।- पकारात् नवशेटतं तेजखिलं चादित्यस प्रमिदधूं।

१ प्रयाठने • बनुवाकः । २६५

(१'प्रजापतिदशहता। स ददश सवं। स में ददातु प्रजां पशून् पुष्टिं यशः । सवश्त मे भृयात्॥४॥ प्रतिष्ठा, प्रासख्व मे भूयात्, अ्नाधुष्यः, सर्वश् मे भूयात् । 'ब्राह्मरः, यर्शः, अगनिः, भर्ता, पृथिवी, प्रंतिष्ठा, अन्तरिक्षं, विष्ठा, वायुः प्राखः, चन्द्रमा, कतून, अ्रद्मर, स प्रायस्य, प्रायः, दौः, अनाधुष्यः, त्रांदि्त्यः, स तैजस्वी, प्रजापतिः, स दुद५ सर्व, च में भूयात्। बनु० ७॥

पथ दशममाह। (९०)"प्रजापतिः• मे भूयात्"(') दति। नव वे पुरुषे प्राण नाभिदम्मोतिश्रुतानि भरीरगतानि दर्धाच्छट्रा पत्या धोपकारिताइ न ह।तत्वं। सर्वजगत्कारबलेन स्वात्कलवं प्रजापतेः प्रसिङ्कूं॥

इति साथनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे बजुरा- रथके दवतीयप्रपाठके सप्रमोऽनवाकः।७।

• रवानुक्रमविक्षा A चित्रितपुस्तके वसते न लितरपुसतकदये। 20

तैत्तिरीये बारखाने

प्रथाष्टमोऽनुवाकः। (१)अभ्रियंजुर्भिः। सवितास्तोमैः। इन्द्रे उक्यामदैः। मिचावर्रुखावाशिषा। अ्रिरसा धिष्एयैरम्रिभि:। मरतः सदो इविर्धानाभ्यां। आ्रपः प्रोक्षणीभिः। श्रषधयो बर्हिषा। अदितिवेंद्या। सोमों दीक्षया।

• त्वष्टेभोनं। विष्णुर्यज्ञेन। वसंव आ्ज्येन। आ्रा- दित्या दक्षिखाभिः। विश्वे देवा ऊजा। पूषा स्वंगा-

रथाष्टमोडमुवाकः । पथ सभ्ारयजंषि उच्यन्ते। तेषां चेष्टकोपधाने विनि- योगसातुदोचीयब्राह्मणेऽभिहितः । इदयं यजपूषि पत्थसे- ति। तेषामेकविंभ्तिसख्ाकानां यजुषां पाठस्ु। (९)"अग्नि- यंजुर्भि: • ग्रहष् त्रङधूया"(१) दृति। व्रचाग्रिसविचादथो देवा यजुसोमादीनि यशे संवरणीयान्यक्वानि* एतैर्दैवाः तेः संवरषीयै:+ सहास्िन् कर्मप्यागच्छन्नोति वाक्यार्थः। 'उक्यामदः' शस्त्रवाची। चन्ननब्दो हविःप्रसेपवाची। 'ख-

• सम्भरशोयान्यक्रानि इति तै० पाठः। + सम्भरनीयेरिति तै. पाठः । वर्म्मरयाम चस्वति तै० पाठः।

३ प्रपाठके 2 सनुवाक:।

कारेख। उडस्पतिः पुरोधया। प्रजापतिषह्ञीथेनं। चन्सरिक्षं पविचेख। वायुः पाचैः॥ बद्दर ञडया) । २ I दीक्षया, पाच:, एकम्म ॥ अरनु०८।

श्रथ वमाऽनुवाकः। (१)सेनेन्द्रस्य। धेना टहस्पतेंः। पथ्या पूष्णः। वा- गवायोः। दीक्षा सोमस्य। पृथिव्यमेः। वहनां गा- यची। रुद्राणी चिष्ठय्*। आदित्यानां जगती। वि- शौरनुष्टुप* ॥१॥

गाकारः' मंयुवाकमन्न्नः। पुरोधाग्रहपकाले पठनीया फक् पुशेवाक्। 'पविच' बन्दो दशापविचवाचो। 'बरं' यजमानः, 'त्ड्या', महागच्छ्रामि। सष्टमन्यत्॥। इति सायना चार्य्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रसके दतीयप्रपाठके घष्टमोऽनुवाक्षः॥८॥

श्रथ नवमोऽनुवाकः। अ्रथ देवपत्याख्या मन्त्रा उच्यन्ते। तेषां च विनियोगः पूर्ववङ्रष्टव्य: । पत्यसेत्येवं तच पत्रोष्टकानामभिधानात् । पा-

• आदर्शपुप्तकेषु निष्टक् बनुष्टक इति पाठडयं। 202

२६८ तैसिरीये बारसवे

वरुसस्य विराट। यज्तस्य पङ्कि:। प्रजापतेरनुम- तिः। मिचस्य श्रद्दा। सवितुः प्रस्नतिः। सवर्यस्य मरी- चिः। चन्द्रमंसा रोडिसी। ऋषीसामरुन्धती । पर्ज- न्यस्य विद्युत्। धतस्रा दिशः॥ चतसोऽवान्तरदिशाः। अदेथ राचिश्च। कषिक दृष्टिश्व। त्विषिश्चापतितिय। आापशौषधयक। उक च सरन्ता च देवानां प- बेय: ।२ ॥ अनुष्टक्, दिश:, षट् च ॥ अ्रमु०८ ।

ठस्ु। (९)"सेनेन्द्रस्य • देवानां पत्रयः"(१) दति। देवताः इन्द्रादय: ततपत्यः सेनादयः पत्यः। दिम्विदिगादयोऽि केषाद्िद्वेवानां पत्यः । एता: सर्वाः आगत्य यज्ञमविक्खं कुर्व - स्विति वाक्यार्थः। तंच्राख्ातैः षद्िंशतिवाकय: षड्विंभतति- सख्ाका: पत्रोष्टका उपदध्यात्॥ दूति सायनाचार्ययविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारपके तोयप्रपाठके नवमोऽमुवाकः॥।८॥

३ प्रपाठके १० धामुवाकः ।

घथ दशमोडनुवाकः । ()देवस्यं त्वा सवितुः प्रसवे। अन्निनांबाहुम्यां। पूष्णो इस्तांम्यां प्रतियल्लामि। राजा त्वा वरुणो नयतु देवि दक्षिरेडअये हिरएयं। तेनामृतत्वमंस्यां। वयों दा- ने। मया मच्चमस्तु प्रतिग्रहीने। क इंदं कस्मा श्दात्। काम: कामाय। कामों दाता ॥१॥ कार्मः प्रतिग्रहीता। काम: समुद्रमाविश। कामेन त्वा प्रतिएङ्भामि। कामैतत्तें। एषा ते काम दक्षिं-

प्रथ दतमोडमुवाकः। भथ प्रतिग्रहमन्तरा उच्यन्े। तैख प्रतिग्रहैरिष्टकोपधानं चातु हाचीयब्राह्मप एवमाचातं। यथावकाशं प्रतिय्रदान् लोकं पृषासेति। तच प्रथममाह। (१)"देवख • वै्वानराय रथं"(१) दूति। हे प्रतिष्टक्यमाषट्रव्य 'सवितु: देवस', प्रेरणे सति अन्निसम्बन्धिभ्यां 'वाजम्यां', पूषसम्बन्धिभ्यां 'इस्ताथ्या', लां 'प्रतिम्टक्ामि'। ऐ'दचिणे, देवि', 'वरुणो राजा', दिरथ्य- रुपा लां 'अगये', प्रापयतु। 'तेन' अग्गिप्ापणेन, प्रतियर्- दोषाभावात्। वहं 'अ्रम्तत्वं' नरकाभावरूपं, प्रापुयां, दयख दचिपादाचे 'वयः अस्तु' पचिरूपिणी भूला दातारं खर्गे

३०० तैतिरोये बारखने

खा। उत्तानस्वात्रीरस: प्रतिगल्वातु। सोमाय वार्स। रुद्राय गां। वर्कखायाश्रं। म्रजापतये पुरुषं॥।२। मनंवे तल्पं। त्वट्टेरेजां। प्रष्णेविं। निर्द्त्या भन्नतरग- ईभा। डिमवतो इस्तिनं। गन्धवीसराभ्यः सगलडर- खे। विश्वैम्यो देवेभ्यॉं धान्यं। वाचेडखां। ब्रह्मख श्रोद- नं। समुद्रायापः ।३।

न्वत्वित्यर्थः । 'प्रतिग्रहीने' 'मह्न', 'मय'ः सुखं, 'अस्तु'। 'हदं' द्रवयं, प्रजापतिः प्रजापतये दत्तवाम् अन्तयामिरुपेष दाटप्रतियशीचा: प्रेरकलवात्। तथा 'कामः', 'कामाय', दत्त- वाम्। चथा प्रजापतति: पदृष्टप्रेरकः तथा कामखटृष्टप्रेरक- व्ात् तम्मात् 'कामः', एव 'दाता', 'प्रतिग्रहोता', च खर्गा- दिफलविषयः कामो दाता, ऐडिकसुखविषय: काम: प्रति- गशीता। ततो सेदृषिणे समुद्रसमं 'काम' प्रविभ् 'कामेग', निमित्तेन वां 'प्रतिम्टशामि'। हे मङडदयवन्ति'काम' तत् 'एतत्' द्रवयं, तुभ्यं भर्वात। हे 'काम', 'ते' त्वत्ग्रीतये, एव 'एवा' 'दचिया, प्रटत्ता, ऋद्धिरोगोजे समुत्न् उत्ता- नाख्यो महर्षिः 'बां प्रतिग्टश्तातु'। भथ वस्त्रादिद्रव्यविषयान् घोउपमन्न्नानाह। एतेषु सर्वेषु मन्त्रेषु देवि दचषिष द्ृत्यन्ः

• समतत्वादिकमत्वाष्तानुवद्र: इवि तै० पाठः।

३ प्रपाठके १० वमुवाकः। ३०१

नरः प्रब्था नाकमारहत्। दिव: पृष्ठं भन्दमान: सु- मसभि:। स पूर्ववञ्चनयज्जन्तवे धनें। समानमज्या परियाति जर्यवि:(२)। (१राजा त्वा व्रुखो नयतु देवि दक्षिसे वैश्वानराय रथं। तेनामृतत्वमंश्यां। वयो- दाने। मयोमर्द्यमस्तु प्रतिएहीने। क इदं कस्मा

तस्य रथप्रतियरहमन्वस्य भेषभृतामुत्तरामुषज्ञात् पूर्वभा- विनों काखिदृषमाह। (वैञ्वानर :• परियाति जाग्विः"() रति। वेख्वानरास्थो देव:। 'प्रत्राथा' पुरातनभरीरधारी सन्, खर्गमारूढवान्। य च 'दिवः पृष्ठं' खुलोकसोपरिभागं, 'म- अभिः' मननविभेषेः, 'भन्दमान:' कख्याएं कुर्वन्वर्सतते, न्रयं यजमान: इमा दच्षिणां दत्तवान् द्त्येवं वदन् देवानामये सारयतोत्यर्थः। 'सः' वैश्वानरः, 'जन्तवे' प्राणिरूपाय चज- मानाथ, 'ध्न', पूर्ववत् 'जनयत्' यजमानः पू्वे यथा दचिषां दत्तवान् तथैव तदनुरुपं फलं जनयति। स वैन्वानर: 'नाग्टविः' सावधान: सन्, 'श्रज्मा' सर्मममनशीलः, 'समानं', 'परियाति' यावदृचिणार्ं ट्रव्यन्तेन सटुभं तत् योग्यं फलं परिप्राप- यति॥ प्रथ्या छच उपरितनं रथप्रतियहतमन्त्रशेषमाह। (९)"रा-

१०२ तेचिरीये बारखने

प्दात्। काम: कामाय। कामो दाता। कार्मः प्रतिग्रहीता। काम:/ समुद्रमाविश। कार्मेन त्वा प्रति- गृह्धामि। कामैतत्तें। एषा ते काम दक्षिया। उत्ता- नस्वाओ्रीरस: प्रतिगृल्लातुण॥४ ।। दाता, पुरुषम, आपः, प्रतिग्रहोने, नव च।। श्रनु० १० ॥

जाता • प्रतिग्टचातु"(१) दूति। अ्ब तेनामृतत्वमस्ामि- त्यादि उत्तरानुषङ्ग: सर्वन साधारण दति दर्भयति। प्रथम- मन्त्रे पठितोपि पुनराखातः राजा सेत्यादि: वैञ्वानराय रथ- मित्यन्तः+ पूर्वोक्ा या: छचः उपरिरथमन्त्रेर पुनः पठनीयः। इत्ेतावान् विश्रेषः । एतेर्मन्त्रें: प्रर्तिय्ररेष्टका उपदध्यात्॥

दूति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थंप्रकाशे यजुरा- रखके दतीयप्रपाठके दशमोऽनुवाकः ॥१० ॥

• सर्व्वमन्त्र इति F पुस्तकपाठः। + रथमन्त्र: इत्यधिक: ते० पाठः। उपरितनमन्त्रे इति तै० पाठः।

३ प्रयाठणे ११ चनुवाक:।

")सुबसें धर्म परिवेद बेनं। इन्द्रस्यात्मामें दशधा परन्तं। अन्तः समुद्रे मनसा चरन्तं। ब्रह्माऽर्न्वविन्द-

श्रथ एकादशाऽमुवाकः। प्रथ होटरदयास्या मन्त्रा अ्भिधोयन्े। तेषां लिष्टको- पधाने विनियोगसातुद्दोचोयब्राह्मष एवमाखायते। इदयं यजूंषि पत्वसेति। तत्र दमहोटपदयाखं मन्त्रमाह। (3"सुवरणं • देवेः। व मानसीन भात्मा जनानां"() इति। पित्ति: सुमित्यादोनों होटमन्ताचां इदयं रहखं ततवं पर- मातमखरूपं प्रतिपाठवतीत्य यमनुवाको उदषमतयुच्चते। तथा- मेन मन्ल्रेष दशदोटइटयं परमाततल्वमुच्ते। ब्रहं मन्त्र- ट्रष्टा 'इड््रस' परमेशरस, 'बात्मानं' निजखरूपं 'परिवेद' परितः सर्वचावसितं जानामि। कोटृन्नमात्मानं, 'सवपै सुवर्षसट्टृनं, चथा सुवर्षे खत एव प्रकान्नमानं भवति तथा सयं प्रकानं। 'घम्यें अन्यस् वसतुनो दोपकं, तख्य भाषा सर्वमिदं विभातीति बुतेः । 'वेन' कान्तं, सर्वदुःखरादितेन तखय कमनीयलं। 'दबधा' चित्तिसुगित्याहिदनहोटमन्े प्रतिपादितैराकारः, 'चरन्ं' खोके व्यवहरन्ं, 'शन्तः समुट्रे'

*सत एव भावमानमिति तै. माठः। 2 P

तैनिरोये बारखने

इशहातारमयें। अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां। एक: सन् बंडुधा विचारः। शतर शुकराशि यजैकं भर्वन्ति।

मझाण्डसर्टे: पुरा सर्वच व्याप्यावखितो योयं जखवा: सेडयं समुद्र: तख्र मध्ये, 'मनसा चरन्तं' दद सर्व जमत् एजेयेत्येवं रपेए मनोवृत्तिविशेषेष वह प्रवर्समानं। अतएवान्यचोतं। भापो वा दद्मायन् सखिखमेव । य प्रजापतिरेक: पुष्करपमें समभवत्। तक्ान्तर्मनसिकाम: समवसत। रदए् सजेयमि- नोति। 'ब्रम्मा' चतमुर्खप्रजापतिः, 'बरपे' धर्णवे यथोक्- समुट्रे, 'इमशेतारं' दशरोतमन्तरं तनप्रतिपाचरुपेष्याविभतं परमात्मानं, 'बन्विन्दृत्' सष्टिवाधनलेवान्विय सब्वान्। तथा च शाह्मयमाचातं। प्रजापतिरकामचत प्रजाः सजेर्वेति। स एतं दमदतारमपसदिति। सोऽयमेवंविध: परमात्ता 'जनाना' सर्वेषां, 'शासा' भन्तर्यामिकपेय निधामक: बन् इद ये प्रविध्यावद्ितः । तथाच स्यते। ईमरः सर्वभतानां सहेमेडजुंन तिष्ठतत। ्ामवन् सर्वभृतानि वन्ताकठानि माषषेति । सर्वान्तयामो सकोबेनेयररपेज 'एक:', एव 'सन्', पुन- र्बीवरुपेप 'बचधा', भला 'विचार:' विविधचरयवाम् भव- ति। अत एवान्यमोपनिषदि भ्रूयते।

*स चान्तर्वामोति तै० पाठः।

१ प्रपाठणे ११ सनुवाका।

सर्वे वेदा यनेक भर्वन्ति। सर्वे होतारो यपैक भर्व- न्ति। *स मार्नसीन आात्मा जनानां । १ ।

एक एव दि भूवात्मा भुते भुते व्यवखितः । एकधा बजधा पेव दृसते जलचन्रवत्॥ दति।

व्योर्तीचि, 'चच' यिन् परमात्नि, 'एकीभवन्ति' एकलं मामुवन्ति। तथा 'सर्ते वेदाः' सम्वेदप्रथृतवसवारो वेदा: नानाविधन्नाखपेता:, विजीच चरिन् 'एकीभवन्ति', 'हो- तारः व होमकर्तारः, 'बवे यजमाना:, दबहोचादि- मन्ना वा, वािन् परमात्मनि एकलं प्राभुवन्ति। पथा पुडुदा जसमध्ये समत्यय कश्चित् कालमवस्ाय विषोषमाना बख् एवैकं प्रापुर्व्ति। तथा सवें भावा: परमख्जष एवोत्य तमैव खिला विखोयमाना एकर्ता गच्छन्ति। अतएवोपनिषदि स्रुचते। यतो वा दमानि भूतानि जायने वेन आातानि बो- वन्ति। वत् प्रथन्भिसंविशन्ति। तदिविज्ञासस। तङ्कक्तेति। 'सः' ताहृभ ईवर:, सर्वेषां 'बनानां', 'स्रात्मा' सरपभृतः सन्,+ 'मानवीन:' योगयुलेन मनसोपलभ्धो भर्वतत। तथाप

• 'स मानसीन' इत्बाद्यः 'ब्रकेन्र' इत्न्तः पाठः B चिक्रितपुस्तवे पविवः। + सम् इति शन्द: D, E, पुसतवडये वाति। 2 P 2

तैचिरोये बारखने भन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाः सवात्मा सवा: प्रजा यचैकं भर्वन्ति। चतुहातारो यर्च सम्पदं गच्छ- न्ति देवैः। स मार्नसीन आात्मा जनाना(। (ब्रह्मेन्द्र-

कठा पधीयको। मनसैवेदमाप्तरयं नेड नानासित किश्नेति। ततो योगिनां मानसप्रत्यक्षगस्वत्वात्। प्न्तःप्रविट्टः बाखा जनानामिति चोऽयमुक्: सोऽयं 'सर्वात्मा' सर्वेषा प्रापिना- मात्मा खरपभूतः, तं हि जना:° योगेम निरुद्धचित्ता: बक्ो जगदीभरं खखरूपतेगैव साच्ञात् कुर्वनित न तु भेदेन पश्न्ति, वतः पूर्वाक्तः सर्वोप्यर्थ उपपन्न दत्युपसंक्ि- चते। 'सर्वा: प्रजाः', देवमनुव्यादय:, 'यत्र' यस्िन् योगि- प्रत्यक्षगम्ये चैतन्येकरसे परमात्मनि, 'एकीभवन्ति', चतुहाट- मन्लास वर्वे चशिन् खप्रतिपायैः 'देवेः', सह चझिन् अखषि 'सम्पद' सम्यगेकीभावं, प्रापु्वन्ति। 'पः' तादृयो महाखरप:, 'मानवीनः' मानसप्रत्यचः, सर्वेषां 'जनानामा- ता'। चचा भेदादपुनरुलिर्ट्रटटयया। द्वितीया दिपदा, दत- रासिसयतुष्पदा, दत्यृचां विवेक:। अभ्त चतु होट भम्देन इत्- दोचाद्य: सर्वेदपि मन्त्रा विवच्चन्ते। तथा प ब्राह्मणे चतु- शावदेवं प्रति प्रजापतिर्वरन्दन्तवाज्। लवं वे मे नेदिएं इतः प्रत्ययोषीः। तयैतानास्यातार इति। तमाब्ु देनांचतुदर- तार इत्याचचत दति॥ * सर्वे हि जना इति E, F,पुर्तकदयपाठ:।

₹ प्रपाठणे ११ चनुवाकः।

मतनिं जगतः प्रतिष्ठीं। दिव आ्रात्मान:' सवितारं हड- स्परति। चतुर्हातारं प्रदिभानुंक्कुत्तं। वाचो वीर्य

तदेवं दमदोटरदयाख्ो मन्त्रोभिहित:। त्थ चतुहौट- पद्याख्यो मन्ल्रोभिधीयते। तब तिस सचसास प्रथमा- माइ। (१)"बह्ोन्ट्रमतिं • तपसान्यविन्दृत्"(') दति। 'ब्रक्मा' रहर्मुखः, 'एनं' परमैन्नर्ययुत परमात्मान, 'तपसा', 'ब्न्व- विन्दृत्' बन्विव्य बथ्वान, तहमंपूर्णमासं सष्टिसाधनं किमिति विचार्य चतुहेंटमन्तरपेणवखिवितं परमात्मानं मिवि- -- तवान् दत्यर्थ:। तथा व ब्ाह्मप" बाबायते। प्रजापतिर- कामयत दर्भपूर्णमासा सजेयेति। स एतं चठुहेंतारमप- सदिति। कीटृभ्रमिन्नं, 'जमतः प्रतिष्ठा', 'अत्निं' बर्वस्य जमत पाधाररूपो योयं चातुदनियचितिरुपोग्मि: तत्खरुपं, 'दिव शत्मानं सवितारं' शुख्ाकस प्रकाशकलेनात्ावदवसि- तोयः सविता तद्रपं, तथा 'दडस्तिः, योयं देवगुरसद्रपेषाव- खितं, 'पदिभः' सर्वान् प्रदेशान, 'बुकुन्नं' सर्वेषु प्रदेशे व्वव- खितं, 'चतुहेातारं' पृथिवीह्तेत्यादिमन्त्रख्रपं, 'वाचः', 'वोये' सर्वखं, वेदरपाया: वाचः सारभूतं।। अथ द्वितीयामयमाइ। (""अन्तः प्रविष्टः कर्त्तारमेतं• कवयो निचिका:"(२) दति। 'कवयः' विद्वासः वेदभास्त्रपारं * आाझयमिति F पुस्तकपाठ:।

३०८ तैचिरोये बारखने

तपसाऽन्वर्विन्दत्(९)। (अन्तः प्रविष्टं कर्तारमेतं। त्व- ष्टार: रूपासि विकुर्षन्तं बिपयिं । २। अमृतस्य प्रासं यत्रमेतं। चतुर्डादृखामात्मानं

गता:, 'चतुदेदयां' चतु रें।दगन्देनाभिधीयमानाना सर्वेषां शोटमन्तरणं, 'बात्मान' सरपभुतं पर मेनर, 'निचिका:' नि- सितवन्तः। कीटू प्रमात्मानं, 'अन्त:प्रविष्टं' जीवरूपेष भरी- रेषु प्रविभ्वावसतं। अतएवाचायते। बनेन जोवतात्मनानु- प्रविश्वेति। 'कर्त्तारमेतं' चदमित्यनेन मानसप्रत्यशेष प्रतोय-

एव चि ड्रषटा शोता प्रषा घाता रसयिता मन्ता बोड्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुष इति। 'रुपाषि विद्ठुर्वन्तं', विपाितं 'त- दार' गर्भेषु देवतिर्यज्जमुव्वादिरृपेष 'रपाणि', विविधं वि- वाद्यनं लहदेवखरपं। एतदप्याबातं। वावचे वे रेतप: सितस लष्टा रूपाषि विकशति तावच्छो वे तत् प्रजाबत दूति। 'विरास' विप्ितं, तत्तदूपनिमाषप्रकाराभिन्नं, ' मृतस प्राप' मरयराहितस परमात्मनो व्यवहारदेतुभृतप्रा- ऐोपाधिस्वरूपं। एतदप्याथर्वचिका भामनन्ति। कमिन- इमुलान्त उल्क्ान्तो भविष्यामि कमिन वा प्रतिष्ठिते प्रतिष्ठा- सयामोति व प्रायमसजतेति। यज्मेव सर्वेरमुष्ठीयमानलेव

३ प्रपाठणे ११ चनुबाकः। ३०६

कषया निर्चिकु:)। ()अन्नःप्रविष्ट कर्तारमेतं। देवा- नां बन्धु निहिंतं गुड्दासु। अ्रम्तेन कुप्तं यत्ञमेतं । च- तुडादखामात्मानं कवयो निचिका:(8)। (wशरतं नि- युतः परिवेद् विश्वा विश्ववारः। विश्वमिद खाति।

दृक्षमानमेतं दर्शपूर्णमासयश्खरूपं चतुर्हटमन्त्रस तचन्- सष्टिसाधनलात् तद्रपलवं युनं। तद्यजसाधनतं ब्राह्मणे समा- बानं। स एतं चतु हातारमपखत्। तं ममसानुद्रुत्याइवनोये जुशेत्। ततो वेस दर्भपूर्णमासावसजतेति। नय हतीयामाइ। (')अन्तः प्रविष्ट कर्त्तारमेतं • कवयो निचिका:"() इति। बोऽयं परमात्मा सोऽयं 'देवाना' बन्धुवत् प्रियः। ताटुनं, तेषु° पच्तपातलेम विजयहेतुतं तखवकारा:t शमनन्ति। ब्रझ्मा ह दवेभ्यो विजिग्ये दतिा। 'गुडस' बुद्धिपु, 'निदितं' साचिलेनावखितं, यो वेद निहधितं गुहायामित्यादि- मुतेः। 'अ्रमतेन' खर्गफलनिमित्तेन, 'कप्नं' सन्पादितं, 'एत' 'यननं' रत्यादीनामिति। मदेवमकूचथरूपं चहुरतइृदयमुन। ग्रथ पख्चहाटवद - वाख्थो मन्नो अ्भिधीयते। तच प्रथमामाह। (।)"भतं ि-

• तेषु देवेघु पक्तपातलवमेति तै. पाठः। + चठा बामनन्तीति तै० पाठः। + इतादि पूर्ववदिति तै. पाठः।

तेचतिरोये पारखने

इन्द्रस्यात्मा निर्हितः पच्चद्ाता। त्रमधतं देवानामा्यु: प्रजानी७। ३ । (v)दून्द्र2 राजानः सवितारमेतं। वायोरात्मानं क- वयो निचिकुः। रभ्िश रेश्मीनां मध्ये तपनतं। छृतस्य पदे कवयो निर्पान्ति(")। ()य शएडकोशे भुवनं बि-

युत: • प्रजानां"(") दति। 'पशचदता' अग्िहाता इत्यादि पखरेटमन्वरूपः, पात्मा मः 'विश्ववारः' बवेर्वरपीयो वायुरुपः सन, 'अतं नियुतः', पतमख्ञाकान् खकीयान् खान्, 'परिवेद' परितः सचारिलेन जानाति, बत एव 'इद विञ्व' जगत्, 'ट- पाति' व्याप्तति, सोयं 'दन्द्रव्यात्मा' परमेश्वरख सरपभूतः 1 सन्, 'निहितः सर्वचावस्यितः, व च 'देवानाममृतं', प्रयच्छति। 'प्जानां', वा 'बायुः', प्रयच्कतीति भेष: । थ द्वितीया माइ। (")हन्द्रयूराजनट्ट• निपान्ति"()इति। एवं चतुर्पाटदेवं 'कवयः' पण्िताः, 'निषिक्ुः' विनिखि- तवन्तः । कीदृनं, 'इनं' परमैन्नर्ययुक, 'राजानं' दीपमानं, 'सवितारं' प्रेरकं, 'वायोः', 'भात्मानं' सरूयभृतं, ते कवव एतं चतु हेंटदेवं 'छतसय पदे' म्हमायः खाने, 'विपान्ति' नि- तरां पाखर्यां्ति, तद्रपलेन पश्न्तीत्वर्थः । कीटूनं, 'रमीनां' दूशमानानां किरणानां, 'मध्ये खिला 'तपन्तं' जगतसापं कुर्वन्तं, 'रकि' प्राठरम्रुपं, शादित्यमित्वर्थः॥

१ प्रयाठये ११ चनुवाक:।

भतिं। त्निर्भियः सबयों लोकान विचषटे। यस्याएड- कोशर युषमाङु: प्रापमुखें। तेन खुताऽमतैनाइमं- शिि ण। ( सुवर्ष कोन रजेसा परींडतं। देवानी बसु- धानीं विराजं। ४ ।

रति। 'यः' पदेळदेवः, 'ब्राज्कोशे' म्रम्याष्मथ्ये, 'तनि- भिंबः' अमेटेनावित: सम, 'भुवनं' छरं भूतजातं, 'विभर्नि' धारयति। 'ब्रथ' म्झ्याणमेदानन्तर, तदन्तःख्ितान् भरादि- 'सोकान्', 'विचष्टे' विभेषेष प्रत्यापयति, 'यस' चतुहेटरूपस परमातन:, 'पनमाण्कोनं' प्रवख मझाष्ावकाशखं, 'ग्राय', वायुविश्रेषं, 'उल्वमाञ्ः' नर्भवेषटनखानीयमाङ्, चथा लोके गर्भ उल्पेन वेख्वते तथा सच्यभरोरेण प्रायवायुना ब्रझ्मापं बेष्टितं भवति। 'तेनामृतेन' पञ्यरेटरुपेष परमातना, 'वहं', 'उप्तः' व्यवहारममर्थलेनोत्यादितः, 'भ्र्मि"। अथ पड्ढोट रदयमन्ता:। तब प्रथमासृचमाह। (5सुवपं · विवित्ले"(5) दृति। बाग्घतेति मन्लोडज वड्होता, स च म- व्ाष्कोप्रमध्ये चन्ररूपेषावच्नितः। चन्ररूपं वड्ठोळदेवं वि- राजं ब्भिज्ञा: +सुवर्यल्वादिगुवयुरतमा चचते। 'सुवर्ष' नोभन- 'बस' मचरोळदेवस्य, 'बाख्कोश्ं' ब्रसाखं, 'अभमुष्वं' प्राय. डल्पं 'बाड:', 'तेन' पयरेहरूपेय परमालना, 'यहं', 'मुप्ः' बवचारसमर्थलेन उत्पादित:, 'वस्ति'। इति तैषिडपुरतवधृवयाठ सस्य चतु ाटकपस्ेत्वारम्य वमीतिशेषपर्वन्तस्य विनिमये वोज्व्य:। + देवर इस्याभिचा इति से० पाठ:।

ऋ्मृतस्य पूर्वी तामु कलां विचंक्ते। पाटुश पट्ढों- मुर्न किलाविवित्सें। (येनतंर्वः पब्बधोत कुभाः। -- उतवा पड्ढा मनसेत छप्ताः। तः षद्ढातारमृतुभि:

वर्ष, एतं चन्द्रमण्डसं हिरएमववर्णेपेतं, "कोश' ब्रम्ाण्डकोत्- मध्यगं, 'रजसा' रच्चनात्केनाम्ृतेन, 'परोव्टतं' सर्वता व्याप्ं, तथा- विधं चन्ूं, 'तामु कर्षा' ताद्ृभोमेव भागकर्पा, 'वाचचते'। की- दुभोमिति तदुचते। 'देवानां वसुधानों' वक्रिरव्यादीनां देव- तानामपेचितं चदस बमतकपं तख धारयिचीं। मत एव सा- यंते। प्रथमां पिवते वक्रिद्वितोयां पियते रविरित्यादि। 'विशवं' विभेषेष राजमार्ना, 'बम्तख््र पूर्वी' पीयूषेष पूरि- तों, एवं रूपं वड्डोददेवमभिज्ञा व्ाचचते। प्राउृतस्त् जनः 'पर्ढोतुः', 'पादं' पड्डोटदेवसंनभूतं चन्ूं, 'न किसाविवि से, नैव जानाति।। चथ द्वितीयामाइ। (<)"येनर्नवः • कवयो निपान्ति" (<) दूति। 'येन' चन्ट्ररूपेज वस्ढोटदेवेन, वसन्तासृतवः पञ्च- प्रकारा: 'ऊृप्ना:' सन्पादिताः, हेमन्तिभिरयो: समासेन पञ्च- लं। 'एत वा' बथवा, हेमन्भिभ्िरयोर्विभागेन षट्प्रकारा: 'छुप्ताः', 'उत' ऋपि प, 'मनसा कुप्ताः' सकव्यमान्रेख सन्पादि- * भाखते इति B,F चिक्वितपुत्तकडय पाठ:।

१ प्रपाठके ११ चनुवाकः।

कल्यमानं। ऋतस्य पदे कवयो निर्पान्ति()। (१)अन्तः प्रविष्ट कर्त्तारमेतं। अन्तथन्द्रमसि मनसा चरन्तं। स

ता:, 'तं"पसषस्ढोळदेवं, 'सतुभिः', 'कत्पमान' पसधा षोठा वा भिनने: वसन्तादिभि:, सर्वव्यवहारसमथें, 'छतस्् पढे' सत्यस्य परबह्नषःखाने, 'कवयः' वेदरइखाभिक्ताः, 'निपाप्ति' नि- तर्रां पाखयन्ति, परब्रह्मवायं चन्द्ररूप: षड्डोतेत्ेवमुपासत दूत्यर्थ: ॥ भथ दतीयामाइ। (२०)"वन्तः प्रविदं•प्तधा चरतं"(१) इति। 'देवा:', सर्वे 'सहेव सन्न' खकीयहदये खेन जोवात्ना सहैवावखितं, 'एतं' पड्ठोददवं परमात्मान, 'न विज्ञामन्त' वेदान्ताभ्यासमन्तरख इदयेऽवस्वितेा्डयं परमातमवेति विशेषेष न जानन्ति। कोदूभं परमात्मानं। 'न्तःप्रविष्टं' भन्तर्यामि- रुपेष सर्वेषां पृथिव्यादिपिदाथीनां मध्येऽवखितं। एतच

बञप्रपसेनामनन्ति। 'कर्तार' नियामकलेन सर्वस् निष्पा- दकं, 'अन्तसान्रमसि' चन्रमण्लमच्ये, 'मनसा' सकस्पमाचेण, 'चरन्तं', एतचोपलक्षणं सर्वेष्वपि वस्तुषु चरन्तर्मित्वर्थः । एत-

• "सं" चन्द्र रूपं बद्गोटदेवं इवि F पुस्मपाठः। 2 Q 2

तैतिरोये बारएवे

दैव सन्तं न विजानन्ति देवाः। इन्द्रस्वात्मान: शत धा चरंक।५ । (१)दून्द्रो राजा जगता य ईशे। सप्तहोता सप्तया विक्कप्त:(९1)। (९९)परेख तन्तु परिषिच्यमानं। वन्तरा-

देव लष्टोकरतते, पतधा परन्तमितुनं। 'इड्र्रस' पर मैन्नयंत- शस्य देवाटे:, भात्मभूतं खरूपं। पथ सप्हटवदयाख्थो मन्तः। तब प्रथर्मा उचमाइ। (११)"हन्रो राजा • सप्रधा विक्ान्नः'(१२) दति। महाइविद्हा- सेत्ययं मन्त्र: 'सप्रहोता'। य प 'सप्धा कृप्ः' द्ेचध्वर्युप्रमखैः सपभि: प्रकार: सम्पादितः। य किंरूप इति तदुचते। 'इ्ररः' परमैश्नर्ययुकः, 'राजा' दीपमानः 'यः' परमात्मा, 'जगतः', 'ईभः' खामी भवति। स एवायं सप्रशेरूप इत्यर्थः ।

दूति। 'ब्रह्मा' प्रजापतिः, 'देवाना' हन्ट्राहोनां, 'हदय' हद- यख्वितं परमात्मानं, 'बन्वविन्दत्' मचविय सध्यवान्, कीदृनं, 'तन्तं', 'परेष' नर्वि्क्किस्नस्त यशस परसात् पर- दशर्यां, 'परिषिचमानं' टृष्टिरुपेष परितः विचमानं,

·बाममानं' सरपभूतं, इवि वै. पाठः।

१ प्रपाठके ११ चनुवाकः। ३१५

दित्य मनसा चरन्तं। देवानार हदयं ब्रम्मा्न्वविन्दत् (१९)।(९e)बज्ातद्रहेए उज्जभार। न्क: खोतन्तर स- रिरस्य मधये९ण। (१)आ यस्मिन् सप्त पेरंवः। मेईन्ति बहुलाए त्रियं। वतश्रामिन्द्र गोमतों()। ई।

"अन्त रादितये' आादित्यमण्डतमध्ये, 'मनसा' सह्व्यमाचेष, 'चरन्ं',।।

(११)द्वति। 'ब्रझ्मा' चतुर्मुखः प्रजापतिः, 'ब्रह्मषः', वेदख सका- भात् 'एतत्' सपशेटखरूरप, 'उज्नभार' बरलेनोड्वान्। कोटृनं, 'अरक' सर्यरूपेषावखितं, 'सरिरखय' मेघखजखख, 'मध्ये, रश्मिद्वारा प्रविभ्व, 'सातन्तं' वर्षयन्तं ।। अ्रथ चतुर्थीमाइ। (१)"शा यस्िमन् • वक्श्वामिन्द्रगोम- ती"(') दति। 'चसिन्' सप्तपेटरूप चादित्ये, 'पेरवः वृष्टि- प्रदानेन खोकस पातारः, सप्रसख्खाका रभायः प्रापिता: र- शिसप्रकस, साकचानां सप्तधमाऊ्रेकजमित्यन प्रप्ितं। ते प सपतरभाया, 'बडखां त्रियं' प्रभूतां धनादिसन्पद, 'मेह- न्सि' वृष्टिसेचनद्वारेण सन्वाद्यन्ति। हे 'इन्द्र' सपशदेवरप परमेशवर, 'वड्सां' बजमिरशैरपेतां, 'गोमती' वञभिगाि- र्पेतां, तां त्रियं प्रयच्केति शेष:।।

• याश्रिता इति E,F पुरनदयपाठः।

२१६ तैत्तिरीये बारखने

(()बचुतां बहुलाश्रियं। स इरिर्वसविर्त्तमः। पेर- रिन्द्रीय पिन्वते(९७)। (९बजश्रामिन्द्र गमतीं। श्रच्युंतां बहुलाए श्रियं। मच्चमिन्द्रो निर्यच्छतु(९५)।(९)पतःशता अस्य युक्ता इरीखां। त्रर्वाऊयातु वसुंभी रश्मिरिन्द्र:।

पथ पश्चमीमाह। (')"अचुतां • पेवरिष्हाय पिच्वते" (१५) दूति। 'सः' देवः सप्नहाचास्ः, 'दन्द्राय' कर्मस्ामिने यष- मानाच, 'त्रियं', 'पिन्वते' सिस्ति, प्रवच्छतीत्यर्थः। कोटृभ्ः स देव:, 'इरिः' पापहरषशीसः, 'वसुवित्तमः' प्रतिन्येन धन- .

स सथा, 'पेदः' पालकः । कीटृभीं त्रियं, 'बधुर्ता' विनान- रहितां, 'वडखां' गवास्ादिभि: प्रभुतां। प्थ षोमाइ। (१)"बहस्नामिन्द्र गोमतीं • नियच्छतु" (१०) इति। 'इन्ट्र:' परमैन्नर्ययुक्रकः सप्रहेतदेव: । खष्ृटमन्यत् ।। प्रथ सप्मीमाइ। (१०)"अतपभता०नियच्क तु"(१) दति। 'प्रस्य' मादित्यरुपस्य सप्रदातदेवस्य, 'दरोणं' ब्न्वकारदर- पशीखानां रशोनां, 'पतष्ू्भता' वतसख्वाकानि भतानि, वयु- तमख्कानीत्यर्थः। 'युक्रा' चुक्ानि, सन्वादितानि,'इन्रः' पर- मैनर्ययुकुः 'रत्मिः' बञ्विधरशियुकः आादित्यः, 'वसुभिः' धनेः, वह 'बायातु' माभिमखेनागच्कतु। बागतस सविता 'बडसां त्रियं' प्रभुता धनादिसम्पदं, 'मे' महयं, 'नियचतु

३ प्रयाठणे ११ धनुवाकः। ११७

प्रमशहमाया बहुला त्रियं। रश्मिरिन्द्र: सविता मे निर्यंच्छतु७।७। (')पतन्तेजो मधुमदिन्द्रियं। मय्ययमग्रिईधातु(क)। (१)इरिः पतङ्ग: पटरी सुंपर्षः। दिविक्षयो नभसा य एति। स म इन्द्रे: कामवरं देदातुय। (२)पव्वारं चक्रं परिवर्त्तते पथु। दिरयज्योति: सरिरस्य मध्यें। अ्रजसं

नितरां ददातु। कीटभः सविता, 'प्रमहमायः' बसदोयस्त- तिभि: प्रकर्षेष वर्ड्धमान:, 'रश्िः' बञ्विधरभियुक्रः, 'हन्रः' पर मैव्यर्ययुकतः।। पथाष्टमीमाइ। (१८)"घृतन्तेजो • मय्ययमग्रिदधातु"(१) रति। 'श्रयं' सप्नदाळदेवः, द्रंष्यात्मक: सन् 'मवि' यजमाने, 'मधुघुतं' मधुर रसपेतं घृतादिद्रव्यं, 'तेवः' कान्सिं, 'दन्रियं' चनुरादिसामयों प, 'दधातु' सन्वाद्यतु। शथ नवमीमाइ।(१८)"हरिः पन्तङ्ग: ददातु"()दति। 'हरिः बन्वकारहरषशीख, 'पतङुः' सर्वरूप, 'पटरी ते: पटखवान्, 'सुपर्णः' पचिसदृन्नः, 'दिविचयः' खर्गनिवासी, 'चः' मप्हंददेव:, 'नभसा' वाकाशमार्गेय, 'एति' गच्कति। 'सः' देवंः, 'नः' ब्स्ाक, 'कामवर' कामानां मध्ये श्रेष्ठं, 'ददातु'॥ प्रथ दशमीमाइ। (९)पज्ारं चक्रं कामवरं ददातु"

११८ तैचिरोये चारयवे

ज्योतिर्नभसा सपदेति। सन इन्द्रे:कामवरं दंदातु(ण। (१९)सप्त युञ्जन्ति रथमेकचक्रं ॥८I एको भ्रश्चों वहति सप्तनामा। चिनारभि चक्रमजर 'म.

(१०) दूति। छतुपच्चात्मका ब्ारा यस कालचक्रख तत् 'प- सारं', 'पृथु' विसतं, 'चत्र' संवत् रात्मकं कालचरक, 'परिवर्त्तत' परितः प्रवर्न्तते। 'सरिरख मधे' मेघवर्तिजसस मध्चे, 'हिर- राज्योतिः' रभिषज्वारणविद्युद्रपपरियामे सति सुवर्षसमानं व्योतिर्यम्य मण्डलख तद्धिरण्ज्योतिः, तादृभं 'व्योतिः' शदि- त्यमण्छलं संवत्सरपकनिव्याटकं, 'बजसं' गिरन्तरं 'नभष' भ्राकापमार्नेष, 'स्पदेति' नमेः ससरति गच्छति। 'मः' व्योति- मं्लात्मा 'नः' ब्रम्माकं 'कामवरं ददातु'॥ भ्रथ एकादभोमाह। (१९)"सप् चुजन्ति •सुवनानि तख्ुः' (१२) दति। सप्सख्ञाका: साकञ्जानामित्यचोत्रा: मुख्यरमि- विशेषा: पञ्मसटृभाः 'एकचत्र' एकप्रकारपरिवत् काखपक्, 'युखन्ति'। प्रवर्तयन्ति। तदेव सष्टीक्रियते। 'सप्ननामा' सत्- सक्ञानि नामानि नमनयोग्यानि कंश्वानि िम््कुपाषि व-

• चरमिति E पुकपाठः। + वश्सानीति तै. पाठः।

प्रयाठके ११ चनुवाकः। .२१६

नवां। येनेमा विश्वा भुर्वनानि तस्थु:'१९)। '९२)भद्रं पश्य- न्त उपसेदुरयरें। तपो दीक्षामृषयः सुवर्विदः। ततः क्षप बलमोजंख जातं। तद्स्मै देवा अ्रभिसन्नमन्तु(९९)

खासा सप्ननामा। 'ऋश्वः' व्यापकः 'एकः' सर्यः तत्कालचक्र 'वहति'। कीटृशं चक्र, 'चिनाभि' तिसः सत्वरजस्तमोगुणरूपाः भूतभविव्यदर्तमानरूपा वा नाभयो यस तश्तिनाभि, 'अजरं' विनाभरहितं, न हि काखः संसारमध्ये कदाचिद्विनस्यति। 'अन- वीं' भवी विरोधी विनानको सातय्यो वा प्रर्वेति श्रुतेः, तद्रहितं, न हि कालचक्रख कविम्ान्कोडसित। 'येन' कालचक्रेण, 'दूमा विश्वा भुवनानि' दुशमानानि सर्वीषि भृतजातानि, तिर्ष्ठान्त, सुखेन वतन्ते तस कालचक्रख निर्वाहकोडयं सप्रहेतदेव आदित्य: ॥ श्थ द्वादभीमाह। (९९)"भन्द्रूं पश्यन्ते०अभिषन्रमन्त"(१९) दति। 'सवर्विदः' खर्गमार्गाभिज्ञा:,सषयः 'भद्र' कव्याणं सप्र- डोतरूपमादित्यं, 'पश्यन्तः' प्राप्यलेन निखधिन्वामाः, 'तपः' भ्रम भनादिरप, 'दीकां' नियमविभ्रेषं च, 'उपसेदुः' ऋरनुष्ठितवन्तः । 'ततः' आदित्यमकान्नात्, 'पत' चतात् चाएं प्रिष्टनिवारएं। 'वलं' शरीरर्ब्त्किः, 'श्रोजः' कान्तिः, द्रत्येतत् सवे 'जातं' सम्पननं। 'तत्' च स चचादिचयं, 'अ्रस्े' यजमानाय, 'देवाः', अ्रभिषन्रमन्तु। चभितः सन्पादयन्तु। 2 R

तैचिरीये चारखाने

शेतशरमिं वसुध्यमान। भगन्ेतारं भुवेनस गेो्रपां । इन्द्रं निचिकु: परमे ब्येमन्।ण। ट। (१०)रोडियो: पिज़्ला एकरूयाः। क्षरंब्ति पिज़खा

चथ चयोदशोमाइ। (१९)"शेतरत रशिं • परमे बयोमन" (२९) इति। 'परमे बयोमन्' उत्कष्टे उदयाकाने, 'इनूं' पर- मैननयंयुंकं सप्शळ्देवमादित्यं, 'निषिक्ुः' निख्ितवन्तः, व्यातवन्त इत्यर्थः । कोटृभ्मिन्द्रं, 'श्षेतं' प्रकानरूपलेन" शडऊ्- वणं। 'रशििं' रश्ियुनं, 'बोभुज्यमानं' सर्वेः प्राणिभि: दृष्टि- द्वारेष एनः पुनः भुज्यमानं। एतदेव सष्टोक्रियते, 'अपां मेतारं' आदित्याव्जायते इष्टिरिति सत्या सयो जलस मेता तादृनं, "भुवनस्य गोपां' भुवनस्य पाखका॥। मथ चतुईशोमाइ। (१)"रोदिणो: •नाव्यानां"(२) दूति। 'रोहिणेः' रोहिषवर्णः। 'पिक्ृसाः' पिक्गसवर्षास्र, या पापसत्तङूमिसम्बन्धेन वजविधा दृशन्े। ताः सवा अपि सप्रशेवरुपस शदित्यक रश्िस्म्बन्धे सति मेघेषु नानारू- पत्वपरियच्चकरुपा:,S भर्वान्त। तथा 'परन्तीः' टष्टिरूपेप

• पकाश्मानलेमोत ते• पाठः। + भूतजावयाजवमति तै० पाठः। ३ बंषितवख हति ते० पाठः। 5 नानाकपतं परित्यव्यैककमा इवि तै. पाठा।

१ प्रषाठने ११ चनुवायः।

रवरूपा:। इतश्सइसाति प्रयुवानि नार्वयानां')। (र)अयं यः श्रेता रभिः। परिसर्वमिदं जगत्। प्रर्जा पभून धर्नानि। त्ममानं ददातु(र)। (२व्ेता रमि: परि सरव बमूव। सुवन् मचं पभून् विश्वरूपान्'२। (रo)पतङ््मक्तमसुरस्य मायया ॥१०॥

भुमा पतन्य: ताः पिक्कलादिवर्ण ब्ापः, 'एकरूपाः', भ- वन्ति। टृष्टिवाऊ्कखेन भुमा 'नाव्यानां' नावा तरणीयानां घपां, 'अतं सहसाषि' प्रयुतानि पतमस्ाबड्विधसइसलच- सव्ाकास सम्पसते। वृष्टिकाले तच तवानेकप्रवाद्दा भर्वन्ति। नदेतत् सवें सप्रहोतमाहक्यं। भ्रथ पसदशोमाष। (१)"वयं यः • प्रस्ाकं ददातु" (१) दति। 'यः' शादित्यः, सेतवर्षा रम्मियुकोडसि सोडयं 'सर्वमिदं" 'जगत्', परिव्याथ वर्तमानः 'प्रम्माकं', प्रजादिकं 'ददाठ'॥ प्थ षोउशीमाइ। (१)"शेतो रभि: • विशवरपान्"(२६) इति। 'शेतारम्सिः' एकवर्षरभ्मियुकः बादित्यः 'सवे' जगत्, 'परिषभव' परिता व्याप्तवाम, ताहृन्न चादित्यः 'मड्यं' 'वि- परुपान मोमदिव्यादिरूपेय बञविधान्, 'पशस्', 'सुवत्' सातु, प्रेरयत्वित्वर्थः ।। पय सप्रदजीमाइ। (१०)"पतङ्ग्मतं • वेधयः"१) दूति। 2 B 2

तैत्तिरीये बारखने

हृदा पश्यन्ति मनसा मनोषिखः। समुद्र अ्रन्तः क वयो विचक्षते। मरीचीनां पद्र्मिच्छन्ति वेधस:(र० (ए)पतङ्गे वाचं मनसा विभातति। तां गन्धवावद्तमें त्र

शस्न् प्राणान् राति ददातीति 'त्रसुरः' परमात्मा, तख 'मायया' शतिन्तयमत्ा, 'अज्ं' अ्भिव्यत, 'पतङ्गं' बादित्यं,'रदा' 'ममसा' इत्पण्डरोकगतेन नियमितेनान्तःकरग्न, 'मनोषिएः' वेद भास्तराभिज्ञा: महर्षयः, 'पशन्ति' व्याता साच्ात् कुर्वन्ति, 'कवयः' लाकिकवासाभिज्ञाः पुरषाः, 'समुद्रे न्न्तः' समुद्र- समानेSन्तरिषमध्ये, 'विचयते' विभेषेष कथयन्ति, श्रय- मादित्यः उदितः मध्यान्े समागत दत्यादिव्यवह्ारं कुर्व- न्ति। 'वेधसः' विधातारोनुष्ठानकुन्नलाः केषिद्यजमानाः, 'मरीचोमां', 'पदं' रश्मोमां खानमादित्यं, 'दच्कन्ति' आदि- त्य माधुज्य प्राप्र्थमनुतिष्ठन्ती त्यर्थः । परथाष्टादथोमाइ। (१८)"पतक्ग वार्षं • निपाम्ति"(२ू) दति। 'पतङ्गः' आदित्यः, 'मनसा', खकीयेन, प्रापिनां 'वादं', 'विभति' धारयति, भन्तयामिरुपेष् वाचं प्रेशयतीत्यर्थः । त- थाथ पाराणिका भ्राञ्:, योडन्ःप्रविश्यमम वाचमिमां प्रसुप्नां

• वालइत्तान्ताभित्ना इवि तै० पाठः।

₹ प्रपाठके ११ चनुवाक:।

नः। तां घोतमाना खये मनीषां। कृतस्य पदे कव- यो निर्पान्ति(२क) (२eये ग्राम्याः पशवौ विश्वरूपाः।वि- रूपा: सन्ता बहुधैकरूपाः। अभिस्ताए अगे प्रमुमोतु देव: ।११।

सच्ीवयत्यखित्तर्भामिधर: सधाधेति। 'तां' आ्रादित्यप्रेरितां वाचं, 'गर्भे पन्तः' शरीरख मध्ये, गन्धर्वनामको वायुरवददु- चारयति। गन्धान् वहतोति व्युत्पत्या गन्धर्वभव्दो वायुः 'प्रव- दत्, उच्चारयति। गन्धान् वहतीति व्युत्पत्या गन्धर्वशन्दो वायु- माचषटे। वायुर्ि ताष्वादिस्यानेषु संयुत्ता वाचमुच्ारयति। 'तां' वायुनोचारितां, 'घोतमानां' प्रकानमानां, खय खर्गस्य हेतुभूतां, 'मनोषां' मनसः ईम्निचों शाङ्वादकरीमित्वर्थः। ता- दृभोंवाचं 'कवयः'पास्त्राभिक्ाः, 'सतथय पढे' सत्यस् परत्रह्माणः खाने, 'निपान्ति' नितरां पाज्यन्ति। परब्रह्मविषयाषि वेदवाक्यानि सर्वदा पठम्तीत्यर्थ:। तदेतत् सर्व वाच:प्रेर- कसादित्यय माहाकं। अ्थेकोनविंभोमाह। (१८)"ये ग्राम्याः • संविदान:"(१८) दूति। 'ये' पञ्ञ्वः, 'ग्राम्याः' ग्रामे भवाः गवान्ादयः, 'विश्वर- पाः' जातिभेदैः बञ्विधाः, 'विरुपाः' वर्णादिभेदेन विविधा- कारा:, एवं वड्धा दृश्यमाना: 'सन्तः', चपि पुनः पश्डला-

• रतचिशक्रोडीदतपाठ: E पुस्तके नाख्।

.---

तैचिटीये बारखावे

प्रजापति: प्रजया संविदान:२०)(१·)वीतः सतुकेलु- ---

के। युवमस्मासु नियंच्छतं। प्र म्रं यज्ञपंतिन्तिर:।"। (११)ये ग्राम्याः पशवों विश्वरूंपाः। विररुपाः सन्तो बड़- धैकरूपाः। तेषा% सप्तानामि् रन्तिरसु। रायस्पो-

कारेपैकरूपा: 'तान्' सर्वान, अग्निरुपः सप्हेळदेवः, 'अग्रे प्रमुमोकु' प्रथमं तत्ततख्ानं मुखतुप्रमुच बस्मभ्यं ददा- व्वित्यर्थः । 'प्रजापतिः', च सकीया , 'प्रजया', 'संविदान:' एकमत्यकृतः, अ्रत्मम्वं पशुन् ददातिविति भेष:।। श्रथ विंभीमाह। (१)"वीतप सुके • प्रयज्तपतिन्तिरः" (१०) दूति। हे अग्निप्रजापती 'युवं' उभा चुवां, 'स्तुके सुके' तत्त- दवाद्यपत्ये, 'वोतं' प्रजननमुत्यत्ति, 'म्रस्मासु' 'नियच्कतं' निय- मेन सम्पादवतं। 'यज्जपति' यजमानं, 'प्रमतिरः' मत्यनतं प्रकर्षेष बर्ङ्धयतं। त्रथैकविंभीमाइ। (११)"ये ग्राम्याः . सुवोयीयाच"(१९) इति। ग्राम्यादिभव्दा: पर्ववद्योज्याः। 'तेषां' य्राम्यपपृणं,

• तत्तद्ूदेनान्विमुद्तत् इति तै० पाठः।

३ प्रपाठके ११ बनुवाकः।

पाय सुमजास्वायं सुवोयीय(२)। (१९)य श्ररस्याः पशवां विश्वरूंपाः। विरूपाः सनतो बहुधैकरूपाः। वायुस्तार अग्रे ग्रमुमोतु देवः। प्रजापतिः प्रजया संविदान:(२९)। (र)दूडाये सृप्तं एतर्वचराचरं। देवा अर्र्वविन्दन् गुहाहितंर। (र)य शरस्याः पशवो वि- ऋरूंपा:। विरूपा: सन्ता बहुधैकरूपाः। तेषा:स-

दह ब्साङरे, 'रन्तिः क्रोडा, 'अस्ु' तथ धनपुष्टिशेभनापत्य- शेभनवीर्याथें सम्पधते।। श्रथ दवाविंभीमाह। (२१)"व बारख्ा: • संविदान:"(१९) दति। अरसे भवा: आरखा: दियुरा: आापदादयः ताम्, परस्ाधिपतिवायुः 'प्रसुमोशु'। श्रन्यत् पूर्ववत्॥ परथ जयोविंभीमाइ। (२९)"हजये सप्नं • गुह्दाहितं"(१२) इति। 'इजयै' गोसम्पादनार्थ, 'सप्नं' प्रानं, 'घृतवत्' घृत- पुकरं, घृताकारमित्यर्थः। ताब्नं 'चराचरं' खावरजङ्गमरुषं जगदनुम्टदीतुं, 'गुदाहितं' प्राणिनां बङ्धाववखिवतं, सप्रहाददेव- देवा: 'अन्चविन्दन्' बन्वित्य सन्धवन्तः ।। पथ चतुविभीमाह। (१)"य भारष्ा: • सुवीरयाय"(१४)

तैचिरीये बार सवे

प्ानामिह रन्तिरस्तु। रायस्पोषाय सुम्रजास्वायं सु- वीयाय(१४)॥१२॥

आत्माजनानां, विकुर्वन्तं विपश्चिं, प्रजानां, वसुधा- नों विराजं, चरन्तं, गोमंतों, मे नियंच्छतु, एकं चक्रं, व्यामन्, मायया, देव, एकंरूपा, भ्रष्टा चे। अ्रनु०।

दूति। 'सप्ानां' दिखुरश्षापदपपिसरीसरपइसिमर्कटनामधे- यानां। ब्रन्यत् पूर्ववत्॥ इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रखके ढतीयप्रपाठके एकादभोऽनुवाक:।।११॥

--

X

₹ प्रयाठके १२ चनुवाकः। .

()सहसंरशीषा पुरुषः। सहसाक्षः सहसपात्।

नथ दवादश्राऽमुवाकः। एतेरे काद भभिरनुवाकेख्यातुह्वाजीयचयनमन्तरा उत्रा:"। पथ नारायणनाखा पुरुषसुक्रमाख्ता व व्यवड्ियमाणेनवाक उचते। तखय विनियोगं महाभावापसम्वभ्नाह। पुरस्ात् प्रतीचों पुरुषाक्ृतिं चिनोति पुरुषभिरो भवत, सहसभोष पुरुष इृत्युपहितां पुरुषेष नारायणेन यजमान उपतिष्ठेतेति। बह्ममेधेऽपि प्रेतदादपखाने विनियोगं भरदाज बाह। ना- रायणाभ्यामुपख्ानमिति। प्रयं चोत्तरखेत्युभावनुवाकी नारा- चपसभरश्ी नारायणास्थेन केनपित् ऋषिषा दृष्टलात्, जगत्- कारपस नारायणास्थस पुरुषस्य प्रतिपादकलाता। तर्चास्म्रिन् डादभ्रेडमुवाके प्रथमासृषमाह। (।)"सहसरगोषा • प्रत्यतिष्ठ- इमाङुखम्"(९) इति। सर्वप्राणिसमट्टिरूपो ब्रह्माणदेशा वि- राजस्ो थः 'पुरुषः',सोऽयं 'सहसभोषी',सहसन््दखोपखक्षप- व्वात् बनमीः शिरोभिर्युत दत्यर्थः, यानि सर्वप्राषिनां भि- रासि तानि सर्वाषि तहेपान्त:पातिलात् तदीयान्येवेति सह- सशोर्षतं। एवमत्िषु पादेव्वपि योजनीयं। 'सः' पुरुषः, 'भमिं'

• सभिच्िता इवि F,G चिड्रित-पुस्तकडयपाठ:। + 3M

तैतिरोये बारं सने

स भूर्मि विश्वता तृत्वा। अत्यंतिष्ठद्शङुलं। (पुरुंष एबेद2 सबं। यूतं यज्च भव्यं। उताम्टृतत्वस्येशनः। यद्बनेनातिरोईति(९)। (९एतावानस्य मडिमा।त्र तोज्याया:ख पुरुषः।१।

म साष्गोखककपा 'विग्वतो ृत्वा' सर्वतः परिवेध्य, दनाङ्ुछ- परिमितं देशं 'पत्यतिष्ठत्' पतिक्रम्म खितः। दनाड्डुलमिल पखचर्ष, मझाण्डाइद्िरपि सर्वतो व्याप्यावखित दत्वर्थः । पथ द्वितीबामाह। (९)"पुरुष एवेंटपू • वदसेनातिरोष- ति"१) इति। 'यहूतं' पतीतं जमत्, 'यच भथं' भविन्वव्नगत् वदपि 'रदं' वर्तमानं जगत्, तत् 'सर्व', 'परुष एव'। चथाS- सिम् कर्पे वर्तमाना: प्राषिदेश्दाः सर्वेदपि विराटपुर- पत्यावयवा:, तथा एवामीतागामिनोरपि कल्पयोर्ट्रष्टव्ं। 'उत' ऋपि च, 'अमतववख' देवतस्, च्यं 'दभानः' खामी, यसमात् कारणात् 'बम्षेन' प्राधिनां भोग्येनाल्ेन निमित्त- भूतेन, 'अतिरोपति', खकीयकारषावस्ामतिक्म्य परिदुस्धमानं जमदवरखां प्राप्ति। तख्मात् प्रापिनां कर्मफलभोगाव बगदवख्ाख्रीकारात् नेदन्तसय वस्तुतत्त्वमित्वर्थः। भ्रथ ढतोयामाह। (९)"एतावानस•चिपादस्ामटृतं दिवि"

• यदा यस्िमित्िति तै० पाठ:।

३ प्रयाठगें १२ चनुवाक:।

पादास्य विश्वा भूतानि। चिपादस्वामृतं दिवि।ण। (v)चिपादूर्ध्व उदैत पुर्रुषः। पार्देस्येहाइडभवात पुनः।

(१) इति। भतीतानागतवर्तमानरूपं जमद्यावदस्त 'एतावान् सर्वोदपि, 'ऋध्य' पुरुषख्, 'महिमा'। खकोवसामरव्विश्रेष:, वतु तख वासवं सरूपं वासववस्तपुरषः 'अतः' महिखा- डपि, 'ज्यायान्' पतिभयेनाधिकः । एतव सष्टोक्रियते। 'वि- साभूतानि' कासचयवर्तीनि प्रापिजातानि, 'बस्न' पुरुषख, 'पाद:' चतुर्थांऽयः। 'बस', पवत्निषटं 'चिपात् खरूपं' 'ब्रमतं' विनाभरचितं सत्, 'दिवि' सोतमात्मके सप्रकाननरुपे, भर्वत- हते। यद्यपि सत्यं मानमनन्तं म्रह्मेत्यानतातखय परत्ह्मण रतत्ताया पभावात् नंभचतुष्टयं न निरुपवितुं भकं तथापि नगदिदं ब्रह्मसरुपापेचवाSत्यव्पमिति विवचितलवात् पादलो- पन्यासः ॥ पथ चतुर्थीमाइ। ()"चपादूर्ध्वं उदेतपुरषः • सान्नान- इने भ्रभि"(०) दति। बोयं 'चिपात्', 'पुरुषः' संसारत्र्थरहि- तवडलखरुप:। सोडयं 'ऊर्ध्व उदेत्' प्रस्ाद ज्ञानकार्यात्

• एतचाभयमिति F, G चिक्रित-पुखवदब-पाठः। + सवावि भूवानि इति G चिश्रित-पुस्तकपाठ: । ++ f्रिव-पद्वस्य व पाठः। 3M2

तैतिरोये बारखवे

तता विधङव्यक्रामत्। साशनानशने भ्रभि(ण। (त-

संसारादरिभूंतः सन् अततयेगणदोवेरस्पृष्टः उत्कर्वेण च्त- वान्। तख चोऽयं 'पाठ:' खेनः,सोऽयं 'दद' मायार्या, 'पुमरा- भवत्'। एष्टिसंहाराभ्यां पुनः पुनरामच्ति। अस् सर्वस्य जग- तः, परमात्मांघलं भगवताययुक्ाम, विष्टम्याइमिद लक्षमेकां- जेन खितो जगदिति। 'ततः' मायया भागत्यानन्तरी 'विभ्व- छ' देवतिर्यमादिरुपो विविध: सन, 'व्यक्रामत्' व्याप्तवाम्। किं कत्वा। 'साननानगने' 'अभि,'खच्च साध्ननं भोजनादि- व्यवहरोपेतं चेतनं प्रापिवातं अनशनं तद्रद्ितमपेतनं मि- रिनद्यादिकं तदुभयं बथासात् तथा खयमेवंविधा भूला व्याप्तवानित्यर्थः ॥ श्थ पसमोमाइ। (")"तस्मादिराउजायत • पसाङ्गमि- मथोपरः"() दति। विश्वङ्व्यक्रामदिति यदुतं तदेव प्रप- घयते। 'तस्मात्' आदिपुरषात्, 'विराट् बजायत' ब्रहा- छदेड उत्पन्नः, विविधं राजन्े वसतून्यचेति विराट्, 'विरा- जो अधि' विरास् देहसापरिख्ितमेव देहमधिकरणं छला,

• परमात्मापदेश्तवमिति तै. पाठ:। माययामत्वनन्तरमिति ते. पाठः। मायायामागत्वननरमिवि

देवार्यंगादिरपेयेवि तै०पाठा। G चिड्रित पुरवस् व पाठ:।

३ प्रयाठने १२ चनुवाभः ।

स्माडिराडेजायत। विराजा अधि पू्रुषः। स जातो अत्येरिचत। पथाज्रूमिमयो पुरः।।२॥ (।यत् पुर्रुषेय दविषा। देवा यत्ञमतन्वत। वसन्तो

'पुरुषः' तद्ेहाभिमानी कखित् पुमान्, 'बजायत'। योडयं सर्ववेदान्तवेवः परमात्मा स एव खकीयया मायया विराड्- देहं ब्रहमाणं एद्ा तच जीवः सभवत्। एतचाथर्वषिका उत्तरतापनीये समामनन्तित। स वा एष भृतानोन्द्रियाणि विराजं देवता: कोशास एक्वा प्रविभ्यामूढो मूढ दव व्यव- हरनास्ते माययैवेति। 'स जातः' विराट् पुरुषः 'श्रत्य- सयत' पतिरित्ाभृत्, विराड्व्यतिरितो देवतिर्यड्मनुथ्या- दिरुपोऽ्मत्। 'पखात्' देवादिजीवभावादूध्वें, 'भूमिं' सस- जैति शेष: । 'अरथो' भुमिसष्टेरनन्तरं, तेषां जीवाना 'पुरः' 'ससर्ज', आपूर्यन्ते सप्तभिधातुभिरिति पुरः घरीराषि॥ प्थ षहीमाष।(।)"यत् पुरुषेष• ग्रोभ दूभा: भरडूवि:" () दूति। पूर्वेात्तत्रमेय देवभरीरेषृत्वन्नेषु ते 'देवाः', उत्तर- सष्टिमिध्यथें तत्साधनलेन 'यत्रमतन्वत' किद्यक्षमर्वातष्ठन्।

• वन् जीवरूपेय प्रविश्व म्रसाण्ाभिमानी देवतात्मा जोवोभवत् इति F पुसकपाठः। तन जोवरूपेय प्रविश्व ब्रझ्माणाभिमानी देव- बादभवत् इति ते० पाठः। तन जीवरूपेख ब्रझाखाभिमानी देव- वात्मा ओवोभवत् इतिG विड्वित-पुल्तकस्य पाठः। + साधु समामनन्तीति F, G चित्रित पुर्तवदयपाठः ।

तैत्तिरोये चारयने

अंस्यासीदाज्यें। ग्रोष्म इधा: शरडवि:(6 ()सप्तास्यासन् परिधयः। चिः सप्न समिधः लताः। देवा यद्यभं तन्वा- !

वाकद्रव्यस्यायनुत्पन्नलवेन इविरन्तरासग्वात् पुरुषखरूपमेव ममसा इविष्टेन सङल्य तेन 'पुरुषास्ेन', 'हविषा', 'यत्' चटा, मानसं 'यज्ञं', त्कुर्वत तदानीं 'मस' यज्ञस्, वसन्तर्नुरेव 'भाज्यं, भभूत, तमेवाज्यलेन सङ्कल्पितवन्तः, एवं 'गोभः', दभलेन स- इच्ितः। 'भरत्', पुरोडा न्रादिविष्टेन सककस्यिता। पूर्व पु- दषस्य इविःसामान्यरूपलेन सरप। वसन्तादीनां लाज्या- दिविशेषरूपतेनेति द्रष्टवं । म्रथ सप्रमोमाह। ()सप्तास्यासन परिधयः • अ्रबभ्रव् पु- हषं पफुं"(०) दति। 'पस' साङ्कत्पिकयशस, मायचार्दोनि 'सप्न', कन्दांषि 'परिधयः', 'शासन् ' , ऐष्टिा चयः परिधयः श्रीत्तरवेदिकासय:, भदित्यक्च सप्नमः परि- धिप्रतिनिधिरुपः। ऋत एवासायते, न पुरसात् परिदधा- त्यादित्यो वोवोद्यम् पुरसाद्रपाषसपरन्ीति। त एत आदि- त्यसच्िता: सप्न परिधयोऽन सप्नच्न्दोरूपाः। तथा 'समिधः', 'िःसप्र' चिगुषितसप्रसक्ञ्ाका: एकविंभतिः, 'छताः' दादम

1

३ प्रपाठने १२ चनुवाक:।

ना:। अबंभन् पुर्रुषं पशु। (तं यज्ञं वर्हिषि प्रौ- वन्। पुरुषं जातमग्रतः ॥३। तेन देवा अयंजन्त। साध्या ऋषयख येप। (त- समाधम्ञात् सेर्व्वहुतः। सम्भृतं प्ृषदाज्यं पभूश्स्ताप-

माषा:, पशर्तवः, चय इसे लोकाः, बसावादित्य एकविंभ दति त्रुता: पदार्था एकविंदतिदारयुनेष्नलेन भाविताः। यः पुरुषो वे राजोऽस्ति तं 'पुरुषं', 'देवाः' प्रजापतिप्राणेन्ट्रिय- रूपा:, 'यशं तव्वानाः' मानसयत्रं कुवीषा:, 'पश्डमबभ्रन्' विराट्पुरुषमेव पश्डलेन भावितवन्तः। एतदेवाभिप्रेत्य पूर्वच पुरुषेष इविषेत्युकं।। प्रथाष्टमीमाइ। (र"तं यशं वर्षिषिभ्रावन•बाध्या सषयस ये"(८) दूति। 'यज्ञं' यज्ञसाधनभूतं, 'तं' पुरुषं, पश्लभावनया यूपे वभन् 'बर्दिषि' मानसे यज्ञे, 'प्रोचम्' प्रोच्षितवन्नः । की- दुवं 'बगतः' सर्वसष्टेः पू्वे, 'पुरुषं जातं' पुरुषलेनात्न्नं। एतच पर्वमेवोत्रं। तस्म्माविराजायत विराजो बधिपरृष दति। 'तेन' पुरु्षरूपेष पशडना, 'देवा:' 'श्रयजन्त' मानसयागं निष्पा- दितवन्तः । के ते देवा: दति त एवोष्यन्ते। 'साध्याः' सष्टि- साधन योग्या:, प्रजापतिप्रापरूपा: तदमकूला:, 'सृषयः' मन्त्र- द्रषटारख, 'ये', सन्ति ते सर्वेपि 'त्रयजन्त'। अथ नवमीमाह।(८)तसायन्ात् सर्वत • ग्राम्यास ये"

• बत् यः पुरुष इति Gचिक्रित-पुर्तषपाठः।

तत्तिरीये बारकाने

संक्रे वायव्यान्। आारस्यान् ग्राम्याथ्षथे0।(तस्मा- --- दन्नात् संवहुतः। ऋचः सामानि जतिरे। इन्दार्श जज्ञिरे तस्मात्। यजुस्तस्मादजायत®१।४॥ (१)तस्मादश्ववा भ्रजायन्त। ये के पौभयादतः। गा-

(e) दूति। 'सर्वडतः' सर्वात्मकः पुरुषो यत्िम् यञ्े इयते सोयं सर्वष्तः तादूभात्, पूर्वोक्ात् मानसात् 'यज्ञात्', 'पृषदा- ज्यं', 'सभ्मृतं' सम्पादितं, दधि चाव्यं चेत्ेवमादिभोग्य जातं सम्पादितमित्यर्थः । तथा 'वायव्यान्' वायुदेवताकान्, खोकप्रसि्ान, 'भारण्ान्', 'पशून्', 'पत्रे' उत्पादितवाम्। आरथा: हिसुरादय: तथा ये 'गाम्याः' गवाश्नादयं, तामणु- त्यादितवान्। पफुनामन्तरिषद्वारा वायुदेवत्यलं मन्त्रान्तर- व्यास्थाने समाचातं। वायवस्टेत्याइ वायुवी चन्तरिषस्ाध्य- घाः। पन्तरिचदेवत्याः खलु वे पत्रवः। वायव एवैनान् परि- ददातोति। पथ दशमीमाह। (९)तमाद्यभ्नात् • चजुसस्दजा- यत"(१) दूति। 'कन्दांसि' मायचादीनि। खष्टमन्यत्। पथेकादशोमाह। (९')"तस्नादस्ा चजायत•तस्ाज्जाता नजवयः"(१९) दूति। भम्व्यतिरित्ा गर्दभा भमतराख ये

३ प्रंपाठणें १२,चनुवाकः।

वा इ जभिरे तस्मात्। तष्माज्जाता पंजावर्य:(१९)। (९९) यत् पुदषं व्यदभुः। कतिधा व्यवल्पयन्। मुखं किमस्य को बाह। कावूरू पादावुच्येते९९)। (ब्राह्मशास्य मु- समासीत्। बाह राजन्य: छतः॥५॥

केचिदू्ध्वा धोभागयोहभयोर्दन्तयुक्ता: सन्ति तेष्यश्ववत् 'ब्रजा- बन्त'। तथा 'गावः', बजासावयस ते सर्वेऽयत्पन्नाः ॥ थ दादशीमाह। (१९)"यत् पुरुषं० कावूक पादावुच्चेते" (१२) दूति। प्रश्नोत्तररूपेष ब्राह्मपादिसहिं वकुमत्र ब्रह्म- वादिनां प्रन्ना उच्यन्ते। प्रजापते: प्रापरूपा देवा: 'यत्' चढा, 'परुषं' विराड्रूपं, 'व्यदधुः' सषष्पेनोत्पादितवन्तः । तदानों 'क- तिधा' कतिभि: प्रकार:, 'व्यकस्पयम्' विविधं कष्पितवन्तः। एष सामान्यरूपः प्रश्न्नः। मुखं किमित्यादयो विषेषप्रश्नाः । श्थ कयोदभोमाइ। (१९)"ब्राह्मणोख • भजाबत"(१२) इति। बोडयं ब्राह्मपजातिविभिष्टः पुरुषः सेऽयं 'ब्रम्' प्रजा- पतेः, 'मुखमासीत्', मुखादुत्पन्न इत्यर्थः । योडयं 'राजन्यः' ष- चियजाति:, स बाऊलेन निष्पादितः, वाञ्भ्यामुत्वादित इतर्थ:। 'तत्' तदानों, यो प्रजापते: 'जरू', तद्रपः 'वैभ्व.', सम्पन् :* अदभ्यामुत्यन्न इत्यर्थः । तथा 'पञ्यां फृद्र:', उत्पन्नः। * उत्पन्न इवि तै. पाठ:। 2 .

वेनिरोये बारखने

"जुरू तर्दस्य यहैश्येः। पद्ाश भूद्रो भंजाबतीण। (९)चन्द्रमा मनसो वातः। पछो दयों बंजायत। मुखादिन्द्रयामिख। प्राखाडायुरंजायत(१)। (९)ना- भ्या भासीदुन्तरिंवं। शोष्छो बौ: समवर्तत। पज्धां भूमिर्दिशः श्रषात्। तथा लोका2 ्बकल्पयन्॥६

एयं प मुखादिभ्यो ब्राह्मणादोनामुत्य्त्ति: सप्मकाणेव मुखतस्त्तिट्टतं निरमिमीतेत्यादा विखष्टमानाता। अतः प्रओ्नो- तरे उभे ऋपि तत्परलेनैव योजनीये। भथ चतुरदशीमाइ।(''चन्द्रमा मनसो जातः• प्राणाद्ायु रजायत'(१) दूति। यथा दध्याज्यादिद्रव्याि गवादिपन्रवः सगादिवेदा: ब्राह्मणादिमनुवाख तस्मवुत्न्ना: एवं चन्रा- हयो देवा अपि तक्देवात्न्नाः। 'चचः चसुषः॥

• पथ पसदभीमाह। (१)"नाभ्या भ्ासोदन्तरिय•चकस्- चन्"(') दूति। यथा देवाससादुतन्नाः। तथा लोकानय- नरिषादीन् प्रजापते: माभ्याद्यवयवात्ा 'वकल्पयन्' उत्पा- दितवन्त: ।

• वतारलेनैव सयारिवि F पुत्तवपाठ:। + माण्याद्यवयवेष्य हति से. पाठ:।

१ प्रवाठने १९ चनुवाचः।

(१*) वेंदाइमेतं पुवव महानं। चाटित्यवेई तमसलु पारे। सवोसि रूपार्थि विचिन्त्य धीरंः। मामोनिक त्वाभिवद्म यदासते ७। (शधाता पुरसायमुदाज-

चथ वोउशेमाइ। (i)"वेदाहमेतं • यदासे(1)इति। ययोत्नविराट्पुरषधानमत्र प्रतिपासते। तब मन्त्रद्रष्टा खको- यं व्यानानुभवं प्रकटयति। 'वत्' यः पुरुषः, 'सर्वाषि रुपाषि' देवमनुख्भनरीराषि, 'विचिन्य' विभेषेष निष्याध, 'नामानि' प देवोडव पशरथमित्यादीनि, 'छल्ा', 'श्रभिवद्म् तैनाम- भिरमितो व्यवहरन्, 'आस्तें', 'एतं' 'परष' विराजं, 'मह्- मं. सर्वगुणैरधिकं, 'आदित्यवर्ण' चादित्यवत् प्रकाग्मानं, 'वेद' 'बईं', जानामि, ध्यानेन सर्वदा अनुभवामीत्यर्थः । स य पुरुषः 'तमसः पारे अज्ञानात्परस्तादसंते। भतो

शथ सप्द्भोमाह। (१०)धाता • अवनाय विद्यने" (१) हति। 'धाता' प्रजापतिः, 'यं' विराटपुरषं, 'उदाजहार' बादणामुपकाराथें प्रख्यापितवाम्। 'चतसः प्रदिभः' चतुर्दि- 7 वर्तिन: सर्वान् प्रापिनः, 'प्रविद्वान्' प्रकर्षेष जानन्, 'बक्रः' रडूः, तदमुयरहाथें प्रस्यापितवान्। धातुरित्रखपदेवार/तं' 2 % 2

हरे। शक्रः प्रविदान प्रदितखतसः। तमेवं विद्वा- नमृत दुड भंवति। नान्यः पन्या अयनाय विदते" (९=)यज्नेन यत्मयजन्त दुवाः। तानि ध्माखि प्रथमान्यी-

विरादपुरषं 'एवं' उत्रप्रकारेप, 'विद्ान्' साचात् बुर्वन, 'हर' भ्रिख्चेव जनानि, 'बमतः' मरपरहितः, 'भवतति'। बदा विराट्पुरुषोपमिति साचात् करोति तदानों वर्सतमा- नदेहख तत्खरूपत्वाभावात् तमारणेन *पवमुपासको न सरियते 'घयनाय' भ्रमतत्वप्राप्तये, 'शन्यः पन्थाः' वथोक्कविराट्- परुषसाच्तात्कारमन्तरेणान्यो मार्ग:, 'न बिसते'। न दि कर्म- सहसेरप्ममतत्वं सन्पादयितुं भकयते। न कर्मणा न प्रमया धनेनेत्यादि बास्तात् ॥ प्रथाष्ादशोमाइ। (१)"यशेन ० सन्ति देवाः"(') दूतिन पच हक्षामुवाकतात्यें स्किय्योपन्यम्पतति। 'देवाः प्रजापति प्रापरया:, 'यज्न' यथोग्ेव मानसेम सक्खवेन, 'यञ्जं' बथोक- वत्खरपं प्रजापतिं, 'द्रयजन्त' पूजितवन्तः, तम्प्रात् पूषमात् 'तानि' प्रसिङ्कानि, 'धमायि' जगदूपविकाराषां धारकाषि, 'प्रथमानि' मुख्यानि भुतानि, 'बासम', एतावता सस्टिप्रतिपा-

*तसब्बक्षरूपलवाभावात् चन्यमर बंनेति G चिक्रितपुस्तषपाठः। + मुखभूवानीति G चिष्रितपुरतुकपाठः।

१ पपाक्के १२ चनुवाया।

सन्॥ ते इ माकें महिमान: सचने। यब पूर्वे साध्याः सन्ति देवा:।0। पूरषः, पुरः, चग्रतः, संजायत, कृतः, त्ंकल्पयन्, श्ांसन, देच।। १२ ॥

वाकभागार्थ: सकूखाते, 'बत्र' वशिन् विराट्मातिरुपे, नाके, 'पूर्वे साथ्याः' पुरातया विरासुपाखतिसाधका:, देवाः', 'सव्ति' सिर्श्ठान्त। तं 'नाक' विराट्पराप्तिकप खर्ग, 'ते महिमानः' तयुपासका महात्मान:, 'सचन्ते' समयन्ति प्रामुव्ति। दूति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रखके दतीय प्रपाठके द्वादश्राऽनुवाकः॥१२॥।

*रततपुयषस्क्के ऋग्वेदीयपुयवसरक्कात् पाठभेदो दृखते। एत- दीया सप्तमी ऋक 'तथा लोषाषटू फकस्पयम्' हत्यतः परं पठिता। तथा वोडभी सपदशो च सेऋचे ऋम्वेदीयसक्के न टम्सेते। + दृषिप्रतिषषिप्रतियादय हति ते- पाठः । विराड्यपोपास्िसाबका इति G चिकितपुलनपाठा।:

वेरिरी के बार सने

पथ पयोदमोजमवाक:। ()बद्ध: सम्भूतः प्रथिव्यै रसाच। विश्वकर्मरः सं मंवर्ततामि। तस्त त्वड्ठा विद्धंद्रपर्मेति। तत् पुर्वषस्व

परथ पयोदथ्ेडमवाक:। गयोत्तरनारायवास्थ: कविदनुवाकसस व वििधोगं पुरवमेवे चापसन चाइ। उत्तरनाराषणेनाहित्यमुपसा- घेति। तब प्रथमाम्टृचमाह। (९"यङ्नः सब्ूतः • विश्रमा- जानमये(९) इति। योयं विरादृपो नारायणास्थः परषः शोsचं 'ऋान: सम्भूतः' स्वभ व्याप्रेवु जखेपु बोरमथे मस्- वत् पवाष्र गोखकमुत्यचं। न केवसमन्य एव किन्तु 'पृचिव्ै रसाच' भूम्या: सम्बन्धी चोऽयं रसः सारः तम्मादखत्नः। मण्डस योयं घनीभावः व पार्थिवः, स प तवाष्यद्रय्यांभाः। ने भाप्या:, वत् कठिमं सा पृथिवी, चङ्र्वं तदाप इत्यादि- मुतेः। 'विश्वकर्मफः' जनत्कर्तु: परमेनरात्, 'अधिषमवतंत' अषिकचेन निष्पन्ः योयं म्ह्यापाभिमानो चेतनः पुमाण् सेथमीञ्रांनः 'तस्य' विराटपुरषस, 'रपः चतुदवखोकरपा- वयवसंखानं 'विदधत्' विषादयन्। 'लट्टा' विन्वकसी नय-

•सर्वत इति F चिश्ितपुरतनपाठः। + मे व बसधे नवांभा इति F, G, चिश्ितपुलतमदबप्राठा ।

विग्रमाजानमन्रे0। 'वेदाइमेतं पुर्रुषं मशनां। था- दित्वक तमसः परस्तात्। तमेषं विदानमृत इुए भरवति। नान्यः पन्या विद्यतऽर्यनाय(ण)। (प्रजापति- अरति गर्भे भ्न्तः। अजार्यमाना बहुधा विजायते।

तस्य धीराः परिजञानन्ति योनि। मरीचीनां पद-

दीखरः, 'एति' प्रवर्तते, 'पुरषस' विराडास्थस्, सम्बन्धि 'तत्' विशवं, प्रसिङ्धं" देवमनुष्यादिरूपं सर्वें, जगद् 'अे' सव्ादी, 'भाजानं' सर्वत उत्पननं।। मथ द्वितोयामाइ। (i)वेदाइमेतं • विद्यतेयनाय"(र) हति। पर्ववत् व्यारेयं।।

सः"(२) दति। ब्रहाष्रूपे 'गर्भ', 'अन्नः' मध्ये, 'प्रणापतिः', वि- यहवान् भूत्वा 'चरति'। स य वासवेन रूपेष सत्यं म्ञानमनन्तं महात्येतादुभलात् 'बजायमानः,' एव तथापि मायिकेन रुपेष 'वड्धा' खावरजङ्डमादिबञ्जप्रकारः, विभेषेष 'जायते'। 'तस्य' प्रजापतेः, 'योनि' जगत्कारणरूपं वासवं सरर्प, 'धीराः' घैर्यवन्तो योगेन निड्धेन्ड्रिया: महात्मानः, 'जानप्ति', 'वेध-

नैनिरीये बारखने

मिच्न्ति बेघसे:(ए)। (७यो देवेभ्य शतंपति। बोदे- बानां पुरोहितः। पूर्वा यो देवेभ्यो जातः। नम रचा- य ब्राप्ममे(ण। (1)रपं ब्राह्मं जनयन्तः। देवा अभे त-

सः' विधातारः, सष्टिकतारः। तमेवोपासं 'मरोचोनां' मरीचचिप्रमुखानां महर्षीर्षां, 'पदं' जगदुत्यादकतवखचमं, 'हूचन्नि'॥ भ्थ चतुर्थीमाह। ()"'यो देवेभ्यः • रचाय ब्ाह्ये" (1) दूति। 'यः' परमेगरः, 'देवेभ्यः' देवारथ, 'बातपति' सर्वच प्रकाशते, देवानां देवत्वसिड्ये तत्तड्दयेषु सेतन्वरूपेष प्र. विभ्याविर्भवति। 'यः', च देवानां 'पुराहितः' टृह्स्पतिः, बभूव। दृषस्पतिर्देवानां पुरोहित दति खुतेः। 'यः' च 'देवे- भ्यः', 'पूर्वेा जातः' प्रथमभावी हिरणगर्भरूपेणात्नः, दिर- सगर्भ: समवर्तताये दति त्रुतेः। ताद्ृनाय 'हचाय' रोष- मानाय खयम्प्रकान्नाय, 'ब्राह्मये' परब्रह्मखरूपाय, ब्रह्मषा वेदेन प्रतिपाचाय वा, 'नमः' नमस्कारोऽस्॥ पथ पशमीमाह। (")"हचं ग्राह्मं • देवा भ्मन्भे"(") दूति। 'देवाः', सर्वे 'अग्े' सश्यादा, म्ह्मविद्यासम्प्रदायप्रव- संनकाले, 'बाहं रपं' परम्रह्मसम्वन्धि चेतन्यं, 'जनयन्तः'

•नयीक तर हति G चिक्रितिपुरतनमाठ। -

1

१ प्रंपाठये १३ चनुवाकः।.

देशुवन्। यस्वैवं ब्रांह्मसो विद्यात्। तस्य देवा त्रा- सन् वशेण (हीख ते लक्षमीख पत्यौं। भड्ोराजे पाच्चें।

विद्यया प्रादुर्भावयन्तः, 'तत्' ब्रह्मतत्त्वं, सम्बोध्य 'बजुवन्' मच्चमार्ण वाक्यमुक्वन्तः । किं तद्ाक्यमिति तदुचते। हे परमात्तम् 'यः', कखित् 'ब्राह्मपः', पुमान् 'ला', 'एवं' वथोभ्प्रकारेष, 'विद्यात्', 'तस्य' म्ह्मविदः, सर्वे 'देवाः', 'वच्ने पमन्', ंधीना भवन्ति, सयं दि तेषां देवानामन्त- यामो परमात्मा भवति, तस्माहेवा एतदधीना नत्वसय देवा ईसरा:। एतमेवार्थ वाजसनेयिनो विस्पष्टमामनन्ति। य एवं वेदाईं ब्रद्मासति स ददयू सरवें भवति तख देवास नाभूता ईशते। भ्रात्मा ख्रेषां सभवतीति। शथ यजरात्मानं क्िवान्तमाह। () ड्रोसतेसवं मनिषाए"() दति। 'ड्ीः' सज्जाभिमानिनी देवता। 'खच्मो:' ऐन्वयांभिमानिनी देवता। परमात्मन्। 'ड्रीख', 'सत्मीख' 'ते' तव, 'पत्या' भायाखानीये। ये च 'अो- राये', ते 'पार्चे' पार्शद्यखानीये। 'नचनाषि' बकाने दृस्- मानानि, 'रपं' तव घरीरखानीयं। 'शन्धिना', चौदेवो तो तब 'व्यात्तं' विद्ृतमुखख्तानीयं। तथाविध हे विराट्पुरष 'हटं' पममदपेचितं पात्मबोधं' 'मनिषाय' बनुमन्यख, देवी-

•सवरूप ख्ानीयामीति G चि्ितपुस्तकपाठींः।

तैतिरीये भारणाके

नहंषासि रूपं। अञ्िनी व्यातं। इष्ट मनिषाल। त्र मुं मेनिषाए। सर्व मेनिषाख०।२। आयते, वशे, सप्त चे॥ अनु० १३।

श्रथ चतुरदशाऽनुवाकः । ()भरत्ता सन् धियमाखा विरभर्तति। एको देवो बहु-

त्वर्थ:। 'श्रम' लोके दुशमानं गवाश्नादिकं, 'मनिषाष' प्रयच्क, किं बड्ना 'सर्व मनिवाष' ऐद्िकमामुनिकं वा सघें दसं देषि॥

इति सायना चार्य्यविरचिते माधबोये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रसके ढतीयप्रपाठके चयोदभोऽनुवाकः ॥११॥

अ्थ चतुर्दशोऽनुवाक:।

परथ भसकाखय: कसिदनवाकोडभिधोयते। तख् व

...- ---

२ प्रयाठने १8 चामुवाकः।

धा निर्विष्ठः। यदा भारन्तन्द्रयते स भतुं। निधाय

मार्थलेन विनियोगो द्रष्टव्यः। तथा चापसम्व शाह्। मृत्यवे वेहतं तब अर्नतारमुपजुजयादिति। तथ प्रथमामाह। (१)"भत्ता सन् • पुनरसमेति"(२) दति। योऽयं प्राणाभिमा- बी देवः सोडयं 'भत्ता' पोषकः, 'सन्', 'भ्रिियमाणः' भ्न्त- यामिया परमेनरेष खयं धार्यमापः सब, 'विभत्ति देशन् धारवति। स च सनात्ररपेय सयं 'एक:', एवं 'देबः', त- तकरोरेवु 'बजधा' अरोरानुसारेण बञप्रकारः, 'निविष्ठः' अर्वसितः । अतएव प्राय्यविद्याप्रकरणे तन्तचजरीरानुसारेप प्राथस्यावस्यितिं काला नामनन्ति। मनःसुषिणा" समो मग्न- केन समो नागेन सम एभिस्त्रिभिरखाकेरित्यादि। 'मः' प्राय्तः, 'यदा', 'भारं' देहरूप, 'भत' धारयितु, 'तन््बते' तन्ट्रोमा- खसं+ 'प्राप्नाति', वायुषावसाने हि तख्ाखखं भवति। त- दानों 'भारं' देहरूप, 'निधाय' कचिदुतृज्य, 'पुनः', 'अ्रस- मेति'। पदर्भनं गध्छति। यथा देहत्यत्तेः पूर्वमदर्भमं गतः तथा देषपातादूप्वें पतोत्याभिप्रेत्य पुनरित्युकं॥

• समःसुषिया इति G चिळ्रिवपुसकपाठः। + तन्द्रियमावस्यमिति ते पाठः। ++ 20 2

तैतिरीये बारखवे

भारं पुनरस्तमेति(")। (')तमेव मृत्युममतन्तमाहुः। तं भत्तारं तमु गोप्तारमाहुः।स धृता वियमाखो वि-

भ्रथ द्वितीयामाह। (९)"तमेव • वेद सत्ेन अन्त,(१) बेदर इम्य्ाभिज्जा: पुरुषा: 'तमेव' प्राणं, 'मृतयुमाऊः', यदा प्राणो देदत् निर्गच्कति तदैव देहो सियते बतो मृत्यु- रेतुलात् मत्यलं। तथा देरडवखिते ऋमृतो देह दतम- तत्वहेतुलवात् 'तं' प्रापं, 'बमृतमाऊ्ः', शरीरखापन हेतुलात् 'तं' एव म्रायं, 'भ्तारं' देइस धारवितारमाऊ्ः। तथा च कोषीतकिन: समामनन्ति। ब्रथ खखु प्राप एव प्रभ्ा- ममेद शरोरं परिष्टच्चात्यापयतोति। तथा तमेव प्रापं धव- पानादिसीकार हेतुलात् 'गोप्तारं' पोषकं, 'बाज्ः'। तथा म कान्दोगा भवपानखोकारसाधनती प्राप्तखामनन्ति। चद- आाति यत् पिबति तेनेतराम् प्राण्तानवनीति। 'यः' पुमान्, 'एनं' प्रापं, 'सत्येन' श्रुतिस्प्रत्युदितेन सम्यङ्मार्गेष, 'भत्वु' व्याजकासे चित्ते धारयिंतु 'वेद' जानाति, 'सः' उपासकः पुमाम्, 'मतः' परमेननरेपादी पोषितः वियमापः, ब्नेन प्रा-

• प्राजापवेदमिति तै० पाठः। + रव्पानादिखीकार साधनतवमिति G चिष्रितपुस्तकपाठः। ई प्रायानभिभवतीवि तै• पाठः ।

₹ प्रपाठने १8 चानुवाकः।

भर्ति। य एनं वेद सत्येन भतु'(र)। (रसद्योजातमुत ज- हात्येषः। उतो जरन्तं न जेहात्येकें ।१ । उतो बहनेकमईंजंहार। अ्तन्द्रो देवः सदमेव प्रार्थ:(९)। (यस्तद्वेद् यर्त आबभूव। सन्धां च याश्स-

यवायुना धार्यमाय: सन् 'विभर्ति' खयमितरान् प्रापिनस पोषयिंतुं समर्थो भवति। भ्रथ दतीयामाइ। (९)सद्योजातमुत • सदमेव प्रार्थः"(२) रति। 'एषः' प्रायदेव:, खतन्त्रः सन् 'सच्योजातमुत' तदानी चात्मन्नमि पुरुषमन्यायुष, 'जहाति' परित्यजति। 'एकं' धन्यं वा कश्चित् पुरषं, 'उतो जरन्तं' यतो दोर्घायुषाt जरा प्राप्तमपि, 'न जहाति'। 'एकमरः' एकस्तििन्नेव दिने, 'पतः', 'बहन्' लोकानपि: परुषाम्, 'जहार' संहरति, साडयं प्राण- देव: 'सद्मेव' सर्वदेव 'अतन्द्र:' उच्छामनिश्वासमरणमरण- वजमरयविषयव्यापारेषु चाखम्यरहित:, मतोडयं 'प्रार्थः' भ- साभि: प्रार्थनीय:, उपास दत्यर्थः ।। भ्रथ चतुर्थीमाह। (यसदेद यतः० स पूर्वेषु"() दति। 'यतः' यसमात् कारणात्, गयं प्रापतः 'बावभूत' भ्ाविबभूव।

+ दोर्घेय्ायुषेति G चिकतपुस्तकपाठः। ! चनेवानमि इति G चिश्रितपुलनपाठ।

तैतिरोये बारखवे

द्धे ब्रह्मखैष:। रमते तत्मिस्रुत जी्से शयाने। मैनें जहात्यहरसु पूर्व्येषु()। ()त्वामापो अनु सर्वाचरन्ति आानतीः। वत्सं पयंसा पुनाना। त्वममिश्हव्यवाहं समिन्त्से त्वं भर्त्ता मातरिश्चा प्रजानी॥ २॥

'तत्' कारणं, यः पुमान् 'वेढ' जानाति। तथा 'बन्धां च' सम्बन्धमपि, यो वेद। कीदटृभी सन्धेति सैव विभेयते, 'एषः' प्रापतः, 'ब्रह्मणा' बाताना सह, 'यां सन्धा', 'सन्दधे' वं स- म्वन्धं प्राप्वान्, दत्यमिष देहे वस्वं द्यन्तं काखमिह बसवं इत्येतादृभी सन्धा तां 'यो वेद', 'तस्िमिम्' पुरुषे, प्राचाकारं प्रायात्मसम्बन्धं वा अभिजानीते 'उतजोषे बयाने' ताड्ये दुरुषे जरां प्राप्य प्रयाने सत्यपि, तनायं प्राणो 'रमते' क्रोड- ते। 'पूर्वेषु' पूर्वक्ृतेः कर्मभिः सम्पादितेषु, '४इसु' बडव्वपि दिवसेषु, 'मैमं जहाति' एनं जोषं पुरुषं स प्राण्णे न परि- त्वर्जात । शथ पञ्चमोमाह। (")"वाभापो ० प्रजानां"() दति। हे प्राप्त 'लां' वायुरूपं, 'सवा त्पाऽनुमसरन्ति' यत्र वायुः प्रबलं वाति तञजैव वाय्धीनं सत् दष्टिजख प्रवर्तते। तन - दृष्टान्तः, यथा 'जानतोः' खखवत्ाभिज्ञा गावः, 'पयसा पुनाना:' खकोयेन चोरेण सवन्य: पोषयन्यः, 'वत्मनुसंच- रन्ति'। तद्वदिति दरष्टवं। हेप्राप, 'लं', 'इबवाहं' इ-

३ प्रपाठके १8 चनवाक: ।

(0)त्वं यत्ञस्वमुवे वासि सेमः। तर्व देवा हवमार्यन्ति सरवें। त्वमेकासि बहननुग्रविष्टः। नमस्ते श्रस्तु सुद- वो म एधि(1)। ( नमो वामस्तु ऋशुत हर्वं मे। प्राण-

विषा बोढारं, 'अग्निं', 'समोले' सम्वग्दोपर्यासि। वायुना अतनिर्दीपते तथा 'लं', एव 'मातरिश्चा' वायुरूपः सन, 'प्रजानां', 'भत्ता' धारयितासि॥ अथ षछीमाइ। "()तं यभ्ः० सहवो म एधि"() हति। हे प्राप्त 'लं', यज्ञप्रवर्तकलेन यत्ञरूपोऽषि। प्रापस वायुरु- पत्वास्यन्नप्रवर्तकलं। एतचान्यचाखातं। वाताद्वा बध्वर्युर्यशं प्रयुक्क दति। 'समः उ' समयागोऽपि, ल्वमेव सर्वक्रियाणां वायुप्रेरितलात्। किख् 'सर्वे देवाः', 'तव इवं', लदीयमा- क्ानं प्रति, 'भ्रायन्ति' भागच्न्ति। वायुना यागक्रियायां प्रवर्नतितायां इविरर्थ देवा भागच्कन्ति। किश्च देवतारूपेष 'ख्वमेकोसि', तथापि 'बहन' देदन, 'बनुप्रविष्टः' तत्तदा- नुकूस्येम प्ृथग्रपाणि धृत्वा तच तच खिथितः, से प्रापत 'ते' तुभ्यं, 'नमोस'। 'मे', मम, 'सहवः एधि' बाङ्कातुं सुलभो भव॥ बच सप्तमोभाइ। (9'नमो वामसु • युवाना"() दूति। 'बरजिरं' पजरनशेलं गमनखभावं शरीर, 'सश्चरन्त' सम्यक् * बजनभ्ीषमिवि F, G चि्ितपुल्तकद्दयपाठः।

३५• तत्तिरीये बारगने

पानार्वाजर% सम्परन्ता। प्रयामि वां ब्रम्मखा तूर्तमे- तें। यो मां देष्टि तं जहितं युवाना(9)। (प्राखापानी संविदानो जहितं। अ्मुष्यासुना मा सर्ङसाथां ।३। तं में देवा ब्रह्मणण संविदानौ। बधार्य दत्तन्तमइथ् ईनामि(6)। (eअसज्जजान स त आबभूव। यं यञ-

प्रवर्सथन्ता, हे 'प्राणापानी' 'वा' युवार्भ्या, 'नमासत' नम- स्कारोस्त, 'मे इवं' मदीयमाल्ानं, 'भटएतं'। 'ब्रह्मण' मन्न्ेण, 'वां कयामि' युवामाङयामि। 'ढत्तै' तूप बोघं, 'एतं बागच्छतं, 'युवाना' नित्यं तरण, युर्वा 'यः' शनुः, 'मां', 'देष्टि', तं जहितं विनाशयतं।। परथाष्टमीमाइ। (८)"प्राणापानी • इनामि"(म) इति। हे 'प्राणापाना' वायू, 'संविदाना' परसरमैकमत्यं गतौ, 'वहितं' रसच्छन' परित्यजतं, 'ब्रमुथ' मदीयमचोः, 'बसु- ना' प्रापेन, 'मा सङ्गसायां' सङ्गता माभूता, 'मे ब्रह्मषा' मदीयेन मन्त्रेष, 'संविदाना' ऐकमत्यप्ता, 'देवाः' प्राणा- पानदेवी युरवां, 'तं' मदीयं बर्नुं, 'बधाय' बधार्थ, 'दसं' महं प्रयच्कतं 'तं' ब्चुं, 'बहं', 'इनामि' विनामयामि॥

'अमत्' ब्रव्यमं जगत्कारयं, 'जजान' प्रथममाकान्नातानाऽन्- करुपेण्ठोत्यवं तम्मात् सतोव्यक्लेन सद्रपादाकाश्राडायुरुपो 'यः' प्राप्तः, 'वावभुव' अभिमुखेनात्न्नः। स व वायु-

२ प्रयाठने १8 चनुवाकः।

जान सर्उ गोपो श्रेस्य। यदा भारं तन्द्रयंते स भर्सतु। परास्य भारं पुनरसमेति(। ()तद्ेत्वं प्रायो श्रंभ- वः। महान् भोग: प्रजापतेः। भुर्जः वरिष्यमाखः। यहवान् प्रायंयो नव"॥४॥ एवं, प्रजानीं, गसाबां, नवे। ब्नु० १४।

रूपः प्रापः, 'वं य' देवमनुव्यादिदेरह, 'बजान' उत्पादित- वाज् 'हछ' ससर्वोपि टेडः, 'बच्य' प्रायख, 'नोप:' रचको- अभवत्। प्राण्ो दि भरीरे प्रविश्व गुन्नावतते। चावदायुक्ता- वनत काय तनावखाय 'यदा', देहडपं 'भार', 'भर्नु तन्ू- चते धारबितुं पजणो भवति, तदानोमेव तं 'भारं', 'परास' परित्यव्य, 'पनः', पि देशेतत्तेः प्रागवखार्या 'पसमेति' बदर्बनं गच्छतति॥ श्रथ दशमीमाइ। (१•)'तदे लं • आययोनव'(१) कति। 'वत्' बटा, वं 'भुगः' भोमाम्, 'करिव्यमायः', सन् 'नव हे- बाज् नर्वच्छ्िड्रवर्तिनयपुरादीन दोथमानान् पदार्थान् प्रिकर्वेय चेटितवानसि। 'तहै' तदानीमेव, 'लं प्राण्े ब्रभवः' प्राचथति प्रकर्वेष पेषयनीति व्यृत्पत्वाच प्रायनामको ब्रभूः। कोटूनलं, 'प्रजापतेः', 'महान् मोम:' प्रत्यन्तमोगदेतुः। दति सावनाचार्ययविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाने बजुरा- रखके दतीबप्रपाठके पतुर्दग्ोऽमुवाकः॥१०॥ 2 x

३५२ तैचिरोये चारयवे

अथ पखदमोडगुवाक:। (१)इरि इरन्तमनुयन्ति देवाः। विश्वस्येशानं दष भं मेतीनां। ब्रह्म सरूपमनु मेदमागात्। श्रयनं मा

पथ मत्युसकास्योनुवाकोभिधीयते। इवस श्ारभ्व सप्ता- नामनुवाकानां ब्रह्ममेधे विनियोगं भारदवाज बाह। मृतु- सुशेनामुनासनं साम्या सङ्गाहनं सर्येपादित्योपखानं री पुष्पावगाइनं व्यातिवतीभिरपोषणं चिस्तश सव्तानेनेति इवि- राजती: प्रयासाय साह्ेति सुवाजतीरिति। ततर मृत्युसने प्रथमामृचमाह। (९)"हरि५्ट • विवधोर्विक्रमस"(१) इति। 'इरि' हरबशीखं प्रायापप्तीरं मृत्युदेवं, सर्वे 'देवाः', 'अ्रनु- चन्ति' बानुकूखेन गच्कन्ति, न कोपि देवो मत्युमुख्तावितं चमते। कीदृनं इरिं, 'हरन्तं' आयुषावसाने प्राथाष्टक- मपहरन्तं, वत एवं 'विश्वखेनानं' सर्वस जगतः खामिनं, 'मनीनां' मननीयानां देवानां मथ्ये, 'टृषभं' त्रेष्ठ, भसिंस कर्माच 'सरूपं' समानरूपममुकूखं 'इदं ब्रह्म' मन्त्रजातं, 'मामनु' यजमानमनुखच्त, 'मागात्' बाभिमुख्येन प्रानात्। चतो से मत्यो ब्हाषा तुष्टः सम् 'बयनं', 'मा 'विवधीः' म-

वगाइनमिति G चिज्ञित पुखतवपाठ:।

२ प्रपाठके १५ धनुवासः।

विवधीर्विशामख्व()। (मा चिदो मत्यो मा बंधीः। मा मे बलं विटेशो मा प्रमौषीः। ग्रजां मा में रीरिष भार्युरुग्र। नृचक्षसन्वा दविषा विधेम(९)। (९सद्यर्यक- मानाय। प्रवेपनायं मृत्यवें॥ १॥

दीयं मा्ग मा विनाशय, किन्तु 'विक्रमख' मच्नुविनानाथे पराक्रमं कुर।। तथ द्वितीयाभाइ। (९)"'माच्छिद: • इविषा विधेम"(१) इति। हे 'मत्यो', लं 'मा चिद:' मदोयख कखापवयवख वेदं मा कार्षी:, 'मा वधी"', मम किमपि 'मा कार्षीः'। 'मे' मदोयं, 'बसं', 'मा विट्टरुः' मा विनाशय। 'मा प्रमोषो:' अ्यदपि मदीयं वस्ु पार्येष मापपर। 'मे' मदीयां, 'प्रजां' पुथपाचादिकां, 'मा रीरिषः हिंसितां मा युद। रे 'उग्र', देव मदीयं 'बायुः', च 'मा रीरिष:' मा विनाशय। 'मृचससं' ममुष्येषु प्रस्थातं, 'लां', 'दविषा', 'वि- धेम' परिचरेम। ऋथ ढतोयामाह। (९)"सदसुकमानाय• कामेनाजन- चम् पुनः"(९) दति। 'सचः' तम्मिखेव चणे, 'चकमानाय' भयहेतवे, 'प्रवेपनाध तेन भवेन प्राचिनां कम्पयिचे, प्रापति- मा दि मृत्योनामग्रइपेनैव भीता: कम्पन्ते। 'बसे', ईद्धबाय, 'मत्यवे', 'बाश्ाः' सवा दिनः, 'अ्रश्टखन्' पखन्ति। सर्वा

• मम बधममि इति F,G चिक्रितपुरुषयडपाठ: । 2x2

रैचिरोने बारखने

प्राप्मा आाशा बमखन्। कार्मेमाजनयन पुनः)। () कार्मेन मे काम आागात। उदेवाबृद्यं बत्ोः। यद्मोषामद: म्रियं। तदैतूपमामभि(ण। (परँ बतो अनुपरेडि पन्थां। यस्ते स इतरो देवयानात्। वकु

दिव्र्शिन: प्राधिनो मत्युदेवस् महिमानं वास्तेग्व: प्रकर्षेष शसन्ति। 'कामेन' मत्योरिकया, 'पुनरणनवन्' पुबः पुनरपत्यानि जनचन्ति। मृती प्रतिकूसे सत्युत्पादितान्यय- पत्वानि तदानीमेव बियने चतो मत्युसाराथ तदिच्छानुव-

चथ पतुर्थीमा। (९)कामेन मे • तहेदूपमामम'(') रति। 'कामेन' बतोरिकया, 'मे काम बाबात्' मही- बमभीडं वस्ागच्कत्। मदीयं 'हदयं', 'मतोः', 'रट- चात्' मृत्युचित्तानुकूख्ेन दर्त्ततामिति पेषः। अतः 'मत्यो: बनुयरे बति 'ब्रमोषा' महीवानामिष्रिवार्या 'यट्दः मरियं' यदिदं वस्हभोष्टं तद्दस्तु मामभिखच्च 'उप' समोपे, 'एतु' प्रनचतु। नथ पशमोमाच। (""परं मतो • प्रवापरीरिषोमात बीरान्"(") दूति। वे 'मतो', 'देवयानादितरः','यः' पन्बाः, 'ते सः' तव खभुतः, वः तं 'परं पत्ा' देवबानादितरं तं मामे, 'अनुपरेदि' अनुक्रमेष प्रापुदि। 'चचुमते' साधुदर्जिंने, 'एलने वसागचयतु इति F, G चिज्तिपुस्तमदय पाठः।

२ प्रपाठने १५ धनुवाकः।

जते शृखते ते ब्रवीमि। मा नेः प्रजा% रीरिषो मोत- बीरान्()। '१प्र पूर्व्य मनंसा वन्दमान:। नाधमानो सषमं वर्षखीनां। यः प्रजानामेकराएमानुषोणं। मृत्युं यंजे प्रबमजामृतस्थ । २। मृत्यवें, वीरान्, चत्वारिं च।। अनु ०१५।

भस्मद्विप्ञप्तीनां ओोचे, 'ते' तुभ्यं, एकं वचनं 'ब्रवीमि', 'नः' पमदीयां, 'प्रजा' पुचादिरर्पा, 'मारीरिषः' मा बिनाशय, 'उत' ऋपि च, 'वोरान्' फराज् मत्यानपि, 'मारीरिषः' ॥ अ्थ वहीमाइ। (1)"प्र पूर्ये • प्रथमजामतख्य'() दति। यो मृत्यु. 'मानुषीणां' मनुव्यजातियुक्तानां, 'प्रजानां', 'एक राट्' एक एव राजा, तादुमं 'मृत्य' चहं 'यजे' पूजयामि। कीढू- ओोहं, 'मनवा वन्दमाव:' प्रकर्वेध नमस्युवायः, 'नाधमान:' त्रपेषितं फबं याचमान:। कीटृमं मृतयुं, 'प्रपूवे' प्राणिभ्: पर्वसिम् कच्पे भवं। 'वर्षचीना' मनुष्याणां, 'ृषभं' कामादि- वर्षवनमं। 'चतस प्रथमजां' सत्यक्ष परब्रह्माणः प्रथमात्न- काय। इति सायवा चार्व्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रसके दतीबप्रपाठके पछदमोऽमुवाक:।१५॥

२५६ तततिरीये बारखणे

त्रथ षोडशाऽनवाक:। ()तरसिर्विश्वदर्शंता ज्योतिष्कृदसि सर्य। विश्व- माभासि रोचनं। उपयामयेह्ीतासि स्रयाँय त्वा धार्जस्वत एष ते योनि: स्नयीय त्वा बाजेखते।। अनु० १६।

ऋथ षोडओ्ोडनुवाकः। भ्थ सर्योपखाने विनियुतं मन्त्रमाह। (९)"तरणिर्वि सदर्भता०ला आाजखते"(१) इति। इ 'सर्य, लं 'तर्रणिः' म न्धकारोत्तरवहेतुः, 'विश्वदर्भतः' वि्वेः सर्वेः प्राषिभि: दर्श- जीयः, 'ज्योतिष्कृत्' सर्वसतिंखाके प्रकान्ययासि। 'विश्व' सरवें जगत्, 'रोषनं' दोप्यमानं यथा भवति तथा, 'बाभासि' सर्वतः प्रकाशयसि। अग्रिष्टोमे योयमतिय्राचरपो यहोसि ताट्ू- भ रेग्रह" 'भाजखते' दोप्नियुकाय यथोतमच्िमोपेताय, 'स- याय', 'त्ां', ्शमि अतखवं तदर्ये 'उपयामयहोतः' उपया- मेन पृथिवीकार्येष पाचेक महीतः, 'अभति'। 'एषः' इविधा- नमस्टपखः खरप्रदेश: 'ने' तव, 'धोनि:' खानं, अतः 'था- जखते दीप्िमते सर्याय 'ला', तब प्रदेशे साद्यामि ईटू- भेयमतिय्राच्े यसे सयाय ग्दते किमु वतवं तख मा-

• ताटशं यरशमिति G चिक्रितपुल्तनपाठः।

१ प्रपाठनी १० बनुवाक:।

नय सप्दगोऽनुवाकः। (९)आप्यायस् मदिन्तम सोम विश्वाभिरूतिभिः । भवा नः सप्रर्थस्तम:॥ अरनु० १७।

शाक्यमित्येवमुपखानकाले स्ुत्यर्था यहोपन्यासो लिङ्गवला- नख्य पतिय्राचसय यहणोप्ययं मन्त्रो विनियुज्यते।। इति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रसके द्वितीय प्रपाठके षोडभ्रेडमुवाक: ॥१६॥

श्रथ सप्तदगाऽमुवाकः ।

प्रेतदाइखानसमीपे भवटं खाला जलं प्रचिप्य तेन सेवनं संक्राइनं तब विनियुकां सेमोमचमाइ। (९)"बपयायख०स प्रथमतम:"(९) दृति। ह'मदिन्तम' अ्तिभयेन हर्षयुक्साम, 'विश्वाभिरुतिभिः' सर्वप्रकारैरसदीयरचणैः, 'बाय्ायख' सर्वतो वर्धख। 'नः' प्स्मान् प्रति, 'सप्रयक्षमः' प्रतिभ्येन प्रथा- युन्र:, 'भव'॥ इति सायना चार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रसके दतीयप्रपाठके सप्रदगोऽमुवाक: ॥१७।

३५८ तैचिरोये चारखने

(1)ईयुट्टे ये पूर्वतरामपंश्ञन् युच्छनतीमुषसं म- त्यास:। भ्स्माभिरूनु प्रतिचष्यामूदोते यन्ति ये श्र- परीषु पश्यान्(९)। अनु० १८।

प्रथाष्टादभाऽनवाकः।

घवगाइनेष्टादशीमाइ"। (९)"ईयुष्टे वे • अपरीपु पम्ाज्" (१) दूति। 'ये', 'मर्त्यासः' मनुया:, 'सुद्न्ती' प्रभातं कुर्वन्तीं, 'उषसं' उषःका खदेवतां, 'पूर्वतरा' दतरेभ्योत्यन्तं पूवा, 'चपस्न्' पशनन्ति, 'ने' मनुखा:, 'रचुः' ता देवता प्रापुर्वन्ति, 'पस्माभिरनु' प्म्माभिरनुचिप्रं,+ 'प्रतिषच्छाभृत्' प्रत्ययं दर्जनोयाभृत्। 'ये' अन्येपि, 'अपरीयु' अपर राजिवु, राजीवामवस्ानेवु, 'पमान्' पश्न्ति। 'ते श्रो यन्ति' तेपि तां देवता सर्वथा प्राप्युवन्ति। इति साथना चार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रसके तोथप्रपाठके त्रथाषाद शेऽमुवाकः ॥१८ू॥

• सवमाहने विनियुक्लामवसी द्वितीयाम्यचमासेति G चिज्किव- पुक्तकपाठ:। + पसाभि: सा चनुचममिवि G चिक्रितपुलनपाठः।

२ प्रमाठने १६ चनुवक।

पथ. एकोनविंभ्रेऽमवाकः। ()ज्योतिष्मतों त्वा साद्यामि ज्योतिष्कृतं त्वा सा- दयामि ज्योतिर्विद त्वा साद्यामि भाखतों त्वा साद- यामि ज्वर्लन्तीं त्वा सादयामि मल्ला भर्वन्तों त्वा सा- द्यामि दीप्यमानां त्वा साद्यामि रोचमानां त्वा सा- दयाम्यजंसां त्वा सादयामि टहज्ज्योतिषं त्वा सादया- मि बोधयन्तीं त्वा साद्यामि जाग्रतों त्वा साद्या- मि०। भ्रनु० १८॥

पथोपोषणे दाहे विनियुकानि चजूवाह। (१)"श्योतिवतीं • जायतों ला सादयामि"() इति। प्रेतं दम्घुं या समित प्र- सिप्यते ता सम्बोधयोचते। हे समित लां बस प्रेतखपरि 'साद्यामि' खापयामि। ज्योतिभतीमित्यादिभिविशेषणेखत् समिधनिष्ठाया ज्वासाया: उत्तरोत्तराभिवृद्या ऋखाविभ्रेष उचयन्ते। अत्यन्पप्रकाशपेता 'ज्योतिअती'। दषदधिकप्रकाश- पेता 'ज्योतिष्कृत्'। ऋतोष्धिकप्रकाशपेता 'ज्योतिवित्'। एवं भाखत्यादिषु योजनीयं। मलालेति दझमानकाष्ठध्वनेरनुक- रपं। लिङ्गानुसारेणायं मन्त्र दटकोपधानेडपि विभियोतव्यः। इति सायना चार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रसके दतीयप्रपाठके एकोनावंग्रोऽमुवाक:।१६।। 2x

२६० तैचिरोये बारखन्

थ विंभ्रोऽनुवाकः।

()प्रयासाय स्वादाऽडयासाय स्वाड्ा वियासाय स्वाहा संयासाय स्वाहाद्यासाय साावयासाय खाहा ुचे स्वाडा भोकाय खाहा तपत्यै स्वाडा तपते स्ाह ब्रह्मइत्यायै स्वाड्ा सर्वस्मै स्ाहा।।। अ्रनु० २०।

प्रथ विंग्रोऽनवाक: ।

पथ स्रुवाजतिमन्त्रा उचन्ते। तब दवादम मम्वानाइ। (१)प्रयासाय • सर्वसे खाहा"(१) दति। प्रेतख यमखोके i वाधका देवताविभेषा: प्रयासादिभष्दवाच्याः, तवरिवचनानि तु यथायोगमुन्नेयानि। तखे तसै देवताये स्रवेष म्टदीतमिद- माज्यं खाउतमस्त॥

इति सायमाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रख्यके ृतीयप्रपाठके विंभ्रोऽमवाकः ॥२० ॥

1

₹ प्रपाठके २१ चनुवाकः।

परथ एकविंश्ऽनुवाकः।

()चित्त: संन्तानेन भवं यक्ञा रुद्रन्तनिमा पशप- तिए स्थूलहद्येनामिश ह्दयेन रुद्रं लोहितेन शर्वं

अ्थ एकविंश्ाऽनुवाकः।

शथ राजगवीयो होमार्थोऽयमनुवाक उच्चते। तच नव-

इति। चम द्वितीयान्ताच्ित्तादिभन्दा देवताविभेषवाचिनः, हतोपाला: सम्तामादिशब्दा: पशोमीसविशेषवाचिनः, सन्ता- मास्येन मांसविभेषेध चित्ताखं देवताविभ्रेषं परितोषयाम इति वाकश्नेषः। एवं सर्वच योजनीयं। तदेवमलिन् प्रपा- ठके मसचितिम्रश्ममेधयोरप्भुता मन्त्रा उस्ाः। पातुहें।- पीर्या चतिर्मंसपिति:। मत्त वे चतुहेातार इत्यायातलात्। तखां मसपिता पित्तिसुगित्यादय: सवषं घर्ममित्ेवमन्ता बनुवाका विनियुशाः। ब्रहमेधे तु सत्स्ोऽपि प्रपाठको वि- नियुककः। अहिताग्रेयीं दहमादिमंसकार: सोऽयं पिटमेधः। द्िताग्रिले सति यो ब्हमातलव जानाति तख दहनादि- संस्कारो ब्रह्ममेध रत्युचते। तम्मिन् ब्रह्ममेधेडख प्रपाठकस विनियोंगं भरदाज बाह, प्थात उत्तरं पितमेधं व्याखा- 2x 2

सेचिरीये बारखने

मतस्ताभ्यां महादेवमन्त:पार्श्वेनापिषठइनर शिग्रोनि- कोशांभ्यां। १। चित्तमेकम्॥ त्रनु०२१॥ चित्तिः, पृथिवी, अेभि:, सूर्यन्ते चक्षुः, मद्दा- हविहाता, वाग्घोता, ब्राह्मख एकंशेता, अ्र्ि- यंजुर्भि:, सेनेन्द्रस्य, देवस्य, सुवर्यी घर्म, सहसशीषी,

खामो ब्रह्ममेध दत्याचचते। तथाछुदाइरन्ति द्विजालीनामप- वर्गार्थ: तत्तदर्तिभिः, सषिभि: तपसो योमादेष्टितं पुरुषो- नमं। दोअय° षितमेधस संसत्व विधिरत्तरः। विद्ितसु समासेन ऋठनामुत्तमः ऋतुरिति। तस्य सगषेहांबभिहोंमे

इंदयैर्दिरस्नखाकाम् सभ्ारयजुर्भि: पाचचथनं व्योतित्र- तीभिदपोषयं नारायणाभ्यामुपसानं ब्राअ्मप एक डोटभि- ानुमन्त्रणं चित्त: सन्तानेनेति इविराऊती: प्रथासाय खाहेति सुवाज्तीर्मत्युसक्रेनामुभंसन सन्य सङ्गाहनं सोर्येया- दित्योपख्ानमीयुष्णावगाइनंा समानमत ऊध्ेर पैदमेधिक-

• हादंसेति G चिळ्रितपुसतनपाठः। t -मीयुश्ावगाइनमिति G चिक्रित पुर्तनपा ठः । समानमेतदूष्वे इति G चिक्रितपुसकपाठः।

३ प्रयाठके २१ चनुवाकः।

ब्रन्म:, भर्त्ता, हरि, तरखिः, आप्यायस्व, ईयुष्टे ये, ज्योतिष्मती, प्रयासायं, चित्तं, एकंविश्शतिः ।११। चिरत्ति:, श्रग्ियजुर्भि:, अन्तःप्रविष्टः, प्रजापतिः प्रजया, भर्त्ता, प्रयासाय, द्विपच्नाशत्। ५२। त्वच्छं योराषंसोमहे गातुं यज्चय गातुं यज्ञपतये। दैवीं स्वस्तिरंस्तु नः। स्वस्तिर्मानुषेभ्य:। ऊर्ध्व' जिगातु भेषजं। शनना अस्तु इिपदे। शं चतुष्यदे। ॐ शान्ति: शान्तिः शान्तिः। हरिः श्रोम्॥ तत् सत्॥

मायवोदमप्राघनात्पं ब्रह्मेत्याचक्षते तानसाधारणे मभने प्रयुश्नीत तानाचार्याया द्विजातीनामेवं सन्तिष्ठते ब्रह्ममेध:। वेदार्थस्य प्रकाशेन तमाहदाद निवारयन्। पुमर्थींखतुरो देयाद्िद्यातीर्थमहेश्वरः ॥ दति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे बजुरा- रसके ढतीयप्रपाठके एकविंभ्रोऽमुवाकः ॥। २१॥

समाप्नय दतीयप्रपाठक:।

• भर्त्तेत्यादिपाठस्याने संविदानसस्य धीरा न्योतिष्ती निपक्षा- भत् इति पाठ: B चित्ञितपुसतके वर्त्तते। परन्तु दभतिगयनया चि- पच्चाशत्सस्या नोपजभ्यते। दशमानुवावस्य चतुर्थदशत्ामद्दत्तनव- पसिया चषि एवदभतिलेन ग्राक्ा:। + तानाचार्या य इति G चिक्रितपुत्तकमाठः।

तेत्तिरीये आरएयके

चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाकः।

श्रोगणेभाय नमः। (v)नमों वाचे या चादिता या चानुंदिता तस्यै वाचे नमा नमो वाचे नमों वाचस्पतये नम ऋषिभ्यो मन्त्र-

तैत्तिरोये आरएय के चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाक:।

यस निशनसितं वेदा यो वेदेभ्योखिखं जगत्। निरममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम्॥ दतीये कथिता मन्त्रा ब्ह्माग्रितम्ममेधयो: प्रवर्ग्यमन्ता: प्रच्यन्ते चतुर्थेडस्सिन् प्रपाठके।

तेग प्रपाठकावेता व्याख्यासे सह सर्वभः॥ तब चतुर्थस प्रथमेनुवाके शान्तिपाठार्थो मन्त्रोडभिधी- यते, तस्य च प्रवर्म्यकमादी महावीरनिष्पन्ते: यूर्वे पाठं बो-

8 प्रपाठने १ चनुवाक:।

रन्गो मन्त्रपतिभ्यो मा मामृषया मन्तलरता मन्त्रपतंयः परादुर्माइमृषीन मन्तकता मन्त्रपतीन् परादाण।

धायन शाह। प्रथामावासेन वो इबिज्येष्ठानचने वा *पूर्वी भान्तिमुपयन्ति नमो वाच इति। आपसम्वस्ु प्रवर््यप्रचा- रादौ महावीरनिष्पन्तेरुध्वे शान्तिपाठमाह। प्रवर्म्ेष प्रथ- रियन्तः प्रवपन्तिो दाराषि परित्रयन्ति पत्या: पवाड्को- तोपविभ्त पुरसादध्व्युर्दचिणता ब्रझ्मा यजमानः प्रखोता चास्तरतः प्रतिप्रखाताग्रिध्रस् मटन्तोरूपस्पृथ प्रथमेनानु- वाकेन शान्तिं कलेति। तखामुवाकस्य प्रथमभामे खाभोष्टा- नां देवतानासृषोष्ास् नमस्कारमाह। '.(')नमो वासे परादा"(') दति। अमुष्धेयस्य कर्मणे मन्त्राधीनालाव्रान्तापास वाग्देवताशरीरखरूपत्वात् तखै देवताये प्रथमं नमस्कारा: क्रियन्ते। वाकृ च द्िविधा, काचित पूर्वमुदिता व्यवहता का- चित् बनुदिता व्यवहरिय्यमाषा, तयोर्मथ्ये 'या च वागुदिता', तथा अपि 'नमः', शख। 'या च', पूर्व 'बनुदिता', तसे वासे 5पि 'नमः', भस्द। विभज्य नमसकृत्य पुनः समुदायाकारेण नमस्कयते। 'वाचे' भागइयेऽप्यनुगढितायै बाग्देवताये 'नमः', वस्। सेवं वाग्देवता वेन एृदसतिरुपेण पाख्यते तलै 'वाचसतये', 'नमः', पस्त। यथा देवतानमस्कारः, तद्दत् बमावास्येम या हविषेद्गा मकने वा इति E,G चिज्चितपुरक- दयपाठ: । + संबुशवन्ति रवि E चिड्रितपुखतकपाठः।

तैतिरीये बारख्के

(१) वैश्वदेवों वा चमुद्यास: शिवामदस्तां जुष्टा देवेभ्य:(९) (१)ूर्म मे दौ शर्म परथिवी शर्म विश्वमिदं जगत्। शर्म

'छषिभ्यः', अपि नमस्कारोसु। कीटून्रेव्यः, 'मन्तशद्धः' मनं कुर्वन्नीति मन्त्रव्वतः, यद्यप्यपारुषेये वेदे कत्तारो न सन्ति, तथापि कस्पादावीव्वरामुद्यदेण मन्त्राणां सव्ारो मन्त्वत इत्ुथन्ते। तल्ञाभस सर्यते। 'युगान्ते तर्षि तान् वेदान् सेति- हासान् महर्षयः । लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाता खयम्ुवेति'। त एव महर्षयः सम्प्रदायप्रदृत्या मन्त्राणां पालनात् 'मन्न्र- पतथः', इत्युचन्ते। तथाविधा महर्षयः 'मा' यजमानं, 'मा परादुः परादानमवज्ञां मा कुर्वन्त, किन्नु्टन्तु। 'बह', ऋपि तान महर्षीन 'मा परादा' अ्रवज्ञां न करामि, किव्ादरेप भजामि। द्वितीयभागेन नमस्कारप्रयोजनं दर्शयति। (९)"वैशदेवों · देवेभ्यः"(१) दति। वहं 'वाचमुद्यासं' तत्त रूपाया वाचो" वदिता भृयासं। कीदृशें वायं, 'वैशवदेवीं' सर्वदेवविषर्या, 'शनिवा' सुतिरुपेण देवेभ्यः सुखप्रदां, 'मदस्तं' बनुपचीरषां, सम्पूर्णं, 'देवेभ्यो जुषा' देवानां प्रिर्यां॥ :

मे खो: • प्रजापती"(१) दति। घोलकात्को देवः 'मे' मम, 'भर्भ' सुखरूपः, भवतु, अमुष्ठेये कर्मपि विद्ववरिदारेष भनस * मन्त्ररूपाया वाच हवि तै० पाठः ।

8 प्रयाठके १ चनुवाकः ।

चन्द्रख स्रयंक शम ब्रह्मप्रजापती९()भूतं वंदिष्ये भुवनं यदिष्ये तेजा वदिष्ये यशे वदिष्ये तपा वदिष्ये ब्रह्म व- दिष्ये सत्यं वेदिष्ये(ण)।()तस्मा य्इमिदमुपुस्तरंखमुप- सतुख उपस्तरंखं मे प्रजायै पश्रूनां भूयादुपस्तरंखमइं

रातु हत्यर्थ:। एवं पृथिव्यादिषु योज्यं। 'ब्रह्म' जगत्कारणं वस्तु, 'प्रजापतिः' चतुर्मुखः॥ यदुमं पूर्वच वैश्वदेवीं वाचमुद्यासमिति तखा वाचा वि- वयभूतानर्थींसस्य चतुर्थभागे दर्भयति। (8)भूतं वदिय्ये• सत्यं वदिय्ये"() इति। 'भूत' आकानदिपसमहाभृतरुपं, 'सुवनं' पृथिव्यादिलोकसरूप, 'तेजः' भरीरकान्तिः, 'यञः' कोर्नि:, 'तपः' व्रतादिनियमविशेषः, 'ब्रह्म' खाध्यायः, 'सत्यं' यथार्थकथनं, एतत् सरव 'वदिय्ये' ममानुकूखं भवत्वित्येतत् प्रार्थयिय्ये।। यथोकं मन्त्राभिवद्नसिद्यर्थ तदाधारभूतं कर्म पक्चम- भागेन प्रार्थयते। (")"तसा ऋद्मिदमुपस्तरणं पपूनां' भुयासं'(") दूति। 'तस' पूर्वत्नभतादिवेदनसिद्यार्थें, 'बरहं', 'दूदं' प्रवर्ग्यासयं कर्म, 'उपसरणं' महदाधारभूतं, 'उपसपे'

• विषयभूतानसिमिंखतुर्थभागे इति तै० पाठः। + पक्चमभागेभिम्रार्थयते इति तै० पाठ:। 2 z

तैचिरोये चारखके

प्रजायैं पश्रूमां भूयासं)। "प्राखापाना मृत्योमी पातुं प्राखापानी मा मां हासिट्ट()। (मर्धुं मनिष्ये मर्धु ज- निष्ये मर्धु वध्यामि मर्धुं वदिष्यामि मर्धुमती देवेभ्यो वाचमुद्यासा शुश्रूषेश्यां मनुष्येभ्यस्तं मा देवा अ्रवन्तु

सन्पादयामि। 'मे' महीयानां प्रजानां, 'पपूना', च 'उप- सरपं' पाधारभृतं वसतु, 'भयात्'। बन्याधारासन्ावेपि 'बहं', एव प्रजानां 'पपनां', च 'उपस्तरणं' बाधारः, 'भूयासं'।। यथोभाकर्मविद्यये विप्ररपात् मत्ो: परिपाशनं वह- भागे प्रार्थयते। (९)"प्रापापान • मा मा हासिएं"() दूति। ३े'प्रापापानी' उभो वायू, 'मृत्यो:', सकान्रात् 'मां', पास- यतं। ता्रिन् पाखनेऽयमुपाय:, हे 'प्राणापान', 'मां' यज- मानं, 'मा हासिएं' मा परित्वजर्त॥ घथ मत्युपरिहारे सति प्रयोजनं सप्तमभागे दर्भयति। (9)"मधु मनिव्ये• पितरोमुमदन्त"(०) दति। प्रपमृत्युपरि- शरेप सव्ायुरदं 'मधु' सहरं ममीचीनफलसाधनं प्रवर्ग्यास्ं कर्म, 'मनि्े' मन्ति स््यथे। स्ादूध्ें 'मधु' धुरं कर्म, 'जनिय्ये' प्रादुर्भावधिय्ये, बनुष्ठातुं प्रारभे, प्रारभ्ा- 1

दूध्वें तत् मधुरं कर्म 'वच्चामि' वहनं करिय्यामि, समाप्रिपर्थनं निर्वहिय्यामि। तत्षिद्धयें 'मधु' मधुर, मन्त्रजातं, 'वदिय्या-

8 मपाठणे १ चनुवाक:।

शोभायैं पितरानुमदन्न(। (*त्राम् शन्तिः शन्तिः शान्ति:न॥ इरिः श्रोम्। अ्रनु० १॥

मि' कथयिव्ामि। न केवसं मन्त्रपाठं किन्तु 'वाचं' अपि पद्देशत्यागरपां, 'उद्यासं' वा चो वदिता भृयासं। कोदृभों वाचं, 'दवैन्यो मधुम्ती' देवानामतिप्रियां, 'मनुष्येन्यः श्श्रुषेष्या' मनुखोपरचितानां पितणं श्रोतमत्यन्तमधुरां, 'तं' एता- इनं, 'मा' चवमानं, 'भोभाचे' शेभनफलप्राख्थथे, 'देवाः', सर्वे 'नवन्तु' रचन्तु। 'पितरः', ऋपि 'बमुमदनु' बनुवाननु॥ प्रथाष्टमभाेन खाभीष्टवित्िहेतं परमात्मानं प्रपवेना- मुख्त्य विप्रनववरिद्ारार्थन्तिः शन्तिं पठत। (र)"श्रोम् पान्ति: शन्तिः शन्ति:'() दूति। प्रथात्तिकामां विप्वानां ववरादिरूपार्या 'शान्ति:, कसु। अधिमोतिकाना रोगोप. द्रवादोनां 'शान्तिः', वस्। अधिदेविकार्ना वसराकसोप- इ्रवादोनां 'शान्ति:, चस। इति सायनाचार्थ्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे वज- रारथके चतुर्थप्रपाठके प्रथमोऽनुवाक:॥१।

2 z 2

तैचिरोये बारखवे

पथ द्वितीयोऽनुवाकः ।

(१)युञ्नते मने उत युश्ते धियः। विम्रा विर्प्रस्य रृहता विपश्चितः। विद्योचादधे वयुना विदेक इत्। मही द्वस्य सवितुः परिष्ठुति:()।-

प्रथमानुवाके मान्वर्थ मन्तमुक्का द्वितीया मुवाके महावीर- निर्माषारथा मन्त्रा उच्यन्ते। कमपः । प्रवर्ग्यू सभारिय्यन्रमा- वासायां पोर्षमाख्यामापूर्यमाणपचतस्त्र वा पुथ्ठे नचचे तूच्ी कास्टकों समिधमाधाय चुश्नते मन इति पतुर्र्टहीतं जुदोत्यच वदिदीचित: कास्टकीमेवैतया समिधमादघ्याद्यजुरेव वदेदि- त्येक इति। पाठसु। (९)"चुख्ते मन • परिष्ुतिः"(१) दूति। 'विप्रस्य' ब्राभ्मपस वजमानस्, सर्म्वान्धनः 'विप्रा:' सलिविजः, 'मनो युख्नते' प्रथमं खकीयं मनो विषयेभ्यो निवर्त्य सभा- हितं कुर्वान्त, 'उत' अि च, 'धियः' प्रवर्ग्यविषयाषि ज्ञा- नानि, 'युख्ते' सम्पाद्यन्ति। कीटृनख् विप्रस, 'हहतः'

विदुष: प्रयोगाभिज्वस्थ। कीदृभा विप्रा:, 'होचाः' द्राम- मोसा:, कर्मश्याससरचिता इ्त्यर्थः । 'एकदत्' एक एव सवि-

8 प्रपाठके २ चनुवाकः । ३७१

ता, 'विदधे' सर्वमिदं निर्मितवान्। कीटृनः, 'वयुनावित्' छलिविग्यजमानाभिप्रायाभिक्वः। कथमेक एव सर्वमिदं छृत- वानिति न विस्मेतव्यं। ततः 'सवितुः', 'देवस्', 'परिधुति- मंदो परितः सर्वेषु वेदेषु श्रूयमाषा सुति्मंहती॥ प्रथ ब्राह्मपप्रपाठकसय द्वितीयानुवाके सायं मन्त्रो वि- नियुञ्यते। तखोपोद्वातलेग प्रथमानुवाके प्रवर्ग्य/नष्प्तर्नि- रपते। तवादी सुत्यर्थमुपास्थानमाह। "देवा वे सचमामत। छड्टिपरिमितं यम्रस्कामाः। तेबुवन्। चन्मः प्रथमं यभ सच्छात्। सर्वेषावसततहासदिति। तेषां कुरुषेचं वेदिरा- सीत। तथै वाण्डवो दचिषाओब्रासीत्। तू्मनमुत्तरार्ङ:। परी- बवघनार्डः। मरव उत्करः ॥१॥ तेषां मखं वैष्यवं यभ भार्च्छत"। (५ प्र०।१ ऋ०।१म०) दति। पुरा कदाचित् 'देवाः', 'यभ्स्कामाः', सन्तः 'सां्भिपरिमितं' साधनद्र व्यसमद्या परितो निर्मितं, प्रोठं 'सनं', अनुष्ठितवन्तः, अ्रनुष्ठातुं प्रवर्त्त- माना: 'ते' देवा:, परसरं समयरूपमिदं वाक्यं 'अभ्रुवन्'। 'प्रथमं' यज्ञफससापक्रमे, 'यद्यथः' कीर्तिरपं, 'नः' प्रम्मान्, 'सच्छात्" प्रानुयात्। 'तत्' यञः, 'नः' ब्स्ाकं, 'सर्वेषा', 'सहासत्' साधारणमेवासतु, नलेकसैव साधारणम्, 'हतति' एवं परखरं भाषां छला, प्रटृन्तानां 'तेषां' देवाना, चत् 'कुरुचेनं' पुरापप्रसिङ्धं, सेव 'वेदिरासीत्'। 'तसै' कुरचेच-

• माSम्मामार्चत् इवि तै० पाठः।

तैचिरीये बारखवे

रपायासय्या वेदे:, 'खास्व' तर्पपरीय चन्दवाचा:, पुछ- देभविभेषा: दृष्िषदिम्भाना: चभवन्, 'मरवः' जसरहिता भूप्रदेशा:, उत्कररूपा भभवन्। वेदेदत्तरभागे पांशुटणा- दयो यच प्रतिप्यन्त सेऽयम् 'उत्करः', तखां वेद्यामुपतिष्ठतां 'तेषां' देवानां मध्ये, 'वैष्वं मसं' विष्युसामिकं सचं, 'चञ्ञः', प्राप्ोत्। तश्िन् सचे विष्णुनव्दवाच्यो चज्ञाभिमानी देवो गहपतितवेन दीषितः, मतो विष्युसचं छ्ञतवानित्येवं विष्यु- भाखा यत् भासीत्। तसिन् सचे विष्युनामकस पुरषसेतरदेवेः यह ईवश- निमिन्तं कखई दर्भयति। "तन्न्यकामयत। तेवापाक्रामत्। तं देवा अन्यायन्। यग्रोडकररत्समाना: । तस्यान्वामतख्य। सव्याङूनुरजाजत। दष्ियादिषवः । तस्मादि षुधन्वं पुथ्यजन। यहनना हि। २ ॥ तमेकष्ठू सन्त। बहवो नाभ्यघृष्युवन्।

(५प्र०।१भ०। २म०) इति। विष्युः सच छतवानित्येतादृभं चट् यमसतस्िन् सच बासीत। 'तत्' चन्रः, ममेवासु ना- न्देषामित्येवं विष्युर्नितरां 'चकामवत'। कामचिला च 'तेन' यशसा, सहेतरदेवसकानात् सयं 'चपाक्रामत्', तद्ाभीमन्वे 'देवाः', तत् 'यमः', अवरोडुमिच्मः, 'तं' विष्यु', पन्म-

• दूर्येध्यपरियच्न्दबाच्या इति तै० पाठः । + परित्व्यन्े इवि तै० पाठ। यरञनमिच्वमिति तै० पाठः।

8 प्रमाठवे २ चनवाक:।

चन्। तैदैवैः 'बन्यागतथ्य', विच्छो: सवरसादेकं 'धमः' सत्यनं, दच्िवइसार् बहवो वाणा उत्पन्ना:, विणयो: वद्- व्यमानेय तदत्पत्तिः। यम्मात् कारणात् 'यज्ञजन्ना' य- शाज्जना सत्पत्तिर्यसेषुधन्वसमूहख सोड्यं यजजना। यञ्ञा वे विष्ुरिति अुते:, यजसेव विष्णुरूपलवात् विद्योत्यन- बज्जादेवोत्पन भर्वात। 'तम्मात्' यत्ञवन्नलात्, 'दषुधन्व'ख- इपं 'पुसजना', इस्युचते वश्स पुस्रूपलात्। वामइसे दध- रनुर्दचिवइसे वाणान् धृतवावन्चितं 'तं' वजपुरषं, 'एकं', एव 'सन्नं', दतरे दषुधन्वरच्िता देवा: 'वहवः', सन्तोदपि 'ना- भ्यधृष्ुवन्' अ्रभिभवितुन्नाशक्रवन, चम्मादेवमन 'तस्मात्', लोकेपीषुभिर्धनुषा चोपेतं 'एक' पुरषं, तद्रहिता: 'बहवः' पुर्वा:, अभिभवितुं न नकुवन्ति ।। गथ यतपुरुषस गर्वप्रसफ्गेन दीकितनियमं विधसे। "सोऽसायत। एकं मा सन्तं बचवो नाम्यधर्विषुरिति। तख सित्रियावस तेवोऽपाक्रामत्। तहेवा शोषधीषु न्यमजुः। ते सामाका सभवन्। अयाका वे नामेते ।। ₹॥ तत् साधाका- नाष्ट सयाकलं। तस्महोपितेनापि व्टस सोतथं। तेजसो षृत्े" (५ प्र०|१३०।१म०) दति। 'सः' धन्वो यज्पुरुषः, 'अ्स्मयत' सयं हाखं सतवान्। हास्याभिप्रायस तेनेवाच्यते। ब्हमेक एव एते तु देवा: अतसहसन्रख्ञाका: तथापि मा- मभिभवितुं न पत्रता:, 'दति' एवं, 'तिम्रियावस' गर्वेष सयं ऊतवतः, 'तम्य' यज्ञपुरषस सकान्रात्, तदीयं 'तेनोपा-

तैचिरोये बारष्यके

कामत्' नर्वेष प्रथलने शिचिले सति सामर्थ्यमप्रगतं। पुनरपि कथच्चित् तत् खीकरिय्यतीति मला ते 'देवा:', 'तत्' तेजः, . अन्यच गीला तेन यथा न जायते तथा गूढं कन्तु कासु- चित् 'श्षधीषु', निमृष्टवन्तः । 'ते' साषधिविशेषा: यज्ञ - सम्बन्धिना तेजमा युक्ता:, 'श्यामाकाभिधाः' धान्यविशेषाः, 'सयाकाः', द्ृत्येतादुभं 'नाम', वर्हन्ति। यस्ादेतख माखो योग्या: 'तममात्', 'सयाकारमा' सयादुत्यम्नानां धान्यानां 'सयाकलं' सयाकनामाभित्वव्यवहारेण प्रसिद्ध, चम्मादच सयं कुर्वतो यजपरषात् तेजोपक्रानतं 'तसरात्' कारणात् 'तेजसः', खत्तिखेवावधारणायें मुखमपिधाय दोचितेन 'सेतथं'। यद्यपि दोपाप्रकरणे ऋण्पविषापया कण्डरयतेडपि 'मअ', सयत इति विधिरसित तथापि प्रसक्गाट्च स एवा- नूदत दत्यवगन्सव्यम्।। अथ प्रवर्ग्यधर्ममह्दावीरसवाट्भव्दानं निर्वचनानि प्रस्त- ययमापइविःप्रभनंसारय दर्भयति। "स धनुः प्रतिष्कभ्यातिष्ठत्। ता उपदीका ऋन्रवन् वरं दृथामहै। च्रथ व दम रन्वया- म। यम क च खनाम। तदपोऽभिटणदामेति। तम्तादुप- दीका यम क व खनन्ति। तदपोडभितन्दन्ति॥ ४॥ अरे वृतश हासां। तस्य व्यामप्यादन्। तख धनुर्विप्रवमाषप्त घिर उदवर्त्तयत्। तद् द्यावाष्टथिवी अनधुपावत्तत। यत् प्रावत्तत। तत् प्रवर्ग्यस्य प्रवर्ग्यत्वं। यङ्खां दृत्यपतत्। तह्र्मस्य घर्मत्ं। महतो वोर्यमपप्तदिति। तन्ह्वीरख महावीरतं।म् ।।

• प्रपाठने २ चनुवाक।

चडयां: समभरन्। तत् सवाक्: समाट्लं।" (५ प्र०।१ ऋ। १म०) रति। 'सः' बज्पुरषः, पुथुसून् देवानितसतः प्रतोषमाय: 'धनः' प्रविष्टव्ध खकीयस धनुष अर्थ्वकोटि चितुकसाधसात् कष्ममीपे दृढमवष्टम्य तथैव खितवान्। तदानीमेतस प्रतीकारमन्विय्यतः* देवान प्रति 'ताः' प्रि- डाः, 'उपदीकाः' पिपोखिकासमाना: चुद्रजन्तवो वस्मोकख निर्मातार:, रदं 'अमुवन्', से ेवा: प्रथम तावदवमिममेक 'वरं', प्रार्थयामह। 'प्रथ' चनन्तर, 'वः' युमदथँ, 'दमं' यज्जपुरषं, 'रव्वयामः' साधयामः । कोडसा वर इति ब्रोमि- पीमते। भूमा 'चन', कापि व्यं मुखेन 'खनाम', तब 'अपः", शभिप्राथ 'हमदाम' ट्रवोकरवाम, 'इति'। 'तम्मात्' कारवात् 'छपटीकाः' वस्मोकनिष्याटका जोवाः 'यब', कापि 'खन- िि', 'तत्' खेन, 'बपः', अभिप्राप्य 'हन्दन्ति' ट्रवीघुर्वन्ति। 'हि' वसात् कारणात् 'बासां' उपदीकानां, तङ्रवीकरष- सामथ्यें 'वारे वुतं' वरेब सन्वादितं, तम्मात् तचुनं, ततो सब्- परा उपदीवा: बनैर्भूमो तम्मीपे समागत्य 'तख' धनुषः, सध: कापि समां 'व्यामपि' गुणद, 'घट्न्' अचितवत्य: ततखङ्नु: प 'विप्रवमायं' विक्तारेयोध्े प्रवर्त्तमानं, 'धनुः', * अन्विच्ृत इवि तै. पाठा। + बन्तव इवि तै० पाठः । ३ अषिभब्दो धनुषः कोटिममि भ्रिथिजीछ्यतबत्वः। तथावव- ेतुजे यस्िग्िन्नो वलिरपेय धनुष्यामच्िनत् खयमितु्ं। ततो- पदीपाभि: खादितत्वात् व्यायां बुटितायां विप्रवमायं विदेयेकके मदर्वमा मं धनुरिवि ते. पाठ:। 3 A

र्रेजियीये भारखाने

'तब' वहपुरषस, 'िरः', 'उदवत्तंवत्' हिलोशें प्रावर्तषत्। 'तत्' साषि मिर:, अब्बें बुलोकपर्यकं गला ततो भारेष भूमावधः पतितं, तम्मादिदं घिर: 'बावापृचिवी', समे भपि अनुकमेष 'प्रावर्ज्तत'। तजादनयैव व्युत्पत्वा तख यञ्ननिरसः प्रवर्ग्यनाम सन्पनतं। भूमा पतनवेखायामुत्वलस अनेरजुकरणे यः 'बां', दूति नष्दः, तथाविधनब्दोपेतलात् वस मिरयो वर्मनान सम्पनं। 'महतः' यज्पुरषस वकाभात्, 'वोर्षनपसत् सारभूर्त मिर: पतितं, तनोडनयेव व्युत्पत्वा 'महवीर'नाम सम्पनं। 'वत्' वसमात् कारणात्, 'बसाः' पृचिय्या:, सकाज्ात् 'समभरत्', देवारखाकर:समाहाय प्रोषितवन्तः तखात् मन् बाजमानलात् सवार्जिति नाम सम्पस्रम्।। एवं चतनारयो नामचतुटवनिर्वननमुकाबनियस प्म्- परीरख फसप्रधोजनत्वकथनेन तच्छिर: प्रर्भ्रसति। "तप सतं देवतासरेधा वसकत। भध्धि: प्रातःबवनं। इन्द्रो माथ्य- दनपू बवनं। विश्ये देवासुतीयसवनं। तेवापशेच्डा चग्मेष चजमाना:। नाभ्िवो्वाबन्यत। न सुबम ओोकमन्ववथन्।" (१प्र०।१ऋ०(५म.) दति। 'तं सुत' मिरोरादितेन दिषित नं यशपुरषदेषं, चम्चादयो देवा: 'वेधा', महीतवनः। तब 'अभनिः', 'प्रातःसवन', जयाह। 'इत्ः', त 'मार्धन्दिनं सवनं', म्ठहोतवान्। 'विश्वे देवाः', 'वतीयसवनं', जम्टऊ:। 'संपशीष्षा' प्रवर्म्मा स्यमिरोर्ितेन पूर्वाक्सवनजययुलेन, 'तेव बशेन', 'यनमानाः' बन्यादयो देवाः, 'भजिषः' सापेचि-

B मयाठने २ सनुवाय:।

शानि कर्मफसानि, 'ब्वारन्वत' '', प्राप्नवत्तः, 'खर्बखाकं', भपि 'बासवयन'॥ पथ प्रवग्यमहितस वशस फबरेतुलं दर्जषति। "ते देवा अतिनावजुवन्॥ ई। मिवजी वे साः। रदं यज्स शिरः प्रतिधलतमिति। तावजूर्ता वर दृषावहै। वद एव नावनापि व्टक्तामिति। ताम्यामेतमाज्िनममवन्। तावेत- सनख बिरः प्रत्यधत्ता"। (५३्र०।१च०।१म०) इति। प्रवर्म- ररितेव बशेन फाखमसभमाना: 'से ेवा:', 'नच्तिना', प्रत्वेनत् 'बनुवत्', रे अन्तिमा युवामख्ञाकं अचये चिकिश्णी 'ः', तभ्ात 'रहं वन्सय बिर:', 'प्रतिधन' पुनरषि चत्रमरीरे प्रेवर्त्तवत,* 'दूति', 'ता' अत्रिना, प्रत्वर्पवार्थ 'वर' उत्कोप- रपं सामविधेषं, 'वृपावहै'। इत्युका कोडमर वर इत्ानख्त मं वरमुनवना। 'बत' पज्िन सोमवागे, 'नावपि' किस्- कयोरावधोरपि, युन्नम्साम्वेन 'पह एवं, 'मजता', भ तु वत्कित्िसुच्ं ेब्राटिकंी 'हति'। ततः 'ताथ्या' चञ्तिम्या, 'एतं' भाचिन यहं, 'अटप्न', 'तो' बाखिनर, चिकितया सपत्स बिरः, प्व्यर्पचतार। प्रतिधानं नाम नरोरे पुनः प्रन्धानं । प्रवर्स्थ द्व्येतन्रामकं चत् कर्म तदेब वत्रवरीरे प्रतति- रिनं बिर:। तेव तादुभेन शोष्या प्रव्म्वास्यमिरोयुलेम बज्जेन चजमाणा देवा: खापेचितान्यन्यकवानि खर्नस प्रायुषन्॥ * प्रस्वमंचतमिति तै- पाठः। + वक्चेपादिकमिति तै० पाठः। ! प्रत्यधनामिति बै० पाठ:। 84 2

सैतिरीये बारखने

देवा वे सचमायतेत्यारम्ैतावता महता प्रबन्धेग प्रव- ग्यारस्थ कर्म प्रमाध्य तदेव कर्म विधने। "यत् प्रवर्ग्यः। तेन स भीष्णा वशेन चजमान:। प्रवाभिषो रन्धत। ब्भि सवगें जोकमन्यजयन् ।। चत् अवग्यें प्रटुषत्ति। यज्जसैव तच्छिर: प्रतिदधाति। तेन व भीष्णा यशेन चजमान:। प्रवाणिषो बन्धे। अरभि सवनें लोकं जयति। तम्मदेष भा- सिनप्रवथा दव। वत् प्रवर्ग्यः।।।" (५प्र०।१प०।०म.) इति। बदि प्रवग्यांख्य कर्मानुतिष्ठेत्। तत्तई पत्नख बिर एव प्रतिसमाहितवान् भर्वत। ततः 'मनोष्फी' मिरःवितेष, 'यजेन', 'चजमानः' पुमाम, वाभाषनोयानि श्न्यान्यफताित प्राप्ोति समे वाभिवयति। यस्मादन्निम्यां समाधानं खतं 'तस्मात्' कारणात्, यः प्रवर्म्याख्यः कर्मविशेषाडसि, स 'एप:', आञ्िनप्रवया इति वाश्िनमन्त्रा: प्रवथसः प्रटड्डा चािण् प्रवग्ये सोडयं 'बाश्चिनप्रवयाः'। 'दवबम्द एवकारार्थः । एतदेव ब्राहमपरूपे प्रपाठके प्रथमानुवाके प्रवम्याख्य .. कर्म विधाय द्वितीयानुवाकादा यञ्जते मन द्त्येतनान्त- सार्थय होमंविधसे। "सावितं जुदोति प्रदखे। चतुर्मदो- तेन जुहोति। चतुष्याद: पशदः। पशुनेवावदने। चतसर दिभ: दिश्लेव प्रतितिष्ठति"। (५प्र०।९ ऋ०।१म०) इति। मन्ते देवस ला सवितु: परिष्ुतिरितुकलवान्रान्तः 'साविनः,'तड्टोमः

• प्रभंस्थेति तै पाठः। t यानि पयानि वावि हति वै. पाठ:।

8 प्रपाठके २ धनुवाकः।

'प्रसत्ये' प्रसवाय सन्पधते। सुवेध जुडां चतुवारं ग्टरोतं बदाव्यं तेग जुडयात्। चहःसख्ासाम्यात् परप्राप्रिदिंस पतिष्ठा च।। पुनरपि चहुःसख्ां प्रकारान्तरेख प्रमनंसति। "इन्दाशूि देवेम्थोडपाक्कामन्। न वो भागानि इयं वच्लाम इति। तेन्य

देवताये वषट्काराय। वचतुस्टहीतं जुदोति। बन्दापू- सेव तत् प्रीयाति। तान्यख प्रोतानि देवेन्यो हवयं वहन्ति।"

सभिमानिनो देवा इविर्भाग्यो 'देवेभ्यः', सपरत्ताः सनतो- इन्मनागच्ण्। किं जुवन्तो गता दति, तदुचते। के देवा भागररितानि वयं 'इन्दांसि', 'वः' युमदोयानि, र्वोदि 'न वच्चाम:' इविर्वहनं न करिव्यामः, 'दति', ज्रुवन्तः तदानी देवा विचार्य रोमकाले वत् पतुर्गहयं तच्न्दर्षां प्रोतिकरं भवति इति तेषां भागमकच्ययन्। तत्र प्रथम- ग्रहर्षं पुरोडनुवाक्यासाया गायनीदेवताया*सुष्टिकरं। दवि-

या जगतो देवतावास्तुट्टिकरं। चतुर्थयइणं वषट्काराखा- वा अनुधुम्देवताचासुष्टिकरं। चतखतुस्टंहीतेन होमे सति. इन्दोदेवता: प्रीपन्ति। ताख प्रीता: सत्य: 'हव्यं वहन्ति'।

• पुराडनुवाक्ताख्ाया देववाया इवि तै० पाठः। 1 पुषिकरमिति तै० पाठ।

सेचिरीये बारकाये

तच डी पत्ता। सोमयागे महष्पादिक लला दोड- बीधेट्टेः प्राजेव प्रवर्ग्यसाधनं महावीराटिकं सम्पादनोषमि- त्येक: पः । दीघायां समाप्तायां प्रवग्यामुष्ठानवास एवं सम्पाद्नोबमितवपर: पक:। तब म्रचमपरे सविचदोमो वि- हितः। द्वितीयपने मोमांसबा होमं निवार्थ केवसमन्तपाठं विधसे। "बम्वादिनो वदन्ति। हतवं दोचितस सवार रण हेतव्याशमति। इविर्वे दोकतः । बच्चुळचात्। इविष्कृतं यजमानमग्ने प्रदथ्ात्। पत्त जुडमात् ।। R।।" (३ प्र०।११०। २म०) इति। बन जुडयात् पुनः* तब बोमप्रज्ञो न चुच्यते। 'दीचितः', दविःसम्पादकलवात् 'दविः', एव1 तथा सति वदि 'चविर्जुजयात्', तवायी दविःसन्पादकं 'बजमानं', एव 'पझर', प्र्तिपेत्।। प्रहोमपप्े तु। "यज्ञपुरन्तरियात्। यजुरेव वदेतु। म इविष्ृतं चजमानमग्ो प्रदधाति। न यजपदरनरेति"

भवेत्। तितो दोषदयपरिदारायाजतिप्रशेषं परित्यव्य 'यजु- रेव', पठेत्। वद्यपि युख्चते मन द्रत्येषा समेव तथापि बजदे पठितत्वात् चुष्यतेमुष्ठाम हवि व्यत्वत्या वा वजुरित्ुचते।

· दीधिगीषेद्ा संखृतो थोपयं दीचितः तस्य सावित्रमन्त्रेय 'ह।- तथं', न वा दत्ेवं अझवादिनां मीमांसा विधाराथी प्रकततिरिति

• वहोवपरिडारावेवि वै० पाठा।

8 प्रपाठंजे ₹ सनुवाक।

(देवस्व त्वा सवितुः प्रेसवे। अश्रिनौबीहुम्यां। पूष्ो इस्ाभ्यामादेहैण।-

अच होमाभावाद्यजमानख प्रचेपो न भर्वात। मन्तख पठि- तत्वाय्यन्ञाङ्गमपि भान्तरितं भवति। कक्यः। देवख लासर्वितु: प्रसव दत्यभ्िमादन्त इति। पाठस्ु। (९)"दवसय ता इसाभ्यामाददे'१) इति। ह चये प्रेरकस्यान्तर्यामिप: 'देवस', प्रेरणे सति 'अश्निना:', सम्बन्धिभ्यां वाञ्दणडाव्यां 'पृष्पः', सम्बन्धिभ्यां 'इस्ताभ्या', .. व 'बामाददे' खीकरामि। तखाभे: खादिरतं विधन्े। "गायतोच्छन्दाप्खत्यम- न्यत। तथ्ै वषट्ारोडम्यव्य निरोड्च्छ्रिमत्। तसे देधा रसः परापतत। पृथिवीमर्धंः प्राविभत। पशनर्ध। यः प्ृथिवों प्रविभत्॥ ३॥ स खदिरोडभवत्। चः पशूम। सोडजा। यत् खादिर्यिर्भवाि। इन्दसामेव रसेव यज्मस्य भिर: सम- रति।" (५ प्र०।२घ०।३म०) दति। गायचोदेवता बोमाहरष- गर्वेपेतराषि 'इन्दासि' चिष्टुवादीनि, बहमतिवतधितवनीति 'भ्मन्यत'। तदा वषद्वाराभिमानी देव: कुङ्ू: सन् 'सभ्यय्य' भाभिमुख्येग प्राप्य, तथा: गायच्ा: 'मिरोडच्छिनत्'। तस््रा- चवप्रदेशानिर्गतः 'रसः', 'देधा', भूत्वा 'पृथिवीं', 'पपुम्', च 'प्राविश्रत्'। पृथिव्यां प्रविष्टः 'मः' भागः, खदिरटृण्- Sभृत्। पश्डपु प्रवेषठ गता भावः 'चजा', 'माविज्त्'। चतो-

वैचिरोये बारंखपे :

चि: 'खादिरी' कर्तव्या। तथा सति 'इन्दर्ण', सम्बन्धिना 'रसेन', 'यजख', 'तिरः' प्रकार्यरुपं, सन्पादितं भर्वात। गाय्व्यां दि चिष्टप्सम्बडूं जगतीसम्वडू वाधरदय पम्म- र्भूतममिति कद्रसेतन प्रतिपादितं। ततो गायचीरसः सर्व- इन्दर्सा रसो भवति। महावीराखं पायं निष्पादयितुं मृत्खमनार्याभयतलीचणा व्यायाममाची काडकुद्दाखकपा ऋविरिय्चते। व्यायाममाचलादििसिमणानि पश्चमकाष् उखासनरणप्रस्तावे दर्मनितानि। अतएव सबकारेप तक्- चममतिदिय्यते। सागिक्या व्याख्यातेति। सदिरेय सह विकस्याथे पचचर्य विधसे। "चदी- दुम्बरी। ऊम्वा उदुम्रः। अर्जैव चज्ञस घिरः बक्रति। चद्वेपवी। तेजो वे वेपुः॥ ४ ॥ तेजसैव वज्स भिर: बब्रति। चड्डेकडती। भा एवावबन्धे।" (५ प्र०।२ऋ०18-५म०) दति। शोदुम्बरफसस्ोपदंपरुपेय भव्चलात् ऊर्ूपतवं। चग्रिदेवभ्धो इनिखायत सवेषु प्राविभ्रदित्युमलात् वेणोसेजोकपलं। भग्रे: सष्टथ् यतो विकतं भा वार्यदित्युमलाड्ैकङ्ततलेव 'भाः' दीप्रिः, प्राप्नोति। सन्यादाने मन्त्रं विनियुव्य व्याचषे। "देवस ला सवितुः

प्रिनी दि देवानामध्वर्यू चाखां। पूष्छो इस्ताभ्यामित्याइ चत्ये।" (५ प्र०।२घ०।५ म०) रति।

• सार इवि वै० पाठा।

1

8 प्रथाठके २ सनुवाक: ।

"अधिरसि नारिरसि। बध्वरकरवे्य:()। (उत्तिष्ठ महालासते । १ ।

कज्यः। (९"अधिरषि नारिरसि" इत्यम्त्रिमन्त्रयत इति। "अध्वरछ्द्वेभ्यः"(२) दत्येतावानव्ग्ेषः। ह सननद्ता लं वेनापि न जियसे न भज्यसे दति 'अध्धिः', 'भसि'। गृर्णा महावोरार्थिनामुपकारत्वात् 'नारिरसि'। 'देवेभ्यः' देवार्थे, 'बध्वरछ्वत्' यागनिष्पादिका, न्रमि ।। नसिन् मन्तर पूर्वभागसय तात्पयं दर्भयति। "वज्ज दव वा एषा। यदसिः। अस्िरसि नारिरसोत्याइ बाने।। ५ ।" रति (५.प्र ०।२ भ ० ।५ म•)। ती कूसाय्यत्वा इज्जस मा न त्म् । न ड्री - चसे नृणामुपकर्त्ती पेत्युपलालनादुग्रस्य शान्तिः। त्थवा शररिः न भवसीति 'नारिः' इत्युपखालनम्॥। उत्तरभागस तात्ययें दर्शवति। "अध्वरकद्देवेभ्व दत्याइ। वशे वा भध्वरः। यजछद्दवेभ्य दूति वा वैतदाह'। (५प्र०। २ अ० ।६म० ) दति ।। कथ्पः। उत्तिष्ठ ब्रहमणस्त इति ब्रहमाणमामन्व्रयत उपोत्तिष्ठति ब्रह्मोभावृत्तरमर्द्धषैं क्रियत इति। तखा छष: पाठस्ु। (8"उत्तिष्ठ ब्रह्माणस्पते • इन्द्र प्रापषर्भंवा सचा"(8) रति। हे 'ब्रह्मपसपते' मन्त्रस्य पाखक, मत्खननदेशं प्रति

·न मियसे हति तै० पाठः। 3 B

तैततिरोये बारखवे

देवयन्तस्वेमहे। उपग्रयन्तु मरतः सुदानंवः। इन्द्र प्राभूर्मवा सचा(७)। ()प्रैतु ब्रह्मखस्पतिः। म्र देव्येतु सव- ता। अच्छा वीरस्र्यं पक्िराधसं। देवा यञं नयन्तु

गन्तुमआ्मात् खानात् 'उत्तिष्ठ', 'देवयन्तः' देवानिच्न्तः वयं 'ला' ब्रधाथं, 'ईमरे' प्रार्थयामहे। 'सुदानवः' शेभनस फलख दातार:, 'मरतः' देवाः, 'उपप्रथन्तु' समीपे प्रकर्षेष गच्नु। हे 'इन्द्र', 'सचा' प्रस्माभि: सह, 'प्रापूू प्रकर्षेष भोघ्नगामी, 'भव'॥ मन्तरस्य तात्ययें दर्शयति। "उत्तिष्ठ मज्जपसत इत्याइ। ब्ह्मणेव यज्तसय शिरोऽच्क्रति" इति। (५ूप्र०।२०६म०)। चल्विआा महास्येनेव सह यत्रस शिरोकपं प्रवर्ग्यपाचं 'चच्छ' प्राभुं, 'एति' गच्कति॥ करः। आददते सम्पाजिनमनुनयन्ततर्जा पुष्छगलामखं टृषावमिति प्रैठ ब्रह्मवस्तिरिति प्रासाऽन्वप्रथमामभिप्र- अजन्ति यच मदं खनिव्यन्त: स्वुरिति। पाठस्ु।(")"प्रेतु ब्रम्- पस्पति: • नयन्तु नः"() दूति। 'ब्रह्मणसतिः' मन्त्रस पाखक:, छलिवक् ब्रह्मा, 'प्रेतु' प्रथमतो गच्छतु। 'सगृता' यजपम्बन्धिनी मन्त्रगतप्रियवाक्यरूपा, 'देवी', प्रकर्षेय 'एु' मच्छतु। किमर्थमिति तदुचते। 'नयें' मृभ्य: वजमानेभ्यो हितं, 'पष्ट्रिराधसं' पाङलस यज्रस साधकं, 'वोर' महावीराखं पाचं, 'बच्छ' प्रामुं, 'देवाः', सर्वे 'नः' प्सादीयं, यज्ञं 'नयम्न'ा

8 प्रमाठके २ चजुवाकः ।

न:()। (()देवों द्यावापृथिवी अनुं मेSमशसाथां)।

प्रथमपादे प्रैतुभ्दस्य तात्पये द्शयति। 'मैतु ब्रह्मपस- तिरिताइ। प्रेत्यैव यत्स भिरोच्छेति" इति। (५प्र०।२प०। ०म०)। 'प्रेत्यैव' प्रथमतो गलैव ।। द्वितीयपाढे समृतान्नव्देन प्रियवाक्ययुनस यज्ञस दिव- गं दर्भयति। "प्र देव्येतु सनृतेत्याइ। यशो वे समृता" इति। (५प्र०।९ऋ०।८ म०)।

जख वत्ख विवरया दर्भयति। "भच्छा वीरं नयें पक्किराधस- मित्याह। । पाक्ो हि यज्ः" इति। (५प्र०।२६०८म०)।। चतुर्थपादे देवा वशं नयन्मित्यस्य तात्ययें दर्भयति। "देवा यशं नयन्तु म दत्याइ। देवानेव चज्ञनयः कुछते" दति। (५प्र०।९ऋ०१०म०)। 'यज्जनियः' यज्ञस नेतृन प्रवर्त्तकाम्॥ कस्पः। उन्तरेष मृत्खननं छष्पाजिनं प्राचोनग्रीवमुत्तर- सोमासीय। (।"देवी य्यावापृथिवी" इति मत्खनमभिम- कयत दति। ब्रमु मेडमपूसार्था"() दति मन्तश्नेषः। हे 'दावा- पृथिय्या', 'मे' मदीयं, व्यापारं 'बन्वमप्सार्या' युवयोरनु- मतं कुरतां।। मन्त्रसय देवतचोरभ्यमुज्ञार्या तात्पयें दर्भयति। "देवो

यज्रस्त भिरः सक्रति" इति। (५प्र०।२ऋ०।११म०)॥ 3 B 2

वैततिरोये वारखने

(•)ऋध्यासेमन। मसस्य शिरे:०॥२। (6)मखाये त्वा। मखस्ये त्वा शीर्ष्यो(र)1-

कल्पः । ()सद्यायमय" इति मत्खनेडम्या पहत् "मखख शिरः"() दृत्युपाद्येति। 'पध्य' चछिन् दिने, 'फ- द्यामं' कमषा समृद्ा भूयायं। दद मृट्ूपं 'मखख बिरः' यत्स्य मिरःखानीयं प्रवर्ग्यपाचरूपं । मन्मदयं सरैव व्यापटे। "सग्यासमय मबस घिर दतयाह। यज्ो वे मयः। उद्यासमय यत्नस मिर ह्ति वा घेतदाड" इति। (५प्र०।९६०१९२म०)॥ कन्यः। (5)"मखाय ता" दति हरति "मखस्य खा शोष्जे"न) इति रष्पाजिने निर्वषतीति। हे मस्तिके, लवां 'मखाब वश्ाये, इरामोति बेष:। तथा ला 'मखख' वजख, 'बीषें: बिरोरूप प्रवम्या थे, निर्वपारमीति भेषः।। मन्तदयं सहैव व्याचछे। "मसाय ला मसस ला शोणे रत्याह। निर्दिम्ेवेनदूरति ॥ • ॥" हति। (५प्र०।२४०। ११म०) 'निर्धिभैव' यज्ञार्थ दह हरपनिर्वपने कर्थायलैव, 'एनत्' मृत्खरपं, 'हरति' निर्वपति, चेति दष्टवं। चदुनं समकारेष, एवं द्वितोषं दतोषस हरति तष्पोस- तुथें चावतीं मृदं अवर्ग्यमाचे्यः भाप्तां मन्यत इति। तदिदं विधने। "विर्धरति। बंब इमे खोकाः । एग्व एव लोकेश्धो

8 प्रपाठणे २ धनवाकः।

(e) ड्यत्वम आसी:(९)। (९')सुष्यासमय्य। मरस्य

यत्रस मिर: समरति। दण्णों चतुर्थप हरति। चपरिमिता-

वव्यमाणसम्ारेभ्यो मृद: प्राथम्यं विधन्ते। "मतखगा- दये इरति। तखाम् मत्खन: करुखतमः" दति (५प्र०।२ न•११म०)। ये व वराहविदताद्य: सभारा: तेभ्वः 'अये' प्रथममेव,मद खाला तम्तमात् 'मत्खनात् गर्शात्, मदं हरेत्। चसादयं 'मत्खनः', खकीर्यां वेदनामगपचित्वा चजमानोप- काराथं बई प्रथच्कृति। तस्द वमतिमथेन 'करचः' लपाल:, वतो मत्खनाहेव महं हरेत्। न त्ग्यतो चतः कुर्ताखत् मरानेया॥।

अशोरिति वराइविहतमिति। वेन प्रकारेण मृदो हरण- मुनं। तेगेव प्रकारेपेतरे खर्वे बवभारा: सम्पादनोया:। अ निशन्त्रणे तु तब तन मन्त्रविधेषाजवि। 'देवी च्यावापृिवी' दति पूर्वच म्दोभिमन्त्रयं। (6)"द्ूयत्वप भातो:'(८) दूति मन्तः। बराड दंदवा वं मृद्िभेषं सन्नादयति तमतरत्सरुपं वराइविहत। हे वराहविकत 'रवत्वये एतार्वति पुरोहेये वं 'भाबीः'॥ अभिमन्त्रितमय वराइविद्तस्याहरणे मन्तान् दर्भयति।

तैजिरोये बारस्वे

शिरः। मखाय त्वा। मखस्य त्वा शोष्छो()। (१९) देवीर्वख्ीरस्य भूतस्य प्रथमजा छतावरीः(५९)। (११)ऋटध्यासमद्य। मखस्य शिर:(९)। ३।

(१)"सद्ासमय • ला गोषो"(१) इति। एते मन्तरा: पूर्व- वड्माख्थेया:॥ एतेषां वराइविदतवभ्भारमन्तार्ण तात्पयें दर्भयति। "हूयत्यय आमीरिताइ। म्रस्ामेवाच्सट्कारं यत्रस मिर: सभ्भरति" इति। (५प्र०।२३०१६म०)। यावइ्वराइविद्दतमस्ति एनावती सर्वा भमिवर हेणोङ्तलात्। एतचाधानत्राह्मये स वराडो रूपं छलेत्यादिना विसपष्टमाखातं। अतो वराइ- विषतसभ्भारेप 'पस्यामेव', सर्वस्ामपि पृथिव्यां, 'अच्स्वट्- कारं' भष्पोडयंशो व्यर्थो यथा न भवति तथा छला, 'यत्स घिरः', सम्पादितं भवति। कथ्यः । देवीवव्रीरिति वल्मीकवपामिति बभिमन्त्रयत दूति श्रेष: । पाठसु। (११)"'देवोर्ववीरख • छतावरोः"११) दति। वल्मोकख निव्पादिका: चुट्रजम्नुखरुपाः 'वब्यः', ह वष्यो देव्या यूयं 'शस्' 'भृतसय' प्राषिजातस्य, 'प्रथ- मजाः' प्रथमत उत्पन्ना:, 'सतावरोः' यज्ञवत्यः' सभाररुपेण़ वज्जनिष्पादकलवात् ताटू सा भवर्थेति भेष:।। अनेनाभिमन्त्रितान वल्मोकवपायाः सभभरणमन्त्रानाह। (१९)"ऋध्यायमय • मखसय शिरः" (१९)द्ति। पूर्ववद्मास्थेयं।।

8 प्रपाठके २ चनुवाकः ।

(१९)ऋध्यासमय्य। मकस्य शिरः। मखायं त्वा। मखस्य त्वा शीर्षो(९थ)।-

वष्मोकवपाया: सम्भरषं विधन्ते। "ऊ्ज वा एतफू रसं पृथिव्या उपदोका चहिषन्ति ॥८॥ यदल्मोकं। यद्ल्मोक्तवपा बभभारो भर्वात। ऊर्जमेव रसं पृथिव्या पवबन्धे। भथो ओ्च- मेव। त्चप स्ेतत् पृथिव्या:। यइ्ल्ोक:"इति। (५ूप्र०।९ प०११७म०) । 'वल्मोकं', 'धत्', विद्यते तदेतत् 'उपदीकाः' पूर्वाक्ता वम्य:, 'पृथिव्याः', सकाम्रादव्हेतुमेव 'रसं' मदं, उड्धत्य निष्पाद्यन्ति। मतो वन्तोकवपाया: सम्रणेन भूमिसारं 'ऊर्जमेव', प्रान्नति। अपि व कर्णभष्कुस्याकारसाम्यात् 'वल्मोक:', भमे: 'श्रोचमेव', तत्ादस्मोकवपा प्रभस्ता।। प्रथेनं प्रभंसति। "अबधिरो भवति। य एवं वेद"

कस्पः। इन्द्रसोजसीति पूतीकानिति। ह पूतीकमसूह रन्रखोजो वखमसि बनेन मन्सेषाभिमन्त्रितानां पूतोकानां सभारषमन्तानाह। (९१)"सद्यासमय्य ० वा भोष्णें"(१९)

पूतीकासन्ारणं विधत्ते। "हन्ट्रो टचाय वज्जमुदयच्त्। स धन चच पराक्रमत।<॥ तम्नात्रियत। स पूतीक सम्बे परा- क्रमत। साडभ्रियत। ऊति वे मे धा दूति। तदूतो कानामूतोकव्वं। * तसादु बप्मीकवपा प्रभत्ता, मोनलवात् रवि। तै० पाठः।

ैरीये बार कामे

अग्निजा असि प्रजापने रेतेः।-

यदूतीका भवन्ति। चज्ञायैवोतिं दर्धत" इति। (५प्र०।२ ६०१८म०)। पुरा कदाचित् 'इन्द्रः', उचवधार्य 'वजं', उद्यम्य म्रेरितवान्। तदानों 'सः' रस्द्र:, 'चब चच' देजे, 'पराक्रमत वच्चप्रतेपखक्षण पराक्रमं सतवान, तथ सर्वच 'नाभ्रियत' मखायनपरो दुचसेन वब्ेष धृवः प्रदतो बासीत्। तनः 'छः' रस्द्र:, विचार्य 'पूतोक "सम्प' समीपे कदाचिदवखितं टृनं प्रति 'पराक्रमत' वजप्रणेपखप्मं पराश्रर्म सनवान्। तदाबों 'म:'

'अत्रियत' प्रवतोपमत्। तहानों परितष्टः स इष्द्र: पूतीकसमनं प्रत्येवमत्रवोत्। दे पूतोकसम्ब 'मे' 'अतिं' मदीयपराक्रमरचा, "धाः' धृतवानसि, इति ऊतीधारकत्वात् तेवां पूतीकानां 'पूती- कः', दति नाम सम्पननं। तेषां सम्रणे बति वघ्स रखा से सन्पादयन्ति । कष्प:। अतशमानि उव्ाजिनसोमानि य संसव्यागि- ना भि प्रजापते रेत हतति। हेविविधसामयड तमग्रिजासि आाग्रेयी वा एषा चदजात्यजाया आओेयत्न्रवणात् नधि- ..

र्देवेभ्यो निजायत सष्णे रूपं कलेति त्रवणाचोभयथ्याग्रिलम- भिप्रेत्य तक्ाखामग्निजलमुत महावोरदाब्ेतुलात् प्राजापे सष्टो खोखं सारमं।।

• पूतिक इति ते• पाठः।

8 प्रथाठन २ चनुवाकः ।

दध्यासमच्च । सखस्य शिरः।8। मखाय त्वा । मलस्य त्ा शीण्पं। ()वयुर्वेषि

(१३)"अग्रिया भमि • मखख ला शष्यें'भ१य दति। पूर्ववद्ा- स्वेयम् ॥। प्रजापसे रेन द्व्यनेन प्रजापतिवष्टाया गावच्चा रमडमां प्राविभत्। स एव विर्वाच्तत द्त्येतह्तर्यति। "अग्रिजा भि .

प्रजापते रंत इत्याइ। य एव रखः पफून् प्राविभत्। १० ॥

पाजिनलोमरपाया सक्षाराणां पत्मख्ञां प्रबंसति। "प- सेते सभ्भारा भर्वन्ति। पाक्ण यच्ः। याबानेव यद्ञः। तख पिर: सश्भरति," इति। (५प्र०९१०।९१म)। धानाक- रक्षादिरवः पसकचामात् 'पाक्ठ यज्ञा यावान्', अक्धि 'तस्', सर्वस् 'डिरः', सभ्ारमतया पससह्धया सव्पादितं भवति। एतेषां सम्भारद्रव्याणां सम्ाजिने समारयं विधसे। "य- द्याम्याणां पपना चर्मा सक्षरेत्। धाम्याम् पपून रड़षा- पंवेत्। उण्णाजिमन पनारति। बारधानेव पपम् शडुचार्प- यति। तसात् समावत् पपनां प्रजायमानानां ।१२॥ धार- छाः पपत्रः कनीयाफसः। पडचा घृताः," इति। (५प्र०।- 30

प्रासं धैहि। अपानं घैदि व्यानं पैहि। चक्षुर्घेहि ग्रषं धि। मनौ धेदि वार्चं धेहि। आत्मानें धेषि प्रति-

--

२ङ०।२२म)। 'गाम्याणं' गवादिपशूना, 'वर्मण', बमभरणे सति तान् 'पशून्', 'पूडचा' श्ोकेन रोगादिजणितेन, थो- जयेत्। तन्माभूदिति 'छष्णाजिनेन', एव सर्वें सभ्ारषोयं, रषमृमस्ारणजलात् 'म्ररण्यानेव', पशून् महावीरजमि- तेन सन्तापेन योजयति। यस्मादारखेणेव सब्रणदारखा: पभवः पडुचा योजिता: 'तम्मात्', 'समावत्यजाय मा ना म ) घाम्येनेात्पद्यमानामामपि, द्विविधाना 'पशूनां', मध्ये 'चार- खा:', एव 'पञ्वः', कनिष्ठाः । न्ि जमा गवास्तादिपु या- वम्तमादरं तावन्तं छष्पाजिनमृगेषु कुर्वन्तिं । हष्पाजिनस सलोमके भागे सक्षरणं विधन्ते। "लोम- तः सभ्भरति। अतो हस मेध्यं।" दति।(५प्र०।९१०।२३म)। 'सोमतः', लोमर्वति प्रदेशे सभभरेत्। 'अतः' लोमतः प्रदेवात, 'मय' कप्पाजिनस्र, 'मेछं' यामयोग्यं सम्भारं, सम्पते।। कथ्यः। आायुर्घेदि प्रापं घेदीत्श्रेनावघुाय्येति। पाठसु। "(१)ब्रायुर्घेदि • मां घेदि मयि घेहि"(१) दति। इे प्न्न मुदमाघाय यजमानसायुरादीन सम्पाद्य। 'मां' वजमा्न, 'घडि' पोषय, चर्पोषतं धनादिकं 'मयि' बजमाने, 'घेषि' खापय॥

१ प्रपाठके २ धनवाक: ।

ष्ठां घैि। मां घैदि मयि घेड्ि(९(मधु त्वा मधुला करातुय। (१)मखस्य शिरासि(।५॥

चटुनं सचकारेप। बहत चाया: परिष्टद्य इरन्युस्रेष विदारमुङते चोचिते विकतेोपोन्ते परिश्रिते विदधातीति।

विधने। "परिष्ट स्ायन्ति। रचसामपहत्े। बहवा इरन्त। नपचितिमेवास्मिम दर्धात। उडूते सिकतोपोन्े परिश्रिते निद्धति बाच्ये।" इति। (५प्र०।प२०।२४म)। 'सायनन्ति' नागककेयुः, त्ायाथां परियहणेन रचांस्पहृतानि भवन्ति। तेषां बजवेवास्मन् द्रव्ये गज्ा छता भर्वात। भुमेरेद्ूननेम षिकतावापेन परितस्तरोधानकरणेन व तम्रिन् देवेऽवस्या- पितस्य द्रव्यस्योपट्रवपरिद्ाररूपा श्ान्तिर्भवति। कल्य: । ('९) मधु त्ा मधुना करोतु(१य) दति मदन्नीभि- रूपसप्सजतोति। हे सभारसमूहरूप द्रव्य 'मधु ल्वा' पूर्वमपि मधुरं मशावीरनिष्पादनयोग्यं मुद्रमं ला, वयं मदन्तोमंसर्ग: पुनरपि 'मधुखा' माधुर्ययुत, साकरव्ययुनं, 'करोतु'॥ अ्नेन मन्त्रेष साध्यं मदन्नीमेखनं विधसे। "मदन्तोभि- रूपसजति॥ १२॥ तेज एवास्ि्रिन् दधाति।"दति।- (५प्र०। १घ०।२५म)। तप्ता भापो मदनमः, तन्मेखनादसिन् ट्रब्े तेजः सम्पादितं भर्वात । 3 c 2

पेसिरीये बारकणे

यदपि अखमेखमार्दवं मण्वावीर निव्वाहनवामर्थ्यक्षपं तेज: सम्पदते। तवापि मनत्रीसैव सामयातिशथाय मन्त्रपाठ दसे तहपयति। "मधु ला मधुला करोलित्याइ। ब्रह्मणैवास्िन् तेजो दधाति।" दूति॥ पवालिन् हळे मेखवितव्यं द्रव्यामरं विधस्से। "यङ्वा- म्यारणं वाचार्णं कपाले संदसजेत्। ग्राम्यादि पानाषि श- चार्पवेत्। अर्मकपासे: संदसजति। एतानि वा बनुषजीव- नोवानि। ताम्येव पदुचार्ययति।" दति। (५ूप्र०।२०२६म)। ग्रेषु पाकायर्यानि भाष्ानि ग्राम्यपानाति तदीयकपासीः संखर्जे सति तानि 'रण', शोकेन सङ्गरूपेय योजितानि भर्वान्त।. तक्ासदिति 'अर्मकपासैः', मिश्रवेत। नर्मभ्रव्देन पिरनने जीर्वग्यामदेशें अवसिता भाण्डांभ उचने। तानि

कचित् बाध: । ड्रययांनर विधने। "अर्करभिः संकूसजति धुते। ब्रथो मन्वायं।" हति। (५प्र०२१०१०म)। 'गर्वराः' चुद्रपांषी- पाः, तत्संखणे सति महावीरखय 'धृतिः' दाळ्े भवति। ऋपि प मं सुर्ख सुर्बनीति मर्करामामंनिवत्री तथ्ेमः 'बन्वीयें' सुब सडूये, भवति। एतचाधानप्रकरणे समाखासं। मं वे नो- भदिति। त च्कर्कराणाप्ट मर्करत्वमितति। इ्रव्यान्तरं बिघसे। "बजलोमे: सपसंजति। एषा वा

• भङ्गसपेयोत तै० पाठः।

8 प्रपाठके ₹ धानुवाकः। ३६५

नगने: प्रिया तनः। चटजा। प्रियम्रैवेनं तमवा सश्सर्जात। थो तेजसा।" इति।(५प्र०।२३०।२८म०)। प्जाम्ता: प्रजा- पतिमुखजलवेन सदरतात् प्रियतं। ऋपि चाग्रे: खेनेज तेजा- रूपत्ात् 'तेजसा', द्रव्ं सेससं भर्वात। द्रव्यानतरं विधन्ते। "ळष्पाजिनस लोममि: सश्छजमि। यशा के रुष्णाजिनं। यशेनैव यअ्पूसर्सजति।"॥ १३॥ इति। (५प्र०।९प०१८म०)। अवघातप्रस्तावे वश्ो दवेभ्योऽनिखायत वष्ोदर्प हतेत्युतवात् कप्पानिनस्र चजलं तक्ामरुपेप 'बशनेव', महावीरट्र व रूपः 'यज्तः', संसष्टा अवति।

विधन्े। "परित्रिते करोति। ब्रह्मवर्चवस्य परिष्टदोते।" हति। (५प्र०1११०११म०)। योडयं देशा परितः कटाहि- भिरावृत: तत्िन् 'परित्रिने', महावोरं 'करोति'*। तदे- तङ्रह्ववचंसपरियह्ाय भर्वात। तथ नियमं कसिदिधसे। "न सुर्वस्रमिप्राप्ात्। यत् कुर्वन्तरभिप्राध्ात्। प्रायाचकु चार्ययेत। अपचाव प्रापिति। प्रापार्नी गोपीथाया" (५ूत्र०।२भ०३०म०) दति। सेोडयं तदानी 'नाभिप्रास्ात्' तदाभिमुखेन खांसं न छुर्यात्। ततकरये खकीया: 'म्राषाः', दुःखेन वोजिता भवन्ति। त- आतू मुखं 'अपहाय', घरता मोला खासं कुर्यात्। तथ 'प्रोषाना', रचपाव भर्वत ॥ नियमान्तरं विधस्ते। "न प्रवग्ये वादितयं चानरेवास्। * कुयादिति तै० पाठः।

तैजिटीये बारकन

चद मरेयात्। दुखमा खात्॥१ तमात् नान्तराययं। भात- मा गोपीघाय।" दति। (५३्र०।३३०२म०)। यब प्रवर्ग्पा- चाषि तिष्ठन्ति। तब सर्यक्चेत प्राच्या वसेत तदामी खयं प्रती- यां तिष्ठेत। सर्यस्य प्रतीच्यामवखाने सयं प्रार्चा तिष्ठेत्। एवं सति प्रवग्यादित्ययोरमथ्येडवमरायो न भवेत्। बन्तराये .--- तु वुष्ठरोगो 'खात्'। मतः खनरीररसार्ये 'अम्तरायं न', कुर्यात्॥ मृत्पाचनिमाणे साधनं विधसे। "वेखना करोति। तेजो वे वेपः । तेजः प्रवर्म्य: । तेजसैघ तेजः समर्धयति।" हति। (५प्र० ।१ऋ०।१म०)। कुशनिर्माषार्ये सुभकारा: काठठेन यं व्यापारं कुर्वन्ति तय 'वेखुना', कुर्यात् नतु दाहणा। न्रग्रि- ईैवेभ्योडमिखायल स वेप प्राविभदिति मुख्या वेषोसेजरवं तप्र- घृताधारत्वात् प्रवर्ग्यपाचमपि 'तेजः'। चतो वेपुरूपेप 'तेजसा', प्रवर्ग्यरूपं 'तेजः', समृद्धूं करोति ॥ कच्यः । सम्पिध्य मृदं (१०)"मखख त्रिरोषीति"(१०)। पिएडं रलेति। हे मृतुपिण्ड तं यप्रस बिरःखानीयः 'अभि'। प्रवग्याथंख द्रव्यस मिरखानोयलं विभदयति। "मखस्य भिरोडणीत्याह। यज्जो वे मखः। तम्ैतचिरः। यत् प्रवर्ग्य:Hए।। सस्मादवमाह।" इति। (५ूपर०।३३।५म०) प्रथमानुवाके

प्रवर्ग्यनाम सम्पन्नमित्युतं। तआ्मात् मखख त्रिरोऽबीति मन्सोत्रमुपपसतरं।

8 मपाठरे २ बनुवाजः ।

(१=)बभ्स्ये पढे स्थे:(१)। (<)गायचेरं त्वा छन्दसा करोमि। पेद्टुभेन त्वा इन्दंसा करोमि। जागतेन त्वा

कल्पः। ('म)यजस्य पदे ख(म) इृत्यप्रुष्ठाभ्यां निष्टम्च रति। शर्ट्रख पिष्सपरि ऋष्ठदयग्रहेष निष्यन्नविन्दुद्दयाकारे रेखाउकने चुर्ना 'यज्ञख', पादी भबचः ॥ एतयेर्थत्रपादले प्रास्त्रप्रसिद्धिं दर्भयति। "यजस पदे ख दत्याइ। यजस्य हेते पढे। तथो प्रतिष्ठित्ये।" इति। (५ प्र०। २म०(म०)। समानरूपतेव दविलेन च पादसादृश्वादित्वं कर्नतव्यं। शपि य पाददयसाद्दशेण प्रतिष्ठार्थमेतङ्गर्वतति*।। कन्यः । महावीरं करोति। चियु्धिं पच्चोड्रिमपरिमि-

वायव्यप्रकारङ्गावन्रेख ला इन्दमा करोमोति प्रथमन्ेष्रुभेने- ति। द्वितीयं जागतमिति। वतीयं अपि वा सर्वेग्दैकमिति। पाठस्ु। (१८)"गायचेष ला • इन्दषा करोमि"(१e) हति। हे प्रथम महावीर लां गायतच्न्दोदेवतासामर्वेन निष्पाद- वामि। एवं द्विमीक्तीय योर्मेंहावीर योस्तेष्टुभजागतमन्त्रो व्याख्येया। मन्त्रेषु गायत्रादिपदनामुपयोगं दर्धयति। "नायन्रेष ला इन्दमा करोमोत्याइ। इन्द्रोभिरेवैनं करोति" दूति।

• प्रतिष्ठार्थमेव भवसीति तै० पाठः। + मूर्धसायुमिति तै. पाठ:।

वैचिरोये पारख्यमे

छन्दसा करमि१e। (१')मखस्य राजासि'१। (र)न-

(५प्र०।३३ 1०म०)। एतेषां मन्तराणं पाठेन नहावोरखेद इन्दो देवनादिभिर्मिष्यादितं भर्वात। प्कैकमिन् महावीरे कच्चाचयं विधने। "वियुद्धिं करोति। चय दमे लाका: एवां सोखानामाठ्े।" दति। (५प्र०1९६०। रम.)। भाण्डसयोपरिभाण्डरान्तरप्रथेये वाहृत् ब्कारो भ- ति। तादृभन शकार अा्द्धिरित्युचचते। ऊध्वाच्तोभावेनाव- ितभारवचवत् निविधा सधा चख्र महावीरक सोडसं

पर्वेव्वाख्यातैः इन्दःप्रतिपादकर्मन्त्रेः तचिष्पादनं विध- ने। "इन्दोभि: करोति॥ ३॥ बीये वे कन्दाकूषि। वोर्येषे- वैनं करोति।" इति। (५ूप्र०।१३८म०)। वीर्यप्रदलात् गावचारिकन्दर्म वोर्यरूपतं। कल्यः।(९')मखस. राजामि"(१) दूति। उपविसं राखां करोतोति। विखस्य समीपे वर्त्तमान हे वखयाकार लं यत्सा 'राक्ा' रसना, 'अमि'। यथा काहीदाम, कष्ाभरमं वा तइत्। क थ्यः। (१९)"अदितेसे विशं मकातु'(१) इति वेषुपर्वका विसं करोतोति। पाक्केन इन्दसेनि मन्तरशेष:। से महावीर

• उछकाया इति तै० पाठः।

8 प्रपाठके २ कानवाकः।

दितिस्ते विलाँ मल्लांतु। पाङ्कॅन इन्दंसा(१ण) |

पक्गिकवन्दो देवतया वह 'अदितिः' भूमिर्देवो, 'ते' तव, 'बिलं', 'ग्टजातु' खोकरातु।। तमेतं मन्त्रं विनियुक्के। "यजुषा बिलं करोति व्यावृत्यै" इति। (५प्र०।३३०।१०म०)। लौकिकेषु मृत्याचेषु मन्- मन्तरेणैव कुमभकारा 'विलं' कुर्वन्ति, चत्न तु मन्तरेपेति 'व्यावृत्तिः' ॥ महावीरस् प्रादेभपरिमाणं इस्ाभिनयेन विधने। "दध- मं करोति। प्रजापतिना यज्ञमुखेन सम्मितम्" इति। '५ूप्र०। १म०११म०)। यज्ञपुरुषस्य शिरखधिवुकयोर्मंष्यवत्ति 'प्रादेश- माचं', प्रजापतिस वैश्वानरविद्याया प्राजापत्यलेनापाख:। यस्लेतमेवं प्रादेशमाचमिति इन्दोगेरावातलवात्। व्तः प्रा- देशमाचो महावोर: 'प्रजापतिना यत्ञमुखेन', च तादूभो भवति॥ तदेवं परिमाणममूद प्रभंसति। "द्रयन्तं करोति। यत्र- परुषा सस्यितम्" दति। (५ू प्र०।११०।१२म०)। 'यमख' पहरक्गं ऐन्द्रवायवादियहपानं, तेन साद्दकं प्रादेशमाचले सम्पाद्यते।। पुनरप्यमूद्य प्रभंसति। "द्यन्तं करोति। एतावद्े पुरुषे वीयें वीर्यसम्मितम्" दति॥४ ॥ (५प्र०।१ऋ०।१३म०)। पुरुषभनरीरे 'वोये' दर्भनत्रवणादिषामर्थ्य, प्रादेशपरिमित मुखे विद्यते। भतो वोर्यपादृश्यमेतस्य भर्वत॥ 8D

तैतिरोये पारखने

(११)ह्रर्यस्य इरसा आ्य(९९)। (०)मखौसि९॥५॥ पते, शिरः, छतावरीकंध्यासंमद्य मखस्य शिर:, शिर:, शिराडसि, नवे च। अनु० २।

यतः *परिमाषाभावरपं पचान्तरं विधने। "अ्परि- मितं करोति। अपरिमितस्यावतथ्ये" इति। (५ूप्र०।२्य०।

सम्पसते।। चटुतं सचकारेय उपविसं ग्रात्त्ाङ्करतीति तदच विध- से। "परियीवं करोति एतवै" इति। (५प्र०।१ऋ०।१५म०)। योवाया: परितः 'परियीव' तय वखयाकारो धारपवोपयु- व्यते।। करप: । (११)"सुर्ययस हरया आध" (१९) दति। इत्युस्तरतः सिकतास प्रतिष्ठाप्येति। हमहावीर 'सर्य्यस हरसा' तेजया भातपेन, 'आध' म्पशक्रो भव।। मन्तख सष्टार्थता दर्भयति। "सर्व्यस हरया भायेत्याइ। बथा चजुरेवेतत्" इति। (५प्र०।१ऋ०।११म०)॥ कथ्यः। "मखोसीत्यमुवीयते" दति। हे महावीर ले यत्रसाधनलात् 'मखः' यम्सरुपः, 'अ्मि'।

• नियतपरिमावडूपाभावलपं ते० पाठा। + निमित्तेन D चिह्रितपुसकपाठा।

8 प्रचाठने २ बनुवाक:।

पच दृतीयोऽनुवाकः। दयंतीर्देवीरिन्द्रस्याजस्यमरिजा सस्यायुर्घेदि प्राखं पच्च। (1)वृष्णो अश्वंस्य निष्यद्सि। वर्हसस्वा उतम्रंत

रति सावनाचार्ययविरचिते माधवीये बेदाथग्रकाशे यज- रार्सके चतुर्थप्रपाठके द्वितोयोऽमुवाक्ष:॥॥

द्वितीये महावीर निर्मायमुनं दतोये तत्संसकारा उथने। कथ्प:। वृष्णो मन्यस्ेति सछद्राईपत्े प्रदोप् प्रथमख्तं महावीरं अफा्या परिष्टम् धूपयति। दच्जो बन्नख निष्पद्- पेति। पाठसु। (१)"वृष्णो प्श्स • मिनावरषयोरपुवेष धर्मचा"(१) दूति। देमहावोर, लं 'टृष्यः' सेषनसमर्थल 'अमस' सम्बन्धि 'निष्पत्' निःमतं यः बह्त् तघोगेन तङ्रपो- डवि। तादृनं तवां 'छ्ठतमतः' सीव्वतनियमो वरणो देव, 'बांधूप्यतु' सर्वता धूपित करोतु। 'मित्रावरणयोः' सम्बन्धो भ्रुवा धर्माख्ितः पुथ्तविश्रेषः। तद्रपेव ड्रव्येब 'धूपचतु' दत्यन्य:॥

• धर्माखिर तै• पाठः। 8D2

तैत्तिरोये बारख्यने

भाधूपयतु। मिचावर्रयाध्रुवेख धर्मखा(।)। (१)अचिषे त्वा शोचिषे त्वा। ज्योरतिषे त्वा। तपसे त्वा((९त्भी-

प्रमेन मन्त्रेष साध्यं धूपनं विधत्ते। "नन्वन्नकेन धूपय- ति। प्राजापत्यो वा अश्वः सयोनितवाय" दति। (५प्र०। ३घ।१७म०)। प्कशम्देम पछदुच्यते, 'श्रश्चस्' प्राजापत्यादि- जन्यत्वात् 'प्राजापत्यतं'। वतः पश्नसम्बन्धिधपेन सर्वकारण-

मन्न्रोप्रमनं मरवादित्यरुपेण इन्दोरुपेण च प्रभंसति। "वृष्णो ऋश्वस्य निष्पदसीत्याह। ऋसो वा बादित्यो दषाख्ः। तख़ इन्दाषूसीति निष्पत् ॥५।। इन्दोभिरेवैनं धृपयति" दति। (५प्र०।३भ्र.।१८म०) । कल्पः । अ्रग्रेण गाईपत्यमवटं खाला लोहितपचनीयैः मन्धारै: अवस्तीर्य तेषु महावीरामुपावहरति। लोहितपच- नोयेः बन्ारै: प्रच्काय गाईपत्वेऽमुन्तानादोप्यो* पोषत्यर्चिषे- सेत्येतैः प्रतिमन्त्रं प्रतिदिभमपि वा सर्वैः सर्वत दति। पाठस। (१)"अर्चिंषे ता भोचिषे तां तपसे त्ा"(२) दूति। 'अर्िषे', अरप्िरादय: शब्दा: ज्वालाविभेषवाचिनः । हे महावीर लां अर्चिरादिभ्यः बमर्पयामि।। एतैमक्ेर्यजमानस शरीरकान्तिः सम्पद्ते दति दर्श-

*मुझामातोप्यो तै० माठः।

8 ममाठने ₹ चमुबाष:।

मं मडिना दिवं। मिनो बंभूव सम्रयाः। उत शवसा पृथिवी॥ १॥ मिचस्य चर्षणी ्तः। अवो देवस्य सान-

थति। "अर्चिषे त्वा शचिषे लेत्याइ। तेज एवास्मिन् दधाति। वारुणभीङ्ः । मैचियोपैति शान्ये" इति। (५प्र०। ३४०११८म०) ॥ कल्पः। पच्यमानान् मथोपचरत्यभीमं महिना दिवमि- त्ुन्तरया वेति। तयोदभयो: छचोः। पाठसु। (९"शभीमं महिना दिवं • झु्ख चित्रश्रवसमं'(र)दति। 'दिवं' दीप मानमिमं महावीरमभिलच्य, 'मिचो' देवः, 'सप्रथाः' वि- सारसचितो, बभव। खकीयां मैचीं विस्तृतवान् 'उत' ऋपि च, 'पृथिवीं' अभिलच्य, 'त्वमा' कीत्या, 'सप्रथा' बभूव। प्रस्ांt सर्वस्थां पृथिव्यां महावीरख कोसि 'विस्तृतवान्' इत्यर्थः। 'दिवं' दिवि घुलोके दति वा व्यास्थेयं। 'चर्षणी- एतः मनुष्यातच्याधारयतो 'मिन्रस्य' देवस्य 'सानसिं' दान- भीलं 'त्रवः' त्वणं कीर्निरुपं, सर्वे वदन्नीति भ्रेषः । 'झुखं' मिचेष दन्तं धनं, 'चिचश्रवस्तमं' अतिभयेन विचिच्कीर्ति- युभं वर्सतते ॥ * उत्तरया चेति D चिह्रितपुस्तनपाठः। + चस्यां इति पदं स पुस्तके नाखि। मन्लयो: पलं दर्शयति चावय इवि पाठ: D पुलतवेऽतिरिक्को बसंते।

नैचिरोये बारवाने

सिं। धुवं चिचर्त्रंवस्तमं()।()सिध्यै त्वा(।(")टेवस्वा सविताद्वपतु। सुपाषि सवंक्करिः। सृबाहुरुत शत्या(।

कस्प: । पशेषु (8)"सिध्छे ता"() दति घृष्टों बाहाथ भस्ा- पोस्ेति। हे महावीर लां 'मिथ्ये' समीचोनखरूपषिथ्ये महा- वीरगतभस्मापोह्ृतसिध्यये तां खोकरोमि दति श्रेष: ।। मन्तस सष्टार्थतां दर्भयति। "सिध्बै लेत्ाइ। चथा चजुरेटैतत्" इति। (५प०।३ऋ०।२०म०)॥ कल्यः। प्रथमखतं महावीरं भफान्यां परिष्टज्जोडाप्त्यति देवस्या सवितोदपत्विति। पाठसु। (")"देवस्ता सवितोदपतु • सुबाज्रत प्तना"(4) इति। सेमहावीर त्वां 'सविता' देवः, ख'परा 'उद्पतृ' दूतोऽवटादूध्े नबतु। कीदुनः सविता, 'सुपाधि' मोभनाभ्यामुद्यमनकुभख्नान्यां पाणिभ्यां चुर्रन:, 'र-

'सुवाऊः' मभनास्यां वाङ्व्वां युन्नः । पाषिज्म्देन मषि- बन्धादूध्वे बह्ुख्ाधारभाग उच्ते। 'वाजशब्देन' मणिबन्ा- दवाचीनभाग: ।। सवितशब्दस तात्पये दर्भयति। "देवस्ा सवितोद्धपलि- त्याइ। सवितप्रसुत एवेनं ब्रह्मण देवताभि: उदपति" दति। ५प्र०।१३ ०।२१म०)। सविचापेरितः सम् मन्त्रेष 'देवता- भिख' सहोदपनं छतवान् भर्वात।

8 पघाठके २ चनुवाकः।

(6)अपेद्यमान: पुथिव्यां। भाशा दिश बापेस। उर्त्तिष्ठ बुडन्भव ।२ । जद्धस्तिष्ठ ध्रुवस्नं)। (सूर्यस्य त्वा चक्षुषा-

कन्प:। उद्ासयापद्यमान: पृथिव्यामान्नादिन प्रपटणेत्यु- न्रतः सिकतास प्रतिष्ठाप्येति। पाठख्। ()"अपचमान: पृथिवयां • खर्ध्वस्तिष्ठ भ्रुवस्तं"() इति। हे महावोर लं 'पृथिय्यां' भूमा 'अपयमानः' असि भङ्गमप्राप्ुवन्, 'आ्ाभ्ा दिन्नः' प्राचाय्या मुख्यदिमः, आाग्रेय्याद्या मुख्यदिशः, 'बा- पृथ्त' सर्वतः पूरय, सर्वच प्रसिद्धो भव। 'उत्तिष्ठ' उत्तर- ख, 'हहन् भव' खव्यापारेख प्रस्याता भव, दह सिकतासद्- मुखः खिर: 'लं' तिष्ठ।। दिनन आषृपेत्ययय तात्पयें दर्भयति। "अपदयमानः पृथिव्या- माता दिन वाषृणेत्याह।।। तसादग्रि: सर्वा दिशेनुविभाति" (५ प्र० ।११०२२म०) रति। यत्मात् महावीरखय सर्वदिभ्मूर्त्ति: म्ार्थ्यते 'तस्म्ात्' महावीरेषाभिन्नः 'बर््ति:' खतेजसा 'सर्वा दिश्नः' प्रकाशयति॥ अद्धसिष्ठेत्यस तात्यये दर्भयति। "उत्तिष्ठ टहन् भवोई्ध- सिष्ट भ्रुवस्यमित्याह प्रतिष्ठित्ये" इति (५प्र०।१ऋ०।९१म०) ।। कथ्पः। सर्यस्य ला चनुषान्वीक दृत्यनुवीक्षत इति। पा-

सर्व्वदिकपूर्तिः तै० पाठः।

तैत्तिरीये बारसके

न्वौक्षे।ऋृजवें त्वा। साधवें त्वा। सुक्षित्यै त्वा सूत्यै त्वा( ()दूद्महममुमामुष्यायएं विशा पशुरभि र्ब्रझ्मवर्चसेन

उसु। (9"सूर्यख्र ता चक्षुषान्वीचे • भृतयै ला"() दूति। हे महावीर लां 'सर्यस्य' चनुषाइमनुक्रमेप 'ईसे'। 'फजवे' आार्जवयुक्राये भूम्ये लामीचे। 'साधवे' समीचीनायान्तरि- पाय लामीचषे। 'सुच्ित्ये' शेभननिवासाय झुलोकाय ला- मीचे। 'भृत्ये' ऐनर्ययुकाभ्यो दिग्म्स्ामीचषे। लढ्ीपषणेन सर्वे लोका खखकार्य्यक्षमा भवन्तीत्यर्थः॥ सर्यस्य चक्षुषेत्यस्य तात्पयें दर्भयति। "ईश्वरो वा एषो- इन्धो भवितो:। यः प्रवर्ग्यमन्वीचते। सर्यस्य ता चक्षुषान्योष इत्याइ। चक्षुषा गोपीथाय" इति। (५प्र०।१ऋ०।२४म०) ख'पक्षुषा' 'प्रवग्ये पशन् ब्न्धो भवितुं समर्थो भवति, पतः खचनुषा 'गोपीथाय' सर्यस्य, चन्षुषेत्युभं।। सज्वादिभब्दैः पृथिव्यादयो वच्चन्े द्ृत्येतदर्भयति। "एजवे ता साधवे त्ा सुचित्ये ला भूत्यै लेत्ाइ। दयं वा रजुः। अन्तरिकष् साधु। शसा सु्तितिः ॥॥दिश भृतिः । दमानेवासे लोकान् कल्पयति। त्रथा प्रतिष्ठित्ये" इति। (५प्र०।३६०।२५म०) ।। कल्पः । अ्रथैनान् प्रदत्िणं सिकताभि: पर्यूहृति । (5)"ददम हम मुमामुख्यायपं • पर्यूह्ामि"(न) दति। राज- न्यस 'पशडभिरिति' वैशयसेति, 'बहं' उध्वर्यः, 'स्रमुष्याचयं'

• प्रपाठके ३ चनुवाक:।

पर्य्यूद्दामि(-)। (e)गायवेण त्वा छन्दसाछसवि। चैषटु- भेन त्वा छन्दसाछृरदि। जर्गतेन त्वा छन्द्-

ब्रमुखय देवदत्तसय पुतरं, 'ब्रमुं' यज्तदत्तनामानं महावीर- रूपेणवस्चितं, 'विभ्ा' प्रजया, 'पशडुभिर्ब्रह्मवर्चमेन' च एतत् 4. चितयरूपाभि: विकताभि: 'ददं' प्रत्यषं यथा भवति तथा, 'पर्युद्ामि' परितः खिरं करोमि॥ मन्त्रपाठेम तदर्थसथैव फलतीत्येतह भयति। "ददमह- ममुमामुख्ायषं विभ्ा पश्डभिर्ब्रत्मवर्चमेन पर्युदामीयाइ। विशेवैनं पश्डभिर्ब्रह्मवर्चसेन पर्य्यूइृति"दूति। (५प्र०।१ऋ०। २६म०) ।। स्चियवैश्योर्मन्त्रप्रयोगे विभ्रेषं दर्शयति। "विभेति राजन्यस ब्रयात्। विश्रेवेनं पर्य्यूहति। पश्डभिरिति वैश्वख। पशडभिरेवैनं पर्य्यूदृति" इति। (५प्र०।१ऋ०।२७म०)। 'प- पूडभिर्ब्रह्मव र्चसेन' द्ृत्येतावत् प्षचियं प्रति परित्यजेत्। वैशं प्रति तु 'विश्ञा' 'ब्रह्मवर्चमेन' द्वत्येतावत् परित्यजेदित्यर्थः ॥ कल्पः । त्रथैनाम् प्रभुतेनाजापयसाकृपत्ति गायन्रेष त्वा इन्दसाकृषधि। इत्येतैस्तिरिभिस्त्िरेकैकं ऋपि वा सव्वैर- केकमिति। पाठसु। (<)"गायन्रेष ता • कृन्धि इविः"(८) इति। दे महावीर लां गायचचछन्दोदेवतारूपेपाजची- रप 'आकृषद्रि' सर्व्वतः विशामि। एवं पष्ठुभजागतमन्त्र-

तैत्तिरीये बारखने

साहृखगनि। ठुतु त्वा वाक। कुरातु त्वोकं। खुखनु त्वा इविः। बुन्धि वाषं। ळन्यूजं । कृन्धि

घोरपि येख्यं। तथा वागबहविर भिमानिव्योदवताखवां सि- सन्तु, सर्माप वामादीन् सिस॥ एतन्ाम्तसाध्यं सेचनं विधन्ते। "असुयें पात्रममाचुषं॥य। भाषृपत्ति। देवचाकः" हति। (५प्र०।३ऋ०।२८म०)। 'अनाष्कष' चीरमेचनरहितं पाचं, 'बसयये' उष्सलेनात्युयलात् पसुरेश्धो हितं न तु देवैभ्य:, अतो देवार्थमासिस्ेत् तेन भान्तं भीतखं पाचं देवेषु करोति। तत्र द्रवयं विधन्ते। "ऋजनीरेणाकृषत्ति। परमं वा एतत्पयः । चरजचीरं । परमेणैवैनं पयमा्ककृषत्ति" इति। (५प्र०।१ ३०।१८म०)। सर्व्वव्याधिहरत्वाद जवर सपर म्ं । तम सेचने देवस्वासवितेत्यादिकं यजुर्विनियुक्के। "यजुषा व्यावृत्ये" इति। (५प्र०।१ऋ०३०म०)। उष्पन्नान्यर्थे ल- किके सेपने मन्त्रो मास्ति। अब तु 'यजुषा' मन्तष विस्जेदिति सव्ावृन्ति: । मन्तरगतान् छन्दोवागक् श्व्दान् प्रशंसति। "इन्दोभिरा- उप्ति। इन्दोमिवी एष क्रियते। इन्दोभिरेव कन्दापू- साककूर्प्त्ति" इति। (यूप्र०१य०९१म०)। पूष्व गायचेष बन्दषा करोमीत्येवं इन्दोयुमैमन्रैरेष महावीर: छ्तः,

8 प्रपाठके ₹ चनुवाक:।

हवि:(८। (९)देवे पुरथ्रसव्यासं त्वा।३। पृथिवों, भेव, वाक, षट् थे। अ्रनु• ३।

अतोऽयमेव इन्दाषि प्रचापि इन्दोवागर्क शब्दयुमौर्मनीः सेचने सत्यचत्येम्बन्दोभिरिव पूरव्वीकानि इन्दासि सिक्रानि भवन्ति । वागादिदेवता महावीरं सिश्धन्नोतेतद्युनं महावीरस्त वागादीन् सिख्धतीत्यन प्रयोजनं दर्जयति। "कृन्धि वाषमि-

इन्धि इविरित्याह। इविरेवाकः" इति। (५ूप्र०रच।

कस्पः । त्रथनान् उण्पाजिन उपनच्वासजति। (९)"हेव- पुरसरसव्यासन्वा"(') दति। 'पुरवर' परतोवर्ततमान, से महावीर 'देव' सोतनात्मक, लां 'सथ्यासं' सण्पाजिने बध्वा कचिदूर्ध्वदे में मर्तं कु्यी। मन्तम्य सष्टार्थता दर्वयत। "देवपुरखरसव्यासं खेत्याई। यथा चजुरेवैतत्" हति॥। ८।। (५प्र०।११०।११म०)।

दति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यज- रार्थके चतुर्थप्रपाठके ढतीचोऽमुवाक:॥ २॥

8=2

सेत्तिरोये खारस्के

्रथ चतुर्थोऽनवाकः । ('ब्रह्मन् प्रवग्ये प्रचरिष्यामः । दोतर्घर्ममभिष्ट- हि। शम्री द्रौहिसौ पुरोडाशवधिश्रय। प्रतिग्रस्था- नर्विहर। प्रस्तात: सामानि गाय(९) (२)यजुर्युक्त साम-

चथ चतुर्थोनुवाकः।

दतोये मझवीरसंस्कारा उकः। चतुर्थे प्रेषा उच्चने। कल्य:। ्रोम्षणीनामावृत्या प्रोष्षणी: सस्कृत्य ब्रझ्मापमाम- कयते। ब्रह्मन् प्रव्येश्ेति। पाठस। (९)"ब्रह्मन् प्रवग्येष अमानि गाय'(') दूतिन हे'ब्रहान्' व्य सवे, प्रवर्ग्यास्थेन क- मंण प्रचरं अ्नुष्ठानं सम्पादयिव्यामः । छे 'होतः' तवं 'घमै' प्रवग्ये महाजज्ञानमित्यादिभिर्मन्त्रैरभिष्युतं कुर। हे ब्राभीत राद्िपास्यो, 'पुरोाश्ावधिश्रय' त्रयमाथे कपाखखेपरि सापय। हे 'प्रतिप्रस्थातः' विहरणं कुरु। तथ विहरणं बो- धायमेन व दर्श्ितं। तथ प्रतिमख्थाता प्रवग्य विहरत्याइवनीये *काअर्य्यमयान् परिधीन् प्रहरतीत्यादि। हे 'मसोतः' प्रवग्यारथानि, सामानि गाय।।

• कार्थाय्यंड् इवि तै० पुस्तकपाठः ।

8 प्रपाठके 8 चनुवाकि:।

भिराक्कखं त्वा। विश्वैदेवेरनुमतं मरुड्विः। दक्षिं- साभि: प्रततं पारयिष्ुं। स्तुभों वहन्तु सुमनस्यमानं। स नो रुचं धेद्यहणीयमान: ॥ भूर्भवः सुबेः। श्रो- मिन्द्रेवन्त: प्रर्चरत(९)॥१॥

प्रचरतेत्युच्चेर नुजानाति दति। पाठस्।(९)"यजुर्युक्५ सामभि- राशखंता • द्न्द्रवन्तः प्रचरत'(१)दृति। हे प्रवर्ग्य लां 'सतुभः' सामसु प्रयुज्यमाना: सोभा:, 'वहन्त' वि्रपरिद्ारेण समाप्रि- पर्य्यन्तं निर्वहन्तु। कोदृशं लां, 'यजुर्य्यत्ं' यजुरूपलचितैर्मन्त्रेः सम्बहधूं, 'सामभिराक्रसं' वाक्कान्याप्यायितानि खानोष्द्रियाषि अवयवा यस प्रवर्ग्यस सोडयमानाखः ताट्टनं, बामगानेन दि प्रवर्ग्य आाख्ायितो भवति, तथा 'विश्वेदेवैर्मरुद्धिः' 'अ्रमुमतं' ऋष्गोर्ृतं प्रवर्ग्यमुदासयिय्यन् ब्रजामग्ोध्रे ददातीत्यादिभि: 'दचिषाभि:', 'प्रत्त' विस्तीष, 'पारयिष्णु'' निर्विम्नेन समाप्निं गन्तु अरमरं, 'सुमनस्यमानं' यजमाने सेहातिमयेन ठामनख ुनं। हे प्रवर्ग्य 'स' तं, 'अदणोयमानः' केनापहिंसमानः, 'नः' त्रसद था, 'एचं घेषि' महतीं ज्वाखां धारय। भरादय- स्तयोलोका बनुयकन्तु। प्रणवभव्दवाच्यः परमात्माप्यनुम- हातु। रेसतिजो यूयं 'इन्द्रवन्तः' द्न्द्रदेवतास्ामिकाः सन्तः, 'प्रचरत' प्रवर्ग्यमनुतिष्ठत। प्रयमनुवाकः सष्टार्थवुद्मा म्ाहपेनापेचित: ।।

११२ सैजतिरीये बारखने

ग्हेसीयमानो हे वे। अ्नु. ४।

नथ पस्मोऽनुवाकः। (')ब्रह्मन् प्रचरिष्यामः हेतेघरमंमभिष्टष्ि(ण)(e)यमार्य

दति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रखके चतुर्थप्रपाठके चतुर्थोऽनुबाकः ॥ ४ ॥

चतुर्थे प्रेषा उक्ाः। पश्चमे तु खरगतेव्याक्गारेषु महा- वीरख्ापनमुच्यते। तच्रादी पूर्वोश्प्रेषमन्े पाठान्तरं दर्भयति। (१)"बह्न् प्रचरिकामः। होतर्घंर्ममभिशुष्ि"(१) दति। पूर्व- माणाते मन्ने प्रवग्ेकेति बन्दोडसित। प्रस्तिमिम् रसा ना- सोतेतावान् पाठविशेष: । महात्ति्रिति सम्बोधनस तात्पय्ये दर्जयति। "ब्रह्मम् प्रच- रिययामा होतर्थर्ममभिष्टरीता। एष वा एर्ताईं हसतिः। यतु ब्क्या। तका एव प्रतिप्राच प्रचरति। बातनो नातैं" इति। (५ प्र०18 प०।१म०)। 'एतर्ई कर्मकाले, यो ब्रहासि, एष एव एहस्तिखानोष:, 'तसे दृहसतये 'कथचित्वा' प्रचार सति, सस्ार्नतिर्वैक व्यनिमिस्ताऽपराधा नः भवति।।

--

• प्रमाठने ५ समुवाकः।

त्वा मखाय त्वा। सर्य्यस्य इरसे त्वा()।(प्राखय स्ाद्ा

कत्यः। यमाय ला मखाय तेति सबैं परिधर्म्यमभिण्वे चिः प्रोक्षतीति। पाठस्ु। (९)"यमाथ ता • हरसे त्ा"(२) रति। हे धर्म्य पाचसमूह, 'बमाय' नियमार्य लां प्रोज्षा- मीति शेषः । तथा 'मखाय' यज्ञाये लां प्रोकामि। 'सर्य्यस्य . इरमे सू्ययसम्बन्धितेनाऽयें सर्ययमण्डलपर्यमं ज्वाखोद्गमाये तवां प्राषामि। यममखसूर्य्यनम्ैः सचिताभि: प्रवर्ग्यदेवताभि: स्पीभि: सम्पादितां प्रवर्ग्यसमद्धिं दर्भयति। "यमाब ला मखाय ले- त्याइ। एता वा एतस देवता: । ताभिरेवैनयू समर्ड्यति" इतिं। (५प्र०18भ०९म०)॥ प्रोषषद्रव्यं विधसे। "मदन्नीभि: प्रष्षति। तेज एवा- फिन् दधाति" इति।१॥ (५प्र०।8 ऋ।३म०)। तप्ता श्ापो मद्नय: ताभि: प्रोक्षणे यजमाने कान्ति: सम्पद्यते।। तचानुकमं विधस्ते। "अभिपूव्वें प्रोचति। ब्भिपूर्व्वमेवा- स्िन् तेजो दधाति" इति। (५ प्र०।४ ऋ०।४म०)। 'पूर्व्व' प्रथमं महावीरमभितच्य, 'ब्रभिपुव्वें' तदादिकमेव प्रोषेत् न तु विपर्ययेष। एवं सति यजमाने पितपुतादिक्रमेणेव तेजः सम्पद्यते।। आावृर्त्ति विधसे। "चिः प्रजति। चाटड्ि वद्ः। भथोमेध्यलाय" इति। (५प्र०।8 ।५म०)। भगिजयसाथ्य-

सेततिरौँये बारखने

सेन सवनतयरूपलेन वा यज्स्यावृत्तितयोपेतत्वं, भपि च प्रचणवृतत्या मेध्यतातिभये सति* यत्योग्यता सम्पद्यते।। होतर्धर्ममभिष्ट होति प्रेषसोक्लवाड्ोटउत्यमनवचनं विध- ने। "होताचाह। रचसामपहत्ये"दति।(५प्र०1४ भ०६ म०)। शतुरमुवचनं यज्ञविघातिनां रच्षषा वधाय भवति। अ्यश्वामुवाकप्रकारी आ्श्नखायनेव खष्टमभिहितः । स्ृ- ट्ोदकं प्रवग्धेण चरिचम् सत्तरेश खरं परिब्रज्य पत्चादखोप- विश्व प्रेषितोभिष्टुयादृगावानं सचम्ृचमन्ववानमुक्का प्रण- त्यावश्ेत ब्रह्माजन्नाममित्यादिः तचैकखा छचोमध्ये शवापरा- चित्यं विधन्ते। "अ्मवानं। प्राणानाप सन्तत्यै" दति। (५ प्र०। 8ऋ०1म० )। प्रवानः श्ासः तद्रद्ितं यथा भवत तथा पठेत्। तच यजमानप्राणानामविच्क्ेदाय भवति। ताखृक्षुगायचोधर्ममतिदिभति। "चिष्टुभः सतोरगायची- रिवाच्याई।२॥ गायत्रो हि प्राणः। प्राणमेव यजमाने दधा- ति" दति। (५प्र०।8ऋ०।८म०)। यद्यपि म्हाजन्ञानमि- त्यादय स्तष्ुभ: तर्थापि गायचीवदनुवचनं कुर्यात्। गायची- रूप ध्याला पठेदित्यर्थः। प्राणसय गायचतात्। गायत्री- समानानुवचनेन यजमाने प्राएं खैर्येष स्थापर्यात, गायच्चा रच्यमाणलात् प्रापस गायचलं। तद्रच्चलस् प्राएखय वाजस- नेयिम: समामनन्ति। प्राण्ता वे गयासतत् प्राणसचरे तबद्- यांखचे तस्मात् गायची नामेति। * सिध्यतीत्वापये सति D चिह्रितपुस्तकपाठः । + चनुवचनप्रकार इति ते० पुस्तकपाठः ।

8 प्रचाठके ५ चनुवाकः।

व्यानाय सवाहापानाय साहा। चक्षुषे स्वाड्दा श्रषीय खाहा। मनसे खाडा वाचे सरस्त्व

अमुव चनकाले व्यापारान्तरेण व्यवधानं निवारयति। "मं- सतमच्ाह। प्राणानामन्राय्यसवन्तते। नथो रचसामप- इत्े"इति। (५प्र०।8ऋ।म०)। एकामृचमुक्का प्रापया- बसानं अत्वापि पुनरथ्न्यामृचमेव मूयात् न लन्यं वाग्- व्यापारं कुर्य्यात्। तदिदं वान्तस्वं एतेग प्राणा पविच्छिया भर्वनन्ति, भवस न वि्िययते। रयांषि चापहन्यन्ते।। सर्वं बडलं विधन्ते। "यत् परिमिवा अमुसूयात्। परि- मितमवरन्धीत। अपरिमिता बव्वाह। त्रपरिमितस्ावदथ्ै" इत्ति। (५प्र०।8ऋ०११म०)। मचामस्पले फसमण्नरं सान्। मतः फलवाऊख्याय बळ्ीरनुब्रूयात्॥ यदुनं सचकारेण त्रयैतं प्रयरणीयं महावीरं बफारम्या परिम्टस्वारविष्िय्वाग्रेष वेदेनोपरिष्टात् सम्ार्टीति। तत्र वेदख दर्भमयत्वं वारयितुं मौख्चलं विधसे। "मिरो वा एतयनस्॥ ३॥ यत् प्रवर्म्यः। अभुख्वाः। यमश्च वेद भर्वत। ऊर्जेव यत्तसत घिरः समर्डूयति" दति। (५प्र०।- ४ ०।११ म०)। प्रवरग्यस वज्ञभिरस्ी प्रथमानुवाके प्रपश्चितं। 'मुख्ाः' उपविभेषा:, तेषां पश्डभिर्भच्यलादूर्यूपल, मतो * वेदेगाइवनीयस्योपरिषात् इति ते० पुलन्पाठः। + यमस्य शिरषं इति D चिड्कितपुक्तक पाठः । 3 F .

"१६ तेचिरीये बारखाने

खाहा। दकाय खाडा कर्तवे खाहा। भ्ोजसे खाड़ा बलीय स्वाई।९)। "देवस्या सविताम्वानक्।१।

वेदस मीखले सति अर्पपेण वेदेन, 'यत्रस' 'िरः', बमहूं करोति। कस्य:। प्राषाय खाहा वयानाय साद्ेति सुवेषा इवनोये सप्नेकादम वा ग्रापाऊतोर्जलेति। पाठसु। (९)"प्राथाव खाहा वानाय खाहापानाय खाहा • बलाब खाहा'र) दति। प्राणादिदेवेभ्य: वाऊ्तमिदमन्ु। 'वाचे' दत्यनेन सरखतो विभ्रे्यते, नष्दात्मिकावा वाजदेवताया इत्वर्थः। 'दचः' उसपारः, 'वातुः' सषष्पः, 'शोजः' बह्टमोधातः, तत्- कार्य 'बडं'॥ एतर्मंनो: साथ्यान् दोमान् विधन्ते। "प्रायाऊतीर्जुंदोति। प्रायानेव वजमाने दधाति" दति। (५प्र०।४भ०॥१२म०)। तब सप्रसस्ञ्ापर्य विधसे। "मप जुहोति। सप्त वे शीर्ष- खा: प्राण्ता: । प्राण्ानेवासिन् दधाति" दति। (५प्र०18प्। १३म०)। शिरोगतसपताच्ट्र्वर्त्तप्राचाना सपलात् सहाया तत प्रात्ति: ।। कर्पः। दवक्ा सविनामध्वानक्किति सुवेक्षोपरयाइवनीये महावोरमप्ेति। (8 मन्तरः)। हे महावोर 'लां' 'सविता' "देव:', 'मध्वा' मधुरंप पृतेन, 'अनमु' अत्रा करोतु।

8 प्रयाठणे ५ चनुवाब:।

"प्ृथिवों तपसख्वायस्()। (अरिरसि शोचिर्रसि

सध्ेति प्रचोनाच्जमानस तेजा व्यात्रिं दर्जवति। "देव -. का सविता मध्ानित्या।। ४ । तेजसेवेनमनति" इति। (५प्र ० 18 म . ११४म.) ॥ कथ्प: । प्रथिवों तपवस्त्रायसेति चपरस्िन् खरे राजतं एकां विधार्येति। (५ मन्तः)। हे रक् 'परृथिवीं', एतां 'तपसः' 'नायख' भग्रिसन्तापाङय॥ मन्लस तात्यर्थं इर्नबति। "यृचिवों तपसख्तायसेति विरथमुपाखति। बखा पमतिदाहाय" हति। (५प्र०।- 8 म ०१५म०)। 'नद्ा" पृचिव्वा रत्वर्य: । रकाओपरि प्रदीपाना मुखानां प्रदेरष विधसे। "मिरो वा एतसपस । चत्प्रवर्ग्यः । भगमि: सर्वा देवताः। मजवाना+ दोखोपार्यति। देवताखेव वज्स बिर: प्रतिदधाति" इति। (५ प्र०१8न०।११म०)। घग्ेः सर्व्वदेवतालं ते देवा चग्मा तमूः सत्यदधतेति त्रुतेरवगन्तव्ं। 'प्रखवाः' प्रकर्षेध सूनाः मुख्चा- मुषठय:, तानग्ा सर्व्पतः प्रदीप्य इकासपरि निदच्यात्। एवं सत्यग्रिकपासु 'देकताखेव' प्रवर्म्यकपं यत्तनिरं: ज्ञापनं भव- ति। प्रदोपनप्रकारण सनकारेय सटमुततः। दयामुख्चप्रस्त- वानाडाय दच्िणेवामयणि गाईपत्वे प्रदोपवाम्यर्चिवे लेति,

• प्रदोपयत्चिंबे हति तै० पाठ:। 82

ज्योतिरसि तपाडसि(। ()स% सीदख महाए असि।

तेषामग्रेरसरेषां मूखानि शोचिषे लेति, तेषां मूखेदचिषेषां मूखानि ज्योतिषे त्वेति, तेषां मुलैषत्तरेषामय्राषि तपसे लेति। प्रदोप्नमुख्नखथापने कसिद्विश्ेषं विधसे। "्रप्रतिभीषायं भर्वत। एतत् बर्तिर्देष:" दति ॥५॥(प०8भ०१०म०)। दीपमुख्खानां 'अग', 'प्रतिभोष' इतसता विप्रसतं यथा न 'भवति' तथा समुछेव सापयेत्। यस्मादवं प्रवर्ग्य:, 'एतत्' 'बर्ईईिः' मुखरूपवर्तिंर्युक्ः, तस्मादेद्यासरणर्वाईष द्वाप्रतिशी र्पालं* चुर्भ्नं।। कथ्यः। ताज् व्यत्यस्ानुपरि बको निदधाति। (1)"वर्दि- रसि शोषिरषि व्योतिराि तपोऽषि"() इति। सेदचिष- मुच्चाग्रभाग लं 'अर्च्तिः' ज्वालारपः 'नसि', हे उत्तरमुख्ख- मुसभाग लं 'शपि:' इचिरपः 'वसि', हे दषिषमुख्जमूख- भाग तं 'व्योतिः' प्रकाशरूपः 'असि', से उत्तरमुन्नाय्रभाग लवं 'तपः' वन्तापरूपः 'भमि'। मन्त्रतात्यये दर्भथति। "अधिरवि नोचिरणीत्याह। तेष एवास्िम् ब्रह्मवर्षसं दधाति" इति। (५प्र०।8 प्०।१८म०)। शरीर कान्ति: शुताध्ययनसम्पत्ति सेतुंभयविधप्रका मस्े न मन्लरेव चजमानं सम्पचते।।

• शोर्गां गलं इति तै० पु. पाठः।

8 प्रपाठके ५ बानुवाक:।

शाचसव देववीतंम:। विधूम्मने भरुषं मियेध्य। सृज प्रं शस्त दर्शतं)। (नअञ्रन्ति यं प्रथर्यन्तो न विग्राः। वपार्वन्तुं नामिना तर्पन्सः। पितुर्न पुच उर्पसि मेष्ठः। आ्राधर्मां अ्भ्िमुतयंब्रसादीत्॥२॥

कथपः। सश्सीदख महाष्टू प्मीति तेषु महावीरं प्रतिष्ठा- प्येति। पाठसु। (०)स०सीदख महाप्ू नसि • प्रशस्तदर्भंतम्') इति। हे महावीर 'मश्सीदृख' अत एतेषु प्रदीप्नमुख्तेषु सम्यगपविभ, 'महाष्ट्तसति' लं गुणेरधिकाडसि, अतः 'देव- वोतमः' परति प्रयेन देवेः काम्या भुल्वा, 'भोषख' दीपपख। हे 'मियेध्य' मेधाई, 'प्रभस्त' उत्कुष्ट 'बगे', 'बह्षं' घरोष- मनुयं, 'दर्भनं' द्रष्टु' अष्य, भान्तं 'धूमं' विभेषेष, 'एज'II प्राठस कर्मणे हेतुत्वानावच्छष्दार्थ: प्रसिद्ध हत्येतहर्भयति। "स५छोदख महाप्ट चषोत्याइ। महान् श्रेषः" इति। (५ प्र०।8पण।१८म०) । कस्:। पख्नन्ति यं प्रथयनत इति सुवेष महावीरमनत्र- भिपूर यति चेति। पाठस्ु। (र"अख्नन्ति यं प्रथयन्तो न विप्राः • साघमां भ्रग्रिमृतयन्तसादीत्"(न) इति। 'विप्राः' ब्राह्मण रविज:, 'वपावन्तं' मध्ये रन्घुयुनं, 'चं' महावोरं, 'प्रथयन्तः' 'न', प्रख्यापयन्त दव, 'अञ्जन्ति' घृतेनातं कुर्वन्ति। कीदृभाः 'विप्राः' 'भग्निना तपन्तः' प्रज्वासयात्यन्तं दाइमकुर्व्वन्तः,

तैनिरोये बारयने

(e)अनाष्टव्या पुरस्ात्। अभ्रेराधिपत्वे। भायुरमें दाः पुच्वती दक्षिरतः। इन्द्रस्वाधिपत्ये। प्रजां में दाः। सुषदा पख्चात्। देवस्व सवितुराधिपत्ये। मार्ख में दा: नराश्ररुतिरुत्तरतः ॥३। मिनावर्डएयोराधिपत्ये। ओ्षं मे दाः। विष्वेति- रुपरिष्ठात्। डडस्पतेराधिंपत्ये। ब्रह्म मे दाः भषं में

पश्नाभावे अतितापेन महावोरस भभ्टेऽपि प्रसन्नेत। स- घर्मा, विप्रेरतो महावीर: 'सतथन् सतं वर्शं निष्पाद्चम्, 'अगिं' एवं 'बसादीत्' बासन्रवाण् प्राप्तवान्। तत्र दृषान्तः, 'पितुः', 'उपस्ति' छपान्तिके, 'प्रेष्ठः' 'पुपः' 'न', प्रियतमः पुच्र दति ॥ कन्प: । अध्यधि महावीरमसंस्पृन्नन् चजमान: प्राश्जं प्रादेशं धारयमाणे जपत्यनाष्टवा पुरसादित्ेतेर्यथाचित्- मिति। पाठसु। (<"अनाषटख्ा पुरछात् • मनो मे घाः"() इति। 'पुरस्ात्' पर्वखां दिभि, वर्ततमाने से देवते 'अमाष्टव्या' केनाययतिरस्काव्या, वं 'अग्रेराधिपतये' वर्तमाना सती 'बायु- में दाः मे दैदि एवं दिगन्रेवु योष्यं। 'पुतरवती' पुच्- युक्ता देवता, 'सुबदा' सुखेनोपविष्ठा, 'बाश्रुतिः सर्व्न प्रख्याता, 'विधतिः' सव्वस विधारयिनी, 'बह्म' मन्तजातं, 'बनं' बसं, तत् वर्म्पतः देहि। 'तेतः' बरीरका्तिः, 'वर्चः'

• इयाठने 1 चनुबायः।

दा: तेजा मे या वतों मे धा:। यशों मे धास्तपों मे धा:

दीप्िः, 'यत्रः' स्यातिः, 'तपः' नियमविशेष, 'मनः' पित्तदाळे, एतत्बण् 'धाः' सन्पादय ॥ मन्ससय तात्पये दर्शवतुमादी तावत् मह्यवादिनां प्रओ्रो- तरमाह। "बह्वादियो वदन्ति। एते वावत चलिजः। ये दर्थपूर्वमासयो:। नथ कथा होता वजमावायामियो नानालत रति। पुरसादाननो: खलु बा बन्दो वक्ः। उपरिष्टादाज्ी-

पझा होताधर्युग मोदित्याबाता एल्िजः 'वे' सन्ति ते 'सलििजः' सर्व्वेदपि 'एते' एव अमाषि वर्शने। 'ब्रथ' एवं सति, तत्र 'रोता' यजमानखायुराख्यानिय: प्रार्थितवान्, सन्नवायं ना-

'होता', 'कबा' कयं 'बाभिवः', 'नाशासे', इति कहवारिणां प्रश्नः। तथाभिज्नछैतदुत्तर दिविधो दि यत्ः 'पुरछादाभी:' 'उपरिष्ठादाज्ीः' सेति तथा सति यब प्रधानकर्माप ऊर्डमा- शोराभाशनोया तमेत्र होतुस्त्क सव्यता इछ तु 'पुरसादा- जी' इक्किला होता बातासे।। प्रथ मन्ततात्वयें दजर्षाति। "घनाष्टृय्या पुरसतादिति यदेतानि चछूशूव्याइ। शोर्षत एव बजख चजमान भ्रात्रि- बोडवबन्धे" इति। (५ूप्र०1४ प०।९१म०)। महवीरखोपरि प्रादेवधारयेन एतेवु यजु:षु चजमानेव पठितेषु, यञ्ञभिरो-

L.A .< .I B२२ तैत्तिरीये पारखाने

मनो मे घा:(९)।()मनारश्वासि भूर्रिपुना। विश्वाभ्यो मानाड्राभ्यः पारि।४॥ सुपसदा मे मूया मा मांडिश्सी:(।

रूपमहावोरसकान्नादेव, 'यजमानः' सव्या अपि 'भाजिषः' प्रापोति, एतेषा व यजुर्षा प्रधानकर्माषः पुरा पठनीयतात् पयं यर्ः पुरत्तादानी:। कासा मन्त्रोश्रा साभिष दत्यानस् दिग्भेदेन व्यवखिता- का दथयति। "वायुः पुरसादाह। प्रजा दच्षियतः। प्राखं पसात्। शचमुनरतः। विधृतिमुपरिष्टात्। प्राणानेवासे समीचोदधाति" इति। (५प्र०।8 ऋ०।२२म०)। 'विधृति' शब्देन ब्रह्मवचादय: सव्वेद्ि विधार्य्यलाता उपलच्चन्ते। ग्रमेम मन्त पाठेनायं यजमान:, 'बसे' खदेचारथे, 'प्रापान्' 'समोचः' श्रमुकूलानवस्थापयति ॥

तीति। पाठसु। (९)मनारश्वाषि • माहिश्सोः"१)दूति। हभूमे लं 'मनरेरश्षा', मनु्यज्रातेव्याषिका सतो, 'भूरिपुत्रा' वजभि: पुनैर्युकाषि, ये प्राषिना भुमेत्नाः ते सर्व्वेदपि भमे: पचा: तादृभी तं 'विश्वाभ्यः', 'नाङ्राभ्यः' विनाभकारणेभ्य: प- रव्वैभ्यः, मां 'पाहि', 'मे' मम 'सपसदा' सुखेन सेवितुं योग्या 'भूयाः', 'मा' 'माहिकमी: रिंसितं माकुर॥ * पुरस्तात् इति तै० पु० पाठः। + विधेयत्वात इति Dचचिक्रित पु० पाठ।

• प्रपाठगे.५ सनुवाकः।

(१)तपेधने चन्तरा: अमिचान्। तपा झश्समर- रुष: परंस्य। तपा वसो चिकितानो अित्तान्। वि

ग्रमेन मन्त्रेष साध्य भूमिस्यमें विधस्ते। "ईशरो वा एष दिभेऽमूवादितो:। यं दिभाऽनुव्यास्ापर्यन्त॥॥ मनो- रक्ाषि भरिपुन्रेतोमामभिस्नति। दयं वै मनोरश्चा भूरि- पचा। ब्रस्यामेव प्रतितिष्ठत्यनुन्ादाय" इति। (५प्र०।४प०। २१म०)। खोके 'यं' पुरुषं, मनुख्ाः 'दिशः' 'व्याखापयन्ति' वकोर्दिगेडमुकमेव विविधं सस्षारयन्ति, 'एषः' सज्चारी पुरुषः, 'दिश्नः' 'अ्रभु'लच्च 'उत्दित' 'ईसवरः' उवत्तो भवितुं समर्था भर्वत दिगन्रम प्राप्नातीत्यर्थः। तखानेन मन्त्रेष भूमित्र्मे सति उन्मादो न भवति॥ मा हिश्सोरित्यस तात्पय्यें दर्भयति। "सपवदा मे भया मा मा हिशू्मीरित्याहाहिट्ियायै" इति। (५प्र०1४ प०। २४म०) ॥ कथ्पः । तपोष्ये मन्तराष्ट्र श्र्प्रमिनानिति गाईपत्या- दूदी पोउक्रारात्रिर त्ोति®। पाठस्ु। (११)"'तपोष्ये भम- राष्ट्र · भजरा प्रयास:"(११) दति। से 'अभ्ने' 'भन्त- राज्' देवयजनम्ये गूठलेग वर्त्तमानाम्, 'समिचान्' रख- रूपान् प्भून, 'सुतपः' सष्टु तपसप्नान् कुरु। 'घररषः'

• अन्युपोश्तेति इति तै० पुलकपाठ:। 3 c

तैचिरीये बारखने

में तिष्ठन्तामजरा श्रयास:(१) (९९)fिर्तः स्थ परि चितंः

अरदवैं नामासुर बसीदिति शुतस्यारहनामकस, 'परस' अचो:, 'अ५स' संसवं, 'तप' विनाभय। हे 'वसो' वासहेता वक्रे, 'चिकितानः' अभिन्ञः, ववं 'अचित्तान्' चस्म्रासु पि- न्रह्ितान् विरोधिन:, 'तप' 'ते' सरब्वेऽ्य्यमिचाः, 'वि' 'तिष्ठन्ता' परसरमेखनं परित्यव्य विविधं यथा भवति तथा तिष्ठन्तु। ततो वयं 'बजराः' वयोहानिरद्िताः, 'धयासः' चायासरद्ितास भूयासरेति श्रेषः।। कख्यः । चितः ख परिचित इति प्रदुचियमङ्ारै: पर्ययश्रे ति। खाहा म्दाद्धि: परिश्रयखेति मन्त्रभेषः। (१२ मन्त्रः)। के उद्गारा: यू्य गार्हपत्यात् पृथकृष्ताः सन्तः 'चितः' महावीरसमीपे सच्चिता:, 'परि चितः ख' परितः समूहरूपा भवथ। है महावीर 'मरुद्धि:' नङ्गाररपेदवैः, 'खाह्या' 'परित्रयस' सुष्ठु परितो व्याप्तो भव। खाहानब्दो निपात- त्वादनेकार्थवाचो हति॥ मन्त्रे पर्ष्वभागस्य तात्पय्यें दर्शयति। "चितः ख परि चित रत्ाइ। अपर्चितिमेवासिन् दधाति" दति। (५प्र०18 प०। २५म०)। उङ्गारेषु परितः सेवकवत्स्यितेषु मध्ये खितख महावीरख रात्ञ दव पूजा सम्पद्यते।। एत्तरभागे मरुच्कव्देन विवचितमथे दर्भयति। "भिरे वा एतयनख। यत् प्रवर्म्यः। असा खल वा शादित्य: प्रव-

8 पपाठने ₹ धनुवाक:।

स्वाडा मरुज्धि: परिश्रयस्व((९)। (१मा श्रसि। प्रमा श्रंसि। प्रतिमा श्रसि ॥ ५ ।

ग्यंः। तख मवता रथयः ॥८॥ खादा महद्धि: परित्रयखे- व्याइ। प्रमुमेवादित्यप् रशिभि: पर्यूइति। तस्ादसावा- दित्योऽमुभिंसोके रभ्िभि: पर्यढः। तस्ाद्राजा विभा पर्य्युढः । तस्मात् यामणो: सजातेः पर्य्यूठः" दति। (५ूप्र०। ४ ऋ२१म०)। य जमिरोरपः 'प्रवर्ग्य:' आदित्यख्ानीयः देवतालेन भाविता चङ्गारा रशिखानोया: पतो महावोर- वाभ्गारे: पर्व्यूदयेनाच 'चादित्यं' एव 'रश्िभिः' परितो व्ा- पर्यातत, यस्मादेवं 'तम्मरात्' खर्गे 'सोके' अपि 'चादित्यः' 'रसिि- भिः' व्याप्तो दृशते। तथा भूलोकेऽपि महावीरवम्ुख्यः 'राजा' पङ्गारवत् उपवर्ध्ननभूतया प्रजया व्याप्ता भवति, एकस्मिन् यामे 'ग्रामषीः' मुखयः पुरषः, 'सजातैः' सहोत्यवेदपयर्व्जनेः पुरुषेः, परिता व्याप्ो दृख्सते॥। कथ्पः। वैक्तैः परिधिभि: परिधत्तो मा अशोति प्रा- चावध्वर्युर्निदधातोति प्रमा बसोत्युदसी प्रति प्रख्ाता एव- मवन्िष्टानां पर्व्वपूर्व्वेय मन्तेष्ाध्वर्यवन्तरेण्ेत्तरेप प्रति-

रसीति। पाठसु। (९९)"मा असि • गन्तरिचसान्तडि- रसि'१९) दति। ह परिधे प्रागयलवेन दवषिषदिमवर्ती एत्तरडिगवर्सो वा लं 'मा ऋवि' महावोरखानं मातुमि- 3 G 2

तेतिरीये बारकाने

सम्मा श्रति। विमा श्रेसि। उन्मा श्रसि। अन्त-

वन्तया परिच्ेन्तु बमथोडषि। तथा से परिधे उद्गग्रलेन प्रागदिगवर्की उत्तरदिगवर्सी वा लें 'प्रमा असि' प्रकर्षेष मातुं समथोडषि। दतोयपस्ममन्लो प्रथममन्त्रवद्यासयेयो। --

षमवध्धोपेतेरध्वयर्दिग्धये प्रागग्राज् षट्परिधीन् परिदधाति समषझपितैमन्े: प्रतिप्रखाता दिग्दये उद्गग्रान् षट्परि- धीन् परिदधाति। हे चयोदव्परिधे तं 'मन्तरिषस' सोकस्य, 'धर्नतार्ड्धिः' 'अ्ति' महावीराष् व्यवधानकरः 'सभि'। चमेन

धिं परिदष्यात् म तैमंखे: परिधेयानां परिधीनां वचविभ्रेषं विधन्ते। "अग्रे: रषस चतः। विकङ्तं भा आार्चत। वद्ैकछताः परिधयो भर्वन्ति। भा एवावबन्े" दति। (५प्र.18 प1९०- म.) प्रजापति 'सष्टस्' पततायमानस, 'अग्रेः' तेजः, 'विकस्तं' तुदं, प्राविभत मतो वैषदतपरिधिभिखत्तेजः प्राप्नोति। परिधोगां पच्चां विधस्से। "दादना भर्वन्ति॥ ८॥ द्ादम मासा: संवन्सरः। संवत्सरमेवावबन्धे" दति। (५ूप्र०।9भ०।- २८म.) ॥

• मशिमदिग्वर्ती इवि तै. पुसतकपाठ:।

8 प्रपाठके ५ बनवाब: ।

रिक्षस्वान्तर्निरसि९थ । ")दिवं तर्पसस्वायस्।।

अ्धिकमेकं परिधिं विधन्ते। "अस्ति पयोदशो मास रत्याऊ्। यतचयोदनः परिधिर्भवति। तेनैव बयोदर्ज मासमवबन्धे" इति। (५ प्र०18भ.।२८म०)। व्योतिःभास्त्र- विद: कदाचित् कदाचित् सष्टरान्तिरद्ितोऽधिकमासक्षयो- दभोऽस्तीत्येवमाऊ:। जयोदशेन परिधिना तव्ासप्राप्निर्भवति। भन्तर्द्ेरेवां तात्पय्ये दर्भयति। "अन्तरियसानत्ं्रसी- त्याह व्याटृत्ये" इति। (५प्र०।४भ०।२०म०)। एतावती महावोरसय सीमा इत र्द्धमन्तरिषलराक इति विभागो। व्यावृत्सि: ।। कथ्पः। दिवं तपसस्तायखेति सवर्खेन दुकोष पिधा- य इति। (१४ मन्त्रः)। महावीरखोपरि विधानलेन साप्प- मान हेएका 'दिवं' चुलोकं, 'तपसः' र्वा्रितापात् 'चायख' पालय॥। एतन्न्तसाथ्यं इकाखापनं विधन्ते। "दिवं तपसस्त्राय- खेत्युपरिष्टाद्धिरथ्तमधि निदधाति। ब्रमुखा अ्नतिदाहाय । तथो चाभ्यामेवैनमुभयतः परिष्टज्ञाति" इति। (५प्र०।४ प। ११म०)। उपरितनदक्ताव्यवधानेन घुलोकस्यातिदादो न

• अधिवमप्येवं इवि ते० पुऱतवपाठा। + चन्तर्जिंभन्द इवि वै० पुरषपाठ:। + विभागा रवि वे० पुकनपाठ:।

तैजिरोये बारखने

(रw)आभिर्गोर्भियदता न जनं। आप्यायय इरिवो वर्ष- मान:। यदा स्नोतम्यो महिगोचा रुजासि। सूयिष्ट भाजो अर्घ ते स्याम(र1)। "१)शुकरन्तें अ्न्यद्यंजतन्ते सन्यत् । ई। विषुरूपे शररद्दनी धौरिवासि। विश्वा हि माया

भर्वत। भपि बोध्धधोगताम्या रका्या 'एनं' मह्यावीरं, 'उभयतः' टृढं 'परिष्ट्नाति'॥ कथ्प: । राभिर्गीभिरिति तियभिरभिमच्चेति। तच प्रथ- मामाह।(१)"भभिर्गीर्भियंद तो न ऊनं• बध ते खाम"(') दति। हे 'इरिः" ऋन्नयुत्ेन्द्रलेन खरयमान महावीर 'भ्ाभिर्गीर्भिः' भममदीयसतुतिभिः, 'वर्ड्ूमानः' लं 'बतः' ब्रम्मात् कर्मपः, 'ऊन' चङ्गं, 'नः' अमदथे, 'आप्यायय' मभिवर्ड्धय। 'यदा' वसिन् काले, 'सटभ्यः' सोवानुगहाथे, 'महिगोचा' महता मेघान, 'रजासि' भगराज् करोषि, 'अध' तदा, वयं 'ते' तवानुय्रहात्, 'भविष्ठभाजः' 'खाम' प्रभूतधनानां सख्ारो भुयास।। पथ द्वितीयालाइ। (१"इडकन्ते • पूषस्रिड रातिर- सु"(१) दूति। रे 'पूषन्' पोषक महावीर बादित्यलेन सूय- मान, 'ते' तव, 'पइम' छुद्ं खरपं, 'ब्न्यत्' बने कप्रकारं, *हरिवन् इवि तै० पुलकपाठा।

. 8 प्रपाठने ५ चनुवाकः।

अ्वसि स्वधावः। भद्रा ते पूषब्रिड् रातिरसुण। . . (१०) अईन् विभर्षि सायकानि धन्वे। अईन्निष्कं यंजतं विश्वरूपं। अईनिदं देयसे विश्वमबभुवं। न वा

उद्यकाले रसवर्ष रूपमन्यत्। म्यान्काले श्वेतवर्ष रपमन्यत्। हत्येवमनेकप्रकारतं तथा 'ते' तव, 'यजतं' पूजनमपि 'बन्यत्। प्रातःकाले मिजस् चर्षषी धृत दत्यादिभिर्मन्ती: पूज्यसे। मध्याक्े बासत्येनेत्यादिभि: तथाविधया निष्पादिते 'बहनी', अपि 'विषुरुपे' नानारपे, चहःन्रब्दः इचिन्यायेन राचिम- युपलचयति ऋहः प्रकाशोपेतं राचिसमायुक्रेति नानारूपलं एवं विचित्कार्य्यलदृपि लं 'घरिवासि' शाकाशं यथैकरूप तदत् त्वमपि सर्व्वतर पक्पातराहित्यादेकरुपेडषि। मोयन्ते प्रमीयन्ते पदार्था बाभिखित्तवृत्तिभिसाखित्तट त्तयः 'मायाः' कव्यदानवाचिना खधान्नन्देन हत्त्रमप्यन्नमुपलच्चते। रे 'खधावः' भन्वन, 'विश्वा' 'दि' 'मायाः' सव्व नथ्यसदीय- चित्तवृत्ती:, 'प्रवसि' रयषि, हे 'पूषन्' 'ते' तव, 'राति' 'भट्रा' 'वस्तु' फखप्रदानं समीचोनं भवतु। प्थ ततीयामाह। (१०)"अर्ईन् विभर्षि सायकानि धन्व भोजीयो रद्र लदस्श(१०) इति। हे 'षद्र' महावीर षद्रतेन सूयमान, 'बरईन्' योग्य: सम्, 'सायकानि' वाषान, 'धन्व' धमुख, 'विभर्षि' इसयोधरयसि। तथैव 'बर्ईन्' योम्य: सन्, 'यजतं' पूजासाधनं, 'विश्वरूपं' नानाविध, 'निष्क' ब्ाभरषं,

तैचिरोये बारखने

धोजींयो रुद्र त्वदस्ति०।'गायचर्मति। पैदुभम- सि। जीगतरमस(१क)। (१)मधु मधु मघु।9। अनकु अ्सादीत, उत्तरतः, पाहि, प्रतिमा, श्सि, यजतन्तें, अन्यत्, जागतमसि, एकंन्त। अ्रनु० ५।

'विभर्षि' कर्बकृष्इसादा धारयमि। तयैव 'बर्ईन्' योग्य. सन्, 'अत्तुवं' मवादिभ्यः पश्भूतेम्यः उत्पन्नं, 'दढं' जगत्, 'दयसे' पाखर्यमि, अतो हे 'रद्र' 'तवत्' 'श्रोजीयः' लत्तो बलवदस्तु किमपि 'न' एव, 'अस्ति'। एतन्ह्दावीरख सायकादिधारणासमवमान्नक्व स्ुतिलेन परिरति। "अरईन विभाषष सायकानि धन्चेत्याइ॥ १०॥ सात्येवेनमेतत्" इति। (५प्र०1४ भ०।१२म०)। अनेनेव न्यायेग पूर्वाक्तमन्त्रदयार्थासव्वा्रक्कापि परिहर्स्तव्या। एवमुत्तरयो- रपि येञ्यं।। कथ्यः। धविजाश्ादस्े गायनमपीति प्रथमं नेष्टुभमसीति द्वितीयं जागतमनीति दतीयमिति। (१८ मन्त्रः)। वायुना ज्वाखोत्पादकं व्यजनं धविचं हे प्रथमधविच लं 'गायत्रमस' मायनी कन्दोदेवतारपममि।। एतैमन्ते: साध्यमादानं विधसे। "गायचमषि नेषुभमखि जागतमसीति धविताषादत्ते। इन्दोभिरेवैनान्याद ने" इति। (५प्र ०४३ .।११म०)। गायत्य्य दि श म्दर्म ह्वावोरखववा बव हार - मन्दोदेवताभिरादा नसिध्यर्थी द्रष्टय्य:।।

8 प्पाठमो:५ यानुवाङ्ः।

पन्मः। वैरेनं चिब्ज्मुपनीजयनीति मधु मश्िति बसीये मधुभन्दो मन्तभेष:। (१८ मन्तः)। हे धविचत्रय 'मधु' समो- चोमं व्वासात्याट्रनं यथा भवति तथा वायुं कुर्ष्विति भ्रेष:॥ एतस्ान्तमाध्यां क्रियां विधसे। "मधु मस्विति धूनाति। प्राम्मे ने मधु। प्रायमेव, यजसाने दघाति" दति। (५प्र०।- प्र. २ ४.म०)। समी चोणवायुरुपनात् प्रापथय मधुलं ॥ चदुसं सचकारेप। तेषामेकं प्रतिप्रखाचे प्रबच्छत्ेकमा- मधध्याग्रीमप्रथमास्त्रिः प्रदतिषमूर्ई् धूचत्तः परियन्नोति। तहिदं विधन्ते। "निः परियन्ति। चिडङ्धिप्रायः" हति। -(५ प्र०।8भ . ११५ म.)। प्रायापानव्याजास्यवृत्तिभेदात् प्रापख न्रैगवं प्रहतिषचयेष सिध्यति॥ तमेव -विधिममूदय पुनः प्रभंसति। "चिः परियमि। ञ्ा- छड्ध्ियक्ः ॥११॥ पथो रच्मामपहत्ये" इति। (५प्र०18- प०१(म०)। सवनचयानुष्ठानेन यज्रसावृत्तिचयं। भपि प्रदचियनग्रेव रचांखपशन्यम्ते।। चदुमं सनकारेय। नध्वर्र्युमथमा बनभिधूचन्तः चि: परियनतीति। तदिदं विधन्े। "निः पुनः परियनित। षट्- अम्पशन्त्रे। घट् वा उतवः। ऋतुम्वेव प्रतितिष्ठन्ति" इति। ( प्र.18.प. ।२०म.)। पूर्व्वोत्ता: प्रदनिषाटसय्िस एताब्र विपरोताटृ त्तयशिस रत्येवं षट्सन्पत्ति: । चतुर्थाकृत्ितिं निषेधनि। "यो वे घर्मस् प्रियान्तनुवमा- *नयवं हति. ते. मृ. पाठः। 8 H

कामति। दुखमा वैस भवति। एष द वा बस्य प्रियान्तनुवभा- क्रामति। चस्तिः परीत्य चतुथे पर्येति। एतापूड् वा पखोग- देवो राजनिराचक्राम॥१९॥ ततो वे स दुचमाभवत्। तममात् चिः परीत्य न चतुर्थ परीयात्। ब्रात्मनो गोपो- थाय। प्राणा वे धविचाषि" इति। (५प्र०।४ ऋ०।३८म०)। 'घर्मस्य' महावोरख, प्रियशरीराक्रमणे लगदोष: खात्, 'चः' पुमान्, पपेचितं प्रदत्िषचयं छत्वा ततखतुथं प्रदषियमनपे- चितमपि कुर्यात्। 'सः' एव प्रियशरीरं 'आक्रामति' इति। वगदोषं 'सः' प्राप्ुयात्। न पेतद्वान्तामानं किन्तु कचित् 'रा- जनि' नामकः पुरुषः, 'उग्रदेवः' । उग्राणामतिवजां पस्त्रा- यंमुसत्पता खामी सन् कदाचिदेतां प्रियतमू 'आाचक्राम'। 'ततः' अपराधात्, कुष्ठरोगवानभूत्। वतः खदेहरचार्थी चतुर्थावृत्तिं न कुर्य्यात्। धविचाषि प्रभनंसति प्राणा इति। यदुनं सरचकारेण। तमभिमुखा: पर्युपविभ्न्े पुरसाद- ध्वर्थयु: दचियतः प्रतिप्रस्थातोत्तरत श्रागीओ्रोऽव्यतिषङ्गमूड् धून्वन्त इति। तब धविचदण्डानां यः परस्ररुंश्ेषाभावः तमिमं विधन्ते। "अ्व्यतिषज्गं धून्वन्ति। प्राणाभामव्यतिषद्गाय कप्ये" इति। (५प्र०।8 ऋ०।१८म०)। प्रापादिट्टन्तोनां साप्तर्थ- परिधारेप खव्यापारसामथ्याथी धविचाणामयमव्यतिषङ्ग:।। तमभिमुखा: पर्यपविभरन्तीति यदुनं तदिधत्ते। "विनिषस धन्वन्ति। दिख्ेव प्रतितिष्ठन्ति" इति। (५प्र०।8 प०।४०म०)। पुरसादध्वर्युरित्या च्यभिधानात् 'दिन्ु' प्रतिष्ठा।।

8 प्रपाठने {चनुवाकः।

प्रथ षष्ठाऽनुवाकः । ()दश प्राचीर्दश भासि दक्षिया। दर्श मतीचीदश

ऊर्द्धाभिमुखलेम वायूत्पादनं विधन्ते। "उङ्ध धून्वन्ति) सवर्गस् खोकसय समके" दति। (५ूप्र०18 ०।४१म०)। खर्ग-

स्व्वासु दिस्ु धूननं विधन्ते। "सव्वतो धून्न्ति। तम्दय:्र सर्ष्पतः पवते" दति॥१३॥ (५प्र०1४ ऋ०।४२म०)। यममान् महावीरख सर्वास दिन्नु वायुमुत्वादयन्ति तस्ाज्षोकेडपयं वायु: सव्वास दिनु सख्चरति ॥ दधाति, दवान्वाह, यज्ञस्य, ब्ाइ, एष, उपरिष्टादाभीरन्य:, व्यासापयन्ति, रभयः, भव- न्ति, धन्वेत्याइ, यत्ः, चक्राम, समब्े, देष॥ दति पक्चम- प्रपाठके 8 बनुवाकः ॥। ४ ॥ रति सायना चार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे चज- रारयके चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाकः ॥।५॥

शथ षष्ठाऽमवाकः । पसमे महावीरखापनमुनं। षड्ठे तख्ाभिमन्त्रणमुचते। कख्पः । घध्वर्युर्मश्ावोरमभिमन्त्रयते। दश प्रापीर्दन भाषरि दद्षियेत्यनुवाकनेति। तवादावेकामषमाह।"(१)दभ प्रापोर्दन् 8H 2

तेत्तिरीये चारखने

भास्युदीची:। दशोद्धाभासि सुमनस्यमानः। स नो कर्ष घेक्ाहंीयमान:(')(२)अग्रिष्टा वसुंभि: पुरस्ताट्रो- चयतु गायनेख छन्दसा। स मा रुचिता रोचय।

भाषि दृपिणा • सनो एवं घेद्यपषीयमान:"(२) दृति। ह महावोर, 'प्राचीः' प्रांगृदिम्वत्तिन्यो ज्वालाः 'दभ'पख्ञारका घथा भवन्ति तथा 'भाषि' लं दीपसे। एवं दष्षिषादिषु योन्यं। ताभिरेताभि: सव्वोमि: व्वाखाभि: सामनखं प्राप्तं, 'सः' ले, 'अहृषीयमानः' केनायसिंसमानः सन, 'नः' ब्रस्म- दर्थ, 'एप' 'धेरि' तेजा धारय॥ अथ दिग्भेदेन देवताविभेषप्रतिपादकानि पक्चयजूंषि तबर प्रथम बजुराष। (९)"अग्रिह्वा वसुभि: • रोचय"(९) ह्ूति। के महावीर लां, पूर्ष्दसी दिभनि 'वसुभि: देवेः, गायचीच्न्दो देवतया च वह 'अगि:' देवः, 'शोषयतु' शीपयतु, पुरतः 'हंचितः' दीपितः, 'मः' ले, मां, 'रोचय' प्रकानय॥ भमिन् मकी चदग्रेर्दीपकतवं तम्मुख्यमेव न तपचरितं रत्येवकारेष दर्भयति। "भ्रग्रिष्टा वसुभि: पुरसाट्रोचयतु गायनंण इन्दसेत्याइ। अ्रग्निरेवैनं वसुभि: पुरस्ताद्रोचयति गायचेष इन्दसा" दति। (प०।५३०।१म०)।। रोषयत्वित्वयं सोट्प्रत्ययो म विध्वर्थः किन्ाभिरर्थ रत्ये- तहसंर्यति। "स मा दचितो रोचथेत्याइ। अाभिषमेवेता- माश्ासे" इति। (५प०।५ ऋ०।१म.)।।

अपाठने { चनुवाक:।

(१)टून्द्रेसवा पद्रैदशियता राचयतु पैटुंभेन इन्दसा। स मी रुचितो शौचय। वर्हुसस्वादित्यैः पथ्चाद्रो- वयतु जार्गतेन इन्देसा। स मी वचितो शौचय। १। सुतानसवा मारुता सरुज्विकत्तरतो रौचयत्वानु- ध्ुभेन इन्देसा। स मी रुचितो राचय। छइस्पति-

पथ दृर्षिणादिदिग देवताविषयाषि चतवारि यजूए्याइ। "(१)हन्द्र स्वा दद्रै दचियतो • स मा वचिता रोचय"(१) इति। पूर्ष्योक्राग्निविषयथजुरिवेन्द्रादिविषयाणि चतवारि यजूषि घ्या- ख्येयाणि। एतेषु चतुर्ध्वपि वजुःसूपपारव्यादृत्तिमेवकारेय लोट- प्रत्ययस्याभनिरर्थत पूर्व्ववरद्द्भरयति। "इद्द्रस्वा रुद्रैदपियतो रोषषतु मैशुभेन इन्दसेताइ। हन्र्र एवेनपू रद्रेदचिपतो रोकथति प्ेत्ुभेम कन्दया। स मा हचिता रोचवेत्याइ। श्रा- शिषमेवेतामानासे। वदपस्ादिते: पताद्रोपवतु जागतेन इन्दसेत्याइ। वरय एवैममादिते: पसाट्रोचबति जागतेन - नदया ॥१॥ स मा रचितो रोषयेत्याइ। ब्रत्रिष मेवेता माआरा खे। सुतानस्ना भावता मषद्भिषत्तरतो रोचयलवानुष्युभेव इन्दसे- त्ाइ। घुसान र्वेन भावता मबद्भिकत्तरतो रोचयत्यानछु- भेन इन्दपा। व मा दचिता रोचयेत्याइ। ब्ाभिष मेवेतामा- नासे। एहसतिस्वा बियेदेमेदपरिष्ठाद्रोपथतु पाप्तेन

तैचिरोये भारखवे

स्वा विश्वैद्वरुपरिष्ठाद्रोचयतु पाडॅन इन्दसा। स मा रुचिता रौचय(९)। ()रोचितस्वं दैव धर्म देवेधसि। रोचिषीयाइं मेनष्येपु। (सवाड् धर्म रचितसवं देवेायुष्माए स्तेजस्वी ब्रेह्मवर्चस्यसि। रुचिताडह मेनु-

कन्दसेत्याइ। एृहस्तिरेवेनं विशवेदवेदपरिष्टाट्रोचवति पा- फ्ेन इन्दया। स मा रचितो रोचयेत्याइ। भाभिषमेवैता- माधासे" इति॥ २॥ (५प्र०।५भ०१म०) ॥ पथ चजुरम्तरमाइ। (रोचितलं देव घर्म ० मनुव्येषु(")" दति। हे 'देव' चोतमान, 'धर्म' महावीर, 'लं' 'देवेषु' मध्चे, 'रोषितः' प्रकानितः, 'ऋसि'। अतस्पतप्रसादात् 'बहं' भपप 'मनुष्येषु' मध्ये, 'रोचिषीय' प्रकामितो भूयासं। भस्िन् मन्तरे भागदयगतयारर्थयो: प्रसिङ्धिमवस्रभा- वित्वस विशन्देनेवकारेण दर्भवति। "रोचितस्वं देव धर्मं देवेख्वषीत्याइ। रोचिता श्रेष देवेषु। रोचिषोयाइं मनु- वेख्वित्याह। राचत एवेष मनुष्येषु" दति। (५प्र०।५त्र०। ४ म० ) ॥ पथ चजुरमारमाह।(")"ससाट् धर्म रुचितः • ब्रहवर्चणी भूयासं"(4) इति। हे 'घर्म' महावीर, 'लं' 'द्ेवेषु' मध्चे, बजगुणयुकः 'असि', के ते गुणा दति त उच्न्े। 'मबाट्' सासाष्ययुन्नः, 'रचितः' प्रकाशितः, 'सायुभान्' दीर्वेषायुषा

8 मपाठने {चनुवाकः।

ष्यैधायुष्स्ेजस्वी ब्रेह्मवर्ससी भूयासं)। (रगसि। रूचं मयि धेहि॥ मयि रुक/ण। ()दर्श पुरस्तांट्रोचसे। दर्श दक्षिया। दर्श प्रत्वङ। दभादंङ। दभोड्डा भासि

युक्तः, 'तेजखी' महत्या कान्या युक्ः, 'ब्रह्मवर्चसी' भ्ुताध्य- घनसम्पन:, त्वत्प्रसादात् 'मदं' ऋपि 'ममुष्येषु' मध्ये, दषि- तत्वादिगुणयुक्रो 'भुयासं'। पधापि विमन्देवकाराम्यां मन्त्रभाग पूर्व्ववद्याचष्टे। "स- खाठ् र्म उचितसवं देवेख्ायुभाष्ट्र सेतखी ब्रह्मवर्चससीत्ाइ।

मनुष्येव्वायुभाएसेजसी बह्मवर्चवसी भूयासमित्याह। दचित एवैष मनुष्येव्वायुभ्नाषूसेजसी ब्रह्मवर्चसी भवति" इति। (५ प्र ० । ५ ऋ० ।५ म०) ।। शथ यजुरमरमाह। (""हगसि • मधि दक"() दति। हे महावीर 'दर्गसस' त्वमेव दीप्निरुप: अति। अतः, 'मचि' 'एचं' दीप्िं, 'घेष्ि' सम्पाद्य, तदनपदात् 'रग' दोप्रिः, 'मयि' तिष्ठत्विति भेष: ।। वेदोत्यय खोट्प्रत्ययस्याभिरर्थतं दर्भवति। "दगसि दर्च मवि धेदि मवि रगित्याइ। भाभिषमेवैतामाशासे" इति। (१प्र ० ।५ भ् ०।१म०) ॥ श्रध चजुरम्सरमाइ। (०)"दभ पुरसाट्रोचसे रोचिता घमों रपीय"(०) दूति। अुवाकादी दम प्राचोरिति चोडर्थ

..

सुमनस्यमान:। स नः सखादियमूजी येहि। वाकी वाजिने पबस। शोचिता घर्मो रेचीय।२॥ रोचय, घेड़ि, नव च। अमु० ६। .

एक्ः साडमोप्रसंड्रियते। सेमहावीर 'पुरस्तात्' पूर्व्वका दिभि, 'इब' दीपयः, चथा भवन्ति तथा तं 'रोपसे दोखसे, एवं इचिणादियु दिसु ट्रषयं। प्रतः 'समनद्यमान:' बोमनसं प्राप्तः, 'सखाट्' साम्राज्यं प्राप्तः, 'सः' लं, 'नः' पममाक्र, हप' 'ऊनने'य 'भ्रेहि' सव्यादच। 'वाजी' समड्राखः, लं वाजिे समस्भानाथ मझं, 'पवस' सब्पे भेयं भ्रेभ्रय। एवममेन प्रका- ऐेप 'धर्मः' महावोरः, 'रोचितः' प्रम्माभि: प्रकानितः, चतः तत्प्रसादादहमपि 'रचीय' प्रकाशवान् सुयासं।। चटुनां सचकारेग उपोन्तिष्ठलधर्थ्यराइ* रचिता वर्म रति तदिद व्ायमडितं विधने। "तं चदेतैथंजूर्भिररोषि- ला। इचिता धर्म दति प्रमूयात्। पोपुकोद्ध्वर्थुः खान्। शरोषुको यजमानः। त्रथ यदेनमेतेर्थजूर्भी रोषचिता । रृषि- ता धर्मरतिप्राइ। रोखुकोऽध्वर्युर्भवति। रोचुको यञमानः" हति ।३।। (५प०।५ घ००म.)। 'तं' महावीरं, 'चदेतेः' समुवा- कोत:, 'वजूर्भि:' मग्नेः, 'अरोचयित्वा' मकामितमखला, प्रत्र- मत एव. 'धर्मः' महावीरः, 'रचितः': प्रकाजितः, 'दतति' 'प्रजूयात्'। * अध्वर्थ्युं' प्रार्ट इति D चिड्रित पु० पाठः।

8 प्रंपाठकं ७ यनुवाकः ।

त्रथ सप्तमोऽमुवाक:। (९)अपश्यं गोपामनिपद्यमानं। आा च परा च प-

तदाध्वर्यंयजमानी दीप्रिरह्िता खारतां चजु:पाठाचूर्ड तु नायं दोष:, तम्मदुत्तरकाख एवं 'हचितः' 'धर्म' दति मन्त्र- मध्वर्थुर्यात्॥ पसाद्राचर्यत जागतेन कन्दया, समा रचितो

पश्चमप्रपाठके ५ बमुवाकः।। ५ू ॥। रति सायनाचार्य्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाने यजुरा- रसके चतुर्थप्रपाठके षष्ठाऽमुबाकः ॥६॥

पथ सप्तमोऽनवाकः । वष्ठे महावोराभिमन्त्रणमुकं। त्रथ सतमे महावोरावेव- समुचते। कर्पः । यथा लोकमवखाय सर्व्व सलिविजो यज- मान*खाधीयन्तो महावीरमवेषन्ते। अपयं गोपामिति। एतसयामुवाकखादावेकासृचमाइ। (१)"अपशं गोपामनिपद- मानं • भवरोवर्तति भुवनेव्वन्तः"(१) दति। भरहं मह्ावोरं 'अपशं' दृष्टवानसि। कीटूमं 'गोरपा' कर्मनिष्यादनेम रपक,

• यजमानाचाधीयन्ता इति तै० पु० पाठः। 2 I

तैचिरीये बारखने

बिभिखरन्तं। स सभ्रीचीः स विषूंषीर्वसानः। भा्वं-

'अनिपद्यमान' विनावरहितं, चथ वा आदित्यरुपेष पतनर- हितं। तथा 'पथिभिः' नानामार्गे:, 'प्रा"चरन्तं' 'प' 'परा' 'परन्तं' 'प' आदित्यरुपः सम्नाभिमुखेन प्रातःकाले समा- गच्डन्ं, सायदाले परामुखलेन गच्न्तं। 'मः' महावीर आादित्यरुपः, 'सभीपी:' एकच सहावस्यिता अपि, 'विष- पीः' नानादेशेषु विभव्य गच्कन्तीरपि प्रजा: सव्वाः, 'वसा- नः खकोयरमिमिभिराक्ादयम् दव वर्त्तते। ब्थ वा एक- नावस्िता: तब तब प्ृथगवस्ताय मरीपि: खमतिवाच्ा- दयम् वर्न्तते। 'सः' व 'भुवनख्वन्तः' सर्व्वेषु खोकेपु मध्े, 'भावरीवनति' पुनःयुनरावरन्तते। सोडयं मन्त्र उपरिष्ठा- झाष्यासते।। तब प्रथमं तावत् प्रवर्ग्यस् कालं विध्स्े। "शिरो वा एतबशख। चत् प्रवर्ग्य:। गीवा उपसदः। पुरस्तादुपसदां प्रवग्य प्रदृपतरि। यीवाखेव वत्चख शिर: प्रतिदधाति" इति। (५प्र०।६०।१म०)। ग्रवर्ग्यस यज्ञ-'शिरो'रूपलात् 'उपसदां' व यम्ञ-'योवा'रूपलवात् उभयो: सामीयाय 'उप- सदः ब्रमुष्ठानात्, प्रागेव 'प्रवग्य' कर्थ, प्रमुतिष्ठेत्। तप्ते घुते पथःप्रशेप: प्रटख्खनं तर्यास्तन् कर्मविभेषे विद्यते बडयं 'प्र- वर्म्यः', स कर्मविश्ेषो यथा सम्पसते तथा प्रृञ्जनं कुर्य्यादि- त्यचरार्थ:। प्रवर्ग्योपमदो: सामी्ये सति यथा लोके गोवार्या

8 प्माठने · धनुवाज्ः ।

'बिरः' प्रतिद्ितं भर्वत तथैतत् सम्पसते 'योवासु' हति वषन- 可 可 可 :” प्रवग्यस्ावृत्तिं विधन्ते। "निः प्रदयुपकि। जय इमे खो- था:। एव्य एव लोकेन्वा यज्स त्िरोऽवबन्े" दृति।

पवर्सी पवम्मपि दिननयेनुष्टेथ: तथा सति लोकचबाथे वन्ननिरः, प्रतिबितं भवति।। सायं प्रात्सेति काखडयामुष्ठानं प्रजंसति। "घट् सम्प- बने। घट् वा फतनः ।।१। चतुथ् एव यब्ञस ब्रिरोडवइब्े" रति। (५प्र०।(घ०२म०)। एग्रैकसिन हिने कासलेदेन डिरनुडानात् 'बट्' सख्ा सम्पखते। तत* सतुभ्यः सकाश्रा- चन्न-'तिरः' सन्वादितं अवति॥ डिनय्ट्कपनं विधसे। "दादनतलः प्रहर्या्रि। सदभ आाशा: संबकरः। संवत्सरादेव वज्रस्त मिरेो्डवहन्धे" रवि। (५प्र०।(प-।8म.)। घट्स दिनेषु कालदयागुष्ठानेग द्राह-

बज्ञय मिरोवबन्बेण इति। (Hप्र० ।६घ्०।५म०)। द्राइड- सपि दिनेमु कालडयानुड्ानेन 'चतुवि प्तिः' सम्पत्तिः भ्रज्रि-

• घव इति वै. पु. पाठः। 8I2

तेचिटीये चारववे

कामति। दुखमा वे स भर्वतत। एव छ वा बस्य प्रियान्तनुवमा- कामति। चस्तिः परीत्य चतुर्थ पर्येति। एतापूड वा पखोग- देवो राजनिराचक्राम॥१९॥ ततो वे स दुखमांभवत्। तम्मात् चिः परीत्य न चतुर्थ परीयात्। आरत्मनो गोपो- थाय । प्राणा वे धविचाषि" इति। (५प्र०।४ ऋ०।३८म०)। 'घर्मस्य' महावोरस, प्रियशरीराक्रमणे लगदोष: खात्, 'यः' पुमान्, अपेचितं प्रदतिषचयं छत्वा ततखतुथं प्रदषिषमनपे- चितमपि कुर्यात्। 'सः' एव प्रियशरीरं 'आक्रामति' इति। वगदोषं 'सः' प्रापुयात्। न पेतद्रान्तामानं किन्तु कखित् 'रा- जनि' नामकः पुरुषः, 'उग्यदेवः' । उग्राणास्टृत्विजां गस्त्ा- थंमुखत्पतां खामी सन् कदाचिदेतां प्रियतमू 'बाचक्राम'। 'ततः' अपराधात्, कुष्ठरोगवानभूत। वतः खदेदरचार्थी चतुर्थावृत्तिं न कुर्य्यात्। धविचाषि प्रभंसति प्राषा दति।। यदुनं सूचकारेण। तमभिमुखा: पर्ययुपवित्रन्े पुरसाद- ध्वर्यय: दचियतः प्रतिप्रस्थातोत्तरत ब्राओीओ्रोऽव्यतिषङ्गमूड धन्वन्त इति। तब धविचटण्डानां यः पर स्रमंश्लेषाभावः तमिमं विधन्ते। "श्व्यतिषङ्ग धून्वन्ति। प्राषानामव्यतिषङ्गाय कुथे" इति। (५ प्र०1४ ऋ०।१८म०)। प्रापादिट्टत्तोनां वात्तर्व्य- परिहारेय खव्यापारसामथ्यार्थो धविचाणामयमव्यतिषङ्ग:।। तमभिमुखा: परयपविभन्तीति यदुनं तदिधत्ते। "विनिषस धून्वन्ति । दिस्सेव प्रतितिष्ठन्ति" हति। (५प्र०।8 ऋ०।४०म०)। पुरस्ादध्वर्युरित्याच्यभिधानात् 'दिल्ु' प्रतिष्ठा।

8 प्रपाठने चनुवाक:।

()दश प्राचीर्दरश भासि दक्षिया। दर्श म्रतीचीदर्श

ऊर्द्धाभिमुखलेन वायूत्पादनं विधन्ते। "उङ्ध धून्वन्ति। सुवर्गस् लोकसय समक्े" दति। (५प्र०18 प्.।४१म०)। खर्ग- चोई्वर्ततिलादूडधूननेन तत्प्राप्तिः। सव्वास दिस्ु धूननं विधन्ते। "सव्वता धून्वन्ति। तम्दय:्र सर्व्वतः पवते" इति॥१३॥ (५ प्र०।४ ऋ०।४२म०)। चस्मान् महावीरख सवासु दिन्नु वायुमुत्वादयन्ति तक्माज्षोकेडपथं वायु: सव्वास दिसु सख्जरति॥ दधाति, दवाव्वाह, यज्ञस्य, शार, एव, उपरिष्टादाशीरन्य:, व्याखापर्यन्ति, रभयः, भव- नि, धन्वेत्याइ, यत्ः, पक्राम, समब्े, देव।। दति पक्म- प्रपाठके ४ बनुवाकः ॥। ४ ॥ इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यज- रार्यके चतुर्थप्रपाठके पञ्चमोऽनुवाक: ।।५॥

श्रथ षष्ठोऽमुवाक: । पस्मे महावीरखापनमुनं। वष्ठे तखाभिमन्त्रणमुचते। कर्प:। प्रध्वथुर्मह्ावीरमभिमन्त्रयते। दश प्राचोर्दन् भाषरि ददियेत्यनुवाकनेति। तबादावेकामषमाह।"()दश प्राचीर्दन 8H 2

तेतिरीये बारखाने

भास्युदीचीः। दभार्द्वाभासि सुमनस्यमानः। स नो रर्ष वेक्हंसीयमान:()(२)अग्रिष्ट्ा वसुभि: पुरस्ताट्रो- चयतु गायनेख छन्दंसा। स मा रुचिता रॉचय)।

भाषि दषिणा • सनो एवं घेद्यवणीयमान:'(१) दति। ह महावीर, 'प्राचीः' प्रांगृदिम्वत्तिन्यो व्वालाः 'दभ'पच्ार्का घथा भवन्ति तथा 'भाषि' लं दीयसे। एवं दक्षिणादिषु योन्यं। ताभिरेताभि: सव्वामि: व्वाखाभि: बामनसं प्राप्तं, 'सः' सं, 'श्रहषीयमानः' केनाप्िंखमानः सन, 'नः' ब्रस्म- दर्थ, 'हरष' 'धेदि' तेजा धारय॥ संथ दिग्भेदेन देवताविभ्रेषप्रतिपादकानि पश्चयजूंि तत्र प्रथमं बजुराह। (९)"अग्निद्वां वसुभि: • रोचय"(१) ह्ूति। सेमहावीर ला, पर्षटरसी दिभनि 'वसुभिः देवेः, गायचोच्न्दो देवतथा च सह 'अगनिः' देवः, 'शोचयतु' शीपयतु, पुरतः 'हंचितः' दीपितः, 'सः' ले, मां, 'रोचय' प्रकानय॥ भम्तिन् मकी वदग्रेर्दीपकत्वं तन्मुस्थमेव न ढपचरित रत्येवकारेष दर्भयति। "अग्रिट्टा वसुभि: पुरसाट्रोचयतु गायचंण कन्दसेत्याइ। प्ग्निरेवैनं वसुभि: पुरस्ताट्रोचयति गायचेय कन्दसा" इति। (५प्र०।५त्०।१म०)।। रोचयत्वित्वयं सोट्प्रत्ययो न विध्वर्थः किन्ताभिरर्थ इत्ये- तहबंर्यति। "स मा हचिता रोचथेत्याइ। याभिषमेवेता- मात्ासे" इति। (५प०।१ऋ।९म०)॥

8 अपाठने { चानुवाक।

(र)टस्द्रेसवा पद्रैदविखता राचयतु पैटुंभेन इन्दसा। स मो रुचिता शौचय। वर्हशस्वादित्ये: पथ्चाद्रा- पयतु जागतेन इन्देसा। स मा वचितो शौचय।१। सुतानसवी मारुता सरर्न्धिकत्तरता रौचयत्वानु- ष्ुभेन इन्दसा। स मा रुचिता राचय। छडस्पति-

पथ दर्षिणादिदिगदेवताविषयाषि चतारि यजूर्वाह। "(१)ट्न्द्रस्वा दद्र््दचिपता • व मा हचिता रोचय"(२) इति। पू्ष्वोक्राग्रिविषयथजुरिवेन्द्रादिविषयाणि चत्वारि यजूषि व्या- ख्थेयाणि॥। एतेषु चतुरष्वपि चजुःपूपचारव्यावृत्तिमेवकारेप लोट- प्रत्ययस्याभिरर्थल प पूर्व्ववद्दर्भयति। "इद्द्रस्वा रद्रददियता रोषयतु मेत्ुभेन इन्दसेतयाइ। इन्द्र एवेनपू रद्रदचिपतो रोचथति पैत्ुभेम कन्दया। स मा रचिता रोषयेत्याह। प्रा- शियमेवेता माशाखे। वदपस्ादितेः पञाद्रोषयतु जागतेन इन्दसेत्याइ। वदय एवैनमादिते: पडाट्रोचबति जागतेन ह- नदया ॥१। स मा रर्चितो रोचयेत्याइ। प्रात्रिष मेवेतामाआ्रा खे । सुतानस्वा भावतो मरद्भिषत्तरतो रोचयतवानुष्युभेन इन्दसे- व्ाइ। चुताम एवेन भावतो मबद्भिकत्तरतो रोचयत्यानष्ु- भेन इन्दपा। व मा दचिता रोचयेतवाह। व्ाभिष मेवेतामा-

रैनिटीये बारखने

र्वा विश्वैदवरुपरिष्टाद्रोचयतु पाड्गॅन इन्दसा। स मा रुचिता रौचय(ण)। ()रोचितस्वं दैव धर्म देवेधसि। रोचिषीयाइं मेनुष्येपुण। (सवाड् धर्म रुचितसतवं देवेघायुष्मा: स्तेजस्वी ब्रेक्मवर्चस्यसि। रुचितांडह मेनु-

वन्दसेव्याइ। एडसतिरेवैनं विशवेदवेहपरिष्टाट्रोचर्यत पा- फेन इन्दया। स मा दचितो रोचयेत्याइ। भाभिषमेवेता- माशासे" इति। २॥ (५प्र०५घ०१म०)॥ नथ चजुरम्रमाइ। ()रोचितसवं देव धर्म • ममुष्येषु(")" दति। हे 'देव' दोतमान, 'धर्म' महावीर, 'लं' 'देवेषु' मध्चे, 'रोषितः' प्रकानितः, 'वसि'। अतव्वत्प्रसादात् 'बहं' ऋपप 'मनुष्येषु' मध्ये, 'रोचिषीय' प्रकानितो भूयासं। भस्िन् मन्न्रे भागदयगतयोरर्थयो: प्रसिङ्धिमवश्ब्ा- वित्वस दिशनन्देनेवकारेण दर्भयति। "रोचितस्वं देव धर्म देवेख्वणीत्याह। रोचिता ग्रेष देवेषु। रोचिषोयाहं मनु- वेख्वित्याइ। रोचत एवेष मनुष्येषु" दति। (५प्र०।५भ्०। ४ म०) ॥। पथ चजुरन्तरमाइ।(4)"ससाट् धर्म रचितः • ब्रह्मवर्चवी भूयासं"(4) दति। ह'धर्म' महावीर, 'लं' 'द्ेवेषु' मश्े, वड्गुणयुक्ः 'असि', के ते गुणा दति त उचने। 'बबाट्' साम्ाष्ययक्ः, 'रचितः' प्रकाशितः, 'सायुभान्' दीरघेषाचुषा

8 मपाठने { चनुवायः।

ष्यैधायुष्मा:स्ेजस्वी ब्रेह्मवर्स्सी भूयासं)। (९रगसि। रचं मर्यि धेड़ि॥ मयि रुक(ण)। ()दर्श पुरस्तांट्रोचसे। दर्श दक्षिया। दर्श प्रत्वङ। दभादंङ। दशोड्डी भासि

युकः, 'तेजखी' महत्या कान्या युकः, 'ब्रह्मवर्चसी' त्रुताष्य- चनसन्पन्न:, त्वत्प्रसादात् 'बहं' ऋपि 'मनुष्येषु' मध्ये, दचि- तल्वादिगुपयुको 'भूयासं'। पमापि दिशन्दैवकारा्यां मन्त्रभागी पूर्व्ववद्माचऐे। "स- वाठ् घर्म रचितस्वं देवेख्वायुभ्नाष्ट्र सेजखी ब्रह्मवर्चससीत्याइ। रचितो श्ेष देवेख्ायुभ्नाएसेजखो ब्रह्मवर्चषी। दचितोडएं मनुष्येव्वायुभाषटसेजसी ब्ह्मवर्चसी भुयासमित्याह। दचित एवैष मनुष्येव्वायुभ्नाषूसेजसी ब्रह्मवर्चसी भवति" इति। (५ प्र० ५ ऋ० ।५म०) ॥। अथ यजुरन्रमाह। ("हमसि • मवि दक"() इति। है महावीर 'दमसि' लमेव दीप्रिरुपः अषि। अ्रतः, 'मि' 'हरपं' दीप्िं, 'घेद्ि' सम्पाद्य, लदनुगदात् 'दग' दोप्षिः, 'मवि' तिष्ठत्विति भ्ेष: ।। घेरोत्यस सोट्प्रत्ययस्भिरर्थतं दर्भयति। "दरगस दर्च मयि धैषि मवि रगित्याइ। आभिषमेवैतामाभ्रासते" इति। (१प्र ० ५ ड्र०।१म०) ॥ पथ चजुरन्तरमाइ। (0)"दभ पुरसाट्रोचसे . रोचिता वरमों दृपीय"() इति। बनुवाकादी दभ प्राचीरिति थो्ऽर्य

सुमनस्यमान:। स नं: सव्ाडियमूजी येहि। वाक्री वाजिने पबस्। वोचितत्र घर्मो हेचीय॥२॥ शोचय, घेडि, नव च।। वनु० ६।

एम्ः सेाइचोप्रसंड्रियते.। सेमहावीर 'पुरन्तात्' पूर्ववसां हित्ि, 'दभ' दीपयः, चथा भवन्ति तथा तं 'रोससे दोखसे, एवं दचिणादियु दिएु द्रष्टयं। छ्तः 'समनच्यमानः' बामनसं प्राप्त:, 'सखाट्' साम्राज्यं प्राप्तः, 'सः' तं, 'नः' ब्समाक्र, इम' 'अम्मे' व 'प्रेडि' सम्पाद्घ। 'वाजी' समड्राखः, लं 'वाजिे' समृस्दालाय मईय, 'पकख' स्पेभेखयं भेभ्रय। एवमनेग प्रका- रेब 'धर्मः' महावोरः, 'रोचितः' पममाभि: प्रकानितः, बतः स्वत् प्रसादादहमपि 'हृचीय' प्रकाशवान् भुयासं। चदुमं समकारेव उपोन्तिष्ठत्रध्र्य्यराह दचिता धर्म दति तदिदं काश्महितं विधने। "तं चदेतैयंजूर्भिररोचवि- ला। दचिता घर्म इति प्रमूयात्। परोषुकोद्ध्वर्थुः खात्। परोचुको चजमानः। प्रथ वदेनमेतैर्थजूर्भी रोचयिला। रृषि- ता धर्महति प्राष। रोखुकोऽध्वर्सुर्भवति। रोडुको चवमान:" इति ॥३।। (५३०1५ ब००म.)। 'तं' महावीरं, 'चदेतैः' सनुवा- कोळ:, 'यजूर्भिः' मन्न्ेः, 'अरोचयित्वा' मकानितमख्ला, प्रत्न- मत एव. 'धर्मः' महावीरः, 'हचितः'प्रकातितः, 'दति' 'प्रजूयात्'। * चध्चर्युं प्रार्इति D चित्रित पु० पाठः।

8 प्रंपाठकं ७ चनुवाकः ।

अथ सप्तमाऽमुवाकः। (९)अपश्यं गोपामनिपद्यमानं। आ व परा च प-

तदाध्वर्युंयजमानी दीप्निरहिता सयातां चजुःपाठाटूरडं तु नायं दोष:, तम्मादुत्तरकाल एवं 'रचितः' 'घर्म दति मन्त्र- मध्वयुर्नयात्॥ पसाद्रापयति जागतेन कन्दसा, समा दचितो रोचयेत्या हाजिषमेवैतामाश्रासे, शासे, घ्रषटो च।। इति पश्जमप्रपाठके ५ू बनुवाकः।। ५ू ॥ इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रसके चतुर्थप्रपाठके षष्ठाऽमुवाकः॥ ६॥।

पथ सप्तमोऽनुवाक: ।

षष्ठे महावोराभिमन्त्रणमुकं। त्रथ सत्मे महावोरावेस- समुचते। कव्यः । यथा लोकमवखाय सर्व्प सलिविजा यज- मान खाधीयन्तो महावीरमवेचन्ते। अप्श्ं गोपामिति।

मानं • आवरोवर्तति भुवनेष्वन्तः"(१) दूति। ब्रहं मह्दावोरं 'अपश्यं' दृष्टवानलि। कीटूमं 'गोपा' कर्मनिष्पादमेन रचक,

• यजमानाचाधीयकी इति तै० पु० पाठः। 2I

सेत्तिरीये बारखये

बिभियरन्तं। स सीचीः स विषूंषीर्वसानः। भ्ार्व-

'अनिपद्यमान' विनावरहितं, अ्रथ वा आदित्यरुपेष पतनर- हितं। तथा 'पथिभिः नानामार्गे, 'श्र'चरन्तं' 'प' 'परा' 'परन्ं' 'प' आदित्यरुपः सम्नाभिमुखयेन प्रातःकाले समा- गच्न्तं, सायद्ाले पराझुखलेन गच्छन्तं। 'सः' महावीर चादित्यरुपः, 'सत्रीपीः' एकच सहावस्यिता अपि, 'विष- पीः' नानादेशेषु विभव्य गच्कन्तीरपि प्रजाः सव्वाः, 'वस- नः खकीयर मिभिराक्कादयन् दव वर्सते। ग्रथ वा एक- बार्वसिता: तब तब प्ृथगवसतास मरीचि: खसिन्राच्ा- दधन् वर्न्तते। 'सः' व 'भुवनख्वन्तः' सर्व्वेषु खोकेतु मध्चे, 'भावरीवत्ति' पुनःपुनरावत्तते। सोडयं मन्त्र उपरिष्टा- घाख्यासते।। तथ प्रथम तावत् प्रवर्ग्यस् काल विधस्े। "भरो वा एतचनख। चत् प्रवर्ग्यः। गीवा उपसदः। पुरस्तादुपसदां प्रवग्य प्रदृणतरि। यीवासेव वज्नस शिरः प्रतिदधाति" इति। (५प्र०1६अ०।१म०)। प्रवर्ग्यस यञ्ञ-'मिरो'रपलात् 'उपसदां' व यज्ञ-'योवा'रूपलात् उभयो: सामीप्याय 'उप- सदः चनुषानात्, प्रागेव 'प्रवग्ये' कर्षा, अमुतिष्ठेत्। तप्ते घृते पयःप्रतेप: प्रवृख्नं तर्धास्न् कर्मविभ्रेषे विद्यते सोडयं 'प्र- वर्म्यः', स कर्मविश्ेषा यथा सम्पसते तथा प्रवृख्वनं कुर्य्यादि- व्यपरार्थः। प्रवर्ग्योपमदो: सामीय्ये सति चथा सोके योवावा

8 समाठमे • वनु बाज्:।

'विरः' प्रतिहितं भर्वात तचैतत् सम्पसते 'गोबास' हति वषन- व्ळच: । प्रवर्ग्यस्यावृत्तिं विधन्ते। "निः ग्रटुपनरि। जव इमे सो- का: । एव् एव लोकेन्धा वजनथ बिरेश्डवबन्धे" इति।

पवर्सी जवस्थरपि दिनचररेडुष्ठेय: तथा सति लोकचयाथें वन्नभिरः, प्रतिचितं भर्वत। सायं प्रातसेति कालडयानुष्टानं प्रभंसति। "बट् सम्प- हने। घट् वा चतबः ॥१। सतुम्य एव यब्रस ब्रिरोडवइने" इति। (५प्र०(प०२म०)। एग्रैकलिन डिने कासलेदेज दिरनुडानात् 'षट्' सक्ा सम्पसते। तत* सतुभयः सकाम्रा- यज्न-'बिरः' सन्वादितं अर्वति॥ हिनस्ट्कपस विधसे। "दादनदलः प्र्वाि। झट्भ मामा: संवक्रः। संवत्सरादेव यज्ञस्य मिरेो्डवहन्धे" दवि। (५प्र०।प०18म०)। घट्स दिनेयु कासदयानु्टायेन दाट- शखवं ।।

पतिः बम्दशन्ते। चतुर्विश्ततिरडमासा। चर्ह्धमाग्ेव् एत बज्ञय मिरोडवहन्े" इति। (%प्र०।६घ्०।५म०)। द्राइड्- सवि दिनेमु काखडयानुड्वानेन 'पतुविप्तिः सम्पत्तिः अ्रभ्गि- होओे विष्वेत दिनेशूयसद: भरग्मिचयन घट्स हिनेयु बहोने सचे * यव हति वे. पु. पाठः। 8I2

तेचिरीये बारयमे

वादभस दिनेषु तदनुसारेख प्रवग्यादृत्तिः । एतच सभ- कारेय सङ्ृदीतं चुपसत्के षट्लल: वजुपसत्के दादनडलो द्रादशोपसत्के चतुवि पतिळृतव: इति॥। विकस्पितं पचान्तरं विधन्ते। "पथो खख। सल्देव प्रद- व्यः। एक५ हि बिर:"॥२॥ दति। (५प्र०६ प०।६म.)। पचान्तरोपन्यासाय 'प्रथो' शब्दः गिरस एकलात् तत्खा- नीय: प्रवर्ग्य: सरदेवामुष्ठेयो न तवादृत्वेति केषा्चित् पथ:। एतच सचकारेय विस्पष्मुदावतं। सत्यार्यां प्रवुख्खनमेके समामनन्ति। तब मोमांसा चदा पुरसादरृण: खात् चव प्रटृष्य उपकाश उपन्युषं समचासमिषित दितामुदित उदि- ने वा प्रातःसङ्तमे मधयन्दिमे वा पवमाने खुत भागीभागारे प्रतृज्य: सरदेव प्रतृव्ध दति विज्ञायत इति॥ प्रवर्ग्यस्याग्रिष्टोमसम्बन्धं विधन्ते। "अग्रिष्टोमे प्रयुयतत। एतावान् वे यज्ः। चावानग्िष्टामः । चावानेव यज्नः । तख बिर: प्रतिदधाति" दति। (५प्र०।घ०।०म०)। चावन्तः सोमयागा: सन्ति तेषु सव्वेंषु 'अग्रिष्टामः' सचचारी अतः सर्व्प- वज्ञात्मक: तचामुष्टिते सति सक्सेऽपि चञ्ने 'तिरः' प्रतिषितं भवति। बनारभ्याधीतस प्रवर्ग्यस् यद्यपप परसादुपसदामि- तिवाक्येनेव प्रश्तिभूताग्रिष्टामसम्बन्धः प्राप्तः, तथापि भाखा- न्तरगतं न प्रथमथरे प्रटभ्यादिति निषेधमणेद्य प्रतिम- वार्थे पुनर्विधानं, निषेधस्वतिराचेऽपि चरितारथों भवयति तस्यापि विकस्पितप्रथमयत्तलात्, तथा चापसम्न शाह्त।

1

8 प्रयाठन • धानुवाक:।

पत्िषटामः प्रथमयश्नोऽतिराजमेके पूव्े समामनन्नोति॥ पुरसादुपसदामितिवाक्येनोशोडय्युपसद्भावात् पूष्वे प्रवर्ग्य- सापि प्राप्ता निषेधयति। "मोक्य प्रबख्यात्। प्रजा वे पत्रव सक्यानि। यदुक्थ्े प्रदृम्यात्। पज पशृमख निर्द्हेत्" इति। (५प्र०।(त्र०।८म०)। एकेषु बवाषीत्यादोतिशक्षा- समोक्य शब्देनाविधीयन्ते तान्वर्दतीत्युक्य्य: ऋतु: तत्र प्रषुख्ख- मेनोक्थभस्त्रमाघ्या: 'प्रजाः' 'पञ्रवः' व दशेयु:, तम्मात् तब, 'न' 'प्रषञ्यात'॥ एकथ्यविश्ेषे प्रतिप्रमव विधन्ते। "विश्वजिति सर्व्वपृष्ठे प्रतृ- बकरि। ३॥ पृष्ठानि वा पचुतं चावयन्ति। पृष्ठेरेवासा बचुतं चावयित्वावहन्धे" इति। (५प्र०।६५०।८म०)।

सर्व्वास्पि वरिन् विश्वजिद्यागे विशयन्ते। सोडयं सर्व्पपृष्ठः, यध्यपि विश्वजिदुकृथ्यसंखो नात्र प्रसिङ्धः तथापि बाखा- सरे तत्षद्धावमभिप्रेत्य मोकथ्े 'परदश्यादिति निषेधं वार- वितुं पुनर्विधि: सर्व्वत पृष्ठस्ोनाषि, 'अचुतं' न चुतमपि दोषं। 'चावयन्ति' विनाशयन्ति, पचापि पृष्ठसोमेरेव 'ब्चुतं' निषेधप्रयुश्न प्रवक्तमपि दोषं, 'चाववित्ा' प्रवर्म्यफकमपि प्राप्ोति। तदेवं मुद्धिखं प्रवर्ग्यविधिविचारं परिषमा् प्रक्तलैव मन्तस प्रथमपादे पूर्व्वभागं व्यापषे। "अपसं गोपामित्याइ। *पूर्व्वपादं हवि तै० पु० पाठः।

तैचिरीये बारखये

प्रामो वे गोपा: । प्रायमेव प्रवास विद्यातयति" इति। (५प०।१अ०११.म०)। 'ग्रायः' हि जावस्वानेन* भरोराषि गोपायतोति 'बोप:' मन्ते प मायलेव सतिमभिप्रेत् मर- वोरे मोपानष्दः प्रयुक्त, पतो मोपामपसमितुके सति बर्मास् 'प्रवासु' 'प्रायमेव' प्रसारितव्ाज् अवति ॥ भदित्यरपेय खतिमभिप्रेत्य पुवरपि न्यासषे। "प्रपश्व मोपामिलाइ। कसो वा चादितो गोपा: । स डोमा: प्रजा गोपायति। तमेव प्रजानों गोप्तारं कुरते" रति। (५प्र०। (म०१११म०)। 'भादित्यः' छादयेम म्कार्श हता, नव्पाः 'परजाः' यापावतीति 'मोपा:', तट्रपलेव सुतस्ात् अह्रावोर: "गोयाः'। एतत्पाठेन यत्रमानमेव 'पवार्ना' 'गोप्तारं' क- शेति ।

रख भुमा पतनाभाव: प्सिद्ध इति दर्घवति। "अनिपसमा- नवित्वाह॥ ४॥ म स्रेष निवसते" इति। (५प्र०।६प०।

द्विवोयपादशं नानामाणेरादितयानमन परागममस् प्रषिङ्कमिति दत्रपति। "या प परा व प्रथिभिसरनमि- त्याह। या च श्रेष परा व पतिभिखरति" इति। (ज०। ३म्०१२म०) ॥। अहायमादिम्य उदयं प्राप्त: धर्ष्पः प्रमा पच्ितो विशेवेष

• अद्पव याव समत्ि ऋवि तै. पु० पाठः।

i

8 प्रपाठने• सनुवाकर।

रोवर्ति सुर्वनेधनत:(९)। (र)अचे प्रावीः। मघुमाध्यीभ्यां मधुमाधूंचीभ्यां। अ्रनु वां देववींतये९)। (१सम-

पशति। तदानीं खे सद वर्त्तमाना दूरे विविध प्रस्टताख मरोपी: वस्तवदसानो वसत द्त्येतत् प्रसिङ्ूमित्येताडृशं हतीयपादाभिप्रायं दरशयति। "स सभ्रीचोः स विषूचोर्वसान दत्याइ। सत्रीचोस द्ेष विषूचोख वसानः प्रजा प्रभिविप- सति" इति। (५प्र०।अ०।१४म०)। चतुर्थपा दोका भुवनमध्ये सर्य्यस्यावृत्ति: प्रसिद्धेति दर्भय- ति। "भावरीवर्त्ति भुवनेव्वन्तरित्याह। आश्मेष वरीवर्ति भुवनेख्न्तः" इति। (५प्र०।६ऋ०१५म०)॥ प्रथ वसन्त सुरुपेण सावकं मन्त्रमाह। (९)"त्र प्रावीः० ब्मु वा देववीतये(१)दति।हे महावीर 'श्रबर' श्र्तिन् कर्माधि, 'मधुमाध्वो्यां' सितसवं 'प्रावीः' प्रम्मान् प्रकर्षेष रचित- वानसि, 'मधु शन्दो वसन्तावयव पेच मासाभिमानिदेवमा चष्टे। 'माध्वी' गब्दसत्पनों। तथा द्वितीयो 'मधु' बब्दो वसन्तावचव- वैज्ाखमासाभिमानिदेवमापष्टे, 'माधूची' शष्दसत्पननों ताथ्या सद्ितसवं प्रावीरित्यन्वयः । 'वा' वसन्तदेवी युवा, 'बनु'स्त्य, 'देववीतये' देवप्राश्यर्थे, महावीरमवेचते दति भ्रेष: ॥। मन्त्रख्त वसन्त सुपरतां दर्भयति। "शन प्रावीमंधुमाध्वी- भयां मधुमाधूचीभ्यामित्याइ। वासन्तिकावेवास्ा सद्र कल्प-

तेचिरीये बारखने

भिरभिनागतः। सं देवेन सविया। सश्सूय्येख रोच- तेथ । १ I

यति" इति। (५प्र०।६प०११६म०)। 'अरस्ै' चजमानार्थ, वसन्त सम्वन्धिनावृत्ववयवी सैचवैशाखमासा खोचितभोगप्रदा- नसमथा करोति। पथ ग्रीमसुंरुपेष सावकं मन्त्रमाइ। (९)"समग्गिरग्रिना- गत • सफ्स्य्ेष रोचते"(१) दति। अभिभष्दाभ्यामत्युष्ण बीआावयवी व्येषावाढमासा विवचिता। तन्ेक 'अ्रग्रिः' व्येष्ठ- मासरूप:, द्वितीयेन 'अग्गिना' आषाढमासकपेण, 'सं' 'गतः'

-- च्हेते। पयं महावीरासो देवो व्येष्ठमासे 'सविचा' 'सं' 'गतः' भाषाढमासे 'सुर्य्येष' 'सं'-गत्य 'रोचते'॥ बख्थ मन्त्रस्य ग्रोभर्भ्तुपरतां दर्भयति। "समग्गिरग्रिनाग- तेत्याइ। ५ ॥ ग्रेभवेवास्मा छतू कष्पयति" दति। (५प्र०।- (मर ०११०म०)। वसन्तवाक्यवद्माख्ेयं।। तथैव मन्त्रसार्थान्तरं दर्भयति। "समग्गिरग्निनागतेत्याह। अग्िकेविषोडग्रिना सफ्चते" दति। (५प्र०।६ऋ०१८म०)। 'एवः' महावीररूपः, 'अग्रिः' चादित्यरुपेष 'अग्रिना' सङ्ग- चते, इत्ययमर्थः प्रबिङ्ूः।

• ससेब इवि तै• पु० पाठः।

8 प्रपाठके ७ चनुवाकः। 889

()स्ाडा समग्िस्तपंसा गतः। सं देवेन सविचा। स% हर्य्येंपारोचिष्ट()। ()ध्त्ता दिवो विभासि रजेसः। पथिव्या धर्त्ता। उरोरन्तरिक्षस्व ध्ता। धर्ता देवो दे-

पुनरपि ग्रोभरभुरुपेपैव सावकं मन्त्रान्तरमाह। ("खाह्ठा समग्रिसतपसा गतः • सप् सर्य्येषारोचिष्ट() दति। 'खाद्ता' भन्दोनिपातलवादनेकार्यः, अग्रिवदुष्परुपो व्येष्ठमासः 'तपसा' तापयुलेन ब्ाषाढमासेन, 'खादा' सुष्टु, समागतः' 'सं' 'गतः' पभुत्, 'सं' 'देवेन' इत्यादि पूर्व्ववत्॥ गखय मन्त्रसय पूर्व्वमन्त्रेष सह समानार्थता दर्भयति। "खाडा समग्रिसपसा गतेत्याह। पूर्ववमेवोदितं। उत्तरेण- भिस्टषाति" इति। (५प्र०।६प०।१८म०)। ग्रीमविषयलं पूर्व्व्िन् मन्लरेडभिद्ितमेव ग्रीममुत्तरमन्तरेवापि भुतिर्मूते।। कथ वर्षनुरुपेय सावकं मन्त्रमाह। ()"ध्त्ता दिवो विभासि रणब्ः • ब्रम्स्सपोजा:"() हति। हेमहावीर वर्ष भुरुपेब 'दिवः' चुलोकस, 'रजसः' मेथादिरच्चनोपेतस, 'धर्त्ता' धारक:, 'विभाषि' प्रकानसे। तथा श्रषधीजननेन 'पृथिव्याः' ऋपि 'धसती' खकीयटष्टिप्रमारखेन, 'उरोः' विस्ो- मंख, 'बन्तरिमस' अपि 'धर्त्ता' इविदवरेणोपकारकलात्, 'देवानां' अपि 'धर्त्ता' पोषक, 'देवः' अतएव 'ब्रमर्त्यः'

• मन्लेयाभिस्टयानीति जूते रति ने० पु० माठः। 3 x

तैतिरोये बार खने

वानी। श्रमंर्त्यस्तपोजा:"। (“हदे त्वा मनसे त्वा। दिवे त्वा सरय्यीय त्वा।। २। जर्द्धमिममध्वरं झंधि। दिवि देवेषु होता यच्ड(0।

मरणरहितः, दोपादिरुपेण तपसा जांयते विध्यतोति 'तपोजाः' ॥ मस्य मन्त्रस्य वर्षनुंपरता दर्भयति। "धर्न्ता दिवो विभा- षि रजमः पृथिव्या इत्याइ। वार्षिकावेवास्ा संत कल्पयति" दंति। (५ूप्र०।१त०।२०म०)। वसन्तमन्तवट्यासेथं।। पारदर्तुरुपेष सावकमन्त्रमाह। (""हदेता मनसे ता • दिवि देवेषु होचा यच्छ'() दति। हे महावीर ला, 'इदे' हृद यार्थमवेक दति शेषः । 'ममसे' मनोडर्य लामवेचे, प्रच इननःश्ब्दाभ्या बनुकूलभोगार्थलेन चिन्यमानावाश्यु-

तथा 'दिवे चुखोकम्राप्यरथे, 'सर्ययाय' सययंप्राप्थर्थच लाम- वेचे, 'दूमं' बसदीयं, 'बध्वरं' चार्ग, 'ऊद्धे रषि' उचचतं कुछ, 'होना:' दमा होमक्रियाः, 'दिवि' सुलोके, 'देवेषु' मध्ये, 'यच्' देहि कथय, इत्यर्थः । मस मन्त्रस्य मारदमुपरता दर्भयति। "इदे ला मन- से तेत्याइ। बारदावेवास्ा छढ कर्पयतति" इति॥ ९॥ (५ प्र० ।६ ऋ० ।२१म०)। वसन्तवाक्यव्यास्थेथं। * घरदृतु हति तै० पु. पाठः।

i

8 घपाठन 9 सनुवाय: । 88d

() विश्वासां भुवां पते। विश्वस्य भुवनस्पते। विश्वस्य म- नसस्पते। विश्वस्य वचसस्पते। विश्वस्य तपसस्पते। विश्वस्य ब्रह्मसस्पते)। (देव्रूख्वं दैव धर्म देवानः पाहि(प।(तपोजां वार्चमस्मे निर्यच् देवायुदें।।३॥

मन्त्रचरमभागेन सर्व्वेषा लोकानां हामक्रियाभिसम्बन्व :. दभयति। "दिवि देवेषु होजा वच्क्ेत्याह। दोचाभिरेवेमान् लोकान्तन्दधाति" दति। (५प्र०।६ प०।२२म०)॥ तथ हेमन्तर्सुरूपेण सावकं मन्त्रमाह। (०)'विश्वास युवा पते० विश्वस्य ब्रह्मणसते"() दति। जमूदोपाढयो या भुवः तामां 'भुवां' 'विश्वासां' सव्वासां, ह'पते' पालक, हेमः न्त सुरूप महावीर लामवेघष इति शेषः । 'भुवनः' भुवनस्य लो- कजातस्य, 'मनसः' भ्रन्तःकरणजातख, 'वचसः' वाक्यजातस, 'तपसः' तपोजातख, 'ब्रह्मषः' वेदजातख, 'पते' पाखक, खामवेचे।। शख्य मन्त्रसय हेमन्तत्तपरतां दर्भयति। "विभ्वासां सुरवां पत इत्याइ। हमन्तिकावेवासा रढ कल्पयति" दति। (५ प्र० । प०।२३म०)। वसन्तवा क्यवद्मा ख्ेयं।। ग्ेभिर सुंरुपेष सावकं मन्त्रमाह। (")"देवत्रूएवं देव घर्स देवान् पाहि"(5) दति। ह 'घर्म' प्रवर्ग्य, 'देव' प्रेभिर नुरूप, * सम्बन्धसिज्धिं इवि तै० पु. पाठ। 3 x 2

तेतिरीये बारखने

(१')गभ। देवानी() (९)पिता मंतीना(९९)। (१९)पतिः

'हेवत्रः' दैवेषु श्रूयमाण:, 'हं' 'देवान्', इविःप्रदानेन 'पाषि' रच॥ परस्य मन्तम्य प्रेभिरसपरता दर्भयति। "देवञ्रूसं देव धर्म देवान् पाषीत्ाह। प्रेघ्िरावेवासा फतू कन्पर्यत" इति। (५प्र०।६ ऋ०।२४म०)। वसन्तवाक्यवद्यास्थेयं।। प्रथ बहनि वाक्यानि नानाविधगुणे: सावकान्यथ्न्े। तपेक- वाक्यमाह। (८)"तपोरजां वाचमसे नियच्छ देवायुवं"८) हति। रेमहावीर 'शसे' अ्अ्ममम्यं, 'तपोर्जा' तपस उत्पनना, 'देवायुव' देवान् इछछली, 'वायं' मन्रूरपा, 'नियच्छ' नितरां देहि, 'तपोजा' दत्यनेन यत्तयोग्या मन्तरूपा वाग् विवच्यते॥ तख्यासपखिना परषेष लभ्यमानतादित्येतहशयति। "तपो- जां वाचमसे नियच् देवायुवमित्याह। या वे मेष्या वाक्। या तपोजाः । तामेवावदन्धे" इति॥।७।(५प्र०।६प०२५म०) ॥ वाक्यान्तरमाइ। (१)गभी देवाना"(१) दृति। श्रयं महवीर: 'देवानां' सम्बन्धी 'गर्भ'-रूपः देवेरपेचितस्य इवि-

मन्त्रार्थस्य प्रसित्धिं दर्भयति। "गर्भा देवानामित्याइ। गर्भा श्रेष देवानो" इति। (५प्र०।६प्र०।२१म०)॥। वाक्यान्तरमाह। (१९)"पिता मतीना"(१९)इूति। देवेई- विःप्रदानाथ तदा तदा मन्यन्त इति मतयः प्रजास्ताषां

8 प्रपाठने ० अनुवाय: ।

प्रजानाi(९९)। (११)मर्तिः कबीनां('९)। ()सं देवो देवेन सविचायतिष्ट। स सूर्य्येंषारत()। ('आ्ायुदारव-

प्रजामं मातुं,* महावीर: फलदानेन पाखकलवात् 'पिता'॥ मतिशष्देन प्रजाविवचां दर्धयति। "पिता मतीनामित्याह। प्रजा वे मतयः । तासामेष एव पिता। यत् प्रवर्ग्यः। तस्रादे- वमाइ" इति। (५प्र०।६प०।१०म.) ॥ वाष्यान्तरमाइ। (११)"पतिः प्रजानां"(१९) दूति। ववं महावीर: पूर्व्वोशरीत्या पालकलवात् 'प्रजानां' खामो। मख वाक्यखार्थे प्रसिद्धिं दर्भयति। "पतिः प्रजाभामि- त्याह। पतिर्द्जेष प्रजानां" इति। (६प्र०।६प०।२८म०)।। वाक्याम्तरमाइ। (९९)"मतिः कबीना"(१९) दूति। ये

महावीर:, बनेन कर्मण्यमुष्ठिते तेन सुक्वतेन प्रभ्ोद्यात्। भ्ष्मिवर्थे प्रसित्िं दर्भयति। "मतिः कवीनामित्याह। ॥र ॥ मतिर्व्रेष कवीनां" इति। (५प्र०।६प०।२८म०)।। वाष्यान्तरमाह। (१)"सं देवो देवेन सविचायतिष्ट। सक सर्थेषादम्'दूति। त्यं महावीर: 'देवः' 'देवेन' 'सविचा' 'सं'युज्य, 'बयतिष्ट' बजमानमनुदरीतुं प्रयनं जतवान्। तथा 'सुर्येष' 'स५'चुञ्य, 'आरुत्न' दीप्रवान्।

*यं इवि तै• पु. पाठः।

नैतिरोये बारखे

मस्मभ्यं धर्म वर्सों दा अ्रसि।)। "१पिता नौऽसि पिता नौ बोध(९। (१०आयुद्धासतनू धाः पैयोधाः। वर्चों दा वरिवो दा द्रवियो दाः॥४।

ऋत् देवशब्दद्येन आदित्यमहावीरा विवस्िताविति द- अंयति। "स५ देवो देवेन सवित्रायतिष्ट सष् सर्य्ेणारत्रोत्या- इ। अ्मुसेवादित्यं प्रवर्ग्यख सप्त बासति" दति। (५प्र०।- ६घ्र ० ।३०म०)। सम्यक् कथयती त्यर्थ: ॥। वाक्यामतरमाह। (')ायुर्दाखमस्नम्यं धर्म वर्षा दा अषि"(') दूति। हे 'धर्म' महावीर, 'सं' 'अस्नभ्यं' 'आयु'-से- जया: प्रदाता 'ऋभति' ii बख्य वाक्यसायुःपरता दर्शयति। "श्युरदाखवमस्मभ्वं धर्म वर्षो दा असीत्याइ। आरशिषमेवैतामाशासे" दति। (५ प्र० ६ ऋ.।११म०) ॥ वाक्यान्तरमाइ। (१)"पिता नोडसि पिता नो बोध"(१) इति। ह महावीर 'नः' ब्रम्माकं, पाछकत्वात् 'पिता' 'असि'। अतः 'पिता' जनक, एव भूला 'नः' अ्रम्मान, 'बोध' ददं दूदं कुर्ष्विति सन्मागे बोधय।। महावीरे प्रवृत्तखत्तरकर्ततव्यताया बुध्मानलात् बोध- कलमख्ावश्मस्ीत्येतहर्पयति। "पिता नोडसि पिता नेो

• वर्षसा, इति तै० पु० पाठ।

1

8 प्रपाठके • चनुवाकः ।

अन्तरिक्षम उरोव्वरीयान्। अ्रशीमहिं त्वा मा मा हिश्सी:()। (!)त्वमंग्ने युइपतिर्विशामेसि। विश्वारसा मानुषीखां। शतं पूर्भिर्य्यविष्ठ पाधश्हंसः। समेव्रा- र५ शतश हिमाः। तन्द्राविरसश हार्दिवानं। दहैव रा-

बोधेत्याइ। बोधयत्येवेनम्" दति। (५ प्र०।६त० १२ म०) ॥ वाक्यान्तराथ्ाह। (१०)आयुधीसन्धाः पयोधा :• श्रभी- माहि ला मा मा हिए्सो:"(१०) दूति। न्रयं महावोरो दीर्घ- मायु: परीरपाटवं चीरसम्ां्ङ्धिख्व सम्पाद्यति। तथा कान्सिं पूजां धनस प्रयच्छति। अ्न्तरिचं खोत्पन्नया ज्वाखया प्रति- पूरयतीति 'अन्तरिक्षप्रः' बतएव 'खरोः' विभालादपि वसतु- नः। 'वरीयाम्' प्तिभयेन विद्ृन्तःा, ताद्ृभ दे महावीर लवां, 'शभीमदि' व्याघुयाम, व्याप्ुवन्तं मां, 'मा' 'हिश्सी:' रिंसितं मा कुर॥ प्रथाग्रिरुपेण सुतयों कासिहेवतामाह। (१)"लमझे ग्द- पतिर्विभ्नामसि • दषेत रातयः सम्तु(म) दति। हे 'अग्गे' 'लं' 'मामुषीर्षां' मनुष्यजातियुकामां, 'विश्वासी' सब्बास, 'विञा' प्रजानां, 'ग्हपतिः' 'असि' ग्हखामी, भवसि। हे 'यविष्ठ'

• परीरपोषयम् इति तै० पु. पाठा। + विक्षतः इति ते• पु० पाठा। विवृतः इति D चिड्ञितपुलवपाठ:। जुबामेवां ऋचमाह इवि ते. पु. पाठः।

सैतिरीये बारखने

तरथः सन्तु(९न। (१)त्व्रीमती ते सपेय। सुरेता रेता दधाना ।, वीरं विदेय तर्व सन्दृरशि। माइत रायस्पो-

रोचते, सूय्यीय त्वा, देवायुषे, द्रविखा दा:, दधा- ना, हे च । अनु० ७।

युवतम, 'पूर्भिः' धनादोनां परतेः, 'बतं' पतसम्वत्र माथुः, 'पादि' रच। तथा 'बतप्ू हिमाः' वतसंवत्रान्, 'समेद्धारं' सम्यगभिटट्ड्डियुनं, मां, 'ब्रंइस:' 'पाष्ि' पापात् रच। कोदृभं मां, 'तन्द्राविष' लत्पालनात् पूव्वें तन्ट्रीयुनं कर्माखखमं, 'हार्दिवानं' तत्पालनादूड्ें इदयगतकर्मात्षाइवन्ं, 'रातयः' तदीयानि फखदामानि, 'ददैव' नस्मिल्ेव कर्माणि, 'सन्तु'॥ कव्पः । अनुवाकश्रेषं तु परित्रिते प्रतिप्रखाता पत्रीं वाघ- यात। लड्ीमती ते सपेयेति। पाठस्ु।(१)"लड्ीमती ते सपेय • माइपूरायसोषेण विद्योषम्"(१८)दूति। हे महवीर, 'ते' तव, प्रसादात् 'बरहं', पत्नी 'बड्ीमती' मिश्रे रेतषि रूपार्ण विकना तष्टप्र्देन* युक्ा सती 'सपेध' पत्या सक्तच्छेय। ततः सङ्गमादूड् 'सुरेताः' गोभनेन पुचोत्वादनेन रेतसा युक्ा सती, 'रंतो दधाना' तादृभमेव पतिषम्बडूं रेता धारयन्ती, 'तव' 'संदृभि' लदीयकटाचे सति। 'वीर' 'विदेय' कर्णाण

• तट्ट्रा देवेन दवि ते० पृ० पाठ।

• घघाडणे • सनुबानः।

शूरं पुवं, सभेष। 'बहं' लत्प्रसादात् 'रायसोषेय' धन- पुच्चा, 'मा विघोषं' विधुन्ा ना सुवं। चित्रमुवाके नन्त्रषख्ञा द्भथति। "नवेतेऽवकान भवन्ति। पतिये इंबमः। नव वे पुरुषे प्राथ्ाः ।८। नाभि- ईशमी। प्रायानेव वजमाने दधाति। प्रयो दबाबरा विराद्। एनचं विराट्। विराजेवान्ाचनवह्त्े" इति। (५प्र०।६प०। ११म-)। नवकानयनोऽर्यम्प्रकान्रयन्त दति 'न्वकाश्ः' मन्नाः। ने चाम 'नव'-सख्ाका* सलिजां 'अवन्ति'। चपसं मोपामि- लेको मन्त्र:, चम मवीरित्याध्या जातुविषया: वस्नाः, तमोवामित्वादि मा मा िश मोरित्यन्तं वाय्यजातमेको नन्तः, लमन इत्यादिको रातय: सम्लित्यन्तिको न्जा एक:, एवं नववखाका:। लट्ट्रोमेतोत्वादिक: पत्वा :? 'दममः' मन्तः। पुष्वभरीरेडपि छिट्रभताः 'प्रापाः' 'नव'-सख्ाका: तदपेचया 'नाभिर्ईशमी' वतो मन्तमतमझ्ञासाम्यात् 'बजमाने' 'प्रा- बानेव' सुख्रान्। करोति। ऋपि व 'विराट् द्वारा 'बघं' ऋपि प्राप्ोति। एतै्मंगी: साथं महावेरावेवयं विघसे। "यप्रस् भिरो- जक्पत। तहेवा दोषामि: प्रयदथु:। सविजोडवेच्यन्े।

• नवसझाया भवन्ति इति D चिक्रितपृ. पाठः । + परे मन्ता: इति D चि्वितपु• पाठः । 1 साक्यतेका मन्त: इवि तै. पु. पाठः। परने इति D चिड्कितपु• पाठः । ॥ सस्ितान् इति D चित्धितपु० पाठः। 3 L

तेतिरोये चारखने

एता वे होता: । होचाभिरेव वज्स बिर: प्रतिदधाति । ॥१० दति। (५प्र०।११।२४म०)। चदा घन: कोबा यज्परुषख, 'मिरः' हिचं तदा 'देवा:' तत् 'बिरः"'रोवाभि:' यत्नभरीरे प्रतिद्ितवन्त: दोमनिष्यादिका सलिजा था: प्रत्यवेचणादि*क्रियाः, 'एताः' एव 'छोचाः' तस्मरादृतिजामवे- पणेन 'होचाभिरेव' 'वज्ञख बिरः' प्रतिहितं भवति।

से। "इचितिमवेशन्ते। दचिताडी प्रजापतिः प्रजा असजत। प्रजानाप्ट सब्े" रति। (५प्र०।३ ऋ०।२५म.)। र्चिधालर्य-

पितः तादूभं पखादवेशेरन, पुरा 'प्रजापतिः' प्रवर्म्णात्, 'हषि- तातृ' एव 'प्रजाः' सष्ठवान्, वतोऽयापि 'सखो' तङ्गवति ॥ पूर्ष्योकमेवानूद्य पुनः प्रभसति। "हचितमवेष्षन्ते। रषि- ताडे पर्जन्यो वर्षात। वर्षकः पर्जन्यो भर्वति। सं ग्रजा वर्ड्धंचो" इति। (५प्र.।१त.११म०) पूर्ववाक्ात् 'रचितात्' प्रवर्ग्यादेव कर्षा मुष्ठानद्ारादित्यप्राप्या मेघः 'वर्षति' प्तेनापि रचिता- वेचणे 'पर्जन्यः' वर्षणशीखः, 'भवति', 'प्रजाः' व सन्यगवर्ड्न्से॥ पुनरपि प्रकारान्तरेप प्रभंसति। "हचितमवेदन्े। दषि- तं वे ब्ह्वर्चसं। ब्राहवर्चसिना भर्वग्ति"॥११॥ दति। (५प्र०। ६६० १७म०)। 'ब्रह्मवर्चमं' त्रुताध्ययनसम्पत्तिः, 'रचितं'

*ववेक्चवादि इवि वै० पु० पाठः। + एद्रवत् इवि तै० पु. पाठा।

8 प्रपाठने • चनुवाक:।

विदव्सभार्था प्रकानितं, भवति। अतो दचितावेचणेन म्रहाव- जसपुक्ता: 'भ्वन्ति'॥ प्रवेक्षणे पुर्व्वोत्तमन्तान् विधसे। "अ्रधीयन्ोऽवेचन्े। सर्व्वमायुर्य्यन्ति" इति। (५प्र०।६अ०१८म)। 'प्रधोयन्तः' अपथं गोपामित्यादिमन्तान् पठन्तः, सलिजोSवेच्ेरम्, ततो" मन्तसामथ्यात् सव्वायुःप्राप्ति:॥। पत्या: किद्विभेषं विधन्ते। "न पतथवेचेत। यत् पत्प- वेचेत। प्रजायेत। मजा लख्ै निर्दहेत्। यन्रावेच्ेत। न प्रजायेत। माखे प्रजा निर्द्दैत। तिरखात्य यजुव्वाचयति॥ प्रजायते। नाखे प्रजा निर्दहति" इति। (५प्र०॥प०।१८- म.)। अचायं विचारः, किं 'पत्यवेक्षेत', 'न' वेति अेषणपसे प्रजोत्पन्तिखक्तणे गुणे सत्यपि तदीयां 'प्रजा' महावीर: 'नि- इषित् द्त्येष महान् दोष:, अतः 'नावेषेत' द्ृत्येकः पक्ष:। अमवेषयपसे निर्द्ाह्ाभावेपि प्रजोत्पत्तिः 'न' खादित्यन्यो दोष:, अतो दोषदयनिवृत्तये पत्रों केनिट्यावधानेन 'तिर- कव्य' 'सष्टीमती' दति मन्नं पठेत्। तस्िन् मन्ने सपेयेत्यस तात्पयें दर्भयति। "लष्ट्रीमती ते सपेयेत्याइ। सपात्ति प्रजा: प्रजायन्ते"॥१२॥। दति। (५प्र०। ६६०१४ .म०)। स्त्रीपुरुषया: समया् प्रजत्त्ति : प्रसिड्ड तस्मात् 'सपेय' दत्युचते।। छतवः, हि मनिरः, सर्व्वपृष्ठे प्रवृपत्रि, अ्निपद्यमानमि- * चतो इति ते० पु० पाठः। 8L 2

सैपिटीये बारखने

त्वाइ, मतेत्याइ, पारदावेवास चद्त कव्ययति, बन्े, कवी- नामित्याइ, प्राय्ताः, प्रतिदधाति, भर्वन्ति, काचवति, सवारि प। दति ५ प्रपाठके ६ बनवाक: ॥

प्रम मोमांसा। दतीयाध्यायस दतोवपादे चिन्तितम्। न प्रषभ्यादाचयसे कतो साडगुष्ठितावृत। प्रतिषेध: कता युक् उन्ना असाच्चयन्ञता॥ प्रृषन्पसङ्जाः प्रागिति वाक्यात् कतोर्विधे:। शाद्यप्रयोगे प्राथम्या्रिषेध: कचिदेव सः।। व्योतिष्टत्मे प्रवर्ग्यास्यं कर्मा प्रह्त्य ्रूयते। न प्रथमयस्रे प्रयुच्चादिति सेरडयं निषेधो व्योतिष्ठामक्रता द्रखुव्योनव तदीयप्रथमप्रयोगे। कुतः। एष वाव प्रथमो चशो यज्चानां

मेवं। दुरसादुपपदा प्रवम्थे प्रदुषककिति*वाकयेन कता प्रवर्ग्यस्र विदितलात्। न च विधिनिषेधवाक्ययो: समाववसलादवं निर्षयः, तथा सति प्रतिषेधवाक्ये प्रथमनदेन प्रयोगपरत्वनियं- चात् प्रथमदितीचादिनम्दा: क्रियाया पाटृत्ा मुख्या: तत्- सम्बन्धादंखषूप चर्य्यन्े। प्रथममस्ेतव्यलात् प्रथमकाएं, तदन- न्रमव्येतव्यलाद्वितीयका व्ं, एवमादावुत्पन्नलात् प्रथम: पुत्र:, तट्मन्तरमुत्यन्नतवाद्वितीय: पुत्रः। तर्थारपि प्रयोगक्रियाया

*परयसीति D चिश्रितिपु. पाठ:। + तथा सति इवि तै० पु. बाठः।

1

: प्रमाठणे • पनुवाक।

मादृत्तिविशेषेऽपि" प्रथमशब्दो मुखः तदा-दृन्तिविश्नेषतया बतननन्दो साकषिक:, सत्पणे कता मुखो यज्ञनब्दः प्रयोगो/ साधषिक: खादितियेत्। वाढं। तथाय्पन्जातविरोधिनि साचषिकत्वकमपनात् काममुत्तरपढे तम्कच्पवं तम्राब्ज्ोति- शोमखय प्रथमप्रयोगे प्रवर्म्यस्य निषेधः। न तु सप्रमसंखा- युनस्य व्योतिष्टामस्य प्रथमसंस्थाकपोडग्रिष्टोम: तचायं निषेधः पर्य्यवस्थति। विधिस्न तब अ्रयते। अग्रिष्टो मे प्रदषक्किति। एवं तर्अधिकारि।भेदेन विधिनिषेधयोर्थ्यवखवाख। तथा च भूयते। कामनु योडनूपाय: खात् तक प्रदृञ्श्रदिति त- सादमू चान व्तिरिक्प्रथमप्रदोगएवायं निषेध: ॥ रति सायना चार्य्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यज- रार्थके चतुर्थप्रपाठके सप्रमोऽमुवाकः॥।॥

• पाटसिरद्वितीयेऽषि इति D चिड्डितपु. पाठ:। + तथा इति तै० पु. पाठ। ई प्रयोगे इवि ते. पु० पाठा। 8 वरं इति वै० पु० पाठ:। ॥ अधिवार इति D विशतयु० पाठः।

तैत्तिरोये बारखके वानी। श्रमंत्यस्तपोजा:()। (®हदे तवा मनसे त्वा। दिवे त्वा सनरय्यीय त्वा।।२। ऊर्द्धमिममध्वरं कंधि। दिवि टेवेषु होचा यच्ड़ा0।

मरणरहितः, दोपादिरुपेष तपसा जांयते विध्यनोति 'तपोजाः ॥ अ्रख्य मन्त्रस्य वर्षन्तुपरतां दर्भयति। "धर्न्तना दिवो विभा- सि रंजसः पृथिव्या दत्याड। वार्षिकावेवासा छंढ कष्पयति" इति। (५प्र०।६अ०।२०म०)। वसन्तमन्त्र वद्यास्थेथं।। भारदर्त्तरुपेष सावकमन्त्रमाइ। (इदे ला मनये त्वा • दिवि देवेषु होता यच्छ'() इति। ह महावोर लां, 'इदे' हृद यार्थमवेच दति प्रेष: । 'मनसे' मनोडयें लामवेच , प्रच इन्मःश्ब्दाभ्यां बमुकूलभोगार्थलेग चिन्यमानावाश्यु-

तथा 'दिवे सुखोकप्राप्तर्थ, 'सर्य्याय' सय्यप्राप्र्थस लाम- वेचे, 'दूमं' बसमदीयं, 'अध्वरं' यार्ग, 'ऊद्धे रुधि' उचर्त कुछ, 'होचा: दमा होमक्रियाः, 'दिवि' चुलोके, 'देवेषु' मध्ये, 'यच्छ' देषि कथय, इत्यर्थः । पसय मन्त्रखय पारद्मुपरता दर्भयति। "इदे ला मन- से लेत्याइ। बारदावेवासा छत कल्पयति" हति॥ ६॥ (५ प्र.।६ ऋ० ।२१म०)। वसन्तवाक्यवद्मास्थेयं।। * अरदृतु इति तै० पु. पाठः।

8 घयाठने 9 चनुवाय: ।

() विश्वासां भुवां पते। विश्वस्य भुवनस्पते। विश्वस्य म- नसस्पते। विश्वस्य वचसस्पते। विश्वस्य तपसस्पते। विश्वस्य ब्रह्मसस्पते। (देवश्रूरवं दैव धर्म देवानः पाडि(म।()तपोजां वाचमस्मे निर्यच्क देवायुवें।॥। ३ ।

मन्त्रचरमभागेन सर्व्वेरषा लोकानां हामक्रियाभिसम्बन्वं दर्भयति। "दिवि देवेषु होत्रा वच्केत्याइ। होच्राभिरवेमान् खोकान्तन्दधाति" इति। (५प्र०।१ऋ०।२२म)॥ गथ हेमनर्सुरुपेष सावकं मन्त्रमाह। (०)"विश्वासं सुवां पते० विश्वस्य ब्ह्माणसते"() दति। जमूदोपादयो था भुवः ताथा 'भुवां' 'विश्वासां' सव्वासां, हे'पते' पालक, छेमः नसुरूप महावीर लामवेष इति श्रेष: । 'भुवनः' सुवनस्य खो- कजातम्य, 'मनसः' भ्न्तःकरणजातस्य, 'वचसः' वाक्यजातस, 'तपसः' तपोजातख, 'बह्मषः' वेदजातस्य, 'पते' पाखक, सामवेच्े।। इख् मन्त्रस्य हेमन्तर्त परतां दर्भयति। "विश्वारस सुर्वा पत हत्याइ। हमप्तिकावेवासा रढ कच्पयति" इति। (५ प्र०।१ ऋ ०।२१म०)। वसन्तवाक्य वद्मास्थेयं।। प्रेभिर भुंरूपेण सावकं मन्त्रमाह। (5)"देवतरवं देव धर्म देवान् पाहि"() दति। ह 'धर्म' प्रवर्ग्य, 'देव' म्रेभिरसुरुप, * सम्बन्वसिज्धिं इवि तै० पु. पाठः। 3 k 2

तेतिरीये चारखापे

()गभा देवानी(९) (९)पिता मंतीनां(९९)।(९९)पतिंः

'देवत्रः' देवेषु श्रूयमाप:, 'सं' 'देवान्', इविःप्रदानेन 'पाषि' रच। श्रम्य मन्तस्य प्रेभिरर्सुपरता दर्भयति। "देवत्रवं देव धर्म देवान् पाषीत्याइ। मेभ्िरावेवासा छतू कल्पर्यात"

पथ बहनि वाक्यानि नानाविधगणेः सावकान्यथ्न्ते। तजेक- वाक्यमाह। (९)"तपोरजां वाचमसे नियच्छ देवायुर्व"(८) दूति। हेमहावीर 'इस्े' वस्म्रभ्यं, 'तपोजा' तपस उत्पना, 'देवायुर्व' देवान् इच्लों, 'वाचं' मन्तररूर्पा, 'नियच्छ' नितरां देहि, 'तपोजां' दत्यनेन यत्तयोग्या मन्त्ररूपा वाग् विवच्चते॥ तथ्यासपखिना पुरुषेष सभ्यमानतादित्येतह ग्रंथति। "तपो- जां वाचमसे नियच्क देवायुवमित्याइ। या वे मेष्या वाक्। या तपोजाः । तामेवावरुन्धे" इति॥।७॥ (५प्र०।६न२५म) ॥ वाक्यान्तरमाइ। (१)गभी देवानां"(१) दति। भ्रयं महावीर: 'देवानां' सम्बन्धी 'गर्भ'-रूपः देवेरपेचितसय इवि- घोडच गर्भरूपेष्वखानात्।। मन्त्रार्थस प्रसिद्धिं दर्भयति। "गभा देवानामित्याइ। गर्भा झेष देवानां" दति। (५प्र०।६ त्र०।२ ६म०) ॥ वाक्यान्तरमाइ। (१९)"पिता मतीना"(२९)इति। देवेई- विःप्रदानाथें तदा तदा मन्यन्त इति मतयः प्रजासाषां

1

8 प्रमाठने • चानुवाक:। १५१ प्रजानीं(९२)।(९१) मर्तिः कबीनां(')। (१)सं देवो देवेने सविचायतिष्ट। सश सूर्य्येंषारुत्त)। ('वायुर्दास्व-

प्रजानां मातुं,* महावीर: फलदानेन पालकलात् 'पिता'। मतिशम्देन प्रजाविवर्ा दर्भयति। "पिता मतीनामित्याइ। प्रजा वे मतयः । तासामेष एव पिता। यत् प्रवर्ग्यः। तस्ादे- वमाइ" इति। (५प्र०।६५०।२०म०) ॥ वाक्यान्तरमाइ। (११)"पतिः प्रजाना"(११) दूति। भयं महावीर: पूर्ष्वाकरीत्या पालकलवात् 'प्रजाना' खामो ॥ मख्य वाक्यखार्थे प्रसि्धिं दर्भवति। "पतिः प्रजानामि- त्याह। पतिर्भ्ेष प्रजानां" इति। (५प्र०।६अ०।२८म०)।। वाक्यान्तरमाइ। (१९)"मतिः कवीनां"(११) दति। थे

महावीर:, ब्नेन कर्मय्यनुष्ठिते तेन सुक्वतेन प्रशोदयात्। अत्मिवरये प्रसित्िं दर्भयति। "मतिः कवीनामित्याइ। ॥र ॥ मतिर्ख्रेष कवीनां" इति। (५प्र०।१ऋ०।१८म०)।। वाच्यान्तरमाह। (१)०'से देवो देवेन सविचाधतिष्ट। सू सूर्थयेष्इक्"१३)द्वति। अ्रयं महावीर: 'देवः 'देवेन' 'सविचा' 'सं'युज्य, 'बायतिष्ट' बजमानमनुददीतुं प्रथनं ऊतवान्। तथा 'सर्येष' 'सपू'यु्य, 'आरत्र' दीप्रवाज्।

• ययं इवि तै० पु. पाठः।

नैचिरोये बारखने

मस्मभ्यं धर्म वचों दा त्रसि(।)। "पिता नौडसि पिता नौ बोध(९। (९)आयुद्वासनू धाः पैयो थाः। वर्च्चों दा वरिवो दा द्रविखो दाः ॥४।

ऋत् देवशन्दद्येन आदित्यमह्दावीरा विवचिताविति द- भंयति। "सप देवो देवेन सवित्रायतिष्ट सश सर्य्येषारत्रत्या- इ। शमुसेवादित्यं प्रवर्ग्यस सप्त मासति" दति। (५ प्र०।- ६अ्र ० 1३०म०)। सम्यक् कथयती त्यर्थ: ॥ वाक्यासतरमाह। (')"वायुरदाखमस््यं घर्म वर्षा दा अदि"(१) दूति। हे'धर्म' मह्ावीर, 'तं' 'अस्नभ्यं' 'आयु'-से जया :* प्रदाता 'असि' i बस्थ वाक्यस्यायुःपरतां दर्शयति। "श्रयुदाखवमस्मभवं घर्म वर्षो दा अीत्याह। श्रभिषमेवैतामाशाखे" दति। (५ प्र० १ ऋ् .।३१म०) ॥ वाक्यान्तरमाह। (१)"पिता नोऽसि पिता नो बोध"(१) दूति। हे महावीर 'नः' ब्रस्माकं, पाछकत्वात् 'पिता' 'ऋभति'। अतः 'पिता' जनक, एव भूला 'नः' अस्मान, 'बोध' ददं दूदं कुर्ष्विति सन्मागे बोधय।। महावीरे प्रवृन्तखोत्तरकर्तव्यताया बुध्यमानलात् बोध- कलमस्यावश्मसीत्येतहर्भयति। "पिता नोडसि पिता नेो

• वर्षसा, इवि तै० पु० पाठ।

1

8 प्रपाठके • चनुवाकः ।

अन्तरिक्षम उरोव्वरीयान। अ्शीमहिं तवा मा मा हिश्सी:(1)। ()त्वमंग्ने युइपतिर्विशामेसि। विश्वारसां मानुषीखां। श्तं पूर्मिर्य्यविष्ठ पाडश्हंसः। समेव्ठा- रश शत हिमाः। तन्द्राविस हार्दिवानं। दहैव रा-

बोधेत्याइ। बोधयत्येवेनम्" दति। (५ प्र०।६त० १२म०) ॥ वाक्यान्तराश्ाह। (१०)"आ्युधीसन्धाः पयोधाः • श्रभी- महि लामा मा हिए्सी:"(१०) दूति। प्रयं महावीरो दोर्घ- मायु: परीरपाटवं चीरसम्ां्ङ्धिख्ज सम्पादर्यत। तथा कान्सिं पूजां धनस प्रयच्छति। अन्तरिषं खोत्पन्नया ज्वाखया प्रति- पूरयतोति 'अन्तरिक्षप्रः' अतएव 'खरोः' विभालादपि वस्तु- नः। 'वरीयाम्' प्तिभयेन विदृत्तःो,ताद्ृभ हे महावीर त्वां, 'शभीमषि' व्याघ्ुयाम, व्याप्ुवन्तं मां, 'मा' 'हिश्बी:' रिंसितं मा कुर॥ प्चाग्रिरुपेण सुतयों काखिहेवतामाह। (१)"समगे ग्ह- पतिर्विभ्नामसि • ददैव रातयः सम्तु(९) दृति। हे'अगने' 'लं' 'मामुषीरषा' मनुष्यजातियुक्ानां, 'विश्वास' सव्वासी, 'विर्ञा' प्रजानां, 'ग्हपतिः' 'अपि' ग्टहखामी, भवषि। हे 'यविष्ठ'

• परीरपोषयम् इति तै० पु० पाठा। + विज्तः इति ते• पु. पाठा। विवृतः इति D चिड्ितपुसवपाठ। जुबामेना ऋचमाइ इवि ते. पु. पाठः।

तैचिरीये बारकने

तर्यः सन्तु(९८)। ()त्वर्रीमती ते सपेय। सुरेता रेतो दधाना ॥ वीरं विदेय तर्व सन्दृरशि। माइत रायस्पो- बेंस वियोषं्य॥ ५ ॥ रोचते, सूय्यीय त्वा, देवायुषें, द्रविखो दा:, दधा- ना, हे च । अनु० ७।

धुवतम, 'पूर्भिः' धनादीनां परषेः, 'अतं' भतसम्वस्रमाचुः, 'पादि' रचष। तथा 'बतपू हिमाः' बतसंवत्रान्, 'समेद्धारं' सम्यगभिट्टन्ियुन, मां, 'बंइम:' 'पाद्ि' पापात् रच। कीदुनं मां, 'तन्द्राविषं' तवत्पालनात् पूव्वें तन्ट्रीयुकं कर्षाखयखसं, 'हार्दिवानं' तत्पासनादूद्ें इदयगतकर्षक्षाइवन्ं, 'रातयः' तदीयानि फखदामानि, 'ददैव' नस्तिन्ेव कर्मापि, 'सन्तु'॥ कथ्यः । अ्नुवाकश्रेषं तु परिश्रिते प्रतिप्रखाता पत्रीं वाष- यात। लड्गीमती ते सपेयेति। पाठसु।"लड्ीमती ते सपेय • माइपूरायसोषेण वियोषम्"(१८)दति। हेमहावीर, 'ते' तव, प्रसादात् 'बहं', पत्नो 'लड्ीमती' सिश्रे रेतषि रूपावा विकचा तष्टन्ब्देन* युक्ा सती 'सपेय' पत्या सक्च्ेय। ततः सङ्गमादूड् 'सुरेताः' शोभनेन पुन्ोत्वादनेन रेतवा युक्रा सती, 'रंतो दधाना' तादृभमेव पतिसम्बहूं रेतो धारयम्तो, 'तव' 'संदृभि' लदीयकटाचे सति। 'वीरं' 'विदेय' कर्मीप

• तट्ट्रा देवेन दवि तै० पृ० पाठः।

• प्रवाडने . पनृवाकः।

शूरं पुनं, सभेष। 'बई' लतुप्रसादात 'रावसोषेष' धन- पुच्चा, 'मा विदोषं' विधुन्ा ना सुवं।। पचित्रमुवाके जन्तषच्धा दर्भयति। "नवैतेऽवकाश भवन्ति। पतनिये इंब्मः। नव वे पुरुषे प्राथाः ।८॥ नाभि- इशमी। प्रायानेव यजमाने दधाति। प्थो दशाघरा विराट्। एवं विराट्। विराजैवान्ाध्यमवबन्े" इति। (५प्र०।६ष०। ११म०)। न्वकान्रयनोऽर्यम्प्रकान्रयन्त दति 'बवकान्ः' मन्नाः। ने चाच 'नव'-सख्ाका" छलिजां 'अवन्ति'। अपसं मोपामि- सेको मन्त्र:, चम मवीरित्याध्या जतुविषया: पषन्ता:।, तयोजामित्वादि मा मा चिश्सोरित्यन्सं वाक्यजातमेको मन्चः, तमन इत्यादिको रातयः सन्तित्यप्तिको मन्या एक:, एवं नववखाका:। लष्टोमतोत्ादिक: पत्वा: ऐ 'दतम:' मन्तः। पुक्वनरीरेडपि छिद्रमता: 'प्रापाः' 'नव'-सख्ाका: तदपेचया 'भामिर्ईशमी' मतो मन्त्रमतमझ्ञासान्यात् 'बजमाने' 'प्रा- बानेव' सुख्रान्॥ करोति। ऋपि व 'विराठ्' द्वारा 'बयं' ऋपि प्राप्नोति। एतैर्मनी: साथ्यं महावोरावेध्यं विसे। "यब्रय् भिरो- जक्य्यत। तहेवा दोनाभि: प्रत्यडयुः। सत्विजाडवेख्वम्े।

• नवसखाया भवन्ति इति D चिक्रितपु• पाठः । + परे मन्ता: इति D चिड्कितपु० पाठः । ३ सान्यत्ेका मन्त: इवि तै. पु० पाठः। 8 परनी इति D चिड्ितपु० पाठः । ॥ सस्यितान् इति D चित्रितपु• पाठः। 3 L

8५.६ तेत्तिरोये भारखवे

एता वे होता: । होजाभिरेव बज्ख बिर: प्रतिदधाति। ॥१०। इति। (५प्र०।१६०।३४म०)। चदा धम: कोबा यज्ञपुरुषस्, 'िरः' हिं तदा 'देवाः' तत् 'बिरः' 'होचाभि:' यज्नघरीरे प्रतिदितवन्त: दमनिष्यादिका सलिर्जा बा: प्रत्यवेषणादि*क्रियाः, 'एताः' एव 'होताः तस्मदुलिजामवे- सपेन 'होजाभिरेव' 'यज्ञख जिरः' प्रतिहितं भवत।। अगिष्ट्रेत्यादिमक्ीर प खा ना टूर्द कालोनलमवेववस् विघ- से। "इचितिमवेचन्ते। दचिताही प्रजापतिः प्रजा असजत। प्रजानाप्ू सुब्े" हति। (५प्र०।६ प०।१५म.)। रच्षिधालर्थ- प्रतिपादके: चग्िष्ट्रेत्यादिकेमन्ैरभिमन्तिरितो महावोरो र- चितः तादूभं पखादवेस्ेरन, पुरा 'प्रजापतिः' प्रवर्ग्णत् 'रषि- तात्' एव 'प्रजाः' सष्ठवान्, अतोऽयापि 'सखे।' तङ्गवति ॥ पूर्ष्वोकमेवानूद्य पुनः प्रभंसति। "हचितमवेचन्ते। रषि- ताडे पर्जन्यो वर्षात। वर्षुकः पर्जन्यो भवति। सं प्रजा व्ड्ूंच्े" इति। (५प्र०1६प०११म.) पूर्व्वाक्तात् 'हचितात्' प्रवर्ग्यादेव कर्णा मुष्ठानद्वारादित्य प्राप्या मेघ: 'वर्षति' प्तोऽनापि वचिता- वेक्षपे 'पर्जन्यः' वर्षकशीखः, 'भवति', 'प्रज्ाः' प सम्बग्वर्ड्धन्से॥ पुनरपि प्रकारन्तरेख प्रभसति। "इचितमवेक्षन्ते। दषि- तं वे ब्रहवर्चसं। ब्रह्वर्चसिना भर्वग्ति"॥११॥ इति। (५प्र०। (६०१०म०)। 'ब्रह्मवर्चमं' त्रुताध्चयनसम्पत्तिः, 'चितं'

• ववेक्यादि इवि वै० पु. पाठः। + यह्ुवत् इवि वै. पु. पाठा।

8 प्रपाठने• वानुवाका। 8५७

विदन्भार्या प्रकानितं, भवति। चतो रचितावेचयेन म्रह्माव- चंसनुन्ता: 'भ्वन्ति'। पवेक्षणे पुर्व्वात्तमन्लान् विधसे। "श्रधीयन्तोडवेक्षन्ते। सर्व्वमाचुर्य्यन्ति" हति। (५प्र०।६अ०१८म०)। 'अधीयन्ः' चपसं गोपामित्यादिमन्त्रान् पठन्तः, चलिजोडवेचेरन्, ततो* मन्तसामथ्यात् सव्वायुःप्राप्तिः।। पल्या: कविद्धिभेर्ष विधन्ते। "न पत्यवेचेत। यत् पत्व- वेशेत। प्रजायेत। प्रजा तवख्ै निर्दहेत्। यन्नावेच्येत। न प्रजायेत। नाखे प्रजा निर्द्देत। तिरकत्य यजुव्वाचयति। प्रजायते। नाखे प्रजा निर्दहृति" इति। (५प्र०।३३०।१८- म.)। अचायं विचारः, किं 'पत्यवेक्षेत', 'न' वेति अेषणपचे प्रजोत्पत्तिखक्षणे गुणे सत्यपि तदीयां 'प्रजा' महावोर: 'नि- इषित् द्रत्येष महान् दोष:, अतः 'मावेचेत' द्वत्येकः पच्ः। अनवेषयपचे निर्ह्ाहाभावेऽपि प्रजोत्पत्ति: 'न' खादित्यन्यो दोष:, अतो दोषदयनिवृत्तये पत्रों केनविट्यवधानेन 'तिर- लत्य' 'लष्टीमती' इति मन्तं पठेत॥ तम्मन् मन््रे सपेयेत्यसय तात्पयें दर्भयति। "सष्ट्रीमती ते सपेयेत्याह। सपाद्ीि प्रजा: प्रजायन्ते"।१२। दति। (५प्र०। (घ० 1४. म० )। स्त्रीपुरुषयो: सयात् ्रा््ति ्र ड तसात् 'सपेय' हत्युचते।। छतवः, हि घनिर:, सर्व्पृष्ठे प्रवषत्रि, अनिपद्यमानमि- * बतो इवि ते• पु० पाठः। 3L 2

सैपिरीये बारखने

त्वाइ, मतेत्वाइ, बारदावेवासा चलू कव्पयकि बन्मे, कबो- नामित्याइ, प्राप्ताः, प्रतिदधाति, भर्वन्ति, काचवति, च्वादि क।। दति ५ प्रपाठके ३ ब्रनुवाकः॥

अम मीमांषा। दतीयाध्यावस् हतोयपाढे चिन्तितम्। न प्रषश्यादाघयसे काता सोनुष्ठितावृत। प्रतिषेध: कता युक उत्ा मास्याचयज्ञता॥ प्रतृणन्तपसद्ः प्रागिति वाक्यात् कतोविधे:। चाषप्रयोगे प्राथम्वापिषेध: कविदेव सः।।

व्योतिष्टे्मे प्रवर्ग्यास्यं कर्मा अज्यत्य बूचते। न प्रथमवर्े प्वृळ््यादिति साडयं निषेधो व्योतिष्ठामश्रतो दशटवोनद तदीय प्रथमप्रयोये। बुतः। एव बाव प्रथमो यशो यच्ानां

मवं। दुरसादुपसदा प्रवम् प्रदुषकिति*वाक्येन काता प्रवर्म्यस्र विहितलात्। न प विधिनिषेधवाकायो: समाववसलादवं निर्षयः, तथा सति प्रतिषेधवाकये प्रथमनदेन प्रयोगपरलवनिरषं- घात् प्रथमद्वितीचादिशम्दा: क्रियाया वावृत्ता मुख्या: तत्- सम्न्धाइ सषूप चर्य्यनो। प्रथममश्येतव्यलात् प्रथमकाएं, तदन- श् रमव्येतव्यलाद्वितीयकावं, एवमादावुत्पचलात् प्रथम: पुत्रः, तट्नन्तरमृत्यन्रत्वाह्ितीय: पुत्र:। तर्थार्पि। प्रयोगक्रियाया

*परबधीति D चिश्निवियु. पाठ:। + तथा सति इति तै. प. बाठः।

8 मवाठने • सनुबाका।

आवृन्तिविशेषेऽपि* प्रथमनब्दो मुख्यः तदा-दृन्तिविश्ेषतया यतनन्दो सायषिक:, त्वत्पचे ऋता मुख्यो वज्भब्दः प्रयोग साचषिक: सवादितिचेत्। वाढं। तथाघ्मश्जातविरोधिनि साघषिकत्वकमपनात् कामरमुत्तरपढे तत्कच्पवं तत्माब्जोति- षोमस्य प्रथमप्रयोगे प्रवर्ग्यस्य निषेधः । न तु सप्रमसंखा- युनख व्योतिष्टामख् प्रथमसंस्ारपोडग्रिष्टोम: तननायं निषेध: पर्य्यवस्यति। विधिसन तब भ्रयते। प्ग्रिष्टोमे प्रदृषक्किति। एवं तर्अधिकारि।भेदेन विधिनिषेधयोर्थ्यवख्वास्ु। तथा च भूचते। कामन्ु चोडनूचायः खात् तक् प्रदृञच्वादिति त- सादम चामयतिरितप्रथमप्रकोगएवायं निषेध: । रति सायना चार्य्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे चज- रार्थके चतुर्थप्रपाठके सप्रमोऽमुवाक:॥॥

• चाटतिरदितीयेऽपि इति D चिळ्रितयु. पाठ:। + तथा इति वै० पु. पाठ। प्रथोगे इति ते. पु० पाठ। 8 बरं इवि तै. पु. पाठः। ॥ अधिवार इवि D चिश्रितपु० पाठः।

तैचिरोवे पारंखने

प्रथ पष्टमोमुवाकः । (१)देवस्य त्वा सवितुः म्रसवे। चश्विनाबीहुम्यीं।

सप्नमे महावीरावेक्षणमुतं। ऋष्टमे आ्रज्ये महावीरे पय :- प्रक्षेपणां विधन्ते प्रदृञ्जनमुच्यते। कर्यः। साविनेष रघना- मादायेति। पाठस्तु। (१)"देवख ता सवितुः प्रसवे • पृष्णो- इसाम्यामाददे"(१) इति। द्वितीयामुवाके (३८१प०) व्या- ख्यातोडयं मन्त्रः । ग्नेन मन्लरेण साध्यमादानं विधसे। "देवस ला सवितुः प्रसव दति रभनामादत्ते प्रसती। ऋन्निमोबीङ्जभ्यामित्याह। अश्निमी हि देवानामध्वर्यू आासा। पूष्णो इस्ताभ्यामित्या- ह थत्ये" इति। (५प्र०।७च०।१म०)। क्यः। ऋदित्ये राजाषीत्यभिमन्थेति। (२मन्त्रः) हे रभने वं 'अदितै' भूमिरपाये बेळे, 'राज्षा' बन्धनार्थी रखना, = मन्त्रतात्यय्यें दर्भवति। "बाददेऽदिते राखाषीव्याइ य- जुष्कृत्ये" इति। (५प्र०1७न।२म०)। 'बाद्दे' द्त्येष पर्ष्व- * मयःप्रवेपय मुचते इति ते० पु० पाठः।

8 प्राठन ८चनुवाकः।

राडि। अदित रडि। सरसत्येिंं। (असावेहि। भसावेोईि। ब्रसावेडि" । १ ॥

मन्त्रशेष:, सष्ठार्थलात् पाठ एव तसय व्ाख्ानं। यजुषा मन्त्रेष व्वति: निष्पादनं यजुष्कृतिः तत्षिद्यर्थमनेनाभि- मन्त्रपंII कन्पः । पर्व्वया द्वारोपनिष्कृष्य चिरपाशड धर्मद्धामा- क््यति। (९)"इउ एषि पदित एहि सरखत्येहि"(२) इति। दडादीनि मोनामधेयानि तैः सम्बोध्य 'एष्ि' इत्याङ्यति। मन्ततात्पय दर्भवति। "इउ एवदित एहि सरखत्येषो- त्याह। एतानि वा अखै देवनामाणि। देवनामेरेवैनामाङय- ति" इति। (५प्र००१०।३म.)। वच्चमापाह्ानेन पुनरतिं वारयितुं 'देवनामानि' दति विभ्रेषते। दड़ादोनि देवानां प्रसिङ्कानि गोनामानि मन्त्रपाठे सति तैरेवेयमाहता भवति।। कर्यः। प्रत्येत्य दोगत्रे निदाने दत्यादाय दव्िषया दा- रोपनिष्क्रम्य चिरयैः। अरसावेदि। अमावेहि। प्रव्ावेद्ोति (8 मन्न:) । धर्मदुधामान्कयतीत्यनुवसते। मनुब्ये व्यवदराथं सफ्ेतितं गङ्गादिकं धेनुनाम 'शरम्ो' दति शब्देम निर्हि्ंसते हे गङ्गे समाग क।।

सावेहीत्याइ। एतानि वा बख्ै मनुखनामानि॥ १॥ मनुब् नामेरवैनामाइ्रयात" हति। (५प्र०।०न०।४म०)॥

(अदित्या उष्णीषमति।।"वायुर स्वेड:'(०यूपर

द्िविधाङ्टानगतां सक्ञ्ां प्रजनंसति। "पट् सम्पसने। वट वा छतवः । छतुभिरेवेनामाङ्रयति" इति। (५प्र०।०भ्०। ५म०)। जीषि देवनामानि चोषि मनुख्नामानोत्ेवं 'पट' सम्पत्ति: ।। क्पः । पदित्या उष्णोषममोति रवनया वर्मादुघामभि- दरदाति इति। (५ूमन्त्रः) हे रखने 'चदित्याः' भमिरूपाया धेनो:, उष्पीषख्ानोया 'भमि'।। मन्त्रस्य खष्टाथें दर्भयति। "ऋदित्या उण्ोषमषीत्या- इ। यथा चजुवेवैतत् इति। (५म०।०ख०१म.)॥ कन्पः। वायुर खैड दति वक्षमिति। (६सन्तः) ब्रभिदधा- वीत्यनुवनते। इडाया ऋपत्यं 'ऐडः' वत्सः, तादुभस्वं 'वायु'- सरूप: 'श्रसि'।। वायुलमुपपाठ्यति। "वायुरसैड इत्याष। वायुदेवत्यो वे वत्सः" दति। (५प्र०1७३.०म.)। वत्सापाकरणे वायवःखे- व्याखामात्' 'वायुदेवत्यः' लं, अत एवान्यन ब्राह्मणे वायु- र्वक्स इत्युनां।। कस्पः। पूषा लेोपावसजतिवत्यपावसव्येति पत्धिम्यां प्रदा- पय इति मन्समेष:। (०मन्तः) हे वमध लां, 'पूषा'-स्थो देवः समपानाथें मुखतु लख्ानिदेवार्थे पयः 'प्रदापय'॥ * इत्बाभ्रातं ते० पु० पाठः।

8 प्रपाठन = चनुवाब:।

त्ोपार्वसजतु। अ्रन्विम्यां प्रदापय(०)। ()यस्ते स्तनः शशयो यो मंयोभू:। येन विश्वा: पुष्येसि वाय्यीखि। यो

मन्तरस्य पूर्व्वभागे पूषेत्यस तात्पयें दभयति। "पूषा तो- पावसजलित्याह। पौष्णा वे देवतया पञ्वः ।। २। खयैवैन देवतयोपावसजति" इति। (५प्र०।७उ.।८म)। पोषछतवा- देवायं पशनां देव:।। उत्तरभागेडञ्िनष्त्तात्पय्य दर्जयति। "भन्चिभ्यां प्रदाप- येत्याइ। अश्रिना वे देवानां भिषजी। ताभ्यामेवासे भेषर्ज करोति" इति। (५प्र०1०३०८म०)। 'असे' वत्साय, चोरं 'भेवजं' द्त्येतत् प्रत्यचं, 'अश्निम्यां' तर इविःप्रदानद्वारा 'भेषजं'। कथ्यः। यसे सनः मजय रति धर्षदुघामभिमन्त्रयत इति। पाठस्ु। (र)"चसे सनः अभयो यो मयोभ :• सरखति तमिष धातवेडकः"(र) दति। हे घेनो 'ने' तव, 'यः' 'सनः' 'अन्यः' बयानः सैरयेषावसितः, 'यः'प 'सनः'मयोभः'सबय भावयिता, 'वेन' व सनेन, 'विश्वाः' सव्वापि, 'वार्य्याषि' वरणीवानि* वम्मादिभरोराणि, 'पुष्यति' पुष्ठानि करोषि, 'यः' प 'सनः' 'रबधा' रववन्रदारष चोरं धारयति। अत एव 'वसवित्' उत्तमं वसु सभते। 'यः' व सनः, 'सुदच:' मिभनदानशोसाः, बडचीरं ददातीत्र्थः। हे 'सरखति'

• प्रेरबोयानि इवि D चिह्ितपु पाठ:। 21

वैचिरीये बारखयमे

रेतषा वंसुविद्यः सुदर्ष:। सरस्वति तमिष धा्तवे- डक:()। (4)उस धर्मर शिश्व। उसे धर्म पाषि।२॥

एतसामयुने घेना, 'तं' सनं, 'रद' कर्मीप, 'धातवे' धातुं देवानां चोरं पातुं*, 'अकः' योग्यं कुद॥ समवर्पनेन धेनोरेव सुतिः सम्पद्त द्त्येतहप्रंथति। "यसे सनः अ्रशय इत्याइ। सोत्ेवेनो" (५प्र०1०म०११०म.) ॥। कथ्पः । उस घर्मक तिषूष इस घर्मे पाषि वर्षाव भिश्वेति मिदाय वत्समिति। (2 मन्तः)। 'निदाय' वङ्े- तर्थः । हे 'उस' वस्, 'घभे' अरषयोम्यीं चोरं, 'विशूष' अवभेषय, रे'उस' वोराखं 'घमे' 'पाष्ि' पाखय, चथा सरच्षितं भवत तथा कुद। किमर्चमिति तदुचते। 'वर्गाय' प्रवम्थरथ, 'शिश्व' अवशेषय॥। वर्ष्पा थेत्येत चतुर्थ्यन्तस् तात्पय्ये दर्भयति। "उस घर्षा मिश्णोस घर्षा पाहि घर्साय शिश्षेत्याह। यथा जरूयादमुश्रे रेदिति। तादुगेव तन्" इति। (५प्र०।०ऋ०।११म०)। खोके रि बाखपुनाथें चीरं देदीति स्टहसामिनं वाखस माता चाचते तददिदं द्रष्टवयं।। कज्प: । ृसतिस्ो पमीद सेत्युपसोद नीति । (१० मन्नः)।

*दातुं इवि तै• पु० पाठः। + राकबयोग्यं दवि तै• पु. पाठा।

• 1

• मंपाठणे ८ सनुवाकः ।

धर्माय शिश्व(य। (टइस्पतिस्वोपेसीदतु'। (१)दानेवः स्थ पेरेवः। विघगढतो कोहितेन(")।

हे धेनो 'ला' लां, दोग्ष्टरूपः 'एृहस्पतिः' 'उपसीदतु' समीपे प्राप्तोत। एहस्तिशष्दतात्पय्ये दर्तयति। "एहसतिस्ोपसीदतिवि- त्याइ। ३॥ ब्रम्म वे देवामां एहसतिः । ब्रह्मणेवेना मुपसी - दति" इति। (५प्र०।७३०।११म०)। 'देवामां' मध्ये, एहस्तेः परब्रहमरुपलात् तेनेवोपसदमं छवतं भवति। कस्प: । दानवः ख पेरव ति सनान् संस्शेति। वि- व्वग्दृतो लोदितेनेति मन्तशेष:। (११ मन्त्रः)। ह खना- यूयं, 'दानवः' चीरदानकुशखा:, 'पेरवः' वल्लेन पातुं योग्या:, 'सोह्ितेन' वल्ेन, 'विष्वग्टृतः' पृथगभूतवा वर्त्तमाना:, 'स'। न दि सनदोइने रतमायाति।। पानयोग्यत्कथनेम इंडड्रि: सच्चितेत्वेतहर्भयति। "दानवः ख पेरव दत्याइ। मेध्यानेवैनान् करोति" हति। (५प्र०। ०त्र ण ।१३म०) ।। विष्वगवृत दत्यनेन चीरख रक्ाव्यावृन्तिर्विर्वचितेति दर्श- यति। "विष्वगवृता सोद्ितेनेत्याह व्याटत्त्ये" इतिं। (५प्र०। ७म० १४म.)। करपः । पन्रिम्यां पिव्वस सरखन्ये पिच्वख पूषणे पिन्वस 3I2

तैचिटीये पारखाने

()अश्निम्यां पिन्वस्व। सरस्वत्वै पिन्वस्व। पूष्णे पिन्वस्व। टडस्पतये पिन्वस्व। इन्द्राय पिन्वस्व। इ. न्द्राय पिन्वस्व।१।३।

एृदसतये पिन्वसेति वृष्णीयमि° दोगधे दोग्धीति। खुखे दोहनपाचे दुश्यादित्यर्थ:।। द्न्द्राय पिन्वख द्न्द्राय पिन्व- खेति मन्तशेष: । (१२ मन्ः)। हे घेना अ्पिषरखत्यादि- देवाथें 'पिन्वख' हविःप्रभूतं देहि॥ प्रभूतदाढलं धेनो: प्रसिङ्मित्येतइ्भयति। "षन्निम्ां पिन्वस सरखत्ये पिन्वस पूष्पे पिन्वख एहस्तये पिन्वखे- व्याह। एताभ्यो हेषा देवताभ्य: पिन्वते" दति। (५प्र०। ०६०१५म०) । एृदसत्यादिविदि्द्रस सम्बन्धमाचेण परितोषो न भवति किन्तु इविरभांगोऽप्यसोत्येतइ भंयति। "द्न्द्राय पिन्वसेन्द्राय पिन्वखेत्याह। रन्द्रमेव भागधेयेग समर्डूयति" दति। (५प्र०।

भागाधिकेनेन्द्र मन्त्रावृत्तिं दर्धयति। "हिरिन्द्रायेत्याइ।। । ४ ॥ तस्मादिन्रो देवतानां भुविष्ठ भात्मः"दति। (५प्र०।

*वर्षीयास इवि तै० पु. पाठः। + दुछवीत्र्थ: इति तै० पु० पाठः।

• प्रयाठणे & चनुवाक:।

(९)गायनॉडसि। पैष्टभीऽसि। जागतमसिण)। (१)सहोजा भागेनोपमेहि(१)। (<)इन्द्राश्विना मधुनः

अफोपयमानादन्ते गायचाडसीति प्रथमं पैषुभोडसोति दि- तोयं जागतमसीति दतीयमित्युपयमनं प्रतिप्रखातेति। (१९ मन्त्रः)। तप्नस्य महावोरस इस्ा्यां गदीतमनक्यलात् सन्दंभवदुभयतः काष्ठइयमध्ये महावोरं सन्दष ऊला काष्ठ-

काष्ठविशेष उपयमा इत्युचते। से प्रथमनफ लं गायती-

'असि'। ३ उपयम तं जगती चन्दः सम्बन्धी 'अमि'। एतन्ान्तसाध्यमादानं विधसे। "गायनोऽसि मेष्टुभोडषि जागतमशीति अफोपयमानादत्ते। इन्दोभिरेवैनानादत्ते"

न्दोभिरादानं सिध्यति। कल्पः। सदज्जो भागेनोपमेहीति पथ श्राष्करोयमायं प्रती- पत इति। (१४ मन्तः)। ब्भीश्रेषानीयमान देपयः 'ऊर्ज्जः' रसस्य, 'भागेन' 'सह' मां, 'उपेषि', मत्मोपे समागच्क।। * यूव्यवदुमुत इति तै० पु० पाठः। + उपयमन इवि तै० पु० पाठः। उपयमन इति म चिक्रितपु•पाठः।

तैचिरीये बारखंने

सारघस्ये। घर्म पात वसवो यर्जतावट1)। "स्वाहा

एतन्मन्तवलेनोऔो रसस भाग: सम्पादितो भवनीति दर्शयति। "सहोज भागेनोपमेरीत्याइ। अर्ज्ज एवैनं भाग- मक:" दति। (५प्र००भ०।१८म०) । कत्प: । इन्द्राग्िना मधुनः सारघर्सेति महावीरे मो- पथः म्ानवतीति। घर्ममे पात वसवो बजता वसिति मन्तरशेष:। (१५ मन्तः)। हे 'इद्र' हे बश्चिना, यूयं कयोऽपि 'मधुनः' सम्बन्धिनं 'घर्षें' घृतसचितं चोरं, 'पात' पिवत। कोदूभख 'मधुनः' 'सारघस््' सरया मधुमचिकाः ताभिर्निष्पादितं सारथं तादृभख् मधुमः सम्बन्धेग हविषसदन्तधुररसतवं हे 'वसवः' देवाः, 'यजत' यागं कुहत, 'बट' दद रविर्दत्तमस॥ पश्िन् मन्त्रे दन्द्रमव्देम सहान्निमम्दख प्रयोगाभिप्रारं इ्शयति। "अश्चिना वा एतअमस घिरः प्रतिदधतावसूर्ता। शावा्यामेव पूव्वाभ्यां बषट क्रियाता इति। इन्द्रान्विमा मधुनः सारघस्ेत्याइ। श्र्म्धिभ्वामेव पूष्वीभ्वां बषट्करोति। तरथो ऋत्िनावेव भागधेयेन समर्ड्यति"॥५॥। इति। (५प्र०।०प्०। ९.म०)। धमुष र्द्धकोब्बा किव 'एतयनस शिरः' एनसड्ष्ें प्रतिघती, 'अत्निनं' तम्िन् काले, दद वचनं 'बूतां'। पूर्ष्वभाविभ्या 'मावाभ्यामेव' 'वषट्'-कारेष इवि :-

*तट्रेरे इवि तै• पु. पाठः।

8 प्रपाठने ८ बनुवाक:।

प्रदातव्वमिति बतसतान्यां प्रार्चितल्वात् 'बत्मिनी' इति मन्त्र उचते। तेनैताभ्यां प्रथमतो इविरदत्तं भर्वत। अपि च पूष्वें भागरद्िता 'पन्निमा' ददानीं भागेन समृड्धूं करोति, 'भिरः' प्रतिधानवेक्यायामितरदेवान् प्रति 'पूव्वाभ्यां' दृति वरख वृतत्वात् देवाम्मरापेक्षयाग्िना: पूर्व्वतं वतो नान्येभ्धो देवेभ्य: घर्षों दीयते। किन्तु दन्द्रसद्ितान्रिभ्यामेव।। मन्तसोत्तरभागे वसुनव्देन वसनामपि भागसिद्धिं दर्श- यति। "घर्मे पात वसवो चजता वडित्याह। वसुनेव भाग- धेथेन बमर्ड्यति" इति। (५म००भ।९९म०)॥। ऋच मीमांसया। वषट्शब्दं प्रभंसति। "वद्षट्कुर्थ्यात्। चातयामास वषट्कार: सात्। चन् वषट्बुर्य्यात्। रचापूषि चननप् इन्युः। वडित्याइ। परोक्षमेव वषट्करोति। नाख यातयामा वषटकारो भवति। न यत्् रचाषूष्यि प्रन्ति" ॥६॥ इति। (५प्र०1०भ्०९२म०)। चजेदं विचार्य्यते। 'वषट्'- पब्द: प्रयोतव्यो न वेति ततप्रयोगे सति ददानोमेव गतसारताता सोमयागे भवत्यति वषट्कारो मिःसारो भवेत्। तदप्रयोगे वज्चो वे वषट्कार इति सुतख् वच्चख्ा- भावात् 'रवांषि' 'यह्ं' विनाशयेयु: चत उभयदोषपरि- हाराय द्वितोयासरं परित्यव्य 'वट द्त्येव प्रयोत्तवं। तथा

*पदस्य हवि तै० पु० पाठः। + मीमासायों इति D चिड्रितपु• पाठा। रसनामेव मतसारतात् हति Dचचकितपु० पाठः। .

तेतिरीये बारस्नी

त्वा सूर्य्यस्य रशायें दृष्टिवनंये जुडामि।)। (९०)मर्धु

सति सम्पूर्णत्वाभावात् प्रत्यक्ष: 'वषट्कारः'। 'न' भवति संभ एव ततः सङ्भावात् परोक्षस्तरोह्ितः, 'वष्ट्कारः' 'भवति' ततः सम्पूर्णवषट्कारः' 'न' गतसारः, एकदेमस्यापि विद्व- मानतात्। वज्सङ्गावेन 'रचासि' ऋपि 'यञ्ञ' 'न' विना- पर्यन्त। कथ्पः। खाहा ला सर्ययस रसये वृष्टिवनये जुद्दोमोत्यु- दन्तमूझायममुमन्त्रयत इति। (१६ मन्त्रः)। 'दृष्टिवनये' वृष्टि- प्रदानाय, 'सूर्ययस्य रमाये' हे ऊभ्रन् लां, 'खाहा' 'जुशोमि' खाहकार योग्यामाजतिं द्रव्यं छला 'जहोमि'। सूर्य्यायेत्यनुक्का रमाय दत्युशेसात्पय्े दर्भयति। "खाह त्वा सर्ययसय रथाये उष्टिवनये जुदोमीत्याह। यो वा बस पुथ्ो रभिि: । स दष्टिवनिः । तक्मा एवेनं जुद्दाति" इति। (५ प्र०।०ऋ०।२१म०)। सुर्य्यो न साचाद्टृटटटिं प्रयच्कति किन्तु पुथ्यरम्मिद्वारा बतः साच्षात् 'रये' एव दष्टिप्रदानाथ, भाजतिर्युक्रा॥ करपः। मधु दविरसीत्यजापय इति। (१० मन्त्रः)। महावीर अनयतोत्यनुवर्त्तते। हे ब्रजाचोर, लं मधुरं, 'इविः' 'असि' ॥। खादुकलु मधुशम्दप्रयोग इति दर्जयति। "मधु इविर- सोत्याइ। खदयत्ेवैनं" इति। (५प्र०।०प०।२४.म०) ।।

8 प्रपाठने ८ सनुवाय:।

इविरेसि१०)। (१F)सूर्य्यस्य तर्पस्तप()। (१)द्ावापृथि- वीभ्यां त्वा परिप्ृल्लामि(ट। (रअन्तरिक्षेष त्वोप- यच्छामि(९.)। (९)देवानीं त्वा पितृखामनुमता भततु %

कस्प: । सर्वयस तपसपे हभषममिति। उच्यन्तमनुमन्त्रयत रत्यनुवसतते। (१८ मन्तः)। हे अभन् 'सर्य्यसय' 'तपः' सूर्य- सम्बन्धिनं तापमपि तापलमतिन्नयेन तप्रं कुर। मन्लख सष्टाथता दभयति। "सर्थयस तपसपेत्ाइ। चथा चजुरेवैतत्" हति। (५प्र०1०३०।२५म०) ॥ कथ्प:। सावापृथिवोम्यां ला परिष्टक्ामोति बफाम्या महावीरं परिष्ठशेति। (2 मन्तरः)। हे महावीर लां, यावापृतिवोदेवतारपाभ्यां 'बफार्भ्या' 'परिष्टतमि'। मन्त्रवसात् यावापृथिवोपरियदः सिध्तीति दर्जयति।

मेवैनं परिष्ठज्ञाति" ॥।। रति। (५ प्र००भ्०।२१म०)। कम्पः। प्रच्छिमाग्रेय वेदेन भत्म प्रमज्यान्तरियेष लोप- चच्छामीत्युपयमनेन प्रतिप्रस्तातापयच्तीति। (२० मन्तः)। र महावीर, लवां, अन्तरियद्वतारपेय उपयमनास्थक्ाष्ठ- पानेप, 'उपयच्ामि' अफनामकाम्या काषम्यामुड्रीयमाये

मन्त्रवच्ादन्तरियदेवतावाहाव्यं सिध्यतोति दर्शयति।

• वपेतभायमनुमन्लवने दवि.तै. पु. पाठः। 8 N

नैचिरोये पारखने

मकेयं(१९)। (१२तेजौडसि। तेजोडनुग्रेडि। दिवि सक्ा मो इिश्सीः। अन्तरिक्षस्प्रत्ता मा हिश्सीः ।-पृ- थिविस्तृख्ता मीं डिश्सी:। सुर्वरसि सुर्वमें यच्छ। दिवें यच्छ दिवो मी पाहि(ए।४॥

"अन्तरिचेष लोपथ च्छामीतयाइ। पन्तरिय्षेणेवेनमुपय क्ति। न वा एतं मनुष्यो भर्भुमहति"इति। (५प्र०।७न०।२७म०)॥ कन्यः। देवाना ला पिलषामनुमतो अत्तुषू मकेयमि- व्यादायोत्वायेति। (२१ मन्बः)। हे महावीर, 'देवाना', 'पितरषा' वा अनुमति प्राप्तोहं ला 'भभु' धारयितु' इत्रो भुयामं।। एतत्वाठेनो भयानुमतिसिद्धिं दर्भयति। "देवाना ला पितणामनुमता अर्त्तुष भकेयमित्याह। देवेरेवैनं पिलमिरम- मत चारत्ते" इति। (५प०।०६०२८म०)॥ कल:। तेवोडसि तेजोऽनप्रेजीति इरतोति। पाठसु। (११)'तेजेहडसि • दिवं यच्क दिवो मा पाहि'(१९) इति। ३े मवर्ग्य वं तेनोरपः 'असि'। वतसेजारुपमाध्वनीयं 'बन'- सच्छ,ो 'प्रेद्ि' प्रकर्षेष मच्, अत्युप्वालं चुलोकाटोन सृब- सपि 'मा हिश्बी: तापं मा कुछ। 'सुवरसि' लमेव खर्म- * हारेय इति तै० पुस्तकपाठा। + पभिषश्य इति तै० पु० पाठ:। # मशिंसितं इवि तै० पृ० माठ:।

• प्रपाठणे = सानुवाक:।

एडि, पाषि, पिन्वस्व, पल्लामि, नवच। अनु०८।

सुखरूपः 'असि'। वतः खर्गसुखं 'मे' प्र'यच्क'। तत्- सुखाधारं घुखोकं 'दिवं' 'मे' प्र'यच्छ'। 'दिवः' चुखोकात, मां, 'पाहि'। तन राजनप्रवेशं निवार्य्य पाखय। मन्वस पूर्व्वभागे तेजोऽगुप्रेदीत्स तात्पये दर्ज्यति। "विवा एनमेतदर्ड्यन्ति। चत् पसात् प्रदृव्य पुरो जुळति। तेजोऽसि तेजोऽनुप्रेडीत्ाइ। तेज एवा्मिन् दधाति" रति। (५प्र०19प. २८म०)। आहवनीयख पचिमभागे माईपत्व- सोत्तरदेशे प्रवम्ये छल्वा 'पुरः पर्व्वसा दिभनि, ब्राह्वनीये 'जुकत' इति 'यत्' अक्धि एतेन 'एनं' प्रवग्ये सम्तद्धिरह्ितं कर्वन्ति, प्रषृख्जनेनैव तेवसापगतलवात् बतः 'तेजोइगुग्रेषि' इत्युत्वा द्रथ्ये 'तेनः' सम्पादितं भवति॥ मध्यमभागव्याहिंसपरलं दर्भयति। "दिवि्यृभा मा चिश्सीरन्तरियसृक्ता मा चिश्सी: प्ृथिवीस्ृ्ना मा हिए्- मेरित्या हाहिश्साये"।य।। इति। (५प्र०1०३ ०।१०म०) । ववतोषभागव्याभिःपरतवं दर्भयति। "सुवरसि सवर्मे यच् दिवं यक्क दिवो मा पाहीव्याह। भाभिषमेवैतामा- भासे" इति। (५प्र०1०S०।२१म०) ।

रति सायना चार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे बजुरा- रसके पतुर्थप्रपाठके ऋमोऽमुवाकः॥र॥

3 x 2

तैतिरीये बारखने

तथ नवमोऽनुवाकः । (समुद्राय त्वा वाताय खाहा। सलिलाय त्वा वाताय साहा। अनाधुष्यायत्वा वाताय स्ाहा। अप्रतिधुष्याय त्वा वाताय स्वाहा। अवस्यवें त्वा वाता- य स्वाहा। दुवस्वते त्वा वाताय स्वाहा। शिमिड्ते त्वा वाताय खाहा। अभये त्वा वसुमते साहा। सामाय त्वा रुद्रवते स्वाहा। वर्सखाय त्वादित्य्वते स्ादा॥ १॥

बच नवमोऽमुवाकः। घष्मे महावीरे घृतयुनो चीरप्रजेपसचयं प्रटृख्खनमुन्रं। नवमे तस्य प्रवर्ग्यद्रव्यस्याइवनीये याग उच्चते। कर्प:। प्रभ- खनावानं पस्चवातनामानि व्याचषे समुद्राय ला वाताप खाहत्यपि पश्चोत्तरायप्रये ला वसुमते साहेति। पाठस। (९)"समुद्राय ला वाताय खाहा • यमाय ताङ्गिरखते पिछ- मते खाहा"(१) दति। बत्र 'वाताय' इति विभेष्य मिहेश:। समुद्रादि भष्दविभेषसभृता नामधेयविभेषवाचिनः । दे प्रवग्य ल्वां, समुद्रनामकाय 'वाताय' 'खाहा' कथयामीत्र्थः। निपातानामनेकार्थलात्। एवमुत्तरेव्वपि येव्यं। षहसप्रमौ मन्लो विकष्याथा। वसुयुत्तायाग्रये अग्मिनामकाय वातविभे- पाय, लां, 'साहा' कथयामि। एवमुन्तरनापि योज्यं। सभा-

• प्रपाठने ह चनुवाक:।

हइस्पतये त्वा विश्वदेव्यावते स्वाहा। सविचे त्वभुं- मतें विभुमते प्रभुमते वार्जवते खाहा। यमाय त्वाङ्रिर- स्वते पितुमते साहा(।)। (२)विश्वा आश दक्षिएसत्'।

दिभिर्थयनाय सवितनामकाय वाताय कथयामि। ब्रद्गिरोभि: पिटमिस युक्राय चमनामकाय वाताय कथयामि। भ्रय- मपि मन्नोविकष्पार्थः।। एतैमन्ले: साध्यवातनामकथनं विधसे। "मिरो वा एत- चज्स। यत् प्रवर्ग्य। भात्मा वायुः। उद्यत्य वातनामान्या। भात्मसेव वत्ख घिर: प्रतिद्धाति" इति। (५प्र०।७ प्०। २२म०)। चाहवनीयं प्रतिनेतुं प्रवर्ग्यमुङ्कुत्य वातनामकथनेन वायोरात्रालादात्न्येव 'यत्रसा' अ्ति: प्रतिद्िता भवति। तत्कथनमध्ये न्ासं वारयति। "चनवानं। प्राणामापू सन्तत्ये" इति। (५प्र०।०३०।२३म०)। ग्रवानं नासः स यथा न भवति तथा पठेत्। तथ प्राणानामविच्केदाय भर्वत। मन्तसध्चां विधने। "पश्चाइ॥ पाषे यन्ः। यावानेव यघ्ः। तख्य भिर: प्रतिदधाति" इति। (५प्र०।० न०।१४म०)।

वान्' असि 'तस्य' सर्व्वस्य, 'भिरः'-नामपचकेन प्रतिद्ितं भर्वात। उत्तरपसकख प्रथममन्त्रे अ्भिवव्देनादित्यो विवचित

*वथनविक्यष्पं इति ते० पुल्तकपाठः। + यममिर प्रतिद्ितं भवति इति तै० पुरतषपाठः ।

शैिरोये बारयने

रति दनयति। "भग्नये ला बसुमते खाहेत्याइ। चंव वा आादित्योडग्रिरवसुमाम्। तथ्ा एवैन बुदोति" हति। (प्र०। ०भ ० |३५ म०)। इ विः प्र घ्जेपाभावेपि खव्रा्दा् प्रया ग मे नुदोतीतुचयते।। द्वितीयमन्त्रादी सोमादिनम्यै: म्रसिड्ार्थतामेव विवर्षा दशयति। "गमाय ला रद्रवते साहेताइ। चन्तमा वे सोमो रद्रवान्। तख्ा एवेनं जुदोति। बरयाय लादितावते साहत्याइ ॥१•। पु वे वरप चदित्ववान्। तथ्ा एवैन नुदोति। इतसतये ला विषवदेश्यामते साहेत्याइ। बम ने देवाबां हहखतिः। म्रठाष एवेन जुदति" हति। (प्र०।

मनन्तरमन्त्रे सविकन्न्देन संवत्रष् विवर्धा दर्जति। "सविचे सवभुमते विभुमते प्रभुमते वाजवते खाहत्ाइ। संव- सरो वे सवितर्भुमान् विभ्युमाम् प्रभुमान् वाजवाण्। तर्तम् एवैनं जुहोति" इति। (५प्र०।७०।१०म.)॥ अनन्तरमन्ले चमन्ब्देब प्रापस विवर्चा दर्जवति। "वमाच लाद्विरखते पिटमते खाहलाइ। प्राणो वे बमोड्िर- खान् पिलमान् ॥११। तस्मा एवैन जुदोति" हति। (५प्र०। ०१०१८म०) ॥ वातानां मन्तानुपसंहरति। "एताम्य एवेन देवताभ्जो जु- होति" इति। (५प्र०।७३०।१८म०)। समुद्रादिभ्यो थमा- नभ्यस्त्रयोदनमन्नोत्ञाव्य: 'देवताभ्य: दोमः कतो वर्वत॥

8 ममाठन & चानवाय:।

अनुष्ेयमन्त्रसच्ञां प्रभसति। "दभ सम्पधने। दभाचरा विराट्। वब्नं विराट्। विराजेवाव्नाद्यमवरुन्धे" दृति। (५ प्र० 1० ऋ ०18. म.) । चयोद शेपु• चयार्था विकल्पार्थलेन पूर्ष्वपसकमुत्तरपश्चक स्ेत्येवमनुष्ठेय मग्लाणं 'इब' - तसम्पत्ति,

नथ रीहियपुरोडाओ विधस्ते। "रोषियाम्यां वे देवा: सवम लोकमायन। तद्रीहिपयो रोहियलं। बट्रोिय। भवतः । रोह्िणाभ्यामेव तद्यजमान: सुबमे लोकमेति" इति। (५प्र०।७ऋ०।४१म०)। खर्गराइत्याभ्यां पुरोडा न्राभ्यामिति 'रीडियी' ताभ्यां खगप्राप्तिः।।

राजुवाके आामास्यमानावपि पुरोडान्विधिप्रभक्रादि देवो- पहत्य व्याख्यासेते। "महव्योतिः केतुना जुषताप् सुज्योति- व्यातिषाष खाहा राषिष्योति: केतुना जुषताष्त्र सुब्योतिव्धो- तिषाप खाहेत्याइ। शरादित्यमेव तदमुम्मिलकेडलापरसा- हाधार। राचिया अवसात्। तस्ादसावादित्योऽमुभ्रिस- मेडदोराचान्यां एतः"॥१२। इति। (५प्र० ।म०।४२म०)। बहर्देवता 'केतुना' भध्यवरुपेणादित्य मण्डखेम सह, 'उ्घोतिः' 'जुषता' प्रकाशं सेवता। 'व्योतिषां' मध्ये, 'सुज्योतिः' शेभन- व्योलोरूपमचरहिय, खाऊ्तामदमस्तु। एवं रात्रिदेवता-

• पयोदशमन्लेषु दवि ते. पुल्तकपाठ:।

तैचिरीये बारखने

(१)विश्वान्देवानंयाडिक(१)। ()स्वाडा ऊतस्य धर्मस्य।

मन्त्रोडपि व्याखेय:, तत्तेन मन्त्दयेन खर्गलोकात्'परखात्' उपरिभागे, अहर्देवतया सहितं 'ादित्यं' धारयति। 'पव- सात्' पधोभागे, राचिदेवतया सदितं 'आादित्यं' धारयति। यस्ा देवं 'तसमनात्' खर्गे, 'अयावादित्यः' देवतादयेव 'षतः' व्सते॥ मनुचनामानि, पश्वः, सीदलित्याइ, इन्रायेताइ, पडवति, पन्ति, म्डाति, मिपसाये, पसचाह, शादित्यवते खाहेत्याइ, पिटमान, एति, चलवारि च।। इति पस्समप्रपाठके सप्तमोडमुवाक:।७।। कथ्य: । अपरेणाइवनीयं दच्िणाभिक्ञामन् विश्वा भाभा दचिषसदिति मास्मषमीच्षत इति। (१ मन्तः)। दविष- देशे सोदनीति 'दष्िणसद्' ब्रझ्मा, सोडयं 'विश्वा भ्ाभ्ाः' वर्व्प- रिग्वर्निना देवान् प्रोषातिवति श्ेष: ।। एम्ार्थपरवं मन्लख दर्शयति। "विश्वा आात्ना दव्िपस- दित्याइ। विच्वानेव देवान प्रोपाति। बधो दुरिष्ा एवैनं पाति" इति। (५प्र०।८०१म०)। पनेन मग््रेष देव- प्रीतिर्भवति। यागे सभ्भावितदोषाच चजमान पालियति।। कथ्यः। विञ्वान् देवानयाजिदेति होतारमिति। ईचत रत्यनुवन्तते। (३ मन्तः)। 'रद' कर्मापि, दोता 'विश्वान देवान' '्रयाट्' दष्टवान्॥ *समबोके परस्ात् इति तै० पुस्तषपाठा।

.8 प्रपाठने e चमुवाकः।

मर्धाः पिवतमश्विना। स्वाडाभयें यत्नियाय। शं यजु- र्भि:("। (अर्श्विना घम्में पात४ हाईिवानं।२।

पयाट्भव्देन सर्व्वदेवानां भागसमृन्धिं दर्शयति। "वि- आ्ान् देवानयाडिहेत्याइ। विश्वानेव देवाम् भागधेयेन समर्ड््यति" इति। (५प्र०।८ऋ०।२म०)।। कस्पः । खाच्याकृतसय घर्वसेति घर्षमभिमन्धेति। पा- ठसु। (""साहाछृतस्य धर्षास • मं यजुर्भिः"( दति। 'अ्िना' हे अग्निमा, 'खाहाव्तखय' खाहकारेण समर्पितयय, 'मधोः' मधुरख, 'घर्षास' प्रवर्ग्यद्र व्यस, रसं 'पिवत', 'चजु- भिः' यजुर्देवताभि:, सदिताय 'यत्तियाय' यत्योग्याय, 'अग्रये' 'पं' सुखं यथा भवति तथा खाऊतमस्तु॥ मन्तस्य पूर्व्वभामेनास्रिनोरभागसम्द्धिं दर्भयति। "खाहा कवतसत्र घर्षस्य मधो: पिवतमन्निनेत्याइ। भ्र्तिनावेव भाग- धेयेन समर््यति" इति। (५प्र०।८त्०३म०)। उत्तरभागे खाहेत्युवारणेन प्रवर्ग्येडभिधारणं इविदिस् सन्यवत इति दसवति। "खाहाग्रये यत्ियाय मं चजुर्भि- रिताइ। पभ्वेवैनं वारयति। पथो इविरेवाक:"॥१॥ दति। (५प्र०।८ म् ०1४म० ) । कथ्पः। अग्रिना घर्में पातमिति वषट्छते बुदोतीति।

*दुध इवि D चिड्वितपु• पाठः। 80

रैचिरोये पारखने

अरईर्डिवाभिकृतिमि: । अनु' वा चावीपुजिवी

पाठसु। (1)"अ्रत्रिना घर्षे पातपू हार्हिवानं . साके- डाय"(1) दति। ऐे अत्िना, 'धर्षे' प्रवम्मे इविः, 'पातं' पिवतं। कीटृन्ं 'हार्हिवानं' रद्यप्रियातिनय हार्टी सोडस्ताशीति हार्हिवा तादृनं, 'प्रभ्ः' चकरि बशिन दिने, 'दिवाभिः' पोतमानाभिः, 'अतिभि:' नममदिषयस्तत्तम्- किवाभि: निमित्तभुताभिः, 'पातं' इति पर्ष्ववान्यः। से चम्िनो, 'वो' युवां, यांवाष्चियो देवते, 'अनु' 'मशूसस्तां' पनुमतो बुरतां। 'रन्राय' एहं साउतमस्॥ कस्पः । खाहेन्र्राथ वचित्यमुक्वट्क्ता हति। (६ मन्बः)। युदोतोत्यनुवत्तते। 'रङ्रः' रतयं प्म्दः परमैननमंयेगात् सिएकद ग्िमा घटे। 'खाडा' ब्म्द भाज्तियोग्यतामाइ। ता- दनाय वषठ् ददं चवि: समर्षितं।। पमिना घर्षे पातमित्युत्ता तथोभीगसमद्िं दर्भषति।

कतिनावेव आगलेवेन बमर्ड्यवि" हति। (५ूप्र०।८भ०।५- म०) ॥ .

• साहेन्ावट् स पु. पाठः। + बबट्खार: वै० पु. पाठः।-

8 मयाठने 2 बानुबाय:। पातमग्विना शाईिबानं। अरईर्डिपाभिकुतिमिः। ब्मु वां द्ावापृिवी श्रमरसातां। तं प्राव्ें यबाबद्। नमें।

शनुमषसातामिति पदेन द्यावाषृयिव्यारमुक्ता प्रा्थ्यत हति दर्भर्या। "अनुवां द्यावाषृिवी मशूसातामित्याहानुमते"

चतुर्थ्यन्तस्ेन्रभब्दस्य प्रथमतः प्रयोगे कारणं दर्तवति। "साहेन्राय खाहेन्ड्रांवतित्याह। इन्राय हि पुरोह्रयते" दति। (५प्र० ।5घ .म०)। चज्मात् प्रधानदेवतारूपाय 'रन्ट्राय' प्रथमत ाजति: पसात् खिष्टछदेवताचा भ्ाज्तिर्ययुक्ता। तस्दिन्द्रारयेति मुख्यदेव ताविवच्तया प्रथमप्रयोग: ।। पभानुष्ठानत्रमं विधसे। "भात्राव्याष घर्षाख यजेति। ववट्लते जुडोति। रचसामपडत्े। बमुवजति खगाछत्ये" इति। (५प्र०।८घ०।८म०)। प्रथममात्रावर्य ला, ततः 'चर्षस' ॐ 'चत' दति बूधात्। हे हातः, 'धर्यम्य' प्रवर्ग्म- स्ामुष्ठानार्थ, 'चज' बाच्यां पठ। एवं प्रेषमुक्का ततो होचा याज्यापाठेन 'वषट्लते' सति पश्चिना घर्षमित्यमेन मन्रेष नुंजयात्। पतम 'रचसा' चपघाताय भर्वात। ततोऽय वषट्कारे होचा प्रथुके सति खाहेन्ट्रावजिति मन्ेष यजेत्। तब 'खगालतयै' खाधीन*करपायोपचुज्यते। *साधीनत्व इति ते० पृ पाठः। 8 02

तैचिटीये बारखने :

दवे। नमः पृथिव्ये। दिवि धा धुमं यञं। यञ्मिसं दिवि थाः। दिवें गच्। ऋन्तरिक्ष गय्य। पृथिवों गेच्छ। पच् प्रदिशे गच्छ। देवान् धर्न्मपान् गेच। पितृन् धर्म्मपान् गेच्।३।

कथ्पः । घर्ममपातम्विनव्यनुवाक श्रेषेणपस्र्येति। प्रा- उस्। (9"धर्यमपातमन्चिमा हार्हिवानं पितन घर्षपाम् गच्छ"(9) दूति। से अश्चिना, अस्तिन् अ्रहनि सोतमान- रक्षप क्रियामिमित्तं इदयप्रियातिप्रययुक प्रवर्म्यद्रव्यं 'अपातं' युर्वा पीतवन्ता। द्यावापृथिय्या च युकयोरमुमति दत्तवतो 'प्राव्यं प्रसष्टरपाहेतुं, 'तं प्राथ्यं' 'यथावट्' खिष्टरदेवताये थावद्न्तवानसिमि। द्यावापृथिव्यो: प्रसादादख कर्थाणे निष्यसे: ताभ्यां 'नमः' वसु। हेअ्शोन्द्ररूप प्रवर्म्यदेव, पक्म- दीयं 'दम' 'यहं' 'दिवि घाः' घुखोके सापय, दियत्ि- रादराथा। हं प्रवर्ग्य चुप्रभृतिकं खेोकचयं प्रापुद्ि तथा अदधदिकसहिता: प्राप्यादिपश्दिगदेवताः प्राप्ुि। प्रवर्म्थख पातारो ये देवा: ये व पितरसानुभयान प्राभुषि।। दोममन्त्रेष सहोपख्ानमन्तरस्य समानार्थता दर्जयति। "सर्थम पातमच्निनेत्याइ॥ २॥ पूर्व्वमेवोदितं। उत्तरेषाभि- मणाति" इति। (५प्र०।८भ्०।८म०)।। * प्राप्यं इवि D चिक्रित पाठः। + प्रवम्ें दवि D चिक्कितपु•पाठा।

8 प्रपाठवे 2 सनुवाब:।

आ्ादित्य्वते खाडा, हार्हिवानं, पृथिव्यै, अ्रष्टी चे।।

दर्भवति। "अ्रमु वा द्यायापृथिवी अ्रमश्सातामित्याहानु- मत्ये" इति। (५प्र०।८श०।१०म०) ॥ भनन्तरमन्तभागस सष्टार्थतां दर्भयति। "तं प्रावं यथावषमो दिवे नमः पृथिव्या इत्याह। यथा यजुरेवै- तत्" इति। (५प्र०।८अ्०।११म०) ।। इविषः खर्गप्राप्निपरत्वमनन्तरभागस्य दर्भयति। "दिवि धा इमं यशं यग्मिमं दिवि घा इत्याइ। सुवर्गमेवैमं लोकं गमयति" इति। (५प्र०।८श्र०।१२म०)।। दिवं गंच्केति प्रार्थनाया रविषो लोकचयप्रतिष्ठापनार्थता दभयति। "दिवं गच्छान्तरिय गच्क पृथित्रों गच्केत्याह। एख्वेवैनं लोकेषु प्रतिष्ठापयति" इतति।(५प्र०।८ऋ्०।११म०)। प्रथाप्तरवाक्यामां सर्व्वदित्तु देवेषु पितषु च दविषः प्रति- हापनार्थता दर्भयति। "पद्व प्रदिशो गच्छेत्याइ।१। ट्रिच्सेवैनं प्रतिष्ठापयति। देवाज् घर्मपाम् गच्छ पिढन् घर्षपान गच्छ- त्याइ। उभयेव्वेवेनं प्रतिष्ठापयति" इति। (५प्र०।पञ्०।१४म०)।।

दति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यञु- रारथके चतुर्थप्रपाठके नवमोऽमुवाक: ।।।

सैचिरोने धारखने

घयं दशमोडनुवाक:। ()दूषे पीपिषि। ऊजे पीपिडि। ब्रह्मंखे पोपिषि। क्षमाये पोपिषि। श्रद्ध: पोपिि। भोषधीम्यः पीपिि। वनस्पर्तिभ्यः पीपिडि। द्यावापृथिवीम्यां पीपिषि। सुभूताय पीपिडि। ब्र्मवर्सायं पीपिषि। १ । यजमानाय पीपिषि। मझं ज्यैद्याय पीपिषि(।)।

आशवनीये प्रवर्ग्यद्रव्येण होमो नवमेडभिहित:। इबमे

मन्त्रपमुच्यते। कम्पः। उपरयादवनीये घार्ययभाचं प्रतिप्रखा- ता छतदआ पूरयतीषे पीपिसुष्नें पोपिशिति विकरन्तमन -. मन्त्रयत ति। पाठस्ु। (९)"दूषे पीपिदि • मझं व्यैध्याय पीपिषि"(१) दति। चाहवनीयखोपरि महावीरं घारविता तवत्ये तप्ते घृते तप्तस्य दअः प्रच्ेपे सति प्रवग्यो विचरति विभेषेय पाचसौव्वे चद्ोइरक्कति तदानीमुद्क्कन्तं प्रवम्ये सम्नोध्येदमुचते। हे प्रवर्ग्य, 'दषे' अ्रब्मायें, 'पीपिद्ि' लं प्र- ठंद्रो भव। तथा 'खच्ने' रसायें बाह्मणाच्यर्थक, प्रड्ो भव। सभूर्त, शेभनं प्राबिजातं, 'मझ ज्वेध्याय' प्रध्वयोर्मम प्रभ- सताय, प्रवर्ग्यत्याभिवृय्यां वर्व्वीमेदमभिवर्द्धत हत्वर्थ:॥

8 म्रमाठनें १ चनुवाक:।

एतस्ाभिटृड्रे्मलोकाया: टष्टिरेतुलं दर्भवति। "चत् पिन्वते। वर्षुकः पर्जन्यो भवतति। तम्मात् पिन्वमान: पुष्ः" . इति। (५ूप्र०।८अ०।१५मं०)। 'पिच्वते' वर्डूते, पाचसोपरि उद्गच्छृतोत्यर्थ: ॥ इविष उङ्ग मनं दिगविभेषेष प्रभंसति। "त् प्राङ् पिन्वते। तहेवानां। यहचिषा। तत्यितर्णं।४।। चत् प्रत्यक्। तनणु- बाणां। चदुटड्। तड्रुट्राण" इति। (५प्र०८अ्०१११म०)। हत्यमभिषा्धिं प्रशस्त प्रागुदगदिया: सन्यो चरणं वि धस्ते। "प्राशमुदसं पिव्वर्यतत। देवनाकः" दति। (५प्र०। 5.१म०)। प्रागुदभष्यवन्नतिनमेतं प्रवग्ये दद 'पिन्वयति' सभिट्टह्धं कुययात्। महावोरमथ्े तखरिन् प्रदेशे दधिप्रसेपे- वाभिवडधयेत्। तेन देवचा, देवेट्ठकः एतं प्रवम्ये करोति॥ पश्ान्तरं विधन्ते। "शथो खलु। सव्मी बनु दिनः पिन्व- यति। सष्पी दिश: समेधन्ते"दति। (५प्र०।८न०।१८म०)। पाचमध्ये 'सम्पा दिननः' 'अनु'खच्य, दधिप्रथेपेद तङ्ूविरद्- मयेत्। तेन सव्पी अपि दिश्न: सम्यग् वर्ड्धने।। पाचादुङ्गतखय दविष: परिधिम्था बचिदेंने पतनं बार- चितुं विधने। "अन्तः परिधि पिन्वयति ॥५। तेनसोSस्न्दा- य" इति।५ूप्र०।८अ०।१८म०। परिधीनां 'बन्तः' एव वथा पर्तात तथा अ्भिवर्द्धयेत्। तथा संत्विनातितं तेजो भवति॥

*विचरवं इति D चिश्ञिवपु पाठः।

वैचिरीये बारय्याने

(२) त्विष्यै त्वा। सुखाय त्वा। इन्द्रियायं त्वा भूत्यैं त्वा(।

मन्त्रेषु चतुर्थीविभक्ेस्तात्पय्यें दर्भयति। "दषे पीपिहुच्जें पीपिशोत्याह। दूषमेवोने यजमाने दधाति"दति। (५प्र०।

सर्व्वेषां यजमानार्थले समाने सति पुनर्यजमानायेत्युश्रेखा- स्पर्य्यमाह। "यजमानाय पोपिरेत्याइ। यजमानायेवैतामा- शिषमाशासे" इति। (५ूप्र०।८अ०।२१म०)। चजमानख

प्ध्वयो: खाथ मश्तमित्युत्रिरिति दर्भथति। "महय व्यै- ध्याय पीपिषेत्याह। आत्मन एवेतामाभिषमापासे दूति। (५प्र० ।८ अ् ० ।२२म०) ।। कन्पः। प्रथैनं दिभाऽनुप्रजावयति लिय्ये ला सुबाय वा दण्डियाय ला भूत्े लेति। (२ मन्तः)। हे प्रवर्ग्य, 'लिख्े' दीप्निषिडूये, तवां प्राच्ां दिति छतं करोमि। 'सुखाय' धर्मासङ्ये, लां दच्िषसां दिभि जतं करोमि। 'इन्रियाय' वीर्ययबड्डूये लां प्रतीयां दिभि छतं करोमि। 'भत्यै' ऐशर्व्य- सिद्याये, उदोचां दितनि ऊतं करोमि। मन्तस सष्टार्थतां दर्शयति। "लिये ला सुनाय लेन्द्रि- याय ला भूते लेताइ। यथा यजुरेवैतत्" इति। (५प्र०। पम्र ०।२२म०) ।।

8 प्रयाठने १० सनुवाव:।

(१)धम्मासि सुधन्मी मैडन्यसे। अ्रऔ्यागि धारय। क्- वार्सि धारय। विश धारय। नेखा वाता स्कन्द- यात्।।२॥

कथ्य:। प्रत्याम्रम्योपयमने शेषमानीया नर्वेद्यपयमनं चि- धाय पूर्व्वस्तिन् खरे राजतं कां निवाथ तख्तिन् महावीर प्रतिड्ठापयति धर्गाति सुधना मेऽन्यस्ने पन्माचि धारयेति ---- यनाधि घारयेति राजम्वख विनन धारयेति वैश्यक्ेति। - (३ मन्तः)। (नेच्वा वातः खन्दयादिति नन्त्रबैप:)। ई मध- वोर, 'धर्ममासि' लं धारपर्शत्तयुकाऽषि, 'मे' मम, 'चुधओ' सुद्ध धारको भवेति ग्ेष: । 'बरस्मे' बझ्मास, 'बह्माषि' ब्रा झणवात्युचितानि कर्षमाचि, 'धारम' नितरां सम्पादय, 'वनापि' मतियजात्युचितानि कमाषि 'बारय', 'विश' प्रजा, 'धारय" 'वातः' वायु: लां, 'नेत्' 'स्कम्दवात्' नेव नषवतु। मन्त्रपाठेन ब्राहणजात्युचिते कर्मपि चजमानस सापर्न रर्पयति। "धनाषि सधर्षा मेडन्वसे अव्ाषि धारबेवाइ। ।।f। ब्रह्ान्न्नेवेनं प्रतिष्ठापयति" इति। (५प्र०।८अ्०९४म०)॥ मन्त्रभेषखय निगद व्याख्थातलमभिप्रेत्य तत्सकूपमाचमुपद- रअंयति। "नेष्वा वातः स्न्दषादिति" (५प्र०।८त्०।५म०)।

*आाध्यजाखुचितेन कर्म्सना रति ते० पुलतनपाठा।

तैजिरीये पारसने

()अमुष्य त्वा प्राये साद्यामि। अ्रमुना सह नि- रर्थ गेच्। योडस्मान्डोटट। यन्प वयं दिष्म:(०)। ()पूष्णे शरसे स्वाहा। आ्वभ्यः खाडा। प्रतिरेभ्यः

कष्यः । वद्यभिचरेदमुथ्य ता ग्राणे सादयामीति सादये- दिति। पाठसु। (""श्रमुख्य ला प्राणे सादयामि • यख् ववं दविसः"() दूति। हे महावीर, द्वेष्टा द्वेव्यसेत्युभयविधस, 'अ्रमुख्य' इचो: 'पाणे' लां, 'साद्यामि'। 'ब्रमुना' प्रजुणा, 'सद' सं 'निरर्थ गच्छ' प्रयोजनाभाव प्रापुषि, तहीयं प्रयो- जनं मा कुर्ष्वित्यर्थ: । प्मेन मन्त्रेणाभिचारप्रयोगं विधन्ते। "यद्यभिचरेत्। गमुख्य ता प्राय्ते सादयाम्यमुना सब् निरथे गच्छेति ब्रवाखं दिय्यात्। यमेव बेटि। तेनैनथू वह निरथें गमयति" इति। (५प्र.।८अ०२१म०)। 'यं' अर्जुं, यजमानः 'द्विव्यात्' बनुख 'यमेव' यजमानं, 'देषटि' 'एन' देव्यं द्ेटारं पेतुभयविर्ध मजु स यजमानसेन महावीरेष 'सह' 'निरथे' पुरुषारथाभारं प्रापयति॥ कव्पः। प्रचैतान् अकलानुपयमने जुदोति। पूषो घरसे सार्त्येतैः प्रतिमन्त्रमिति। पाठसु। (""पूच्े नरसे खाहा० पिटम्यो घर्षपेभ्य: खाहा"() दृति। अनिष्टस्य हिंसक: भराः तादृभाय 'घरसे' 'पूष्ो' पोषकाय देवाय, खाऊतमिद-

1

8 प्रपाठणे १० चनुवाकः।

साईा। द्यावापृथिवीभ्या साहा। पितृभ्यो धर्म्म-

मस्ु। 'ग्रावभ्यः' पाषाषजन्यध्वनिरुपा्यः वागदेवताभ्यः 'प्रतिरेभ्यः' अभिष्टाङ्िषेतुभ्यः प्रापदेवेभ्यः।। प्रथममन्त्रे पूषन्शब्देन बजदेवताविवर्सा दर्भयति। "पष्पे परसे खाहत्याइ। या एव देवता उतभागा: । ताभ्य एवैनं जुदोति" इति। (५प्र०।८श्र०।१७म०)। द्विविधा चि 'देवताः' छतभागा भउ्तभागासेति। तथा चान्यचाखातं। उतादो वा मन्ये देवा भजतादोऽन्य इति। तासु 'जतभागा:' सव्वी अयनोपलचिता: 'ताभ्यः' सव्याभ्यः, 'एन' उत् बकलं 'जुदाति'॥ य्रावभव्देन तव्जन्यध्वनिविवरया दर्भयति। "य्रावभ्यः खादे- त्याइ। या एवान्तरिये वादः॥। ताभ्य एवैन जुदोति" इति। (५प्र०।८भ्०।२८म०)।। प्रतिरशन्देन प्रापविवर्या दर्धयति। "मतिरेभ्यः खाधे- त्याइ। प्रापा वे देवा: प्रतिराः । तेभ्य एवैन जुदोति" दति।

द्यावाषृथिवीभन्देन मुख्यारथविवचा दर्भयति। "सावापृथि- वीभ्यापट खादेत्याइ। च्ावाषृथिवीभ्यामेवैनं जुद्ोति" रति। (५प्र० ८भ०।२. म०) ॥

• सन्य हति D विज्ितपुस्तकपाठ:। 3 P 2

नेचिरीये बारखजे

वेम्य: खाईं।V। "दद्राय दुद्रहोंने ख्ाईी। ३।

धर्थापेभ्य इति विशेव्येप* सोमयागं ऊला पिटलोकगतानां पितर्षां विवका दर्भयति। "पितम्या घर्षमपेम्यः खाहेत्याइ। ये ने यज्बान: । से पितरो धर्षपाः । तेभ्य एवैन जद्ोति" इति ।८॥ (५प्र०।८अ०११म०)। चच्चनां लकीययागकासे

दस्यः। वर्हं बकसं सम्देदु लेपेम्वक्कानन्वीचमाच उदसं निरवति रद्राथ दद्रहोते खाहेति। (६ मम्मः)। रड्रा: सहसमखाका होतार बाजातारो वस मुख्यदट्रख तसो 'रट्रहोने' मुख-'रद्राप' खाऊतमिदं बकलमस्तु॥ पनेन मुख्यरुद्रस्य भागसम्टद्धिं दर्जवति। "छह्राय रद्र- रेचे खाहेत्याह। रद्रमेव भागधेयेन समर्दयति" दति। (५ प्र०८६ .१२ म.) ॥ पम्य अकसवयान्यपयः पिषसेपेव सर्वेव्वखनं विधसे। "सर्व्वतः समनक्ति। सर्व्वत एव हद्र मिरक्दयते" इति। (५प्र .- ३.।२२म०)। सर्व्वाच्यमेन कूरदेवस रद्रख 'सर्व्वतः' अपसारणं हमं भवति। इकसर्पारत्यागस् दिगविभेषं विधसे। "उदसं निरसति। एष वे रदस दिक्। खायामेव दिधि दद्र गिरवद्यते" इति। (५प्र०८भ्-।३४म०)। ऐघन्या: समोपे वसतत इति एदीचपि 'रद्रख दिग' भवति॥

• विभेमग्रेन इवि तै. पुककपाठः।

7

8 प्रपाठक १० चनुवाञ्ूः।

(अइ्ज्यौतिः केतुना जुषताश। सुज्योतिज्योति- षा५ स्वाडा। राचिर्ज्यातिः केतुना जुषताश। सुज्योति- ज्योतिषार स्वाडा(०)। ("अपीपरो माहो रानिये मा पाषि। रषा ते अग्रे समित्। तया समिष्यस। त्रा-

इसेन जखसर्शनं विधन्ते। "तप उपलुन्नति मेध्यलाच" हति। (५त०।८अ०१५ म०)। रद्रार्थन्रकखसर्भेन यज्ञबो- ग्यलं दिनसं पुनर्जलखर्मेन तघोग्यता सम्पचते। पकसपरित्यानकाणे तह्र्भनं निषेधति। "नान्वोषेत। यदन्वीचेत॥ ८H चयुरस प्रमायुकष् खात्। तस्मान्षान्ीच्य:" इति। (५प.।८५०।१६म.)। 'प्रमायुकप्ू' विनशर॥ कख्यः। प्रतिप्रखाता दक्िय राषियं प्रतितिष्ठन्तं जुद्ो- त्यइ्च्योतिः केतुना जषताप् सुब्धोतिज्योतिषाप्ट सादेति। रानिव्योति: केतुना जुषता्ट् सज्योतिष्योतिषापट साहेति। (७ मन्तः)। तावेता मन्न्रा पूर्व्वलिमिचनुवाके बाह्मणोदाइ- रप्रवङ्गेन व्याख्याता। कल्यः। शपोपरो माळरो राचिये मा पाश्ेषा ते अगे समित तथा बमिष्यखायुमें दा वर्चय माच्चीरिति बायं समिध *मादधत्वपीपरो मा राचिया चको ना पाहीति प्रा- तरिति। तन्मन्वभ्ेषस्। एवा ते अे समित्। तथा बमि-

तैचिरीये बारय्ने

युरमें दाः। वर्ससा मान्जी:। अपीपरो मा राचिया भ्रहों मा पाहि।४। एषा ते अभे समित्। तया सर्मिध्यख। आ्रयुर्मे दाः। वर्चसा माश्जी:()। (नभ्निज्योतिञ्चोतिरभिः

व्यख। आ्युर्भे दाः। वर्षस मान्चीरिति। (८मन्तः)। दे अगे मां, यजमानं 'अपीपरः' पार नीतवानषि। तम्मात् 'अकः' रायेः, च सकाशन् 'पाहि'। से 'अग्ने' 'ते' तव, 'एषा' समिदाधीयते 'तथा' समिधा लं 'समिध्वख' सन्दोप्ा भव, 'मे' मझं, 'बायुदा: देहि, 'वर्षसा' तेजसा, मां, वजमानं, 'भाख्चीः' पम्रं कुछ संयोजयेत्यर्थः। अपीपरो मा राचिया इति मन्नरोडपि तद्त् व्याखथेय: । चदःन्रष्दस् रामिभन्दस व पाठपोव्वीपव्यमार्च विभेष:। मन्त्रदयेऽपि यजमानस्यायुर्वर्ष: प्राप्तिं दर्भयति। "पो- परो माळो राचिये मा पाझेषा ते अगे समित्तया समि- व्यखायुर्मे दा वर्चसा माच्जीरित्याइ। श्रायरेवास्िम् वर्षो दधाति। तपोपरो मा राचिया क्रो मा पाश्ेषा ते अये समित्तया समिष्यखत्ायुर्मे दा वर्चम माच्तीरित्याइ। बायु- रेवासिन् वर्षेो दधाति"हति। (५प्र०।८न०।३७म०॥ कथ्यः । भ्रग्रिय्योतिष्योतिरमि: स्ायेति साथमगिद्ेनं जुदोतीति सर्य्यो व्योतिष्योति: सर्यय: खाद्तेति मातरिति।

--

8 प्रयाठणे १० चनुवाक: ।

स्वाडा। स्रययो ज्योतिज्योतिः सूर्ययं: खाहाथ)। (१)भूः स्वाईा(१) (<)हतः इविः। म्धु दविः। इन्द्रंतमेडमी।

(2 मम्मः) । योऽयं 'अभनिः' स ज्योतिःसरूपः यख ज्योति :- सरूप: साऽय्यग्रि: प्ग्रेष्योतिषस्ात्यन्तमभेदं द्योतयितुं व्यति- शरेब दिरुपन्यासः। तसात् अग्नये खाऊतमिदमस्ु। सर्य्य- मन्नोडप्येवं व्याख्येयः। मन्त्रदयख स्पष्टार्थतां दर्भयति। "शभ्निष्योतिय्योतिरभिः खाहा सूर्य्यो व्योतिष्योतिःसर्यय: खाहेत्याइ। यथा चजुरेवे- तत्" इति। (५प्र०।८भ्र०१८म०) ॥ कन्यः । प्रथाप उपस्भ्य तृष्णों कास्टकों समिधमाधायै- तत्मादेव श्रेषादुपयमेनागिद्दोचं जुद्दोतीति भूः खाहेति। (२° मन्त्रः)। 'भूः' सत्ताखभावः, सदेव साम्येदमग्र श्रासी- दित्यादिभास्त्रप्रतिपाधस परमातानः सरपभृतो बोडभि: तमे खाऊतमिदमस्॥ प्रच मोमांसया भूः खाहेति मन्तरं प्रथमप्रवर्ग्यकाखीनागरि- रोजविषयलेन व्यवस्थापयति। "ब्रह्मवादिनो वदन्ति। हो- तव्यमग्निहोचावत्र होतव्यामिति ॥१। यबजुषा जुड्यात्। पयथा पूर्थ्वमाजतीर्जुङ्यात्। यत्र जुजयात्। श्रभ्मि: पराभ- वेत्। भूः खाहेत्येव हेतव्यं। यथा पूर्ववमाञ्ृतोर्युद्येति। नागि: *चवखां दर्भयति इति तै. मुल्तकपाठः।

828 तैचिरीये बारखने

पिता नौडसि मा मा डिश्सीः। अश्याम ते देवधमम। मधुमता बार्जवतः पितुमतः। त्रभ्ञिरस्तः स्वषावि नेः। अ्रशीर्माह त्वा मा मा हिश्सी:(। (९१)स्वादा

पराभवति" इति। (५मण८घ०१८म०)। अत प्रथमप्रवर् प्रातःकालीने तदीयद्रव्येषाग्रिदेचं जुजयात् न वेति वि- चार: होमपसे प्रथमाक्ातेनाअिञ्योतिरिति मन्त्रेष दोतवं, म प मन्लो नित्याग्रिशेचे सायद्ाखीन: अतो वथा पूर्व्ष- सनुष्ठानं न सात्। बद्ोमपणे ताजत्वभावादग्नि: चुषवा पराभृता भवेत्। वतो दोषद्वयपरिषाराय भ: सराहेति म- कोष प्रथमप्रवर्ग्यकाले जुडयात्। ततः साथमग्गि्धातिरिति भन्तः परेशुः प्रातःसर्ययो ज्योतिरिति मन्तः एवं सति यचा पू्व निव्याग्िदचवद्वेमा व्राज्तीयुदेति। न्ग्रियाऊति- सङ्धावान पराभवतति। कन्यः । उतपू दविर्षाधुद्दविरिति भचयित्वेति। पाठसु। (११)"उतपू इविः · अ्रभीमहि ला मा मा हिपूसीः"(११) इति। इदं प्रवर्ग्यास्य 'इविः' उत्तराओ् 'छर्त' तच् 'इवि- भंधु' खादुभूतं, कुच डतमिति तदुच्यते। 'दन्द्रतमेऽग' पति- पयेन परमैश्नरय्यंयुक्रे वाठरे प्राषरपेडमा, हे प्रवर्ग्य लं 'गः' तखाकं, 'पिता' पाखकः 'असि' मतो मां, 'मा दिश्वी:' हे 'घर्ष' प्रवर्ग्यदेव, 'म:मतः' माधुर्यवुरूस, 'वाजवतः' नरीर-

8 प्रपाठके १० सनुवाक:।

व्यापिलेन गतियुश्रस्, 'पितुमतः' चन्नसाधनतेनात्रयुनाख्य, 'अद्विरखतः' नङस्ाष्ठवदृता 'सधाविनः' मृतयुक्रस्य, 'ते' तव सारं, 'पश्याम' भच्तयेम। प्रथवा 'खधाविनः' इ्त्युत्तर- माज्वेतव्यं। यसमात् सधाविनाSमृतत्वार्थिनो वयं लां 'प्र्ो- मरि' तख्ायां 'मा हिश्सीः॥ मधुनव्देन खादुतवं विवचितमिति दर्भयति। "डतप् हविमधुडविरित्याह। खदयत्येवैनं" दूति। (५प्र०।८त्र०। ४० म. ) ॥।

प्राणणे वा दन्द्रतमोडग्रि:। प्राथ्त एवैनमिन्दृतमेडग्री जुहोति"।

मा विश्सोरिति प्रार्थनाया ववरणादिहिंसापरिहा- रार्थलं दर्भयति। "पिता मोडसि मा मा हिश्सोरित्याहा- हिए्सायै" दति। (५प्र०।रश्०४२म•)॥ पश्यामेत्यय सिङप्रत्ययस्याभिरर्थविवचा दर्धयतति। "- शाम ते देवघर्मा मधुमतो वाजवतः पितुमत इत्याद। म्-

रपविवर्या दर्भयति। "सधाविनोऽश्ीमषि ला मा मा चिश्सीरित्या हाहिशि्यायै" दति। (५प्र०।-झ०।४४ म.)॥ उत्तमन्तसाध्यं भचर्ष विधन्ते। "तेजसा वा एते वयृध्यन्े। ये प्रवर्ग्येण चरन्ति। प्राश्र्पन्ति। तेज एवात्न दधते"हति॥१२॥

तैतिरोये बारमने

(५प्र०।८६४५म०)। प्रव्गयप्रचरचप्रयासेन चीषा पक्ति- इंविर्भक्तणेन समाचिता भर्वात।। नियमाम् विधन्ते। "संवत्सरं न माश्समश्रोयात्। न रामामुपेयात्। न मएमयेन पिवेत्। माखय राम उच्छिषं पिवेत्। तेज एव तत् सश््सति" इति। (५ प्र०।८श०॥8६म०) प्रवर्ग्यानुष्ठायो 'संवत्सर'-माचं 'माष्सं' 'न' भष्षयेत्। स्तियं 'न' 'उपेयात्' 'मएमयेन' करकाटिना, जछं 'न' 'पिवेत्'। 'इस' वजमानस, 'उच्छिएं' 'रामः' रमणीय: पुत्रः, 'न' 'पिवेत'। 'तत्' तेन नियमेन, खकीयं 'तेजएव' सम्यक् तीच्ो करोति। यथोशं संवत्सरमाशसवर्जनादिव्रितं प्रशनंसति। "देवा- सुरा: संयत्ता शासन्। ते देवा विजयमपयन्तः। विभ्ाजि सार्य्ये ब्ह्म सन्यदधत। यत्किस्व दिवाकीत्यें। तदेनेनैव ब्रते- नागोपायत्॥ तम्मादेतत् बतं चायें। तेजसो गोपीथाय। तम्मादेनानि वजूशूषि विभ्राजः सार्थ्सेताऊः"हति। (५ग्र०। मत.180प्)। देवासासराख यदा परसरं योडु सबद्ा: 'शासन' तदानों 'ते' 'देवाः' 'विजयं' प्राभ्तुमिच्न्तः, सर्यस पुच्ने विभ्राट्नामके देवे 'ब्रह्म' वेदजातं, सन्यगनिहितवन्तः। स प विभ्ासदेवो वेदे 'यत्किख्चित्" 'दिवाकीसें' अइन्येव पठमीयमनवाकंजातं बस्ति। 'तत्' सव्ें 'एतेन' पूर्ष्वाकवि- रपणेनां 'एव' 'व्रतेन' युक्को रचितवान्, 'तम्मात्' कारणात्, *किमपि इति D चिड्ितपु० पाठः। + नियमेन इति D चिक्रितपु० पाठ:।

8 प्रमाठने १० चनुवान:। 82

त्वा सर्य्यस्य रश्िभ्यः। स्वाहा त्वा नक्षनेभ्य:।९)।५। ब्रह्मवर्चसाय पीपिषि, स्कन्दयात्, रुद्रायं रुद्रहाने साडा, श्रह्ों मा पाषि, शमौ, सप्त चे।। अ्रनु०१०॥

दिवाकीर्त्वेन प्रवम्याध्यायेनामुष्ठावं कुर्ष्यता पुरुषेष पू्व्वोसं 'एत्ट्बतं' चरणीयं। यममात् विभाट्नामको देवो दिवाकी- त्वानि नमो वाचे या पोदितेत्यादीनि यजूशूषि रच्ितवान्। 'तआ्मदेतानि यजपूषि' सुर्य्यपुचस्य विभ्राउदेवस, सम्बन्धोनी- त्येवमभिज्ञा: कथयन्ति। तदीयामुष्ठाने तेजो रघषाये मत चरपं ।। कथ्यः। पग्रेणा इवनीयं पर्ययाहत्य सावाडापड सम्पाद- यति खाहा ला सर्ययस रक्िम् दति प्रातः खाहा ला नधचेभ्य दति सयमिति। (१२ मन्तः)। ह धर्म पाचसमूह त्वां, 'सर्य्यम्य' 'रशिसिम्यः' 'खाह्ा' समर्पयामि, ततसा 'नय- चेभ्यः' समर्पयामि। एतन्न्तडयमाध्यं घर्मपाचसादनं विधन्ते। "खाहा ला सर्ययस्य रिसिभ्य इति प्रातः सश्सादयति। खाहा ला नय- नभ्य इति सायं। एता वा एतस देवताः। ताभिरेवेनपू समर्ड््यति" इति॥१३॥ (५प्र०वय०४८म०)। सुर्यो नष- भाषि सेति 'एताः' प्रवर्ग्यपाचसमूहस, सामिभूता:, नतः 'ताभिरेव' देवताभि:, 'एन५' पाचयमूहं, समदूं करोतीति। * सन्दां इवि D चिश्ञितपु• पाठः। 3g 2

तेजिरीये बारखावे

()धर्म्म या ते दिवि शुक। या गायचे छन्दसि। या ब्राह्मथे। या इवि्द्ानें। तां ते एतेनावेयजे सवाहा।।

बकः, अन्िनेत्याइ, प्रदिभो गच्छेत्याच, पितर्णं, भन्त :- परिधि पिन्वयति, धारयेत्याह, वायः, धर्षपा: तेभ्य एवैनं जुदोति, बन्वोघ्षेत, होतव्याशमिति, अ्रभावित्याह, दधते, अगोपायत्, सप्न च॥।

दूति सायमाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रखके चतुर्थप्रपाठके दशमोनुवाकः ॥१० ॥

प्रथेकादभोऽनुवाकः।

दनमे प्रवग्यशेषेणाग्रिहेचद्ोम उक्रः, एकादभे प्रवर्ग्यो- दासनमुच्ते। कल्पः । प्रवर्ग्यमुद्दासयिय्यन्नजमभ्रोध्े ददातष्टी चि ब्रहमणे धेमुं होचे रकामध्वर्ययवे षट् अपरं खरं पूर्ष्व- सिन् खरे न्यसो ्किष्टखरं सङ्ठष्योन्तरेणाइवनीयं ससराजा- सन्दीं प्रतिष्ठाप्य तखां सव्वें परिघर्मे समाधाचदुम्यीं सुवि *न्यसोपोक्किष इति तै पु. पाठः। + समसधाबर इवि ते० पु० पाठः।

8 प्रयाठके ११ धानुवाक:।

()धर्म्म या तेडन्तरिक्षे गुक। या पैष्टुंमे छन्दसि। या राजन्ये। यामौगे। तां ते एतेनावेंयजे ख्ाहा। १॥ धर्म्म या ते पथिव्या शुक्। या जागते छन्दसि। या वैश्यें। या सदसि। तां ते एतेनावयजे स्वाईा९।

अतुर्स्टदोतं मठरीला घर्म या ते दिवि शदगित्येतैर्यंथा लिद्गं जुदोत्यपि वा प्रतिप्रखाता चीन सम्रखान् पखाकान् मुष्टोना- दाय तेवामेकमाहवनीये प्रदीप्याखदस्ने धारयति तमध्- र्युरभिजुद्ति घर्षा या ते दिवि पगिति। पाठसु। (९)"धर्म या ते दिवि शुक् • तां त एतेनावयजे खाहा"(२)दूति। ह 'घर्म' प्रवर्ग्य, 'ते' तव सम्बन्धिनी, 'पक्' सन्तापः, 'या' 'दिवि' चुलोके, 'गायने' 'कन्दषि' 'या' 'ब्राम्मणे' पुरुषे, 'या' 'इविड्धांने' मछपे च विद्यते। 'तां' सव्वीं, 'ते' लदोयां, इपं, 'एतेन' हेमेन, चहं 'अवयजे' नामयामि॥। कन्:। तस्िमित्रपर प्रदोपयाइवनोये पूव्वे म्रहत्य नाभि- दघ्े धारयति तमध्वर्यरभिजुद्ेति घर्म या तेऽन्सरिचे गिति। तस्मित्रपरं प्रदोप्याइवनीये पूव्वे प्रहृत्य जानुदसे धारयति तमध्वर्यरभिजुदेति घर्ष था ते पृथिव्याष्ट पूगि- ति। पाठसु। (१)"धर्ष या तेडन्तरिये पक् • तां तएते- नावयजे खादा"(१) दति। एता मन्ननो ग्रथममन्त्रवद्याखथेय। एतन्पन्तषाधं होमं विधन्ते। "धर्षा या ते दिवि शगिति

सैतिरीये बारखने

(१अनुनोऽद्यानुमतिः। अ्न्विदतुमते तवं"। (७)दिव-

तिसन शाजतीनरति। कन्दोभिरेवास्ैम्यो लोकेम्य: पडचम- वयजते" इति। (५प्र०८३र१म०)। 'मस्य' घर्षाख, सम्न- निविनी 'पचं' इन्दोदेवताभिरेव सहायभताभि: लोकचया- दपनरयतत। प्रदोपमानस पखाकामुषटेर्द्रणे क्रमेष मुखनाभिंजानु- प्रमाणानि इस्ेनाभिनीय विधने। "द्रयत्यय्रे जुाति। त्रथे- यत्ययेयति। जय इमे खोकाः। एभ्य एव लोकेभ्य: छच- मवयजते" दति। (५प्र०।८६।२म०)। 'अग्े' प्रथमं, 'द्यति' ब्रासदस्ने देशे 'जुददोति'। 'बरथ' बनन्तरं, 'दयति' नाभिदस्ने देशे धारयिला 'जुद्दोति'। 'त्रथ' अनन्तर, 'हरयत' जानुदपे देशे धारयिता 'जुदाति'। एते च 'चयः' देशा लोकचय- रुपा:, वतो 'लोकेभ्यः' 'पुप' मिराकरोति॥ कन्यः। आ्रवनीय एवेनमनुप्रइरति ब्रुनोद्यानुम- तिरिति परि्चिते प्रतिप्रखाता पत्रोमुदानयत्यन्वदनुमत इति। (३ मन्नः)। बनुनोऽद्यानुमतिरित्येकस्या छपः प्रतोक, बव्विदनमते त्व्मित्यपरखा छचः प्रतीक, एते सचाविदं वामासे इविरित्यमुवाके व्यास्याखेते।।

• नानार्थतां इति वै० पु० पाठ।

8 प्रपाठकें ११ चनुवाकः। ५०१

र्वा परस्यायाः। अन्तरिक्षस्य तुनु्वः पाषि। पुथि व्यास्वा धर्म्मखा।२ । वयमनुक्ामाम सुविताय नव्यसे()। ("ब्रह्मगस्वा

कव्यः। दिवस्वा परख्ाया* इति प्रथमेडभिप्रब्रजन्ति। पाठस्ु। ()"दिवस्वा परस्ाया: • वयमनुक्रामाम सुविताय नव्यसे(b) दति। सव्चे मिलिता प्रवग्योद्ासनदेशं प्रति वदा। मच्कन्ति तदार मा्गे चेधा विभव्य प्रथमे भागे मन्लेषानेन प्रतजन्ति। हे प्रवर्ग्य, 'दिवः' घुलोकस्य, 'परखायाः' पति- प्रयेन पाख्ननिमित्तं लां, 'वयमनुक्रामाम', लंच 'चन्तरिषस' सम्बन्धिनी:, 'तनुवः' म्राणिभरीराषि, 'पाद्ि' रच्ष। तथा 'पृथिय्या धर्मणा' धारणनिमित्तं ला, 'वयममुक्रामाम' एत- -- दनुकमग्रहरषं, 'नव्यसे' नूतनाय, 'सुविताय' नोभनममनाय, सम्पचतां ।। स्य मन्तस्य लोकनयधारये तात्यय्यें दर्जयति। "दिवस्या परचाया रत्याइ। दिव एवेमासोकान्दाधार" दतिं। (५प्र०1८ ऋ ०18म0)। 'दिवः' शुलकदेवतायाः, रप्षणेन लोकचयं छुतं भवतोत्यर्थः ।। कल्यः। ब्रह्मणस्ता परखाया इति द्वितीय इति। धनेन

• परसूया इति तै० पु. पाठः। + यथा इवि ते० पु. पाठः। # तथा इवि तै० पु. पाठः।

५०२ तैचिरोये भारखके

परस्यायाः। श्चस्य तनुर्वः पाषि। विशस्वा धर्मारा। वयमनुक्रामाम सुविताय नव्यंसे(")। "प्राखस्य त्वा परस्यायैं। चशुंषस्तनुवः पाहि। त्ररषस्य त्वा धम्मे- या। वयमनुकामाम सुविताय नव्यसे1)। (वर्गु- रैसि शंयुधायाः ॥३॥

मन्त्रेष द्वितीयमार्गभागे प्रबजेयुरित्यर्थः। पाठसु। (")"'म हणस्वा परस्ाया: • वयममुक्रामाम सुविताय नव्यसे)

केषु प्रजानां धारणं सिद्यतीति दर्भयति। "ब्रह्मणस्वा पर- खाया इत्याइ॥ १॥ एव्बेव लोकेषु प्रजा दाधार" इति। (५ प्र०1८३०।५म०) ।। कन्यः। प्राएस्य ला परसयाया इति सतीय इति। चनेन मन्त्रेष मार्गस दतीयभागे प्रबजेयु:। पाठसु। (९"प्रायस त्ा परसाये . वयममुफ्ामाम सुविताय नव्यसे"() दति। 'वस्षुषसनुवः' द्व्यनेन चनुभन्ति घरीरापोत्ययो विर्वचितः।

ब्रह्मचचादि प्रजाविषयाननतरं प्राण्तचसुरादिविषयमव्लेष

• विषयमन्त्रानन्तरं इति तै० पृ. पाठः।

8 प्रपाठणे ११ चनुवाका।

प्रजास प्राणधारणषिद्िं इशयति। "प्राजख ला परखाया इत्याइ। प्रजाखेव प्रायान्दाधार।" दूति। (५प्र०प। (म०) । प्रव्ग्यख पूर्व्वदिसयुद्दासनं विधने। "मिरो वा एतचशख। यत् प्रवर्ग्य:। वस खलु वा बदित्यः प्रवर्ग्यः । तं यद्विषा प्रत्यसमुदसमुदासयेत्। जिह्वां यज्ञस भिरो हरेत्। प्राश्- मुदासर्यति। पुरसादेव यज्ञस जिरः प्रतिदधाति॥२ ॥ प्राश्चमुदापर्यात। तम्मादसावादित्य: पुरक्षादुर्देति।" दति। (५प०८६०७म०)। प्रवर्ग्यस यञ्ञभिरोकपस दचषिषा- दियु तिसषु दिचूदासने सति 'भिरः', 'जिहनं' कुटिसं बथा भवति तथा, इतं सात्। चतः 'पुरसादेव' मार्ष्जवेन यञ्ञभिर :- प्रतिधानाव प्रवग्यें प्राङ्मुखमेव, 'उद्धाययेत्'। किद्ध प्रवर्ग्य- सादित्यरुपलात् चादित्यख व पुरसात् एवोदयात् प्रागु- दासनं चुलं।। 1

अफादीनां तचानयनं विधने। "अफोपयमान्धविनाषि षृष्टी इत्यन्ववहरन्ति। सात्मानमेवैनयू सतनुं करोति।" दति। (५प्र०८३०८म ०)। तप्नस्य महावीरख इसेम सुष्ुमन्नकया- वात् तङ्ारपार्या काष्ठविश्रेषा सफी। उपयमः पाचविश्रेष: षष्टो पम्मारनिर्दणाचर्या साधनविशेषा। साधनान्तराण- मध्युपदर्भनार्थः 'इति'वम्दः। एतानि सम्वाष्पि महावीरमनु- प्रवर्ग्योदासनदैये हरेयुः। तेन 'एनप' प्रवग्ठे, आत्तमषद्दितं भरीरषहितं 'करोति'। 8 m

तैसिटीये बारखने

एतदेदनं प्रजसति। "सात्मामुतिशके भरवति। य एवं वेद।" इति। (५प्र०।८३०८म)।। साधनानां कारणं सृक्षवभ्रेषं विधन्ते। "सदुम्वराषि भव- प्ति। छमा उदुम्वरः। अर्ज्जमेवावहन्े।" रति। (५प्र०रत्। १०म०)। उदुमरफसख भच्यलेनोरगूपलात् तदपेणोकुप्राप्रिः। नमनकाजे वाधनीभूतं बामनानं विधस्ते। "वर्तना वा सच्वित्य। ३। चजप्ू रप्षापूषि जिनापसन्ति। साखा प्रस- तान्वेति। साम वे रखोडा। रचबामपहत्ये।" हति। (५प्र०। ८७०११म०)॥ जमनवेखार्या प्रसातुं सामनानेन सहित: 'प्रखोता', तान् स्व्वाननुगच्ेत्। साम्ो रचोप्रलात् तङ्कानं रच्ोऽपधाताय भवति।। बदुनं सचवारेण, सव्में सहपलीका: चिः वाजो निधन- मुपबन्ति। चङ्धाये द्वितीयं प्राय्यापरेष्ात्तरवेदिं हत्ीयमिति। तदिदमुत्तरं विधासननादी प्रस्तोतुनिधनावृत्तिं विधस्ते।"ि- निधनमुपेति। चथ इमे लोका:। एन्व एव लकम्बो रचाड्-

"9 साखसरमो भागो 'निधनं', तलिवारं पठेतु। तेन लोक-

पत्मोषचितार्नं सर्व्वेषां प्रस्तोवेनिधनभागोचारयं विधसे।

• ऊर्ग्वत्प्राप्तिः इवि D{चऋ्रितपुस्तकपाठः। 1 र्थासि नेरवन्मार्गखेव सकत सामत् यधं इन्तुं मययन्ति। अतसत्परिशाराय सामगानेन सचित इति तै० मुख्कपाठ:। प्रलोळवत इति तै० पुनपाठ:।

8 प्रमाठके ११ सनुवाकः।

शिशुर्जनधाया:। (रशं व वक्षि परि व बक्िण।

"पुरुषः पुरुषो निधनमुपेति। पुरषः पुरषो कि रचखी। रक्षयामपहते ।।४।।" इति। (५प्रण।८घ०।११म०)। सर्च्जे- व्यपि पुरुषेषु वाधकानि रवासनुगच्न्ति मतः बब्बपि 'पुरषः', 'रबखी'। निधनपाठेम तानि रचांसपइन्यन्ते।। उदाय्षनदेवे हिरय्ख्तापनं विधस्ते। "घत् पथियामुदा- सथेत्। पृथिवीह उडचार्पयेत्। चदयु। घपः हदनार्पयेत्। चदोषधीवु। नोवधी: छचार्ययेत्। यदनस्वतिपु। वनखती- छ्लु माणवत्। दिरथं निधायोडासर्वति। बमुतं वे दिरयं । ५। पम्त एवैनं प्रतिष्ठापयति।" हति। (५प०।८ऋ्१४म.)। प्रवर्ग्यस्त दाइकलवात् पृथिवादोनां दाडा माभूदिति कि- रखे तटुदासनं भ्रग्िसंयोगेऽपि बिनाजाभावात् 'दिरखं', 'त्रमतं'। चतसतचैव प्रवग्ये 'प्रतिष्ठापयति'॥ कच्पः। उद्बुक्मादायाध्वयुर्वसुरति मंयुधाणा र्ति िः प्रदचियमुन्तरवेदिं परिविश्वन् पर्य्चेतीति। पाठस। (बखुरषि नंबुषायाः॥३। बिशुर्जनधाथाः"(०) हति। हे परिषेक, लं 'बंयुधायाः' सुखप्राप्तेः, दुःखविदोमख धारकः,. 'पलुः' उन्दर:, 'मसि'। 'जबधायाः' जनस धारक:, 'मिश:' वाज्वदुपखाखनीय:, 'मस्ति'। उत्तरवेदिपरलेन याख्ेयं।। * भावक: इवि तै० पुत्तषपाठः। 8 2 2

वेचिरीये बारखने

() वतुःसत्तिमाभिकांतस्य(य)। ()सर्दो विश्वायुः शम्मों

एतनन्समार्थं परिवेषनं विधसे। "बलुरवि मंयुधाया रति पि: परिषिसन् पव्येति। चिवदा सभि:। बावानेवा- परिः। तस्य इडचर ब्रमयति।" इति। (५प्०1८ऋ०११५म०)।

खाय्रे: भोक: बाम्बति। कथ्यः । निधाय कुभभ मं प वचि परि च वनीति चिः परि- विश्वन् प्रतिपर्यथेतीति। (८ मन्नः)। इेउत्तरवेदि, 'बं च वच्ि' सखमपि वहषि, 'परि य वचति' दुःखपरिदारमपि वहसि॥ एतन्ान्तया्थ्यां प्रदृष्िणावृत्ति विधसे। "चिः पुणः पय्े- ति। वट् सम्पसने। पर् वा सतवः। सतुभिरेवास उुषदू पमयति।"इति। (५प्र०।८प०११६म०)। जीषि प्रदुचियानि बोतप्रदृचिणानीति 'घट्-सम्पत्ति: ।। कथ्प:। चतुःसत्तिनाभिरचवतसेतु त्तरवेदिमभिम्सेति । (2 मन्तः)। 'चतुःसक्रिः' कोषचतुष्टयोपेतोत्तरवेदि:, दवं 'सतख' यत्स, नाभिखानोया। बदा 'सतख' सत्यभताया: भूमेनाभिखानोया।। मन्तरस भूमिनाभिपरलं दर्भयति। "चतुः सतिनाभिचंत- खेत्या३॥।६। दूयं वा सतं। तसा एप एव नाभि:। चम- वर्ग्यः। तम्मादेवमाह।" हति। (५प०।८६०१७म०)। प्रवर्ग्य- रोमाधारतवादुत्तरवेदि: 'प्रवर्म्य', दत्युचते।।

8 प्राठणे ११ चनुवाक:।

सम्रथा:(१०)। (९)अप देषो अ्रप परः। अ्रन्यद् ब्रंतस्व सख्िम:(११)। (९९)धम्मैतत्तेऽन्मेतत् पुरौषं। तेन वहस्व

मुष्यइतोति। धर्ष सप्रथा दति मन्त्रश्ेषः। (१० मन्त्रः)। 'सदः' भूप्रदेभविभेषः ित्तरवेद्युत्तरदेनरूपः, 'विश्वायुः' स्त्स्रायु- हैतः, अतएव 'सम्रथाः' स्यातियुकुः, 'धर्म' सुखेतुः ॥ वर्षत्रव्देन भूमिविवर्चा दर्भयति। "मदर विश्वायुरि- त्याइ। सदो हीयं।" इति। (५ूप्र०।८अ०१८म०)॥ कथ्प:। चप देवो चप कर इति मार्ज्जारीयदेमे उक्छिष्ट-

मन्तशेष: । (११मन्तः)। 'देषः' द्ेटा पनुः, अपनीतः, 'करः' काटिस्यकारी चापनीतः । 'प्रतस्य' ब्रनुष्ठीयमानस कर्मापः, 'भ्न्यत् सख्रिमः' पूर्व्वोतदेषकोटिख्ाभ्यामतिरितं चेमेषानु- डानं वयं सम्पादितवन्तः । बनेन मन्तेष अनुनिराकरपं दर्जयति। "चप देषो ऋप हर दत्याष भाटव्यापमुत्ये।" इति। (५प्र०।ऋ०११८म०)।। कथ्पः। घर्ैत च्ेडन्मेतत् पुरीषमिति दभ्रा मधुमिश्रेषव पाचाषि पूरयतीति। पाठस्ु। (९९)चर्जेत न्ेडन्मेतत्वुरीषं। •

• नार्भिं खरावनुब्ुप्या इति तै० पुस्तकपाठ:। + उत्तरनाध्युत्तरदेश: इति तै० पुर्तषपाठः। ३ सदाशम्देन इवि ते० पु० पाठ।

1

तेचिरीये चारखने

चार्चप्यायस्व। वर्द्विषीमत्ि व वयं। आचप्यासिषी-

(९१)रन्तिर्नामासि दिव्यो गन्धर्व्वः। त्स्य ते यद्- डेविद्वानें। अभिरध्यक्षाः। रुद्रोऽधिपति:(९९)। (१)स-

आचय्यामिषीमहि।"(१२) दति। दे'धर्म', 'एतत्' मधुमिकं दधि, 'ते' तव, 'यन्नं', 'एतत्', व 'पुरीष' सम्पूर्णे, 'तेन' मह- मिश्रेष दभा, लं 'वर्डूख' 'बाप्यायस्र प', बभिव्ा्धिसरूप- बाजखं आय्यायनं मानसः परितोष:, लव्नसादात् 'वर्य', ऋपि षा्धिमाप्यायनस प्रान्नुवाम।। एतनान्त्रसाथं पूरपं विधने। "धर्मेत ्ेडनमेतत् पुरीष- मिति दवा मधुमिश्रेष पूरयति। ऊम्वा ऋ्रभ्नासं दधि। ऊव्नेवैनमन्रासेन समर्डुयति।७॥" इति। (५प्र०।१०। २०म०)। ऊर्कू प्रब्देन खादुतवमुच्यते॥। मव्ाधमन्टेनदर पूर्त्तिहे तुलं वेदनं प्रभं सति। "चननना- सको भर्वति। य एवं वेद।" इति। (५प्र०।<ऋ०।२१म०)। अगने क्राशीखः ब्भ्ननायुको दरिद्र: 'बनननायुक: हप्ः॥ कथ्पः। प्रयैनमुपतिष्ठन्े रम्तिनीमासि दिब्यो गन्धर्व् इति। रन्तिरित्यादय: परिजानाददीनमित्यम्ता वहवो मन्ता:। तेषु प्रथमं मन्त्रमाह। पाठसु। (१९)"रन्तिनीमासि • रुट्रो- इधिपतिः"(१९) दवति। रन्तिनामको पुलोकवर्ती वः 'गन्धर्व्वः',

• मपाठये ११ चनुवाकः ।

महमायुषा। सं प्रायेन। सं वचँसा। सं पयंसा। सं गैापत्येन । स% रायस्पोषेख(थ)।५॥

अस्ति, हे प्रवर्ग्य, तद्रपसवं 'अ्मति', 'तस्य ते' तादूभस्य गन्धर्व्य- रुपस तव, 'इविद्ानं', 'यहत्' इविड्ामास्यमण्पादिसट्भं" उत्तरवेर्धा प्राक् शिरस्वेनावस्वितस्य तवाधोभागवर्त्तिलात थोडयं 'अगि:', उत्तरवेदिं गतः, बोडयं 'मध्यमाः तव खामो, चोडयं 'रुद्रः' कूरो देवः, सोडयं 'अधिपतिः' पनिष्टनिवार- पेनाधिकपाखक: । मन्ताप्र: प्रवग्यमहिय: लछ्ठप्रतिभानी दर्शयति। "रन्ति- नामासि दिव्यो गन्धर्व्य दत्याष। रूपमेवाखेतनाचिम़ानय रन्तिं बन्धुरता व्याचषे।" हति। (५प्र०।< ऋ०।२२म०)। 'रन्तिः' बन्धुतवं, रमणदेतुलात्, मन्त्स्य यत् सरूपमसत रन्वादि- इन्दोपेतं एतदेव प्रवर्ग्यस्य वन्धुत्वख्चचणं मचिमानं प्रका- पयतति॥ द्वितीयं मन्त्रमाह। (१B)"समषमायुषा • बपू रायसो- वेब"('७) दति। 'ई, शक्त प्रवर्ग्यसर प्रसादादायुरादिना रायसोषान्तेन फलवट्केम सक्गता भुयासं।। मन्तसाभीरर्थता दर्जयति। "समषमायुषा सं प्रणेने-

• मखमं पादसटभमति ते० पुरतवपाठ:। ससय मचिमानभिति ते० मुसतकमाठ :: ।

५९० तैनिरोये बारय्वे

(१)व्यसा। योऽस्मान्डेटि। यन्प वयं दिष्य:(९)। (१अर्चिकद्ह्ृषा इरिः। महान्मियो म दर्शतः। स सूर्य्येण रोचते९। (19)चिर्दसि समुद्रयोनिः। इन्द्ु-

व्याइ। मश्विमेवैतामात्रासे।" इति। (५प्र०।९६०२१म.)।। वतीयं मन्त्रमाह। (१)"व्यसा यस् वयं दिभः"(१) दति। 'बः', ब्रम्माकं द्रेष्ठा, वसास्ाभिर्देम्यः, उभयविधः 'असे' नजः, प्रवर्ग्येण विभातितः॥ मन्तव्य परविनाशपर लेनाभिचाररूपता दर्जयति। "वयसो थोडमान् देषटि यस वर्य दिन दत्याइ। बभिचार एवा- खैष:।" इति। ५)प्र०।६०२०म०)। 'वस' बचोः, 'एषः' मन्त्रपाठः यजमानेन छतोडभिचार:, तेवासा विनश्वतीत्यर्थः। चतुथें मन्लमाह। (१)"चचिक्दड् तृषा हरिः सक सर्य्येष रोषते"(१) दति। भयं प्रवर्ग्यः 'तृषा' कामाना वर्षचिता, 'इरिः' पापस इत्ता, तादृभ: सम् 'अचिक्रदृत्' कन्दनमुत्ादेनासोटनं अतवान। स च प्रवर्ग्यः 'महान्' गुणेरधिक:, 'मिथरो न' मिच दव, 'दर्जतः' दर्मनीयः, तादृभ्ः 'सुर्ययेष' सफ्भूय 'रोपते' प्रकान्नयति॥ प्रथमपादे विशेषणयो: प्रसिद्धिं दर्भयति। "ऋचिकदट्

*वन्दनमृत्साहेनाखन्टनं इति D चिश्रितिपुल्तमपाठ। क्रन्दगमु- त्वाडदाटनं इवि ते• पुखतकपाठ:।

• मपाठक ११ चनुवाक:।

दर्क्षः सेन छतवां। हिरव्यपछ्चः शकना भुरखु:। मदान्त्सधस्थें भ्रुव शनिषंतः ॥ ६। नर्मस्े भस्तु मा मी हिश्सी:(९)। (१न)विश्वावसुः

वृषा इरिरित्याइ। टृषा ख्ेष: ।। ८।। दृषा हरिः"। इति। (५प्र० ।८५ ० १२५ म०)। यथा दुषतं प्रसिङूं तथा हरि नमपोति वकु 'हषः' दति पुनदलि: । द्वितीयपादस सुतिपरतां दर्भयति। "महाम्िचो न द्बत दव्याइ। सोतयेवेनमेतत्"। रति। (4प्र०।९ प०११६म•)।। पद्चमं मन्त्रमाह। (९0)विदषि समुद्रयोगि: • नमसे भ्रस्तु मा मा हिषूसी:"(१0) दति। हे प्रवर्ग्य, लें चिदादि- विशेषयवितिष्टः, 'मसि'। 'पिट्' अभिन्वः, 'समुद्र योनि:' बाम- द्वारा समुद्रस्यापि कारणभूतः, 'इन्दुः' चन्द्रवदाख्वादकारी, 'इचः' उत्पाइवान्, 'मोन:' शेनवद्रेगवाज्, 'रतवा' कर्थफस-

पचोपेतः, 'बनुनः' पच्लाकार:, 'पुरणुः' जगद्वरणसमर्थः, 'मधान्' गुणेरधिक:, 'सघसे' कर्कर्भि: सदावखानप्रदेशे, 'भुवः' खिर: 'बानिषत्तः' भाभिमुखेनापविष्टः। हे प्रकम्म, 'ते नमः', मां 'मा हिश्सो:॥ समुद्र योनिभव्दख तात्पयं दर्जयति। "विदसि समुद्र- *छतावा इति A, B,C, D,E, G, चिक्रिसिपुरुमषट्कपाठः । 3 8

तैजिरीये बारखने

सामगन्धव्व। आपौ ददयुरषी:। तहतेनाव्यायन्। तदुग्ववैत्। इन्द्रो रारडाय आसां। परि सूर्य्यस्य"

धोनिरित्याइ। खामेवेनं योनिं गमयति।" इति। (५प्र०। ८५०१७म०)। समुद्रादिकं जगत्कर्मारपां, खकोयांँ 'वोनिं', प्रापयति। बढा समुद्रो धोनिर्यस प्रवर्ग्यस्ेति बञनोहिः समुद्रमटृभः परमात्मा तख्य कारमं, ततो मन्त्रपाठेन ख-

वैकस्यप्रयुकषिंसापरिद्ारारथतां नमस्कारछ दर्मयति। "नमसे भस्तु मा मा हिश्सोरित्या हाचिपियायै"। इति।

वषठं मन्त्रमाइ। (१"विञ्वावसुए सोमगन्वव्• परिसर्वयस परिधीप्ट रपश्त्"('हति। सोमख परिमोषको गन्वर्व्य 'सोम- गन्ध्व्यः'। स च 'विञ्वावस'नामकः, अतएव सोमप्रकरणे भूय- ते, त् बाममाष्टि्यमाणं गन्धष्वो विञ्वावसः पर्व्यमुष्णादिति। सामसापइत्तीरं तं, 'विश्वावसु०', 'वापो दददशुषीः बदे- वता दृष्टवत्य:, तासान्देवता: 'छतेन' यशेन निमित्तेन, 'तत्' तदा, 'बव्यायन' विशेषेण गन्धव्वंसमीपं प्रत्यागचम्, 'रस्:', देव:, 'तत्' वर्पा गमनं, 'अन्ववैत्' अमुक्मेष म्ञातवान्, स च रन्र:, 'आासा' धर्पा समीपे, 'रारमायः' मभं गच्न, 'सर्व्यस', *B पचिदइतपुरतमे मरिसर्थयस्य हवि पाठो नाचि।

• प्रपाठक ११ चनुवाक:।

परिधीशर'पश्यत्(९०)। (")विञ्वावसुरभि तवो ग्रया- तु। दिव्यो गन्धव्वो रजसा विमान:। यद्वाद्य सत्य- मुत यन्न विझ॥ 9 ॥

'परिधीन्' परिषिसटटन्नाम्, दम्बभिमामिनो देवाज्, 'पर्य्य- पञ्त्' परितो वेष्टवितन् बवलोकितवाम्। बढ़ा गन्धर्व्य: सम मुष्जाति तदानोमापो दृष्टा तब गता:, इन्दरय तद- भिज्ञाय पपां सहायायं गन्वर्ववमवरोडुं सर्य्यरमोम् प्रेषित- वानित्यर्थः ।। विञ्वावसटृत्तानसरपख विकलाङ्गसमाधानार्थलं दर्भ- यति। "वि्वावसुप्त सोमगन्वर्व्वमित्याइ। यदेवास क्रिय- मापसानर्यन्ति। तदेवाखेतेनाय्याययति।" इति। (५ प्र०। ८६०।१६म•)। घ्रमुष्ठीयमानसर प्रवर्ग्यस 'यत्' चङ्गम्, छल्विजः घन्तर्हितं कुर्ष्य्ति, 'तत्' बग्गं, 'एतेन' उत्तान्तसरणेन, समद्धूं करोति। गन्धव्वेणापादितस्य वैकसव्याद्विरिन््रेष व समा- दितल्ा तद नुसरपस समाधानार्यलं चुनं II सप्नमं मन्त्रमाह।(१८)"विञ्वावसुरभि तनो मषातु।•धियो रिन्ानो धिय दसा त्थ्यात्।"(१८) दति। बस्िण् कर्माषि 'यदास' यदेव किशिदक्गं यथाभार्त्रं बनुष्ठितं, 'उत' ऋषि प, 'यत्' घङ्म्, 'न विद्य' वयं विस्मृतवन्तः, 'तत्'-सम्पे, 'नः' पस््मम्वं,

अप्यायति इवि F, म, चिज्ञितपुलतवदयपाठः। 3s 2

तैनिरीये बांरचने

धिया हिन्वानो घिय इसो भ्व्यात्य। (र०)स- त्रिमविन्दुपरसे नदीनीं। अरपाष्योद् दुरो बर्भ-

'विन्वावसुः', 'मणातु' कथयतु। कीदृभ्, 'दिव्यो गन्धर्व्व' दिवि भवो गन्वर्व्वजाति:, नतः सर्व्वज्ञ इत्यथः। 'रजशो वि- मान:' रचकस गोततय विशेषेष निर्षाता, 'धियो विन्वानः' पुद्धेः प्रीथचिता, स गन्ध्व्यः 'नः ब्मदीयाः, 'विय दस्' बुद्धी: सव्वी कपि, 'शथ्यात्' रषतु ॥ पूर्व्वमम्त्रे यथान्टवेकत्समाधानहेतुलं, तदद खापि वेकस- समाधानहेतुर्ता दर्अयति। "विभ्वावसुरभितन्रो मवालि- व्याइ॥८ ॥ पूर्व्वमेवोहितं। उत्तरेषाभिय्चाहु"। इति।

चतुर्थपादे धीरषषेन सतुममताद्धिर्विर्वाच्यतेति दर्भषति। "घियो हिन्वानो घिय दलो पव्यादित्याइ। सतूनेवाखे कव्पबति"। इति। (५प्र०।८६२१म०)। सतवो वढ़ा खख्कार्व्यकरा: तदा प्राषिणां मुडूय: सखा भर्वन्ति। मतो धीरक्षणं सतुमु प्रवाषकपेव प्रवर्सते।।

दर्ध परिजाबादहीनं'(१') हति। यः पूर्णा गन्धर्व्यः ऋधि सः

खवदयपाठ: ।

8 प्रपाठणे ११ सनुबान:।

बजानां। प्रासीं गन्धव्वो चमतानि बोचत्। इन्ड्रो दक्षं परिजानादुहीनं(९)(१1)एतसवं देव धर्मा देवो देवा-

घयं 'नदीन गङ्गायमुनादोनां, 'वरणे' प्रवाहरपे प्रवततके, 'सचिमविन्दत्' र्विं स्धवान्, जदीप्रवहणेन पङ्मादि- प्रचालमात् पूद्धिं दृष्टवान्। प्रभ्मसु पाषाषेतु नजन्ति प्रवहन्ति दृति, 'पभमव्रजाः' नधः, तार्सा, 'दुरः' द्वाराणि, 'तरपाटृणोत्' नपनीतवान्, मदीषु प्रवेषुं दारखानीया- 1 कीर्यभूता: मार्गा: व्रशाभिय्यें मवरड्ा:, तब पाषाणान नपनीय नहीः सेवितुं योग्या: छतवान्। ततः 'बार्य' -- नदीनां, 'अमतानि' इड्टिकारणानि जखानि, सः 'गन्र्व्यः', 'प्रवोचत्' प्राषिभामये कचितवाण्। ततः 'रन्रः', 'दरस' कुभखं गन्धव्े, 'बहोमं' कापि वैकस्यरहितं, 'परिजानात्' परितो चञातवाम्। अम जलवाचिना नम्टतप्ब्देव मरणरदितानां प्रापाना- मपि सूचनं दर्भयति। "पार्स्ता मन्धष्वो भ्रमतानि वोषदि- त्याह। प्राप्ता वा प्रम्टताः । प्राणानेवासमे कल्पयति"। इति। (५प्र०१८३०२२म०)। प्रम्टतभब्दपाठेन चजमानस प्रापाम् सद्तितान् करोति॥ कथ्यः। एतर्ष्वं देव र्ष देवो देवानुपामा इति ब्रभि- मन्येति। (११ मन्ः)। के 'वर्ष देव', 'हं', 'देवः' देवतारूपः

५१६ तैचिरोये बारखने

नुपागा:(१)। (९)इद्मईं मेनुष्यो मनुष्याम्। सोमपी-

सन, 'एतत्' प्रस्सकं प्रत्यरचं चया भवति तथा, 'हेवाम्', 'उपागाः' प्राप्तवाणसि॥ अच प्रवर्म्यस्य देवतं सर्व्वदेवप्रापयस प्रसिङ्ूमित्येतहर्ज- यति। "एत्त्वं देव घर्ष देवो देवानुपागा इत्याष। देवेो श्रेष सन् देवामुपेति"। इति। (प्०।८अ्र०।२२म०)। कत्प:। इदमहं मनुष्यो मनुव्यानिति प्रदषिषमाठृत्त्वेति। पाठस्तु। (१९)oटूटमहं मनुष्यो मनुव्याम्। . सह रायसो- घेष"(२९) दति। 'ब्रईं' यजमान:, 'मनुख्यः', सन् 'ददं' प्रत्यवं वथा भवति तथा, 'मनुष्यान्', प्रापोमीति शेषः। हे'बोमपीथ' सामपान, 'मां', त्ाभिमुख्येम 'सन्विद्ि' प्रापुरि, न केवसं त्वमेव, किन्तु 'प्रजया रायसोषेष', च 'सह', तदुभयमपि मां प्राप्ोद्ठ ।। यजमानस मनुष्यलं मनुष्यतप्राप्तिख प्रसद्धा दत्येतहर्रयति। "हूदमईं मनुष्यो मनुष्यानित्याह॥१॥ मनुख्य हि। एष सम् मनुष्यानुपैति"। इति। (५ूप्र०।८ऋ०।३४म०)। सोमपानप्रार्थनार्या कारणं दर्भयति। "ईश्वरो वे प्रव- ग्यमुदासयम्। प्रजां पशमलोमपीयमनूदास: सोमपीयानु- मेहि। सह प्रजया सह रायस्ोषेणेत्याह। प्रजामेव पपन्-

--- * अन प्रवर्ग्यस्य देवप्रापयमिति D चिश्ितपुखकपाठ:।

8 प्रपाठके १९ चनुवाक:। थाऽडनु मेहिं। सह म्रजया सब रायस्पोषे(९९)*। (र१)सुमिचा न आप जोषधयः सन्तु। दुर्म्मिचास्तसैं भूयासुः। योऽस्मान् देष्टिं। यन्ब वयं ड्िष्म:)

प्रवग्ये उद्ाक्षयति चषी तदाभी तं 'प्रवर्ग्यम्', 'बमु', खकीर्यां 'प्रजां' पुचादिकां, 'पशून्' गवादीन्, 'सोमपीयं' करिव्यमाखं सोमपानस, 'उदासः' 'ईसरः' उद्वासयितुं समर्थो भवति। प्रवर्म्योदासनमन सर्व्वमिदं नम्यतीत्यर्थी। अतः सोमपीथे- त्यादिमन्त्रपाठेन प्रजादिकं खात्नि सम्पादयतति॥ कच्पः। समिता न पाप भोषधय: दति माज्जालीयट्रेजे च्छष्टखरे मार््जविलेति। पाठस्तु। (१९)"सुमिचा न भ्ापः श्ोषधयः सन्तु · यञ् वयं दविभः'(१९) दूति। एता: 'आापः', तत्कार्य्याः 'श्ोषधयः', च 'नः' ब्रस््राक, 'सुमिचाः' सुसिग्धा:, 'सन्तु'। 'यः' द्ेष्टा, यस द्वेव्यः, 'तस्े' उभवसे, 'दुर्मिनाः प्रजवः, 'सन्तु' ॥ प्रथमपादखान्नीःपरर्ता दर्भयति। "समिचा न चाप शोषधय: सन्वित्याह। आरभनिषमेवेतामाणाखे"। इति। (५त्र०।

उत्तरभागस अुविषयाभिचारतं दर्भयति। "दुर्मित्रा-

• B चिद्रितपुलमे सह प्रजर्येति पाठो नादि। G,B, चिक्कित- पुल्तवयो 'स्पेो'बार उदात्तो बन्चन बैवार'। t.म प्श्सनीतर्थ: इति चि्रितपुलतनपाठ: ।

वतिटोये बारखाने

(१७उडयं तमेसस्परि। उदु त्वं चि पर १I) । (र)इममूपु ससे भुयासुचाडसान् देषटि यस् वय दिभ इत्याह। श्रभि- चार एवाखैष:"॥ दति। (५प्र०।३०।१७म०) ॥. कल्यः। उदयं तमसतरोत्यादित्यमुपख्तायोदु त्वं चित्र- मिति दाभ्या गाईप्ये जुदात्युपतिष्ठते इति। उदयमिति मन्तः, समास्वाझ्र इत्यनुवाके व्यास्यातः। उदु त्यं जातवेदसं चिचं देवानामिति मन्लडयं उडु त्यमित्यनुवाके व्याख्यातं। एतन्ान्हाइयसाध्यशेमं विधन्ते। "प्र वा एषोडसाखोका- घ्यवते। यः प्रवम्यमुद्दासयति। उदु त्यं चिचमति बौरो- व्यासगया पुनरेत्य माईपत्ये नुद्दोति। चयं वे लोको गाईपत्यः । त्रसिन्नेष लोके प्रतितिष्ठति। चमो खखु वा भ्रा- दित्य: सवगो लोक:। यत् सौरी भवतः। तेनेव सुवर्गीलोका- न्ेति"॥११॥ इति। (५पर.।८न०।१८म०)। प्रवर्ग्यसादासनेन खयमेव 'अम्माझषाकात्', भष्टो भवति। गाईपत्य सैतखेकरूप- खेन तत्र होमे सति सयं 'पस्मिम्', लोके, प्रतिष्ठितो भर्वत। सदित्यस खर्गलोकरूपतवात् मेरमन्त्रेष खर्गादृपि अंगो न भर्वत। ब्रह्मपस्वा परखाया दत्याह, दधाति, बन्वित्व, रपस्री रयसामपहत्ये, वे दिरयं, भ्राड, चडूयति, शेष, वालवित्याइ,

इति माधवोये पक्चमप्रपाठके नवमोऽनवाक:।।<।। *वानान्रवैति इबि H,F, चिववपुसतक दयपाठ:।

1

8 प्रपाठक ११ सानुवाकः।

त्यमसमम्यर सनिं। गायचं नवीयासं। अ्भे देवेषु प्रवाच:(१)।८॥ यामीधे तां ते एजेनावयजे स्वाहा, धम्मख, शं- युधायाः, प्यासिषोमहि, पोषेस, निर्षत्तः, विद्म, सन्तु, भ्रष्टी चं।। अ्नु० ११ ॥

कस्पः । इममूषु त्यमस्भ्यमित्याइवनीये जुद्दोतीत्युपति- हन्ता द्रत्येक दति। पाठस्तु। (१२)"दूममूषु त्यमसभ्ययू सनिं। • श्रगे देवेषु प्रवोष:(१1) दूति। हे 'अग्रे', 'देवेषु', मध्ये 'श्स्मभ्यं', 'निं' फलदानं, 'प्रवोचः' प्रकर्षेण कथय। न केवलं फखदानं, किन्तु 'त्यमिममूषु' तं भ्ास्त्रप्रसिद्धमिममस्ाभि- रिदानी बनुष्ठितं प्रवर्ग्यमपि सुष्ट देवेषु, चपय। कीदृभं प्रवग्यं, 'गायतरं' गायत्ादिकन्दोयुक। अतएव पूर्व्वचा्तातं, 'कन्दोभिवी एषक्रियत दृति'। 'नवीयासं' श्रतिभयेन नूतनं,

भाखान्तरे यामि प्रवरग्यसामानि, तेषामाधारभृता थे मन्त्रासान विधन्ते। "प्रजाप्तिं वे देवा: एक पयोऽदुहन्। तदेभ्यो न व्यभवत्। तदग्निर्व्यकरोत्। तानि पडक्रियाषि सामा- न्यभवन्। ते्षां यो रमोडत्यक्षरत्। तानि शुकरयजूश्वयभवन्।

• G, I, चित्रितपुस्तकदये "न्य"बार उदात्त:। + उपतिकत इति D चिक्रितपुरतकपाठ:। 3 T

५२० तेतिरीये चारष्ने

एक्रियारणां वा एतानि शुक्रियाणि। सामपयसं वा एतयो- रन्यत्। देवानामन्यत्पयः । यह् गो: पयः ॥१॥ तत्माख्यः पय: । चदणायै पयः। तहेवानां पथ:। तस्माच्यनैतैयंजुर्भिख्रन्ति। तत्पयशा चरन्ति। प्रजापतिमेव तहेवान् पयसात्राद्येन सम- ड्ंयन्ति।" इति। (५प्र०१०ऋर०।१म०)। पुरा कदाचित 'देवाः', सव्वें 'प्रजापति', कामधेनुं छल्ा 'एकं पयः' प्रवर्ग्यरूपं चीरं, दुग्धवन्तः।'तत्' एक मेव, भुल्वा देवेभ्य 'न व्यभवत्' वहना देवानामर्थे विविध नाभृत्। वतः सर्वेषां भोगाय न पययाप्तं, तदानीं 'अगनिः', 'तत्' एकं पयः, विविधं 'अकरोत्'। 'तानि' विविधानि पर्यामि, 'पदक्रियाणि' प्रवर्ग्यसम्बन्धीणि, 'बामा- न्यभवन्'। 'तेषा' व पयोरपार्ण सा्था, 'यो रसः', 'अ्रत्यचरत्' तभ्य: भस्तवत्, 'तानि' सामभ्यः सुतानि साराणति, 'एक्रयजूषि' प्रवर्ग्यसम्बन्धिनो मन्त्रा:, शासन्"। 'पइक्रियाणां' प्रवर्ग्यसम्बन्धिनां साख्तां, सम्बन्धीनि प्रवर्ग्ययोग्यानि 'एतानि' यजूशूषि। हत्यं प्रव- ग्णंङ्गमन्त्रोत्पत्तिरत्रा, चथ ट्रयमुच्यते, 'एतयो:' वच्चमापयो: डयो: पयशाम्ये, 'अन्यत्' एक, 'सामपयस' सान्तां प्रिय चोरं, 'ब्न्यत्', 'यत्', 'देवाना', प्रियं। तदुभयं विभज्य प्रदशते। तच गव्यं सामदेवताया: प्रियं, ब्जाचीर देवानां प्रियं, यस्मादेवं मन्त्रोत्पत्तिः, चीरइयस एताटुशं, 'तसमात्', 'यत्' कर्मापि, 'एनेः' 'यजुर्भिः' प्रवर्ग्यमन्त्रेः, 'चरन्ति' ब्रमुतिष्ठन्ति। 'तत्' तब कर्याषि, द्विविधेन 'पयसा', 'चरन्ति'। पूुक्रियमन्त्रेः चीरदयं

• सभवन् इति E, चिक्ितपुलतवपाठ:।

8 प्रपाठके ११ चनवाक:। ५२१

जुजयात्, इति मन्चद्रव्यविभ्निष्टकर्थविधिरयं द्रषटयः । तेन करमषा 'प्रजापतिं', 'देवाम्', च ऋन्नसस्टङ्गान् कुर्ष्यन्ति॥ तन्तदवेदनं प्रशंसति। "एष इलै साकात् प्रवग्यें भक्षयति। वस्ैवं विदुषः प्रवर्ग्यः प्रदृ्यते"। इति। (५ूप्र०।१०प०। २म.)। 'एवं विदुषः' प्रवर्ग्यमाहाव्यविदः, 'यथ्य', 'प्रवम्ये', भ्नुष्ठीयते, सः 'एषः' 'सान्ात्' मुखयं, प्रवर्ग्यफसमनुभवति॥ तस्य प्रवर्ग्यस काम्यमुद्दासनदेनं विधन्ते। "उत्तरवेद्या- मुदासयेत् तेजस्कामख। तेजो वा उत्तरवेदिः ॥२॥ तेज: प्रवर्ग्यः । तेजसेव तेजः समर्द्यति"। इति। (५प्र०१९० न्०। १म०)। उत्तरवेदेरम्याधारलात् प्रवम्यहविषस तत्खरूप- तवात् उभयो सेजस्म्।। तमेव देशं फलान्तराय विधन्ते। "उत्तर वेद्यामुद्दास्ये- दसकामख। मिरो वा एतचशख। यत्पवर्ग्यः। मुखमुत्तर- वेदि:। गो्ष्णेव मुख् सन्दधात्यमाच्याय। बन्नाद् एव भवति"। रति। (५प्र०।१०३०४म०)। प्रवर्ग्यख भिरारूप- व्वादुन्तरवेद्: मुखतान्तनास्ाद्वासने सत्यस्धं भोतुं भिरषा मुखख साधनी रतं भवति। ततोडयं 'पव्नादो भवत्वेव'। उत्तरवेद्यामुद्ासनं प्रभंसति। "यच खलु वा एतमुद्दा- षिनं वयापूसि पय्यासते। परि वे ताप्त समा प्रजा वयापू- - आयासते॥ ३॥ तम्मादुत्तरवेद्यामेवोढ्वासयेत्। प्रजारनां गोपी-

• मुखतान तत्र तस्योडासने इति F, स, चिन्ितपुरुषदयपाटः। + सन्धानमिति F, चित्ञितपुरुन्पाठः। 8I2

तैचिरीये धारखये

वाय"। इति। (५प्र०११०भ०५म०)। 'यप' चखिन संवत्सने, कचिहअविभेषे, 'उदासितं', 'एतं' प्रवम्थ, 'वयापूबि' पचिप:, 'पर्व्यासते' परित मागतोपविभन्ति, 'ताप्तू समा' तं संधंसरं सर्ध्यमपि, पचचिषः, 'प्रजाः' पुचादोन्, 'पर्ययासते' बुचा- दिभवदेदेषु प्रविभ्ति, प्रजा वियन्न इत्यर्थ। वतसेजाडनका- भरादिरयेडरि प्रजारपणार्थ, 'उत्तर देद्याभेवोढ्ामबेत्'। तनापि देशविभ्ेषं विकस्पित विधन्ते। "पुरी वा पक्चा- दोदांस्येत्। मुरसाडा एतज्ज्यातिसदेति। तत्ववाविधा- ति। खार्मेवैनं धोनिमबुदासर्यति"। दति॥ (५प्र०॥१०॥० ६म०। उत्तरवेदे: पर्ष्टभागे पचचिमभागे वा प्रवग्ये 'उद्दा- सयेत्'। प्रवर्ग्यखरूपं दृदं चादित्य'व्यातिः', 'पुरसात्', 'उरेति', 'पख्चात्', प्रसमेति। ततसयोरुभयोरपि तदीय- सामलात् सकीयमेव स्ानं 'अन'खत्य 'उद्ाष्र्यति'। अन्यं देशविशेर्ष विधसे। "अपां मध्य उदासयेत्। वपा वा एतन्ध्याञज्योतिरजायत। ज्योतिः प्रवर्ग्यः । ख एवैन घामा प्रतिष्ठापयति" इति ॥४॥ (५प्र०।१० अ्०७म०)। 'एतत्' म्रीर्व्यविद्युत्खरूपं, 'ज्यातिः', 'अपां मध्यादजायत'। 'प्रवर्ग्यः', च 'ज्यातिः'खरुपः। तम्म्मात् 'एनं' प्रवग्ये, खकोय एव खाने 'प्रतिष्ठापयति'। देभान्तरं विधन्ने। "यं द्विव्यात्। चन स खात्। तर्खा

*'रतत्' वैदयुतरूपमति E, चित्रितपुलकपाठः। 'एतत्' खोवं- वैद्युतरूपमिति H, चिक्रितपुरकमाठः।

8 प्रपाठके ११ चानुवाकः । ५२२

दिश्युद्वासयेत्। एष वा बभ्निरवे्वामरः । यत्रमवर्ग्यः । नग्निनैवैनं वैश्वानरेणाभिप्रवर्त्तयति""। इति। (५प्र०।१० ऋ०८म०)। यजमान: 'य' पुरुषं, 'द्विय्यात्', 'सः' द्वेव्यः, यष्यां दिभि तिष्ठति, 'तथ्यां दिशि', प्रवम्ये 'उद्ासयेत्'। प्रवर्ग्यस्य वैश्वा- वराग्निरुपल्वात् 'एनं' द्वेव्यं, 'अ्रभि'लव्त वैश्वानराग्रिनैव 'प्रव- ननंयति'। तेनाग्निना तमभितो दहतीत्र्थ।।। तजैव कस्िद्विशेषं विधसे। "श्रदुम्वययाप्ट माखायामु- दामयेत्। ऊग्वी उदुम्वरः । पन्ननं प्राणः। उघु घर्माः ॥ ५ ॥ रदम इममुथ्या मुख्यायपस्य पडुचा प्रालमपि दहमोत्याइ। पडचेवास्य प्राणमपि दर्दत। ता जगार्ततिमार्क्कति"। इति। (५प्र० १०ऋ०८म०)। उदम्वरवृत्तस येयं भाखा तखा प्रबग्यें 'उद्ासयेत्'। उदुम्वरख्ास्ररूपलात्, बव्रख प्राप्तस्थिति- हेतुत्वात्, घर्षस्य च सन्तापरूपलवात्, तदनुसारेणोद्वासनकाखे दूदमित्यादिमन्तरं पठेत्। 'ब्रमुव्यायपस्य' देवदत्तपुत्रस, 'त्र मुख्य' यज्दत्तस्य, 'प्राणं' 'दूदं' प्रत्यनं यथा भर्वात तथा, 'पडचा' सन्तापेन, 'अप', 'दहामि' सर्व्वतो द्ग्ब करोमि। एत- वान्त्पाठेम 'श्रस्य' दवेव्यख, 'प्राप', सन्तापेन 'दहति', एव। तदानोमेवासा 'ब्रारन्ति', प्राप्नोति। देभान्तरं विधन्ते। "चत्र दभा उपदीकसन्तताः सः।त-

+ वच्चमायाऽ्यमिति D,F, H चिक्रितपुस्तकतयपाठः। 1 हरतीतर्थः इति D चिक्रितपुस्तकपाठ:।

तैतिरीये बारखने

दुद्दासयेद् दृष्टिकामस्य। एता वा चपाममृष्नावर्थो नाम। यहभी:। वसो खखु वा आादित्य दूतो वृष्टिमुदीरयति। भस्नावेवास्मा आदित्या वृदिं नियक्कति। ता बापो नियता धच्चना यन्ति"इति॥य॥ (५प्र०१०अ०।१०म)। यम- न्देथे 'दर्भाः', 'उपदीकसन्तताः' सम्वेरविच्किन्ना:, भवन्ति। वृष्टिकाम: तन्न 'उदापयेत्'। य एते दर्भाः 'एताः', एव 'तपां', 'पनुव्नावर्य्यः' द्ूत्येतम्नामभाजा भर्वन्ति, 'अनुज्जाः' बनुक्रम- गता: प्रवाहाः, तद्यका नद्यः 'बनुज्जावर्य्यः'। आपो वै दभा इति युत्यन्तरात् दर्भीणामर्वच्किन्नप्रवा होपेतनदोकपत्वं । प्रव- ग्यंस्यादित्यरूपत्वादादित्यवद् टृष्टिप्रद्ः। प्रतो दर्भेषु तदु- दासने सति 'अदित्यः', घुखोकाद् 'टृष्टिं', प्रेरयति। 'ताः' . व 'आपः', 'धच्वना' महदेशेन सह, 'नियताः', प्रवर्त्तन्ते।

गो: पथः, उत्तरवेदि:, बासते, खापर्यात, घर्षः, यन्ति ।।

दूति पक्चमप्रपाठके दशमोडमुवाक्षः।१०॥ दूति सायनाचार्य्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे वजुरा- रचके चतुर्थप्रपाठके एकादग्ोऽनुवाकः॥११॥

*चपाम नुभ्मावर्य इति B.E, G, I, चिक्रितपुस्तकचतुष्ठयपाठः। चपामनूमस्यावर्य इति J, चिक्रितपुस्तकपाठ:। + जम्ब एव विच्छिन्ना इति D चिह्रितपुलवपाठा। सम्मरवि- चिित्ना इति E चिह्ितपुस्तकपाठ:।

8 प्रयाठणे १२ चमुवाकः। ५२५

पथ द्वादणेडनुवाक: । (')महीनां पयोऽसि विहिंतं देवचा(1)।('ज्योतिभा शंसि वनस्पर्तीनामोषिधीना१ रस:(९)। ९वाजिनं त्वा वाजिनोऽवनयामः । ऊर्द्ध' मनेः सुवगे।) अ्नु०१२॥

प्रथ द्वादशोऽनुवाकः। एकादभे प्रवग्योदासनमुखं। तब महावीरे द्रव्यपूरणा- वसरे घर्मैतसेऽत्रमिति मन्तात् पूव्व चयो मन्त्रा तपेक्षिताः, ते अ्ब दादशे अ्भिधीयन्ते। कम्ः। महीनां पयोडमीति महावोरे गोपय अजयतीति विदितं, देवचेति मन्त्रश्ेषः। (१ मन्त्रः)। हे द्रव्य 'देवचा' देवनिमिसं, 'विहितं' सम्पा- दितं, 'महोनां' गवा, 'पयः', 'भि'॥ कल्पः। ज्योतिर्भा असति वनस्पतीनामोषधोनाप्ट् रस दति मध्विति महावोर बामयतीत्यमुव्त्तते। (९ मन्त्रः)। ३े मधुद्रव्य 'वनस्पतीनां', 'सोषधोनां', च 'रस'भूतस्तवं 'ज्योति- भाः' ज्योतिषां प्रकानकः, 'शभि'। कल्पः। वाजिनं ता वाजिनो वनयाम इति दधीनि महावीर अनयतीत्यमुवसतते। ऊर्द्ध मनः सुवर्गमिति मन्त्र- श्ेष: । (३ मन्त्रः)। 'ऊर्द्ध' उपरिवर्त्तमानं, 'मनः' ममनोयं, *निरुपयावसरे इति E चिक्रितपुलकपाठ:। + ५०० एके दषव्यम्। देवेषु देवनिमित्तमिति E चिड्ञितपुरतकपाठ: ।

सैतिरोये बारखपे

प्रथ पयोदब्रोऽमुवाकः। (१)अस्कान घौ: पृथिवों। श्रस्कान्षभो युवा गाः। सकन्नेमा विश्वा भु्वना। रकचो यन्ः प्रजनयतु(ण)। (९)अस्कानजनि प्राजनि। आ्रा सन्नाजजायते रषा। स्कन्नात् प्रजनिषीमहि(९॥ अनु०१२।

खगें प्राप्ुम, हे दधिद्रव्य, 'वाजिनं' ऋववन्तं, लां 'वाजिनः' भन्नवन्तो वयं, 'अ्वनयामः' महावीरे प्रतिपामः॥ रति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यञ्ञ- रार्थके चतुर्थप्रपाठके दादभोऽमुवाक:।।१२॥

ऋ्थ चयोद प्रोडमुवाकः । चयोदप्मारभ्य प्रायेष घर्षाप्रायखित्ता: *उच्यन्ते। कल्पः। यदि घर्ष स्न्देत्, त्रस्कान् द्यो: प्ृथिवीमिति दाभ्यामभि- मन्त्रयते दति। तच प्रथमामाह।(९"अस्कान् घौः पृथिवीं। •रकस्नो यञ्ः प्रजमयतु"(२) दूति। 'घोः' घुलोकाख्ो देवः, 'पृथिवों', देवता प्रति 'बस्कान्' खवीय्यें रकन्दितवान्। तथा 'यवा' यवनोपेतः, 'छषभः', 'गाः', बड़ो:+ प्रति 'अस्कान्' खकीयं वोयें सकन्दितवान्। 'दूमा विश्वा भुवना' एतानि पयोदभमारभ्य तयो धर्मप्रायखित्ता इवि E चिक्ितपुस्कपाठ:। + वर्ही: इति D चिड्जितपुसनपाठ: ।

8 प्रपाठणे १8 सनुवाकः।

पथ चतुर्दशेडमुवाकः । या पुरस्तांदियुदापतत्। तां ते एतेनावयजे स्वा-

स्व्याषि भूतजातानि, 'स्कन्ना' स्न्वीर्ययकपापि। मतो- Sत्रापि 'सब्ः' द्रव्यस्कन्दमयुक्रः, 'यत्तः', 'प्रजमयतु' प्रजा- मुत्यादयतु॥ ऋथ द्वितीयामाह।(९)"बस्कानजनि प्राजनि। • कनात् पजमिषोमदि"(१) दति। 'म्रस्कान्' द्रव्यं स्कन्नमभृत्, तेन 'अजनि' किञ्विदपत्यमत्यनं। 'प्रायनि' प्रकर्षेदापत्वस् त्रपत्व- मुत्पनं । 'सकन्नात्', द्रव्यात् 'उषा' सेचनसमर्थ: पुतरः, 'बाजा- यते'। वतो वयं 'सवात्' द्रव्यात्, 'प्रजनिषोमदि' प्रक-

दति सायनाचार्थ्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे वजुरा- रसके चतुर्थंप्रपाठके जयोदन्रोजुवाक:॥१३॥

पध चतुर्दश्ाऽमवाकः। कर्पः। यदि घरममेष परतु विद्युदापतेत् या पुरस्ा- द्विदुदापतदिति। एतैर्यथालिकं जुड्यादिति। पाठसु। "याः पुरछादिघुदापतत्। तां त एतेनावयजे खाहा" इति। 'या' 'विद्युत्' अ्रमनिरुपा, 'पुरसात्' पूर्व्वयां दिभि, 'भापतत्' पतितवती, इति 'ता' विद्युतं, 'ते' तव, सम्बन्धिना * समशव्युत्त इति E चिड्नितपुल्तकपाठ:।

--- तेतिरोये बारखने

हा। या दक्षियतः। या पश्चात्। यतरतः। योपरि- ष्टाहिदुदापंतत्। तां ते एतेनावेयजे सवाहा। अ्रनु० १४ ॥

ब्रथ पसदश्ेऽनवाकः। प्राखाय खाहा व्यानाय खाहाडपानाय साहा। पक्षषे स्वाह्ा श्चाय खाहा। ममसे खाहा वाचे सरस्वत्ये खाहा। अ्रनु० १५॥

'एतेन' होमेन, 'अवचजे' नाशयाम। वच त द्ृत्यभिधाना- हर्ष: सम्बोधनीयः । या दक्षिपत दत्यादियु विषु विद्युदि- व्यादिकममुषञ्जनीयं। ब्रनुष्ङ्गद्योतनायैवोत्तमे मन्त्रे पुनः पच्ते।। दूति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारथके चतुर्थंप्रपाठके चतुर्दशोऽनुवाकः ॥१४॥

अथ पशदभेऽनुवाकः। कर्प: । प्रामाय खाहा पूष्े खाहेत्येतावनुवाका वर्ष प्रायसचित्तानीति घर्षविषये यद्दकव्यं तद्वारयितुंमनुवाकडय- रामः। तचेकमनुवाकमाह। "प्राणाय खाहा व्यानाय खादा • नाशयामि इति D चिककितपुलनपाठ: ।

L

8 प्रयाठनें १६ पमुनात्ः।

पूषे स्ाहा पूषे शरसे स्वादा। पूष्ो प्रंपथ्याय स्ाडा-पूष्णे नरन्धिषाय सवाडा। पूषोडहृंषये स्वाई पूष्णे नर्शीय खाा। पूष्छे साकेताय स्वाहा॥ अनु० १६।

• वाचे सरखत्ये खाहा" दृति। 'वाक्' पब्देन वत्व्यभब्दमा- पतवनङ्डां वारवितुं देवतावाचकस सरखतोभष्दस्र प्रयोग:॥ इति वायनाचार्ययविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश्ने यज. रारथके चतुर्थप्रपाठके पसदम्रोऽमुवाकः।१५्॥

न्रथ कडप्रोडनुवाकः। अभुवाकान्तरमाह। "पूव्े साद् पूष्णे घरसे खाहा। • पष्णे साकेताय खाहा" दति। पोषका देवः 'पूषा', सं एव विशेषणभेदाङ्भियते। 'परसे' मनू्षं हिंसकाय, 'प्रप- य्याथ' प्रक्ृष्टखर्गमार्गािताय, नरान् मनुष्यान्, धिमोति प्रीषयतीति 'नरन्विषः', तखै। 'अरत्ृषिः' रख्मेन दीप- मान:, तखे। मुनय दृति धातार्गिरण्श्रब्दः प्रापिणां खख- मार्गेषु मेता 'नरुफः', तख्े। आसमन्तात् म्ानमाकेतः तेन सच वत्तत दति 'साकेतः', जमे।। इति सायमाचार्ययविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजरा- रखके चतुर्थप्रपाठके वोडभ्रेऽनुवाकः॥१६॥ 3U 2

पथ सप्दगोडयुवाक:। उदस्य गुष्माज्ञानुनीर्त विरभतति। भारं पृेथिवी न*भूर्म। प्र शक्तुं देवी मेनीषा। भ्रस्मत् • सुतष्टो रथो न वाजी। अर्जन्त एके म्ि साम मन्वता। तेन

पथ सप्रदगाSमुवाकः । कथ्पः। घर्ममेष्टकामुपदधात्युदख रभाङ्गामुरित्नुवाके- नेति। एतम महाभिचयने द्रखवं। तथा च तच सचका- रेयोकं। घर्ष्पेष्टकामुपधाय कुषतायिनी तथो: प्रवर्ग्ये मन्चा- विति। पाठस। "उदस पभ्ाङ्गानुनार्त्त विरभान्त। • तथा देवतयाद्गिरखङ्गवा सोद" दति। 'भामु:' सर्यय:, 'शरस्' थगे:, 'छमात' बसात्, 'उत्' एति, उच्छव्देनाकाद्ितबात् एतीत्य- व्यापर्नव्यः। स च भावु: 'नार्त्त' भात्ति न प्राप्तः, पुणः पुनः उद्यपरकतोऽप्यग्रिवलसाहय्यादार्निसस्य न विद्यते। 'पृथिवी न' भुमिरिव, भुमिप्रयातं 'भारं', 'बिभत्ति'। यथा पथथिवी प्राषिनां भारं सहते तथा अयं रश्सिभारं सहते। तख्य पभ्रे: प्रसादात् 'एक्रा' निर्याखा, 'मनोषा' 'देवो' कर्षापि मनः प्रेरथम्ती देवता, प्रकर्षेष 'एतु' प्राप्ात। किविमित्तमिति एतदुथते, 'बरम्मत्' निमित्तार्ये, पश्चमी, ब्रस्माननुदरीतु-

• एथिन इति E चिर्रितपुस्तकपाठः। + मन्मती इवि D, F चिश्ितपुस्तवदयपाठा।

8 प्रपाठणे १० सनुवाक:। ५२१

सूर्य्यंमधारयन्। तेन सर्य्यमरोचयन। धर्म्मः शिर-

i स्तद्यमग्निः। पुरौषमसि सम्प्रियं प्रजया पशुभिरभु- वत्। ग्रजापतिर्वा सादयतु। तया देवतयाब्गिर- - खड्गुवा सीद। अ्नु० १७। -

मित्यर्थः । बुद्धिप्राप्ता दृष्टान्तः । 'सतष्टः' वर्धकिना सुष्ट- तक्णेन निष्पादितः, 'वाजो' वेगवान्, 'रथो न' रथ दव, 'एके' महात्मानः, तं अग्रिं 'बर्षन्तः'। 'मद्ि' पूजाष, 'साम' सर्व्वेषु समं, 'मन्वत' मनसि निच्धितवन्तः । 'तेन' अग्रि- तेजसा, 'सुयये', 'बधारयन्' पोषितवन्तः। उद्यन्सं वावादि- त्यमग्निरनुसमारोइतीति त्रुतं, 'तेन' चग्गितेजसा, 'सूयये', 'शरोषयन्' आदीप्नियुक्तमकुर्व्वन्। 'घर्षाः घिरः' यदिदं प्रवर्ग्य- इपं यज्ञस त्रिरोऽसि, 'तदयं' चोयमान:, 'बग्निः', एव। पतो हे अगे, वं 'पुरीष' दृष्टकोपादान* मृत्खरप, 'अ्रति'। तख् खरूपं 'प्रजया पशभि:', 'सम्', एत्य 'प्रियं भुवत्' यजमा- मानां प्रियं भवति। तथाविधाभिरुपे हे घर्ष्पेष्टके 'प्रजापतिः', सां अच छेचे 'साद्यतु' खापयत। 'अद्विरखत्' शद्धिरो- भिरिव, 'तया' प्रजापतिदेवतया, उपचिता सतो 'ब्रुवा सोद' खिरा भूला तिष्ठ।। इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारथके चतुर्थप्रपाठके सप्नदशोऽनुवाकः॥१७॥

•इछकोपधानेति E चिर्ित पुस्त व्रपाठ।

तैसिटोये बारखपे

यास्ते श्रम्र श्रारद्रा येनयो या: कुंलायिनोः। ये ते अम इन्दंबो या उर्णनाभयः। यास्ते अ्रभ्रे तनुष ऊर्ज्जो नामे। ताभिस्वमुभयोभि: संविदानः। प्रजा- भिरमे द्रविरोह सौद। प्रजापतिस्वा साद्यतु। तया देवतंयाङ्गिरसङ्गवा सौद । अनु० १८॥।

प्रथाष्टादभ्रोऽनुवाकः।

कन्पः। कुखायिनों यास्ते बारद्रा योनय दृत्यनुवाकेनेति, उपदधातोत्यनवर्त्तते। पाठस्त। "चासे श्रम्र बाद्रा योनयो या: कुखायिनी:। तया देवतयाद्विरखङ्गवा सीद" दति। हे 'अझे', 'ते' लदीया, 'बार्द्राः योनयः' ऋश्नत्वटटच्वादि- रूपा:, 'आाद्रा:' कारणविशेषाः, सन्ति। ऋत्थादव्यवाहाङ्टि- जातामग्रेसर्मुं यत्मियाष्ट्र सम्षरामीति त्रुतेः । 'याः' च 'कुखा- यिनीः' आइ्वनीयादिस्थानविभ्रेषा: सन्ति। ह 'अग्गे', 'ते' बदीया:, 'रन्दवः' चन्द्रप्रभृतयः ख्ानविभ्रेषाः, 'ये', सन्ति। 'या उर्एनाभयः' यास्ार्णनाभ्यादिसानविभ्रेषाः सन्ति। हे 'त्रग्ने', 'ते' लदीया, 'याः' च त्न्याः, 'तमुवः', 'ऊर्जो नाम' ब्रंषध्यादिपाचकलेनोर्डनामधारिय: सन्ति। 'ताभिः' स-

• या उनाभय हति A, B, G, I, J, चिक्रितपुस्तकपसकपाठः।

8 प्रपाठके १६ चनुवान: ।

पथैको न विंग्रोडभुवाकः। अमिरसि वैश्वानरौडसि। संवत्सरोडसि परि- वत्सरॉडसि। इदावत्सर।Sसीदुवत्सरौडसि। दद्दत्स- रॉडसि वत्सरडसि। तस्यं ते बसन्तः शिरः। ग्रीष्मो दक्षिरः पक्षः। वर्षाः पुच्छ। शरदुत्तरः पक्षः। हेमन्तो मध्यं। पूर्वपक्षाश्चितयः। अपरपक्षाः पुरौषं। त्रद्दो-

व्यामि:, युत्र: 'लं', 'उभयोभिः' दैवीभिमानुषोभिख्व, 'प्रजा- भिः', 'मंविदानः' ऐकमत्यं गतः तं. 'दूह' चेने, 'द्रविष' प्रंस्माकं धननिमित्तं, हे 'अग्े', 'मीद' तिष्ठ, प्रजापतिरि- त्यादि पूर्व्ववत् ॥ दूति सांयना चार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थंप्रकाशे यज-

प्रयेकानविंभाऽनवाकः ।

त्यनुवाकेनेति। पाठसु। "स्गनिरसि वैख्वानरोडसि। तथा देवतयाद्टिरखद्भ्वा सीद" हति। दष्टकाभिर्निष्पत् दे देव लं 'अग्रिरसि', चक्गारैर्विना दष्टकाशरीरमाचेणेव श्रभमितं।

• गतः सन् इति E चिह्ितपुलनपाठः।

नैचिरीये पारखने

राषाखोष्टकाः। तस्य ते मासाश्चार्ईमासाथ कल्यन्तां। ऋतवस्ते कल्यन्तां। संवत्सरस्ते कल्पतां। श्रद्दो- राचाखि ते कल्पन्तां। एति प्रेति वोति समित्युदिति। मजापतिस्वा सादयतु। तया देवतंयाङ्गिरखङ्डुवः सौंद। अनु० १८॥

'वैश्वानरः' विश्वेवां नराणं उपकारकः, 'असि'। प्रभवादी- नामेकेकपसके वर्त्तमाना: प्ब्दाः* संवत्मरादय:, सर्व्वेष्वनुगतो वत्सरः, ल्मेवं षड्विधः 'अि'। 'तख' तथाविधस, 'ते' खर्जरूपस्य, वसन्नाद्युतवः 'घिरः' बाद्यवयवाः, चैचादिमा- सेषु ये शडकपचा: ते चितिरूपाः। ये व छष्पपचाः ते पुरोषरूपाः । यान्यदोराजाषि तानीष्टकारूपाणि। 'तख ते' तादुभख तव, मासादय: खखकार्य्यक्षमा भवन्तु। दतिशष्द- भिरस्का: ब्ा,प्र,वि,सम,उदः, उपसर्गा: ब्त्न निर्दिष्टाः, तैर- चितक्रियां संयोज्य अग्रिदोचं सोतव्ंा इति तात्पय्यार्थः। उचितक्रियार्णं च बहनां सभ्वात् महती सततिः सम्पसते। प्रजापतिरित्यादि पूर्व्ववत्। अगिविभेषणत्वाद् प्रुव इ्ति सिङ्व- निर्देभ:॥ इति सायमा पार्व्यविरचिते माधवीवे वेदार्थप्रकाशे यजुरा- रसके चतुर्थप्रपाठके एकोनविंभ्रोनुवाक: ।।१८।।

• सन्दा इति E चिर्ञित पुल कपाठः । + भभिल्लोतथ्य इति D,E चिड्जितपुलत वद यपाठ: ।

8 प्रचाठके २० चमवाक:।

प्य विंगेऽमवाक:। (I)भूर्भुवः सुबः(१)। (१)ऊर्ध्व ऊषुस ऊतयें। ऊथ्बों ने: पाच2इंस:(९। (रविधुन्दंद्राख%् समने बहूनां। युवा- नश्सन्तम्पलििता जंगार। देवस्ये पश्य काव्यं महित्वा-

भथ विंभोऽमुवाक:। (१)"भुर्भुवः सुवः" (')दूति सर्वप्रायच्ित्तानीति। कयो खोका: 1 सखप्रदा भवन्तिति मन्त्रचयस्यार्थ.॥ कल्य:। यदि महावीर: पद्येत अर्ध्च ऊपुष ऊतय इति - दाभ्यामिति। पाठसु। "(१)ऊर्ध्व ऊषुष ऊतये, अध्चों नः पाच्- .

५ इस.," (१)दूति। एतच मन्त्रयो: प्रतीकढयं। ता च मन्त्रावख्च्ति ल्ामध्वरे देवयन्त इत्यनुवाके व्याख्याता।। कश्यः। यदि भिद्येत विधुन्दद्रापमिति सन्दृंझ्ादिति। पाठस्तु। (९)"विधुन्दद्राणड समने बहनां। • स छः समान"(१) रति। 'बहना' कर्मण, 'समने' समीधीनचेष्टारपे बमुष्ठाने, 'दद्रायं भूय:प्रवर्तमानं, 'विधु' अ्रमुष्ठानख् विधातारं महावीरं, 'युवानं' यावनोपेतपुरुषवट्टृढं, एवं 'सन्तं,' 'पलितः' वयोदीन- सटृभ:1 म्रैथित्यविभ्ेष:, 'जगार' मिगोर्णवान् 'देवस' जग- द्विधातुः परमेश्वरख, 'काव्यं' श्रभिज्ञानरूपं, 'महिला' मरिमानं, 'मः' महावोर, 'छ.' पूर्वेध., 'ममान' सम्यक् पेष्टितवान्। 'ब्रय्म' सन्दधादिवि E चिद्रितपुस्तकपाठः। + पबोडाविसहम् इति F िळ्रितपुस्तनपाठः। ! काम्ं इवि B विश्तपुर्तकपाठ:। 8 v

तैचिरीये बारखने

उद्या ममार। स घः समान(९)।()यह ते चिद्भिश्रिष:। पुरा जर्वभ्य आातृदः। सन्धाता सन्धिं मघवा पुरो- वर्सु: ॥'१॥ निष्कता विह्ेतं पुर्न:(8)। ()पुनरुजी सह रय्या(।

'पथ्य' ह जनसमूह अवलोकय। किन्तन्ाहात्म्यमिति तदुच्यते। ब्स्िमिन् दिने, 'ममार' भग्रोभृत्,* ईट्ट भं खल्ोश्वरस्य माहातमयं॥ कल्पः । तता यानि दृढार्ये संस्ेषणानि रः तैरेनमभि- सन्टुद्यात् यदन्यन्मासान्माषेभ्यक्। यदटते चिदभिश्रिष दृति भिन्न्नं महावोरं विधुन्दद्राणमिति मन्तरेष सन्धाय यद्टूते चिदितिमन्त्रेण संक्ेषणसाधनेरुपलिम्पेत्। पाठसु। (४)''य- दृते चिदभिश्रिषः। • निष्कर्त्ता विहतं पुनः" (8द्ति। 'यत्' महावोरसरूपं, 'जर्दभ्यः पुरा' कपालजरश्य: कपा- लानाझूर्णोभावेभ्य: पूर्वे, 'अरभिश्रिषः छते' अ्रभितः संझेषणसाध- नानि द्रव्याणि विना, 'शतदः' तर्दनव्क्गं प्राप्ोत्। तख महावीरस 'मघवा' इन्द्र, 'सन्धिं' सन्धानं, करिष्यति। कीदृशा मघवा, 'पुरोवसु.' पुरतोऽवस्थितानि वसनि संक्षेषएसा- धनानि द्रव्याषि यस्यामा पुरोवसुः, इत्यं स इन्द्रः 'विद्ृतं' वि- शेषेण भग्नं महावीरं, 'पुनर्निष्कर्त्ता' पुनरपि सम्पादयिष्ति॥

*महावीरो भभ्ो भूदिति E चिकितपुलनपाठः। + कयालक्षरगोम्य इति D चिक्रितपुलतवपाठ: । चटद इति D, F, चिक्ितपुत्तकदयपाठः। ++

J

8 प्रपाठने २० सनुवाकः। ५१०

(मा नौ धर्म व्यथितो विव्यथो नः। मानः परमर्धरं मा रजौडने:। मा स्वस्माशस्तमस्यन्तराधाः। मा रुद्रियासो अभिगुर्दधाने:("।मा नः कर्तुभिर्शोडितेभिरम्मान्। कल्पः। यदि धर्म प्रतिपरीयुः, न वा प्रतिपरीयु, पुनरुजी- सह रय्येति" (1)मन्त्रः। एता्यामेनं प्रतिपरीयुरिति चि: परिषि- सन् पर्येतोति यदुकं, तच्राधिकपर्यावर्त्तने चिः पुनः परियन्ीति विपरीतावर्त्तनं यदुकं, तदकरणोप्येतत् प्रायखित्तं। तब्र मन्त्रयो- र्थदिदं* प्रतोकदयं, पुनरुरजा निवर्त्तखेत्येको मन्त्रः, सह रय्या नि- - वर्त्तख इत्यपरो मन्तर:, एतावुभावपि भूमिभन्नेत्यच व्याख्याता॥ कस्पः। मा नो धर्म व्यथित इत्यष्टा घर्मे व्यथिते प्रायश्चित्ता- नीति। धर्मस्याव्यपयोरूपद्रव्यख व्यथनं चलनं सन्तापाधिकयेन पाचसोपरि उङ्गमने सति एतवयखित्तं। तब प्रथमास्टचमाइ। (१)"मा नो धर्म व्यथितो विव्ययो नः। • मा रुद्रियासो भ्र्भि- गुषधान:" (१)हति। 'नः' त्स्दीय, हे 'धर्म' इविर्द्रव्य, त्वं 'व्यथि- तः' चलितो भूत्ा, 'नः' त्स्ान्, 'मा विव्ययः' खखानान्ा वि- चालय। 'नः भ्रम्माकं, 'परं उत्लहं कर्म, 'बधरं' निछ्ठर्ष, 'मा', कुद। 'रजो मा ननेः' बम्मान् रजोगुएं मा प्रापय,। तथा 'तमस्यन्तः' तमोगुपमध्ये, 'ब्स्मान्', सुष्दु 'मा आ्राधाः' मा सापय। 'वृधानः' वर्धमाना उहदान्ा., 'हट्रियासः' रुद्र सम्बन्धिनः मूरदेवा:, 'मा अभिग.' प्रस्िन् कर्मश्याभिसुस्थेन मा श्रागच्छन्तु। * मन्न्रेमदितमिति D चिश्कितपुस्तकपाठः। -6 3v 2

नेजिरीये बारकने

दिषा सुनीते मा परादा:। मानो रुद्रो निळ्ह- तिर्मा नो अस्ती। मा बावापृथिवी हींडिषातां।२॥ (-)उपे मो मिनरावरुसाविद्ावतं। अन्वादौध्याया- मिड न: सखाया। आादित्यानां प्रसिंतिडेतिः। उग्रा भता पाष्ठाऽद्य विषा परि सो हसक्।

भथ द्वितोयामाह। "(०)मा नः कतुभिर्हीडितेभिरआनू। • मा दयावापृथिवो होडिषाता"(दति। ऐे घर्म 'होडितेभि:' नप- राधयुमः, 'नः' न्रम्मदीयेः, 'कतुभिः,' कुपितस्वं 'श्रस्मान्' यजमा- नानू, 'दविषा' द्वेषेष, 'सुबीते' सुषु सम्पादिते फले, 'मा परादाः' निराकरपं मा कुर,। एतावन्त दालं महता खक्ेमेन सम्पादितर्- मंफलमोषदपराधद्वेषेण मा विनाशयेत्यर्थः। तथा 'रद्र:' करो देव:, 'नः' वसान्, 'मा बस्ता' मैव बखतु, मा निराकरोतु। 'निर्मतिः' अपि राजसदेवता, 'नः' ब्समान्, 'मा ब्स्ा' मा भ- सतु, मा निराकरोतु। 'द्यावाष्टथिव्यावषि देवते 'मा होडि- वार्ता अस्द्विषये कोधसाकुरतां।। चथ दतोयामाइ। ()"उप नो मिनावरुणाविहावतं। • पा- छाऽय विषा परिणो टृपकु"(न) इति। हे 'मिनरावरणी,' 'न.' भसमान्, धर्मापराधरहितान, 'रह'कर्मणि, 'उपावतं' उपेत्य रघनं। ह 'सखाया' बखिवदत्यम्वस्िर्णे पुर्वा, 'दद' कर्मपि, 'नः' पस्मरान्,

8 मपाठके १० चनुवाकः ।

(<)दूमं में वरुस तत्वायामि। त्वननौडमे स त्वन्नौडमे। त्व- मझे पयासि(।(९)उद्दयन्तमेसस्परि। उदुत्यन्तिचं। वयेः सुपर्खा:॥३॥ पुरोवसुः, हौडिषाता%, सुपर्साः ।अनु०२०॥

'प्रन्वादीधार्था' अमुक्रमेष सर्वतो दीपान् कुरुतं। 'बादित्यानां,' सम्बन्धिनी 'हेतिः' पापिष हिंसाकारणमायुधं, 'नः' प्रस्मान्, 'परिषृणत' सर्वता वर्जयतु। कोदृशे हेतिः, 'प्रसिति:' प्रछष्टबन्धा,* 'उग्या' 'तीक्ष्णाघाता, 'पाठा' बजस्पभा, बजभिरव- यवेः प्रहस्ु समर्थेत्यर्थः ।। 'विषा' व्यापिनी,। 'बद्य'भब्दो यथो- ऋविभेषणासमुच्यारथः। चतुर्थादीनामष्टमान्तानान्प ख्ञानाम्पतोकानि दर्भयति। "(2) इमं मे वरुण तत्वा यामि। • खमग्रे त्यासि(८)"। तन्रादयं मन्त्डर्यं इन्रं वो विश्वतसरीवर दत्यन व्यास्यातं। अनन्तरन्तु मन्वद- चमायुष्ट प्रायुदा श्रम्म द्रत्यण व्यास्थातं। ऋ्रन्तिमो जुष्टो दमूना रत्यय व्याख्थात:॥ कव्पः। यदि धर्मेष परंस्वादित्योऽलमियात्। त्रपरख्ा- नारि दर्भेष दिरयं प्रव्ध उदयन्तमसस्रीत पस्थाय उदुत्यं चिचमिति डाभ्याङ्गाईपत्ये ऊत्वा प्रतृव्ध सोभते वयःसपशी इत्या-

•प्रछळबन्धना इति D, F, चिड्रितपुल्तकदयपाठः । प्रश्चष सम्ब- नधना इति E चिड्ितपुततकपाठ:। t प्रहरव समर्थेत्र्थ इवि E पित्रितपुत्तषपाठः।

तैतिरोये बारखने

(१)भूर्भवः सुर्षः। मय त्यदिन्द्रियं महत्। मयि दक्षो मयि क्तुंः। मयि धायि सृवीयं। चिशुग्धमां विरभातु मे।

दित्यमुपतिष्ठत दति। चतसूणामेतासामनर प्रतीकान्याखातानि। (''प्रतोकः) उदयमिति मन्तर: समास्वाग्र दत्यनुवाके व्याख्ातः। उदुत्यं चित्रमिति इयं उदुत्यं जातवेदसे रत्यनुवाके व्यास्थातं। वयः सपर्ण दति मन्तर: स ईंपाि इत्यनुवाके व्यास्यातः। दति सायमाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजजरा- रथके चतुथप्रपाठके विंभोऽनुवाक:॥२०॥

शथ एकविंग्ाऽनुवाक.। यदि घर्म भच्यन्ति भूर्मुंबः खरित्यनुवाकेनेति। पाठस्तु। (९)"भूर्भवःसुवः • उपहृतसोपहतो भच्तयामि'१) इति। भृ- रादिखोकदेवता अमुग्शन्त्विति श्रेषः । 'त्यत्' प्रसिद्धूं, 'मह-' इन्डियसामथें, 'मयि', 'धायि' धीयतां, खाप्तां। तथा 'दचः' उत्साइ, 'कतुः' ग्रमुष्ठानं, 'सवीये' सर्वेषु कार्येषु भोभनं सामथ्ये, तक्षवें 'मयि,' खाखाप्तां। 'चिश्टक्' ऋगिविद्युदातनः चेधा- भिव्नदोप्ि, 'धर्म.,' मदर्थ आकृत्यादिभि: 'सह', 'विभातु' विविधन्दीपतां। 'आराकृतिः' सदल्यः, 'मनः' सहस्पसाधनं, 'विराट्' घन्नं, 'व्योतिः' तेज., 'यज्ञः' ऋतुः, 'पयः' चोरं,

8 प्रपाठवे २१ चनुवाक: ।

आाकूत्या मनसा सह। विराजा ज्योतिषा सइ। यबेन पयंसा सह। ब्रह्मणा तेजंसा सह। क्षनेख यशसा सह। सत्येन तपसा सह। तस्य दोडमशीमि। तस्यं सुम- मंशीमि। तस्ये भक्षमशीमहि। तस्ये त इन्द्रेस पीतस्य मधुमतः। उपह तस्योपह्ण तो भक्षयामि(। १॥ यशंसा सह, षट् चे। अ्रनु० २१।।

'बम्म' ब्राह्मपजातिः, 'तेजः' भरीरकान्तिः, 'पतरं' वचियजातिः 'यञ्ः' कीर्तिः, 'सत्यं' अनृतवर्जितं,* 'तपः' छच्ट्रचान्ट्रायणादिकं, 'तस्य' नेराकृत्यादिभिर्युत्तस्य घर्मस्, 'दोहं' वृव्ादिसमद्धिं, वयं 'अभीमहि' । 'तस सन' तन्नििमित्तं सुखस्य, 'शरीम्दि'। 'त' प्रवर्ग्यस्य, प्रसादात् 'भन्तं' च 'आभोमह्ि' व्याप्ुयाम। हे धर्म 'तस्य' तादृभख, 'ते' तव, रसं 'उपहृतः' बनुज्ञातः, ग्हं भच- यामि। कीट्टभखय तव, 'हन्द्रेण', प्रथमं 'पीतस्,' 'मधुमतः' माधुर्ययुकस्य, 'उपहतस्य' अनुज्ञातस्य ॥। इति सायनाचार्ययविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे यज रारथके चतुर्थप्रपाठके एकविंग्रोऽमवाकः॥ २१॥

• चनतवर्जनमिति E चिक्रितपुषपाठः।

५१२ तैतिरोये बारखने

पथ दाविंभोऽनुवाकः ।

(१)यास्ते श्रमे धोरास्तनुवः। भुख्ध तृष्णा च। मसुक चानाहुतिथ। अशनया चे पिपासा चे। सेदिखा-

पथ द्ाविंभाऽनुवाक: ।

कल्पः । व्यास्याता घोरासन्वोरखेडनुवाक्यो गण उन्तरर चानु- वाकाविति। धोरतमूनां प्रतिपादको डावनुवाका तवोक्रासन्व आाधानप्रतिपादके सचेव्यास्ाताः। घरण्ेऽनुवाक्या भवन्नीति हि तनर सुचेडभिहितं। तथा डयरमुवाकयोर्मरुद्रण उक्रः; स च विकल्पितः; तस्य विनियोगो राजस्यप्रकरणे सचकारेशाभि- दितः; मारतमेकविंभतिकपालं निर्वपति; वेश्वदेवीमामिच्चान्तखा- रसेडनुवावयेर्गऐो .* कपालानुपद्धातोति। ब्राह्मणसाबातं, योऽरखे- नुवाक्यो गएसं मध्यत उपदधातोति। तब घेरतनुप्रतिपादकं प्रथ- ममनुवाकमाह।(९)"यास्ते ब्गे घोरासनुवः 1० यञ वयं नििभ्न:" (१)दूति। 'अगे,' 'ते' तव सम्बन्धिन्यः, 'घारा:,'अत्युयाः, 'तनुवः,' 'याः,' सन्ति, कासा दति पेत् नुदादिभिरमत्यन्ेरष्टाभि: बब्देः प्रतिपादिता: । हे 'ब्रगे', 'ते' तव सम्बन्धिन्यः, 'एताः' उत्ा. •सनुवाकलूवयगजरिति E चिद्ञितपुख्तकमाठ: ।

8 प्रयाठने २३ चनुवाक:।

मंति्व। एतास्ते भ्रभे घोरास्तनुवः। तारभिरमुन्ग। यासमान्डष्टि। यन्ब व्यन्दिष्:।)। अनु० २२।

अथ चयोविंभोऽनुवाक:। (१)स्रिक च स्नीहिति सिहितिश। उष्णा चेशीता थे। उग्रा चे भीमा चे। सदाखी सेदिरनिरा। एतास्ते अभे घोरास्तनुवः। तार्भिरमुर्अंच्छ। यौडसमान्हेहि। यन्ह वर्यन्दिष्मः९)। अ्रनु० २३।

'तनुवः' 'ताभि:' तनुभि: सह, 'यः' ब्रम्माकन्देष्ट, यक द्ेखः 'ऋरमु" द्विविधम्पुरुषं, 'गच्छ'॥ दति सायनाचार्य्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे रारखके चतुर्थप्रपाठके दाविंभाऽनुवाक:॥२२॥

सोहितिक ० यञ्ञ वयं दिभ्:'(१) दति। ख्िगादोन्यनिरान्तानि तनुनामानि। श्रन्यत्पूर्ववत्।। इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यज- रारसके चतुर्थप्रपाठके नयोविंभोऽनुवाक.॥ २३॥ सोहीतिखेति J चिक्रितपुलनपाठ। लिद्ितिक्ेति G,चिड्डि- तमुस्तकपाठ:।. 3 w

तैसिरोये बारखने

नय पतुरषिगोनुवाक:। (vधुनिंय ध्ानय घनये अनयरेक्। निलिम्पय विलिम्पखं विक्षिपः")। अनु० २४। अ्थ पशनिंश्ोडनुवाक:। () उग्रस धुनिख ध्वान्तखं ध्वनञ ध्वनयरंख।

प्रथ पतुर्वि भाऽमुवाक:। मरद्रयप्रतिपादकं प्रथममनुवाकमाइ। (')"धुनिस ध्वान्त- स • विलिग्पश्त विचिपः"(९) दति। धुन्यादीनि सप् पहानि गयगतानां मरद्विभेषाणां नामधेयानि। एतद्रपेण कपासा- व्यवतिष्ठामोत्यथे: । रति सायनाचार्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाश्ने यज रारखके चतुर्थप्रपाठके चतुविग्राडमुवाकः॥२४॥

एत्य प्रेत्य विचिप:(1) दूति। उगादीनि सहमानान्तानि सप् •कपाधान्यवतिषठन्तामितारथं इति E चिक्रितपुलतकपाठ:।

• पपाठकें २६ चनुषाक:।

सहसक्ाश्य सईमानय सईस्वाश्य सदीवाश्य। एत्य प्रेत्ये विश्विपः(०)। अनु० २५। प्रथ वद्टिंभाडमुवाक:। (अडोरने लोदीरयता। पर्धमासास्ोदौप्पयन्तु।

पदानि गवगतानां मरद्िभेषार्या नामधेयानि। सहखादीनि विचिप हत्यन्तानि ववामानि विकष्पितानि। बनुवाकदयोत्ं गणदयं कपालोपधाने विकस्पितं। उत्तरगणे व नामपट्कं पुनर्विकस्पितं ।। इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाजे यज- ररायने सतुर्थप्रपाठके पञचविभ्रोऽमवाकः ।।२५॥

कल्पः। यदि धर्मदुघं वा महावीरं वासेनोपहरेत्, गाईपत्वे सुवाऊतिं जुडयात्, भद्दोराचे लोदोरयतामिति। पा- उस्। (९)"अहोराचे लोदीरयता• संवत्सरसवाइन्य"१) इति। चोरस नामनिर्देभार्य: 'असो,' इति बब्दः। से देवदत्त- नामक चोर लामशेराजदेवते 'उदोरयरता' उङ्गमयतां। भर्धमा- सदेवनालां 'उदोघयनु' सस्कवशेव जयन्ा। मासदेवतासां 8 w 2

नैचिरोये चारखके

मासाल्वां अपयन्तु। चतवरुवा पचन्तु। संवत्सर- स्वा इन्त्वसौ(९)॥ अनु० २६।।

न्रथ सप्तविंश्ाऽनुवाक.। : ()खट् फट जहि। बिन्धी भिन्धी इन्धी कट। इति वार्च: क्रूराखि()। अनु० २७।

'अपयन्त' वळ्ी पतुं प्रवर्ततनां। छतुद्वतास्नां सम्यक पकक कुर्वन्तु। संवत्सरदेवस्त्रां 'इन्न' मारयतु ॥ दति सायनाचार्य्यविरचिते 'माधवोये वेदार्थप्रकाशे यञु- सरखके चतुर्थप्रपाठके षद्िंभोऽमवाकः ॥२६॥

ऋ्रथ सप्नविभाऽमुवाकः । आभिचारप्रकरणे ब्राह्मणे यदुनां, यद्ाचः क्रूरन्तेन वषट् करोति दति। तदेतत्कूरमाह। (१)"खट् फट् जडि • इति वाच: कराणि"(१) दूति। भर्त्नद्योतका: खडादयस्रयोऽनु- करणशब्दाः। इननच्छेदनभेदनवाचकानि* तु क्रियापदानि। 'दूति' एतानि षष्डिधानि, 'वाचः,' 'कूराषि'। इति सयवाचार्य्यविरचिते माधवीये बेदार्थप्रकाशे राइप्यके चतुर्थप्रपाठके सप्नविंश्राऽनुवाक:॥२७॥ * कदमभेदनहनवाचकानि हति Bिर्तपुततकपाठ:। :

7

• प्रमाठने २८ धमुवांक: ।

(")विगा इन्द्र विचरनत्स्याशयस्व। स्वपन्तमिन्द्र पशुमन्तमिच्च। वजजेखमुम्बोधय दुर्विदमें। स्वपतौडस्य प्रहेर भोर्जनेभ्य:()। (एअ्रय्ने अ्रग्निना संवेदस। मत्यों

कल्पः। यदि घर्भेष चरत्खेकटक उत्तिष्ठेत्। विगा दन्द्र विचरनत्सान्नयसेति एनमभिमन्त्रयत दति। पाठस्तु। (९)"विगा हन् विचरनृत्स्यायख • खपतोऽस्य प्रहर भोजनेभ्यः(१) द्ृति। एकाकित्वेनारथ्ये सञ्चरन् वत्मान्मारयति यः अ्रस्न्ना सोयं एकटकः, तद्वाधनमत्र प्रार्थ्टते* । ह 'दन्द्र,' 'विगाः' वत्सानेक- बृकादियोज्य, तद्रचार्य 'विशेषेण 'चरन्,' 'स्याभयख' तमे- कटकं बाधितंहुरु। हे 'इन्द्र,' 'पशडमन्तं' बत्सान् भचयि- तुमायातः पश्डभिर्युकं तमेकळकं, 'सपन्तं' निद्राणं, गच्छ। गत्वा व 'दुर्बिदनं' दुर्बुद्धिघीलं, 'त्रमुं' एकटकं, 'वज्रेण' आायुधेन, बोधय। यथा खपन्तं सुप्नं प्रहारेणी बोधयन्ति, तथा वज्च- प्रहारेण बोधय। बोधयेत्यस्ैवार्थः सपष्टसुच्ते। 'खपन्तं एनमे- कटकं, 'भोजनेभ्यः' वत्सभन्तेभ्यः, निवारयितुं 'प्रहर' भारय, दत्यर्थ: ॥ कल्पः। उभयत शदोप्योल्मकमस्मे प्रत्यस्ेत्। श्रभे न्ग्रि- * प्रारथयते इति D चिह्रितपुस्तकपाठः । + इतप्रदारेय इति E चिन्ितपुस्तकपाठ:।

नैतिरीये चारखने

मृत्युना सं्वद्सव। नमस्ते अस्तु भगव:(९)। (1) सक्ते अ्भे नमः। डिस्ते नमः। चिस्ते नमः। चतुस्ते नमंः। पञ्चऊवत्वस्ते नमः। दुशनवत्वले नमः । शतछञत्वं- स्े नमः। आासइसत्तत्वंस्त नमः । अपरिमितळ्ञ - त्वेस्ते नमः। नर्मस्ते भस्तु मा मा डिश्सी:।0। १। चिस्ते नमः, सप्त चे॥ अ्रनु० २८।

ना संवदखेति। पाठस्तु। (९)"शग्रे अ्ग्निना संवद्ख• ममसते भस्तु भगव:"(९) दूति। हे 'अगे,' उल्पकसत मूल- भागवर्चतिना 'बाग्मना,' उल्मुकाय्रभागवर्ततिना सह, 'संवद्ख' एक- वकं इन्तुमैकमवं प्रापुदि। हे 'मृत्यो,' मूलभागस्विताग्गिप्रेरित, 'मत्युना' अग्रभागस्विताग्निमेरितेन सह, 'संवदख' एकटकं हन्नुं संवादमनुमतिं कुर। हे 'भगवः' ऐश्नर्यादिगुणयुन अग्े, 'ते' तुम्यं, 'नमास्तु'॥ कल्पः। अ्रथैनमनुतिष्ठन्ते सकत्ते अभे नम द्रत्यमुवाक- शेषेपेति। पाठस्तु। (९)"सहन्ते अ्गे नमः • नमस्े ऋसु मा मा हिश्सी:११) दति। टृकदर्भनावृत्त्यनुसारेख नमस्काराट- निवाक्यानि योजनीयानि। यदा सहदर्मनेपि धत्सो मन्त्र:

दति सायनाचार्य्यिरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यज रारथके चतुर्थप्रपाठके पषाविंभ्ोऽनुवाक ॥२८॥

8 प्रपाठने २६ सनुवाक:।

(१)असंखुखो रधिरेखाव्यक्कः। यमस्य दूतः श्पादि- धावसि। यधः सुपर्ः कुखपन्तिषेबसे। यमस्य दतः

कथ्पः। प्रथ यदि यध बालाबुका भयेडका दीर्घमुख्यलूको भृतोपसष्टः प्कुनिवा वदेत्, "पसकाखः" "यदतत्" "दोषितः" "दीर्घमुखि" "इत्यादुलूकः" "यदेतङ्वूतान्यन्वाविश्व" "प्रसार्य

ति। तब व्टभविषयमनुवाकमाह। "ब्रसक्ाखो रुधिरेणाव्य- क्: • प्रहितो भवस्य चोभथो:"(१) दृति। 'म्टभ्र:' पचिवि- नेषः । दे म्यत लं 'विधावसि' विविधन्धावनद्रोषि, नवम- चिच्न् सर्वन ससरमि। कीदृत्रः, 'बससुखः' नस्टक् रखं मुखे बखाता ताटूनः, पातुं सीलतेन 'रधिरेण,' मुखख सर्वख् खेपिलात् 'बथकरः,' ईद्ृग्जातिरिति निस्ेतुमभनक्य, 'चमस्य,' 'दूतः,' यमो दि मारयितुं यतं प्रेषयति। श्रवत् पथ्यते भोषङ्गच्छति इति 'सपात्'। वं रतमा- सयोर्गव्येन दषया युत्लात् 'मत्:,' शोभना पर्यी शेघपत- नयमा यस्ासा 'सपर्षः,'। ताटृनख 'कुछपं' अवं, 'निषेवसे' निर्रां सेवसे। सोवं मतः 'वमस' प्रेताधिपतिदेवस, 'भवस्य' परमेन्नरखान्तयामिक, 'सभवोः' एतयो:, 'दूतः। भवो दि वमं

ैत्तिरीये बारखवे

प्रहिता भवस्यं बोभयो:(९)॥ अनु०२६॥ तथ विंशेऽनुवाक: । (१)यदेतहटं कसा भूत्वा। वाग्देव्यभिरायसि। द्विषन्तं मेडभिराय। तं म्त्यो मृत्यवें नय। स आात्यीऽडर्तिमा- चतु )। अनु० ३०॥

प्रेषयति, यमस गधं। वतः सातात्परम्परया चोभयोदूंतः सन् दूह 'प्रहितः' प्रेषितः ॥

दति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश यज्ञ रारस्यके चतुर्थप्रपाठके एकोनत्रिंभऽनुवाकः।। २८॥

ऋथ पालाटकविषयमनुवाकमाह। (९यदेतटृकसा भूता• स आर्त्ार्ततिमार्च्कतु"(१) दृति। टकः क्रोष्टा, हे'वान्देवि' ध्वनि- देवते, 'टकसो भूतवा' टकादुत्पध, 'अभिरायसि' भाभिसुस्ेन शब्दं करोषि, इति 'यत्,' तन् 'एतत्,' 'मे,' द्विषन्तं, 'अभि- खच्च' 'राय' शब्दं कुछ। हे 'मृत्ो'। टृकरूपं 'तं' 'द्विषन्तं, 'मत्यवे' मारकाय देवाथ, 'नय' प्रापय। 'सः' द्विषन्, 'आ्त्या' रोगेव, 'अन्ति' दुःखं, 'आर्च्जतु' प्राप्नातु॥ दति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारख्के चतुर्थप्रपाठके चिंग्राऽनुवाक: ॥३०॥

7

8 प्रपाठने १२ चनुवाक:।

शथ एकचिंभेऽनवाक:। (यदौषितो यदि वा स्वकामी। भयेडको व्दति वार्चमेतां। तामिन्द्रामी ब्रह्मणा संविदाना। शिवाम- स्म्यं कशुतं एहेषु(। अ्नु० ३१। ्थ द्वानिंभ्ाऽनुवाक: । ()दीघमुखि दुर्शु। मार्स्म दक्षिता वंदः। यदि

भथ एकनिंभाऽनुवाक ॥ भयेडकविषयमनुवाकमाह। (१)"यदोषितो यदि वा • रुपतं स्ठरेषु"(१) दति। एडको* मेष:, सच युद्धव्यसनयक् 'भयेडक:,' तन्दृट्टेव भीत्या मनुष्या: पलायन्ते। स च 'यदि,' केनचित् 'ईषितः' प्रवर्त्तितः, 'यदि वा,'खकामी' खेच्छावर्त्ती सन्, 'एतां' भूयमार्णं, 'वाचं वदति' ध्वनि करोति। ह 'इन्द्रागो,' 'ब्रह्मण' परमेन्रेण वह, 'संविदाना' ऐकमत्यङ्गता, 'बस्म्यं' अम्मदयं, 'गृह्दे- पु,' न्म्मदीयेषु, 'ता' वाचं, 'मिवा' सुखकरीं, छपतं कुरुतं॥ इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यज़- रारथके चतुर्थप्रपाठके एकचिंग्ाऽनुवाकः॥३१॥

ऋथ दाचिंग्ोऽनुवाकः। दीर्घमुखीविषयमनुवाकमाइ। (१)"दीर्घमुखि दुर्ईणु • द्विष- मं मेऽवबाधस"(१) दति। 'दीर्घमुखी' काकस्तो, गर्दभी वा, 'दुष्टा * एवक इति DF चिक्रितपुस्तकडयपाठः। + एषिस इति E चिक्ञितपुत्तकपाठ: । x3

तैिरोये बारखने

दक्षिसतो वदाङ्िषन्तं मेडर्वबाधस्व॥ अनु० ३२॥

(१)दत्यादुलूक आपंप्त्। हिरस्याक्षा त्रयोमुखः। रक्षसान्दूत आ्रगंतः । तमितो नाशयाऽग्रे।।)I अ्रनु० २३।

इनू: यस्या: सा दुईण। ह 'दुर्ईए,' 'दोर्घमुखि,' 'दचपतः' दचियभागे, 'मास वद:' ध्वनिषा कार्षी:,। 'यदि,' दचिएभागे, 'वदात्' बब्दकु्याः, तदा 'मे,' 'द्विषन्तं,' 'अवबाधख' विनाशय॥ इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यज- रारखके चतुर्थप्रपाठके दामिंग्राऽमवाकः ॥३२॥

उलूकविषयमनुवाकमाह। (१)"दृत्यादुसकः • तमितो ना- प्याऽये'(१)दूति। उस्नकः, काकविरोधी घूकः, सोयं 'उलक,' 'हत्यात्' अ्नेन प्रकारेण, 'आपप्त्' प्राप्तात। कीदृभ:, हिरस्व- द्रनने अचिणो यस्यासो 'हिरण्याच,' त्रयोवत् कृष्णवर्णमुखं य- स्यासा 'अयोमुखः,' सच यज्ञविधातिनां 'रचरसा,' 'दूत.,' सन, दूह समागतः'। हे 'अग्रे,' 'तं' उलूकं, 'इतः' खानात्, 'माभय'। दति सायमाचार्य्यविरचिते माधवौये वेदार्थप्रकाशे यज़रा- रखके चतुर्थमपाठके चयस्तिंशोऽनुवाकः ॥ ३३॥

8 प्रपाठणे २8 कागुवायः । ५५२

(V)यदेतदूतान्यन्वाविश्य। दैवीं वाचं वद्सि। डि- वर्ता नः परावद। ताम्मृत्यो मुत्यवें नय। त आ्ात्याS- र्निर्माचन्तु। अ्ग्िनाऽमि: संवदता।)। अनु० ३४।।

भ्रथ चतुस्तिंगाऽमुवाक:।

श्थ भृतोपएषट विषयमनुवाकमाइ। (')“यदेतङ्ज्तान्यन्ा- विभ्व • अग्निनाऽग्रि: संवदतां''दूति। यराग्रावि्टा मनुष्यो यद्दति तद्िषयमिदमुच्ते। यन्ादिभतानि प्रापिन: मनुव्यान् अ्रमुप्रविष्स 'देवों वाचं' मनुष्याणामयोग्यां काखिद्वाचं, 'वदसि,' दृति 'यत्,' 'एतन्' एतेन वचनेन, 'नः' त्रस्माकं, 'द्विषतः' भनूम, 'परावद' पराभृता यथा भवन्ति तथा वद। हे 'मत्यो,' यचादिरूप'मृत्यवे' परमम्त्युरूपाय" देवाय, 'तान्' द्विषतः, 'नय' प्रापय। 'ते' द्विषन्तः, 'आर्त्या' रोगेष, 'आर्त्ति' दुःखं, 'बार्छन्ु' प्राप्ुवन्तु। भ्रत्तित्रर्थे 'श्रग्निना' उस्ुकमूखभा- गवर्निना, 'अभिः' उस्मुकायवर्त्तो, 'संवदता' संवादमनुमतिं करोतु।

दूति सायनाचार्य्यविचिते माधवीये वेदार्थप्रकाने यजरा- रथके चतुर्थप्रपाठके चतुस्तिंश्रेऽमुवाकः॥३४॥ * परमलुरूपाय इति D चिड्ितपुरतनपाठ:। 3 x 2

तैरिरीये पारखने

(१)प्रसाय सकथ्यौ पतसि। सव्यमक्चि निर्पोप च। मेह कंस्य च नार्डमेमत्()। अनु० ३५। त्रथ घट्चिंगोऽनुवाकः । (१)अचिणा त्वा क्रिमे इन्मि। कखेंन जमदमिना। विश्वावसेर्ब्रह्मणा इतः। क्रिमीण2 राजा। अ्रप्येषा

ऋ्थ पश्च निंग्ोऽनुवाकः। प्रथ अकुनिविषयमनुवाकमाइ। (१)"प्रसार्य सकथ्या• मेह कसय च नाऽममत्"(१) दृति। ग्रामगमनादो पभापडभसचक: पच्ी शकुनि:, हे अकुमे 'सक्य्यो प्रसार्य' ऊरू प्रसतो छल्वा, दच 'पतस्ि'। 'सव्यमद्ि' वामसनुः 'निपेपि न' पुनः पुनर्निमो- लर्यास च। तेन दोषेण 'द्रह' त्रसिन् देशे, 'कस्य व न' कस्यापि पुरुषस्य, 'माऽममत्' रोगो मा भवतु॥ रति सायनाचार्य्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारखके चतुर्थप्रपाठके पञ्चचिंग्रोऽनुवाकः॥ ३५्॥

तरथ षड्िंभेऽनुवाक:। कल्पः । यदि घर्मधुक् क्रिमिणा सात्, अचरिणा ला क्रिमे ह- नीत्यनुवाकेनाखा: क्रिमोन् इन्यात्। अपि वा सार्वचिक मेतत् प्रा- यख्ित्तं क्रियेत दति। पाठस्ु। (९)अचरिणा ला क्रिमे इन्ि

8 प्रयाठने ३७ चानुवाक: ५५५

स्थपतिईतः । अ्ररथा माताऽ्यो पिता। अररथों स्थूरा धथा कुद्राः। त्रथो कृष्ण तथो श्ेताः। तयों या- शार्तिका इताः। श्रेताभिः सइ सर्वें इता:॥ अनु०३६।।

()आइरावैद्य। शृतस्य इविषो यथा। तत्सत्यं यदमुं

श्वेताभि: यह सर्वे इता:"(') इति। ह 'क्रिमे,' धर्मधुगादिवर्त्तिन्, 'अचिणा,' 'कखेन,' 'जमदगिना,' व महर्षिणा मनुग्टदीतः त्रहं व्वां 'इन्मि'। 'विश्वावसोर्ब्रह्ाणा' विश्वावसुसंज्ञकस्य गन्धर्वस मन्त्रे- प, 'क्रिमोणं,' 'राजा' खामी, 'इतः'। 'अपि,' च 'एषां' क्रिमोरणं, 'खपतिः' अन्योपि राजव्यतिरितः प्रभुः, 'इत' । अपि च तव 'माता,' इता, तथा तव 'पिता'। अन्येपि क्रिमयः 'स्थूलाः,"चुद्रा:,' 'कृष्णा.,' 'श्वेता:,' व नानाविधा 'इताः'। अपि व 'भाशतिकाः' श्रागत्य मत्यमाना: प्रस्माभिरेव बाध्यमाना: गवाश्वादिभरीरेषु वर्तमाना दंजयूकादय: सर्वेपि, 'श्वेताभिः' क्रिमिजातिभिः, 'सद्,' मारिता: ॥ दूति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यज- रारथके चतुर्थंप्रपाठके षड्निंभोऽनुवाक. ॥ ३६ ॥

कन्यः । यमभिचरेत्तस्य लोितमवदानं रत्वा श्राहरावद्य

५५६ तैचिरोये बारष्के

यमस्य जमभयोः। आरदधामि तथादि तत्। खख फस् म्रसिए। अनु०३७।

यत्र ऋष्टपिंशोनुवाक:। (१)ब्रह्मेण त्वा शपामि। ब्रह्मसस्वा शप्थेन शपा-

भतस्ेत्यनुवाकेन जुडयात् इति। पाठस्। (१)"शाहरावद्य · खण फणू ममि"(१) दूति। 'यथा' यागकाले, 'पटतस्य' 'इविषः' पक्कं इवि:, 'अवद्य' अवदाय, जुज दति। तथा हे बत्ो लोहितं द्वितीयं 'आाहर' आनय। 'ब्रमुं' भतुं, 'यमख,' 'जन्भयो:' दन्तयोर्मध्ये, 'आदधामि' खापयामि' दति 'यत्,' 'तत् सत्यं। 'तत्' कार्यम्, 'तथादि' तथैव अस्तु। दंजनधनेरनुकरपरूपा 'खएफण' शन्दौ,* ता यथा भवतस्तथा अचो मारितोसि। द्ूति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारसके चतुर्थप्रपाठके सप्तनिंभ्ानुवाकः।३०॥।

ऋ्थ ऋष्टाचंभ्रोऽनुवकः। कल्पः। यमभिव्याइरिय्यन् खात् चिरान्ावरं ब्रह्म चर्य चरित्वा आगत्य एनमभिव्याहरेत्, ब्रह्मण तवा अपामोत्य- नवाकेनेतिं। पाठस्तु। (१)"ब्रह्मणा त्वा भपामि ० अधरो मत्पध- खासी"(१) दति। हे जत्रो लां देवदत्तनामानं 'ब्रह्मण' मन्त्रेष, 'प्पामि' आापयुतं करोमि। 'ब्रह्मणः' परमात्मवस्तुनः, 'अपथेन' जा- * खट्पट्शब्दौ इति E चिर्रितपुस्तकपाठ:।

8 प्रपाठके २६ भनवाकः । ५५

मि।घोरेय त्वा शगूणं चक्षषा प्रेक्षे। रौद्रेख त्वाडङ्रि- रसां मनसा ध्यायामि। अघस्य त्वा धारया विध्यामि। भ्र्धंरो मत्पंघसवास।(।)। शन०३८। श्थ एकोनचलारिंशोऽुवाक.। (१)उत्तुंद शिमिजावरि। तल्येंजे तल्य उत्तुद। गि-

पसामर्थ्येन,लां 'पपामि'। 'भगूणं' महर्षोणं, सम्बन्धिना 'घो- रेस' उग्रेथ, 'चनुषा,' वां 'प्रेघे'। 'श्रङ्गिरसां' मदर्षीणं, सम्बन्धिना 'रोद्रेप' उद्येण, 'मनसा,' 'लां,' 'व्यायामि'। 'बरघस्' पापरूपस पूरखायुधस सङ्टहपस, 'धारया, लां 'विध्यामि'। 'बसा' हे दे- वदत्तरूप, लं 'मत्' अ्भिचरित् :* पुरुषात्, 'पधर.,' 'पद्यस्त' अर्वाचोन: पतितो भव ॥ इति सायनाचार्य्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे यजु- रारथके चतुर्थप्रपाठके भ्ष्टभिंग्ाऽनुवाकः॥३८॥

भ्रथ एकोनचलारिंभोऽमुवाक: ।

कल्प:। यं दविय्यान्तस्य गोष्ठेव्वनतमोषधोविखनेत्, उन्तुद निमिजावरीत्यनुवाकेन। अपि वा गोष्ठसेवादचिणं द्वार्बाङमे- तेनेव विचालयेददिति। पाठस्त। (९)उन्तुद त्िमिजावरि• * अभिवदव इवि E चिज्रितपुख्तवपाठ:।

तैचिरीये चारखने

रीशरनुप्रवेशय। मरीचीरुप सबुद। यावदितः पुर- सनादुदयांति सर्य:। तार्वदितौडमुन्नाशय। यॉऽस्मन्दे हटि। यञ् वयं डिष्मः("॥ अ्रनु०३८। भ्रथ चत्वारिंभोऽनुवाक:। ()भूर्भवः सुवा भुर्भुवः सुवो भूर्भवः सुबेः। भुवा-

यञ्च वयं दविभः'(१ दति । छषिमन्तरेख खयमेवोत्पन्ना 'त्रिमि- जावरो,' हे तथाविधाषधे, 'उन्तुद' मजुमुत्तत्य व्ययितं कुर। हे- 'तत्पेजे' तखय भयनखाने समुत्यन्े त्रोषधे, तदीये 'तब्पे,' प्रविश्व तं 'उन्तुद'। ततो ग्टहात् वषटं कत्वा 'गिरीननुप्रवेभय'। ततः 'मरोचोः' दावागिर समोन्, 'उप' प्रापय्य, 'समुद्' सम्यक् बिराकुरु। 'सर्यः,' यावता कालेन 'इतः' देभात्, 'पुरस्ात्' पूर्वस्ान्दिभि, षद्देति, 'तावता, कालेन, 'इतः' देशात्, 'ब्रमुं' देष्टारं, देय्यच् 'नाश्रय'॥ इति सायनाचा्य्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाजे यज- रारथके चतुर्थप्रपाठके एकोनचलारिभाऽनुवाकः॥ ३८॥

कच्प। यधुद्गाता पुरुषः साम गायेत्, ऋध्वर्युरेवतेन साधो- ड्रायेत्। भर्सुवः सवरित्यमवाकेनेति। पाठस। (९)"भूर्युवः सुवो

8 प्रपाठने 8९ चमुबाक:।

डधायि भुवौडधायि भुर्वोडधायि। नुम्सायि नुम्बं नृ- म्सायि नुम्सं नुम्सायि नुम्खं। निधाय्योंऽवापि नि- धाय्योऽवापि निधाय्योडवापि। ए स्मे सस्मे। सु- वर्णज्योतिंः॥। प्नु० ४०।

श्थ एकचत्वारिगोडनुवाक:। ()पूथिवी समित्। तामगि: समिन्धे। साडभि%स-

भूर्ुवः सुवः• सवर्ण्योतिः"(१) रति। एने सर्वे सोभविभेषाः। सचमन्तरेव खोमेरेव खरविभिष्ट: साम आगायेत्। गानार्था तब तवावृत्ति:। भुरादयस्त्रयो लोका रषार्थप्रदा: सन्तु, विभेषतः 'भुवः,' सकान्ात् 'बधायि' सर्वमिष्टं सम्पादितं । नुभिर्मनुष्धैर्मन्यते, अ्रभीष्टलेन सर्यते इति 'मुम्बं' सुखं, गृम्णे सुखे सत्यपि पुनः 'मूम्बं' सुखं, भस्तु। 'निधाय्यः' नितरां सम्पादनीयो भाग:, 'श्रवापि' प्राप्तं। मत्यथो वातिधातुः। 'ए'कारो देवतासम्बोधनार्थः । हे देवते 'मस्मे' अत्म्ा स, 'सवर्षज्योतिः' सवर्णसमानं व्योतिः सम्पदतां॥ रति सायनाचार्य्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकान्ने यज़- रारपके चतुर्थप्रपाठके चत्वारिंभ्राऽमुवाक.॥४०॥

श्रथ एकचत्वारिंभाऽनुवाक:। सचे श्रवान्तरदोयां व्याख्यास्ाम इत्युपक्रम्याभिडितं, चतस *भुवोडायि हति वार्क G, I,J चित्जितपुल्तनानां मूचपाठे वसते, भाष्ये तु "भुबोऽधावि" इति पाठ एव इसते। 3 x

तैतिरीये बारखने

मिन्धे। तामइए सर्मिन्धे। सा मा सर्मिद्ा। भायुषा तेजंसा। वर्चसा ग्रिया। यर्शसा ब्रह्मवर्चसेन। त्र- नादेन सर्मिन्ता: स्वाड।(९)।(")अन्तरिक्षर समित् ।१। तां वायुः सर्मिन्धे। सा वायुश समिन्धे। तामइ सर्मिन्धे। सा मा सर्मिद्ा। आयुंषा तेरजंसा। वर्ष- सा श्रिया। यर्शसा ब्रह्मवर्चसेन। त्रन्ना्द्येन सरमि- न्ताथ स्वाईा(९। (शघीः समित्। तामादित्यः स- मिन्धे। २ ॥

श्रीदुम्बरी: समिधो वृतान्वक्ा अ्भ्याद्धाति, पथिवी समिदि- त्येतर्मन्व्रेरिति। तब प्रथमं मन्त्रमाह। (१)"थिवी समित् ग्रव्ाधेन समिन्ताूखाहा"(१) दूति। 'प्टथिवी,' देवता, स- म्यग्दीय्यमानलात् 'समित्,' इतुचते। 'तां' प्ृथिव्याख्यां समिधं, 'अभिः,' देवः, 'समिन्धे' सम्यग्दीपितवान्। 'सा' व पृथिव्याख्या समित्, 'अभ्निं,' देवं, 'समिन्धे' सम्यग्दीपयति। 'ता' पृथिवो- रूर्पा समिधं, 'बहं,' 'समिन्धे' सम्यक् प्रकान्नयामि। 'सा' च देवता, मया 'समिड्ा,' सती, मां बयुरादिभिः 'समिन्तां" सम्यक् प्रकानयतु। 'तेजः' भरीरकान्तिः, 'वर्चः' वाहदोप्षिः॥

• समिन्धतामिति D चिशतपुलतनपाठ।

j

8 प्रपाठके 8१ चनुवाक: ।

साऽडदित्य: समिन्धे। तामइर सर्मिन्धे। सा मास- मिडा। आयुषा तेजसा। वर्चसा श्रिया। यर्शसा ब्रह्मवर्चसेन। अ्रन्नाद्यैन सर्मिन्ता५ स्वाईा(९)। (8प्राजा- पत्था में समिदंसि सपलक्षयंखी। आातृव्यश्ट मैडसि स्वाहा(8)। (i)अभे वरतपते व्रतर्म्वरिष्यामि ।। ३।। तच्छकेयं तन्में राध्यतां। वायो ब्रतपत शदित्य व्रतपते। वरतानां वृतपते व्रतन्चरिष्यामि। तर्च्छकेयं

देन समिन्ता५ खाहा१)। (१)"दा: समित् • न्नाध्येन समिन्ताप् खाडा"(९) दति पूर्ववद्याख्येया॥ चतुर्थं मन्त्रमाइ। (8)"प्राजापत्या मे • धातव्यह्दा मेऽमि खाहा"(8) दति। हे समित्, तवं 'प्राजापत्या' प्रजापतिसम्बन्धिमो, 'सपत्रचयणे' वैरिविनानननी, 'मे' 'समिदसि' सम्यग्दीपिकाडसि। तम्मात् 'मे' मम, 'भाटव्यहा असि' अनुघातिनी भवस। साऊ- तमिदमस्तु ॥ कस्प:। श्रथ देवता उपतिष्ठते, भभ्ने बतपते जतं च- रियामीति। पाठस्ु। (4)"अग्ने बतपते ० तबे राध्यतां"() दति। हे 'वतपते' प्रवान्तरदीचारूपस परतस्त पालक बग्रे, 'बतं,' ट्दमइं 'चरिय्यामि'। तव्नसादात् 'तत्' बतं, कसु 'बकेयं' अक्रो भुयासं। 'मे' मदीयं, 'तत्' बतं, 'राध्यता' सम्द्धिं मच्छतु। वायो वतपत दत्येतस्मिन् उत्तरस्िन च ब्रतं चरिय्या -: 3Y2

तैतिरोये बारंवने

तन्में राध्यमा। (घाःसमित्। तामादित्य: स- मिन्धे। साऽडदित्य सर्मिन्धे। तामइश सर्मिन्धे। सा मा सर्मिद्ा। आयुषा तेजसा।४ । वचसा श्रिया। यर्शसा ब्रह्मवर्चसेन। पस्षाद्येन सर्मिन्ता१ साडा। अन्तरिक्ष समित्। तो वायुःस- मिन्धे। सा वायुश्समिन्धे। तामइ५ सर्मिन्धे। सामा समिंहा। आयुंषा तेजंसा। वर्षसा श्रिया ॥ ५। यशसा ब्रह्मवर्चसेन। त्रन्नाद्येन समिन्ताप स्ाहा। पुथिवी समित्। तामभ्निः सर्मिन्धे। साडग्रिश स- मिन्धे। तामइश सर्मिन्धे। सा मा समिहा। आ्रा- युषा तेजसा। वर्चसा श्रिया। यरशंसा ब्रह्मवर्चसेन।

मोत्यादिकमनुषज्यते। एतदर्थमेव चतुर्थमन्त्रे पुनराखातं। ऋतपत इत्युनास् पुनरपि पतानामित्युक्रि: शत्सततखोकाराथा। कष्पः । आादृत्तर्मन्त्रेः समिध आधाय भावृत्तेदेवता उपखा- थेति। पाठसु। (")"धीः समित् • तदभकं तबे राधि"() दति। जतावसाने कर्ततव्यलात् 'ब्रचारिषं', हत्यादिभृतार्थवाचिबम्द प्रयोग:। तद्धि चतुर्षु वेदवतेषु साम्यवरतमत्यभिधोयते। एतस प्रवम्याप्र- ल्ाभावेपि इक्रियकाण्डोनमन्तसापेच्षलात् बचावातं। एतच

1

8 प्रपाठने १२ वानुवाबः ।

नन्नारद्येन समिन्ता स्वाडा। म्राञापत्या मे स- मिर्दसि सपलक्षयेी। यातृव्यड मेडसि स्वाझा। भार्दित्य व्रतपते व्रतमंचारिषं। तदशकं त्ें राधि। वायो व्रतपतेऽमें बरतपते। वमानां वृतपते वुतर्मचारिषं। तदेशकं तनें राधि। ई। समित, समिन्धे, वुतं परिष्यामि, तेजसा, त्रिया, यशसा ब्रह्मवर्चसेन, भ्ष्टी पे। अ्रनु० ४१।

(i)यब्ो वार्तः पवरतां मातरिश्ा शवस्तपतु सर्यः।

सचकारेण दर्जितं, प्रथेनं सर्वेषामनुवाकानां प्रभ्ट तोरभिव्याह्दार- यति, प्रथमोन्तमयोवोस्त मेनानुवाकेन श्ान्तिं छर्तवोत।। दति सायनाचार्य्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाथे यज रारथके चतुर्थप्रपाठके एक चत्वारिंशेऽनुवाकः॥।४१॥

कष्प: । गामवसुच्य मदन्तीहपस्पृसोत्तमेनामुवाजेन शान्सिं सुर्वन्ति, एवं सायं प्रातः प्रवर्ग्योपसन्नां परन्नोति। तखिननु- वाके प्रथमं मन्त्रमाइ। (९)"भस्नो वातः • प्रतिधीयता"(१) दति।

सैतिरीये बारण्यवे

पहानि शर्भेवन्तु नः श५ राषिः प्रतिधीयतां(ण)।(१- मुषा नो बुचतु शमादित्य उदेतु नः। श्रिवा नः श- समा भव सुमडीका सरख्वति। मा ते व्यौम संहशिण। ()दूढाये वास्वसि वास्तुमद्दांस्तुमन्तो भूयास्मर मा वा- स्नाम्कित्स अवास्तुः स भूयाध्याडसान्डेड्डि यन्चे वयं

'मातरिय्ा' अन्तरिप्निवासी, 'वातः,' 'नः' त्स्माकं, 'मं' सुखं, यथा भवति, तथा, 'पवता'। 'सर्यः,' ऋपि तथैव 'तपतु'। 'महानि,' ऋपि 'नः' भ्रस्माकं, सुखकराषि 'भवन्तु'। 'राचिः,' व सुखकरी सम्पयतां।। द्वितीयं मन्त्रमाह।(')पमुषा नो वयुच्तु • मा ते बोम संद- नि'(९) दूति। 'उषा', देवी, 'नः' त्रस्माकं, सुखकरी प्रभातं करोतु। 'भादित्यः,' चासाकं सुखकर: 'उदेठ'। 'सरखति,' लं 'नः' मसमान् प्रति, 'शिवा' अनुकूला, 'बन्तमा' अ्रतिशयेन सर्वोपद्रवशमनी, 'सुम्डोका' सुष्ठु सुखकरी, च 'भव'। 'ते संदृभ्चि' तव कटाचे सति, 'व्योम' सखपून्यतं, 'मा,'भृत्॥ वृतीयं मन्त्रमाइ। (९)"टूडाये वास्तु • वं च वयन्दिभ:"(२) इति। के भूमे लं 'इडाये' धेनुरूपाया इडादेव्या:, 'वासु भ्र- सि'निवासख्ानमसि। सर्वें जगत् त्वव्नसादात् 'वासतमत्' निवास- खानयुनं भवतु। वयमपि तग्सादात् 'वास्तमन्तः' निवासखानयु- क्राः, 'भुयास'। 'वास्ते:,' निवासख््ानात् 'माकित्सा' विदिया मा-

1

; " ...

• प्रपाठके 8२ चानुवाक: । ५६प

डिष्मः(९)। (प्रतिष्ठाऽसि प्रतिष्ठावन्तो भृयास्म मा प्रं- तिष्ठा याक्कित्सा चम्रतिष्ठः स भूयाध्योडस्मान्देष्टि यं से वर्य डिष्म:(७)। (wआ बात वाहि भेषजं वि बात वाहि यद्रप:। त्वश हि विश्वभेषजा देवानां दूत ईय- से(५)। (दाविमा वातौ वात आ्सिन्धोरापरावतः ।१।

भयास। 'हि' यममात्, 'वयमेवंविधा: तम्मादस्मराकं विपरीतः 'य.' दवेष्टा, यख देव्य:, सायं 'प्रवास्तुः' निवासस्ानरहितो भृयात्॥ भथ चतुर्थ मन्त्रमाह। (8)"प्रतिष्ठाषि प्रतिष्ठावन्तः • हेष्टि' यं च वयं दिभः"(४) दति। 'प्रतिष्ठा' आाधारः। श्रन्यत् पूर्ववत्॥ शथ पख्चमं मन्तरमाइ। (")"शा वात वादि भेषजं • दे- वानां दूत ईयसे"(4) दति। ह'वात' वायो, मे 'भेषजं', यथा भवति तथा, 'आवादि' प्म्मान् प्रति सर्वतो वातुद। हे 'वात,' 'यद्रपः' पापमस्ति, तत् 'विवादि' विश्षेष गच्छ। यम्मात् 'लं,' 'विश्वभेषजः' इति विश्वस् चिकित्सकः, 'देवानं दूत.,' च सन् 'ई यसे' गच्छसि। भ्रथ वहठ मंत्माह। (1)"हाविभा वाता • परान्यो वातु यद्रप:"() दति। 'इमौ' लोके दुश्समाना, 'दा वाता,' 'भासिन्धो:' समुद्रसहिते प्रदेशे, 'आपरावतः' दूरवर्ततिलोक-

दक मे श्रन्य का वातु पराऽन्यो वांतु यद्रप:(1)1 ()यद् दो बात ते गुदेडमरतस्य निधिर्हितः। ततों नो देहि जीवसे ततो नो वेडि भेषजं। तता नो मद् आर्वन( (क)वात भा वातु भेषजर शंसूमयोभूनेों हृदे। प्रखा भयू दवि तारिषत्। (eटन्द्रस्व गुडो-

युनने देशे, 'वातः' सख्चरतः। बान्तो वायुरेक: तीब्रोऽपर:, तयोर्मथ्ये 'म्रन्य:' एक: प्ान्त, 'मे' मम, 'एचं बावातु' सुखं सम्पाद्यतु। 'श्रन्य:' तोओ्रो वायुः, 'चट्रपः' मम यत्पापरमस्त, तत् 'परा वातु' विनानयतु। भथ सप्तमं मन्त्रमाह। (०)"यद्दो वात • ततो नो मह था- - J वह" दूति। ह 'वात,' 'ते मटहे,'यददः' य. पमा, 'बमतस निधिः,' 'हितः' खापितः, 'ततः' निधे: सकाज्ात्, 'नः' भ्रस्माकं, 'जोवसे' जोवनाय, 'देदि' कियदप्यमतं प्रयक्क। 'ततः' त्रमतात्, 'नः' भ्रत्माकं, 'भेषजं देदि' नरषर्धं सम्पादय। 'तनः' तममात्, 'नः' भ्रत्माकं, 'मह नावड' तेजः सम्पादय। प्थाष्टमं मन्त्रमाह। (न)"वात भवातु भेषजः • प्रथ आयूशवि तारिषत्"*) दति। न्यं 'वातः' 'भेषजं,' यथा भवति तथा, 'आवातु'। 'नः' भ्रम्माकं, 'इदे' मनसे, 'नभूः' अनिष्टशान्तिं भावयन्, 'मयोभः' सुखं च भावयन्, वर्त्ततां। 'न.' भ्रस्माकं, 'आयृंषि' चिरकालजीवनानि, 'प्रतारिषत्' प्रकर्षेष वर्धयतु।

8 प्रपाठने 8२ धनुवाक:।

5सि तं त्वा ग्रपडे सगुः साश्चः। सच यन्मे अ्रस्ति तेने । (१)भू: प्रपंसे भुवः प्रपदे सुवः प्रपंधे भू- भंवः सुवः प्रपदे वायुं म्रपछेडनाती देवतां प्रपधेड- मानमाखखं प्रपंद्ये प्रजापतेर्ब्रह्मकोशं ब्रह्म प्रपंद्य प्रपद्े(९)(९)अन्तरिक्ष म उर्वन्तरें एहद्भ्नय: पर्वताथ

भ्रथ नवमं मन्त्रमाह। (८)"हूण्ड्रस ग्होऽषि • सद यमो त्रस्ि तेन"(<) दूति। अचेष्द्मव्देन परमैश्नययोगादादित्य उचते। तथा च ब्राह्मणं। असा वा आदित्य इन्द्र एष प्रजा- पतिरिति। हे आदित्यमण्डल तं 'इन्ड्रख ग्टहोऽमि' ादित्यस निवासख्ानर्मास। 'नं' तादृनमादित्यग्टर, वां 'प्रपधे' प्राप्तोमि। कोदृभोऽहं, 'मगुः' गोसहितः, 'साम्नः' पन्नसहितः, त्रन्यदृपि 'मे', 'यत्' वस्तु, विद्यने 'तेन सह', तवां प्रविभामि।। श्रथ दथमं मन्त्रमाह। (१")भूः प्रपद्ये भुवः प्पधे ब्रह्म प्रपथे ॐ प्रपद्े"(१) दति। 'भः प्रपधे' भूलोकदेवतां प्रपन्नोस्मि। एवमुत्तरजापि यथाव्यस्तानां प्रपत्तिसथा समसा- नामपि प्रपत्तिः । 'बनान्ती' इत्यनेन आारोग्यकरो देवतोच्यते। 'शाखणं' खनितुमननक्यं, 'ब्रम्मानं' टृढं पाषाएं, 'प्रपधे। पाषाय- वहार्कामयाखित्यर्थः । 'प्रजापतेः', सम्बन्धि 'ब्रह्मकोशं' सर्वमन्त्रा- धारभूतं, 'ब्रह्म' वेदखरूपं, प्रपथे। 'ॐ'कारेण परमात्मा उचते, नर्मपप 'प्रपथे'। 3z

तेतिरीये बारकने

यथा वातं: स्वस्या स्वस्ति मां तया सवस्या स्वस्ति मा- मेसानि(९९)।()प्राखापाना मृत्योमी पातं प्राखापाना मा मीहासिद्ठां९९) (१९मयि मेधां म्यि प्रजा मय्यग्नि- स्तेजो दधानु मयि मेधां मर्यि म्रजां मयीन्द्र इन्द्रिय

अथेकादभमन्त्रमाह। ('१)"अन्तरिचं म उर्वन्तरं खुस्ति भानशानि"१)इति। यदिदं 'बन्तरित', चा्ति तत् 'मे' मदर्थ, 'खर्वन्तरं' विस्तीणवकानः, भृयात्। तस्िअन्तरिसे 'अग्रयः' गाईपत्यादय., 'पर्वताः' मे्वादयख, 'दृदत्' अधिकं सुखं यथा भवति तथा, वर्त्ततामिति भ्रेषः । अ्रचान्तरिये सच्रन् 'वातः', 'यया खस्या' चेमहेतुभतया क्रियया, 'मां', प्रति 'खस्ित' घ्ेमं, प्रापयत्िति शेषः । 'तथा खख्या' च्ेमहेतुभुतया क्रियया, 'मा- नमानि' पसमदोयान्यन्त:करणानि, 'खस्ति' क्षेमं, प्रापयत्विति पेष: ।। भथ दादमं मकमाह। (१९)"ग्राणापानी • मा माहा- सिछं"'१) दूति। हे प्राणापानदेवी 'मृत्यो:', सकाभ्ात् मां 'पातं' रचतं। ह 'प्राशापाना', युर्वा मां कदाचिदपि 'माहासिटटं' मा- परित्यचतं।। श्थ जयोदनं मन्त्रमाह। (१९)"मयि मेधां मयि प्रजां• सयो भाओ दधातु"(१९) दति। गन्मतदर्थधारणज्नत्तिः 'मेधा', 'प्रजा' पुनादि:, 'तेजः' भरीरकान्तिः, तत्सवें 'अग्निर्मवि', सम्पा-

8 प्रपाठणे :२ चनुवाक: ।

दंधातु मयि भेधां मयि म्रजां मयि सर्यां बाज। दधाु९९।२॥

साभेगेभिः। तननो मिनो वर्रखो मामइन्तामदिति: सिन्धुः पृथिवी उत दै:()। (९"कया नश्चिच आ्रभुंव- दूती सदांधः सखा। कया शर्चिष्ठया बुता(।)।

दयतु। 'इन्द्रियं' चचुरादिपाटवं, 'भ्राजः' दोप्निजालं ब्रन्यत् पूर्ववत् ॥ भ्रथ चतुर्दनं मन्त्रमाह। (१B)"'दुभिरकुभिः परिपातं • पृथिवी उत घः"(१) दृति। हे 'अ्मिना', 'सुभगेभिः' साभाग्यैः सृफैः, 'भ्रस्म्रान् पातं', कीवृपैः, 'धुभिः' ध्योतमानेः, 'ब्क्कभि:' रखन हेतुघृतादिद्रव्ययुक्., च 'अ्ररिष्टेभि:' विनाभरहितैः। 'नः' भ्स्म्माक, 'तत्' ऋश्चिना: पालनं, मिचादयो 'मामइन्तां' प्तिभयेन पूजयन्मु। 'सिन्धुः' ससुङ्रः ॥ पथ पखदशं मन्त्रमाह। (')"कया नश्चित • भचिष्ठया- वृता"(१५) दति। कख प्रजापतेः सम्बन्धिनोत्यस्मित्नर्थे 'का' इति शब्दः स्त्रीलिङ्टो वर्त्तते। 'ऊति'शब्दो रचावाचो, 'कया' ऊत्या' प्रजापतिसम्बन्धिना रप्षेन, 'चित्र आभुवत्' चिष्ाऽयं यञ्ञः 'नः'

• दीप्रिजातं इति D चिश्कित पु् ब्रपाठः । 3z 2

तैसिरोये बारखने

(१वस्वा सत्यो मदानां मशडेष्ठा मत्सदन्वसः। - ढाचिंदाबजे वर्सु(। ()अभीषु खः सलौनामविता जरिदृखां। शतर्भभवास्यूतिभि:(१०)। (१ङ)वर्यः सुपर्सा

भ्स्मान् प्रनि, भागतः। कोदृभा यज्ञः, 'मदावृधः' सर्वदा वर्धमान:, 'सखा' सखिवत् प्रियतम:, स च यश्ञ 'कया' प्रजापतिसम्बन्धिन्या, 'अचिष्ठया' अतिभयितवा मत्या, 'ृता' व्त्तते॥ भथ षोडनं मन्त्रमाह। (१९)"कसवा सत्यः • ग्रहृजे वसु"(१५) दति। हे प्रवर्ग्य रवाँ 'कः' प्रजापतिः 'मन्सत्' मस्यतुा इर्षयतु। कीटूभः प्रजापतिः, 'सत्यः' परमार्थभृतः, 'मदानां' हर्षकारणानामायुरादोनां, 'ब्रन्धसः' अमख च, 'मं- हिष्ठः' अ्तिभयेन वर्धयिता, 'पाछजे' सर्वतोऽनिष्टभङ्गारथ, 'वसु' सपेचितं धनं, 'दृढाचित्' दृढमेव, करोतिविति भेषः ॥ पथ सप्तद्वं मन्त्रमाह। (१)०भभीषुएः ऊतिभिः"(१०) इति। हे प्रजापते 'जरितर्ण' जरएमोलानां, 'सखीना' सखिवत्रिपियाणां, 'नः' भ्रम्माकं, 'बतमूतिभिः' वतमञ्चाके. रचषौः, 'अभीषु' सर्वतः, सुद्ठ 'अरविता भवासि' रचिता भव॥ प्रथाष्टादमं मन्त्रमाह। (१८)"वयः सुपर्णा • निधयेव ब- ड्रान्'('८) इति। केचित् 'छषयः', 'इन्रसुपसेदुः', कार्यार्प्रा-

• वाऋजे इति D चिक्रितपुत्तकपाठः। + मादयतु इवि E चिड्रितपुलनपाठ:।

8 प्रयाठने :२ चनुवाक:। ५०१

उपसेदरिन्द्रें प्रियमेधा ऋर्षया नाधमानाः। अप

(९e)शन्ा देवीरभिष्टय भापो भवन्तु पीतयें। शंयो- रभिसवन्तु न:(९८)। (१)ईशाना वारयाखां क्षर्यंन्ती-

प्निषपर्सात्ति:। कीदृभा छषयः, 'वयः' पचिमूर्ततिधारिण, नतएव 'सुपर्णाः' शेभनपचोपेताः, 'प्रियमेधाः' प्रधीतख स्रुतख धा- रचन्त्रिर्मेधा: तरथ्यां प्रोतियुत्ताः। 'नाधमाना: किख्ित्काय याचमाना:। स एव याञ्जाप्रकार: सष्टीक्रियते। रेदून्द्र 'ध्वान्तं' ऋज्ञानलच्तयमन्धकारं, 'अरपोणि' अपसारय। 'चनः' ज्ञानलचसां रृषिं 'पूर्षि' पूरय। 'मिधयेव' श्टङ्लयेव, त्ज्ञानेन, 'बद्धाज्', 'अ्रम्मान्', 'सुसुग्धि' तस्माद ज्ञानात् बन्धनानचय।। पयेकानविंदं मन्त्रमाह। (८)"भस्ो देवोरभिष्टय • गंयो- रभिस्रवन्त न:"(१८) दृति। 'आापः', देव्य:, 'नः' श्रस्ाकं, 'अभिष्ट ये पीतये' भभीष्टाय पानाथ, 'मं' सुखहेतवः, 'भवन्तु'। किस 'न.' ब्रस्ाकं, 'मं' सुखं, यथा भवति तथा, 'गंयो:' दुःखवियोग:, यथा भवति तथा, 'अभिसवन्त' सर्वतः प्रवहन् । भथ विभं मन्त्रमाह। (१०)"ईभाना वायाणं • याचामि भेषजं"(९) दति। अहं 'तपः', देवीः प्रति, 'भेषजं' पापविना्-

तेचिरोवे बारखपे

सर्षखीनां। भरपो याचामि भेषजं९०)। (१९)सुमिचा न आप शषधयः सन्तु दुर्मिषास्तस्मैं भूयासुयाम्मान दवेष्टि यञ्च वयं दिष्मः(९९)। (२९)आपो दि ष्ठा मंयोभुव- स्ता ने ऊर्जे दंघातन । महे रखाय चक्षसे९ '१९यो

कारणमाषधं, 'याचामि', इति। कोदृभीरपः, 'वायार्ण' वर- गोयानां कामानां, 'ईथानाः दातुं समर्था:, 'चर्षणीना' मनु- व्यार्णं, 'पयन्तोः' निवासहेतुभताः ॥ पथेकविंभं मन्त्रमाह। (१९)"सुमिचा न नपः • यच वयं दिसः"(१९) हति। 'आापः', 'स्रोषधयः', च द्त्येता दविविधा देव- ता: 'नः' भ्रस्मान् प्रति, 'समिचा:' सुष्ठ स्तिग्वाः, 'सम्तु'। 'य.' मसदीयः बनुः, 'तसमे', 'दुर्मिना:' दुर्ईदया विरोधिन:, 'सम्तु'॥ भ्रथ द्ाविंशं मन्त्रमाह। (२९)"आपो हि छ्ठा मयो भुवः मरेरणाय चनसे१९)दति। 'दि'शब्द एवकारार्थ: प्रसिद्धाथो वा। हे 'बाप:', यूयमेव 'मयोभुवः ख' सुखस्य भावयि्यो भक्त। खान- पानादिहेतुतवेन सुखोत्पादकतवं प्रषिद्धूं। 'ताः' तादृशो यूयं, 'मः' भम्मान, 'ऊ्जे रसाय, भवदोयरसानुभवार्थें, 'दधातन' खापयत। किस, 'महे महते, 'रणाय' रमणोयाय, 'चससे' दर्भनीयाच, 'दधातन' भ्रस्म्रान् परतत्वसाच्तास्कारयोग्यान् कुरुतेत्वर्थः।। भ्रथ चयोविंशं मन्त्रमाह। (१९)"यो वः भिवतमो रसः • एमतोरिव मातरः"(१९) दूति। 'वः' युन्नाकं, 'शिवतमः' बाब्त-

8 प्रपाठणे :२ समुवाक: ५०३

वेः शिवतमो रसस्तस्ये भाजयतेह नेः। उशतीरिव मातरे:(९९) । (१७)तस्मा रंक्रमाम वो यस्य क्षयाय जि- न्वेथ ।४ ॥ आपो जनयंथा च न:(९)। (२")पुथिवी शान्ता साडगिना शान्ता सा में शान्ता भुचश शमयतु(रा।

तम: सुखेकहेतुः, यो 'रसः', श्र्। 'दह', अस्िन् कर्मणि, 'न.' अ्म्मान्, 'तख्य', 'भाजयत' रसं प्रापयत। तब दृष्टान्त:, 'एभ्ननोरिव मातरः' दति, कामयमाना: प्रोतियक्रा मातरो यथा खकीयस्तन्यरसं प्रापर्यन्ति तद्दत्।। शथ चतुर्विभं मन्त्रमाह्ट।(२४)"तस्ा ऋरङ्गमाम • जमयथा च न:"(१४) दूति। 'यख' रसख, 'प्रयाय' नयेष निवासेन, 'जि- न्वथ' यूयं प्रोता भवथ, 'तत्मे' रसाय, 'वः' युभाम, 'अरङ्गमाम' अलं छमं प्रापुमः। किश्, हे 'बापः', यूयं 'नः' ब्रम्मान्, 'जनयथ' प्रजोत्पादकाम् कुरुत॥ पथ पञ्ञविंभं मन्तमाइ। (९")"पृथिवी बान्ता . रुचर समयतु'(१ दति। वेयं 'प्ृथिवी', देवता, 'सा', दयं 'बान्ता' सर्वापद्रवभमनयुत्ता, न केवलं खयमेव किन्तु 'अग्निना', देवेन सह, 'बान्ता'। तादृनी 'शन्ता', देवता, 'मे' मम, 'इडच' शेकं, 'प्रमयतु' भान्तं करोतु।

तैचिरीये बारकाने

(१अन्तरिक्षा शान्तं तडायुना शन्तं तभें शान्त: शुच: शमयतु(९६। (१०)दौः शान्ता सादित्येन शान्ता सा में शान्ता शुचई शमयतु(९०)। (एपुविवी शान्तिरन्तरिक्ष शान्तिा शन्तिर्हिशः शन्ति- रवान्तरदिशाः शन्तिरत्िः शान्तिर्वायुः शन्तिरा- दित्यः शन्तिथन्द्रमाः शन्तिर्नक्ताषि शन्तिरापः शान्तिरोषधयः शन्तिर्वनस्पतयः शन्तिगैा शन्ति- रजा शन्तिरश्न: शान्ति: पुरुषः शान्तिर्ब्रह् शान्ति- ब्राह्मयः शन्तिः शन्तिरेव शान्तिः शन्तिमें भस्तु शान्ति:(रव)(१e)तयाऽइःशान्त्या सर्वशान्त्या मह्यं द्विपदे

त्थ षष्िंभमपविंधा मन्त्रावाह। (९)"वन्तरिसय • पडच समयतु"(१)। (१०)"दा: ग्ान्ता • पडचयू समयतु"(१०) दूति। 'अन्त' 'घा: शन्ता' मन्त्रदयं पृथिवोमन्त्रवद्वास्थेयं। अथाष्टाविंदं मरमाह। '१८)"पृथिवी शन्तिरन्तरिषठ शान्ति: • शान्तिर्मे भ्रस्तु शान्ति:'(') दति। पृथिव्यादयः सर्व- देवता भममदनिष्ट भमनहेतुत्वात् शान्तिदेवतारूपा:। 'ब्रह'वेद:, पृथिव्यादीनामुपचरितं शान्तिदेवतारूपलं। या तु मान्यभिमा- निनो देवता सा 'शान्तिरेव' मुख्यमेव तख्ा: शान्तितं, अतः सा शान्तिदेवता 'मे', 'भान्तिरस्त' सर्वानिष्टथमनहेतुरस्त॥

8 प्रपाठने 8२ चनवायः। ५०५

चतुष्यदे व शन्तिङ्करोमि शान्तिमें अ्रस्तु शान्ति:(९)। -

(९)एड श्रोख होक्ु षृ्तिख्व तपो मेधा प्रतिष्ठा श्रद्ा -

सत्यं धर्मख्ैतानि मोत्तिष्ठन्तमनूत्तिष्टन्तु मा मार*श्रीख -

हीख प्टर्तिक तपों मेधा प्रतिष्ठा श्रद्ा सत्यं धर्मखै- तार्नि मा मा हासिषु:(१.। (१उदायुषा सायुषदेष- धीना रसेनात्पर्जन्यंस्य भुभ्नेसोदस्थाममुता: भ्रनुं(ण।

श्थेकोनन्निंभं मन्त्रमाह। (१८)"तयाह:् शान्या · ऋ्रस्तु शान्तिः"(१८) दूति। 'बरहं' यजमान .. 'सर्वभान्त्या' सर्वा- निष्ट भमन हेतुतया, पूर्वाक्तगुपविभिट्टया, 'ान्या' शन्तिदेवतया, 'मझं' मच्छरोराथ, "इिपदे' मदौयाय मनुष्यारथ, 'बतुष्पदे) मदोयाय पम्चर्थ 'न', 'शान्तिं' सर्वानिष्टथमनं, 'करोमि'। भतः - शान्तिदेवता 'मे' मदर्थ, 'बान्तिः' सर्वानिष्टथमनहेतुः 'श्रस्तु'॥ अ्रथ चिंभं मन्त्रमाह। (१०)"एह त्रोय ड्रीख • मा मा हाषिषुः'(१०) दूति। श्रीप्रभृतयो धर्मान्ता या देवताः सन्ति, 'एतानि' देवभरीराणि, दह कर्मसमाप्ता 'उत्तिष्ठन्तं', 'माम्', 'बनु' ग्ासमम्तात्, 'उत्तिष्ठन्तु'। यानि श्रीप्रमतीनां सरूपाणि 'एतानि', 'मा', 'मा दासिषुः' मा परित्यजन्तु। पुनरपि 'मा मा हाषिषुः', दिदतिरादराथी॥ भ्रथेकत्रिंशं मन्त्रमाह। (१९)उदायषा खायपा भ्रम्टता%

• मामित्यस्य खाने मा रासिषुः इति पाठः भायव मतः। परन्तु बादर्भपुल्तवेषु तथा नाख्ि। 4A

तेचिरीये चारखाणे

(१९)न्सुर्देवहितं पुरस्ाचुक्रमुचरत्। पश्ेंम शरदं: शतं जीवेम शरद: शतं नन्दाम शरदः शतं मोदाम शरदः शतं भवाम शरदः शतः मृसवाम शरदः शतं प्रबवाम शरदः शतमजीता: स्याम शरदः शतं ज्योक् च

धन"(११) दति। ऋहं 'श्रम्टतान्' देवान्, 'अनु'खच्, आधुरादि- विशेषविभिष्टेन सोमेन सह 'उदखां' उत्तिष्ठामि। चिरजीवनं 'मायुः', तवापि रोगाचुपङ्रवरहितं 'खायु:', तदुभय प्रद्त्ाद्रसख्य तद्रपलवं। 'श्रोषधीनां', 'पर्जन्यसत्र', च 'रसः' सारं। चतुर्भिर्विन्े- षणे: पृथक् क्रियापदमन्वेतुं चत्ारः 'उत्' नम्दाः ॥ श्रथ ह्ाचिंतं मन्त्रमाच। (१९)"तचचुर्देवहितं • सये दृक्े"(१९) दति। 'पुरसात्' पूर्वस्यान्दिति, 'उचरत्' छदयं मच्। 'पक' व्योतिःसरूपं, 'देवचितं' सर्वेभ्यो देवेग्यो हित- कारि, 'चचः' दष्टेरनुग्राइकं, 'तत्' आ्ादित्यमण्डलं, 'बरदः वनं' अतसख्धाकान् संवत्सराम्, सर्वदा 'पश्येम'। तत्प्रसादाव्यीवनादि- व्यापारांस प्राप्ुवाम। 'नन्दाम' द्रव्ये: समड्रा भुयास। 'मो- दाम' तङ्मोगेन इछाः सा। 'भवाम' खखाने निवसाम। 'भपवाम' वेदभासतरइखं गुरमुखादवगच्छेम। 'प्रम्वाम' निय्येभ्य: प्रकर्षेण कथयाम। 'श्रजीताः' भनुणा केनाप्यजिता:, किश् 'जोक' दोघे कालं, 'सये', 'दुभे' द्रषटं सभर्था भुयासा॥

8 प्रपाठये :२ चनुवाक:।

सरिरस्य मध्यात्स मा टषभो लहिताक्ष: सयों विप- थिनमनसा पुनातु(१९। (९)ब्रह्मंसश्रोत्वसि ब्रह्मंस आखी स्थो ब्रह्मस भ्ावर्पनर्मास धारितेयं प्टेथिवी त्र- झंखा मरी धारितमेनेन मुहद्न्तरिक्षं दिवं दाधार

श्रथ बयस्त्रिंशं मन्त्रमाह। (१९)"य उदगात् • मनसा पुनातु"(१९) दति। 'यः' सर्यः, 'महतः' माढात्, 'अर्णवात्' पूर्वसमुद्रात्, तत्रापि विभ्ेषतः 'परिरख्य" जलख्य, 'मथ्यात्', 'विभाजमान:' विशेषेय दोयमान:, 'अद्गात्' उदयक्रकति। 'मः सूर्य', 'मनसा', मां 'पुनातु' भधयतु। कोदृभः सर्य:, 'वृषभः' कामानां वर्षता, 'लेारिताच:' रभवर्णचियुक्त., 'विपस्ित्' वर्वञ्ः । ऋ्रथ चतुस्त्रिंशं मन्त्रमाह। (१४)"ब्रह्मपश्रतन्यसि • अधि- विससत्"(३) हति। बत्र वेद: सम्बोचते। से ख्ुते लं 'ब्र- हाणा:' परमात्मवसुनः, 'श्रोतनी' अवणहेतुभता, 'भ्रभि', ऋ्रम्म- तथ्वं बोधयसीत्यर्थ:। के मदीये ओजे, युवां 'ब्रह्मवः' वेदख, 'भ्राषी सः' नेतरी भवयः, वेदं श्एथ इत्र्थ। हे मनः, 'ब्रह्मयः' वेदख, 'नवपनं' धारणखानं, 'न्रसति'। 'दूय', 'महो' महतो, 'पृथिवी', 'ब्रह्मण' वेदप्रतिपाधेन परमातना, 'धारिता'। 'मदत्' प्रोठं, 'अन्तरिचं', 'एनेन* परमातना, धारितं। 'प्रथिवों'

*सलिलस्थेति E चिड्ितपुस्तकपाठः। + एनेनेति D चिक्रितपुस्तकषपाठः। 4 A 2

तैतिरीये बारखने

पृथिवी सदेवां यद्हं वेद् तद्हं धारयाखि मा म- वेदाऽधि विसरसत्'९७)। (१मेधामनीषे माऽडविंभ्ता: समीचीं भतस्य भव्यस्यावरुद्ौ सर्वमायुरयाखि सर्वमा- युरयाशि(१)। '१आभिर्गोर्भियदता न जनमाप्याय- य इरिवो वईमान:। यदा स्नोतभ्यो म्ह्ि गोषा

विस्तोर्ण, 'सदेवां' देवसचितां, 'दिवं', 'दाधार' परमात्मा धृत- वान्। 'यत्' परमात्मतत्वं, तव्पातपादकं वेदवाक्यं वा, 'ब्रईं' य्रजमान:, 'वेद' जानामि। 'तत' अभयं, 'बईं', सर्वदा मनसि 'धारयाणि'। स वेद:, 'मत्' मत्तः सकागात्, 'अधि' श्ाधि- केन, 'मा विस्मत्' विसस्तो माभृत्॥ श्थ पस्त्रिंं मकमाह। (१)"मेधामनोषे • सर्वभायु रयाणि"(१६) दति। 'मेधा' धारएर्शक्ति:, 'मनोषा' ग्रहसर्शर्ः, ने उभे 'समीची' बमुकूखे सत्या, 'मां' यजमानं, 'भाविभता' सर्वतः प्रविभर्ता। किमथें, 'भृतस' पूर्वमधीतस्य, 'भव्यसर' त्रष्धे- व्यमाएख, व 'त्रवव्डी' स्ीकारायें, एतत्विद्यर्थमेव 'सर्वमायुः', 'अ्याणि' प्राप्नवानि। दिवुत्रिरादराथी।। श्थ षट्चिंगं मन्त्रमाह। (१)"आभिर्गोर्भिर्यदत: • अध ते स्ाम"(१६) दति। हे 'इरिवः' ऋम्नयुश्ेन्द्र, 'आभिर्गोर्भिः' प्रस्मदीयस्तुतिभि:, 'वर्डमान:', तवं 'अतः' प्रसात्कर्मएः, 'ऊनं',

8 प्रपाठवो 8२ सनुवाकः।

बजार्सि भूयिष्ठभाज भ्रर् ते स्याम(२५। (१ब्रह्म प्रा- वादिष्म तबो मा हासीत्। ॐ शान्तिः शन्तिः श- नि:(९n५ ॥ परावर्तः, दधातु, बह्ान्, जिन्वथ, हथे, सप्त च।। अनु० ।४२। (१)नमः, (युञ्जते, (वृष्णो अश्नस्य, ()ब्रह्मन् प्र- वर्ग्येंण, "ब्रह्मन् प्रचरिष्यामः, ()दश प्राचीः, (अ्-

बम्ं, 'नः' अस्मदथ, 'आय्ायय' अभिवर्दधय। 'यदा' यस्िन् काले, 'सोटम्यः' सचनुयहार्थ, 'महि गोचा' महतो मेघान्, 'रजासि' भग्राम् करोषि। 'त्रध' तदा, वयं. 'ते' तव, अनुग्रहात्, 'भूयिष्ठभाज.' 'साम' प्रभुतधनानां लव्धारो भूयास॥ तथ सप्तचिंभं मन्त्रमाह। (१०)"बह्म प्रावादिभ ० शान्तिः शन्ति:"(१०) दूति। एवमुतेन प्रकारेण 'ब्रह्म' परमात्मप्रतिपादक मन्त्रजातं, 'प्रावादिभ' प्रकर्षेण वयं कथितवन्तः। 'तत्' ब्रह्मतत्त्वं, तखय प्रतिपादकं वाक्यस, 'नः' अ्रमान्, 'मा हासीत्' कदाचि- दपि मा परित्यजतु। हे प्रयवप्रतिपाद्य परमात्मन्, भाध्यात्मिकानां व्वरभ्िरोव्यथादिल्यतानां विभ्वानां 'शान्तिः', ऋस्। आधि- भातिकानां चोरव्ाघादिच्चतानां विम्वानां 'पान्ति:', अस्ु। भ्रा- विदेविकानां यचराचमादिकतानां विभ्वानां 'शान्ति:', भ्रस्तु ।।

तैतिरीये बारखपे

पंश्यं गोरपां, (-टेवस्य, (e)समुद्राय, (१)दूषे पीपिष्टि, (११)धर्म्म या ते, (९१)महीनां चत्वारि, (१eअस्कान, (९)या पुरस्तांत् सप्त संन्न, ("प्राखय चीछिं, (1९)पूष्णे चत्वारि, (१)उद्स्य एकाद्भ, (१=)यास्ते सप्त, (e)अ्रि- र्भ्रुंवः सीद एकानविश्शतिः, (१)भू: जर्द्धः विद्शत्, (१९)खू: मयि षोडश, (१२)यास्ते बारा: नव, (१९) सिक् च अष्टौ, (२1)धुमिंख दे, (१1)उग्रथ चीदि, (अहोराने पञ्च, (२०)खट् चीखि, (र) विगा: सप्तदुश, (R)असं- सुखः चत्वारि, (१)यदेतद् कसः पञ्त, (१)यर्दीषितः चत्वारि, (१२)दीघमुखि चीखि, (११)दत्या चत्वारि, (९) यदेतद्जूतानि षट, (१४प्रसार्य चीसि, (१अचिण दश, (१०)आहरावेद्य (एब्रह्मंखा षट् षट्, (१८)उत्तुंद घष्टौ, (")भू: षट्, (४)पृथिवी सष्टषंट्टिः, (०९) शसेः सप्तपच्ाशत्। द्विचंत्वारिश्ज्त्।

नथ नयो वाच इत्यारन्य भमा कातः पक्तामित्व लेरनु- वाके: सम्पार्ध प्रवस्ये सोतुं नस्य प्रवर्ग्यख नामानि दर्भवति। "प्रजापतिः सम्म्रियमाएः । सवाट् समातः । धर्मः प्रषत्नः। मह्दा- वोर उद्धामितः । ऋस्ो खस्तु वावेष आदित्यः। यत्रवर्म्य। स

8 प्रपाठने 8२ अनुवाय: ।

युब्ते,* ब्रह्मन् प्रचरिष्यामः, अपेश्यं गोपां, सं- मुद्रायं, वयमनुकामाम, पूष, धुनिक्, यदेतद्रूतानि, तच्छकेयं भ्रष्टाशीतिः* ॥८८॥ नमः, अ्रर्नुमदन्त । ॥• सोम् शन्तिः शान्तिः शन्तिम इरिः कोम्॥ --

एतानि नामान्यकुर्त" इति। (५प्र०।११३०१म०)। श्ख प्रवर्ग्यस्य तत्तदवखाभेदेन प्रजापत्यादीनि नामानि सम्पद्यन्ते। यदा

• एतत्यरिसाने प्रथमोऽनुवाको न गवितः। युन्धत इत्यारभ्य दशदभतिपरिमयनया द्वितीयामवाकस्य पचदभत्या अतिरित- नववष्िका: दशतिलेन परिगमिवा:। असन् प्रचरिष्याम: इत्यारम्य दमदभता षकानुवाकस्य चतिरिक्षनववण्ििका द्रपतिलेन परिसहाताः। सपशयं गोपा हत्यारम्य दशदभत्यां चवमानवा- वस्य कतिरित्ञनवकणतरना दभतिलवेन परिदीता:। B,G चि- हितपुलनडये दशता: सर्माषद्यशीतिरेव निर्मेता। J चिक्रित- मुख्तकेडपि तथेव। परन्तु उभयन प्रतीका: विभिन्नाः वर्सन्ते। B, G चिक्रितिपुस्तकडयस्य दशदभतिप्रतीषा: यथा, नमः, युश्जते, ऋ्रश्यन प्रचरिष्याम:, सपशयं मोपा:, समुन्ाय, वयमनुक्रामाम, पूषो, चहोराते, बनिया ला, चाया जमयथाचन, अभोतिः। द। J चित्ञितपुलतवस्य दशतिप्रतीका: बथा, नमः, युन्नते, ब्रम्मय घट घट, उत्तदाळा, भू: षट, समझाय, वयममुक्ामाम, पूछो, हो- रात्े, समिया ता, चापो जमवथाचन, द्मीतिः । ८२ । चत्र उभयत्र पाठे दशदभमयनबा दशतीनां क्मेब परिसङानं न रतं। कुतचित् दभदपतिसक्ाया न्यूनाधिकां दृश्यते। चातएव वदुभवविधमाठेडमद इववि चनुमीयते।

५८२ तैत्तिरीये बारवावे

ति. तदा 'प्रजापति:', इत्येवास नाम। सर्वात्मना सम्भृतत्वद्भपचस 'समाट्', दति नाम। प्रटृअ्जनदभापबख 'वर्षः', इति नाम। उद्वासनद्भ्ापनस् 'महावीरः', दति नाम। एताभिर्दशभि: न्रव- खावत् 'यत्' खरूपं, तेन रुपेष 'आादित्यः', दूति नाम। सः 'प्रवर्ग्य.', एवं 'एतानि' 'नामानि', 'बकुर्त', सम्पादितवान्। नामवेदनं प्रभंसति। "य एवं वेद। विदुरेनं नाख्ा" दृति। (५प्र.1११ ऋ०।२म०)। देवदत्तोपाध्याय इत्येवं तदीयं नाम सर्वः ज्ञातं भवति॥ अथ नामविशेषव्यवहारप्रदर्भनेन प्रभंसति। "ब्रह्मवादिनो वदन्ति॥१॥ यो वे वसीया मं ययानाममुपचरति। पुसात्ति वे स तस्मे कामयते। पुप्यार्ततिमसे कामयन्ते। यः एवं वेद। तस्मादवं विद्वान्। धर्म दति दिवाऽडचचीत। सवाडिति नतां । एते वा एतस्य प्रिये तनुवा। एते बख्य प्रिये नामनी। प्रिय- यैवेनं तमुवा ॥१॥ प्रियेश नाना समर्डूयति। कीर्तिरख पूवा गच्छति जनतामायतः" दति। (५प्र०।११ऋ०।१म०)। 'यो वे' व. कोडपि पुमान् मत्यः, 'वसीयापसं' अतिथयेन वसुमनतं धनिकं राजानममात्यादिकं वा, 'यथानामं' तदीयं नामानतिक्रम्व नाम- करणकाले सम्पादितेनेव नाना, 'उपचरति' ऋधिपते खामिति- त्यादिभन्दैर्विना भो देवदन्तेत्यादिकेनैव मुख्येन नाचा तमाङ्यति, 'सः' मत्यः, 'तसै' धनिकाय, 'पुष्ात्ति वे' भाग्यशानिमेव, 'कामयते', उत्तमोपचारयोग्ये मीचव्यवहारात्। त्रथवा 'मः' धनिको राजादि: 'तस्मे' खाभाविकनाया व्यवहरते भत्याय,

1

8 प्रपाठने 8२ चनुवाक:।

'पुष्यानि' धनादिहानिं, 'कामयते' दण्डयितुमिच्ति। न केवखं राजादिरेव किन्त 'यः' मूढः, 'एवं वेद' खाभाविकनाजेव व्यव- हारं निख्चिनोति, 'अ्रस्नै' मूढाय, राजादिप्रभुपरिसरवर्तिनः सर्वेऽपि पुरुषा: 'पुश्पान्ति' ताउनधनहान्यादिकं, 'कामयन्ते', एवं 'ब्रह्मवादिनः', बाऊः। यस्प्रादेवं 'तम्मात्', 'एवं विद्वान्' नामान्तरे- सैव प्रभुर्व्यवहरणीय दत्येवं जानन् पुरुष:, प्रवग्ये प्रत्यहनि 'धर्म दति, नाना व्यतहरेत्, राजी तु 'सवाट्', 'दूति', नाखा। तब्र धर्मशब्देनोचयमाना दोप्यमाना या तनू, सम्राट् बब्देनोप्यमाना सम्यग्राजमाना या तमू., 'एते' उभे ऋपि, 'एतस' प्रवर्ग्यख, 'प्रिये', घरीरे, 'एते' धर्मसवाट्नब्टरुपे, 'शख्' प्रवर्ग्यस्य, "प्रिये', 'ना- मनी'। तस्म्रादेताभ्यां बब्दाभ्यां व्यवहरन् पुरुषः 'प्रिययेव', 'तनुवा' देवादिरूपेण, 'प्रियेश', च 'नाबा', तच्जरीरोचितेनैव, प्रवग्य समृडूं करोति। तथा सति 'जनतामायतः' जनसमूहं सभा प्रति भागच्कृतः, 'अरस्' धर्मादि नामभिर्व्यवहारिणः पुरुषस्, 'कीर्तिः', 'पूर्वा' तस्मरादपि पुरुषात् पूर्वभाविनी, 'गच्कति'। मख पुरुष- स्यागमनाआगेव सर्वेऽपि सभानिष्ठा जना वचिताभिग्ञोऽयं महात्मोत्येवं 'एनं', * प्रभ्नंसन्ति॥ धर्मादिनामविभेषद्वारा प्रवर्ग्यस्य प्रभंरसां रला गायती- चन्दोगतमद्धासाम्येनापि प्रभंसति। "गायत्री देवेभ्योऽपाक्रामत्। तां देवा: प्रवर््येणेवानुव्यभवन्। प्रवग्येणभुवन्। वचतुर्विश्ट्न्तिः सत्वः प्रवग्यें प्रट्टपत्ति। गायजोमेव तदतु विभवति। गायतीमा- * महानित्वेवमेनमिति D चिक्कितपुत्तमपाठः । 4B

तैचिरीवे भारखपे

पोति। पूर्वास्य जनं वतः कोतिर्गच्कृति" इति। (५प०।९११०। 8 म०)। पुरा कदाचिदपरक्का सतो 'गायनरी', देवी, 'देवैम:' सकानात्, 'अपाक्रामत्'। तदा 'देबा:', प्रव्ग्यमनुष्ठाय तेन 'एव', 'प्रवर्र्देय्', 'ता' गायनी, 'बनुष्यभवन्' अ्रन्वेष्ठं विभव: बमथाः श्रभवन्। मन्विव्य च तेन 'प्रवर्म्ेण', 'ता' गावनी, 'प्राप्नुवन्'। बतो यदि डादशस दिनेव्वेकैकसिमन् दिने दिर्द्विरित्येवं 'चतुवि भ्तिश्वत्व:', 'प्रवम्यं', अनुतिष्ठेत्, 'तत्' तदा, 'गायचोमेव', 'बमु'गन्तु' समर्थो भवति। चतुविव्ञतिषञ्ञाया गायन्यचरनिष्ठल्वात्। अतः पज्ा- सामान्यात् 'गायनों', 'प्राप्ाति'। 'जनं यतः' सर्भा गच्कतः, 'अश्य' चतुर्विञ्ञतिवारं प्रवर्म्यानुष्ठायिनः पुरुषस्, 'कोर्तिः', तभा- दपि पूर्वभाविनी सती सरभा प्राप्रोति। पुणरपि प्रकारन्तरेद्यावस्वाविश्रेषगतै्नासभि: प्रभंसति। "वेशदेवः सश्सन् ॥३॥ वसवः प्रटतः। सोमाऽभिकीर्यमाच। भाश्चिनः पयखयानीयमाने। माहतः कथन्। पौष्ण उदन्ः । सारखतो विष्पन्दमान:। मैन: भरो गठहोतः। तेव उद्यतो वायुः। स्रियमाण प्रजापतिः। इथमानो वाग्मुतः ॥8। अभ खलु वावेष आदित्यः । यत्म्रवर्ग्य: । स एतानि नामान्यकुदत" दूति। (५प्र० ११ १ ० ।५ म.)। 'संसन्न:' सम्यणासादनदम्ञं प्राप्ता यः प्रबर्म्य, तख्य 'वेनश्वदेवः', दति नाम, तेन दि विभेदेवासुख- प्ति। प्रवृख्जनंद्भायन्स् 'वसवः', दति नाम, वसनां प्रोमिहेतु- लात्। प्रटृखने सति पाकसानतरे दतसतससनमभिकोर्यमाववं सहभापन्रस्य 'साम:', इति नाम, तन्ीतिहेतुलात्। भ्ानीयमान-

8 प्रपाठन 8२ चनवाक:

I शोरदभापन्ख्य 'बान्िनः', इति नाम, तेन दि अग्चिना टप्यतः।

I पयम सह कथनद्भापवस्य 'माहतः', इति नाम। पाचसान्त- पर्यव्मुद्मनं 'उदन्त:', तदवखापन्स 'पाष्पः', दति नाम। पाचादयुवतत्वं 'विष्पन्दनं', * तह्जापन्रख 'सारखत:', इति नाम। - पचनवाजवेन घनीभावतत् प्रतोयमान: 'परः', बराकारयहण- - दमापजस 'मेन:', रति नाम। पफान्यां खरादुयमनट्भापनख 'तेजः', दूति नाम। ाहवनीयं प्रति ड्रियमापवद्भापन्रख 'वायुः', इति नाम। ब्राइवनोये इयमानत्वदभापसख 'प्रजा- -- पतिः', दति नाम। उतव्वदभापसस 'वाक', इति नाम। एता- -- भिदंबाभिरवस्वावान् य. 'प्रवर्म्यः', तस्य 'सादित्यः', दति नाम। 'सः', प्रवर्ग्यः, एवं तत्तदेवताप्रोतिदेतुलात् सख 'एतानि', 'ना- मानि', 'बकुर्त' सम्पादितवान् ॥ नामवेदनं प्रभंसति। "य एवं वेद। विदुरेनं नाबा" दति। (५प्०११११०१म०) ॥ श्थ प्रश्ननोत्तरा्यां मएमयख महावीरख रोमवाधनतममुपपा- दयति। "ब्रह्मवादिनो वदन्ति। यन्ृएमयमाजति नाश्ुतेऽय। कस्ादेषाऽश्रुत इति। वामेष दति ब्रूयात्। वाच्येव वाचं धाति ॥ ५ ॥ तत्ादभुते" इति। (५प्र०।११ऋ००म०)। दाहमयस्र होमसाधनत्वं सर्वच दृषटं नतु कचिदपि मएमयस्। भतएव साकन्प्रखायीयप्रकरणे समानायते। दारपात्रेय जुद्दोति

• निध्यन्दनमिति D चिड्ञितपुततकपाठः। परिव्यन्दनमिवि E चि- जितपुस्तकपाठ:। 4 B 2

तैचिरीये बारखके

महि मृएमयमाऊतिमानन्न दृति। एवं सत्यच कस्मात्कारणादेव महावीर भाऊतिसाधनतवं प्राप्नोतोति ब्रह्मवादिनां प्रश्नः। तचा- भिज्न पुरुषो 'वागेषः', 'दति', उत्तरं 'ब्रूयात्'। 'एष:' मह्दा- वोर, मम्लर्निष्पादितल्ात् वागात्मक:। अतोऽनेन दोमे सति वाचो मन्तनिष्पन्ने महावीरे 'एव', 'वाचं' मन्त्रनिष्पादितामा- कतिं, सम्पाद्यति। 'तम्मात्' कारणात्, मएमयोऽय्ययं महावोर भ्ातिमईति॥ प्रकारान्तरेण दादभधाविभागमुपजोव्य प्रभसति। "प्रजा- पतिवा एव दादयधा विहितः । यत्प्रवर्ग्य। यत्रागवकाज्नेभ्यः। तेन प्रजा भ्सज। भवकाजदेवासुरामसजत। यदूर्ध्वमवकाग्रेग्यः। तेनात्मसटजत। ब्नं प्रजापतिः। प्रजापतिरवाविषः ॥ ६॥" दति। (५प्र०१११ऋ०७म०)। यः न्यं 'प्रवर्ग्यः', सः 'एषः', 'दादवधा', विभक्कः, 'प्रजापतिः" एव। तत्कथमति तदुच ते। त्रवकान्मन्त्रेम्वः प्राचोनो यो भाग: 'तेन' भागेन, प्रजापतिः 'प्रजाः', सष्टवान्। न्पभं गोपामित्यनुवाके समाजाता दध मन्त्रा श्रवकाननामकाः । एतच* तड्राहणे समाबातं। नवैतेऽवकाना भवन्ति, पत्रिये दभम रति। नमो युश्जत इत्यादिभि: षड्भिरनुवाकेसक्ो मन्त्रसमूद्द भ्वकाशेभ्यः प्राचोनो भाग: तेन प्रजासृष्टिः। 'श्रवकाश स्वेस्तु दर्जभिर्मन्त्रेः 'देवासुरान्', 'ऋसजत'। देवस्य त्वा सवितु प्रसव इत्यादिक: 'श्रवकाभेभ्यः', 'ऊर्ध्वः', मन्त्रभाग:, 'तेन', प्रजापति: 'अन्नं', 'अ्रसृजत'। एवं पूर्वात्तरभागी दा, मध्यदेशः भ्रवकाश

• ततख इति D चिड्रितपुस्तकपाठः।

8 प्रपाठणे 8२ सनुवाक: ।

इतिदादमप्रकारो मन्वस्ङुड: प्रजापतिसरुपः। 'अ्रन्न्न्ं', च प्रजा- पतिसष्ठत्वात् प्रजापतिरुपम्। तादुभः 'प्रजापतिः', एव 'एष:' प्रवर्ग्यरूपः । एवमख्व प्रभस्ततवं द्रष्टव्यं II

वर्दन्ति, तनुवा, सश्सबः, इयमानो वागघुतः, दधाति, एष., ।। श्रमु० ॥१ १॥

इति पस्मप्रपाठके एकादभाऽनुवाकः॥।

शथ दिनविभेषेषु फलविभेषकथनेन प्रवग्य प्रभंसति। "सविता भृत्वा प्रथमेऽइन् प्रदं्धते। तेन कामा५ एति। यद् द्वितीयेडइन् प्रदृव्धते। अग्निर्भूला देवानेति। यत्तृतीयेऽइन् प्रद- व्यते। वायुर्भूतवा प्राणानेति। यचतुर्थेऽइन् प्रदज्धते। आरादित्यो भृता रश्ोनेति। यत्पसमेऽइन् प्रदृव्धतें। चन्द्रमा भृतवा मक्ष- वाख्ोति ॥१॥ यत् षछ्ेऽइन् प्रज्यते। छतुर्भृत्वा संवत्रमेति। यतसप्रमेऽइन् प्रदृज्यते। धाता भूला बकरीमेति। यदष्टमेऽइन् प्रदृज्यते। ृहस्पतिर्भूता गायनीमेति। यन्नवमेSइन् प्रष्टव्यते। मित्रो भृत्वा चिट्ृत दमांलोकानेति। यहममेऽइन् प्रषृज्यते। वरुण भृत्वा विराजमेति॥२॥ यद्कादभेऽइन् प्रदृज्धने। इन्द्रो भूत्वा तिटुभमेति। यद् द्वादभेऽदन् प्रवृज्यते। सोमो भूला सुत्या- मेति" इति। (५ प्र०।१२त०।१म०)। प्रथमे दिवसे 'प्रवृष्धते', इति यत् 'तेन', बनुष्ठानेन, त्रयं 'पवित्रदेत्रः 'भूला', 'कामान्', प्राप्ोति। एवमुन्तरेव्वपि वाक्येषु योजनीयं।।

नैतिरोये बारखवे ٨ حد

डादर्भदिनानुष्ठानं प्रजस् उपसद्भ्य: प्रायोगप्रतीचोनकाखानु- डाने* प्रजंसति। "चत् पुरस्ादुपवदां प्रदव्पते। तम्मादितः पराङ्- मूलोका५ सपन्रेति। यदुपरिष्टादुपवदां प्रटच्चते। तम्दमुतोड- वाडि्माँलोका५ सपन्रेति" इति। (५प्र०।१२ ऋ।२म०)। प्रवर्म्ः आदित्यखरुप., उपसद, खोकस्वरूपाः, तथा सति प्रतिदिनं प्रव- ग्यानुष्ठानाय पसादुपसदामुष्ठानादादित्योऽधोभागवर्त्ता 'पराड्' अर्ध्वाभिमुखः सन, 'दतः', ऋपि उपरितनान् 'श्रमून्' ख- गादिलोकान्, 'तपन्रेति' प्रकाश्नयन् सख्चरति। तथा पूर्वपूर्व- दिनगतेन्दः उपवद्भ्यः उत्तरोत्तरदिनगतः प्रवर्ग्यः 'उपरिष्टात्', वर्तते। 'तआत्', भसावादित्व अर्ध्वलाकवर्ती सन् 'बमुतोऽ्वाछ' खर्गलाकादधोमुखो भूला, 'इमान्' भूरादीन् लोकान्, प्रकाशयन् सखरति।। वेदनं प्रभंसति। "य एवं वेद। एव तपति ।।३।।" दति। (५प्र०। १२ अ०।१म०)। 'य.' पुमान्, 'एवं' उत्रोन प्रकारेज, प्रवर्ग्यख्ा- धसादुपरिष्टाचावसानं जानाति सोडय सर्वतः प्रकाित. 'एव'। नदेवं ब्राह्मयगतान्यां एकादभद्रादजामुवाकगताभ्यां लिचलारिंग्- दनुनाकोत्तमलैरनुष्टेय: प्रवर्ग्य: प्रशसतः॥ !

नचनाप्ेति, विराजमेति, तपति॥ अ्रमु० ॥१ २ ॥

इति पञ्चमप्रपाठके द्वादभोऽमुवाकः॥

8 प्रपाठने :२ चनुवाक: ।

चतुर्थपस्मा्यां प्रपाठकाभ्या प्रपञ्चितः। मन्त्र ग्राह्मपरूपाभ्यां प्रवर्थोयमशेषतः॥

वेदार्थस् प्रकाशेन तमो शाद निवारयन्। पुमार्थीसतरो देयाद्िद्यातोर्थम हेप्ववरः ॥

दति सायनाचार्य्यविरचिते माधवोये वेदार्थप्रकाणे यजरार- सने चहुर्थप्रपाठके दिचलारिशऽनुवाक:॥४२॥

समाप्नसतुर्थप्रपाठक:।

तद्टास्थानरूपेण पञ्मप्रपाठकोऽपि समाप्र:।।

तेततिरीये आरस्यकें पस्चमप्रपाठके प्रथमाऽनुवाकः ।

शन्तस्तन्ना माहासीत। ॐ शान्ति: शान्तिः शान्तिः। क्राम्। ()देवा वै सचमासत। ऋत्विपरिमितं यर्शस्का- मा:। तेडबुवन्। यन्नः प्रथमं यश कच्छात्। सरवेंषा- वस्तत्सशासदिति। तेषां कुरुक्षेचं वेदिरासीत्। तस्यैं खाएडवो दक्षिखाई तसीत। नूर्धमुत्तराई:। परीख- जंघनाईः। मर्व उत्करः ॥१॥ तेषां मखं वैष्णवं यर्श आार्छत्)। (१)तन् न्यंकाम- यत। तेनापाक्रामत्। तं देवा अ्न्वायन्। यशौऽय- रुरुत्समानाः। तस्यान्वागतस्य। सव्याड्नुरजायत। दश्षिणादिषंवः। तस्मादिषुधन्वं पुस्यजन्म। यत्र- जन्मा हि ॥ २ ॥ तमेक: सन्तें। बहवो नाभ्यधृष्णुवन्। तस्मादेक- मिषुधन्विनं। बहवोडनिषुधन्वा नाभिधृष्ुवन्ति()। (१)साऽस्मयत। एकं मा सन्तें बहवो ना्यधर्षिषुरिति। १ एतन्मम्लस्य भाष्यं २०१ एके जषटवं। " ३७२ ३७२ " " "

५ प्रयाठने १ चनुवाक:।

तस्ये सिष्मियासस्य तेजोऽणाक्रामत। तहेवा श्रषधीषु न्यमजुः । ते श्यामाका भ्रभवन्। स्मयाका वै नामै- ते । ३ तत् स्मयाकाना स्मयाकत्वं। तस्मादीक्षितेनापि यृद् स्ेतव्यं। तेजंसो धृत्यैं(९)। (8स धनुः प्रतिष्कम्यांऽ- तिष्ठत्। ता उपदीका अम्रुवन् वरँ दसामहै। भर्थ व इम५ रेन्धयाम। यत के चु खनाम। तदुपोडभिदंख- दामेति। तस्मादुपदीका यज क च ख्नन्ति। तद्पो- डभितृन्दन्ति ॥४ । वारै उत: दासां। तस्य ज्यामप्यादन। तस्य ध्नुं- विप्रवमाख५ शिर उदवर्त्तयत्। तद् द्यावापृथिवी चनु- प्रावनत। यत् प्रार्वततंत।तत् प्रेवर्ग्यस्य प्रवर्ग्यत्वं। यद्रा% इत्यपंतत्। तहर्मस्ये धर्मत्वं। महता वोर्यमपप्तदि- ति। तम्महावीरस्य महावीरत्वं। ५। यद्स्याः समभरन्। तत् सम्ा्ज: सम्रादतवं()। (w)त% स्तुतं देवतास्त्रेधा व्यगसृत। अभि: प्रातःसव- मं। इन्द्रो मार्ध्यन्दिन सर्वनं। विश्वे देवास्तृंतीय- १ एतन्मनस्य भाव्यं २०२ एके जष्टवं। " ३०8 ३७६ "

4c

तैसिरीय चारखके

सवनं। तेनापंशीष्णा यब्मेन यजमाना:। नाशिषो- ड्वारन्धत। न सुंवर्ग लोकमभ्यंजयन्()। (1ते देवा अश्निनावन्रुवन् । ६। भिषजी वै स्थः। इृदं यत्ञस्य शिरः प्रतिधत्तमिति। सावजूतां वर उणावहै। ग्रई एव नावचापि एक्ता- मिर्ति। ताभ्यामेतमाश्विनमयखन्। तावेतद्यन्नस्व शिर: प्रत्यंधत्तां()। (यत् प्रंवग्यः। तेन सभी- षर्षा यभ्जेन यर्जमाना:। अ्रवाशिषोडरबन्धत। अ्रभि सं- वर्ग लोकमंजयन्* ॥ यत् प्रंवग्ी प्रवुखतिं। य- सस्यैव तच्िर: प्रतिदधाति। तेन सशीष्ी यब्ञेन यजमानः । अ्रवाशिषा रुन्धे। अभि सुवर्ग लोकां जे- यति। तस्मादेष आश्विनप्रंवया इव। यत् प्रंवर्म्ब:(9)

उत्कर:(१), fि(२), एते(२), वन्दन्ति(8), मह्ा- वीरत्वम्(५), अगुवन(६), अजयन्, सप्त (9)। अनु० १॥

६ एतन्मन्लस्य भाष्यं.३०० एके दषटवं। " * अभ्यजयत्िति A चिळ्रितपुसतकपाठा।

• पपाठने २ चनुवाबः।

(')साविचं जुद्दोति प्रस्त्वै। चतुर्पशोतेन जुद्दोति। धतुष्पाद: पशवः। पञ्रूनेवारवरन्ये। चतंलो दिशंः।

न वो भागानि इव्यंर्वंब्याम इति। तेम्य एत्चतुएंडीत- मंधारयन्। पुरोऽनुवाक्यायै याज्याये ॥१॥ देवताये वषट्काराय। यज्ञतुर्ष्टहीतं जुडोति। इन्दाय्स्येव तत् प्रीखाति। तान्यस्य मीतानि देवेब्ये। इव्यं वहन्ति(९)। "ब्रह्मवादिनों वदन्ति। द्ोतव्यं दी- वितस्य पडाइ इन हातव्याशमिति। इविव दीक्षितः यजजुदुयात्। इविष्कृतं यजमानमग्नी प्रदध्यात्। यम जुडुयात ।२॥ () यत्ञपवरन्तरियात्। यजुरेव वंदेत। न दविष्कृतं यर्जमानमग्नौ प्रद्धाति। न वंज्ञपुरुरन्तरेति()। (गा-

१ रतन्मग्ख भाष्यं २८ एके मषटवं। " " " ३८० WO " " " 4c2

तैतिरीये बारयवे

यभी चन्दाशस्यत्यमन्यत। तस्यैं वषट्कार।ऽभ्यय्य शि- रजच्छनत्। तस्यै डेधा रस: परापतत्। पुविवीमर्ध: पाबिशत्। पभूनर्ई्ः। यः पृथिवीं प्राविशत्।३। स संदिरौडभवत्। यः पभून्। सेौडजां। यत् सादिय्यंभिर्भवति। इन्दसामेव रसेन यज्ञस्य शिर: सर्म्भरति"। (यदौदुम्बरी। ऊग्वा उदुम्बरः। जर्जेव यज्जस्य शिर: सम्भरति। यहैखवी। तेजा वै बेयुः ॥ ४ । तेर्जसैव यज्ञस्य शिर: समभरति। यहँककती। भा एवार्वरुन्धे()। (देवस्य त्वा सवितुः प्रेसव इत्यधि- मादले म्रसत्वै। ऋश्निनाबीहुभ्यामित्याइ। अश्निनी द्ि देवानामध्वर्यू आरस्तां। पूष्णो इस्ताभ्यामित्याड यत्यैं()। (ङ)वज्ं इव वा एषा। यद्भिः। अध्धिरसि नारिरसीत्याइ शान्येर: ५॥ (e)अध्वरक्ह्वैभ्य इत्याइ। यश् वा त्ंध्वरः। यत्र- रडेवेभ्य इति वायतदाइ(८)। (१)उत्तिष्ठ ब्रह्मसस्पत

ई एतन्मव्लस्य भाव्यं श्ू२ एके दष्व्यं। " ३८२ ३८१ V " " " "

५ प्रपाठके २ चनुवाषः।

इत्याइ। ब्ररह्मसैव यत्रस्य शिरोडक्ैति()।(')प्रैतुब्रक्म- सस्पतिरित्याष। प्रेत्येव यत्रस्य शिरोडच्छैति(५)।(११प्- देव्येतु सुन्नतेत्याइ। यज्ञो वै सून्हता९९। (१अच्छा वीरन्नयें पक्किराधसमित्याड। ई। पाहो हि यन:(९ए)।()देवा यजं नेयन्तु न इत्याइ। देवानेव यंज्ञनिय: कुरुते९७(देवी द्यावापृथिवी धनु मेमशसायामित्याह। श्राभ्यामेवानुमता यज्जस्य शिर: सम्भेरति()। "द्यासमद्य मखस्य शिर इत्याड। यश्ञा वे मखः। ऋद्यासंमद्य यत्ञस्य शिर दति वावैत- दाई(१। (१)मखाय त्वा मखस्ये त्वा शीर्ष् इत्याद।

(१5)चिर्हरति। प्य दुने लोका। एम्य एव लोकेभ्यों यज्ञस्य शिर: सम्भरति। तृष्णीं चतुर्थ: ईरति। अप- रिमितादेव यज्जस्य शिर: समभरति(न। (मत्खनाद-

११ एतन्मन्लस्य भाव्यं श्य एके मषवं।

" शच्यू " १२ "

" " १५ " १६ " "

"

" "

तैत्तिरीये बारखने

प्रे हरति। तस्मान् मृत्खन: करुपयतम:(९८)(५०)दूयत्वर्म्र भासीरित्याइ। अस्यामेवा ंवटकारं* यन्रस्व शिर: सम्भरति(१०। (१र्ज वा एतश रसं पठुथिव्या उंपदी- का उदिंइन्ति॥८। यहल्मीकें। यद्त्वीकवपासम्भारो भर्वति। ऊर्ज- मेव रसें पुथिव्या अवरुन्धे। अ्रथो ओर्षमेव। ओ्रचर च्ैतत् पृथिव्याः। यहष्मीर्क:(२९)। (९९) र्वधिरो भवति। य एवं वेट(९९)। (१हून्द्रा बचाय वज्मुद्यच्छत्। स यर्ष यच परार्जामत।८। तन्ाधियत। स पूतीवस्तम्ये परांक्रमत। साडभ्रि- यत। साऽब्रवीत्। ऊतिं वै मेधा इति। तदू तोका नामूती कृत्वं। यदूतीका भर्वन्ति। यन्ञायैवोतिं दति(९९)। (२०) अभिजा असि प्रजापते रेत इत्याड। य एव रसः पशूम् प्राषिशत्॥१०।

१६ एतन्मववस्य भाषं ३८० एके मढवं। २० " " २१ "

" " २१ " " २8 "

• अकंवषट्कारमिवि J चिकिवपुस्तकपाठ: ।

५ प्रपाठणे २ चनुवाक:।

तमेवावरन्धे(९४)। (१0)पच्चैते संभ्भारा भेवन्ति। पाड्का यन्नः। याबानेव यन्ः। तस्य शिरः सर्मभारति (२०)। (१यद आम्यार्या पशूनां चर्मखा सम्भरेत्। ग्राम्यान पभूञ्छ चाउपयेत्। कष्पाजिनेन सरमभरति। शारस्मानेव पञ्रूक्कु चाडरपर्यात।तस्मात् समावत् पभूमां प्रजार्यमानानां।११। भारस्या: पशवः वर्मीयाएसः। गुचा घृता:०। (२०)लोमतः सम्भरति। अ्ता घंस्य मेध्यं(९(१परियृ- चार्यन्ति। रक्षसामपंहत्यै। बहवो इरन्ति। अपंचिति- मेवास्मिन्दधति। उदते सिकतोपोसे परिश्रिते निद्धति शानत्यै(र०)। (१e)मदन्नीभिरुपंसर्जात।१२। तेजे एवास्मिन्दधालि(e।(९)मर्धु त्वा मधुखा बरो- त्वित्याइ। ब्रह्मंसैवास्मिन् तेजा दधालि(९। (१)य- ज्ञाम्यारखं पाचाणां कपालैः सशसृजेत्। ग्राम्यसि

२५ एतन्मन्लस्य भाव्यं २६१ एके ऋष्टथं। २६ " " २७ ३६२ "

" २६ ३६९ " २० "

" "

तैतिरीये बारखने

प्रे इरति। तस्मान् मृत्खन: करुसयतम:(९)(१)दूयत्यप्र भासीरित्याइ। अस्यामेवा चंबटकारं* यत्तस्य शिर: सम्भरति(९०)। (१)र्ज वा एतश रसं परथिव्या उंपदी- का उदिइन्ति॥८॥ यहुल्मीयां। यई्स्मीकवपासम्भारो भर्वति। ऊर्ज- मेव रसें पुथिव्या अवरुन्धे। प्थो ओर्षमेव। ओ्रषर च्ेतत् पृथिव्याः। यडष्मीर्क:(१९)।(९९)अर्वधिरो भवति। य एवं वेद(१९)। (र९)हून्द्रा बचाय वज्मुद्यच्चत्। स यर्ष यच पराज्रामत।2। तनाधियत। स पूंतीवास्तन्वे पराक्रमत। साडभ्रि- यत। साऽब्रवीत्। ऊतिं वै मेधा इति। तदू तोकाना मूती- कृत्वं। यदूप्ीका भर्वन्ति। यज्ञायैवोतिं देघति(९९)। (२०) अभिजा असि प्रजापते रेत इत्याड। व एव रसः पशूम् प्राविशत्॥१०।

१६ एतन्मवास्य भाषं ३८० एके मढवं। २० " " २१ " २२ " इप्ह "

" " R8 "

सच्छवषट् कारमिवि J चिक्रितपुस्तवपाठ ।

५ प्रपाठणे २ चनुवाक:।

तमेवावरन्दे(९७)। (१w)पचचते संभभारा भेवन्ति। पाङ्का यनः। यावानेव यत्। तस्य शिरः सभभरति (२४)। (२)यद आम्यासीं पशूमां चमखा सभ्भरेत्। ग्राम्यान पभूच्छु चाउपयेत्। कष्पाजिनेन समभेरति। शारखानेव पत्रूञ्छु चाडरपर्यात। तस्मात् समावत् पभूमां प्रजायमानानां ॥११। 1 आारस्या: पशवः वर्मीयाएसः। शुचा घृता: (२०) लामतः सम्भरति। अतो घंस्य मेध्यं(९)(१परिय- चार्यन्ति। रक्षसामपंडत्यै। बहवो इरन्ति। अपंचिति- मेवास्मिन्दधति। उदते सिकेताोपोसे परिश्रिते निद्धति शान्यै(न)। (९e)मर्दन्तीभिरुपंसर्जात।१२॥ तेज एवास्मिन्दधालि(९e)। (९)मर्धु त्वा मधुखा करो- त्वित्याह। ब्रह्मसैवास्मिन तेजा दधालि(९।(९)य- ज्राम्याणं पाचाणां कपालैंः सशसृजेत्। ग्राम्यसि

२५ एतन्मन्लस्य भाव्यं १६१ एके ऋष्टथं। २६ " १६९ " २७ १६२ "

२६

" " "

1

तैत्तिरोये चारखवे

पाचासि शुचाऽपयेत्। अर्मकपालः सशसंजति। ए- -- तानि वा अ्ेनुपजीवनीयानि। तान्येव शुचार्पयति(९)। (१)पर्कराभिः सश्सजति षृत्यै। त्रथों शन्वायं(९0। (१९)अजलोमैः सश्सजति। एषा वा अ्रभेः म्रिया तनूः। यद्जा। म्रिययैवैनन्तनुवा सशसजति। त्रयो तेजसा(१९)। (२)कृष्णाजिनस्य लेमभिः सश्सजति। यज्ञा बै सष्णाजिनं। यग्नेनैव यत्र: सश््सजति(१॥

याञ्यायै(१), न जुडुयात्(२), भविशत्(३), वेग:(४), शान्त्यै(५), पङ्गिराधसमित्याइ(ई), हर- ति(७), दिहन्ति(८), पराक्रामत(८), आ्रविशत्(१०), प्रजार्यमानानार्(११), सजति(१२), शन्वाय, भष्टौ च.१३)।। त्रनु० २ ।

३२ एतन्मन्लस्य भाव्यं २६8 एके ऋष्टव्यं। " २8 " "

५ प्रपाठक ३ चनवाक:।

(१)परिश्रिते करोति। ब्रह्मवर्चसस्य परियड्ीतै।

प्राखाब्कुचापयेत्। अपहाय प्रार्सिति। प्राखानीं गो- पीथाय(ण। ""न प्रवर्ग्य चादित्यं पान्तरैयात्। यदं- न्तरेयात्। दुखमी स्थात् ॥१॥ तस्मान् नान्तरायें। आ्रात्मना गोपीथायं(९)। ("वे- गुना करोति। तेजा वै वेगुः। तेर्जः प्रवग्यः। तेर्ज- सैव तेजः समंर्डयति(8)। "मखस्य शिरोऽसीत्याइ। यज्ञा वै मखः। तस्यैतचच्छिरेः। यत् प्रंवरम्यः ॥२॥ तस्मादेवमाइ्(ण। (यन्नस्ये पदे स् इत्याइ। यत्- स्य चेते पदे। अ्रथो प्रर्तिष्ठित्यै। (गायनेस त्वा छन्दंसा करोमीत्याइ। छन्दाभिरेवैनं करोति।

१ एतन्मन्तस्य भाष्यं २६५ एके म्टव्यं।

"

"

8 ३६६ " "'

" २९६

" २६७ " 4D

तैचिरोये बारपारषे

(नव्युद्िं करोति। च्य दमे लोकाः। एषां लोका- नामाश्ै(। (छून्दौभि: करोति। ३। वीयें वै छन्दापसि। वो्येसैवैन करोति)। (१य- जुंषा विलं करोति व्याटच्यै(९)। (५)दूरयन्तं करोति। प्रजापतिना यज्ञमुखेन सर्म्मितम्९९)। (९९)दूयन्तं क- रोति। यज्ञपुरुषा सर्म्मितम्(९९)। (<१)दूरयन्तं करो- ति। एतावद्वै पुरुषे वी्यं। वीर्यसम्मितम्'ए। ४ । (१)अपरिमितं करोति। अपेरिमितस्यावरुध्यै९। (९W)परिग्ीवं करोति ४त्यै()।"सर्यस्य हरसा आये- त्याह। यथा यजुरेवैतत्(९५। (२)अश्शकेन धूपयति। माजापत्यो वा अश्नवः सयोनित्वाय१। (ृष्णो ऋश्वस्य निष्पद्सीत्या। असौ वा श्रदित्यो उषाखेः। तस्य छन्दापसि निष्पत् ॥ ५ ॥

९ एतन्मन्वस्य भाव्यं ३६८ एके द्रषव्यं।

" १० ११ १२ १२ "

" 8.0

१५ " 8 .. " १७ " ६०२

"

५ प्रपाठणे १ चनवाकः।

इन्दोभिरेवैनें धूपर्यात(i)। (९)अचिषे त्वा थ- ---

चिषे त्वेत्याइ। तेरज एवा्स्मिन् दधाति। वारुखौभी- ह:। मैचियोपैति शान्यै(य)। (र)सिध्यै त्वेत्याइ। यथा यजुरेवैतत्'९। (१'देवस्वा सवितेद्दपत्वित्या- इ। सवितप्रसत एवैनं ब्रह्मखा देवतांभिरुद्वप- लि( ९)। (१९)अपंद्यमानः पथिव्यामाश दिश भापृ- सेत्याइ। ई।। तस्माद्मि: सर्वी दिशोडनुविभाति(९९)। (१)उत्तिंष्ठ वृडन् भेबाई्धस्तिष्ठ भ्रुवस्वमित्याह् प्रतिष्ठित्यै(९। (र७)ईश्वरो वा एषोडन्धो भर्विता:। यः प्रव्ग्यमन्वीक्ष- ते। सर्यस्य त्वा चक्षुषान्वीक्ष इत्याइ। चक्षुंषो गो- पीथार्य(रण)। (रw)ऋजवे त्वा साधवे त्वा सुक्षित्यै तवा भूत्यै त्वेत्याह। इयं वा कजुः। ऋन्तरिक्षर साधु। असौ सुक्षिति:।।

१६ एतन्मन्लस्य भाव्यं ४०२ एके हषवयं। २० 8.8 " २९ 808 "' " २२ " 8०५

२३ 8. ५

"'

२५ " " 4D2

तैतिरीये बारकने

दियो भूर्तिः। इमानेवास्मैं खोकान कल्पयति।

पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन पर्यूहामीत्याह। विशैवैनं पशु- भिर्ब्रह्मवर्चसेन पर्यूदति(१। (२०)विभेर्ति राजन्यस्व ब्रूयात्। विशैवैनं पय्यूद्ृति। पशुभिरिति वैश्यंस्य। पशुभिरेवैनं पर्यूहति(१०)। (ए)असूर्य पाचमना-

तति। परमं वा एतत्पयः। यदजशीरं। परमेलैवैन पयसाच्रखत्ति१ट। (१)यजुंषा व्याहत्य(९)। (१छ- न्दाभिराकुति। छन्दाभिवी एष करियते। छन्दों- भिरेव छन्दाश्स्याच्कृपत्ति(९।'१छुन्धि वाचमित्याइ। वाच मेवावरुन्धे। छुन्यूर्जमित्याइ। अजमेवावरुन्धे। कुन्धि इविरित्याह। इविरेवाक:(९९)। (१९) देवपुरख्तरस- व्यासं त्वेत्याइ। यथा यजुरेवैतत्(९Hट।

२६ एतन्मन्त्रस्य भाष्यं 809 पृष्े दषव्यं।

"१ 806 "

२ह

"> ३९ ३२ " "

" "

५ प्रयाठके 8 चानुवानः ।

1 स्यान(१), यत प्रंवग्य:(२), छन्दांभि: करोति३), बीर्यसम्मितं(४), छन्दापसि निष्पत्(५), पृषेत्याइ(६), सुक्षिति:(0),अनाचरां(८), इन्दा स्याच्सत्ति(), घष्टी प। अनु० ३। --

शथ चतुर्थोऽनुवाकः ।

(ब्रह्मन् मरचरिष्यामो ह्ेतेर्घर्मसमिष्टुहीत्वाइ। एष वा एतर्ि एहस्पर्तिः। यद् ब्रझ्मा। तस्मा एव प्रतिम्रोच्य प्ररचरति। आत्मनो नात्यैं(। (१)यमार्ये त्वा मखाय त्वेत्याइ। एता वा एतस्य देवताः। ता- भिरेवैन५ समंदयति(९। ('मदन्तीभिः पोक्षति। तेञ्न' एवास्मिम् दधाति(९॥१॥ (अभिपूर्व पोक्षति। अभिपूर्वेवास्मिन् तेजो द्धाति(8.। (७चिः प्रक्षति। व्यावृद्वि यज्ञः। श्रथा

१ एतन्मन्तस्य भाव्यं 8१२ पके दछवं। " "

" 8 " " " 8१२ "

तैतिरीये सारखावे

मेध्यत्वाय()। (होताऽम्बवाइ। रक्षसाम्पत्यै। ()अनवानं। प्राखानाः सन्तत्यैं। (नचिष्टुर्भः सती-

गायनो दि प्रारः। प्रायमेव यजमाने दधाति। (e)सन्ततमन्वाइ। प्राखानामव्ादयस्य सन्तत्वै। त्रथो रक्षसामपहत्ै)। "यत् तरिमिता अनुब्रूयात्। परिमितमवरुन्धीत। अपरिमिता अन्वाइ। अपरि- मितस्यावंरुध्यै(९)। ()शिरो वा एतदभस्य।३। यत् प्रंवर्ग्य:। ऊर्भुख्तः। यन्मौञ्ो बेदो भर्वति। ऊर्जैव यत्रस्य शिर: सर्मर्डयति!१)। ('प्राखाहुती अहति। प्राखानेव यजंमाने दधाति((९)। (१e)सत्र जुं- होति । सप्त वै शीर्षएया: माखाः। म्राणानेवास्मिन् दधाति(९९)। (९/देवस्वा सविता मध्वानक्वित्याइ।४।

६ एतन्मन्वस्य भाष्यं 8२8 एके दष्टव्यं।

" 828 " 8१8 V "

"

१० " ११

"

" " १8 " 8७ "'

५ प्रपाठने 8 चनुवाक:। ६०५

तेज सैवैनमन्रि )। "पृथिवीं त्पसस्त्रायस्वेति हिरययमुपास्यति। त्स्या अनंतिदाह्ाय ()।("शि- रो वा एतदन्नस्य। यर्त्प्वर्ग्य:। धभि: सवी देवताः। मखवानादीप्योपास्यति। देवतांस्वेव यज्ञस्य शिर: प्रतिद्धाति '। (१ अप्रंतीशीणायं भवति। एतद् बंर्हिझेंप:(९०)।५ । (अर्चिरसि शोचिरसीत्याइ। तेज एवास्मिन् ब्रह्मवर्सं दधाति(। (ससीदस महा असी- त्याइ। महान् श्ेष:(९८)। (१०) ब्रह्मवादिनों वदन्ति। एते वाव त कत्विजः। ये दशपूर्णमासयोंः। अर्थ कथा होता यर्जमानायाशिषा नाशास्त इति। पु- रस्त्ादाशीः खलु वा अन्यो यजः। उपरिष्ठादाशी- रनय:९)। ई । (९अनाधुष्या पुरस्तादिति यदेतानि यजू शय्याईं।

१५ एतन्मन्लस्य भाव्यं 8१० एके जषटव्यं। १६ " "

"

" १६ " " २० " 8२१ " २१ " "

तैतिरीये बारखावे

शीर्षत एव यज्ञस्य यजंमान ाशिषोडवम्छेर। (२९)- बायुः पुरस्तादाड़। प्रजा दक्षिरतः। म्राखं पश्चात्। शर्षमुत्तरतः। विष्वेतिमुपरिष्ठात्। म्राणनेवासैं समीचौ दधाति(। (१ईश्रो वा एष दिशोऽमूर्न- दिता:। यं दिशोऽनु व्यास्थापर्यन्ति ।9। मनोरश्वासि भूरिपुनेतीमामभिमशति। इयं बै मनोरख्ा भूर्रिपुना। अस्यामेव प्रतितिष्ठत्वमुन्ना- दाय(९९। (२०सूपसदा मे भूया मा मा हिश्सीरित्या- हाडिश्सायैरण। (९चिर्तः स्थ परिचित इत्याष। अपंचितिमेवािमन् द्धालि(। (९शिरो वा एत- सज्स्ये। यत् प्रेवर्ग्य:। असौ खखु वा ब्रादित्य: प्रेवर्ग्य:। तस्य मरता रकरयः ॥८॥ स्वाहा मरुड्गि: परिश्रयस्ेत्याइ। अमुमेवादित्यx रश्मिभि: पर्य्यूइति। तम्माद्सावादित्योडमुभिलाके रश्मिभि: पर्यूढः। तस्माद्राजा विशा पर्ययूढः। तस्माद्

२९ एतन्मन्लस्य भाव्यं 8२२ एषेअछथं। २१ " २३ २8 " २५ " " "

५ प्रपाठने : सनुवाकः। 1.0

ग्रामयो: सेजातैः पर्य्यूढ:१५। (र०)भ्ेः सृष्टस्व यतः। विकजतं भा आार्च्छत। यहैकेङ्ता: परिधयो भर्वन्ति। भा एवावरुन्धेरण। (ए)ह्ादश भर्वन्ति।।ट। दादश मासा: संवत्सर:। संवत्सरमेवारवरन्ा(र)। (रe)शस्ति चयादभो मास इत्याहुः। यत् पयोदुशः पंरिधिर्भवति। तेनैव पयादशं मासमवरनार। (९) धन्तरिक्षस्यान्तर्दिरसीत्याइ व्याईन्ै९।(९)दिवं तर्प-

पनंतिदाइाय। अथो आभ्यामेवैनसुभयतः परियृ- क्षाति(१। (र)अईन् विभर्षि सायकानि धन्पे-

आागंतमसीर्ति धविचासयादत्ते। इन्दोंभिरेवैनान्या-

२० एतम्मन्तास्य भाव्यं :२६ पके मढयं।

" :२६ "

" ३० "

"

" "

4 起

तैत्तिरीये बारखने

संसेरण। (९मधु मध्विति धूनोति। म्राखा व मघु। प्राबमेव यर्जमाने द्धाति(९ण। (१)चः परियन्ति। विषद्ि प्राय: (२८)। (१०चि: परियन्ति। व्यावृति य-

: शयो रक्षसामपेइत्ये(९ण। (1)चि:पुनः परियन्ति। षट् सम्पद्यन्ते। षड़् वा ऋतवेः। ऋतुघेव मरर्तितिष्ठ- नि(९०। (")यो वै धर्मस्ये प्रियान्तनुर्वमाक्रामंति। दुखमी वैस भवति। एष ए वा श्रंस्य प्रियान्तनुव- माक्रांमति। यख्वि: परीत्य चतुर्व पर्येति। ₹- ता:्इ वा संस्थोग्रदेवो राजनिरारचक्राम ।१२। ततो वे स दयमीऽभवत्। तस्मात् चिः परीत न चंतुर्थ परौयात्। आ्रात्मनों गोपीथाय। प्राखा वे धविचाखि (रक)। (R)अव्यतिषङ् धून्वन्ति। म्राखना मव्यतषज्ञाय कृप्त्वै्य। (8)विनिषद्य धून्वन्ति।

१8 एतन्मन्वस्य भाष्यं 8२१ एके ऋष्वं। ३५ " "

" १७ "

" " 8३२ " 8. " 8३२ "

५ प्रपाठने५ चनुवाक:। दिश्लेव प्रतितिष्ठन्ति(७०)। (a)ऊ्ई्ध धूनन्ति। सुवर्गस्व लोकस्य समंझौग । (७९)सर्वता धूग्वन्ति। तस्माद्य:र सर्वतेः पवते")॥१३॥ दुधाति (१), इवान्वाइ(२), युन्नस्य(३), ब्राह(४), एष:(५), उपरिष्टादाशीरन्यः(ई), व्यास्थापर्यन्ति(७), रभय:(८), भवन्ति(६), धन्वेत्याइ(१०), यज्ञः(११), चंक्राम(१२), समझ्ै, हे ष(१३),।। अ्नु० ४।

ग्रथ पशमोऽमुवाक:। ()अम्रिट्डा वसुभि: पुरस्ताद्रोचयतु गायुपेस छ- न्दसेत्याड। अमिरेवैनं वर्सुभि: पुरस्ताट्रोचर्यात गा- यपेकष छन्दसा।। (रस मा रुचितो रौचयेत्या। भाशि्षमेवैतामाशास्त्९। (इन्द्रस्वा रुद्रैदक्षिणता रोज्यतु पैद्टुंभेन छन्द्सेत्याइ। इन्द्रे एवैनंश रुद्र- दक्षितो रौचयति पैटुभेन बन्दसा। समी रुचितो राचयेत्याइ। आशिषमेवैतामाशस्ते। वर्दपस्वादित्यैः 8१ एवन्मन्लस्य भाव्यं ९२ पके नढकं। " " " " " " 4: 2

तैतिरोये चारख्मे

पयाद्रा चयतु जागतेन दन्दसेत्याइ। वडेख एवैनमा- दित्यैः पश्चाद्राचयति जार्गतेन इन्दंसा ।१ । स मा रुचिता रौचयेत्याष। भाशिरषमेवैतामा- शास्ते। चुतानस्वा मारुतो मरज्जिकतर ता रोचय- त्वाऽनुंष्टुभेन इन्दसेत्याड। घुतान एवैनं मारुतो म. हद्धिकुत्तरतो दाचयत्यानप्ुभेन इन्देसा। स मी रचितो रौथयेत्याड। आाभिषमेवैतामाशस्ते। 7- इस्पतिर्वा विश्वैरद्वैरुपरिष्ठाद्रोचयतु पाङ्कॅन इ- न्दसेत्याइ। रइस्पतिरवैमं विश्रैदेवरुपरिष्टाद्रोच- यति पाहकेन इन्देसा। स मा रुचिता रौचयेत्याइ। माशिष मे वैतामाशास्तर२॥ (रोषितत्वं दैव धर्म देवेघसीत्याइ। रोचितो चैष देवेषु । वोचिषोयाइं मेनुष्येदित्याड। रोचत यवैष मंनुष्येपु()। (सवाड् धर्म रुचितस्वं देवेधा- सुषास्ेजस्वी बंह्यवर्सस्येसीत्याड। रचिता छ्ेष देवेशा युष्माएस्तेत्रस्वी ब्रेह्मवर्चसी। रुचितौडइं मंनुष्ये- धायुंष्माष स्ेजसवी ब्रेह्मर्थसी भूयासमित्याह। रुचित

8 एतन्मनस्य भाव्यं 8२६ एक जषवं। " "

प्रपाठके ह चनुवाक। १९१

(रुगसि वचं मयि धेहि मयि रुगित्याह। भा- 1 त्वा । रुचिता धर्म इति प्रबूयात्। धरोंयुकोऽध्वर्यु: स्यात्। अरौचुको यर्जमान:। प्रथ यदेनमेतैयंजुर्भो रोचयित्वा। रचितो धर्म इति ग्राई। रोपुकाऽध्वर्यु- र्भर्वति। रोचुको यजमान:०)।३। पश्चारद्रेाचयति जातेगन इन्दसा(१), स मा रुचिता रै।चयेत्या हाशिष मेवैतामार्शस्ते(२), शास्ते, भ्रष्टौ ईं(२)। अनु० ५ू।

(v)शिरो वा एतदजस्य। यत् प्रवरग्यः। ग्रीवा उपस्द:। पुरस्तादुपसदा प्रवग्य मषखक्ति। ग्रीषा- स्वेव यघ्स्व शिर: प्रतिद्धातिण। (९मिः प्रहंस-

६ एतन्मन्लस्य भाष्यं 8३० एके ऋषवं। " " 880 " " "

तेतिरीये बारखाने

ग्रषावेवास्मा ऋतू कल्ययति। (१)समभ्िरमि- नो गतेत्याह। अभि ॉवैषाडमिनो सफ्इतेरन। (e)साडा समगिस्तपसा गतेत्याव। पूर्वमेबोदितं। उत्तरेणाभिगसाति)।(१अत्ता टबो विभासि रर्जसः पृथिव्या इत्यांड। वार्षिकावेवास्मा कतू कल्पयति (२०)। (१९) हदे त्वा मनसे त्वेत्याइ। शारदावेवास्ा ऋतू कल्पयलि(९ण। ६। (१)दिवि देवेषु होत्री यच्छेत्या। होजाभिरेवे- मान् लोकान्त्सन्दधालि(९)। (२९)विश्वासां भु्बा पत इत्याइ। हैमन्तिकावेवासा ऋतू कल्प्यति९। (१) देवभ्रूख्वं देव धर्म देवान् पाडीत्याइ। शैशिरावे-। वास्मा ऋतू कल्ययति(९। (९) तपोजां वाचमस्मे नि- येच्छ देवायुवमित्याह। या वै मेध्या वाकू। सा तेपोजा। तामेवावरुन्े।ण)॥७॥

१८ एवन्मन्लस्य भाष्यं 88ई एके मषयं। १६ " " २० " " २१ " २२ 886 " २३ " 88& "

२8 " २५ " 8५० "

५ प्रपाठने ई कामुवाकः।

(गरभों देवानामित्याह। गर्भा घोष देवाना(९) (२पिता मंतीनामित्याइ। प्रजा वै सतयः। तासा- मेष एव पिता। यत् प्रवर्ग्यः। तम्मादेवमाइर। (२5पर्तिः प्रजानामित्याह। पतिर्च्वेष प्रजामा१। (२मर्तिः कवीनामित्याइ।८॥ मतिच्नेष कवीनां(२)। (१सं देवो देवेन सवि- भाजयंतिष्ट सश सरर्येखासत्ेत्याह। त्रमुष्चैवादित्यं प्रंवग्येश्व सश्शास्ति(९)। (१आयुर्दास्वमस्मभ्यें धर्म बचादा असीत्याइ। आ्रशिषमेवैतामाशास्तर(९९)। (९९ पिता नैौडसि पिता ना बोधेत्याइ। बेधयंत्येवै- नेमू(१९)। (१९)नवैतैऽवकाशा भवन्ति। पब्निये दशमः । नव वै पुर्रुषे माखाः॥ट। नाभिदशमी। प्राखानेव यरजमाने दधाति। अथो द्शाक्षरा विराद। अननं विराद। विराजैवाव्नाद्य

२६ एतन्मन्लस्य भाष्यं ४५• एके दषयं। २५ " "

" " २६ 8५२ " ४५२ " "

३२ " "> ३२ " " 4 P

नैतिरोये बारखाने

सवरुन्धे(९९)। (१)यत्स्य शिरोजच्दचिद्यत। तहेवा हो- गाभि: प्रत्येदधुः। ऋत्विजाऽवेक्षन्ते। रता वै होषीः। देचाभिरेव यज्ञस्य शिर: प्रतिदधाति९॥१०॥ (१)रुचितमवेश्न्ते। रचिताड्ै म्रजापति: प्रजा परसृजत । प्रजानार सहैर)। (१रचितमवेक्षन्ते। रुचिताडँ पर्जन्यो वर्षति। वर्षुकः पर्जन्यो भवति। सं प्रजा ऐधन्ते(९९)। (१०)रुचितमवेक्षन्ते। रुचितं वे ब्रेभ्मवर्चसं। ब्रह्मवर्चसिना भवन्ति१०॥११॥

पव्यर्षेक्षेत। यत् पव्यवेक्षेत। प्रजायेत। प्रजां त्वंस्े निइदेत। यव्ावेक्षेत। न प्रजायेत। नास्यै प्रजां निईहेत्। तिरस्कृत्य यजुर्वाचयति। प्रजायते। ना- स्वै प्रजां निहइति(्य। ()त्व्टीमती ते सपयेत्ा- ह। सपात्ि प्रजाः प्रजार्यन्त्रे॥१२॥

३8 एतन्मन्लस्य भाव्यं १५५ एके दष्टथं। ३५ " " " " 84 ई " " 8. "

1

५ प्रपाठके • बनुवायः ।

छतवः(१), दि शिर:(२), सर्वपृष्टे मर्ईषक्ति(२), अनिपद्ममानमित्याक(४), गतेत्याघ(५), शरदावे- वास्मा ऋतू कल्पयति(ई), रन्धे(७), कवीनामि- त्याइ(८), प्राखा:(६), प्रतिदधाति(१०), भवंन्ति(११), वाचर्यति, चत्वारि व(१२), । प्रनु० ६।

गथ सप्मोऽनुवाकः। (देवस्ये त्वा सवितुः म्रंसव इति रशनामादत्ते प्रस्ंत्वे। अग्िनोंबीहुभ्यामित्या। अश्चिनी षि ढे- वानामध्वर्यू आ्रास्ता। पूष्णो इस्ताभ्यामित्याड़ यत्ैं।)। (१)आद्देऽदित्य रास्त्रासोत्याह यर्जुष्कृत्यै()। (१इड एदित एडि सरखत्येह्ीत्याइ। एतानि वा श्र- स्यै देवनामार्नि। देवनामैरेवैनामाच्यति()। ''त्- सावेद्सावेद्यसावेश्ीत्याइ। एतानि वा अ्रास्ये मनु- ष्यनामानिं॥१॥

१ एतन्मन्स्य भाष्यं १६• एके ऋषटक्षं । " 8६० " " " " 4r2

तेनिरोये बारखने

ममुष्यनासेरेवनामाचंयति()। ("घट सम्यद्यन्ते।

दित्या उष्मोषंमसीत्याइ। यथा यजुरेवैतत्'। (9 वायुर स्यैडं इत्याइ। वायुदेवत्यो वै वत्स:(9)1 (नपू- षा त्वोपावसजत्वित्याइ। पौष्ण वे देवतवा प- श्वः॥२॥ स्वयैवैनं देवतयोपावसृजति(। (अश्निम्यां प्र० दापयेत्याइ। अश्निनौ वै देवानां भिषजौ। ताभ्या- मेवासै भेषजं करोतिए। "यस्ते सनः शशय इ- त्याष। स्तात्येवैना९.)। (९)उस धम्म: शिश्बोस धर्म्म पाहि धर्म्मीये शिश्वेत्याह। यथा ब्रूयाद्मुभे देशीति। तादगेव तत्(९९)। (९१)बुडस्पतिस्वा पसोद त्वित्याह। ३॥ ब्रह्म वे देवानां एहस्प्तिः । ब्रह्मसैवैनामुपंसी-

५ एतन्मन्वस्य भाष्यं 8६२ एके दष्टव्यं।

" ९६२ "

" " १० " ११ 8EB " " १२ " 8 ६५

५ प्रयाठके ७ चमुवाकः।

दत्षि(१९। (९)दानव स्थ पेरंव इत्याइ। मेध्याने- वैनान् करोति(९९)। ()विघगद्टतो सोहितेनेत्वाइ व्याहटच्यै(७) । (१)अन्निम्यां पिन्वस्व सरस्वत्वै पि- व्वस्व पूष्पे पिंन्वस्व दहस्पतये पिम्वस्वेत्याइ। एता- भ्यो चेषा देवताभ्यः पिन्बते(९)। (दृन्द्राय पि- - व्वस्वेन्द्राय पिन्वस्वेत्याइ। इन्द्रमेव भागधेयेन सम-

तस्मादिन्द्रो देवतानां भूयिष्ट भाक्तम:१०। ()गायचॉडसि पैष्टुभोऽसि जागतमसीति शफोपय- मानादत्ते। इन्दोमिरेवैनानादत्े(। ('सड्ोजो भागेनोपमेह्ीत्या। ऊर्ज्ज एवैनं भागमंक:८)। (१अश्विनो वा एतयभस्य शिरः प्रतिदर्धतावब्रूतां। आावाभ्यामेव पूर्वाभ्यां वर्षद क्रियाता दति। इन्द्रा- खविना मर्धुनः सारघस्येत्याइ। अश्निभ्यांमेव पूवी-

१२ एतन्मन्म्य भाष्यं 8६५ एके दषथं।

" " १५ " १६ "

" "१

"> 8६७ "

१६ " "

२० w " "

सैत्तिरीये बारखने

भ्यां वर्षट् करोति। अयों अश्चिनावेव भागधेयेन

(१')धर्म्म पात वसवो यर्जता वडित्याइ। वस्नंनेव भागधेयेन समंईयति(१९)। (यडषद कुय्यात्। या- तयामास्य वषटकार: स्यात्। यन्त वषट् कुय्यीत्। रक्षारशसि यन हन्यु:। वडित्याह। परोक्षमेव व- षेट् करोति। नास्ये यातयामा वषट्कारो भर्वति। न यन्: रक्षारशससि प््ति(९९) ।। ६। (२९) साडा त्वा सूर्य्यस्य रशयें दृष्टिवमये जुहो- मोत्याइ। यो वा श्रंस्य पुस्ो रशिः। स टेटिव- निः। तस्मा एवैनं जुछोति(९९)। (१मर्युं हविरसी- त्याइ। स्वदयत्येवैनें(रण। (र)सर्य्यस्य तर्पस्तपेत्या। यथा यजुरवैतत्'९॥)। ९द्ावापृतिवीभ्याँ त्वा परि-

२१ एतन्मन्स्य भाष्यं 8दट एके दषवं। २२ " २२ " " २8

" " २६ "

५ प्रपाठन • चनवाक:।

(१०अन्तरिक्षेख त्वोपेयच्ामीत्याइ। मन्तरिक्षे- सैवनमुपयच्त। न वा एतं मनुष्यो भतुमईलि)। (रणदेवाना त्वा पितृ खामनुमतो भर्तुः शकयमित्या- ह। देवैरेवैनें पित्रभिरनुमत भार्टनेरन। (२e)वि वा ऐेनमेतदर्घयन्ति। यत् पख्चात् प्रष्ज्य पुरो जुक्ति। तेजौडसि तेजोऽनप्रेहीत्याइ। तेजं एवास्मिन दधा-

मा डिश्सी: पथिविस्पृत्ता मा हिश्सीरित्याहाडिंz- साये।८। (१)सुर्वरसि सुर्बमें यच् दिवें यच्छ दिवो मा पा- होत्याह। आशिषमेवैतामा्शास्त(९)। (ए)शरो वा एतद्यन्नस्ये। यत् म्रंवग्यः। भात्मा वायुः। उद्यत्य- वातनामान्याइ। भात्मलेव यत्रस्य शिरः प्रतिंद- धाति(९९)। (९)अनवानं। माणनाः सन्तत्यै९९)। (१)पन्नाइ।८।

२० एतन्मनस्य भावं १७२ एके ऋव्यं।

२६ " " " ११ " " " "

तैचिरीये बारयाने

पाक्का यज्:। यावानेव यन्ः। तस्य शिर: प्रति- द्धाति(९)। १अग्रये त्वा वसुमते खाहेत्याह। असौ वा ओदित्याडगरिर्वसुमान। तसा एवैनं जु. होति(। (समाय त्वा रुद्रवते खाहेत्याइ। चन्द्रमा वै सोमो रुद्रवान्। तस्ा एवैनें जुद्दोति। वर्दखाय त्वाऽडदित्य्वते स्वाहेत्याह। १० । पभु वै वर्रुख शादित्यवान। तस्ा एवैमें जु्दोति। रृहस्पतये त्वा विश्वदेव्यावते साहेत्याइ। ब्रह्म बेदे- वानां टहस्प्तिः। ब्रह्मंर एवैनं जुद्दोति(्ण। (१स- विचे त्वर्भुमत विभुमतें प्रभुमते वाजेवते स्वाहेत्या 5। संवत्सरो वै संवितर्भुमान् विभमान् प्रभुमान् वार्जवाम्। तस्मा एवैन जुद्दाति(१०। (ए)यमाव त्वाग्िरखते पितृमते साहेत्याह। प्राण वै यम5- झ्विरस्वान् पितृमान् ॥ ११ ॥

३५ एतन्मन्वम्य भाष्यं 89ई एके ऋष्टव्यं। " 8७ई "' " " "

५ प्रपाठने ७ धनवाकः ।

तस्मा एवैनं जुह्दोति(९म)। (१)एताभ्यं एवैनें देव- ताभ्यो जुद्ोति९्। (")दश सम्पद्न्ते। दशांक्षरा विराट। अमं विराद। विराजैवानाध्यमवरुन्घे0)। ""रोहिखाभ्यां वे देवा: सुवर्ग लोकमायन। तद्रौ- डिसयाँ रौडिसत्वं। यद्राडिया भ्वतः। राहिखा- भ्यामेव तद्यर्जमान: सुवर्ग लोकमेंलि() ॥ (ड्ष- ज्योतिः केतुना जुषताष सुज्योतिज्यातिषाप स्वाड्ा राजिश्योतिः केतुना जुषता सुज्योतिञ्यातिषाX स्वाहेत्याच। भादित्यमेव तद्मुभिलाकेऽहा परस्ता- हाधार। राचिया अ्रवस्तात। तस्माद्सावादित्या-

मनुष्यनामानि(१), पश्वः२), सीदृत्वित्याच(२), इन्द्रायेत्याच(४), अर्दयति(५), मन्ति(६), एल्लाति(७), अ्हिश्साये(८), पश्चाह(2), आदित्यवते स्वाहेत्यां- ₹(१०), पितृमान् (११), एंति, चत्वारि च(१२) । अनु० ७॥

३६ एवन्मन्तरस्य भाष्यं 8७६ एके ऋषव्यं। 8. " 809 " " " 8२ 4 G

तैतिरीये बार या से

प्रथ भष्टमोऽनुवाक:। (i)विश्वा आाश दक्षिससदित्याह। विश्वानेव दे- वान् प्रीखाति। पथो दुरिध्वा एवैनें पाति१)। (१वि- श्वान् देवानयाडिहेत्याइ। विश्वानेव देवान् भाग- धेयेन समर्जयति(९)। (१)स्वाहाऊतस्य धर्म्मस्य मघोः पिवतमश्चिनेत्याइ। अश्निनावेव भागघेयैन समई- यति(ण)। ()स्वाहाऽप्रये यत्नियाय शं यजुंर्भिरित्या। अ्रभ्येवैनं घारयति। अ्रथा इविरेवाक:॥ १॥ (")अश्विना धर्म्म पात१ हार्डिवानमईडिवार्भिर- तिभिरित्वाड। भन्निनावेव भागधेयेन समंरडयति। (6अनुं वां द्यावापुिवी मंसातामित्याद्दानुमत्ै। () स्वाहेन्द्राय स्वाहेन्द्रावडित्याइ। इन्द्राय हि पुरो- हयते)। (न्राश्राव्याह धर्म्मस्य यञेति। वर्षट्क्कते

एतन्मन्तस्य भाव्यं 89८ एके मषवं। " "

" 8 " " SWov gco

"

"

" "

५ प्रपाठमे ८ धनुवाक:।

जुद्ोति। रक्षसामपइत्यै। अरनुंयजति सवगालत्यै()।

--

पूर्वमेवादितं। उर्त्तरेखाभिग्टणाति। (९अनु वां द्यावापृथिवी श्रेम:सातामित्याह्दानुमत्वै९)।(१)तं प्राथ्थं यथावसमों दिवे नर्मः पृथिव्या इत्याह। यथा यजुरेवैतत्(९९)। (१२)दिवि धा इमं यभं यत्ञमिमं दिवि धा इत्याड। सुवर्गमे वैनं लोकं गमयति(९९)। (११)दिवं गच्छान्तरिक्ष गच्छ पृथिवी गच्छेत्याइ। एषेंवैनें लो- केष प्रतिष्ठापयति(९९)। ()पञ्त प्रदिशै गच्छेत्याद।

दिव्लेंवैनं प्रर्तिष्ठापयति। देवान् धर्म्मपान् गेच्छ पितृन् धर्मपान् गच्छेत्याह। उभयेश्ेवैनं प्रतिष्ठाप- यति(१४)। (यत् पिन्वते। वर्षुकः पर्जन्यो भवति।

एतन्मन्तस्य भाव्यं 8०२ एके ऋषवं।

" " ११ १२ १२ १8 " १५ " " 4 G 2

तैचिरोये बारयने

लस्मात् पिर्न्वमान: पुए्टे:(९४)। (यत् ग्राङ- पिम्बतें। तहवानीं। यहकषिया। तत् पितृखां ॥४। यत् प्रत्यक्। तन्मनुष्याखां। यदुदङ। तट्रद्रा- सी| प्राश्मुदव्व पिन्वयति। देवचाक:१०)। ()नथो सचु। सर्वा अनु दिर्शः पिन्वयति। सर्वा दिश: समेधन्ते१न। (अन्त: परिधि पिन्वयति॥ ५। तेजसोइस्कन्दाय()। (र)दूषे पीपिचूजें पोंपिही- त्याह। दषंमेवोजी यर्जमाने दधाति९। (१)यजमा- नाय पीपिषीत्याइ। यर्जमानायैवैतामाशिषमाश- स्त्रे(९ण। (९९)महयं ज्यैद्याय पीपिहोत्याइ। आरात्मन एवैतामा शिषमाशास्ते(९९। (२)त्विष्यै त्वा घुमार्य त्वे- न्दियायं त्वा भूत्यै त्वेत्याइ। यथा यजुरेवैतत्९ण। (१8)धर्म्मासि सुधम्मी मडन्यसे ब्रह्माषि धारयेत्याह।

१६ एतन्मन्लम्य भाष्यं 8८५ एके हष्वं। १७ "

१६ " २०

" २२ " २३ 8=्ई

"

५ प्रपाठके ८ समवाकः ।

ब्रह्मंब्नेवैनं प्रतिष्ठापयति(९७)। (१नेत्वा वातः स्क- न्दयादिति(९५) (१)यद्यभिचरैत्। अमुष्य त्वा मरासे सादयाम्यमुना सह निरथ गच्ेति ्रूयादयं द्विष्यात्। यमेव हेष्टि। तेनैन सद निरर्य गमयति(९। (र०)पूष्णे शरसे स्वाद्तेत्याष। या एव देवता इुतभागा:। ताभ्यं एवैनें जुह्ोति(९)। १गर्वभ्यः स्वाहेत्याइ। या एवान्तरिक्षे वाच: ॥। ताभ्य एवैनें जुद्दोति(९न। (१)प्रतिरेभ्यः स्वाहेत्याइ। माखणा वे देवा: प्रंतिरा:। तेभ्य एवैन जुह्दति१e। ()द्यावापृथिवीभ्या स्ाहेत्याइ। द्यावापृथिवीभ्या- मेवैन जुद्ोति(९)। (१पितृभ्यो धर्म्मपेभ्यः स्ाहेत्याइ। ये वै यज्वानः। ते पितरा धर्म्मपाः। तेभ्य एवैने जुदोति(१९॥८ ।

२५ एतन्मन्त्रम्य भाव्यं 8८७ एके दषवं। २६ " "

२ह ..

२१ " "

तैततिरीये बारस्यवे

• (१९)रुद्राय रुद्रहौचे स्ाहेत्याइ। रुद्रमेव भागधेयेन सर्मर्द्यति(९९)। (९९सर्वतः समनक्ति। सर्वत एव रुद्रं निरवेद्यते(९९)। (१)उदव्वं निरस्यति। एषा वै रुद्रस्व दिक्। स्वायामेव दिशि रुद्रं निरवेदयते(९। (१अप उपस्पृशति मेध्यत्वाय(९)। (१नान्वीक्षेत। यद्न्वी- क्षेत॥ट। चक्षरस्य प्रमायुंक: स्यात्। तस्मान्नान्वीक्ष्य:२०। (१०)अपीपरो माहो राचियै मा पाहेषा ते अभे स. मित्तया सर्मिध्यस्वाऽडयुर्में दा वर्चसा माओ्जोरित्याइ। आयुरेवास्मिन् बचों दधाति। अरपीपरो मा राचिया ग्रहों मा पाहेषा ते शभे समित्तया सर्मिध्यस्वाऽडयुमें दा वर्चसा माञ्जीरित्याइ। आयुंरेवास्मिन् वर्चों द- धाति(१०)। (१)अभिज्यातिञ्ये।तिरमिः स्वाहा स्रया ज्योतिर्ज्याति: सूर्य: स्वाहेत्याइ। यथा यजुरेवैतत्(र

६२ एतन्मन्तस्य भाष्यं १६० एके हषटवयं। " " ३३ ३५ "' २६ " " " " "

५ पपाठने ८ सनुवाक:।

(१)ब्रह्मवादिनो वदन्ति। दोतव्यममि्दाचां३ न

यद्यजुषा जुहुयात्। अ्ररयंथापूर्वमाहुतीर्जहुयात्। यन्न जुंड्ुयात्। अ्रभि: पराभवेत्। भू: स्वादेत्येव है।- तवयं। यथापूर्वमाहुतोरजुद्दाति। नागि: परा भव- i ति। ()हुत इविर्मधुङ्विरित्याइ। स्वदयंत्येवै-

प्राखे वा इन्द्रेतमोडभि:। प्राण एवैनमिन्द्रतमे- 5्ग्रौ जुशोति(७९)। (७)पिता नौडसि मा मा इिश्सीरि- त्याइाहिश्सायै९)। (७१अश्याम ते देव धर्म्म मधुमतो वार्जवतः पितुमत इत्याह। त्राशिषंमेवैतामाशास्त्रे(४९)

हिश्साये(७४)। ()तेजसा वा एते व्यृड्ान्ते। ये प्रंव- ग्येंस चरन्ति। प्राश्नन्ति। तेज एवात्मन्दंधते(७)॥१२।

२६ एतन्मन्लम्य भाव्यं ४६२ एके ऋषथं।

" "

"

"

" " 88 " 8५ "

1

सैत्तिरोये सारखने

("संवत्सरं न माश्समंग्रीयात्। न रामामुपेयात्। न मुएमयेन पिवेत्। नाडस्व राम उच्छिष्टं पिवेत। तेज एव तत् सश््यति0।४देवासुराः संयंत्ता श्रा सन्। ते देवा विजयमुंपयन्तः। विभ्राजि सैरये ब्रभ्म सनन्य दधत। यत्किक् दिवाकीत्े। तद्ेतेनैव व्रतेनांड- गोपायत् ॥ तस्मादेतट् ब्रतं चार्य। तेजसा गोपीवा- ये। तस्मादेतानि यजू षि विब्ाज: सौर्यस्येत्याहु:७ (6)स्वाहा त्वा सर्यस्य रश्िभ्य दति म्रातः सश्साद यति। स्वाडा त्वा नक्षचेभ्य इति सायं। एता वा एतस्य देवताः। तार्भिरेवैन५ समरईयति७॥१३॥ अ्क:(१), अश्निनेत्यांक(२), प्रदिशै गच्छेत्याइ्ञ(२), पितृखां(४), अन्तःपरिधि पिन्वयति(५), धार्येत्या- (ई), वाचे:(७), धर्म्मपास्तम्य एवैनें जुद्दोति(८),

दधते(१२), अगोपायत्, सप्त च(१३)। अ्नु०८।।

8ई एतन्मम्लस्य भाष्यं 8६द एक ऋषठयं। " " "

५ प्रपाठके 2 षामुवाक:।

नवमोऽनुवाक:। (1)धर्म्म या तें दिवि युगिति तिस आहुतीजुद्दोति। हन्दोभिरेवास्यैभ्यो लोकेभ्यः शुचमवयजतेण)। (९)दय- त्यग्रें जुद्दति। प्रथेयत्यथेयंति। चयं दुमे खोकाः। एभ्य एव लोकेभ्यः शुचमवयजते९। (अ्मु नोऽद्यानु- मतिरित्या हानुमत्यै(९)। (७द्वस्वा परस्याया इत्याइ। दिव एवेमालोकान दाधार()। ("ब्रह्मणस्वा पर- स्याया इत्याइ।। १ ॥ एषैव लोकेषु प्रजा दाधार)। "प्राखस्य त्वा पर- स्वाया इत्याइ। प्रजास्वेव प्राखान् दाघार(1)।(0) शिरो वा एमच्चनस्यं। यत् प्रवग्यः । वसा खलु वा/त्रा- दित्यः प्रंवग्यः। तं यद्दक्षिणा प्रत्यव्यमुदव्मुद्दासयेत्। जिह्ममां यश्स्य शिरा हरेत्। प्राञ्तमुद्दासयति। पुर- स्त्रादेव यन्नस्य शिर: प्रतिदधाति।२ ।

१ एतन्मन्लस्य भाष्यं ६६६ एके मष् थं।

"१ ५०० " ५००

"

" ५०२ "

" ५०२ "

" ५०२ " 4 H

तेतितिरीये बारखवे

प्राथ्यमुद्दासयति। तस्माद्सावादित्य: पुरस्तादुदे- ति(। (शफोपयमान् धविचाि एृष्टी इत्यन्वंइ- रन्ति। सात्मानमेवैन५ सर्तनुं करोति(। (सात्माS- मुर्म्मिल्लोके भवति। य एवं बेद(८)। ( शदुम्बराषि भवन्ति। ऊग्वी उंदुम्बरः। ऊर्जमेवारवरन्धे(९)।(११व- त्मेना वा अन्वित्य । ३। यन् रक्षाशसि जिघाश्सन्ति। साखा प्रस्तोताS- व्ववैति। साम वै रंक्षाहा। रक्षसामपइत्यै(९९)।(१९)चि- र्निधनमुपैति। चयं दुमे लोकाः। एभ्य एव लोकेभ्यो रक्षाश्स्यपइन्ति(९९)। (१९पुर्रुषः पुरुषो निधनमुपैति। पुर्रुषः पुरुषो हि रेक्षस्वी। रक्षसामपंडत्यै(९।)।।४। ()यत् पृथिव्यामुद्ासयेत्। पुथिवीः शुचापयेत्। यद्सु। अपः ग्रुचार्पयेत्। यदोषधीषु। भोषधीः शु- चापयेत्। यद्दनस्पतिषु। वनस्पतीञ्छुचार्पयेत्। हि- रेसयं निधायोड्वासयति। अम्ृतं वै हिरसयं । ५ ।

८ एतन्मन्लस्य भाष्यं ५०३ एके मष्टवं। " ५०8 " १० ५०8 ११ १२ १२ ५०५ " ५०५ "

५ प्रपाठके चनुवाकः।

अ्रम्ृत एवैनं प्रतिष्ठापयति(()। (१वलगुरसि शं- युधाया इति चिः परिषिष्वन् पर्येति। चिटद्दा अ्रमिः।

i यावानेवाभिः । तस्य शुचश शमयतिः१५) । (१५चि: पुनः पर्येंति। षट् सम्पद्यन्ते। षड़ वा ऋतवः। ऋतु- भिरेवास्य गुचश शमयति(१९)। (९०) चतुःसक्निनाभि- पर्टतस्येत्याइ ॥ ६ ।। इयं वा कतं। तस्या एष एव नार्भिः। यत् प्रंवर्ग्यः। तस्मादेवमाइ(९०)। ()सरदौ विश्वायुरित्याह। सदो

i हीयं(म)। (१)अप देषो अप हर इत्याड भातव्याप- नुच्चै(९e)। (९·)धर्म्मैतत्तेडनमेतत् पुरीषमिति दुभा में- धुमिश्रेर पूरयति। ऊग्वी अ्रब्नाद्यं दधि। ऊर्जैवैन- मन्ार्द्येन समंईयति॥७॥ -- (१)अ्नंशनायुको भवति। य एवं वे(२९। (२९)र- न्लिर्नामासि दिव्यो गन्धर्व इत्याह। रूपमेवास्यैत-

१५ एतन्मन्लस्य भाव्यं ५०६ एके अळृव्यं। १६ " " १७ ५०६ " १८ " १६ " ५.७ " २० " " २१ " " २२ " ५०६ " 4H 2 -

तेचिरीये बारयवे

मडिमान: रन्ति बन्धतां व्यार्चट्टे९। (१९समइमा- युषा सं प्रायेनेत्याइ। माशिषभेवतामाशास्त्रे।ण। ()व्सा योऽसमान् द्वेष्टि यब् वयं दिष्म इत्याह। त भिचार एवास्यैष: २०)। (१अचिकद्द् दृषा इरिरि- त्याष। टषा सेष:।८। हृषा इरि:(९५) । ९महान्मियो न दर्शत इत्यार। स्त्ोत्येवेने मेतत्(९९)। (२०)चिरद्सि समुद्रयोगिरित्यांड। स्वामेबैनां योनि गमयति(०)। (०)नर्मस्ते अस्तु मा

मगन्धर्व्वमित्याइ। यदेवास्यं क्रियमासस्यान्तर्योन्ते। तदेवा स्यैतेनाप्याययन्ति९e। (विश्वावसुरभि तबो मृखात्वित्याइ। ट। पूर्व्वमेवादितं। उत्तरेषाभिग्रेखाति(१। (")धियों

२६ एतन्मकस्य भाष्यं ५०६ एके दरष्व्यं।

" ५१० " २५ " ५१०

" " २० " ५११ "

" " २६ ५१३

"१ "9

" ५९8 "

५ प्रयाठके 2 चनवाकः।

हिन्वानो धिय इना त्व्यादित्याइ। फतूनेवासमैं क- . i ल्पयति(११) । (११पासीं गन्धव्वो अमृतानि वोचदि-

! त्याह। म्राखा वा भ्रमृताः। प्राणनेवास्मै कल्पयति(१९) (११) एतच्वं दैव धर्म्म देवा देवानुपागा इत्याइ। देवो चेष सन् देवानुपैति(९९)। (१)ददमइं मनुष्यो मनु- ष्यानित्याइ॥ १०॥ - मनुष्यो हि। एव सन् मनुष्यानुपैति(९। (१ईश्वरो वै प्रंवग्यमुड्ासयन्। प्रजां पभून्त्सामपीथमंनूदास: सोमपीथानुमेहि। सह प्रजया सद् रायस्पोषेसेत्याइ। प्रजामेव पभूनत्सामपीथमात्मनतते(1)। (९सुमिचा नु आाप ओषधयः सन्त्वित्याइ। आ्रशिर्षमेवैतामाश- स्ते९५)। (९०) दुर्मि्मिचास्तसैं भूयासुये।Sस्मान् द्वेष्टि यञ्च वयं दविष्म इत्याइ। अभिचार एवास्यैष:(र०) । 1

(१F)प्र वा एषोडस्मालोकाव्यवते। यः प्रवर्ग्यमुद्दास-

१२ एतन्मन्तरम्य भाष्यं ५१५ एके अष्टवं।

". ५९६ " २8 " ५१६

" ६१६ " २६ ५१०

" "

" "

7

तैत्तिरोये बारस्यवे

यति। उद् त्यं चिचमिति सारीभ्यामुगभ्यां पुनरेत् गाईपत्ये जुद्दाति। अ्यं वै लोका गाईपत्यः। त्रस्मि- सेव लोके प्रतितिष्ठति। असा खलु वा श्रादित्यः सुं- वर्गा लोकः। यत् सारी भवतः। तेनैव सुवगी- लोकानैति१॥११॥ ब्रह्मसस्वा. परस्याया इत्याह(१), दधाति(२), अन्वित्य(३), रक्षस्वी रक्षसामपंइत्यै(४), व हिरं- एयं (५), भ्रइ(ई), अज्मयति (७), च्ेष:(८), गंखात्वि- त्याइ(), मनुष्यानित्यार(१०), त्रस्यैषः(११), त्रष्टी चे। अनु०८।

तथ दशमोऽनुवाक:। (१)प्रजापतिं वै देवाः शक्रां पयोऽदुइन। तदै्यो न व्यभवत्। तदुभिर्व्यकरोत्। तानि भुक्रियाखि सामा- न्यभवन्। तेषां यो रसोऽत्यक्षरत्। तानि शुकयजूश- ष्येभवन्। गुक्रियाां वा एतानि शुक्रियाखि। साम- पयसं वा एतर्यारन्यत। देवानामन्यत् पर्यः। यद् गो: पर्यः॥१॥ १ रतन्मन्तस्य भाष्यं पू१ट एके दष्टवं।

५ प्रयाठके १० कनुवाकः ।

तत्साम: पर्थः। यद्जाये पयः। तहेवानां पयः। त- - समाद्यचैतैर्यजुंर्युभिश्वरन्ति। तत्पयंसा चरन्ति। प्रजा- पतिमेव तहवान् पयसान्ताद्येन समर्द्धयन्ति(९)। (२)एष -- ह वै साक्षात् प्रवरग्यं भक्षयति। यस्यैवं विदुषः प्रव- ग्यः प्रवृज्यते(९)। (शउत्तर वेद्यामुद्वासयेत् तेजस्कामस्य। तेजो वा उतरवेदि: ॥२॥ तेजंः प्रवग्यः । तेर्जसैव तेजः समरद्यति(९। (")उ- तरवैद्यामुद्दासयेदनकामस्य। शिरो वा एतद्यभस्ये।

1 यत् प्रवर्ग्यः। मुखमुत्तरवेदि:। शीर्षोव मुखश सन्द- धात्यन्ाद्याय। अ्न्नाद एव भवति(8)।()यच खलु वा एतमुद्दासितं व्यार्शस पय्यासते। परि वै ताए सरमी प्रजा वर्याश्स्यासते ॥३॥ तस्मादुत्तरवेद्यामेवोद्यासयेत्। प्रजानीं गोपीथा- य(1)। पुरो वा पश्चाद्ोडासयेत्। पुरस्ाड्वा एत- ज्योतिरुदेति। तत्पय्तान्रिम्नाचति। स्ामेवैनां योनि-

२ एतन्मनास्य भाष्यं ५२१ एके अषव्यं। " ५२१ " 8 " ५२१ 99

" ५२१ " ५२२

तेत्तिरोये सारयके

मनूद्दासयति(ण। (तपां मध्य उद्यासयेत्। न्पां वा एतन्मध्याञ्ज्योतिरजायत। ज्योतिः प्रवर्ग्यः। स्व एवैनं योना प्र्तिष्ठापर्यति।४॥ ()यं दिष्यात्। यच स स्यात्। तस्यां दिश्युद्दांसेत्। एष वा अभिवैश्चानरः। यत् प्रवर्ग्यः । अ्रभिनैवैनें वैश्वान रेखाभिप्रवंर्त्तयति(म। (चदुम्बर्याः शाखाया मुद्दासयेत्। ऊग्वी उदुम्बरः। बन्नं प्राखः। भुघ धर्म्मः

दूद्मइममुष्यामुप्यायसस्य शुचा प्रासमषि दड्ा- मीत्याह। शुचैवास्य प्राखमर्पि दइति। ताजगार्ति मार्चछति(९)। (९)यच दर्भा उपदीकंसन्तताः स्ुः। त दुड्ासयेद् ृष्टिकामस्य। एता वा अपामनूज्जावीं नामे। यहुभा:। असौ खखु वा श्रदित्य इतो दष्टिमुदौरयति। त्रसावेवास्मा आ्रादित्यो दृष्टिं नि- यच्छति। ता आपो निरयता ध्म्बना यन्ति"॥ ६। गो: पय:(१), उत्तरवेदि:(२), त्रांसते(२), स्थापय- ति(४), धर्म्म:(५), यन्ति (६) ।। अ्रनु०१०।। • एतन्मन्लस्य भाष्यं पू२२ एके मषव्यं। U " " ५२३ " " १० " ५२३

५ प्रपाठणे ११ बनुवाक:।

प्रयेकादभोऽनुवाकः। (प्रजापतिः सन्भियमाखः। सम्राट सम्भृतः धर्मः प्रषेक्तः। महावीर उद्दासितः। अ्सा सलु वावैष आरदित्यः। यत्प्रवर्ग्यः। स एतानि नामान्य- कुरुत)। (१य एवं वेद। विदुरेनं नामा(९)। (शब्र- झवादिनौ वदन्ति ॥ १॥ यो वै वसीयाएसं यथानाममुपचरंति। पुखया- निं वैस तस्मैं कामयते। पुस्यार्तिमस्म कामयन्ते। य एवं वे्द। तस्मादेवं विद्वान्। घर्म इति दिवा- Sचंक्षीत। सम्राडिति नहाँ। एते वा एतस्य प्रिये तनुवैा। एते श्रस्य प्रिये नामनी। प्रिययैवैम तुनुवा॥ २ ॥ प्रियेख नामा सर्मर्धयति। कीर्ततिरस्य पूर्वा गच्छ- ति जनतामायत:(९)। (गायचो देवेभ्योऽपाक्रामत्। तां देवा: प्रेवग्येंसैवानुर्व्यभवन्। प्रवग्यंखामुवन्। यर्श्च-

१ एतन्मन्लस्य भाव्यं ५८० पके दष यं। २ " " " " " " 41

{8. तैचिरोये भारखये

तुर्विश्शतिः ऊ्त्वंः प्रवग्य प्रटुस्निं। गायचोमेब तदनु विभवति। गायचीमाम्रोति। पूंवाडस्स अन यतः कीर्तिरगचछति("। (वैश्वदेवः सरसंकः।३। बसंवः प्रटेक्तः। सेोमौडभिकीर्यमाखः। शाश्रिनः पर्यस्यानीयमाने। मारतः बर्यम्। पौष्ण उदन्तः। सारस्तो विष्यन्दमानः। मैचा शरो यहीतः। तेव उद्यंतो वायुः। ह्ियमाय: प्रजापति:। डूयमानो वाग्घुनः ॥ ४ । पसा सखु वावैष आदित्य:। यत्प्रवग्यः। स एतानि नामान्यकुरत(ण)। (य्र एवं वेद। विदुरेन नानना(0। "ब्रह्मवादिना वदन्ति। यन्मृए्मयमा- ुंतिं नाश्नुतेऽये। कस्मादेषाडश्ुत इतिं। वागेष इति ब्रूयात्। वाच्येव वाषं दधाति। ५। लस्मादशुत। मजापतिवी एष बादशधा वि. हितः। य्त्प्रवर्ग्यः। यत्प्रागेवकाशेभ्येः। तेन प्रजा

५ ए तन्म न्लस्य भाष्य पष: एके ऋषवं। " ५ूस्यू " " " "

५ मपाठने १२ चनुवाक:। अ्रंसृजत। भवकाशदेंवासुरानसजत। यदूध्वमंव- काशभ्यः। तेनानमसृजत। अ्यं प्रजापतिः। म्र. आपतिरवावैष:।६। वदुन्ति(१), तनुवा(२), सश्सन:(३), हयमाना बाग्घुतः(४), दघाति(५), एष:(६),।। अनु०११ ।

(१)सविता भूत्वा म्रेथमेडइन प्ररज्यते। तेन का- मो५ एति। यट् ड्वितीयेडइन प्रवृज्यतें। अग्निर्भूत्वा देवानेति। यनुतीयेऽइन् प्रवृज्यतें। वायुर्मूत्ा प्रा- यार्नेति। यचतुर्थेडइन् प्रवुज्यते। चादित्यो भूत्वा रभ्ीनेति। यत्वशमेडइन् प्रवुज्यते। चन्द्रमा भूत्ा 1 नहेचास्येति ॥ १ । वत् षछेडहेन् प्रनुज्यतें। ऋतुर्मूत्वा संवत्सरमेंति। यत् संप्रमेडईन् प्रवुज्यनें। धाता भूत्वा शकरोमेति। यर्द्ष्टमेऽहेम् म्रवृज्यतें। वहस्पतिर्भूत्वा गाय- वीर्मेति। यर्ववमेडडन् म्रवृज्यते। मिचो भूला

१ एतन्ममास्य भाव्यं V८० पके जषवयं। 4I2

तैचिरीये बारखवे पिरते इमांलोकार्नेति। यहंशमेडन् प्रवृज्यतें। वरुखो भूत्वा विराजेमेति। २ ॥ यदेकादशेडइन् प्रवुज्यते। इन्द्रों मृत्वा विटदुरभं- रमोत। यद् डाट्शेडईन् प्रवृज्यतें। सोमो सूत्वा सूत्यार्मेति(। (१)यत् पुरस्तादुपसदीं प्रवृज्यते। तस्मादित: पराडन्मूंलोका स्तपन्रेति। यदुपिरष्टा- दुपसदीं प्रवुज्यतें। तस्माद्मुतऽवीडिन्मांलोका% स्त- पेन्तेति(९)। (१य एवं वेदं। एव तंपति।। ३। नष्ंचास्येति(१), विराजमेति(२), तपति(३), ।। अनु ० ॥१२॥ (देवा वे सच(१), साविचां२, परिश्रिते(३),

देवस्य रशना(७), विश्वा भाशा(८), वर्म या ते(ह), प्रजार्पतिए•शुका(१०), प्रजापति: सम्भियमार:(११), सविता (१२), बादश ॥ १२। देवा वै सचर, स खंदिर:, परिश्रिते, अभिपूर्वम, पयो रक्षसाम, ग्रैष्मावेव, ब्रह्म वै देवानां, चश्रिना

२ एवन्मन्लस्य भावयं पस८ पृक्ठे दष्टवं। " "

५ प्रपाठके १२ चनुवान। धर्म पातं, प्राणे वा इन्द्रतमोडगि:, छषा हरिः, या वै वसौया2सं यथानामम्, भ्ष्टोत्तरशतम्॥१०८॥ शवस्तनो मा हासीत। ॐँ शान्ति: शन्तिः Jw . शन्तिः*। इरिः त्रोम्।

*ऊमभिरसौ यीवा वात्ा पुनरसौ तं यन्मुखं तेनाप्रतिपी डायं विर्नोकथ्ये वचचितमनवानम्। इति A चिश्रितपुत्तषपाठ:। ऊर्गभिरसौ योवा चात्मापुनरसी वं यमुखमिति i चित्ञितपुरत चयाठ: । - समाप्तोडयं पच्चम: प्रपाठक: ॥

सैततिरीये आरसयके वछप्रपाठके प्रथमोडनुवाकः।

इरि: ॐ। सं त्वा सिश्नामि यजुषा प्रजामायुर्धनंज। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥ त्रोम्।

तेत्तिरोये आरष्यकभाष्ये वछप्रपाठके प्रथमोडमुवावः।

श्रीगयेशय नमः। यस् निभ्नमितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत्। निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातोर्थमहेच्वरं॥ प्रवर्ग्यन्राह्मपं प्रोत्रं पस्मे दि प्रपाठके। पितमेधस मन्तरास्तु दुश्यन्तेऽसिम् प्रपाठके।। तेषाज् पिटमेधमन्त्राणं विनियोगो भरदाजकष्पे बाधायन- कल्पे सभिदितः। तचाद्िताभ्रेर्मरणसंत्रये दहनदेशख्ोषयते दचिया प्रत्यकप्रकयमित्यारम्य भरदाज ब्रह, ब्रनारव्े मत शाइकनीये सुगाजति जुदेति, परे युवाश्समिति॥ बाधाय- नोप्येवमेवाइ, चथ गाईपत्य श्राज्यं विस्ताप्योत्पूय सुचि चतुर्गृद्ीनं गरीव्ा प्रेतख्य दच्ियं वाञ्मन्वारम्य जुद्दोति, परे य्रुवा५समिति। * युवाऊविमिति E चिळ्वितपुलषपाठः।

६ प्रपाठने १ चनुबाकः। (परे युवापसं प्रवतो महीरजु बहुम्यः पन्थामनप- स्पशन। वैवखता सज्मेनं जनाना यमः राजा- न2 दषिषा दुवस्यत(ण। (इ्दम्वा बस्ें प्रयमं न्याग-

पाठलु। (९)"वरेयुबाएस • इविषा दुकखत"(१) इति। से पितमेघ- बर्तार: पितचां 'राजानं', 'यमं', 'इविषा', 'दुवस्पत' प्रीएयत। कोटटमं, 'प्रवतः' प्कष्कर्मवतः, भूलोकवर्ततिभोगसाधनं पुष्थमनु- चितवतः पुरुषान्, 'मही.' तत्तद्वागोचित'भप्रदेभविभेषान्, 'भ्रनु', 'परे युवा५सं' क्रमेष मरणादूखें प्रापितवकं, तथा 'बङ्भ्पः' खर्गार्पिभ्य: पुसकज्ज: पुसळ्वतामर्थे, 'पन्था' खर्मस्याचितं मागे, 'अमपसपश्ञानं' पवाधमानं, पापिन एव पुरुषान् खर्गमार्मवाधेन नरकं प्रापयति नतु पुष्ठळत इत्यर्थ:। 'वैवखतं' विकसवतः सर्यस पुवं, 'जजानां सङ्मनं' पापिनां मन्तव्यखानरूपं।।

सोम आसीर्य तम्मिन् एनमुत्तानं बिपात्योपा वदभेनाइतेब 1 वायया प्रोषोति, इदन्वा वष्लमति। पाठसु। (९)"दूदक्वा वत्ं प्रथमं व्यागन्'(१) इति। हेप्रेत वां 'दद', 'वस्तं', 'प्रथमं नु' -- प्रयममेव, 'शमन्' न्ागछृत॥। कस्पः। प्थासोनरदपाटन्ने, अपैतदुदेति, तत्युनो आाता का .-- -

नैतिरीये बारखने

न (९) (eअपैतदूर यदिडाबिंभः पुरा। इष्टापूर्तमनुस- म्पश्य दक्षिखां यथा ते दुनं बंदुधा वि बंन्धुवुणि। ("दूमा युनज्मि ते वही असुनीवाय बाढवें। याम्ीं यमस्य सादन: सुकतान्तापिं गच्छतात)। (पूषा

भ्रन्यो वा प्रत्यासन्रबन्धः प्रतीत: परिधायेति। पाठसु। (९)- पेतदूर • बचधां वि बन्धुषु'९) दति। हे प्रेत 'त्' वस्तं, 'पुरा', तं 'अबिभः' धारितवानसि, 'एतत्', 'अपोह' धप- सारय, 'दष्टापूत्त' तया अ्नुष्ठितं त्रीतं सार्त्तस यत् कर्म तन्, 'अनुसम्पश्स' अनुक्रमेण सार, 'दचिणा', च ब्राह्मपोभ्यो दर्त्तां ' नुसम्पस्', 'ते' लदीयन्धनं, 'बन्धुषु', प्रीतिदानरुपेज 'बजषा', 'यथा' विभेषेण, 'दत्तं', तमपि प्रकारं 'अनुसम्यभ्स', ततखदमुरुपं पुप्पलोकं गच्छेत्यभिप्रायः । कष्पः। अ्रथनमेतया आसन्दा वह तत्तल्पेन कटेन वा स्वेध दासा: प्रवयसा वहेयुः; प्रथेमं अनसा वहन्तीत्येकेरषां भमसे सुञ्ज्यात्, रमो युनज्मि ते वक्ी असुनोथाय वाढवे। यान्यां यमख सादन५ सृछ्यतास्ापि गच्छतात् दति। (8 मन्त्र: 1) हे प्रेत ते' तव, 'असुनोथाय' प्रापमदृभस्य शरोरख नयनाय, 'बोढवे पकटं बोदुं, 'वक्ी' वोढारा, 'इमो' बलोवदा, 'युनज्मि' बकटे योज- यामि। 'याभ्यां' बलोवदाभ्यां, 'यमस्य', 'सादनं' खानं, 'सुळता- वापि' पुष्यळ्वरता पुरुषाणामपि, ख्ानं 'गच्दतात्' गमिष्यमि, तादृभ 'युनज्मिं, इत्यन्वयः ।

६ प्रपाठन १ चनुवाकः।

त्वेतस्यावयतु प्र विद्वाननंष्टपशुर्भुरवनस्य गोपा:। स त्वैतेभ्यः परिददात्पिवभ्योऽभरिडेवेभ्यः सुविदरनैभ्यः)। ()पूषेमा आाशा अनुवेद् सवाः सो भ्रम्मा% भ्भयत- -

कल्पः। अ्रथैनमाददत श्रादीयमानमनुमन्त्रयते, पूषा तेतस्ावयतु प्र विद्वाननष्टपशर्भुवनख गोपा: । स त्वैतेम्य: प-

गत्वा निद्धाति इति। (५ मन्तः) हे प्रेत 'पूषा' योयं पोषको देवः, सायं तां 'इतः' देभात्, 'प्रचावयतु' प्रचालयतु। कीटृनः, 'विद्ान्' गन्तव्यमार्गाभिन्न:, 'अनष्टपरडः' वाहका: मनुष्या: द्विपात्यभव., मनदाष्ा चतुष्पात्यपट्, तनष्टा भ्नुपद्रुताः पथवो यस्यास 'अ्न- षपशडः', वाइकोपद्रवराहित्येन नेतुं समर्थः । 'भुवनस्य गोपा:' सर्वस्य लोकस्य रच्तक:, 'मः' तादृभः पूषा, लां 'एतेम्यः' पूर्वसिङ्धभ्य., 'पितन्यः', 'परिददात्' प्रयच्कतु। यः अगनिः तव दाहं करिष्यति सः 'अग्निः,' 'सुविद् चेभ्यः' सुष्ठ ल्वद्नुष्ठितं कर्म जानद्वपा. 'देवेभ्यः', त्वां प्रयच्छतु। कल्प। प्रथेनमाददत शदोयमानमनुमन्त्रयते, पूषेम। आज्ञा अनुवेद सर्वा: सो ब्रस्माप् श्रभयतमेग नेषत्। खस्तिदा ऋरघृषि अर्ववीरोऽपरयुच्न् पुर ए प्रविद्वान् दति, भ्रर्ड्धूम- स्याध्वनो गला निदधाति इति। (६मन्त्रः1) योयं 'पूषा', देव:, 4 J

तेतिरीये वारकने

मेन नेषत्। सवस्तिदा पधृखिः सर्ववीराप्रंयुच्छन पुर रतु प्रविद्दान ०।१॥ (9) आयुर्विश्वायः परिपासति त्वा परषा त्वा पातु प्र- पंचे पुरस्तात्। यचाऽडसते सुकता यब ते ययुस्तच त्वा

सेयं 'दूमा:' सर्वाः, 'ाभाः' दिननः, 'अनुवेद' दयमनुकूला दिमिति जानाति, 'सः' देवः 'ब्रस्मान्', अ्रत्यन्तं भयरहितेन मार्गेष 'नेषत्' नयतु। 'कोदृनः पूषा, 'खस्तिदाः' सेमप्रदः, 'ब्रघुषि' पदीप्न:, तम्माखनुयाडी,* 'सर्ववीर:' सर्वेभ्यः प्रतिकूखेन्यः भ्रत्यनं शूर:, सः तादृभ: अो 'अप्रयुच्कन्' प्रमादमकुर्वन्, 'प्रविद्ञान्' माग प्रकर्षेण जानन, श्रत्म्ाकं पुरतः 'एतु' गच्छतु। कल्पः । त्रथेनमाददत श्ादीयमानमनुमन्त्रयते, श्रयुर्विद्वा- युः परिपामति ल्ा पूषा त्वा पातु प्रपथे पुरस्तात्। यचाऽSसते सु- कतो यब ते ययुस्तच ला देव: सविता दधातु दति, समखमेत- साध्वनो गला निद्धाति दति। (७मन्त्रः)। विर्श्वासन् कर्मध्यागच्तति इति 'विश्वायुः' अग्नि:, स च 'आयुः' आयुभ्रान्तं, त्रा- गतवन्तं, त्वां प्रेतं 'परिपामति' परिपालयितुमिच्छति, दर- नार्थमागच्छनतं तां प्रतीचते दत्यर्थ। न्रयं 'पूषा', 'प्रपथे' प्रथष्टे मार्गे, लवां 'पुरसात् पातु' पुरतो गच्छन् प्रतिबन्धकेभो

*चमाखनुय्रश्युकर इति E चिड्रितपुलतकपाठः।

7

६ प्रपाठके १ चमुवाक:। देवः संविता दंधातु')। '*भुवनस्य पत इद्५् इवि:(ङ। (e)अप्नये रयिमते स्वाहा(।)। (९)पुर्रुषस्य सयावर्यपेद्- घा्नि मननहे। यथा नो अब नापर: पुरा जरस

1 र्नोग्य: पालयतु। 'यत' यस्मिन् उत्तमलोके, 'सुक्तः' पूर्वे r पुषळ्वतः, 'असते', 'यब' च मार्गे, 'ते' पुष्कतः, 'ययुः', 'सविता', 'देवः', 'तच', वां 'दधातु' स्वापयतु॥ कल्पः । श्त्र राजगवीमुपाकरोति, भुवनस्य पते दति जरती मुख्यां, तज्जघन्यां कर्ष्णा कम्पाचों रष्पवालां छष्पखुरामपि वा -

...- ब्जां, बालखरमेव छष्पं, एवं खादिति। पाठस्ु। (5)"भुवनख पते दद५ हति:"(८) दूति। हे'भुवनस्', 'पते' पालक देव, तव 'दूदं' राजगवीरूपं, 'इविः', उपाकरोमोति भ्रेषः ।। प्रथास इविष: स्वकाले प्राप्ा डोमः कर्ततव्यः। तड्टोममन्त्रोऽचेव प्रसङ्गादापातः। कल्पः। तत्रैतड्ूविरिडापाच्चा चमसेन वा जुड़ो- ति, अग्रये रयिमते खाहा दति ।(८मन्चः)। 'रथिमते' धनवते, 'अग्मये', खाऊतमिदमसु ॥ कल्पः। तां प्रन्ति उत्सृजन्ति वा, यदि वि्नन्ति तस्ां निहन्य- मानार्यां सव्यानि जानून्यनुनिप्नन्तः पांसनवम्टजन्ते, पुरुषसेति। पाठस्ु। (९०)पुरुषख सयावरि• जरस न्रयति(१') दति। सह यातुं गन्तुं शोलं यस्ा: राजगव्या: सा सयावरी, "पुरुषस्" 4J2

तैतिरीये बार एव के

शर्यंति(१)।(११)पुर्रुषस्य सयावरि वि ते प्राखमंसिससं। शरीरेख महीमिहि स्वधयेषि पितृनुप प्रजयाऽस्मानि- हावड(ण। (९मैवं माशस्ता प्रियेडहं देवी सती पिंद-

मृतस्य सम्बन्धिनि हे 'सयावरि', 'श्रघानि' पापानि, 'अपेत् ' अपनीयैव, 'मज्डे' न्स्ान् घोधयामः, "नः" ब्रस्माकं, 'जरसः' वयोहाने:, 'पुरा', 'अपरः' पाभा कसिदपि, 'यथा', 'नायति' नागच्कति, तथा मज्जडे इति पूर्वचान्चयः । कल्पः। त्रथास्या: प्राणान्विसरंसमानामनुमन्त्रयते, पुरुषस्य म- यावरि वि ते प्राएमसिसमं। परीरेण महीमिदि खधयेदि पितनुप प्रजयाऽस्ानिहावह इति। (११मन्त्रः)। हे 'पुरुषस', 'सयावरि' राजगवि, 'ते' तव, 'प्रापं', 'व्यसिस्त्रमं' विसस्तं तिथिसं कत- वार्नास्म। लं 'शरीरेज', 'महीं' भृमिं, 'दरि' प्रापुष्ि। 'खधवा' अम्नेन इविःसरुपेण, यद्ा भ्रमतवाची खधानब्दः, च्मतेन जोवरूपेण, 'पितृन्', 'उपेहहि'। 'दूह' ब्र्रस्तिन् लोके, 'प्रजया' पुतरादिकया सह, 'ब्रस्मान्', 'आवद' च्ेमं प्रापय।। कल्पः । उपोत्थाय पाप्सनवमन्नन्े, मैवं माधसा प्रियेड देवो सती पिललोकं यदेषि। विश्ववारा नभसा संवययनुभी नो लोका पयसाऽभ्याववृत्ख दति। (१२मन्त्रः ।) हे 'प्रिये' राजगवि, 'अहं', 'एवं' इतास्मति, 'मा माफसा' मनसि मननं मा कार्षो * उदादायेति E चिर्रितपुस्तत्रपाठः।

प्रपाठके १ सनुवाक:। ६५१

लोकं यदेषि। विश्ववारा नभसा संव्ययन्त्युभा नो

(१दुयं नारी पतिलोकं हेखना निपंद्यत उप त्वा

'यत्' यस्मरात्कारणात्, लं 'देवो' देवतात्मिका, 'सतो', 'पितलकं', प्रति 'एषि' आगच्कमि। 'विश्ववारा' सर्वेर्वरणीया, प्रार्थनीया, 'नभसा' आकान्नमार्गेण, 'मंव्ययन्तो' घुलोकं संटपवती। हे राजगवि तथाविधा तं 'न.' भ्रस्माकं, 'उमो' 'लोका' एतक्षाकप- रलोका, 'पयसा' धीरेण, 'अ्रभ्याववृत्ख' त्रभित आवृत्ता कुर, चोरपूर्णी कुर इत्यर्थः॥ कल्प:। भ्रथास्य भार्यामुपसंवेभयति, दयं नारी पतिलोकं वृप्ताना निपद्यत उप त्वा मर्त्य प्रेतं। विश्वं पुराणमनुपालयन्ती तखै प्रजां द्रविषं चेह धेहि दति। (१३मन्त्रः1) हे 'मर्त्य' मनुष्य, या 'नारो' मृतस्य तव भार्या, सा 'पतिलोकं', 'वणना' कामयमाना, 'प्रेतं' मृतं त्ां, 'उपनिपद्यते' समीपे नितरां प्राप्नाति। कीदृभो, 'पुराणं विश्वं' अनादिकालप्रवृत्तं शत्प्' स्ोधमं, 'अनु' क्रमेप, 'पालयन्तो', पतिव्रतानां स्त्रीणं पत्या सदेव वासः परमो धर्मः। 'तस्ये' धर्मपरथे, वं 'दह' लोके, निवासार्थमनुच्यां दल्ा 'प्रजा' पूर्वे विद्यमानां पुत्रादिकां, 'द्रविएं' धमं, 'च', 'धेहि' सम्पाद्य,

६५२ तैततिरोये कारस्यने

मर्त्य प्रेतें। विश्वें पुराखमनुपालयन्ती तस्यै प्रजां द्रविणाश्बेह घेंहि(१९)। (१)उदीर्घ नार्यभि जीवलोकमि- तार्सुमेतमुपशेष एहि। इस्तग्राभस्ये दिधिषास्वमेत- त्पत्युर्जनित्वमभिसम्बंभूव(९8)। (सुवर्र%ट इस्तादाद- दाना मृतस्य श्रियै ब्रह्मरे तेजसे बलाय। अचैव त्व- मिह वय५ सुशेवा विश्वा स्पृधो अ्रभिमातीर्जयेम(९।)।

कल्पः। तां प्रति गतः सव्ये पाणवभिपाद्योत्यापयति, उदोर् नार्यभि जीवलोकमितासुमेतमुपभेष एहि। इसयाभस्य दिधि- वोस्तमेतत्वत्युर्जनित्वमभिसम्बभव दति। (१४ मन्त्रः)। हे 'नारि', त्वं 'दतासुं' गतप्राणं, 'एतं' पतिं, 'उपभेषे' उपेत्य भयनं करोषि, 'उदीर्य' अस्ात्पतिसमोपादुत्तिष्ठ, 'जोवलोकमभि' जोवन्ं प्राणिसमूहमभिलच्य, 'एहि' आगच्द। 'लं', 'इस्याभख' पाषि याहवतः, 'दिधिषो:' पुनर्विवाहेच्छ्रो., 'पत्ुः', 'एतत्', 'जनित्वं' जायात्वं, 'अश्रभिसम्वभृव' श्रभिमुख्येन सम्यक् प्रापुद्ि॥ कल्पः । सुवर्शेन इसी सम्मार्ष्टि, सुवर्ष इसादाददाना मृतस्य त्रिये ब्रह्मणे तेजसे बलाय। अनैव तवमिह वयः सुभेवा विश्वा स्पृधो शभिमातोर्जयेम दति। (१५ मन्त्रः)। हे नारि लं 'श्रिवे' सम्पंदथे, 'ब्रह्मे' ब्राह्मणजात्यय, 'तेजसे' कान्यर्थ, 'बलाव' भरोरबलाथें, 'मृतस्य' पुरुषस, 'इस्तात्', 'सुवऐें', 'ब्ाददाना', सतो 'अतरव' लोके, तिष्ठ। 'वयं', अपि 'दह' लोके, 'सुभेवाः' सुखं

६ प्रपाठने १ चनुवाकः ।

(१धनुईसतादाद्दाना मृतस्य श्रियै क्षचायौर्जसे बखाय। अषैव त्वमिद् वय: सुशेवा विश्वा स्पृधो भ्र- भिमातीजयेम(१९)। (१मि: इस्तादाददाना मृत्स्य श्रिये विशे पुश्वै बलाय। तनैव त्वमिह् वयः सुशेवा विश्वा स्पृधां अ्रभिमातीर्जयेम९०)॥३॥ ('F)दूममंग्ने चमसं मा विर्जीत्र: प्रियो देवाना-

सेवमाना: सन्तः, 'स्पृध:' भ्रस्म्ाभि: सह सर्डमाना:, 'विश्वाः' 'म्र भिमातो:' सर्वान् बनूम्, 'जयेम'।। कल्पः । धनुईसादादाना मृतस्य त्रिये चनायौजसे बलाय। अचैव लमिह वय५् सुगेवा विश्वा स्पृधो श्रभिमातीर्जयेम दति राज- न्यख। मणिए इसादाददना मृतस्य त्रिये विभ्े पुष्चे बलाय। अ्चैव त्मिह वय५ सुभेवा विश्वा स्पुधो श्भिमातोर्जयेम दति वे- सयय इति। (१६,१७मन्त्रों)। एता मन्ती पूर्वक्कव्राह्मपमन्तवत् व्याख्थेया। कक्पः। श्रथ मुखादिव्वस्य पार्चाणि नियुत्रज्यादिति दभा सर्पि- मिश्रेण पूरयित्वा मुखे अगिषोचहवणों, नासिकयो: स्रवा, शरच्णो- र्दिरप्यथकला, आ्ाज्यसुवा वा, प्रत्यस्य कर्णयो: प्राभिचहरणं, भि- त्वा भिरषि कपालाि, ललाट एककपालं, भिरस: प्रणोता- प्रएयनं, चमन्निदधाति दति, इममग्रे चमसं मा विजीक्कर: प्रियो देवानामुत सोम्यानां। एष यश्मसा देवयपानसस्मिन् देवा भ्रम्ता माद्यन्तामिति। (१म्मन्त्रः) हे 'अग्ने', 'दूमं चमसं',

तेत्तिरोये पारष्के

मुत से म्यानां। एष यथमसा देवपानस्तस्मिन देवा भम्ृता माद्यन्तां (र८)। (e)अम्ररवर्म परि गोभिर्व्ययस्व म्प्रोसंघ मेदसा पीवसा च। नेत त्वाधृष्पुईरसा जर्हषा-

'मा विजोहरः' कुटिलं मा कुद, मा विनानयेत्यर्थः। 'एषः' चम- सः, 'देवानां प्रियः', देवासममेन सामरसम्पातुं वाञ्कन्ति। 'उत' ऋपि च, 'सोम्याना' सोमयोग्यानामृत्विग्यजमानानां, 'प्रियः', 'यसमसः', 'देवपान:' देवानां पानहेतुः, 'तम्मिन्' चमसे, ' मृताः', 'देवाः', 'मादयन्तां' यजमानं हर्षयन्ता॥। कल्पः। श्रथेनं चर्मणा सभोर्षबालपादेन उत्तरलोवा प्रोयोति, भेर्वर्म परि गोभिर्व्ययख सम्प्रोर्णव्व मेदसा पीक्सा च। नेत् ला एण्ाईरसा जईषाणो दधद्विधच्न् पर्यङ्गयाते दति। (१८मन्ः) हे 'वर्म' कवचख्थानीय चर्मविशेष, 'अगेः', 'गोभि:'रश्िभि:, परितः 'व्ययख' एनं प्रेतं संटृतकुद,। 'पोवसा' खूलेम, 'मेदसा' 'च',लद्ी- यावयवेन मेदोभिधेन, 'प्रोर्षुव्व' सम्यगाच्ादय। 'धृष्णः' धाष्फेना- पेतः, अ्यमगिः 'ला दधत्' हे चर्म त्वां धारयन्, 'इरसा' खकीवेब तेजसा, 'जईषाणः' इर्तुमिच्जन्, 'विधच्न' विभेषेक दग्धुमि कन्, उद्युकः, 'नेत् पर्यङ्गयाते' परितो नैव चाखवतु, तवाप- सारयं मा करोतु।

X

ई प्रपाठने १ चनुवाक:।

खो दर्धदविधक्यन् पर्यङ्धयाति(९९)। (९)मैनेमझे विदहो माडभिशौचो माऽस्य त्वरचं चिक्षिपो" मा शरौरं। यदा मृतं करवो जातवेदोऽयेमेनं प्रहिगुतात् पितम्य:"। (१')शुतं यदाऽकरसि जातवेदोऽयेमेनं परिदत्तात् पितम्य:। यदा गच्छात्यसुनीतिमेतामया देवानां

कव्पः । अ्रथैनमादीपयति श्रादीय्मानमनुमन्त्रयते, मैनमग्रे विदशे माडभिशोचो माऽस्य तचं चिचिपो मा बरीरं। यदा शतं करवो जातवोदोऽथेमेनं प्रिणतात् पिळभ्य: इति। २.मन्त्र: ।) हे 'अय्ये', 'एनं' प्रेतं, 'मा विदछः' विभेषेष (दग्धं मवोरूपं मा कुर, 'मा त्रभिभाचः'अभितः शेकेन सन्तापेन युनं मा कुरु, 'ब्रस्य', 'लचं', 'मा चिचिपः' इतसतो विचित्ा मा कुर, 'बरोरं', अ विचिन्नं 'मा', कुर। हे 'जातवेदः', 'यदा', शरीरं 'मृतं' पक्क', 'करवः', 'त्रथेमेनं' भ्रम न्तरमेवैनं प्रेतं पुरुषं, 'पितन्यः' 'प्रषणतात्' पिटसमीपे प्रेरय॥ कल्प:। प्रज्वलितमनुमन्त्रयते, शतं यदाऽकरसि जातवेदोऽ- थेमेनं परिदत्तात् पिटन्य:। यदा गच्छात्यसनोतिमेतामथा दे- वानां वज्ननीर्भवाति इति। (२१ मन्तरः ।) हे 'जातवेदः', 'यदा', तच्करीरं 'पटतं' पक्क, 'अकः' छतवान्, 'सि', तदानीमेव 'एनं', 'पिटन्यः', 'परिदत्तात्' प्रयच्क। 'या', नयं प्रेतः 'एतां' भग्गिना तया ऊर्ता, 'मसुनीतिं' प्रापस नयनं, प्राणाप्रेर्प, 'गच्छाति'

• विक्िप इति F चिह्ितपुस्तकपाठ:। 4 K2

नैन्तिरीये चारखने

वशनीभंवाति(१)। (''सूय ते चशुर्गचतु वातमात्मा द्याथ्य गच्छ परथिवीं च धमेखा। अपो वा गच् यदि तथ ते डितमोषधोषु प्रतितिष्ठा शरौरै:(२९)। (९९)अजोऽ-

प्रापोति, 'पथा' अनन्तरं, 'देवानां', 'वश्ननीर्भवाति' व्ञन प्राप्ता भवति॥ कल्य: । अरच षष्टोतारं व्याचष्टे, सर्यन्ते चनुर्गच्तु वात- मात्मा दयास गच्छ प्ृथिवोस् धर्मणा। अपो वा गच्छ यदि तच ते हितमोषधीषु प्रतितिष्ठा भरोर: दति। (१२ मन्तः । सर्यन्ते इत्यादिमन्तस्य षट्टोता दति नामधेयं। हे प्रेत 'ते' लदीवं, 'चनुः', दन्ड्रियं 'सूये', 'गच्छतु'। 'परात्मा' प्राप., बाज्वायुं 'मच्छतु'। लमपि 'धर्मण' सुरतेन, तत्फलं भोनु चुलकं भूलोकं च 'गच्छ', 'वा', जलं 'गच्छ"। पजुरादीन्ट्रियमामर्य पुनर्देहग्रइणपर्यन्तं, तत्तदधिष्ठाददेवता तथा चुलोकादिपु नरीरे खोद्यते पस्ात् त्वामेव प्राश्यति। यत्र यमिन्लोके 'ते' तव, 'हित' सुखमस्ति, 'तन्र', गत्वा 'शोषधीषु', प्रविस्व तङ्दारा पि- हदेहमाटदेदा प्रतिभ्य तत्र तवोचितानि भरीराषि खोकृत्य ने 'शरोरः', प्रतिष्ठिता भव। कल्पः । वत्न एतं ब्रजं चितन्ते ब्रबलेन इडल्लेन बन्राति, भजोऽभागसपसा तन्तपख। तन्ते शोचिसपतु तन्ते भर्चि। वाखे श्िवासनुवो जातवेदस्ाभिर्वद्देम५ सु्यतां यन लोका: दति। (२ ३मन्त्रः।) यतर चितेः पशिमभागे समोपे कनचित् भबसेन *वपो वा मच्छ', इवि K विज्ितपुसततपाठः।

६ प्रपाठके १ चनुवाक:।

भागस्तपसा तन्तपस्व तं ते शाचिस्तंपतु तन्ते भर्चि: यास्तें शिवास्तनुवो जातवेद्स्ताभिर्वद्देम सुकता यषे लोका:(९९)। (९७)अयं वै त्वमस्मादधि त्वमेतद्यं वै

पल्बेन बजं बध्ीयात्, ज्वालया सन्तप्र: सः तेजसा सह पुल्पः यथा ड्रवति तथा बधीयात्, तदानों श्रजोSभाग द्रत्येतं मन्त्र पठेतु। हे अग्े अयं 'बजः', भागरहितः । 'तं' भरजं, 'तपसा' लवदीयेन तापेन, 'तपख' तप्नं कुर। तथा 'ते', 'शोचि:' शोकचेतुञ्वाला- विभेष., 'तं तपतु'। तथा 'अर्चि.' भासका ज्वालाविशेषः, 'तं' भजं, 'तपतु'। तपः भोचिरर्चिःशब्दानां सन्तापतारतम्येन भेद:। है 'जातवेद:', 'ते' तव, 'याः तनवः', 'गिवाः' सुखहेतवः नतु तापप्रदाः, 'ताभिः', 'इमं' प्रेतं, 'वह', 'यच' यस्मिम् खोके, 'सुरता' पुथ्शतां, 'लोकाः', शन्ति तनन प्रापय।। कल्पः । त्रथाऽन्यां जुद्दाति, न्रयं वे लमस्मादधि तवमेतदयं वै तदख योनिरसि। वैश्वानर: पुतः पिच्रे लोकलव्जातवेदो वहेमः सुछतां यत्र लोका: दति। उपरितनानवाकोक्ैः नवभिर्मन्त्रे: नव डल्वा त्थ अनन्तरं अन्यां एताम्चं जुडयात्। (२४ मन्ः।) हे 'जातवेदः,' 'श्रयं' एव प्रेतः पुरुषः, 'त्ं', नतु अस्य तव च भे- दोडसिति। 'अ्रस्माद्धि' श्स्य प्रेतस्य भरोरखोपरि, 'लं' अ्रभ्रिः, 'एतत्', प्रत्यचं यथा भवति तथा वर्त्तसे। 'तत्' तस्ात् अत्त्यन्त- . 4 K

तैजतिटीये बारखवे

तर्दस्य योनिरसि। वैञ्वानरः पुचः पिचे लौकछज्जा- तवेदो वहेमर सकतां यर्ष लोका:।४॥ विद्वान्, अ्रभ्याव त्ख, अभिमातीजयेम, शरीर, च त्वारि च । १ ॥

भेदाभावात् कारणत्, 'अख्' प्रेतस्य, 'श्यं' एव 'वैञ्वानरः', लवं 'धानिरषि' ख्ानप्रदोऽसि। सर्वतर दि 'पुचरः', 'पिचे', 'लोकछत्', भवति, पुन्नाषा नरकाच्तायत इति व्यत्पत्तेः । ग्रयख पुरा वज- मानतद्थार्या नानाविधेः कर्मभिरग्रेः पाखनात्तव पिता। ततः हे 'जातवेदः', 'यब', 'सुक्तां' पुषलतां, 'लोकाः' खानानि स्सि, तत्र 'इमं' प्रेतं पुरुषं, 'वह' प्रापय।

दति सायनाचार्य्यवरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे बजरार- एयके षषठप्रपाठके प्रथमोऽनवाक: ॥ १॥

{ प्रपाठणे २ चनुवाकः ।

त्थ द्वितीयोऽनुवाक.। (१)य एतस्ये पथो गोप्तारस्नेम्य: स्ाड्दा य एतस्य प- थो रंक्षितारस्तेभ्य: स्ाह्दा य एतस्य पथोडभिरक्षितार- स्तभ्य: साहा सथाने स्वाहाऽपास्थाने स्वाहाडभिला- लेपते स्वाहाऽपलालपते स्वाहाऽम्रयें कर्मक्ते स्ाह्दा

ऋथ द्वितीयोऽनुनाक: ।

कल्पः । पर्णमयेन सुवेणोपघातं जुद्दोति, य एतस्य पथो गो- प्ारः तेव्यः खाहेति नव सुवाडतीरिति। उपघातं उपहत्योपर- व्य महत् सकदवदायेत्यर्थः । पाठसु । (१)"य एतस्य पथो गोप्तार- सेन्य: खाहा• यमत्र नाधीमस्तसे खाहा"(१) दूति। 'एतस्य पथ:' मृतेन गन्तव्यस्य खर्गमार्गविषयस्य मार्गस्य, रचका: देवा: चिवि- धा:, गोपृरच्ितभिरचितनामकाः, ते व क्रमेण चिषु ख्वानेषु निष्ठन्ति, ताद्टृभाः ये सन्ति 'तेभ्यः', खाज्तमिद्मस्त। यजमान- कीर्तेः प्रकटयिता कविदवः 'स्थाता', तस्मर खाऊतमिदमसु। सः षि तुष्टः सन् देवलोके स्थातिं करिष्यति। अपकीर्नेः प्रकट- यिता कित् 'त्रपास्थाता', तम्म, खाऊतमिट्मस्तु। सच तुष्टः त्रप- कीति वर्जयति। देवानामग्रे सुल्तं साकस्ेन यः कथयति सः 'श्रभि- सालपन्', तत् यः अपलर्पत सः 'अरपलालपन्', ताभ्यां साऊ्क

तैतिरोये पारखने

यमच नाधीमस्तस्मै स्वाई।।। (यस्त दख्रभरंत्सि षिदानो मूधीनें वा तत्पते लवाया। दिवा विश्वसमात् सीमधायत उरुष्य:(९)। (१अस्मात् त्वमधि जाताडसि त्व-

तमिदमसु। पूर्ववददिष्टप्राय्यनिष्टपरिद्वारा योजनीया। पूर्वानुषठि- तकर्मणमेतस्य च कर्मणो निष्पादको यः 'अग्नि:,'तज्े 'कर्मड्ते, खाऊतमिदमस्त। 'यं' वा अन्यदेवं, 'श्रच', उपचुनं वयं 'नाधीम:' न सराम:, 'तस्मे', खाऊतमिदमसु॥

मुकतत्वाद् ग्रन्थान्तरे द्रष्टव्यः । प्रकरणबलान्तु होमार्थता प्रतोयते। तच प्रथमं मन्त्रमाह। (१)"यस्त दवं जभरत् सिख्िदानो• बीमघायत उद्य्य:"२) दूति। हे अग्रे 'यः' राजसादि: 'ते' तव, 'दअं', 'जभरत्' अपहरति, त्थवा 'लाया' तवदीयख दग्घवस प्रेतख, 'मूर्द्ानं', खयं 'सिष्विदान'? सेदं प्राप्तः सन्, 'ततपते' प्रतिशयेन तापं करोति; शास्त्रीयदइनसाधनस्य दपास अपहारेश वा, खकीयखेदेन मूरधानं ट्रवोकुर्वन् वा, भासत्रीयदाहं विनाम खगें विहन्ति। 'दिवः' खवर्गस्य, 'अ्रघायतः' अघं पापं विन्नं य दच्कति तम्मात्, 'विश्वस्मात्सीं' सर्वस्ादपि राजसादेः, 'उद्य्यः' अ्रयं प्रेतो रचणीय: ।। श्रथ द्वितोयं मन्त्रमाह। (९)ऋसमात् लमधि जातोसि •लोकाव * रोमार्चता दर्शयति इवि E चिज्ञितपुख्तषपाठः।

६ प्रपाठके २ चनुवा:। दयं जायता पुनः। अभयें वैश्वानरायं सुवरगायं ले काय स्वाहा। १ ॥ य एतस्य त्वत् पच्चे । २ ।

पथ दतीयोऽनुवाकः। (१)प्र केतुना डह्ता भात्यमिराविर्विश्वानि दषभो

खाहा"(२) दति। हे न्भे 'अ्रस्म्ात्' यजमानात्, प्रेततवं 'भ्र- धिजातोऽसि'। प्रयं दि कमानुष्ठानेम लां खामिनं सम्पादितवान्। गतः फलद्भायां 'ब्रयं', 'पुनः',तत्तः 'अधिजायता' त्वमेव स्र्ग- खोके यजमानमुत्याद्य, तत्सिद्यथे 'वेश्वानराय' सर्वपुरुषदिताय, 'अग्रये' तुभ्यं, ददं खाडतमस्॥

दति सवनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे बजरार- सके छ्ठप्रपाठके द्वितीयोऽनुवाक: ॥२ ॥

अ्रथ ततोयोSनुवाक: ।

कल्पः । प्रधैमं नवषेन याज्येन समोनोपतिष्ठते, प्रकेतुनेति। तन प्रथमामाह। (१)"प्र केतुना बृहता • महिषो ववर्ध'१) दति। त्रयं

तैचिरीये बार सवे रौरवी। दि्वा्चिदन्तादुप मामुदानडपामुपस्थे म- हिषो वेवर्ष(1)। (र)ददन्त एकं पर ऊंत एकं तृतीयेन ज्योतिषा संविशस्व। संवेरशनस्त्नुवै चार्रुरेधि प्रियो देवानां परमे सधस्थे९)। (१नाके सुपर्मुप यत् पर्तन्तः

'अग्निः', 'दहता' प्राठेन, 'केतुना' ध्जखानीयेन, ज्वालाविभेषेष, 'प्रभाति' प्रकर्षेण भासते। व च 'त्रविर्भृतः, 'दषभः' कामाना वर्षकः सन्, 'विश्वानि', फलान्युह्दिम्स, 'रोखीति' रतिन्रयेन ध्वमिं करोति। 'दिवः श्न्तात् चित्' खर्गस्यावसानदेशादपि, 'उपेत्य 'मां' मदोयं यजमा्न प्रेतं, 'उदानट्' उत्कर्षेष व्याप्नवान्, खर्गसापरि खयं पूर्वमवस्थितोऽपि मदीयं प्रेतममुग्रदीतु मेवाचागतवानित्वर्थ। सचाभि: 'अरण' प्राप्तव्यानां फलानां, 'उपखे' समोपे, 'मचिषो ववर्द्धू' प्त्यधिका यथा भवति तथा दृद्धिं प्राप्तवान्। शथ द्वितीयामाह। १)ददन्त एकं पर ऊत एकं • परमे सधस्थे९ दति। ह ने तव खाभाविकं 'इदमेकं' व्योतिः, 'उन' ऋपिच, 'परः परसात् प्रेतथरीरे खिथितं, 'ते' लदीयं, 'एकं' व्योतिः, तदुभयमपि 'ढतोयेन' 'ज्योतिषा' परमात्मरुपेण 'मंविभस्त' सं- योजयख। 'तनुवे' स्कोयस्य भरीरख, 'संवेधनः' परमात्मव्योतिषा संयोजयिता, 'देवानां प्रिय:', तवं 'चाहरेधि' रमणेयो भव। कुचेति तदुचते, 'परमे' उत्ळष्टे, 'सधसे सदोपवे भनखाने॥ भ्रथ ततीयामाह। (९)नाके सपर्णसुपयत् पतन्त:ू•

ई पपाठके ₹ सनुवाक:।

ववदा वेर्नन्तो अ्रभ्यर्चक्षत त्वा। हिरेगयपक्षं वर्रुसस्य दूतं यमस्य योना शकुनं भुरुं(९)। ()ब्तिद्रव सारमे- यो ञ्ाना चतुरक्षी शबलौ साधुनी पथा। अथा पितृनृत् सुंविदचाः परपीि यमेन ये संधमादं मद-

नकुनं सुरखं"(९) दूति। हे बगे त्वामृतिजः 'इदा' खकीयेन मनसा, 'वेनन्तः' कामयमाना:, 'यत्' यदा, 'अभ्यचचत' भभितः व्यापितवन्तः, तदा वं तुष्टो भवेति भेष: । कीदृभं लां, 'नाके' खर्गे, 'छपपतनां' समोपे प्रतिगच्कन्तं, अतएव 'सपणे' शोभनपचोपेतं, 'हिरछपम' सवर्णमयपचोपेतं, 'वरपस दूतं' वरणेन पेर्यमाएं, 'यमय', 'पोना' खानविधेवे, 'सुरु' भरणभीलं, भोगसम्पाद- कमित्यर्थ। 'प्रमुनं' पच्चाकारं॥। अय चतुर्थीमाह। (8)"अतिद्रव सरमेयी शमा • बधमादं मदन्ति,"(७) दति। हे ब्रगे 'साधुमा पथा' घमीचीनेन मार्गेष, 'साना', उमा 'अतिद्रव' भतिक्रम्य गच्छ, यमसम्बन्धिमा यो नानी प्रेतस् बाधका, ता परित्यव्य ममीचोनेन मार्गेष प्रेतं नयेत्यर्थः। कीटृमौ खानो, 'सारमेया' सरमा नाम काचित् प्रसिड्धा शनो, तथ्ा: पुवो, 'चतुरछो' अपरिभागे पुनरथ्यचिदयं थयोस्तादृभी, 'त्रथ' शोभनमार्गेय गमनान्तरं, 'ये' पितरः, 'यमेन', 'सधमादं' सहषें, 'मदन्ति' प्राप्ुवन्ति, ताम् 'सुविदषाम्' सुष्ड अभिज्ञान्, 'पि- दम्', 'अपीदि' प्रामुदि।

A

तैतिरोये बार खाके

नि(।("धा ते खाना यम रक्षितारा चतुरक्षी पेविर- क्षी नृचक्षसा। ताभ्य राजन् परिदेव्चेना स्वस्ति चास्मा अनमोवर्् धेडि(।)१ ॥ (उरुय साव सृतृपावुलुम्बला यमस्य दूता चरतो- वशा% अने। तावसमभ्यं दृशये सयाय पुनंर्दत्तावसुं-

प्थ पश्चमीमाइ। (")यो ते ख्ानो यमरचितारा ग् नमोवस धेढि"(५) दति। हे 'यम', 'ते' लदीया, 'माना', 'ी', विद्येते, 'तान्यां' अम्यां, हे 'राजन्' यम, 'एनं प्रेतं, 'परिदेषि' प्रयच्क। कीदृशै ञ्वानी, 'रचितारी' यमस्टहस्य रचका, 'चतुरची' ऋ्रत्तिचतुष्टययुक्ी, 'पथिरवी' मार्गस्य रच्तका, 'नृचक्षसा' मनुष्ः स्थाय्यमाना, श्रुतिसर्रतिपुराणाभिज्ञा: पुरुषा: ता प्रस्ापयन्ति। ता्यां अभ्यां दत्वा 'अरम्मे' प्रेताय, 'खकि च' स्ेममपि, 'चनमी- वञ्च' रोगाभावमपि, 'धेद्ि' सम्पाट्य ।। पय वहीमाइ। ()"उद्णसावसुटपी • वसुमघेह भट्रग) रति। ह यमसम्बन्धिना 'दूता', 'अ्रवभान्' श्रख्ाधीनान् प्राजिनः, 'बनु' लच्च, सर्वन 'चरतः' । कोटृशा, 'उद्पय' दीर्घ नासिकायुका, 'असुतप।' खकीयान् प्राणान् खोक्त्य ते: टप्न्ी, 'उसुमला' प्रभृतवलयुक्री, 'तो' उभा दूता, 'सरयाय दृशये'

ई प्रपाठके ₹ चनुवाकः।

मदेर भद्रं(1)। () सोम एकैम्यः पवते धृतमेक उपासते। येभ्यो मधु प्रधावति ताशू्श्विदेवापि गच्छतात्()।(ङ)ये युध्यन्ते प्रधनेषु भूरासो ये तनुत्यजः। ये वा सहसंद-

सर्यस् दर्घनाय, 'शद्य' दिने, 'दह' कर्मणि, 'भङ्र' 'सं' समो चीनं प्रापं, 'पुनः', ऋपि 'ब्रम्म्यं', 'दत्त' प्रयच्छतां॥। ऋथ सत्रमोमाह। (9)"सोम एकेम्यः पवते • ता५खिदेवापि गच्छतात्") दति। 'एकेभ्यः' केषाख्चित् यजमानानामर्थे, 'साम:', 'पवते' वस्तेष शोधितः पूतो भवति। 'एके' बन्ये कोचदजमाना:, 'घृतमुपासते' घृतद्रव्योपलचितं इविर्यज्ञमनुतिष्ठन्ति। 'येभ्यः' येषामर्थे, 'मधु प्रधावति' ऋसा वा आादित्यो देवमध्वित्यादिका मधुविद्या प्रवर्सते, यदथवाद्गिरसा मधो: कूखा इत्यादि मधु- प्राप्निफलको ब्राह्मपय* येषामर्ये प्रवर्त्तते, 'ता५खित्' सर्वानपि, पयं प्रेतः 'अ्रपिगच्छतादेव' सर्वथा प्राप्ोल्वेव, सोमयाजिनां दर्ष- पूर्णमासादियाजिनां ब्रह्मयज्ञमधुविद्यादयनुष्ठाढणां यः पुरलोक. सोऽयमखय भर्वत्वित्यर्थः॥ भथाष्टमीमाइ। (८)"ये युध्यन्ते प्रधनेषु •ता५सिदेवापि गच्छ- ात्"(*) दति। 'ये' चचियाः, 'प्रधनेषु' प्रकष्टधन निमित्तेषु सङ्गामेषु, 'युथ्यन्ते' युङ्धूं कुर्वनन्ति । तचापि 'ये' 'शहृरास:' पूराः भटाः, 'तनु- अम्मयभम इतिE चि्रितपु्तकपाठः । 4L 2

तैतिरीये पारखने

क्षिखास्तापस्िदेवापि गच्छतात्'र। (तपसा ये श्रेना- धुष्यास्त्पसा ये सुवर्गताः। तपो ये पकिरे महत् ता :- सिदेवार्पि गच्छतातe। (१अभ्न्वती रेवतीः सशर- भध्वमुर्त्तिष्ठत प्रतरता सखायः। अबा जह्ाम ये असन्शॅवाः शिवान् वयमभि वाजानुत्तरम९.)।

त्यज:' युङ्डाभिसुख्येन शरीरक्यजन्ति। त्रथवा 'ये' पुरुषा., 'सहस- दचिणा:' विश्वजिदादिऋतुषु सहसदनिषायुक्ाः। तांसिदित्वादि पूर्ववत्। युद्धाभिसुखेन मृतखो त्मलोक: सर्थते, दाविमा पुरुषो लोके सर्यमण्डलभेदिना। परिवास् योगयुकस रखे पाभिसुखे इत दति। धर्म्याद्ि चुड्धा स्रोयोन्यत् वचियस न विद्यते दृति प । चथ नवमीमाइ। (९)"तपसा वे अनाषटव्या :. ताप्टसिदेवापि गच्तात्"() दूति। 'ये' पुरुषा :, ब्स्िन् लोके 'तपया', चुक्ा. सन्तः 'चनाष्टृख्याः' केाप्यतिरस्काया: वर्तने। 'ये' व भन्छे, सामुष्टितेन 'तपसा', खवगें 'मताः'। 'ये' व चन्ये, 'महत् तपः पकिरे। अजैन तपसितित्वमाचमुतं, चनाष्टव्या इ्त्यनेन पषिमा- दिषिङ्टिपर्यन्तं तपो विवचितं। ता५सिदित्यादि पूर्ववत् । कन्प। जघनेन दहनदेशमुदीपीसिस: कर्षूः खाला पम्मभि: सिकताभिक प्रकोयं प्रयुग्मैददकुममेरप: परिशाव्य तासु ज्ञातव: सफ्गाइन्ते, भथान्वती रेवतोरिति। पाठसु। (१०)'अमान्वतो --

ई प्रपाठने ३ स्मुवाक:।

(१९)यदे देवस्य सवितुः पविषेश सहसंधारं वितंतम- न्तरिक्षे। येनापुनादिन्द्रमनातमार्त्यै तेनाइं मा: स-

रेवती: सशरभध्वं०वाजामुत्तरेम"(१) दति। कर्षूः, कुख्या:, तत्र- त्यास पणु भवगाहनाय मातय: परस्परं सम्बोध्यन्ते। हे 'सखायः', 'अभ्मान्वतीः' पाषापयुक्ताः," 'रेवतीः' धनहेतुभूताः न्ाप. 'संरभध्वं' प्रविभत, 'उत्तिष्ठत' उत्साइवन्तः सन्तः प्रत्युद्वच्कृत। ब्रनेन कमेष 'प्रतरत' कुखायं प्रकर्षेष तरत। 'त्रत्न' भ्रस्िन् दहनदेजे, 'भमेवाः' सेवितुमभक्या: दुःखविभरेषा:, 'ये' केचित्, 'असन्' पूर्व- मासन्, तान् सर्वान् 'बहाम' परित्यजाम। 'मिवान्' सुखहेतन्, 'बाजान्' गतिविभेषान् ऋक्नविभेषान् वा, 'अभिखच्य 'वयं', 'ए- तरेम' उत्तीर्णा भवाम।। कथ्प:। जबबेन कर्षूः पर्णशाखे निहत्य नवलेन शडलोन बध्वा विनिःसर्पन्ति, यदे दवस सवितुः पवित्र सहसधारं विततमन्स- रिये। ये बापुनादिन्द्रमनार्नमार्तचे तेनाइं मापू सर्वतमुं पुनामि इति। (११ मन्तः ।) 'सवितुः' प्रेरकस्य सर्यक्य, 'देवस्य', सम्बन्धि 'पवनं' रड्िकारणं 'यट्व' यदव शुल्ब, 'सहसधारं' बजस- न्धिकं, 'अन्तरिचे', 'विततं' प्रसतं, 'येन' सर्यकूपेष, शुल्बेन, पुरा 'चार्य' आार्जे: सकाश्ात्, 'इनं', 'बनानी अपनात्' धार्तो यथा

• पूषायुक्ता इति F, K, चिह्नितपुस्तकडयपाठः। + निषिशतेति F, K, चिज्रितपुलतवदयपाठः ।

तैसिरोये बारययने

र्वतनुं पुनामि(९९)।(११)या राष्ट्रात् पव्राद्पयन्ति शाखा अ्रभिम्ता नृप्तिमिच्छमानाः। धातुस्ताः सवीः पर्वने- न पूता: प्रजयाऽस्मान् रय्या वर्चसा सश्संजाघ(९९)। (११)उ द्यन्त मसस्परिपरश्यन्तो ज्योतिर्त्तरं। देवं देवचा

न भवति तथा शोधितवान्। 'तेन' इडल्लेन, 'बहं, प्रेतख ज्ातिं 'मां' मदूपां, 'सर्वतन' छत्स्नवरीरं, 'पुनामि' बोधयामि॥ कल्पः। जघन्यो बयुदस्यति, या राडात् पब्चादपयन्ति भाखा भभिम्टृता नृपतिमिच्छ माना:। धातुस्ताः सर्वाः पवनेन पूता: प्रज- याऽस्मान् रय्या वर्चसा सश्सजाथेति। (१२मन्तः ।)रड ल्वसाधखात् ये जञातयो निर्गच्कन्ति तेषां मध्ये पद्ात् निर्गच्न् दहनकर्सा पुरुषः माखाइयमनेन मन्त्रेण व्युदसेत्। 'श्रभिम्टताः' ब्रुकमेव पूर्वें मता: पुरुषाः, 'गृपतिमिक्कमाना:' मनुष्यारयां पासकं खा- मिनमिच्छन्त:, 'पम्मात्' प्राप्ात्, 'राडात्', 'याः''बाखाः', 'अप- यन्ति' अपसारयन्ति, 'ताः' सर्वाः नाखाः, 'धातुः', सम्वन्धिना 'पवनेन' शङ्िहेतुना, 'पूताः' शोधिताः । तादूम: हे शाखा. 'भ्रस्मान्', प्रजादिभि: संयोजयत । क्यः। उद्यन्तममस्परीत्यादित्यमुपखायेति। पाठसु। '(११)"उद्मयन्तमसस्परि • ज्योतिहत्तमं" १२) दति। 'वयं', 'तमसः उत्तरं ज्योति:' तमसो विनाशकलेन उत्कषं सूर्यमम्बङ्धूं व्योति,

7

६ प्रपाठणे ३ चनुवाक:।

सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तमं१९। (()धाता पुनातु सविता पुनातु। अरम्रेस्तेजंसा स्रर्यस्य वर्चसा।२॥ घेडि, उर्त्तरेम, अष्टौ च ।। ३ ।

'उत्परिपशन्तः' उत्कर्षेए सर्वतः अ्रवलोकयन्तः, 'देवचा' देवेषु मथ्चे, 'सये', देवं, 'उत्तमं', 'ज्योतिरुपं, 'श्रगन्म' प्राप्ता: सम ॥ कस्पः। अनवेचमाणा: ऋपोऽवगाइन्ते, धाता पुनातु सविता पुनात्विति। अ्ग्रेस्तेजसा सर्यस्य वर्चमेति मन्त्रभ्ेष:।(१४ मन्त्रः ।) 'धाता' जगतः सष्टा प्रजापतिः, अ्रग्निसम्बन्धेन 'तेजसा', 'पुनातु' मोधयतु। 'सविता' प्रेरको देवः, सर्यसम्बन्धिना 'तेजसा', 'पुनातु' ॥ दूति सायनाचार्ययविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकामे यजुरार- सके षडप्रपाठके ढतोयोऽनुवाकः॥ ३॥

तैतिरीये बारखजे

शथ चतुर्थोऽनुवाकः। (१)यन्ते अभरिममन्धाम दषभार्येव पत्नंवे। इमन्तः शं- मयामसि क्षोरेस चोद्वेन न। (९यं त्वमग्रे समदड- र्वमु निवापया पुनः। क्याम्ूरच जायतां पाकदूबी व्यल्कशा(९)। ()ीतिके शोतिकावति लडाटुके एडादु-

कम्पः। अपरेशुसृतोयस्यां पद्चम्यां सप्नम्यां वा श्रख्ोनि सचिन्वन्ति, चोरो्सिश्ेन उदकेन उदुम्बरभाखया प्रकायवन् भ रीराणि प्रवोच्तति, यन्ते अग्रिममन्यामेति पश्चभिरिति। तब प्रथमामाह। (९यन्ने अग्रिममन्थाम •चोरेण चोदकेन ) दति। के प्रेतननरोर 'ते' तव, 'पत्रवे' पाकार्थ, 'टृषभायेव' चचा पश्वे, तथा वं 'अत्निं भ्रमन्थाम' । पश्डबन्धेषु हिपञ्रो: पाका- र्थमग्निर्मथ्यते, निर्मध्यं वा कुर्यादिति भुतेः। 'तमिमं' अभिं, अनेन 'धीरेस चडदकेन च', 'बमयाममि' शानतं कुर्म.॥ प्रथ द्वितीयामाह। (९)"यं लमग्रे समदइ: • पाकदूवा वस- ना"(१) दूति। ह 'अग्े', 'लं', 'यं' प्रेतदेहं, 'समदइः' सम्बन्द न्धवानसि। 'लमु' तादृभस्त्मेव, 'पुनर्निर्वापय' इतः खानात् पुनरपि निःसारय। 'श्रन्न' देगे, 'क्याम्तू:' कियताप्यमुना युक्रा काचिदोषधि:, 'पाकटूवा' अल्पया दूर्वया युक्का, 'व्यस्कन्रा' विवि- धमाखायुक्का, 'जायता' उत्पद्यतां ॥ प्रथ दतीयामाह। (१"मोतिके शेतिकावत • खव्रिड्

ई प्रपाठने : सनवाकः। कार्वत। मराडूक्यासु सम्गमयेम% सवंभिट शमय(९)। (७) शरन्ते धन्वन्था आपः प्रमु' ते सम्वनूक्याः। शन्ते समुद्रि- या आप: शमु ते सन्तु वष्या:(ण)। (W)पन्ते सर्वन्तीस्तमु- वे शर्मु ते सन्तु कूप्याः। शन्तें नीहारो वर्षतु शमु पृ- ष्ाऽवंशीयतां॥१ ॥

समय"'(२) दूति। भोतेन जलैन चुक्ा भूमिः, भोतिका, श्ाहका- रिणा नीरेज युक्ना भमिः, सहादुका। हे 'भीतिके' भुमे, 'पोति- कावति' भीतिकांभमियुकरे खाने, 'मण्ड्रक्यास' मष्टूकपवनयोग्यास बप्य, 'सङ्गनय' प्रापय। डे. 'ल्हाटुके', 'महादुकावति कहादुकायुने स्ानविश्ेवे, 'मण्डरश्यासु' मस्डूक पवनधोग्यास त्फु, 'सङ्ग्मय' 'इमं' प्रेतटेहं, प्रापय, 'अग्निं', च 'सुद्ट' 'भमय'॥। पथ चतुर्थीमाइ। (8)"अन्ते धन्वन्या ब्ापः • सन्म वर्ष्ा:"() दति। धन्वनि महदेवे भवा: 'धन्वन्या:', तादुम्ः 'बापः' हे प्रेतदेड 'ते' तव, 'मं' 'सन्त' सुखडेतवो भवन्तु। अनूपदेभे भवाः 'अमूक्याः', नपः, 'बंक्षम्त' सुखहेतव एव भवन्तु। तथा समुद्रे भवा: 'ममुट्रियाः', वर्षे भवाः 'वर्ब्ः', ताः सर्वा अपि 'ते', सुखहेतवो भवन्तु। मरथ पसमीमाइ। ()भन्ते सवन्तोसनवे• वमु पृष्ठाऽवमी- पतां"(4) दति। 'सवन्तीः' नदीगता नपः से प्रेत 'ते', 'तनुवे', 4 x

वैत्तिरीये बारखने (अरवसृञ पुर्नरमे पितृभ्यो यस्त वहतसरति स्व- धार्भिः। आयुर्वसान उपयात् शेष: समक्तां तनुवा जातवेद:(५)। (सज्रंव्छस्व पितृभिः स% सधाभि: स-

'पं' सुखरेतवः भवन्स। कूपे भवाः 'कूप्ाः', तास 'ते', सुखहेतवः भवन्त। 'मोहारः' हिमरूपः, 'ते', सुखारथं 'वर्षतु' दृष्टिवर सवतु। 'पृष्ठा' जलविन्दु., 'वमु' सुखार्थमेव, 'तवशीयता' नधःपततु। कल्पः। वतएवाङ्गाराज् दचियान् निर्वत्य तिसः सुवाऊनी- नुंकाति, भवस्टजेति, प्रतिमन्त्रमिति। तब प्रथमामाइ।(९'वसुन पुनरभे• तनुवा जातवेदः"(९) दति। के 'बगने', 'यः' प्रेतः पुमान्, 'ब्राञतः' चिता मन्त्रेण समर्पितः सन्, 'खधाभिः' स्वधाकारसमर्पि- मैरदकादिभि :* सह, 'चरति'। तं प्रेतं 'पिम्यः' पितप्राप्रथ, 'पुनरवसज' भूयः प्रेरय। अ्रयं प्रेतः, 'श्रयुर्वसान:' ाच्छादवन् भायुषा युक् दत्यर्थ: । 'भ्रेषं' भोगं, 'उपयातु' प्रानातु। हे 'जात- वेदः', सायं प्रेतः 'तगुवा रद्च्छतां' भरीरेश सकतो भवतु॥ ऋथ द्वितीयामाइ। ()मङ्गच्कख पिदभि: • सविता दधातु"(०) दूति। हे प्रेत लं 'पिटभि:', 'सकच्छ' सङ्गतो भव। 'खधाभि:' खधाकारसमर्पितेरट्रव्ये, सङगतो भव। 'परमे व्योमन्, * उदभाअ्जलिभिरिति E चिह्ितपुलतवपाठः।

६ प्रपाठने 8 चनुवाकः । मिष्टापूर्तेने परमे व्यौमन्। यब भूम्यैं वृससे तर्थ गच्छ त्ष त्वा देवः संविता दंधातु)।(नयत्ते कष्ः शंकुन आतुतेद पिपीलः सर्प उतवा श्रापंद:। भ्म्िष्टद्दिय्रा-

उलर्टे खर्गे, 'इषापूर्तेन' श्रीतम्मरासकर्मफलेन, सक्कतो भव "भुम्ये' भूम्यां, 'यब्' यस्मिन् देशविभ्नेषे, 'टृससे' जन्म प्रार्थयसे, 'तन', 'गच्छ'। 'सविता देवः', लवां 'तब', 'दधातु' खापयतु॥ ऋथ हतीयामाह। '८)"यत्ते छष्पः प्कुन: • ब्राह्मष- माविषेन"() दृति। के प्रेत तव देहे 'छष्णः', 'बकुनः' पचिविशेषः, 'यत् भदं, 'ऋातुतोद' ईषट्टथितमकरोत्। 'पिपोलः' पिपोखिका वा, 'सर्पः', वा 'यत्' ब्ङ्गं, 'आतुताद'। 'उतवा' त्थवा, 'सापदः" अन्योपि जोव:, व्यार्पात्तिहेतुः, 'आातुतोद'। त्रयं 'अभ्नि:', देव: 'तत्' बजं, 'विश्वात' सर्वस्मादुपद्रवात्, 'अमुणं' सयरहितं, उपद्रवरहितं, 'रणेतु' करोतु। 'यस साम:', 'ब्राह्मणे' एतदीये माहपनरीरे, 'अविवेनन' यागकाले प्रविष्टवान्, सपि 'श्रनृपं, करोठ। कल्पः । त्धैनत् भादुग्वं उदकुमभे: खवोचितमवोच्स या श्रख्त स्त्रोर्ण मुख्या सा सव्ये पाणी नोललडितान्यां सचा्यां वियम्थ ऋ्रवत्वादा यस्य व्याब्रादो सा, कपि वा तुतोद इति E चिक्रितपु- चकपाठ: । 4x 2

नेचिरीये बारखन्रे दनुणं लंखातु सोमख यो ब्रा ह्यममाविविशषम (3 लिष्ठाउततसतनुव: समभेरस मेड गाचमवद्या मा शरौरं। यम भूम्यैंवृससे तव गच्क सव त्वा देव: संविता देधा- तु। इदन्न एकंम्पर जंत एकें तृतोयेन ज्योतिषा सं-

पध्मानमनाखथाय तपामागेव मनदुपज दत्तः मिरखो वा असि रटजाति, उततिषानसनुवः् मारस मेह मान्रमवरा मा शरोरं यन भुम्ये वृबसे तथ गच्छ तज ला देव: सविता दधा- विति, ददन्त पकमिति द्वितोयं पर जत एकमिति हनीकं ववतोय्ेन ज्योतिषा म्रेविपस्तेति चतुथें, संवेजनसनुवे वाहरधोति पञ्च मं, प्रियो देवानां परमे सधसे दति वहट दति। (<मसः।) ह प्रेत 'अतः' प्म्मात् दहनदेभात्, 'उत्तिष्ठ'। 'तनुवं' शरोरं, 'स- रख' सम्पादय, 'दूह' दहनदेशे, 'माचं' भरज्गं, एकमपि 'मा नवशः' मा परित्यज। 'प्ररीर', ऋपि 'मा बवदाः', मा परित्यज। यकेतवादि सूर्ववत्। रे प्रेत 'ते' तव सम्बन्धि, 'इदमेकं' मखि, 'उत' ऋपिच, 'परः' परसात्, 'ते' तव सम्बन्धि, 'एक' ऋस्ति, हे प्रेत एतइखिकपेर पूर्वदयापेच्षया 'हतोयेन', 'ज्योतिषा' प्रकाशेन, 'संविशस' संयुक्रो भव। 'तनुवे' शरोरसिद्धर्थ, 'संवेशनः' सर्वेषाजस्थां बोजचिता, 'वायरेधि' रमणीयो भव। 'परमे सधसे' उत्कूऐट सद्दोपवेज्ञनख्ाने, 'देवानां', 'प्रिय:', भव ।।

६ प्रंपाठने : जनुबाक:। foy विभसय। संवेशनस्तनुवै चार्यरेधि म्रियो देवानां परमे सधस्येय। (1)उत्तिंष्ठ प्रेडि प्रद्रबोंकरखुध परमे व्यौमन्। यमेनत्वं यम्धा संविदानोत्तमन्नाकमधिरोड़े मं(१)। (१अभमन्वती रेवतीर्यद्ै देवस्यं सवितुः पविचं

कल्पः । भ्रयेतान्यखीनि पद्धि: प्रकास कुकभे वासते वा कला मादाय उपोत्तिष्ठति, उत्तिष्ठ प्रेषि प्रद्वोक: ककव्व परमे व्योमन्। यमेब वं यग्या संविदानेत्तमं नाकमधिरोड़ेममिति।(१·मन्त्रः।) है प्रेत मसमात् जानात् 'उत्तिष्ट'। उत्थाय व 'प्रेष्टि' प्रकर्षेण गच्छ। गमनकालेपि 'प्रद्रव' भीघं यच्छ । गत्वा च 'परमे व्योमन्' उत्ष्टे खर्गे, 'त्रोकः' 'रुफव्व' स्थानं कुर। छला च 'लं', 'चमेब' 'यम्या' च स्त्रीपुरुषाभ्यामुभाभ्यां सह, 'संविदाना' संविदान:, ऐक- मत्यं प्राप्त: सम्, 'दद मुत्त मं नाकं' खर्गभोगं, 'अरधिरोष्' प्रापु्ि॥ कल्य:। भ्रम्यां पलाथे वा कुमं निधाय जघनेन कुमभं कर्ष्वा- दिसमानमासानात् मदा सनातोत्येके इति। तब पूर्वोक्ानां मन्त्राणं प्रतोकानि दर्भयति, त्रम्मन्वती रेवतीर्यंद्वे देवस्य सवितु: पवितं या राड्रादुद्दयन्तमसस्परि धाता पुनालिविति। (११मन्तरः।)॥ सोमयाजिनस्तु पुनदइनं कर्तव्ं, पुनर्दहनान्तं समयाजिन दति सरचेडभिहितल्वात्। तत्प्रकारस् कल्पे दर्मितः, त्थ यदि पुनर्धच्यन्तः सुः, अतएवागारान् दच्िणान् निर्वतय तिखो राजोरिध्ा दहन-

तैजिरोये बारखने या राष्टात्यन्नादुड्डयं तर्मसस्परि' धाता पुनातु0। (अस्मात् त्वमधिज्ञातास्ययं त्वद्धिजायतां। अ्रमयें वैश्वानरायं सुवर्गायं लोकाय स्ाईा।१॥२॥ अ्वेशीयता%, सधस्थे, पच्च च। अ्नु० ४।

वदवकाशं जोषयित्वा अगिमुपसमाधाय सम्परिसतीर्य अपरेखामिं दर्भान् संसीर्य तेषु छष्णाजिने भम्दायां दृषदुपलाभ्यामेवाञ्जनं भरीराणि सुसम्पिष्टानि पेषयित्वा भ्राज्यकुम्भे समुदायुत्य* ऋगनि- डाचहव्या जुड़ति, ब्म्मात् तमधिजातोऽसीति। पाठसु। (११) "अस्ात् त्वमधिजातोऽस्यं • लोकाय खाहा"(११) दति। दिनो- यानुवाके व्याख्यातो मन्त्र: ॥ 1 दति सायनाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाने यजुरा- रखके षछप्रपाठके चतुर्थाऽनुवाकः॥ ४ ॥

• "सयं ल्वदधिजायता" हत्यस्य खाने द्वितीयानुवाये "तवदयं जा. यतां पुमः" इवि पाठः। * समवधाय इति E चिक्रितपुरतषपाठा।