1. Bodhaikyasiddhi Achyutaraya Prabodha Vakhya Modak Gangadhar Bapu Rao Kale Shankara Shastri Marulkar Anand Ashram 129

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावाल:। ग्रन्थाङ्क: १२९। स्वकृताद्वैतात्मप्रबोधाख्यव्याख्यासंवलिता मोडकोपाह- श्रीमदच्युतरायप्रणीता बोधैक्यसिद्धिः।

तत्र समन्वयोत्सवाख्यः पूर्वार्धरूप: (प्रथमो भागः) एततपुस्तकं व. शा. सं. रा. शंकरशास्त्री मारुलकर, इत्येवः संशोधितम्। तच्च रावबहादुर इत्युपपद्धारिभि: 'गंगाधर बापूराव काळे' रत्येतै: पुण्यारूपपततने श्रीमन् 'महादेव चिमणाजी आपटे' इत्यभिधेयमहाभागप्रतिष्ठापिते

पकाशिवम्। शालिवाहनशकाब्दा: १८७३। खिस्ताब्दा: १९५१। (अस्प रुर्वैऽविकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकताः)। मूल्यं रूपक षट्क1 (६-०-०)।

प्रकाशकनिवेदनमू ।

अयि महाभागा आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिमकाशितग्रन्थमणयिनः । उत्कण्टतेवरां नश्षेतः, एकोनतिंशदुत्तरशततमं(क्. १२९) वोषैक्यसिद्धिना- मानं सटीकं ग्रन्थ तत्रभवता भवतां हस्ते सादरं समर्पितुम्। सोडयं ग्रन्थो जनस्थाननिवासिमिमोडकोपाह्वैरच्युनरायशर्माभ: पण्डितवरैः श्रोकरूपेण लि- खित्वा तदुपरि तैरेव स्वयं टीकाऽवि विरचिता। आनन्दाश्रमस्थसंस्कृतपुस्तक- संग्रहालय संगृहातोऽ्ययमद्यावधि अमुद्दित एवाउडसीत्। अस्थ पत्यन्तरं क्वापि नोपलम्यते नापि श्रूयते। अथापि आनन्दाश्रमस्थमध्रानपण्डित-मारुलकरो- पाह्म शंकरशास्त्रिभिरमहता परिश्रमेण सूक्षमेक्षिकथा संशोध्य सुपरिशुद्धि पापि- तोजस्ति। तस्थायं पूर्वापरूः मथमो भागः संमति समुद् प्रकाश्यते। उत- रार्धरूपी द्वितीयो ागत्त्वचिरादेव प्राकाश्यं नीथेतेति विश्वसिमि। सटीकेयम- द्ववसिद्धिः शतात्सवत्सरम्यः मागच्युतरायेलिखितिति स्थुलमानतोऽवगम्थवे। अद्ववेदान्वतिद्धान्तभूता: संर्वज्था बलसूत्रमाष्यादिषु भ्राचीनपण्डितैर्विवृता अपि गलीरशास्त्रीयभाषासंदब्वत्वान् तद्ध्ययनमन्तरा वाचकाना मनस्यना- यासेनाऽडरोहन्वीत्यालोच्य सगमय्रा काव्यात्कसंस्कृतवाङमयमाषया लिखिता। तेन च मध्यमाविकारिणां वाचकानां मनसि ते तडर्या: स्फुट बुद्धचारूढा भवे- युर्न तत्र कश्षिवित्पतिबन्वो भवोदिति तर्कयामि। अतो विज्ञाप्यन्ते ग्राहकमहाशयाः, पदानन्दाश्रमसंस्थायां पूर्ववतमेमाविशयं धृत्वाऽन्यत्र क्वाप्यलम्यस्यास्य बोधैक्प- सिद्धिमन्धरत्नस्थ संग्रहेणैकवारमपि वाचनेन चाउडजिघन्तु अद्वैतात्ममबोधामोदं सुखथन्तु च चिराय स्वात्मानमिति निवेदयति-

प्रकाशक :- रावबहादुर-गङ्गाघर बापुराव काळे, मॅनोजिंगट्रस्टी-आनन्दाश्रम, पुर्णे,

। ३ 11 प्रास्ताविकं किंचित्। पायादपायाज्जगदीश्वरो नः । सुपथितमेवैवद्द्ारतवर्षायाणां तत्रभवतां विदैकपवणारनां विवशताम्। वत्सु- पमाते महाषातकनाशकत्वेन स्मर्यमाणा अहल्यादयः पञ्च कन्याः प्रसिद्धाः । तदुक्ं पुराणे -- अहल्या द्रौपदी कुन्ती तारा मन्दोदरी तथा। पञ्च कन्या: स्मरेन्नित्यं महापातकनाशनम्॥ इति। कुन्तीत्यत्र सीतेत्यपि पाठः भरूयते। वदन्महाज्ञाननाशनार्थ पठचमाना अद्वैतसिद्धि :- नैष्कर्म्यसिद्धि :- आत्मैक्पासि- वि :- सवाराज्यसिद्धिः, इत्येवं चतस्र एव सिद्धिकन्याः कियन्तमपि कालं याव- स्पथिता आसनो पञ्चमीति तामेतां न्यूनतां दूरीकर्तुमिव 'बोघैक्यसिद्धि' नाम्नी पश्चमी कन्या अद्वैतवेदान्वक्षेत्रे समुदगात् । बोधैक्यसिद्धिरूपा कन्या कान्तमन्वेषयन्ती अद्वैतात्मप्रवोधं वरं व्रे इति ग्रन्थकता स्वयमेव स्वकतटीकायामुक्त तद्यथा-कन्या बोधैक्यसिद्धि: समभव- दसुलन्यायरत्नपभूषा श्रुत्यन्तेक्षाभिरामाऽनुपमरसवती कान्तमन्वेषयन्ती। अद्ै- तात्मपबोर्धं वरमिममधुना चारु बब्रे पमोदादात्मकीडािलब्ध्यै शुचिसितसुमन :- सग्वराऽथाऽडलिलिङ्ग ।। इति। अन एव बोधैक्यसिद्धि: पञ्चमी कन्येति मयोक्तम्। न स्वेच्छया। अस्या: पञ्चपीत्वसिद्धयर्थ चतस्ः पूर्वोक्ता: सिद्ध योऽ.प कन्याल्वेन निरूपिता इति ध्येयम्। बोधैक्यसिद्धिरिति नाम्नैवास्या अद्वैतवेदान्तविषयकत्वमवगम्यते। तथाहि- बोधो नाम बलात्मैक्यविषयक साक्षारकारः । तस्य यदैक्य स्वरूपफलाभ्पामैक- रूप्यं तस्य सिद्धिः, तद्विषयकपमितिसंपत्तिर्यत्रेति तदर्थात्। सेयं पूर्वावोत्तरा धंरूपमागद्यात्मिकैका। अत्र चत्वार उत्सवाः। तत्र पूर्वार्धे समन्वयारूय एक पवोत्सवः। एतस्मिन्नाद्य उत्सवे श्रवणादिविधिमतैक्योपपत्तिरित्यादीनि चतुर्दश भकरणानि, संकलनेनकसप्तत्युत्तरपञ्चशतानि च श्लोकाः। उत्तरार्धस्तु अविरो- घ-साधन-फलार्पोत्सवत्रयात्मकः। तत्राविरोधारय उत्सवे पत्यक्षविरोधप- रिहार इत्यादीनि सप्त पकरणानि, मिलित्वा ल्ोकाश्र पञ्चोत्तरं शतम्। साध- नार्प उत्सवे कर्मोपयोगविर्चीर इत्यादीनि तीणि पकरणानि, संकलिता क्षो- कानां संख्या च नवतिः। चतुर्थे फलोत्सवेSविद्यालेशतोजीवन्मुक्तिरित्यादयोऽ- नेके वादा तिवरीता:, श्रोकाश्र चतुसिरंशत्। पूर्वार्धोत्तरार्धगतश्लोकानां संकल- नेनाष्टशती संख्या संपद्यते।

[२ ] एवं ग्रन्थस्वरूपे भते को वाडस्य ग्रन्थस्य प्रणेवा कं वा देशं वंश वा स्वजनुषाSलमकार्षीदित्यादिजिज्ञासा साहजिकतयैव परादुर्भवति। तदर्थ प्रथत- मानोऽहं ग्रन्थकल्लेखादेव यावदलप्सि तावल्लिखामि-गोदावरीतीरविराजमानना- शिकपश्चवटीक्षेत्र निवासिनो मोडकोपाभिधश्रीमदव्युनरायाः पण्टितवर्या अस्य ग्रन्थस्य पणेतारः। श्रोकात्मकस्यास्थ मन्थस्य पठितणामनायासेनार्थबोधो भवत्विति लोकानुजिघक्षया स्वयमेवैते पण्डितवर्याः स्वग्रन्थोपरि अद्वैतारमपयो- धाख्यां व्यारयां व्यधासिषुः। पण्दितवर्याश्चैते वासिष्ठमोत्रोन्ध्वा हिरण्यकेशी-

एनेषां पण्डितमूर्धन्याच्युतरायार्णां हरहरिचनुराननावतारीभूतं गुरुतयमासरी- दिति तदीयलेखादवगम्यते। स च लेखो यथा-श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य-

पनामकजनस्थानक्षेत्रगोदाव रीती रव सतिश्रीम न्नारायण शाखित्रिह रहरिच तुराननावता- रीभूतसद्गुरुत्र यशिष्येण।व्युतशर्मणा विद्यार्थिनेत्यादिः। तत्र साठे इत्युपना- मकनारायण शास्त्रिणां चतुराननावतारित्वेन रूपणाच्चतुःशास्त्राध्यापकतवं सूचि- वम्। तथा चैते श्रीमनारायण शास्त्रिणोऽ्युतरायपण्डितानां चतुःशाखत्राध्यापका: साक्षाद्गुरवः। हर्यवतारित्वेनोक्ताः स्वरूपानन्दार्याच्युताश्रमाः पण्डितरायाणां परमगुरवः। हरावतारित्वरेनोक्तास्तु सच्चिदानन्देन्द्रसरस्वत्यः परात्परगुरव इत्य- नुमीयते। एतद्गुरुत्नयमध्ये परात्परगुरवः परमगुरवश्रेत्येतौ द्वौ म हातसन्यासदी क्षावित्यवगम्यते। व्यावहारिकनामोपनामोलेखाभावपुरःसरं सचचिदानन्देन्द्रसर- - स्वतीत्यादिचतुर्थाश्रमीयनामोल्लेखकरणात्। साक्षाद्गुरवस्तु गृहस्थाश्रमिण एव, नं चतुर्थाश्रमदीक्षिता इति व्यावहारिकनामोपनामोद्ड्नकनादवसीयते। . एभिरच्युतरायपण्डितैः अद्वैतजलजातम्, अवैदिकधिक्कृतिः, अद्वैवविद्या- विनोद:, एतत्पभृतयो वहवः स्वतन्त्रग्रन्थाः मणीतास्तथाऽन्यकतग्रन्थोपरि व्याख्याश्र पुष्कला विरचिता इति भ्रयते। तत्र जीवन्मुक्तिविवेकटीका शंकर- दिग्विजयकाव्यटीका पश्चदशीटीका-'पूर्णाननदेन्दुकौमुदी, एतव्द्यारूपान्नयं मुद्ितं प्रत्यक्षमवलोकितं च। तत्र प्राथमिकं टीकाद्वयमस्यामेवाSSनन्दाश्रमसंस्थायां मुद्वितम्। सांपतं सटीका बोधैक्यिद्धिः, आनन्दाश्रमसंस्थायां समुद्न्य पका- श्यते। तत्र बोधैक्यसिद्धेः सुटीकायाः पूर्वार्धः शाके १७५५ मिते विजयना- म्नि संवत्सरे वैशाखशककदशम्यां मध्यानकाले समापोडभूदिति 'शाके बाणे

( : ]

श शिदशमीद्विव्यमध्याहूनकाले, इति पूर्वार्ध टीका समाप्त्यवसरे ग्रन्थकतैवोक्तत्वा- दबगम्यते। उत्तरार्धस्तु श. १७५६ मिते वत्सरे समापित इति तेनैव तत्रेवो- क्म्। तद्था-शाके षट्पश्चसतैक (१७५६) मितजयसमाख्यडब्ड् एवाऽड- दयमासे शुकद्दादश्य हर्पत्यहनि रविगुरुमदयत्कव्युनेते। आद्ये लने तृतीये तमसि सुचिरुचौ पश्चमेडके च षष्ठे ममेडप्येकादशेऽभूदियमतिसुभगा साघुबोषैक्य- सिद्धि:' इति। तथा च सपदशोत्तर अताद्वत्सरेम्य प्रागर्य ग्रन्थो निरमाष्यच्यु- तरायपण्डितैरिति फलति। अच्युतरायाणां समानिकाल: श. १७६१ संव- तसरे शुचौ मास इति तद्वशीयेम्यः शुवमिति पश्चद्शीटीकायाः पूर्णानन्देन्दु- कौमुदाः प्रस्तावनायां प्रस्तावनालखित्रोकं, वाद्ृशार्थकमेके त्रुटित पद्यमपि वत्रोद्धतं, वद्यथा-शाके चन्द्ररसर्िमू( १७६१ )रिमिते साषाढशुकक शुभे सारानायकवासरे शिवतियौ सूय खनष्परयिते। श्रीमतच्चिद्ननतनत्यविमला- नन्दपकातमकः प्रत्यग्बरल्मसररवनी स्वमगमदूर्प ग ...... इनि। एतेनाच्युतरायै- रवि चतुर्थाअमदीक्षा गृहीताऽडसीदिति सष्मेव सिध्यति। तत्र कियद्धायने वयसि वर्तमानस्तैः संन्यासदीक्षाउङ्की कतेनि जिज्ञास्ाया बोवेक्यसिद्धिग्रन्थस- माप्तिकाल: श. १७५६ मित' इति तैरेवोद्धीपितः। तत्र च भोडकोपनाम्नाड- व्युतशर्मणा विद्यार्थिनेत्येवं गृहस्थाश्रमीिनामोपनामोद्टङ्कनान्न तदानी भगव-

वैशाखमारम्य श. १७६१ ज्येष्ठार्यन्ते तन्मध्यवर्तिन्यां पश्चाब्यां यस्मिन्कस्मि- नषि वत्सरेज्युतरायै: संन्यायदीक्षा परिगृहीवेि स्थूलमानवः सिध्यतीवि युक्त- मुत्पश्यामः । वदेवं महाविदुषा निर्मितस्यात एव मढतामापन्स्यास्य ग्रन्थस्प संभोषने प्रवृत्तस्य मम पदे पढ़े स्खलनानि संजावान्येवेति निश्चितम्। अथापि इपालभिविद्ृन्भिस्तानि क्षन्तव्यानि-'नच्छतः सखलनं क्वापि सवत्येव ममादवः हसन्ति दुर्जनास्तत्र समाद्धति सज्जना:' इति न्यायादिति प्रार्थयते- आानन्दाशमस्थः मधानपण्डितः-मारुलकरोपाह्ः शंकरशास्त्री-भारद्वाजः मि, ज्ये. श. १० शुक्वासरः श, १८७३।

ॐ तत्मद्रह्मणे नमः। स्वकृता द्वैतात्मप्रबोधारन्यव्माख्या संवालिता

बोधैक्यसिद्धिः। (तत्र पूर्वारपे प्रथम: परिच्छेद:)। सत्यचिदानन्दाय देवासितिभावभासशून्याय।

श्रुत्यन्वेक्षाभिरामाऽनुपमरसवती कान्तमन्वेषयन्ती। अद्वैतात्मप्रबोषं बरमिममधुना चारु बत्रे प्रमोदा-

नमामि नारावणशास्त्रिपादयोः परागराजिं निजमार्गसूचिकाम्। अद्वैतशास्त्रामृतवारियौ यमा वृप्तो मनोलि: समभृत्सदच्युतः ॥ ३.॥। भाष्याअद्वैतश्ासामृतनिषिमधुना श्रीगुरूणां प्रसादै- निर्मथ्यैवाच्युतोऽयं सदमितममृतं यच्चिरादुद्दधार। अद्वैतात्मप्रबोधात्मकमिह बिनुषास्तन्निपीयातितृप्ता- स्तुच्छी कुर्वन्तु रम्भाधररुचिरसुधामाधुरीमप्यशुद्धाम्।। ४॥ इह यद्रमणायतामुपेयात्स गुरोरंव कवपालवो ममान्यत्। अमृतांशुगत कलक्कमार्याः किमु जल्पन्त्यमृतांशकं कदाऽपि ॥ ५॥ अथ मझलादीनि मझलमध्यानि मकलान्तानि प्रथन्ते शालाणि इत्यादिमहा- भाष्यस्मृत्यनुमितश्रुतिविहितं तप आलोचन इति धातुसूत्रसिद्धसकोचकवैघुर्यप्रयुक्ता- हैत त्रझात्मै क्यानु संधा नमात्रपर्यव सन्नालोचनवाचकतपः पदघटिततपः स्वाध्यायेत्यादिमहा- रामायणारम्भवाक्योच्चारकश्री मह्ाल्मीक्यादिस कलश्ि्ष्टाचासाप्रायिकं निकीर्ित- प्रकरणरचन संभावितप्रत्यूही भूत निरसनयोग्मतावच्छेद का वच्छिलयानद्दुरदृष्टविनष्ट्येक -

यवैक्विष्ट्यध्वननार्थ अथ्यमानरचनायाः सार्वाशिकमालिनीत्वं धोतंवितुं तदभिषवृच्तेनैव वद्मन्थादावपि संग्रथ्नाति -- जडेत्यादि वन्न किमपि वस्तु जयति इत्येवान्वय। किमपि निरुपमम्। तेन सादश्योपळ-

मास्यासहिता-

नितमावटटर्मवैधुर्मे तत् स्वन्मते। ताई कि मबाबाSडक्राशकबलनदक्षणो निरुपम: स्पप्नो दष्टस्तथा निरुपमोऽयभेन्द्रजाकिक प्रासादनिगरणलक्षणो व्यापार इत्यादि- यवहारादूगौणमेव तत्परकतेऽपि विरुपमत्वादिकमिति पत्याह-वस्त्विति। अवाघितं भारमार्थिकसत्यमिति यावत्। पतेन न्यावसविकसत्यस्न।S5काशादे: प्रातिभासिकस्रत्यस्य शफिरजतादेश व्युदास: सृचितः। अत एव जयति मंपूर्ण स्वारोपितत्वेन बाधितं दृश्यं प्रत्ति त्रेकालिकास्पर्शित्वलक्षणेन सर्वोत्कर्परण दर्जव इत्सर्थः। एवेनेह पथ्षोत्तरमुनिप्रामाण्य-

सकलैकस्वैकमत्यघटनपाटवादभीष्टवम इति स्पष्टीकृतः । तेन त्वतोऽ्हं सर्वात्मनाS-

ममकृतप्रकरणार्हं मङलमपि। ननु सन्घट इति प्रत्वक्षण गृहीतसत्ताकस्य घटस्य पटादिसत्ताबाधकत्वं न क्ापि क्लृप्तम्। न च तत्र घटाथुपहितसत्त्वस्य तथात्वेऽपि निर्धर्मकस्य तम्यातथात्वादित्युचितमेवेक्तापध्वननमिति वाच्यम्। तादृशसत्त्वे प्रमाणाभावात्। नापि श्रतिस्तत्र मानं प्रत्यक्षोपजीविन्यास्तस्वास्तदविरुद्धार्थबोघने पूर्वोत्तरमीमांसकाभ्यामप्यादित्यो यूप इत्यादौ माक्तलस्यैवोरसीकृतत्वेन प्रकृतेऽपि सत्मं ज्ञानमित्यादिरूपायास्तस्या भाक्तत्वस्यैव वक्सुमुचितत्वात्। सकललोकप्रत्यक्ष- प्रतिक्षेपापेक्षया त्यजेदेकं कुलस्यार्थे इति न्यायेन बह्वनुग्रहस्य न्याय्यतयैकस्याः श्रतेरेवानादरार्हत्वाच्चेति चेन्न। प्रत्यक्षविरोधादेसे निरसिप्यमाणत्वेन निर्धर्मकपारमा- ्िकसत्यवस्तु[ नि ] समुदाहृतश्रतेरेव प्रमाणत्वात् । प्रत्यक्षस्यापि सत्ताव्यतिरेकेण गगनप्रसनायमानत्वेन तदेकोपजीव्यत्वाप्ेत्याशयेन तद्विशिनष्टि-जडेत्यादिना । जडत्वं प्रकाशविषयत्वम्। परिमितत्वं चतुर्विधान्यतमामावप्रतियोगित्वम्।मिथ्यात्वं प्रतिपन्नोपाधी त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्म्। अनात्मत्वं व्यमिचारत्वम्। दुःखत्वं निरुपचारतरत्यनास्पदत्वम् । एतानि पक् न सहत इति। तथा तेजस्तिमि- रन्यायेन जडाद्यात्मकसकलप्रपज्विरुद्धमित्यर्थः । तथा चाऽडमनन्ति तैंत्तिरीयकनर- थर्वणिककाण्वादय: क्रमात्। सत्यं ज्ञानमनन्तं ग्स। आत्मा ज्म। विज्ञानमा-

वाद्वैतथामवत्तत्प्रकरणस्यास्यापि विषय इति घ्योतितम् । एताद्वशस्य वस्तुनो यतः

न्वरतात्पर्यविषयत्वरं व्युदसितु पुनविशिनि-श्रुतीत्यादिद्वितीयपादेन। श्रुतिः स्री

करणप्रसिद्रतदेकदेशविशेषः । तथात्वे निरपेक्षो रवः अुतिरिति बचनलक्षितस्य

रूपस्य तदेंकदेशविशेषस्य संग्रहेऽपि नदन्यासंग्रहात्सर्वदेतात्पर्यविषयत्वं तत्र न स्यादतोऽमरोक्त एव श्रुतिपदार्थः अ्रयानित्याशयः । सैतर सरसयुवतिः, सत्वपि तारुण्ये विभावादिसंयोगैकजन्यायाः प्रकृतव्विक्षितशक्गाररमनिष्पचेः काद/चित्कल्वात्स- कलसीभाग्यभूषणादेस्तन्मात्रफलकत्वाच्ध सरमेति। रसेन स्वकान्नैकविशयकमं- भोगशग्गाराख्येन चक्षरागादिरूपेण विभावानुभावव्यभिचारिभावपारपुषेन निरति- शयप्रीतिलक्षणरत्याख्यस्थायिभावेन सहितेति यावत्। एतेनात्र सामान्यतः सरसयुवतित्वस्य परकायादिप्यपि संभवात्म्रकृते हीनोपमत्वाख्यदोषावमोषः सृचितः । न चात्रैतत्मूचकपदाभाव इति सांप्रतम्। ललामचिशेषणीभृतस्य भेदेत्यांदेरेव तथात्व- स्यानुपदमेव वक्ष्यमाणत्वात्। विभावादीनां लक्षणादि तु मदीये साहित्यसार पव सपपक्जमवचेयभिहानतियोजकत्वाद्विस्तरभयाच्च नैवीचयते। एतादृशी या युवतिर्याब- त्स्ीगुणरमणीया निखिलदोषशन्या स्वतरुणी, तस्या इत्यर्थः । भेदशन्यत्वे बबमेव हेतुः। यतो निरुक्त्तयुवतिसंबन्धि अतो भेदशून्यम्। एतादशं। ललामम्। ललामं सञ्छने धवजे। शङ्गे प्रधाने भृषायामिति मदिन्याः सौभाग्यमूलीभूतं नासिकाभर- णमभलसूत्राद्याभरणमित्यर्थः। अत्र भेदेत्यादिविशेषणेनोक्ताभरणे निरुक्तयुवत्या सदद तादत्म्यमतीत्या सौभाग्यमूली भूताभिहितभृषणैकप्राणितत्वलक्षणं तस्यां महासतीत्वं दयोत्यते। पक्षे जीवेश्वरजगत्प्रतियोगिकपञ्चविधभेदवैघुर्य भेदेत्यादिविशेषणेन प्रकृतव- स्तनि व्यज्यते। तथा ललामपदेन त्रयीसर्वस्वत्वावद्योतिना तस्यास्तावद्धर्माद्यवान्तर- तातर्यसल्वेऽपि परमतात्पर्यमह्वैवत्रम्ण्येवेत्यावेज्रते। उक्करूपकेण तथव स्वारसिकपरतीतेः एतनतत्मकरपस्य विषयेण साकं प्रतिपाच्यप्रतिपादकभावस्तथाभेदशुक्तिपदध्वनितं पत्र- विधजीवेश्वरादिमेद ध्वंसाविनाभावित्वं मूलाविद्यायाः पश्रकोशसा्षित्वोपलक्षितपत्ातक टस्मस्चमका शानन्सानन्द्रसन्मान्स्य त्वंपदलक्ष्या ्स्य जगज्जन्मादिकारणत्वरूपनिम-

नतिरिक्तत्वस्य शुक्तिरूप्याकौ इडलेन निरुकानन्दरूपैक्यमात्रमिषयिण्या तन्मावरूप- म्रध्वसितिलक्षणं निर्षाणपदाभियेयं कैवल्याएयं यत्पमोजनं तेन सह साध्यसाशनभावय संबन्धोकपि सूचितः। यदा-ननु यद्ि स्वमावादेवोक्तवस्तु जडादि रूपनरवात्मकप- फव्ासहिष्णु तर्हि कथमअं प्रामश्ः प्रतीयसे सस्पि भित्यस्वे तवानीमप्यतरिडानत्वो- पकक्षिते ताहग्वस्तुनीत्याशकपशान्तये जडेत्यादियुवत्यन्तमेकमेव पहचन्तं पदं क्रोष्सम्। तेन जनानिद्ेतासहिष्णु: प्ुतिरेव नत्वसगोदासीनं स्वम्रकाशानन्तसय वत्मा नन्दरूम-

४ व्याख्यासहिता-

मद्वैतं ब्रझ्मेत्यर्भः पर्यवस्मति। तथा च श्रतयः-माया च तमोरूपाऽनुभूतेश्तदेव ज्नडम्। यदल्पं तन्मर्त्यम् । चित्रभित्तिरिब मिथ्यामनोरमम् । नम्स्ति द्वैतसिद्धि- रात्मैव सिद्धोऽद्वितीयो मायया अन्मदिब नाल्पे सुखमस्तीत्यान्ञाः । एवं व सत्यं ज्ञानमनन्तं ्हेत्यादिप्रागुदाहतश्रुतिष्वष्यमेवार्थः संषद्यते । तथा चाऽऽहुर्म गवद्वार्तिककारचरणाः -सत्यादिलक्ष्माज्ञानोत्था Sसत्याबर्थनिषेधधीवर्त्मनैबाSSपमाप्रोति केवलाज्ञानहानत इति तैत्तिरीयवार्तिके निरुक्तश्रतिम्बार्मानावसर एव। अस्याय- मर्थ :- सत्यादिषदानां सत्यत्वानिरुक्ततत्पदीयलक्ष्मार्थभृताद्वैतब्रम्मविषयकं बदज्ञानं तस्मा- दुचिष्ठन्तीति तदुत्थाः, एतादृशा बेऽसत्मादिरूपा अनृतजडपरिच्छिन्नाध्यात्मकाः

येडर्था व्यावहारिकादयः पदार्थास्तेणां या निषेधविषयिणी बीर्द्वैतवाधवुद्धिस्तल्लक्षणं यद्वर्त्माद्वैतात्मप्राप्तिमार्गस्ेनैव नतृपासनादिन। केवलाज्ञानहानतः अुद्धतत्त्वंपदार्थैक्य-

प्राप्तमिव मनुत इति। शिष्टं तु पूर्वार्ष विवृतमेब। नन्वेवं यख्खििलाम्नायतात्पर्यपरमाव- भिभूतं निरुक्तलक्षणमद्वैतात्मवस्तु तथा तदप्रतिबद्धाबाधितसाक्षात्कारैकायचाविद्यात-

वल्यसिद्धिरपि चेत्तहि किमिति ब्रह्मचर्य एवाधिगतसान्स्वाध्यायाध्ययनाः सर्वेऽपि न जीवन्मुक्ता: सन्तीत्याश्डक्याधिकारिण: प्रमितिजनको वेद इनि नियमाद्व्युत्प- न्नस्य हि बुद्धिजन्म सहसावाक्यश्रुतौ दृश्यत इति संक्षेपशारीरकोक्त्ेश्र तदानीं तत्त्व-

• लविपरीतभावनाभिधपश्चविधवार्तमानिकादि प्रतिबन्धैलोके मणिमन्त्रादिभिर्वहनिवत्मति- बद्धा सत्यसावविद्यादिध्वंसलक्षणं कार्य दाबदहनवत्कर्तुं नैव शक्कोतीत्यतः संत्यक्तस- कलेष्टविषयतत्साधनत्वान्नित्यानित्यवस्तुविवेकादि वक्ष्यमाणसाधनचतुष्टयपरिपुष्टिविशिष्टः परमहंसपरिव्राजकशिष्ट एव तादृशश्रोत्रियन्रस्मनिष्ठमाचार्यमुपसत्य विधिवद्वक्ष्यमाण- चतुर्लक्षण्यभिधो परमीमांसात्मकाद्वैतशास्प्रस्थानत्रया दिश्रवणादिनिरस्तनिखिलप्रतिबन्धः

मनुभवतीत्यभिसंधाय पुनस्तद्विशिनष्टि-विकसितेत्यादिना। सुध्वनन्तजन्मस्वन्तर्या-

स्ववर्णाश्रमादिविहि तनित्यनैमित्ति कशरायाध्ित्ताम कर्मभरभिभू ता्ना रुक्त्त्वज्ञान यप्रति बन्धीभूतसंचितदुरितमूलकसकलरजस्तमःसंस्कारं मनोऽन्तःकरणं येवां ते तथा। अत एन विकसिता विश्िष्टाविकारगुर्बादिलाभेन परमहष्टाः कि प्रजया करिष्यामो मेषां नोजयमात्माडयं लाक इत्यादिश्रुतिदर्शित कावषेवर्विहर्षद्धर्षेणैव त्यक्तलोकतोककन-

पाधिक्यमिद्विः।

काशेषणा इत्यर्थः । ते च त चति पुनः कर्मधारयविग्रहः। तेशकलक्षणमुमुश्ुभि- रिति यावत्। सेवितं परिशीनिितं निमक्तक्षणगुरुपसदनपूर्वकं विधिवच्छद्धादिनि-

काश इत्याशयः। पक्षे श्रम्मिकसंगुफितसफुलमल्लिकाभिः सृवामितमिति यावत्। यद्यापि नासाभरणादिभूषणस्यैतदसंभव एव तथाऽपि चूडामण्याख्यस्य तदौचित्यात- स्यापि नासाभरणादिवत् सौभाग्यसर्वस्वीभृतत्वेन सतीजीवितमृतत्वाचछतिशिरःशन्दि

एकल्या नत्युचितमेवेदमिति मानः। तैनतत्प्रकरणम्य विशिष्टाधिकार्यिषोनुबन्धोि

दग्णीयमेवरेति सिद्धम्। नन्वेवं श्रत्येकप्रतिबोयं ब्रह्मेति कलितं तत्त्वनुचिनम्। गौः शुक्रबन्ो दित्थ इति शब्दानां चनुष्टयी प्रवृत्तिरिति महाभाप्योक्ते: प्रकृते तत्प्रवृत्ति

धर्येणासंभवाथ। न न लक्षणयेवास्तु तत्र नथात्वमिति वाच्यम्। निर्धर्मकत्वादेन तत्र लक्ष्यतावच्छेदकधमस्यापि गगनप्रमूनायमानत्वाञ्रेति चेद्वाढम्। इष्टापचेः । न चैवं तर्हि कथं तज्ज्ञानं तदभावे कर्थं तदज्ञानन्वंस इति सांप्रतम्। स्वप्रकाशत्वेन

ज्ञानसंभवेन तदुपस्थापकस्वप्रादिभ्रमसंभवात। प्रपत्चितेदं स्वप्रट्ृष्टान्तेन मदीयाद्वैत- जलजाते कल्पिंताप्तावांगेकगम्यनिर्धर्मकांद्वतात्मकेवत्यम। अत एव श्रूयते यतो वाचो निवर्तन्ने। यद्धाचाऽनम्ुदितम्। न चक्षुषा गृझ्यते नापि वाचेत्यादि। श्रीमद्भगव- सपृज्यपादपादारविन्दपारगा अप्याहुर्दशश्रोकयां कथं सर्ववेदान्तसिद्धं न्रवीमीति। विवृसं चेदं मधुसृदनसम्वनीभि: सिद्धान्तबिन्दौ। नर्द्येतादृश आत्माऽड़गुलिनिर्देशेन प्रतिपायतामिति नेत्याह कथं न्रवीमीति। किमाक्षेपे। अद्वैतत्वेन वागाबविषयत्वा दित्याशयेन पुनरपि तद्विशिनष्टि -- वागवेद्यमिति। नन्वथापि सर्ववेदान्तसिद्धत्वं तत्रत्यं कथमुपपद्मत इत्याशक्क्य पुनर्विशिनष्टि-ब्रम्मेन्यादिशेषण। ब्रम्ेतिशब्दो बृद्द वृहि वृद्धावितिस्मरणात्वृंहृति त्रिविधपरिच्छेदशून्यत्वरूपां निरतिशयवृद्धि प्राप्नोतीति योग- वृत्यार डर्व्रैतवस्तुप्रतिबोधकः। प्रज्ञानं ब्रह्म, सत्यं ज्ञानमनन्त ब्रझ्म, एकमेवाद्वितीयं न्रम्म. जयमात्मा ऋ्रसेत्यादिश्रुतिष्वथातो ब्रझजिज्ञासा इति सूत्रे निर्दोषं हि सम न्रह्मेत्यादिम्म- तिनु न प्रसिद्धस्तेन एकं केवलं लक्ष्यं लक्षितुं जहदजहत्स्वार्थलक्षणाव त्त्माSडकागादि- १-२

त्रयाख्यासहिता-

शब्दवत्तिधर्मके Sपि वस्तुनि कूपखननन्यायेन श्रोतृमनोवृत्तोर्नविंकल्पकतदाकारतामात्रता- संपाद नात्तद्विषय काज्ञानमात्रविध्वंसद्वारा नित्यस्वात्मप्रकाशे तस्मिन्प्रभण्डप्रभाकरे प्रदी-

यितानिरूपितप्रकाइयतापराभिघज्ञानकर्मताख्यविषयतासंपादनं विनैव प्रतिबोषयितु- मिव योग्यमित्यर्थः । न चैवमपि लक्ष्यतावच्छेदकमन्तरा लक्षणानुपपतितादवस्थ्य मेवोते सांप्रतम्। निरुक्त्तनियमस्य सविकल्पकशाब्दवोघैकविषयकत्वाल्। तथा चोकं सिद्धान्तबिन्दौ -- सविकल्पकवावमार्थबोधे च सविकल्पकपदार्थेपस्थितिरङ्गम्। पकृते च निर्विकल्पको वाक्यार्थबोधस्तस्यैव प्रमात्वेनाज्ञाननिवृत्तिसामर्थ्यात्। अतो न लक्ष्यतावच्छेदकमन्तरेण लक्षणानपपत्तिरिति। ननु ब्रह्मपदे सिद्धान्ते शक्तिरेव। तदक्तं संक्षेपशारीरक- विश्वोद्धवस्थितिलयप्रकृतित्वमस्य चिद्धस्तुनो यदसहायपरित्रहस्य । तदूर्णनीयमुपलक्षणमेव कस्मात्व्रक्षेतिलक्ष्यपदअ्क्त्यविरोघहेतोरिति। त्वया त्वत्र लक्षणां स्वीकुर्बता कथं न तद्विरोधः साधित इति चेन्न। तत्तात्पर्यस्यानवबोधात। तथा हि-तत्र तावदनादिदृश्यपञ्चकेतरदृवश्यप्रतियोगिकाभिन्न- निमिसोपादानकारणत्वं जन्मादिमत्रे व्णत ब्रह्मणस्तटस्थापरपर्यायमुपलक्षणमेव वाच्य- मिति प्रतिज्ञाय तत्र हेत्वाकाड्क्षायां ब्रम्मेति लक्ष्यपदशक्त्यविरोधहेतोरिति तत्पूरणं कृतमिति तु निर्विवादमेव। तत्राथातो ब्रम्मजिज्ञासेति पूर्वसूत्रे विचार्यत्वेन प्रति- ज्ञातवम्तुनः प्रकृतलक्षणलक्ष्यस्य वाचकं यद्र्ह्मपदं तदीयया बृंहतीत्यादिव्युत्पत्त्या पर्वोक्ता या शक्तिनिरतिशयवृद्धयवच्छित्नवतन्यविषयिणी योगवृत्तिरित्येवावशयं व्याख्यानं वाच्यम् । अत एवोक्तं मधुसूदनसरस्वतीभिरेतद्व्याख्याने यावल्लक्ष्यस्वरूपं तद्धर्मों भूत्वा यल्लक्षयति तदेव विशेषणलक्षणम्। जगत्कारणत्वमषि यावल्लक्ष्य- भावि चेट्नह्म परिच्छिन्नं स्यादिति तत्पदशक्तिर्वक्ष्यमाणा बाध्येत तत्पारिहारायोपलक्ष- णत्वमेवास्य युक्त्म्। एवं च तल्लक्ष्ममखण्डं सिध्यतीत्याशयेनाSSइ-प्रझ्ेतत्युक्कहे- त्वतरणम्। सा च शकिरते मूल एवोक्ता। ब्रक्षेति लक्ष्यिषयं च पदं समर्थ भूमानमेव वदितुं नतु मर्त्यमल्पमिति। एवं च निरुक्कारणत्वरूपोफ्लक्षणलक्ष्यमेव न तु तद्विशेष्ट ब्रह्मपदशक्यं परिच्छिन्नत्वापत्तर्यथा तथा निरतिशयमहत्त्वावच्छिन्नचैत- न्यत्वलक्षणत्रह्मपदशक्यतावच्छेदकावच्छिन्ने तस्मिन् सर्मकत्वेन मोक्षहेवुशुद्धा ्वै -

वक्तव्यमिति। न चत्थं कल्पने तत्स्वरसभङ्गः । तत्रैवोत्तरत्रन्थस्येत्थमेव तातूप- र्यातू। तथ्था-आबे सूत्रे तवंपदस्यादितत्वादवृत्तेरस्मिंस्ततूपदस्योच्यमाना ।

बोधैक्यसिद्धिः 2

वृत्तिर्ज्ञेया तत्पदार्थेऽद्वियीये प्रत्यद्मात्रे त्वंपदस्योदितैवत्यग्रे तत्त्वमसीतिमहा- वाक्यीयतत्पदार्थेंऽदविनीये तत्पदस्य वृत्तिरुच्यमाना ज्ञेयेति वदद्विराचार्यः कण्ठत एव ब्रझ्मपदे लक्षणैवेति ापितम। नो चेज्जन्मादिसत्रविचारिते यतो वा इमानी- त्यारभ्य तद्रह्नेतीति सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति च वाक्ये ब्रह्मपदे लक्षणाभावे तत्प- दलक्ष्माद्वितीयचिन्मात्रत्वं न स्यात्। तस्मादुक्तातिरिक्तसूत्रादिषु ब्रह्मपदेऽपि ळक्ष- णैवेति दिक्। नन्वथापि परिमितासाहष्णुपदेन साकं न्झशब्दस्य प्रकृतस्या- र्धाभेदात्तथैतन्मूलीभूतानन्तपदेन सह बह्मपदस्यापि पौनरुक्त्यमेवेति बेद्ाढम्। अतद्व्यावृत्तिसाक्षाद्विषिमुखत्वलक्षणप्रकारभेदेन तत्परिहारात्। तथा चोक्तमभि- यु अतद्व्यावृत्तिरूपेण साक्षाद्विघिमुखेन च। वेदान्तानां प्रवृत्तिः स्याद्द्विघेत्याचार्यभाषितमिति। एवं वागवेद्यमिति ब्रह्मशब्दैकलक्ष्यमिति व विशेषणद्वयं भूषणपक्षेऽरपि यतो बिकसितसुमनोिः सेविनमतो विचित्रशेभविंहत्वाद्वागवेद्यं भगवत्या सरस्वत्याऽपि वर्णयितुमगोचरत्वमाप्तं यतो भेदशून्यमतः प्राणाधिकप्रियत्वाद्रमशब्दैकलक्ष्यं सर्ब- स्वत्वेन परं ब्रझ्मैवमभेदमिति व्यवहारार्हमिति च योज्यम्। यद्येवमपि समाप्तपुनरा- तत्वाख्यो वाक्यदोषोडनर स्फुट एव। स च सोदाहरणं लक्षितोऽस्मदीयसाहित् य सारे- समाप्तपुनरात तत्पूर्णे यद् गृझ्तेऽन्वये। चन्द्रार्धशेखरः शंभु्मा पातु गिरिजाधिप इति। शब्दान्तरेणेति शेषः । स त्वत्र वस्त्वित्यन्तमेवान्वयस्य पूर्णत्वेऽपि तदेका- न्वितनसपदेन गृद्यमाणवाक्यत्वात्स्पष्ट एब। न चायमपोदितत्वादनित्यदोष एव। तदप्युक्तं तत्रैव गुणरत्ने- समाप्तपुनरातं स्याद् गुणो वाक्यान्तरोदये । रामाऽपि स्यादुपांदेया महागुणवती सतीति स चेह नन्वथापि सर्ववेदान्तेत्यादिप्रागुक्ताकाड्क्षापूरकत्वाद्धर्तत एवेति वाच्यम्। तत्र सर्ववेदान्तसिद्धत्वस्य प्राक्तनश्रुतिपदेनैव संपन्नत्वात्तदी- यशक्त्यादिवृत्तिमात्र एवाऽडकाङक्षायाः सत्त्वेन वाक्यान्तरोदयस्य क्विषत्वाथ। तस्मात्सहृदयहृदये सोऽवश्यमिहाऽSयास्यत्येवेति चेद्विभाव्यते तर्घ्सत्वेतद्रसेत्या- दिपदमुभयपक्षेऽपि क्रियाविशेषणमेव । एवं च जडेत्यादिविशेषणविशिष्टं वस्तु नसशन्दैकलक्ष्यं यथा स्यात्तथा जयतीति योजना। तथा चाविद्यातदघीनयावद्दृश्यवा- परूपमुक्तेरपि नझस्वरूपानतिरेकाद्रशब्दैकलक्ष्यत्ं सर्वोत्कटत्वं च स्वप्रकाशादैत- प्रत्यगानन्दरूपत्वाच्चोपपद्यत एव। तदेवमत्रापि पूर्वार्धेन निरुक्तानन्दरूपस्यैव शोषि-

आाख्यामहिता-

सतत्पदार्थस्य तृतीयचरणेन तादृशस्य शोधितत्वंपदार्थस्य चरमचरणेन च नादृश

प्यावेदितं भवति। नन्वसिपदे लक्षणा तु न कुत्रापि श्रुतप्र्वरेत्यसांप्रठायिकमेवे- दमत्र तत्कथनमिति चन्न। तत्राद्वितीयत्वप्रकाशनिरतिशयानन्दरूपयोर्जवित्रहमस्वरू पयोरैक्यमुक्तानन्दरूपं बोधय दहंब्रह्मास्मीत्यादि वेदन्तमहावाक्यं द्वितीयविषयकप्रत्यक्षा- दिसर्वप्रमाणबाधकमिि न्यायरत्नवल्यां वढता ब्रह्मानन्दाचार्येणेक्यस्याप्युक्तानन्दरू-

लक्षणां विना तस्योक्तानन्दरूपत्व सिध्यात। शक्यार्थस्तु तस्यैकसंबोध्यचेतनसं बन्धिवार्तर्मानिकसत्तंव। नम्यास्तक्तानन्दरूपत्वा भावः सुप्रसिद्ध एव। तस्मन्नवदम- सांप्रदायिकमिन्यलं पक्चवितेन। अत्र श्रतेः म्वकीययानत्सरीगृणविशिषरमणीरूपकेण सा यथा म्वनायक तद्था प्रियया स्रिया संपरिष्वक्ो न बाद्यं किंचन नेढ नान्त-

थीरूपा तत्त्वमस्यातिमहावाक्यरूपा वा श्रततिरवि विधिवत्स्वकसत्वेन म्वोपभोक्तारं ब्राह्मणं करकलितामलकवउर्थापरोश्येण स्वपाणिगरहणवर्तृत्वात् सुखयिष्यत्येवत्य- वश्यमेवरैषा सेवर्नीयेति सभोगशढगारभद्ानुभयोक्तिरपकालंकागभ्यां ध्वन्यते। इह मालिनीवृत्तम्। ननमययमुतेयं मालिनी भोगिलोकैरिनि वृत्तरत्नाकरोफ्के: (१०.)। तदारम्भ नगणान्नो नाग आयुस्तिल इति वचनादेनतपठित्राडीनामायुर्वृद्धि- गिति शिवम् ॥ १ ॥ एवं प्रकरणप्रतिपायं द्वतमिभ्यात्वपूर्वक मर्द्वनत्रथातमीक्यरुपमर्भमधिकारिसंबन्धप्र- गोजनाभिधानुबन्धान्तरः सहितं वम्नुनिर्देश क्षणेन मझलेन लितं मालिनीवृत्तेन संगध्याथ- यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे नथा गुरी। तस्यते कयिना दयर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ।

टीश्चरामेडेनैव म्सद्गुरुं स्तुवन्कमान्सप्तकाण्डरामायणरहम्यं संग्रहणाति- बाल्थेडप्याक्ा म्मगपि धनगतुलं यन भडकत्वाऽअ्जमोडा वैदेही भूमिपत्री पितवचनवशादण्डकान्यः प्रतस्थे। हत्वा यो दूषणादीन्कपिवस्मपि च प्राप्य शृद्धिं प्रियायाः मदः प्रध्वंमितारलिंमत मह तथा तं रघृनंभमीडे॥ ॥

बोषिक्यमिद्धि:

बाल्पेडपीति। येन बाल्येऽपि कैशोरे वयस्यपि न तु यौवने। तेन तात्का- लिकसाधारणसामर्थ्यस्याप्यभावो वक्ष्यमाणाद्भुतरसकारणत्वेन व्यज्यते। तत्राप्याशु शीत्रं न तु देवताआाराधनतत्ासादायत्ताचिन्त्यशक्त्यवाप्त्यर्थ किंचित्कालविलम्बे नेत्यर्थः । एतेन विश्वामित्राज्ञाव्यवहितोत्तरक्षणजन्यत्वमपि तथाविधं ध्वन्यते। तत्रापि कि कस्यचित्सामान्यवरिस्य धनुर्नेत्याह-स्मरेति। स्मरस्य स्मर्यत इति व्युत्पत्त्मा स्मृतिमात्रप्रकटरूपत्वेनातिदुर्जयत्वाज्जगदेकवीरस्य मन्मथस्यापि योऽरि: स्वभाळलोचनज्बळननैव भस्मीकरणाच्छत्रुः शिवस्तस्यापीत्यर्थः । अपिना वक्ष्यमाण- धनुषि महत्तरसारवत्त्वं द्ोत्यते। अत एवातुलं निरुपमं मेर्वाध्यपेक्षयाSपि सारवत्तर- मिति यावत्। एतादृशं धनुः कार्मुकम्। तत्राप्यञ्जसा साक्षादेव न तु सहाया- दिद्वारा। भड्क्त्वा विखण्डय गुणमारोप्याSSकर्षणक्षणे प्रविभज्येत्यर्थः। अत एव वैदेही विदेहस्य निमेर्गोत्रापत्यं सीध्वजाभिधजनककन्येत्यर्थः । तत्किमूर्मिला नेत्या- ह-भूमीति। भूमेः पृथ्व्याः पुत्री सीतेति यावत्। एतावन्मात्रोक्त्यैवेष्टसि- द्ावपि तत्र जडत्वापत्ति व्युदसितुं प्राक्तनम्। एतेन तस्यामयोनिजत्वं ब्रह्मवि- त्पालितत्वादिना जगन्मातृभूतसाक्षाल्लक्ष्म्यवतारत्वं व्यज्यते। ऊदा विधिवदुद्दा- हिता। सेति संबन्धः । एवं व बालकाण्डार्थोऽद्भुतरसश्च सूचितः । तथा यः पित्रिति। ताताज्ञाधीनत्वात् । दण्डकान्दण्डकारण्यप्रदेशान्प्रत्यपीत्यर्थः । प्रतस्थे प्रस्थितवानित्यन्वयः । तथा च तद्वचनस्य सर्वथाऽनुलङ्कनीयत्वत्सीतालक्ष्मणाभ्यां सह यो दण्यकारण्यमपि चतुर्दशवर्षनिवसनार्थमाजगामेति भावः । तेनात्रायो ध्याकाण्डार्थ: करुणरसश्च व्यज्यते। एवं यः, दूषणादीन्। आदिना खरत्रिशिर :- प्रभृतिजनस्थानस्थितांश्चतुर्दशसहसत्रराक्षसानित्यर्थः । हत्वा तथा कपिवरमपि च बानरराजं वालिनमिति यावत्। श्रीरामम्। ईडे स्तौमीति योजना। अहनि- त्यार्थिकम्। तेन स्वस्मिस्तोतृत्वाभिमानाभावो व्यज्यते। अत एवोक्तमस्म- दीये कृष्णलीलामृते- न क प आकल्पमपि प्रकल्पितुं विकल्पहीनोऽल्पमपीह यद्यशः । क्व कल्पते तत्र तु मादशोऽल्पकः सुनिर्विकल्पस्य गुणानुजल्पनः ॥ इति। एवं चोत्तरार्धेडत्र हत्वा यो दूषणादीनिति अरण्यकाण्डार्थो वीररसश्च कपिवरमपि चेति किष्किन्धाकण्डार्थः क्रमादर्थद्रयेऽपि बीभत्सभयानकरसद्गयं न प्राष्य शुद्धि प्रियाया इति सुन्दरकाण्डार्थो हास्यरसश्च सदः प्रध्वंसितारिरिति युद्धकाण्डार्थो राद्ररसश्र लसति सह तयेति उत्तरकाण्डार्थः शक्काररसश् शेषेण भक्तिरसोऽपि द्योत्यते। तेनेह. सप्तकाण्डरामायणार्थग्रथनं नवरससचनं च सिद्धम। २-१

व्याख्यासहिता-

श्रीगुरुपक्ष तु-येन वक्ष्यमाणगुणकेन श्रीगुरुणा वाल्येऽपि पूर्ववयस्यपि न तु बार्धक एव। वयसि गते कः कामविकार इति वचनात्तत्र तत्मावल्याभावस्य स्वभावसिद्धत्वात्पुरुषार्थत्वाभावाच्च। तत्राप्याश शीघ्रमनायासेनैव। तत्रांपि स्मरेति। स्मर एवारिस्तस्य स्मृतिमात्रजन्मनो मन्मथाख्यशत्रोरपीत्यर्थः । अत एवा- तलं निरुपमं पौष्पार्यं तमालमक्जर्याकारसुन्दरीभ्ररूपं वा धनुः शरासनमित्लर्थः। अजसा साक्षाद्वामदेवादिवत्स्वयंप्रभातात्मतत्त्वेन स्वयमेव न त गुरुशाख्ाय्यपदि- ष्टविशिष्टेष्टविचार परिपुष्टिद्वारेत्यर्थः । भड़कत्वा - केशकज्जलधारिण्यो दुःस्पर्शा लोचनप्रियाः । दुष्कृतामिशिखा नार्यो दहन्ति तृणवन्नरमिति, ।।

दृष्टा यस्मिन्स्तने मुक्ताहारस्योल्लासशालिता।। शमशानेषु दिगन्तेषु स एव ललनास्तनः । श्वभिरास्व/दते काले लघुपिण्ड इवान्घसः ॥ इति। जन्मपल्वलमत्म्यानां चित्तकर्दमचारिणा५। पुंसां दुर्वासनारज्जुर्नारी वडिशिण्डिकेत्यादि। योगवासिष्ठादिशास्त्रपमिद्धस्त्रीनिन्दानुमंधानेन तुच्छीकृत्येति यावत्। एतेनाज- नोपलक्षितयावदैहिकादी ष्टविषयविषयका वश्यनश्वरत्वता र्कैतदुःकफलकत्वमूलकसार्ब- दिकानादरदार्व्य ध्वन्यते। ततः किं कृतं कि जडवत्फलपर्यन्तविचारवैधुर्येण तृष्णी- मेवावस्थितमुत स्ववर्णाश्रमधर्मजातमनुष्ठितम्। आद्े भोगमोक्षोभयाभविन न्राक्षण-

नातिमोन्यपतिरिति विप्रतिपातिं प्रत्याह-ऊदेत्यांदिना। वैदेही विगती नष्टो देहस्तदुपलक्षितयाबद्दृश्यप्रपश्चो यस्मिन्स विदेहः ।कार्पितस्य मृगजलादि- बदभिष्ठानदृष्ट्या त्रैकालिकसत्ताविरहाद्जरसटष्टया त्वविद्येयं न कर्भचन युज्यत इति वार्तिकोकश्च कालम्रयादष्टृश्यः शुद्धाद्वैतचिन्मात्रः परमात्मा तत्ेयं सतापक-

मात्रसाधननिष्ठत्वैकपरायणत्वादन्न नैवोक्तशकवकाश इत्याशयः सूचितः एसा- हशी केत्यत आह-भूमीति। पुत्री कन्या। एतादशी या भेमिः सा तथा। मयूरव्मंसकादिवत्समासः । तस््याऽडकृतिगणत्वात्तेन प्रकृते वक्ष्य

माणार्थविशेषलाभच्चह तदाश्रंयणम्। अयममिप्राय :- ज्ञानभूमि: शुमेच्छा 'स्यात्मथमा समुदाहता। विचारणा द्वितीया स्यानततीया तनुमानसा ।

पदार्थाभाविनी पषठी सप्तमी तुर्धगा स्वृतिति। योगवासिष्ठपसिद्धं मोक्षसिनीभूतं भूमिकासेंतकं तावदसा एव मुमु्न्व: करणस्थितेः सीव्यक्ते :- अष्टवर्षा भवेत्कन्मा नववर्षा तु रोहिणी। दशवर्षा भवेद्गौरी अत कधवे रजस्ला॥

सरकालिकं चावस्थायतट्टयं प्रसिद्धमेव। लोकादाविति 'मिलित्वाSवस्थासप्नकं यथा भवति कामारूयपुरुषार्जसाधकं तद्टचुभेक्छादि सुर्षमान्सोक्तावस्थासप- कमिदं मोक्षार्यविलक्षणपुरुषार्थसाधकमतो युक्तमेवेदं शुभेच्लामिषमर्थमभूमे: कन्या परनामकपुत्रीताल्यात्पुत्रीस्वमिति। ऊढ। विभिषदभीकृवाऽडसीदित्यन्वयः। एवासां भूमिकानां प्रायो निगदव्याख्यात त्वमेवाथापि विस्तराकाडक्षा चेन्मतकृतायां पूर्णानन्दे-

्योडसौ। एवं च श्रीमदाचार्ये लोकसंगहे तरफलकनिसर्गसिद्धशुभेच्छाभिध प्रथमभू- मिकामष प्रसचर्य चञपुरत्वं च सूचितम्। अथ विचारणाभिषद्वितीयभुमिकाबतवं व्यनक्ति-पित्रित्याकृत्तरार्षपूर्वपन्धेन। यः प्रागुक्तवक्ष्यमाणगुणकः श्रीगुरुः । पित्रिति। पाति स्क्षति मूलाज्ञानाविद्वैतभयात्स्वजन्यप्रमाद्भारेति पिता वेदस्तस्य यह्रचनमीशावा- स्थेत्यादिकाण्वमन्मोपनिषद्धाष्ये संन्यासं प्रकृत्य लिखितमरण्यमियादिति न पदं ततो न ुनरियादिति वाक्पं तस्य यो वशः श्रद्धादाढर्वेन तदुक्तार्थावश्यानुष्ठेय- त्वौत्कण्च्यं तस्माखेतोसितियर्थः । एतेन कोकदृख्वा वेदतदर्थज्ञानाभावेपि स्वभा- वसिसूसदृत्त्वं तत्र ध्वन्यते। दण्डकान् दण्डकारण्यवर्तिजनस्थानादिप्रदेशान् पतीति यावल् प्रसस्थे समाजगामेति योजना। सक्ाद्रिनिकटस्थितमलापहारिणीतीरप-

गच्छलनस्थान एवावस्थाय स्ववर्णाश्रमधर्मानुष्ठानपरतया भैक्षमाचरन्सानस्पशाखा ध्ययमं गुरुकुले लोकदृशाSSचचारेत्यभिश्रायः। एतेनाSऽत्मदृशाडस्य विचारणा स्यव्वितीयभूमिवत्त्व खोत्यते। ततस्तॅनुमानसायवशिष्टपत भूमिवत्वे तत्र क्रमाद्बो- तर्यंति-हत्वेत्यायुसराघेन । यः श्रीगुरुः । दूषणादीनद्वेपतानदेन्मनोपेमानित्यर्थः। उपलक्षणमिंद कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा प्ृतिरषतही मारित्येतत्सवं

व्याख्यासहिता-

मन एवेत्याम्नायात्कामादियावन्मनोधर्माणामपि। तेन सर्वधर्मशून्यत्वाननिर्विकल्प तया धर्मिमात्रस्य तस्वावस्थानलक्षणः सकलसाधननिरोमणिरसंप्रज्ञातसमाधिस्तत्र सिद्धसनुमानसाभिधतृतीमभूमिकाऽवि। तथा च कठाः समामनन्ति- यदा पश्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह। बुद्धिश्च न विचेष्टति तामाहुः परमां गतिम्।। तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियभारणामिति ।

यथा दीपो निवातस्थो नेज्तेःसोपमा स्मृता। भोगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ यत्रोपरमंते चिच्तं निरुद्धं योगसेवया। यत्र चैवाऽडत्मनाऽडत्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति॥ सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिप्राद्यमतीन्द्रियम् । वेसि यत्र न चैवायं स्थितश्रलति तत्त्वतः ॥ यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं यतः । यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणाऽपि विचाल्यते॥ तं विद्याद्दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितमिति । भगवता पतञ्जलिनाऽपपि-योगश्ित्तवृत्तिनिरोध इति। एवं तत्त्वप्रमासाधनीभूतं श्रवणमंनननिदिध्यासनात्मकं तत्र भूमिकात्रयमुक्त्वा तत्फलीभूतां सत्त्वापत्तिसंज्ञिकां ज्रझ्मविद्यात्मिकां चतुर्थी भूमिकामपि व्यनक्ति-कपीत्यादिना। कमद्वैतात्मरूपं सुखं पिवन्त्मावरणविक्षेपाभ्यां विनष्टमिव कुर्वन्ति ते कपयः। अविद्यास्मितारागद्वेषांभिनिवे- शाः पश्च कलेशा इति पातजलसूत्रात्पन्नक्केशस्तेषां मध्ये वरः सर्वाग्रिमकारणत्वान्मूळी- भूतोऽत एव प्रथमनिर्दिष्टो योऽविद्यार्यः श्रेष्ठः क्वेशस्तमपि च हत्वा बामदेवादिन्याबेन गुरुशास्रादिसाम्रीं विनैव स्वयमेवाSSविर्भूताहंनसास्मीत्यद्वैता त्मविषय कसाक्षात्कारेण क्षपबित्वेत्यर्थः । अथासंसकिनामिकां पश्चमीं भूमिकामषि तत्राऽऽह-प्राप्येत्यादिना । न्रदञबिदां हि यावद्दृश्यावभासस्य मिथ्यात्वेन मृगजलायमानत्वात्म्रीतिविषयीमूता तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो विचात्पेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मेति श्रुवेः, सर्ब यदर्थमिह वस्तु यदस्ति किंचित्पारार्थ्यमुज्जति न यन्निजसत्तमैष । तदूर्णयन्ति हि सुखं सुखलक्षणज्ञास्तत्प्रत्यगात्मनि समं सुलवाऽस्य तस्मात्। प्रेमाऽनुपाधिरसुखात्मनि नोपलब्धः स प्रत्यगात्मनि क्वमेरपि नित्यसिद्धः । प्रेयः श्रुतेरपि ततः सुखतानुमानं नैयायिकोडपि न दगात्मनि निद्नुवीतेति।

बोधैक्यसिद्धि:।

तंसपश्माना मकम्यादित्रिभूमिका जीवन्मुक्तिरेव। तस्या इत्यर्थः। रुनिम। संशय विषर्ययसंस्कारयश्ञाद्गगने नी उेमाभासवद्बभासमानमलििनिम्नः सर्वदा 'तच्चिन्तनं तत्कथनमन्योऽन्यं तत्पबोधनम् । एतदेकपरत्वं च ब्रझ्माभ्यासं विदुर्सुयाः॥ इत्यभियुक्तो क्ततत्वज्ञानाभ्यासात् । न बन्धोडस्ति न मोक्षोस्ति अनैवास्ति निरामयम। नैक्गमस्ति न च द्वित्यं संबिदेव विजम्भते।। एप एव मनोनाशस्त्व विद्यानाश एव च । इृत्युक्तरूपमनोनाशेनरडपि स्वतोदृश्यसत्यत्वदिसंस्का रो दये नादवैता्त्मवननक संशयसंस्कारोदयम्यापि कदाचित्संभवात्स्वतो व्युत्धानवती पक्चमी भूमिकामेव वैमल्यावस्थामित्यर्थः । प्राप्य लब्ा। अत एव तत्र बष्ठीं पदार्थाभाविन्याख्यामपि भूमिकां स्कुटयनि -- सद इत्मादिना।

इत्यचश्चलनिर्णीीतेः कुती मनसि बासना ॥ इत्युक्तगीत्या तस्कालमेव। प्रध्वासतेति। निर्मुलितत्वलक्षणेन प्रकर्मेण व्वंसिता: प्रणाशिता अरयः प्रपश्चः सत्यः कार्यकारित्यात्। व्वतिरेके बमपया- पुवरवदित्वादिपरोक्तानुमानाभासन क्षणं व्युत्थ संभवेऽपि स्वतदमाचाि- कर्यवस्य द्वैतसत्यत्वरूपस्य संस्कारा एवारिवळे दुःखदत्वाधेन स तथेस्वर्य: । एताइशः सन्। अभोभयव्युत्थानाभावरूपां वारूयां तत्र सतमी भमिकानपि प्कटयति-लसतीत्यादिना। तथा निरुक्तज मुक्स्य रूमिथया सह छसति

प्रोक्तरूपयो: संपत्त्यानुदयात्स्वतः परतो वा व्युत्थानासंभवातिलसतीति पाकत्।

रबूतंसम्। आत्मनाम गुरोर्नाम नामातिक्ृपणस्य न। श्रेमस्कामो न गृहीयाज्मयेष्ठापत्यकरून्योः ॥ इति वचनान्नाथपद्रस्थाने उतंसपदं प्रयुक्त बोध्यम्। रयोः सावर्ण्यी-

क्षमश्रबेमिन श्रुतिशिगशेखरी करोतीति तथा तं परमकरुणामृताणीन श्रगुरु २-२

१४ व्याखयासहिता-

मित्मर्थः । ईडे स्तौमाति संबन्धः । गवं चात्रिमः सर्वोऽपीतः परं लिख्न- मानो अन्धः श्रीमत्सद्ुरुस्तवरूप एवति नानः । अहमिति क्त्रत्वाहारेण त्वेत- र्कर्तृत्वमपि तदेक्रसादाबत्तमेव न तु मयि स्वतः किमपीति खोत्यते। इह धीरो- दाशळितो नायकः। शान्त एव शङ्गारानुपाणितो रसः। रूपकादवोऽलंकाराः । सग्धरामिधवृत्तलक्षणं तूक्तं वृत्तरत्नाकर एव- म्रौ न्री यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता खग्धरा कीर्तिनेयमिति । भूमिपुत्र्यषि स्वयंवरे तथ्ेति तत्त्वम् ॥ २ ॥ पवर्माश्वराभिन्नश्रीगुरोः स्तवैंकरूपवक्ष्यमाण द्वूतशास्त्रीयत्रकरणस्य श्रुतिभारती- एवा.

मोवर्णाङ़गी सुघनचिकुग प्रोल्लमल्लोचनाब्जा

दोषास्पृष्टा सगुणसुरमाऽलंकतिश्वारुवानि: मौभाग्याठ्या विशद्वमना भारती मां पुनातु ॥ : ॥। सुष्ट्'तस्माअज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । ळन्दा ि जज्ञिरे तस्मा-

द्रकषौरुमेमत्वदोषशून्या इत्यर्थः । नत्ु श्रतेरपीसवेयत्वे श्रुतिमेब प्रमाणबता भवता कथं नाSडत्माश्रयोऽप्यनुसंहित इति चेन्न।'सैषा त्रग्येव बिद्या तपपि व एगोऽ नवरादित्ये हिरण्ममः पुरुषः' इति तैसिरीयकश्रुतर्यत्प्रसादेन सूर्यस्यापि सर्वानुभवसिद्धं स्वपरप्रकाशकत्वरूपं स्वयंप्रकाशत्वं सूर्यमण्डलवर्तिहिरण्मयपुरुषाकारायसस्या- व्यासथात्वस्य कैसुतिकन्यायसिद्धत्वात। तथा चोक्तं सायणाचार्यविरचिते ऋग्वे- दभाष्बे श्रीमाधवाचार्ये :- प्रमाणान्यपपे यथोक्तश्रुतिस्मृतिलोकप्रसिद्धिरूपाणि वेदसद्भाने द्रष्ठन्यानि। यथा घटपटादिद्रव्याणां स्वप्रकाशत्वाभावेपि सूर्यचन्द्रादीनां स्वप्रका- सत्ममविरुदम्। तथा मनुष्यादीना स्वस्कन्धारोहासंभवेऽपि, अकुष्ठितशक्त्ेर्वेदस्ये- वरकस्तुप्रतिषादकत्ववत्स्वप्रतिपादकत्वमप्यरतु। अत एव संप्रदायविदोऽकुण्ठितां क्ति वेदस्य दर्शयन्ति। चोदना हि भूत भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्मं व्यबहितं वित्रकृष्ठमित्येवंजातीयकमर्थ शक्रोत्यवगमयितुमितीति। मतेनानुमानादेवाऽडगम- न्रामाण्मवादिन: काणादादयस्तृणीकृता जेयाः । पदादिरूपतामासाय्य धर्मन्रसलक्ष गालेकिकार्थस्य साधनादिभावेन बोघने धुरंधरत्वाद्यावन्ति वेदाक्षराणि ताबन्ति हरिनामान्येवेत्यृग्विधानादिस्मृतिमूलकशिष्ट प्रवादाच्चातिसुन्दरा इत्यर्थः । एतादृशा मे वर्णा अकारादयसिषष्श्वतुःबटटिर्वा वर्णाः शंभुमते मता इति पाणिनिशिक्ष-

पोधेक्यसिद्धिः।

बारणा अभिमीळे इषे त्वेत्यादौ प्रसिद्धा अलौकिकाक्षरविशेषा इति यावत्। तेषामिमानि सौवर्णानि मन्त्रत्ाक्मणप्रसिद्धपदानि निरुक्त्तसुवर्णमयत्वाचत्संबधीनि पद- प्रकृति: संहितोति यास्कोक्तेस्तत्कार्यभूतानि वाक्यादीनि वा तथा तान्येवाजं शरीरं यस्याः सा तथा। यावत्रयी रूपेत्यर्थः । ननु निरतिशयापावित्र्यनिरसनलक्षणं हि पवनं बिना ज्ञानध्वंसनं नैव घटते। तपःप्रभावाद्देवप्रसादाच्च ज्रह्म ह श्रेताश्व तरोऽथ विद्वान्। अत्याश्रमिभ्यः परमं पबित्रं प्रोवाच सम्यगृषिसंघजुष्टमिति श्रुत्या पवित्राणां पवित्रं य इति स्मृत्या चाह्वैतात्मतत्त्वस्यैव निरुपमपावित्र्योक्त्ेरविध्यादेरेव सर्वापावित्र्यनिदानत्वाच्च। तम्मात्कथं वेदमात्रस्यापतिबद्धापरोक्षोफ्तविषयकपवोधम- न्तराऽद्रा तत्साधकत्वमित्याशङ्क्य पुनस्तां विशिनष्टि-सुघनेति। स यथा सैन्ध- वषनोऽनन्तरोऽबाब: कृतस्नो रसधन एवैवं बा अरेऽयमात्माSनन्तरोडबाब्यः कृत्नः प्रज्ञानवन एवेति श्रुतेः सुतरां चिन्मात्रतामन्तरान्यत्रोक्त्तघनत्वासंभवात्सुघनशक्ि-

नित्वमिति श्रुतेरतिसूक्ष्मत्वाच्च चिकुराः कुन्तला यस्याः सा तथेत्यर्थः । एतेन सर्वेऽपि भेदवादिन: प्रत्युक्ताः । प्रमाणाधीनत्वाद्वरतुसिद्धेः प्रमाणानां च प्रत्यक्षा- दीनां सर्वेषामपि मध्ये श्रुतेरेव प्रबलत्वस्यालौकिकार्थावच्छेदेनावश्यंबाच्यत्वात्तदनुरो- बेनैब तदर्थापत्तेरनुमानस्य न तथात्वादन्यथात्ववैदिकत्वापतेः शुप्कतर्कचूर्णीकरणस्थ तु पूर्वाचार्येस्तत्र तत्र शतशः संपादितत्वान्मयाऽप्यग्रेSत्र दिङ्मात्रं संमाधयिषितत्वाच्च। नन्बथापि किं तत्पाठमात्रेण तत्प्रतिपादितार्थसिद्धि: संपदत इत्याकाड़क्षायां पुनस्तां त्रिशिनष्टि-प्रोल्लसदिति। त्रैकालिकान्यतिरेकलक्षणेन प्रकर्षेण उल्लसति प्रकाशत इति प्रोल्लसत्। यत्साक्षादपरोक्षाङ्गम । नहि द्रप्टुर्द्ष्टेर्विपरिलोपो विद्यते। तमेन भान्तमनुभाति सर्वमित्यािश्रुतिभ्यः म्वप्रकाशतया सर्वदा भासमानं ्मेत्यर्थः । तत्र लोचनाब्जे तदाकारान्तःकरणवृत्तिमात्रेणैव तद्विषयकाज्ञाननिवृत्तेरालोचनश् क्तिशालिनी परोक्षापरोक्षज्ञानरूपे ईक्षणनीलोत्पले यस्याः सा तथा। स्वप्रका-

यावत्। एवं च तत्र ज्ञानविषयताऽप्यपास्ता । तथा चोक्तमद्वैतरक्षणे श्रीमधुसू- दनसरस्वतीभि :-- श्रोतव्य इत्यादिरि श्रुतिरस्तीति चेन्न। तदाकारान्तःकर- णबृत्त्सुत्पत्तिमात्रफलकत्वात्तस्याः । न तु तावता ज्ञानविषयता समायाति। ज्ञानं हि वृच्िस्तदभिन्यक्तं चैतन्यं वा। तत्रान््ये भेदघटिता विषयता कथमभेदे स्यात्। आद्येऽपि वृत्तेरेवानिर्वचनीयाया अनिर्वचनीयतदाकारत्वं नाम धर्मो न त्वतिरिक्ता विषयताऽस्तीत्युक्तम्। समानसत्ताकयोरेव हि संबन्धो न तु सत्यानृतयोरिति

1६ व्याज्यासहिता-

सर्वदा पतूपदचद्रसज्ञानन्दजनकत्वं निरुक्तज्ञानद्ये शोत्यते। नन्बेवं बदि वेदवैभवं लर्वपसाऊस्वाध्याया: सर्वेऽपि विनैव नित्यानित्यवस्तुनिषेकाविसकल- साधनसामभीं किमिति न मुख्यन्ते। न चाद्वैतात्मसाक्षात्कारानुदयादेवेति वाच्यम्। व्युश्पनस्त्र हि बुद्धिजन्म सबसा वाक्यश्रुती दृश्यत इति संक्षेपक्षारीरकवचना- दूव्याकरणाद्यन्राध्ययनेन पदतदर्थज्ञ नसत्वे वाक्वार्थबुद्धा विळम्बासंभवात् 1 नापि

एव। अत एवाडडह भगवान् परार :- ज्ञानाभिरपि संजातः सुदीपः सुदृढोऽपि च। पदखुं नेव इकः स्यास्प्रतिवद्धस्त किल्पियम् ॥

शनादिति चेन्न। आचार्यवान्पुरुषो वेदेति, न नरेण वरेण प्रोक्त एव सुककरयो बनुषा- चिन्त्यमान इति तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्याणः ओन्रिय प्रहनिष्ठमिति भ शनेस्तत्त्व वोधस्याधिकारिण्यपि तरमनिष्ठाचार्यचग्णमसादकलम्यत्वादित्यभिप्रेत्य पुनर्वि- शिनष्टि मुक्तेति। भामोSत्रोपक्रमादिभिः षभिस्तात्पर्यनिणीयकलिकनुगृहीतवाक्यार्थ- प्रमाविक्षेष एथ। तस्योत्कर्षस्तु यावतप्रमाणन्तरविरोधवारणपूर्वकत्वमेव। तथा चोज्वासो पनाधितस्तात्पर्याववारणानुगृहतिो नाक्यार्थबोधः सोऽस्त्यस्याः सोद्धासिनी। मुक्तैः शीमनूभगवत्पूज्यप।दपादारविन्द प्रभृति भिर द्वैतश्षासतर प्रतिष्ठाप व वझनिष्ठवरिष्ठेरव उद्धा सिनी निरुक्त्तार्थनधशालिनी श्रुतिस्तत्त्त्वमस्यादिमहावाक्यरूपा निरपेक्षशन्दपद्ध-

बोधजननसमर्थेत्यर्थः। एवं च याबद्वेदवादिविदलनपूर्व कसपूर्णत्र बीस्वारस्थार्थामनो मनं निरुकाचार्यवर्यचरणारबिन्ददंद्ूं विना नैव कालत्रयेऽपि भवतीति भाव: । तथा बो संक्षेपशारीरके- बक्तारभासान्य यमेव नित्या सरस्वती स्वार्थसमन्विताSSसीत्। निरस्तदुस्तर्षकळक्प्ञा नमामि तं शंकरमर्चिताक्भिम् ॥ इति। ननु श्रीमदभाष्यकारादीनामीश्वरवतारत्वेन सर्वज्ञत्वादिदं निरुक्त्तयीसारस्य- स्वानूँलाएचिन्माऋैकयपरत्याSस्त नाम निर्णायकत्वमथापि कथामदानीतनर्ममुधभि:

१७

शरणीकरणीयेषु ब्रक्मविच्छिरोमणिषु तत्स्यादिति चेन्न। तदभोपाज्पारंगतत्वपूर्व- कतद्वूत्तायाः प्रकृतोपस्तिविधायकश्रुतौ श्रोत्रियशब्दविवक्षितायाः केषुचिदधतनेष्वपि अक्षनिष्ठेषु योगाभ्यासादितपसा जन्मान्तरीय विलक्षणपुण्यपुञ्जार्जितभगवत्प्रसादेनाभ्या- सादिना लोकोत्तरबुद्धिमत्त्वेन वा संभवात्। अप्रतिबद्धशुद्धात्मसाक्षात्कारपूर्व कस्य तावन्मान्र स्यापि सार्वज्यस्य यथोक्ताधिकारिसंशयादिघ्वंसौपयिकत्वाच्चेत्यभिसंघाय पुन- र्विशिनष्टि -- अनुपमेत्यादिपूर्वार्धशेषेण। अनुपमं भाष्यादिद्वारा निर्विचिकित्सार्थपर्य- वसायित्वान्निरतिशयं भ्राजन्ति शोभमानानि स्वाड्गिमाहात्म्यासादकत्वेनातिरमणी- यानीत्यर्थः । एतेनाव्युत्पन्नाधीतशिक्षादिव्युदासः । एतादृशानि यान्यज्ञानि। द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद्रह्मविदो वदन्ति । परा चैवापरा च । तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेद: सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषमितीति श्रुतेः । पुराणन्यायमीमांसा र्धमशास्त्रान्जमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दशेति। स्मृतेश्व शिक्षादयानि। तेषां वेदावयवत्वेन तत्रापि कण्ठत एव प्रसिद्धत्वात्। उप- लक्षणमिदमुदाहृतस्मृतिप्रसिद्ध पुराणाद्युपाञ्कानामपि। तथा चाष्टादशमहापुराणतावन्मा- त्रोपपुराणसमुच्चयः । तन्नामप्रपञ्चस्तु सूतसहितादौ द्रष्टव्यः। न्यायः प्रमाणपमेयेत्या- दिभगवद्गौतमप्रणीता पञ्चाध्यायी न्यायशास्त्रम्। अथातो धर्मं व्याख्यास्याम इत्या दिकणादप्रणाता दशाध्यायी तर्कशास्त्रं च। मीमांसाशब्देनापि पूर्वोत्तरपूर्वपदमथातो धर्मजिज्ञासे त्यादिद्वादशलक्षणीसंज्ञकमथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्यादिच तुर्लक्षणीसंज्ञकं तद्द्वय- मेव। धर्मशाखं मन्वादिनिखिलस्मृतिसंघः। सांख्ययोगशास्त्रयोस्तु धर्मशास्त्र एवान्तर्भावः। रामायणाभिधादिकाव्यमहाभारतादीतिहासयोरपि च। एवं च यदुक्तमनुपमेत्यादि- शिक्षाद्ङ्गविशेषणं तदत्रोपाञ्ञचतुष्टयेऽपि द्रष्टव्यम्। तेनाद्वैतात्मैक्यबोघोदयसामग्री समग्राऽपि सिध्यति। अत एव तानि निरुक्तविशेषणविशिष्टाङ्गोपाङ्गान्यनु पश्चादनभ्नो न विद्यतेऽअं शरीरं तदुपलक्षितं यावद्द्वैतं यस्मिन्त्स तथा। अद्वैतचिन्मात्रप्रत्यगेक रसविषयकसाक्षात्कार एव लक्षणया यस्याः सकाशात्सा तथेति यावत्। एवं निरु- क्तचतुर्दशविद्यानामप्यद्वैतब्रह्मपरत्वपपश्चस्तु श्रीमहिम्नः स्तवव्याख्याने श्रीमघुसूदन- सरस्वतीभिस्त्रयी सांख्यं योग इत्यादिश्लोकोपरि प्रकटित एवेतीहोपरम्यते। अथ कथमेवं यद्युक्काज्जद्युपवृंहिता त्रय्येव चेदुक्ताद्वैतात्मप्रबोधं प्रसुते तर्हि श्रीमच्छंकरभ- गवत्पादपादारविन्दपरागतः प्राक्तनैर्भर्तृ पपश्चभट्टभास्करादिभिर्वेदव्याख्यातृभि: स न ३-१

व्याख्यासहिता-

संपादित इति। सत्यम्। तेषामनीश्वरत्वात्तमन्तरा हयेतस्य महतोऽलौकिकस्यास्य महतौ भूतस्य निःश्वसितमेतद्यद्दग्वेदो यजुर्वेद इत्यादिश्रुतिसिद्धानायासस्वोत्पतिकस्य शब्द ब्रह्मणस्तात्पर्य निर्णेतुमशक्यत्वाच्च। अत एव तद्व्याख्याने न त्रयी सदोषैव प्रत्युता भूत्तेषां जीवकोटिनिविष्टत्वेऽप्यब्रह्मनिष्ठत्वात्। श्रीमद्भाष्यकारैस्तु तदादियावद्भेदम तानि मंदध्यैव भगवत्यास्त्रग्याः शद्दाद्वैतचिन्मात्रैकरस्यमव परमतात्पर्यतः सुनिरणा थीति तत्सरण्गैवासी भेदवादिकृतान्यथाव्याग्यानलक्षणसमारोपितदोषप्रमोषेण प्रकट- निजनसर्गिकनिर्दोषरूपाSडसेत्यभिसंधाय पुनरप तां विशिनष्टि-दोषेति। अत एवानुपदोदाहृतसंक्षेपशारीरकक्षोके निरस्तेत्यादितृतीयपादोक्तिस्तथा। ननु भवत्वेवं मनुष्याणां भेदवाद एवामिनिवेशम्नशरषीणामपि केषांचित्केवल्तार्किकाणां तथात्व मधापि वेदतात्पर्यनिर्णेतुर्महषेजमिनः कथ मन्त्रमय्यव देवतेति कमैव फलदातृ प्रपश्चः सत्यो विग्रहवती देवता नैव तथेश्रग्शापीति चेन्न।नम्याप्युत्तरकाण्डांशेऽनभिज्त्वेन तथात्वानपायादित्याकृतेन पुनरपि विशिर्नाष्ट -- सगुणेत्यादिना । गुणैः सत्त्वादिभि: सहितः । प्रकटितविप्णुविधिविरूपाक्षाभिवतनदणमूर्िवीला विग्रहः परमेश्वरस्तथा सुराः शचीपतिप्रभतयो विग्रहवन्तो देवतावविशयाश्र तेः सालंकृतिमतपतिपादनेन सभूषितेत्यर्थः । एतेन देवताधिकरणन्यायः मगनुग्रहीतो भवति। अथैवमपि किमे- तज्जधन्यवृत्त्या नेति वदन्पुनरपि विशिर्नाष्ट-वार्विन। चारु तात्पर्यानुगृहीतत्वे नातिसुन्दरी वृत्ति: शक्तिळक्षणादिवृत्तिर्यस्याः सा नथेत्यर्थः । एवं च सगुणब्रह्म प्रतिपादनादी शक्तिनिर्गुणतत्प्रतिपादनादों क्षणादिश्रेति द्योत्यते। अत एव सौभा ग्येति। संपृर्णैश्वर्यवतीति यावत। नहि त्यवहारतः सगणम्य परमार्थतो निर्गुणस्ये- श्वरस्यापि प्रतिपादनं विनैधर्य शक्यते। अथैवमपीयं त्रयी ब्रह्मादिगुरूपदिष्टाऽपि विरोचनादिपु कृतो न सफलेत्यन आह-विशदेति। निर्मलनिश्चलादर्शस्यैव

लेष्वधिकारिषु वसनं स्वार्थावबोधद्वारकमवस्थानं यस्याः सा तथेत्यर्थः। एवं च विरोचना देर्यथोक्तगुरुशास्त्रला भेऽपयुक्ताधिकारवघुर्यादेव फलानुत्पाद इति नैव त्रय्यामपराधगन्घोऽपीति तत्त्वम् । नहि जगन्मण्डलव्यापिप्रकाशचण्डमपि मार्तण्ड- मण्डलमनवलोकयन्नुलूको दिवान्धतामेवाधिगच्छतीत्यत्र वासरोSपराध्यति। तस्मादे- तादृश्यनन्तकल्याणगुणरमणीया भगवती भारती सुप्रसिद्धसमुदाहृतश्रुतेः परमे- श्वरजन्याडपि घाता यथापूर्वमकल्पयदिति श्रुत्या वाचा विरूपनित्यथेति -- अनादिनिघना नित्या वागुत्मृष्टा स्वयुंभुवा। सादौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रवृत्तयः ॥

बोधैक्यसिद्धिः।

इति च श्रुतिस्मृतिसिद्धस्य नित्यत्वस्य प्रवाह्दानादिनिधनत्वेन व्यवस्थापनानयी- रूपिणी भगवद्वाणी चिकीर्ितप्रकृताद्वैतशास्त्रपकरणविरचनपरायणं मामच्युतशर्माणं कंचिचच्चिदाभास पुनातु यावत्तत्सिद्धिप्रसिद्ध्यादिप्रतिबन्धकदुरितदूरीकरणेन पवित्री करोत्विति सरल एव संबन्धः । तथा च वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था इति नावेद. विन्मनुते तं बृहन्तमिति च श्रुतेर्वेद एव द्विजातीनां निःश्रेयमकरः पर इत्यादिस्मृते- रपि स एव सर्वैः सर्वेंष्टसिद्धिविघटकदुरदृष्टपिष्टीकरणार्थं सर्वथा प्रत्यहं प्रार्थनीय इत्याशयः । एवं वेदावच्छिन् चतन्य संप्रार्थ्य अ्न्थसंग्रथनसुप्रथिततत्कथनादि सामर्थर्यसार्थसुसिद्ध्यर्थ धीवागधिष्ठात्रीं भगवर्ती सरस्ववीं श्रषालंकारतस्तेनैव पद्येन संयाचते-सौवर्णाङ्गीति। अत्र पदयोजना तु प्राग्देव। तत्र देवता हीष्टकामकैः सुहृष्टपुष्टसकलोचिता लंकाराम्बरमन्दर्यादिगणविशिष्टा द्वयष्टहायनवयोवत्येव ध्येयेति शिष्टसंप्रदायात्तथात्वाय तां दर्शाभवशनट्टि-सै।वर्णेत्यादिभिविशेषणैः । तत्राऽडदौ ध्यातुर्बुद्धिवृत्तौ प्रत्यक्ष इब व्येयविग्रहलावण्यादिविशिष्टवर्ण एव प्रतिभातीत्यस्यामी- षद्रजःसमुपहितसात्त्विकतामेवाSSदी व्यनक्त-सावर्णति। सुवर्णस्य कनकविशेषल्बेन प्रसिद्धस्य जाम्बूनदार्यहेम्न एव विकारास्तात्त्विकान्यथाभावरूपाः परिणामा अद्गानि आननाद्यवयवनिभषा एव न तु शिगोरुहादि यस्याः सा तथा। निरुक्त्त- कांचनपरिणामतापन्नवदनाद्यवयवविशेषेत्यर्थः। परममृदुत्वं कनककेतककोमलदल- गर्भगारवर्णरमणीयत्वं निचित्रलावण्यरूपनिरतिशयकान्तिमत्वं च तथा कुन्तलादीनां नीलतरत्वेऽपि हम्भागविशपादीनां शुक्कतरत्वेऽपि तत्कोणादीनामरुणतरत्वेऽपि च नैव क्षतिरिति च सचितम्। नो चेदङ्गशन्देन शररिग्रहे तदापत्तेर्दुर्निरासत्वात्। तनो हि तस्य शिरस्येव नक्प्रसरतीति तत्साद्गुण्यं सूचयति-मुघनेति। सुतरामत्यन्तं घना निचिडाश्चिकुरा: केशा यस्याः सा तथा। उपन्टक्षणमिदं तन्नीनारालनिसर्गसु- स्निग्ध सुगन्धदीधत्वादेः। ततो वालपाश्यादिमांक्तिकहीर कादिरत्ननिकरललितारुणतर· काश्मीरविशेषकविशेष भूपितामृतनिध्यर्धीभूतभालतलविलोकनोर्ध्र्व भरूवल्लरीयुगुलपरि- सरे संचरन्ती तद्वृत्तिलोचने एव संचिन्तयतीति तदतुलतां द्योतयात-प्रोल्लसदिति। प्रकर्षेण चकोरेन्दविरमीनखञ्जनापेक्षयाSपि वैलक्षण्येन उल्लसन्ती मन्दस्मितसूचकालो चनविशेषेण संफुल्ले लोचनाब्जे नयनकमले यस्याः सा तथा। सुविकसितनेंत्रनीलोत्प- लेति यावत्। ततस्तस्य तदभ्यर्णवर्तिकर्णयोरेव चित्त यातीति तदाभरणसमृद्धि ध्वनय- ति-मुक्तेति। मुक्ताभि: सुवर्णसूत्ररत्नताटक्काद्यलंकारविशेषसंगुम्फितमौक्तिकवरनिकरै- रुद्रासिन्यौ परमकान्तिमत्यौ श्रुती श्रोत्रे यस्याः सा तथा। स्थूलमुक्ताफलसंग्र- थितमणिवरताटक्काद्याभरणभूषितकर्णेत्यर्थः। उपलक्षणमिदं महामौक्तिकविसरपद्मराग

ज्या न्यामरि हिना- 7

मिमादिवर्णनं तु लोचनविशेषणीभूतमोल्लसत्पदसूचितमन्दस्मिलेनैय ध्वनितम्। एवं

अध कण्ठाद्ध: पादपदमनखान्तसर्वाञ्सौन्दर्य लोकोचरमेवेति प्रत्येकं संवर्णनामश-

याक्दुफमानहीनं यथा स्यासथा भ्राजन्ति दीप्यमानानि यान्यज्ञानि स्कन्पादिपद- मखान्तावयवास्तैरनु पश्रात्-अहो किमस्याः सौन्दर्याथरे मया पुरंदरादिसकलामर- सुन्दरेणापि स्थातव्यं तृणायितेनेति ह्ियाऽवस्थितोऽत एव भमसौन्दर्यगर्वत्वादनंज्गः शररिशून्य एव मदनो यस्याः सा तथा। स्वावयवसौन्दर्यतुच्छीकषतकामेत्वर्थः । एतेन स्वध्यानधनानां स्मरबाधनं नैवेति ध्वनितम्। ननु भारती हि प्रकता ब्राल्मी शक्तिरित्युक्तं सिद्धान्तबिन्दौ। तथा च शिवशापबशासस्यापूज्यत्ववसच्छक्त्तरेतस्या अपि तथात्वापत्तिरित्याशक्क्य सरस्वतीमावाहयामीति सामान्यतो ब्रह्मणत्वावच्छेंदे- नानुष्ठेयसंध्योपासनप्रकरण एव तैत्तिरीयश्रतेर्मैवमिति सूचयति-दोषेति। न हि शशिन: कलद्कित्वादिकमुपैति रोहिणीमपीति भर्तृनिष्ठशापसंपर्कशून्यैत्यर्थः । एतेन निर्दोषं हि समं ब्रम्मति स्मृते: प्रकृतदेवताया अपि तथात्वादवश्यध्येयत्वं ध्वन्यते। तत्र हेत्वन्तरमपि कण्ठत एवाऽडवेदयति-सगुणेत्यादि। गुणाः प्रकृते ऐश्वर्यादयः प्रसिद्धा: षोढाऽनन्ता वा। सात्त्विकसात्त्विकत्वेन सुष्ट रसः प्रकृते शान्त एव। तथाऽलंकृतयः पूर्वोक्तेतरयावद्रमण्याभरणानि ते च स च वाश्रेति तथा। तैः सहिता अनन्तकल्याणगुणवती प्रशान्तपावनप्रकृतिः सर्वालंकारभूषिता चेति यावत्। एतेन सात्तविकैकाराधनीयत्वं ध्वनितम्। रसानां सात्त्विकत्वाद्युक्तिस्तु मामके साहि- त्यसार एव ज्ञेया। न चैवमपि भक्तमनोरथपूरकत्वे किमायातमिति वाच्यम्। वक्ष्यमाणरीत्याऽनुपदमेव तत्प्रधानत्वस्य दिद्योतयिषितत्वादित्याशयेनाSSह-चा- र्विति। चारुर्वरदाभयहस्तत्वेन भक्तकामकल्पलतायमाना वृत्तिर्वर्तनशब्दितावस्थिति- र्यस्याः सा तथा। अर्थिमनोरथपूर्तिसूचकवरदाभयमुद्रितशयकुशेशयावस्थाने- त्यर्थः। एतेन सुप्रसन्नत्वं व्यज्यते। अत एव सौभाग्यसूचकमङलसूत्रादिमत्त्व- मपि तन्राSSवेदयति-सौभाग्येति । तत्रापि कि रजोगुणप्रधानविधातृशक्तित्वेन गदश्येव नेत्याह-विशदेति। परिहितसिताम्बरेत्यर्थः। एतादशी भगवती सर- स्ववीरूपा भारतीशब्दिता अद्गैतचितिरेव मां पुनात्वित्वादि प्राग्वदेव। तथा चोक- लक्षणैव सरस्वती ध्येया विद्याकामैरिति भावः । इत्थ भगवनी सरस्वती संप्रार्थ्य निरुक्कालंकारत एव पुनस्तेनैव पद्ेनाहैव- त्मानुभूत्यवच्छिन्तचितिमपि प्रकृतमकरणरचनलक्षणविक्षेपकालेऽपि तरसादेन

एस्मानु संधानल क्षणे जविन्मोक्षविक्षतिभेवा रियाते स्वापुपहै जिक्षवेसौवर्णेति। शश्वरसमुच्चारितत्वेनो क्तमवाहा नादित्वादिना च लोक वलक्षणा ये वर्णास्तत्त्वमस्यादि- महवाक्येषु तकारादयक्षराजि तेषामिमानि तत्समुदायरूपाणि तत्त्वमस्यदीनि तत्तच्छा- ख्युपदेशश्लाध्यानि तत्तच्छःखामहावाक्यानि तैस्तदधिकार्यवच्छेदेनाङ्मद्वैतब्रह्मात्मै-

झार्कारलक्षणं शरीरं यस्मा: सा तथा। तत्वमस्यादिमहावाक्यककरणकशरीरेत्यर्भः । • एतेन जीवत्वेश्वरत्योपलक्षितविन्मात्रैवय्यवयकसाक्षारकरस्य पेगन्वित्ञारनि- श्षितार्था: नावेदविन्मनुते तं हृहन्तमित्याय वष्त्रतिरेकपतिसिद्ध नियरूप्माणे राजन्यर्त्व व्यज्यते। ननु जडाया वृत्ते: कथ मिरुक्कनिखिलभपच्जविरोधित्वम्। न वासङ्गाया गर- चितेरपि क तदिति सपितम्। दष्टापनेः । नाप्येवं चेदनिर्मोक्षापत्तिः। तव मते तथात्वेऽपि मताबबरे तत्सिद्धेः। न च तेषामनत्त्वावेदकत्वेनोपेक्षणीयत्वमिति वाच्यम्। विनिगमनाविरहादन्रापि तथात्वात्। नापि सकलप्रमाणमूर्धन्यागमतात्पर्यनिर्णय एव विनिगमक. इति युक्तम्। उक्तानुपपत्त्यैव तस्याद्याप्यसिद्धत्वादिति चेदबादम्।

लमप्या: कचिदप्यक्षराव्यअकतवेन तदजानआाधव त्यम युर्येऽपि निर्म्पविदोपेगाज- च्छिसायास्ततलिप्या अक्षराकारतामध्यस्ततवैव नीताया प्रचक्षमेवाक्षरव्यअननेन तदज्ञानविनाशकत्वम्। तथा केवलाय। वृत्तेरुत्तयलक्षणाक्षराव्यअ्कत्वेन तदज्ञानी- दिसमुच्छेद कत्वासंभवे ऽप्यधिकारिविशेषावचछदेनोकाचार्यसमुपदिष्टनिरुक्तश्रत्या त- कारतां नीतायास्तस्यास्तत्प्रतिबिम्बग्रहाविनाभावाचदज्ञाना दिद्वैतमात्रबाधकत्यं समु- चितमेवेत्याकतं मनसि निधायाहSऽहसुघनेति। सुघनपदं तु प्रथमपक्ष एवाद्वैतात्मपरतया व्याख्यातमेव । तथा च सुघनं स्वप्र- काशानन्दरूपं निरुक्त्ैक्यमेव चिकुरेप्विव प्रतिबिम्बितत्वेनाअभागे यस्याः सा तथा। प्रतिबिम्बितब्रह्मात्मैक्येति यावत्। अत एव प्रोल्लसदिति। यतश्ररमवृत्तिरेवोक्तरीत्या

कानन्दाशुकलाकुलत्वलक्षणोत्कर्षेणोल्लसती लोकोत्तरं विकसमाने लोचनाब्जे स्वाश्र- यशरीरिनेत्रकमले यया सा तथेति यावत्। तत्र हेतुः-मुक्तेति। मुक्तो जविन्मुक्तः श्रीगुरुस्तेनोद्दासस्तत्पदार्थादिविवेको यस्यास्तादृशी श्रुतिस्तत्त्वमस्यादिमहावाक्यं यस्याः सा तथा। संबन्धोऽन्र निरुक्त- श्रुस्या सह ब्रम्मात्मैक्यप्रमितेर्जन्यजनकभाव एव। तथा च ब्रह्मनिष्ठसद्गुरुणा तत्पदा- र्थादिविवेचनपूर्वकं समुपदिष्टतत्त्वमस्यादिमहावाक्यजन्येत्यर्थः । सावर्णाज्गीत्यत्र वाक्य- ३-२

१२ क्याख्यासहिता

विशेषककरणफत्वोंक।यपि संप्रदामिकविचारवूर्वकत्वायुण्र्न तेम सहान पौनस्यय। नापि सुघनेत्यादिपोल्लसदित्यादिभ्यां गतार्थता। अन्तःकरणस्य सत्त्वप्रधानत्वेन मृचिमात्रस्यापि चित्प्रतिबिम्बवैशिष्टघनियमात् । पुत्रस्ते जात इत्यादिवाक्यश्रयणोचरं पुत्रयहमिति संजातशाब्दापरोक्ष प्रमाविशेषेऽप्यानन्दाश्रुजनकत्वसंभवाथ। ननु भवत्वेवं चरमवृत्तेः सर्वद्यविध्वंसकत्वमभ्ापि तस्याः कः प्रध्वंसकः किमा- त्माडनात्मा वा। नाऽडधः । तस्मासंगतत्वास्। मान्त्यः । वृत्तीतरस्य तस्यासस्वात्। नापि स्वनाश्यत्वम्। आत्मसमवेतगुणानां बुद्ष्यादिप्रमत्नान्ताना स्वोचरगुणनाश्य- त्वादिति चेन्न। सुपत्यानविया क्नलिकबुद्धयादौ सुप्त्यादिनाश्यत्वदर्शनेन व्यभिचारादुक्त

अनुपमं यथोक्तगुरुंशिष्यसंसर्गजन्यत्वेन विलक्षणं भ्राजन्ति प्रमाणाद्यसंभाव- नादिपूर्वोक्तप्रतिबनधनाशनसमर्थस्येन दीप्यमानानि यान्यङ्गानि श्रवणमनननिदि- ध्यासनाभिधान्तरङ्गसाधनानि तानि अनु पश्चात् श्रोतृत्वाद्यभिमनविनाशनानन्तर- मित्यर्थः । उपलक्षणमिदमविद्यातदधीनयावद्दृश्यस्यापि। अनङ्गा न विद्यते अम्रं शरीरं यस्याः सा तथा। निर्मूलितस्वस्वेतरसर्वद्वैतत्यर्थः। तदुक्तमात्मबोधे श्रीम-

अज्ञानकलुषं जीवं ज्ञानाभ्यासेन निर्मलम्। कृत्वाऽज्ञानं त्वयं नश्येज्लं कतकरेणुवत् । इति। श्रीमद्वार्तिक कारचरणैरपि -. तत्त्वमस्यादिवाक्येभ्यो याऽ्हं ब्रह्मेति धीर्भवेत्। नश्यत्यविद्यया सार्ध हत्वा रोगमिवौषधम्। इति। कल्पतरुकारैरपि-शुद्धं ब्रह्मेति विषयीकुर्वाणा वृत्तिः स्वस्वेतरोपाधिनिवृत्तिरुदयत इति। यथा हि-कर्पूरज्वाला स्वात्मानं स्वदाहं कर्पूरं च विनाशयन्त्येवोज्जम्भते तद्वदुक्तवृत्तिरपि स्वस्वेतरोपाध्योः स्वतद्भितदृश्ययोनिवृत्तिध्वंसो यया तादृश्येवोदयते। प्रकाशत इत्यर्थः । ननु निरुक्तलक्षणमाधुनिकानां सुदुर्लभमेव तत्त्वज्ञानमू। प्रतिबन्धबाहुल्याद्। कचिद्रुरुशास्रादिलाभेन श्रवणादिसाधनैः प्रमाणासंभावनादीनां तेषामवमोषेण तदाविर्भावसंभवेऽपि भूताद्यरन्यैस्तैः प्रतिबद्धस्य तस्याधस्तात्समुदाहृतभगवत्पराश- रवचसा मोक्षदानादक्षत्वात्। भूतादयः प्रतिबन्धास्तु प्रपश्चिताः श्रीभारतीतीयिध्यानदीपे सममाणोदाहूरणम्-

अवैक्यसिद्धि:।

पुनः पुनवचारेSपि निवियततिबन्धतः। न वेषि तत्त्वमित्रेबक्ार्तिके सम्भगीरिवम्। कुतस्तञ्जानमिति वेवद्धि बन्ध रिक्षयात्। असावपि च मूतो बा भाषी वा वर्ततेऽभवा। भधीतवेदवेदार्थोऽप्यत एव म मुध्यते। दिरण्यनिधिद्टष्ठान्तादिदमेव हि वर्सितम ॥ अतीतेनापि महिपीस्नेहेम प्रतिबन्धतः । भिक्षुस्तत्त्वं न बेदेति छोके गाथा परंगीयते। अनुमृत्य गुरुःस्नेहं महिप्यां तश्वमुक्तवान्। ततो यथायद्वेदैष प्रतिबन्धस्म संक्षयात्। प्रतिबन्धो वर्तमानो विषयासक्तिळक्षणः । प्रज्ञामान्धं कुतर्कश्र विपर्यबदुराग्रहः । शमाबैः श्रवणायैश्च तत्र तत्रोचितैः क्षयम्। नीतेऽस्मिन्प्रतिबन्धेऽतः स्वस्य ब्रह्मत्वमश्नते ॥ भागामी प्रतिबम्बश्र वामदेवे समीरितः । पकेन जन्मना क्षीणो भरतस्प त्रिअन्मभिरिति।। विस्तरस्तु पूर्णा नन्देन्दुकौमुधाखयायां मदीयेतद्व्याख्यायामेवार्नुसंधेय इति चेत्स- यम्। वर्तमानस्य तस्योक्तरीत्यैथ निरस्तत्वाद्भूतभाविनोस्तु श्रीगुरुचरणारविन्वनसे-

अत एव-सगुणति। गुणाः शमादयः सुरसः शान्तरस एव तैर्याऽळंकृतिर्याषद्- दश्यविषयकालंबुद्धिस्तया सह वर्तत इति तथा। आप्रारब्षं द्वैतप्रतिभासेऽपि सर्वत्र मिथ्यात्वदाढर्येनालंबुद्धिसहितेत्यर्थः । अंत एव-चार्विति । चारु: स्ववर्णाश्रमधर्मा- धनुसारित्वेनातिरम्यैव न तु यथेष्टचेष्टारूपा वृत्तिर्दक्षिणावर्तभ्रामितचक्रन्यायेन प्राक्त- नसत्संस्क रमूलकसत्प्रवृत्तिरेव यया सा तथेत्यर्थः । एतेन स्वैराचारवाद: परास्तः। अत एव-सौभाग्येति। वसनान्तमष्येकमेवेदं पदम्। भगशब्दितषोढैश्वर्यमभ्ये शोभनमैश्वर्य हि वैराग्यमेव। सथा च स्मर्यते- यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते। निवर्तनाद्दि सर्वसो न वेचि दुःखमण्वपीति।

व्याख्यासाहिता तथा च सौभाग्यमत्र वैराग्यमेव । शोमन बरग वैराग्याभिषमैश्वयै यस्पेति सुम- गस्वस्य भावः सौभाग्यमिति ठ्यु्पतेः । तेनैषाSSढयेषु संपततिमत्सु आ समन्ताद्िशर्द व्यक्तं वसनं निवसन यस्याः सा तथा । विरक्तवरैकानुरक्तेत्यर्थः। एताचशी भारती भाति प्रकाशते उश्यमनया सा भा साक्षिचितिः । यद्ठा भाति स्वयमेव सवेदा प्रकाशत इति भा अद्वैतात्मचितिस्तस्थामेव रतमात्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्द इति श्रुतेः। सुरतमिवक्यानुसंधानजन्यं संप्रज्ञातसमाघिसुखं यस्य भारतस्तस्थेयं भारती। जीवन्मुक्तसंबन्दिनी निरकदात अमविधेत्यर्थः । मामुर्तचि- सभासम्। दनामिति का छेदः। जगाश्व्यमव मासमानयावददृश्यसरणिमित्यर्थः । एवं च निरुक्तचिदाभारुियखिलद्वत्तमपि संगृहीत स्यात्। पुनातु सर्वदा तस्वा- नुसंधानस्फोरणेन वास्तविकपवित्री करोलित्थन्वयः स्पष्ट एव। एवं प्राक्मतिज्ञातरी- स्याऽर्थत्रय विवृतऽपि मुख्येऽथ समासोकस्यळंकरेण चतुर्थो डपि श्रीमन्महारामायणामि- धसबृद् द्योगवासिष्ट षट्पश्चाशत्साहस्यात्मकभरवर्ास्थितभगवद्ालमी क्यभिधमहर्षिप्रणी वादिकाव्यवाणीपक्षेऽपि प्रतीयत इति सोऽपि प्रकृते कविरनुहरति च्छायामिति न्यायादादरणीय एवेति दिइ्मात्रेण निर्दिश्यते-सौवर्णेति। शोभनाः श्रुतिकट- भवादिहीना वर्णा अकारादित्रिषष्ट्यक्षराणि वगाम। दृःसपृष्टाख्यस् ळकारस्य

तथःस्वाध्यायेत्यादया वाक्यरूपाः समृहास् एवाऊ शरीरं चस्थाः सा तभा। शेको-

तत्र हेतुत्वेनार्थतो महत्त्वं कथयति-सुघनति। सुघनमेद्वतब्रह्मात्मैक्यमेव चिकु- रेव्विव पूज्येपु योगवासिष्ठीयवैराण्यादिषट्सु प्रकरणेषु यस्याः सा तथेति यावत्। अत एव प्रोल्लसती आनन्दाश्रुमकरन्दबिन्दुशालिनी लोचनाब्जे श्रोतृनेत्रकमले मया सा तथा। तत्र हेतु :- मुक्त्तेति। मुक्तमखण्डबन्धविधुरमद्वैत ब्रह्मैव उद्भास- ति द्वैतमिथ्यात्वात्मैक्यपूर्वकं प्रतिपादयति तादशी श्रुतिस्तत्त्वमस्यादिरूपा तात्पर्या- थंतो यत्रेति। भवत्वेवं योगवासिष्ठाषच्छेदेनास्यां ब्रह्मकाण्डोपबृंहकत्वं तथाSपि तत्साधनीभूतक- र्मकाण्डं तु नैवात्र संग्रथितमित्यत आह -- अनुपमेति। पूर्वरामायणावच्छेदेन निः- सीमसू च्यमानोक्ताङ्गीभूतधर्मप्रतिपादनान्तरमेवोस्तर रामायणावच्छेदेनाशरीराद्वैत ब्रम्मापरे- त्यर्थः । उत्तरार्धगतविशेषणपञ्चकं तु काव्यलक्षणसंपत्ये। तत्रापि तृतययमादो निगदव्याख्यात एव। शिष्टं तद्द्वयं तु कमावक्षरसंहत्यादिलक्षणवैदर्म्यादिरीतिसं- अ्रहार्थमेव। अत्रापि इमामित्येव च्छेदः। तथा च चिकीर्िततवेन बुद्धिस्थत्वा-

बोधक्यसिद्धि:।

एसेन तत्तौल्यमत्र भवत्विति निरुक्तमार्थनायां प्रति स्वाशयः सूच्यते। पुनातु तादमरचनप्रतिबन्धक:रितदलनेन विमलयत्विति योजना। एवं भारंतस्येयमिति व्युत्प- त्या महाभारतरूपभगवद्बादरायणवाणीपक्षेSप्यूद्यमित्यलं पल्लवितेन । इह भक्तिरेव शान्तव्यक्ता रसः । मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैरम्भो नतौ ताद्गुरू चेदिति वृत्तम्।।३।। इत्थं श्रुत्याधवच्छिन्नचितीः संपरार्थ्य त्वं हि नः पिता योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसीति नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्य इति श्रुतेस्तद्विद्धि प्रणिपा तेनेति स्मृतेश् तत्त्वविद्यायाः प्रागूर्ध्व च श्रीगुरुवन्दनस्यैवाSSवश्यकत्वाचांस्त शास्त्र- शिवस्मरणशुद्धजविश्वरैक्याप्रतिबद्धाबाधितसाक्षात्कारप्रदत्वेन त्रीनपि चित्त्वेन चर-

रेश्वराचार्यचरणप्रणमनमपि काव्यार्थापत्त्यलंकरिण व्यनक्ति य इत्यादिशार्दूलविक्री डितेन- यो नारायणरूपतः श्रतिमतीसीमन्तरत्नप्रभा- विध्वस्ताखिलहन्तमस्कमकरोन्मामात्मरत्यादिप। श्रीमच्छंकरदेशिकंश्वरपुनर्नूतनावतारं परं वन्दे श्रीरघुवीरसद्गुरुवरं तं द्वैतशन्यं शिवमू ॥४ ॥ तं वक्ष्यमाणगुणकम्। श्रीति। श्रीमान्सषक्कुणैश्वर्यजीवन्मुक्तवर्यत्ववान्स चासौ

दादयो वीराः कालन्रयेऽप्यदृष्टमहामोहतत्प्रयुक्तप्रपञ्चरूपशत्रुत्वेन संभावितपराक्रमा एव. येन स तथा। यथायैतन्ञामानमित्यर्थः । अत्रापि द्वितीयपद्यबोधितरीत्या नाथेति- स्थाने वीरपदप्रयोगो ज्ञेयः । एतादृशो यः सन्कालत्रयाबाध्यः परमात्मा। म्रझ वेद मसैव्र भवतीति श्रुतेः । गुरुषु स्यान्निषेकादिक्रद्गुरुरित्यमरोक्तेर्गृणन्ति हितमुपदिश- न्तीति न्युत्पवेश् पित्रादिपु हितोपदेष्टवषु वरस्तथा। शीरघुवीरेत्यनेन कर्मधारयवित्रहस्त संश्रासौ गुरुवरश्वेत्येकवारं सत्पदेन सह विधाय पुनः कार्यः। तथा च निरु्तशर्मब्रम्मनिष्ठमखिलगुरुश्रेष्ठमित्यर्थः । इह श्रीमा- निति सतुपो लोपेन गन्धद्विपादिवत्समासः । अत्र श्रीपदेनाSड़चार्येSचिन्त्यशक्तिमस्वं ज्त एव रषुवीरपदस्थेक्तव्युतपचिसामभीसत्वं च, सदिति प्रम्मनिष्ठत्वं तत एव गुरु- वरफक पोतिल पिन्रा यधिका दरणीयत्वं च सूचितम्। एतादशमपि वस्तुतः । द्वैतेति। त्रैकाचिकानवकलित दश्येन्द्रजालमिति यावत् । मनेन द्वितीयाह्वे भयं भवतीति श्रुतेर्निर्दुःसरूपत्वं व्यज्यते। ४-१

२६ व्याख्यासहिता-

तत्र तार्किकमतमुक्त्यापतिरतः शिय स्वप्रकाशप्रत्यगानन्दं वन्दे कायिकादिरूप- निरतिशयस्वनि कृष्टतापूर्वकपूज्यौत्क टयव्यञ्ज कन्निविषप्रह्वीभावलक्षणवन्दतिकर्मतामिब नयामीत्यन्वयः । अत्राहमिति क्त्रनुक्ेस्तदध्याहारेणैव वाक्यं पूरयता तस्य सर्वा- त्मना मिथ्यात्वमनादरादेव द्योतितम्। युक्तं चैतत्। निरतिशयनिकृष्टत्वस्य व्दितुस्तदन्तराऽसिद्धेः । तथा च प्रकृते आ्ाभासवादरी्या बाधायां सामानाधिकरण्यं चोरः स्थाणुरेवेत्यादिवदादृत्य जहत्स्वार्था- ख्यलक्षणयैव तत्त्वमस्यादिमहावाक्यार्थस्याखण्डकरस्यं निरुक्तलक्षणनमस्क्रियाकाला- वच्छेदेनाप्यनुसंघीयमानतया व्यज्यते। ननु भवत्वेवं सङ्गुरोरद्वैतव्रह्मनिष्ठत्वादीश्वरत्वोपलक्षितचिता सार्ध सर्वदृश्यमि- थ्यात्वपूर्वकं तदैक्यानुसंधानं सकलेष्टनिदानं तथाऽप्युक्ताद्वैतस्यैव सिद्धि: कुतः श्रद्धेया। न च तत्त्वमसि नेह नानेत्यादिश्रुतिसहस्त्रेणैवासौ सप्रसिद्धैवेति सांप्रतम्। प्रत्यक्षादिविरोधेन तस्या एव यथाश्रुतार्तात्पर्यकत्वनिर्णयासंभवात्। नापि सूत्रकारा- दिभिस्तस्याध्यवसितत्वेन हेतोः स्वरूपासिद्धिरिति युक्तम्। भेदवादिसूत्रकारादिभिर्भेदा· दिसत्यताया अपि सुनिश्चितत्वेन तदनादरे कारणाभावात्। न धास्तिकादेकाद- शदर्शनवादितदेकदेशिवादिशतमतानि तृणीकृत्य केवलमद्वैतिमतमेव निःश्रेयसकामै- रवलम्बनीयमिति राजाज्ञा। तस्मान्नैवोक्त्ताद्वैते श्रुतितात्पर्यमेवाSSदाविति चेन्न । भद्वैतशास्त्रसूत्रकारादीनां परमेश्वरावतारत्वेन भेदवादिसूत्रकारादिभिस्तृणद्रुहिणव- त्साम्यासंभवात्। तथैवाओ्रे मूल एव स्फुटीकरिष्यमाणत्वाच्चेत्याशयेन शिवं विशि नष्टि-श्रीमदित्यादितृतीयपादेन। परम्। अत्यन्तं यथार्थमवेति यावत्। न तु भाक्तम्। क्रियाविशेषणमिद५। श्रीमान्विष्ण्ववतारीभूतः को वाऽन्यः पुण्डरीकाक्षान्महदाभारत- कृद्भवेदिति स्मरणाद्भगवान्बादरायण: शंकरदेशिकः । भव शंकरदेशिक मे शरणमिति श्रीत्रोटकाचार्यवचनाच्चतुर्भिः सह शिष्यैस्त शंकरोऽवतरिष्यतीति वायुपुराणाच्च, ईश्वरः सुरेश्वरश्वतुराननावतारीभूतत्वेन वैधार- ण्यके श्रीशंकरविजये प्रसिद्ध एवेति श्रीमच्छंकरदेशिकेश्वराः सूत्रभाष्यवार्तिककाराः श्रीहरिहरचतुराननत्वेनोक्तरीत्या प्रसिद्धा एव। ते पुनः कृष्णद्वैपायनस्य द्वापर एवाव. तारप्सिद्धेः श्रीमद्भगवत्पूज्यपादर्श्रीविश्वरूपापराभिघसुरेश्वराचार्ययोः कलावेवावता- रप्रसिद्धेश्व श्रीरामाद्यपेक्षयाऽपरवारं नूत्ना निरुक्ताद्वैतशासतरप्रतिष्ठापकत्वाल्लोकोचरत्वे नाभिनवा अवतारा लीलावित्रहविशेष विर्भावा यस्य स तथा। तं निजामिनवाव-

त्रभाष्यवातिककारमित्यर्थः ।

बोधैक्यासद्ि:।

एतेन-अहो प्रपश्चोपशमं शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्त इति श्रुतेर्यस्य निर्गुणस्थ

नेत्यर्थ:)। वास्तविकतदभिन्नं निरुक्त्तश्रीगुरुमवच्छेदकीकृत्य प्रागुक्तनमस्कृतिरेव सर्वे- ष्पुष्टिस्तस्य परमात्मनोSस्मदादिभक्तटृशा कल्पितहरिहरहिरण्यगर्भाभिघस्य साक्षा- दवतारीभूताः श्रीबादर।यणशंकरभगवत्पादसुरेश्वराचार्याः प्रोक्तसूत्रादिकर्तारः सततं सर्वभावेन नमस्कार्या इति किमु वक्तव्यमिति घोत्यते। तस्मातान्प्रत्येवाSSदावहमहरहः संप्रणम्यानन्तरमेव स्वगुरून्प्रणौमीत्याकूतम्। ननु तथाऽपि तच्छब्दाकाङक्षितं तदवस्थमेवेत्याशड्क्य तत्पूरयति-य इत्याद्येन पूर्वार्धेन। यः परशिवः। नारायणेति। नराय मादृशायानधिकारिण जीवाय हितं नारं तस्या- यममद्वैतशास््रशिवम्मरणोपदेशाभ्यां प्रापणं यतस्तौ । तथा षष्ट्युपाहश्रीमन्ना-

णेति तथा तदात्मनेति यावत्। सार्वविभक्तिकोऽयं तसिः । माम्। आत्मेति। एवं विजानन्नात्मरतरात्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्द इति श्रुत्युक्तचनुर्विधजीवन्मुक्ता- वस्थाविशेषेष्वित्यर्थः । सत्त्वापत्त्यादिपरागुक्तचतुर्विधफलीभूतभूमिकाविशेषविषय इति यावत्। श्रुतीति । श्रुतिस्त्रयी सैवाद्वयप्रत्यगेकपातिव्रत्यात्सती साध्वी तस्याः सीमन्त उपनिषद्भागस्तत्रालंकारत्वेन निबध्यमानमुक्तावल्यप्रगुम्फितहीरकवरमण्यमिधरत्नमिव स्वप्रकाशत्वा छक्तिलक्षणादिकं कमपि किंचिदपि संबन्धमनपेक्ष्यैव ब्रक्षात्मैक्यभबो- धकं 'स यश्चायं पुरुषे। यश्चासावादित्ये। स एकः' इति स्वशासोपनिषन्महावाक्यमेव तस्य या प्रभा तज्जन्योक्तैक्यसाक्षात्कार एव तमउन्मूलकत्वात्मभाशब्दितश्वरमः प्रबोधस्तेन विध्वस्तं निर्मूलितमेकाज्ञानपक्षेऽखिलान्सर्वजीवान्हरति स्ववशतां नयती- त्यखलहदेतादृशं तमो मूलाज्ञानं तत्प्रयुक्तं दृश्यं च यस्य स तथा। नानाज्ञानपक्षे तु-अखिलं ससंस्कारं हत्तमोऽन्तःकरणनिष्ठमज्ञानं यस्य स तथा। सर्वथाऽपि निरस्ताज्ञानतद्घीनद्वैतमित्यर्थः। एतादृशमकरोत्। निरुक्तशास्त्राद्यभ्यासा- दिना सर्वप्रतिबन्धसमुच्छेदनद्वारा निरुक्ताद्वैतनिष्ठासंप्रतिष्ठितं चकारेति संबन्धः । एतेन निजविद्याप्रदशिवस्मरणपदाद्वैतात्मैक्यप्रबोधप्रदानां त्रयाणामपि गुरूणां सूत्रकारादिभिख्निमिः प्राचीनाचायैरुपमानोपमयभावस्तथा श्ुतिरिव सतीति विग्रहेण योगादात्मरत्यादिश्लिष्टप ः ध्योतितसभासोक्त्यलंकारेण त्रयीवत्स्वपतिमात्रानुरक्त्तत्वेन महा-

व्याख्यासहिता-

मासवणेत्यत्र आपो नारा इति प्रोक्त्ता इत्यादिस्मृतिसिद्धनारायणशबदशक्यं जलशायिक्रप यस्प। तसेः सार्वविभक कत्वो क्त्केर्भगवन्तमू धर्वरतसमच्युतं स्वसीमन्तसंबद्धमुक्तावश्पम्- संगुम्फितस्वप्रकाशमणिविशेषमभाप्रसारेण विनाशितस्वच्छायेकसंभावितसंपूर्णवक्षःस्थ- लतिमिरं चरीनकार। तथा भगवती श्रुतिरपि श्रीगुरुत्रयचरणकुशेशयकृपयाSSत्मरत्यादिशब्दितर्जीवन्मु- क्त्यवस्थाचतुष्टयावच्छेदेन मामच्युतशर्माणं सीमन्तरत्नप्रभशब्दितनिरुक्तमहावाक्यै-

द्वैतमतनोदित्यप्यसाँ (उपमानोपमेयभावः) शकाररसमूचनद्वारा शान्तरसव्यल्लकः प्रबोत्यते। नन्वस्त्वेवं सर्व सुरसमथापि यदुक्तं शक्त्यादिकं किमप्यनपेक्ष्यैव वेदा- न्तमहावाक्यस्पोक्त्युदयमात्रेणैवाधिकारिण्युक्तप्रमाजनकत्वमिति तदसांप्रदायिकं सर्व- प्राद्वैतम्रन्थपूक्तस्थले जहदजहत्स्वार्थार्याया भागत्यागलक्षणाया एवाक्रीकृतत्वादिति चेत्सत्यम्। सर्वन्र आयस्तथात्वेऽपि प्रकृतपक्षस्यानि पूर्चाचायें: प्रतिपादितत्वात् । तथा चाडडडु: श्रीमद्धार्तिककारचरणारविन्दरेणव :- दुर्बलत्वादविद्याया आत्मत्वाद्बोधरूपिण । शब्दशक्तेरचिन्त्य त्वाद्विझ्स्तं मोहहानतः ।। अगृहीत्वैव संबन्धमभिघानाभिधेययोः । हित्वा निद्रां प्रबुध्यन्ते सुषुप्ते बोधिताः परैः॥ जाग्रदन्न यतः शब्दं मुषुप्ते वेत्ति कश्चन। ध्वस्तेऽतो ज्ञानतोऽज्ञाने ब्रझ्मास्मीति भवेत्फलम् ।। अविद्याघातिन: शब्दाद्याऽहं प्रक्षेति धीर्भवेत्। नश्यत्यविद्यया सार्ध हत्वा रोगमिवौषधमिति॥ न चैवमपि तं रूसंसमीड इत्यनेनैतस्य पौनरुक्त्यमिति वाच्यम्। श्रीसूत्रकारा- भाचार्यत्रयनमस्करणादेरिहाभिनवार्थस्य सत्वेन वैलक्षण्यादाशीर्नमस्त्रिया वस्तुनि- देर्शो वाऽपि जम्पुखमिति वचनेन अन्थमुखस्याSSशीराद्यन्यतमत्वोक्तावपि वस्तुतो मन्ल एव तत्पर्थवसानान्नमस्त्रियात्मकस्य सात्त्विकस्य तस्यात्रैव कृतत्वाच्च। कर्त्र- ध्याहरमेह सूचितमाभासवादादिकं सगे मूल एव व्यक्ती भविष्यतीति नैवेह प्रपञ्च्यते। सूर्याध्वैर्मसजास्ततः सगुस्वः शार्दलवकीडितमिति इततम् । रसासंकायाविकं तूकमवेति दिकू ॥ ४॥

पोपैपत्रनिद्धि

अथ सुसुसद्येत्यादिना विायकनामस्मरणादेरवि विघ्ननिवार मकारणरवस्मरणा- छूबालली काविलासेन श्रीमत्पार्वतीपरमेश्वसै स्वमातापितरावानन्दयन्तं तमषि संभा- वितत दे कविरस्य निजदुरिति क्षुब्धाधि मौतिका िदेवि का ध्याम्म कनिखिलप्रत्यह प्रशमनट्द।-

ममैपेतों मातु: स्तनकनककुम्भी तव तु नो यतस्ताटगरूपी मम शिरभि कुम्भी तव तु नो। इति श्रीहेरम्वो गुहमाभिगृणस्तावनुधयञ्रू शिवो स्मेरी कुर्वन्नवत् परमानन्द्यतु मासू ॥५॥ हे गुह भो: षडानन। एतौ निपीयमानत्वेन क्रमादतिसंनिकृष्टौ। एतेन सद- स्तदास्वादो मयैव गृद्यते त्वं तु तदभावात्तटस्थ एव वश्चित इव खिद्यसीति निखि- प्रत्यक्षमेवेति व्यज्थते। तत्रापि मातुः-अम्बायाः, न तु धात्र्याः । एवं च षाण्मातुरस्य तव त्वत्र सुतरामनधिकार इति ध्वनितम्। स्तनेति। स्तनावेव कुचावेव कनककुम्भौ काश्चनकलशावित्यर्थः । तभा चातुलपयःपूर्णत्वं तत्र द्योत्यते। ममैव पेयत्वेन मत्सत्ताकावेव।

नुपयोग एवाधापि प्राच्यतन्मते सस्य विशेष्यविशेषणक्रियासंगतत्वेन करमादन्ययोगा• त्यन्तायोगायोगव्य वच्छेदार्थताया: पार्थ एव घमुर्घरः शहः पाण्डर एव नील सरोजं

न्ययोगव्यपच्छेदाभावात्तदर्थमाह-तव त्विति। तुशब्द: प्रोकश शशान्त्यर्थः । तेनोक्त्तस्तनौ मदन्यस्य कस्वापि नैव षैयावित्पा- शयः । तत्र हेतुः-यत इत्पादिद्वितीमपादेम। कारणगुणाः कार्यगुणानारभन्त इति तार्किकराद्धान्तात्, 'स्वर्गापगाहेममृणालिनीनां नाला मृणालाग्रभुजो भजामः । अन्नानुरूपां तनुरूपऋद्धिं कार्य निदानाद्दि गुणानधीते'॥ इति कविसमयाच्च युक्तमेवेदमिति भावः। इतिशब्दो गुहमित्यादिनैवान्वेति। अभीति। भूयः समुपदिशन्नित्यर्थः । अन्बिति । तदनु संपिबन्। स्मेरौ सस्मितौ । परं तथा तस्मादयथा भगवान्गजाननः स्वकीयेन बालजल्पितेनापि मातापितरौ तोषि- तर्वास्तथा मदीयेनापि तेन जगन्मातापितरौ यथा तुष्यतस्तथा मदवनानन्दने च स करोत्विति तत्त्वम्। काव्यलिङ्गमलंकारः । रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिसत्र रिणीति वृत्तम् । शिष्टं तु स्पष्टमेव ॥५ ॥ ४-२

क्रयाख्यासहिता-

एवं मातृशब्देन पालकत्वसाधर्म्बध्वनितत्रय्याः. स्तनपदेन परमास्वादनीयत्वावेदि-

व्दवानययावत्प्रतियोगिकतदधिकारित्वतिरस्करणपूर्वकं पूर्वार्धे ध्वनयता वक्ष्यमाणैक-

ण्यपर।हश्रीहेरम्बाख्यगजाननात्मकबालली लाविळा सशा लिविचित्र लीळा विग्रह्ावच्छिन्नशुद्ध- चैतन्यरूपपरमेश्वर प्रार्थनसादयस्कसिद्धस्वानुभवाघिरूढत्वं द्योतयता अन्थकृता तत्माक्त नमङ्गलपद्यचतुष्टयेन च तद्रचनसकलसामत्रीसंपूर्णत्वं स्वास्मन्सूचितं यद्यप्यथाप्युक्त- वादानुभवादेव जीवान्तराभावात्कस्यानुग्रहार्थ प्रकृतप्रकरणकरणप्रवृत्तिरित्याक्षेपे सत्यत्रैव तदविरोधनैव सिद्धूवक्ष्यमाणनानाजीवपक्षस्यैव प्रक्रियायां सिद्धान्तितत्वान्मैवमित्य।कूतेन पूर्वाचार्य वर्यविरचित प्रकरणसह सत्रसत्त्वात्तत्रापि तदनुग्रहस्य तत एव सिद्धावेतद्र चनप्रवृ- स्यनौचित्याय पुनरपि तादवस्त्येऽत एव केषामाचार्याणां मतं मुसुक्षुणा प्रक्रियाया- भादरणीयं केषां वाडनादरणीयं ब्रह्मनिष्ठवरिष्ठत्वेन सर्वेषामपि पुर्वेषां तुल्यतमत्वादेवं व्याकुलबुद्ध4 :- 'सर्वासञ्कधिनिर्मुक्तो मोक्षमात्रपरयोजनः । अतोऽधिक्रियते प्रत्यग्ज्ञानोत्पत्तौ न रागवान्' इत्यादिवार्तिकोक्तलक्षणा य मोक्षैकसमांकाड्क्षिणोSघिकारिणस्तत्समाधानसिद्धिप्रयो- जकोक्तचार्यैकमत्य प्रतिपादन प्रयोजनत्वेनास्य साफल्यमेवेत्याशयेन च प्रेक्षाव- तामत्र प्रवृत्तिप्राचुर्यस्याग्वर्थनामकत्वेन तच्छ्रवणादेव झटिति सिद्धयर्थ अ्रन्थनामत- त्कर्तृत्व प्रतिज्ञाप्राप्तस्वौद्धत्यध्वंसनपूर्वकं कथयन्नथापि श्रीगुरुचरणरेणुरेवेदं मत्कैतवेन वितनोतीति च दोतयंस्तद्बला- त्सिद्धवदेव तद्वचनं प्रतिजानीते-श्रीमदित्यादिवसन्ततिलकया- श्रीमद्रघूत्तमगुराश्ष्वरणे च्युनेन श्रद्धेकसाधनवता रजसाऽच्युतेन। आचार्यचित्रमणिमन्दिरविभ्रमाणां बाधैक्यासिद्विररचि च्युतविभ्रमा- णाम् ॥६॥ अच्युतेन एतच्छर्मणा वासिष्ठगोत्रोत्पन्नेन पञ्चवटीनिवासिना सत्याषाढापरामिघ- हिरण्यकेशिसूत्रिणा मोडकोपनाम्ना केनचित्तैत्तिरीयया लुषद्विजन्मनेत्यर्थः। यद्वैतच्छ-

एतेन स्वस्मिन्त्रन्थकर्तृत्वाध्यासो व्युदस्तः। च्युतेति। च्युतो गलितो विभ्रमः सकार- णकदृश्याध्यासो येषां ते तथा। तेषां सकलप्रसिद्धपूर्वाचार्याणामित्यर्थः । यावत्ाची- नप्रसिद्ध प्रत्यगद्वैतचिन्मात्र निष्ठमन्थकृत्संबन्धिनीति यावत्। एताइशी।

घोधेति। बोध :- ब्रम्मात्मैक्यविषय कसाक्षात्कारस्तस्य यदवर्य स्वरूपफलाभ्यामैक। रूप्यं तम्य सिद्धिस्तद्विषयकप्रमितिसंपत्तिर्यया प्रकरणरचनया सा तथेत्यर्थः । अरचि- अकार्येवेत्यन्वयः । यद्यपि प्रकृतप्रकरणस्य मझलक्रोकपश्चकमात्रसिद्ध।वपि षष्ठ एव पद्येऽखिलतत्सिद्धिवाचक भूतार्थकाख्यातप्रयोगानौित्यमेव, तथाऽप्याद्यपक्षे श्रीगुरुच रणपरमाणोरलौकिकसामर्थ्याद प्रतिव्तत्सिद्धिश्रद्धाधिक्यं ध्वनयितुं द्वितीगपक्षेऽप्यै- श्वर्यादेव तथात्वं द्योतयितुमुचिंत एव तत्प्रयोग इति भावः । ननु सर्वेषां ब्रह्मविदां बोधस्म स्वरूपफलाभ्यामैक्यं तु ब्रह्म वा इदमग्र आसीत- दात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति तस्मात्तत्सर्वमभवत्तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्तथर्षीणां तथा मनुष्याणां तद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदेऽ्हं मनुरभवसर्य- श्चेत्यादिभि: श्रुतिभिः, प्रत्यमल्नैक्यप्रम स्वरूपफलाभ्यां तत्तद्वह्मविदामप्येकरूपा। निर्विकल्पकशाब्दप्रमात्वात्। परमते आकाशादिशब्दजन्यप्रमावदित्यादियुक्तिमूळ- कानुमित्यादिभिश्च प्रसिद्धमेव तदर्थमेतावान्किमिति प्रमास इति चेत्सत्यम्। तथाऽपि प्रक्रियाभेदेन मतभेदसंभवात्तत्ात्पर्यपर्यालोचनया तदैकमत्यस्यैव प्रकृ- तप्रकरणेन निर्णिनीषितत्वाच्चेत्यभिसंधाय कण्ठत एवैतत्मकरणरचनप्रयोजनमुज्जवद- यति-आचार्येत्यादितृतीयचरणेन। आचिनोति च शास्त्रार्थमाचारे स्थापयत्यपि। स्वयमप्याचरेद्यस्तु स आचार्य इति स्मृतः ॥ इत्यभियुक्तोक्तेराचार्याः श्रीमच्छंकरभगत्पूज्यपादपादपद्मादयः सर्वे स्वावधिकाद्वै- तशाखरतत्प्रकरणादिप्रणेतारस्त एव चित्रमणयः सितासितर क्तहरितादिरत्नविशेषास्तेषां यन्मन्दिरं तदुपादानकं मुकुरागारादिवद्विलासरहःसदनं तत्र विशिष्टो विलक्षणो भ्रमस्तत्तन्मण्यवच्छेदेन स्वप्रतिबि्बसहस्रदर्शनवत्तचदाचार्यअ्रन्थादयवच्छेदेन स्वाय- धारिततत्तत्प्रक्रियातात्पर्यसह स्रविषयकभ्रान्तिर्येषां ते तथा तेषाम्। तादर्थ्यस्यापि संबन्धविशेषात्मकत्वात्वष्ठी शेषे इति सूत्रविहिताऽत्र षष्ठी बोध्या। तथा च नानाविधप्राचीनाचार्यमतान्यालोध्य प्रकियैकमत्यव्याकुलबुद्धिसमाधा नार्थमित्यर्थः । अम्राSडचार्यपदेनोक्त्तग्रन्थसंअ्रथनसमर्थत्वं चित्रेति वक्ष्यमाणतत्तत्म· क्रियानानात्वं मणिपदेन सर्वमतानामपि निर्मलत्वं मन्दिरपदेनाऽत्मक्रीडादियो- ग्यत्वं च तत्र सूच्यते । एवं विभ्रमेत्यनेन यथोक्त्मन्दिरे कश्विदनभिज्ञः प्रवि- षृश्षेन्ान्त एव भवति। नत्र वस्तुतः सत्यपि विलासास्पदत्वे निर्भयत्वे चित्रपदध्वनि- A तचिन्तामण्यादिसंग्रहेण सकलकामपूरकत्वे च तद्दत्परकृतेऽपीति सर्वोऽप्ययमनभिज्ञ- तादोष एव न तु शास्रदोष इति दोत्यते। भथवाऽऽचार्येत्यादुक्कपदमन्वय एव प्रयो- जनत्वेन योजयित्वाऽरचीति ज्ञेयम्।

पयाख्यामाहिता-

नन्वन्र द्विनीयपके तु कथमेतदतिदुःसाध्यं सर्वपूर्वाच्ारयैंकमलपं सिध्मेदिति सहै- वेश्वहत्वान् प्रसरत्यथापि प्रथमपक्षे सा तदवस्वैवेय्तनापि श्रीगुरुरूपिणस्तसयैव सामर्थ्याच्तत्सुकरमेवेति द्योतयितुं तं विशिनष्टि-श्रीमदित्यादिना। उत्तमपदमुसंसा- दिपदबद्रघूतंस इत्यादो श्रेष्ठवाचित्ववद्योध्यम्। सिष्टं तृक्कार्थमेव। च्युतेन विधिव- शानिपतितेन एतादृश्न रजसा परमाणुतुल्येनातिलघुना ेषाद्रजोगुणप्रकृतिना मनुष्यत्वादित्यर्थः । ननूक्तनिपतनमपि क संततं तत्राह-श्रद्धैकेति । तम्मात्सैव सर्वं कल्पलतेव सावयिष्यतीति व्यज्यते। उक्ता वसन्ततिकका तभजा जगौ ग इति वृत्तम् ॥ ६ ॥ एवं मअ्रुपश्चशोक्या सामान्यतः प्रकृतप्रकरणस्य प्रयोजने कथितेऽपि विशेष- तस्तदाकाकक्षायां वष्ठेन तस्मिन्नपि स्फुटितेऽपि तत्र विचित्रतायाः सुप्रसिद्धत्वातद्दुः साध्यतवेन सदर्थ प्रवृत्ति कराड्गुल्येन्दुसंस्पर्शप्रवृत्तिवद्व्युदसितुं पूर्व तत्संभवमेव

तत्र बोधिक्यसिद्धिरिति थार्थतवेन निरुक्तगन्थनाम्नि बोधपदार्थ चतुर्घा विकल्प्य क: प्रकृते तवैक्यसिद्धिमतियोगित्वेनाभिमत इति प्रथमं पृच्छति नन्वित्यादिमाल- भारिण्या- ननु तेऽभिमता यदैक्यमिद्धि: स तु किं मानसवृत्तिरेव बोधः । अथ चित्प्रतिबिम्बमण्डिताSसावत वा तत्किमु केवला चिदेव ।।७।। तत्राऽऽद्यपक्षेSवधारणेन तदधिकरणचित्प्रतिबिम्बव्युदासः । असाविति च्छेदः । मानसवृत्तिरित्यथः । उत वा अथवा। तत्-चित्प्रतिबिम्बमेव। अत्राप्येवकारेण तदधिकरणीभूतोक्तवृत्तिव्युदासः । ससजाः प्रथमे पदे गुरुू चेत्सभराद्येन च माल- भारिणी स्यादिति वृत्तम् ।। ७।। नतु 'बुद्धेर्वृचौ ज्ञानता तावदेका प्रत्यह्मात्रे ज्ञानता काचिदन्या। तत्संपर्काज्ज्ञानता तत्र चान्या व्युत्पन्नोडयं ज्ञानशब्दस्तु तत्र।

बुद्धितत्स्थचिदाभासौ द्वावपि व्याष्नुतो घटम् ! तत्राज्ञानं धिया नश्येदाभासेन घटः स्फुरेत्। इति कूटस्थदीनोक्तेश्व भवतु चतुर्प्वपि बोधपर्यायीभूतज्ञानादिपदप्रयोगदर्शनाच- तुर्धाडयं विकल्प्य(ल्प)पशस्तथाऽपि किं केनेत्याश: क्याऽऽद्यकल्पेडपि मम प्रभन्नयस्प सत्त्वान्मैवमित्यभिसंधाय प्रथमं सनिदर्शनं साधारण्येन ततरूपं पृच्छति आध इत्यादिन। शार्टलविकीडितेन-

सच्ि

वरिकनालमनमी: संयोग जोऽमौ गुणो पुद्यारय: सेकलप्रकाश्नपट्ः स्मृत्याऽनुभृत्याऽपि च। किचानुव्यवसायमात्रकलितः सोडपीष्ट आस्तेऽथवा कि प्रार्भोकिरवत्स्वतः स्फुरति वा किंवा क्षणाद्मङगुरः ॥८।। माढमिति मन्वानं प्रति तदेवाभिसंधितं विकल्पत्रयं प्रकाशयति-किंचेत्याघयुत्तरा. र्धेन । कलित: प्रकाशितः। तार्किकवदेवेत्यनुकर्षः । प्राभकरमते हि संविच्छब्दि- तानामात्ममनःसंयोगजबुद्धयभिधगुणरूपज्ञानानां स्वप्रकाशत्वं प्रसिद्धमेव। क्षणा- दिति। सौगतादिवदित्यर्थः । शिष्टं तु स्पष्टमेव ॥ ८ ॥। एवं मानसवृतिमात्रं प्रकृते बोधपदार्थ इति पक्षे त्रेधा तार्किकप्राभाकरसौगता- दिमतनिदर्शनेन विकल्पप्रश्नमुवन्यस्य विकल्पासहत्वलक्षणमार्थिकहेतुं मनसि निधा- याऽडत्ममनःसंयोगजः स्मृत्यादिनाSखित्प्रकाशकृद्बुद्धयार्यो गुण एव तार्किकवद सुव्यवसायसाक्षिकोऽत्र बोधपदार्थ इति प्रथमपक्षं प्रतिक्षिपति-नाऽडद्य इति मन्दाकान्तया- नाऽडयस्तस्य स्फुरणमपि किं तऽन्यतो वा स्वतो वा नाऽडधी यस्मादतुलभयदा तेडनवस्थैव भयात्। नान्तयोडप्येवं तव परमतापनितो न द्वितीयो दृश्यां वृत्तिः कथामेह भवेत्स्वप्रकाशानुभूतेः ॥९॥ तमेव विकल्पासहत्वरूपं स्वाभिसंधितं हेतुं प्रोद्धाटयति तस्येत्यादिना। तस्ग- अनुव्यवसायस्य। स्फुरणं प्रकाशनम्। एवं विकल्पेडभिहित तत्रान्यत इत्याधपक्ष- प्रतिक्षेपं प्रतिजानीते-नाडडंद इति। तत्र हेतुं प्रतिपादयनि-यस्मादित्यादिपूर्वार्ध- शेषण । यस्माद्वेतोः। ते सिद्धान्तिनस्तव। अनवस्थैव। अनुव्यवसायोऽप्यन्येना- नुव्यवसायन प्रकाश्यः सोऽप्यनुव्यवसायत्वसाम्यादन्येनेत्यादिरूपा मूलानवस्थितिरेव भूयादित्यन्वयः । न च भवत्वेवमनवस्था का हानिर्नहि प्रामाणिक्यनवस्था त्वयाSपि चाऽडद्रियते दूषणत्वेन । अन्यथा शब्दे गुर्णत्वसिद्धिस्तु रूपरसैत्यादिशब्दादेव तत्रापि श्रोत्रग्राह्य-

दिति साम्रतम्। दिदोषसत्वे प्रतिबन्धेन काचादिसत्त्वे चक्षुरादेरिव रस्वम वसरादिस्यमिग्रेस्य ता विशिर्नहि-अतुलेति। रूपादिस्थले तु मेभूतकणादादिमहार्वेंप्रणातस्वृतिसत्वेन तस्वाः स्वसवा रण्येन शब्द

३४ वयाखयासहिता-

मात्रोद्देशन गुणत्वविधानपवृत्तायाः शतेरिव स्वरकन्धारोहानापत्तेनैवानवस्थाप्रसरो Sपीति नत्वम्। एतेनोपलक्षणविधया व्यवसायानुव्यवसाययो: पिनपुत्रयोरन्योन्यनिरूमकल्न- वदन्योन्यप्रकाशकत्वमपि परस्पराश्रयादेव परास्तम्। उक्तनिदर्शनस्य पुत्रोत्पत्यैव सिद्धत्वाज्ज्ञप्तिप्रतिबन्धकस्यान्योन्याश्रयादिदोषस्य नत्रापसरादिति बोध्यम्। तर्वास्तां निरुक्त्तान्त:करणवृत्त्यात्मकबोघपकाशकस्यानु- व्यवसायरय रवपकाशुत्वमेवेति वदन्तं प्रत्याह नान्त्योडपीति। तत्र हेतुः-परेति। परोडत्र प्रभाकरो गुरुनामा। अनुव्यवसायाख्यवृत्त्यात्मकज्ञानमात्रांश इति शेषः । अयं हेतु: काकाक्षिन्यायेनोत्तराव्य्यपि। द्वितीयः । किं पामाकरवददित्यादिपूर्वपद्योक- द्वितीय: पक्षः। उक्तते हेत्वन्तर हश्येत्यादि। अनुभृतेश्चिनेर्दश्येति संबन्ध: ॥ ९ ॥

वितविकलपत्रयमध्ये तार्किकप्राभाकरनिदर्शनीकृतं विकल्पद्वर्यं कमादनवस्थादिनाSप- नोध सागतनिदर्शनीकृतं तृतीयमपि पक्ष प्रतिक्षिपति। तथा प्रायमिकप्रश्नचतुष्टया- वशिष्टवक्षेषु द्वितीयतृतीयो वित्पतिबिम्बविशिष्टमनोवृचितद्विशेषणमात्रबोध यादिनी पक्षावपि प्रतिक्षिप्यान्त्यं विशिनष्टि भवतीत्याटिना हरिणीवृत्तेन- भवति चरमाऽप्येवं पक्षाऽनुभुतिनिगरतो द्वितयमपरं नैवं गोणी यतो बत बोधता। तदिह चग्मः शिष्टः शिंष्टर्वमिष्ठमुखवेर्नुतः श्नतिभिगभितः प्रम्णोनंमीकवृतश्र मतः सताम ॥१०॥ तत्र परिकरासंकारेण हेतुं द्योतयस्तं विशिनष्टि अनुभूतीति। मम घटीद्यं वृत्ति: श्रीगुरुचरणकमलाकारैकैवाउडयाडडसीतित्याद्यनुभवेनव क्षणभज्जवादः प्रक्षिप्त इत्यर्थ। नमु दीपज्वाळान्यायेनोक्तवृत्यक्यानुभृत्यपपत्तावपि तत्र तैलादिाह्सान्य थासुपपत्तितर्कितज्वालानानात्ववत्प्रकृतेऽपि वृतिनानात्वमेवास्तृ। अत एवोक्तम- संप्रज्ञातापराभिधं निर्विकल्पममाधि प्रकृत्य तत्त्वविवके- वृत्तयस्तु तदानीमज्ञाता अप्यात्मगोचराः । स्मरणादनुमीयन्ते व्युत्थितस्य समुत्थितान् ॥ इति। तस्माधदाSसंप्रज्ञातसमाधावपि समानविषवयकवृत्तिनानात्वं तदा सगुणश्रीगुर्वा- दिध्यानादी तन्नानात्वं कैमुत्यसिद्धमवेति चेत्सत्यम्। तथाऽपि क्षणिकत्वं हि विज्ञा नस्यैकक्षणमात्रोत्पत्तिविनाशशालित्वं वक्तव्यम्। अन्यथा तत्योत्पत्त्युत्तरक्षणनाशे तत्सच्चे श्रमाणाभावेन नत्सिदुध्यर्थ स्वप्रकाशस्य तस्य मध्यमक्षणे स्थित्यज्गीकारे

स्थायित्वापत्त्या क्षणमञ्जधादभअप्रसङ्गः। तथा च तस्य स्वयभत्वान्ीकारेऽप्युत्फत्ति क्षणैकविनश्वरत्वेन तत्सत्वे पुनः प्रमाणाभावतादवस्थ्यमेवेति तदभावविषयकानुष्ूते र प्रकृतेऽरभिमतत्वाद्वक्ष्यमाणे धारावाहिकस्थले केषांचिदाचार्याणां मते वृत्त्यैक्यस्यापि सिद्धत्वाच् मैवमिति भावः । अथोक्तद्वितीयादिपक्षौ प्रतिक्षेपं प्रतिजानीते-द्वितयमित्यादिना। तत्र हेतु :- गौणीव्यादिना। बोघत्वं हि स्वभानेऽन्यानपेक्षत्वम्। यद्वा स्वमात्रायचद्वैतसत्ताकत्वमेव। तत्तक्तपक्षद्वयेऽपि दृश्यत्वान्नैव मुख्यं स्यादित्याशयः। फलितमाह-तदिहेत्याद्युवरार्षेन। चरम: केवला चिदेव बोध इत्यन्तिमः । शिष्टोऽवशिष्टः । श्ुत्यार्षमानुषाचार्यसंमत्यै त्रिविशेषणी। रसयुगहयै-्सौ म्रौ स्लौ गो यदा हरिणी तदेति वृत्तम्। व्यक्तमेवोर्वरितम् ॥१०॥ एवं अ्रन्थनामनिविष्टं बोधपदार्थमवधार्याघु नैक्यपदार्थ निर्णिनीषुलोके वैक्यशब्द- शक्ये सर्वत्राभेदतादात्म्ये एव दष्टे। तत्रा SSद्यमुपन्यस्य तस्य पारमार्थिकत्वादिविकल्पेन प्रश्नत्यमभिधायान्तिमे पक्षद्वयं प्रतिक्षिपति-अद्वैतमिति वसन्ततिलकया- अद्वैतमैक्यमिह ते यदि चेदभीष्टं किं पारमार्थिकमुत व्यवहारतस्तत्। किंवा प्रतीतिवशतोऽपि न चान्त्यपक्षी मिथ्यात्वतोऽनुभवनादिपराहतेश्र॥। ११॥ तत्-अद्वैताद्यपरनामकमभेदरूपमैक्यमित्यर्थः । व्यवहारतः । व्यवहारेणेत्यर्थः । a ज्ञाननिवर्त्यत्वलक्षणं व्यावहारिकं वेति यावत्। प्रतीतीति। प्राग्वदेव प्रातीतिकं ब्रह्मज्ञानेतरबाध्यमित्यर्थः । अन्त्येति । व्यावहारिकप्रातिभासिकपक्षाविति यावत्। तत्रोभयत्रापि हेतुः-मिथ्येति। अत्रायं प्रयोग :- व्यावहारिकः प्रातिभातिको वा निरुक्त्तचिदभेदः। एतद्ग्रन्थाधीनशाब्दप्रमाविषयत्वाभाववान्। मिश्र्यात्वात्। शुक्ति- रूप्यवदिति। एतद्ग्रन्थस्य वेदान्तशास्त्रीयप्रकरणत्वेन- 'शास्त्रैकदेशसंबद्धं शास्त्रात्का र्यान्तरे स्थितम्। अ्रन्थं प्रकरणं प्राहुः प्रकरणज्ञा मनीषिणः'॥

मत्त्वं प्रधानतयाSSवश्यकमेवेति व्यावहारिकादिरूपे तदभेदे निरुक्तप्रमाविषयत्व्रामा- ववत्वं मिथ्यात्वेनोचितमेवेति भावः । दाढर्यार्थ तत्र हेत्वन्तरमप्याचष्टे-भनुभ- वेनेति॥ ११ ॥

एवं लवीम्तु पारमार्िक मेदरूपमैक्यमिति प्रथम एव पक्ष इति चेतस्वैतद् अन्थत: श्रींम भगवत्य दूाराउपरश् पूर्वानायें: प्रकरणाधनेकअन्यद्वारा चीवपादितत्वेन सिद्धत्वान्जैवायं तदर्थ

आधस्तु सवेनिंगमाम्तशास्रः यीमाष्यकारप्मुखैमनीन्द्रे:।

'स्वादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः' इति वृत्तम्। शिष्ट तु स्पष्टमेंव ॥ १२ ।। एव मैक्यपदार्थविवेचनेऽभेदरूपमद्वैतं प्रथमं प्रत्याख्ययिदानीं तादात्म्यरूपं तत्प- स्याचिख्यासुः सलक्षगं भीमांसकादिसंमतं तद्भूर्युदाहृत्य पृच्छति-मेदेत्यादि- गीत्या- मदमहिप्णुरमदस्तादात्म्य यदि तदेष मतमैक्यम। कॅनक कटक नील: कलशः करका जलं गिरिमृदिति ॥१३॥। उपादेयीपादानगुणगुणिकिचिसकालिक परिणाम्यपरिणा मिदीर्घिकालिकपरिणाम्यपरि णामिभावैः क्रमाच्वत्वारि तादात्म्वस्थलान्युदाहरति-कनकमित्याद्यरार्धेन। अक्ष- रार्थस्तु स्फुट एव। आर्याप्रथमदलोक्त्तं यदि कथमपि लक्षणं भवेदुभयो: । दलयोः कृतयतिशोभां तां गीति गीवान्भुजगेशः ॥ इति वृत्तम्।। १३ ।। तदभ्ीकुर्वाणं प्रत्याह-अद्वैतिन इत्याद्यार्यया-

तह न किं तैव्ान्तिकमड़नेभइरप्रसङ्गः स्ात् ॥ त्रिदेण्डिनो रामानुजा:। मौनीसिकास्तु माटटावयः सुप्रसिद्धा एवं। जादिप- दात्तदेकदेशिनो भट्टभास्करमंतृप्रपच्चममृतयः 1 तत्र त्रिदण्डिमतमुक्कतं वैदान्तकशपल- तायाम्-त्रिदण्डिनस्तु जीवजसजामेंद्त मेदमन्युपेत्य ज्ानकर्मसमुचयाभ्यासादेव कार- णात्मके न्रहणि कार्यात्मकस्व जीवस्य कर्मवसनांसहितमेवजनिवृचिर्मोक्ष इति ववन्सीनि। एवं शीमांसकाविमतेऽि सुणखुण्यादित्तादाम्यस्वले मेदामेदबाद सपेति सुतसि मेय। तक्तष च मोमसाड्विलस्य पूजेफशील्वा चिम्नावसयाSअ्मनः प्रशेन सफ निलकसादातमरूयजैयं यदि विवजितं सहि रकसन्तपसीपपिरिख्या- कृत न। आर्यालक्षणं तूकं श्रुतबोधे कालिदासेन-

बधिक्यमिद्धि:। २७

यस्याः प्रथमे पादे द्वादश मात्रास्तथा तृतीयेऽपि। अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पश्चदश साऽडर्येति।। १४॥। इदानीं यदर्थमिदं अन्थनामनिर्वचनविवेचनं तत्प्रकृतप्रकरणरचनतुच्छीकरणं स्वचि- चगतं निगमनच्छलेनोद्धाटयति-तस्मादिति स्रग्घरया- तस्मान्भावत्क एवं विफल इह भवदुदयम: स्वानुभत्यै सोऽपीष्टश्रवेत्ततः किं यदि न तव पुरा तर्हि तुच्छः प्रयास:। अप्रामाण्यात्परेषामपि बहुभिरलं प्राच्यशास्र्गुरुणा मीशस्यापि प्रसादाद्द्रवत इव भवेत्किं न सा कर्मपाके॥१५॥ प्रत्यग्बोधाद्वैतस्य पूर्वाचार्यसहस्रेणोपपादितत्वादन्यविधबोघैक्यस्य प्रकृतानुचितत्वा- च्चेत्यर्थः । भावत्कस्त्वदीयः । इह अन्थसंग्रथने। एवं बोचैक्यसिद्धिलक्षणप्रयोजनक इति यावत्। एतादृश उद्यमः प्रयत्नः । विफलस्तुच्छो भबेदित्यन्वयः । एवमष्या अ्रहात्ख्यातिलाभपृजाद्यन्यतमतत्समुदायान्यतरकामेन त्वया चेदयं प्रन्थः क्रियेतैव तर्हि तम्य पिष्टपेषणन्यायापतत्या प्रक्षावत्प्रवृत्तिविषयता नैव स्यादित्याशयः । ननु भवत्वेवं भेदवादिवृन्दविदलनपूर्वकं निरुक्बोधैक्यसिद्धेः संपूर्णपूर्वाचायें: शास्त्रतत्प्रकरणशतप्रणयनतः प्रसाधितत्वं तथाऽपि स्वानुभूतिमात्रसिद्धयर्थमिदमुचित भेवेति चेन्न। तत्र स्वशब्देन किं स्वो ज्ञातावात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीय इत्यमरादात्मैव किंवा ज्ञात्यात्मीयशब्दितबन्धुशिष्याद्यन्यतरः । उभयथाऽपि वैयर्थ्यादित्यभिप्रेत्य शङ्कते-स्वेत्यादिना। तन्तुच्छत्वं हृदि निधाय सप्रतिज्ञमाक्षिपति-ततः किमिति। उभयथाऽपि स्वानुभूत्यर्थ प्रकृतग्रन्थग्रथनेन नैव किमपि प्रयोजनमित्यर्थः । तत्राऽडद्ये हेतुं व्युत्पाद्य निगमयति-यदीत्यादिपूर्वार्घशेषेण। स्वप्रकाशत्रझ्मात्मै- क्यानुभूतिरिति शेषः। नहि विस्मृतकण्ठचामीकरश्रैत्रः कचिदादर्शकाचरचनमात्रेण विना Sसोपदेशं तत्प्रपश्यति। तस्मात्तदर्थ अ्न्थसंग्रथनं व्यर्थमेवेति भावः । द्वितीये हेतुं प्रतिपादयति-अप्रामाण्यादित्युत्तर र्घेन। तत्रापि कि त्वयाडयं परा- नुभूत्यर्थ अ्रन्थः स्वयमनुभूति संवाद्ैव क्रियते तां विनैव वा। तत्र नान्त्य इत्याह -- अप्रामाण्यादिति। यदि तव पुरा अन्थस्य रचनतः पूर्व निरुक्तस्वानुभूतिर्नास्ति चेत्तर्हि परेषामप्यप्रामाण्यादब्रह्मानुभविकृतत्वेन तत्र प्रमाणत्वाभावासव तुच्छ एव प्रयास इत्यनुकृष्य संबन्धः । नाप्याध इत्याह-परेषामपीत्यादिशेषेण। सा निरुक्बो- ैक्यानुभूतिः । भवत इव तवेव। परेषामपि बन्ध्वादीनामपि! कर्मपाके- ५-२

उपाख्यामहहिना

ज्ञानमुत्पदते पुंसा क्षयात्पापम्य कर्मणः । यथा इद्शतले पख्ये पश्यत्थात्मानमख्जसा ।।

नमुख्ये सतीत्यर्थ। गुरुणां श्रीमद्धगवत्पूज्यपादपादकोकनदाद्याचार्याणामिति यात्। अलं बहुभिग्तुलविपुलैः। एतेन प्रकरणदीनामघिकारिविशेषाणां च संग्रहः सूचितः। एनादृशैः। प्राच्येति । चतुर्लक्षणीमाप्या दिविरंतनशास्त्रलक्षणकरणैरित्यर्थः । गुरूणां ब्रम्मात्मैक्योपदेष्टणां सदुरूणां तथ,- ईशस्यापि परमेश्वरस्यापि प्रसादादनुत्र- हान। न भवेत्किम्। अपि त् भवेदेवेनि योजना। यथोक्तसामग््या भवतः प्रकृ- मनथ विनैवोकानभनि: संपन्ना तथा रेपागप तथा भयादेवेति भावः। तस्मात्सर्व-

नन माडम्नकरीत्या ममदसकार्वनवक्षपेयं प्रकृतमन्थसंग्रथनप्रवृत्तिस्तथाऽपि कथा- विरषपरितिद्पिया त्वसी गक्कवीं शङा प्रशमयति जिगीपतिशिखरिण्या- जिर्गोपाउपि स्पाकवेज् मल घटते स्वानुभविता न पड़के इङकाउपि स्फरति नवपड़केरुहलिहाम्। कयचन्मे त्रयीपियनम स्वासावपि यद़ा तदाउप्यतच्छलाध् न किल बन दुःखेकफलत: ।१६H चिदेकनिरते त्वयि तद्वचमध्यनुचितमेरनेति सचयितं चेत्पदम। आस्तामस।वपि का भाघस्तवाउडह न खल्यिति प्रथमपादशेषेण। लोकवासनया जन्तोः शास्त्रवासनयाडि च। ठेह्वासनया ज्ञानं यथावत्ैव जायते।। इत्याटिम्मरणेन निर्गीषाया: फलपर्यवसायितत्वज्ञानोदयं प्रत्येव प्रतिबन्धकत्वादद्वैतशास्त्रीयप्रकरणस्यास्य तु नत्वज्ञानमन्तरा रचनानीचित्यस्य प्रागेवोपपादितत्वान्नैव तयैतद्रचनौचित्यमि- न्याशयः । तदेव व्यतिरेक्यर्थान्तरन्यासन समर्थयति नेत्यादिद्वितीयपादेन। नहि श्यामरूप- मात्रेण कर्दम मधुकरारोपोडपि दृश्यते। यद्वा यथा नृतनशतपत्रेषु शतशः सन्ति मकरन्दसगन्धलुब्धाः सततं मधुकरास्तथा तत्कारणेऽपि कर्दमे ते सन्ति न वेति यथा शङ्काऽपि नोदेति तद्वज्जयेष्छायां सत्यां तद्वति जिगीषी त्वयि तत्त्वज्ञानशा लित्वं नैव भवतीति भावः । ननु ब्रह्मविदामपि याज्ञवल्क्यादीनां जिगीषादर्शनान्मैवमिति चेत्। बाढम्। तत्र तस्य तथा परिणाम दुःखमेव स्वशापजन्यविदग्धशाकल्याख्यत्राक्षणहननानुतापसूचकतदु-

शैस्माल्कितरकमृकविद्रसंम्यसलिन्ाचया सिद्धं भवत्मेष भक्तोउयि नूवादतो नेव

अन् कर्चचिसपदेन तेन तु न निनीषवैक जनकमाममेशः संपादित:, किंतु तद्गृहे पज्ार्न मिलितनहकिर्सवर्सनिक्टिसेन मलविदे जनशसमर्पित मोसइसनयनादिप्रसज देवासावासादिता। त्वयातु तयैवैतक्क्ियत इति वैषम्यमेवेत्यस्वरसः प्रतदृण्न्ते सूच्यते। मैत्रेयीति। सा हि याजवल्क्यज्येपत्नी प्रसिदवैव। सतम्यन्तमिदम्। असौ विनिमीय। यक निरकास्वरसादेष तुष्यतु दुर्जन इति म्ायेन मस्निन्पक्षे स्वी कि- यते तदा तस्मिनमि पक् इत्पर्थः । एतत्-प्रकृतन्रन्थसंग्रयनम्। बतेति सेदे। तरणादयुकमेवेंद जिमीमयाऽमि प्रकरणकरणमिति तत्त्व । याज्ञवल्वयस्य जिमीपा- दिकं त्विदं प्रपश्चित श्रीमद्विद्यारण्यगुरुभिर्जीवन्मुक्तिविवेके वासनाक्षयनिरूपणपर- रतावे। अस्ति हि मानवस्यस्य तत्पतिवादिनामुषस्तकहोळादीनां च भूयान्विद्या- मदः । तैः सवैरपि विजिमीषुकथायां प्रवृत्तत्वात्। ननु तेषां विद्यान्तरमेचास्ति न ब्रह्मविद्येति चेन्न। कथागतयोः प्रोत्तरयोर्ब्रह्म विषयत्वात्। ननु ब्रह्मविषयत्वेऽपि तेषामापातज्ञानमेव न तु सम्यग्वेदनमिति चेन्न। तथा सत्यस्माकमपि तदीयवाक्यैरुत्पन्नाया विद्याया असम्यक्त्वप्रसङ्गात्। ननु सम्यक्त्वेऽपि परोक्षमेवेति चेन्न। यत्साक्षादपरोक्षाद्वह्वेति मुख्यापरोक्षविषयतयवं विशेषतः प्रश्नोपलम्भात्। नन्वात्मज्ञानिनो विद्यामद आचार्यैर्नाभ्युपगम्यते। तथा चोपदेशसाहस्त्र्यामभि- हितम्-ब्रह्मवित्त्वं तथा मुक्त्वा स आत्मज्ञो न चेतर इति। नैष्कर्म्यसिद्धावपि- न चाध्यात्माभिमानोऽपि विदुषोऽस्त्यासुरत्वतः । विदुषोऽप्यासुरश्वेत्स्यान्निष्फलं ब्रह्मदर्शनम्॥ इति चेननायं दोष:। जीवन्मुक्तिपर्यन्तस्य तत्त्वज्ञानस्य तत्र विवक्षितत्वात्। न खल वयमपि जीवन्मुक्तानां विद्यामदमम्युपगच्छामः ! ननु विजिगीपोरात्मबोध एव नास्ति । रागो लिक्मनोषस्य चित्तव्यायामनूमियु। कुतः शादूलता तस्य यस्थाभि: कोटरे तरोः ॥

रागादय: सन्तु कामे न तद्धाचोऽपराष्यति। उत्रवातदष्ट्रोरगवदविद्या कि करिष्यति ॥ :-

इयाख्यासहिता-

इत्यत्र तैरेव रागाद्यभ्युपगमात्। न चात्र परस्परव्याहतिः । स्थितप्रज्ञे ज्ञानि- मात्रे च वचनदयस्य व्यवस्थापनीयतवात्। ननु ज्ञानिनो रागाद्यभ्युपगमे धर्माधर्म- द्वारेण जन्मान्तरप्रसत्र इति चेन्मैवम्। अदग्घबीजवदविद्यापूर्वकमेव मुख्यरागादि- मत्त्वेन पुनर्जन्महेतुत्वात्। ज्ञानिनस्तु दग्धवीजवदाभासा एव रागादयः । एतदवा; भिप्रेत्योक्तम्- उत्पद्यमाना रागाद्या विवेकज्ञानवह्निना। तदा तदैव दद्यन्ते कुतस्तेषां प्ररोहणम् ॥ इति। तर्हिं स्थितप्रज्ञस्यापि ते सन्त्विति चेन्न । तत्काले मुखयवदेवाSडभासमानाना घाधकत्वात्। रज्जुसर्पोऽपि मुख्यसर्पवदेव तदानी भीषयन्नुपलभ्यते तद्वत्। तर्था- भासत्वानुसंधानानुवृत्तौ न कोऽपि बाध इति चेतु। चिरं जीवतु भवान्। इयमेवा- स्मदभिमता जीवन्मुक्तिः । याज्ञवल्क्यस्तु विजिगीषुदशायां न हीदृशः । चित्तविश्रान्तये विद्वत्संन्यासस्य तेन करिष्यमाणत्वात्। न केवलमस्य विजिगीषा, किंतु धनतृप्णाऽपि महती जाता। बहूनां ब्रह्मविदां पुरः स्थापितं सालंकारगोसहस्त्रमपि संनीय स्वयमेवेर्दमाह- नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुर्मो गोकामा एव वय स्म इतीत्यादिः । विस्तरस्तु बृहदा- रण्यकभाष्यादौ ज्ञेयः ॥ १६ ॥ इत्थमुपपादितं प्रकृतप्रकरणरचनानौचित्यं निगमयंस्तर्हि किं कर्तव्यं मयेत्याशङ्- कायां कि त्वं तत्त्वज्ञोऽस्युताज्ञ एवाऽडहोस्विदपक्कविज्ञान इति विकल्प्य क्रमेण समाघचे-एवं चेत्यादिशालिन्या- एवं चैष व्यर्थ एव त्वदीयो ग्रन्थायासः स्वस्वरूपे तदास्व। श्रीमद्विष्णां वा शिवं वा भजस्व त्यक्त्वा सर्वे याहि वाऽरण्यमेव।१७॥ ब्रह्मवित्त्वे हि स्वस्वरूपे चेतसः स्थापनलक्षणमवस्थानमज्ञत्वे स्ववर्णाश्रमधर्मानु- ष्ानेनेश्वरलीलाविग्रहविशेषहरिहरान्यतराराधनं फलीभूतजीवन्मुक्तिसुखमात्रांशप्रतिब- द्ूज्ञानत्वे त्वेतमेव विदित्वा मुनिर्भवतीत्यादिश्रुत्यादिविहितविद्वत्संन्यासेन परमहं- सोपनिषत्प्रसिद्धरीत्या सर्वत्यागपूर्वकमरण्यगमनमेव चोचितमेवेति भावः । शालि न्युक्ताम्तौ तगौ गोडब्घिलोकैरिति वृत्तम् ॥ १७॥ एवं पूर्ववादिना प्रकृतप्रकरणकरणनिरकरणेडभिहिते सिद्धान्ती तद्वहुमानपुरः- सरं साभिनन्दनं च तदर्धमङ्गीकृत्य स्वकृत्याभिसंधितप्रयोजनरहस्यविशेषश्रवणाय तम- भिमुखयति-बाढमित्यादिशार्दूलविकीडितपादाभ्याम्-

सह मिक्र तमरशमे विकपसे लॉफेडपि के त्वामते तम्त्यत्र रहस्यर्मेकमनर्ष प्रेम्णा तदाकरणय। पूर्वाचार्यशतैः शर्तं सरणयो या दर्शिता: स्वांसयें तासस्ादशंगहोममा अपि भिये प्राथो मुभुक्षान किन्ू ॥Tट। मिश्रेति संबुद्धौं। सूर्यसुहृदोः क्लेषः । एतेन वक्ष्यमाणकार्ये हेतुथोतितः। लोकेंऽपि त्वामृते के तमःशम विदधत इसि संबन्ध:। एवं च यथा लोके मित्रश्दितसूर्य विना न कोंडप्यन्यस्तम:शामकस्तथा' शासेऽपि मित्रशन्दिंतसुहृदमन्तरा त्वादृशं न कोऽपि तमःपद्वाच्याविचारविनिवारक इत्याशयः। अत्र मिनपरदेन बहुमाम: शषिणाभिनन्दन च सूचितम्। कि तत इत्यत्राऽह-तत्रारपीत्यादिद्वितीयपादेम। तत्रापि एवं सत्यपि। अत्र प्रकृतप्रन्थसंभ्रयनविषय इत्यर्थः । यदेकं मुख्यम्। अयाप्यनधम्।' निर्दोषम्। एवं च पुनः शज्जानवकाश: सूचितः ॥ अत एव त्वं तद्यमानरहस्पन्। प्रेम्णा सुदद्रा वे द्बुदनिरुका दुतर हस्यश्रवणौतसुकमेनेत्मर्थः। आकर्णय गृन्नित्यन्बमः। तथा च वादित्वं व्युदस्यैव प्रथमं मदुक्त्यादरः कार्यः । पश्चाद्यदि तन्र मनने क्रिय- माणे दोषोन्मेषः स्याच्चेचदा वादित्वेऽपि प्रकटितें नैव नः कोऽपि क्ेश इत्याशयः । अत एवोक्तं मार्घें- अविज्ञातप्रबन्धस्य वचो वाचस्पतेरपि। ब्रजत्यफलतामाश नवद्रुह इवेहितम्।। इति। कि तद्रहस्यमित्यत आह-पूर्वाचार्येत्यादिसार्घेन। पूर्वेति। श्रमित्भगवत्पूज्यपाद-

सर्वेणामपि' तेषां' परमपूज्यत्वाचदन्यतमसरणेरप्यमादरणव्युदसनं व्यज्यते। मत एव शतमसंखवाताः। कि मेदपादिवत् सिद्धान्ताा, नेत्याह-सस्णय इर्ति। पद्धतय इति यावत्। या: स्वापये ब्रझ्मात्मैक्यरूपनिजसुखलब्घय इत्यर्थः । दर्शिता मुदक्षन्तति प्रकाशिता: सन्तीति: योजना। यमा तवदेजीयजमान्कर्णी मनानुरिश्य तर्दृसी- यैससनरैसे ते. मार्मा: सहझ प्रदश्वन्ते तहूमिरकता्ामर्ममुकून्मति नतयाः पतिया प्रकाशिशा भगतीति भावः। रकिं. तस्तनाउउड-तासविस्यादि्यर मनरजेम।पमा मकिवास्वावच्छेद सावच्ेदेनैव निसमनिमरिर्मलर रण्येन सर्वादस्णे हेतुतया घोलपतिआदर्तेति। एवं रतौसं ध्न्पते । चपिना निर्कोपमानेन चाउडलार्स माबेचले। प्रायो बतुमा। तेनः तसोअि केनचिद्ोग

४२ हयाख्यासहिता-

र्हृदयग्रन्थिं बिभित्सोः। भिये कि हेयं किंवोपादेयमिति प्रत्युताद्वैतशास्त्ेऽपि संशय- रूपभीत्या इत्यर्थः । न भवन्ति किं, अपि तु भवन्त्येवेत्यन्वयः । पक्षे स्वस्वप्रेयसी सहलेक्षया तथात्वं जेयम् ॥ १८ ।। एवमादर्शगृहोपमानेन वक्ष्यमाणैकशरीरैकजीवानेकशरीरसूत्रात्मकायव्यूहकुद्योगिस-

निरुक्त्रीति कमुमुक्षुभीतिभञ्जकं व्यञ्ञयता प्रकृतग्रन्थसंग्रथ नाक्षेपमुपलक्षणविधया विळ क्षणप्रयोजनाभिव्यञ्जनद्वारैव प्रतिक्षिप्य विचित्ररचनचातुरीसूचन चणत्वाप्तदप्तत्वं प्रति ज्ञातदुर्धटार्थघटनापटुत्वं च संचूर्णयता भक्तिवैभवेन स्वचेतसीषत्स्मृतिमात्रविषय- त्वतः प्रत्यक्षमिव श्रीगुरुं समनुसंदधता स्वनिमित्तमात्रतां द्योतयताSतिविस्मितेनाच्यु- तेन प्रकृतप्रकरणस्य तदेककर्तृकता प्रतिज्ञायते तदिति मालभारिण्या- तद्हो ऊपयाऽयमेव तेषां भगवान्श्रीरघुनाथसूत्रधारः। सरसं मृदु मामकीनयेदं तनुपाश्चालिकया तनोति नाटचम् ॥१९।। यस्मान्निरुक्तसरणयः प्रायेण मुमुक्षोरुक्तसंशयरूपाः संशयात्मा विनश्यतीति स्मृ०

स्मादित्यध्याहृत्यैव ह्ेत्वर्थकतत्पदेन सह संबन्धो बोध्यः। तेषां निरुक्त्तभतिमुमुक्ष णाम्। कृपयैवेति योजना। एतेन ख्यातिलाभपूजादेर्व्युदासः। पर्वत्र मुमुक्षारि त्येकवचनेनेह तैषामिति बहुवचनेन चैकानेकजीववादाविरोधः। अत्र श्रीशब्दप्रयोगान्न साक्षाचन्नामग्रह। निरुक्तशर्मश्रीसद्गुरुरूपेश्वर इत्यर्थः । एवं सरसमर्थतः । मृदु शब्दतः। प्रागुक्तादर्शवेश्मनिदर्शनादेवेति व्यज्यते। अयं ध्यानाधिरूढलीलाविअ्रहश्रीमूर्तिकत्वेन साक्षिप्रत्यक्ष इत्यर्थः । एतेन तत्र स्वानुरागा तिशयः सूचितः । नन्वथापि कथमस्य विलक्षणप्रतिज्ञातप्रकरणकरणनिपुणत्वं तत्राSSह-भगेति। भगवान् षड्गुणैश्वर्यसंपन्नः । एवं चान्तर्यामित्वेन तत्र स्वहृदयस्थतया प्रकृतप्रकरण- प्रणयनप्रवीणत्वं प्रद्योतते। एतादृशः । अत एव श्रीति। श्िया ब्रह्मविद्यारूपनि रुपमसंपदा रलयोः सावर्ण्याल्लघूननधिकारित्वेन तुच्छानपि मादृशान्नाथयति-अद्वैत- ब्रक्मात्मैक्यबोधरूपत्वेन तुच्छीकृतनिखिलदृश्येश्वरत्वोपलक्षितान्करोतीति तथा। स एव सूत्रधारः कलासूत्राभिधपाश्चालिकानाटकाप्रकटसूत्रचालकः । पक्षे नाटकाचार्यः । एतादृशमिदं प्रकृतग्रन्थरूपं नाटयं नटनम्। मामकीनया मत्संबन्धिन्या। तन्विति। व्यक्तिरूपपुत्तलिकया द्वारेति यावत्। अहो तनोति विस्तारयतात्य्रन्वयः ॥ १९.॥

अत एवास्य मुक्तमुमुक्षूभयानन्दकत्वमपि प्राचीनप्रकरणवदेव वर्वर्तीत्यमिसंधाय" स्वामानित्वं ध्वनयंस्तावुभावप्येतन्निरीक्षणार्थ सार्थकं प्ार्थयते पश्यन्त्विति वसन्त- तिलकया- पश्यन्तु तत्सहृदयाः सदयाः सदेद- मास्वाद्यन्तु निजपूर्णरसामृताब्धिम्। भीतिं त्यजन्तु विविधोदितपद्धतिभ्यः शान्त्यादिनोत्सवजष: स्वबुभुत्सवोऽपि । २०॥ अत्रापि यस्मादेतन्निरुक्त्तरीत्या विशिष्टप्रयोजनकं तत्तस्माद्धेतोरिति पूर्ववदेवाध्या हृत्य संबन्धो बोध्यः । अव्ययत्वेऽपि यत्तदोः संबन्धनैयत्यानपायात्। सेति। चित्तं तु चेतो हृदयमित्यमराज्जीवत्वावच्छेदेन तत्त्वसत्त्वेऽपि हरति बाधते मूलाज्ञा. नतत्कार्यमिति हृत्। स चासावयः । अयः शुभावहो विघिरित्यमरात्। अतदूव्यावृत्तिरूपेण साक्षाद्विघिमुखेन च। वेदान्तानां प्रवृत्तिः स्याद्द्विघेत्याचार्यभाषितम् ॥ इत्यभियुक्ताक्तरीत्या स्वप्रकाशाखण्डानन्दात्मकजीवब्रह्मैक्यरूपनिरुपमशुभसूचकः साक्षाद्विधिमुखप्रवृत्ततत्त्वमस्यादिमहावाक्यैककरणकः प्रत्यक्षविषय कत्वेन साक्षात्ममात्मक एव शाब्दबोधश्चेति तथा। तेन सहिताः सहृदयास्तत्त्वज्ञानिन इत्यर्थः । मुमुक्षुपक्षे तु प्राशस्त्येकाभिप्रायेग मयूरादिषु शिर्यादिपदपयोगवत्प्कृतेऽपि हृदयसाहित्यबोष- नात्पशस्तहृदया इति यावत्। यद्यपि तेषां दया भूतेष्वलोलुप्त्वमित्यादिस्मृतेः स्वाभाव्यादेव सामान्यतः सर्वतः सदयत्वमस्त्येव तथाऽप्यत्र विशिष्यैव । सदयाः किमयं मद्ग्रन्थः समुचि- तोऽनुचितो वेति संशयरूपमद्दुःखप्रहरणेच्छवः सन्त इत्यर्थः । एतेन विशिष्यैत- न्निर्राक्षणौदासीन्यं व्युदस्तम्। नाट्यपक्षेऽपि सहृदयशन्दिता रसिका अपि सदया एव समपेक्षिताः। अन्यथा सूत्रधारस्य वितानवाप्त्या श्रमवैफल्थपचेः। इदं प्रक- तप्रकरणं पक्षे पाश्चालिकानाटयम्। सदा पश्यन्तु निरन्तरं परिशीलयन्त्वित्यन्वयः। तेनानादर: परास्तः । ननु किमित्यद्वैतात्मानुसंधानं विहाय प्रकृतप्रकरणमेव परीक्षणीयमित्याशयक्यास्य तदेकफलकत्वान्मैवमित्याह-आस्वादयन्त्वित्यादिद्वितीयपादेन । तत इति शेषः । निजेति। आत्मानन्तानन्दकैवल्यजलनिधिमित्यर्थः । अत्र समुद्ररूपकेणैतननिर्राक्षणो- सरक्षणावच्छेदनैव तत्पायिनोऽगस्त्यस्य वाताप्यादिभक्षकत्ववेदकानेकजीववादविरो- धाधने का ह्वैत शास्तरीय प्र क्रियाविरोधभक्षकत्वमप्युक्तामृतास्वादपुरस्कारेणैव भवविष्यतीवि

शेक्तिम्। मोक्षे सालोकयादिनिरासार्य निनेतिः। तभादि: माध्यादिसंगताण्वाथा- तमस्कं बारवितुं पूर्णेति। एवमपि नवविशेषगुणैकविशतिदु:सध्मस्मानविशिधासमर वैशेषिकतार्किका भिमतमषाकर्तु रसेति। अमृतपदं तु मोक्षः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोमिः- भेयसामृतमित्यमरादेव मोक्षपरं प्रसिद्धभेव। आस्वादयन्तु रसयन्त्वित्ष्यर्थः । तस्मा- न्महाप्रयोजनत्वाद्यदाऽत्र जीवन्मुक्तानामप्यनादरो न युक्तस्तदा मुमुक्षूणां कैमुत्य- सिद्ध एव तदभाव इति भाव: । एवमुभयसाधारण्येन संप्रार्थ्याथ मुमुक्षूनेव पृथकप्रार्थयते-भीतिमित्याधुचरार्षेन। तत इत्यत्रापि प्राग्वदेव बोध्यम्। तत्रापि शमादिसंपद्विरहकृत एव तत्त्वविद्योत्पत्ति- तत्फलीभूतजीवन्मुक्त्यन्यतरप्रतिबन्ध इत्यभिसंघाय तान्विशिनष्टिशान्त्यादिनेति। तथा न बृह्दारण्यके पठ्यते-'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो मूत्वाSड- (्मन्यवाSडत्मानं पश्येत्' इति। श्रद्धावित्तो भूत्वेति पाठान्तरम् । तत्राप्युत्सवजुषो. घैराग्यमहोत्सवसेविन इत्यर्थः। उपलक्षणभेतन्नित्यानित्यवस्तुविवेकस्यापि। एतादृशाः। स्वेति। आत्मतत्वजिज्ञासवो मुमुक्षुव इति यावत्। अपिः समुषये। विविधेति। पूर्वाचायैर्बहुविधाभिहित प्रक्रियासरणिभ्यः सकाशादित्यर्थः। भीति निरुक्तसंशयरूप- भियम्। त्यजन्त्विति योजना ॥२० ॥

स्तद्गथने सर्वथा स्वस्मिन्सामग्न्यभावं कथयन्विस्मयमान इव तत्कर्तारमन्सर्यामिणं श्रीमत्सद्गुरुमेव।SSक्षेपन्या जेनावाङ्मनसगम्यत्वेनैवानुसंधचे मथीति मालभारिण्या- मयि नैव पढ न चापि वाक्य न च मानं न तपोऽपि चाद्ितीये। नभसीव विचित्रशक्तिरेक: कुरुते कः पुमरेतदिन्द्रजालयू॥२१॥ मध्यस्मच्छब्दवाच्ये प्रकृतप्रकरणलेखकत्व विशिष्टचिभस्व विदेषामच्छिनदेशयुपहि-

वैवममि तचविदाभास इत्यर्थः । पदवाक्यमानानि व्याकरणभीमांसातर्कशालाच्ययनानि।न

यद्दुष्करं दुराराध्यं दुर्जयं दुरतिक्मम्। तत्सवं तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम्।। इति वचनात्तप एवोकलौकिकसामग्रीमन्तराऽप्यलैकिकसामप्रीलनेंद त्वद्द्ारा कारषिष्यत्तीति वाच्यम्। तस्यैहिकस्य संध्यावन्दनमारभ्या समज्ञातसमाध्यन्तमध्ये ले शतोऽप्यभावादित्यभिप्रेस्याSह-न तपोऽपि चेति। पक्षे मयि निरुक्चिदाभासोप- लक्षित इत्वर्थ:। पदं वैकुण्ठादिस्थानम्। वाक्यं तत्त्वमंस्यादिमह्याकयशक्यस्वमिति याषू। मानं देशादिपस्च्छेद इत्यर्थ: । तपः, तप ऐवर्य झते तर्णदिवय्।

तत्र सर्वत्र हेतु :- अद्वितीय झषे। तथाSSकाघ्वतसर्वगतश् नित्य इति भुते तुरूपं तदेव दृडान्तयति-नमसनति। अत्र पद्वाक्यमानतपांमि म्थलविशेषविशिष्ट- पदवृन्दाण्बादियोजनान्तपरिमाणसंतापचिशेषा एव। एवं सति। एकोऽद्वितीयत्वेन/- सहायः । को वाऽबास्मनसगम्यो विचित्रश्क्तः 'परा स्य शक्तिर्षिविषैव श्रृयते' इति शुत्युक्तना माप्रकारकशक्तिरस्मदादिकरौब सजेतत्प्रकृतप्रकरणरूपं नभसीवेन्द्रजाकं मन्त्राददिश्षुब्धमायिकनगरादिकं कुरुते रचयतीत्यहं न जान इत्यनुकृव्याध्याहृत्य धान्वयः । नममात्पदवाक्यमानतपोष्विर्मक्षविद्मरेव कृ्ं प्रकरणं रमि तत्परी क्षकै: सुपरीक्षणीयमेवेति भावः । छेद्रजालिकोऽपि विचित्रशक्तिरेव ॥ २१ ॥ , इत्थं प्रकृतम्रन्थोपाद्घाते संकिते सत्यध शाखरोपोद्धातीभूतमध्यासमेव प्रथमं प्रकरणत्वेनात्र संक्षे सुक्तैतनामैव वतारयिष्यंस्तत्स्वरूपलक्षणे अति सदष्टान्तं स्पष्ट- यति-वोधैक्थेति वतन्ततिककया- बोधेक्यमिद्धिवक्षतो यद्पैति बोध्ये मिथ्यात्वमाथिकमबोधवपुष्मदरतु। नेव स्फुटी भवति बोधनिवर्त्यरूप- मन्योग्यसंकरमृते स्त्रगहीन्द्रतुष्यम ॥ २२॥

मबाधितमखण्ड/द्वितीयत्वं तद्विषबिणी या सिद्धिस्तत्त्वमस्यादिमहावाक्यैककरणिका चरमचिसवृिरूपिणी प्रमा सा यया मानप्रथातितरीत्ा प्रकृतप्रकरणसरण्या सा तथा। तस्था यो वशः। वशो जनस्पृहायच्तेष्वायत्तत्वप्रभुत्वयोरिति मेदिन्युक्तेरधीनत्वं बस्मादित्यर्थः । प्रकृतप्रकरणेन हि सफलपूर्वाचार्यप्रणीतप्रक्रियैकमत्ये सत्येवेह नि- रुक्तज्ञानदार्व्पद्वाराऽर्थतः संपूर्णद्वैतमिभ्मातवं भवतीति भावः । यत्, आर्थिकमर्थापतिसिद्धम्। यदि रश्यं मिथ्या न स्याचर्हि तदनुस्यूतत्वो- पलक्षितदगपराभिघैकषोधभास्यं न स्यात्। तमेव भान्तमनु भाति सर्वमिति- एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुषा चैष दश्यते जलचन्द्रवत् ।।

यावत्। बोध्ये स्व्रप्रभसत्यानन्तानन्दात्मरूपकूटस्थनोघस्य साक्षात्परम्परया वा विष यीमूले यावदविद्यातदधीनद्वैत इश्यर्थः । अत्राषिकरणत्वमेव सप्तम्यर्थः । तेने।क्तट्वै- तरूपपक्षस्य मिथ्यात्वलक्षणसाध्यत्य म धर्मधर्मिभाव एव संबन्धः । मिथ्यात्वं वक्ष्यमाणलक्षणमनिर्वचनयित्वम्। उपैति प्राप्नोततत्यन्वयः। अस्त्वेवं किं ततस्त- ६-२

इयारप

आ5अट-नदस्लित्पादिशेनण। तुशब्दः शहाशान्त्र्थः । नद:। सूस्पगिष्पाल- मित्पर्थः । अन्योन्धेति। नेजयोष्यथो: संसर्गतादाल्यलक्षणपरपराचपासम्। ऋते बिना नैव स्फुटी भवतीति संबन्ध:। निरुक्तलक्षूणपर स्पराध्यासासिद्ावेवे कमिध्याहं भविष्यतीति भाव: । तथा व तदर्थमादौ बोषाबोषपदार्थयोम्िज्जडयोः परस्परं संसर्गतादात्यलक्षणाध्या- सनिरूपणमेव कार्यमिति तातपर्यम्। ननु यदि बोषैक्यसिद्धिवशतस्तावदीविकमंपि बोध्ो मिथ्यात्वमेयाऽडदी रामुपेयाचेत्ततस्ततत्फुटीभवनमापे बिनो परस्पंराध्यार्स नैव स्यालं दु तदेच न पश्यामः कभमदि। न हि ववचित्प्यादशवेशमगतदीपेक्येऽपि तत्प्रतिबिम्बसहसातत्सह कं मन्यमानेऽपि मुग्बे सुदगुपदेशेनान्वयव्यतिरकानुगहातेन संगनायामपि तदैक्यप्रमारयों तद्भास्यादशवेश्मनि मृषात्वं दश्यते। तस्मानिखिलमिदं कुष्बचित्रन्यायेन निर्मलमेवेंति वेत्र। अभिसंध्यनवोषात्। तथा टि-अत्र हि भासकं तदारोपितभास्यं चेति वस्तुदूयमेव। तत्रान्त्यस्य नानासे- नाउडनन्त्येडपि तदनुस्यनस्थ बटो भाति पटो भातीत्याधनुभवात्तत्तदवच्छेदकभे-

किरणालोकाषभासमा नह रिणतृष्णातरम्िणी कलोलसहजतदवचकलालोफसहसेऽपि नि- रुक्ततद मिष्वानत्वोपलक्षिता कोकेक्यपमया मिथ्यात्वमविवादमेव। तथा तदषिषठानखवो-

यकत्वान्मकाज्ञानविनाशे सति तत्कश्पतस्थ यावदुपाधिवियम्भमाणस्यापि हश्पस्प मृषात्वे कि नाम दोषतुषमपि। त्वदुदाहृतादर्शवेश्मप्रद्रीपटष्ान्तस्तु विषम एव। तत्र प्रतिबिम्बानां कल्पितरबेड- प्युक्तगृहस्यातथात्वादित्याशयेन बोध्यं विशिनट्टि-अनोषेति। अवोषेन मूलाज्ञा नेन बपुः शरीरं यक्ष्य तस्मिन्यावदविज विच्यमाने। वस्तुतस्तु कालन्रमेप्यविधमान इ-यर्थः। एवं च यजदविध्याविद्यमानं तच्छुक्तिरजतबन्मिध्येति प्रसिद्धमेवेति नैबाम

नन्वेयमपि बोध्यकुक्षिनिकिसाया मूलाविचाया अजामेकामित्यादिभुत्यादिवविदा- नादित्वासाद्ृटशस्यापि जीवेशतद्वेदाविद्यारम संयोग/एपदश्य चतुष्टमस्यापि तदेकायतत्वेन संप्रहेऽपि तस्याः संभ्रहासंभव एवेंत्याशस्कोपशान्त्यर्थ मिध्यात्वस्प संज्ञामात्रत्वं न्युद- सिंतुं सिद्धान्तसंमतं तक्कक्षणं न निर्षकृतुं ततथाऽन्योन्यसंकरं च विशिनष्िबोघेति। बोषोऽत्र प्रमैव। तेन निव्त्य सघोमक्तिपक्षे प्रध्वस्यें जीवन्मुक्तिपक्षे प्रवाध्यं रप वपुर्यस्य तत्तथेत्यर्थः । एवं च म्रह्मात्मेक्यविषय कप्रमामात्रवाध्यरूपत्वं निरुंकमिथ्याे बदता समानाश्रयविषयत्वेन ज्ञामाज्ञानयोर्विगेषस्य सर्वत्र दष्टत्वाज्ञाननिवर्त्वलेनावि- दाविधमानस्वेव तस्या अपि सभारोपितत्वं संगृद्दीतमेनेति भाषः।

न्तसमीहितनिवर्तवादसिद्धिः। नषु कवेदं दहमिति दृष्टान्ताकाडक्षायां पुनस्तदुभयमि विशिनर-सगिति। यथा मन्दान्धकारस्ितत्वदिना अविज्ञातायां मालतीमालायां महोरगआान्तिः कदाचित्कस्यचित्संपथते तत्र लज्यारोपिते शहीन्द्रे मिश्न्यात्वं सर्बसं- मतमेव तद्वदविद्यातद्विद्यमाने द्वैतेञ्पीत्याशयः । संकरपक्षेऽपि यथोक्त्रगईन्द्रयोर- ध्यासिक एव संकरस्तद्वदेव प्रकृतेऽपि चिच्त्ययोः स इति रहस्यम् । अन्न प्रथमेऽन्वये श्रीमन्मण्डमपण्डितानां बससिद्धिकृतां प्रयोगस्तया द्वितीये श्रीमत्प्रकाशास्मयतीश्वराणां विवरणकाराणामभिमतं मिथ्यात्वलक्षणं च संक्षिप्तं भवति। तद्विस्तरस्त्वद्वैतसिद्धिलघ्ठचन्द्रिकादावेव समभिवेदितव्य इति बिक। ननु किमेतावता यदत्रभवताSविद्यागिय्या ज्ञाननिवर्त्य त्व्राुक्त्किर नववादत्नुमा नेन तस्पां यथा मिथ्यात्ं साध्यते तथा अविद्या सत्मा, उपादानत्वाट्गसवदिति प्रत्यनु- मानेन मया तस्याः सत्यत्वमपि साधयितुं शक्यमुपलक्षणमिदगनादित्वादिहेत्वन्तर- न्यापीति सत्परतिपश्चत्वात्त्वदनुमानमाभास एव । न च तेनैवैतस्य कतो न तभालमिति भांप्रतम्। मागा तु प्रकृति विद्याहिति, अजामेकामिति च श्रुत्या यद्यविद्योपादानं न म्वात्तथाऽनान्शि न स्यात्तहि शुख असैवाSSकाशादिप्रपञ्चप्रकृतित्वेन परिणामि स्यात्तथा मुक्तिदशायामपि पुनरविधा- तदितरप्रपशोत्पविश्र स्यादिनि हेतो: स्वरूपासिद्धिबाधकयुक्त्या तथा यद्यविद्या सत्या न स्याच्हि सर्वार्थक्रियाकारित्वन सत्यप्रपश्ोपादानं न स्यादिति युक्त्याऽपि मदनुमा- नम्यानुगृद्दीतत्वादिति चेन्न। शक्पीतिमोपादानी भू ्शकय््छनै् विषयकाज्ञाने प्रागभावे व व्यभिचारित्वन त्वंदुंपन्यस्तानुमाने हेतारप्रयोजकत्वाच्छु- किरजतादेरपि मिथ्यात्वस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वैकसाध्यत्वेन प्रकृतऽपि तथात्वस्यादण्डवा- रितत्वाच्छुक्तिज्ञानेन शुकत्यज्ञानं मे नष्टमित्यनुभवादिदं रजतमहमज्ञ इत्यादिसाक्षि मास्यत्वस्योभयत्रापि तुल्यर्वाथ्। ननु यद्येवं तर्वबोधवपुषीतिबोध्यशन्दिताविद्यातदधीनदृश्यविशेषणं व्यर्थमेव । निरुक्तबोधनिवर्त्यलक्षणमिथ्यात्वविशेषणेनैव तस्य सर्वस्यापि संग्रहादिति चेन्न। तस्य स्वरूपकथनपरत्वादस्य तु मिथ्यात्वलक्षणपरत्वाच। न चाथापि तत्रावि- याधीनदश्यस्वरूपनिरूपणेSपि तत्स्वरूपानिरूपणमेवेति वाच्यम् । अस्याविद्येत्यवि- यायामेवाSSसिस्वा प्रकल्व्यत इति वार्तिकोककेरविद्ययैवाविद्याशरीरस्यापि सिद्धेः। नाष्यात्मान्नयः। अनादित्वेनोत्पत्तौ साक्षिरूपायास्तज्ज्प्तेरादावेव सिद्धत्वासतत्रापि पश्चाज्धाबिनस्तस्य प्रतिबन्धकत्वामावात्। नहि दाहे जाते सत्यानीतेःपि मणौ किंचि- ्मरयोजनं जन्यते। एतेनाविधोपहितचित एव सिद्धान्ते साक्षित्याचत्सिद्धौ तत्सि- द्विस्तियाघ म्योन्याभ्चयादिकमपि समसमाधेयलवादेव प्रत्युक्त्तम्।

हँये।ख्यासहिता-

नन कोडयगबोधो नाम यनिबम्धण एवायं यौप्णाकीण: सकलोऽपि प्रपश्चः । न वागादिगावरुगं ब्रम्मातौक्यपजैकनिवर्त्य तन्मात्राश्रयविषयं मायामोहाधपरपर्या- अमनिर्वचनी यगज्ञानं प्रगिद्धगेवेशि वाच्यम। अदार्थत्ात्। तथा हि। अबोध इत्यत्र- प्रसज्यप्रतिषेधोडयं क्रियया सह यत्र नंञ्। पर्युदासः स विज्ञेयी ययोसरपदेन नञ।। इनि पराचां वचनादत्र म गच्छति चैत्रश्वत्यमित्यादिवन्नञः क्रियानन्वयितेन प्रसज्यप्रतिषेधत्वस्य प्रतिषेध: सिद्ध एव। एवं च परिशेषादुत्तरपदान्वितत्वाच्च पर्यु- दान एवायमिति तु निर्विवादमेष। तदर्थस्तु नजीषदर्थ सादृश्ये तद्विरुद्धतदन्ययोः । व्यतिक्रमे त्वरूपार्थे निषेधाभावयोरपि ॥ इति हेमचन्द्रवचनात्। तत्सा दृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता। अप्राशस्त्यं विगेषश्र नञर्थाः षट् प्रकीर्तिताः ॥ इति नव्वादाशिरोमणिविवरणे मदाधरोदाहृत्कारिकायाश् नवघैत्रावभाति। तत्र हैमकोशापेक्षया कारिकायामप्राश्यस्त्यमात्रस्याभिनवत्वात्कोशक्रमेणैव तदन्तान्युदाहर- णानि। अनुदरा कन्येयमितीषदर्थे। अब्राह्मणोऽयमिति सादृश्ये। असुर इत्यादौ तद्विरुद्धे। अघट इत्यादौ तदन्यस्मिन्। अविचार इति विचारन्यतिक्रमे। अवीरोड- यमिति काका स्वरूपे। अद्वैतमिति द्वैतनिषेधे। अभारूपं तम इति त्वभांव। अप- शवोऽन्ये गोऽश्वेभ्य इति अप्राशस्त्य इति। तत्र संसर्गाभावोऽन्योन्याभाव्व्ेति द्वावेव शक्यावन्ये जघन्याः । तयोरेव मुख्य- वृत्तिगम्यत्वात्तदितरसप्तानां तु वक्षणावृत्तिगम्यत्वाच्च। तथा चोकं तत्रैवावतरण- अ्रन्थे-सरंसर्गाभावोऽन्योन्याभावो नञर्थ इति शिरोमणिविवरणे गदाधरेण। उक्षणयैव सादृश्याधर्थे प्रयोगनिर्वाहे सादश्याद्यर्थेऽपि शक्तिकश्पनमयुक्तमपि त्वभावान्यत्वरू- पेऽर्थद्वय एव। स दृश्यत्व धपेक्षयाऽभावत्वभेदत्वयोर्लघुतया तथोः प्रवृत्तिनिमित्तत्वे विनिगमकस्वादिति। न च- शक्तिंग्रहं व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्यव्यवहारतश्। वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सांनिष्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः ॥ इत्यभियुक्तोक्ते: कोश स्यापि शक्तिग्राहकतया कथं भेदसंसर्गाभावभिन्नतदुक्तार्थेषु लाक्ष- णिकत्वमिति सांप्रतम्। तस्य तथैवेष्ठत्वात्। तत्राज्ञानमित्यत्र नाऽडद्यो नअर्थः। ज्ञानस्य स्थमते ब्रह्मैक रूपत्वेनानुदरा कन्येत्यादौ कृशोदरीत्यादिवदल्पत्वरूपेषत्वासंभवात्।व्यव- हारे तु साक्षिरूपस्यापि तथाडम्तःकरणवृत्तिविशेषरूपस्यापि तस्व कमादविद्योपहितचित

रूपज्ञानविशेषेऽपि तत्त्वेन तदात्मकजीवादावतिव्याप्क्ष। (भादिना प्रमाणप्रमेयम मितयश्चतुर्विधान्त:करणवृत्तिप्रतिफलितचैतन्यस्यैव प्रमात्रादिरूपत्वात्)। नापि द्वितीयः । वृत्त्यात्मकज्ञानसदृशे स्मत्यादावतिव्यापेः । नापि तृतीयः ।

सहास्य विरोधाभावादन्यथा तत्स्वरूपस्यैवाननुभवापाताच्च। नापि चतुर्थः। ज्ञानान्य- स्मिन्घटादावतिव्याप्तेः । नापि पश्चमः । तत्र ब्रझ्मचैतन्यरूपस्य पारमार्थिकज्ञानस्य देशादिपरिच्छेदाभावेन तदतिकमासंभवात्साक्ष्यन्तः करणवृत्तिविशेषलक्षणव्यावहारिक- अनस्य तु करमादतिक्रमवति ग्ह्मणि अमज्ञानातिक्रमणशालिनि प्रमाज्ञाने चाति व्यासे: । नापि षष्ठः (स्वरूपपक्षः)। ब्रम्मादिज्ञानत्रयेऽप्यतिव्यापेः । नापि सप्तमः । ज्ञानत्नावच्छेदेन निषेधे माध्यमिकमतापचेर्जगदान्ध्यापतेश। यत्कचिज्ज्ञाननिषेधे तु शुक्तिशकलसाक्षात्कारेण नेदं रजतमिति बाधप्रमायामिदं रजतमिति ज्ञाननिषेधकत्वस्यापि सत्त्वात्तत्रातिव्याप्तेश्च। नाप्मष्टमः । ज्ञानसंसर्गाभाव- स्यैबासिद्ेः। अभासमानस्य तस्य गगनकुसमायमानत्वेन भासमानत्वे वक्तव्ये तत्सामान्याभावासिद्वेक्ष। एवमभावज्ञानं हि धार्मिप्रतियोगिज्ञानमन्तरा नैव भवतीति सर्वसंमतम् । तथा च तज्ज्ञानस्य सत्त्वेऽसत्त्वे वाःक नाम ज्ञानसामान्याभावसिदिः । तथा चोक्ततं सिद्धान्तविन्दौ-न चेदमभावरूपम् । ज्ञानस्य नित्यत्वेन तदभावानु- पपत्तेरुक्तत्वात्। धर्मिप्रतियोगिज्ञानाज्ञानाभ्या च व्याघातापचेरिति। नापि नबमः । अप्रशस्तं हि ज्ञानं अमरूपमेव मिथ्यार्थबिषयकत्वेन बाध्यम्। तक्ष्य त्वज्ञानैकम्लंकत्वेन ततः प्रागेव तस्याऽSवश्यकत्वाचदन्तरैव दोषसादृश्यबुद्ध्या- दिनैव तदड्गीकारेपि तत्रातिव्याप्तेः सिद्धान्तभमगापचेश्र। तदुक्तं संक्षेपशा- रीरके -- साडश्यषीप्रभृति न त्रितयं निमिसमध्यासभूमिषु जगत्यनुगच्छतीदम्। इत्यादि। त्रितमं सादश्यधीदोषसंसकारात्मकमिति माधुसूदनी त्ीका। विस्तरस्तु तत्रैष शेयः। तस्मादबोधपदार्थस्यैवासिद्धे: क नाम तन्मूलोडध्यास इति। अन्नोष्यते-नवविधस्याष्यर्थस्य प्रकते क्षोदक्षमत्वात्सूपपाद एवाज्ञानपदार्थः। तधथा-सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रक्षेति श्ुतेः पारमार्थिकस्य ज्ञानस्य भूमरूपत्वादीषत्त्व- शब्दितास्पत्वासंभवेडपि घटाकाशादिवदुपहिते तन्न तत्संभवेन स एक इत्यादिमझात्मै-

५-१

व्याख्यामाहिता-

'विशनकरणदोपान अ्मः (संविदि घटादिज्ञाने ब्मस्तार्किकादी नामनुव्यवसागवेद- त्वन्मः) संविदि (सिद्धान्ने संविदः स्पकाशत्वादन्यथऽनुव्यवरायम्यापि तत्वेना- नवस्था) स्यादपि तु भवति मोहात्केवलादेवमेय। भगवति परमात्मन्यद्वितीये विचित्राठ्वयमतिरियमस्तु आन्तिरज्ञानहेतुः' इति

ज्ञामबिनाइयं तत्समानाभयविषयमज्ञानमेव स्वभानान्यथानुपपतिसिद्धचिदाभासावलित- भीवज्ानशब्दवाच्यमुचनिमेवेनि प्राथमिकनअर्थः प्रकते निर्बाध एव। अज्ञानसिद्धौ

मझानपदवाच्यं बदाम:, किंत्वंल्पत्व भू्नि ज्ञाने येनाहं ब्रक्ष न जानामीति स्व्भा नार्थमानीतं तत्स्वसत्तादिपयोजकं खप्रसादैकागताकपत्वावच्छिमज्ञानं विनाऽनवभास- मानमनिर्वचनीयं मृगजलाचवभासकालोकविशवादिकमि ज्ञानरूपम्। तथा म

म च तर्हि ज्ञानमेव प्रकतेऽपरवविशिष्ठमज्ञानपदेन वत्तव्यं न त्वरपज्ञानरूपचि- वामामानक्तिं भावरूपं निरुक्तज्ञाननिवर्त्यमनिर्वचनीयं किचिद्धस्त्विति वाच्यम्। चित्यस्पत्वस्य विनोपाभिमसंभवेन नदावश्यकत्वात्। एवं मसरूपपारमार्थिकज्ञानेनानादित्व जन्योपादानत्वाभ्यां सादृश्यम्याज्ञाने 'भजा- मेकामिति, मायां द प्रकृति विधादित्याविश्रतिसिद्धत्वादद्वितीयोि नमर्थ: सुषट पद। तृतीयस्तु प्रथमत एवार्थादुपपादितः। निरुक्त्तरूपचरमज्ञानविरोषित्वस्य तन्र प्रपच्ञितत्वात्। तथा चतुर्थोपि मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं वु महेश्वरम्। तस्या- वयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगदिति ्रुतेर्नासतो विद्यते भावो नाभावो विधते सत. । उभयोरपि दृशेऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिरिति स्मृतेश् कूटस्थन्रम्मरूपज्ञान- भिन्नत्वस्याज्ञाने सत्त्वार्सम्यगेव। न जैवं तर्हि भेदवादापत्तिः। याबदविद्यं तस्येष्टापत्तेः। एतेन ज्ञानान्यस्मिन्घटा दावतिव्याप्तिरपि प्रत्युक्ता। समुदाइतभ्ुत्या तत्र तदेकोपादानकत्वेन तदभेदात्। पक्मस्तु यद्यपि वस्तुतो ज्ञानरूपस्य म्रम्मणोऽज्ञानेनातिलवनलक्षगव्यतिक्रमं कर्तु परिच्छिमत्वेनाशक्यत्वादनुपपभ् इबाSडभाति तथाऽपि नास्ति ब्रम न भाति बसे- त्वादिन्यवहारस्य तब्जैक आहुरसदेवेदम्र आसीदित्यादिच्छान्दोग्यादिभ्ती कोके च नाशितकादावज्ञानप्रभावादेव दहत्वेन बटत एव।

तेन पारमार्थिकज्ञानकर्मकव्यातिकमस्योक्कतरीय। विवक्षितत्वातक नाम आ्वावहा- रिकज्ञानरूपयो: साक्ष्यन्तः करणवृतिविशेषरूपभ्रम्वानयोर्व्यतिकमितरि ग्रमणि प्रमा- ज्ञाने चातिव्याप्तिशस्कापि। एवं शरष्ोऽपि सर्वं घेतड्रूस, इदंः सरब यदयमात्मा, सर्व लश्विदं ऋणोत्णवितति- भिर्बासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्सभ इति संभुरेव सदा भाति सर्वास्मरवेन नापर इति दिवि मूमौ तथाSडकाशे बहिरन्तश्व मे मिमः।योऽकमात्ययमासा्मा नह्मे सर्वात्मने नम इत्यादिस्मृतिभिश्व असरष्या त्वविषयं न कथंचन वुज्यत्ष इति समुदाहतवार्तिकात्तृ्छाऽनिर्वधनीया व वास्तवी नेति व त्रिषा। श्रेया माया त्रिभिरवोंपे शीतयौक्तिकलौकिकेरित्यमियुक्तोकेथ। वस्तुनः सर्वश्- व्दतयावद्विवर्ततदुपादानयोम्तुच्छत्वेनाज्ञानमिति काकवा समभिव्याहारे अजादैतर- पज्ञामैकसमवधारणेन युर्तु एव।

सिद्धत्वाच्च निषेधपक्षोऽभावपक्षश् स्फुटमेव ततः समाहितः । न चैवं प्रागुपपादितज्ञानाभावानुपपतिविरोषः। तस्याः पारमार्थिकाभावविषयत्वात्। प्रकृतव्यवहारस्य तु याबदविद्यमपारमार्थिकत्वान्न ज्ञानाभावविषयत्वं तदात्माश्रयादे- रवनादित्वेनैव प्रत्यास्यातत्वान्मायाया अघटितघटनपाटवस्य सर्वत्र रष्टत्वाथ। एवं नवमपक्षोऽप्यप्रशस्तज्ञानतक्षणापदार्थसाधकः प्राथमिकेषदर्थकपक्षसमाधानत एव व्याख्यातः । तत्र अज्ञानभ्येषज्ज्ञानरूपत्वं स्वभावान्यथानुपपत्या सधिदाभास- व्वादेवेत्युक्तं तेन ज्ञानस्य भूमत्वादुपहितत्वमेवाल्पत्वमोवभप्राशस्त्यमपि तदेषेति चिदाभासोपाधिमूनं भावरूपं निरुक्तप्रमैकनिवतर्यमनिर्वचनीयमेव मायाऽविद्यादि पदवाच्यं निखिलप्रपच्चोपादानं मुलाज्ञानं सिद्धमेवेति न नअर्थनवकेऽपि तदनुपष- सिगन्धोऽपीति दिक्।

श्रीमद्विवरणाचार्यसमतमेव मिथ्यास्कलक्षणं संगृहीतं भवति। तदाहुर्विवरणे भीम- त्प्रकाशात्मश्रीचरणाः-अज्ञानस्य स्वकार्येण प्रविलीनेन वर्तमानेन वा सह ज्ञानेम निवृत्तिर्बाध इति। प्रबिलीनेनेति कार्यविशेषणं तु रउज्वाधवच्छिनचैतन्पाजानवद्

तक्रमाज्जीवन्मुक्तिसध्योमुक्ती सिथ्यतः । तथा च निवृत्तिपदार्थोन वाधशाब्वितो मिथ्यात्वनिनयय एव न तु ध्वंसस्तथा च किंचित्काकं प्रारब्धतः प्रतिबनधातदाभासप्रतीत्मा नविन्युक्तिसिहिः। तबुक चित्रदीपे-

व्याख्यासहिता-

नामतातिस्तयोरबाधिः किंतु मिथ्यात्वनिश्चयः । नो चेत्सुषुप्तिमूर्छादी मुच्येतायत्नतो जनः ॥ इति। तयोरजीवभावजगद्भावबाधे स्वात्मैव शिष्यत इति पाक्पकान्तजीवजगङ्गावयो- रित्यर्थः । बाघो निवृत्तिरेवेति तु सधोमुक्तिसिद्धिरित्यलं पल्लवितेन ॥ २२ ॥

ध्यात्वात्स्पष्टीभवनं रज्जुसर्पवच्चिदचितोः परस्पराध्यासं विना, तथा तस्य ज्ञाननिवर्त्य- त्वमप्यथापि क नाम ततस्तवाद्वैतसिद्धिपत्याशापि। भीमांसकाद्यास्त्रिकादिवादिभि- रध्यासस्मैवानेकविधत्वाभ्युपगमात्। ततश्च द्वैतमिथ्यात्वासिद्धश्चति चेन्न । तत्तद्वाघ- म्युपगताध्यासप्रकाराणां दुष्टत्वेन खण्डयिष्यमाणत्वादित्यभिसंधाय तानुद्दिशति- अरव्यातिरिति- अख्यातिः सत्ख्यातिस्तथाऽन्यथाख्यातिरप्यमत्खयातिः। आत्मख्यातिश्रेति व्यवस्थितिस्तत्र गुर्वाेः ।२३॥. ख्या प्रकथने, इति स्मरणात्ख्यायते प्रकथ्यते अज्ञातशुक्तिकायामालोकादिसा- मडया लोकैरिदं रजतमिदं रजतमित्यादि केवलं स्पष्टं कथ्यत एवेति ख्यातिः ।

ख्यातिपदार्थ इति तन्मतेऽपि तत्र सचाऽनुपपत्तिरेव। तथाSपि तत्र तैः सोडयं देवदस इत्यादिपत्यभिक्ञावच्छौ्तिकेदमंशादौ अहणात्मकं रजतादौ स्मरणात्मकं चेति मिलि- तस्य ज्ञानद्वयस्यैव निरुक्यथार्थविषयकस्याङ्गीकारादयुक्मेव तस्यां सदर्भविषयकत्वेन सत्त्वमिति तत्वम्। चः समुचये। एघम्रेऽपि । अथैनं सांख्यसंमतां सत्ख्यातिमुद्दिशति-सत्यातिरिति। तैर्हि शुक्तिरूप्या- दिषु स्मर्यमाणरूप्येण सहाविवेकाच्छुक्तिशकलं गृह्यमाणमपीदंतया रजतमिव विभाती-

एवं तार्किकसंमतामन्यथाख्यातिमप्युद्दिशति-तथेति। तथाशब्दोऽत्र मीमां- सकादिवदास्ति कत्वमात्रसूच नार्थः। अन्यथा सादृश्यादिदोषमहिमा हट्टस्थमेवरूप्यं पुरोवर्तित्वेन गुब्माणतया खयायत इति तथेत्यर्थः । गर्हा समुचयप्रश्नशक्कासंभाव- नास्वपीत्यमरादपिरत्र माध्यमिकादिनास्तिक संमतासत्ख्यात्यादिगर्हार्थः । तामेवोदि- शति-असदिति। अलीकमेव शुक्तिरजतादीति तदर्थः । अथाSऽत्मपदगृह्दीतसौगतसमतां तामुद्दिशति-आत्मेति। आत्मा यत्नो पृति- र्युद्धिरित्यपि त्रिकाण्डधुक्तेर्तुद्धिरेवोक्त्तरजतादिकमिति यावत्। चः पूर्वोक्तासत्व्या- तिसमुचायकः। इतिशब्दः सर्वास्तिकादिमतख्यात्युपसंहारार्थः । तत्र व्यवस्थापे- क्षायां तामाह-व्यवस्थितिरित्यादिश्येषेण। गुरु: प्रभाकरः । २३ ॥

भषिक्यमिद्ि:।

एवं ख्यातिपञ्चकं समुददिश्याम तलक्षणाकाड्क्षायां यथोद्देशक्रमप्राप्तामादावख्या तिमेव श्लोकार्धेन लक्षयति-तत्रेति- तत्रदमंश ग्रहणं प्रमृष्टतत्तांशमात्रं स्मरणं च रूप्ये। समुद्दिष्टख्यातिपश्चकमध्य इत्यर्थः । तामेवाख्यातिमिदं रजतमित्यत्रोदाहरणे व्युत्पादयति-इदमंश इत्यादिपूर्वाधशेषेण। एवं चेदं रजतमित्यत्र पुरोवर्तिशुंक्ति• शकलीयेदमंशविषय एव प्रत्यक्षात्मकं ज्ञानं रजतांशे परं प्रमृष्टतत्तांशकं स्मगणमिति अ्रहणस्मरणोभयात्मकं सोडयं देवदत्त इत्यादिविषयकप्रत्यभिज्ञाज्ञानवदेकमेव ज्ञानं भवतीति प्रागुक्तव्युत्पततिसिद्धो मिथ्याज्ञानात्माख्यातिशब्दितोऽत्र अ्रमो नैवास्ती त्याकृतम्। तथा च ग्रहणस्मरणक्यमख्यातिरिति तल्लक्षणं फलितम्। एवमेवाऽडहुः-केचित्तु यत्र यदध्यासस्तद्विवेकाग्रहनिबन्धनो भ्रम इति भाष्यव्या- र्याने श्रीमदानन्दज्ञानचरणाः । यत्र शुक्त्यादौ यस्य रजतादेरध्यासो लोकप्र- सिद्धस्तयोस्तद्वियोश्च दोषवशाद्वियेकायहे तत्कृतो रजतमिदमित्यादिसंसर्गव्यवहार इत्यरपातिवादिनः, इति। अत्रैव भामत्यामप्युक्तं-तथा च रजतमिदमिति द्वे ज्ञाने स्मृत्यनुभवरूपे। तत्रेद मिति पुरोवतिद्रव्यमात्रग्रहणम्। दोषवशात्तदवतशुक्तित्वसामान्यविशेषस्याग्रहात् । तन्मात्रं च गृहीतं सदृशतया संस्कारोद्बोघक्रमेण रजते स्मृति जनयति। सा च

रजतस्मृतेः पुरोवर्तिद्रव्यमात्रग्रहस्य च मिथः स्वरूपतो विषयतश्च भेदाग्रहात्संनिहि- तरजतगोचरज्ञानसारूप्यणेदं रजतमिति भिन्ने अपि स्मरणग्रहणे अभेदव्यवहारं सामा- नाधिकरण्यव्यपदेशं च प्रवर्तयतः। क्वचित्पुन्ग्रहणे एव मिथोऽगृहीतभेदे। यथा पीत शङ्ख इति। अत्र हि बहिर्विनिर्गच्छन्नयनरश्मिवर्तिनः पीतद्रव्यस्य काचस्यैवातिस्वच्छस्य पीतत्वं गृद्यते, पित्तं तु न गृह्यते। शड्खोऽपि दोषवशाच्छुक्कगुणरहितः स्वरूपमात्रेण गृह्यते। तदनयोर्गुणगुणिनोरसंसर्गाग्रहसारूप्यात्पतितपनीयपिण्ड प्रत्ययाविशेषेणाभेद- व्यवहारः सामानाधिकरण्यव्यपदेशश्। भेदग्रहप्रसञ्जिताभेदव्यवहारबाधनाच्च नेद- मिति विवेकप्रत्ययस्य बाधकत्वमप्युपपद्यते । तदुपपत्तौ च प्राक्तनप्रत्ययस्य आ्रान्तत्वमपि लोकसिद्धं सिद्धं भवति। तस्माद्य- थार्थाः सर्वे विप्रतिपन्नाः संदेहविश्रमाः । प्रत्ययत्वाद्धटादिप्रत्ययवदिति। अयमर्थ :- असंसर्गाप्रहेति। यथा पीततपनीयपिण्डशब्दितदोषविशेषाप्रमृष्टपी- तरूपविशिष्टहाटकगुटिकायां पीत्रूपाख्यगुणस्य सुवर्णद्रव्यस्य च यस्तादात्म्यलक्षणः ७-२

व्वाख्यामहिता-

नेंमर्ग: संब:पस्तदभावो- मंमर्गम्तदम्रहात्पवत्ानीयपिण्ड इति प्रमितिस्तद्वत्प र ने: पि विसनिहन्म पीतरूपम्य शड़रूम्य न मग्मपर गुणगुणिभविन यस्तादाल्यरूप: संस गस्तदभावागहणाश्पीतः राड्ख इत्मेदव्यवहार: सामानाधिकरण्यव्यपदेशश्र गव- जीति भाय:। तथा चागूहीनमेटले मति मदोषज्ञानद्वयत्वमेवाख्यानित्वमिति तक्लक्षणं सर्मन्ञानुमतं पर्यवसितम। पटः पट इति कमिकशानट्रमेSतिव्यानिवारणाम संवपति। अषवमपि तन्मते अमस्मैवाभापात्सदोवत्म रूपविशेषणं ज्ञामे दुग्त्ादिकरणादिदोपज यत्वेनान्वितुं नैवा ईति किंतु प्रमातृसामानाधिकरण्येनैव। तथा च पुनरप्युक्तातिव्याप्तितादवस्थ्यमेव दोषम्य स्वमामानाधिकरण्येऽपि स्वविशेषणभिूतागृहीतभेदत्वे कारणत्वेनानन्वयान हि प्रमातरे स्वरूपसअपि करणादिदोष: कारणतापन्रश्रेज्ज्ञानदौष््यमापाठयति. भि. अशाहग: कलहः कौमुदीमवि पद्कित्टयतीति विनाव्यते चत्तर समोषित्यम्यागृहीन- मेदसंन सह कार्यकारणनाव एव वक्तव्यः । यतोगृहीतभेदमतः सदोषमिति।

पेडप्य संभंवासस्यार्थसमाजग्रस्तत्वाद्गौर वाक्किष्टत्वात्सदोपति लक्षणे मैवसत्वति चेस बारयामः । इष्टापचेः । तस्मादगृहीतभेदकं ज्ञानदयमेवार्यातिरिति निप्कर्षः । सा हि गुर्वपरनाम्नः प्रभाकराभिधपूर्वमीमांसकस्यैव संमना। नदुक्तं वेदान्तक स्पलतिकायां श्रीमधुसृदनसरस्वतीचरणै :- प्राभाकराणां तु आ्रान्तित्वानम्युपगमा- सत्त्वज्ञांनस्य कोपयोग इति। प्रागुक्तव्युत्पत्त्याऽत्र ख्यातिपदेन मान्तिर्व तदभावो सख्यातिः सर्वत्र शुक्तिरजतादिषु विभ्रमोदाहरणेषु निरुक्तर्रात्या अहणस्मरणैक्यस्यैव तैः स्वीकारादिति लक्षणसमन्वयः । ननु नीरूपस्येदमंशस्य गुरुमते कथ चाक्षुषत्वम्/ न च तुल्यमेतत्सिद्धान्तेऽपीति सांप्रतम्। तत्र तस्य स्वप्रकाशसाक्षिभास्यत्वेऽप्यालोकम्रहार्थ चक्षुरपेक्षणात्तस्य च रूपवचाया: सर्वसंमतत्वान्निरुक्तोदाहरण एव मतभेदादिविस्तरस्य त्वग्रे वक्ष्यमाणत्वा-

सिद्धान्ते संमतानां स्वप्रकाशत्वा्जीकारेण तस्य तद्भासयत्वसंभवावक्षुरपेक्षायास्तु

एवमख्याति लक्षयत्व्राऽथ तामनूद्य खण्डयति-अख्यातिरित्यादिसार्षद्राभ्याम्- अख्यातिरेषा तु न युक्तियुक्ता वाधस्य यन्निविंषयत्वमेति॥२४॥ तत्र प्रतिज्ञामाह-अर्यातिरेषा त्वित्यादिना तृतीयप,देन। तुरवधारणे। एषा पूर्वार्धकृतलक्षणत्वेन वृद्धिस्थत्वात्साक्षिप्रत्यक्षेत्यर्थः। नैव युक्तियुक्ता क्षोदक्षमा

पेक ५५

भवतीनि गंसन्ध।। तत हेतुं व्यसादयति बाधसगेयादिचरंगचरणेन। यबस्मा-

नि्विषयत्वरं विषयवैशुयम्। एति प्राप्नोति। तम्मादित्यर्थसिद्धेन तच्छव्दराध्याहारेण, एष। अग्यातिर्नेव युक्तियुक्तेति पर्वेणान्वयः । तथा चोकं मदीये साहित्यसारे देपविनिर्णयरूपविष[ य ]संज्ञषठ्ठरतने- तच्छन्दाक्षेपदक्षो मच्छ्दस्तृत्तरवाक्यगः । पर्ववाक्यगतस्त्वीप्सेदुपादानं स तद्गिरः ॥ रें मानस परं साधु कर्तव्यं भवताडसुना। यन्निमज्जनमाप्येत सविदानन्दवारिधौ॥ इति। वित्ृतं चेदं नामकीन एव सरसामोदाख्ये तद्व्यारूयाने । नन्बसत्वेवमेक- तगस्थित्याष््य आार्धे यत्तदो: संबन्धमेदे तच्छळ्दस्य त्रैविध्यव्यवम्भा। तथाऽपि यदि बेवलो यत्र यन्छब्द एवोपन्भ्यते तत्र क्थ नयोः संबन्धनैयत्यमित्यत आह- तच्छब्देति। शह्टोपशमन र्थस्तच्छब्दादस्य वैलक्षण्यावद्योतनार्थो वाडयं तुशब्दः। यच्छब्दस्तूत्तरवाक्यगः । पद्यादिगतद्वितीयवाक्यस्थित एव तच्छव्दाक्षपदक्षस्तच- ब्दम्याऽऽर्थिकसंबन्धेनाध्याहारक्षमो भवतीति योजना। इह तच्छब्दाक्षेपेत्युक्ते: परोक्षत्वादितदर्थाध्याहारो व्युदस्तो बोध्यः। तत्स्वी- कारेऽवि शाब्दबोधासंभवादिति भाषः । यथा प्रतापरुद्रीये- वदान्यो नान्योडस्ति त्रिजगति समो रुद्रनृपतेर्गुणश्रेणी ल्लाघापिहित हारदाशानयशसः। समन्तादुद्भूतैर्द्विरदमदगन्धैः सुरभयः क्रियन्ते यदि द्वज्जनमणिगृद्दप्राङणभुवः ॥ इति। इयमेव व्यत्यासेनोत्तराधोदाहरणम्। तु पुनः पूर्ववाक्यगतः पद्यादि- प्रथमवाक्यस्थः स यच्छब्दस्तद्विरस्तच्छ्दस्योपादानमार्थिकसंबन्धेन चारितार्थ्या-

यच्छब्दय्ेदुत्तरवाक्ये तच्छब्दग्रथनमावश्यकमेवेत्याशयः। तदुदाहरति-रे मानसेति। विस्तरस्तु तत्रैव ज्ञेयः । अयमाशयः । यदीदं रजतमित्यादिव्यवहारे ख्यातिशब्दवाच्यः प्रागुक्तयोगव- चिसिद्ध: प्राभाकराणां अ्रमो नैव संमतः किंतु पुरोवर्तिशुक्तिशकलादिसंबन्धीदमं-

मतस्वप्रकाशत्वशालिप्रत्यक्षं ज्ञानं तचाकचक्यदूरत्वादिदोषप्राग्दट्टर जतसंस्कारव-

व्याख्यासहिता-

मादपलपितस्वतत्तांशकं स्नतस्मरणं चैकीभूय सादृश्यादिदोषैरिद रजतमित्यविविक्तं ज्ञानं भाति तदेव शुक्त्यादिजानेन स्मर्यमाण रजतस्य शुक्त्ादिना सहाविवेकभङ्गमान्नेण बाधितमिव भवतीति लोके अमर्वेन म्यपदिश्यत इति नियतं तर्हि नेदं रजतमिति पुरोबर्तितादात्म्यप्रतियोगितवेन नात्र रजतमिति संसर्गप्रतियोगिलेन च पक्षे साध्याभावनिर्णयलक्षणो बाध एव रजतादि- रूपस्य विषयस्य पुरोवर्तितादातम्मसंसर्गाभ्यामविद्यमानत्वे कथं स्यात्। नहि प्राप्ति- मन्तरा कचिन्निषेध: प्रवर्तते। न च नान्तरिक्षेऽमिश्चेतव्य इत्यादौ मभोऽन्तरिक्ष गगनमित्यभिधानादन्तरिक्षश- बिदते मगनेSभिचयनस्य प्राप्तिमन्सराऽपि निषेधदर्शनान्नैवायं नियम इति सांप्रतम्। तत्रान्तरिक्षशव्देन सांप्रदायिकैर्वितानादयावरणशून्यदेशस्यैव स्वीकृतत्वेन संमतत्वात्। सत्रानाश्वासे तु श्रुतावगत्या तथा स्वीकारेऽपि तावता लौकिकनियमे बाधकाभावा- दन्यथाऽहरहः संध्यामुपासीतेत्यादौ वीम्सायाः सर्वत्र विधौ नित्यत्वघटकत्ववद्विष- भक्षणं कुरु कुर्वित्यादावपि तदापत्तेश्च। नन्वेवं नियमेऽपि पुरोवर्तीदमंशस्य स्मर्यमाणरअतस्य च परस्परमसंबन्धाग्रहस्तु प्राप्त एवेति तद्विषयक एवायं नेदं रजतमित्यादिर्भवतु निषेध इति चेन्न। तथात्वे नानेन रजतसंसर्ग इति नात्र रजतसंसर्ग इति च निषेधाकार: स्यान्न तु नेदं रजतं नात्र रजतमिति। तत्त्वनुभवविरुद्धमेव । किंच सर्वत्र अ्रमो ह्यसंसर्गाग्रहनिबन्धन एव अहणस्मरणलक्षणज्ञानद्वयात्मेति वदन् गर्बपरनामा प्रभाकर: प्रष्टव्यः-किं पुरोवर्तीदमंशस्मर्यमाणरजतयोर्योंडयमसंसर्गो नाम त्रैकालिक: संबन्धप्रतियोगिको ह्यभावः स पुरोवर्तीदमंशस्मृतरजतलक्षणोभयाघिकरणकः किवाऽन्यतराधिकरणकः । पक्षद्वयेऽपीदं रजतमिति ज्ञाने पुरोवर्तीदमंशग्रहस्मृतर· जतयोर्गृहीतत्वेन तत्प्रतियोगिकसंसर्गाभावस्यापि तदात्मना अहात्तदसंसर्गाग्रहा- संभव एव। न चोक्तेद मंशस्मृ तरजतलक्षणाधिकरणात्म नोक्त्तसंसर्गाभाव ग्रहेऽपि तदात्मना तद- म्रहः स्फुट एवेति वाच्यम्। घटसंसर्गाभावात्मना भूतलस्याअहेऽपि भूतलमात्रग्रहे घटासंसर्गाग्रहं प्रति प्रतिबन्धकत्ववत्पुरोवर्तीद मंशस्मृतरजतप्रतियोगिकसंसर्गाभावात्मना तथोरग्रहेऽपि तन्मात्रग्रहस्य तबसंसर्गाग्हं प्रति प्रतिबन्धकत्वात्। ननु शुद्धभूतलविषयकधीघटसंसर्गवद्भूतलविषयकधियोः कथं प्रतिबध्यप्रतिबन्ध- कभावो यन्निदर्शनेन प्रकृतेःपि स वाच्य इति चेच्छृणु। तद्वद्बुद्धिस्तद्व्याप्यवद्वु- दविर्वा तदभावबुद्धि प्रति प्रतिबन्धिका। यथा वहूनिमानिति धूमवानिति वा बुद्धौ

ससर्यां कयिमावयाननिति नवर्ग समय्मुष् मति मातम वचा वहून्यम नर्ति सत्यां बहुनिमानिति बुद्धिनैवोदेलीति नियतन्। तंत्र में से यत् यैनरें शुरूस संत्र ससर्गा माववस्वमिति व्योप्स्या "शुंद्ध श बतलयु सूर्वटस सर्गा मावव्याप्यमुजिखेन तैस्यास्त रससगवय्बुनि मति कुसो न प्रतिबन्धकस्व स्पीत्। तवाय पुसेवतद्मशस्मृसर- असेमोना वेवस्तस्स एर्गा भावा विषय रकपि येत्र यत शुभदमशले एवरृतरज तर्लव न तत्र तंत्ससर्गाभाव इति व्याप्त्या तदूठ्याय्यविषय स्वेन सद्ससरगी महशीन्दतततससर्गमरद पति भतियं्कत्वं सुस्पहूनयमेवेति व्येयं वियुषिः। विस्तरस्तवाकसदावेवानुसंघेय: मेकावभि:। ऐव निरुकेय मशादिर्मतियोगि विषयकमर अनामोबोडपि त्वन्मते बात्म- नानरूप एव वाच्य:। अमावसामान्यस्य स नतिरेकय्:। तपा व निद- कश्नानुमितात्मनि गिरुकेद मंस्र माचर री तम्मात्र- निमम्पनेदं रजतमित्यादिज्ञानसि धर्मलक्षणसामप्रीसिदधिसिति परस्पराश्रजोडपि। तस्मानुच्छ एवायमख्यातिवाद इति संक्षेप: ॥ २8 ॥ ननु मर्पई नेदं रंजस नांत्र स्वींत मत्वीदिसपस्य शाज्दशेनानुपाती वस्तुशू्यो विकल्प: ' इसि के भसास्य- नसः सपुष्प सरासर: क याति जवि वयरवनपाति वेज। निरुक्तस्थलेऽपि भूतर्माविषमादिस्मृत्य ईप सर्व ज्ञामं धर्मिण्य-

यत्वेन दष्टान्तस्य साध्यवैकल्यादित्पभिप्रेत्य जन्यज्ञानत्वेन निर्विषयत्वाभावस्थ व्यापि- मनुभवमुखेन व्युर्पादयते यद्यदित्याघर्षेन- वरदज्जन्य ज्ञानमतनु सव नैवालाचि प्रभयुत गीवरण। सीडज्ाना रुप्यमू ।। २५॥ सार्थस्तुनब्द: । गोघरेण: विषयेण 1: पच्युतं साम्यम। सव' पभा स्याचथा सककपटनपठी

स्याज्यासहिता-

तथा व म्यापिघटकयच्छरदवीण्उपैष वाक्पन्यडानसंगहे पौनरुक्त्यावहस्य सर्ष- पदस्य नैव वैयर्भ्याद्यापत्तिः । अमअन्यपदेन शुद्धमसरूपस्य स्वप्रकाशस्य नित्यक्- टस्थज्ञानस्य मिर्विषयत्वेऽपि न शतिरिति चोत्यते। किंच यदि अ्रहणस्मरणोभयार्मकमिदं रजसमिति ज्ञानं तर्हि रजताशे स्मरणात्म- कस्य तस्य तद्रजतं स्मरामीत्येवोल्लेखेन भाव्यम्। न च तत्र तचांशमात्रस्यापलाप्ा- शैव तथोलििख्यत इति युक्तम्। स एव किनिमिचक इति प्रश्संभवादित्यभिसंधाय पृच्छति-तत्तेत्यावितृतीयपादेन। चादिनिपातद्वयमपरयुक्तिसमुन्नायकम्। ननु कारणान्तराभावाच्छुक्तिविषमका ज्ञानादेव रजतस्मृतौ तचाशमरमोष इति चेन्न। घट्टकुटीप्रभातन्यायापचेः । तथा हि-महणस्मरणात्मकज्ञानद्वयाद्यन्नीिारलक्षणे ायासे कृतेऽपि यदि शुक्त्याधयषिष्ठानविषयकाज्ञानमन्तरा नैव गतिस्तर्हि तत्परिणा- मीभूतमनिर्वचनीयमेवास्तु रजतादिकं किमनेनान्तर्गङ्ना तत्स्मरणेनेत्यापादयति-स इत्यादिचरमचरणेन। अत्र श्ालिनीवृत्तं विज्ञेमम् ॥ २५॥ अपि च अहणस्मरणात्मक एवेदं रजतमित्यादिरूपो अ्रम इति वदन्नर्यातिवादी स्मृते: संस्कारजन्यत्वमननुभूतस्मृत्यभाधान्यथानुपपत्त्या स्वी कुर्यादेव। तथा च यद्यपि रजतादिअमे रजतस्य प्रागनुभूतस्वेन तज्जन्यसंस्काराचत्स्मृतिसंभवेऽपि- खमपि खादति खण्डितमीक्षते निजशिरो नयनेन करस्थितम। किमपि दुर्घटमस्य न विध्यते यदि विमूढमतिर्भवति स्वयम् ।। इति संक्षेपशारीरकाचार्यचरणवचमोक्कस्वामिकाकाशभक्षणादिश्रमे तस्य प्राक्कदाS- प्यननुभूतत्वेन सत्संस्कारविरहाचत्स्मृत्यसंभव पवेति मिरुक्का्यातिवादिमक्किया सुच्छैवेति मन्दाक्रान्तयोपपादयति सुप्त्याकंामित्यादिना- 1. सुप्त्याकारं परिणतमभूत्पल्लवाब्ञानमेत- न्नानास्वप्ान्प्रकटयति वे तत्र या व्योमभुक्तिः । सा प्राक्क्ाऽडमीदषि जगति या स्मर्यतेऽतो मृषैत- त्साकं युष्मत्प्रलपनशतैः संविदोश्वापि नैक्यम् ॥ २६ ॥ पल्लवेति। मूलाज्ञान स्यैवावस्थाविशेषात्मकं तूलाज्ञानापरनामकमित्यर्थः । सुप्तीति। निद्रारूपमिति यावत्। एतादृशं यदा परिणतमभूदिति योजना। न चेयं स्वप्रक्रियैव न तु प्राभाकरी। एवं च कोक्त्तानुपपततिरिति वाच्यम्। अस्मत्मक्रियाया एव तेना नुपदमेवागत्या ऽब्रीकार्यत्वस्य तत्तामोषव्ापि कस्मात्स्मृतौ ते सोऽज्ञानाचेतज्जमेवास्त रूप्यमित्यत्रोक्तत्वात् ! तस्मादकमश्रकं सुप्स्याकारमित्यादीत्याकूतम्।

ननु भवत्वेवं पल्लवाज्ञानस्य सुकाकतथाSपि प्रकृते किमायातमित शस्क्य तदुपपादयति-एतदिस्मादिना। एतजिरकं सुपुप्तिरूपत्वेन संजातपरिजामं पछ्वाञ्ानमित्यर्थः । एतेन वक्ष्यमाणे नानास्वप्नप्रकटने हेतुर्द्योतितः । अत एव- नानेति। एतेन स्वम्ानामजैयत्यं ध्वन्फी। फरकतं कथयति-त इत्यादिना। तत

अनुभूयते त्वयेति शेषः । तनोऽपि किमित्पत आह-सेत्यादिना। सा प्रोक्ताका- शकवलनक्रिया। प्राक ततः पूर्वष। अगस्यपि विशवस्मिन्नपि। एतेन स्वनिष्ठत्वेन वर्तमनदेशकालावच्छेदेन तदभावेऽप्यम्मनिष्ठलेम भूतभाविदेश कालावच्छेदेनापि लदसंभवः सूचितः । क आसील कुत्रापि देशकालादावभूदिति संबन्धः । ननु मा भवतु सा प्रागव्योभुक्तिः कुतरापि कि तत इत्यत भाह-येत्यादिना। या व्योमभुक्तिः स्मर्यते स्मृतिबिष्मी कियते प्राभाकरेण त्वया। स्वकीयतादृक्स्वम् अ्म इत्यार्थिकम् । ततोऽपि किं तम्राउडद-अत इत्यादिना। एतन्निरुक्त्तग्रहणस्म-

नवृत्त्योरित्यर्थ: ॥२६ ॥ एवमुद्िष्टक्रमानुसारेणासयातिवादिनो गुर्वपराह्यस्य प्रभाकरस्य :मते सोपन्यासं मिराकृते सत्यवसरप्राप्तं नत्समकक्षमेव सत्ख्यातिवादिनः सांख्यक् मतं सानुवादम- ध्यासांश एव सदो निराकरोति झुकावित्यादिन्ग्वराविभिश्चतुर्मिः पद्यैः- शुक्ती रूप्याविवेकाव्रनतमिव विभातीति सत्ख्यातिरिष्टा सांख्यादे: साऽपि नैवं रजतमिदमिवि स्वानुभूत्या विरोधातू। किंचाभावान्न भावो मवदि यदि मतः प्रागभावोऽपि हेतुः सोडपि ज्ञालोडग्यथा वेत्युभयमपि न यद्व्याहतेश्र क्षतेश्र्॥।२७। अत्राभ्रिमतच्छब्दानुसस्णितिश ्दोघरं यच्छब्दोऽध्याहार्यः । एवं च शुक्कौ विषये। रूप्येति। पुरोवर्तिबह्टलास्ेकाव छितघ्ुक्तिशकलनिरीक्षणान्यवहितो चरक्षणसौ- कथचाकनक्योद्बुद्धसंस्कारतः स्मृतिबिषयाभूतं यद्रप्यं तस्य तेन साकं यो धविवको :- विवेचनाभावस्तत्र तादात्म्याध्यासस्तस्मादित्यर्थः । एतेन वक्ष्यमाणज्ञाने हेतुर्बोघितः । स्मृतरजतीयतचांघप्रमोषस्तु मराग्वदेवात्रापि ज्ञेयः । ततः कि तन्नाऽऽह-रजतमिवेत्यादि। अयं च तदुतरसंपद्मानज्ञानाकारानुवादः। इति, एवंप्रकारा या सत्ख्याति: मृतकलघौतलक्षणम बाधित सेव

धस्तु स्यापयति अकाशयति या चित्तवृत्तिः सा तथेति यावत्। सीख्यादेः कैपिल- मतानुयागिवादिन इत्यर्थ:। आदिना पाशुपतादिस्तस्य। इट्टा सिद्धान्तखन समत्षा। साडपि। अपिः समुच्चये। एवं पूर्वोक्तप्राभाकरमतख्यातिखण्डनरीलेय तथा च सां्यादिसंमता निरुक्तळक्षणा संतव्यातिरपि प्रीमाकरसमताकपालिय सधरीचीना भवतीति प्रतिज्ञा प्रतिबोधितेत्यावेथ्यते। तत्र हेतुं व्यक्ती करोति-रजतमित्यादिपूर्वार्धान्तेन। उपलक्षणमैतविद रजतानस्य नुभवस्यापि। एवं च यद्यविवेकमहिम्ना पुरोबर्तित्वेन गृहीतशुक्तिशकलर हिला- लोकाभिवलिततथ्वाकचक्योहीप्तसंस्कारस्मृतर जतस्य चैक्यविषयकं अहणस्मरणालकमे कमेम ।i िरकमय। स्यात्याख्यं स्याश्वेत्तर्ह स्मृतरजतामिन्नमिर्द पशयामि नदगिवमए अकिशकन पशयामीति वा पुरोवर्त्यभिन्नरजतं समरामि पुणेवर्तिशुक्त- नितम्नन सगमीति वा मदाकार: स्थात्स त्वाबालकमलासनं क्यापि नैवास्ति, किु प्ोकरीनिक पंनन तन सह विरेधानैव सत्ख्याति: संभवतीति भावः । तदुक्तं श्रीमत्सुरेश्वराचार्यचरणैर्मानसोल्लासे-सदेव रूप्यं चेद्धाति क्लयस्तेन सिध्यतीति। विवृतं चदभुक्तदक्षिणागृर्तिस्तोत्रवार्तिके वृत्तान्तकृता। ते तव मते सदेव चेद्रप्यं शक्तौ भाति तदा तस्य विक्यो बाधो न सिध्यतीति योजनैति। एवं सांख्यादिसमतसत्सव्यातिस्वरूपं त्वहं मनुष्म: कर्ता भोक्तेत्यादि: मतीतिस्ताष- स्सर्वजनप्रसिद्धा। सा चन स्मृतिरिति सिद्धान्तबिन्दृव्याख्याने न्यायरत्नावहल्वी प्सा- नन्दसरस्वतीभिरप्युक्तम्। यद्यपि नाबाधितार्थकस्मृतिरित्येव वक्तुमुचितं भ्रमत्वमात्रस्वैय मकत वाच्य- त्वात्तथाऽपि अ्रह्णस्मरणोभयरूपत्वेन यो भ्रमत्वनिषेधः सांख्यादिसंमतस्तनि- राकरणाय स्मृतित्वनिषेध इति। अत्र अ्रमत्वनिषेधान्यथानुपपत्तिसिदसदविपयकत्वेन सत्ख्यानिसिद्धिरिति बोध्यम। इह गुरुमतादियानेव विशेषो यत्तेन अहणं त्वांशिकमेवोच्यते न तु यावद्वस्तवि- षयकमनेन तु यावद्वस्तुविषयक अहणमुररीकृत्यापि तस्य स्मर्यमजिन सहा- विवेकाततत्तादात्म्यमेवाऽडद्रियत इति। इह विस्तरस्त्वाकरत एवं ज्ञेय इति दिश। एवं च शुक्ते: पुरोवार्तित्वेन साक्षाद्ग्रहेऽपि तदव्यवहितंक्षर्णस्मृतरजततादाल्य. ग्रहे तदविवेक एव प्रयोजक इति फलितम् । तत्राविवेको हि विवचनरयायामे- न्नत्वेनोभयवस्तुविषयकप्रमालक्षणविवेकप्रागभाव एव तदत्यन्ताभावों वा स्यीपयी व कथं तदुपाधनकस्तन्निमित्तकोऽपि वा निरुक्ततादात्म्यरूपभाव इत्योंकूतैन ती तुणता नयति। किचति। दूष्णान्तरसमुच्चायकावेवेमौ निपातौ।

मनु प्रागभारवस्य कार्यत्वावच्छेदकावच्छिन्नं प्रत्यपि कारणतायास्तार्किकार्दिभिर *्युषगतरवेन कथं भावस्कीयमभावस्य भावकरणत्वाभावप्रतिज्ञा समुचितत्याशड्चय तुष्यतु-दुर्जन इति न्यायेन गृढाभिसंधि: प्रागभावस्य कारणतामज्जी करोति-यदी त्यादिना। अपिना मतपदेन च तत्पक्षस्य तुच्छत्वं मतान्तरत्वं च सूचितम् । जथ तमेद गूढाभिसंधिं समुद्धाटयंस्तत्र विकल्प्य खण्डयितुं पृच्छति-सोऽपी- स्वादिना। प्रामुक्तरीत्या यावद्वावकार्यहेतुत्वेन संमतः स्वप्रागभावोऽपीति याबत्। इदं रजतमिति भाने योऽयं पुरोवर्तित्वेन गृहीतशुक्तिशकलस्य तथाकचक्यादिदर्शनस मुद्बुद्धसंस्कारस्मृतहद्टस्थरजतस्य च परस्पराविबेकनामा तदुभयविभिन्नत्वविषयक- प्रमाप्रागभाव एव हेतुरेन तार्किकवतकापिलेनाप्युच्यते चेत्तर्हि सोडपि किं ज्ञातस्तसे- तुरक्तो वेति प्रश्नाशयः। ननुँ भवत्वेवमज्ञातस्य ज्ञातस्य वा तस्य तद्धेतुत्वं किं ततः प्रकृत इत्याशदक्यो- भयथाऽपि तदयुक्ततां प्रतिजानीते-इतीत्यांदिना। उक्तविकल्पमनुषक्तुमितिशब्दः। तत्र हेतुद्वयं क्रमेण पक्षद्वयेऽप्याह-यदित्यादिशेषेण। यदि निरुक्त्तज्ञानप्रागभावात्मा अविवेक इह ज्ञात एवोक्तज्ञानकारणमित्यच्यते तर्हि ज्ञानसामान्यप्रतियोगिकत्वपक्षे वस्य ज्ातत्वेन तद्विषयकज्ञानस्य सत्त्वाज्ज्ञानसामान्यप्रतियोगिकप्रागभावसिद्धिव्या- हतिरेव।

• कज्ञानहेतुरिति संमत तर्हि तत्रापि निरुक्तोभयवस्तुविषयकज्ञानप्रागभावोडत्र वर्तत इति ज्ञानस्योभभवस्तुज्ञानमन्तरा सुतरामसंभवात्तत्सत्त्वे च तत्प्रागभावाभावा- चत्रापि व्याहतिरेवेति प्रथमचकारसूचितोऽर्यः । यदि पुमरज्ञात एेक्जानप्रागभाषो निरुक्तज्ञानहेतुरित्युक्तव्याहतिभीत्याऽङ्गी क्रि- यते चेत्तर्हि तत्तत्वे प्रमाणाभावाचत्क्षतिरेव। न च नेदं रजतमिति बाधान्यथानुपप- त्तिरेवोक्तवस्तु द्रयविषयकज्ञानप्रागभावे प्रमाणमिति वाच्यम्। तथात्वे नेदं स्मृतरजत मिति बाधपातांत्। वस्तुतस्तु निरुक्तवस्तुद्वयविषयकज्ञानप्रागभावात्मकाविवेकस्य स्वप्रतियोगिरूपज्ञानंमात्रहेतुत्वेनेदं रजतमिति ज्ञांनान्तरं प्रति तत्कारणत्वकल्पनस्या- नौचित्यमेवेति च मचकारार्थः। तस्मादयुक्तवेय सत्खयांतिरित्याकूतम्। प्रागभावस्य हि स्वप्रतियोगीतरहितुत्वमेव तार्किकैरप्युच्यत इति शिवम् ॥। २७॥ अथ पुनरपि ज्ञानप्रागभावाभिधाविवेकासिद्धौ युक्त्यन्तरं विरचयति प्रतियोगी- त्यादिपबापितया- ८-२

स्पल्यासाहा-

प्रतियोगिविबोधमन्तरा यदभावो न कदाऽपि बुध्यते। जनितः प्रतियोगिनः पुरा क नु सिद्धिर्यदि साऽपि नैव सः ॥२८॥ ? यत्-यस्माद्वेतोः। सामान्यवो समावज्ञामश्वावच्छिनं प्रति प्रतियोगिन्ञानत्वेनैव कारणतेति घण्टाघोष: ननु भवत्वेवं नियमस्तथाऽपि प्रकृते ज्ञानप्रागभावार्येडविवेके किमायातमित्यत आह-ननित इत्यादयुसरार्धेन। अनित: पुरा उत्पस्तेः पुरा प्रकृते ज्ञानप्रागभावे ज्ञानारूयप्रतियोगिन उत्पसेः पूर्वमित्यर्थः । क नु सिद्धि: कुत्र वा देशे काले सिद्धिरस्तीत्यन्वयः । अस्तु तर्हि प्रकृते प्रतियोगिनो ज्ञानस्योत्पचेरनम्तरं सिद्धि: का क्षतिरित्यत्राSSह- यदीत्यादिशेषेण। यदि सा प्रकृते प्रतियोगिनो ज्ञानस्योत्पत्यैव सिद्धिरस्ति तर्हि सो पि तत्प्रागभावोऽपि नैव ततस्तस्य तदुत्पचिमात्रेणैव ध्वस्तत्वानैव सिध्यतीति संबन्धः । तबुक्त सिद्धान्तबिन्दौ मधुसूदनाचार्यैरज्ञानं प्रकृत्य-न चेदमभावरूर्प ज्ञानस्य नित्यत्वेन तदभावानुपपत्तेरुक्ततवात्। धर्मिप्रतियोगिज्ञामाज्ञानाभ्यां च व्याघा- तापत्तेरिति। तस्माद्यदाSविषेक एव न सिध्यति तदा क नाम तदेकमूलिका सत््याति: सति कुडये चित्रमिति न्यायादित्याशयः ॥२८॥ यद्यप्यज्ञात एव ज्ञात एव वा ज्ञानप्रागभावात्मा अविवेकोडत्ेदं रजतमिति ज्ञाने हे रिति पक्ष: पूर्व सोडपि ज्ञातोऽन्यथा वेत्युमयमपि न मद्न्याह्तेश् क्षतेश्वेत्यत्र खण्डित एव तभाऽपि सिंहवावलोकनन्यायेन पुनरपि तं भक्ग्यन्तरेण दूषभिष्यंस्तस्य स्वप्रतियोगिनं प्रत्यपि यदा न हेतुत्वं तदा निरुक्तज्ञानं प्रति नेति कैमत्यसिद्धमेवे- त्याशयेनोभयथाऽपि तमन्द्यापमृद्गाति-अज्ञात इति स्रग्घरया- अज्ञातः प्रागभावो यदि भवति मतः कारणं निष्प्रमाणो वन्ध्यापुत्रेऽपराधः क इह वद तदा कारणत्वे पटादेः। अध्यक्ष यन्मृदि स्याविह घट इति सत्कार्यवादे तदिष्टं नैवामत्कार्यवादे कथमपि घटते भ्रान्तिमात्रोऽथ सोऽपि।२९॥ यदि निष्प्रमाणोऽव्यज्ञातः प्रागभावः प्रागुक्ताविवेकाभिधो निरुतश्नुक्त्मादिश्ञा- नप्रागभाव: कारणं, इदं रजतमिति ज्ञानकारणम्। मतः सांख्यादेस्तव संमतो भवति तदा इह लोकव्यवहारे वन्ध्यापुत्रेऽधिकरणे। पटादेः कारणत्वे विषये कोऽपराघः किमिति वैमत्यमिति वदेति योजना। निष्प्रमाणकत्वत्याज्ञातज्ञानप्रागभावसत्त्वव- द्वन्ध्यापुत्रे तुच्छेऽपि तुल्यत्वादिति भावः । एवं प्रतिबन्धाSSद्यपक्ष प्रतिक्षिप्यान्त्यमपि तं प्रत्याचष्टे-अध्यक्षमित्यायचरार्षेन। इह मृदि। आर्द्रमृत्तिकायाम्। घटः स्यादिति यद्व्यक्षं प्रागभावविषयकं प्रत्यक्ष

प्रमाणमित्यर्थः । अस्तीति शेष: । तत्सत्कार्यबादे कार्य हि सूक्ष्मरूपेण कारणे सदेव सामन्याSSविर्भयतीति सांर्यादेश्तव सिद्धान्त इष्टमपि घटस्य तत्कालावच्छेदेनः कारणात्मना विद्यमानत्वेनोस्तपका राईत्वात्संमव्मापे। एवं तर्हि सत्कार्यवादरीत्या. सांख्यस्य मम संमततयैवास्तु ज्ञानभागभाषरयोक्तरमत्यक्षेण ज्ञातस्यैव सिद्धिरिति वेव। तद्वादे कार्यस्य सत्त्वेनैव तस्मागभावासिद्धेर्नाभावो विद्यते सत इति नियमादा- विर्भावशन्दितोत्पत्तेरपि कार्यत्ाविशेषाच्चेत्वाकूतम्। असदिति। असदेवाविद्यमा· नमेव कारणसामम््या कार्यमुल्यअत इति प्रागभावस्य हेतुत्वं वदतां तार्किकाणां मत इति यावत्। कथमपि केमापि प्रकारेण नैव घटते नैव युज्यत इत्यन्वयः । ननु भक्तु स एव बाद इति तन्राSSह-म्तीत्यादिशेषेण। अब निरुक्तास- त्कार्यवादाभिषतार्फिकपक्षारम्भेऽवीत्वर्थः । सोऽपि तत्पक्षोऽपि। भ्रान्तिमात्र: प्राग- भावसत्त्वे प्रमाणाभावादुक्तप्रत्यक्षस्प त्वसतः कार्यस्योद्देश्यात्वासंभवात्सामान्यलक्ष- णपत्यासचेरद्वैतसिद्ध्यादौ खण्डितत्वादसदेवोत्पबते चेच्छशविषाणस्याप्युत्पत्यापतेश्व न्यामोहमात्रमूळक एवेति संबन्धः। तस्मादज्ञातो वा ज्ञातो वा प्रागभावो भैव हेतुर्भ- वतीति भाव: ।। २९।। एवं तर्हि सत्कार्यवादोऽस्मत्संमत एवास्तु येनेह कपालदये घटो भविष्यतीति प्रागभवसाधिका प्रत्यक्षप्रतीतिः संगता स्यातततश्र पुरोवर्तिशुक्तिस्मृतरजतविभिस्नत्व-

सत्ख्यात्याखयं ज्ञानमपि शुक्तिविश्रेषांशरजततचांशप्रमोषपूर्वकं अ्रहणस्मरणात्मकनेकमेव सूपपन्नं स्यादित्याशद्क्य सत्कार्यवादमनूद्य तमपि दूषयितुं प्रतिजानीते -- आविर्भवे- दित्यादिवसन्ततिलकापूर्वदलेन- आविर्भवेययदि सदेव तु कार्यजातं सामग्न्युपाश्रयत एतदृपि स्थवीयः । आकाशनीकिममुखे व्यमिचारयोगा- तस्मादनिर्वचममेव तु सर्वकार्यमू ॥ ३० ॥ यदि तु। एतेन पक्षान्तरं धोत्यते। सदेव कारणात्मना विधमानमेव। कार्यजातं सकळमपि भागभावप्रतियोगि। सामग्रीति। यावस्कारणावलम्बेनेत्यर्थः । आविर्भवे- त्मादुर्भूयादिति ब्रृषे तर्हि-एबदपि। निरुक्तपक्षजातमषि स्थवीयः स्थूलमेवेत्यन्वयः । अयमपि त्वत्पक्षो ऽनुचित एवेति भावः । तत्र हेतुं स्फुटयति-आकाशेत्यादितृती- यचरणेन। नभोनैश्यादिरूपकार्थ इत्यादिना पीतः शक्खस्तिक्तो गुड इत्यादेर्गहः। न्यभिचारेति। हेतोः साथ्याभाववद्वृत्तिमन्सस्वादित्यर्थः।

तथथां। कारये स्वेयागभोवकाले कारणरूपेणे सदेव। कार्यरवात्। व्यत्तिरक कार णवंदिति सत्कार्यवादसाधकः सांरयादेः प्रयोगोडदश्यं वाच्यः। तत्र कार्यत्वरयहेस नीलें नम इति प्रतीतिविषयी भूर्तनभोध र्मिकनीलिमधर्मप्रतियोगिकप्रागभावदशाया नभआदौं कारणे नीलिम्नस्तद्रृपेण सत्त्वे मानाभाषेन साध्यामावयति नभोनीलिमनि विद्यमानत्वं स्कुटमेव। न च तंत्रापि पक्षकुक्षिनिक्षेप एवेति। नीलिमधर्मस्य धर्मिण विहाय स्थित्य दर्शनेग तत्रापि धर्मिषुरस्कारेणैव स्थित्यापत्तः। इष्टापत्तौं धर्मप्रतीतिदशायी कारणा- तिरिक्तधारमणोडपि प्रतीत्यापत्तेश्। न च तर्हि घटे पाकेन कथं रक्तरुपोरपसिरिति सांप्रतम्। वैशेषिकादिमते कार्यस्य प्रागभावदशायामसत एवोक्तसामयनन्तरमुत्प- त्यश्जीकारेण मन्मते तु तस्यानिर्वचनीयत्वेनैवापर्यनुयोज्यत्वात्। किंच प्रागभावदशार्यों कारणात्मनाSपि कार्यसत्त्वे तत्त्वेनैवे तत्प्रतीतिः कुतो न जायंत इति प्रश्नो दुर्निरास एव। तथोत्पत्तेरपि कार्यत्वाविशेषात्तस्या अपि कारणा- रमेना स्थितौ सामत्र्योत्पत्त चानवस्था। तथा चोक्तं वेदान्तकल्पलतिकायां संस्को- र्यवादखण्डने-सत्त्वेऽप्याविर्भावतिरोभावौ संभवत इति चेन्न । तयोरपि सत्त्वाधि शषात्। तत्राप्यन्यकल्पनेSनवस्था मृलक्षतिकरीति। एवं च सत्कार्यवादस्यासभेवेन सन्मुलकसत्खव्यातेरप्यसिद्धेर्निगमनव्याजेन स्वसिद्धान्तं बोधयति-तस्मांदित्यादिच- रमचरणेन। सेवैंपदं अ्रमादिसंग्रहार्थम् ॥ ३०॥

हट्टस्थनेव प्रतिभाति श्ाक्ती साटटृश्यदोषादिवशेन रूप्यम्। सैषाऽन्यथॉख्यातिरंपि क्षता य- द्वोधोऽय बाधीऽपि कर्थ विनाडर्थमू ॥३।॥

रजतम्। सादृश्येत्यादि। आदिना दूरस्थत्वालोकसंनिकृष्टत्वादिदोषान्तराणामपि संग्रहः । शुर्ते तचांदात्म्येनेत्यर्थः । प्रतिभाति। इद रजतमिति पुरोवस्थमेदेन परिस्फुरतीत्यन्त्रयः । एवमन्यथाख्यातिस्वरूपमनूध तत्खण्डन प्रतिजानीते-सैषेत्वा- दिनां। अपि: संत््यात्यादिसमुच्चायकः। क्षता खण्डिता भवतीति यावर्त। तंत्र हेत्वाकाकक्षां पूरयस्तदद्य स्पष्टयति यदित्यादिशेषेण। म ्वाषः इंदं रजतमिति पुरोबत्यमेदेन ज्ञानम्। अथ तदुसरं निकटगमन सति । बापीउप नेदं रजतमिति तनिरासोऽपौत्य:। अरथ विना तद्विपैयी भूसभांवमम्तरेत्

पधैक्यमिदि:।

स्यात्कथंचिदाप नैय संभवेदिति रवन्धः । तम्भाननिरुकनोननायोनाहनमगनगरथा भावरूपतद्विषयीभृतार्थस्वीकार आवश्यक एघेति मावः। म रोकहेतुगगामेवागन सतश्र विलक्षणत्वादनिर्वचनीय एवेत्याकृतम्। तदुक दकणमामोननिक तेने मल्यमित्येवं साक्ध्याद्यदि विभगः । पीतः शड्खो गुपम्तक्त इत्यादौ नास्ति तुल्यनोति।। विस्तररेतट्टीकायां वृत्तान्तास्यायामेव दष्टन्यः। परकान्त चात चित्सरखा-

तायां सत्यामसावन्त्यहेत्वसिद्धिं मन्वानः सन्नान्तरिक्षेSमिश्चेतव्य इति श्रत्याऽन्तरिश

पूर्वतन्त्रे निषेधस्तद्वत्प्रकृतेऽपि स्गर्यमाणरजतम्प परोवर्तिएक्तियकलिव्यलंमापास स्यापि नेदं रजतमिति भवतु निषध इति शड़केत चेत्तागरड़कामनुद्य सिद्धाती स्मर्यमाणरजतेन सह पुरोवर्तिशुक्तिशकलाभेदनिषेधः कि वैदिको लोकिको वा। नाउडद्यः। नेदं रजतमित्यादिश्रुत्यभावात्। अन्त्येपि किं भावप्रमाणकीऽगावपम- णको वा। नाऽडद्यः। अभावविषयीकरणे प्रतयक्षादिभावप्रमाणापसरात। नदके वेदान्तपरिभाषायाम्-

कलप्तेन्द्रियमेवाभावाकारवृत्तावपि करणम्। इन्द्रियान्ययव्यतिरेकानुविधानादिति चेन्न। प्रतियोग्यनुपलव्धेरप्यभावत्रहे हेतुत्वन क्लप्तत्वेन करणत्वमात्रस्य करपनात्। इन्द्रि- यस्य चाभावेन संनिकर्षाभावेनाभावग्रहाहेतुत्वात्। इन्द्रियान्वयव्यतिरेकयोरधिकरण ज्ञानाद्युपक्षी गत्वेनान्यथासिद्धेरिति। तम्मादनुपल्ध्यभिधोऽ््यपक्ष ए परीशष्यते। तज्जन्यनिषेधस्य तु वदेतरप्रमाणजन्यत्वेन प्राप्तिपूर्वकत्वस्यैवावश्यवाच्यत्वाद्ेदे त्वगत्या तथाङ्गीकारेऽवि दुर्मिक्षकोद्रवभक्षणन्यायेन सर्वत्र तदनौचित्याच्चेत्याशयेन दपयति चेतव्य इत्यादिस्त्रग्घरया- चेतव्यो नान्तरिक्षऽभनिरिति तव कर्थ स्यादनामे निषेध- स्तदून्न: कालधौतो लभतु म इति चन्नास्य वेदान्यजत्वात। किंचाऽडस्तां मोऽपि तुष्टा भवन खल इति न्यायतः किं ततोडभू . द्रूयात्प्राग्बोध एव अ्रमवपुरह तेडयं विनाडर्थें कथं वा ॥३२।। ९-१

अथ्यन्वैतिन त्वं यदि त्रमस्थल इद रजतमिति बोधस्तथा नेदं रजतमिनि बाधो डप्यर्थ बिना शुक्यवचितिन्तचतवयविषयकाज्ञानपरिणागी भूतानिर्वचनीयाभिनयो ्पन्ष जतरूपपदार्थमन्तरा कर्थ सूयावियापादगसि सेता तव गते पर्वेकाण्डे ना रअमवय ही अविवोदियी विषेक:। पवासे पिःता काविकरण सभ वपपरक्परकमरगवाम अव्ायकार्यनयाग- प्रसिद्ध थग्विकविदोषु विगधाविकतुभात पनो पहरोजी तस्मिन्विषद हत्यर्थ:। क्म ग्यादिति प्रतिबन्दीयम। सगाउप प्रकृते किमायानमित्यन ाह -तह्वदित्यादिना। तव भते यथा निरु कोदाहरणे प्रप्तिडायथे निषेध: प्रवर्नते तहन्ोमम्क तफिकाणागति मते। कालघी: कलधौतं यहेशतोग्तिमरकल्पोतस्य मकरणादप्यम्यारय तथा सत्त प्रतियगिक इति यावत। सः। नद रजतमित्वयप्राप्तपि सतलक्षणे थे बिपये लसतु संभवत्विति संबन्धः। एवं पृर्वपक्षे शामेथ सिद्धान्ती तद्दपर्ण प्रतिजानीते इति चेन्नेनि। नत्र हेतुं प्रतिबोध्यति अम्येताविपृर्वभिशेषण। अम्य नेद रजत- मिति निषेधस्य। वदेति: वेदेतर गैकिक पमाण जन्यव्वाव्यर्थ। एतेन उष्टान्तवैषम्य यनिबन्दीमोननं व सुचिगम। तघथा गों यो नेवेतरप्रगाणकरणको निकन म लेकपूर्वक इति व्यातो विवक्षितायां सत्याभ्। नेद रजतिति निषधो न शापपुर्व को चितुमहीते। निषे धत्वात्। नान्तरिक्षेSमिश्चेतव्य इति निषेधवदिनि। नेद रजमिति निषेध: प्राप्ति पर्वक। निषेधत्वात। नानुचिन चरेहरिति सहसा विदधीन न क्रियामिति च निषेघवदिति मद्कपयोगेतो: सन्पपक्षतार्थ त्वत्कृप्रत्यनुमानप्योगे रष्टान्ती कृतस्य नान्नरिक्षडमि सव्य इनि निषेधसथालीकिकलात्फुटमंव वैषम्यम्। तथा च नैवासीं प्रतिबन्दी नाप्यससदुक्तहेतो: साधारणानिकान्तिकता। निषेधमात्रवस्य तत्र सत्वेऽपि निरुक्तविशिषनिषेधत्याभावेन साध्यामाववदवृत्तित्वात्। प्रत्युन तदुक्ते तोरेव न सुर विवेदित्यादिनिषेधेपु साधारणानकान्तिकतेनति सुधिया समनुसंधेयं निर्मत्सरतयेति रहस्यमिति। तम्मात्तच्छमेवेदम । ननु यो यो निषेध: स प्राप्तिपूर्वक इति व्यापितरव लाघवादवश्यं वक्तव्या । अन्यथा वेदेतरेत्यादिनिरुक्तव्याप्तिविवक्षायां गौखवं स्फुटमेव। तथा त्वनुक्तानुमान- प्रयोगेऽपि निषेधत्वप्राप्तिपूर्वकत्वयोरव व्याप्यव्यापकमावः स्पष्ट एव। तस्यास्तु व्यभिचारः प्रोक्त एव नान्तरिक्ष इत्यादाविति शड्कां गूढाभिसंिनाऽज्गीकृत्याथापि नैव तव मतनिस्तार इत्याह-किचेत्याद्युत्तरार्धेन। इदं निपातद्वयं युक्त्यन्तरसमुख्ता-

गधक्यसिरि ।

यकमेव सलो दुर्जनम्तुष्टो भवत्रु, इति न्यायसः। तुप्यतु दर्जन इति न्यायेनेत्यर्थः । - मोडि क्रचिदर्थ विनाऽि निषेधाडपि आस्तां भंवत्वित्यन्वयः। एतेन नान्तरिक्षे मिश्चेतव्य इत्यत्रापि सांप्रठायिकरन्तरिक्षपदेन लक्षणया यज्ञमण्डपादावरणू्यभूम- यैवान्रीकृ्यहतृतो नव व्यमिचारगन्धोऽपीति निगदाभिसंधिध्वन्यते। न-वेषं चत्मिद्ध 1: सर्गीहितममिश्यत्राऽकि तत इत्यादि। ततः कचिद- पालेऽपि निषेधो भवतीति स्वीकारेणेति यावत्। ते इत्यपकर्षणीयम्। तार्किकस्य नवेत्यर्थः । किमभून्नैव करिमपीष्टमामीदति योजना। ननु कथं न मदिष्टसिद्धिरभू- दुक्तव्याप्तिम क्के डम्भदिरान्यथाख्यातेरेव सिद्धत्वादित्याशक्कां प्रत्याह-भूयादित्यादिशे- पेण। ते तार्किकम्य नव मत इस्र्थः। इह शुक्तिगजतादिभ्रमस्थले। अर्थ विनाड- नभाख्यातेग्व स्वीकृतत्वादनिर्वचनीयं रजतादिलक्षणं विषयमन्तरैवेति यावत्। प्राक् प्रथमम्। ्रमवपुः। ्रमात्मको पीत्यर्थः । अयं, इदं रजतमित्यादिलक्षणः प्रकृतः । बोध एव ज्ञानविशेष एव। कथ वा भूयादबुद्धीच्छाद्वेषप्रयत्नभावनाभिध संस्काराणां त्व.मते सविषयत्वनियमात्कयाडपि युक्त्या नैव भवेदिति योजना। नम्मात्सनि कुडये नित्रमिनि न्यायेनाSSदाविदं रजतमिति बोध एवार्थ विना नेयोपपयत इनि तत्मिदृध्यर्थमेवानिच्छताऽपि तार्किकेण गत्यन्तराभावादनिर्वचनीयं रजनमुगरीकरणीयमेव। पश्चाद्वाधस्याप्युक्तविधया व्यभिचारविहात्म र्क्यसिद्धयर्थ नद्भविष्यत्येवेनि भावः ॥ ३२॥ • ननु तदभाववति तत्प्रकारकज्ञानत्वेनेदं रजनमित्याद्यनुभवस्य भ्रमत्वात्तत्र रजतत्व- प्रतियोगिकाभावतत्वेन शुक्तिरेव पुरोवर्तिनी विवाक्षिता। तत्र तच्छव्दितरजतत्वप्रका- रकमुक्तज्ञानं भवत्येवेति क तत्थ निर्विषयत्वशक्कावकाशः । न चैवं तर्हि नीलो घट इत्यनुभवे यथ। नीलत्वप्रकारकघटविशेष्यकत्वं नियतं तथा प्रकृतेऽपीदंत्वपकारकरजतविशेप्यकत्वमेव स्यात्ततु तत्र प्रकारीभूतस्येदमंशस्य सत्त्वेऽपि विशेष्यीभूतस्य रजतस्थासत्त्वातपुनर्विषयवैधुर्यतादवस्थ्यमेव। किंच शुक्तिविशे ्यकरजतत्वप्रकारकत्वे तृक्तानुभवस्य र्जतं शुक्तिरित्याकार: स्यान्न त्विदं रजतमिति। तत्त्वदृष्टचरमेवेति वाच्यम्। दूरस्थत्वादिदोषवशाच्छौ- क्िकशौक्यविशेषा दंशप्रभोषेऽपि तदीयेदमंशस्य गृहीतत्वेन तद्विशेष्यकत्वस्य तथा

दमित्यपि क्वचिद्धानसंभवादिदं रजतमिति मानस्य तु घटो नील इति भानवदु पपत्तेश।

व्यर्टियसहिता-

तस्मादुक्तग्रमेऽपि विशेष्वीभुतशौक्तिकगृब्यमाणेदमंशस्य सत्त्वेन प्रकारीमृतस्य नलक्षणप्रत्यासत्त्या हट्टीयरजतनिष्ठरजतत्वस्थापि विषयम्य स्फुटत्वात्क नाम निर्वि- षयतेति चेन। सुरभिचन्दनमिति चाक्षुषाधुभवेपि चन्दनं पश्यामि सौरभं स्मरामी- स्पेवानुव्यवसायेन ज्ञानवक्षणप्रत्याससरेवाभामाणिकत्वादन्यथा तृणज्ञानेनापि दहि- णज्ञानमित्यतिप्रसक्ष्त नन्मूलकनिरुक्तरमसत्वमानाभाषात्। एवं त्हि भवतु अ्रमात्मकज्ञानं निर्विषयमेव बुद्धयागुक्त्तपश्चफस्य सविषयकत्वनैयत्यं तु तदितरबुद्धया-

ऋतेऽर्य चेद्वोधो भवति यदि ते माध्यमिकता भ्रभेडमौ नान्यत्रेत्यपि न गमकस्यात्र विरहात्। विमंवादोडमी चेत्मम इह म मत्येऽपि रजते

तत्राप्यादौ सर्वोडपि बोधः किं सामान्यतो निर्विषयोडभिप्रेतः किंवा बोधविशेष इति विकल्प्याऽडधं प्रत्याह -- ऋत इत्यादिप्रथमचरणेन । हे तार्किक ते तव। यदि अर्थमृते विनैव बोधो ज्ञानं भवति। इदं रजतमित्यादिभ्रमजातमिति यावत्। यदि भवति चेत्तर्हि ते माध्यमिकता शून्यवादिता स्यादिति संबन्धः । अयं भावः। बोधत्वनिर्विषयत्वयोर्व्याप्यव्यापकभावे शुक्तिरजतादेरिव घटादेरपि बोधविषयकरवेनालीकत्वमेव। तस्सत्वे बोधेतरप्रमाणाभावात्तस्य तु शुक्तिरजतादि- बोधवन्निर्विषयत्वनैव तदसाधकस्वाच्चेति। द्वितीयमपि निराचष्टे-भ्रमेSसावित्यादि- त्रिपाद्या। असावर्थ विनैव बोधो अ्रमे भ्रमविषयीभृतशुक्तिरजतादिस्थल एव । अन्यत्र अयं घट इत्यादिप्रमास्थले सु न नैव निर्विषयो बोधो भवतीत्यन्वयः । एवं तार्किकेण स्वनियमेऽभिहितेऽथ सिद्धांती तमनूद्य तत्खण्डमं प्रतिजानीते- इत्यपि नेति। इतिशब्दो द्वितीयनियमानुवादार्थः। अपिस्तु प्रथमनियमसमुच्चायकः । एवं च यत्र यत्र भ्रमाभिधबोघविश्ञेषत्वं तत्र निर्विषयत्वमिति द्वितीयनियमोऽपि नैव युक्त इति यावत्। तत्र हेतुं प्रकटयति-गमकस्येत्यादिना। अत्र निरुक्तनियम- विषये बोधत्वतौल्येऽपि भ्रम एव निर्विषयो न तु प्रमेत्यङ्गीकार इत्यर्थः । गमकस्य नियामकस्य। विरहाद्राहित्यात्। निरुक्तनियमे विनिगमकाभावादित्यर्थः । अथ पुनरपि पूर्ववादी विनिगमकप्रकाशनेन हेतोः स्वरूपासिद्धि शङ्कते-विसं- वाद इत्यादिना। शुक्तिरजतज्ञाने/त्तरं रजतार्थिनस्तदूग्रहणप्रवृत्तौ सत्यां तत्र शुक्तिमा- प्रोपलम्भेन रजतलामाभावरूपविपरतिसंवाद पवासौ गमक इत्यर्थः । सिद्धान्ती तु

समप प्रति मन्दयति-दिसदिभ। इतिशन्दीजत्राइडर्िक एव। इति एवं बदसि चेवहि स विसवाद: सत्येपि रजते व्याक्हारिकससावच्छित्तवाङलज्ाने तरावाध्ये पण्यरजतेऽपीत्यर्थः । इह-अद्वैतसिद्धन्ते। समस्तुल्य एवेति यावत।

इह-अद्वैत म्रमण नानाभावाभाषात्मकत्वेनानेकविधं दृश्येन्द्रजावं नास्ति नैव बिद्यत इति नेड नानाऽस्ति किधनात श्रतेशर्बिक अभमम्। आदिना न तु तद्द्वि- तीयमस्ति न धस्ति द्वैतसिद्धिरित्यादीनां संग्रहः । अमितपदं वेदान-त्यामिप्रायम् । बाधेति। निरुक्तवेदवाक्यकोटिकग्णकपभावाघितत्वात्सत्यरजतेपि विसंवाद: सम खवेति योजना। तस्मादनिर्वेचनीयो रमेऽपि विषयाऽनयुपेय एवेति नवान्यणारया- तिसिद्धिरित्याशय ॥ ३३ ॥। एवं सिद्धान्तिना सकल्द्वैतस्यापि शुक्तिरूप्यादिवन्मिथ्यात्वं मनसि निधाय नेद रजतमिति शुक्तिसाक्षात्कारक्षणावच्छेदेन प्रत्यक्षत्राधितत्वाच्छुक्तितरजतादेविसंवादि- पवृत्त्या यदि मिथ्यात्वं तर्हि नेह नानाडस्ति किंचनेत्यादिश्रुत्यादिबाधानव्यावहारि- कसत्यरजतादेरपि समानमेवेत्युक्ते तत्र तार्ककः सर्वत्र प्रमामवं शड्कसे-एवं वेदिस्यादिलग्घरया- एवं चेत्क्ापि नेव प्रमितिरिह तव स्विष्टमित्यव्ययुक्तं को वा विज्ञानवादाद्यव इह भविता शांकगणां विशेष:।

दन्यस्यैतादृशस्य स्फुटतरमन्चिलै: स्वीकृतत्वाच्च पूर्वैः ॥ ३४ ॥ भो वेदान्तिन्, एवं चेन्निरुकश्रुत्यवष्टम्भेन सकलप्रपश्चस्यापि सर्यत्वेन भासमा- नस्प शुक्तिरजतादिवत्प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वलक्षणं मिथ्यात्वं यदि चेसहि। इह संसारे। तव कापि कस्मिंश्चिदपि वस्तुनि विषय इत्यर्थः । प्रमितिः प्रमा यथार्थानुभूतिरिति य.वत्। नैव स्यान्निखिलस्यापि दृश्यस्य मिथ्यात्वादिति संबन्धः । पुनः स एव तत्रेष्टापचिमाशङ्क्य तदयुक्तत्वं प्रतिजानीते-स्विष्टमित्यपीत्या- दिश्रथमपादान्तेन। इदं सुतरामिष्टं असाद्वैतात्मन एव पारमार्थिकत्वेन तद्म्िन्नसक-

७० वाख्यासहिना

तत्र हेतु बोतयन्विशञेनवादमाप।दवति-को के्ादिद्वितीयपादैन। महः कारणाद्।. इह दृश्यमिथ्यात्वांशविषय इति' यावत्। विज्ञानेति। सिद्धान्तबिन्दावात्मविषयक- मानावादिविप्रतिपात्तिं प्रकृत्य क्षणिकं विज्ञानमिति सौगता इत्युक्तबौद्धविशेषसौगत संमतविज्ञानवादादित्यर्थः। सांकराणां श्रीमच्छंकराचार्य चरणैकसंमताद्वैतमतोपजी विनां भवतामिति यावत्। को वा विशेषो भविता। तेषामपि क्षणिकविज्ञानातिरिक्त्स्य सर्वस्यापि मिथ्यात्वान्न कोऽपि दृश्यमिथ्यात्वविषये विशेषो भविष्यतीति योजना। अत्र शांकरपंदन लोकोत्तरमहानुभावसंबन्धिनां युप्माकामेदं सौगतसाम्यं परमारम्य- मेवेति द्योत्यते। नस्मादिनं सर्वथा हेयमेवेति भाव । एवं तार्किकेण टश्यमिथ्यात्ववादिनि विज्ञानशदे मकलमिथ्यात्वाज्जीकारादेव/S पाढिते सति सिद्धानत। समाधातुं प्रतिजानीति मैवममिति। अदूतिनामम्माकमरे सार्किक त्वं दृश्यमिथ्यात्ववादमात्रसाभ्याभासात्सीगतसाम्यं मा वदेत्यर्थः । तत्र हेतु मकटयति-नित्यात्मेत्यादिशेषेण। नित्यः कालत्रयाबाध्यो य आत्मा प्रत्यक्कूटस्थः सचिदानन्दरूपः साक्षी तस्य सत्त्वास्सर्ववाधावधिभूतत्वेनाङ्गकवितत्वादिति यावत्। ननु किमेतावता घटादिद्वैतजालस्य प्रतिभासमात्रत्वेन क्षणिकत्वं तु तदवस्थमेव। म च बाढं दृष्टिसृष्टिवादे तथैव सिद्धान्तितत्वात्प्रतिभासना त्रत्वेऽपि ज्ञानस्याविद्यादि परिणामात्मकवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यरूपस्य त्रिचतुःक्षणम्थायित्वाभ्युपगमेन क्षणिकत्वा• भावाच्चेति वाच्यम्। निरुक्तवादे तथात्वेऽपि सष्टदृष्टियादे तु पुनरुक्तापत्तेदुर्वारत्व- मेवेति चेनन। तद्वादे हि ब्रम्मज्ञानेतराबाध्यत्वलक्षणव्यावहारिकसत्यत्वस्य प्रातिभासिकशुक्ति- रजचादीतरद्वैते स्वीकृतत्वेन पारमार्थिकयथार्थविषयकत्वेन द्वैते प्रमानुदयेऽपि व्याव- हारिकसत्यार्थविषयकत्वेन तत्र तदुदयसंभवे निरुक्तापत्तेरप्रसर दित्यमिप्रेत्य पुनर्हे- त्वन्तर स्फुटयति-व्यवहृतीत्यादिशेषेण। व्यवहृतिर्हि प्रमाणप्रमेयाभिधानाभिधेया- दिव्यापृतिस्तद्विषये प्रातिभासिकभिन्नसकलाकाशादिप्रपश्च इत्यर्थः । बोधात्तचद्टि- वयकज्ञानाख्यान्तःकरणवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यात्सकाशादिति यावत्। अन्यस्यापि। दृष्टिसृष्टिवादे हि दृष्टिर्निरुक्तरूपज्ञानाख्यवृत्तिरेव सृष्टिः प्रपभ्र- चमति स्वीकारेणात्र तद्व्यतिरेकार्थमपिशब्दः प्रकृतेऽनुकृष्य संबध्यते । तथा चोक- ज्ञानभिन्नस्यापीत्यर्थः। एतादृशस्य निरुक्तव्यवहृतिविषयतायोग्यस्य, अर्थजालस्वाSS- काशादिपदार्थवृन्दस्येति यावत्। अत्र जालपदेन प्रपश्चे बन्धकत्वाद्दुःखदत्वं तथे- न्द्रजालत्वेन कल्पितत्वं च सूच्यते। अखिलैः संपूरणैंः । एतादशैः पूर्वैर्भाष्यकारादि- भिः सकलमाचीनाचार्यैरित्यर्थः। स्फुटतरं भाष्यादित त्तद्ग्न्थेष्वतिस्पष्टं यथा स्याच-

धेति यावत्। स्वीकृतत्वादजीकृतत्वपमनि योजना। चः पूर्वहे समुच्चयार्थः। तस्मान्नैवात्र दोपतुषलेशोऽर्पीत्याशय: ॥ ३४ ।। ननु न्यायकोंस्तुभे तावत्-अथ प्रमालक्षण यन्र भ्रमेऽतिप्रसङ्गवारणाय तद्वत्त्व- मुपात्तं स भ्रमः किंरुपः। अङ्गीकृता च तत्तद्वदिभिर्भ्रमस्य तत्तद्रपता । तदुक्तम्- आत्मख्यातिरसत्ख्यातिरन्यथाख्या तिरेव च । तथा ऽनिर्वचनख्यातिरख्यातिः ख्यातिपञ्चकम् ॥ इतीति चेन्न। इदं रजतमत्यादिभ्रमग्य रकादी रजतत्मादिप्रकारकतया व्यधिकरण- प्रकारकत्वेनान्यथाख्यानिरुपत्वात्।अन्यथा प्रकागनतरण व्यधिकरणधर्मेण ख्याति- रन्यथाख्यातिरिति तदिवरणादिति सप्रभङ्ग सपमाण ाइड़क चान्यथा्याततिस्वरूपं निरूप्यार्थादिदं रजतमित्यादेः शौक्तिकेदमशविशेष्यकहटृस्थरजतत्वप्रकार कत्वेन तत्रा- निर्वचनीयरजताद्यर्थस्वीकारानीचित्यमपि संसूच्यात्र सौध्रान्तिका इसादिना सौत्रा- न्तिकवैभाषिकप्राभाकरसंमताः क्रमादात्मख्यात्यसत्ख्यात्यख्यातीः सप्रपश्चं संदुष्याय्रे वेदान्तिनस्त्विति त्वन्मतमप्युपक्रम्य, अनिर्वचनीयख्यातिरेव भ्रमः । अनिर्वचनीयस्य सत्वेनासत्वेन सत्त्वासत्त्वाभ्यां च निर्वक्तुमशक्यस्य तत्रोत्पन्नप्रातिभासिकरजतस्य ख्यातिरिति तद्विवरणादित्याहुरिति तदनूद्य तदप्यसदिति तत्तच्छत्वमपि प्रतिज्ञाय प्रसिद्धरजतस्य भानेनैव निर्वाहेणानम्नस्थलेSनिर्वचनानन्तरजतोत्पत्तितन्नाशतत्सामग्री- कर्पने गौरवेण चानिर्वचनीयख्यातिवादस्याप्रयाजकत्वात्। न च रजतविषयकचाक्षुषे रजतचक्षुःसयोगस्य हेतुतया रजतचक्षुःसंयोगाभावेन प्रसिद्धरजनचाक्षुषं न संभवतीत्यनिर्वचनी ख्यातिरावश्यकीति वाच्यम्। स्वाव्यव हितोत्तरक्षणोत्पत्तिकत्व विषयतासमवायोभयघटित सा मा ना घिकरण्योभयसंबन्धेन चक्षु :- संयोगविशिष्टचाक्षुष एव चक्षुःसंयोगस्य हेतुतया तदभावेऽपि ज्ञानलक्षणासंनिकर्षेण प्रसिद्धतद्भाने बाधकाभावात्। न च ज्ञानलक्षणायाः संनिकर्षत्वे मामाभाव इति वाच्यम्। सुरभ चन्दनमित्याद- नुरोधेन तत्संनिकर्षस्याSSवश्यकत्वात्। न च तत्र चन्दनत्वेन सौरभमनुमीयत इति वाच्यम्। सौरभमनुमिनोमीत्यनुव्यवसायाभावेन तथा वक्तुमशक्यत्वात्। पतेन ज्ञानलक्षणसंनिकर्षाभ्युपगमे तन्मूलकपर्वतो बहनिमानित्यादि प्रत्यक्षेणैव षह्न्यादिगोचरप्रवृत्त्याद्युपपत्ती पर्वतो वह् निमानित्याद्यनुमितिमात्रोच्छेदप्रसङ्ग इत्यपि निरस्तम्। तत्र पर्वत वहनिमनुमिनोमत्यिसनुव्यवसायेन तद्च्छेदाभावात्।

आासहिता-

भत ग्रमस्थके विषयादिगतव्पश्य रमताशिविम अल्यक्षरत्य कार्गतावचउदकमिति गौरजम्। अनिर्वचनीयख्यात्युपगमे क रजतत्वादिकमिति । लाभवमिति । तमुच्छम् । पकारतासंबन्धेन रजतत्वादेरेव दोषकार्यतावच्छेदकतया गौरवाभावात्। एतेन अमस्थले लौकिकषिषयतार्स्वाार आवश्यकः । रजव साक्षात्करोमीत्यादिप्रत्ययात्। एवं च लौकिकसंनिष विनः तदसंभयेनानिर्षचनीयद्व्यातिस्वीकार इत्यपि निरस्तम्। जनन्तानिर्वचनीयरजतोत्पत्यादिकल्पनमपेक्ष्य क्लसहेतुताकदोषस्यैव लौकिकषि- भयतानियामकत्वकल्पनात्। किंच दोषस्य रजतादिहेतुत्वमते न तावद्रजतत्वावच्छिन्नं प्रति दोषस्य हेतुत्वम्। प्रसिद्धरजते व्यमिचारात्। न च विजातीयरजतत्वावच्छिन्न तद्धेतुत्वमिति वाच्यम्। ममाणान्तरेण ताहशवैजात्यासिद्ेः। दोषजन्यतवकलेदकनया क्ल्पनप्येवं तत्। जपरं च प्रसिद्धि रजतसामर््जन्यताबच्छेदकं प्रसिद्धानिर्वचनायसाधारणं चान्यद्रज- तत्वमिति जातित्रयकर्पने गौरवम्। अपि चानिर्वचनीयरजताङ्गीकारे तव प्रसि- दूरजतार्थिनः प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । न च प्रसिद्धा निर्वचनाययोस्तादात्म्यप्रहात्तदुपपासतरिति वाच्यम्। तदपेक्ष्य सप् रजतयोस्तादात्म्यरहस्वी कारस्यैवीचित्यात। अनन्तानिर्वचनीयर जतोत्पत्त्याथकलपमेन लघवात्। एवं रजतभेदतद्व्याप्यादीनां अह कालेऽपि रजतोतपत्तौ बाधकाभावेन तद्वा- नापत्िः। एवं रक्रजतोत्पत्तावुक्तभेदादिनिर्णयवतोऽपि पुरुषान्तरस्थ तद्रजतचाक्षु- षापतिः। चक्षुःसंयोगादिसन्धात्। बाधनिर्णयप्रतिबन्धकतायाश्च भवद्धिरनभ्युपग- मात्। तस्मादन्यथास्यासिरूप एव अ्रम इति सिद्धम्। योऽन्यथा सन्तमात्मानम- न्यथा प्रतिपद्यत इत्यादिभ्रमानुवादकश्रुतिस्वारस्यमप्यत्रैवेति संक्षेप इत्यन्तअ्रन्थेन तत्र हेत्वादि प्रपश्चचमात्कथं भ्रमस्थलेSनिर्वचनीयरजतादर्थस्वीकारेण तस्यानिर्वचनीय- ख्यातित्वावश्यकत्वं कथं या नान्यथाख्यातित्वमिति। अत्रोच्यते। प्रसिद्धरजतभानं हि तव रजतत्वरूपा या सत्यरजतनिष्ठा जाति: सैवेदं रजतमित्यत्र प्रकारभय भासत इत्येवेष्ट सैव हि पुरोवर्तिनीं तद्व्यक्तिमन्तरा कथं भासत इत्येवाऽऽदौ पृच्छामः । नहि व्यक्तिमन्तराऽपि तद्धानं कुत्रापि दृष्ट- चरम्। नापि शौक्तिकेदमंशलक्षणव्यक्ते: सत्वेन तत्र तद्धानोपपतिसंभव इति ट्क्तम्। धटेडपि पटत्वादिभानापत्तेः । न वा तन्नि्कृष्टतदिद मंशमात्रविशेष्यकत्वेन

पट इति प्रमापत्तेः । सादृश्यभावान्न तथेति चेन्न। अयं गज इत्यादौ स्वामे धर्मि- अमे पीतः शङ्खस्तिक्ो गुड इत्पादौ जागरकालिकेऽपि धर्मत्रमे व व्यभिचारातू।

बाधक्यसद्धिः।

ननु सुरभि चन्दनमित्यादिवज्ज्ञानलक्षणसंनिकर्षेणोक्तरजतत्वजातेः प्रकृते प्रका- रतया भानमभ्युपगभ्यत इति चेन्न। तत्रापि यदि सौरभसाक्षात्कारश्वेतदन्यथानु- पपस्या घटेतापि यथाकथंचित्तत्कल्पनमपि। यदि सोऽप्यस्तीति ब्रूषे तर्हि चन्दमं पश्यामि सौरभं जिध्रामीत्यनुव्यवसायापातः । अस्ति तु सर्वजनीनश्चन्दनं पश्यामि सौरभं स्मरामीत्येव सः। तथा च कुडयचित्रन्यायेनोक्तोदाहरणेऽपि ज्ञानलक्षणप्र- त्यासत्तेरेव गगनकुसुमायमानत्वात्तन्निदर्शनेनात्रापि तत्कल्पनं तादृशमेव। एवं ब सुरभि चन्दनमित्यत्र चान्दनचाक्षुषप्रमया संस्कारोद्बोधे सौरभस्मरणमेवाव्यवधानेन जायमानं चन्दनधर्मिविशेष्यक सौरभप्रकारकं नीलो घट इत्यादिवदेकमिव ज्ञानं भासमानमपि न वस्तुतस्तथा किंतु निरुक्तरीत्या विभिन्नमेव ज्ञानदूयं तत्स्मृत्यनुभव भेदेनेति दिक्। ननु ज्ञानद्वयसत्त्वे कि प्रमाणम्। न च चन्दनं पश्यामि भौरभं स्मरामीत्यनु- व्यवसायान्यथानुपपत्तेरेव तत्र मानत्वमिति वाच्यम्। सर्वजनीनस्योक्तानुव्यवसाय-

द्वेयत्वसच्वेति चेन्न्। अनु ््ै ाणत्वा्। तथा हि-सुरमि चन्दनमिति ज्ञानद्वयम्। विभिन्नकरणकयोग्यविशिष्टन्ञामरवात्। पर्वतो वहनिमानिति ज्ञानवत्। अत्र यद्यपि पर्वतविशेष्यकं वहनिमत्परकारकमेकमेव विशिषक्कषं यासते तथाऽपि विशेषणी भूतव हनिमत्वांशस्याभुमानगम्यत्वाद्विशेष्याभू- तपर्धतय तु प्रत्यक्षसिद्धत्वाक्त यथा ज्ञानद्वयत्वमेव तद्वत्पागाप्तवाक्येन चन्दनपद- वाध्य: काष्ठविशेषो गान्विकापणे लिष्ठतीति तावन्मान्रं चाक्षुषप्रत्यक्षेणापि तवानु- भवस्तव्सौरभ्यं चाननुभवतः कालान्तरे चन्दनसाक्षात्कारेपि सुरभि चन्दनमिति प्रतीत्यनुदयाचदनुभववतस्तु तदुदयाच्चेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रकृतेऽपि स्मृत्यनुभषा- त्मकज्ञानद्वयत्वं दुरपहूनवमेव। यद्वा सारभांशे त्वत्राप्यनुमानमेव। तथा चोक्तमद्वैतसिद्धौ सामान्यलक्षणमत्या. सचिखण्डनप्रसन्न-एतेन सुरभि चन्दनमित्यादिविशिष्टज्ञानाय कल्पिता ज्ञानलक्षणा प्रत्यासचिरषि निरस्ता। चन्दनत्वेन सुरभित्वानुमानोपपतेः। अन्यथा साध्यावीरिष्ट- पक्षप्रत्यक्षोपप तेरनुमानमात्रोच्छेदप्रसक्वादिति। न च सुरभि चन्दनमिति ज्ञानस्य सौरभांशेऽनुमितित्वे सौरभमनुमिनोमीत्यनुन्य- बसायापचिरिति सांप्रतम्। पर्वतो वहनिमान् धूमादिति व्यवसायोत्तरं पर्वते धूमेन भहूनिष्कुणयोभी त्येवानुव्यवसायेन यथा प्रत्यक्षविषयीभूते पर्वतरूपे विश्नेष्ये परपर्स पश्यामीदि पृषस्यवसायो नैवोदेश विशिष्ज्ञनत्वस्यु नीलोडयं वट इस्यानितान: १०-3

७४ व्याख्यासहिता-

वत्साम्येSपि प्रत्यक्षविषयीभूतपर्वतरूपविशेष्यांशस्य गौगत्वादनुमितिविषयीभूतवह् नि- मत्त्वलक्षणविशेषणांशस्यैव प्रधानत्वात्तद्विषयक एवानुव्यवसायोदयस्तद्वतसुरभि चन्दनं मधुरो गुडः शीतलं जलमित्यादिव्यवसायात्तरमपि विशेषणीभूतस्य सुरभित्वादेरनु- मितिविषयीकृतस्यापि प्रत्यक्षविषयीकृतविशेष्यीभूतचन्दनाद्यपेक्षया गौणतया तदि- षयकः पृथगनुव्यवसायो नैवोदेति किंतु सौरभ्यविशिष्टं चन्दनं पश्यामीति विशि- ष्टविषयक एवासावुदेतीति कोक्तापत्तिप्रसक्तिः । दष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोर्विशिष्टज्ञानत्वस्य विशेष्यविशेषणयोः क्रमात्पत्यक्षानुमितिवि- षयतायाश्र तौल्येऽपि दष्टान्ते विशेष्यस्य पर्वतस्यैव गौणत्वं न तु विशेषणस्थ वहूनि- मत्त्वस्य दार्ष्टान्ते तु विशेषणस्य सुरभित्वस्यैव गौणत्वं न त विशेषष्यस्य चन्दन- स्येत्यत्र न विनिगमनाविरहः। उभयवादिसंमतस्य तथानुभवान्यथानुपपन्नत्वस्यैष विनिगमकत्वात्। एतेन न च तत्र चन्दनत्वेन सौरभमनुमीयत इति वाच्यम्। सौरभमनुमिनोमी त्यनुव्यवसायाभावेन तथा वक्तुमशक्यत्वादिति परास्तम्। उक्तानुव्यवसायाभा- वरूपहेतोरप्रयोजकतायाः प्रतिपादितत्वात् । एवं ज्ञानलक्षण संनिकर्षाभ्युपगमे तन्मूलकसाध्यविशिष्टपक्षप्रत्यक्षेणैव वह्न्यादिगो- धरप्रवृत्त्याद्युपपत्तौ पर्वतो व हनिमानित्याद्यनुमितिमात्रोच्छेद प्रसअ्भभज्ञार्थ पर्वते वहनि- भनुमिनोमीत्यनुव्यवसायः शरणीकृतः सोऽपि तृणीकृत एव। पर्वते वहूनिमनुमिनो- मीत्यनुव्यवसायेनैव तत्र तस्यानुमितिविषयत्वं तत्त्वे च तथाऽनुव्यवसाय इत्यन्यो- न्यागयात्। किंचान्यथाख्यातिवादिना रजतविषयकचाक्षुषत्वरजतचक्षुःसंयोगत्वेन कार्य- कारणभावस्य प्रकृते भभप्रसअ्भभभ्गार्थ स्वाव्यवहितेत्यादिना तत्र संबन्धान्तरे समाभि- तेऽपि ज्ञानलक्षणसंनिकर्षमन्तरा निरुक्त्तख्यात्यसिद्ितादवस्थ्यमेव। तस्य तु निराकृति: प्रतिपादितैवेति सोऽपि प्रयासः प्रयास एव । यत्त्वनन्तस्थलेऽनिर्वचनीयानन्तर- जंतोत्पत्तितन्नाशतत्सामग्रीकरपने गौरवं तदपेक्ष्य रजतं साक्षात्करोमीति अ्रमनिर्या- हार्थ क्लप्तहेतुताकदोषरवोभयमतसिद्धस्य लौकिकविषयतानियामकत्वकल्पनं तदपि तुच्छमेव । विकल्पासहत्वात्। तथा हि-स किमुक्तप्रत्यासन्या रजते लौकिकविषयतां नियमयति यद्वा ताम- न्तरैव। नाऽऽद्यः । तस्याः प्रागेव खण्डितत्वात्। नान्त्यः । पुरेवर्तिरजतादिलक्ष- णाभिनवार्थसंपादनं विना तदसंभवात्तदश्गीकारे चानिर्वचनीयख्यात्यापचेश्। तत्मा * दत्यन्तरा वेरहानिरुक्गौरवमपि गौरवाधायकमेव न तूक्कलाघवं तथेति तत्त्वम्।

बोधेक्यसिद्धिः।

एतेन दोषस्य रजतादिहेतुमत इत्यादिना जातित्रयकलपने गौरवं तथा प्रसिद्ध- रजतार्थितया प्रवृत्त्याद्युपपत्त्याऽनन्ततत्कल्पनागौरवमपि परास्तम्। अन्यथानृ+पचेः सर्वतो बलवत्त्वात्। तदुक्तं श्रीमद्वार्तिककारचरणै :- अन्यथानुपपत्तिश्चेदस्ति वस्तुप्रसाधिका। पिनष्टयदृष्टिवैमत्यं सैव सर्वबलाधिका ॥ इति ॥ ३४ ॥ एवं रजतभेदतद्व्याप्यादीनां ग्रहकालेऽपीत्यादिदोषाभासोपन्यासस्तु सिद्धान्ताक्षा मासषायित एवेति शिवम। तस्मादन्यथाख्यातेः सर्वथाऽप्यसिद्धेरखिलैरपि तार्फि- कैरिदं रजतमित्यादिश्र मेष्वनिर्वचनीय ख्यातिरेव बोधवाधादेरर्थमन्तराऽन्यथानुपपत्याऽब- श्यमेवाज्नीकर्तव्येत्याशयेन तन्र सनिदर्शनं युक्त्यन्तरमपि व्युत्पादयन्नुपसंहरति अम इत्यादिशिखरिण्या- भ्रमेडर्यों न स्याच्ेद्वशसपनयेदविम्बमखिलं कथं छायाग्राहीति च सदमदन्यः म रजतमू। अवश्यं स्वीकार्य: कणभुगनुगैराक्षचरणै- रपि प्राच्यरनव्यैरपि न गतिरन्या स्फुरति यत् ।३५।। अ्रमे शुक्त्यादौ रजतादिान्तिस्थल इत्यर्थः । अर्थः । अनिर्वचनीयोडमिनयः स्वाश्रित शुक्त्यवच्छिन्नचैतन्यैकविषयका लो कादिस कल सा म ् यु पेता ज्ञानपरिणामीभूतर जतादिपदार्थ इति यावत्। न स्याचेद्भ्रमत्वावच्छेदकावच्छेदेन न भवेष्येत्त्वत्संमता- न्यथाख्यात्यैव निर्वाहे सति नैव सिद्धूयेच्ेदित्यर्थः। छायेति। एतन्ामा कश्िच्छार्या प्रतिमानं प्रतिबिम्बं प्रतिमा प्रतियातना प्रतिच्छायेत्यमराज्जले प्रतिफलितं प्रतिबिम्बं मृहूणन् बिम्बमात्मानं प्रतिआ्राहयतीति व्युत्पत्त्याऽष्यन्वर्थसंज्ञो जलजन्तुविशेष इत्यर्थः। अखिलं संपूर्णमपि। बिम्बं तद्भाध्यप्रतिबिम्बपतियोगिकबिम्बत्वावच्छिन्नं नित्यजम जीवनादिव्या पाराधिकृत जीमूतादित्य सित दुतिअह विद्युसार कासप्तर्िक्रवादिभिन्नं याव खषेतनमित्य: । एतेन वक्ष्यमाणे महारामायणादिपसिद्धे लवणाब्धौ दक्षिणस्यां दिशि स्थिते तस्मिनिरुक्क्मेगदिप्रतिबिम्बानां तज्जलधिजले संभवेऽपि तदाकर्षणेन तेषां कथ न पारवश्यं संपन्नमिति प्रश्रः प्रत्युक्त्तः । तत्र तदाकर्षणावर्णनादेव तथाविधेश्वरे- छछाया: कलप्यत्वादन्यथा तदानीमेव जगद्व्यवहारविप्ठववापत्तेश्रेत्याकूतम्। कथ वशुपनयेत्स्वाधीनतामानीयान्न कथमर्पात्यन्वयः । भयं भाव: ! प्रतिबिम्बो हि भ्रमत्वेन सर्वसंमतः । तत्र यदि निरुक्त्तानिर्षनती पार्थरूपत्वं तथा ।दूबिम्बांभूतेन तदधिष्ठानेन सह तथादात्म्यं च न साभक

७६ व्याख्यासहिता-

सदावश्यकतैवेति। अन्राखिलपदेन लोके मण्यादिलक्षणं हि प्रतिबन्धकं प्रतिबध्यस्य वहन्यादेर्दाहशक्यशमेय प्रतिबन्नाति न तु प्रकाशशक्तिमपीति। तद्वस्प्रकृते नैवास्ति किंतु सार्वाशिकपारवश्यमेवेति द्योस्यते। स च च्छायाग्राही तावदुक्तः श्रीमदार्षे रामायणे सुन्दरकाण्डे प्रथमसर्ग एव- प्रदृश्यमानः सर्वत्र हनूमाम्मारुतात्मजः । भेजेडम्बरं निरालम्बं पक्षयुक्त इवाद्रिराट॥ सुवमानं तु तं दृष्ट्रा सिंहिका नाम राक्षसी। मनसा चिन्तयामास प्रवृद्धा कामरूपिणी।। अद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याभ्यहमाशिता। इदं मम महासत्त्वं चिरस्य वशमागतम् ।। इति संचिन्स्य मनसा छायामस्य समाक्षिपत्। छायायां गृह्यमाणायां चिन्तयामास बानरः ॥ समाक्षिसोऽस्मि सहसा पडगूकृतपराक्रमः । प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे ॥ सिर्धमु्ष्वंमचश्वैष वीक्षमाणस्तदा कपि। ददर्श स महासत्वमुस्थिसं रवणाम्भसि ॥ तदू दृक्ट चिन्तयामास मारुतिर्विकृताननम्। कपिराज्ा यथाऽऽख्यातं सत्त्वमद्भुस्दर्शनम्।। छायाग्राहि महावीर्य तदिदं नात्र संशयः । म तां बुद्ध्वाऽर्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान्कपिः ॥ व्यवर्धत महाकायः प्रावृषीव बलाहकः । तस्य सा कायमुद्धीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः ॥ वक्त्रं प्रसारयामास पातालाम्बरसंनिभम्। घनराजीव गर्जन्ती वानरं समभिद्रवत्।। सःददर्श ततस्तस्या विकृतं सुमहन्मुखम् । कायमात्रं च मेघावी मर्माणि च महाकपिः । र रया विद्यत वकंज्र वषरसंहगण कृपि: । संक्त्ष्द मुखुंरारामं निपमात महाकषि:॥

आस्पे तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः । अस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्ण पर्वणि राहुणा ।। ततस्तस्या नखैस्तीक्ष्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः । उत्पपाताथ वेगेन मनःसंपातविक्रमः ।। तां तु दृष्टया च धृत्या च दाक्षिण्येन निपात्य सः । कपिप्रवीरो वेगेन ववृधे पुनरात्मवानिति॥ अत्र तिलकः कचित्संगृद्यते। छायाग्रहणेन तद्वस्तुनिरोधशक्तिस्तस्या नमदता। महासत्त्वं स्रीरूपं प्राणिनम् । अर्थतत्त्वेन च्छायाअहणरूपार्थक्रिकियया। एवमध्या- स्मरायायणेऽव्यस्मिसेव प्रकरणे- किंचिदूदूरं गतस्यास्य च्छायां छायाग्रद्दोऽग्रहीत्। सिंहिका नाम सा घोरा जलमध्ये स्थिता सदा ॥ आकाशगामिनां छायामाक्र्कम्याऽडकृष्य भक्षयेत्। सया गृहीतो हनुमांश्चिन्तयामास वीर्यवान्। केनेदं मे कृतं वेगरोधनं विभ्नकारिणा। दश्यते नैव कोडप्यत्र विस्मयो मे प्रजायते । एवं विचिन्त्य हनुमानघोदृष्टिं प्रसारयन्। तत्र दृष्टा महाकायां सिंहिकां घोररूपिणीम्।। पपात सलिले तूर्ण पद्भ्यामेवाहनद्रुषा। पुनरुतष्लत्य हनुमान्दक्षिणाभिमुखो ययाविति। छयास्पर्शमात्रेण जन्तूनां गतिनिरोघेनाSSकर्षकशछायाअह इत्युच्यत इति तट्टी- काकूभागेशभट्टः। ननु किमेतावता सा हि ब्रह्मदत्तवरप्रभावात्मतिबिम्ब क्षेगमात्रेण बिम्बाकर्नणशक्तिशालिना मैहकानाशी राक्षस्येव न त्वेवंजातीयः कश्वित्जनजन्तु रप्यस्तीनि चेन्न। तथात नगेशभट्टव्वाख्याताध्यारामायणानुसारेण तेलक व्याख्यातमहासत्त्वमिति .. पराज्ञा यथाउडख्यात सत्त्वमद्भुतद निम्'। छायाग्राहीनि

अपि संभावितत्वात्। तिल कृन्मने तथात्वेऽपि मदभिप्रेतभ्रमस्थलीयार्थविशेषससत्वांशे विसंवादाभावाच्च। भत व सूतसंहिताया यज्ञवैभवखण्डेऽपि मरणसूचकअकरण

दर्पणे वा जडे वाडपि परैषां वाऽथ चक्षुषि। अनिरसकं एरूsअमानं पयव्पाये न जीपलीति।। १०-२

व्याख्यासहित

नन्बथाप्यनिर्वचनीयख्यातिसिद्धि: कथमित्याशसकां निगमनव्याजेन समाधसे- इति चेत्यादिना नव्यैरपीत्यन्तेन । चः प्रागुक्तहेतुसमुच्चयार्थः । निरुक्तान्यभानुपप- चिसिद्धभ्रमस्थनीयार्थविशेषा वश्यकत्वादपीत्यर्थः । कणेति। काणादशास्त्रप्रवीणैषै- शेषिकैरित्यर्थः । आक्षेति। अक्षचरणोऽक्षपादो गौतमस्तस्येमे तथा तत्प्रणीतशाखा- ध्येतारो नैयायिकास्तरपीति यावत्। ते उभे अपि प्राचीनादिभेदेन द्वेधा व्यवहि- यन्त इति तथाविधानामपि तेषां संग्रहार्थ तान्विशिनष्टि-प्राच्यैरित्यादिना। एता- हशैरपि निरुक्तवैशेषिकनैयायिकाभिर्धानखिलतार्किकैरपि। स भ्रमस्थलीयोऽर्थः । तं लक्षयति-सदित्यादि। सत्त्रिकालाबाध्यं ब्रह्म। असत् कचिदप्युपाधौ सतत्वेन पतीत्यनर्ह शशविषाणादि ताभ्यामन्यस्तत्प्रतियोगिकमेदद्वयवाविति यावत्। एता- दश: क इत्यत्राऽडह-रजतमिति। उपलक्षणमिदं रज्ज़रगादेरपि। स हि नेवं रजतमित्यादिना बाध्यमानत्वास् कालत्रयाबाध्यव्रह्मवत्सन्। निरुक्तबाधात्पूर्व तदर्थिन इदं रजतमित्यादिना प्रतीयमानत्वान्न कचिदप्युपाधावप्रतीयमानशशविषाणादिवदस- क्विति लक्षणसंगतिः । तथा चाऽडहुः श्रीमधुसूदनसरस्वत्योऽद्वैतसिद्धौ-सत्प्रतियो- गिकासत्प्रतियोगिकभेदद्वयं वा साध्यमिति। अवश्यं स्वीकार्योऽन्नीकरणीय एवेति योजना। ननु भवस्वेवं भवत्सिद्धान्ते तत्तथाऽप्यन्यथाख्यातिवादिभिः सर्वैस्तस्किमिति स्वी कार्यमित्याशड्क्य गत्यन्तराभावादिति हेतुं द्योतयन्समाधत्ते-नेत्यादिशेषेण। यदस्मा

स्वीकारेतरेत्यर्थः । गतिः शुक्तिरजतादिभ्रमस्थलीयबोधवाधादेर्निर्बाधनिर्वाहमार्ग इति यावत्। न स्फुरति नैव भासत इति संबन्धः । तस्मान्निखिलैरप्यन्यथाख्यातिवादिभिः

एवमेवोक्तमद्वैतसिद्धावपि। नाप्यन्यत्र स्थितस्य रूप्यस्य भानादन्यथाख्यातिः । अत्यन्तासत इवान्यत्र सतोऽप्यपरोक्षप्रतीतिप्रयोजकसंनिकर्षानुपपत्तेस्तुल्यत्वात्। न च संस्कारस्मृतिदोषाणां प्रत्यासत्तित्वम्। रजतप्रत्यक्षमात्रे रजतसंयोगत्वेन कारणत्वा- वधारणात्। संनिकर्षान्तरसत्त्वेऽपि तदभावे रजतप्रत्यक्षोत्पत्तेर्वक्तुमशक्यत्वात्। न च लौकिकप्रमारूपप्रत्यक्ष एव तस्य कारणत्वम्। अस्य विभागर्य स्वशिष्यानेव प्रत्युचितत्वादित्यादि। अत्र गुरुचन्द्रिकाऽपीषत्संगृद्यते-प्रत्यक्षमात्र इति। द्रव्यनिष्ठविषयतया प्रत्यक्ष- सामान्ये इन्द्रियसंयोगस्य हेतुत्वकल्पनायां लाघवात्। लौकिकालौकिकविषयतया प्रत्यक्षे इन्द्रियसंयोगोडलौकिकविषयतया प्रत्यक्ष उपनयनादिहेतुरिति कल्पनानव-

्रधैक्यमिद्धिः। ७९

काशातमुरमि चन्दनमित्यादौ सौरमं स्मगमीत्येव प्रत्ययादपनयनादिहेतृत्वे माना- भावाच्चेति। नन्वेवमपि श्रीमधुसुदनसरस्वतीभिः प्रागुक्ताव्वैतसिद्धिमध्ये गुरगि चन्दनमिति पर। भिमतज्ञानलक्षणाप्रत्यासत्त्युदाहरणे सुरभित्वांशेऽनुमनमेवेत्युक्तं ब्रम्मानन्दैस्तु तत्र स्मृतिरेवोक्त्तेति कथ नानयो: परस्परं विगेध इति चेत्सत्यय। अनुमानपक्षेऽपि चन्द- नत्वरूपलिव्नचाक्षुषोत्तरं तत्सुरमित्वव्याप्यमति व्याप्तिस्मृतिस्त्वावद््यक्येव। एवं च यदि सिषाधयिषाद्यनुमितिसामग्रीमाचल्यं तदा स्मृतंः जातायामि सत्यां तस्यास्त- दऋत्वेन चन्दनत्वेन सुरभित्वमनुमिनोमतत्यव प्रत्ययो सवत्यन्यथा तु चन्दनचाक्षुपो- सरं सौरमस्मरणमवेत्युभयमप्यविरुद्धमेवंति बोध्यम्। यत्तु योऽन्यथा सन्तमात्मानमित्यादि कास्तुभकृताऽन्यथाख्यातिसाधकत्वेन वच- नमुदाहारि तदिन्द्रजालभिव मायामय: स्म्न इव मिश्यादर्शन कदलगिभे इवासारं नट इव क्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यागनोग्ममितीति द्ेत प्रकृत्य मेत्रायणीयश्रुत्यै- क्यादनिर्वचनीयख्यातिपरमवेति तत्त्वम्। विम्तरसत्वनिर्वचनीयवाद एवेति शिवम् ॥ ३५ ॥ इदानीमुद्देशक्रमप्राप्तामसत्ख्यातिमप्यनूद्य दृषयति-असदेवेत्यादिमालभारिण्या -- असदेव विभाति रुप्यमेपा पदमत्व्यातिरितीह शन्यवादी। तदपि स्फुटमीदगेव तुच्छं पहतारथे न हि जन्यमानमक्ति ॥३६॥। रूप्यं-इदं रजतमिति अ्रमेऽवभासमानं रजतम्। असदेव शशविषाणवत्तुच्छमेव। शुक्तिसाक्षात्कारोसरक्षणावच्छेदेन नेदं रजनं नात्र गजत किंत्वसदेव रजतमभादि- त्यनुभवादिति भावः। विभाति-इदं रजतमिति अ्रमविषयतयाऽवभासत इत्यर्थः । किं तत इत्यत आह-एषेति। एषा निरुक्तरूपा। असदिति। असतः शून्यस्य ख्याति: प्रख्यातिः । इदं रजतमित्यादिभ्रमत्वेन प्रसिद्धिरिति यावत् । इति निरु- क्प्रकरेण। इह लोके। शून्येति ! माध्यमिकानिधो बौद्धविशेषः । तदुक्तं चित्र- दीपे -शून्यं माध्यमिका जगुरिति। यद्दक्ीति रोपः ! तदपि निरुक्तासत्ख्यातिक- थनमपि। ईद्गेव। अन्यथाख्यातिकथनवदेव। स्फुटं साष्टमेव। तुच्छं निःसार- मेवास्तीत्यध्याहृत्यान्वयः । तत्र हेतुं वक्ति-यदित्यादिशेषेण। यद्यस्माद्धेतोः। अर्थ स्वविषयमृते विना जन्यं प्रागभावप्रतियोगि। एतेन कूटस्थाद्वैतज्ञानव्यावृत्तिर्योत्यते। एतादशं भानं ज्ञानमू। नह्यस्ति। हिरवधारणे। नैवास्तीति संबन्धः । तस्मानुच्छ- त्वेन कचिदप्युपाधौ सत्त्वेन प्रतीत्यनर्हस्यासत इदं रजतमिति अ्रमविषयत्वं बरुवन्मा- ध्यमिको भ्रान्त एवेति भाव: ।

व्याख्यामहिता-

एतेनासत्ख्यातिवाद्यानन्दनीर्थीयोऽपि माध्वापराभिधः प्रत्युक्तः। तदुक्तम्वैतसिख्धौ- तस्मादनिर्वाच्यख्यातिरेव प्रमाणसंभवान्न त्वसदन्यथाख्यातिः प्रमाणविरहादिति। किस्त- रस्तु तत्रैव तथा गुरुलनचन्द्रिकाभिधतट्टीकयारपि च बोध्यः। इह त्वनतिप्रयोजन- त्वाद्विस्तरभयाच्च मया नव तत्प्रपञ्च्यत इति संक्षपः । ब्रह्मविद्याभरणेऽप्यध्यासभाष्य- विवरणे-असत्ख्यातिर्द्वेधा-मन्यवादिनां निरधिष्ठाना तान्त्रिकाणां केषांचित्सा- घिष्ठानाऽसदारोप्येति ॥२६॥

नाचार्यर्गुर्वादिसीगतान्तानां सं्वपामप्येनेषां विस्तरेणाऽडकरादौ तत्तदवसरे खण्डि- तत्वान्नैवात्र मया तत्प्रपश्चो विग््यत इति वदन्नुपसंहरति-अर्थ इत्यादिशालिन्या- अर्था ना्ति ज्ञानमेवास्ति रूप्य- मित्ये पाऽडामग््यातिरप्युक्तहेतोः । प्रत्याख्याना नेगतसयेपिता या पूर्वेश्छिननाः मर्व पते त्वलं तत् ॥ ३७ ॥ रूप्यं-इदं रजतभिति मगयिषयीभूत रजतमित्यर्थः । अर्थः कश्चिद्विषय्यतिरिक्त्ो विषयलक्षणः पदार्थ:। नास नरुतत्रमविषयीभूतत्वेन नैत्र वर्तत इति यावत्। एवं ताहं निरुक्तन्रमे विषयतयावासमानस्य रूप्यस्य का गतिरित्यत आह-ज्ञान- मेवेति। इदं रजतमिति व्धिवह पुरोवर्तिरजतरूपेण भासमाना। अस्ति वर्तन इत्यन्व्रयः । भघतु किं ततस्तत्रां इसात्ािना। इतिशब्द: प्रकारार्थः । एषा कथि- तरुपत्वेन साक्षिप्रत्यक्षति यावत। आत्मेति। आत्मनो बुद्धेरव ख्यातिर्निरुक्त्तत्रमे प्रसिद्धिर्ज्ञानज्ञेयात्मना परिणातरित्यर्थः । अपिः पूर्वोक्तमतसमुच्चये। उ्तेति । पूर्व पद्यान्तिमचरणनिरूपितादर्थ बिना जन्यज्ञानानुपपत्तिलक्षणलिप्जादिति याव। सा प्रत्याख्याता निरस्ता भव ति संबन्धः । सा केत्याकाडक्षायामाह-सौगर स्येति। या सागतस्य विज्ञानवादि बौद्धम्येपिताडभिप्रेताडस्तीति योजना। तदुक्तं तं केचिदन्य नान्धमेत्यादिभाप्यव्याख्यानऽन्यथाख्यातिपक्षे व्याख्या याऽडनन्दज्ञानाचाय:। अरत्र तन्यत्र बाहे शुक्त्यादावन्यस्य ज्ञानस्य ध्मों रजता- दिस्तस्याध्यासो बहिरिव तदभेदन धीरित्यात्मख्यातिवादिनस्तमध्यासमाहुरि।' योज- मेति। एतेन पातञ्जला अपे परास्ताः । तेपामप्यध्यासेऽर्थस्य मानसत्त्वात्। तथा चोकं योगवार्तिरट-अत्र च शासत्रेऽन्यथाख्यातिः सिद्धान्तो न त सांख्य- वदभिषकमात्रय्। अनित्यायुचिदुः खानालकष मित्यशुचिसखात्मख्यातिरवि ्व्ेत्यागा-

बाधेक्यमिद्धि:।

अनाकारमनुभवसिद्धं शुक्त्ादिसंनिकृष्ट विहाय दुरस्थरजतादिविषयकत्वकरपने गौरवात्। सवमे दृष्टमिदानी नास्तीति स्वरूपतो बाधनुपपत्तेश्र। विपपृथव्यादिचित्तस्थं न बहिष्ठं कदाचन। स्वमभ्रममदाद्यषु सवेरेधानुभूयते। इति स्मृत्या अमेऽि चित्तस्थविषयस्यैव दर्शनसिद्धेश्च। तथा च त्रह्मसूत्रदवयम्- संध्ये सष्टिराह हि। तदभिव्यानादेव नतिरोहितं ततो हस्य बन्धविपर्ययाविति चेतीि। ततः कि तत्राऽड-पूवरत्यादिशेषेण। पूर्वैः श्रीमद्भाप्यकारचरणादिभि: पूर्वाचायैः। पते गुर्वादयः प्रकृताः । सर्वडि भदवादिनः संपूर्णा अपि च्छिन्नाः खण्डिता एव तत्तस्मादलं पर्याप्मिनि। ३७।।

सिद्धान्ते तु कथं तदव्यवस्थन्याशडक्य कि सामान्यतः पृच्छस्धुत विशेषत इति विकल्प्यान्त्यपक्षे त्वग्रे ततन्तमेदेन तुपन्यसतकम्यपरकायो वक्ष्यमाणत्वा श्ैवात्र तत्समाधानावसरः। प्रथम मुसनाधीयत एवत्यभिपेत्य भ्रमकारणतभ्िवा- रणकरणतल्वक्षणतदभिघा नतदुदाहरणान च कमात्कययति-स्रगादीत्यादिपृथया- मनायुपहितात्म चिद्धि षय मो हमा्त्रतत्यितं नदकमिति नश्वरं सदमदन्यरूपाकृति। अनिर्वचनगंक्षक स्फरत भोगिराजादिर्क भ्रमष्विति सधीश्वरस्तदलभभ्युपेयं किल॥ ३८ ॥ स्रगत्र मन्दान्घकारपतिता मालत्यादिमालैव तदुपहिता। यथमात्मचित् तदविषयकं यन्मोहमात्रं तूलाज्ञानावस्थाज्ञानापरपर्यायं पल्वाज्ञानमेव तस्मादुत्थितमुत्पन्नमित्वर्थः। भत्र मात्रचा पराभिमतदोषसादृश्यसंस्काराः परास्ताः। तेषां व्यभिचारित्वात्। तथा- विषयकरणदोषान्न भ्रमः सीविदि स्यादषि तु भवति मोहात्केवलादेवमेव। भगवति परमात्मन्यद्वितीये विचित्राद्वयमतिरियमस्तु आरन्तिरज्ञानहेतुरिति च एवं संस्कारेड प्युद्म्। तग चोक्तं संक्षेपशारीरके- सादृश्यधीप्रभृति न त्रितयं निमित्तमध्यासभू।मेदु जगत्यनुगच्छतीदम्। ब्ाह्मण्यजातिपरिकल्पनमात्मनिछ्ठं जात्या न साम्यमुपलब्घमिहास्ति पूर्वमिति।। तदेकेति। सगादुपहितात्मचिदेकविषय कसमानाधिकर कप्रमानाशथमिति यावत्। ज्ञानाज्ञानयोः समानाश्रयसमानविषयकत्वेनैव नाश्यनाशकभावात्। चैत्राभ्ितनट- ज्ञानेन मैत्राश्रिततद्विषयकाज्ञानभङ्रपसक्भज्जार्थ समानाश्रयेति। चैत्रमात्राभितषट- ज्ञानेग तन्मात्राभितपटाश्ञनभअ्पसअअभारये न सलानविषयेति! तथा। सदसदन्येलि।

कसाखव्यासहिता-

शदुक्तमद्वैतसिद्धौ-सत्प्रतियोगिकासत्पनियोगिकभेदद्वयं वा साध्यमिति। अत्रे सदसती ब्रह्मतुच्छे एव तदुभयप्रततियोगिकभेदद्वयस्य शक्तिरजतादौ सत्वेन लक्षण- समन्वयः । विस्तरस्तु तत्र तट्टीकादवये च ज्ञेय। उपलक्षणमिदमपरैतल्लक्षणानामपि। यतो निरुक्तविशेषणत्रयाविरिष्टं तत एवं । अनिर्वचनेति। सदादिरूपेण न विद्यते निर्वचनं निर्धारणं यस्य तदनिर्वचनम्। अनिर्वचनमिति संज्ञा यस्य तत्तथत्यर्थः । तथा हि। स्गाधयपहितात्मचिद्विषयमोहमा- नोस्थितत्वेन तदेकमिति नश्वरत्वात्सदिति वकतुमशक्यमेव। न हि त्रिकालाबाध्यतया सच्छब्दवाच्यं वस्तु केनचिद्वाध्यं भवति। अत एव म्वाधिष्ठानप्रमोदयपर्वक्षणाव- घिप्रतीयमानत्वात्कचिदप्यपाधौ सत्वेन प्रतीत्यनर्हत्वलक्षणमसदित्यपि वक्तुमयुक्तमेव। एवमुभयरूपत्वमपि परस्परविगेधादेव तथोभयभिन्नरूपत्वमप्यप्रसिद्धत्वादेवानुचि- समिति निरुक्तगतिरेव शरणमित्याशयः । तदुक्त भगवद्धिः खण्डनकृद्गि :- समस्तलो कशास्त्रैकमत्यमाश्चित्य नृत्यतोः । का सदस्तु गतिम्तत्तद्वम्तुर्धाव्यवहारयोः ॥ इति प्रभः । उपपादयितुं तस्तैमतैरशकनीययोः ॥ अनिर्वचनतावादपादसेवा गतिस्तयो । इति समाधानम्। एतादशं भोगिराजादिक सगाद्यध्यम्तविषधरवरादिकम्। आदिना शुक्ति- रजतादिकम्। भ्रमेषु। अयं सर्व इत्यादिभ्रमात्मकज्ञानावच्छेदेनेत्यर्थः । स्फुरति विषयतया प्रतिभासत इति यावत्। इनि। एवंप्रकारेण। तत्। तम्मात्कारणादख्यात्या- दिषादिमुख्ययावद्भेदवादिभिरुपपादयितुमशक्यत्वादित्यर्थः। अलमवश्यमेव। सुधीति। सकलमुमुक्षुक्षितिपतिभिरिति यावत्। अभ्युपेयं किल गत्यन्तरवैघुर्यादादरणीयमेवे- त्यन्वयः सरल एव। तम्मादनिर्वचनीयख्यातिरेव सकलदोषविकला श्रुत्यनुकुल

ध्यात्वसाध्यकशुक्तिरजतादिदृष्टान्तकयुक्तिम्ला चेत्याकूतम् ॥ ३८॥ ननु तच्तदाचार्याणामवान्तरमतभेदेऽपि भवत्वेवं सिद्धान्ते सामान्यतोऽनिर्वचनी- घख्यातेः कारणादिपश्चकव्यवस्था, तथाऽपि श्रीमद्गगवत्पूज्यपाद भिघभाष्यकारपादा- रविन्दानां किमध्याससामान्यलक्षणं संमतं कतिविधश्च स इत्याशङ्क्य तत्संमतं तल्ल क्षणद्वयं तथा कारणाध्यासकार्याध्यासमेदेन तद्ंद्वविध्यं तथार्ऽर्थाध्यासज्ञानाध्यासभेदेन पुनस्ततथात्वं तथा संसर्गाध्यासतादात्म्याध्यासभेदेन पुनरवि तद्द्वैविष्यं च सोदाहरणं

बोधैक्यमिद्धिः।

अन्यतान्यावभाम: मकलबुधमतोऽन्याम एवं द्विधादपि मत्यासत्यक्यरूपा जनकमुखतनु्जेयतज्ज्ञानमूर्ति:। मंमर्गः केवलं स्यात्मत इदम इव व्यालमुख्ये भ्रमऽत्र तादात्म्यं चामतः स्यादिदमि गुणगतेऽस्मिन्यथैवोरगाढ:।।३९।।

इत्यर्थः । अन्येति। अन्यस्य रजतादेरभामः प्रतिभासमात्रमिति यावत्। एवं भाष्यसंमतं प्राथमिकमध्यासलक्षणमुक्त्वा द्वितीयं तदाह-सत्येति। सत्यं पारमार्थि- कादिसत्यतापन्नं सामान्यतो बाधविधुरमित्यर्थः । असत्यं बाध्यं तयोरयदेक्यमहमज इदं रजतमित्यादिसंमेलनभानं तदेव रूपं यस्य स तथेति यावत्। एवं द्विधापि निरुक्तद्विःप्रकारकलक्षणात्मकोऽपीत्यर्थः। एतादृशोऽध्यास आरोपः । सकलेति । सकलाः स प्राणमसृजत प्राणाच्छद्धां खं वायुज्योतिरापः पृथिवीन्द्रियं मनोऽन्नमन्नार्दर्य तपो मन्त्राः कर्म लोका लोफेषु नाम चेति प्रभोप- निषत्प्रसिद्धाः प्राणादिषोडशकलाविशिष्टा: संपूर्णजीवाः। बुधाः साक्षात्परम्परासंबन्धेन बा बुधाः। अद्वैतव्रम्मात्मैक्यसाक्षात्कारलक्षणचरमप्रमावत्त्वेन तत्त्वज्ञाः । येन स तथा श्रीमच्छंकराचार्यसंज्ञको भगवानद्वैतशास्त्रभाष्यकारस्तम्य मतः संमतोऽस्तीति संबन्धः । श्रीमद्भाष्यकारादिनिखिलपर्वाचार्यवर्यसंमतोऽस्तात्यपि वार्डर्थो बोध्यः । उपलक्षण मिदमपरपरीक्षकाणामपि। तथा चोक्तं भामत्यां सर्वथाऽपि त्वन्यस्या न्यधर्मावभासतां न व्यभिचरतीति भाष्यव्यारयाने-अन्यस्यान्यधर्मकल्पना अनृतता सा चानिर्वचनीयेत्यधस्तादुपपादितम्। तेन सर्वेषामेव परीक्षकाणां मतेऽन्यस्यान्यध- र्मकल्पनाऽनिर्वचनीयाSवश्यंभाविनीति, अनिर्वचनीयता सर्वतन्त्रसिद्धान्त इत्यर्थ इति। एतेनाऽडद्यलक्षणं संक्षितं भवति। द्वितीयं तूक्त भगवद्धिः श्रीमद्भाष्यकारपादारविन्दपरागैः कण्ठत एवाध्यास- भाष्ये-सत्यानृते मिथुनीकृत्येति। सिद्धान्तबिन्दौ मधुसृदनसस्वतीभिरपि-सत्या· नृनवस्तुसंभेदावभासोऽध्यास इति। एवं लक्षणद्वयमध्यासीयं संक्षिप्य तस्य कारणा- ध्यासकार्याध्यासभेदेन द्वैविध्यं विधातुं पुनर्विशिनष्टि-जनकेति। जनयतीति जन- कमखिलजन्यस्याSSकाशादेस्तथा जीवेशतद्वेदस्वचित्संसर्गात्मकव्याप्यस्यापि जगतः परिणाम्युपादानं तद्वत्क्रमाद्व्यापकं च तन्मुखं प्रधानं यस्य कार्याध्यासस्याहंकारादेः हस तनुः स्वरूपं यस्य स तथा कारणाबात्मक इत्यर्थः ।

व्याख्यामहिता-

एवं पुनरषि तस्य द्वैविध्यमभिधातुं तं विशिनष्टि-ज्ञेयेति। ज्ञातुं योग्यो जरेय- शिद्विषयीभूतोऽर्थस्तथा तस्योक्तरूपस्यार्थस्य यज्ज्ञानमविद्यावृत्त्याद्यवच्छिन्नं चैतन्मं च ते मूर्तिराकारो यस्य स तथा। अर्थाध्यासज्ञानाध्यासात्मक इति यावत्।

सुष्यमेवोतान्योऽपि कम्पिदस्ति तद्गेद इत्याशक्कय संसर्गाध्यासतादात्म्याध्यासार्यं तद्भेददयमपरमपि कथयन्नारोप्येऽधिष्ठानस्य संसर्गाध्यास एव तथाघिष्ठाने ताव- दारोप्यस्य तादात्म्याध्यास एवेति च नियमं दष्टान्तदार्ष्ठान्तिकयोः स्पष्ठयति-संसर्ग इत्याधुसरार्धेन। अत्र चतुर्विधेप्यध्यासे इदम इदमंशात्मकाघिष्ठानांशस्य व्यालमुरुये सर्पादि- रूपे अ्रम इब्र सतो त्रह्मणः, असनि इत्यार्थिकम्। केवलं संसर्ग एव स्यात्ससर्गा- व्यास एच भवेत्। चस्त्वनें। असतस्त्वव्यस्तस्य। सतीत्यार्थिकम्। अधिष्ठान इत्यर्थः । गुणगते रज्जुगने इदमि इदमंशेडम्मिन्साक्षिप्रत्यक्षे यथा-उरगादेरध्यस्तस्य सर्पादेस्तादात्म्यमेवायं सर्प इति तद्रपतैवास्ति न तु संसर्गस्तथा तादात्म्यमेवेती- त्यध्याहत्य यौजना । मन्वाद्यलक्षणमनयत्र शुक्त्यादावन्यावभासोऽन्यस्य रजतादेरभास: प्रप्तिभास इति वयुत्पस्या ज्ञानाष्यासे समन्वयादप्यर्थाध्यासे रजतादिरूपे कथ समन्वियादिति चेन्न। वयुत्पत्त्यन्तरेण तत्रापि तत्संभवात् । तद्था-अन्यत्रेति तु प्राग्वदेव । अन्येति। अवभास्यते विषया क्रियत हत्यवभासः। अन्यश्चासाववभासश्वेत्यन्यावभासो रजतादि- पदार्थ इति। एवं चाष्यासद्येऽपि संभवत्येवेदं लक्षणमिति संक्षेपः । नन्वेवमपि कथमस्यानादौं कारणाध्यासेडविद्यादिरूपे समन्वय इति चेत्। उच्यते। अन्यत्र दश्याधिष्ठानत्वोपलक्षिते दङ्मात्रे वस्तुनि, अन्योऽनाद्यविद्यािष्ठानािष्ठेय-

प्रागुक्तव्युत्पत्या आरोप इत्यर्थाध्यासस्तथा षष्ठीसमासेन ज्ञानाध्यासश्र सुघट एवेति। नमु सिद्धान्तबिन्दावविद्याध्यासश्चैक एवानादिरित्युक्तं त्वया त्वविद्याचित्संव- व्भजविशतद्भेदचिदाभासानां तन्निवृत्तौ निवर्तमानत्वेन तद्व्यप्यानामन्येषामपि चतुर्णामनादित्वमुच्यत इति कथं न तद्विरोध इति चेन्न। चशब्देन तत्रोक्तचतुष्ट- मस्यापीष्टत्वात्। अवधारणस्य तु तद्धेदं तर्थव्याकृतमासीदितिश्रुतिमासेद्धाव्याकृता- कयमहापत्य दशायां तेषां तत्राविस्पष्टतवेन स्थितत्वेऽपि तन्मात्रविषयसुषुप्तिसमप्रती- सभिषायकस्वाच्। अन्यथा ववाष्टमक्फटकायामव्याकृतपदार्था रूपणं मकम्य।

बोधक्यासैद्िः।

तत्र साभासाडविद्या मूर्तामूर्तप्रपश्चवीजशक्तिरूपा तदजन्यत्वेऽपि तन्निवृत्तौ निवर्तमान- क्वेन तद्व्याप्यैश्वैतन्यतत्संबन्धजीवेशविभागचिदाभासैः सहानादित्वादव्याकृतमित्यु- ध्यत इति तन्निरूपणं कथं संगच्छेत। तस्मान्न कोऽपि मयि तद्ग्रन्थविरोधगन्धो- पीति ध्येयं धारैः । एवमेवान्यत्रापि विरोधपरिहारे प्रयतिष्यामहे।

इत्यध्यासलक्षणस्य भवतु समन्वयः, परं तु पश्चमः संसर्ग: केवलमित्याद्युत्तरार्धे संस- र्गाध्यास उक्तः स एव न संभवत्यादौ। ततस्तत्र लक्षणसमन्वयस्तु कुडयचित्रन्यायेन दूरतोऽपास्त एव।

त्यन्तविविक्तयोर्धर्मघर्मिणोमिथ्याज्ञाननिमित्तः सत्यानृते मिथुनीकृत्याहमिदं ममेद- मिति नैसर्गिकोडयं लोकव्यवहार इति भाष्यव्याख्याने श्रीरामानन्दसरस्वतीभि: सत्य मनिदं चैतन्यं तस्यानात्मनि संसर्गमात्राध्यासो न स्वरूपस्येत्युक्तोऽसौ कथमपलप्येत इति सांप्रतम्। तत्रैव प्रकृतभाष्ययोजनस्य। जाड्यचैतन्यादिधर्माणां धर्मिणावई कारात्मानौ तयोरत्यन्तं विभिन्नयोरितरेतरभेदाअहणेनान्योन्यस्मिन्नन्योन्यतादात्यम न्योन्यधर्माश् व्यस्यासेनाध्यस्य लोकव्यवहार इति योजनेत्युक्ततवेनाSडत्मानात्ममी- इभयोरपि परस्परतादात्म्याध्यासस्यैव तत्संमतत्वादिति चेन्न। अन्योन्यात्मकतामिति यथाश्रुतभाष्यानुसार्युक्तरामाननदग्रन्थस्य मतान्तरपरत्ाद न्यथा समुदाहृतस्यं तत्प्रघट्टकस्थस्यैवोत्तरत्रन्थस्यासांगत्यापत्तेश्र। तच्च मतमुक्त संक्षे- पशारीरके-'अध्यस्तमेव हि परिस्फुरति अ्रमेषु नान्यत्कथंचन परिस्फुरति अमेषु । रज्जुत्व शुक्तिशकलत्वम रुक्षितित्व चन्द्रैकत।प्रभृतिका नुपलम्भनेन'इति। अत्र हि, इदं रजतमित्यादाविदमंशो योडयं अ्रमे भाति सोऽपि रजतादिवदिष्ठानाज्ञाननिबन्ध- नोडनिर्वचनीयतवेन वाध्य एव न त्वधिष्ानीयेदमंशसंसर्गमात्रम्। निरुक्तव्याप्तिवि- रोधादित्यमिप्रायः स्पष्ट एव। तेनैतन्मते तु नैव रंसर्गाध्यासः किंतु सर्वत्र तादा त्म्याध्यास एवेति सिध्यति। इदमेव मतं नूर्सिंहभट्टोपाध्यायैरशीकृतमित्युक्तं सिद्धा

नृसिंहमट्टोपाध्यायः पूर्व रजतविभ्रमात्। न मानमिदमाकारवृत्ताविति समभ्यधादिति।। मत्र टीकाऽपि मूलकृतामेव। इदं रजतमिति विशिष्टगोचरैकैवाविद्यावृत्तिर्दोषादिसहक- तेनिजलयोगादुसचते। न कब: आगिदमंत्र माश्रगोचरडन्या बृतिसस्लीवि मतान्बरणक ११-3

व्यारयासहिता-

धृसिहेति। न मानमिति। तथा हि। न तावत्प्रत्यक्षम्। ज्ञानद्वित्वाननुभवात्।

पीतः शब्ो नीलं नभ इत्यादध्यासेषु व्यभिचारेण तद्रेतोरिति न्यायेन दोषसंप्रयो- गादिनाऽन्यथासिद्धेश्वाध्यासहेतुत्वाभावात् । अत एव न सादश्यज्ञानमपि तद्ेतुः। रभ्नादिविसदशे रजतानध्यासनियमस्तु अवश्यंभाविविशेषदर्शनकृतप्रतिबन्धादेवेति भाव इति। न चास्मिन्मते त्वात्मनोऽप्युक्तरीत्याऽध्यस्तत्वेन बाध्यत्वाच्छून्यवादापत्तिः कथ परा- करणीयेति वाच्यम्। विशिष्टं शुद्धान्नातिरच्यते विशिष्ट शुद्धादतिरिच्यत इति च मतदूयं शास्ते प्रसिद्धमेव। तत्राSडदे गामानयेति वृद्धवाक्यं श्रुत्वा यां कांचिद्गोत्वावच्छे- दकावच्छिन्नां गोव्यक्तिं पूजादर्थमुपानीय मध्यमवृद्धः कृताज्ञो भवति लोके। गां नमस्कुर्यादिति विधावपि च तादशी गोव्यकति नमस्कृत्य चैत्रस्तथा भवति शास्त्रे।

सिदध्या विशिष्ट शुद्धान्नातिरिच्यत इति पर्यवस्यति। अन्त्य तु सोडयं मनुष्यलोक: पुत्रेणैव जम्य इति जातपुत्रोऽभीनादषीतेति ब

कजयाग्न्याधानाघिकार प्रयोजकपुत्रित्वविशिष्टदेवदत्तत्वस्या तिरिक्तत्वाद्वीरीष्टं शुद्धाद- तिस्च्यत इत्येव पर्यवस्यति। तेनेहाऽऽत्माघिष्ठानकाध्यस्तत्वविशिष्टात्मनः सका- शादन्त्यमतर्रा्या शुद्धात्मनोऽतिरिक्तल्वेन सत्वान्नैव शून्यवादापत्तिरिति दिक्। नन्वेवं तर्हि संसर्गाध्यासान्जीकारतदनङ्गीकारकन्मतयोर्विरोधपरिहारः कथममिति भेज। अत्रैवाम एतन्मतविचिन्तने विरोषस्य परिजिहीरषितत्वात्। एवं च संसर्गा- ध्यासतादात्म्याध्यासयोरुभयोरप्याद्यलक्षणस्य समन्वयस्तु क्रमात्संसर्ग: केवलं स्या- दित्याद्युत्रार्धपादयार्निगदेनैव व्याख्यातः सोदाहरणमपि। ननु भवत्वेवमादयलक्षणस्य षोढाध्यासेष्वपि कारणादिरूपेषु समन्वयः परं तु द्विर्तायस्य कथमसाविति चेत्। उच्यते। कारणाध्यासे सत्यं द्वैताघिष्ठानत्वोपलाक्षितं चिन्मात्रमेव सर्वबाघावधिभूतम्। तथा-असत्यं बाध्यत्वान्मिथ्याभूतमविधाघ- नादिदृश्यपश्चकमपि तयोरैक्यं समेलनमेव रूपं तद्धेदं तर्द्यव्याकृतमासीदिति श्रुति- प्रसिद्धं स्वरूपं यस्य स तथेत्यर्थः। एवमहंकारादिसकलकार्याध्यासेऽप्यहमस्मीत्यादि- रपेऽप्यसौ सत्यमबाधितत्वादुक्त्ताध्यासाधिष्ठानत्वापलक्षितं सन्मात्रं तथा-असत्यं माध्यत्वाम्मिध्याहमादि तयोरैक्यरूपोऽसावतिस्फुट एव। एतेनार्थाध्यासे सत्यासत्यै- स्यरूपत्वं व्याखयातम्।

बोधैक्यसिद्धिः।

अज्ञानाहंकारादेः स्वतः सत्ताशून्यत्वेन सत्यासत्यैक्यरूपत्वात्। ज्ञानाध्यासे तु, इदं रजतमयं सर्प इत्यादिवदहमस्मीत्यादावपि सत्यमधिष्ठानीभूतमिदमंशवत्सन्मात्र- मबाघितत्वादसत्यं रजतादिवद्वाध्यत्वान्मिथ्याभूतमहंकारादिकं तयोरैक्यं संमेळनं रूप्यते निरूपणविषयी क्रियते येन ज्ञानेन स ज्ञानविशेषस्तथेति याबत्। संसर्गाध्या- सतादात्म्याध्यासयोस्त्वेतल्लक्षणसमन्वयः सदष्टानतं कण्ठत एवोक्त: संसर्ग: केवलं म्यादित्याद्युत्तरार्घचरणयोरिति सर्वमवदातम्। इहाSडद्यलक्षणे ऽन्यपदार्थस्थ मापेक्षत्वेन निगृढत्वलक्षणास्वरसादन्त्यमेव सिद्धा- न्तलक्षणं बोध्यम्। तदुक्तं सिद्धान्तबिन्दौ-यद्वा सन्यानृते मिधुनीकृत्येति भाष्य- बचनात्सत्यमिथ्याचम्तुसंभेदावभासोऽध्यास इत्येव सिद्धान्तलक्षणमिति। तस्मान कोऽप्यत्र शङ्कावकाश इति सर्वे सुमङ्गलम् ॥ ३९ ॥ एवं सप्रपश्चमध्यासनिरूपणे कृतेऽपि तत्र शिष्यः सद्वस्तुनः स्वर्स्मिस्तादात्म्येन कल्पिते मिथ्याभूते द्वैते सिद्धान्त्युक्तं संसर्गाध्यासं गूढाभिसंधिरेवानुवदति-संसर्गो यदीत्यादिशार्दूलविक्रीडितेन- मंभगों यदि ते मतः मत इहाध्यामस्तदाडमी मृषा वाच्यस्तस्य तथात्मतैकवचनात्मंक्षेपशाररके। बाढं चत्क सतोऽस्ति भाष्यगढितः संभेदभासोSमताऽ- ध्यस्तस्याखिलवस्तुनोऽनृततयेत्यत्रोच्यते श्रूयताम् ॥४।। अयि श्रीमत्सद्गुरो। ते तव। यदि इह साक्षात्परम्परया च साक्षिप्रत्यक्षेऽरविद्या- तद्व्याप्यानादितत्कार्यात्मकाकाशादिद्दश्यजाले इति यावत्। सतः कालत्रयाबाध्यस्व- प्रकाशप्रत्यग्वस्तुन इत्यर्थः। मंसर्गः संबन्धात्मक एव प्रकाश्यप्रकाशभावात्मकोऽघ्यास आरोपः । मतः संमतोऽस्तीत्याद्यध्याहृत्य योज्यम्। ननु किं तत इति चेत्तत्र गूढा- भिसंधिमुद्धाटयति-तदेत्यादिपूर्वार्धशेषेण। सपार्चानाचार्यवचःसंमतहेतुकम्। तदा तस्मिन्पक्षे। असौ निरुक्तासदनुयोगिकः प्रोक्तरूपसत्प्रतियोगिक आरोप इत्यर्थः । संक्षेपेति। तस्य निर्णीतरूदाध्यासस्य। तथात्मतेति। तथा वक्ष्यमाणमृषाशन्दित• मिथ्यारूप आत्मा स्वरूपं यस्य स तथात्मा तस्य भावस्तथात्मता तस्या एकं तन्मा त्रप्रतिपादकं यद्वचनं वाक्यं तस्मादध्यस्तस्य नियतमिथ्यात्वप्रतिपादकवाक्यादित्यर्थः । तच्च वाक्य पूर्वपद्यव्याख्यान एवोदाहृतम्। अध्यस्तमेव हि परिस्फुरति अ्रमेष्वि- त्यादि। मृषा मिथ्यैव। वाच्यो वक्तव्यो न त्वध्यस्तसंसृष्टत्वेन मिथ्या स्वरूपतस्तु सत्य एवेत्यन्वयः ।

व्याख्यासहिता-

ननु भवत्वेवं का नः क्षतिरिति वदतः श्रीगुरोरेव वाक्यमन्द्य तत्र शिष्यः शस्कते बाढं चेदित्यादिना, अनृततयेतीत्यन्तेन। बाढमित्यर्धाङ्गीकारे। भवत्वेवं कि तेनेति वदसि चेत्तहि भाष्यगदितः सत्यानृते भिथुनीकृत्येतिभाष्योक्तः सतोऽघि- हनीभूतसदस्तुनोऽसता मिथ्याभूतेनाSडरोपितेन सहेत्वर्थः । संभेदेति। संमेल- नावभासः । अध्यस्तस्य-आरोपितस्य। अखिलेति। सर्वपदार्थस्य। अनृतन्रया मिथ्यात्वेन। कास्ति न कापि संभवतीति संबन्धः । इतिशब्दः शठ्कासमाप्त्यर्थः । सत्राSSचार्य: समाधातुं प्रतिजानन्शिप्यमभिभुखी करोति-अत्रेत्यादिशेषेण॥४।। एवमध्यस्तमेव हि परिस्फुरति अमेष्वित्यादिसमुदाहृतसंक्षेपशाररिकवचनात्सामा- न्यतः सर्वस्यापि अ्रमभासमानवस्तुनोऽध्यस्तत्वेन मिथ्यात्वात्सद्वस्तुनः सकलद्वैता- विष्ानीभूतस्य दृङ्मात्रस्यापि दृश्ये संसृष्टत्वेनाध्यस्तस्य संसर्गाध्यासत्वेनैव मिथ्यातवे प्राप्ते सति सत्यानृते भिथुनीकृत्येतिभाष्योन्नीतसत्यासत्यक्यरूपोऽध्यास इति द्वितीयं

भयोरपि मिध्यात्वादित्याशङ्कायाः पूर्वपदे प्रतिज्ञातं समाधानमाचार्यः समुदाहृत- अ्रन्थयोस्तात्पर्यभेदेनाविरोधाभिधमभिदधानः प्रथम भा्यस्वारस्यं स्पष्टयति-सत्यानृते इतीत्यादिव सन्ततिलकया- सत्यानृते इति वच: प्रमृतीह भाष्य- मालम्व्य बाध्यमतिमेव नभः मदेवम् । सत्संविदोऽनुभवनाअ्रभआदिदृश्य सत्यानृताध्यसनसंकथने प्रवृत्तम ॥ ४१ ॥ प्रभृतिअरहणात्सत्यानृते मिथुन कृत्याहमिदं ममेदमिति नैसर्गिकोडयं लोकव्यवहार इति वाक्यमेव गृद्मते। तेन निरुक्तं भाष्यव।क्यमित्यर्थः । इह लोके। नभ आकाशं सत्। उपलक्षणमिदं घटादेरपि। एवमुक्तप्रकाराम्। बोध्येति। संबोध्य शिष्यनु द्विमेवेति यावत्। आलम्ब्यानुसृत्य। रुदिति। सती कालत्रयाबाध्या येयं संवि- त्स्वप्रकाशचितिस्तस्या इत्यर्थः । नभआदिदृश्ये आ:।शाघखिलद्वैतावच्छेदेनेत्यर्थः । उपलक्षणविधया कारणदृश्यस्यापि संग्रहादिति भा:। सत्येत्यादि। सत्यं काळ-

ध्यसनमषिष्ठानस्याऽडरोपे संसृष्टविधया, आरोप्यस्य चाघिष्ठाने तादात्म्यविधयाऽडरोपणं तस्य यत्संकथनं मुमक्षून्प्रति सम्यगनुभवाद्यनुसारेण प्रतिबोधनं तस्मिन्विषय इत्यर्थः । प्रयमस्तीत्यन्वयः ॥४१॥। मेव

. 7 ..

वाधैक्यसिद्धिः । ८९

सर्वज्ञात्ममुनीश्वरीयवचनं त्वात्मज्ञदृष्टेर्वशा- द्युक्तं तस्य यतोऽवभाति मकलव्यापाऽपि चिद्व्याप्यवतू। मिथ्यैवाद्वयसच्चिदेक विमलानन्दात्मसाक्षात्कते- स्तस्मान्नैव विरोधगन्धकलनाऽप्यध्यासशाखेऽस्ति न:॥४२॥ सर्वज्ञात्मसंज्ञका ये मुनीश्वरा ब्रह्मविद्धरिष्ठाः संक्षेपशारीरकाचार्यास्तेषामिदं तथ तदचनं चेति तथा। अध्यस्तमेव हि परिस्फुरति भ्रमेष्वित्यादि प्रागुदाहृतपद्यमि- त्यर्थः । तुशब्दः प्रोक्तमाष्यविरोधशड़काशान्त्यर्थः । आत्मेति । ब्रम्मनिष्ठानुभूतेः । वशाज्जीवन्मुक्तवुद्व्यधीनत्वादिति यावत्। युक्तं संगतमेवास्तीति शेषः। तत्त्वज्ञवर- बुद्धयैव निरुक्तसंक्षेपशारीरकवाक्योक्तसंलर्गाध्यासविषयीभूतवस्तुनोऽि मिथ्यात्वं भव- तीति भावः । तत्र हेतुं प्रतिबोधयति-तस्येत्यादि। यतो हेतोस्तस्य जीवन्मुक्तस्य। सकलेति। सर्वद्वैतसच्तास्फूर्त्यादिप्रदत्वेन तदनुस्यूताऽपीत्यथः । अपिना मुमुक्षुद्दशे दमनुचितमिवेति द्योत्यते। चित् प्रत्यगात्मचितिः । व्याप्यवन्निरुक्त्तदश्यसममेव । अदूयेति। अद्वैतब्रह्मात्मक्यापरोक्ष्यादित्यर्थः । मिथ्यैवावभाति मृषैव परिस्फुरती- त्यन्वयः । अत्र ग्रन्थनाम हित्वा साक्षाचन्नामत्रहणेन तत्रान्वर्थनामकत्वान्महामहिमत्वं संप्रथो- त्यते। नन्वात्मज्ञेत्यनेनैव विवक्षितेष्टसिद्धौं सत्यां किमद्वयेत्यादिहेतुनेति चेन्न। परो- क्षज्ञानेनाप्यात्मज्ञत्वसंभवेन तद्व्युदासार्थमुक्तहेतोरवं्यकत्वात्। न च तत्रापि, आत्म- साक्षात्कृतेरित्येतावतैवापरोक्षात्मज्ञानलाभे सत्यद्वयाद्यानन्दान्तसपपदी व्यर्थेति वाच्यम्। तत्त्वंपदार्थैक्यघटकत्वेन तत्सार्यक्यात्। तद्यथा-सदेव सोम्थेदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयमिति तदैक्षतेति व श्रुतिभ्यां प्रतिपादितशोघिततत्पदार्थसूचिका अद्धयेत्यादिचतुष्पदी । विमलेत्यादित्रिपदी तु तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्परेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मेति

प्रतीचस्त्वंपदार्थस्यापि शोधितस्य सूचिका। अनयोलावात्कर्मधारयस्त्वखण्डैक्यरूपा- भेदस्य वाक्यार्थस्येति। नन्वेवं सत्यानृते मिथुनीकृत्येत्यादिभाष्यं सन्नभ इत्याद्यनुभवादाकाशादियावद्दृश्ये ·कल्पितेऽधिष्ठानीभूतस्य सद्वस्तुनः संसर्ग एव मिथ्याभूतो न त्वविष्ठानं सद्वस्तु तथा मिथ्या भवत्यन्यथोभयोरपि परस्परमध् स्तत्वेन बाधितत्वाच्छून्यवादप्रसभ इत्यभिप्रामं मुमुक्षुबुद्ध ब्रनुरोघेनैव प्रवृत्तं तस्यैवोक्तविधसकलदृश्याधिकरणकसत्संसर्गस्याविष्ठानी मूतस्य छुनि तु सकलदृश्यतादास्म्यस्य चानुभवात्।

व्याख्यामहिता

अध्यस्तमेव हि परिस्फुरति भ्रमेप्विति व्याप्तिघटितं सन्नभ इत्याधनुभूयम। दृश्यतादात्म्यापन्नं सद्वस्त्वपि सत्तादात्म्यापन्नदृश्यवन्मिश्यैवेत्यभिपायकं संक्षेपशार रकवाक्यं तु जीवन्मुक्तदृष्टयैव प्रवृत्तं तस्य व्याप्यदृश्यवद्व्यापकत्वावछिन्नं सद्वस्त्व मिथ्यैव भातीति नैवोक्तत्रन्थयोविरोधो नापि शून्यवादगन्धोऽपीत्येवमभिप्रायवर्णनः सांप्रदायिकमिति चेन्न । प्राचीनाचार्याणां तथैव स्वारस्यादन्यथा गत्यन्तरामावा्च। तथा हि-अन्योभ

व्याज्ञाननिमित्तः सत्यानृते मिथुनीकृत्याहमिदं ममेदमिति नैसर्गिकोडयं लोकव्यवह इत्यध्यासप्रतिपादके भाष्ये संक्षेपशारीरकाचार्यैरन्योन्याध्यसने निराम्पदमिदं शू जगत््यादित्यादिपूर्वपक्षमुक्त्वाऽग्रेडभिहितम्- अधिष्ठानमाधारमात्रं यदि स्यात्मसज्येत सत्यं तदा चोद्यमेतत् न चैतत्सकार्यस्य मोहम्य वस्तुन्यधिष्ठानगीर्गोचरे लोकसद्वे॥

किंचानृतद्वयमिहाध्यसितव्यमिष्टं स्याचचत्तदा भवति चोदमिदं त्वदीयम्। सत्यानृतात्मकमिद मिथुनं मिथश्चेदधस्यते किमिति शून्यकथामसङ्ः ॥ इति पद्यं प्रोक्तं तत्र मधुसदनसरस्वतीभिरन्त इदं सिद्धान्तितम्-प्रतीचः पर क्संसष्ठत्वाकारेण बाध्यत्वेऽपि स्वरूंपण सत्यत्वान्न शून्यप्रसक्क इत्यर्थ इति तेनाSऽत्मन: संसर्गाध्यास एव प्रोदाहृतभाव्यानुसारेण स्फुटीकृतोऽर मूलकारटीक काराभ्यामिति तु निर्विवादमेव ।

समनुभावयन्नात्मनोऽपि तादात्म्याध्यासमेवानात्मनि प्रकटितवान्- इदमर्थवम्त्वपि भवेद्रजते पररिकल्पितं रजतवस्त्विदमि : रजतभ्रमेऽस्य च परिस्फुरणान्न यदि स्फुरेन्न खल शुक्तिरिव ।। रजतप्रतीतिरिदमि प्रथते ननु यद्वदेवमिदमित्यपिधीः । रजते तथा सति कथं न भवेदितरेतराध्यसननिर्णयघीः ॥ अध्यस्तमेव हि परिम्फुरति भ्रमेषु नाम्यत्कथंचन परिस्फुरति अ्रमेषु रज्जुत्वशुक्तिशकलत्वमरुक्षितित्व चन्द्रैकताप्रभृतिकानुपलम्भनेनेति॥ अत्राष्युक्तटीकैव यावदुपयोगं संगृद्यते । रजतेति । एकैवेदं रजतमितिधी: तत्र यथा रजतस्येदमा तादात्यं भासते एवमिदमोऽपि रजततादात्म्यमित्यनुभ

बाधेक्यमिद्धिः। ९१

एवात्रेतरेतराध्यासे मानमित्यर्थ इति ! अध्यम्तमेव हीति। अध्यस्तस्यव भरमे स्फुर- णादिदमंशोऽप्यध्यस्त इति साधितमित्यर्थः । ननु सर्व ज्ञानं धर्मि्पभ्राननमिनि न्यायादनध्यस्तोऽपीदमंशः प्रथतामिति नेत्याह- नान्यदिति अन्यत््वरपेण संमष्टतया पा, अगध्यस्तमित्यर्थः । धर्मिण्यभ्रान्त इति व धर्मिस्वरूपेऽम्रान्त न तु संसर्गेपीत्यर्थ इति। अत्र त्वहंकाराध्यासस्य गृढत्वन प्रसिद्धरजताव्यामोदाहरणद्वारा तदध्यासलापनं प्र्ववयना मुलकृता भगवता सर्व- ज्ञात्ममुनिवरेणेदमर्थम्य रजने कलतत्वं क्वाणेन तथा रजतप्रनीतिरित्यादिक्लोकटी- काकारेणापि यथा रजतम्येदमा तादात्यं भासत एवमिदमोऽपि रजततादात्म्य- मित्यनुभव एवति वदता च तद्वदध्यम्तमेव हीति क्लोकटीकायामपि, अध्यस्तस्यैव अ्रमे स्फुरणादिदमंशोऽप्यध्यस्त इति च कण्ठत एवेदमंशम्य रजते तादात्म्याध्यास- कथनादनुभवपद्प्रयोगकरणेन चनत्पक्षस्य मदुक्तजीवन्क्तदृष्टया प्रवृत्तश्वमप्य तिस्वारसिकमेव । नन्वेवमप्यत्रैवान्ते टीकाकता धर्मिण्यभ्रान्तमिति च धर्मिस्वरूपेऽआ्रान्तं न तु संसर्गेऽपीत्युक्त्याSडत्मनः संसध्यास एवात्रापि श्लोकत्रयेभिप्रेतत्वेनोक्त इति चेन्न। सस्य संसर्गमात्राध्यासात्मकभ्रमपरत्वात्। ते च भ्रमा ब्रह्मविद्याभरणे दर्शिताः । सन्ति च केवलसंसर्गाध्यासाः । यथा दर्पणे मुखाध्यासः । तत्र हि दर्पणं मुखं वा परस्परमध्यस्यत इति नानिर्वचनीयख्यातौ वकतुं शक्यम्। तयोर्व्यवहारिकत्वेन प्रातिभासिकाध्यासानिर्वाहात्। किंतु तयोराधाराधेयभाव एव । न च सोऽधुना केनचित्प्रकारेणानुभूयते। येन तत्सजातीयस्य तत्समानप्रका- रोपस्थितिः कारणमिति निरुद्येत । एवं रक्तः पट इत्यत्रापि कुसुम्भादिगतरक्तिमः पटे साक्षात्संबन्धस्याभावात्सोध्यस्यत इनि। तस्मादुक्तक्लोकत्रये तावदात्मनोऽप्य- नात्मनि तादात्म्याध्यास एवाडत्मत्वेनेति ध्येयम्। एवमेवोक्तं प्रोक्तटीकाकौरैरेव सिद्धान्तबिन्दौ। स्वन्े तु गज इत्याकारवदयमि- त्याकारोऽपि कल्पित एव। उभयाकारबाधेऽप्यघिष्ठानभूतचैतन्यस्याबाघान्न शून्य- बादप्रसङ्गः। जाद्दशायामपि शुक्तीदंकारविलक्षणस्य प्रातीतिकस्यैव रजतेदंकारस्य भानाभ्युपगमाच्च । अध्यस्तमेव हि परिस्फुरति भ्रमेष्विति न्यायात् । शुक्तीद मंशभानपक्षेऽपि नेदमंशसत्यत्वमध्यासे प्रयोजकम्, किंत्वविष्ठानसत्य- त्वम्। अधिष्ठानं चात्राज्ञातं शुक्तिचैतन्यमिव तत्रापि साक्षिचैतन्यं विद्यत एवेत्युपपा दितम्। तस्मान्न पक्षद्वयेऽपि काऽप्यनुपपचिरिति। एवं चSडत्मनोऽनात्मनि संस- र्गाध्यास इति पक्षो मुमुक्षुद्ृष्ट्या प्रवृत्तस्तथा (इदं सवे यदयमात्मेत्यादिरित्युक्तः)

व्याख्यामाहता-

आत्मनोऽप्यनात्मनि तादात्म्याध्यास एवेति पक्षस्तु जीवन्मुक्त्तदृष्टयैव प्रववृत इत्यन- यो: पक्षयोरध्यासभाष्यसंक्षेपशाररिकयोश्च्विरोध इति मदुक्तव्यवस्था नैवासांप्रदा यिकीति दिक्। फलितमाह-तस्मादित्यादिचरमचरणेन। तस्मान्निरुक्तरीत्या, अविरोधसिद्धे- र्हतोः । नोऽ्द्वैतिनामस्माकम्। अध्यासति। निरुक्ताध्यासप्रतिपादके भाष्यादिशासे विषय इत्यर्थः । विरोघेति । विरोधलेशसंभावनाऽपि नेवास्तीति योजना ॥ ४२ ॥ तदेवमुक्तरीत्या पक्षद्वयेऽप्यध्यस्तस्य शुक्तिरजतादेर्द्ष्टान्तस्य मिथ्यात्वे विगान- (वैमत्य ) विरहेण तन्निदर्शनतः सर्वद्वैतस्यापि मिथ्यात्वं दुक्त्या तदनुआहक- श्रुत्या तथा तत्त्वमस्यादि महावाक्यजन्यब्रह्मात्मक्यविषयकाप्रतिबद्धसाक्षात्कृतिरूपानु- मूत्यर्थापत्त्या च सिध्यतीति प्रतिबोधयांत-एवमित्यादिस्त्रग्धरया- एवं दृष्टान्तभूतं रजतमिह यदा शुक्तिवाधिकवाध्यं तद्वन्मिथ्या तदा किं न भवति मकलद्वैतरूपन्द्रजालम।

युक्त्याऽप्यंवं चिदात्माद्ूयद्रढमिनि नोऽनात्ममिथ्यात्व- मिद्धि: ॥४३॥ एवं प्रागुपन्यस्तभाप्यादिरीत्येत्यं्थः । इह लोक शास्त्रे च। दृष्टान्तेति। निद- रशनीभूतमित्यर्थः। एतादृशं रजनं शुक्ता ्रान्तिभान रूप्यम् । यदा यस्मिन्नद्वै- तपक्षे। यद्वा यावद्वेदवादिबाधक्षणे। शुक्ताति। अधिष्ठानभृतशुक्त्यवच्छिन्नचैतन् विषयकप्रत्यक्षप्रमैकबाधितमित्यर्थः। एतेन ज्ञाननिवर्त्यत्वलक्षणं तस्य मिथ्यात्वं दोत्यते। तदा तम्मिन्नेव क्षणे। सकलेति। संपूर्णदृश्यलक्षणमायाविवर्तजातमिति यावत्। तद्वन्निरुक्तरजततुल्यमति यावकू। तत्र षोढा हेतृनाह दृश्यत्वाद्वेत्यादितृतीयपादेन। दृश्यत्वं साक्षात्परम्परया वा साक्षिविषयत्वम्। जडत्वं चिद्भिन्नत्वम्। वाशब्दोडत्र यादच्छिकविकल्पार्थः । तेन सर्वेष्वपि हेतुषु साम्येनेव सद्धेतुत्वाद्वेत्वाभासत्ववैधुर्य ध्वनितं भवति। न चैवं तर्थेकेनैव हेतुना चारितार्थ्ये सत्यन्येषां वैयर्थ्यमेवेति वाच्यम्। बुभुत्सोः प्रत्यकमनेकैः प्रमा- दाउर्यकारणैः परार्थोनुमानैरसंभावनाविनाशहेतुत्वेन तत्सार्थक्यात्। असंभावनावि पहीचयवनात्मकचचितदोपाष्यां प्रतिबन्धः प्रमाणोत्पन्नाया अप्यपरोक्षत्रभ्मविद्याया;

तथा चाऽडहुः श्रीमद्विद्यारण्यगुरुवरचरणा: प्रथमवर्णकीय विवरणसारे-'तत्रसंभावना नाम चित्तस्य ब्रह्मात्मैक्यपरिभावनाप्रचयनिमित्तैका्यवृत्त्ययोग्यतोच्यने। विपरी- रीतभावनेति च शरीराद्यध्याससंस्कारप्रचयः । इत्याद्युक्त्वाडग्रेडभिदधद्भिः । अतः शास्त्रप्रमाणादुत्पन्नाऽपि ब्रह्मविद्या चित्तदोषप्रतिबद्धा तर्क सहायमपेक्ष्य पश्चाद्विपयं निश्चिनोति' इति। परिमितेत्यादि। परिमितत्वं देशकालवस्त्वन्यतमपरिच्छिन्नत्वम्। मिलितत्वं संयुक्तत्वप्रयोजकं सावयवत्वमेव। अनित्यकत्वं प्रागभावरादिचतुर्विधान्यतमाभावप्र- तियोगित्वमू। अनित्यमेवानित्यकमिति स्वार्थे कप्रत्ययः । अनात्मत्वं पराक्स्वम् । एतदन्यतमहेतार्मिथ्या मृषा न भवति कि, अपि तु भवत्येवेति संबन्धः । ततः किं तदाह-युक्त्याऽपीत्यादिचरमचरणेन। एवं निरुक्तप्रयोगरूपया युक्त्याडि परार्थानुमानलक्षणयुक्त्याऽपीत्यर्थः। अपिना 'अतोऽन्यदारत' इति 'नेह नानाऽ- स्ति किंचनेति, यन्मनस। न मनुते येनाड,हुर्मनो मतम्। तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते' इति। इन्द्रजालमिव मायामयमित्याद्याः श्रुतयः प्रकृतयुक्त्यनु आ्हिका: समुच्चीयन्ते। चिदित्यादि। चित्स्वप्रकाशचितिरेवानधीनभानलक्षणा सा चासावात्मा चेति तथा। तस्य या अद्वयदृढमितिः सुविचारततत्त्वमस्यादिमहा- वाक्यैककरणिका अप्रतिबद्धत्रह्मात्मैक्यवषयकसाक्षात्कृतिः सार्वतरिभक्तिकेनात्र तसतिन। तया करणीभूतयेत्यर्थः । इह चित्पदेन शोघिततत्पदार्थस्तमेव भान्तमनुमाति सर्व तस्य मासा सर्वमिषं विभातीत्या दिश्रुतिसूचितस्तथाऽऽत्मपदेनाSडत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवतीत्यादि- श्रुतिसूचितः शोधितत्वंपदार्थस्तद्वदद्वयपदेनासिपदलक्षितं तयोरैक्यं च सूच्यते। अनात्मेति। एवमुक्तरीत्या तत्त्वंपदार्थशोधने समष्टिचिदाश्रित जगद्वपस्य व्यष्टिचि- दाश्रितपश्चकोशरूपस्य चानात्मनो यावद्दृश्यस्य च मिथ्यात्वसिद्धिरार्थिक्येव संपयत इत्यध्याहृत्यान्वयः । तदुक्तं विवरणसारे-एवं जीवन्रक्मणोरेकत्वे वाक्यादनुभवाद्वा झञायमाने सत्मन

स्पृथङ्निर्देशो युक्ततर इति॥ ४३ ॥ नन्वेवं श्रुतियुक्तितझविदनुभूत्यन्यथानुपपत्तिभ्यः शद्धत्रम्मण एवानात्ममिथ्यात्व- मिद्ष्या वित्यत्वं द्वैतस्य त्वनित्यत्वं ध्वनितं तन्नोपपद्तं। ब्रम्मसूत्रव्याख्यातृणामेव

१२-२

व्याख्यामहिता-

मैदिका अपि भेदाभेदवादिनः शैवाः । रामानुजास्तु श्रीवैष्णवाख्यास्तिदण्डिनः पूर्वमीमांसां द्वादशाध्यायी संकर्षणमीमांसी चतुरध्यायीमुत्तरमीमांसां च चतुरध्यायी मेकांकृत्य कर्मोपासनज्ञानसंअककाण्डत्रयात्मकसर्ववेदार्थविचारकारकं विंशत्यध्याया त्मकमेकमेव शाखं भेदाभेदप्रतिपादकं रामानुजभाव्यानुसारेण मन्वानास्तान्त्रिकवै- दिका: सन्ति । एवं माध्वा अप्यानन्दतीर्थीया: केवलभेदवादिनस्तद्भाष्यानुयायिनस्तथैव जीवे- भरभेद जीव पर स्परभेदजीवजगद्भेद जगदीश्रग्भेदजगत्परस्परभेदाभिधपश्च विधभेदज्ञाना-

प्रसिद्धा एव वैष्णवंमम्याः । तथा कथमेतेषु जीवत्सु सत्सु परोक्षतोऽपि द्वैतमि- व्यात्वसिद्धिपूर्षक मद्वैता त्मैक्यसिद्ध्या नित्यानित्यवस्तुविवेक: संभवेदित्यत्र/Sडद्द

कश्िवच्छाव रशांकरेतर इहाऽडम्नायार्थ एवास्ति चे- जूयाद्वैदिकमानिनामवमरः मांख्यादिसंख्यावताम। तत्राष्येप विशेष आर्यचरणैः प्राच्यैरलं बोधितो भव्यं मूतकृतेन भूतमपि तत्प्राप्त्ये कदाचित्क्वचित् ॥४४।। इह लोके। शावरेति। शावरं हि श्रीमच्छबरस्वामिविरचितं द्वादशलक्षणीभाष्यं सुमसिद्धमेव। तद्वच्छांकरमपि श्रीमच्छंकरभगवत्पूज्यपादविरचितं चतुर्लक्षणीभा- व्यमपि तथा। ताभ्यामितरोऽन्य उपासनरूपः। कश्चित्कोऽपि यम्य वादिनो योऽभि- मतः स कोऽपीत्यर्थः। आम्नायेति। वेदार्थ एवास्ति चेत्तर्हि। वैदिकेति। वय- मेव वेदार्थविद इति केवलमभिमन्यमानानामित्यर्थः। एतेनतेपामसांप्रदायिकत्वेना- तत्वावेदकत्वं व्यज्यते। एतादृशाम्। सांस्येति। सांख्याः सम्यक् ख्यायन्ति क्ुतिमनादत्य केवलं युक्त्यवष्टम्भेनैव चतुर्विशतितत्त्वानि सेश्वराणि तानि पञ्चविश- तिसंख्याकानि रूया प्रकथने इति स्मरणात्मकथयन्तीति वा क्रमात्कापिला: पात- अलाश्रेति तथा। त आदयो मुख्या येषां ते च ते संख्यावन्तः संख्यावान्पण्डितः कविरित्यमरात्पण्डितास्तेषामित्यर्थः । आदिना तार्किकमीमांसकादयः सर्वेऽपि भेदवादिनः संग्राधाः । समरसाखय- चिज्जटैकरस्यवादिनस्तथा वक्लभाचार्यमतोपजीविना राधावल्भिनश्र। अवसरो बेदार्थप्रतिपादकत्वेन हितोपदेशावकाश इत्यर्थः । भूयाद्भविप्यतीत्यन्वयः। एवं च निरुक्तभाष्यद्वयभिन्नो यतो वेदार्थ एव नोर्वरितस्ततो नैवात्र संसारे केषांचिदपि भेदबादिनां वेदमूलकत्वेन दितोपदेशावकाओो मवतीति भावः।

बोधक्यमिद्धिः । ६५

यद्यपि कर्मब्रह्मणोस्तु वेदार्भभूतयोर्निरुक्तपूर्वात्तरमीमांमाभाप्याभ्यां क्रमात्पति- पादितत्वे केषांचिदि प्रायो नैव विवादस्तथाडपि मन्दानामुपासनाकाण्डस्यावशेष इव भाति, परंतु कर्माओ्रोपासनानां सावदहरहः संध्यानुपासीतेति यस्ये देवतायै हविरगृ- हीत स्यात्तां वयायेद्ूषट्करिप्यत्नित्यादीनां कर्ममीमांसायां सहज्ज्ञानओ्ञोपानानामपि सर्वे खल्विदं ब्रम्म तज्जलानिति शान्त उपासीतेति मनो ब्रह्मेत्युपामीतेति च प्रभृ- तीनां ब्रह्ममीमांसायामव विचारितत्वात्स मुच्छ एवेति व्येयं धीरेः। तस्माद्योऽन काण्डद्वयेऽपि नैव विचारितः स तु वेदार्थ एव नेत्याकूनम्। तेनेह प्रागुपन्यस्तानां वादिनामवैदिकत्वं तु निरुक्तनियमाद्वति दोतयते। अत्र विस्तरस्तु सिद्धान्तसद्धान्जने गौडव्रम्मानन्द्यादी च स्पष्ट एवेति नैवेह मया प्रतन्यते। ननु भवत्वेवं नियमः श्रद्धकधनानां शुद्धवैदिकानामिष्टः प्रेक्षावत्वेन पुनः प्रतिवादिविजिगीषृणां तृक्तग्रन्थावलम्वश्च परंतु प्रोक्तनियमेपि कि पूर्वोत्तरकाण्डयो- स्तात्पर्य येनांं यथाधिकारं परम्पग्या साक्षाच्त मुमुक्षृणां तथैव प्रवृतिः स्यादि- त्यतस्तद्विविच्य ससंग्रदायं संक्षिप्य सपूर्वमीमांसकमनखण्डन सिद्धान्तयति-तत्रापी- त्याद्युत्तरार्धेन। कोऽसावत्र विशेष इत्नम्तं संक्षिपति-भव्यमित्यादिचरमचरणेन । तदक्त्तं संक्षेपशारीरक -- भव्याय भृतमिति किंच विधिपधाने काण्डेन योड्यमिह तद्विपरतिमाहुः। भूताय भव्यमिति भूनपरं हि सर्व वेदावसानमिति सूत्रकृदाचचक्षे ।। इति। विवृतं चेदं मधुमृदनसरस्वतीभिः । भव्यार्थत्वासंभवादूब्रम्मैव सन्ब्रह्माप्ये- तीत्यत्रत्यम्याप्येतिशब्दम्य नात्र भूतभव्यन्यायावतार इत्युक्तम। किंचायं न्यायः कर्मसमभिव्याहृतभृतविषयो न तु सिद्धब्रह्मविषयोऽयि। त्युत विपरीतं विविदिषावा- क्यानुसारेण सर्वपेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरिति सौत्रन्यायेन च कर्मण एव ब्रह्मशेषत्वा- वगमादित्याशयेनाSSह-भव्याय भूतमिनि। विधि: प्रधानं प्रतिपिपादयिषितो यस्मिन्काण्डे तस्मिन्। इह ब्ह्मकाण्डे। तद्वि] परीतं भूतभव्यन्यायविपरीतम्। तद्वैपरीत्यमेवाऽSह-भूताय भव्यमिति। हिर्हेतौं। यतो मृतपरं सत्यसिद्धब्रह्मपरं वेदावसानं वेदान्तमुत्रकृदाचचक्षे समन्वयप्रमुखैंः सत्रै- रुक्तवानतो भाष्यकारादय एवमेवाSडहुरित्यर्थ इति। अक्षरार्थस्त्वेवं-तत्रापि कश्चिदित्यादिपूर्वार्धोक्तरीत्या वेदार्थस्य शाबरशांकराखय- पूर्वोच्तर मीमांसाभाष्यद्वयप्रतिपादितधर्मब्रम्ममिन्नत्वाभावेन वेदार्थनिर्णयविषये यावद्वे- दवाद्यनवकाशादुक्तभाष्यद्वयमध्येऽपीत्यर्थः। भव्यं भवितुं. योग्यं साध्यं संध्याबन्द-

व्याख्यासहिता-

नाथसंप्रज्ञातसमाध्यन्तात्यन्तिककाम्यनिषिद्ध वर्जनपूर्वकपर मेश्वर प्रसादै का वाप्त्यर्थानेक-

भुतकृते बम्मैव सन्त्रस्माप्येतीत्यादिश्रुति प्रसिद्धाज्ञानमात्रपिहितत्व प्रयुक्तनित्यासिद्ध- .

बझ्मप्राप्त्यर्थमिति यावत् । अस्ति न तु भूतमपि व्रह्त्वेन नित्यसिद्धमप्यात्मवस्तु। तत्पाप्त्यै निरुक्तपुण्यप्राप्त्यर्थ पूर्वमीमांसकसंमतशेषशेषिभावरीत्या कदाचित्कस्मध्चि- दि काले। कचित्कस्मिश्विदपि देशे। भवतीत्येष निरुक्तरूपः । पूर्वकाण्डविचार- परशाबरभाष्यापेक्षयेहोत्तर काण्डविचारपरशांकरभाष्य एवेत्यार्थिकम्। विशेषस्तद्वैपरी-

आर्येति। अतिपूज्यपादैः श्रीसर्वज्ञारममुनीश्वरैः। एतेनोक्तसिद्धान्ते परमादरणी- यत्वं व्यज्यते। अलं पर्याप्तमेव। बोधितोऽभूदिति शेषः तस्मात्पूर्वपद्ये यदिदमुक्त

ज्ञाननिवर्त्यत्वलक्षणं मिथ्यात्वं तेन ध्वनितो योडयं दडमात्रं ब्रह्मात्मवस्त्वेव नित्यं दृश्यं सर्व शुक्तिरजतादिवदनित्यमिति नित्यानित्यवस्तुविवेकः । स तावदुक्करीत्या भव्याखयसुकृतसंपत्तया भव्याधिकारिण एव भवतीति भावः । एवमेवोक्तं भदीयाद्वैताविकरणचिन्तामणिमाल चित्पभार्यतट्टीकयो :- स्वोत्पत्तावप्यपेक्षा भवति किमु न वा कर्मणां ब्रह्मबुद्धे- रन्त्यो मुक्ताविवात्राप्यनभिळषत सा स्वप्रमाणं बिनान्यत्। मैवं यज्ञाविशान्त्याद्युभयनिगमती यत्पमा सर्वमिच्छ- त्यद्वैतं शंकर तं परमगुरुमहं सच्िदाननदमीडे॥ इति मूलम्। टोका -- नन्वेवमपि ब्रह्मबुद्धेरद्वैतब्रम्मात्मैक्पविषयकाप्रतिबद्धप्रमायाः । स्वो-

पि। कर्भणां संध्यान्दवादिनित्-दिकर्नणाम्। अपेक्षा चित्तशुद्धयादिदवारा। भवति किमु न वेति संशये सि। स्वफल मुक्ती यथाऽन्यन्नापेक्षते तथाऽत्र स्वोत्पावपि स्वप्रमाणं विना स्वजनकविचारितमहावाक्याभिधप्रमाकरणमन्तरा। सा न्रमवुद्धि:। अनभिलषतु मैवेच्छतु। इति-अ्त्यश्ररमः पक्षः प्राप्त इति चेन्मैवम्। कुतः। यज्ञादिशान्त्याभयनिगमतः । तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदि- धन्ति यज्षेन दानेन तपसानाशकेनेति बहिरक्रसाधनपतिपादकाततथा शान्तो दान्त उपसतस्तिततिष्य: सम्पश्षता कमाडत्मन्यनSSतमान पश्यतीसाधनतरअसावनप्रतिपा- अख्व केव ससोर्यतप्रमा यादिवत्रद्ताणमेअ्य प्रमा यद्विपयकाकवषदविः। सर्घ

बोधेक्यसिद्धि:। 4.3

संपूर्ण वैदिकं परम्परया कर्मजातम्। इच्छत्यभिलवति तमिति योजनया सर्वापक्षा च यशादिश्रतेरश्ववदित्यधिकरणाशयेन प्राग्वदेव श्रीगुरुं स्तौति-स्वोत्पच्तावपीति। एतेमोक्तरांतिकशुद्धनिरुद्नुद्धावेवाधिकारिण पूर्वपद्योक्त: स्वविवेक: स्वकार्य. साधकः समाविर्भवति न त्वन्यस्मिन्मन्थाभ्यासमात्रेण वावदूके वाचाटे पापिष्ठ इति सिद्धान्तः ॥| ४४॥

रूपचिदचिन्मिथुनीभावलक्षणाध्याससिद्धो नित्यानित्यवस्तुविवेकः कथ संभवांति स्वाभिमतः सत्सु भेदवादिविशेषर्षभेष्विति केन साधनेन वाऽसौ पारमार्थिक: संप- घेतान्यकापाठितपञ्रकीरन्यायेन सहस्रश्ः समुपलभ्यन्ते जल्पाकाः परंतु जरतगा- र्थमपि त्यक्कप्राणा एवेति नैव ते तत्त्वविवेचनप्रवीणाः सन्तीत्यपि चाऽडशङां पूर्व कोकेन शमयित्वेदानी निरुक्तसाघनपरिषुष्ठनित्यानित्यवस्तुविबेकवति तस्मिन्नत्तमन

इत्यादिशालिन्या- यावददृश्ये या श्वविडधीरखण्डं सा वैराग्यं जायते तञ्च तस्मान्: ग्रैष्मे मध्यहं तृषारतोऽपि बुद्ध्वा मार्ग तोयं क: पिषामत्य दोऽपि॥ ४५ ॥ कश्पितत्वेनानित्ये निखिलद्वैतजाले विषय इत्यर्थ:। अखण्ड निरुक्त्तनित्यानि त्यवस्तुविवेकपरिपाकक्षणमारभ्य यावद्विदेहकैवल्यपूर्वक्षणपर्यन्तमिति याक्त। गा । प्रेति। श्वविड्वत्स्वसंनिकर्षमात्रेण परमद्ःखदत्वाच्तत्तौल्यमतिरित्यर्थः । सा वैगम्य भघतीति योजना।

ग्यमिति तल्लक्षणमुक्कं भवति। अत्र हैरण्यगर्भानन्दान्तेष्टविषयसंग्रहार्थ मात्रच्। क्षणिकानिष्टाप्तिजन्यदवश्यानादरव्युदासार्थ सततेति। हारे सर्पश्रमेण दुःखदत्वभ्रा- न्तिशान्त्यर्थ प्रमितिपदम्। जडादि( अतिमूढ)गवद्वश्यानादरवारणार्थ प्रयुक्ता- न्तम्। निरुक्त्ानादरेऽपि किंचित्कालत्वव्यावुचये यावदिति। नन्बेवंलक्षणं वैराग्यं कथं भवविष्यतत्यित आह-जायत इत्यादिपूर्वार्शेषेण।

संन्ण । १ :- २

व्याख्यामहिता-

ननु वासत्रयामाध्यत्वेन हक्षमात्रमेव नित्यं दृश्यं त्ु तत्र कस्पितत्वेनाSडकाश- काषणर्यपदनिन्यमेवेनि नित्यो नित्य नामित्यादिना नेह नानाडस्ति किंचनेत्यादिना

मूय दित्याअवका मर्थान्तरन्यासेन शमयति-ग्रैष्म इत्पाद्यत्रार्षेन। मोध्मर्तुमबन्घिनीस्पर्थः । मध्याहकाले। तृषा पिपासया। आर्तः परमपीदि- तोडपि पान्थ: पुरुष इत्यार्थिकम्। इदमेतत्कालावच्छेदेनात्र पुरोवर्तितयोषरधरादौ नामगानमति शेष:, एतादश तोयं जलमू। मार्ग मृगाणामिदं मृगसदृशातपमंत- पचक्षुष् मनुष्यादिततद् दष्टजीवता कालिकमतिकल्पितमित्यर्थः । इि सुदव्यापि निरुक्त्तरीत्येदं तावदूषरधरणीसंपृक्तसवितृ किरणग्रहणदु षटमद्दृष्टि- कैविपनत्वेन मिध्यात्मकमेव महोदकमिव विभातीति निश्चित्यापीत्यर्थ। अदोऽपि पाषिकभमत्वेन यावदुपाधिसाक्षिप्रत्यक्षमपीदं मृगजलमपीत्येतत्। कः पुरुषः । विपामति ततकर्मेंकपानकरियाविषयकेच्छाविषयी करोतीत्यर्थः। किशब्दसूचिताक्षेपान को5ि निरुक्त्तमृगजलपानं कर्तुमिच्छतीत्यन्वयः । तस्माभिरुक्तकनित्यादिविवेकजन्य

यथक वैराायलक्षणं गौरवदषितमिति विभाव्यते तदा दश्यानित्यत्व मापत्राकैव- सयनदनादर इत्येवास्तु तक्कक्षणम्। द्वैतनिष्ठविनश्षरत्वविषयकप्रमावाप्तयावत्तद्-बंस- बहृत्यभाव रवेहामुत्रार्थफलभोगविराग इति तदर्भ इति॥ ४५॥

मपभमतोऽम्य तत्कार्याभूता: ऋमाह्वीजादामदीनामडकुरपल्लवपुप्पोषया इव शम- मोपरमाः म्वयंमेवान्त करणबहि:करणस्थूलभोगाधिकरणसंबन्धित्त्तववचोप युक्त्ते नग्न्यापारविरामरूपा: प्रादुर्भवन्तीत्याह शमेत्याबिद्रितविलम्बितेन- शमदभोपरमत्रितयं त्विदं चितिमितेर्जनकेतरकर्मणामू। निजमनःकग्णाकृतिजन्मनां विग्मणानि भवन्ति ततः कमातृ ॥ ४६ ॥ मदमोपरभा वक्ष्यमाणा एव। एतेषां हु त्रितयं व्र्यवयवकटमिदं वक्ष्यमाणलक्ष गन्वेन बुद्धिम्थत्वान्साध्षप्रत्यक्षं भवतीत्यर्थः । नन्वस्य त्रितयस्य कि स्वरूपमित्या कादक्षायां तुशब्दसूचितस्वकारणीभूतवैराग्यवैलक्षण्य।चेषां क्रमेण लक्षणानि संक्षि

पेति सावत्। निजेति। निजस्य प्रमातुः स्वस्य याः मनःकरणाकृतय। मनश्र करणानि च आकृतिश् तास्तथा। स्वचित्तादि चतुष्टयश्रोत्रादिद शेन्द्रियस्थूलतनम- • स्ताभ्यो जन्मोपततिर्येषां तेषामित्यर्थः । एतादृशाम। चिति-अद्वैतम्रझात्म्यैक्यरूप- स्वप्रकाशचिन्मात्रविषय इत्यर्थ: । मितेरधिकारि तरिचारिततत्त्वमम्यादिमहावाक्यजन्यनिर्विकल्पाम्बण्डप्रमाया इत्यर्थः । जनकेति। जनयन्ति तानि तथा साक्षात्परम्परया वोत्पादकानि। तत्र साक्षादुत्पादकं निरुक्तमहावाक्यविचार एव मानसमात्रकर्म। परम्पग्या तदुत्पादकानि तु कश्रिदि- त्यादिप्रपुर्वपदे सूचितानि संध्याबन्दनाद्यसंप्रज्ञातसमाध्यन्तानि चित्तादिसाध्यान्यपि यथासंभवज्ञेयानीति विवेकः । वतेभ्य इतराणि अन्यानि पतादशानि यानि कर्माणि तेष्रामित्यर्थः । विरमणानि

तरमानमादिक्रिया प्रागभावपरिपालनरूपप्रशमनानीत्यर्यः । भवन्ति प्रशुरं संपद्यन्त उत्यन्वय: कार्यः ।

परिपालनं शमः । मूढजडेऽतिव्याप्तिव्यावृत्तये सत्यन्तम्। मानसेति वक्ष्यमाणैन्द्रिय- कक्रियाव्युदासार्थमेम। अमन्ञानेत्यादितद्विशेषणं तु उधन्तमस्तं यन्तमादित्यमभि- व्यागन्कुर्वन्ब्राहणो मिद्धान्सकलं भद्रमश्नुतेऽसावादित्यो अद्मेति नमैव सन्त्रझाप्येति

न चोक्तविरागस्मृतावतिव्याप्तिरिति वाच्यम्। तत्र विरागसंस्कारजन्यत्वेपि त्रिक्ष-

एवं सत्यन्तेन हेतुहेतुमद्धावात्पोर्वापर्यक्रमोऽप्यनयोः समुचित एव। एवमेवोक्तशमसंस्कारजन्यत्वे सति जमज्ञानानुपयोग्येन्द्रिय कक्रिया पागभावपरिपा- लनं दमः। पुराणादिश्रवणतीर्थनिमज्जनसूर्यादि सदर्शनगाऊ्अलाद्याचमनशेषावग्रद्दण-

विषिमलम त्रोत्सर्जनसंभ्रहार्थ ब्रह्मज्ञानानुपयोगीत्यैन्द्रियक क्रियाणा विशेषणम्। ननुक्तशमेनैवालं किमनेन ततो बददिरभ्रेण दमेनेति चेन्न। शमवतो मनोराज्यादि- शून्यस्यापि दैवाच्छोत्रसंनिकृष्टग्राभ्यगीतादिश्रवणवर्जनासंभवात्। अन्यथा आभ्यगीतं

शिषं तु प्राग्वदेवोक्यम्।

व्याख्यासहिता-

सदूदेषोक्तदमसंस्का रजन्यत्वे सति ब्रम्मज्ञानानुपयोगिशारीर कक्रिय।प्रागभावर्परि पालनमुपरमः। अत्रापि प्रग्वद्दमेनैव चारितार्थ्यमाशड्क्य 'न पाणिपादचपलो न नेत्र- चपलो यतिः । न च वाक्चपलश्चैत' इति शिष्टस्य लक्षणमिति स्मृत्युक्तनिष्फलकर- चरणादिचेष्टावर्जनार्थत्वेन समाधेयम्। गुर्वभिवादनादिसंग्रहार्थब्रम्मज्ञानानुपयोगीत्य- न्रापि बोध्यम्। न व विरागस्यैवोक्तलक्षणादाद/वभावविशेषात्मकत्वेन ततः कर्थ तादृशस्यैव शमस्योत्पततिरिति वाच्यम्। लक्ष्यचतुष्टयस्यापि प्रागभावरूपत्वेन तत्तत्पालनसाम्या एव भावरूपत्वेन तत्तत्पूर्वोत्तर भावापत्रतत्तस्कार्यकारणभावसंभवादितति शिवम् ॥। ४६।। ननु न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनेके अमृतत्वमानशुरिति तैत्तिरायश्रुतेस्तथा वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः सन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वा इति च ततः प्रसिद्धमो- क्षसाघनयोस्त्यागसन्यासयोः किमिति न प्रकृते कथनं क्रियत इत्याशड्क्य जीव- नमुक्तिविवेके त्यागस्य विवेकेन यावदिष्टविषयानादरलक्षणस्य गौणसंन्यासत्वाभिषा- नाच्तस्य चेह यावद्दृश्य इत्यादिपद्योक्तेहामुत्र र्थफ लभोगविराग एवान्तर्भावस्य स्पष्ट- त्वाथ्थ मुख्यसंन्यासस्य परमहंसाख्येकदण्डधारणलक्षण चरमाश्रमस्य सूत्रभाष्यव्याखयाने श्रीमदानम्दज्ञानचरणैरुपरत इतिश्रुतिपदव्याख्या ने तपरतिपदेनवोक्तत्वाच्व तन्मतरीतीं स एवेह मया प्रथगेव तत्कथनोत्तरं कथ्यत इत्याश्रयेन तं प्रथयति तेनैवेत्यादिवस- न्तसिएकया- तैनैव सिध्यति यथाविधि कायिकाढ स्त्याग: समस्विहितात्मककमराशः । विप्रस्य यः परमहंमतया प्रसिद्ध: संन्यास एष चरमाश्रम एकढ्ण्डः । ४७।। तैनैवानुपदोकलक्षणोपरमेणैव। साधनान्तरवारणायावधारणम् । यो विप्रस्य ब्राह्मणस्य। परमेति । प्रसिद्धः शास्त्रादौ खयातः । यथाविधि न तु यथेष्टम्। कायिकादेः । आदिना वाचिकमनसिके। एतादृशस्य। समस्तेत्यादि। सर्वविधि- चोदित क्रियासंघस्येत्यर्थः । इहावधारणाभावान्न निषिद्धपरिग्रहप्रसञ्ञः । त्याग ईदृशः संन्याय: प्रेषोच्चारणादिरूपः । अत एव। एकदण्डः । एकदण्डलिक्जकः । चर- माथमकर्नभ्रम । एष सिध्यतीति संबन्धः ।। ४७।। जय शमादिषट्रकावशिष सितिक्षांित्रयं संलक्ष्यी काषिकार्णडगव्सिद्धिमप्युक्त ववसंत्यातायेत कचयि

बाधेक्यामैद्िः।

तितिक्षा शीतादे: सहनमनिश कालजनुष- स्तया शदा श्रीमटगरुगदितवद़ान्तवचास। इृडो या विश्वासस्तदन च समाविश्िति मनः- स्थिगकुा:रः शास्त्रथवणनिष्य वा भव म ॥४८॥ तदनु निरुक्तसंन्यासोत्तग्मेवोक्ताधिकारिग इत्यार्थिकम्। कालेति । नसत्कालोद्धवस्य। एनादशम्य। शीतादेः। अनिशं न तु क्षणिकम्। सहनं बैर्य- णाशोचनम्। एवं चेदमेव निनिश्ााणमिति द्ोत्यत। एवं श्रद्धां लक्षयति-श्रद्धे- त्यादिन: विश्वास इत्यन्तेग। तथेति समुच्चये। निरुक्ततितिक्षेव्रेत्यर्थः । विश्वासः फलावश्यंभावनिश्चयः। एवं समाधिमवि लक्षयति-समाधिरित्यादि। चिति ब्रह्मणि। स्शिरिरीकारे भूरिकालं तहाकारतसपादनम्। एवं पानञ्ञलमतेन समाषि लक्षयि- तबाडडनन्दज्ञानमतन तं सपयति-शासरत्वादिशेषेण स समाधिस्तदनु भवतीति योज्यम् ॥ ४८॥

निरुद्धबुद्धेरधिकारिवरियक क्रमात्कार्यहेतुमा्वन प्राचुर्य प्रतिषाद्य ततः सर्वसाध। रणनिर्दुःखसुखेच्छालक्षणर क्षच्छाया: परमपरिपारक शमादित्रयजन्यसन्यासजन्यतिति क्षादित्रितप जन्य रवक्षण पूर्वाधेन सक्षिप्पाे तत्कार्यामू्तां 'परीक्ष्य लोकान्कर्मचि सान्ब्राह्यणो निर्वेदमायान्रारका कोन। तदविज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेसमि- त्पाणि: श्रोत्रिव ब्रह्मनिष्ठम शुिप्रतिकषिर विशिष्टगुरूपसततिमप्युत्तरार्धे। प्रति पादयति बुभुक्षवत्यादिमुजयनयानेग वभुक्षव नीवा स्वनिमदिवाजया मकता नता जायते तत्रयेद्ा। अथासी गुरुं ब्रह्मनिष परिशं पदाद्ी मुदाउडदा सषृच्चीम्यृपयातू॥४९॥ चुकद न भत्तुमिच्छे भोजनमाच:रजरालछारगानेतर्थः।सा तिक्षुितस्व

पर.सद्धमेव। तद्वन्मोक्षादृत ब्रद्मालोकान्तमपि सथमान वस्तु तुच्छमेव यया वाञ्छया संपदते नाहमुतरिकिति त्। अत एव रीया। एतादसी। स्ेति। स्वस्पाS- तमनो के निर्वाक्षा वित। अगुषक्रअमायुज्यपदाया उप्यधिक पवाटशो मोक्षा मोक्ष: कैवल्यनिर्भणश्रेशोनअ्, प्ववतनराद्रिहेहउल्यं नम्य वाल्हा गरमेलीः। पतादशी। अत एत ननिति। तर्वा नितिक्षाश्रद्धाममाधीनां पूरवोकलक्षणाना पजर तेबेद्ा :. दा। पतादसर क्षा। ततो गिरुक्तस्वसंनतसमाध्यु्ध्वमित्यर्थः : जायबे संपचत इसन्बयः । १३-२

१०२ उ्यारयासडिता-

ततः कि तदाह-अथेत्यादिना। निरुक्तमुमुक्षाव्यवहितोत्तरक्षणमेव। असा- पुक्तलक्षणोऽधिकारी । आदौ प्रथमम्। मुदा-अस्ति श्रुत्युक्तलक्षणः श्रीगुरुरिति तद्विषयकपरोक्षप्रमोद्रतप्रमोदेनेत्यर्थः । समृद्धः सुपुष्टः सन्नित्यर्थः । एतेनौत्सुक्यं न्यज्यते । पदादौ पदवाक्यप्रमाणोपलक्षितसकलशब्दब्रझ्मणीत्यर्थः । वरिष्ठं तद्विषय- कपावण्यश्रेष्ठमित्यर्थः । एतेन तत्र श्रोत्रियत्वं द्योत्यते। तत्रापि नमेति। एतेन स्वेष्टदत्वमपि। पक्षे पदादौ। वक्ष्यमाणप्रणामाय तत्पादतद्वेण्ववच्छेदेनेत्यर्थः । अभ्युपेयाद्युक्तोपहारकरः परिसरेदिति संबन्ध: ॥ ४९॥ सतस्तदुचितं कथयति प्रणतोऽस्मीति प्रमिताक्षरया- प्रणतोऽम्मि पादकमलं भवतः करुणामृतैकवपुषो भगवन्। गुरुवर्य पाहि भवभोगिभयादभयप्रदेर्निजकटाक्षलवैः॥ ५०॥ जयि भगवन् ईश्वर। भवतः । करुणेति। पादेति। प्रेति। तेनामानित्वम्। तन्र हेतुः । गुरुवर्येति। भवेति। संसारसर्पसाध्वसात्। अभयेत्यादि । निजेति । वाहीति योजना ॥ ५०॥ एवं तदविद्धि प्रणिपातेन परिप्रभ्रेन सेवयेत्यादिस्मार्तश्रीगुरुप्रणत्यादित्रसज्ञानान्त- रज्तरसाधनत्रयमध्ये प्रकृतोऽधिकारी श्रीगुरुप्रणत्यास्यं प्रथमं सदनुष्ठायावशिष्टसा- धनद्वयं समनुष्ठातुं पाठकमादर्थक्मो बलीयानिति न्यायेनाऽडदौ नदीयस्तुतिरूपसे- बामेब संपादयति गुरुवरेत्यादिपुष्पितामया- गुरुवर तब पादपभरेणुर्मम तु विभाति विमुक्तिकल्पवल्ली। 1

भो गुरुवराऽSचार्यचूडामणे। तव। पादेति। चरणकमलपरागपटलीत्यर्थः । मम म। एतेन स्वस्मिल्लोकवैलक्षण्यं व्यज्यते। तर्थप्रेक्षावत्त्वं तत्राSSह-सकलेति। सर्व- विदन्मिलिन्दास्वाद्यमानेत्यर्थः। तत्र हेतुं द्योतयन्पुनस्तां विशिनष्टि-विगतेत्य।दिचरम चरणेन। विगता निरस्ता भिज्जीवेश्वरादियावद्गेदसंततिर्यया। एतादृशी याऽत्म

वाक्यजन्यप्रमा तयैव पुष्पितं कुसुमितममरं यस्याः सा तथेत्यर्थः । एतेन तद्दर्शनादेव तत्त्वज्ञानं भवतीति द्ोत्यते। एतादृश्यत एव विमुक्तीति कैवश्यफलप्रदकलपलतिकेत्यर्थः । ईदृशी विभाति स्फुरतीत्यन्वयः। तस्माश्वयाऽह

गुणैर्यो. न विचाल्यत इति स्मृतेनैसर्गिकौदासीम्येनोपेक्षणीय इस्माशयः ।

बोधैक्यसिद्धिः।

अत्र पादयोः पद्मरूपकेण तु सामुद्रिकोक्तजीवन्मुक्तचक्रवर्तिचिद्वाद्गुरुवरपदप्रति- जाताचार्यचडामणित्वे मम त्वित्यादित्रिपाध्युक्ततद्विवरणे च हेउुरद्योत्यते। करपवल्ी- रूपकं तु तद्रेणौ सदः संप्रार्थितदानदक्षत्वमेव व्यनक्ति। एवं सकलपदं सेवेष बितुषमधुकरयोरुभयोरपि संतृप्तिसूचकाव्यक्तमधुरध्वनिध्वनकमेव। महामहिमत्त्वार्थ रेणुपदम्। उक्त्कल्पवल्लीरूपकप्रतिपादना योत्त रार्धोक्त्त विशेषणदयं च रेयम् । तेनान

गयहरचापास्यसप्तमगुणरत्ने- समाप्तपुनराचं स्याद्गुणो वाक्यान्तरोदये। रामाऽपि स्यादुपादेया महागुणवती सतीति। गुम्भक्तिरेव भावः ।। ५१।। नयैवमधिकारिकतस्तुत्या यस्य दवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ। तस्पैते कभिता बर्था: प्रकाशन्ते महात्मन इति श्रुत्युक्तां तत्र भगवन्निति प्रपूर्वपधोक्त्तगु- वीश्वरसमभक्त्यनुमिताद्वैतविदयोपदेशपात्रतामालक्ष्य प्रसन्नः श्रीगुरुरपि तं सर्वापेक्षाषि- करणन्यायेन तीव्रतमत्रम्मजिज्ञासान्तसकलान्तरप्रसाधनकार्यलिग्कानुमानेन श्व्निरूब्ध- पुद्धित्यमभिदधानः समभिनन्दयति-अये विविदिषो भवानित्यादिपृथ्व्या- अथ विविदिषो भवानतुलभग्यभाग्यो यतो मनुष्यशतकांटिपु त्वदुपमं प्रवीति भ्रतिः । अनम्तजनिषु स्वयाऽध्ययनयज्ञदानादिभि- चितं सुकतमास यत्तदिदमागतं परतामू ।।५२॥ नये इति कोमलामन्त्रणेऽव्ययम्। तेन प्रथमप्रयुक्तेन स्वस्मिन्नतुलकारणिकलं सस्य चाउऽश्वासनं सूच्यते । वितिदिषो मद्वैतञ्रसजिज्वासो भवांस्त्वम्। अतुलेति। अनुपमङ्कशलसुकृतोऽसीत्यर्थः । कुत इत्यत आह-यत इत्यादिना। यतो हेतोः भुतिः कम्पिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छनित। उपलक्षमेदम्। मनुष्याणां सहसेषु कश्िय्तति सिद्धये, इत्यादिस्मृतेरपि। त्वटुपमं त्वत्समं मुमुक्षम्। प्रवीति वक्तीत्यन्वयः । तत्र देतुमाह-अनन्तेत्यादि ! असंख्यातजन्मस त्वया। मध्ययनेति । अध्ययनं गुरुमुखोद्यारणानृच्ारणादिलक्षणं स्वशाखायाः पठनम्। मक् :- वसन्ते वतन्ते ज्योतिषा यजेतेत्यादि श्रुतिविहितनित्यज्योतिहोमादिलक्षण: भौत- स्तथा स्वस्वसत्रविहितः स्मार्तः प्रसिद्ध एव । दानं तस्मादनं ददत्सर्वाण्येतानि ददानीत्यादिभ्रुतिषु प्रसिद्धानादिदानं च। तानि आदीनि येषां संध्यावन्दनादिनित्य- नैमिचिकानां तैरित्यर्थः। तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन जपसाऽनाशकेनेति अ्ुतेरनश नामयं तपोऽपि आध्यम् : तस्यापि वेदांनुवचनादिपाठाव्।

व्याखयासहिता-

बत्सुकृतं पुण्यं चितमीशतोषतः संपादितमास। अभूत्। तदिदं तीवरतमब्रम्मजिज्ञा- सान्तसकलान्तरप्साधनरूपेणास्मदादिभिः प्रत्यक्षेणानुभूयमानमिति यावत्। पक्तां परिपाकमागतमस्तीति योज्यम् ॥ ५२ ॥ ननु यं यं ऋतुमधीते तेन तेनास्येष्ट भवतीति ज्योतिष्ेमन स्वर्गकामो यजेसेति रातिर्दात: परायणमिति च भुतिभ्योऽध्ययनादीनां काम्यत्वेन स्वर्गफलकत्वस्यैव संभवात्कयं मद्दाक्मात्राध्यवसितविविदिषालिअन साधनचतुष्टयात्मकनित्यानित्यवस्तु- वियेकादिपुष्ठिस्तया च बुद्धे: शुद्धयादिस्तनश्र तमेत वेदानुवचनेनेत्यादिश्रुतिचोदित- विविदिषाफलकवेदाध्ययनादिकर्मनुष्ठानानुमानमिति चेत्सत्यम्। वेदानुवचनादीनामु-

त्याशयं विशदयति-ऐशीत्यादिश, र्दूलवक्ीडितेन- एश्याज्ञेति निषिद्धमात्रविग्तस्वन्तन सूयसत्वया नि्छिनं यदमुष्टित सममवज्तित्यं च नेमिनिवमू। प्रायश्चित्तमपीश्वरापणधिया कर्मनयतिवच्छिर :- प्रोरक्त तैरविरुद्ध पीदितमाय प्रार्यीउयय तत्मार्थकमू।य:।। 4 अये वित्रिदिषो इत्यत्रापि संबध्यते। त्वया। निविद्धेति। न कलऊजं भक्ष

मेन सतेत्यर्थः। ऐशी परोश्वररतृता। रगदशी आज्ञेति यथाश्रुतं निषिद्धत्वत्रापि सुघटमेव। नहि निरुकनिषर्धापपर्य वनिषसाधनतापादकमुक्तवेदवाक्यलक्षणेश्व- राज्ामन्तराऽनयन्मानमस्ति। यत्। निशिद्रमज्ञतेतरप्रायश्ित्र हितमित्यर्थः । पता- दशम्। भूयो बारं बारम्। न ल्ेकवारम्। इदं न संध्यावन्दनादियथाविधि "थासं- भवाभिप्रायमेव आख्यम्। तनकस्मिञ्जन्मन्येकवारनेव सभावितानां सर्वेतोमुखादिऋतूर्ना नैवाSSवृत्त्यापचिरित्याकृतम्। नित्यमहरहः संध्यामुपासीतिति बृहज्जाबालोपनिषद्वि- हितं संध्यावन्दनादि। तथा। नमितिकम्। जाते जातेष्टिं कुर्यादिति श्रुतिबिहितिं जातेष्ट्यादिकमित्यर्थः । तथा प्रायशित्तमपि कूम्माण्डर्जुहुयाद्योडपूत इव मन्येतेति

प्रयोपळक्षिततदुपनिषबिद््व्रनिति याबत्।

के सह। अनिकद्वेति। अविरुद्धानि यानि स्मृत्यादीनि तैओ्दितं विहितनुकन- साभपीस्वर्य: । एवाहवं कर्म। ऐशी ईश्वस्स्य। आज्ञेति सुद्धूवा। तवापि । ईधस-

बोधैक्यमिद्धिः । १०४

र्पणबिया न तु फलेच्छया। अनुष्ठितमनन्तनन्मसु। समभवत्। प्रायो बहुषा। अम तत्सार्थकमित्यन्नयः ।५३॥। ननु प्रायोऽय तत्सार्थकमिति पूर्वपद्यान्ते प्रयुञ्जतां शब्दपरत्रस्मोभयपारबतां श्रीमतामपि स्वान्ते निरुक्तमत्साधनधनानुमितौ किचित्संदेह इव प्रतिभासत इति चेद्ाढम्। अत एव मयाडयं वक्ष्यमाणस्त्वां प्रति प्रश्नः क्रियते। यदि त्वं तस्योचरं सांप्रदायिकसैद्धान्तिकसरण्यैव दास्यसि बेत्ताईि तन्मामकं सदनुमानमेव स्यादन्यभा आन्तेः पुरुषधर्मत्वादस्तु तदाभासताऽपि। नैतावता काऽपि नः क्षतिरिति गूढाभिसं- बिराचार्य: प्रकृतं मुमुक्षन्तं प्रति तमेव प्रश्नमुपन्यसति या त्वाचार्यमित्यादिशालिन्यैव- या त्वाचार्य श्रांत्रियं ब्रह्मनिषठ झ्ेय: प्रोक्तो नेव चाऽडत्माऽवरेण। इत्याम्रायो देशिकत्वं यदूच तत्वं कस्माज्ज्ञातवान्मय्यसीह।५४।। अये विविदिषो इत्यत्रानुवर्तते। तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणि: श्रोत्रियं ब्रम्मनिष्ठमिति श्रुत्यर्थ संक्षिपति-या त्विति प्रथमपादेन। जिज्ञासुरित्यार्थिकम्। श्ोत्रियं शब्दब्रह्मपारगमित्यर्थः । एतादृशम्। त्रह्मनिष्ठं निःशेषवाङ्मन कायप्रवृत्त्यु- परमात्मिका। ब्रह्मनिष्ठेह वेदान्तैः पुंसः संपध्यते भशमिति वार्तिकसारवचनाट्वाघि- - चाSडचार्य प्रति यातु ब्रह्मात्मैक्यविषयकविचारितवेदान्तमहावाक्यजन्यसाक्षात्करप्रा- प्त्यर्थमित्यर्थः। यातु गच्छत्विति यायत्। एवं न नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमान इति श्रुत्यर्थमपि सारत. संगृद्धति-ज्ञेय इत्यादिद्विवीयपादेन । अवरेणानार्येण गुरुणा प्रोक्त: समुपदिष्टोऽप्यात्मा। ज्ञेयो ज्ञातुं योग्यः । नैव भव. तीत्यार्थिकम्। ननु भवत्वेवमन्वयव्यतिरेकाभ्यां श्रतिसमतं शब्दपरत्रह्मपारगत्वमेब गुरुत्वं ततः के प्रकृत इत्याशडक्य निरुक्तगुरुलक्षणवा क्योपरं हारपूर्वकं तल्लक्षणं स्वस्मिन्ाक्षि- पंस्तत्सत्वे हेतु पृच्छति-इतीत्यायुत्तरार्घेन। इटि निरुक्तपादद्यसंक्षिप्वाक्यार्थः । एतादृश आप्रायः श्रुतिः स्त्री वेद आमञा इत्यमराननिरुक्तवाक्यद्वयात्मको द इत्यर्थ:। देशिकत्वं गुरुत्वम्। यदूच उक्तवानसि। तदुक्तलक्षणं मुरुत्वम्। इह लोके मयि कस्म द्वेतोरबाघिता जत्। ज्ञातवानसीति तद्बू- हीत्याद्यध्याहृत्य संबन्धः । तस्मात्त्वदक्ष्यादिम्ासं गुरुत्वलक्षणं मयि नैवर संभवतीति भावः । एवं बम्मजिज्ञाखूना त्वपा मां प्रतति नैवोपसव्ममिति गुढाभिसंघि: ॥५४॥ ननु तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवािगच्छेत्समित्ा शत्रिय वक्षनिष्ठमिति श्रुत्यैव ्वविद्धिरगुरोलक्षण निर्णीतमेवेति चत्र सरू सर्वसाधारणगुल्वरलपपयमलेन १४-१

रूथाग्व्यासहिता-

पत्वादित्याक्षिपति शब्दबप्येत्यादिशार्दलविक्रीडितेन-

श्रोत्रेण ग्रहणं च तत्त्वविषयं मयानथाऽप्यन्तिमम। शक्यं ज्ञातुमहो कथं किल दलं श्रत्येव म ब्राह्मण: केन स्यादिति रूपयाऽपलपितं तल्लक्ष्म बोधेतरत् :५५। गये विविदिषो, इदं पदद्वयमत्राप्यनुकृष्यम्। यद्यपि। शब्देति । वेदोपक. क्षिताखिलवाङ्मयतदर्थविषयकानव्यगन्धवैधुर्यादित्यर्थः। अत्रार्थपदं परोक्षार्थपरम् । तेन ब्रहणो वेदशीरषार्थत्वेऽपि तदापरोक्ष्यस्य नह्मनिष्ठपदेनैव वक्ष्यमाणत्वाज तत्रा- तिव्याप्तिः। श्रोत्रियः श्रोत्रियंश्छनदोऽधीते इति पाणिनिवचनाच्छांत्रियपदशकयता- बच्छेद कावच्छिन्नस्चेतनः पिण्डविशेष इत्यर्थः । म्याङ्गवेत्। तथा तत्त्बविषयं निरुक्तश्रोत्रियत्वविषयकं अ्रहणं ज्ञानं ओ्ोत्रेण श्रवणेन्द्रियेण च्यात्तथाऽपि। अहो इत्याश्र्ये प्रश्नबहुमाने च। अन्तिमम्। निरुक्तवेदवाकयपर्य- पसिते शत्रियत्वे सति ब्रद्मनिष्ठत्वमेव मुमुक्षपसदनीयगुरुत्वमिति लक्षणसंबन्ध्युत्तर- मित्यर्थः । दलं भागजातं नम्मनिष्ठत्वरूपमिति यावत। ज्ञातुमपरोक्षीकर्तुमित्यर्थः । कथं किल शक्यम्। कथंपदमाक्षेपे। किलपदमप्यर्थे। तेन कथमपि शक्यं केनापि प्रकारण सुकरमिति काका संबन्धे कृते सति नैव सुसाष्यं भवतीति यावत्। कुतोऽयं नियम इत्यत आह-श्ुत्यैवेत्यादिशेषेण। तथा च काण्वैराझायते- पाण्डित्यं निर्विद्य वाड्येन तष्ठासेत्पाण्डित्यं च वाल्यं च निर्विद्याथ मुनिरमौनं स मौनं च निर्विद्याथ ब्राम्मण: स ब्राक्मण: केन स्यादेन स्यात्तेनेदृश एवातोऽन्यदार्त मिति। एवं च यतः सन्राह्मणः केन स्यादितिरूपया। स पाण्डित्यबाल्यमौन- पदेष्टभ्वणमनननिदिध्यासनपरिपाकवानथ ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरं ब्राह्मणो ब्रक्षनिष्ठः केन करणेन स्यादिति प्रश्ने येन सकलसाधनफलेन स्यातेनेदृश एवेत्युत्तरपर्यवसि- तरूपयेत्यर्थः । तल्लक्ष्म ब्रह्मनिष्ठलक्षणं बोधेतरत्तत्त्वज्ञानभिन्नम्। अपलपितम्। अपलापस्तु निदव इत्यमरान्निराकृतमेवास्तीति योजना। तस्मानव नक्षनिष्ठलक्षणं वाक्षुषादिप्रत्यक्षविषयीभूतं स्वसंवेद्यज्ञानं विनाऽन्यद्गवतीति भावः ॥ ५५॥ नन्वेवमपि भवत्त्वद्वैतन्रह्मात्मैक्यविषयकसाक्षात्कार एवं तल्लक्षणमित्याशब्क्य किमत्र मानं न तावत्पत्यक्षम्। परबुद्धेरप्रत्यक्षत्वात्। नाप्यनुमानं लिग्गाभावा- दित्याशयेन समाघते-तत्र त्वित्याद्यार्यया-

वोषैक्यामङ्िः।

तत्र तु न प्रत्यक्षं परबुद्धित्वान्न वाऽनुमानमपि। लिक्गाभावांदवं शब्दाद्यपि नेव मंभवति ॥ "६॥ एवं प्रत्यक्षादिवदित्यर्थः । शब्दाद्यपीति । अयमभिप्रायः-यथा प्रत्यक्षे नुमाने परनोधागम्यत्वे हेतुकथनं कण्ठादेव कृतं तथा शब्दे आदिपदगृहीतार्थापत्ताबपि देत्वनुक्तावपि तदुन्नयनं यथोचितं कार्यमेवेति। तदथा। शक्यतावच्छेदकलक्ष्यताब- च्छेदकये रभावे शक्तादे: क्रमाच्छन्दम्य नैव प्रवृत्तिः संभवतीति सर्वसंमतमेव। तत्र तु परनिष्ठतत्त्वनोधे परेणान्यं प्रति बोधनीये तद्व्यक्तिनिष्ठतत्त्वबोभत्वमेव शक्य- सावच्छेदक वाध्यम्। तनु नैव संभवति। व्यक्तीनामानन्त्यात्। एवं च यस्या- र्वस्य देवदचेऽनुपपथमानतत्त्वावबोधं कल्पयेत्ताद्वगर्थः कोऽपि नोपलभ्यत इति शन्दवदर्थापत्तिर्राप प्रकृते प्रमाणीभवितु नैव पार्यत इति। तस्माद्जम्निष्ठलक्षणीभू-

क्षणसंभव इति ॥५६ ॥ तः: प्रकृतमुमुक्षुणा किमकारीत्वाकाडसायां वृत्तानुवादपूर्वकं शिष्यस्य ससास्वि काषिर्भावं सप्रणामं लक्षणप्रतिपादकवाक्यमवतारयति-इतीत्यादिहरिण्या- इति म गरुणा त्यागोद्रेकादमानितयेरितं मृढुतमवचः अ्त्वा शिष्यः शिखीव घनध्वनिम। पुलकितवपुः प्रेमोद्वारात्प्रमांदभगश्ुमि- स्तरलनयनः प्रोवाचेदं नतो मधराक्षरम ॥५७॥ इति या त्वाचार्यमित्यादिभिश्लोक्याऽनुपदोक्तयेत्यर्थः । गुरुणा प्रकृतशिष्यशरणी- इतत्वेन वर्णिताचार्येण। त्यागेति। सकलदृश्यानादरोल्लासादित्यर्थः । अत एव। समानितया मिथ्याभूतशरीरादिसंघाते धन्यंमन्यताऽध्यासध्वस्त्येति यावत्। ईरितं कवितम्। अत एव । मृद्विति। मधुराक्षरस्वरादिवाकयम् । शिष्यः श्रुत्वा। घन- ध्वनिं जलदमन्दनिनदम् । भुत्वा शिसीव मयूर इव। प्रेमेति। सौहृदसंस्कारादि- स्यर्थ: । पुलकितवपू रोमाश्चितदेहः। अत एव । प्रमोदेति। आनन्दातिशयज- म्यलोचनजलैरित्यर्थः । तरलेति । चश्चलविलोचनः सन्निति याषत् । तत्रापि नतो नम्् सन्। इदं वक्ष्यमाणत्वेन बुद्धिस्थत्वात्साक्षिप्रत्यक्षम्। मधुराक्षरं वाक्यम्। पसे केकारूतम्। प्रोवाचावददित्यन्वयः । इह शान्त एव रसः । पूर्णोपमाऽलं- कारः ॥ ५७॥ किमुबाच शिष्यः भ्रीगुरुं प्रतीत्यतसद्विशदयति म्येवेत्यादिवसन्ततिलकया-

व्याख्यामहिता-

मय्येव भाति सकलं जगदिन्द्रजालं सौरातपे मृगजलं स्वनिभे यंथति। निष्ठावतां प्रियममागममन्तराऽपि स्वानन्दता मुखमतीव विकासमेति ॥"८॥

ज्ञानाभासत्वप्रयोजकस्थूलशरीरादिबोधबाध्यत्वात्। जगदित्यादि । गच्छति तत्त्व- बोधेन जीवन्मुक्तिपक्षे बाध्यं सद्योमुक्तिपक्षे प्रध्वंस्यं च सदधिष्ठानैकरूपतां प्राम्नोतीति तथा। संपूर्णमपि द्वैतं तदेवेन्द्रजालं मणिमन्त्रादिक्षुब्धमायानिर्मितनगरादीत्यर्थः । म्येब तत्साक्षित्वोपलक्षितचिन्मान्रात्मन्येव। अत्रावधारणं त्वीश्वरादिव्युदासार्थम्। एवं च यो यो भासमानो श्रमः स स्वप्रभाधिष्ठानकः। भास्यत्वान्मृगजलम-

न्यस्यैवाधिष्ठानत्वादित्याशयेनाSSइ-स्वनिभे अनन्याधीनमानरूपे स्वप्रकाशे ब्रह्म- ण्येवेत्यर्थः ।

विशेषणाभेदसामानाघिकरण्यलक्षणैक्यात्मकमहाक्यार्थश्च सूच्यते। यथा सौरातपे। वदन्यातपवारणार्थं सरेति। मृगजलं मध्याह्कार्लिकोषरधरणीसंयुक्तसूर्यकिरणग्रहण- दोषदूषित चक्षुरवच्छिन्नवुद्धि निष्धप्रकृतअ्रमका िष्ठानीभूतनिरुक्तसंयुक्त तवच्छन्नचैत न्यविषयकाज्ञानविवर्ती भूतमृगजलीपलक्षिततद् द्रष्टकाल्पतस र्उंलमित्येतित् । भाति सोपाधिकत्रमत्वेन यावदुषाधि परिस्फुरति। तथा जीवन्मुक्त्तिपक्षानुसारात्तत्व- ज्ञानोत्तरमपि प्रारब्धपरिसमासिक्षणपर्यन्तं भाति पतीयत इति यावत्। इति निरुक्त्- रकारकतत्त्वानुसंधानरूपेत्यर्थः । निष्ठावतां निःमीस्थितिश्ालिनाग प्रियेत्यादि। हविषयज्ञानपूर्वकतक्ञाभं विनाऽपीत्यर्थः । स्वेति/ को देवान्यात्कः गाण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यादिति तैत्तिरीयश्रुते ्निरुकनगदिन्द्रजालभ्रमाघेष्ठानीभूतस्व- प्रकाश मूमात्मानन्दानुसंधानादेवेति याव्रत्। मुखं बदनम्। अतीव याबज्जाअदवस्थायागभीयर्थः। विकास वेशिष्टकान्ति- मत्वलक्षणसंकुल्लत्वमिति यावत्। पति प्रामोती सरलमेव। अत्र स्वेतिपदं सौरा- सपे विशेषणविधयाऽन्वेति। तस्यापि व्यावदारिगस्प्रकाशत्वात्। वतु तत्त्वविद्यया निर्यणतवैकयमेत्र नतु जगदधिव्रानत्वशिष्ठतगु क तथा न नेदमनुसंधानमिति वत्सममू। दष्टिसष्टिमिमां प्रम्मानुभवी बहु मन्दल इत्यनुभूतिप्रकाशक्ेजीवन्मुक्ि- दशार्यां सद्टिपृषटेरेवीचिरयाचदभिप्रायेणेवेदमिंठि सब सुमा्रकम् ॥५८ ॥

बोधक्यमिद्भिः।

ननु भवत्वेवं शुको सुक्तो वामदेवो मुक्त इति श्रुतेः शुकादिजीवन्मुक्तेष्वेव निर्चअ्रअनिष्ठलक्षणं प्रकते त्वच्छरणीकृते मयि किमागतमित्यत आह-तदिदमिति प्रवोषितया- तदिदं भवदाननाम्बुजे भगवन्भूरि मया निर्गीक्ष्यते। घटते कथमात्मतृप्नता विरहादेतदतोऽस्तु लक्षणमू ॥५९॥ भो भगवन्। उत्पत्ति च बिनाशं च भूतानामागर्ति गतिम्। वेतति विधयामविद्यां व स नाच्यो भगवानिति वचनादयि सर्ववेदार्थवित्त्वेन सद्गुरो, इत्यर्थः। यद्रा ज्ञानी स्वात्मैव मे मतमिति श्ीमद्भगवद्गीतोक्तेः परमात्मतत्त्ववित्त्वेनेश्वराभिन्ञाचार्यवर्यति यावत्। प्रथमपक्षे परोक्षविद्यप्युक्तभगवत्त्व्रसंभव एवास्वरसः । तदपि कुत इत्यतो वक्ति-

इदं प्रत्यक्ष त्मनिष्ठलक्षणम्। भवदिति। युष्मन्मुखकमले। मया शरणागतेन तत्त्वजिज्ञासुनेत्यार्थिकम्। भूरि विपुलम्। न तु क्षणिकत्वेन यर्त्कंचित्। निरी- क्यते वाुषनिर्दोषप्रमाविषयी क्रियत हत्यन्वयः। तेन तस्यान्यथानुपपत्तिपर्यवसिता- साधारणधर्मत्वेन लक्षणत्वमुपपाद्यति-घटत इत्याधुत्तरार्धेन। एतनिरुक्त्तमुखविक- सनम्। त्मेति। यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्न मानवः । आत्मन्येव न संतुष्- सस्य कार्य न विद्यत इति श्रीमद्भगवद्गीतोत्तर दवैतात्मतृप्तिजन्यकृतकृत्यताभावाद्े- लोरित्यर्थः । कथ घटते युज्यते। अतः साधारणधर्मत्वराहत्यात्। लक्षणं अक्षनि- घत्वप्रमापकम्। अस्तु भवत्वित्यर्थः ।। ५९।।

स्वादिवम्ततिलकमा-

स्पाद्वैतचिन्तनवशानिह जायमाना। असिष्ठता निगदिता गुरुभि: पराणैः शाखेपु याऽनवरतं त्वयि सा स्फुटैव ॥ ६० ॥ निग:दागादिजव्यापारप्रशम इत्यर्थः । इह लोके। स्वेति। रद्वैतात्मानुसंषा- .. नारे्तोरिनि यावत्। जायमाना सत्येत्र नतु सु्तिमुर्ष्ादिवेत्वर्थः । पुराणै। ब्राच्यैः। गुरभि साचा्ये:। शालेयु-नाSSपदि ग्कानिमायान्ति हेमप्सं यमा निशीति, चिःशे ए्रूमन: अवय एुपर नातिमिका। अनिदेह घेदान्ीः पुंसः संपसते पुयमिति न १४-२

व्याख्यामहिता-

पासिष्ववार्तिकसारादिग्रन्भेष्वित्यर्थः । एताब्ज्री निमदिता कबिता या अभिष्ठता मसनिडता। सा त्वयि अनवरतं सर्वदा। स्फुटेव स्पहैवास्तीति संबन्धः । तरमान्ता- हमित: परमपरीक्षकत्वेनोपेक्ष्य इत्याशयः ॥ ६० ॥ मन्वेवं यदि अशनिष्ठलक्षणं प्राचीनाचार्यसंमतं तर्हि प्रागुदाहतायाः स ग्राक्मणः केन स्याधेन स्यासेनेदश एवेत्यादिश्रुतेस्तश्वक्षणाभाववोभिन्याः का गतिरित्यत्राSह --

तेन लक्षणपराकृतिः श्ृतौ तज्ज्षमात्रविषयति मे मतिः। अट्टयात्मचितिबोधनिष्ठयोर्भेंद एव यत उक्तयुक्तितः ॥ ६१।। तेन मम्येव भाति सकलमित्यादिपयोक्तननिष्ठलक्षणस्य श्रीमचरणसमन्वित- लसयुक्तिकत्वससांप्रदायिकत्वादिनेत्यर्थः। अयि सद्गुरो, इत्यार्थिकमेव। भुतौ स माकण: केन स्यादित्यादिवृददारण्यकवाक्य इत्यर्थः । लक्षणेति । असाधारणघर्मनि- गकरणम्। तज्ज्रमात्रेति। तत्त्वज्ञमात्रविषया। इति निरुक्तप्रकारा। मे प्रकृतमुमुक्षोः। नतिर्मन नजन्यप्रमेत्यर्थः ननु ब्रह्मज्ञअसनिष्ठयोः को भेदः सति च तद्गेदे लक्षणाभावतत्सद्भावौ कमादु- नयविषयौ स्तः। स कि शान्दिको नेत्युच्यते किंवाऽडर्थिकोऽथवा यौक्तिकोऽप्यु- साऽडनुभविकः । नाऽडयः । व्युत्पतिभेदेन विभिन्नार्थद्वयस्यैव प्रतीतेः । तथा हि। अम जानातीति त्रझणि नितरां तिष्ठतीति क्रमाद्दयोः पदयोर्व्युत्पत्ती। तत्राऽडये- नव्यावृच्ताननुगतं वस्तु अमेति भण्यते। ब्रम्मार्थो दुर्लभोऽत्र स्यादद्वितीये सति वस्तुनीति मार्तिकोक्केर्नसविषयकापरोक्षेकप्रमावत्त्वं फलति द्वितीये तु तदुचरं निःशेषेत्यादिवा- रतिकसारोक्ततद्विषयकानुसंधानवत्त्रमिति स्फुट एव तद्बेद इति। भत एव न द्वितीयः । निरुक्तरीत्या तद्गेदे प्रामाणिके सति तदभेदमन्तराऽनुपपध- मानस्य कस्याप्यर्थस्याभावादुभयोरप्यर्थयोरभेदसाधकत्वाभावाच्च। नापि तृतीयचतुर्थो। ऋमान्मय्येब भातीति तदिदमिति च पश्चाभ्यामदैव निराकृतत्वादित्याशमेन समाधत्ते- अटूयेत्मायुप्रार्धेन । अद्दयात्मचितिरद्वैतव्रभमात्मचिन्मान्नं तद्विषयको यो बोध: प्रमा या च तद्नुसंधानेन तत्र नितरां स्थितिलक्षणा निरुक्कावस्थारूपा निष्ठा तयोरित्यर्थः। भेद एव यत उक्त्तयुक्तितो निरुक्त्युक्तेः । अस्तीत्यन्वयः । एतेन पूर्वार्षोक्तार्यें हेतरपि प्रतिपादितः । तस्मान्नैवात्र कोऽपि शक्कावकाश इत्याशयः ॥ ६१॥ मथ फलितं निगमयति-युक्तं तत इत्यादीन्द्रवजया- युक्तं ततस्तावकपादपद्मसभ्नाऽडश्रितुं निर्भयमस्मदादेः। संसारसर्पभ्रमकाण्दिशीकं तत्रा(त्पा)हि मां देशिकपुण्डरीक।।६२॥

बोधक्पमिद्ि: ।

भो सद्गुरो। ततो निरुक्हेतोः। जम्मदादेः शिष्यस्येत्यार्भिकम्। ताबकेत्यादि। श्ीमब्चरणारविन्दमन्दिरमित्यर्थः । एतेन पादे पद्मरूपकेण मोक्षलक्ष्म्यालयतया विचा- रगरडसेव्यत्वं व्यज्यते। तेन। यतो निर्भयमत आश्रितुं शरणीकर्तु युक्तं योग्य- मरिति। तवस्मादेतो: । भ देशिकेति। गुरुवर त्वम। संसारति। कांदिनीकों भबद्रुत इति। व्यात्ेजि पुण्डरीको नेति बामरः ॥ ६२ ॥

उति शिष्यवाक्यिवशः म गुरुः करणामृतेकतनुरारमढशा। तमवेक्ष्य नश्वममिवाक्यरमं विपिने प्रबोधयति भारतरम ॥६३।। इति मभ्येव भातीत्यारभ्याव्यवहितपूर्वपचपर्मन्तमित्यर्थः । शिष्येति। प्रकृतान्ते- बासिबचनपराधीन इत्यर्थः । एतेन वक्ष्यमाणोपदेशे हेतुर्दातितः । एतारशः स पगुर्तुः। गुरुराचार्यः । संक्षेपशारीरकवद्ग्रन्थकुत्कस्पित एव। बतः। करणेति। दयापीयृषमात्रशरीर इत्यर्थः । अतः। तं निरुक्तसांप्रदायिकरीव्या अन्थकृतैन प्रक्ृ- तत्वेन कस्पितं तं श्विष्यमिति यावत्। त्मेति। अद्वैतात्मानुसंधानपूर्वकोन्मीकित- दशयेत्मर्थः । तथा चोक्तं शिवानन्दलहर्याम्- दीक्षां मे दिश चाक्षुषी सकरुणां दिव्यैश्धिरं प्रार्थितां शंभो लोकगुरो मदीयमनसः सौख्योपदेशं कुरु॥ इति । स्वात्मानमनुसंधाय चक्षुरुन्मीश्य तद्दशा। गुरु: शिष्यमवेक्षेत दीक्षियं चाक्षुषी मता ॥ इति सांप्रदायिकं तक्कक्षणमपि। अवेक्ष्य-अवलोक्य। विपिने । अरण्येडघीये- रन्निति भ्ुतेः । अरण्येऽध्ययनादेतदारण्यकमितीर्यत इति वार्तिकान गज्जातीरनिक- टारण्य इत्यर्थः । तत्त्वमसीति। इंदं हि च्छान्दोग्यषष्ठमहावाक्यं सुप्रसिद्धमेर। इतरोपनिषन्महावाक्यानि विहाय विशिष्यैतस्यैव महे सामवेदो वै ब्ाह्मणानां प्रसू- तिरिति भुनिः। वेदानां सामबेदोऽस्मीति स्मृतिरपि हेतुत्वेन ध्वन्यते।

त्यर्थः । सारेति। अतिशयेन सारो निर्गलितातिसंक्षितार्थो यथा स्यात्तथेति याबत्।

सत्मूद्देजनव्युदसनं व्यज्यते। प्रबोभयति। अप्रतिबद्धावाधितापरोक्षपमापर्यवसायित- लक्षणप्रकर्पेण बोभयतीति योजना।

११२ व्याख्यासहिता-

अत्रावेक्ष्येति ल्यबा(पा)। नित्य कर्मानुष्ठानाद्धरमोदत्तिर्वमोंतपचे पापहानिस्तत्शु द्विस्ततः संसासयाथात्म्यबोधस्ततो वैगग्यं ततो मुमुक्षुत्वं नतस्तदुपायपर्येषणं ततः सर्वकर्मतत्साधनसंन्यासस्ततो योगाभ्यासस्ततश्वित्स्य प्रत्यकप्रवणता ततस्तत्वमस्या- दिवाक्यार्थपरिज्ञानं ततोऽविद्योच्छेदस्ततः स्वात्मन्येवावस्थानं ब्रम्मैव सन्त्रमाप्येति विनुक्तश विमुच्यत इति नैष्कर्म्यसिद्ध्युक्तसकलसाधनपरम्परावत्वेन महावाक्यप्रबो धनाषिकारानुसंधानं ध्वन्यत ॥ ६३ ।।

शार्टूलविक्रीडितेन -- येनाऽडभाति समस्तदृश्यमानेशें तदभूममानं भवा- नद्वतात्मसुखैकरूपममलं कालत्रयाबावितम। व्रद्मामि द्वितयं कक्ाउपि न भवेद्दनं भवत्यप्यद: मौरालोकवेणतोयवद्य त्वय्येव भाति क्षणमू ।६४। अय वबििदिषा, इत्यार्थिकम्। येन वक्ष्यमाणरूपतत्पदा्वयार््वस्तुन। अनिश निरन्तरम्। न तु क्षणमात्रम्। तन णिगन्त्रादिक्षुव्धमायया किंचित्कालभासमा- नेन्द्रजालिक नगरादिकार णेडतिव्यासि: प्रत्यस्ता। समस्तेति। सर्वद्वैतमिति यात्रत् । अश्र दश्यपदेन दहं प्रकाशितुं योग्यं दश्यमति व्युत्पतेः म्वकर्मकस्फूर्तिकर्तरि हकूमात्ररूपत्वं व्यज्यते। समस्पदेन घटादियत्किनिदृद्दश्यमासकप्रमातृव्यावृत्तिर्व्य- ज्यते। भाति जामदादिषु प्रकाशन इत्यर्थः । तथा व श्रयते-तस्य भासा सर्वमिद विभातीति। न्यायरत्नावर्लाकृतामनुमानमपि- घटादयो मानविषयाः। आनयनादिविषयत्वादिति। भवत्वेवं ततः कि प्रकृत इत्या- शम्क्य येनेत्यादिचतुर्मिः पदैस्तत्वंपदार्थयोः शोधनं समद्िव्यष्यात्मकसामान्यरूप-

त्यादिना ब्रझ्मासीत्यन्तेन। मत्र यत ए.मतः सततसकलद्वैतभासकलवात्। भवान् त्वम्। तत् अगद्भासकतवे- नानुपदमेवोपऋान्तं निन्मान्गित्र्थः । भूम निरुकसर्वभासकत्वादेव व्यापकमिति वाबत्। एताहड. अपकाशनैतम्यमित्यर्थः। नन्वेवं येनाऽडभातीत्यादिना अगज्गासकेऽवि वम्तुनि भजतु दीण दवज्जउत्वमेनेति शङ्ाशान्त्यर्थमेव मानपद तस्य जगसामपाखेवाडडथकसिट्रपि ररे शनमिति भुध कण्ठत एव चित्यान्रमसुपपा द्भितयभपि किन ी यादिविववगिित वे त्रिविधपरि छेवविपुरत्वप्रश्य

बोधेक्यासैद्धिः। १1३

देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यत्वमद्वैतत्वम्। बाघावधिभूतत्वमात्मत्वम्। निरतिसया- नन्दघनत्वं सुखैकरूपत्वमित्येतत्। तदाहुः श्रीमत्पञ्चपादिकाचार्याः-सुखैकतानसदा- त्मकूटस्थचैतन्यैकर सतासंसारित्वाभिमतस्याऽडत्मनः पारमार्थिकं स्वरूपमिति वेदान्ताः पर्यवस्थन्तीति। अत्रैकपदेन हैरण्यगर्भान्तवैषयिकसुखस्य क्षयित्वादिना दुःखास्क- न्दितत्वाचद्व्यतिरेको व्यज्यते। ननु यद्येमं मामकं वास्तविकं स्वरूपं तहीद देहेन्द्रियाद्यखििलद्वैतं कुतः समभूत् । न च वाच्यमनीशया शोचति मुद्यमानः । तम आसीत्तमसा गुढमग्रे। माया च तमोरूपाऽनुभूतेस्तदेतज्जडं मोहात्मकमनन्तं तुच्छमिदं रूपमस्यास्य व्यझिका नित्य- निमृत्ताऽपि मूढैरात्मेव दृष्टा। पराडस्य शक्ति्विविधैव श्रूयते। नीहारेण प्रावृताः। मायां तु प्रकृर्ति विद्यात्। अजामेकां लोहितशुक्कष्णामित्ि च श्रुतिशतेन। तथा-अज्ञाने- नाऽडवृतं ज्ञानं तेन मुद्यन्ति जन्तवः । ततत्यविद्यां विततां हृदि यस्मिन्निवेशिते। योगी मायामिति च स्मृतिव्रातेन । तथा तह्विदामोति परम्। विद्ययाऽमृतमश्भते। ज्ञात्वा देवं सुच्यते सर्वपाशैः । झात्वा देवं सर्वपाशापहानिः। तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति । तमेवं विद्वानमृत इह भवति। तरति शोकमात्मवित्। एतद्रै तदक्षरं गार्गि विदित्वाऽस्माल्लोकात्म्रैति स ब्राह्मण इत्यादिश्वतार्थापत्त्या। एवं-ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेषा- मादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परमिति स्मृतार्थापत्त्या च। ततृत्-बिमतं मिथ्या दृश्यत्वात्। शुक्तिरूप्यवत् । विमतं ज्ञाननिवर्त्यम्। कल्पितत्वात्। स्वप्नवत् । विम्तं बाध्यम् । अध्यस्तत्वान्। मृगजल वदित्यादियु= क्तिमिश्च सिद्धादनादिभावरूपात्। आच्छादय विक्षिपति संस्फुरदात्मरूपं जीवेश्वरत्वजगदाकृतिभिर्मृषैव । अज्ञानमावरणविश्रमशक्ति योगादात्मत्वमात्रविषयाश्रयता बलेन।

ज्ञानादेवेति। तस्यापि जडत्वेन जन्यजगदन्तःपातित्वात्। नापि निरुक्ताजत्वसाधकश्रुत्या प्रकृर्ति पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपीति स्मृत्या व सस्यानावित्वानैव जडत्वेऽपि जन्यजगदन्तःपातित्वमस्तीति सांप्रतम्। अना- दिस्वस्येब विचार्यमाणत्वात्। तथा हि-न विद्यते आदिः प्राथमिकः काळसंबन्धो यस्य तत्त्वमनादित्वमेकं प्रागभावाप्रतियोगित्वाख्यं मुरु म्। अपरं तु बीजाक्कु- रन्यायेन प्रवाहानादित्वं गौणमेव। तत्राऽडद्ये व्युत्पिपक्षे तावदादिपदार्थनिर्वचने प्राथमिक: कालसंबन्ध एवाऽऽदिपदार्थत्वेन परिष्कृतः, स तु प्राथमिकादिपदार्थयो- रनर्थान्तरत्वादात्माअ्रयदूषित एव। द्वितीये पारिभाषिकपक्षेऽ््यनादि: स्ान्त: पाग १५-१

व्याख्यामहिता-

पदार्थसापेक्षत्वेन स्फुटमवेति। एवं गौणमपि नैतनिर्वक्तुं शक्यम। लक्षणाभावात्। अत्रोच्यते। बीजाठ्कुरयो- रन्यतरव्यक्तिमत्कालत्वमेव प्रवाहानादित्वमिति ब्रह्मविद्याभरणे गौणानादित्वलक्षणं र्पष्टमेव। तद्वन्मुख्यानादित्वमपि प्रकृते व्युत्पत्तिसिद्धमेवेष्टम्। तद्था-जायतेऽस्ती- स्यादीनां यास्कपरिपठितानां षण्णां भावविकाराणां मध्ये सत्कार्यवादाभिमायेण प्रादुर्भावस्थैवोत्पत्तिपदार्थत्वान् कोऽपि दोषः । न चैवमप्यज्ञानस्यानादिभावत्वेन नित्यद्रव्यवददिनाशित्वापततिः । त्वन्मते पार्थि- मपरमाणुनिष्ठनीलरूपस्यापि घटे पाकरक्ततार्यां दाहादिसामकया नाशवदनादिभावरू- पश्याप्यज्ञानस्य तत्त्वज्ञाननाश्यत्वे बाधकाभावात्। तदुक्त विवरणसारे श्रीमद्विया- रण्याचार्यचरणैः-ननु निवृत्तिर्नाम स्वोपादानगतोत्तरावस्था घटस्य मृद्गतकपालरू- पत्वप्राप्तेर्निवृत्तित्वात्। न हि निरुपादानस्याविद्याध्यासस्य सा संभवतीति चेन्न। स्वाश्रयगतोत्तरावस्थाया निवृत्तित्वात्। अन्यथा परमाणुगतश्यामत्वादेरनादेरनिवृतत मसज्जादिति। तस्मादनादिभावरूपमप्यद्वैतम्रम्मात्मैक्यम।क्षात्कारनिरस्यं मूलाज्ञानं निखिलदश्य- कारणं तदन्त:पातिद्रष्टचिद़ाभासदृशा भासमानमप्य काशकार्ष्ण्यवात्तत्स्वरूपे वस्तुतः कालत्रयेऽपि नास्त्येवेत्याशयन पुनस्तद्विशिनष्टि-अमलमिति। निरवधं निरञ्नमिति भ्ुतेर विद्यानासन्जीत्यर्थः । तदुक्तं श्रीमत्सुरेश्वराचार्यचरणैः- अस्याविद्येत्यविद्यायामेवाSSसित्वा मकल्प्यते। ब्रम्मदष्ट्या त्वविद्येयं न कथंचन युज्यत इति। ननु द्विघेतं द्वे(द्वी)तमित्याहुस्तद्भावाद्द्वैतमुच्यत इनि वार्तिकोक्तर्यद्प्यद्वैतेति विशे- पणे वस्तुपरिच्छेदविधुरत्वं संभवत्येव तथा येनेत्यादिना देशपरिच्छेदराहित्यमप्यथापि कालपरिच्छेदशून्यत्वं तु तत्र यद्विवृतं तत्पारिभाषिकमेव, न तु शाब्दिकं, नापि यौक्ति- कमपि। तथा च कथं तस्य सत्यत्वापरपर्यायं नित्यत्वमपि तदभावे कथं पुमर्थत्वमपीति तत्राऽडह-कालेति। भूतभविष्यद्वूर्तमानव्यवहारकारणीभूतवस्त्वविच्छेदेन मिथ्या- त्वनिश्चयविषयतानक्रान्तमित्यर्थः । एतेन सत्यं ज्ञानमनन्तं व्रश्ेत्यत्रत्योऽनन्तपदार्थो व्याख्यातः। एवं चात्राखण्डमासमानम्वपकाशाविना द्वैतप्रत्यगानन्दलेन पुरुषा- र्धत्वमपि ध्वनितम्। एतादृशम्। अत एव ब्रह्म। ऊ.व्यावृत्ताननुगतं वस्तु व्रक्षेति भण्यते। ब्रझ्मार्थो दुर्लभोऽत्र स्याद्द्वितीये सति वस्तुनीति वार्तिकव चनानिरुक्तरूपत्वादेवाद्वैतात्मतत्त्व- मेवास्याखण्डं भवतीति योजना। एतेन भागत्यागलक्षणया तत्त्वमस्यादिमहावाकय- स्याखण्डाद्वैतस्वप्रकाश त्रझ्मात्म क्यानन्दकरसलक्षणोडर्ः कथितो भवति।

बांधैक्यमिद्धिः । ११५

ननु भवत्वेवं श्रीमच्चरणप्रसादेन मामकं वास्तविकं स्वरूपमद्वैतं ब्रम्मैवाथापि प्रकते प्रतीयमानस्यास्य द्वैतजालस्य का गतिरित्यत आह-द्वितयमित्यादि। कमात्सभोमु- किजीवन्मुक्तिपक्षाभ्यां शेषेण सदृष्टान्तम्। अये शिष्य अदः साक्षिणस्तवेदं द्वितयं हैतं जीवेशाधनायाकाशादि सादि न दृश्यमित्यर्थः । कदाऽपि कचिदपि देशे काले च न भवेलैव भूयाजापि भूतमभून्नापि भवर्तीत्यन्वयः । एवं च त्वयि निरुक्तबोषाद- विद्याध्वंसोपरुक्षिते चिन्मात्रे त्रिकालमपि द्वैतं नास्तीति सौरालोकतशैणतोयवदिति स्वदृष्टिवशात्सधोमु क्त्तिरित्याकृतम् । नन्वेवं तर्हि कथमिद श्रीमद्विरुच्यते मया श्रयत इत्यनुभूतिजातमित्यत्रSह- सौरेत्यादिना। अये मुमुक्षो सौरालोके सर्यसंबन्धिमध्याहका लिकोषरपरण्यवच्छि मातप इवेत्यर्थः । एणेति मृगजलबत्। क्षणं यावत्मारब्घपरिसमाप्तिक्षणपर्यन्तमि- त्यर्थः । त्वम्येव त्वत्कस्पितत्वात्त्वल्लक्षणेऽविष्ठान एवति यावत्। इिमहित्वान तु त्रक्मणि। भाति मिथ्यात्वेन परिस्फुरतीति संबन्धः । एवं च त्कस्पितप्रातिभासिकलोकडशैव जीवन्मुक्तिरिति तत्वम्। खवमेवोक गा्तिक एव-

अविद्या सह कार्यण नाऽडसीदस्ति भविष्यतीति। शास्रार्थस्य समाप्तत्वान्मुक्ति: स्याततावता मितेः । रागादय: सन्तु कामं न तद्भावोऽपराध्यत इंति ॥ ६४ ॥ अथासौ शिष्यः स्वसंशयसंशान्त्यर्थ प्रश्नप्रार्थनमेवाऽडतनुते-भो देशिकेद्येत्यादि- वसन्ततिलकया- भो देशिकेश भवदेकपदारविन्द- दवंद्ान्मिलिन्दवदहं मकरन्दलिप्सुः। मंवेहसंदह न हे तुसगन्धिलोभा- दाजाऽस्ति चेत्किमपि गुञ्जितवद्वदामि ।६५॥। भो इति संपूज्यसंबोधने। अत एव। देशिकेश दिशन्ति निरतिशयहितं न्रक्षा- स्मैक्यं दृश्यमिथ्यात्वपूर्वकमुपदिशन्ति शिष्यं प्रति करुणयैबेति देशिकाः सद्गुरवस्ते पामीशो ग्हनिष्ठस्तत्संतुद्धौ तथा। अय्याचार्यचक्रवतिन्नित्यर्थः । अत एव। भवदेकेति। एकपदेनान्रभननिष्ठनभ्षविन्मात्रव्यावृत्तिः । पदेत्यादि तु पूजार्थमेव । केवलमअविदां तत्त्वोपदेशदक्षत्वेऽपि तत्रोद्दालकादिवच्छिष्याणां श्रद्धाव्यतिरेकापा- दकसार्वदिकतत्वानुसंधानशून्यत्वात्स सुचितमेव तद्व्युदसनमित्याशयः। अत एव

व्याख्यासहिता-

पित्राऽप्युद्दालकेन श्वेतकेतुं प्रति तत्त्वोपदेशावसरे श्द्धत्स्व सौम्येति अ्द्धाविधानम- बोधि। अरविन्दरूपकं त्वरुणत्वमसणत्वादिमत्त्वेन सामुद्विकमसिद् महाब्राहणत्वाये- दकमेबेति भावः । अत एव मिलिन्दवदित्युपमेति बोध्यम्। अहं प्रकृतजिज्ञासुः । अत एव। मकरन्देति। श्रीमत्पादपद्मगतात्मतत्वावबोधरूपरसेच्चुरित्यर्थः । संदे- हेति। संशयप्रशमसामत्रीभूतसौरभेच्छयेति यावत्। तत्रापि मय्ययं मच्छिष्योऽपि संशयमिषादाक्षिपतीति विषादव्युदासायाभयं संयाचते-आज्ञेत्यादिना। तत्रापि किमपि स्वल्पमेव न तु भूरितरम्। तेन विक्षेपशक्का प्रतिक्षिप्यते। अत एव गुअिनव- दिति। एतेन ध्वनितोऽपि वक्ष्यमाणप्रभे माधुर्यं ध्वन्यते । वदामीति सरल एव संबन्धः ॥ ६५॥ ततः किं वृत्तमित्यत आह-इतीत्यादिप्रमिताक्षरया- इति शिष्यवाक्यपरिहृष्टमना: स गुरुस्तमाह मृदुहास्यमुखः। परिपृष्छ यत्तव मनस्युदियात्तदहं छिनदम्यखिलमात्मदृशा॥६६।। इति निरुक्तरीत्येत्यर्थः । शिप्येति । बुभुत्मुकृतप्रार्थनसुपसन्नमानस इति यावत्। एताडशः । स पूर्वप्रकृतः । गुरुराचार्यः । ननूक्तप्रार्थनया श्रीगुरुनिष्ठः परितोषः शिप्येण कथं तर्कित इत्यतस्तं विशिनष्टि-मृद्धिति । मन्दस्मितास्यः सननित्यर्थः । पतेन तत्समाधानप्रोत्साहः सूच्यते। तं प्रकृतशिष्यं प्रति। आह-इत्थमुवाघेत्य- न्वयः । कि तदित्यत्र तद्विशदयति-परीत्यादि। हे शिष्य तब मनसि यच्छक्वा दिकम्। उदियादुत्पद्येत तत्त्वं परिपृच्छ विस्तरतः प्रश्नविषयी कुरु। न तु भीत्या संकोचं कुर्वित्यर्थः । नन्वेवं प्रभ्नाभयेऽपि तत्समाधानाभावे व्यर्थायासत्वमित्यतस्त- माश्वासयति-तदित्यादिचरमचरणेन । आत्मेति। न्रम्मानुभूत्यैव न तु शुष्कतर्केणे, त्यर्थ: । तत्रापि अखिलं निःशेषमेव चछिनाभी न तु प्रजापति प्रथमाद्यपदेशोपमं साव- शेपमिति ॥ ६६ ॥ एवं शरीगुरोः साभयाश्वासने सति स शिष्यः किमकरोदित्यत आह-अयेत्या दिमालभारिण्या: पूर्वार्षेन- अथ सोऽवददात्मसंविवित्मः प्रणतः प्राज्जलिरेव नम्रवाचा। यद्भाणि भवद्भिरात्मतत्त्वं विगतद्वैतमिदं भवत्वथापि॥ ६७ ।। अथ निरुक्तश्रीगुरुदत्ताभयादिवाक्यश्रवणनन्तरम्। स प्रकृतशिष्यः । आत्मेति। मद्वेवात्मवविषयकती व्रविविदिषाशाली सनित्यर्थः । एतेन विनिगूढविजिगीषानिरास: सूचितः । तत्रापि। प्रणतोऽतिनम्रः । अत एव। प्राञ्जलिरेव च सनित्यर्थः । एते- नातुपमविनयो व्यज्यसे। न तु प्रौउपादः। अत एव । नम्रवाचा विनीसभारत्येवि

बोधैक्यसिद्धिः ।

बावद। इत्यवददिति योजना । कि तदित्यपेक्षायां तद्विस्तरेण वक्तुमादौ भीगुरूक्त-

माणप्रमुखप्रश्नवीजमुत्तरश्लोकान्वय्येव निक्षिपति-इदमित्यादिशेषेग ॥ ६७॥

पयकसाक्षात्कार प्रमारूपन्रझ्विद्या सामान्यतः सर्वत्र शब्दस्वाभाव्यादुत्पद्यमानाऽपि प्रायः पञ्रविधेर्विषयवासनाप्रमाणप्रमेयासंभावने साधनफलविपरीभावने चेति प्रति- बन्चैः पतिबद्दैव भषति। तन्मध्येऽस्याधिकारिणः प्रागुक्तगुरूपसत्त्यन्तसकलसाधनतः प्रथमस्य तस्य निरासादवशिष्टतचतुष्टयप्रयुक्त क्रमेण निरुक्ताद्वैतनरसात्मैक्ये प्रभष- सुशयं स्पश्टयति-किमत्रेत्याधुपजा तेश्वरण चतुष्टयेन- किमत्रमानं भगवञ्छतिश्रे- दन्यैर्विरोधे सति साडपि कुत्र। कर्मापि मोक्षस्य कतो न हेतुः किंवा फलं ज्ञानभवं वदैतत् ॥ ६८ ॥ भो भगवश्रीगुरो। पतेन यस्य देवे परा भक्तिरित्यादिश्चुत्युक्तेश्वरगुर्वभेदभाव- नापरिपाकरूपप्रभसमाधानावधारणसामत्री स्वस्मिस्तथा श्रीगुरावपि ज्ञानी त्वात्मैय मे मत(तं)इति स्मृतेरुपदेषटृत्वसामत्री च सूचिता। अत्र प्रागुक्ताद्वैतात्मतत्वे बिषये मानं प्रमाणं किमस्तीत्याथः प्रभ्ः । तत्त्वमस्यादिः भ्रुतिर्मानमिति चेत्तर्थन्यैः प्रत्य- आादिभि: प्रमाणैः सह विरोधे सति साऽप्युक्तश्षुतिरपि कुत्र प्रमाणतषेनावतिष्वेन् कुत्रा- पीत्मर्थः । शिष तु स्पष्टमेव प्रभ्न्यं च ।। ६८ ॥ ततः श्रीगुरुः कि समादष इस्यत भाह प्रमाणादीत्यादिभुजंगप्रयातेन- प्रमाणाद्यसंभावनाविस्तवेयं यदीक्षस्व तहि स्वमात्मोपशनतै। चतुर्लक्षणीं भाष्यकारादिरीत्या तथा चोदियाने प्रबोधप्र- दीपः ॥ ५९ ॥

किरस्ति रर्हि ववमात्मोपशान्त्यै निरुकशषामूलीभूतचेतोष्योषनिरासार्थमिस्पर्भः । भाष्येति। भादिना भामत्यादिः। चतुर्कक्षणीमुत्तरमीमांसाम्। ईक्षस्व। तथा वेत्यादि स्फुटमेष। आदिपदाभ्यां प्रमेयसाधनादिविपरीतभावनान्रहः ॥ ६९॥ ननु यदाबसं शीमद्विमां प्रति निरुक्कप्रमाणाथ संभावनादिमूल कोक्तप्रभचतुप्टयस- माधानार्थ त्वं भाष्यक्ारादिरीस्योत्तरमीमांसामेव परिशीळयेति तत्र प्रथम पवाथतो १५-२

व्याख्यासहिता-

पकजिक्ासेत्यपिकरणे भाष्यादिनैय सह पूर्वाचार्यअ्रन्थविरोधस्तेन कथं मदीयसंशय- विलय: संभवेदित्यभिसंधाय तद्विरोषं ध्वनयितुं प्रथमं तत्रत्यभाष्यादयर्थमेव संक्षेपेणा.

श्रीभाष्यादिमतेऽथशब्दगदितोऽस्त्यर्थो मुमुक्षावधे-

तद्ुस्कर्मफले क्षयित्वकथनाज्ज्ञानाच्च मोक्षोक्तितः सत्रे प्राथमिके स्फुटीभवद्तःशब्देन तत्संभवः॥७०।। शीशब्द: पूजार्थः । श्रीमन्मुमुक्षुमोक्षपदतत्त्वज्ञानदानदक्षत्वलक्ष्मीशालि च तद्ा- ष्यादि चेति तथा। भादिपदेन पञ्ञपादिकादि । तस्य यन्मतं तस्मिभित्यर्थः । संग्रद्धेति। सम्यक्श्भसंस्कारैकप्रायुर्यपर्यन्तं शुद्धा सत्त्वैकप्रा्ा न्येन निर्मलात एम रध्यन्ती स्वयमेव योगाभ्यासमन्तरैव स्तं्धीभावास्यनिरोधपरा च मतिर्वुद्धिर्यस्य स तथा। तस्याधिकारिण इत्यर्थः । मुमुक्षेति। सुमुक्षा प्रागुक्लक्षणा मोक्षेच्छा अबधौ पर्यन्ते यस्य स तथा। अत्र लम्बकर्णमानयेत्यादिवत्तद्रुणसंविज्ञानबहुतीहौ तु तदसंग्रहापचेः । पश्चमीयम्। एतादृशात्। भखण्डेति। अखण्डः प्रागुक्त्तलक्षणत्वेन कैवल्यपर्यन्तत्वान्निरन्तरः। एता- दशो यः साधनानां नित्यानित्यवस्तुविवे केह।मुत्रार्थफलभोगविरागशमादिषट्संपदादीनों श्रवणाधन्तरन्नाणां गणः संघस्तस्मादित्यर्थः। आनन्तर्यमव्यवहितोत्तरभा वित्वमेवं। भथेति। अथशब्देन सौत्रेण गदितः कथित इत्यर्थः । एतादृमर्थोऽस्तीत्यन्घयः । एवमतःशब्दार्थमपि कथयति-तद्वदित्यादिना। ज्ञानान्मोक्षोक्तितव्वेति योज्यम्। एबस्। तदिति तस्य निरुक्त्साधनचतुष्टयानन्तरमेव ब्रह्जिज्ञासुना तद्विचारः कार्य इति नियमस्य संभवो युक्तत्वावश्यंभाव इत्यर्थः । अत इति। प्राथमिके अथातो म्रहनिज्ञासेति शासारम्भघटके सूत्रे। स्फुटीभवदिति संबन्धः । अपरं तु सरलमेव । तथा चाऽडहुः श्रीमद्धाष्यकारचरणा एव। तस्मादथशब्देन यथोक्त्तसाधनसंप- स्यानन्तर्यमुपदिश्यते। अतःशब्दो हेत्वर्थः । यस्माद्वेद एवामिहोत्रादीनां श्रेय :- साधधानानामनित्यफलतां दर्शयति-तद्यथेह कर्मचितो लोक: क्षीयते। एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोक: क्षीयत इत्यादि। तथा नम्मज्ञानादपि परं पुरुषार्थे दर्शयति- मसविदामोति परमित्यादीति॥७०॥ ननु भवत्वेवं भाष्यादिसंमतोऽर्थः प्रथमसूत्रस्याथापि तद्विरुद्धोऽसौ केन प्राची- नाचार्येण कथ लिखित इत्यतस्तं विशदयति-ब्रम्मानन्देत्यादिना साम्यध्वनकेन तेनैव रसेन-

बोधैक्यमिद्धिः। ११९

ब्रह्मानन्दमते त्वथार्थ उदितस्तद्वै मुमुक्षेतर लचब्लोपेऽपि च पञ्चमी अत इमां लब्ध्वा मुमुक्षामिति। युक्तं चैतद्तःपदस्य विरहेऽप्यार्थाडस्ति तत्संभवी मोक्षेच्छाऽन्यदृपि प्रयोजकतया वाच्यं न तत्केवलमू॥७१॥ तुशब्दो वैलक्षण्यार्थः । अथार्थ :- अथातो ब्रह्मजिज्ञासेतिसूत्रीयाथशब्दार्थः । तद्वै तदेव नित्यानित्यवस्तुविवेक इहामुत्रार्थफलभोगविरागः शमादिसाधनसंपदिति साथ- नत्रयमेबेत्यर्थेः। मुमुक्षेतरत्-मुमुक्षामात्रमेव साधनचतुष्टयात्पृथक्कृत्येत्यर्थः । उदित उक्तः । अस्तीति शेषः । ततः किं तत्राऽडह-ल्यबित्यादिना। अत इमां मुमुक्षां रुब्ध्बेत्यतःशब्दार्थे ल्यब्लोपे पञ्चमी चोक्ताऽस्तीत्यन्वयः । पञ्चमी अत इत्यत्र संध्यभावस्त- संहितैकपदे नित्या नित्या घातूपसर्गयो.। नित्या समासे वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षत इति वचनात्। धिक्तां च तं च मदनं च इमां च मां चेनि भर्तृहरिवाक्यवदेतद्वाक्येऽपि तत्त्वा- देवाविरुद्ध इति बोद्धव्यम्। यद्येतत्कल्पनमगतिकगतिकमिति चेचर्ह पञ्चमीत्यत इमामिति पठ। तेनेतिपदमुक्तवाक्यसंग्राहकं हेतुसंग्राहकं च स्यात्। तथा च न कोडपि दोष: प्रत्युत गुण एव। इतिशब्ददयं तु विभिन्नान्वयीति नैव पौनरुक्त्याबह- मिति। अपि चेति निपातावुक्तवाक्यद्वयसमुचचायकावेव। ननु भवत्वेवं मतभेदेन व्यवस्था। तथा, अल्पाक्षरमसंदिग्धं न्यायवद्विश्चतोमुखम्। अस्तोभमनवद च सुत्रं सत्रविदो विदुरिति पाराशरपुराणोक्तसूत्रलक्षणात्सूत्रस्याने का- र्थताया गुणल्वेनापीति च कोऽत्र विरोध इति चेत्सत्यम्। मतभेदेन व्यवस्थासं- भबेऽपि किं मतं हेयं किंवोपादेयमिति मुमुक्षोस्तत्रापि संदेहात्। सूत्रे विश्वतोमुख- त्वलक्षणमनेकार्थत्वं गुण एवेति मनसि निधायैव श्रीमद्भाष्यकारचरणैरस्याधिकरण-

स्योक्तत्वाद्विरुद्धानेकार्थत्वस्य तु संदेहाधायकत्वेनानौचित्याच। वस्तुतस्तु ब्रह्मानन्दोक्तसूत्रमुक्तावलीविवृतनिरुक्तलक्षणसूत्रार्थ एव क्लाध्यः सयु- किकत्वादित्याशयेनाSSह-युक्तं चैतदित्याद्यचरार्घेन। एतत्पूर्वार्धोकत ब्रक्षानन्दम- मतम्। चोऽवधारणे। तथा च निरुक्तमतमेव युक्तं सयुक्तिकत्वाद्योग्यं भवतीत्यर्थः। तत्र हेतुं प्रतिपादयति-अतः पदस्येत्यादिना। यतोऽतःपदस्य विरहेऽननुभवेऽपी- त्यर्थ। तत्संभवो ब्रह्मविचारकर्तव्यतासंभवः । आर्थ आर्थिकः । ब्रक्मविचारविधिर्ना- न्तरीयकसिद्धः। अस्ति। तथा यतः। मोक्षेति। नित्यानित्यवस्तुविवे कादित्रयमपी-

१२० व्याख्यासाहता-

स्यर्थः। प्रयोजकतया। निरुक्तविधौ मुमुक्षासंपादनद्वारकतया। कारणं वाच्यं न तु तत्केवलं साक्षात्कारणं वाच्यमत एतदेव युक्तममिति ॥ ७१॥ ननु किमास्मिन्नेवाघिकरणेडयमस्ति विरोधः किंवाऽमेऽपि सर्वत्र तत्तदधिकरणेष्वपी- त्याशडकपाउडय्यमनादत्यान्त्यमक्ी करोति-इत्यादिष्त्रिति प्रहर्षिणीपुर्वार्षेन -- इत्यादिष्वधिकरणेषु तेषु तेषु ते तऽन्येऽप्यभिविलमन्त्यलं विरोधा:। तच्छेदं किल करुणानिधिं विना तवां

इंतशब्द: प्राक्तानुवादार्थः। अधिकरणेषु, अधिकरणसत्रेष्विति यावत्। तह क्षणं तुक्तमभियुक्तै :- विषया विषयश्रैत पूर्वपक्षस्तयोत्तरम्। सिद्धान्तक्षेति पञ्चाङ्ञं शासेऽधिकरणं मतमिति। आदिपद मग्रिमाधिकरणसग्रहार्थम्। ते ते वक्ष्यमाणाः । अलं विपुलम् । अभिवि- रसन्ति सयुक्ति कत्वेनाखिलान्तर्वाण्यादरणीयतया रमणीयतामापद्यन्त इत्यर्थः। ततः कि तत्राSह -तच्छेदमित्युत्तरार्धन तदध्वंसनप्रार्थन संस्तवानुकम्पनं धवनय- छषादिना। भो सद्गुरो इत्यार्थिकमेवात्र संबोधनम्। तदिति। तेषां वक्ष्यमाण विरोधानां यश्छेदः प्रध्वंसस्तमित्यर्थः । किलेत्यवधारणे। निरुक्तविरोधप्रध्वंसनमेव्रेति यावत्। करुणेति। कृपापीयूषपारावामित्यर्थः । एतेन सद्यः सर्वविरोधवाधन- ध्ुरंघरत्वं संबोध्ये श्रीगुरी ध्वन्यते। एतादशं त्वां बिना। क:। नलेति। नलम्य दमयन्तीपतेः प्रसिद्धस्य यद्धृ-

वणोत्तरमाविर्भूतोत्कटकृपा तस्या य उदयस्तदवूदा समन्ताद्भासत इति तथा। कुर्यान्न कोऽपि करिप्यतींत्यन्वयः । अयं भावः । स यथा विशब्दवाच्यनिरक्त- राजहं साख्यपक्षिगोधबाघको द्रुतमेव तन्मोचनेनाभृत्तद्व्त्त्वमपि प्रकृतविरोधबाघादस्म- न्मोचको भवेति। अत्र करुणो रसः । लप्तोपमाश्वेवादयोऽलंकाराः ॥७२॥

सन्ततिळकथा - गृण्वत्र तश्वमतिगूढतम यदस्ति मर्व गुरो: करुणयैव व्यं वद़ामः। आचार्यवर्यमतभेदरहस्यजातं वाक्येकवाक्यघटनास्वतिपाटवेन। ७३।।

बोधेक्यासिद्िः । १२१

करुणयैवेव्यवधारणं स्वामानित्वध्वननार्थम्। भाचार्येत्यादि। वाक्यैकेत्यादि। भावप्रधाननिर्देशाद्वाक्यैकवाक्यतासंपादनास्वित्यर्थः । भतीति। परमनैपुण्येन। यतः। मत्र मताविरोधे। अतिगूढतमं तत्त्वं यदस्ति तद्वयं सर्ब बदामोऽतस्त्वं गृण्बिति संबन्धः । शिषटं तु स्पष्टमेव ॥ ७३ ॥ अथ श्रीगुरुः प्रतिन्नातं भाष्यादिरहस्यं विशदयति-भाष्यादोस्त्वत्यादिशार्दूलवि- हीडितेन- भाष्यादस्तु यथाश्रुतग्रहधियां योऽर्थस्तमादाय वै

नित्यानित्यविवेक एव करणं वैराग्य एवं क्रमा -: न्मोक्षे्छां प्रति तत्प्रयोजकमहो न स्यात्किमु व्योमवत् ॥७४।। भादिना पश्चपादिकादिः । तुशब्दः प्रोक्तशक्काशान्त्यर्थः । यभेति । पभ्ाभ्जुतस्यैव न तूहापोहितस्य। ग्रहो ग्रहणं शब्दार्थादेः संग्रहणं यया तादृथी वीर्वुद्धिर्येषां मन्दप्रज्ञानामधिकारिणामित्यर्थः । योऽर्थः प्रतिभासत इंति शेषः । तं वे तमेवार्थम्। आदायानूद्य। ब्रह्मानन्दमुनिः । तदिति। ताडगर्थनिराकरिष्णुरेव सन्। विरुकं प्राक्त्वदुपन्यस्तरीत्या भाष्यादेर्यथाश्चुतार्थविरुद्धमित्यर्थः । अवदत्सूत्र- मुक्तावल्यामुक्तवानित्यन्वयः। ननु तथाऽपि मुमुक्षायां तत्प्राकनसाधनत्रयप्रयोज्यत्वं कर्थं तभ्राउड्ह-नित्पेस्ा- दिना। वैराग्ये प्रागुक्तलक्षणे दृश्यानादरे विषये। नित्यानित्यविषेक एव करणं हड़्मात्रनित्यत्वप्रमया दृश्यस्य मिथ्यात्वे तत्र मृगजलवद्रागानुदयात्। एवमनया कार्यकारणभावरीत्या। क्रमादनुक्रमेण वैरम्यं शमादिसंपदं प्रति करणं शामादिसंपन्धु- मुक्षां प्रति करणमिति प्राक्प्रपश्चितेन । तनित्यानित्यवस्तुविवेकादि साधनत्रयम्। मोषेच्छां प्रति। अहो इति सादरसंबोधनम् । तन्निर्णायकमानससदस्यान्मति। भरण्ये त्ह्विद्योपदेशकाले बाद्यानां तेषामभावादिति भावः । प्रयोजकं परम्पराकार- गमू। व्योमवदाकाशवत्। न स्यात्किमु । अपि तु स्यादेवेति संबन्धः।।।।। व्योमटषान्तमेव स्पष्टयति-आथर्वणीत्यादिवसन्ततिलकतया- आथर्वणी श्रुतिरसौ क्रममेव वक्ति भूतोद्भवे तद्पि याजुषवाक्यतोऽम। तां पूर्वपूर्वभनुहेतुपरां यथाऽडदृ- र्भाष्ये तथैव समभीप्सितमस्ति तेषाम्॥७५ ॥ १६-१

९२२ न्याखव्यासहिता-

असौ। एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि न । खं वायुज्योतिरा पृथिवी विश्वस्य धारिणीतिमुण्डकोपनिषत्प्रसिद्धेत्यर्थः। आथर्वणी श्रुतिः । रध भूतोङ्भवे-आकाशादिपश्चमहाभूतोत्पतौ। क्रममेव वक्ति खं वायुरित्याधाकाशाद ऋममात्रं कथयति। तदपि। एवं सत्यपि। अत्राद्वैतशास्तर। याजुषेति। तस्माद्वा ए स्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । बायोरमिः । अभेरापः । अद्भ पृथिवीति तैत्तिरीयकयजुर्वेदवचनादित्यर्थः। तां निरुक्तमुण्डकश्रुतिम्। पूर्वपर्वमनु आकाश। दिपूर्वपूर्वभूतानुसारेण। हेतुपर माकाशादिपूर्वपूर्वभूतमेव वाय्वाद्यत्तरोत्तरभूतं प्रति कारणमिति प्रतिपादिकामि। यावत्। यथाऽडहुः प्राचीनाचार्या इत्यार्थिकम्। तथैष हेतुकार्यभावेनैव नित्यानित वस्तुविवेकादिसाधनक्रमपठनम्। भाप्ये प्रागुदाहृतशारीरभाष्यवाक्ये। तेषां श्री द्गवत्पादाभिधभाष्यकाराणाम्। समर्भा्सितं समीहितमस्तीति योजना। तस्मा कोऽप्यत्र ब्रह्ानन्दवचोविरोधः ॥७५॥ एवं भाष्यकारस्वारस्यं श्रुतिरष्टान्तेन स्पष्टीकृत्य ब्रह्मानन्दीयसूत्रमुक्तावलीभम्थै० बाक्यतां कुर्वन्तं श्रीगुरुं प्रति शिष्यः पुनः शक्कते-नन्वित्यादिद्ुतबिलम्बितेन- ननु शमादिविधायकवाक्यतो भजति साधनतां न मुमृक्षता। इति न सूत्र इदं खलु युज्यते कचिदपीति न तेऽपि समत्वतः॥७६ ननु सति कुडये चित्रमिति न्यायेनाSSदौ मुमुक्षाया एव शमादिविधायकवाब काण्वमाध्यंदिनीयोभयोरपि पाठेSनवलोकनात्क नाम तदान्तर्यविचारावसर इति शड्ते नन्विति। शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाSडत्मन्येवाSSत्मानं पश्ट तीति काण्वपाठः। श्रद्धावित्तो भृत्वाSऽत्मन्येवाSऽत्मानं पश्येदिति माध्यंदिनीय: पाठ तत्रोभयत्रापि मुमुक्षासं्रहाभावान्मुमुक्षुता मोक्षच्छुता। साधनतां श्रवणद्यऋ्त्वम् न भजति नैव प्राप्नोति। इति हेतोः । सूत्रे, अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति शास्त्रारम्भ धिकरणसूत्र इत्यर्थः। इदं प्रायुक्त मुमुक्षानन्तर्यम्। न खल युज्यते नैवाथशब्दे प्रहीतुं युक्तं भवतीति पूर्वपक्षान्वयः । अथ सिद्धान्ती गुरु: समाधते-नेत्यादिशेषेण। तत्र हेतुं प्रतिपादयति-तेऽर्प त्यादिना। ब्रह्मानन्दतात्पर्यानभिज्ञस्य यथाश्रुतसूत्रमुक्तावलीग्रन्थेन भाष्यादिदूषक स्याथ विवेकादिसाधनत्रयानन्तरमत इति ल्यब्लोपे पश्चमीमां मुमुक्षामवाप्येत्या सूत्रं योजयतस्तवापीत्यर्थः । समत्वतः शमादिविषयकवाक्यापठितमुमुक्षाया ल्यब्लो पश्चमीं कृत्वाडपीरा सुमुक्षानवाप्येति योजनया अ्हणसाम्यादित्यर्थः ॥ ७६॥

बोधक्यसिद्धिः। १२६

एवं तर्हि को वा ब्रम्मानन्दाभिमतोडर्थ इत्यतस्तमाह- विजिज्ञासस्व त्वमिति शिखरिण्या- विजिज्ञासस्व त्वं तदिति खलु सत्रस्य विषय: प्रधानस्तस्याङ़नं खलु शमदमादेवििवच: । विवेकादप्यत्र स्फुरति त मुमुक्षेव तदपि तदानन्तर्य ते यदि किमपराद्ं वढ़ तथा॥ ७७॥ अयि भृगूपलक्षिततत्तन्मुमुक्षो। त्वम्। तज्जन्यजगज्जन्मादिकारणत्वोपलक्षितं बरक्म। विजिज्ञासस्व गुरूपसत्त्योपनिषदादिषु विचारयस्वेत्यर्थः । इति खलु अथमेव सुत्रस्याथातो ब्रह्मजिज्ञासेति शास्त्रारम्भाधिकरणस्येत्यर्थः । प्रधानो मुख्यो विषयो विचार्योऽर्थोऽस्तीत्येतत्। ततः कि तत्राऽSह-तस्येत्यादि। तस्य प्रधानविधेः । अङ्गमेव। शमेति । विधीति। रमदमादिविधिवाक्यं शान्तो दान्त इत्यादुदाहृतश- मदमादिसंबन्धिनो विधिपदेष्टावश्यानुष्ठापकवाक्यं निरुक्तप्रधानविध्यर्थस्याभ्जमेव भव- तीति संबन्धः । एवमपि किं प्रकृत इत्यत आह-विवेकेति। अत्र शमादिविधिवाक्ये। विवे- कादपि नित्यानित्यवस्तुविवेकेहामुत्रफलभो गविरागा्य प्रथमसाधनद्वयमपि मुमुक्षेव न स्कुरति नैव यद्यपि भासते। तदपि। एवं सत्यपि। ते ब्रह्मानन्दग्रन्थविरोधवादिन- स्तव। यदि तदानन्तर्य विवेकादिसाघनत्रयानन्तर्य संमतम्। तर्हि तया मुमुक्षया किमपराद्धमिति त्वमेव वदेति योजना। तथा च श्रूयते-अतोऽन्यदार्तम् । कर्मचितो लोक क्षीयते। एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते। ब्रह्मविदान्नोति परम्। तद्विजिज्ञासस्वेत्यादि । ७७॥ ननु भवत्वेवं ब्रम्मानन्दस्य भाष्यादियथाश्रुतार्थग्राहिभ्रमभअ्जकत्वं तत्तात्पर्यव्यञ्ज- कत्वेन तथाऽपि भाष्यादौ सूत्रगतस्यातःशब्दस्य निरुक्तसाधनसंभववर्णनपरत्वमनुप- युक्तमेव। उक्तसाधनचतुष्टयानन्तर्यलक्षणाथशब्दार्थकथनमात्रेणैव तत्संभवस्यार्थस. माजसेद्धत्वादन्यथोक्तस, धनचतुष्टयानन्तर्यलक्षणाथशब्दार्थकथनस्यैव भाष्यादावयुक्त .

त्वाच। तथा चैवमपि न सुत्रमुक्तावत्युक्तभाष्यादिदोषवमोष इति शक्कते-निरुक्त्ते. त्यादिशिखरिण्यैव- निरुक्त्तानन्तर्ये सति यद्पि सामर्थ्यविभवा- त्फलत्येवैतेषां समभिमततत्मंभव इति। अतःशब्दात्तस्य स्फुटनमपि नो यक्तमिति न स्फुटोक्त्या तद्दाठर्चध्वननमित इषट भगवतः ॥ ८॥

१२४ व्याख्यामहिता-

अनुपदोक्तनित्यादिविव कादिसाघनचतुष्टयानन्तर्यलक्षणेऽथशब्दार्थे वर्णिते सती- त्यर्थः । यदपि यद्यपि। एतेषां भाष्यकाराणामू। समभिमतेति । सम्यगभिमतः सयुक्तिकत्वेन प्रागुक्तरीत्या संमत इति यावत्। स चासो तत्संभवस्तेषां निरुक्तसा-

सामर्थ्येति। अवशयकार्यकारित्वमाहात्म्यादित्यर्थ:। फलत्येव पर्यवस्यत्येवेति यावत्। इति हेतोः । अतःशब्दात्। अथातो ब्रम्मजिज्ञासेति सूत्रपठितादतःशब्दवाच्या-

विधुरसकलसामग्रीपरिपाकस्येत्यर्थः। नो युक्त नैव योग्यं भवतीत्यन्वयः । एवं च ल्यब्लोपे पञ्चम्या सीत्रातःशब्दसार्थक्यं बुवाणस्य ब्रह्मानन्दस्येव व्याख्यानमन- वद्यमिति भावः । एवं पूर्वपक्षे प्राप्ते समाधत्ते-इति नेति। इति प्रकृतमाक्षेपजातं न नैव कर्तव्य- मित्यर्थः । कुत इत्यपेक्षायां तत्र हेतुं व्युत्पादयन्भाप्यकारम्वारस्यं स्पस्टयति-+फुटे- त्यादिशेषेण। यतः । भगवतो भाष्यकारत्य। इतः प्रकृतसूत्रगतादतःशब्दात्। तहाढर्येति। तस्यार्थात्सिद्धस्य निरुक्त्तसाधनचतुष्टयसिद्धि संभवस्य दाढर्य दृढत्वं तस्प ध्वननं सूचनमित्यर्थः । स्फुटोक्त्या स्पष्टोकत्था। इषमस्तीति ॥ ७८ ॥। ननु निरुक्तरीत्या तावदथातो ब्रम्मजिज्ञासेति सूत्रेऽतः शब्देन भाष्यका-णां नित्या नित्यवस्तु विधेकादिसाधनचतुष्टयसंभवकथनाप्तद्दृदत्वं भवतु सुसमभिमत ततश्ञाSड पातिकस्य वावद्कप्रकटितस्य तस्य व्युदस्तत्वगपि तथाऽपि ब्रम्मानन्दमते विवेकाद- दादर्य भाष्वेण सह विरोधाद्दूषणान्तरमप्यधिक प्राप्तमित्याशङ्कां शमयिष्यत्रथश्दा- थस्याघस्तादेव मतद्वूयेऽपि निर्गलतमनुद् जिज्ञासादार्थमपि साध्याहारं साम्येम समभिधते-भाष्य इत्यादिशार्दलविकीडितस्य त्रिपाद्यन्यपादाभ्याम्- भाष्य साधनसंभवोऽत इति गी:मा(स्वा)रस्यतः संमतो ब्रह्मानन्दमुनिर्त्यपः क्षपणतस्तत्रावदत्पश्चमीमू। मोक्षच्छाविषये प्रवाक्ति च ततः प्रत्यक्षतां ब्रह्मणो जिज्ञासापदलक्षिते विवरणे तुल्योभयोः कार्यता॥७९॥। भाष्ये अथातो ब्रम्मजिज्ञासेति सत्रीये श्रीमद्भगवत्पादीये शारीरकभाव्य इत्पर्थः। अत इतीत्यादि। निरुक्तसत्रस्थातःशब्दस्वारस्येनेति यावद। साधनेति। निरुक्त् विवेकादि रूपब्रम्मविचार साधनप्रतियोगिकावइयंभावयोग्यत्वमित्यर्थः । संमतोऽस्तीत्य- ध्याहत्यान्वय: ब्रह्मानन्द। एयप एतदार्यप्रत्ययस्य व्याकरणप्रसिद्धस्येस्यर्थः । तत्र लुक्षन्यप्पत्यस्थान गी ल्यब्लोपे पश्चमीति वैयाकरपसिद्धां पश्चमी विभकित्यर्थ:। नवददसीुतयोयापो संकन्यः।

बाधैक्यसिद्धिः । १२५

अयमभिप्ायः। इहात इति पदमिवंशब्दस्य पञ्चम्यास्तसिळिति पञ्चमास्वलविहितत-

कारूपां बुद्धिवृत्तित्वेन साक्षिप्रत्यक्षां मुमुक्षामवाप्येति विवक्षितल्यपो लोपे शासकृते जातेतिसन्नमुक्ताव्लाकृन्मते निरुक्तविवेकादिसाधनत्रयोत्तरं तत्प्रयाज्याभिमां मुमुक्षा- मवाप्य जिज्ञासुना गुरूपसत्त्या ब्रह्म वेदान्ते विचार्यमिति सूत्रार्थः पर्यवसित इति। ननु ब्रम्मानन्देनैतावत्कुसष्टें कृत्वा भाष्योक्तार्थापेक्षया किमधिकमासादितमित्यत माह-मोक्षेच्छेत्यादिना प्रत्यक्षतामित्यन्तेन। ततः प्रोक्तातःशब्दार्थविचारे ल्यन्लोपे पश्चम्यक्ञीकारेणेत्यर्थः । सार्वविभक्तिकोऽयं तसिः । मोक्षेति। मोक्षविषयिण्या इच्छाया विषयो मोक्ष एव तस्मिन्निति यावत्। मोक्ष इति सपतम्यन्तं विषय- विवक्षया विहाय मोक्षेच्छाविषय इति गुरुतरोक्तिस्तु निरुक्ातःशब्दव्याकृत्यनुरोपे- नैवति ध्येयम्। एवं चातःप्रतिपादितरीत्येमा मुमुक्षामवप्यति वदता ब्रम्मानन्देन मोक्षविषयके कछाया: सामान्यत इच्छात्वेनैव कामः संकल्प इत्यादिश्रुतेरन्तःकरणथर्मत्वादेव सा- क्षिप्रत्यक्षत्वसिद्धावपि पुनस्तत्त्वाभिधायकेदंशब्दप्रयोगादिदमस्तु संनिकृष्टमिति प्राचां वचनातसविशेषणविधिनिषेधन्यायेन विशेषणीमूते मोक्ष एव पर्यवस्यति। नथा व मोक्षेच्छाविपये मोक्षे। प्रत्यक्षता च स्वप्रकाशाद्वैतनात्मानन्देकरूपया नित्यापराक्षतामिति प्रवक्ति प्रकर्षेण प्रतिपादयतीति योजना । स व न्याय इत्थ प्रसिद्ध एव शास्त्रे-सविशेषणविधिनिषेधी विशेषणमुपसं- क्रामतः सति विशेष्ये बाध इति। तत्र पुत्री जातः शिस्त्री ध्वस्त इति माचामुदा- हरणे। अत्र पुत्री जात इति सविशेषण एव विधिः। पुत्रास्यविशेषजेम सहैव जात- त्वस्य विधानात्। स च् विशेष्यीभूते देवदचे प्रागेव जातत्वेन बाधित इति विशेष्ये बाषसत्त्याद्विशेषर्णाभूते पुत्र एव जातत्वलक्षणो विधिः पर्यवस्यति। तेन देवदसस्य पुत्रो जात इत्येव तदर्थ: फलति। एवं शिखी ध्वस्त इति स्विशेषण एव निषेधः। शिखार्यषिशेषणेन सहितस्यैव देवदत्तस्य ध्वस्त हत्यनन निषेधात्। सोऽपि न विश्ेष्यी- भूतस्य देवदतस्य संन्यासोत्तरमपि विद्यमानत्वाचत्र बाघित एव। तथा न विशेषणान्- तशिखायामेवोपसंक्रामति। तेन च देवदशः प्रत्रजित इत्येव तदर्थः पर्यवस्पतीति। साहित्यसारे तु मयाडयं न्यायो भक्ग्यन्तरेणैवोक्तः । तथथा- स्वपरोद्धासकस्यापि बलवद्धासके सति। स्वमात्रभासकत्वं स्यात्सौरालोके प्रदीपवत्।। विशिशवाचके शब्दे तदूत्सति विशेषणे।

१२६ व्याख्यासहिता-

भत्र विस्तरस्त्वेतट्टीकायामेव सरसामोदाख्यायां ज्ञेयः। बह्जिज्ञासापदा र्भस्तुभयम- तेऽपि सम एवेत्याह-ग्रक्मण इत्यादिशेषेण। विवरणे विचारे। शिष्ट तु स्पष्टमेव।।७९.।। ननु काम: संकल्प इत्यादिश्रतेः कामशब्दितायाः सामान्यतः सर्वेच्छाया अपि मनोवृत्तिविशेषत्वेन साक्षिपत्यक्षतासत्त्वेऽप्युक्तरीत्येदंत्वेन तदुक्ति: प्रोक्तन्यायेन तद्रि- वयीभूतमोक्षप्रत्यक्षपर्यवसायिनी नैव संभवति। मोक्षस्य हि प्रत्यक्षत्वं यत्साक्षादपरो- आाद्जसेत्यादिश्रुतिभिः स्वप्रकाशत्वेन नित्यापरोक्षब्रक्मणः सकाशात्। एतावदरे खशव- मृतत्ममतोऽन्यदार्तमिति श्ुतेस्तथाSविद्यास्तमयो मोक्ष इति निद्चिरात्मा मोहस्य जञातत्मेनोपलक्षित इति च वार्तिकोक्त्ेश्र प्रृथक्त्वाभावादेव वक्तव्यम्। तथा च तत्प्रत्यक्षत्वं न्रमात्मैक्यसाक्षात्कारैकायत्तम्। तत्सत्त्वे तु द्वैतस्यैवाभा- मारक नामोक्तमुमुक्षादीत्याशसक्य नित्यानित्यवस्तुविवेकादिस कलसामग्रीजन्यत्वेन मो- केच्छाया: प्रकृते वार्तमानिकत्वादेव प्रत्यक्षत्वं न तु प्रव्रजिनस्य मम गाईस्थ्यावस्थाया- मभिहोत्रेच्छाऽभूदितिवद्धतेच्छात्वेन मम स्वर्गप्रात्तौ सत्यां रम्भासंभोगेच्छा भूया- दितिबद्धविष्यदिच्छात्वेन वा परोक्षत्वं विवक्षितम्। न चैवं तर्हि पूर्वपधे मोक्षे- च्छाविषय इत्यादिमुल्व्याख्याने कथं त्वयैव तथोक्तमिति सांप्रतम् । तस्य नमानम्- रहचभिप्रायकत्वादित्यभिसंधाय समाधते-यस्मादितिसग्वरया- यस्मादाप्राय एव प्रवदति मकलः पुण्यसाध्यस्तु लोक: क्षध्यास्ते कर्मजत्वात्कलमवदिति सयुक्तिपूर्व प्रयत्नैः। नाशित्वं जन्यमौर्येऽमृतमपि मितितस्तद्विवेकादिजायां मोक्षेच्छायां न किं सेत्युचित मुभयतोऽप्यापरोक्ष्याद्द्योश्र॥८। यस्माद्ेतोः। आम्राय एव वेद एव, न त्वितिहासादिः। सकलः संपूर्णः । न वु मर्रिकचित्। तेन मूलप्रमाणाकाडक्षा। अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवतीत्यादिश्रुतीनां निश्वधिकत्वं च प्रत्युक्तम्। तुशब्दोऽप्यर्थे। पुण्यसाध्योऽपी- स्यर्थः । लोक: स्वर्मादिः । क्षयी विनाश्येव। आस्ते भवति। एवं संपूर्णलोकपक्ष- कक्षयित्मप्रतिज्ञायां हेतुं व्युत्पादयति-कर्मेति। अभिहोत्रादिक्रियासाध्यत्वादित्वर्थः । तत्र दृष्टान्तं स्पष्ट्यति-कलमवदितीति। शालिविशेषोपलक्षितसस्यादिलाकवदिति यावत्। इतिशब्दोऽनुमानोपसंहारार्थः। सदिति। निर्दुषानुमानात्मकयुक्तिपुरःसरमि- त्पर्थ: । क्रियाविशेषणमिदम् । प्रयत्नैः । जन्येति। एतेन नित्यकूटस्थात्मरूपमोक्षसु- सन्यावृत्तिः सूचिता। नाशित्वं विनश्चरत्वम्। प्रवदति-तधयथेह कर्मचितो लोक: क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोक: क्षीयत इति च्छान्दोग्याष्टमप्रपाठक एव परिपठति।

तथा। मितितः। प्रमित्येत्यर्थः । ब्रक्मात्मैक्यविषयिण्येत्यार्थिकम्। अमृतमवि मोक्षः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतमित्यमरात्कैवल्यमित्यथेः । अपिः समुचये। नेन प्रवदतीत्यत्राप्यनुकृष्यम्। तथा च श्रृयते तैत्तिरीयोपनिषदि-ब्रक्षविदामोति परमिति। तत्तस्माद्वेतोः। विवेकादिजायां नित्यानित्यवस्तुविवेकेन प्रागुक्तरीत्या जायमाने इहामुत्रार्थफलभोगविरागे ततः शमादिषट्कसंपत्तौ जातायां ततः प्रकृत- मोक्षेच्छायाम्। सा वर्तमानकालिकान्तःकरणवृत्तित्वंन साक्षिप्रत्यक्षविषयतेति यावत्। न भवति किम्। अपि तु भवत्येवेति हेतोः । उभयतोऽपि भाष्यादिगन्थद्वयेऽपि। द्योराचार्ययोगपि। चोऽप्यर्थे। आपरोक्ष्यान्निरुक्तसाक्षिप्रत्यक्षविषयत्वात्। प्रकृतमुमु- क्षाया इति शेषः । उचितं सूत्रयोजनं युक्तमेव भवतीत्यन्वयः । अत्र प्रयत्नैरित्यनेनोक्त्तानुमाने यदि जन्यसौखयेऽविनाशित्वं स्यासर्हि, अक्रिया साध्यस्वमपि स्यात्। यतः क्रियासाध्यत्वं वर्ततेऽतो विनाशित्वमपि वर्तत इत्यनुग्रा- हकतर्कवाक्यप्रयोगा: सूचिताः। उपलक्षणमिद दृश्यानित्यत्वानुमानादीनामपि। ताननि व यथ।-दृश्यमनित्यम्। द्वैतत्वात्। व्यतिरेके ब्रझ्मवत्। मत्-अविनाशि। चित्त्ात्। व्यतिरेके जडवत्। चित्-अपरिच्छिक्ना। चित्त्वात्। व्यतिरेके घटवत्। भात्मा परमानन्दः। परप्रेमास्पवख्वात्। व्यतिरेके पटवत्। बझ्म-अद्वेतम्। प्रत्य- कत्मात्। व्यतिस्के जगद्रत्। इत्यादीनि यथायथमुद्यानि। एतदनुप्राहका: पञ्चविधान्वयव्यतिरकास्तक्ता: सिद्धान्तबिन्दौ-दृग्दृश्यान्वयव्य -ा सिरेकः । साक्षिसाक्ष्यान्वयव्यतिरकः । आगमापायितदवध्यन्व्रयव्यतिरेकः । दुःखि- परपेमास्पदान्वयव्यतिरेक इति। अनुवृत्तव्यावृत्तान्वयव्यतिरेकोऽपि पश्चमः । एतक् सर्वेषां वेदाश्तानुकूलतर्काणां चतुर्लक्षणीमीमांसाप्रतिपादितानामुपलक्षणमित्यभियुक्ता इति। अत्राSSगमापायीत्याद्यन्वयव्यतिरेकद्ये तु न्यायरत्नावली। एवमागमापाितयो- त्पच्तिविनाशवतत्वरूपया सर्वदश्यानां कादापित्कत्वम्। आत्मा तु तेषामवधिरगमा- पायशून्यत्वात्। यशा वृष्टिमतां देशानां वृष्टिशून्या गभ्ाऽवधिरुच्यते। तथा च तेषां तश्न तादात्म्येनानुपपन्नेन व्यतिरेकः। एवं दुःखिन उपलभ्यमानस्याहंकारादेः परम-

तमिति ॥ ८० ॥। न केवलं मोक्षेच्छाप्रत्यक्षत्वमेव भाष्यादिमतद्वये समानं कित्वन्यदपीति कभय- न्त्सूत्रयोजनभभ्ग्येकमिन्नत्वं तेन पर्यवसन्नमिति फलितं निगनयति-तस्मादित्यादि- शार्द्ळविक्री तेन-

न्याख्यासहिता-

तस्मार्मंफलं क्षयीति विदुषा शास्त्रादितैः साधनै युंक्तेन प्रमिते: फलं कलयितुं कार्यो विचारश्वितेः । इत्यर्थः सम एव यद्यपि मतो भाष्ये च मुक्तावली सूत्रस्यास्ति तथाऽपि योजनविधौ भङ्ग्येव भिन्ना परमू ॥८१॥ यस्मान्मोक्षेच्छायाः प्रोक्तनित्यानित्यविवेकादिसाधनत्रयजन्यतया वार्तमानिक- त्वात्साक्षिपत्यक्षविषयत्वसाम्यं भाष्यसत्रमुक्तावलीकृदुभयमतसिंद्धं वस्माद्ेतोरित्यर्थः। वर्मफल संध्यावन्दनामिहोत्रादिया व्नित्यनमित्तिक का्यािक्कियालं स्वर्गादिकमिति यावत्। क्षययि विनाश। इति विदुषा निरुक्तश्रुत्यादिजन्याबाबिनप्रमावताधिका- रिणत्यर्थः । एतेन ब्रममलोकान्नकमफलाभूनविषयमुखस्य विनाशित्वप्रमया त निर्िण्णसमघिका शिण घोत्यते। शास्त्रोंदितैः- परीक्ष्य रोकान्क्मचितान्ब्राक्मण। निर्वेदमायान्ास्त्वकृतः कूतेन। तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेत्ममित्पाणिः श्ोत्रियं ऋ्रअमनिष्ठमिति। शान्तो दान्भ उपरत स्ततिक्षु समाहितो भूाउडत्मन्यवाउजत्मान पश्येदिति च श्रुत्यादिशासितैरिि यावत। साधनैम्तत्वज्ञानान्तरहसाधनरित्यर्थ: । युक्तेन विशिष्टेन जिज्ञासुना।प्रमितर्जझविंद सोति परमित्यादिश्ुतिशतप्रबोधित

नडानन्दाद्वितीयत्रह्मात्माव्थितिरुपमु्तिसंज्ञक साध्यमिति याधत। कलायेतुं संपा दयितुम्। चितेरद्वै-ब्रह्मात्मनः। विचारः प्रोदाहृतश्रुत्युक्त्मुरूपसत्तिपूर्वकं चतुर्ल

सिन्यापार इत्यर्थः । कार्यः सममुष्ठय इत्यन्घयः । ततः किमागतं प्रकृत इत्यत आह-इतीत्याद्युत्तरार्धन। इति निरुक्त्तप्रकारकः । मूत्रस्यार्थः। अथाता ब्रह्मजिज्ञसेति शासत्रारम्भाधिकरणस्य वाक्यार्थः । यम्मपि भाष्ये श्रीमच्करीरकभाष्ये। तथा मुक्तावलौ ्मानन्दविरचितमूत्रमुक्तावलौ। सम एव सुष्य एवास्ति । तथाऽपि। सूत्रस्य योजनविघावन्वर्यावेरचने। भङ्ग्येव सरणिरेव । परं केवलम्। भिन्ना भवतीति संबन्धः ॥ ८१ ।। ननु भवत्वेवं भाष्यादौं सूत्रार्थसाम्येऽपि सृ-योजन एव केवलं भग्गभिेदस्तावताऽपि तसदवान्तरतात्पय तु किंचित्स्यादेवान्यथा भज्जीभेदोऽपि नैव भूयादित्याशकक्य तत्कथनपूर्वक तदविरोधमभिदधानः समाभने-मोक्षच्छेत्यादिम्ग्परया-

आं्यादौ तन् मुक्तायलिकदपि बरं मभ्यते र्पश्रमेद

वाषेक्यसिद्धि: ।

माष्यादेरतदेवाभिमतमिति पर तस्थ नात्पर्यजाने बकुं चाउऽपातिकार्थ युदमिनुभपि कि नैष तस्य प्रयास:द।। माष्मे निरुक्ुमत्रगतश्रीमद्भगवत्पादीयभाष्य इत्पयः। क्षिति परमकमितय मुक्षासमकक्षमोक्षेच्छातीव्रत्तमवेति या त हष। तिति सम्य मोषभ ना्दर्वस्य यः सभवोधवश्यभवनयोग्यतानियमः। आदिना स्पितिपादकश्षुतियु- विशषास्तेषां यान्युक्तिजायनि अवशित्तस्य विषयम्य समाकर्बकलेन जालतुम्यन वनवृन्दानि तैरित्यर्थः। उपनमत बुमुतुनिकट एव पर्यवस्यतीति यावत। ततः कि तन्राऽह-नदित्यादिना। तुपुनः। उन्मोक्षेच्छादाढवम्। मुक्ति। जमान्वोडय। वरमुत्कटम्। स्पश्टमतर। अत इति हपब्कोये पश्चमी। एवं निसीं नित्यविवेकादिसामनत्रिकमयो व्यामिमा पुमुक्षामवप्योत वाक्येन समुक्षया सानक गपयाज्यत्वनव दाठयमिति म्पश्मेव मन्यने स्वी करोतीत्यन्यः।

माष्यादे: प्रकृतमत्रभाष्यादेः। आदिना पक्चपाददिकानिः। एतदेवार्भमतम्। एव बाम माध्यादे: मूत्रगोजनमतः कर्मेफलानामनित्यलात। अथ कर्मफलानित्यत्वनिर्णयजन्यन-

जज्ञमा वर्सविचार: कर्तन्य इति गाठक्रमादर्यक्रमो चनयानि न्ायन सम मित्यर्भः । हत्युक्तप्रकार कमू: तम्य माध्याद। तात्पर्यजात यावतमारस्यम्। वलमू। तथा गातिकार्थम्। यथाश्रतपतीयमानार्थम। व्यदसितु दुरीकतुमति। एष निरकमूनमुक्ता- वडयुपपादितमूत्रार्थीदिकथनलक्षणः । तम्ष्य म्रह्मानन्दस्य। प्रयासः प्रयरनः । न सबति किमपि तू वत्यवेति योजना। वैरामार्दिदादर्वमेवेसमित्युक्त वार्तिके नरकादिन निर्विष्णों यावन्ञाब्रद्यणो नदः । न नागसधिकारोडस्ति कैवस्पननवरमेनि। स्थक्तसमोंककिपस्यैव संसार प्रजिदासतः। समक्षारेत चकात्म्य अ्रव्यन्तेष्वधिकारितेति ॥ अत स्यक्तेत्यनेनकदण्डभहणात्मक पार्महस्यम्। जिज्ञासोरिति पाठ: ॥८ ॥ फिनैव भाष्यतात्पर्यवर्णने दूषणान्तरमपि विनिवारितं भवतीति तदुपन्यासपुर :- सरं प्रतिपादयति-एवं चेल्यादिसग्बरम-

व्याख्यामहिता-

एवं चात्रैप दोषोऽप्यपसरति च यः कैश्विबुच्येत धीरे- र्जिज्ञामोददेशतो वः किल समभिमता कार्यताऽसस्मिन्विधेया। हेतृस्त्रास्त्यतो वाग्विवृतिनिगढितः पुण्यजन्यक्षयित्वं तजेतु: पक्षवृत्तिर्न भवति तदसौ साध्यमिद्धि: क वेति ॥ ८३॥ एवं चैतादशभाष्यादिग्रन्थयुगुळतास्पर्यवर्णन पूर्वकमुभयाविरोधपरिबोधनेनेत्यर्थः । भत्र प्रकृतसूत्रभाष्ये। एष वक्ष्यमाणत्वेन बुद्धिस्थः । दोषोऽव्यपसरत्येव दूर गच्छ त्पेब। अपिः प्रागुक्तभाष्यसूत्रमुक्तावल्यैक्यसमुचचये। चोऽवधारणे । तेन दोषाप- सरणे पुनर्युक्त्यन्तरस्भावेन तदुपसरणसंभवाभावः सूच्यते। कोऽसावित्यत्राSSह- य इश्यादिशेषेण। ग्रः कैश्वित्कविकल्पितत्वेनाप्रसिदूनामकैः । एतादृशैरपि। धीरैः ! भियं बुद्धि शोतुरित्मार्थिकम्। ई्रयन्ति शास्त्रविचारे प्रेरयन्तीति तथा तैरित्यर्थः । एतेन तदुक्कदोषस्य विनोक्तभाष्यतात्पर्यवर्णनं दुरुद्रत्वं ध्वन्यते। उच्येत उपन्यस्येत। यच्छब्देन सर्वनाआा तत्स्वरूपं तु निगूढमेव संपन्नमित्यतस्तद्विशदयति- निशासत्यादिना। जिज्ञासापदलक्ष्य्रभविचारोद्ेशेनेत्यर्थः। वः श्रीमद्धाष्याधनुयायिनां युष्माकम्। अस्मिन्प्रकृते म्रझ्मविचारे कार्यताऽव्यवधानेन विधेयता। किलेति निश्ि- तम्। समभिमता सम्यङ्मान्या ऽस्तीति संबन्धः ।

साधने। अत इत्यादि। अत इति वागथातो अझजिज्ञासेति सुत्स्थातःशब्दस्तस्य या विवृतिर्भाष्यकारविरचितव्यार्यानं तेन निगदितः कथित इत्यर्थः । पताडशः । हेतुर्लिप्रम्। पुण्येति। पुण्येन सुकृतेन जन्यं यत्स्वर्गादिविषयसुखं तस्ष्य यत्क्षयिरवं बिनाशित्मम्। अस्ति । तस्माद्ेतुः कर्मफलविनाशित्वरूपं लिक्रम् । पक्षवृतति: पक्षी- भूतग्रझविचारे विद्यमानः । न भवति। तचस्माद्ेतोः । असौ कर्मफलनिष्ठक्षयित्म हेतुकत्वेन प्रसिद्धा। साध्यसिद्धिः साध्यस्य ब्रम्मविचारपक्षे कार्यत्वाख्यप्रतिज्ञातस्य सिद्धिः संसिद्धिः । क वा स्यान्न कापि भवेदिति पदं दोषोपसंहारार्थम। एवंच निरुक्रीतिकसूत्रयोजनायां नैवैष दोष: प्रसरिष्यतीत्याशयः ॥ ८३॥

नद्भाष्यपीयूषनिधे: समुद्धृता मुक्त्तावली तेन तु नो विरुद्धा। मंग्रथ्य सुत्रेषु ततो रसजैः कण्ठे धृता मुक्तिविलासकामैः ॥। ८४ ॥

तरस्मादु क्रीतिकभाष्यसत्रमुक्त्तावल्यविरोधोपपादनाद्वेतोरित्यर्थः। भाष्येति। श्री-

उृता सभ्यक्ततातपर्यकान्तिसद्वृत्तादिगुणपररीक्षणपूर्वकमेव निष्काशितेत्यर्थः। अमान- न्देनेत्यार्थिकम् । ईदृदश्यत एव। तु पुनः । तेन भाष्येण सह यतो विरुद्धा प्रति- कूला नो नैव भवति। अत एव। सूक्ष्मदाशभिरिति शेषः। एताटशै रसह्ैः। रसो मै स इति भ्रुतेः शब्दपरमझ्तनिऔवैरित्यर्थः । पक्षे स्वकीयागक्काररसनिष्णातैः। सूत्रे- पूतरमीमांसासत्रेपु। क्षे इति सक्ष्मक्षौमतन्तुष्विति यावत्। संग्रध्य संबध्य। तसोऽनन्तरम्। मुक्त्तीति। जीवन्मुक्तिस्वस्वसुन्दरीविहरणपरायणैः सद्धिरितयर्भः । कण्ठे घृताऽस्तीति संबन्धः । अत्र पीयूषेति विष्णुविलासालयात्क्षीराळ्घेरप्याधिवयं भाष्ये ध्वम्पते। श्ञान्तशृद्गारौ रसौ । रूपकादयोऽलंकाराः ॥८४ ॥ एवं भाष्यादेर्विरोधपरिहारपुरःसरं वाक्यैकवाक्यताकरणेन संभावितगर्वखर्वीकर- गार्थ भाष्यादेर्गम्भीरतात्पर्यकत्वस्वामानित्वं न सूचयति-अद इत्यादिशिखरिण्या- अदः श्रीभाष्यादे: सकलसुनिबन्धस्य कुधियो विदुनो तात्पर्य तविह विमतिं यान्ति सहमा। अतो ब्रझिष्ठानां सकलमपि शाखत्रं कलयतां गुरुणामेवाहं सरणिमनुयातोऽस्मि कथकः ॥८५॥

सफलसंसाररूपदारघ्यविद्रावकत्वेन मुख्यलक्ष्मीत्वात। तदुक्त वृदद्वासिषठे- प्रशान्तमोहदारिश्रो दुराशो दोषसंक्षये। विषेकधनसंभारात्स्थितोऽस्नि परमेश्वर ॥। इति । तत्कार्ये ताउशो यो भाष्वादिः श्रीमद्भगवत्पादीयशारीरकभाष्यप्रसुखस्तस्येत्वर्भः । आदिना पञ्ञपादिकादिः। एताडशस्य। अत एव सकलेति। :अद :- भंदसस्तु विमकृष्टमिति वचनात्कुष्यधिकारिदष्टयातिदूरमित्यर्थः। एताडशं तात्पर्य कुषियोऽत एव नो बिदुर्नैव जानीर्युयतः। तततस्माख्ेतोरिह भाष्यादौ विषये। सहसाऽबिचा- रितम्रवृत्तिमस्वनैव। विमार्ति विरुद्धह्ुद्धिमित्यर्थः । यान्ति प्राप्नुवन्तत्यिन्वय:। अतः कारणात्। कथको वादकथाप्रवृत्तः। पक्षे संदेशावनोषकः । एताडशो- हम्। सकरूमपि सर्वमपि शाजं कलयताम्। शब्द्त्रस्मपारंगतानाम्। तत्रापि

दय्ाम्। भत एव। गुरूणामाचार्याणामेव ।सरणि पद्धति सांपदायिकरीतिमनुयावोS- स्मीति ॥८५ ॥

व्याख्यामहिता-

वाक्येपि शबकते-विजिज्ासस्व त्वमित्या दिशिखरिण्य। -- विजिज्ञासस्व त्वं तदिति विषयत्वेन कलितं वच: श्रीभाष्यादौ यदि भवति सूत्रानुगुणकम। कथं श्रतव्यादिश्रवणमननादेविधितयां वचस्त्त्वनोंक्तं नन तदपरैस्तर्हि गुरुमि: ॥८६ ॥ नभा न तैत्तिर्रायाः भगामनन्ति-भृगुवे वारुणिः। वरुण पितरमुपससार। समीहि भगवो ब्रम्मेति। इत्युपकम्य। मध्ये वाक्यद्वयमुकत्यायतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति। तद्विजिज्ञा सख्व। नङ्गक्षेतीति। नत्र हे भृगो ब्रम्मपुत्र त्व द्विश्वत्प त्यादयभिव्ननम त्तोपनक रणीभूत ब्रम्म। विजिज्ञासस्वेति वच: प्रकृतश्ुतवाक्यम्। विषयत्वेनाथातो वक्ष जिज्ामेति सत्रस्येति शेषः । श्रीति। अमत्सकल जवन्मुक्तजीवन(कममुक्कीच्छूप सकवारणार्थ जीवािति) मुमुक्षुपू त्यत्वन,नरतिशय अ्रर्यशालितया जत्यलाकिकश।- आवानताहशो यो भाष्यादि: श्रीमच्छंकरभगवत्पादीयशाा्यपृतिसत्ररस्थानी

थदि सूत्रानुगुणकं निरुक्तसत्रोकक्रजिज्ञासापदानुकलमेव भवति। नार्हे तदपरैः शमद्ाष्यकारभिन्नैः प्रायः सर्वैरपि गुरुमि पूवाचार्येः। श्रवणेति। आदिना निदि- व्यासनम् एनेषं लक्षणानि त्वग्रे मूलादविवाभिवास्य। विधितया तव्यप्रत्ययघ- ितविवित्वेन। श्रीतव्यादि। आत्मा वा अरे दष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदि- ध्यासितव्य इति। प्रतीकार्थमव श्रीतव्येति प्रातिपदिकहणम्। वचो मैत्रेयीब्राझ- णयावयम्। तत्त्वन निरुक्तसूत्रविषयवाक्यत्वेन। कथमुक्त ननु। तथा चदं वबतुम- युर्तूमवेति भाव: ।। ८६ ।। अथोक्तशहा समाघास्यन्गुरुजिज्ञासापदन सिद्धानतसमत वेदान्तविचारमेव रुक्ष णयेएं तद्धेतुतल्वक्षकपूर्वकं स्पष्टयति -- इच्छेत्यादि वसन्ततिलकथा- इच्छा गुणैकमितिजति न पुंविधेया तलक्षितः किल मनान् विचार मूद्र। मत्यकपरैक्यविषयश्रुतिशखरा्ण तात्पर्यनिर्णयसमर्थमनःक्रियातमा॥ ८७ ॥ गुणैकेति। गुणज्ञानमान्नजन्येत्यर्थः । इति हेतोः । यतः पुिधेया न नरवति। तसस्पादेतो । सना जिज्ञामेति सन्काययेनेश्यर्थ । अत्रोकतमूत्रे / किलेति भाष्या-

दिप्रसिद्धः । प्रत्यगित्यादि। जीवन्रसैक्यविषयकवेदान्तवाक्यानामिति यावत्। तात्पर्येति। एतादृशः । अत्र सौत्रजिज्ञासापदे। विचार एव लक्षितः प्रेक्षितजह-

ननु भवत्वेवमथातो ब्रम्मजिसासेति सूत्रे जिज्ञासापदेन भाष्यादिसिद्धान्ते ब्रक्षवि- चारे रक्षण् तथाऽपि प्रकृते तद्विजिज्ञासस्वेत्यादिविषयवाक्यविषयकाक्षेपे किमागत- मित्याशशूव्य सारस्य कथनेन समाधचे-सोडयमित्यादिशार्दूलविक्रीडितेन- सोऽयं न भ्रवणं विना न मननं नो वा निदिध्यासनं स्यादित्येव कपालभिर्गुरुवरैः श्रोतव्य इत्यादिकम। वाक्यं वेदशिरोविचारचतरैः श्रीन्यायमालादिषु प्रादाहत्य विचारितं विवरणं वाञ्छन्धिरुक्तश्रतेः ॥ ॥

कर्तव्यलेन बुद्धिस्थत्वात्साक्षिप्रत्यक्ष इत्यर्थः । श्रवणं वक्ष्यमाणलक्षणं विना न स्यासथा मननं विनाऽपि न स्यातथा निदिध्यासनं विनाऽपि नो स्याश्नैव भवेदि- त्यर्थ: । वक्ष्यमाणलक्षणत्वं मननादावपि बोध्यम्। वाशब्दः समुच्चये। इत्येष इति हेतोरेष। कृपालभिः करुणाशीलैरिति यावत्। गुरुवरैः प्राचीनाचार्येः । श्रोतव्य इस्यादिषु। आरमा वा अरे व्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति

बेावे। उपनिषदर्थविवेककुशलैरिति यावत्। उक्केति। तद्विजिज्ञासस्वेति सृत्रा-

षाञ्कद्विशच्छद्दिः । श्रीति। उत्तरमीमांसाधिकर णमालादिशन्थेष्वित्यर्थः । आदिनै-

विचारयतां संग्रहः । प्रोदाहृत्य विचारितमस्तीति संबन्धः । तथा च भाष्योदाहृत- वाक्यं तविजिज्ञासस्वेति विचारैकविधायकमिदं तु सत्साघनश्रवणादिविधायकमित्य- विरोध इति बोध्यम्।। ८८ ॥। अथ शिष्यः श्रवणादिविधिवाक्येऽत्र किमपूर्वविधिः सिद्धान्ते समतः ककिंवा नियमोऽयवा परिसंख्येति पूर्वतन्त्रसंमततल्वक्षणतदुदाहरणपूर्वकं पृच्छति-वाक्येत्यादि- सग्घराधभा-

रीपैे :!

पक्षापानापलेशभभग्णफलकः सोडथवा वाञ्छिवस्ते बीहीनेवावहन्तिप्रमतिपु नियम: संमतो योऽस्ति तेषासू ।८९।। तत्राप्यादद्वयस्य क्मादेतत्पूर्वोत्तरार्घाभ्यां प्रश्नोऽन्त्यस्य त्वग्रिमपद्येनेति विभागः। अयि श्रीगुरोडन श्रवणादिविधिवाक्ये। ते तव। वाक्येति। वाक्यादन्येन मानेना- प्रापितो वाक्यैकप्राप्तो योऽर्थस्तस्य या प्राप्तिः सैब स्फुटतरं फलं यस्य स तथेत्यर्थः। एतादृशः । अपूर्वो विधिः संमतोऽस्ति किम् । यो जैमिनीयैः पूर्वमीमांसकैः। श्रीहीनप्रोक्षतीतिप्रभृतिषु वचनेष्वादृतोऽभूदित्यन्वयः । पक्षेति। पक्षे आप्तोऽनापो यो लेश एकाशस्तस्य यत्पभरणं पूरणं तत्फलं यस्य स सथेत्यर्थः । सोऽथवा नियमः । ते वाब्छितः । यो ब्रीहीनेवाषहन्ति, इतिप्रभृ- तियु वाक्येषु तेषां पूर्वमीमांसकानां संमतोऽस्तीति ॥८९ ।। एवमुक्तश्रवणादिविधावपूर्वादिविधिद्वयं सपरिकरं शिष्यः पृष्टाऽय परिशिषन परि- संख्याविधिमपि तथा पृच्छति-अञ्ञस्यैवेत्यादिसग्घरयैव- अङ्गस्पैवाङ्गिनो: स्याच्छृतित उपगमो वाऽङ्गयोरङ्रिनि स्या- घेन्यान्तादशंऽर्थऽन्यतरहतिफल: पारिमांख्यो विधिए:। मन्त्रेणेभामगृभ्णतिति तदनुगिरा तद्वदश्वाभिधानी- मादने चत्थमेष श्रवणविधिपरे प्रोक्तवाक्ये किमिष्टः ।९०।। यथा चयनेऽश्वगर्दभयो रशनाअहणे 'इमामगृभ्णन्रशनामृतस्य' इति मन्त्रस्येमां पूर्व- पकृताश्वगर्दभसंबन्धित्वेन प्रकृतामृतस्य साक्षादनुभूतस्याश्वादे रशना बन्धनरज्जुमगृ-

शेषश्रुत्येति, इमामगृभ्णन्निति मन्त्रेणाघ्वर्युरित्या र्थिकमश्वाभिधानीमश्वरशनेत्यश्वनाभ्ाS- भिधानं यस्या रशनायास्तां रशनामादच्ते गृह्लीयादित्यभिप्रायया गर्दभरशनात्रहणमात्र- व्यावृत्तिफलकः प्च पञ्चनखा भक्ष्या इति श्रुत्या पञ्संख्यपञ्चनखवतदितरपश्वनखयोः साधारण्येनोभयोरपि मृगयाकर्तरि क्षत्रिये भक्षणप्राप्तौ सत्यां कूर्मादिस्मृतिपरिगणि-

संख्याविधिः। तदुक्त मिद्धान्तलेशसिद्धान्तसूक्तिमञ्र्याष्टीकायाम्- अपूर्वो नियमोऽन्यस्य परिसंख्येति च कमात्। त्रयो हि विधयस्तेषु ओतव्य इति को विधिः ॥ इति। कारिकाविवरणे-उभयत्रैकस्योभयोवैकत्र युगपत्पाप्तौ, अन्यतरनिवृतिफलको विषिस्तृतीय इति। तत्र प्रकृते प्रथमोदाहरणे तु-अश्वगर्दभरत्नने अन्निन्यौ

बोधैक्यासिद्धिः। १३५

एव। ग्रहणकालस्य व्यापारत्वेनाअस्य तदन्यतरकर्मकत्वेन प्रधानस्ाद्।

भिधानीिादत्त इति अतिवाक्यत उपगमः प्राप्तिः स्याच्वेदित्यर्थः । वेत्यथवा।

ज्विन: कर्मत्वेनाप्रधानत्वादकयोरु्भयोरेकस्मिन्भक्षणार्येऽभविनि श्रुतितः पञ् पञानखा भक्ष्या इति श्रुतिवाक्यत उपगमः प्राप्तिः स्याच्चेत्तहीति प्राग्वदेव योजनम्। ताडशे निरुक्तलक्षणद्वयान्यतरलक्षण इति यावत्। अर्जे उदाहरणे। इमामगृभ्णन्निति मन्त्रेण : इमामगृभ्णन्शनामृतस्येति मन्त्रेण तद्रत्। इत्यश्वाभिधानीमादत्ते इति तदनुगिरा तद्वाक्यशेषेणेत्यर्थः। चकारात्पश्पञ्चनखा भक्ष्या इति श्रुत्या चेत्येतत्। यः पारिसांख्यः परिसंख्याया अयं पारितांरुयः । परिसंख्या- संबन्धीस्यर्थः । विधिर्भट्टमतप्रसिद्धभावनैकार्थकलिस्लोदतव्यान्य तमघटितवाक्यवशेष इति यावत्। ततः कि तत्राऽऽइ-इत्थमित्यादिशेषेण। इत्थं निरुक्तलक्षणादिरीत्या। एव परिसंख्याविधिः । श्रवणबिधिपरे श्रवणनिधिबोधके। प्रोक्तवाक्ये, आत्मा वा अरे व्रहव्यः श्रोतव्य इत्यािबचने। इछ्टोऽप्याचार्यश्रीमच्चरणानां संमतोडस्ति किमिति

द्वित्वं तथा पश्च पञचनखा भक्ष्या इति कूर्मादिपरिगाणितानां पञ्चानां पञन्चनखानां तद्विज्ानां च तेषामऋ्कत्वं भक्षणस्य क्रियात्मकस्याप्यन्नित्वं यदुक्तं तत्र कि नियाम- कमिति चेदुष्यते। नदि प्रकृते कर्मकाण्डे द्रव्याद्यात्मकत्वेनाभ्नाज्निभावव्यवस्था किंतु गुणप्रधानभा- बेन। तत्राSडधोदाहरणे रशनयोरेव कर्मोपयोगित्वात्प्रधानत्वं तेनाहवित्वम्। अ्रहणस्प सु तत्र द्वारत्वमात्रं तेनोपसर्जनत्वमेव। एवं द्वितीयोदाहरणेऽपि परिगाणितपऊच नखानां तद्भिन्नपञ्चनखाना न भक्षणमन्तरा फलाजनकत्वाद्अत्वमेवाप्रघानत्वाद्। भक्षणस्य तु साक्षात्फळजनकल्वेन प्रधानत्वाद्वित्वमवेति सर्वमवदातम् । एवं च प्रधानयुगावच्छेदेनैकस्याप्रधानस्याप्रधानद्वये वैकस्य प्रधानस्थान्पतरनिमृ चिफलकमाप्तिमत्त्वं परिसंर्याविधित्वमिति निष्कर्षः। ततः प्रकृते श्रवणषिधौ वेदान्त- विज्ञानसुनिश्धितार्था इति तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि, इति नावेदविन्मनुते तं बृह- न्तमिति च श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्य इत्यादिश्रुतिस्मृतिसहस्तरैः शास्रयोनित्वादित्यपि-

णप्राप्त्याऽन्तिमग्रन्थिनिवृत्तिफल कत्वमेवेति रक्षणसंगतिः ॥९०॥

व्याख्यासहिता-

परषं शिष्यप्रश्ने प्राप्ते श्रीगुरुर्मतभेदेन तत्समाघित्सु: प्रथमं कुळ्यचित्रन्यायेनोछ- भिधित्रयमपि यदि सामान्यतः संभवेव्वेचर्हि प्रकृतश्रवणविधौ कस्तत्र सिद्धान्तसंमत इसि भूयादपि स्वत्प्रश्नावसरः । परंतु तदेव प्रायः खण्डितमेव प्राचीनाचायैर्प्रन्थान्तरे तथाऽपि सकलशिष्टसंप्रदायरीत्योक्तविधिविषये प्राच्यमतकथनं प्रतिजानीते-विि-

विधिरसायनरतिवशादिदं त्रितयमप्यविचारसहं यतः। तदृपि संध्यवहारपरम्परासराणतोऽत्र वदामि मतान्यलम् ॥९१। विधिरसायनं हि प्रसिद्धमेवाप्पय्यदीक्षितानां तथा तत्र सुखयोजनाख्या व्या- र्पाऽपि। यतो यद्यपि। अत्र ओतव्य इति श्रवणविषये। अलं समर्थ यथा स्याचथा वदामीति संबन्धः ॥। ९१।। तत्र प्रथमं प्रकटार्थार्यअ्रन्थकारगुरुवराणां मतं सोपपत्तिकं व्युत्पादयति-सामा-

सामान्याच्छ्रवणं करोति न खल श्रोतव्यमाक्षात्कृतिं धर्मेऽदर्शनतो न तत्त्वविषयं तच्चेति युक्तं यनः। इम्भिष्वन्वयतस्तदन्यत इह श्रीयामदेवादिपु भ्रंशोऽतः प्रकटार्थकृद्जिरुद्विनस्तत्रास्त्यपूर्वी विधिः ॥९२। आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्य इत्यादिश्रुत्या आ्ात्मसाक्षात्कृतिमुद्दिश्य तत्सा- मनत्वेनाद्वैतशास्त्रश्रवणं जिन्नासोविधीयत इति निर्विवादमेव। तत्र श्रवणस्य श्रोत- ग्यार्थसरक्षात्कारकरणत्वव्याप्तिरेव प्रथमं हेतुत्वेन वक्त्तव्या। अन्यथा निरुक्तविधा- नामौचित्यात्। सा त्वन्वयव्यतिरेकोभयविधव्यभिचारादपि नैव घटत इत्याह-सामा- न्वादित्यादिन। अंश इत्यन्तेन । बतः। सामान्यात्, श्रवणत्वजातिरूपसामान्येन। श्रवणं श्रोतव्यसाक्षार्कृति रवप्र- तिपाद्यार्थापरोक्ष्यम्। न खल करोति नैव संपादयति। कुत इति चेत्तत्र हेतुमाह- धर्भ इत्यादिना। उपलक्षणमिदमधर्मादेरपि। तेषां नित्थातीन्द्रियत्वात्। ननु यद्यत्तत्वविषयकं भ्रवणं तत्तथा। धर्मादेस्तु सिद्धान्ते श्यत्वादिना करिप- तत्वादित्याशदक्य समाधचे-न तत्त्वेत्यादिना। चोऽवधारणे। तत्, श्रवणं तत्त्ववि- ववद्रमेष स्वप्रतिपाधसाक्षात्कृति करोतीति युक्तं न भवति । कुत इति चेचत्रापि ह यया यध तत्त्वविषयकश्रवणत्वं तत्र श्रोतन्यस्षाक्षात्कृतिकारकत्वमित्यन्वयव्यापि- सत्यित्यकम्रवणाभावस्तत्र सयविषवकलाक्षा्यभाव इति व्यि-

बोधैक्यसिद्धि: ।

नाउडज इस्पाह-यत इत्यादिना। यत इह लोके दम्भिषु वेदान्तित्वं लोके मस्याप्योदरंभरियु पुरुषखरेष्वित्यर्थः । अन्वयतोन्वयव्याप्तेरिति यावत् । अ्ंशस्त वविषयकश्रवणसत्त्येऽपि सत्त्वविषयकसाक्षात्कृत्यभावेन भङ्गः । अस्तीति शेषः । तथा व देवदतः । तत्त्वसाक्षात्कारवान्। तत्त्वविषयकश्रवणवत्त्वादित्यनुमाने हेतोः साध्याभाववत्सु दम्भिपु विद्यमानत्वेन सव्यभिचारत्वं स्पष्टमेवेति भाव: । नान्स्पोऽपीत्याह-तदन्यत इत्यादिना। इह शासे। श्रीति। श्रीः प्राग्जन्मकृत- निर्गुणाहंग्रदोपासनज्ञालियोगैश्वय तद्वन्तो ये वामदेवादयः। वामदेवः (व)मसात्मे- स्पानुमवं प्रकत्य। गर्भ एवैतच्छयानो वामदेव एवमुवाचेत्यैतरेयोपनिषदि प्रसिद्ध

सनापरिपाकषसादिह जन्मनि स्वयमेव प्रतिबन्धापगमे सति प्रादुर्भूताद्वतबोषेन युक्ता- नाम्। अहं व्ृक्षस्य ररिवेति तैत्तिरीयोपनिषद्यामातसार्वात्म्यानुभवाविष्करणशालति पट्कुनामकम हर्षिप्रभृतियोगीन्द्राणां तेष्वित्यर्थः । तदिति। व्यतिरेकव्यासेः। अंश इत्यादि पूर्ववत् । एनमत्रापि। वत्रः । तत्त्व- साक्षात्कांरामाबवान्। तद्विषयकश्रवणशूनयत्वादिति हेतोः साध्याभाववत्सु वामदे- बादिषु विद्यमानत्वन तथात्वं स्फुटमेब। अतः श्रवणत्रम्साक्षात्कारयोः साध्यसाय- नभावस्यानुमानादिपमाणान्तरागम्यत्वाद्विधिर त्यन्तम प्रास्ताविति बचनसंमतः प्रकटार्थ. काद्धि: प्रकटः स्वप्रकाशात्माभिन्नत्वेन स्पष्टोऽर्यः कैवल्यमुक्तिलक्षणश्चरमपुरुषार्थों यस्मिअ्रन्ये स तथा तं कुर्वन्सीति ताडशैराचायैरिति यावत। तत्र निरुक्तसाध्यसा- पनभावनोघनविषये। अपूर्षो विधिरुदित उक्तो भवरवीति योजना ॥ ९२॥ नन्बेतैराचार्यें: प्रकटार्थकारास्यैरपूर्वविधिरेव अ्रवणे प्रतिपाचते चेननियमादिविंधि प्रतिपादयद्विरन्यैरानाये: सह तद्विरुद्धं स्याचद्रच्ेषामपि प्रतिपा नमेतद्विरुद्धं स्यादि- सपद्वैवशाखेSत्र स्वपूर्वाचार्यविरोधपरिहार एव यदा सुदुर्भणस्तदा शामान्तरायस्य सस्य तथात्वं किमुत वक्तव्यमित्यस्मिन्शाखे प्रेक्षावन्मुमुक्षुप्रवृत्त्यभावेनाषिकारिवि

अद्वैतमद्यसाक्षास्कतिरिह न यतो लौकिकी तेन तत्र कोपायो लौकिकः स्यादिति यद्भिमतिस्तादटसं से मुमुक्षुमू। भ्रोजर्तृ मोहपाशादनुपमकरुणा: प्रोचुरुक्तं विधिं त. तान्यस्तेपां विरोधो न हि शिखरशमीशाखयोश्रन्द्रभेद्।।९३॥ १८-१

श्यास्यासहिता-

यतो हेतोः। इह संसारे। अद्वैतेति। ब्रक्मात्मैक्यविषयकापतिबद्धापरोक्षममा। न छौकिकी निरुक्त्चरमममा प्रत्यक्षादिवल्लौकिकप्रमाणजन्या नैव भवतीत्पर्य: । सथा चाउलायते-वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था इति। मावेदविन्मनुसे सं गृड- न्तमित्यादि च । तेन हेतुना। तत्र निरुक्तसाक्षात्कतिविषय इति याकत्। कौकिक: प्रत्यक्षादिप्रमासामश्रौलक्षणः । उपायः साधनविशेषः क स्यात्काळत्रयेपि नैव संभ- बतीत्यर्थः । इति प्रोक्तरीतिका। यदभिमतिर्यस्याभिप्रेता निश्धितिरस्ता्यार्भिकम्। लडबं मुमुक्षुम्। ते प्रागुक्तप्रकटार्थकाराः। मोहपाशादनाद्यविद्याबन्धात्। पोजर पुनते- तास्फुरणलक्षणप्रकर्षेणोद्धारकर्मीकर्तुमिति यावत्। अनुपमेति। निरतिशयपरंद्ुःस- प्रहरणेच्छवः सन्त इत्यर्थः । उक्तमपूर्वाख्यम्। विषि श्रोतव्य इति शुविपरसिंद्ं अवणविधिम्। प्रोचुः प्रतिपादयांबभ्वुरिति संबन्धः ।

सहेत्यर्थः । क तेषां विरोधः स्यादधिकारिविशेषवुद्धिसमाधानामिपायेणैव तथोकेर्ग कालत्रयेऽपि विरोधः संभवेदित्यर्थः । एतदेवार्थान्तरन्यासेन समर्थयति-न हीत्यादिशेषेण। सुक्द्वितीयाचना दिज्वला मध्ये कंचित्प्रति कश्विद्विरिसुरवरागारान्यतरशिखरावच्छेदेनैव चन्द्रं समुपदिति। कश्ित्तु कंचित्प्रति तं अमीवृक्षशाखात्रावच्छेदेनैव समुपदिशति। नैतावरोभयोप्च्- विषयकसाक्षात्कारे सति तद्भेदोऽस्ति लोके। तद्वदपूर्वविधिना वा नियमादिविभिया या भवणे कृते सत्यद्वैतम्रम्मसाक्षात्कारोत्तरं तत्तदधिकारिणोस्तदीयो Sभेदो मव्तीति11९#।। अथैवं श्रीगुरूक्तव्यवस्थया वेदान्तशास्त्रीयतत्तदाचार्यमतविरोधपरिहारेSपि शिष्ब- इतत्रापि तद्विरोषं शङ्टते-सिद्धान्तलेशेत्यादिव सन्ततिलकया- सिद्धान्तलेशरचने ननु पूर्वपूर्व- वुष्योत्तरोत्तरमतग्रथना प्रसिद्धा । तत्तन्मुमुक्ष्वनुसतेस्तु मतव्यवस्था भावत्क्यसौ न किमु दीक्षितवाग्थिरुड्दा॥। *४ नन्विति शहासूचकमव्ययम्। सिद्धान्तेत्यादि। सिद्धान्ताना मैतशांजीयम- क्रियांशास्मकनिर्णीतार्थाना लेशः संक्षेपो यस्मिन्प्रसिद्धतरेऽद्वैतशासत्रीये श्रमिदष्पम्य दीक्षितविरचिते पकरणग्रन्थे तस्य यद्रचनं संग्रथनं तस्मिनित्यर्थः । पूर्वपूर्वेति। पूर्वपूर्वमतदूषणसरण्यैब। उच्तरोसरेति। ऊर्ध्वोर्ध्वमतोपन्यसनेति यावत्। मसि- दाउस्तीवि ग्रेप: ।

टार्थकतः महुरपूर्व श्रवणे विधिमिति प्रथमं मतमुपन्यस्य। विचारस्य विचार्यार्थ- निर्णयं प्रति हेतुता। अपरोक्षप्रमाणस्य तत्साक्षात्कारहेतुता। प्रात्तैब कित्वनियता मांन्तिपराप्ताऽन्यसाधनैः । ततो नियम इत्याहु: सर्वे विवरणानुगा इति। अत्र पूर्व- मतेऽलौकिकसमीक्षण उपायापरिज्ञानं यदपूर्वविध्यन्रीकरणे कारणत्वेनोक्तं तदुचरमते व तस्खण्डनं स्पष्टमेव। ततः कि तदाह-तत्तदित्युत्तरार्घेन। तुशब्दो वैलक्षण्यार्थः । असावनुपदोक्क्का। तचदिति। तत्तद्बुभुत्सुबुध्यनुगेधेनेत्यर्थः। भावत्की यौष्माकीणा। श्लेषेण। भात्य- द्वैतार्मतत्त्वं येनेत्यपरोक्षज्ञानं तद्विद्यते येषां तेषामियं तथेति यावत्। एतेन समाधा- नधौरेयत्वं ध्वन्यते। दीक्षितेति। श्रीमदप्पय्यदीक्षितवाचा सह विपरीतार्थशाकि- नीत्यर्थः । न भषति किमु, अपि तु भवत्येवेत्यन्वयः ॥ ९४ ॥ श्रीगुरु: साभयं समाघते-शण्वत्रेति तयैव- गृण्वत्र दीक्षितरहस्यमतीव गुप-

नोपन्यमुः किल मतानि तथेति किंतृ

भत्तीवेत्यादि्विशेषणं तु सिद्धान्तलेशटीकाकृतामप्यगोचरत्वार्थम् । कि तदि- स्पन्ना Sह-आचार्येत्यादित्रिपायया। ते दीक्षिताः। आचार्येति। दूषणस्य सिद्धि- स्तस्या इत्यर्थः । तथा मतानि न किलोपन्यसुः किंतु। तच्दिति। ततज्जिज्ञा-

सुरिति संबन्धः । एवं चोक्ताधिकारिवुद्धि वेव तत्तद्द्षणानि न तु तत्तत्माचीनाचार्येष्विति नैव दीक्षितोक्स्या सह मद्व्यवस्था विरुध्यततत्यभिप्रायः। एतेनोरोचराचार्याणामपि पूर्वपूर्वा चार्यमतखण्डकत्वेनासुरवासनापचिर्व्युदस्ता॥९५॥। ननु तत्तज्जिज्ञाभर्धीवासनानुसारेणैव प्राचीनैर।चार्यै: मक्कियायां ते ते सिद्धान्ताः प्रतिपादिता: सन्ति, न तु सिद्धान्तलेशे यथाश्रुतं प्रतीयमानपूर्वपूर्वमतदूषणार्थमित्यत्र रकि नियामकमित्याशडक्य श्रीमत्सुरेश्वराचार्यचरणप्रणातं वार्तिकमेवेति समाघसे- यया ययेत्यादिप्रमाणिकया- यया यया भवेदिति स्फुटं तथैव वार्तिके। निरूपितं सरेश्वरैर्यतीन्द्रशेखरेश्वरैः ॥९६॥

१४ व्याख्यासहिता-

यया यया भवेतपुंसां व्युत्पत्तिः प्रत्यगात्मनि। सा सैब प्रक्रिया जञेया आाध्यी सा चानवस्थितेति हि तद्वातिकं प्रसिद्धमेव। नन्वितरे तावदाचार्या यथा स्वस्- मतप्रवर्तकास्तथवैतेऽपि को वै तेषां विशेषः सिद्धान्तलेशे घेतन्मतस्यापि स्फुटं सत्साधारण्येनैव संग्रथितत्वादिति चेन्न। यथोत्तरं मुनानां प्रामाण्यमिति बैयाकरणसि- द्ान्तादथा त्रिमुनिव्याकरणं तथा त्राश्वरमेवेदमद्वैतशास्त्रम्। सूत्रभाष्यवार्तिककाराण हरिहरचतुराननावतारत्वस्य पुराणमाधवीयशंकरविजयादौ सुप्रसिद्धत्वादित्याश्ञयेन तं विशिनष्टि-यतीन्द्रेत्यादिना। अत एव बहुवचनसार्भक्यमपि। प्रमानिककक्षणं तूकं पुतरत्नाकरे-प्रमाणिका जरौ लगाविति ॥९६।। तभापि शिष्य: पुनः शह्हते-नन्वित्यादिद्दरिण्या- ननु कथमिदं भूयादार्यैर्यतो बत दीक्षितै- र्निधिविवरणे स्वाभित्रेतं रसायनरीतितः । तदुपरमणं स्वीकर्तृणां मतं चरमं छतं

नन्बिदं प्राक्पतिपादितं सम्रमाणं युक्तिजातं कथं भूवात्सुस्थिरं स्वात्। कुस इति चेतत्राऽऽह-यत इत्यादिना। बतेति स्वपक्षानुकूळसंव्यवहारलभालमें। यतो हेतोः । आ्येः परमपूज्यैः । दीक्षितरप्पय्यदीक्षितार्यैः सिद्धान्तलेशकारै। विषि- विवरणे प्रथमसूत्रविषयीभूते श्रोतव्य इति श्रुतिचोदिते श्रवणविधिविचार सतयर्थः । रसायनेति। विधिरसायनरीत्येत्यर्थः । तत्र हि विधित्वावच्छेदभ्व्किमः क्रोऽप्य- पूर्वादिरविधिनैव संभवतीति तैरुपपादितमिति प्रसिद्धमेव । स्वेति। निजसंमतम्। तदुपरमणं श्रवणे विधिसामान्याभावम्। स्वीकर्तृणा भामतीकृतां वाचस्पतिमिश्राणामित्यर्थः । मतमेव। परिमळं परिमलाएयं तद्म्पक्तिरे- तुकस्पतर्वाख्यअ्रन्थव्याख्यानम्। पक्षे जनमनाहेरं गन्वम्। अभीति। अभितः सर्व- चसुर्लक्षण्यामपि प्रकर्षेण भेदवादिमात्रविदलनलक्षणेनोत्कटमुक्कीच्छुमान्रहितिं बमा स्पाचथा गायद्विर्मनोहरमुपपादयाद्विः सद्विरित्यर्थः । पक्षे गुआारवं कुर्वद्विः। अत एव। यथार्थकेति। यथार्थकं सार्थकमेव पद् श्रुतिस्मृतिशास्त्रेतिहासपुराणार्षकाव्याख्यानि पदानि सर्वदा मननस्थानानि येषा तैरित्यर्थः । पक्षेऽन्वर्थषट्पदैर्शमरैरित्यर्थः । चरममुत्तरमतकृतखण्डनहीनं कृतमस्तीवि योजना। तस्मान्धिकारिवुद्धयनुसारेण व्यवस्था साध्वीत्याशयः ॥९॥

पोधक्यासद्धिः। 1४१

अवच्छिनवादस्तु वाचस्पतीष्टः स्फुटं चैवमेवास्ति सिद्धान्तबिन्दौ।

तत् के मानमित्यत्राSSइ-स्फुटं चैवमेवेत्यादिद्वितीयपादेन। ननु भवत्वेषमव- चि्लवावस्य वाचस्पतीष्ठत्वे सिद्धान्तबिन्दोः प्रामाण्यं परं तु स एवाऽडदावज्ञातल क्षणं इस्यत्रा SSह-घटेत्यायत्तरार्घेन। घटसंवृतमाकाशं नीयमाने घटे यथा । घटो नीवेत नाऽडकाशस्तद्वज्जीवो नभोपमः॥ इति द्यमृतबिन्दूपनिषदयास यते। तस्मादेव- मादीवि वेदोत्तमाङ्गीयरत्नानि वेदशिरोवाक्यरत्नानि तैरित्यर्थः । तमवच्छिन्नवादम्। न्यायेति। ब्रम्मानन्दाचार्यः । आदिष्टवान्मुमुक्षून्प्रत्युक्तग्रन्थे स्पष्टी चकारेत्यर्थः । विस्तरस्सवे तत्प्घट्टक एव स्फुटी भविष्यति॥ ९८ ॥ ननु भवत्वेवं कि ततः प्रकृत इत्यत आह-पक्ष इत्यादीन्द्रवज्रया- पक्ष: स चेद्दीक्षितसंमतः स्या- त्किमित्यसौ नाप्यपपादित: स्यातू। सिद्धान्तलेशस्य समाप्तिदेशे तस्मान्न तेषामिदमस्त्यभीष्टमू ॥९९॥ यदि प्रपूर्वपद्योकरीत्याSत्र श्रवणविधिविचारे श्रवणे कोऽपि विधिरनुचितत्वान्ै- वास्तीति वाचस्पतिमतस्यैव चरमीकृतत्वेनाखण्डितत्वाद्विधिरसायने च सर्वस्यापि विषे: सामान्यतो संभावितत्वप्रपश्चनाथ्याप्पय्यदीक्षितेष्टत्वं स्यान्ेतर्साववच्छिन्नवा- दास्यः पक्षः सिद्धान्तलेशस्य समापिदेशे किनिति दीक्षितैरुपपादितोऽपि न स्यात्। पतस्तनरायमवच्छिनवादो नैवापपादितः। तस्माद्वेवोस्तेषामप्प्यदीक्षि ता नाम् इदं निरुक्षाचस्पतिमतसिद्श्रवणे विध्यभावपक्षस्यान्त एवोपन्यस्तस्वेनाल- जिथितसवादुपरोततरपक्षेण पूर्वपूर्वपक्षखण्डनम्। अभीषं संमतं नैवास्तीत्पन्ययः ।

ससदाआर्पनिरूपितदोषाणां सावकाशतया सर्वपूर्वपूर्वाचार्योपरि दोषलेज्स्या- ·मसध्रम्मन्ुक्तसर्वमताविरोभव्यवस्थैव ज्यामसीत्याशयः ॥ ९९॥ एवं दीक्षितम्रन्थस्यैव स्वारस्यादेव तस्य यथाश्रुतप्रतिभासमानोचरोच्तरमतेन पूर्वपूर्वमश्निराकरणे खण्टितेऽपि तत्रापि शिष्याशङ्कां व्युत्थाप्य समाषसे-न चेत्या- पार्यायुम्मेन- १a-२

न्यारयासहिता-

न व भामनीनिबन्धप्रसृतय इत्यादिवा तु तैस्तत्र। वाचस्पतिभतमेव प्रोक्तं परिकरत इति वाच्यम् ॥ १०० ॥ · तर्पस्यदीक्षितेः । तत्र सिद्धान्तलेशोपसंहारे। भामतीत्यादि। प्रभृतिग्रह्दणा- इग्येडपि तदर्याचीनअन्था आ्ाछ्याः । तु पुनः । परिकरतः साभिमानमेवेति याषद्। बाचम्पतीत्यादि। प्रोक्तं प्रतिपादितमस्तीति न च वाच्यम्। चोऽवधारणे। नैव बक्- ज्यमिति योजना ॥ ३0 ॥ कुम इति वेतत्र तेतु द्योतयितुं विवरणमतं संक्षिपति-प्रतिबिम्ब इत्यािन।- प्रतिबिम्बो जीव इतिप्रमृति तु बिम्बेशवादमुख्यस्य। विवर्णमतस्य तः रपष्टमुपकरम्य निगमनतः॥ १०१ ॥ इनिपमृति तु: इत्यादिगन्थेन तु। बिम्बेशेति। एतादृशस्यः। विवरणेति। तत्र सिवान्तलेशानमाने ग्पष्ट कण्ठत एव। उपक्रम्योपन्यस्य। निगमनत उपसंह- तत्वादित्यर्थ्: । तस्मादुक्तहेतोर्नैवात्र पूर्वोक्तशक्ाव काशलेशोऽर्पात्याशयः॥१०१॥ नन्वेवं वेतहि भामनीत्ादिना समुदाहतस्य तद्ग्रन्थस्य का गतिरिति चेचदनु- वाउपूर्वक ततात्पर्यमाहयत्त्वित्यादिना द्वितीयेतिशब्दात्पूर्वतः शार्दूकविकीडितेन- यसूक्तं खल्त भामतीप्रसतयस्तं तेऽनुवर्तन्त इ- त्यन्त नेस्तदृपि त्वनन्यगतितो विम्बेशवाद: स तैः। तत्राSSमीदनुमोदितों न तु मतस्तेषामिति स्वाशयं स्पष् धतमनानि तत्र गदितं नो दीक्षितैस्तन्मतम् ।। १०२ ।। सेप्पध्यदीक्षितेः। यत्तु पुनः। भामतीति। प्रभृतिग्रहणं कल्पतर्वादिसंग्हार्थम्। ते पूर्षाचार्येग्रन्थ। नं विम्वेशवादम्। अनुवर्तन्तेऽनुसरन्ति। इति एवमानुपूर्व्या। खद्ध नातोऽधिक:। अन्ने सिद्धान्तलेशोपसंहारे। उक्तं निगदितमस्ति । तदपि वु स प्रामुक्त:। विम्बेशवादोSविद्याबिम्बीभूतं चैतन्यमीश्वर इति विवरणसंमतो बाढः । तैभमित्यादिगिः। अनन्येति । प्रकारान्तरेणानिर्वाहावित्वर्थः । तवेश्वरादि- विचारे: अनुमोदित एवाऽडसीत्। न तु तेषां भामत्यादीनाम्। मतः संमतः । भवति। इत्युर्तप्रकारकम्। म्वाशयं स्वाभिप्रायम्। स्पष्टं स्फुटमेव। योतयति:अनु- वर्तन्त इत्युक्त्य। व्यनक्तीति संबन्धः । फलितमाह-इतीत्यादिशेषेण । इति हेतोः। तत्र सिद्धान्तलेशावसाने। दीक्षितैः । तन्मतं वाचस्पसिमतम्। नो गदितं, नैवोकं भवर्तीत्यर्थः । तस्माशतन्मुमुक्षुनुद्धचुपर्येव तत्तदुचराचार्भोक्तकूषणं न त तवतपुर्णा चार्योपरीति रहम्यम ॥१०२।।

बोधेक्यसिद्धि:। १४३

निममयति तदेवमित्यादिशिखरिण्या- तदेवं मत्मोकं दृढतरमभूत्तत्तद्धिक्क- न्मतेदोंर्बल्यार्थ परिमलकतामेष समयः। इति ध्येयं धीरैयदि तु न भवेदेवमथ ते भवेपुर्नाSSचार्याः श्ुतिशिरसि किं बोधविधुराः।१३।। एवं निरुक्करीस्या। तत्पूर्वोपन्यस्तम्। तरवधिकदित्यादि । तत्तदधिकारिद्ेः।

पूर्वपूर्वपक्षदूषणपूर्वकमुत्तरोत्तर पक्षस्थापनात्मकः। समयः सिद्धान्तलेशरचनप्रकारः । इति मत्मोक्तं मदुपपावितं तब्हस्यमिति यावत् । दृढतरमचलमेव। अयूदभवत्। इति दर्शितरूपमभिपरायजातम्। धीरौषैयं बुद्धिमीरयन्ति सद्विचारे प्रेरयन्ति ते तथा तैः पण्डितैरित्यर्थः । ध्येयमनुचिन्तनीयमित्यन्वयः । तभाष्यामहेणानभ्गीकारिणं प्त्यनिष्टापतत्या प्रत्याचषे-यदि त्वित्यादिश्नेषेण। यदि तु एवं निरुक्तसिद्धाम्तान्गीकरपाम्। न भवे ्ुष्काह्देण म स्यानेवर्हि। अथ यथा- भुतान्नीकृत्रिपक्षे। ते रवतत्पूर्वोपन्यस्तमतप्रतिपादकाः । आचार्या :- भाचिनोति म शाशार्थमाचारे स्थापयत्मपि। स्वयमप्पाचरेश्वस्तु स आचार्य इति स्मृतः, इति बच- नास्सनुरवोऽपि। भुविशिरसि अद्वैवशाखार्थविषये। बोषविधुरा अपरोक्षादिप्रमा- विहीनाः। न भवेयुः किमपि तु भवेयुरेवेति भावः। तस्ष्मान्तेषां सर्वेषामपि प्राची- नानार्यार्णां मौढयापादनार्थमेव सिद्धान्तलेशरचनं मूयातदपेक्षया मदुक्तयुक्त्या सर्वा- विरोभसाधनमेव निर्याषमिति सव्ान्तः ॥ १०३॥

यद्येवं भवता विरोधकलनं संपादते युक्तित- स्तत्रापि स्फुटमेकजीवसमये स्याद्घट्टकुट्यादिता। मैवं तेन विरोधवाधनमलं यस्मान्मया वक्ष्यते

घह्ेति। पट्टकुटी आदिर्यस्य भट्कुटीप्रभातन्यायस्य स तथा तद्भाव इत्यर्थः । अयं भाष: । कश्चिद्णिक् । अधिकारिणा तद्देशमार्गे वणिगादिनीयमानकर्यवस्तु- नियमितवित्तमाहिणा घट्टे स्थापितां निजभृत्वविशिष्टकुटी निशि वञ्रयित्वा सपण्य- वकीवर्दो गच्छजपि दैवात्भाते निरुक्तकुटीनिकट एवाSडयाति तद्वयथोकके दोषाष- भोपार्थ युकत्मन्तरे कृतेऽपि पुनरेकजीववादे दोषतादवस्थ्यमेवेति।

१४ व्याख्यासहितां-

तत्समाधतें-मैवमित्याद्युत्तर र्घेन। तत्र हेतुमाह-तेनेस्यादिशेषेण। यस्माद्ेतोः। तेनैकजीववादेन सह। विरोधेति। अलं पर्याप्तम्। अग्रे उसरत्र। अज्ञासा कण्ठ- रवेजैव। गुर्षिति। एतेन सांप्रवायिकत्वं सूच्यते। एताछ्ोन मया। तद्राद एक- जीवषादे। वक्ष्यते तस्मादित्यर्थः ॥ १०४ ॥ अथात्र नियमविधिमभिधितसुराचार्य: पूर्वों क्ता पूर्वविधिस्वी कारकारणीभूतं मुख्-

षर्यां भूताद्वैत ब्रम्मात्मैक्यस्यालौकिकत्वाद्यदश्राप्तत्वं तद्दूषयन्नन्यजिज्ञासुसंमतां व्याप्तिमेव सामान्यतो विचारविषयिणी व्युत्पादयति-लोक इति सग्धरया- लोके यो यो विचारः स तु निजविषये निर्णयं कर्तुमीशो यद्यत्प्रत्यक्षमानं तदृपि किल तथा मां तनोतीति क्लृप्मू। तेन ब्राह्मो विचारोऽप्यभयविधतया प्राप्त एवान्यमाना- ततत्किं मुर्वाश्रयेण स्वयमपि च मया धीमता शासत्रमीक्ष्यम॥१०५॥ विचार: स्वविषयार्थनिर्णायकः । विचारत्वात्। शुक्तिरजतादिविचारवदिति प्रयोगोऽप्यत्र व्याप्तौ बोध्यः। एवं विचारविषयव्यासिमभिधाय प्रमाणविषयिणी तां कथयति-यद्यदित्यादिद्वितीयपादेन। अत्र मानमित्येव सामान्यतो वक्तव्ये पत्य- क्षेति विशेषणं तु ब्रह्मसाक्षात्कृतिजनकस्य तत्वप्रमापकस्य शब्दात्मकस्यापि तत्त्वम- :स्यादिमहावाक्यस्य यत्साक्षादपरोक्षाद्रद्वत्यादिश्रुतेः स्वपाशात्ममात्राशयविषयका- नादिभावरूपाज्ञानैकनिवर्तकत्वेन नित्यापरोक्षार्थविषयकत्वेन प्रस्यक्षतयैव संग्रहार्थ. मैव। तथा मां प्रत्यक्षप्रमाम्। क्लप्तमनुभूतम्। एवमत्रापि प्रयोगः । तत्त्वमस्यादि महावाक्यम् । अपरोक्षप्रमाजनकम् । अपरोक्षार्थविषयत्वात्। चक्षुरादिवदिति। ननु भवत्वेवं व्याप्तिद्वयं ततः कि प्रकृत इत्यत आह-तेनेत्यादितृतीयपादेन। उभयेति। निरुक्तव्याप्तिद्वयमूलकत्वेनेत्यर्थः । अन्यमानात्। श्रोतव्य इत्यागमवि- विभिन्नानुमानाख्यप्रमाणादिति यावत्। तदथा। ब्रह्मविचारः । स्वविषयीभूताद्वे, तम्रम्मनिर्णायकः । विचारत्वात्। रज्जूरगविचास्व्रदिति। तक्ष्मादद्वैतन्रम्मनिर्णय- फामेम त्झविचारः कर्तव्य इति निरुक्तानुमानादेव तत्प्राप्तौ सत्यां नोक्तविचार-

बम्वेवमपि नियम: पाक्षिके सतीति वचनादूत्रसविचारस्य वेदान्तशाखेतरसाधनैः पाकिकपप्तिमन्तरा कथं श्रोतव्यवाक्ये नियमविधि: स्यादित्यत्राऽइ-तत्किमिवि चरमन रणेन। यतो विचारस्य विचार्यार्थसाक्षात्कारणत्वं रज्जुभुजंगादीनां विचारे रमेव्र वामातकारणात् तत्त्वसाक्षाकारार्थ गुर्वाश्रयेण कि न किमपि प्रयोजन मस्वीक्यथी।

वोषेक्यमिद्ि:।

न च तर्हि गुर्वाश्रयणमन्तरा स विवारोरजे कर्थ स्थात। न हिं मन्दान्व कारस्थितरज्जौ संजातो मुजगभमः श्रदीपानयनगन्तरा निवर्तते। अत एवाडडग्ना- यते-तद्विज्ञानाथे स गुरुमेवामिगच्छेदिति वाच्यम्। अस्याः श्रुतेर्मन्दपज्ञिषय- स्वाद्यधट्यादिताउनेनापि विनैव दाानयनं रज्जुनिर्णयसंभवाच्चेत्याशयं विशदयति- स्वयमपि चेत्यादिशेषेण। यतो धीमना कुशाअबुदद्रिमता। मया स्वयमपि शा- स्तारं गुरुमन्तरैव। चोडनधारणे। शास्त्रमद्वैतशास्त्रमपि। ईक्ष्यं ऋममात्मैक्यसाक्षा त्कारसिद्ध्यर्थ विचार्य भर्वत। तत्तरमाद्नेतो: क गुर्वाश्रयेणेति पूर्वणान्कयः॥१०५॥ ननु भवत्वेवं मेधाविनोडिकारिण: स्वयमेव शास्त्रविचारलक्षणपक्ष प्रामिनियमनिधि मूलं, मन्दप्रज्ञस्य तु कथमसावित्याशडक्योलिक्षणविधयाड्येि लोके भूरितरतम्म-

वित्येतादड़मुमक्षुं परमकरुणया मोहजालाद्रिमोंक्त्तम। प्राहुः श्रोतव्यवाक्ये नियमानिवििम श्रीपकाशात्मसंज्ञाः कर्मन्दीन्द्रा: प्रमिद्धा रचितावेवरणा: कोनयोस्तद्विरोभ:।१. अपरेति। केचित्त त्तद्दे शप्रसिद्धमहाराष्ट्रदिभाषानिबन्धा एव व्रम्मनिचारद्वारा तत्साक्षात्कांनेसाघनमिति मन्यन्ते। अपरे हठादियोगाभ्यासमेत्र। अन्ये भगव- आामसंकीर्तनमेवेत्यानि प्रसिद्धमेव। ततः कि प्रकृत इत्यत आह-साधनैरित्या- दिशेषेण। असे। प्रागुक्तो बराम विचारः। पाक्षिकः पक्षप्रासत एव। यथा

भत्रन्ति, तथा गुरुपाश्रयणपूर्वकमद्वैशास्त्रविनारोऽपि तत्को वाडतैव विशेष इति, एताडङ्मुमुक्षुमेतादृशभ्रान्तबुद्धि जिज्ञासुमित्यर्थः । परनेति। एतेन ख्यात्यादिप्रयोजनव्युदासः सूचितः । तदाहु विवरणाचार्या एव-प्रकाशात्मा यतिः सम्यकप्राप्तविद्याशुशुत्सया। यथामति यथाशक्ति व्या ह्यास्ये पञ्ञपादिकामिति। मोहेति। अत्र जालरूपकेण तस्य दुर्जरत्वं व्यज्यते। विमोक्तुं पुनर्दश्यानवभासकक्षणविशेषेण मोचयितुम्। श्रीति। एतेन परमादरणी- यस्वं घोत्यते। पतादृशा: कर्मन्दीन्द्राः। मिक्षः परिवाद् कर्मन्दीत्यमशन्पस्करीक्षर इनि यावन्। अत एव। प्रसिद्धा: प्त्रमुरियान्या। तत एव। रवितेति । इंडश सन्तः ! इसे सिद्धा केशोपन्यस्ताःश्रोतव्येति। नियमेति। प्राहुः। अनयोः प्रकठार्थकार निवरणकारयोः। तथस्माद्वेतोः को विरोधो न कोऽपीत्न्वय: ॥ १०६ ॥

इ्याए्यासहिता-

ननु पूर्वतन त्रे पुरोडाशार्य शालतिण्टुलाः पिषादिद्वारोपयुक्कास्ते व तद्वितुषीका।- रमन्तरा नैव सिध्यन्ति, तत्त नखैर्विदलनेनावहननेन वा प्राप्तम्। तत्राSडयपक्षे भूरि- भमादिदोषात्पाक्षिकप्राप्त नखविदलनादिव्युदसनेन ब्रीहीनवहन्यादिति भ्ुत्या निय. मविधिरुक्तस्तथा श्रतव्यवाक्येऽप्यत्रोत्तरतन्त्रऽस्तु श्रवणा्यवेदान्तशास्त्रविचारे नक्ष- साक्षातकारसाधने अ्रन्तिमाप्तचिच्निरोधाद्यन्यसाधनविधूननाद्विवरणसिद्धान्तितं निय- भषिध्याभ्रयणं तथाऽपि लोकादौ सर्वत्र पुत्रस्ते जातः स्वर्गे सुभाऽस्तीत्यादिशबदा- छ्छदत्वस्वाभाव्येन यथा परोक्षमेव पुत्रादिविषयं ज्ञानं जायते सथा तत्त्वमस्यादि- वाक्यतोऽपि प्राक्परोक्षमेव ज्ञानं शब्दत्वस्वाभाव्येन स्यात्पश्ान्मनननिदिभ्यासनक मेणापरोक्षं भूयात्। म च वाच्यं चेतसः करणैर्विना प्रमाजनने कथं स्वातन्त्रयं स्यादिति। घटादि- बाह्यविषयप्रमायां तस्य तथात्वेऽप्यान्तरायामद्वैतात्मविषयकसाक्षात्कृती मनननिदिध्या साख्यसह कारिविशिष्ठाद्वासनात्मना चित्ते स्थितशब्दादेव पूर्वप्रत्यक्षाद्विरहिण: स्वरम- णीविषयकसाक्षात्कृताबिव चेतसः सामर्थ्ये बाधकाभावादित्याशयेन वक्ष्यमाणशङ्कायां

शाब्दं ज्ञानं भवति सकलं प्राक्परोक्षं ततोऽस्मा- छछन्दादेव स्वमनननिदिध्यासतश्रापरोक्षम्। बाह्ये माक्षात्करणरचनाशक्तिशन्येऽपि चित्ते कान्ताध्यानात्प्रभवति यथा सा तथेहापि भूयात्॥१०७॥ सकलं शाब्दत्वावच्छेदकावच्छिन्नम्। शान्दं पुत्रस्ते जातः स्वर्गे सुधास्ती- त्यादिशन्दैकजन्यभ्। ज्ञानं प्रमारूपं संवेदनम्। प्राक्पथमम्। परोक्षमेव। भरवति शक्तिप्रहादिसकलसामग्रीशालिनोऽधिकारिणः संपथत इत्यर्थः । ततस्तदनन्तरम्। अस्मादुक्परोक्षप्रमाकरणीभूतात्ं। शब्दादेव। एका हि सामग््येकमेव कार्य जनयतीति न्यायादुक्तज्ञानाव्यवितपूर्वक्षण एव तच्छन्दनाशेऽपि संस्कारस्वरूपेणान्तःकरण- स्थितात्सुक्ष्मतमशब्दादेवेति यावत्। स्वेति। स्वस्य निरुक्ततत्त्वमस्यादिशब्दप्रतिपायस्या दवैवनरमरूपस्याSत्नो धन्म- ननं निरुक्तैक्यानुगराहकलाकिकशासत्रीययुक्त्यनुसंधानं तथा विजातीयवृत्त्यनास्कन्दि- ताहं असास्मीति सजातीयवृत्तिप्रवाहीकरणलक्षणं निदिध्यासनमेव निदिध्यासस्ताभ्या- मिति तथा निरुक्ोभयसहकृतादित्यर्थः। चोऽप्यर्थेऽपरोक्षमपि ज्ञानं भवतीति संवन्धः ।

बोषैक्पसिद्धिः।

एवं क दष्टमित्यपेक्षायां दष्टाग्तेन तत्स्पष्टवति-बाह्य इत्यादुत्तरार्घेन। बाब्ये देहाद्वहिरविद्यमाने घटादिविषये। साक्षादित्यादि! साक्षात्कृतिसंपादनसामथ्यशन्येS- पीति यावत्। एताडशेऽपि चिते मनसि। यथा कान्ताध्यानाद्विरहिण: स्वरमण- चिन्तनादित्यर्थ: । सा चिन्त्यमानविषयसाक्षात्कारशक्तिः। इमां पश्यामीति तात्का- लिकाभिमानिकानुभवात्ममवति प्रादुर्भवति तथा तद्वत्। इहापि, आत्मैक्यविषयेऽपि भूयाद्धवेदेवेति योजना । तस्मानैवात्र वैमत्यगन्धोऽपीति बोध्यम् ॥१०७॥ फळितमाह-चेतोरोधेति चेतोरोधप्रमृति तदहं पूर्वमेवाSSचरामी- त्येवं भ्रान्तं कमपि कपया क्षिप्रमुद्धर्तुकामाः । अङ्गी चक्कुः श्रवणनियमं सर्ववेदान्तपढ़क्ते: केचित्पूर्वे विवरणमतादेकदेशं भजन्तः ॥। १०८॥

अहं मुमुक्षुविशेषः। चेत इत्यादि। योगश्चितवृत्तिनिरोध इति पातञ्ञलसूत्राद्योगा- भ्यासादीति मावत्। प्रभृतिप्रहणात्मागुक्भगवङ्गक्त्यादि। पूर्वमेव वेदान्तविचारा त्मागेव। आचरामि तस्याप्युक्तरीत्या निदिध्यासनलक्षणमनोनिरोधार्थमन्ततो गत्वा योगाभ्यासाद्यपेक्षणात्प्रथममेव योगाभ्यासादिकमहं ब्रम्मसाक्षात्कारार्थ करोमि कि वेदान्तविचारेणेति। एवमुक्तरीत्या। कमपि आ्रान्तं जिज्ञासम्। कृपयाऽनुपम- परदुःखप्रहरणेच्छया। क्षिप्रं तूर्णम्। उद्धर्तुकामाः संसारसमुद्रादित्यार्थिकम्। एतादशः । विवरणेत्यादि। ईडशः । केचित्पूर्व आचार्याः । सर्वेति। निखिला- द्वैवशास्तरावले: । श्रवणेति। निरुक्तपक्षप्राप्तसाघनाभासफलकं नियमविधिम्। भङ्गी चक्रु स्वी चक्िर इत्यर्थः ॥ १०८ ॥ नन्वेवमपि मनसैवेदमाप्तव्यमिति दृश्यते त्वगर्यया बुद्ध्येति च श्रुतिप्रसिद्धं मन एवाद्वैतत्रआ्मात्मैक्यसाक्षात्कारकरणमस्तु किमेतावत्पयाससाध्येन शास्त्राभ्यासेन । परो- क्षज्ञानं तु भाषाप्रबन्वैरेव सुकरमेव। तस्मादयोगाभ्यासादिना तन्निरोध ए श्रेया- निति कस्यचिन्मुमुक्षोः पूर्वमतास्वारस्यपूर्वकमाशङ्कामाह-मनसैवेत्याद्यार्यया-

तन्भापाग्रन्थैरपि परोक्षबोधोऽस्तु शास्त्रतः किं मे ॥१०९॥ वचस्मादुक्कश्षुतिसिद्धाद्वैतम्रझमसाक्षात्कारे मनोमात्रकरणत्वादित्यर्थः । शिष्टं तु सहमेब ।। १०९।।

व्याख्यामहिता-

अभमामनय दूषयत्रा चार्गोन्तरोंकि स्फृटयति इतीदार्ययेव इति कचिन्मूढमतिं शिक्षयितुं केचिदाचार्याः । प्राहः पगाक्ष एव ज्ञान अवणस्य नियमविधिय ॥ ११ ॥ अद एव द्विजातीनां निःश्रेयसकरः पर इतिम्मृतेसैवर्णिकानां परोक्षज्ञानार्थमपि नेत्र भाषाग्रन्थेधिकागे भवतीति भावः। अपरं तु सरलमेव ॥ ११० ॥ एमं मनसः प्रत्यग्बमैक्यसाक्षात्कारकरणत्वे प्रकृतशिग्यः श्रगव्यवाक्येन साक

आस्तां मनः करणमत्र निजात्मतत्व- माक्षान्कृती तदृपि च श्रवणं तवीयम्। आतव्य इत्यमिहितं तदवक्षणार्थ तम्यान्यथा कथमिहासत्युपपनिगमा: ॥ १११ ॥ भो आर्या परमपूज्या: श्रीगुग्।अत्र पूर्वाक्तमुमुकष्वभ्रीकृने मते। निजेति। करणम। निरुक्कमाक्षात्कृत्यसावारण कारणम्। मनोडन्त:करणमेव। मास्ता

स्वित्यर्थः । अथ कि नताऽडइ-दपि चत्यादिशेषग। च. पुनरथे। एवमपि पुनः श्रोतव्य इतोति। आत्मा वा अरे द्रष्टन्यः श्रोतव्य इति भुत्या। तदघेक्षणार्थमात्मसाक्षा- स्कारार्थम्। नदीयमात्मसंबन्धि। अवण श्रोनव्यः श्रुतिवाक्यम्य इति स्मृत्युक्तोप- निषदेकतात्पर्यावधारणमित्यर्थः। अभिहितं यत्कथितमस्ति। तस्यान्यथाऽडत्मसा- क्षातकारस्य प्रोक्तरीत्या मनोमात्रकरणकत्वे सति प्रकारन्तरेण। इहाद्वैतशास्त्र। कर्थ केन प्रकारेण। उपपत्तिरविगेधेन संगतिरम्तीति संबन्ध: ॥ १११॥ एवमुक्तशिष्यकृतनिरुक्तश्रुतिद्वियविरोधाशक्कां परिजिहीर्षुः श्रीगुरुः कस्यनिनमु-

त्यादिशारईईू विक्राईमोन मात वस्तुनि कल्पिताविवरणध्वस्यागमश्ेतम- स्तत्माक्षात्करणे जजंत्मचिवर्ता पड़जादिमाक्षा त्क्कतौ । तान्धर्वादिवदेव च श्रवणसस्तत्मांखयशास्रादितोS व्यस्त्वंतन्मम चेतसौडलमिति मे वेदान्वशाख्रश्ुने: ॥११२॥

बाधक्यसिद्धि: । एवं डि लोकेऽनुभव: । भाते स्वप्राकटयसामान्यर्वानि। एनादश वस्तुनि। कस्पितेति। कस्पितस्य स्वप्रकाशरत्न समारोपितम्य वहनर्यदविवरणमवरिवेचनं वद्ध्वंसी तन्नाशको य आगम आप्तवाक्यमित्यर्थः। चेनसः श्रोतृमनसः। सदि- ति। निरुक्तअ्रमाधिष्ठानविषयकप्रत्यक्ष इति यावत्। सचिवतां सहायताम्। षड्जादीति। अय स्वरः पड़जपनवाच्य। आदिना निषादर्षभगान्घारषड्जमध्यमघैवताः। पञ्चमश्चेत्यभी सप्त तन्त्रीकण्ठोस्थिताः रर इत्यमरोक्तेर्निषादादिः। तद्विषयिणी या साक्षात्कृतिः प्रत्यक्षप्रमा तस्यामित्यथः । गान्धर्वादिवदेव गान्धर्वशासतश्रवणभिवेति यावत। आदिना गान्वर्ववेदाभिघसामने दोपवेदभिन्नसंगीतरत्नाकरादि। श्रवणत एव। चस्त्वर्थे। श्रवणद्वारेव तु। यतो देतोः । व्जेत्पाप्नुयात्। तत्तस्मात्कारणात्। मम चतसः। पनत्। हनन

श्याविवेकनाशकतत्साक्षातकारे सहायतामापन्नमागमश्रवणिति यावन। सांस्येति। आदिना पातञ्जलम्। भेदवादिषु तर्योरेत्र नित्यम्वकाशान्मता दित्वात्। कापिलादिशास्तादप्यस्तु। इति हंतोः। मे वेदान्तशास्त्रत्रुतेश्षसुनं क्षण्युस्तरमीमांसाशांकरभाष्याद्यद्वैसशास्तरश्र वणादल पर्याप्तमेेत्यवयः। आत्म या अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्य इति श्रुतावात्मम एव दर्शनमुद्दिश्य श्रवणविधानात्तम्य न सांख्यादिशास््रेऽप्युक्तत्वात्किमनेन ब्रम्मशास्त्रश्रवणेन गुरुतरेणेति तत्त्वम् ॥ ११२ ॥ ननु भवत्वेवं कस्यचिन्मुमुक्षोरभिप्रायस्तत्र को दोष इति चेन्न। वेदान्तविज्ञानयु. निश्चितार्था इति। तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामीति। नावेदर्विन्मनुते तं बृहम्त मिति चान्वयादिश्रुतिभिस्तथा श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्य इते। शामतरयोनिलादिति स्मृतिसूत्रा भ्यामषि चाक्षरतास्पर्याभ्यामपि ब्रम्माद्वैतात्मतत्त्वस्थ वदातमात्रगम्यत्वाभि, धानादित्यभिप्रेत्या SSचार्याननरोक्त्यनुवादेन समाधते-इति आ्रन्तमत्यावििखरिणया इति भ्रान्तं कंचित्परमरपयाद्धर्तुमचिरा- न्मुमुक्षुं संप्राहुर्नियमविधिमन्ये गुरुवराः।

न्मतल्लीमल्लीस्इ््मधुकरवरेण्यश्रवणगम्॥। ११३ ॥ हवि पूर्वपद्योक्तरीत्या आरन्तं प्रोदाहृतश्ुत्यादिनात्पर्यानभिज्ञत्वेन विभ्रममम्त नित्यर्थ:।. पतादृशं कंचिन्मुमुक्षुम्। परमेति। न तु र्गातिलाभपूजाद्यभिलाषेग। तेन वज्कत्मव्युदासस्तथा मैत्र: करुण एव चेति स्मृत्युक्तस्तत्त्ववित्स्वभावन्य सूचितः। १९-१

१५६ न्याख्यासहिता- अभिगच्छौत्रम। उद्धतुं निरुक्त्दु:शहापक्कादित्यार्िकम्। अन्येऽपरे। मुरवरा आाचार्यचडामणयः । नियमविषिं संप्राहुरिति योजना। ओोतन्यवाक्य इति शेषः ।

शर्मेन। श्रुतिः श्री धम्मिल्लः स्त्रीत्वात्संयतकचभारवदुपनिषद्धागः। एतेनात्र परमपू ज्यत्वं व्यज्यते। तत्र तिष्ठतीत्येतादृशी या। स्वरसेत्यादिसगन्तम्। स्वरसेन चारदा- गमादिस्वभावेन परितः समन्तान्न त्वेकदेशेन संफुल्ला सम्यागविकसिताऽत एव विलस- न्ती परमशोभमाना अत एव मतल्ली मतल्लिकेत्याद्युपकम्य प्रशस्तवाचकान्यमूनीत्य- भरात्प्रशस्ता। पतादशी या कली पुष्पे जातिप्रभृतय इत्यमरा्माळतीकुसमानि तेषा

कग इत करभैक्षोपजीविनः परमामोदलुब्धाः श्रीमद्वार्तिककारादयो मस्करीश्वरास्तेषा मद्ूरेण्यं स्वीक्तुं योग्यमेतादृदशं यच्छवणं वेदान्ततात्पर्यावधारणं तत्र गच्छतीति तथा तमित्यर्थः ॥ ११३ ॥

आत्मेत्यादिस्रग्धरया- आात्मा श्रतव्य एवं विधिरिह नु कथं सिद्ध आत्मन्यहो स्पा-

तम्माद्हादिकपा श्रवणपदमता मानसी स्यास्क्रियेव भाउडम्तां मे नर्कमांख्यागमत इति वृथा सा चतुर्लक्षणीह ॥११४॥ आारमा या अरे द्रष्टव्य: श्रोतव्य एवंरूपः । इदाद्वैतशासत्रे कथ नु केन वा प्रकारेण। अहो इत्याश्र्ये। सिद्धे सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्युपकरम्य तस्माद्वा एवस्मा- दात्मन आकाश: संभूत इति तस्यैवाऽडत्मतया परामृष्टत्वेनाSऽत्मनि नित्यस्वम्र- काशसन्मात्रत्वेन भासमान इत्यर्थः । स्याद्भूयात् । सर्वत्र विधेः साध्यविषयत्वा- त्मिद्धे सन्मात्रस्वप्रकाशे आत्मनि स नैव संभवतीति भावः । किंच चेतःसाचिव्यमपि ब्रह्मात्मैक्यबोधने चिचस्य सहायत्वमपि। आत्मअ्रवर्ण बोधहेतुरपि तत्त्वज्ञानकारणमपि कथं प्राप्नुयादिति संबन्धः। तस्य नित्यसिद्धत्वेना- ज्ञान/विषयत्वादिति तत्त्तम्। फलितमाह-तस्मादित्याद्युचरार्घेन। श्ररवणेति। श्रवण- पदवा्या। ऊहादीति। ऊहापोहात्मिकेत्यर्थः। मानसी मनोमान्रजन्या। क्रियैव स्यादति योजना। ततः किं तदाह-सेत्यादिशेषेण। सा निरुक्लक्षणश्रवणाख्यमानसी क्रिये- स्र्थः । मे मुमुश्षुविशेषस्य मम। तर्केति। गौतमकणादकपिलमणीतशासेभ्य एवेति

१५१

भावत्। आस्तां भवतु। इति हेतोः। सा विश्वविरयाता। चतुर्दरक्षणी। उत्तरमी- मांसा। वृथा व्यर्येवास्तीत्यर्थः ॥ ११४॥ नन्वेवं नेतर्धात्मैक्यप्रमा विना वेदान्तवाकयार्यप्रमाणरानं कथं स्पादित्पत्राSडह- वेदान्तेत्यादीन्द्रव ज्रया- वेदान्तवाक्याभिधमानजन्यं ज्ञानं परोक्षं यदि वाऽपरोक्षमू। निरुक्त्तरूपश्रवणस्य तत्तु फलं न संभावयितव्यमस्ति॥१९५॥ निरुक्ेति। ऊहापोहात्मकमनःपरिणामविशेषलक्षणक्रियात्वेन कथितरूपस्ये- त्यर्थ:। नहि परोक्षादन्यतरस्वरूपप्रमात्मकं वेदान्तवाक्यैककरणकं ज्ञानं निरुक्त्ाकि- याफलत्वेन कालन्रयेऽपि संभावयिंतुं योग्यं भवतीनि भाव: ॥।११५॥ ननूकममुक्ष्वाक्षेपस्य कि समाधानमित्मपेक्षायां श्रीमत्संक्षेपशारीरकाचार्यमतेन

इस्थं कंचित्भ्रमन्तं नरमतिकपया मोचयिष्यम्त ऊप्ः श्रीसर्वज्ञात्मवर्या नियमविधिमिह प्रोक्तवाक्ये मुसक्षोः। तात्पर्य वेदमौले: कलयितुमपरैः शक्यते नैव शाखै- स्तद्वेदान्तेभ्य एव श्रवणसमचितिः सूत्रसंशोधितेम्यः।।११६। इत्थमनुपदोक्त्तपदद्दयरीस्या। कंचि्भमन्तं अन्तिश्रालिनं मुमक्षम्। नरं पौरुष- शालिनिम्। पतेन समुपदिश्यमानसाधनानुष्ठानश्रद्दधानत्वं ध्वन्यते। अतीत्यादि। मैत्र: करुण एव चेति स्मृते: स्वभावसिद्धपरमानुकम्पयैवेत्यर्थः। तेन ख्यातिलाभ- पूजादिपसङ्ः परास्त इति धोत्यते । मोचयिष्यन्तः संसारबन्भादित्यार्थिकम्। एवादृशः सन्त इत्येतत् । श्रीति। श्रीर्योगैश्वर्यलक्ष्मीस्तद्वन्तश् वे सर्वज्ञात्मसंश्ञाश् से वर्याः परमपूज्याः संन्यासिन इत्यर्थः । इद लोके। प्रोक्तवाक्ये भोतव्यवचने। मुमुक्षोजिज्ञासोः। नियमविषि पक्षपाप्तार्थव्यावृत्तिफलकं भावनाविशेषमित्यर्थः ।

तत्र हेतुं घोतयंस्तस्मादूहदिरूपेत्यादिना तर्कसांख्यागमत इस्यन्तेन पूर्वमसक्षूक्ता- क्षेपं क्षपयति-तात्पर्यमित्यादयुच्रार्धेन। यतो वेदमौलेरुपनिषद्धागस्य। तात्पर्यमुप-

यभाष्यायात्मकाद्वैतशास्त्रतरस्त्यर्थः । श्रास्तैः सांख्यादिशानैः। कलयितुं निश्चे- तुम्। नैव शक्यते। तत्तस्माद्वेतोः । सूनरेति। अथातो ब्रम्मजिज्ञासेत्यारभ्याना-

१५२ व्याख्यासहिता-

नृततिः शव्दादित्यन्तश्रमद्वादरायण प्रणीतोत्तरमीमांसाख्य चतुर्लक्षणीनिर्णीततात्पर्येम्ब इति यावद्। एतादृशेभ्यः । वेदान्तेभ्य एवोपनिषद्भागेभ्य एव। मुमकषोरि-

श्रवणेति। तत्स्वारस्यनिर्णयौचित्यम्। अस्तीत्यध्याहृत्य योजना। तदुकत श्रीमत्सुरेश्वराचार्यच रणैयार्वद्वेदवादिशा माणामुपनिषत्तात्पर्यानिर्णाथकत्वं तन्मतानुवा दपुर्वकं मानसोल्लासवार्तिकद्वितीयोल्लासे- प्रत्यक्षमेकं चार्वाका: कणादसुगतौ पुनः। अनुमानं च तच्चापि सांख्याः शब्दश्र ते अपि॥ न्यायैकदेशिनोऽप्येवमुपमानं च केचन । अर्थापत्या सहैतानि चत्वार्याह प्रभाकरः ॥ अभावषष्ठ ्येतानि भाष्टा वेदान्तिनस्तथा। संभवैतिद्ययुक्तानि तानि पौराणिका अगु: ॥। द्रव्यं गुणस्तथा कर्म सामान्यं सविशेषकम्। समवायं च काणादाः पदार्थान्षट् प्रचक्षते। नव द्रव्यमणी भूतानि द्विकालात्ममनांसि च। चतुविशनिरेव स्युर्गुणा: शब्दादिपञ्ञकम् ।। परिमाणं च संख्या च द्वौ संयोगविभागकौ। स्वभावतः पृथवत्पं च गुरुत्वं द्रवता पुनः ॥ परत्वं नापरत्वं च सेह: संस्कार इत्यपे। धीर्द्ेषः मुखदुःखेच्छाधर्मधिर्मप्रयत्नकाः ॥ संस्कारस्त्रिविधो वेग इष्वादेर्गतिकारण ।। दष्टभ्रुतानुभूतार्थस्मृतिहेतुश्च भावना ।। स्थितिस्थापकता नाम पूर्वावस्थितिकारणम्। आकष्टशाखाभूतादौ स्पष्टमेवोपलभ्यते ॥ उत्क्षेपणमपक्षेपो गमनं च प्रसारणम्। आवु्श्नमिति प्राहुः कर्म पञ्ञविधं बुधाः ॥ सामान्यं द्विविधं प्रोक्तं परं चापरमेव घ। पहं सरैव सर्वत्र तवनुस्तूतवर्तनम् द्व्य वगुणवतायं साम्मन्यभपर विदुः। विशेषा: स्युरनन्तास्वे व्यावृपिज्ञानहेतवः ।

बोधेकयसद्भिः।

रूपस्यैव घटे नित्यं संबन्धः समवाचिक. । कालाकाशदिगात्मानो नित्याश् विभवश्व ते।। चतुर्विधा: परिच्छिन्ना नित्याश्च परमाणवः । इति वैजेचिकमते पदार्था: षट प्रकीर्तिताः M माकमचानमव्यक्मविद्या ऽज्ञानमक्षरम्। भभ्याफृतं च प्रकृतिस्तम हृत्यभिषीयते।।

महत्कालपुमांसः स्युर्मह तत्त्वाददंकृतिः ॥ तामसात्स्युरहं काराण्जानिलाउन्यच्ुभूमयः । शब्द: स्पर्शश्र रूपं च रसो गन्धोडप्यबुकमास्।। इन्द्रियाणां य विषया भूतानामपि ते गुणाः । देवा: सदाशिवश्रेशो रुद्रो विष्णुमतुर्मुखः ॥ सास्त्रिकातस्यादहं कार।दन्तःकरणघीन्व्रियम्। मनो बुद्धिरहंकारश्चितं करणमान्तरम् ।।. संज्ञचो निश्वयो गर्वः स्मरणं विषया इमे। चन्द्रः प्रजापता रुद्रः क्षेत्रज्ञ इति देवताः ॥ भोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्दा घराणं ज्ञानेन्द्रियं बिटुः । दिग्वायुसूर्यवरुणनासत्या देवताः स्मृताः ॥

कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायु उपस्थकम्॥ वचनादानगमनविसर्गानन्दसंज्ञकाः । विषया देवतास्तेषां वहीन्द्रोपेन्द्रमित्रकाः । प्राणापानसम नायोदानव्यानौ च वायषः । यूसैस्तु पश्रभि: प्राणैश्रतुर्दशभिरिन्द्रियैः ॥ मरविशतितत्त्वानि सांख्यशास्त्रविदो विदुः। महान्काल: प्रधानं च मायाविद्ये च पूरुषः ।। इति पौराणिका: प्राहुरमिसवस्वानि तेः सह। बिन्दुवादौ शक्तिशिवौ सान्तातीतौ ततः परम् ॥ पट्त्रिज तद्त्र मित्युकं शैषागमविशारदैः । सर्वे विकल्पा: प्र,गासन्वीजेऽडकर इवाडडल्मनीस्यादि ॥ ११६ ॥

उ्यास््यासहिता-

मणु शिमेतावता याबद्रेदवादिश खाणामलिकोपनिषदासर्यानवधारकत्पं पर्सं- क्षपशारीर का वार्यम्वीकृते श्रवणनियमविधो हेतुकतं तत्राऽडयातमित्याश्सकय सर्नें विकस्पा मगानन्वाजे सुर वाउत्मनीति समुदाहतार्धललोकेनैय सूचितं श्रीमद्दा-

S ER: गमन्यतात्प र्यमो हो 90716964 4म म्पीक्षाक्कातरम्। अपाया पायक्षपा: कयमुपशमनं मद ए्यन्ति मो चे- वन्षेपी कर्शनानां मति सुपनचयेऽपीति युक्तेयमुक्ति: ।।91७H

विविभिगमन तु निविचाटमेष। तथा व सर्वे थूर्वोक्तमतोपलक्षितसकभेद बादिसं नमदानमा:। बीं ने मौहया दवक्षणे। अड़्कुर इब। आत्मनि भद्वैतचिग्मात्रप्रतीचि। िकुसा भमा एव। आसन् मदेव तेभ्येदमअर मासीवेकमेव द्विर्तायमिति खुते।

विपगकाविद्याना रत्म्यापत्नत्वेनामवनित्यर्थ: स्फुट एव कार्यकारणभावात्ममितः।

ताआ मैश्यक्ण:। एबं नो बत्ताै। द्वेते दृश्ये। सत्त्वेति। सत्यत्वाभिनिवेश्नः । शतील्ादि। अनिषदामर्द्वेतेतरपरत्वञ्रम: । व्युत्पत्तेरित्यादि स्फुटमेव स आर्मा नन्वमसीनि मृती सर्वदर्शनसंद्दे माध्वमते त्वतत्त्वमसतत्यकारप्रछ्लेवादि । वपयनि: वेगम्यराहित्यन। सदिति। सतः प्रोक्तभुत्युक्ता्व्वैन म्रस्पणोा् ्यका परीक्षा अत्यकत्वन विनिर्णयम्तत्राकतित्वमकुशलत्वं सेत्र्थः । पञ्स्वप्येतेष पूर्वपूर्ष- बोमुरेनर प्रमे देतुत बष्यम। इतीत्याषेष्यन्तीत्यन्तं स्पहमेव। एवमन्येवावि व्याअध्यन्तमगि। इति हेतोरियं प्राकपधोक्ता । उत्तिर्युक्ैवेत्यन्वयः ।११७।।

चिकित्माज्ञानार्थ चरकमुखशास्रश्रवणती नुग्न्यो व्यापारो न विस्मति यद्वन्मम तथा। मबन्किं वेदान्नश्रवणनियमेऽप्यन्यविरमः कथं तन्मुक्ति: स्यात्सति मनसि संस्कारनिकरे ॥१८॥

१५५

नुरमनुष्या मानुषा जर्त्या मनुजा मानवा नर इत्यमरान्मनुष्याधिकारलाज्कान. स्पेति शिष्टव्यवहाराच्च मनुष्यमात्रस्येत्पर्थः । चिकित्सेति। चिकित्सा रुममतिफि- येत्यमराद्रोगपरिहारकारणाभूतौषधादिज्ञानार्थमिति यावत्। चरकेति। चरचः पत- अलिप्रगीतः प्रसिद्ध एव। मुखपदेनाSSदिवाचिना सुश्रतादय एवाऽडर्पनिषम्म्या

अन्यः शास्त्रीय: संध्यावन्दनु।दिर्नित्यः सूर्योपरागस्नानादिर्नैमिसिकम् तथा

मावत्। पताएशः सदः प्रोक्तव्यापृतीतरव्यापारो यद्वबथा। न विरमति निरु-

कर्तव्य इति निषेधाभावालव परिवर्जितो भबति। तथा तद्न्ममापि। वेदाग्त- अपनेति। अन्येति। तद्विजयावत्कामिकादिव्यापृत्युपशमः । भवेत्किमपि तु नैव भवेदित्पर्षः ।

परमचरणेन। ततहै। मनसि चित्ते। संककारेति। पेहिककायिकादिनिलि लक्रियाज्ञानादिवासनासंघ इत्यर्थः । उपलक्षणमिदमनन्तजन्मनामपि। एवं चैता- रगनन्तवासनासंघे सति कथं मुक्ति: स्यान केनाप्युपायेनाद्वितात्मावस्थितिरूपविदे- हमुक्तिर्म्यादिति संबन्धः। तथा चाऽडम्नायते-मन एव मनुष्याणामित्यादि ॥११८। मनु कथमस्य समाधानमित्यतः श्रीमद्वार्तिकाच र्येचरणाशयावलम्बनेन समाषसे- इतीस्यादिमालभारिण्या- इति मूछधियं सनुखरन्तः परिसंखयामिह वार्तिकामृतक्षा:। रमणीमिव तु स्फुटत्रिदोषा मुररीघफ्रविष्नबोधसिद्ध्यै ॥११९॥ इति अनुपदोक्तप्रकारेण। मूढेति। मन्दमतिमित्यर्थः । पताइशं मुमुतुविलेष मित्यार्भिकम्। सदूरन्तः सन्तः संसारसागरगरलक्पादिति शेषः । एताइशः। भार्तिकेति। मृह्दारण्यभाष्यवार्तिकामृतस्वारस्यं जानन्तीति तथा। निरुतग्रन्थता- स्पर्यामिज्ञा: केचित्पूर्वाच्ार्यवर्या इत्यर्थः । इह अवणविधौ। परिसंसथामुभयत्रेक्-

गार्तिके-

व्यारु्पासहिता-

नियम: परिसं्या वा विध्यर्थो हि भवेष्यतः । भनात्मांदर्शनेनैव परात्मानमुपास्महे॥ इति। एतदभिमाय एवमेव संक्षेपशारीरकेऽप्युक्त :- मात्मानात्माकारं स्वभावतोऽवस्थितं चिततम्। तत्राऽडत्माकारतया तिरस्कृतानात्मदवष्टि विदधीतेति।। स्मणीमिव यावत्त्रीगुणविशिष्टस्वतरुणीमिव। तुशन्दोऽ्यर्थः । स्फुटेति। स्ंट स्पष्टमेव न तु कलष्यत्वादिना गूढम्। यद्वा। स्फुटा: स्पष्ठा एव न तूखत्वादिना गूठा एताडशास्रयः स्वार्थत्यागादयो वक्ष्यमाणाः । त्रयो वक्ष्यमाणरजःप्रापितिनिमित्त्णा :- नथमेऽहनि चाण्डाली द्वितीये रजकी तथेत्यादिवचनादिनत्रये चाण्डाळीत्वादयो दोषा पस्यो सा तथा तामित्यर्थः । तथा हि-ऋतौ भार्यामुपेयादित्यादौ परिसंखयानिधिपक्षे स्वपस्नीतरां जिय नोपे, यातत्राप्यनृतौ नोपेयात्। तम्रापि- स्वस्ती प्राडूनिट्चतुष्कासमदिन विवर श्राद्ध ततम्राग्दिनावि त्यक्त्वा मूलं मघान्त्ये वसुकलिजनिभाहानि पर्वाणि बतों। बाहीज्यारकेन्दुल मैविषमभलवगरुद्वलैभो सुतापिन् व्यस्तैरसारहैवायुगहनि मुदित: कन्यकेच्छो सुचन्द्रे ॥ इस्वादिमुहूर्तमार्तण्डायुक्तमूहर्तभिन्नकाले नैवेपियादिस्येव वाक्यार्थस्त सक- शिष्वेष्ट इति निर्विवादमेव। तत्र स्वशक्यार्थत्यागः परार्थकल्पना प्राप्तबाणम्ेति त्रयो दोषा: सुप्रसिद्धा एव । तदथा-स्वशब्देनात्र ऋतावित्यादिनिकक्तवाकय मेब। तस्य योऽर्थः शक्यात्मा ऋतुकाले स्वस्तनियं प्रति गम्तव्यभिति तस्य त्यागः कथमो दोषः । एवं निरुक्तलक्षणो यः परोऽन्योऽर्यः स्वपत्नीतरामित्याविस्तस्य करप- भदूद्वितीयोऽसौ। तद्वत्प्राप्तस्य ऋतकालिकस्वपत्नी प्रति गमनस्व बाय: सतुती- पश्रेति। पक्षे स्फुटः झासप्रसिद्ध एव त्रिदिनं रजोदोषो यस्यां सा तथा तानिस्यर्यः । ममदाहृतवाक्येऽत्र निट्चतुष्टयमेव दुष्टत्वेनोक्तमिति चेत्सत्यम्। सर्वत्र तथातेश्री शास्त्रिविशेषाणां त्रिरात्रमेव दोषाभिधानात्। प्रसिद्धं चैतदविरण्यकेश्याचारमूषणे।

गादिजन्बो यस्मिम्कर्मणि यथा भकति तथा क गोधेन आरिमसममासैक्यविय जोन

बोधेक्यसिद्धि:।

प्रातिभासिकदृश्यप्रताप्तावपि मुलाविद्याध्वंसेन जीवन्मुक्तिसस्या इति यावत्। पक्षे धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मीति स्मृतेर्बन्धमुक्तमहीपालन्यायेन विवेकिन: स्वर्पा- वलम्बेऽपि कामशमात्। उररीचकरुः। उरीकृतमुररीकृतमित्यमरादओी चकिर इत्यन्वयः । ननु रमणीपक्षे तावदेकवचनेनैकस्यां तस्यां बहवोऽत्राश्रीकर्तारः प्रतीयन्त इस्य- नुचितममिति चेन्न । परिसंख्यामिति तद्विशेषणेन तदवमोषात्। तथा हि। परितः संख्या धर्मभीमार्जुनकलसहदेवानां संख्या गमनदिनगणना यस्यां सा तथा तां द्रौपदीभित्यर्थः। प्रसिद्धं चेदं महाभारते। अत एव। वार्तिकेत्यादौ केषेण धर्म- प्रभृतय पत्र। वार्तिकेन कौरवान्प्रति मध्यस्थत्वदशायां वार्ताहरेण भगवता श्रीकृ- प्णेन बोधितं यदमृतं केवल्यरूपं ब्रह्म तज्जानन्तीति तथेति व्युत्पतेः ॥ ११९ ॥ न्वात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्य इत्यादिश्रवणविधावुक्तमुमुक्ष्वञ्ीक्वतपरिसं- ध्यातिधिपक्षे तावदनात्मश्रवणाद्येत न कर्तव्यभित्येववाक्यार्थ उक्तस्वार्थत्यागपरा-

क्षात्कारो वाच्यस्तस्य वस्तुतन्त्रो भवेद्बोष इति वार्तिकातपरमेयमात्रपर तन्त्रतानैन त्त्र विधेयतेति शङ्ते-ज्ञानं चेत्यादिशार्दूलविक्राितेन- ज्ञानं चेच्छवणं न तत्र तु विधिरनासौ विचारात्मके दृष्टत्वान्नियमेऽप्यभीष्टवविरहो द्वैतक्षतेः संभवात्। तच्छासे विफलत्वमित्यधिषणं गुर्वाप्तिविध्यादिना तत्साफल्यमबोधयच्छृतिविधिध्वंसेपि वाचस्पति: ॥२०॥ न च वाच्यं मा भवतु श्रवणस्य ज्ञानरूपत्वेन विषिगोचरत्वमथापि विचाररूपत्वे स्वेतननिर्वाधमेवेति। संदिग्धे मन्दान्धकारगरज्जवादौ लोके दीपानयनादीनां तन्निर्ण यसाधनानां प्रत्यक्षदष्टत्वादित्याह-नासावित्यादिना। नन्वेवमपि अ्रवणे नियमविषो को बाध इत्यत्राऽऽह्-नियमेऽपीत्यादिना। नियमेऽपि भियमविध्यक्रीकारे सत्यपि। द्वैतेति। द्वैतस्य दश्यश्य या श्रुतिस्ततप- तिथोधकश्ब्दतदर्थविषयकज्ञप्तिस्तस्या इत्यर्थः । संभवात्। सर्वात्मना श्रबणेन्द्रिय- रोघाभावेनोक्तशबदाकर्णनयोग्यत्वनपहारादिति यावत्। उपलक्षणमिदं मननादेरपि। अभापेति। अरभाष्टं यन्निर्विज्ञात्मज्ञानेन जीवन्मुक्तत्वं तस्य विरहः संस्कारादि- संभवावभाव एवास्तीति योजमा। ततः किं तदाद-तदित्यादिना। तत्तस्मादुरहेतोः २०-२

त्याख्यासहिता-

रिम्पर्थ: 1 शास्त्रे द्वैतशासतरे। विफळत्वं निष्पयोजनत्मेवेति पूर्वपक्षः। सिद्धान्त- भति इनीत्यादिशेषेण। इति निरुक्तप्रकारेण। अधिषणमवं प्रति । गुर्वाप्नीसि। मीद्िज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिगच्छेदित्युक्तविध्यादिनेत्यर्थः । आदितः प्रज्ञां कुर्वीते- स्यादि । श्रुतीति । अ्रवणविधिबाधेऽपि । वाचस्पतिर्भामतीकारः । सदिति। मद्वै- सशास्त्रसाफल्यम् । अबोधयत्मबोघयामासेति संबन्धः ॥ १२०॥ अथाSडचार्यः स्वशिष्यं प्रति, अथातो व्रम्मजिन्वासेति सूत्रार्थीभूतश्रीमच्छंक- राचार्यभगवत्पादीयभाप्यवर्णितवर्ण कचतुष्टयाभिज्ञवर्यसर्वपूर्वांचार्य समतश्रवणविधिवादै- क्योपपत्ति निगमयति-इतीत्यादिप्रबोघितया- इति सर्वमतेकवाक्यता विधिवादे निपुणं समर्थिता। शिवतेव यथाऽष्टमुर्तिभिः प्रथितैवं श्रतिरष्टमङ्गिभिः ॥१२१॥ इति बोधैक्यसिद्धिप्रथमोल्लासे प्रथमसूत्रविचारा- त्मकश्रवणविधिमतैक्योपपत्तिः ॥३॥

अयि मुमुक्षो इत्यार्थिकम्। इति पूर्वोक्तरीत्या। बिधिवादे प्रथमसूत्रनिर्णीत- श्ोतव्य इति श्रवणविधिविचार इत्यर्थः । सर्वेति। सर्वेषां क्रमादपूर्वविधियादिप्रक- सार्थकारनियम विधिवादि विवरणकारतदेकदोशिमननादिस हि तशव्दापरोक्षवादिश्रवणनि- यर्भ विधियादिपरोक्षज्ञानजनकश्रवण नियम वादि षड्जादिवन्मानसब्राक्षा स्कारसचिवबे-

*धपरिसंख्या विधिवादिवा चस्पर्ताष्ट श्र व गविध्य संभववादिसंपूर्णप्राचीनाचार्याणां यानि मतानि तेषामेकवाक्यता निरूपिततत्तन्मुमुश्ुमतिरीतिलक्षणयुक्स्थकतात्पर्यंकतेत्यर्थः। विधिवा दैकानुकूल्यं द्योतयितुं निपुणमिति क्रियाविशेषणम्। समर्थिता निरुक्ता- नेकयुक्तिभिः प्रतिपादिताऽस्तीत्यर्थः । अष्टेत्यपकृष्यात्रापि योज्यम्। आदरातिश- यार्थ बहुवचनम्। एवं च स्वस्मिन्नमानित्वमीद्वगतिविचित्ररचनचणत्वं चान्र्थामि- ण्येवेति सूच्यते। तत्रानुरूपामुपमामभिधत्ते-शिवतैवेत्यादिना । यथाऽष्टमूर्तिभि: पृथव्यादिपारमेश्वराष्टव्यक्तिभिः शिवतैव प्रथिता प्रसिद्धाऽस्त्येवं श्रुतिः श्रवणक्कि- याऽपि। अष्टेति। निरुक्ताष्टसंख्याकश्रवणवििप्रक्रियासरणिभिः प्रथिता प्रसिद्धा भवतीत्येतव्। अपूर्व: प्रकटार्थेष्टोऽन्यः संक्षेपान्तसंमतः । अन्त्यो वार्तिककन्मान्योऽस्याभावो भामतीमतः ॥ १२१॥ इत्यद्वैनात्मप्रबोधे प्रथमोक्लासे श्रवणविभिमतैक्योपपतिः ॥१॥

बोधैक्यसिद्धिः। १५९

अथ प्रकृतशिष्यः श्रीगुरुं प्रति वृधानुवादपूर्वकमतिव्वाळसतयाऽगिमसूत्रार्थीि- ष-कसंशयनिरसिसिषया समभ्यर्थयन्नर्थान्तरन्यासेन कारुण्यपुत्पादयति-जिज्ञासेत्या- दिसग्रया- जिज्ञ सासूत्र एवं परमकरुणया श्रीमदाचार्यवर्य ध्वान्तं विध्वंमितं मे भवदमलपदाम्भोजयुग्मारुणिम्ना य द्ज्जन्मादिमूत्रेऽप्यथ तदपहृतिस्तद्वदेवास्तु सद: सर्वेति प्रार्थयऽहं न हि कलितपया. स्तम्यपोऽन्यामपैति॥१॥ भोः भीमदाचार्यवर्य। यावद्योगैश्वर्यविशिष्टत्वे सति सकलवेदादिशब्दपरत्रस्ता- नुभवितृत्वपूर्वकतदनुभावायतृगुरुवरस्िरामणे इत्यर्थः । पवेनात्र निखिलत्वसमीहित- हितसंसाधकत्वं सूचितम्। भवदिति। भवतां युष्माकमादरातिशयार्थमेवात्र बदु वचनम्। अमलं मृत्तिकाशौचेन यथाशास्त्रक्षालितत्वादतिनिर्मकम्। एताडशं यत्पदा- म्भोजयुग्म पादपद्मद्वयं तस्य योऽरुणिमाऽरुणवर्णातिश्रयस्तेने त्पर्थः । एतेनात्र प्रतिज्ञाताचार्यपदध्वनितसदाचारसंपततिः सामुद्रिकप्रस्तिखपदाम्भोजेत्मा- दिध्वनितमहापुरुषलक्षणोपपत्तिश्च दोत्यते। परमेति। निरुपमनिर्निमित्तपरदुःसपरि- जिहीर्षयेति यावत्। पतेनात्राद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव चेत्यादिस्सृतिप्रसिद्धं जीवन्मुक्तलक्षणं व्यज्यते। जिज्ञासेति। अथातो ब्रम्मजिशासत्रेति प्रथमसूत्रार्थीमूतश्री

रीत्या। मे मम। ध्वान्तमावरणादिशक्तिमहागाढान्धकारवदज्ञानम्। विध्वंसिस- मरुणोदयो हि ध्वान्तविध्वंसकः प्रसिद्ध एव तद्धभिर्मूलितमस्ति यद्देव न सु तन्न्यूनम्। अथानन्तर। जन्मादीति। जन्माद्यस्य यत्त इति द्वितीयाधिक- रणार्थविषयेऽपीत्यर्थः । तदिति। निरुक्ाज्ञानध्वस्तिः । तद्देव। सघ एव। एते- नौत्कण्ठचादतिभवभीरुत्वं भाव्यते। सर्वाडपि समलोन्मूकिकाडपि। तेन यौककिक• ज्ञानव्युदासो व्यज्यते। इति उक्तप्रकारम्। अहं प्रा्थये। वत्र हेतुघोत्यर्थान्तर- न्यास: । नही्यादिशेषेण। अन्यां गाम् ।। १ ।। ननु किमत्र जन्मादिसूत्रे संदिग्धमित्याशड्क्य तद्विवक्षुः संक्षेपतो वृषानुवादपू- रवकं प्रकृतसूत्र प्रवृत्तिनिमितं प्रतिपादयति-मुमुक्षेरित्यादिभुअंगप्रयातपूर्वार्षेन- मुमक्षोर्विचार्य हि यद्ह्म कीहक़ तदित्यत्र जन्मादिसूत्रं प्रवृत्तम् । यतो वा इमानीति तलक्षकेऽास्मि- न्व्यचिन्त्येव भाष्ये वचस्वादशं यत् ।२ ।।

व्याख्यासहिता-

पूर्वनूचे हि मुमक्षणा वेदान्तैर्व्रक्षविचारः कर्तव्य इत्येव निर्णीतमिति त्ववियाद- मेव। अथैवं निर्णवश्रवणाननतरम्। मुमुक्षोर्जिज्ञासोः। यङ्गल विचार्यम्। हिर- वधारणे। अन्वेषणीयमेव वेदान्तैः। तत्कीटृक् किलक्षणमस्ति। नहि लक्षणज्ञानं विया कि तद्मसपव शक्यतावच्छिमं वस्तु किमात्माSनात्मा वति वेदान्तरूपकरणै- रपि विचारयितं शययते। इति एवम्। तलक्षणाकाड़क्षायां सत्याम्। मत्र विषये। जन्मादीति। जन्माद्यस्य यत इति सूत्रं द्वितीयाधिकरणं प्रवृतं भवती- स्पम्बम: । नतु कोञतर बिमर्शः। यद्वेदान्तैरेव तल्क्ष्म कथितमस्ति तेनैव रक्ष्यसि्धि: कर्ेश्षयत्राउड-यतो वेत्याधुचरार्धेन। तदिति। तस्य ब्रह्मणो लक्षके कक्षणसमपके। अहिउन्मास्य यत इति द्वितीयाधिकरणविषयक इत्यर्थः । भाष्ये श्रीमद्ध- नवस्पादीयशारीरकभाप्याद्यसिलश खनिबन्धवृवेपति यावत्।यत इत्यादि । यतो वा इम्मनि सूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत्पयन्त्यभिसंविशन्ति। वदिजिन्ासस्व। तद्ब्रभ्ेतीति। इति निरुक्तरूपम्। तादशम्। भृगुवैं वारुणिः। वरुणं पितरमुपससार। अधीदि भगवी पपेति। तस्मा पतत्प्रोवाच। अनं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति। १५ होवाचेत्य न्वपूर्वप्रस्तावे भृष्वार्यसुपुत्रेण वरुणार्यस्वपितरं प्रति पृष्ठन्क्षलक्षणसमर्पकमेवेत्यर्थः। पवेन अ्तिसूत्रयोरकार्थ्यमावेद्यते। वचो निरुक्तवाक्यम्। व्यचिन्त्येव किशेषेणा- चिन्ति चिन्तितं यदस्तीति ॥ २ ॥। ननु वर्तत एवैवमथापि किमत्र प्रष्टव्यमायुष्मत इत्याशक्कय तद्विशदयति-इदंशरे त्यादिश्नि सरिर्णीपूर्वार्घेन- इदंशब्दामृश्यं किमु निखिलदृश्यं ह्वभिमतं अ्रतेः सूत्रस्यापि प्रक्रत इह किवा सजनि ततू। अविद्याद्युत्पश्या पुनरपि तथात्वेन विफल: प्रयासः शास्त्रादेः परिणतिमतापत्तिरपि च ।। ३ ॥ रहद्रैतव्रसकक्षणघाक्ये यतो वेत्यादिरूपे प्रक। भुतेषजुरवेदारम्भीभूततैसिरी- पवालाभिमानिन्या देवताया इत्यर्थः। तथा सूत्रस्यापि जन्माद्यस्य यत इति तद र्थे निर्वायकताधिकरणस्यापि। इदमिति। श्रुती इमानि भूतानीति भूतविशेषणीभूतेन कम सूतरे अस्येति जन्मादिवर्मप्रतियोगिकधर्मितावच्छिमाभिधायकेने दशवदेनाSS दूसं पहामा मिसार्थः। निषिकेति। हिरवधारणे। यावदूद्वैतमेव। अभिमठं श्रतिमूत्रकनोरेधरमदरायणयो: संमकषम हित दिस्व। किया यढ्ा। समनि साधेव गरय्। अभिमलव्यादि प्राण्षदेव

पोघेक्यसिद्िः। १६१

ननु मवत्वन्यतरः पक्षः किं तेनेव्यत आह-अविद्येत्यादिसार्थया समेब। भादिना। जीव ईशो विशुद्धा चित्तथा जीवेशयोभिंदा। अविधा तचितोर्योंग:

तथात्मेम संभाविताविद्यादुत्पत्तिमत्त्वेन। शास्त्रादेः। अद्वैतशास्त्रतत्प्करणाध्य- पनादेरित्यर्थः । उपलक्षणमिदं यावद्विवेकादिसाधनानामपि। प्रयासः प्रयत्नश्रमः । बिफलो निष्फल एव स्यात्। परिणतीति। दृक्मात्रशुद्धत्रम्मणः सकान्ादेव साथ- मादिसाधारणं सकलं दश्यं सृष्टिकाले जायते चेदद्वैतव्रझ्मेतरसामधयभावात्परिणामया- दिनां सांख्यादिपक्ष: परिणामषाद इति संक्षेपशारीरकोक्तेः सांख्थादीनां मतप्रसक्तिः स्ादित्यर्थ: ॥ ३ ॥ न केवळमेतावदेव कित्वपरमप्यास्ति दोषजातमेत्याह-ननिर्मोक्ष इस्ष्पादिमा- अनिर्मोक्षा जन्तोरक्वतफलभुक्त्यादिरपि च स्वभावापत्ति: स्यात्प्रथम इह पक्षेऽथ चरमे। न किं संकोच: स्यादिदम उत सृष्टेरंपे पुरा सदेवेत्याययुक्तं सदप बत सिध्येत्किल कथम् ॥४ ॥ जन्तोजीविस्य प्रतिपलयोत्तरमविद्याद्युत्पत्त्या कदाऽपि मोक्षो नैव भवेदिति भाषः। तथा। अकतेति। जीवस्य प्रलयोत्तरं सृष्टिसमकालमेवोत्पच्या प्रागकृतानामेव पुण्या- दिकर्मणां सुखादिफलोपभोगप्रसञ्ः स्यादित्यर्थः । दिना पलये जीवस्य विध्वंसेन कतानां सुकृतादिकर्मणां सुस्ादिफलोपभोगं विनैव विनाशपसक्रश् स्यादिति प्राश्मम्। तथा। स्वभावेति। असेतरसामव्यभावेन ब्रह्ममात्रमेव चिज्जडप्रपश्चनिचयं कर्थ सचयतीति पृष्टे सति स्वभावादेवेत्युत्तरमावश्यकमायुष्मतः स्यातथा चोर्णनाभिद्ष्टा- न्तेन स्वभावबादापातव्धेति संप्रतीह पूर्वश्लोकपूर्वार्धकृतप्रश्नदूयमध्ये प्रथमपक्षे दश्य- त्वावच्छेदकावच्छिनं साधनादखिलमपि दश्यं यतो वेत्यादिश्ुताविदंपदविषक्षितं भषतीत्यात्मके दूषणपश्चकं भवेदिति भावः। अथान्त्यपक्षेऽरपि दोपोपन्यासार्थमुप- क्रमते-भथेत्यादिना। अथ प्रथमपक्षदूषणोक्त्यनन्तरम्। चरमे साधेव दश्यं यतो या इमानि मूतानि जायन्त इति श्ुताबिदंपदार्थ इत्यन्तिमेऽपि पक्ष इत्पर्थः । हदम हदंत्यावच्छेदकावच्छलटश्यमात्रश्क्तस्येदंपदस्य। संकोचः शकिखर्वीमायः । म स्पार्विपि स स्पादेमेलि मावठ्। ११-१

व्याख्यामाहेता-

न के वलमेकमेवेद दूषणं कित्यन्पदपि महचरं सदस्तीश्याशयेन तदमिषरै-उते- त्यादिशेषेण। उत्तेति प्राक्तनदुषणेन सह समुच्चायकमव्ययम्। सदेवेत्यादीति। सदेव सोम्नेयमत्र आसीदेकमेषाद्विनीयमित्यादि च्छान्दोग्योपनिषदः पष्ठाध्यायारम्भे अेतकेत्वभिघ्यपुत्रं प्रति पित्रा भगवतोहाष्टकेनो क्त्मित्यर्थः। सुष्टेरपि पुरा सादिद-

मन्दाद्वितीयं म्रस्मापीति यावत्। मतेति खेदे। मदानीमविद्याथनादिडश्यस्य सत्त्ये कथं किक सिष्येध कथंचिदपि सेतमुचितं भयादित्यन्वयः ॥ ४॥ मनु सृष्टेः पुरा छान्दोभ्यश्षुत्युक्तसन्मात्रसिद्धौ कि वाधकमित्याशकवय तथत-

मत्राडह रवनकेतुं श्रतिरत्लरमादेकमेवाद्विनीय- मेवं हदालकोकत्या सति मकलभिदा वकतुमेव व्युदामम। ाहम्भूयात्कर्थं सत्मति जनिरहिते पञ्चधा दृश्यजाते

श्रुतिश्छन्दोग्यश्रतिः। तत्र प्रषयकाले। सति सन्मात्रे प्रत्यगभिन्नन्रझ्माणि। श्रेतकेतुं प्रति एतनामकं पुत्र प्रति। अतुलरसादशयन्तपरेम्णेत्यर्ः । एकमेवाद्वि- सायम्। सदेव सोम्मेदममर आासीदेकमेवाद्वितायम्। एवमनयाऽडनुपुर्व्या। उद्दालको- कत्या उद्दालकाख्यपितृगिगेति यावत। सकलभिदां स्वगतसजातीयविजातीयभेदानाम्। उपलक्षणमिंद देशकालवस्तुपरिच्छेदानामपि। व्युदासं पर्युदासम्। वक्तुमेव न त्वन्यप्रयोजनार्थमित्यर्थः । आदाषोचदिति संबन्धः । ननु भषत्वेवं श्रुत्यर्थस्ततः कि प्रकृते प्रतिज्ञातविरोष इत्मत्राSऽद-ताडगित्यादि- मोसरार्षेन। मायेत्यादि। माया च तज्ज्ञाप्यी तदुपहितचिद्रुपौ यौ नीवेश्वरौ मायाप्र-

रश इत्मर्थः। पञ्चधा प्रतिपादितरीत्या पञ्चप्रकारके। ईहशे। दृश्यजाते द्वैतसंबन्ये। बनिरहिते। मनामेकां लोहितशुक्ककृष्णां वहीं प्रजां जनयन्ती सरूपाम्। अजो घ्ेकी सुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्त्तमोगामजोऽन्य इति श्रुतेः शक्यार्थिकोक्त्तमायादि• पक्च के जन्मरहततवेनानादिसिद्ध इत्यर्थः । पतादृशे सति वर्तमान इति यावत्।

बोधैक्यसिद्धि:। १६१

ताश्वप्रठय का लावच्छे देनै क मे वरियादिश्रुति प्रतिपा दितमित्यर्थः। सत् सस्दाभिषेयं म्रक्म कभं मूयास्सिध्येदिति योजना। एवं च यतो वेत्यादिश्रुत्युक्तेंशब्दार्थीमूतं सजन्येव रश्यमिति द्वितीयपक्षेपि तच्छक्तिसंकोचः प्रलयेऽनादिदृश्यपश्रके सत्यद्वैतत्वेन भुर्युक्त्तसच्छब्दवाच्यम्रभ्ासिद्विश्रेति दोषड्रयं ज्ञेयमित्याशयः ॥ ५॥ एवं शिष्यस्य दोषसप्तकात्मकं संप्रश्नद्वयं श्रीगुरुः समाकर्ण्य ममाधानरइस्या- वधानार्थ तमभिमुखी करोति-गण्वत्रेत्याध्युपजात्या- शुण्वत्र तादारम्यत एव दृश्यं मायाद्यनादिप्रलये चितीष्ठम्। मितेव तोये तदिहान्यपक्ष सुषप्वरकोऽपि न दोष एति ।।६।।

विशेष इत्यर्थ।। त्वमित्यार्थिकम्। शृणु वक्ष्यमाणं रहस्यं समाधानमषधारयेति यावत्। किमवषार्य समाधानमित्यत्राऽडह-तावात्म्येश्यादिना । चिति सदेव सोम्येवमम्र

मायादीति। आदिना जीवेशतद्रेदमायाचित्संबन्धा प्राय्याः ।

श्मेदभेदाविद्याचिद्भेद चिदीशभेद चिज्जी व भेद चिद विद्या चित्सं ब्धभेद चिज्जि वे भे - देशाविद्याचित्संबन्धभेदेशजीवेशभेदभेदजीवचिद्भेद जीव जीवे शभेदभेद जी वाविद्यचित्सं - बन्धमेदादय: सर्वेऽपि पण्णां यथासंभवमनादीनां भेदा अपि भेदत्वेन जीवेशभेद

प्रतियोगिद्वैतमिति यावत्। पलये महाप्रळये। तादात्म्यत एष तादास्म्येनैष। अब- भारणेन संयोगसमवायादिसंबन्धान्तरव्युदासः। तक्क्षणं तु भेदसहिष्णुरभेदस्तादात्म्यमिति प्रसिद्धमेव। तोपे सितेव जले चष- कादिगतेऽतिविशुद्धशर्करेव। किंचायं दष्ठान्तः सर्वनरानुभवसाधारणो न भवति, किंतु श्रीमत्प्रेक्षावदेकगम्य इत्यस्वरसाचादात्म्यविषये दृष्टान्तां्तरमपि स्पष्टयतिसुषुप्तेति। यथा निर्मलराजतपानपात्गतजले विनिहिताऽतिनिर्मलशर्करा जळादिभिन्नाऽपि स्वाधा- रीमूतोक्त राजतगतसित रूपमान्रा वभास/ सच्तादात्म्यलक्षणैक्येनैव तिष्ठति। यथा वा सुप्तो देवदत्त: सुप्त्याकारपस्णतमूलाज्ञानीयतमोगुणतादात््येनैवावतिष्ठति तद्वचन्ुश्यमेव मायाधनादिद्श्यं प्रलयकालावच्छेदेन सन्मात्राद्वैतत्रम्मचैतन्ये तादा- त्म्येनैध तिष्ठतीति पत इछं सर्वपूर्वाचार्यसंमतं भवति। तत्तस्माद्वेतोरिह त्वत्कृतप-

१६४ व्यास्यासहिता-

भदूयमध्ये। अन्त्यपक्षे यतो वा इमानीत्यादिश्ुताविदंपदपरामृश्यं सजन्येव दश्य- मिष्टमिति चरमविकल्पे कोऽपि दोषो नैति नैव प्रसरर्तीत्यन्वयः । एवं च यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इति श्रुतौ जायन्त इत्याख्यातस्यान/- दीन्यविद्यादिपश्च दश्यानि प्रादुर्भवन्ति सादान्याकाशादीन्यनन्तदृश्यानि त्वाद्यक्षण- संबन्धलक्षणामुत्पततिं प्राप्नुवन्तीति सिद्धान्ताम्गीकारे न कोऽपि दोषः पसरतीत्य भिप्रायः । इदंशब्दसंकोचस्थ निरुक्तयुक्तेरभावात्मलये ब्रक्मणः परिच्छेदत्रयभेदत्र- वशन्यत्वावच्छेदेनापि वर्तमानतायाः संभवाच्चेति भावः ॥ ६॥ भथ शिष्यः प्रोक्तदष्टान्तद्वयमध्य एव विषमत्वमाशकते-तोये सितेत्यादि- मसन्ततिळकया- तोये सिता न खलु यद्यपि चाक्षषी स्या- तत्राप्यसौ रसनया स्फुटतामपैति। एवं प्रबोधसमये स्मरणात्सुपुती सौख्यादिक स्फुटमतो विषमत्वमत्र ।७॥ तोये रजतादिचषकस्थिते जले। सिता वसन्तादौ पानकार्थ विनिक्षिप्ताऽति- विशद्धसर्करेत्यर्थः । यर्द्यपि। चाक्षुषी चक्षुःप्रत्यक्षा। न खलु स्यान्नैव भवति। तत्रापि एवं सत्यपि। सा निरुक्तशर्करा। रसनया जिह्वया। स्फुटतां प्रत्यक्षताम्। उपैति निरुक्तपानकरसास्वादसमये प्रकटी भवतीत्यर्थः । ततः कि तत्राऽडह-एव मित्याय्यचरार्घेन। एवं शर्करायाः कथितप्रत्यक्षवत्। प्रवोघसमये जागदवस्थान- सिकाले। स्मरणात्सुखमहमस्वाप्सं न किंचिदवेदिषमित्याकारकसुषुप्त्यनुभूतसुखा- दिविषयकस्मरणाद्धेतोरिति यावत्। सुषुप्ौ सुषुप्त्यवस्थावचछेदेनानुभूतमित्यर्थः । सैर्येति। आदिमा अज्ञा- नादि। स्फुटं स्पष्टं निरुक्तस्मरणान्यथानुपपत्त्याऽनुभूतत्वेन विनिर्णींत भवसी- स्पर्थः। तथा च शर्करा तु जाअद्दशायामेवोक्तजले निक्षिप्ता सत्युत्तरक्षणे त्वप्रत्यक्षाSपि पानकरसास्वादसमये रासनप्रत्यक्षा भवति। निद्रितदेवदचेन तद्दशायां साक्ष्याकारसु-

सुखादि निर्णायतेऽत्र दृष्वान्तद्वयेऽन्योन्यविषमत्वमस्तीति संबन्धः । तेन दार्ष्टान्ति-

चिपायं विशदीकृम्ैतदरहस्यं सकलपूर्वाचार्यमतभेदेन पुरतः मकाशयिष्यमाणतवेन

गोधक्यसिद्धि: । १६५

सस्यं तत्प्रकृतेऽि सष्टिकलनात्तत्कारणं कल्प्यते योग्यं तच्व विशद्धंचित्तदनुगं मायादिद्रयं श्रुतेः । सत्प्राचां मतमेदतोऽय इह ते संबोधयिष्याम्यलं वैषम्यं तदिहास्ति रे वद कथं दष्टान्तदार्क्न्तया।॥ अये मया यटुक्तं सदेष सोम्थेदमत आसीदिकमेवाद्वितीयमिति श्ुत्याश्रयतः सहेः

एराकमपि परिच्छेदभेदत्रयवयुक्तेऽपि ब्रणि तोये सिव सुस्ने सुखादीव तादात्येनैव वर्तत इत्पन्र भवतोक रष्टान्तयोः शर्करासुखाद्योः शर्कराया रासनपतयक्षगयत्वात्मु- खादेस्व स्पत्युन्नेयत्वाच्च यद्वषभ्यं तेन दार्ान्तिके्प्यमद्रिलक्षणवैषम्य व तद्रवत तथाऽपि शर्करायास्तोयभभिश्रणदशायां सर्वथाऽप्यप्रतीवल्वेपि तत्र ताशलयन सख- बदेवं सुखादेः सुप्तदशायां सर्वथाऽप्य प्रतीतत्वेऽपि तत्र तादात्यन सत्ववन्व प्रलयेड- द्वैतमह्ण्य विद्यादयनादिदृश्यपञ्बकमस्त्येवेत्यत्र कि नाम वैषभ्यमित्याशयः।

तथाउि। प्रकृतेऽि प्रळ्रयावच्छिमाखण्ठग्रप्मचैतन्येडपि। सधीता सन्मळा: सौम्येमाः सर्वा: प्रजाः सदायतन्त्ः सत्प्रतिष्ठा इति अ्तेः रृष्युपलशित जन्यजगजन्पजीवनज रणकार्यवच्छसेरित्यर्यः। योग्यं तत्कारणं कल्प्यत हत्यन्वयः । तत्कीदृशं तत्राSडइ-तथ्रेत्यादिमा। चहत्वर्थ। तर्कारणताघणछैद कावळिकं दु। श्रुवेः सदेवेत्याद्यजामेकामित्याविवेदादित्यर्थः । विश्यद्धेत्यादिदश्यान्तम्। ननु नेदं

घरणेन ।। ८ ।। नन्धेदमिह जन्यजगज्जनिजीवमजरणकारणत्वान्यथानुपपत्था नतूदजामित्याि- भुत्या च प्रजयेऽप्यद्वितीये अ्रम्ण ब्रह्मविदाप्नोति परमिति ब्रह्म वेद ब्रममैव भवती-

तादार्येव वर्तमानमुररी नियत इति मा भवत्विदंशब्दसंकोच: सदेव सोम्येत्यादिश्रुति- विरोषख स्वाउपि विरुत्तजगदुत्पस्यादयोऽप्युरपस्यादिमन्त एव तथा चानवस्थेति

मनिस्थितिकया इमे अनियुता: सतां संमता- स्ततः किमनवस्यितिर्मंमु मषेभ जम्माविपु! २१-२

व्यार्यालाडिता-

तथाऽत्र मत लक्ष्यमप्युपशिवं महत्येव व्र- द्विचार्यमपि चेम्मतं घटविदां न मुक्ति: कुतः ॥ ९॥ नन्विति श्ान्तरसूचकमव्ययम्। इमे मकतसुविवशरोक्काः । जनीति। जग- दुश्पचिस्थितिसंहतयोऽपि। जनियुताः, उपलक्षणमिदं स्थत्यादेवि। पताउथा एव सर्ता पण्डितानां जन्मस्थित्योः सादिभावधर्मलेन विनाशस्यापि स्वमतेऽ(जायते- स्याद्यपऋमम्य विनश्यतीति यास्केन भावविकार एव नाथ उक्क:)नेनैव परमते प्रध्वंसाभावल्वेन च। संमता: सन्ति। तवो चन्माविषु अगजन्मादयोSवि अम्मा- दिमन्त एव। ततस्तेऽपि तथेत्यपर्यवस्मितिकक्षणाऽनवस्यितिरमवस्पैन न अबेल्किमपि वू नियतं स्यादित्यन्वयः । एवं शाड्कान्सरमप्याह-तथेत्युचरार्जेन। तथा निशकशडावत्। बतेति खेदे। अत्र प्रकृताद्वैतशाखे। लक्ष्यमपि जगज्जन्मादिकारणत्वळक्ष्यमवि ऋसेत्यर्पेः । उप- हितमेव कक्ष्यताबच्छेदकीभूतमायावच्छिल्लमेव भवति। तदेव निरुकोपाध्मवच्कन- मेष ब्रक्ष, अथातो ब्रम्मजिज्ञासेति न्यायाचविनिन्ञासस्वेति अतेश्न विचार्यमपि वेवि-

मथाविध्युपसत्त्या ताषदद्वैतशास्त्रेणैव निर्णेयं यदि मर्त संमतमस्तीस्पर्थः । तर्हि पटबिदां घटज्ञानवतां पामराणामपि कुतो न आुक्किर्भवति। मायोपहितमसत्वस्व घटेडपि सत्त्वात्तज्ज्ञानान्मुक्तिः कुतो हेतोर्न नायत इति वक्व्यमिति संबन्धः। तम्मादयमप्यपरोऽत्र दोष पवेति भाव:। न य घटे जगज्जन्मादिकारणतावच्छिनमायोपहितमसलं घरते किमिति साम- तम्। वटस्य जगदन्तःपातित्वेनोपादेययोरमेदादिवाच्चय: ।।९।। एवं निरुक्तरूपे तटस्थलक्षणे दोषयुगममिध्रायेवानी लरूपळक्षणेउपि तदार-

यद्यत्रास्ति तटस्थलक्षणमिवायीछं स्वरूप व व- त्सत्यं ज्ञानमनन्तमिर्युपनिषदठ्ष्यं मुनीनां तदा।

धर्मित्वं चित इत्यलक्ष्यवपुषः क्रान्वेष्यता स्वात्मनः।।१।।।

पोषिक्यसिद्ि:। १६७

मेलवासुरेशस नार्याम्रामित्पर्थः। स्वरूप च । नोऽप्यर्मे। स्वरूपमपि। सत्यमित्यादि गन्यमित्यन्तम्। सत्यं आवमनन्तं असेत्याकारेणोपनिषदि तैततिरीयशाखास्थब्रम्म यालयपासपमिफरदि। उप। उपोपसर्गः सामीप्ये। तस्पतीचि समाप्यत हति वार्ति क्ा्मत्यमस्मनि विषये निषीदति तात्पर्येण पर्यवस्यतीति तथा। एतादटश निरुक्पभे मगमते परमोशमाधिकासिमे: सहुरूक्तविवृत्त्याSबाप्यत इति तथेति पात्रत। सलक्षणम्। यथ्यमीष्टं संमतम्। भस्ति वर्तते। तदा। मत्यत्वादीति। सत्य- स्वादिमि:। आादिना ज्ञानत्वादि। तैर्यदुपलक्षितत्वं शाखया चन्द्रत्वमिष यदा कड़ा चिद्यथाकरषंचित्संबद्धेन वस्तुनेतरव्यावृत्तधीविषयत्वमित्यर्थः । तस्य यत्कलनं ज्ञानं सस्मि्सत्यपि। एष पूर्वपधोक्तो लक्ष्यस्योपहितत्वलक्षणः । दोष एति प्राप्नोती स्वर्थ: । तटस्थलक्षणे हि लक्ष्ये जन्यजगज्जन्यादिप्रतियोगिकाभिन्ननिमि द्ोगादान शरणतावच्छेदकावच्छिन मा योपहितचित्त्वस्य लक्ष्यखन विचार्यत्वे यशा घटस्याण्ु- पादानोपादेयामेवाचत्वेन तज्मानादपि मुक्त्यापचिः।

चित्मेक्डल्पमझमः । धर्मितवं सत्पत्वाद्युपलक्षितत्वरूपं भव्रति: इति हेतो । न सीचि। निरुक्कमर्महीनस्य। स्वाम्मनः स्वाभिन्नाद्वैतव्रसरूपप्रतीब इत्यर्थः । क्येष्य्ा मुमक्षुविचार्पता सिध्यतीति संबन्धः ।। १०॥ एवं पकतश्षिष्यस्य जिज्ञास्यत्रमणस्तटस्थस्वरूपलक्षणद्वयविषयक फ्रोकद्वनेन कृतें मभजातं कमाल्परिजिहीर्ए: श्रीगुरुः प्रथमपद्यपूर्वार्धकृतं जगज्जन्मादिष्वनवम्थामलक्ष ममाक्षेपं पत्याक्षिपति-उत्पचीत्यादि प्रहर्षिण्या- उतपत्तिस्थितिविलयास्तु कल्पितानां तचतच्ित्तनव इति स्फुटं मृगाप्सु। तेनैपामपि न हि तेऽपरे भवन्ति ज्ञानेर्थेऽपि च यदिहास्ति तुल्यसत्ता।। ५१॥। सनव्यः प्रोकशक्ाशन्त्पर्थः। कस्पितानामध्यस्तानां यावत्पदार्थानां सादीना मिति यावत्। उत्पतिस्थितिविलयास्तु। तवदिति। तवज्ज्ञानस्वरूपा एव न स्वाप- रणसंतन्पादिकक्षणा इत्यर्थ: । इति, एवमेव। मृगाप्सु मृगपदाभिषेयग्रीष्माद्युष्मसं-

स्पर्थ: । स्फूरट स्पष्टमेवास्तीक्यन्वयः।

१६८ व्याखयासहिता-

अयमाशयः । इदं रजतमित्यादिरजतादिश्रमे सिद्धान्तेऽनिर्वचनीयं रजतं शुकस्यम- च्छिनचैत न्याज्ञा नपरिणामामूतं बोधबाषयोरर्थमन्तराऽन्यथानुपपत्त्या अमसमानसचाकं

त्मकं स्फुरणभेव न त्वाद्यक्षणसंबन्धः । क्षणस्यापि जन्यत्वेन तदुत्पचतिरक्षणप्रश्न एव पुमरनवस्थातादवस्थ्यात्। न चोक्तज्ञानस्यापि तथात्वेन न तहण्डवारितमिति सांम- तम्। प्रकृते ज्ञानर्थियोः समानसत्ताकत्वेन ज्ञानोत्पत्तेरर्थरूपत्वाभ्युपगमाद्। न चान्योन्याश्रयः। अविद्यादिदोषमहिश्रा तयोः समानसचाकत्वेन परस्परामपे- क्षणादिति। फलितमाइ-तेनेति। पषामपि जन्यजगज्जन्मादीमामपि। ते उत्पत्त्यादक:। अपर इति च्छेदः । अन्य इत्यर्थः । न दि भवम्ति। हिरवधारणे। निरुक्करीसयव वास्पितत्वावच्छेदकावच्छेदेन ज्ञानार्थसमानसत्ताकत्वात्मकृते च जगति कश्पितल- स्यैव सिद्धान्तितत्वा्वैक्ष्यमाणत्वाच्च नैव भवन्तीति योजना। तत्र हेतुं व्युत्पादयति- ज्ञान इस्यादिचरमचरणेन। यद्यस्माद्वेतोः। इहानिर्वचनीयख्यातिवादेऽस्म त्सिद्धान्त इति यावत्। ज्ञाने नभ इति तदवच्छिन्नसाक्षिचैतन्यरूपस्फुरणे। तथा-अर्थे मभः- पदार्थडपि। चोऽवधारणे। तुल्येति । समानसचैवास्तीवि संबन्धः ॥।११।। नम्वेवमषि सादिदृश्यस्योत्पत्त्यादीनां कथं लक्षणानीत्यपेक्षायां संक्षेपेणोरपवि

आधा स्फृतिर्जनिरभिमता प्रोक्तृश्यस्य तद्दू- न्तामारम्याऽडप्रलयमपपि या सा स्थितिः संमता न:। आद्यन्तावप्यलमभिमतौ तत्पदैकाभिधेयौ

प्रोक्तेति। सादिद्वैतस्थ। आधा प्राथमिकी। स्फूर्तिः साक्षिचितिरेव। नः । अद्वैतिनामस्माकम्। जनिः। जनिरुत्पत्तिरुद्धव इत्यमरादुत्पचिरित्यर्थः । अभिमता संमसाऽस्तीति यावत्। कालस्त्वविद्यैव । तस्या एव सर्वाभारत्वादित्ति सिद्धान्तवि न्दूक्तेः। क्षणात्मना परिणताविद्यापतिबिम्बितत्वेन साक्षिचित: क्षणिकावेSपि चिम्बरू- पस्य तस्य वित्यत्वमेवेति भावः । एवं स प्रथमक्षणरूपाविद्यापरिणामप्रतिविम्बितभि- इधमेवोत्पस्तित्वमिति तल्वक्षणं फलिसम्। वक्ष्पमाणेऽन स्वितिकक्षणेतिव्यापिण्यावृ- सये मयमेति। देशादिवारणाय क्षणेति। तार्जिकसंमतकाळन्युदासाय रूपेत्यादि पविषमानम्। शिह तु सपछीकृतमेव। एवं मामप्राशा स्थितिमपि उक्षपति- तददित्यादिना ।

बोवेक्यसिद्धि: । १६९

अथ निरुक्तलक्षणोस्पत्त्यनन्तरम्। तायुत्पत्तिम्। आरभ्याऽ्प्रलयभपि या प्रोकदृश्यस्य स्फूर्तिर्निरुक्त कालात्म का विद्यापरिणामप्रति बिम्बितसा क्षिितिरिति या त्। सैव नः स्थिति: संमतेति संबन्धः । तथा चोत्पत्तिमारभ्य यावत्मलयं मध्र्यस्थकाला- त्मकाविदापरिणामप्रतिबि्बितसाक्षिचित्त्वमेव स्थितित्वमिति तल्वक्षणर्मा। पदक्क- न्यादिकं तु प्रागुक्दिशा स्वयमेवोह्यम्। नन्वाघेत्यन्राSSदिपदार्थस्तद्वदन्तपदार्थोकपि क इत्याकाइक्षायो तार्वापे लक्ष-

क्षात्कारपर्यन्तम्। तत्पदैकेति। आदयन्तपदमात्रशक्यतावच्छेद का्वच्छिन्नावित्यर्थ: । एतादृशौ। अलम्। ईवृशावेव। कौचित्। मायेति। अत्रापि प्राग्वदेव प्रतिनि म्वितसाक्षिचित्त्वं बोध्यम। अभिमतौ भवत इत्यन्वयः । अपर तु सरलमेव ॥१२॥ ननु भवत्वेवं सामान्यतः सादिद्वैतस्योत्पत्तिस्थित्योस्तथाSऽद्यन्तयोरपि लक्षण- निरूपणमथापि अ्रुतस्य तल्लयस्य किं लक्षणमित्यपेक्षायां तत्संक्षिपति-तादातये नेत्यादिश्ालिन्या-

सैवास्माकं तस्य सादर्लय: स्थातू। सौर्याभावत्सैव शुद्धाऽस्त्यसङ्गा क्वैवं ते स्याद्दूषणस्थावकाशः ।। १३ ।। या तादातम्थेन भेदसहिष्णुरभेदस्तादात्म्यं यथा मृद्घटस्तन्तुः पट इत्यादिपसि दलक्षणेन संबन्धविशेषेणेत्यर्थः । अनादीति। जीवादिहृश्यपश्चकस्येति यातत्। एकपदं तक्षन्यभानविनिवारणार्थम्। मा चिद्रूपा स्फूर्तिः। सैव निरुक्तचितिरेव। अस्माकमद्वैतिनाम्। सादेस्वस्य सादिदृश्यस्य। लयः। सौर्याभावत्सूरस्येयं सौरी। सूरसूर्येत्याद्यमरात्सूर्यसंबन्धिनी। एतादशी या भा कान्तिस्तद्वदित्यर्थः । लयः स्यादिति योजना। यथा मृंगजलाज्यसादिद्वैतस्य मिथ्यात्वेनोभयवादिसंमतस्य लयस्तद्वासभयोजकदे-

दिदश्वपसकावच्छित्र चैतन्यमेवेति भावः। कर्त्रदिल्यभोडर्थान्ो चेद्गुणोडर्धान्तरगैक-

कांयानेव द्रष्टव्य: ।

व्याख्यासहिता-

नन्वेषं यद्यपि महापलयेSत्राविद्यायनादिद्टश्य पश्र कावच्छिम चैतलेवर मानसूल्य- र्वेनोक्तलक्षणसमन्वयेऽपि तरज्जादेः सादिश्यैकरूपस्यापि तोये लये, सदितरानेक-

गिकलयत्वम्य लक्ष्यतात। तस्य तु महाप्रलय एव सत्त्वानैवोक्काव्यापिः । न च तहि तत्तदुदृशयल्य: कथं लक्ष्य इति वाध्यम्। स्वोपादानावस्थैय लय इति तत्सामान्यलक्षणात्। तस्य तूभयत्रापि साम्याब्व। एवं स्वोपादाने म्राथमिक- कार्यस्फूर्तिरुत्पत्तिस्तथा कार्यस्य स्वोपादानतादात्म्यं स्थितिरित्युत्फ्पादेरपि ते साथा रणे बोध्ये। नन्वेवं तर्हि मदेष सम्येति श्रुतशुद्धाद्वैतचित्सिद्धि: कथमिति वेवनाSS-

हनादिदश्यतादात्म्याध्यासलक्षणसप्शून्या सत्याकाशवत्सेष चितिः शुद्धा सकलप- रिच्छेदादिद्वैतविधुराऽस्तीति संबन्धः । उपसंहरति-केत्यादिशेषेण ॥ ११॥ एवं उक्षणदोषमवमोव्याथ लक्ष्यदोषमपि निःशेषयति-लक्ष्यं थथपीत्यादिम- न्दाफन्तथ।-

नत्रापि स्यात्किम न भवतः शाद्धवस्तूफ्लष्धि: । शाखायेदगं परममधुरश्रीः प्ररुष्टप्रकाश- श्न्द्रः पशयेत्गुदतवचमा किं न तं वेत्सि शुद्धमू।१४।। भये जिज्ञासो इनि संवुद्धयध्याहारस्तवार्थिक एव। यद्यपि। उक्तरीत्या। फ्तो क इमानि भूतानि जायना इत्यारम्य तद्गसेत्यन्तवाक्यैस्तथा सत्यं ज्ञानमनन्तं अमेति

परमिति तदीयपराथमिकमत्रवाक्ये समुपन्यस्तमिति यावत्। द्विवाऽपि निरुककक्षण- भेदेन द्विप्रकारकमपीत्यर्थः । एतादृशम्। लक्ष्यं लक्षितुं योग्यमद्वैतं म्म। उपहितं गमसत्व- प्रषानाविद्यास्यमाया कल्पितसत्यत्वादिजन्यजगज्जनिजीव नजरणाभिन्ननिमिच्चोपादान- कारणत्वोपाध्यवच्छिन्नमेवाभूदिति यावत् । तत्राप्येवं सत्यपि। भवतस्तव । ग्रवेति। शुद्धाद्वैतावाधितचिन्मान्रात्मपाप्तिः । न स्यास्किम, अपि तु स्यादेवेत्यन्वयः । तत्र हेतुं द्योतयन्दष्टान्तेनानुभूति स्पष्टयति-शासाप्रेऽयमित्याय्युपरार्बेंम। अयं मत्पस्यक्ष: । शाखाम्ेऽत्थादिशाखाओपलक्षित इत्यर्थः। परमेसित अतिपशस्त-

बधिक्यसिद्धिः। ९७१

कान्तिः। मत एवं। प्रैंकृछेवि। मकृम्लासौ प्रकाशमेति कर्मचारमतः वान्ति- कारकश्क भाम्मेनास्युत्कटव्य। वहारिकरवप्रकाशतेजःपुक्न इत्पर्थः। चन्द्रः। अथमेव चन्द्रपदशक्यतावच्छेदकार्वच्छिन्न इति यावत्। अतः पश्येत्युदितवचसा शुक्रद्विती-

क्छेदकीमूतयत्कचिद्धर्मांन।क्राम्तमेव। न बेसिसि किं पश्य मृगो धावतीत्यादिबत्। प्रकृतेऽपि। शाखाग्रेऽर्यं परममधुरश्रीः प्रकुष्टप्रकाशश्न्द्रः पश्येत्युदितवचसाऽपि त्वं तं शुरधूंन वेति्सि किमपि तु वेत्सि जानास्येवेत्यन्वयः। एवं चोभयविधलक्ष्यस्यी- पहितत्वेऽपि शुद्धवस्तुविषयक शाब्दबोधो लोकेऽनुभूयमानत्वेन नैवापहनवाई इवि भाष:॥१४॥ नम्बेवमपि.कि.प्रकृते यतो वा इमानि भूतनि जायम्त इत्यादिभुवेर्जन्माद्यस्य यत

भूतस्य तशणोऽपि कटककनकन्यायेनासस्वाद्यापातात्। नान्स्यः । एवस्म चेतनलवेन

प्रस्युत। सोडकामयस। बहु ह्यां मजायैयेति। स तपोत्य। स सपस्तप्ला खव५ सर्वमसृजत। यदिदं किंच। तस्पृष्टा । तदेवानुप्राविभत् । तदतुमविश्य। सब स्यन्नामषत्। मिल्कं चानिरुकं चेत्मदिना परमाश्मन एव यावस्कार्योपादान- ल्ाआ्ानाथ। न च वाच्यं मार्या तु प्रकृर्ति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरमिति शुश्य-

पादानमेवास्स्वति। सरमुवाहृतसुत्योसवमपि विरोधानुद्धारादित्यत्राऽप्-उपादाने- स्यादिशिसरिणया- उपादानाभिनैं यत इह निमित्तं अ्षतिमतं विवर्ते स्वपादौ जगति सुखसुप्तोपममिदम्। यतो वा इत्यादि प्रवदति तथैव श्रुतिवच: कुलालः पञ्चम्या स्फुरति न कपालं किमथवा ॥१५। हह अम्यमगज्जन्मदिरूपे। वव्ते ब्रह्मविदामोति परमिस्युपक्मवाक्यसूत्रिते

१७२ व्याख्यासहिता-

उपादानेति। स्वाभिन्नकार्यजनकानतिरिक सत्ताकमित्यर्थः। पताल्यम्। निमिचे सहकारिकारणम्। श्रुतिमत समुदाहवसत्तिरीयकवाक्यसंमल्तम्। जगति लोके। स्वाप्रादौ विवर्ते अ्रमे। आदिना सर्पादिभ्रमः। सुखेति! स्वस्थनिद्रितदेवदत्तवदित्यर्थः। पतो हेतोः। इदं कारणं भवत्ति। अतः। यतो वा इस्यादि श्रुतिवच्वस्तयैव प्रवद- तीति संबन्धः । नन्वत्र यत इति पश्चम्या निमित्तमेव प्रतीयत इश्यत भाह -कुलाळ इत्यादिचरमचरणेन ॥। १५ ॥ अथ मन्मादिसूत्रयोजनं केषांचिद्भेदवादिनामन्यथैव संमतमिति तद्बुमुत्सुबुद्धि- माधकं मा भवस्विति घिया तद्मूद्यत्वेनाभिधाय दूषयति-आदस्येत्या दिप्रदर्षिण्या- आद्यस्य प्रथमशरीरिणोञ्त जन्म संपन्नं बत इति सूत्रयोजनं तु। केर्षांचिन्मतमप तत्तु नैव युक्तं

प्रथमेति। एवं चास्मिन्कल्पेऽन्थः शरीरी कश्षिज्जीव पतज्जनुषः प्राठ्नैव प्राडु- र्भूठ इस्यस्यैत प्रथमश्नदुर्मृतस्यादाद्यत्वमुचितमेवेत्याशयः । हिरण्यगर्भस्येत्यर्थः । यद्वा स वै शरीरी प्रथम: स वै पुर्ष ईश्वरः आदिकर्ता स भूतानां ब्रम्मामे समष- र्वल इति स्वृते ्वतुरा नवस्थेति याधत्। प्रथमपक्षे हिसयर्भः समवर्तता्र इति लिरेव मूलम्। अत्र सृष्टिसमये। यतः सकाशाज्जम्म संपन्नम्। इति सूत्रयोजनं त। केषांचिन्न्यायशिखामणौ पूर्धपक्षरेनोक्तभेदव दिविशेषाणामित्यर्थः। मतमपि, इष्ट- मपि सज्ु। जिज्ञासेति। भृगुवैं वारुषिरिति तैचिरीयोपनिषद्युपक्रम्य। यतो या इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीवन्ति। यत्प्रयम्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञा सस्व। तद्गह्वेतीत्यथातो न्हाजिज्ञासेति पूर्वसूत्रे विचारविषयत्वेन विवक्षितनसजि आासाविधायकवेदवाक्यैनेत्यर्थः। अतथेति च्छेद्ः। सदुकरीतिकबहमलक्षणानवबो- धनाद्वेवोरिति यावत्। भैध युक्तं योभ्यं नैव भवसीति योजन। अमया हि श्रुत्या जन्यजगज्ज निजीष नजरणाभिन्ननिमिचोपादा नकारणत्वमेव महणस्तठस्थ क्षण मुर्तुमिति दु निर्विकादमेद तादशर भृग्वारपुत्रं प्रतति परवाा्य यिदोपनिषर्तु विचार्यतक मिहिस भवलि। तथा न श्ुतिपिरिश्मपुक्त्तसू- ऋयोपनं तुन्दक भनीति भाय:।

शेषैक्यामैदि:।

तानि च। श्रीमद्विय्यारण्यीयसर्वदर्शनसंमहे रामानुसमत प्रकस कि पुनाक विजिज्ञासितव्यमित्यपेक्षायां लक्षणमुक्तम्-जन्माववस्य यत इति। जन्मादौति महि स्थितिप्रळ५मू। तद्गुणसंवित्ञामो बहुवीहिः। अस्माचिन्त्य विविषर चनारयस्य रिश

सवि्थिनिकय: पवर्तन्त इति सूत्रार्थ इति। सत्रैष माध्वमतमपि प्रकृत्य जिज्ञास्यमक्रणो उक्षणमुर्म्-उन्मालक्ष्य दा इति। मृहिटिस्यित्यादि यता भवति तद्सेति वायमार्य इति। वहमस्तु भागवतरा काइम्म एक आाधरयाउडकाशस्य। जन्म, आत्मन आकाघ्: संबूत हति बुदे मेनो अवतत्याह। प्रयमप्येतविन्त्यम् ॥ १६॥। शवमत्वैतनस्रक्षण योघकसत्रार्थसिद्धान्तसिद्धे जगत्कारणवादे वेशो

पतेन सण्डनमभुस्किल कारणले वेशेषिकादिविदषा जगतोऽसिलानासू। अज्ञानकस्पितमिदं यदि वेस्र दृश्यं ज्ञानैकनाशयमपि नो मयदं द्वितीयास्॥ १७।। पतेनाथातो मशजिज्ञासेति शाखारम्भाषिकरणसूत्रविचारिषयीभूतनिककतर

निश्वशेषाणं याबद्वेदवादिनामपि। एतादृशाम्। वैशेषिकादीति। काणादाविशत वाविनामिति यावत्। जगती विश्वस्य। कारणले विश्वकारणविनिर्णयनिषय हत्पमें।। भन्यनं विन निरसनमेव । मभूदासीदिति संबन्धः । तत्र सतुं प्रतिपाद्यति-मज्ञनेत्यायुवरामेन। यदि द्वितीयासपदम्। दवितीपाले मय मवसीते मुतेर्देतत्वावरुलेवेन दुःखदमिति पावद्। पतादूशं परमानर्थमूलजीवे- शरादिप विषभेदोपलक्षितं दृशयम्। अत्रेदमस्तु संनिकृष्टमिति वचनभिरतिक्यसं

पघवि दृश्यपदं पुनरुक्तमिन आत्ययापि, अयमात्मा असेत्मादिश्तावपि हम्माबेड

रुक्िराकरणीयमेव। १२-१

१७५ व्याख्यासहिता-

अज्ञानेति। न तं विदाथ य इमा न आानान्युष्माकमन्तर्र बयूब। नीहारेग प्रावृता जस्प्या चासुतृप उक्यशासं्वरन्तीति श्रतेरज्ञानकल्पिवं ब्रक्मात्मैक्याअय- विषयकानादिभावरूपाविद्यामात्रप्रतिभासितं न चेतयात्तर्हि ज्ञानैकनाश्यमपि। ब्रह्म- विदान्नोति परम्। तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेजयनाय। जञाल्वा देवं सुच्यते सर्वपाशैः । ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः। शञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्त- मेति। बस वेद अझैव भवति। तरति शोकमात्मवित्। अझैवेदमअ आसीचदात्मा- नमेवावेदहं ब्रम्मास्मीति तस्मावत्सर्वमभवत्। अ्रमैव सन्न्रसाप्येति य एवं वेद। तथो यो देवानां प्रमनुध्यत स एव तदभवत्तथर्षीणां तथा मनुष्याणामित्यावित्त- तिसह्सेण। ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाषिगक्कति। झ्बेन तु तदशानं येषां नाशि तमास्मनः। तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परमित्यादिस्मृतिसदस्ेण चोदं प्रसास्माभेदबोध कवेदान्तमहावचनजन्यापरोक्षाप्रतिबद्ध प्रमामान्रवाध्यमपि नो भवेदि- त्यन्वयः ॥१७॥ तदेवं समुपन्यस्तश्रतार्थापत्या फलितं निगमयति -- ज्ञानेनैवेत्यादिद्यार्दृकषि- क्ीडितेन- ज्ञानेनैव विमुक्तिरित्यविरतं वेदान्तंविश्वंभरा- नाथस्यातुलदुन्दुभिध्वनिरयं ब्रझ्माण्डदम्मण्डले।

द्वेतध्वान्तविवर्तवादविरहे कस्याषि काऽन्या गतिः॥१८॥ बतः। ज्ञानेनैव निरुक्तरूपज्रभास्मैक्यविषयकवेदान्तमहावाक्यकरणका पतिवद्धा- परोक्षचरमप्रमयैवेत्यर्थः। प्रसंख्यानादिसाधनान्तरं प्रत्यास्यातुमेवावधारणम्। विम्राकि: भविध्ास्तमयो मोक्षः सा न बन्ध उदाहृत इति वार्तिकोक्तेर्विशिष्टा सगुणसायो(यु)- ज्याद्यपेक्षया विलक्षण।5द्वैसस्वप्रकाशन्रम्मात्मानन्दरूपविदेहात्मिका पुकिः । युकि: कैवल्यमिस्यमरान्मोक्ष इति यावत्। इस्येवंप्रकारकः। अविरतमखण्डं म तु क्षणमात्रम्। बेदान्तेति। उपनिषद्धागभूपतेरित्यर्थः । अतुलेति। विश्वषिजयजन्य- खेन तुलारहित एतादृशो यो दुन्दुभिध्वनिर्भेरीविराव इति पावव्। अयं सर्वविद्वत्प्त्यक्षो ब्साण्डहन्मण्डले वर्वर्तीत्यन्वयः 1 तभ्राSSइ-तदित्याद्यपरार्षेन। तच्तस्माद्नेतोः। श्रीत्यादि। इह जीनिरतिशयस्वाभाविक- अर्यसंपदेव तद्वान्यः शंकर: पार्वतीपतिरेव स चासौ देशिकेश्वरभति। तभा चतुर्निः

बोषिक्पसिद्धि:। १७५

औह शिष्मैस्तु अंकरोऽवतरिष्यतीति मयपुरणोसनगतुरुस्वेने सकलसा्यंचनवती तप या मता शुद्धवैदिकसिद्धान्ती भूतसुकिसाधनत्वेन संमता, एवदृसी वाश्देवा- स्मविषयिणी विक्वाधिचारिततत्त्वमंस्यादिवाक्यनन्यापरोक्षाप्रत्तिबद्धप्रमा तामनुगच्छति तदुदयसमसमयमेव त्रैकालिकनिरस्सं भवत्येत्ताडशं वद्द्ैत नामरूपात्मकं दश्यं सथा तन्मूकीभूतं ध्वान्तमनादिभावरूपं ब्रह्मात्मकाश्रयविषयमज्ञानं चैतळ्वक्षणः सर्वोडवि कार्यकारणात्मकः संयासे विधर्तोSतातत्विकोऽन्यथाभावः। प्रोक्तममाप्रबाध्यलवेन अ्रम एवेत्याकारको यो वादस्तस्वबुभुत्सोः कथाषाद इति तक्वक्षणादवस्तजिन्ञासुपरवोषप्र- बोजकः कथाविशेषस्तस्य यो विरहो राहित्यं सस्मिन्सतीत्यर्थः । निरुक्तकसिद्धान्ता- नश्रीकारे सतीति यावत्। कस्यापि वादिमोऽन्या निरुक्तसिद्धान्तेवरा का गतिरस्ति। ज्ञानैकसाध्यमुक्तिशुत्या-

स्वप्रेऽप्युपाम इस्यासयः ॥ १८॥ एवं प्रासन्निकं परिसमाप्याथ प्रकत मसवक्षण कथयितुं तल्लक्षणमेव (कम- णपरो ययं तच्छन्दः । तथा व उक्षणसंबन्धि मावजक्षणेष्वेवानुगतं धर्मजातमि- स्यर्थ:)। सामान्यतः सर्वधर्मविचुरे ब्र्मण्यद्वैतत्वात्कालत्रयेऽपि नैव संभवसीत्या- क्षेपं कस्यचिन्मुमुक्षोरुपन्यस्य तक्क्षणसंभषं युक्त्या संक्षिपति श्रीगुरुः कौमुदीकार-

स्वस्मिन्नन्येवररवं व्यवह्वतिमपि यत्माधयेल्लक्षणं त- निर्भेदे ब्रह्मणीदं कथमिति विविधोत्तर्कचित्रार्कतप्तमू । जीवं जीवं प्रतीदं श्रुवियुवतिशिरे।मालतीस्त्रबमरन्दं सद: संद्योतयेयु: करगतमसृतं कौमुदीक्वद्द्विजेन्द्राः।।१९। यदू वर्मजातम्। स्वस्मिन्स्वलक्ष्ये वस्तुनि। जन्येतरत्मं स्ववाचकवाच्यताव-

सद्ाचकं घटादिपदं तद्वाच्यतावच्छेदकं घटत्वादि तदवण्छिनो निखिलघटस्तन्नि- मत्वावच्छेदकं तश्षिष्ठान्योन्याभावप्रति भोगितावच्छेदकावच्छिमत्वं तच्छालिन: सर्वेऽपि स्वेतरे तब्रेद०)। तथा व्यवकतिमपि व्यवहारमपि। साथपेत्संपादयेत्। तचभायूवं धर्मजातं छक्षणं भवतीति संबन्धः । जत एवाऽडह :- व्यावृत्तिर्व्यवदारो वा लक्षणस्य प्रयोजनमिति। तनिरुकल्यषणं न्यापृत्त्याथन्यतरजनकधर्मजातम्। इदं प्रागुपन्स्तं सटस्थक्षणादित्बेन बुद्धिस्त

१६ माश्या पहिता-

ल्ास्सालिपनक्षम निर्मेदे परिहेतत्रयवयके निर्गुणे, न तु सगुणे। एताके ऋम्मणि पत्यगमिस्रत्वेन मुमुक्षुजिशाम्य इस्पथे। कथे स्वासस्य संवधमीवधुरत्वाने वास्य तब कानतयेऽपि संभव इति भाष:। हमि निरुक्तपकार। न केवलमेतावामेव, कितुपलक्षणमेवैतदित्याशयेन विशि-

मस्तु प्रप्षेति भधयमे वधाओें दुर्बभोडत व्यानुद्ितीये पति पस्तुनीति वार्तिकोळे- रद्रेते नअण नेन संपगमित्वयाघसा्यो म उ्करतन सिद्धानवादिसमनलादुपूव:

मुच्यसे।

स्याइडभासतवेन मिथ्यात स्वन्ये। नन तमस्तम्। यथा चित्रलिसितभास्वरर्ञ-

दादसिविवशममिनि पावस पताहदम। जीहे नीमू माने मत्ेको काकाक क्षाब्ानि पुमृक्ष पतीत्यभः ! पक्षे जीवंजीवक्कारके वृत्यमशदकोर नाने क्रमदोसिद्रैतकोमा शनभविशेषकनार आवायाः।की तनदाक नायका नतो नशे भवतीति सुतेई-

आलतीसजानमाला तन्म रुपमित्यथ करेोसे। करगत हस्तप्राप्मिवामूस कैशस्य यन तन। पक्ष किगणस्थित रयूष्म। रताहशम्। इदमनन्तरमेनो्यमान रहस्थय्। सघः प्रश्रक्षण एवं मंघोसयेषु मूचणगासूरिति संबन्धः ॥ १९।। पतितात रइस्पमत्र विशनयात सवत इत्याविशादेलविकीवितेन नदाक्षेपा श्ीकारपूर्षकसू- अद्देत पटने न लक्षणकया काउप्यप्र सम्य तथाऽ- व्येनद्राउ्पवाचदाश वरुणः पत्रं मूर्ग लक्षणमू। शाखाग्रोपममन नोक्तजगती जन्म स्थितिर्या लय:

वधपि। अह्ैते बझाणे। काडपि ततस्यािरूपा। मक्षणकथा। डकयवस्तुपो मकधर्मविच्चारणा। अत्र वेदान्तशालो। न घटते नैव संमवतीति। सत्यमित्यर्षाज्जी-

बौषकयसिद्धि: 1७७

भूगुं पुत्रं प्रति। आशा शीमं बोद्धमुपदेश्युम्। शाखेत्यादि । शुक्कद्वितीया चनद्रमु- पदेष्टं यथा व्ैत्रेण मैत्रं प्रत्यश्त्थादिशासामं चन्द्रे कदाऽप्यमंबद्धमप्युपदिश्यते तहू- देवेस्यर्ष: । अवोचत्। भकथयत् । तभ हेतुं प्रसिपादयति-नोक्केत्यादिना। उक्त भृगुमै वारुणिरित्याविनोपकम्य बतो वा इमानि भूतानि जायन्ते। येन जातानि जीषन्ति। यत्पयन्त्यभिसंवि- शन्ति। तद्विविज्ञासस्व। तद्ट्रसेत्यन्ततीतिरीयकोपनिषदूग्रनथे निरूपितं यज्जगत्- वैतनसविवर्तीभूत विश्वं सस्थेस्यर्थः । जन्म उत्पत्तिः । स्थितिर्वा लयः संहुतिया। सम्मात्राङ्गक्मणः सकाश्यात्। प्रथगन्यत्। नो अस्ति तत्पृथम्भावे नम्य शशगन्- स्वापतेनैव विद्यत इति हेतोस्तभिरुक्तजगज्जन्मादि। प्रत्येकमेव जगनोऽस्य जन्म।- पेकेकमेव। अस्य प्रकृतत्वेन बुद्धिस्थस्य स्वपकाशात्माभिन्नत्वेन नित्यापरोक्षस्य या न्म्मण इति यावत्। इदं प्रकृतत्वेन तुद्धिस्थं लक्षणमस्त्विति योजना ॥२०। निरुक्तसुमुक्षो: संमतेऽि जगज्जन्मादिपत्येकलक्षणवादेऽतर दृषणोपन्यासमुलेम मुमुक्ष्वन्तराक्षेपपूर्वकमान्यार्यान्तरकृत समाधानं बोधयति-कप इत्यादिशिखश्िया कपाले संलीन: स्थितिमपमती मल्करिकर कुलालाइण्डादेर्जनित इह कुम्भस्त न तथा। ततो नेदं लक्ष्मेत्यतिविकलमूचस्त्रयमिद निमिस्तवज्ञत्वे प्रवदितुमुपादान इतरं ॥२१॥ हह लोके। कुम्भो मुद्धरप्रहारादिना भमः सन्। कपाले मेलीनो भषति। नतः पूर्ष तु। मस्करिकरे सदण्डयतिहस्ते। स्थिर्ति प्रायेणावस्थानम्। उपगतः प्राप्तोऽ भूत्। ततोजपि माकू। कुकालास्करतः। दण्डादेः सथ्यापारदण्डचकादिकरणाभिष निमिचादित्यर्थः । जनितः समसपभोऽवि। तुशबदोऽप्यथें : तथा स्वजन्मस्थिति कय पेफैकलक्षणेनैककारणलक्षक इवि यायत्। न पतो नैवास्ति। वतो हेतेः। इदं प्रोक्तजगज्जन्माघ्ेकेकम्। लक्ष्म नसनः क्षण संभवति। इति हेतोः । भतिबिकलं परमव्याकुलं जिज्ञासुं प्रति। इतरेऽ्य माचार्याः। उपादान उपादानकारणे। निमिच्तेति। करणत्वचेतने। मषदितं • प्रतियोद्धम्। त्रयमेवेदं नगज्जन्मावित्रिकमेव असलक्षणम्। ऊचुरित्यन्वयः । ठव-

नमु किमादाबहैते बह्ण्युपादानस्वमेवेत्यांशङक्थ पसिद्धिता किका दिसमत पय

११-१

हय। ख्यामहिता-

नेवाVमकनाऽपवचछतिमता भूयादपादानता नापि स्वास्परिणिामिता प्रकृतिवत्संघातवरकौघता । किंतु स्वानतिरिकहीनविलसत्मत्तो विवर्तोऽत्र पः सुभे स्वप्न इवाद्वयात्मनि तथाऽज्ञानादुपादानता॥ २२ ।

प्ुकावि क्रमेण महापृथिव्याध्यारभ्यत इति तत्सिद्धान्तादारम्भकता निरुकरूपा, उप रानता, उपादामकारणता। श्रुतिमता-पतो वा इमानि सूतानि जापन्व इस्पा भूगुबळ्ीसंमता। नैष मूयानैव संभवेदित्यर्थः ।

पुतिमता उथाप्यसप्रात्मवादि्वेन सांख्यसंमताऽसौ तु मक्तु तथेस्पन्नाऽड- भापीस्यादिना। प्रकृतियरकापिल्ठसंभतप्रधानवत्। परिणामिताऽपि तात्विकान भाभावळक्षणपरिणामस्वरूपाऽपि। उपादानता भुतिमश्ष नेव स्यादित्यनुकष्यान्यय यदा धास्तिकयोस्तार्किक कापिकयोर्यभिमतोपदानता श्रुतिसंमता म भव

अथातवादवदिस्पर्यः। मोधता समूद प्रकृत्य स्तोमौघनिकरत्रातवारसंघातसंच

मैब सा तथाऽस्तीति योजना । तहुकं संक्षपशारीरणे-आरम्भवाद: कणभक्षपक्षः संघातवादस्तु भदन्तपक्ष माहयादिपक्ष: परिणामवादो वेदान्तपक्षस्तु निवर्तवाद इति। भदन्तम्ार्षाकः विद्धान्तविन्दो तु तत्खण्डनं प्रकृश्य यधपि वादिना प्रश्येकं भूम्यादिराक्ष्मतो माभ्युपेयते। संघातस्पैव तदभ्युपगमादित्युक्तेः। एवं तर्हि कीद्गुपादानता श्रुरि वतेस्पत आह-किंत्वित्याद्यत्तरार्षतः। अत्र वेदान्तपक्षे। स्वेति। स्वमचिष्ठा तदनतिरिका तदैक्पशालिनी तथा होना ततो न्यूना बाधितत्वावरपा प्रतिबिम्बादि श्रोपाधिकभ्रमस्थले बाधोत्तरमपि याषदुपाधि विलसम्ती भासमाना व सचा यर व संथेति यावत्। पतावृशो यः सुप्ते पुंसि स्म्न इष विवर्तो अ्रमः स हष। मद पेति। वज्ञानात्तथा तादृशी, उपादानताऽस्तीति संबन्धः । अध्यस्ते दोषबियर

इति लक्षणवाद ईरिता मतयुग्मस्य मयैकवाक्यता। मिथनम्य चिरंतनस्य सा प्रथिताऽस्तीह यथाऽद्वितीयता ।२३।।

१७९'

इति बांधैक्यसिद्धिप्रथमोल्ासे द्वितीयमूत्रविच्ारगत-

कक्षजेति। ऋज्नकक्षणविचारे। तन्र दद्यान्तं सपष्पति-मियुनस्पेयवरार्नेन। भिरंतरपानादिरूपस्य। मिशुनस्य शिवक्षवस्वात्मनः । सा, नर्षनार्ररलेन हता।। २३ ।।

एवं जन्पजगअजन्मादिविवर्तामिनननिमित्तोपादानखं वेयव्रस्मकक्षणं निर्णीपाय विम्पसतनापि शङ्मानः श्रीगुरुं प्रति तदुकि्किति पाचते-उपादा नमिश्याणिति- पहिज्या- उपादानं शुद्धं भवति शपसं बोक्तजगतोऽ- गय ईशो वा जीव: किमु मकलजीवा उत तमः। म पज्चाप्येते स्युर्मितिविषयताऽ्पग्तविरहा- नथाऽडर्मा तु ज्ञेयः परिहर गरो मंशयमिममू H9H असेरयार्जियम्। शबकं, शबळैतान्म कर्तुर इस्यमरारकर्तुरबत, जविधादिविया- तीयपदार्थान्वितं वेश्यर्थः । उक्केति। जन्यिवर्ततयाऽभिहितदश्यस्पेति माबस्।

कोटिचतु हयमुद्दिशति-अन्त्य ईशो वेत्यादिद्वितीयपादेन। तमो मूळाबानम्। केवकसब

मिति तस्पम्। पषमुद्ष्ठिपक्षपश्वकमपि क्षपवति-नेश्वादितृतीयपादेन। तत्र हेवुं प्रतिबोष पति-मितिरिश्यादि। मितिः ममा तद्विष्यत्कत निरुक्कोपादानेऽयश्यं वाख्पम्। अन्यया यतो वा इस्णधारम्य तद्विवित्ञासस्य। तद्रसेतीत्यन्तं तैतिरीयकैनेयनसलक्षण- शुक्तमसंभावित्मेव स्यात। सत्त युद्धे शुद्धत्वादेव व्याहतम्। अविष्पक्षेश्रनस्तु- पतुष्टये तु मिथ्यात्मसाधकदश्पशवेनैव तदसंभावितमिति भाव:। ननु शबळबोटौ- मा्यां तु प्रकति विद्याम्मायिनं तु महेश्वरम्। तस्यावयवमूतैस्त म्यासं सर्वमिद जमदिति श्ुतेराषचरमपक्षयोरौचिस्येऽपि मध्यमयोस्तपेर्मध्यमत्वमेवेति वेज। वक्ष्ममा- गैफशरीरकनीववादे तथा भामतीकन्मते म प्रमाज्जगति नीवापादानत्वस्वैमोपपाद- विषितसवाद्।

व्याख्यासहिता-

नन्वेवं चेवर्वस्तु तार्फिकसंमत: परमाणवः सार्यसमतं प्रधानं वोपादान- मित्यनाऽडद-तथाऽडत्मा तिित्यादिना। प्रोकतश्कय्यान्त्यर्भस्तशन्दः ।तथा जन्य- अगजजन्माथभिन्ननिमिचोप।दानत्वोपळक्षित आत्मेव त वेय: भ्रुव्या ब्रह्मखेम बोद- मुषदिष्टोऽस्ति न तु परमाण्बादिकम्। ऋअ्मविदाप्रोति परमित्युपकमे असवानरयैय मोछदतोकेरित्यभिप्रायः। ततः कि तदाह-परीत्यादिशेषेण॥ १॥ एवं शिष्यम्ार्थनानन्तरं श्रीगुरुस्त्वादशमेब सदिहानं सुमक्षविश्येषं प्रति कृपया शीमत्सर्वज्ञात्ममुमीश्वरचरणकृतसाधन कभनभेबमस्तीत्याद-विव्वेयेत्माशुपबाल्या- विजञेयलक्ष्मोक्तिरियं कथं भवेच्छद्ध विनेत्याकुलमुद्दिधीर्षयः। तज्बेयलक्ष्मोक्ित एव उद्धं संक्षेपशारीरकतः समूचिरे ॥२॥ इयं यतो वा इमानीत्यादितैतिरीयोपनिषतमसिद्ा। एतेनोकमुसुकी सर्वदा सचिन्तकत्वं सूच्यते। विज्रेयेति।ब्रक्षविदामोति परमित्युपक्रमे शुद्धमस्ज्ञानादेव

दानं कारणत्वोपलक्षितं सत्यज्ञानानन्तानन्दात्मवस्त्वेव व्रक्षेति मुमुक्षजिज्ञास्पार्थिक- शुद्ध ब्रह्मकक्षणनिणातिरित्यर्थ:। शुद्ध, अदैत बरम्म बिना। कथ केन प्रकारेण। भषेस्पर्यवस्पेत्। इति, अनेन संदेहेन। आकुलं विहलम्। ईटशं कंचिज्विज्ञासं मवि। उद्िधीषवः। करुणयैव संशयसमुद्रात्समुद्धर्त्ुमिच्छबः सन्त इति याबत्। एवाडश: । संक्षपेति। श्रीमत्सर्वज्ञात्ममुनीन्द्राः। शयेति। भृगुवल्चार्यतैचरीयो- पनिषदि भग्वार्यस्वपुत्र प्रति यतो वा इत्यादिश्रुत्या प्रागुपकान्तश्य शवेयस्य बातुं

शृदमहैतं ब्रह्मैव। तनिरुक्तजगदुपादानं समूचिरे सम्यक स्वग्रण्बे प्रतिपाषयामासु- रिति संबन्भः ॥। २ ।। तत्रापि प्रागुक्तां शिष्याशक्कां देश्िकेशः प्रकुतः स्वयमेणामूख तद- श्रीकारपूर्षकं शुद्धत्वावाधेऽभिनषयुत्तिकथनं प्रतिजानन्नुक्कान्तेवासिनं तन्रानिय्ुथ यति-मिसी त्पादिहरिण्या-

कथमिति भवेज्ज्ञेय शुद्धं न षाच्यमिति स्या। मिततिविषयता शावल्येऽपि प्रयाति न शुद्धता . कथमपि यथा ताटग्यु्क्तिं वदाम्यवधारय॥ ३॥। चपे विज्ञासो, ह्यानिकुम्। भो आधार्य। न्त्र वेयन्रम्तणि िपये। मितौवि।

बोधेक्यसिद्धिः।

सनीति निर्विकल्पफापरोक्षापतिषङ्चरमप्रमा तत्पा या विषयता स्वार्थस्फोरकन • तसवा योउत्यन्ताभावः शुद्धत्वव्याधातप्रयुक्सकातिकासंभय इति माबद्। मया। प्रपूर्वपद् एव। उदितः कथितः । इति हेतोः । जेयं शञातुं योग्यम्। शुद्धं जहैव। कभं भवेत्। जेयत्वमेव शुद्धे ब्रम्मणि यदा मितिविषयताविरहास संभ- बति तदा तत्र निरुक्जगदुपादानस्वरूपं लक्षणं नैव संभवतीति केमुतिकसिद्धनेवेति त्वया न वाच्यमित्यन्वयः । तत्र हेतुं द्योतयति-मितिविषयतेत्याघयत्तरार्धेन। अये तुभुत्सो। मरब्मणे। मितीति। निरुक्तप्रमितिविषयतावैश्िष्ठये सत्यर्पीत्यर्थः । यथा येन प्रकारेण शुद्धता, असन्रचिष्माब्ञाद्वैत रूपता । कथमपि केनापि प्रकारेण न प्रयाति नैव नश्यति यथा। ताइग्युक्तिम्। अहं तवां प्रति वदाम्युपपादयामि। त्वं तु तामवषारयेति गोयना ॥ ३ ॥। अथ श्धुर्ध प्रतिज्ञातां युक्ति व्युत्पादयति-कोक इत्यादिशार्ट्कविकीकितेन- लोके रत्नपरीक्षकस्य नयनं शद्धऽपि रत्ने यथा वीक्षायां प्रतिबिम्बितं तदपि तच्छद्धं न किं वेत्यसौ। तत्तदवाक्यजशेमृषीविषयता स्त्वि शाद्धं न किं ब्रस्मास्मीत्यपि याति यास्यति यथो को वा मुमुक्षु: क्षणातू॥४H यथा सेके ळोक्यतेऽवलोक्यते हीरकादिरतं यश्रेति लोकोऽत रत्नापणस्वस्मि- वित्यर्थः । जगति वा। रत्नेति। मणिगुणादिननिर्णयनिपुणस्थेति यावत्। नमनं नेत्रम्। एकबचनं त्वत्र वल्ितिभीवं हि वक्रदृष्टया ते रत्नं परीक्षन्तीति तत्स्वाभाव्यक्षनार्थमेव। वीक्षायां सत्याम्। यद्पि। रत्ने गद्धेऽवि निर्दोषेऽपि। प्रतिनिम्भिं प्रतिफलितं सु भवत्येव । तदपि तथाउपि। असौ निरुक्तरत्नपरीक्षकः । सम्पकमरनय्। शुद्धं स्वनेत्रप्रतिबिम्यतः कृष्णबिष्द्ुसंदूषितमिव प्रतिभासमानमवि वक्ष्य मिन्पात्वाध्यवसायादतुलवि लमिति यावत्। एतादृभं न वेति कि न प्रमि- जोति किम्, अपि तु प्रमिणोत्येवेत्यर्ष: । एवं अन्यमानत्वेन वक्ष्यमाणानुमानसायकं दृष्टान्तेमभिधाय दार्शान्तिकं इपह- पति-तवादित्यायुव्तरार्षेन। तदचया। माक्येति। बाक्येन शन्दपरमसनिष्य- हेपदिवसुविचारितस्वय्ाखोपनिषन्मढावाक्येन जायत इत्येतावृथी या शेकुषी, नीः वम वेककी मतिरित्ममराद् नझाहमस्मीत्यपरोक्षावावितचरमवृतिरूपनिर्विकरपका-

२१-२

म्यारपासहित-

मानतवेऽपीति यावत्। को वा मुसुशुः सकळसानसंपर्परिपाकवान्प्रमातेस्यर्थ ः।

मृत्यकानुभूत्यनुसारतः शुद्धूमपि, अह्वेतात्मतत्त्वम्। न याति कि न पास्यति कि म वयौ प कि, भषि तु सर्वोऽपि सुमुक्षः प्रोकरीश्या तततस्कालवच्छेदेन शुदं मस

मत्र क्षणादित्युकत्या निरुक्कयृचिविषयतानुभूत्यविद्याध्वस्तीनामेककाियसं अवन्यते। तदुक कर्पतरौ-शुद्धं ऋ्रध्येतिविषमीक्कर्याणा वृत्तिः स्वस्वेतरोपाषिनि- सचिरुदयते। स्वस्या अप्युपाषित्वाविशेषादिति। एतेनेदमन्रानुमानं फबति-

सदविषयकप्रमावदिति। सा हि वक्षःप्रतिनिम्बं हीरकादिरत्ने संपादयम््यपि सुदरप सस्ष्य प्रापिकेति प्रसिदमेव। न चात्र घटपमार्यां हेतोरनैकान्त्यम्। तद्वियेपस स्वविषधिचित्वृत्तिप्रमाप्रतिबिम्बभ्ाहकत्वस्य त् विवक्षितत्वात्। नापि पक्षतावचे- बकादि गौरबम्। तयोस्तत्स्वरूपकथनार्थत्वात् ॥४॥। अयात्रापि शीगुरुरेव शिष्याक्षष्डयं मभं व्युद्रा्य समाणातुं पतिबानीते-किनि-

किमद्वेतमाक्षात्कतो साक्षिताऽडस्ते न वाऽडये सखण्डत्वमम्तये न भानसू। नदीयं मवेत्साऽपि न स्वप्रकाशा

विषयसप्तमीयम्। एवं विक्रपदूयमपि ऋरमाद्दूचयति-भाध इस्वादिना। मनाला व प्रमाणं च प्रमेयं प्रमितिस्तथा । यस्य भासा विभासन्ते मामं ज्ञानाय तसष्य किमि-

कतिलक्षणप्रथमपक्ष इत्यर्थः । सलण्डत्वं घट इस्यादिजाने त्रिपुव्यादिभावेव विशकळितिमानादैकरश्यराहित्यमिति यावत्। एवं तर्बन्स्य एव पक्षोऽस्सिस्पन्ाSSह- अन्तम् इस्मादि। मन्त्ये तत्त्वसाक्षात्कृतौ विषये साक्षिता नास्तीति द्विवीयपण इत्वर्यः। तदीयं निरुक्तवृत्तिसंबन्धि। भानमेव न मवेदिति संबन्धः । तथा चाSडगास- माना वृततिरज्ञाननिवर्तिकाऽवि कथं मूयात्। तन्नाप्याम्हेऽनुत्न्नाऽपि तभा सा कुतरे। मास्तीत्यापति• स्यादित्याकृतम्। नन्वेवयुभयतोऽपि दोषमेदस्तूकपुचिरेव रप्रजान्-

१८३

पहाहमैक्थ विषयकत्वात्त्वप्रकारेत्यत नाह-साडपात्या दिना। तत्र देवु :- स्वेति। लादिना प्रामाकरमतापचि: ॥।५।। (नधुना प्रतिव्ञातं समाधानममिचसे-प्रेयोर्कमित्यादिश ्दूंलविक्कीडितेन- प्रेयोर्के नवपध्रिनीव चरमा साक्षात्कृति: साक्षिता संशन्यं विषयी करोति विगतद्वैतं स्वयं ज्योतिषम्। वद्यप्येवमपि स्वयं तु परिमात्यस्यैव भामा ततो

चरमा मरसात्मेक्यमात्रविवविणी। तदूर्ष्वमपरोक्षादिपरमाया पवाभावादाकात्ता

शाकास्कृतिः। तत्त्वमस्यादिशबदजन्यापरोक्षप्रमितिः। नवेति। शरत्काळीन कमळिनी। पक्षे प्राथमिकान्तःपुरोगतत्रिपुरसुन्दरी मगवती पार्वतीत्यर्थः। तस्या एव-विधाः सम- स्तास्तय देवि भेवा: ख्रिय: समस्ताः सकळा जगतिम्बिति मार्कण्डेयवचनन सफल- मुखक्कूटस्थरवात्। सा यथा प्रेयोर्कम्। प्रेयान्स्वमरीतिबिषयीभूतः स बासावर्कसति तथा तं सनायकं सूर्यमिति यावत्। पक्षे स्वीयप्रीतिविषयीभूतशिवस्यैष स्वप्रकाशत्वात्मेयानेवार्कश्तमित्यर्थः । पते- माशिये लडतं व्यज्यते। पक्षान्तरे। तदेतत्पेय: पुत्रात्ियो विद्यातमेयोऽन्यस्मासस- वस्मावन्तरतरं यदयमात्मेति भुतेः प्रेयानद्वैतसत्यस्वप्रकाशपरत्यकपरमानन्दरूपरेन निरतिशयप्रीतिविषयत्वेनाSSतमानमित्येतत्। साक्षितेति। साक्षादूदष्टरि संडायामिति पाणिनिस्मरणात्साक्षादव्यववानेम द्रष्टा साक्षी तस्य मावः साक्षिता तया सम्यक् शून्पो हीनस्तम्। ममायमन्यवधानेन द्रष्टास्तीत्येतादृशस्वप्रतियोगिकद्रषटृत्ववर्मवि- पुरमेवेति पावत्। पक्षेऽप्येवमेव। नहि कमलिनीकाश्यायन्योः सुर्यशिययोः प्राथ- मिकदर्शने निरुकतधर्मवैशिष्यप्रतीतिस्न्र संभवति। तथा विगतेति। सजातीय- द्वितीपाभावादद्वितीयमित्पर्थः । पसे तहेक्यकाळयोरपरासंभवाददयमिति यावत्। तत्रापि। स्वयमिति। न्याप-

पक्षान्तरेऽनन्याधीननिश्यभानमित्येतत्। अत एव। विषरयी करोति-अबिषयोऽपि विषयो यथा तदाकारतामात्रतया तदेकाश्रयविषयकानादिभावरूपावरणविक्षेपबक्कि- पालिमुकाज्ञानैकथ्वंसेन विषय इव यथा संपेदे तथेव वधपि करोतीत्यन्वयः। पक्षे सुरू- पभविकसनतः प्रत्यक्षी करोतीत्पर्थः । नहि पभ्मिनीपार्वस्योः सूर्यशियविषयकसावा-

१८४ व्याख्यासहिता-

त्क रक्षणे स्वमुखपअ्ममात्रविकसनमन्तरा व्यापारान्तरं संभवसीति भावः । एवमपि स्वयं तु निरुक्तसाक्षात्कृतिः । पक्षे कमिनी कात्याचनी च। सुच्चव्दः प्रोकश-

अस्यैय। अद्वैतप्रकाश्ास्मन एव। अववास्णं त्वनाम्ययोगव्यवच्छेदार्थकमेव। भासा-न तत्र सर्यो भाति न चन्द्रसारकं नेमा बिद्युतो भा्ति कुतेऽयममिः। समेष भान्तमनु भाति सर्ष तक्य भासा सवमिद विभातीवि भुतेः स्वामिन्रचितैवे- त्यर्थ:। तथा व वष्ठीयं राहोः शिरः पुरुषस्य वैतम्पं गज्ञाया मलमिसादिक्दौप- चारिकयेम। परिभाति स्वाकारतामात्रप्रयुक्कस्वतादात्यनेय संस्फुरतीव क्षणमिति योजमा। पक्षद्रथेऽप्येबमेव। नहि पभ्तिनीपार्वत्या सूर्यभषिवेतरमासा मासत इस्याकूत्षम्। ततः कि प्रकृत इत्यत्राऽऽह-तत इत्यादिश्ेषेण। ततः प्रोकसदृष्टान्वपरतिपादनेन। सार्वविभन्तिकोडयं तसि:। वृवीश्मादि। पूर्ववद्यपूवपधिसाम्त्यपक्ष इत्यार्थिकम्।

आदिना तत्रैव भ्युपेत्यवादेनेक्तवृसे: स्वम्रकाशरबाङ्कीकार प्राभाकरमतापातादद्वैव- सिद्धान्तभञ्गश् ग्राधयः । ते ब से उफ्सरन्तः प्रसज्जन्तो दोष्स्तेषां योऽवमोष: प्रध्वंसः स म भवति कि अपितु भवत्येवेति भाषः । अत्रयःपदेनोपमेये परममेमास्पदतवेन याबव्दुःखानास्कन्दितनिविकशफनि- रतिशयात्वैतानमदमोक्षरूपसमातमनि वन्यते। एवं तत्नतपेण वास्तविकं स्वप्रका शस्वसुपमातयो: सूर्यशंकस्थोग्यवहारिकं च तद्ध्यज्यते। तथा कमळिन्यां नवेति- विशेषणाच्छरतकाठिकत्वं तद्द् गौर्या प्रकष्ठतरुणिमत्वं तेव परमरमणीबलं चोक- केवसंसिदोभयविषोपमानयोरपि च सध्यते। एवं साक्षात्कृतिरिति विभेष्योकस्या सत्वञाने परोक्षतवं व्युवर्यते। तद्वताक्षिसेत्यादिपरेयोविश्वेषपेन सम चिन्मावरं

नन्वेषं यद्यात्मनोऽसअं नैरार्गिकं तर्हि कथं निरुकवृत्याऽपि तदिषयकमबार्न निवर्तेतेति चेश्। तस्य तु स्वमकाशपप्मगारोपितिवहिवत्करपतत्वेन तवसस्प्म

नृति विटुकम्ध वितनतो। निवर्तते निमृच न निर्षः सपकषा्यकिति। अर्ति- कान्तरेSि-अविचारतमयौ मोक्षः या न बन्ध उदाहना। निमला मौदर

बोधैक्यसिद्धि:। १८५

ज्ातत्वेमोपलक्षित इति च । कल्पतरायपि-शुद्धं अ्रझ्मेति विषयीकुर्वाणा वृत्तिः स्वस्वेतरोपाधिनिवृत्तिरुदयते। स्वस्या अप्युपाधित्वािशेषात्। एवं च नानुपहितिस्य विषयता। वृत्त्युपरागेाSत्र सत्तयोपयुज्यते न भास्यतया विषयकोटिप्रवेञ्ेनेति। विवृचं चेदमद्वैतसिद्धावुदाहृत्य। अममभिप्रायः। यथा-अज्ञानोपहितस्य साक्षित्वेऽपि नाज्ञानं साक्षिकोटौ प्रविशति जडत्व त्। किंतु साक्ष्यकोटावेव। एवं वृत्तयुपहि- तस्थ विषयत्वेऽपि न वृततिर्विषयकोटौ प्रविशति। स्वबिषयत्वानुपपतेः । किंतु स्वय- मविषयोञपि च्वैतन्यस्थ विषयतां संपादयतीति न काऽप्यनुपपिरिति। ददमत्रास्ति रहस्यम्-काळत्रयानववाध्यमेव प्रत्यगमिन द्वैतानस्कन्दितं निरति- शयसुखमेव पुरुषार्थ इति तु निर्मिवादमेव। तच् सस्यादीत्यादिवार्तिक समतमद्वैतब्रम्मा स्मैक्यविषयकचरमप्रमोपलक्षितमूखाज्ञानध्वंसाभेन्नस्वोपचरित प्रेय इत्पादिना तत्प्र- मासमपे साक्षिमानसत्त्वासत्वादिशठकायाः सदृष्टान्तशमनपूर्वकं कल्पतर्वद्वैतसिद्धि-

अन्र रूपकपूर्णोपमाळंकाराभ्यामह्वैतत्वं स्वप्रभत्वं चाउडस्मनि ब्रस्मविद्यार्या खवनुप- मसुखदस च सचितम्। तेम शान्तशृभ्ारौ रसावपि ॥ ६।। नन्मेमपि द्वितायक्षोके श्रीमत्सर्वज्ञात्ममुनीश्वर चरणाशयाज्जिज्ञासुज्जेयश्ञदूनसण

क्षश्ते-नम्विस्पादिह रिणाचाणेन- मनु कथमुपक्षनं भूयांद्विगुद्धमिहान्वयं क्चिदपि विषर्तेऽपि ह्वैवऽटशेसित चेन्न तत्। तट्लम्टझेरवास्माकं बतोडस्ति तथा मर्त तम इह महाद्वारं कृत्बा मृदि प्रदिमोपमम । ज॥ हहास्मि नद्ैतथाखे। वंक्षपशारीरक उक्तमपीति शेषः । विशुद्धमविव्यादि- टृश्यमकासपृष्टम्। आफाशस्य व्यावहारकतथासेडपि शब्दनैशवज्मोपादानरद-

काजयदश्यसस्वात्तवृव्युदासः। अगति विशेष्यं स्माबिकमेन। उपादानं कथं दुया- दपि वु नममपि नैय भवेदित्पन्वयः । -यतो वा हमानीत्पादि शुत्यव हम्माद्याम्हं सहेताद्क्षं प्रतिक्षिपति-कचिदपीत्मादिना।

१८६ व्याख्यामहिता-

मादिरूपट्वैतसंभष पवेति भावः । तथा चोक्तमुमुक्ष्वभ्री कृतम ते्ा मुमुक्षुवि श्रे पाक्षपं शरशुरु: सयुक्तिकरवेनानूद समाघसे-इतीत्यादिपूर्वार्धशेषेण। तत्र हेतुमाह-सदि- त्यादितृतीयपादेन। यतो हेतोः। अस्माकं वेवान्तिनामिश्यर्थः। तदहैतं युद्धं आशैष। अडशेरेषानादिभावरूपाज्ञानादेव। तथा निरुक्कोपादामम्। मतं संमतमस्तीत्वर्थः । बन्चाहार्थवादापतिर्त जाह-सम वस्मादिना हेखुविवृस्यात्मकपरमचरणेन। इहाह्वैत- आाखे। तम: मागदशेरेवेति हेतुतपोक्कमव्याकृतारूषमज्ञानम्।मृदि, आरण्भवादि- सार्फिकसंमतोपावानोदाहरणीभृतमृतिकायामित्यर्थंः। महाद्वारमत्ुयं द्वारकारणम्। अदिमोपमम्। मकासतपसमम्। कृत्वाउन्रीकश्प तथा मतमस्तीति पूर्वेण

नमु भवर्वेयमद्ञानं द्वारीकृत्प शुद्धमेव ममोपादाननवाषि किमम द्वारपदेम विज्े- कमें विषक्षितं किं वोपणथणं यद्टोपाधिरथमा स्वरूपलक्षणसुतोपरश्कमिति पक्न पका

भिपश्रमि :- लोके हम्त विशेषणं तदुदितं यद्बुद्धितः स्वक्षणे पीर्भूयाद्विषयश्वरूपित विशेष्यश्वान्विता मेदिका। मोत्वादीय विशेष्य पव सति कि ताहकदिषं भषे- दज्ञानं न ततो विशक् इह सा सिध्येदुपादानता।।८।।

केर एव हन्तशब्दार्थः । सति। मृगतृष्णाम्मसि स्नातः खपुष्पकृतशेस्षर।। एव मन्ध्यासुतो पाति अशशजचनुर्पर इति तैचिरीयकभाष्योक्स्प शबदकामानुपाळी वस्तुशून्यो विकरप इतति पतञ्जकिषक्षितस्य विकशपस्य न्यावर्तके व्यावहारिकादिस- स्वावच्किम इत्पर्थः । एतादशे विशेष्य पत विश्वेष्यतायोग्यतावकक्म एवेत्प्यः । एतेन गगनारविन्दं सुरभि। अरविन्दसवादिश्याअ्रयासिद्दादेर्व्युदास:। बह्बुद्धितो पद्विषयकम्ञामेनेत्यर्थः । स्वेति । निरक्तज्ञानसमकाळमेव । विषयश्वेति। नितकवि- शेषणमिरूपित विक्षेष्यत्वावच्छिन्रविषपिणीति यावद्। मेदिका तदितरव्यावर्तिकेत्यर्थः । एताडशी न। पी: प्रमा । भूयाद्। गोला- दीब। मनादि भटस्वादि। तमितक्तलक्षणम् । विशेषणपुदितं प्रसिद्धं भवतीत्पर्य: ।

बोषिकयसद्धिः। १८७

सतः किं तत्राSSह-किमिश्यादिमा। ताहक, निरुक्तलक्षणविशेषणस्वरूपमित्यर्थः । तस्पूर्षोकं शुद्धम्क्ण एव जगदुपादानसपे द्वारीभूतम्। ज्ञानम्। इष्टं सिद्धान्ते संमतमस्तीन्पर्थः । ओमिति चेतत्राऽह-नेत्पादिशेषेण। ततो निरुक्तळक्षणविशेष- जीनूतेनाशानेन। शुद्धे मह्मणि। सा प्रागुक्कता। उपादानस्ा न सिध्येन्नैव स्यादिति पोनमा। विशेषणलक्षणं तूक्तमद्वैतमिद्धौ-वेन हि स्वोपरागाद्विशेष्ये व्यावृपिबुद्धि- अन्यते तद्विशेषणम्। व्यावृषियुद्धिकाले विशेष्योपरअ्कमिश्यर्थः । वथा गोल्वा- नीति। विस्तरस्तु गुरुचन्द्रिका दौ ।। ८ ।। अमोदेशकमप्राप्त मुपलक्षणरक्षगमपि सिद्धान्तसंमतमेवामिदधानः प्रकते शुद्ध- ऋकण एव मगदुपादानत्ने द्वारीकृतश्याज्ञानस्य पूर्वोक्तरीत्या विशेषणत्वासंभवेऽप्यु-

न संभवतीत्वाशयेम समयति-व्यावृत्तिर्था्यादिवसन्ततिलकया - व्यावृत्तिधीजनकधीविषयो हि धर्मों यस्तस्य बोधकधियो विषयस्यमेष : काकादियस्किल भवेदफ्लक्षणखं तद्द्वारमत्र घटते न तमः कर्थंचित् ॥९॥

पा घी: काकादयपलक्षणनिषयकममा तस्पा विषयः काफादिरित्पर्थः । एताउज्ो यो धर्म: काकाविरे देवयतगृहाष्टमधर्मिनिषस्तवितरव्यावर्तकः पदार्थ: । दिरवधारणे। तर्पैव। बोधकेति। बोषिका प्रमापिका या घौस्तस्या इस्बर्थः । विषयस्वमेष । का- कादियस्किक। काकवन्तो देवदप्तत्य गृह्ा इस्यायुवाहरणे काफादिमस्यमेव। आदि- नाउस्मित ्पत्वशाखामे नन्त्र इत्पादयुवाहरणगवशाखाआदि प्राश्मम्। एतदेवोपर्त- क्षणस्वं भवेदित्यन्वय: । फचितमाह-तदिश्यादितुरीयपादेन। ततम्माद्ेतोः । अभ्र शुदधम्रक्मण एव अगदुपादानसवे मकुत इति पावद्। समोउवानम्। कथचिदपि कैनापि मकारेण। द्वारं हारकारणम्। न घटते। लवाउन्िकरमेमोपळक्षणत्वामावाजैव संभवसीति संबन्धः । तक्षप्पुक्तमह्वैतसिद्धा- वेब-पेन व स्वोपराणमुदासीनं कुर्वक्ा विशेष्यगतन्पावर्तकवर्मोपस्थापमेन व्यावृ- विदुद्धिर्जनपते तदुपकक्षणम्। पथा काकादीति ॥ ९ ॥ ननु मा स्तो. विशेषणोपलक्षणे तदरिलक्षण उपाभिस्तु तत्स्यादेवेत्याशडप त- स्यापि मराग्वदेव लक्षणाभिषानपूर्वकमेष प्रकृते व्संभवं कथयति-विशेषणेत्यादिपश्च- भामरेण-

व्याख्यासिता-

विशेषणोपलक्षणेतरो विभेदचोयछ- नमतेहिं योऽन्र गोचरो भवेद्पाधिरेव सः। न चाऽडशयत्वमिष्यते नमःपदस्य योजने परैयंथा तथाऽत्र चत्तमः क शद्धूता तदा॥ १०॥ विभेदेति। स्वेतरभेदजनकबुद्धेरित्यर्थः । गोचरो विषयः । परस्तार्किकैः। न चेति। शब्दाश्यत्वम्। नभःपदस्य योजने प्रयोगे। यथा हृष्यत उपाधिः स्वी करियते तथाऽत्र प्रकृते शुद्धव्रक्षण एवं जगदुपादानतवे द्वारीभूतं तमो मूलाज्ञानं चेसदा शुद्धता केति योजना। तदप्युक्त तत्रैव-यत्तु विश्ेष्मे नोपरखकं न या धर्मान्तरोपस्थापकम्। जथ च न्यावर्तक तदुपाधिरित्युपक्रम्य प्रामाकरायुदाह- रणमुक्त्वा। तार्फिकाणां ताकाशशब्दप्रयोगे शब्दाथयत्वमुदाहरणम्। अत एवाविद्यादिक साक्षित्वादादुपाविरिति सिद्धान्तो वेदान्लिनामिति ॥ १० । एवं चेत्तरहिं निरुक्तजगदुपादानखबद्वारी मूतमज्ानं सद्वस्तुनः पृथकारे तुच्छमेब भषत्यतस्तत्र द्वारत्व स्वरूपत्वमेव भवत्वित्याशक्मभि कामयस्तलक्षणम- प्यभिषाय तस्यापि तत्रसंभव बोधयारी-स्वितादिभुजंगप्रयातेन- स्वबदध्येव यतस्वानयकदस्य बद्ति वियत्े सवरूपे तथा लक्षणं ततू। यथा सं नमस्तायमे द्रयः स्वाितीरद तमकतवससिद्धान्भङ्ग:।9१॥ यत्स्वरूपे। स्वबुदूध्यैव स्वविपयकप्रमचैवं। स्व्रान्येति।स्वेतरभेदस्य बुद्धिम्। यथा सं नभः । आकाशमेष नभ.पदशक्यम्। तोयमेष द्ष: स्यादित्यादिवदित्यर्थः । प्रथमोदाहरणे नमोऽन्तरिक्ष गगनमित्यादिकोशप्र- सिद्ध स्वर सादुदाहरणान्तरम्। विधचे तत्तथा लक्षणं स्वरूपलक्षणं भवतीत्यन्वयः।

प्रकृसम्। तमः शुद्धत्रमण एवं जगदुपादानतवे द्वारीभूतमज्ञानमित्यर्थः। चेयदि स्वी करियते तहि। तेी। विमत मिध्या दृश्यत्वात्। गुक्तिरजतादिवविवि प्रथोगे। बह्मप्रमेतरावाध्यवे सति सस्देन प्रतीत्यह चिद्धिन्नमिति चिद्धि नत्वाषचिक- पस्यैवद्वितसिद्धो विमतपदार्थ पू०पक्षतावच्छेद कवच्छिन्नत्वमिषानादित्याशय: १ १ अस्तु तर्हुपरशकत्वमेव तस्पेति पक्षमपि प्रम्बदेव प्रतिक्षिपति-व विभेदेन्य दिप्रबोधितया- न विभेदधियं समोति गः स्वधिय Sसावृपरअकः परैः। इह धर्म उदीरिती यया रूछड नकत्कमतस्तथी न नतू ॥२॥

बोघैकयसिद्ि:। १८९

यः स्वनिया स्वविवियकसुद्ध्या विभेदघियं स्वेतरमेदयुविय । म तमोति नैव · ररोति। असौ धर्म: परैस्तार्किकादिमिः। इट कोके। उपरझकः केवकान्यमिलेव संबन्धमात्रघटकः । उदीरितः । कवितोऽस्तीत्मर्यः । तमुदाहरति-बचेत्पादि । बथा मेयत्वं खलु स्वेतरमेदाजनकधर्मरवेम केवकाम्बबित्वं प्रभिद्धमेवेति माप:। पत: कोउर्थ: मकुत इत्मत आह-अत इत्यादिशेषेण। अत उपरक्षकवर्मस्य संब-

भाषादित्पर्थः । तत। शुजुमद्मण एव बगदुपादानत्ये द्वारत्बेन संमतमश्ानमिति बापत्। तथा निरुछन्क्षण उपरसको धर्मः । न नैव भवतीति संबन्धः ॥ १२।। पवं समविशेषाज्ञीकृते संक्षपशारिक प्रपचचिते मायेकद्वारकशअबनिष्ठमगडपा- · दानामिसनिमिसकारणतवनादे सुमभुविशेषो हि तद्दारत्वासंभवं विकश्पपस्केन श

इस्थ संशयमंकुलं विवरणाचार्या: ममाधित्सयः प्राहुर्मायिनमंव तन्नियतता सार्वक्यसार्वात्ययोः। यः सर्वज इत क्षतिप्रसुतिपु स्पष्ट हि तत्रैव यतू कि द्वारत्वसुपाधिताउपि न भषेनेनाविरोधोऽनयाः ।। १३ ॥

गदुपाबनाभिननेमित्तकारणत्वचा दविषयकसंदेवशालितिवव देवेत्यर्थः। संशपेति। मदि- दानं सुसुक्षुविशेषं प्रतीति पावत्। समाित्सवः समाधातुवुत्मुकाः । एताडशाः । विवरणेति। श्रीमस्मकाश्षात्मयुनीश्वरर्भचरणा इस्पर्थः । माबिनमेव। मार्या तु प्र- कति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्। तक्यावययम्तैस्त व्यासं सर्वमिदं जगविविक्ुति-

न्यायेन योक्यम्। तेन इस्बं मकतं जन्थजगदमिन्ननिमिद्योपादानमित्यर्यः। माह्: पतियोषयामांसुरिति योचना।

लवी कियते। सयुक्तिकं चेतत् : कटकादि पस्पकमिक्ाजिककार्पेष्यनेवनस्प कमकारे-

सैदिकशमा णस्मापयोजकतमादिल्लययेन प्रतव्तेकनें देवं प्युलावपठि-तदित्पादिना

व्यास्यासहिता-

भदित्यन्तेन। वयस्वाद्वेतोः । य इत्यादि। पः सर्वक्ञः सर्वविद्यस्य साममषं तपः। तक्ष्मावेवद्रस्त नाम रूपमर्न व जापत इत्पुकश्तुतिदेष: । सर्वत्रः सामान्यसः। सर्व- विद्विशेषद्ः । म्रसान्न वेद पवेषः । प्रभृतिप्रहणात्।

स्वाम तदुषयं तथसुरि्यादिसयोंपादानत्वमयुक्तसार्यात्म्यस्य जीवव्यावृतेश्वर एव पति- पादकस्तुतिबेंया। हिरवधारणे। स्पष्टमेव न तु लक्षणादिना । तत्रैष ईश्वर एम। सार्वश्येति। सर्व निलिण्द्वैतजालं जानाति साक्षित्येन प्रफाशयतीति तथा तस् आाव: सार्वश्यम्। सर्वस्य सकछदश्यरव मात्माउविष्ठामस्येनावाधितं स्वरूपं घर्न भावस्तवातवं तथ तच्चेति मंद्रस्तमोरित्पर्थः । नियतता निर्णातस्वमित्यर्थः । ततस्मा- र्कारणादीश्वरमेव प्रकृतनगदुपादानं माहुरिति पूर्वेणान्पयः । ननूपाधित्यपक्ष: प्राग्शमखोके सण्टित एवेति वेज। कार्यवर्कितोपाधिस्ता-

पति-किमित्यादिशेषेण। उपाधिताऽवि द्वारसं न अबेत्किमपि व भवेदेवेस्यर्यः । उपाध्युदाहरणस्य मरागुदाहताद्वैतासिदमभ्रक्रितस्य, आ्काज्जपदपयोगे श्ब्दाअपस्वस्य। तथा, असमात्रमुपादानं माया तु दारकारणम्। मृच्छ्लक्ष्णतावर संक्षेपज्ञारीरककता नय इति दारोदाहरणी मूतमृतिकार्द्रताया श्ोपधेयस्वळ्ूपानन्तर्गतस्वे स्ति तत्संकिए् लमावेण कार्यकारित्यं समानमेव पतो भवतीति भाष: । सदुकं मायोपहितम्रम्मणः कारणखं प्रकृश्याद्वैतरश्नरक्षणेऽपि। विवरणकतस्तु भेविष्यमत्र संभवति। रज्ज्वा: संयुक्तसूत्रदूयवन्मायाविकिएं नम्य जगत्कारणमिति या। देवास्मशकि इबगुणैनिगूदामिति भ्ुतेर्माया शक्तिमरकारणमिति या जगदुपादान मावाअयतमा बम्म कारणमिति देति। तत्र विशिष्टपक्षे तमेद मथ्यत्ेनोपळवितस्प मानानन्दादिस्यरूपलक्षणेन माबाया निष्कर्षाक्कक्षणद्येन विशुद्धत्रससिद्धि:। उप रपक्षपोस्तु मायाया मसयपरतन्त्रत्वाव्तत्कार्यमपि जस्मपरतन्त्रं भवति। पर्थाद्यृतन्त्र तन्शवारक्घोऽपि पटोऽगुतन्त्र: प्रतीयते तत्तम्वोत्पध्यमामकार्यल्य यदाभ्नयोपावि शनानन्दरूक्षणं व तह्गसेति विशुरूनस्लाम इत्याङुः । तत्र व प्रथमपक्ष उमयोरेय समप्राधान्येनोपादानत्वम्। तम्दृद्यस्पेव। द्विती- बपसे तु मकण: प्राधान्यं मापायाश्योपसर्जनतवम्। तृतीयपक्षे तृपादानस्वं मायाया एव। प्रहणस्तु सदषिष्ठानस्ममिति विवेचितं वृद्ैरिति।

अत्रेदं विवेयनीयम्। फिमिद मायाया डपसर्जनस्म्। म तावस्ाय प्रत्याधारत्यम्। प्रथमपक्षादविशेषापसेः। नापि कार्य प्रत्मजनकतम्। माबाया अनुपयोगापचेः । नापि कार्य प्रत्यनधिकरणस्य्। तश्क्षन्यालयानरूपविवरणति तेपाद्। नापि निमित्तत्वम्। तदाअयश्वत्यासयानविरोधादेव। न दि निमिसकारण कार्यमाअपते। नन बदाम:। उपावित्वमेघ मायाया जमणानरवं बाम 1. तथा चोपहिकसयवहित्- यपि कार्येमुपायी मतीयत इति तदाभयतोक्तिः। पस्तुतस्ठ मध्यमपसे मसनिहमेय सार्यमिति ध्येयनिति । १३।।

जन्योपाडानमीशो मवत् परमयं लिङलगतब्जप्ड जीवोड- व्यास्ते द्वेधाऽपि हट्टे: शुतिशिरमि न वेत्य।कुलं केचिदृत्ः। मायाविद्याषिभेदं मनलि डठतयाऽडपाय लिक्ेएु जीषः भीशोऽप्यण्यप्र: स स्यान्न तु स इति तदा क झतीनो विशोध:।१४॥ नो: जीगुरो । ईचः प्रागुकरीत्या मायोपहित जाता। अन्बेति। नाकाशादि सदिषश्याभिज्ननिमिद्तोपादानकारममित्वर्मः । अवस्वस्तु। परं तु। अयमहमिति

नीव प्राणधारण इति स्मरणात्माणप्रधानविम्शरीराचभिमानी म्रमातेशर्य: ।पिः समुच्चये। शुतीवि। उपनिषद्धागे। द्वेवाउवि। अस्प परिद्रष्टुरिमा: बोडजयळाः पुरुषायणा: पुरुष प्राप्यासां पन्तीति

प्रसिष्ठा देवाम्य सर्वे प्रतिदेवतास्तु। कर्माणि विज्ञानवयन् मात्मा परेडम्यने सर्य

दिलर्यः। भाहत उपादानं भवति न वेत्यार्धिंकाध्याहारेणान्ययः । इति खवदुपन्यस्तसंशयबत्। आङकं संदेहविह्वकं पंचिनपुषतुं मति। केनि- मूर्णंचा यो: । मायेत्यादि। चिदानन्दमयजंस्प्तिविम्यसननिता। बमोरणःसरव-

१९३ व्यारुयासाि गुणा प्रकृतिर्द्विविया व सा। सत्त्शुद्ध्यविद्युभ्िम्यां मायाबिये न से मते। मायाविम्यो बज्ीकृत्य ता स्पास्सर्पंज ईस्वरः। अविद्यापशगह्वम्घस्त्रेचिभ्यादनेकमे- तिसश्वविषेकमूछीमूतं मायादिविभेदमित्वर्जः। मनसीस्यादि। किमेषु देहेपु। उपल्ब्ध- जमिदं कामादितद्ूर्माणामपि। जीवः। तथा शीशोऽपि ईम्सेऽपि। उपादानमस्वीति

अन्यत्रा Sडकाशादिसादिनिम्ादतिरहेवेड । स ईश एव उपादामं स्थास्। सु जीवस्तूपादानं न स्यानैव भवेदित्यूचुस्तदा शुतीनां समुदाहतभ्ुतिभ्यां सह थतो वा इमानि इस्पाविश्यतीमां विलेष: पररुपरं प्रतिकूत्यविशेष: क भवति न प्म्ा- व्यस्तीति संबन्धः ।। १४।। अत्राष्याशङ्ध ते-कपा वेस्याविशिकारिण्या- कपालदूंद्वाभं यदि भवति जीवेशयुगल- मुपादानं लिक्े घट इव तदाडत्र द्विविधता। प्रतीयात्सस्वादेरिति विकलचित्तं प्रति जगु- र्नं लिङ्गादौ जीवेतर इति तदेकांशमतयः ॥ १५॥ अयि सह्ुरो। यदि लिने विश्वेहे। घटे। कपाकेति। जीवेशयुग्यलमुपादानं भवति। तदा घट इष। सत्त्वादेः सिव्वसिसावाभ्यां सुरित्वासुरभित्वम्यां वा रम्यस्वादेः । पक्षे सश्वनुणाकेः । अभ्रापि किनदेट। द्विषिधता द्विप्रकारता। प्रतीयात्सा्षिप- स्यक्षविषयाभूयातसा तु न प्रतीनन इत्यनुभवविरोध एवेति भाव: । ततः किमत्र समाधतनमिस्यत आह-इतीत्यादिसेपेण । इति स्वसुश्यमेव । विककनिषं प्रति न्याइम्मानसं फंषिमदक्षुं प्रतीत्पर्: । लदेकर्िति । प्रागुक्सिद्धान्तैकदेशिम इसि पावत्। किज्तदौ सक्ष्मशरीरदधर्माेकारयें भीवेतर उपादानं न किंतु जीव एपोपादानमस्तीति चनुरवदतिति बोजना ॥। १५ ॥ नन्वेषं तहि गताः कल: पश्चदश प्रतिष्ठामिति तत्त्यनिष्ठकैषल्यकालिकलिन्न- शपस्य महाभूताख्यमायाकार्येका विकरणकत्मोक्ते: का गतिरित्पन्ाउउद्-गता इस्या- पुपन्ध्रुषत्रया- मता: कला: पश्चदश प्रतिष्ठामित्यादिवामयं किल लोकटध्या। प्रपसमित्याहुरिमे यतीडन विदो मृमौ वेहलयः पृथिष्यामू॥६॥

अर्श उ्येक्पमिति शिला णण-

ाधेक्यसिद्धिः।

अजामेकामेषंश्चतिवचसि मार्येक्यकलना- दविदयायास्तस्याः कथमह्द भिदत्याकुलवियम्। तदैक्यज्ञा: प्राहुस्तदविरततादात्म्यभवना- दुपादानं लिङ्गे न निजसुवि जीवो मत इति ॥ १७॥ सस्या मायाया अविद्यायाक्च। इह शास्त्रे। भिदा पूर्वोक्तभेदः। कथं कर्थचिदपि नैष संभवतीत्यर्थः । अन्यथा श्रत्युक्तं तदैक्यं याधितं भवेदिति भाषः । इति स्वदु- कप्रकारेणैव। आकुलधियं कंचिन्मुमुक्षुं प्रति। तदेक्यज्ञाः । मा्याविद्येक्यवादिनः । केचित्प्राचीनाचार्या इत्यर्थः। तदिति। तस्या अविद्यारूपिण्या मायाया यदविशत- मखण्डं तादात्म्यं तादात्म्यरूपोऽहमज्ञ इत्यध्यासस्तस्य भवनं संभवस्तस्मादित्यर्थः । स प्रागुक्तविद्योपहितो जीव एव। निजुषि प्रामुक्तश्रुचे: खवजन्ये। लिन्गे सक्ष्मदेहे। उपादानम्। मत इति प्राहुः सुसमादधुरिति संबन्धः । शिष्टं तु स्पष्टमेव ॥१७॥ ननु भवत्वेवम् । असतोऽि मनोडजायत। मनः प्रजापतिमसृजत। प्रजापतिः प्रजा असृजते त्यादि तै त्तिरीयकश्रत्यनुसारणापि लिङ्रदेह तद्ध मेषृपादानत्वमथापि सर्वमिद शुक्तिर जतादिप्रातिभासिकं जैब जीवमात्रकल्पितं तथा ऐशमपि जीववदीश्वर कल्पि- तमपि अस्ति, किंवा अन्यतरीयं कदाचिज्जीवेन काल्प्त कदाचिदीश्वरेण कक्पितं भवति। आद्ये जीवेश्वसेभयकल्पितत्वपक्षे यदा जीवस्य शुक्त्याद्यिष्ठानज्ञाम सदा बाधो भवेदीश्वरकस्पितत्वेन।SSका शादि प्रपञ्चवत्तदधिष्ठानी भूताद्वैत नझ्मपमाभाबालैष बाधो भवेदित्ति विरोधापत्तिः स्यात्। तथा चरमान्त्यपक्षे चरमाख्यान्यतरीयपक्षा-

किं प्रातिभासिकमिदं रजतादि सर्वे जैवं तथेशमथवाऽन्यतरीयमाद्ये। बाधो भवेच्च न भवेच्चरमान्त्यपक्षे घाधः कदाऽपि न भवेद्विरहे स्वबुद्धेः ।१८॥ स्वषम् ॥ १८॥ ततराSS-इत्यादीत्यादिष सन्ततिल कथैव- इत्याषिसंसपयश प्रति केथिदृचु: सर्व प्रतीतिवपुरत्र त जेवमेव। .- १५-१

व्याम्यासहिता-

मंव्यावहारिकमथेशमिति व्यवस्था बोधान्यवाध्यतद्वाध्यतया क्रमेण॥। १९॥ आदिना षिनिगमनाबिरहोऽन्यतरीयपक्षे द्वष्टव्यः। पोधेति। मवैवनस्रपैष्पय- मेसरममासु सर्वत्र प्रमाभासश्वाभिम्नायकमेवात्र बोधपदम्। एवं च बन्चनिय्ताकषो- पान्यमाध्यत्वतदेकषाध्यतयेत्पर्थः । सर्व प्रसीतियपुः प्रातिभासिकम्। अग्न तु अैपमेष जीवकल्पितमेव। अथ लतूस्संव्यावहारिकं प्रत्यक्षादिपमाणप्रमेवत्वादिसंभ- बहारसिद्धूं सर्व घटपटादि, ऐशमेवेति व्यवस्थां केचिदाचार्याः । ल्ाउशमेय । इस्पादिपूर्वपदोत्त रीश्या। संशयेति। संदेदविकलं कंचिन्मुमुतुं मति। अधु: समा- बशचरिति पूर्वेणान्वयः ॥ १९।। अवापि शद्ृते- कि नीकमित्यादिमहर्पिण्या- किं नीलं नभ इति विभ्रमेऽम्यदीये भाति द्रागनिजकलितेतरः पदार्थः । वाढं चैत्किमपि न भिन्नरूपताऽन्र प्रत्येततत्यत उदमप्यफच्मेव ।। २ ।। सर्प प्रातिभासिकं जीवकक्पितं सर्वे च व्यावहारिकमीश्वरकरिपितमरतीति निय- मेडपि वैमेण दृष्ट एव घटादिर्मया श्यत इत्यादिपमाणपमेयस्वाविम्यचठारसिशस्प म्याबहारिकस्यापि। नीलं नभ इत्यन्यदीयेऽपि विश्रमे। निजेस्यादि। रम्रान्तिवि- पधान्यः पदार्थः। द्राकू। द्राङ् मंक्षु सपदि द्रुतमित्यमराच्छीघरम्। भावि किमपि तु स्वक्ळप्तान्युनानतिरिक्त्त एव नभस्तादात्म्यापओो नीिमा प्रतीयत इत्वर्षः। अन्प एव स्वकस्पितनीलिमनमैशस्य प्रतीयते सामश्ीसाम्यादेव साहश्यमवमसरयामारिणं प्रत्पाह-वाढं चेदिवि।। २० ।। सथा किमत्र समाधानमित्पत आह-इस्यादीत्यादित्सन्ततिकपमा- इस्यादिमोहविषशं प्रति बोद्धुमेके स्वाज्ञानतः सकलदृश्यमहाञ्रमस्य। जीवस्त्वमेव परिकल्पक एक एव स्वप्रोपमा प्रकतिरस्यलमेषमाङ्ग: ।। ₹१।। रे शिष्य खदुपन्यस्तरात्यैवेति घोतनायेतिपदम्। आादिमा स्वामिकसुरतसंजा- वरेत:पातो आयः। तस्य स्वप्रत्वेन जीवैकनिर्मितत्वातपातिमासिकरवेडपि मलक- विगम्यत्वादव्मावहारिकतामपि मतीयते। एवं चानुपदोक्त्तसवत्संक्षयसमानाशक्मेव

फिण्पुमुक्ष प्रतीक्यर्थ: । बोबुमुपदेप्हुम्। एक आचार्या। स्वेति। उक शेवमेव सं पेपशारीरके- स्वाज्ञानकस्पतनगत्परमेश्वरत्व जीवत्वभेदकलपीकत य्मभा या ।

स्वमेष परिकल्पक एक पव । र्वमरेति। स्वम्रतुष्येत्यर्थः । प्रकृतिरुपांदानम्। जीषोऽछमनम्यनिमिचमिति यावत्। अर्सि भवसि एवमनेन प्रकारेण योषयामासुरिति योजना। तथा य कोकशडाववाज्ञ इति भाष: । तदुचनबे- वसिश्ौ-रहिसष्यपपत्त्यनन्तरमेव। स च दरष्टैक एव। तभानास्वे मानाभावाद्। मनु कथमेक एव जीवः। प्रतिशरीरमहं सुक्षी अहं दुःखी अहं संसारी अह्मस्य

लवियावशाङ्ग्रसैवैकं संसरति स एव जीवः। तस्यैय प्रति शरीत्मह मित्यावियुद्ति:। स्वामशरीरेऽपं सुखी अय दुसीत्येव यत्र बुद्धिर्न स्वहं सुलौत्यादि तन्त मिर्जीवं यन्न खवहमिश्यादि तत्सजीवम्। जामच्छरीरान्तरेउदमिति मतीत्यपच्छेदके सबीपतो खिर्न द्वितीयेन जीवेन सजीवस्वमित्यभिप्रेत्य। तत्र मानाभावात्। बन्भमोक्षादिव्यय- स्थानपत्तिस्तत्र मानमिति चेल। बन्धमोक्षगुरुक्षिष्याविन्यवस्थायाः स्वप्रयथावद-

नन्बत्रैषाओे समष्टयभिमानिनो मुख्यजी वस्येश्या दिसिद्धान्तस्वारस्येनास्मवा्देर सु खय- जीवसेन जीवाभासत्वं पर्यस्पति। त्वं त ममैकस्यैव जीवस्य अगदुपादानसवं बोध- यसीति नेम। सिद्धान्तबिन्दौ तैरेव तथव निर्णातत्वादुक्तपक्षस्य त्वभ्युपेत्यवादता- दभ्यथा जागच्छरीर इत्यादिनाऽन्वर्जवम्यैवाभावेन चैवं तस्मिनैशस्मिनेष जीने सुपे समस्तजगदप्रतीत्यापास इति शज्जाया एवानुस्थानाथ्य। विदाग्तबिन्दुः स यथा-अज्ञानानुपहितं शुद्धं चैतन्यमीश्वरः। अग्ञानोपहितं जीव इति वा मुरूयो वेदान्तलिद्धान्त एकजीववादासूयः । इममेष व डष्टिसडिया- दमापक्षते। अगमिम्व पक्षे जीव एव स्वाज्ञानवश्ाज्जगदुपादानं निनिं । रशपं व सर्ब मातीतिकम्। देहमेदाचव जीवमेदभ्रान्तिः। एकस्ैष च स्वकरिप सगुरशाखायुपगृंहितअ्रवममममनाविदाढर्वादास्मस क्षारकारे सति मोक्ष:। शुकादीन ब दोक्षभवणमर्यबाद इत्यादि ॥ २१ ॥

जीवैक्यवादे किमहं त्वदीय: म्यां कल्पकोडम खमृनास्मदीयः। अशक्यमेषं विनिगन्तुमत्रेत्यादिस्तु दोषो दुरपह्नवः स्यातू ॥२२।

१९६ व्याख्यासहिता-

अय्याचार्येति शेषः । त्वदीयस्त्वत्संबन्धी । शिषठ तु स्पष्टमेव ।। २२ ।। अथाSSचार्य: समाधसे-इस्थमित्यादि शार्टूळविक्रीडितेन- इत्थं मुग्धधियं मुमुक्षुमपरं माया त्विति श्रौतषा- गप्यस्तीति जगत्यसावपि कुतो नेयादुपादानताम्। सत्ताजाउच्गुणानुवत्तिकलनायुक्तं तथैवेक्षितुं योग्यत्वादिति तत्त्वनिर्णयकतः प्राहुः प्रषोद्धं बुधाः ॥२३॥ दत्थं त्वदुक्तशङ्कापकारकम्। मुग्धेति। भ्रान्तमतिम्। मुमुक्षुं कंचिअिज्ञासुम्। अपरमिति मुमुक्षुविशेषणमेव । प्रबोद्धं समुपदेष्टुम्। बुधाः। शब्दपरत्रम्मनिष्णातत्वेन सद्गुरव इत्यर्थः । मायां त्वितीति। मायां तु प्रकृर्ति विद्यादित्यादीत्यर्थः। औ्रतेति। श्रुतिव चनमपीत्येतत्। तथा च नायमर्थः केवछं वक्ष्यमाणयुक्तिसिद्ध पवेति भावः । अस्तीति हेतोः । असावपि मायाऽपि ब्रह्मवत्। जगति जन्यदृश्य इत्यर्थः। उपा- दानतां कुतो नेयान प्राप्तुयादपि तु प्राप्नुयादेवेत्यन्वयः । वामेय युक्तिं व्युत्पादयति-सच्तेत्यादिना। ससा हि ब्रक्धर्मः । जाडयं मायाधर्मः । गुणपदं धर्मपरम्। एवं चोक्तजगति सत्ताद्युभयधर्मानुवृत्तिदर्शनादिति यावत्। सर्वत्र

मित्यादिना। न केवलं जगति कार्ये सचादिधर्मानुवृचिज्ञानेनैव ब्रह्ममायोभयोपादा- नकत्वं किंतु योग्यत्वाश्व्ित्रनानातम्तुभ्य एव चित्रपटोत्प्रतिदर्शनेन व्याप्त्यहंत्वादपि सथैवेक्षितुं निश्चेतुं युक्तं क्ाध्यं भक्तीति योजना । इति तश्वनिर्णयकृत आमार्या: प्राहुरिति संबन्धः ॥ २३ ॥ ननु किमनयोस्तन्तुदष्टान्तेन साम्येनवोपादानत्वं नेत्याह-उपादानमितिशि- खरिण्या- उपादानं प्रत्यङ््मत इह विवत्येव गदितुं तथा माया जेया तदपि परिणाम्येव सुधिया। िजाभिन्नं कार्य जनयति च यत्तत्वमुभयो- रनुस्यूतं पोध्यं सषदि हृदि तल्लक्षणमपि॥ २४॥ विवर्त्येवेति रज्जुभुजगादिवद्वियर्तोपादानमेवेत्युपादानविशेषणम्। गदितुं वक्तुम्। हहाद्वैतशाख। प्रत्यक परमात्मा। मसः संमतोऽस्तीत्यर्थः । तदष्येवमपि। परिणा- भ्येव उपदानं दध्यादौ दुल्वाव्विएयित झेपेश्यन्ययः । एव्वपि विसणयानसमट प्ररबैन। स्वसनित क्लउनपव बुनाक्नल न्यशश्णमपि उभयोर्निरुकप्रकारकोणदावयोरनुर्यूवं सरपवि हृदि कैध्नम्।२४ ॥

बोधैक्यसिद्धि:। १९७

नन्वेवमपि यतो या इमानि भूतानि इत्यादिश्रत्या जन्यजगज्जन्मद्यभिन्ननिभि- चोपादानमेष बम्म सुमुक्षुजेयमुक्तमुपादानत्वं तु विवर्तादिसाधारणं स्वाभिन्नकार्यजन- कत्वमित्यनुषदमेव लक्षितम्। सथा च कार्यभूतघटादिपमयैवाद्यापि जीवानां किमिति मुक्िमसित्याशङ्धय सद्गुरु: समाधचे-मायेत्यादिसग्धरया- मायावद्योमयं चेज्जगति निगदितं स्याद्ुपादानमेंवं ज्ेयं तत्स्यात्तथात्वे किमिति न घटविन्मक्त इत्याकुलार्थमू। जीवैकालम््यविद्याविषय इति उपादानमद्ृतमेव प्राहस्तासां समष्टिनयनतिभिर्वत्स्यात्सहायेति मिश्राः ।।२५। इतिपदं शिष्याशड्कानुवादि। एवं त्वटक्तशड्कासमसंशयन्याकुो यः कम्बि- न्युमुशुस्तदुद्धारणार्थमेवेत्यर्थः । मिश्रा भामतीकारः। इतः स्ववभकिकस्तसि:। वेनेह जगसात्यर्थः। जीवेकेति। जीवमात्राभिताविद्याविषर्याभूत इति यावलू। एताह- हम्। अद्वैल व्रसेव। उपादानम्। नन्येवं ताहं माया तु प्रक्रतिमित्यादिश्रुतेः का गतिसित चेत्तत्र प्रकुलिशन्दो गाण एवेत्याह-तासामित्वादिना। ब्रह्मविषयक- जीषाश्रिताविद्यानामित्यर्थः । समष्टिः संघारूयमायापदवाच्या। नयनेत्यादि रज्जु- रगनमे नेत्ररोधकान्धकारषत्। सहाया निभिस्म्। स्यादिति प्राहुरिति संबन्ध: ॥२५।। नन्बेवं घेसहि मायाया एषोपादानकारणतवं ऋ्रह्मणस्त कार्यकारणरहितत्वं कर्थ

मायां तु प्रक्रतिमिति क्षतं तद़ेत- हझयापूर्वमिति न तस्य कार्यमेवमू। इत्थं चेदिति सुधियं विभूषयन्तः श्ीमुक्तावलिकृत एव मुद्रिरन्ति ॥ २६ ॥ शं निडकरीत्या । मायां तु प्रकति विध्याविति तथा तदेतट्रसापूर्वम नपरमिति हथा न स्प कार्ये करणं च विषस इति व श्ुतिवचनम। जगदुपादानत्वस्योक्- रूपन्रकः एव सिद्धत्वातक्षतं बाघितं स्याक्वियादि विगदव्याडयातमेय। सुनीरन्र लाहमेव कम्मिन्मुमुशः ॥ २६॥।

उपादानमत्रास्ति मायेव मुखूयं

१५-२ तदाधारतो ब्रम्म तद्गौणमेव ।

१९८ व्याख्यासहिता-

यथा शुक्त्यविद्यैव रुप्यस्य मुख्यं तदाधारतः मा तृ गौणं तथेति ॥२७॥ सरलमेवेदम् ॥ २७॥

इत्युपादानवादे मया दिव्धित- प्राब्तानां हृदैक्यं समासादितम । शंभुदोष्णां यथा प्राथमिक्या रतौ हैमवत्यास्त देहेन तद्टामिना॥२८ ॥ इति बोधैक्यमिद्धिप्रथमोल्लासे द्वितीयसूत्रविचारगव-

दिगिश्यादि। दिक्संख्याकानि दश यानि प्राचामाचार्याणां मलानि वेन्रा- निस्दर्थः । हैमवती गौरी। तदिति। शंजरैकामुसारिणित्पर्थः ॥२८॥ इत्यद्वैतात्मप्रबोषे जगदुपादानम्॥

नसदाचार्थच क्रवर्तिचरणामिप्रायैकतयो क्ामाकर्ण्य प्रकतान्तेषांसीश्वरः प्रोक्वादे जीवे- अवरयोस्तत्र प्रासद्गिकत्मेनोपक्षेपातत्स्वरूपं जिझ्ञासुः संमणवाचमेव संमीणयन् संभा-

ननक्तोपादानस्फुटनवशजीवेशकथना- तक ईशः को जीवः श्रुतिमत इति ज्ञातुकमनः । भवत्पादाम्भाजे भ्रमर इव सौरभ्यरसिको गुरोऽहं श्रीमद्भिस्तद्लमभिपाल्यः स्वरसतः॥१॥ अथि गुरो। अहम्। नन्विति शक्क। किं तदित्यतस्तद्विशदयति-उख्ेत्या- दिना। उत्तमव्यवहितपूर्व प्रतिपावतिम्। एतावृशं यदुपादावस्य जन्यनगदनि- वनिमित्तोपादानकारणस्य स्फुटन प्रकटनं तस्य वश आधीनतवं तेम बन्नीवेशयोः कथनं प्रासभ्िकं प्रतिपादनं तस्माद्वेतोरित्यर्थः । क ईश इत्यादि। ईघः कि लक्षणः शुतिमतस्तथा जीपोऽपि क: किस्वरूप: श्रतिमतः सर्वनेहसंमवोऽस्वि। इति अनेन प्रकारेण। ज्ञातुकमनः कमः कामयिताऽभीकः कमः कामनोऽभिक इत्यमरात्, ज्ञातुमषबोद्वुं कमनः काझक इति याबस्।

बोषैक्यासि्िः। १९९

नन्वेयमपि जिगीषा बेज्जीवन्मुक्कानामस्माकं याषवरकयादेर्षिते पदर्शनास्कर्य स्वर्समाधाने प्रवृत्तिः स्यादित्यतः पुमर्विशिनष्टि-भवदित्यादिशेषेण। भवर्ता युष्माकं मस्पादाबेव मिलितयोग।सनविशेषे संपुटितचरणावेवाम्भोजं प्राततःकालिकेषद्विकसत्क्रो- कमदं तस्मिन्नित्यर्थः । यतो अ्रमर इव सौरभ्यरसिक एवास्नि तततस्माबेतोः । श्रीमनिः स्वरसतोऽद्वैतात्मतश्वरसप्रदानेन। पक्षे मकरन्देम। अळं घर्यासं बषा स्पाचया। अभीति। सर्वदाऽनुम्राद्योऽस्मीत्पन्नय: ॥। १॥।

शहान्तरमपि तत्स्वरूपप्रतिपिपादविषया व्युत्पादयिक्षुमनुवदति-मिध्यात्य इत्या-

मिथ्याते जगतोऽपि शांकरमते जीवेशयोः सत्मता वक्व्यैव यदन्यथा नहि भवेत्किं शन्यवादाषितम्। तादात्म्येन तयोस्तदैक्यमपि कि यद्वाऽभिदैवेष्यते स्यादादे गणतादिदोषनिचयो नान्त्योऽव्यसंभूतितः ॥२।। सांकरेति। अद्वैतिसिद्धाम्त इत्पर्थः । अत्र ननु इत्यार्भिकम्। जगत आकाशा- दिजडबर्गस्य। मिध्यास्वे सत्पषि यद्यस्मारकारणाज्जीवेशयोस्रेतनयोः सत्यता वक्त- म्यैन। कुत इत्पन्राउडर-अन्यभेत्यादिना । जवेश्वरयोग्वतनयोरपि यदि सत्यत्ं नाSडद्रियते चेखहिं सर्वस्यापि वस्तुमो बाधितत्वेन। शून्येति। धून्यवादापतिर्न मवे० स्कििमपि तु भषेदेवेति भावः । ननु जीवत्वाधवच्छेदेन तयोवोघितत्ेऽपि चिन्मान्रत्वेन वमोरैक्यस्य।वाचितसा- स्कोक्त्तापविरिति चेनन। तदसंभवात्। तथा हि। कि जीवेश्वरचिन्मात्रयोरैकयं ताषा- स्म्पेनोताभेदेन शीमतां संमतम्। नाऽउपः । नीलो घट इत्यादौ सर्वत्र तादारम्यो- दाहरणेव्दिय गुणगुणिभावाद्यापसे:। नान्त्यः। असभूतेरित्वाह-तादात््येनेत्याएव- रर्जेन। गुणतादीत्यत्राडदिना तार्किकाणं हि सिद्धान्ते तावदवयवावयविनौ गुण- गुणिनौ क्रियाकियावन्तौ जातिव्यक्ती विशेषनित्यद्रव्ये न समवायाअयत्वेन पत्र इंद्रानि विवक्षितानि। मीमांसकाना तु तत्र विशेषामश्ञीकारात्। चतुर्विषद्धद्वेण्वेव तैस्वावाए्परेद समवायस्थानीयस्य संबन्धस्यान्नीकृतत्वादवयवावयव्यादिव्यवहारे मटनपादरीविना- मपि चित्रादिप्रतिभासम्यायेन बाधितान्येष सर्वाव्यपि तत्संमताम्येव दंद्ानि बैयानि। एबमेव मेदासंभूसिस्तु तस्थ भेदपूर्वकर्वेनान्योन्याभावरूपस्य धर्मिमरतियोगिमेदसि- बविपूर्ववत्त्वेनाऽSत्माअयादिदोषदू पितत्वांदेवेति भाषः ॥ २ ॥

व्याख्यासहिता-

इति मूठधियं भवार्णवात्कपयैवाऽडका समुदि्धीर्षवः । प्रकटार्थक्रबः समूचिरे प्रतिषिम्वत्वमथ दयोरपि॥ ३। इति उक्तप्रकारेण। मूहेति। संदिदानं कंचिनमुमृक्षमित्यर्वः । भवेति। संसारसा, गरात्सकाशादिति यावत्। अत एव.। कृपयेव। न तु रूयातिलाभपूजादिनिमिसेन। पतेन मैत्र: करुण पवेति स्मृतेरज्प्रश्ोधानैवान्यत्कार्यमस्तीह तदिद इत्यभियुक्कोकेव प्रकुताचार्ये गुरुत्वसामत्री सूच्यते। तत्राप्याग्य शौथम्। एवं चोपासनावुपदेष्टृत्वं व्युदस्तम्। अत एव। समित्यादि । अद्वैतात्मतत्वापरोक्षवोषेन प्रोद्धर्तुमिच्कन्त: सन्त इत्यर्थ:। पताळ्काः । कढेति। प्रकटार्थनामका द्वैवशास्त्रीयगन्थविश्ञेषकर्तारः केचित्पुषोंकका आपार्या इति यावत्। अथ निरुक्तशिष्यश हाम्रमणानन्तरम्। कयो- रपि जीवेश्वरयोः । प्रतिबिम्बत्वम्। समूनिरेऽयोचनिति संगन्धः ॥ ३ ॥। ननु किमुक्तजीवादिप्रतिबिम्बाभ्रयीमूतं वस्तवेकमेव घटपटयोरादर्शवदुत जळचः न्दरवदनेकमित्याश टकयान्त्यमज्कृत्य विश्दयति-अनादीत्यादीन्द्रवब्रया- अनादिविश्वप्रकतिस्तु माया चिम्मात्रगाऽन्या त्र तदेकदशः। विक्षेपसंछादन शक्तियक्ता तयोः करमानत्प्रतिबिम्बयुग्मम्॥४॥ तथा च श्रूयते-मायां तु प्रकृति विद्यादिति। अमादिमायया सुप्तो यदा जीष: प्रतुष्यत इति च। एवमपि किमधिष्ठानाऽसनित्यत्राSडह-चिन्मात्रगेति। ननु भव-

आह-अन्या त्वति। अविद्या सिवत्यर्थः । सुशन्दोऽयं यथा पढादिकार्यप्रकतिभूत

्ावळक्षणवैलक्षण्यसूचको बोध्यः। तच्छब्दी निरुक्तमायाभिषायी। ननु कनकैकदेशेऽपि किमयस्त्वमित्यसस्तां विशिनत्टि-विक्षेपेवि। वाच्छान विक्षिपति संस्फुरदात्मरूपमित्यादि संक्षेपश्ारीरकोक्केरवरणविक्रेपञ्ञककिमतीत्यर्थः । सावरणशक्तेः पञ्चकोशाध्या सात्म कविक्षेपश किलक्षणकार्यिषय कसाक्षि पस्यस्ा्यषवा- नुपपचतिसमुन्नयनीयत्वेन प्रथमोपस्थितत्वादेवं मूले विन्यास इत्याशयः । नन्येवमपि निरकमा वेकदेशरूपायामप्यविद्यायां तहैठसण्यपयोधकं सकितमं विलेपादिमयोजकं कम संभवेत्कमया बेजदेसे कविदपि सदमवेकपािककमेवास्वव निमगनिति

बोधक्यासाद्धिः। २०१

भूतयोरित्यर्थः । क्रमादनुक्रमेण। तदित्यादि । सस्य स्व.विष्ठानीभूतचिन्मान्नश्थ

मतिबि्बद्यं भवतीस्मन्वयः ।। ४ ।। ममु भवत्वियं युक्ति: प्रागाक्षिप्तजीवेश्वरसत्यत्वापत्तिनिवर्तिका शांकराणामथापि किमन्र मुलमिति चेन्न। मुराविद्यां प्रकस्य जीवेशावाभासेन करोति माया चाबिया

नीवेशौ रचयति या स्वगावभासा- दित्यादिश्रुतिव चसोऽपि युक्त्तमेततू । आभासत्वमपि व विम्बनिघ्सत्वे सत्येतत्समपरिभासमात्रतैव ॥ ५। या मूलाविया। स्वेति। पुर्षपद्योक्तं यन्मायादिसंज्ञं निजपरिणाभङ्यं सत्र गच्छति स्वाध्यस्ताम दिसंनिधिमात्रेण प्रतिफलत्येतादशो योऽवभासः सध एवोत्तरार्घवक्ष्य- माणाभासत्वजात्यभिप्रायादेक रुपश्विामा सस्तस्मा्ख्ववे तोरितियावत्। जीबेश रचयत सा मूलाविधयेति योजना। इत्यादीति। निरुक्तरूपोडर्थ्रोडस्यादि: प्रथमो यत्रैबाडशं पच्छूतिष चोऽनुपद मेवोदाहृतमुपनिषद्धाक्यं तस्माद्वेतोरित्यर्थः।अपिः प्रोक्तयुक्ति- समुच्यार्थः। एतश्निरुक्तरूपं नीवेश्वरप्रतिबिम्धद्यम्। युक्तमनवद्यमेवास्तीति संबन्ध:।

छक्षणमित्यपेक्षायां तत्संक्षिपति-आभासत्वमप चि्यादितदुत्तरार्ेन। बिम्बं वक्ष्पमाणमुचरश्ोकोचराघे। तभ्षिन्नं तद्धीनं यत्सत्त्वं अ्धीनो निन्न आयष इत्प- मराहिम्बपरतन्त्रसत्ताकत्वं तस्मिन्सतीत्मर्थः। एतदित्यादि। विम्बतुश्यप्रतिभास- मानस्वमेवेति यावत्। पतावतैवालमिति चेबित्रेऽतिव्यापिन्यावृत्तये पूर्वदळम्। बावत्युक्के वक्ष्यमाणळक्षणे प्रतिनिम्बे व्यभिचारवारणायोत्रदळमिति सकळमतिषि मरम्। उ्युत्पचिपक्षेण परिभासपदेऽपि तत्वे मात्रच् ॥५ ॥

प्रमाणाकाकक्षायां नीवेशावाभालेन करोतीत्यादिश्रुव्युवाहरणप्रसङ्पाप्तमाभास- शधणमुकं तदपि शीभारतीतीमें: कूटस्थदींपे तावदाभासप्रतिनिम्बयोः सामान्यलक्ष- आापेक्षायाम्-ईषद्वासनमाभासः प्रतिबिम्बस्तया न किम्। विम्बलक्णद्दीन: सन्नि 11- १६-१

२०३ व्याख्यासहिता-

वयदासते स हीति सस्प संक्षिप्तत्वायुक्तमेवाथापि निरुक्ताभासलक्षणबद्धवता प्रति· विन्यकक्णमपि विशिष्य निर्वक्त्व्यमेवेति चेत्सस्यम्। मना एयं उपोतिशात्मा विवस्वानपो भिन्ना बहुचैकोऽनुगच्छन्। उपाधिभिः जिपसे भिन्नरूपो देव: सेनेष्वेबमजोऽयमात्मेति। एक एव हि भूतात्मा भूते भूे अवस्थितः । एकथा बहुषा चैव दृश्यते जछमन्द्रवदिति। रूपं रूपं प्रति रूपो वन्वेत्यादिपु प्रतिबिम्बवादम्लमितासु श्रुतिषु कण्ठतः प्रतिबिम्बपद अ्हणादेतासामा-

समत्वेन ध्यनितत्वांत्पतिबिम्मादियादानामप्यत्रैयातर्भावसंभवस्य वक्ष्यमाणत्वाच मये-

अथ सा प्रतिबिष्पता मता बत चिम्बैक्यक्ते तदर्हता। विमलोपधिसंनिधानता तदभीप्सदद्विम्तेऽप बिम्बता ॥ ६॥। अम प्रासनिककमनानन्वरम्। सा अनादीत्यादि छोकोपक्रान्तप्रतिबिम्बस्जा- तिरूपा। विच्वेत्मादि। निम्बेन वक्ष्पमाणवक्षणेन बस्तुना सह यदैक्यं सवोपािविरते सस्येकरस्यं तदर्भमित्यर्थः । सदिति । तत्वेन वक्ष्पमाणदर्षणादिनिर्मन्द्रव्यप्रतिह्स-

प्रतिबिष्वता। मता प्राचीनाचार्यसंमता। पताहशी अस्ति। नतेति। घुतरकक्षणका-

पर्यपसितम्। मण्वाभासादिळक्षणदयेऽप्यत्र निन्वपदार्थः संनिविष्टस्तर्येवात्र कि लक्षणं तह्ा- व्यमादौ पम्पासतसिदूधनन्तरं प्रतिमानं प्रतिबिम्बमिति कौशिकशवत्मा प्रतिकूलं प्रत्य- समुसर्े विपरीतम्बिम्बमिति यौगिकशकत्या व सिद्धस्य प्रतिनिम्बपदशक्यताय- नोव काषछिन्नस्य वस्तुनः सिद्धि: स्यादेवेत्यवस्तं लक्षयि-विमन्नेत्पादित दुच्रार्बेन।

बोधनजेब न तूपधिविशेषणम्। उपधीयते निकटवर्तित्वेन स्थाप्यते प्रतिबिम्बोडस्मि- विस्युपधिर्दर्पणादिः। उपधीयते निकटवर्तित्वेन योग्यषस्तुन्यारोप्यते स्वधर्मोऽनेनेवि बोपिः। स्फटिकादौ कुड्कुमाधेव संनिहितं तथेत्युभयथाऽपि व्यवस्थाया विनाऽवि विवकेति विशेषणं निरुकम्युत्पत्येव सिद्धेः। उपाभिपदप्रयोगे तूपधिरेवोपाघिरिति स्वार्विकसाद्ीतो बोभ्य:।.

एवंलक्षण उपधौ अविद्यामायादौ संनिधानमनाद्याण्यासिकनकटयं अविद्यात चितोर्योग: पडस्माकमनादय इत्यभियुक्तोक्केर्यस्य स तथा तस्ष्य भावः। रदिति। तामाभासप्रतिनिन्धावर्भा्सितः स्वीकुरुत एताद्ृशौ मौ दै, वार्तिकविवरणाचाचायों रपोर्यन्मतं तत्रेत्यर्थः । बिम्बता भवतीत्यन्वयः। एवं चोपाषिसंनिधानत्वमेव बिम्बन समित्यात्मसुखादावनुगतं विम्बलक्षणमिनि संक्षेपः । मधुसदनाचार्येस्तु बिम्बप्रतिबि- न्ययोर्लक्षणे बिम्बे तमो निपतितप्रतिबिम्बकेवेति संक्षेपशारीरकद्वितीवाण्यायगतभत्मे

रिच्छेदरहितत्वं निम्मत्वमिति प्रतिबिम्बावचिकिल्नादिव्यावृत्तये विशेषणानि। थर्था- स्पतिबिम्बरवविशिष्टं चैतम्यं जीव इत्युक्तं भवतीति। उपाधिनिभित्वस्वप्रतियोगिकव्या- च्यवृचिभेदवत्त्वे सति उपाविपरिचिछसस्वं प्रतिबिन्वत्वमिति च। अयमर्थः । सिद्धा- न्बिन्दौ हि-अज्ञानोपहितं बिम्बचैतन्यमीश्वरः। अज्ञानप्रतिबिम्बितं जीव इति वा। अधानानुपहितं शुद्धं चैतन्यमीश्वरः । अज्ञानोपहितिं जीव इति वा सुरूयो बेदान्त- सिद्धान्त एकजीववादाख्य इति प्रतिपादितमुरुयवेदान्तसिद्धान्तगायमतसिद्धेअ्वरल- क्षणमिदम्। उपाधीति। उपाधिरज्ञानं तनिमित्तं यस्य एवादशो पः स्वमतियोगिकोऽ्हं न्रम न मवामीत्यनुभवे भेदस्य प्रतियोगिता न्रक्मणि भात्यनुयोगिता च जीव इति हेतो: स्व ईश्वरः प्रतियोगी निरूपको मश्य एताडशोऽत एव व्याप्ये स्वोपाधिप्रतिबिम्बिते जीवे वृचि्वर्तनं यक् पतादशो यो विभेदस्तदाश्रयत्वं दि निरुक्तप्रतियोगितासंबन्धेनं बिन्बीभूतेश्वरे वर्तत एव तचत्ये सति। औपाधिकः प्रकुताश्वनासयोपाधिजन्म एता-

पतिबिम्बेत्यादि। प्रकृते चित्त्चमेव बिम्बत्वमिस्युक्े मतिबिम्बेऽतिव्याप्तिरिति सत्यन्तम्। तावन्मान्रोकाववच्छिले सा। तथासेऽप्यादिपद गृह्दीताज्ञानेSस।विति चिस्वेति त्रीणि विशेषणानीत्याशयोऽवभाति। सिद्धान्तबिन्दावेवोक्तम्-भज्ञानप्र- विविम्बितं चैतन्यमीश्वरः । बुद्धिप्रतिबि्बितं चैतम्यं जीषः। अज्ञानानुपहितं दु बिम्ब चैतन्यं शुद्धमिति संक्षेपशारीरककार इति मूलकृन्मतं तदिषेश्वरं कक्षयति-तमो- निपतित इस्यादिना । उपाधीति। उपाभिरज्ञामं तभिमिचं यस्य एतादृसो यः स्वमतियोगिकोछहं म्रस न भवामीत्यनुभवे भासमानभेदे प्रतियोगी ईश्वर एवेति तत्मतियोगिकः । पताबथोऽत

२०४ व्यारयासहिता-

एव ्याप्ये स्वोपाध्यज्ञानकार्यमूतं बुद्धिप्रतिबिम्बितत्वेन परिच्छिन्ने नीवे वर्तत एता- दश्ों थो जीवानुयोगिको भेदस्तद्वान्प्रतियोगितासंबन्धेनेश्वरस्तत्वे सति। उपाधि- रज्ञानं तेन परिच्छिन्नत्वं प्रतिबिम्बेश्वरत्वमित्वर्थः। उरदलमात्रोक्तावज्ञानावच्छिमे- श्वरेऽतिन्याप्तिरिति पूर्वकषम्। तावन्मात्रोक्कौ बिम्बेश्वरे सेत्युत्तरदलमिति। नन्बथाप्यत्र सिद्धान्तबिन्दुलिखिितमरकृत्तन्मतैक्यं कथमिति नेचद्विशदीकर- णमत्रैवाये कृतम्। वथथा-अत्र चाज्ञानमात्रप्रतिबिम्बत्वमीश्वरत्वं विवक्कितम्। अहंकारतादात्म्यापन्नाक्ञनप्रतिबिम्घरवं जीवत्वमिति द्रष्ठव्यमिति। बुद्धयहंकारैक्यामि- प्रायादेवैक्यं सिद्धान्तबिन्दुना सहैतद्न्थस्येति रहस्यम्। ब्रह्मविद्याभरणे व द्विती- याध्यायस्य तृतीयण दगले पञ्चाशत्संखये आभास एव चेति सूत्रे प्रतिबिम्बलक्षणमन्य- यैषोक्तम्। तदिदम्-अषिष्ठानातिरेकेणोपाध्यन्तर्जततया प्रतीयमान, आरोप्यविशेष एव प्रतिषिम्य इत्युच्यत्ष हाति। नम्धिदं भवदुके आभास्तत्वमवि च विम्निन्नसत्त्वे सत्येतत्समपरिभासमात्रैषे- त्याभासळक्षपेऽतिध्याप्तमिति चेद्बाढम्। मिरुक्तसूत्रे कण्ठत आभासस्यैत्र कथित- स्वाद्। तृतीयाध्यायस्य द्वितीयपादे तु-अत एवं धोपमासूर्यकादिवदिति सूत्रे प्रतिविम्बत्वस्यार्थल एव। यथा ह्ययं ज्योतिरात्मा विवस्वानित्यादिश्ुसवष्टम्भेन जीवादी प्रतिपादितत्वप्वेत्याभासवाद एव मुरुयत्वं यथोतरं मुनीमां प्रामाण्यमिति वैयाकरणपरिमाषया Sमद्वितख्ाखे भगवतो वार्तिककारखैव चरममुनितवेन सत्परिणृदी- साभास एव प्रतिबिम्ध इति दयोतयितुं तथोकमिति दिक्। विस्तरस्तवमाओे तम्प- घटटके द्विलीयपरिच्छेदे व सपरिकरं भविष्यतीस्युपरग्यते ॥। ६॥ ननु भवत्वेवं जीवादाषाभासत्वं या प्रतिबिम्बत्वं वा, तथावि-अनादिविश्वम कृतिस्त मायेत्यादिचतुर्थक्चोके ताबदनादिभावरूपा मूलाविधेव सादिदश्यकारणं तदेकदेशम कमान्मायाविदे भवतस्तयोयौँ स्वाधिष्ठानीभूतव्रक्मणः प्रतिबिम्बौ सावेदेश्वरजीषपद- शक्यावित्युक्तं तत्र मूलीभूतायाम्। मूलाबिद्यां प्रकृत्य । जीवेश्ञावाभालेन करोति माया चाविधा च स्वयमेव भवतीति श्रुतौ जीवेश्वशयोर्मूकविद्यापरिणामरूपमायावि यामतिधिम्बलक्षणचिदाभासरमात्रत्वमभिहितं तदिदभेकदेश्माव्स्या वि्द्यातं शुश्युक्तमपि एरिसिनं मेजूयाकपि।

दर्णनरपा युक्ति: प्रागुक्तैवेति वाच्यम्। तत्कारणस्येव प्रष्ठव्यत्वाद्। न बाकाशस्य साषारणे जछादी प्रतिबिश्वे सत्यपि जलैकदेशे तदिशेषो(तस्यैकदेशीभूतजळप्रतिभिम्यि-

बोैक्यासैद्धिः। २०५

ताकाशस्येत्यर्थः)। विनोपाधिभूतजलादौ लाक्षारागादिसंपर्कमुपपथते। तथात्वं चेह

रजःसत्त्वगुणा प्रकृतिर्द्विविधा च ता। सत्त्वशुद्धयविशुदद्धिभ्यां मायाविद्े च ते मते। मायाबिम्बो वशीकृत्य तां स्यात्सर्वज्ञ ईश्वरः । अविद्यावशगस्त्वन्यस्तद्वैचिष्यादने- कधेसि पञ्मदश्याः प्रथमप्रकरणे तत्त्वविवेकाख्ये पूर्वाश्रमे श्रीमन्माधवाचार्यामिषा उतराभमे श्रीविद्यारण्याः सत्त्वादितत्स्वरूपभूतत्रिगुणशुद्धयादितारतम्यादेव समाद- भुरिति प्रकृतं शिष्यं प्रत्याह प्रकृलश्रीगुरु :- मायेत्यादिमत्तमयूरेण- मायाविद्ये जायत एषा स्वयमेवं श्रुत्यां जीवस्तल्लबगः क प्रतिबिम्बः । एवं भ्राम्तः मतत्त्वविशुद्धयादिविभदा- द्विदास्ण्यैस्तत्त्वविवेके समशिक्षि ॥ ॥ एषा उपकान्ता। प्राङ्मूलाविद्यैत प्रकृत्याखयेत्यर्थः । श्रुत्यां श्रुतौ। सदिति। अि- धारथ्ये तुर्थपद्यव्याख्याते तदेकदेशे गत इत्यर्थः । एतादृशः । प्रतिबिन्न: रर कथसुपपद्यत इति यायत्। मिरुक्तमूला विद्याखव्यप्रकृत्यैकदेशे प्रतिम्बितपैतन्ये किचि-

ननु श्रीमद्विद्यारण्याचार्या: पूर्वोक्ताक्षेपं प्रतिचक्षिरे तत्प्रकारापेक्षायां तं प्रतिपाद

रजस्तमोभ्यामभिभूतसत्वा भवेदविद्या न तथा तु माया। जीवेश्वरौ तत्प्रतिबम्बरूपो ब्रह्मात्मनः शुाद्धचितेः क्रमेण ॥८। वसेत्यादिनाऽनन्तानन्दतं शुद्धचितौ बोष्यम्। सपष्टमेष,षशिष्ठम् ॥८ ।। ननु कि मायाविद्याविभेदोऽयं निरुक्तमूलाविद्यायाः सत्त्वादिगुणशुद्धितार्तम्याबुस पराऽश्य शंक्तिर्विविधैव श्रूयत इति भुत्युक्तानेकनिजशकिमत्त्वाद्वा। नाळ्पः । सत्त्वादिगुणविशुद्धयाद्यपि किंमूलकमिति शक्का सत्त्वात्। मन्त्यपक्षस्व त जतस्वेऽपि पशयशाक्तरनिषयकत्वेन कर्मशाखवदाक्यमात्रसमाधेयत्ववैपुर्येण युक्तिसापेक्ष त्वासका सेत्या-

पराऽस्य शक्तिर्विविषेतिवाक्या- चछसर्मिदा प्रोक्तडाद्धोरभेंदा वा। २६~३

व्याख्यासहिता-

तयोर्भेद: स्यादिति व्यग्रबुद्धिं केचित्प्रोघः शक्तिभेदाद्व्यवस्थाम्॥ ९॥ पिण्पमिति शेषः । अपरं तु सरछमेव ।। ९।। अव तरप्रकाराकाक्क्षार्यां वं संक्षिपति विक्षपेत्यादीन्द्रपज्रया- विक्षेपशक्ति: प्रकृतेऽस्तु माया भवेदविद्या तु पिधामशक्त्तिः। तयोशि्विदात्म प्रतिबिम्बभूतौ जीवेश्वरौ व्युत्कमतस्तदिष्टौ ॥ १ । पिधानमायरणम्। तुशब्ददयं क्रमादवचारणवैलक्षण्ययोरेव। ग्युत्कमतो न्युल्स

भरी सः ॥। १० ।।

नैवाहमावरणशक्तिविशिष्टमाया- मंविम्वितं न्वनभवामि निजस्वरूपम्। विक्षेपशक्तिगतमेवममुष्य रूपं मंभावयाम्यथ कथं वितरथं न वैतत् ॥ ११ ॥ जु इति पितकें। अहम्। आवरणेस्पादि। आवरणशक्स्यबच्छिममाया भिवप्रक् -

विक्षेपशचिगतममुष्य नित्यपरोक्षस्येश्वरस्यापि रूपं स्वरूप नैवानुभवामीति संबन्धः। फिठु निरुकशासवशादेव ताडशं जीवादिरूपमस्तीति केवलं संभावयाम्येष यतोऽतः। अय निरूपितसंभावमोत्रम्। एतत्पूर्वोक्करूपं जीवादिव्य वस्यामातं कर्यं न वित्- जनुतं न अवेदपि तु भवेदेवेति योजना ॥ ११ ॥ तत: किमुकाक्षेपे समाधानमित्यत आह-एवमित्यादिशा र्दुळविक्रीडितेन- एवं प्रान्तमतिं कृपापरवशाः संक्षेपशारीरक- महारो गरब: ससंजगदिरे संबोद्धमत्यादरात्। कार्योपाधिरिति्जतेमतिगतो जीवोऽस्त्यविधागतः स्यादीशः प्रतिबिम्ब आत्मन इति प्राप्यः स मुक्तैः ३चिः॥१२॥ एवं पूर्वपद्योककरीत्या। आन्तेति । अविचारपरिपाकपरवशय्ुद्धि फंचिन्पजसं वीकष्येत्पार्भिकम्। अत एव कपेति। मैत्र: करुण एव चेत्यादिस्मृत्युक्तजीवन्मु-

कस्वाभान्याधीना: सन्व इस्यर्थः । संक्षेपेति । गुशव आचार्याः। एवं भ्रम्तेत्याथ श्राष्थनुकृष्य योज्यम्। निरुक्तलक्षणमुमुक्षं प्रतीति यावत्। अतीति। आशिस: कुशलं वरयादिति वचनात्प्रागुक्ततदी याक्षेपे कोपानुदयपूर्व सपेम सभनिरतिश्चपहितोप- देष्टर्व रूपा चार्यत्वाप्तवात्सल्योत्कर्षा दे तोरित्यर्थः। संबोहुं फलाव्यभिच्नार्यैवास्मतकय साक्षास्कारं जनयितुमित्येतत्। अत एव इति उत्तरार्धवक्ष्यपाणव्यवस्थयेत्पर्यः । इदंपवं चरमचरणनिविष्टमप्यत्रापकृष्टम्। सुसंजगदिरे स्वसिद्धान्ततवेनैव प्रति- पादयामासुरिति संबन्धः । इतिपद निर्दिष्टार्भपेक्षायां समेव संक्षिपति-कार्वेत्यापुवरा- पैन। कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाविरीश्वर इति विस्पष्टश्तिवाक्यादवेवोरित्यर्यः । मतिगतः । एनादश । आरमनोउद्वैतप्रसण । प्रतिनिम्बो मोऽ्ति स जीवः रपाये- तस्पदाभिषेयो मयादिति याबत्। तथाऽविद्यागतो य मात्मनः प्रतिनिम्नो Sरत स ईश एतत्पदशक्य: स्यात्। तथा स्रोऽद्वेतपरत्यक्। गुचिस्तस्वनोषेन मूळाजञान- इतकार्यकारणभावोपळक्षित निसिविळाविद्यादिपति निम्बप्रयुक्त विम्बत्वादिदेतस्पापि विष्व स्तेर्वाबाद्दा विशुद्धरूप एवेत्यर्थ: । सुक्केरकरूपाद्वैतविद्यया सथोमुकैर्जीवन्मु कैस्रेति यावद्। प्राप्पः स्पादित्पन्यमः। मन्यसतोऽषि मनोऽजायत इति भुतेर्मनउपरकितचिततादिचतुष्टयस्पापि जन्यत्वेन वस्मतिविम्बस्य जीवस्यापि जन्यत्वापचिः । इष्टापतौ वैषम्याद्यापति: सकलशषाम-

बीजन्यायेन सर्वपुद्धीनां सूक्ष्मरूपणावस्थानाज्गीकार/दित्यनबद्यमेवेदम्।। १२।। मतापि कस्यचिन्मुमक्षोः शह्ामनूय तच्छामकश्रीमद्वियारण्यकृतचित्रदपिमपचित- विचातुर्बिंधयात्मक मगव द्वारतिका चार्यचरणसंमताभासवादोपन्यासेन समापवे-अ्तर्पा•

अम्तर्यामी किमीशो मवति यदि न वा नाउडप आरमसहाना- भानयोऽतस्वानुमतेरिति विकलधियं शिक्षितुं चिश्रदीपे। विधारण्या वदेयु: भ्तिसमभिमतं वार्तिकाचार्यनटं चिद्नतुविष्ययुकं द्विवधसरणितः स्पष्ठमामासवाड्यू॥। १३ ।। मन्यकमपि यः प्रथिन्यां तिर्द्धान्तस्या दिवृहदारण्यको क्ान्तर्यानिन्नहणवर्णत.

रुंम: संभतोउल्त्यद्वैतिनां भक्तामिति प्रश्नः। ननु किमत्र प्रचय्। माईदारण्यको-

२०८ व्याख्यासहिता-

कपतुर्दश्पर्यायेरीश्वरस्वैव सिद्धत्वादित्याशदूक्य तत्पक्ष प्रतिक्षिपति-नाऽडथ इत्या दिना। एवं द्विकोटिकेऽन्तर्याम्युद्देश्यकेश्वर त्ववद भाव रूप विषेय पक्षद्वयमधयेऽन्तर्यामीश्वर पषेति प्रथमपक्षो नैव सिध्यतीत्यर्थः । तत्र हेतुमभिषत्ते-भात्मतवेति। पूर्वपथे सणिधायां पतिबिम्ब एवाउञत्मन ईश्वर इस्युक्त्त्वेनेश्ररे शुद्धात्मरवाभावात्। एष त.

अथान्स्यमपि निराचटे-नामय इति। अन्तर्वामी ईशवरो नेत्यपि पक्षो नैव संभ- वक्षीति भावः। वत्रापि हेतुमाह-अतत्वेति। अनीश्वरत्वस्य तत्र श्रुत्या युक्त्या वाडननुभवादित्यर्थः । ततः कि तदाह-दतीत्यादिशषेण। इति निरुक्त्त्सदेद्व्याकु- सबुद्धि कंचिद्बुभ्ुत्सं प्रतीति याषत्। शिक्षितुं शासितुम्। अनुशासनं कतुमिति यावत्। विधयारण्या: प्रसिद्धा एव। चित्रदीपे पञ्दशीषष्ठप्रकरणे। कि कपोलकस्पित- मेते निरुक्काक्षेपे समाधानमभिदपुर्नेत्याह-श्ुतीति। जीवेशावाभासेन करोतीस्या-

किमत्रापि माननित्यतः पुनर्वििनटि-वार्तिकेति। चिदित्यादि। तदुकं सिद्धा- न्तविन्दौ:वार्विककारचरणमतं प्रकृत्व-अयभेव च पक्ष आभासवाद इति गीयत इति। अत्र टीका न्यायरत्नावली।आभासवाद इति। एतदभे मुल एव स्फुटि- ज्यति। आभासेति। स्वरूवतो मिथ्याभूतं प्रतिषिम्बमिति वाद आभासवादः। स्वरूपतः सत्यं प्रतिबिम्बत्वरूपेण मिथ्याभूतं बिम्बमेव प्रतिबिम्बमिति वादस्य विष: रणोकतस्य वक्ष्यमाणस्य प्रतिनिम्बवादत्वमिति भाव इति। वदेयुरवब्न् ।। ११ ॥। अथ दिड्मात्रनिर्दिष्टाभासवावं निरुक्तअरन्धे प्रोक्त्ताचार्याः कथ प्रक्रिवाद्येन

भादौ चित्रपटीनिदर्शनमिषादम्रे बटाकाशत-

वैबन्यस्य चतुविधत्वमुदिवं कूटस्थजीवेशचि- उछद्मसभिदा मृषाश्वमनयोर्जीविशयोः सवैथा॥१४ ॥ आरौ प्रकरणारग्ने। चिश्रेति । यथा चित्रपटे रष्टमवस्थानां चतुष्यम्। परन पधानि विश्ेनं तथाआवस्थातुष्टयम्। यथा पोतो बहिषिन् लाष्कितो रकितः पटः।

मटाफायमहकाली जलाकायमजे यथेति कौप स्था। आफाघ

२०९ पटाजसः स व तत्र यदार्युदकं तत्र तिष्ठतीति तथा। एसाटशं यत्मतिबिन्नसां · मतिफलिसमाकाशं च। तथा। अभ्रं मेघस्तद्गता या तच्छाय। तद्रपोदकगवमटाका- शमतिबिम्यम्। तथा। अभ्रं मेघस्तद्गता या तच्छाया तद्रूपोदकगतमहाकाश्चप- तिवि्बम्। तथा। आदिपदेष्टो महाकाशक्षेति ते तथा तेषां दष्टान्तेनेस्यर्थः ।

व्लीकृतषसकाशमहाका शजला का शाआकास्कमवैपरीत्यमेवात्र त्वयोपन्पस्तं तद्ुनि नमिति चेन्न। कूटस्थ इत्याययुदिष्टदार्टान्तिकक्रमानुसारे तत्र तथोक्तवत्। कूटस्य- जीवेशनिच्छुद्ध त्रपेति मयाSत्रोदिष्टदार्टान्तिकक्रमानुकूलमेवं दष्टान्तीकृतपटाकाशज- छकाशाआकाशमहाकाशकमस्योक्तत्वेन सुतरामनौचित्याभावांत। न चवमपि दार्डा- न्तिकक्रमवैपरीस्यं तु तदुक्ततत्क्रमेण सददात्र तदवस्थमेनेति वाच्यम्। कूटस्थे जीवत्व मथमं करपतत्वे बुद्ध एव पश्चादीश्वरस्यापि त्रह्मणि कक्पितत्वनोधसंभवात। ततः हि सदाह-मृषात्ममित्यादिशेषेण ॥ १४॥ ननु भवत्वेवमन्तर्यामिस्वरूपविषयकसंशयशालिनं कंचिद्वुमुत्सं बोदुमत्राSडब- योणां पद्धतिह्यमथापि कथभनयोरेवैक्यमित्याश्य्क्य प्रथमसरणिमनुबदति-पटो पीत इस्पादिशिखरिण्या- पटो धौतो ब्रह्म स्फुटितमथ संघद्वित इह क्षणादन्तर्यामी पुनरपि समूत्रं सलिखितः। विराड्वर्णै: पूर्णस्तदुपरि पटाभाससदशो मतो जीवस्तस्माद्भवति न तु चित्पञ्चविधता ॥ १५॥। बमम शुद्धत्वेन त्रम्मविषयकदष्टान्त इत्यर्थः। न चात्र निर्विकलपमनम्तं'च हेतुडडान्त- र्जित मित्यादिश्युतिविरोभः । तस्याः पारमार्थिकत्वाभिप्रायकत्वात्। प्रकृतदष्ठान्तादेस व्यावहारिकल्वाच । थव एव शुद्धस्य कथायामप्रवेश एवेि राद्ान्तः मानाम्। स्कृव्तिं निरुकटष्टाम्ते स्पष्टीकृतमिति यावत्। एवनेवाग्रेडपि। सषिसिसो कान्छितेनानेकचित्रनिचपेन सहित इत्यर्थः। मतः पटामाससमोऽसभकिति सहू चमातर्संम तोडस्तीत्येतत्। फलितमाह-तस्मादित्यादिशेषेण। तुरधारणे। एवं चात्र शुखू अश्न्तर्थार्मीश्वर सूत्रात्मविराडात्मभेदेन चिच्चातुर विध्यं बोषितम्। द्विवीय सरण्यां त इटस्को व् जीवेशावित्येवं निध्नतुर्विधेति प्रकारान्तरेण वदित्पनयोर्विरोष: ।१५।। एवं व्विष्येण प्रकृतपद्धत्योविरोधे प्रश्नोतिते सति सं समाधातुं प्रकतश्रीगुरः समा० श्रवायगत्तमेवाभिसुखया ते-आकर्णयेत्यादिष सन्ततिलकया- आकर्णयैक्यमनयोः शभयोः सरण्यो- पंछ्ाञ्छितत्वसदित इस चित्रशाठ्याम् ।

ग्याल्यासहिता-

पूते निदर्शनमतः क पटावमासो भूयात्पृथक्समरसस्तदिहेव जीवः ।। १६ ॥ सुभयोरभीषजगदीशानां त्रयाणांमपि मिध्याखोपपावनात्सयः सर्वोस्मैकयस्ना- रकरपाणरूपयोरित्पर्थः । शिह तु स्पहमेष ।। १६।।

पदाभासो रेखारचनमिति नैवात्र विमति- स्तथा जीव: सुत्रातक नु किल समटेरंपि, परः। भथो वर्णैः पूर्णः पट इव विराइयो निगितो जगत्स्थानीयोऽसौ तदृपि च विचार्य यत शह ॥१७॥

·पोक्षितहेतुं प्रतिपादयति -तदपि चेत्यादिशेषेण ॥। १७।। कथ शिष्पः अगिुरूक्कं समाधानमन्जीकृत्पापीश्वरविषये साश्् पवेश्याचार्यस्दी- येभितैराकक्य तम्रापि तदाशक्ामनूय समानसे-मनस्वेवमित्यादिभ्षि सरिण्मेद- भवस्ववं जीवे जगति च समाधानमुंचितं तथाऽपीशे किं स्यादिति न यदमावण्यतिसमः । विशेषस्त्वेताषान्प्रथमकथितादी शवपुपो द्वितीये तदूपं परमिव विभात्यज्ञमनसः ।१८ । वर्हि कोऽन्रापि विशेषोऽतिसमपदेन सूचित इत्पतशतं स्पस्यति-विदेपरि- स्वयुततरार्बेन । द्वितीये पक्ष इति शेष: ॥। १८ ।। नन्यत्रापि परमिवेत्यादिना ध्वनितं पल्सिदितीयेऽपीशरेकरूप्यं तरकरमामरमपे- केवार्यां तत्कथयति-योऽयमित्यादिशार्दूलविक्ीडितेन सानुवादम्- योऽयं घट्टितवसवनिगदितो मायी पुराऽस्त्यादरा- दन्तर्याम्यमिधो महेश इह धीसंस्कारसंविम्बितः। उक्तोऽसौ घनविम्विताम्बरसमस्तत्रापि चेजिन्त्यते नो भेदोस्त्यनयोर्लवादृपि परं भङ््ग्येव भिन्ना खलू१ ९ पुरा प्थमसरण्याम्। इह द्वितीय सरण्यां घटाकाशेस्यादिकक्षणापाम्। नीत्मादि। अजदुष्टिसंस्कारेषु परमसूक्ष्मेषु सम्यक्प्रतिनिम्बितः परमात्मेत्वर्यः। नथमसादुक इत्पतस्तं विशिनष्टि-पनेति। मनशब्दनाच्पं मतुवारनिकररपमदकं तत्र विम्निवं

२११

महन्परमाकाशं तेन समः । मेघाशरूपमुदकं सुषाराकारसंस्यितम्। तत्र लमति- बिम्योडयं नीरत्वादनुमीयत इति तदुक्ेस्तुश्य इवि पावद्। मनु भवत्मेवं पद्धतिद्धितयोक्तेश्व रस्वरूपानुवादस्त थाउपि किं प्रकृत हत्यन्नाउडद- तत्रे - स्यावियेषेण। निरकेश्ररवरूपद्यविषयेSपीस्यर्थः। चिन्स्ते विचार्यते, वेदनमोखकप्र- किवाता लर्पेपोर्कवादपि ईवदृपि वेश्येनापि भेदो नोऽहित। परंतु अजूस्पेव रीति- ह। भिना सश्विति म्रसिदूमिति संबन्ध: ।।१९॥ एकमेदाभावप्रयोनकविच्वारमेव संक्षिपति-रेखा एवेश्यादि तेनेष- रेखा एव घियो मताः किल ततः संस्कारमंघाः पढे ये जाता: परिघट्टिते स तु न ते कि तैः परिष्छियते।

द्वेद: कः प्रतिबिम्विताद्ृद परिच्छिने निरुक्े भवेत् ॥२।। स स्वित्यादि। परिषहितपटस्तु ते तव मते तैः संस्कारैर्न परिच्छिय्यते, अपि तु परिचडय्यत एवेस्पर्थ: । तथाऽपि कि तदाह -एवमित्याघयुत्तरार्जेन। एवं पटरेलासं- स्कारषत् । तेडवि सर्वजीबनुद्धिसंसकारा अवि।. समडीत्यादित्समष्टितुद्धिकारणत्ववि- चिश्मायामात्रस्षा इत्पर्थः । अपरं तु सर्ळमेव । तेन नान्र भेद इति भावः ॥२०।।

पत्धिकारणी भूतमाथानिविष्टवुद्धिसंस्का रनिष्ठचित्पतिबिम्म त्वामिधानाबन सर्वजीवदु-

सदित्यतोऽनयो: पायः कोदीकतावैकपमेव पर्यवस्येदयावि किमित्मेवं क्म्िकलपने ल्याशचय स्वारस्यं इपष्टयति-अवचकन इशयादिशिखरिण्या- अवच्छिओो जीवो नन निगदितो भामतिक्वता प्रतिच्छायाऽडतमासौ विवरणकदादयैरपि ततः। कथं नो भेद: स्पादिति न हदयानाकलनतो इयोरप्याहत्ये गुरुमिरियमुक्ताऽत्र सरणिः ॥ २१ ॥ मनु भमतिकृता भगवता वाचस्पतिमिभेण। जीपोऽबच्किनो सुदूग्नपण्डिन नारनेस्पर्थः । भामतिकत्बेन तन्ापि मान्यसवं ध्वन्यते। निगदिवः सप्रभ्ये साल- पत: प्रतिपादितोऽस्तीमर्प: :। अय।कि तताऽऽद-प्रतिच्छापेस्यादिना। तेनापि कि बदाह-तत इस्यादिना। नितकदेवोः। बीमस्वरपे जिनये भद: कंभ नो

1२ न्याख्यासहिता-

न स्वादपि तु स्यादेवेति षेन्न। तत्र हेतुमाह-तदयेति। तात्पर्यानिर्षारणादिति पवस्। फक्तिमाह-द्योरपीत्यादिचरमचरणेन। आाडत्यै। मादरार्यम्। गुरुनिः, भाचाये: ॥ २१॥ मनु भवत्वेषं महानुभावसंमतत्वाद्वाददयस्यापि अन्नाSडभासवादे निरुक्तपक्रिया- हमच्छकेनाऽदरणसूचनमथापि द्विवीय प्रक्रियायामक्तस्य कूटस्थस्पाSS घपसे क्ान्त- माँब इत्वाशक्क्य समाषचे-कूटस्थ इत्यादिप्रदर्षिण्या- कूटस्थस्तदपि कथं पुरासरण्यां संसिध्येद्घटखसमो न चेति वाध्यमू। यो रेखाद्यभिलिखितः पटावभास- स्तन्मात्र: शुचिरपि किं पटो न यस्मातू ॥ २२ ॥ न व सदपि पवमपि। पुरेति। प्रथमपक्षे। घटेति। घटाकाशतुल्य इत्पर्थः । एमं सिध्येदिति। वाच्यमिति योनना। तत्र हेतुमाह-य इत्यायुचरार्घेन। यो रेखाध- भेरिंखितो रेखावर्णपूरणादिनिर्मितः । एवादशः ।पटेति। पटलिखिसनरादिपरिणापि- बश्ाभास इत्यर्थः । यस्मात्तन्मात्रस्तदवच्छिन्त: पटः शुनिरपि स्वरूपतः शुद्धोऽवि म भवति किमपि तु भवत्येवेत्यन्वयः । एवं च स्वरूपतः शुद्धत्वं प्रतिबिम्नाबच्छि नयोरमयोरपीति तावुभावाभासवाद एवान्तर्भैवेवामिति भावः ।। २२ ॥। नन्वामासवादेऽतर वाधासामानाविकरण्यमपि संमतमस्ति तत्कथमित्यत भाह- मेरोऽयमित्यादि सग्परया- बोरोऽयं स्थाणुरवेत्यभिवदति गुरौ चोरधी: स्थाणुनुद्धचा बाध्या दष्ठेह तद्वत्किल समभिमतं तत्त्वमस्यादिवाकये। बाधायामेव सत्यां सममधिकरणं स्याययोस्तत्त्वमेवं गुख्स्याSडभासयोगान्भवकलनमतो बडमुक्त्तव्यवस्था ॥ २३॥ कस्पचिन्युनेछात्र: प्रस्यूष एव व्युत्थायाSSश्रमान्मन्दान्धकार एव बहिरदिसं वेगमिपुस्तत्र स्थाणुशब्दशक्ये कस्मिश्चित्पुरुषाकारपाषाणे अमाचोरोडयं चोरोऽय- पिति कोळाहलं कुर्बलेवाSSश्रमसमीपमागतः सन्ाचार्येण लोके प्रतिबोभ्यते चोरोऽयं स्वाणुरेवेति प्रसिद्धमेव। ततस्वद्वाकयनन्यया स्वाणुनुदया चोरभीर्भ्रमास्मिका बाध्या हाऽनुयजेष। इह श्रासतेऽपि तत्त्वमस्यादिवाक्ये। आविनाऽ्हं नभ्मास्मीत्यादि। उइूल्किव समुदाहतवाक्यवदेवेत्यर्थः । बाषायामेव सत्यां स्थाणुदुबया चोरुदौ मान्ठिरपत्वेन वाषितपदाभिषमिथ्यात्ेनैव निथ्चिता यथा भवति तथा सत्पद्ळक्ष्यतम्म,

स्पामिध्ि यापण।

बोधिक्यसिद्धि:। ११३

अषधारणं मृद्घट इति नीलमुत्पलमिति सोडयं देवदत इति म प्रमास्कार्यकारण- * गुणगुण्यस्यन्ताभेदाभिधापरसामानाधिकरण्यत्रबव्यावृत्तय एवेदम्। सममेकरूपद् । अधिकरणं पर्यमस्थानस्थलम्। ययोः शब्दयोस्तद्वाच्याच्यर्थयोध् स्यात्तश्वम्। एक- बिभक्तिकरवे सत्येकार्थप्रतिपादकत्वलक्षणं सामानाभिकरण्यं समभिनतमसतीस्पम्बयः। मनु-योडयं स्थाणुः पुमानेष पुंधिया स्थाणुधीरिय। अक्षास्मीति बियाउगोषा सांद- द्विर्निवर्तत इति नैष्कर्म्यसिद्धिवचनात्सांप्रदायिकोदाहरणिपरीस मिदसुदाहरणमिति चेत्सत्यम्। निस्यः सर्वगतः स्थाणुरचकोऽयं सनातन इति भगवदगचनात्। स्नानव्याङक्बो- विदूस्तमुपादायागमुपारूढं व्यादित्सन्तीरथ दिग्वस्त्ास्ता आदातुमुपाकर्षन्तम्। निर्भूत- दयशोकविमोहं बुद्धं नुद्धेरप्यन्तःस्थं सत्तामात्रशरीरं प्रणमत गोविन्दं परमानन्दमिति श्रीमद्भगवत्पादपादारविन्दुषर्णितरीत्या क्लेषेण चोरशब्दशक्यः प्रकते गोपकन्यानि- चोलचोरः श्रीगोपालः। अयं स्वबुद्धिर्थेन प्रत्यक्षः स्थाणुः कूटस्थोञ्रैतपरमासमैय चोरत्वादिबाघेन बरजैवेति वाक्यार्थविशेष लाभा र्थमेवाविरुद्स्य निरुक्कविपरातोदाहरण- स्यापि मयाऽक्रीकृतत्वादिति बोध्यम्। ननु साभासज्ञानवाची यदि भषति पुनर्वम्मशब्दस्तथाउइशन्दोऽहंपरपाची भवति तु जहती लक्षणा तत्र पक्ष इति संक्षपशारीरको केरत्राउडमासवादे बाषायां सामा नाधिकरण्यपक्षे महावाक्ये जहल्वक्षजैव वाच्या। तच श्रीमद्मष्यकारकरज़सीन- प्रभृतिसबपूर्वाचार्यविरुद्धमिति चेत्। बाढम्। अयमेव हि नोज्मर्थो वसांक्र्याल्य-

शुद्धस्प त्रम्मणोऽपि। आभासेति। अविद्यादिचिदाभासस्ादाल्यादेवेत्म्र्र ः भवकलनं जीवत्वेन संसारानुमवनम्। अज्गीकृतं भवतीति शेषः। ततः कि तदाह- वद्रेति। एवं च बन्धो येनानुभूतः स एव मोक्षभागिति शकादयो प्रकासस- शनादन्ये सवन्ञा बद्ा इति न भागध्यागलक्षणानेकजीववादाभ्यां संसिष्यतीस्वि- प्रायः। विस्तररत्वत्र वक्ष्यत एवामे बळमुकव्यवस्थोपपठावाभासवादमसाय एवीं होपर्यत इति दिक् ॥ २३ ॥ * ननु भवस्वेवमाभासवादे बद्मुकव्यवस्था तथाउप्याभासकक्षणमेव यसुरा उत्तए। आभासत्वमपि व विम्बनिन्नसत्वे सत्येश्षत्सम परिभासमात्रतैवेति। तत्र विम्वेस्यादिया तावदामासस्पापि प्रतिनिम्मत्ममार्थिकमायास्येव। परं लेतावानेय विशेषोऽदत्यामासम-

२७-२

२१४ व्याख्यामहिता-

कवनाक्कडते-नन्विश्यादिस्ानुवादं प्रबोधितया- ननु विम्बचिदैक्ययोग्यता

प्रतिनिम्बत एव बिम्नता यदि बेसर्हि परस्पराश्रयः ॥। २४।। नक्षरांयस्तु लक एव ।। २४ ।। मयोक्शजैब विश्मरणैकमूकिका बतः प्रागेवाSउभासकक्षणकथनान्यवहितोत्तर- जेब मया, अथ सा प्रतिनिन्धता मता बत विम्बैक्यकृते तदर्हतेति प्रतिबिम्बळक्षण-

वबभीप्सद्द्विमतेऽपि बिम्बतेत्युवरार्ष एव संक्षिप्तमस्ति। तन् बिम्वतारथां प्रतिबिम्बप्रयु रल्वानुकके रुपाघिसांनिध्याभिधस क्षण स्यापि निर्दोषसुक्ते म्षे्यभिसंधायार्ड. चर्य: का- राम्वरेनेब बिम्मं लक्षपति-पदीथेत्यादिभु बंगप्रयातेन- यडीयप्रमा स्वप्रयुक्तं अ्रमं नें प्रवाधेत तदिम्पमारादुपाधेः। स्वधर्मोद्यदारोपकत्वं द्वि तश्वं मृखादौ त् तद्दृश्यते दर्पणादेः ।।२५॥ पदीयेति। विषयतया यरसंबन्धिनी प्रमा। मरात् समीपे। उपावेरदर्शादिरू- पनिमिचात्। स्वप्रयुक्क अ्म न प्रबाधेत। पूर्वार्धे स्वपदमत्र लक्ष्यपरिचायकमेव न तु विम्बाभिधायकम्। तेनात्र नाऽत्माश्रयः। यद्विषयकप्रमायां संनिहितोपाघिनि- मिच्वकस्वप्रयुक्तभमाबाघकत्वं वत्वं बिम्बत्वमित्यर्थः । नन्वेवमपि लक्षणकुक्षिनिक्षिप्तोपाधेरपि कि लक्षणमित्या काकृक्षायां तत्संक्षिपति- लववर्मेत्यादित्ृतीयपादेन। सबो मुकुरकाश्मीरादिः। सस्य उधन् प्रकट एतादशो यो वर्मः मत्यक्मुखत्वारक्तत्वादिस्तम्। अत्र मयूरव्यसंकादिषत्समासः। आरोपयति स था तस्य भावस्तथेत्यर्थः । हिरषधारणे। आरादित्यत्रा्यनुक्ृष्यम्। संनिहितयो- म्यवस्तुनि स्वपरत्यक्षधर्मारोपकत्वमेवोपाधित्वमित्यर्थः । तदुदाइरति-मुखादावित्यादि- वेषेप। दर्पणेति। उपाधित्वमित्यार्थिकम् ॥२५॥ ननु मवत्वेवमुपाधेर्मकारणींमूतस्य लक्षममथापि भ्रम एवाउडदो सामान्यतः कविविष इत्याशख्क्य सोदाहरणं वं विवृणोति-सोपाधिक इत्यािससे ( षडि)नद्रव भानि :- -

बोधेक्यसिद्धिः । २१५

मोपाधिकोऽथो निरुपाधिरेवं श्रमो द्विधाऽऽय: प्रतिबिम्ध एव। अनयाऽपि चेकः करणैकदोपा- म्जातस्तथाऽन्यो विषयेकदोषास् ॥ २६॥

उपाधिप्रयु क शोपाधिकम्र मज्ञान संभावनान्नितपाषिकअ्र मज्ञानस्यापि सोपाचिकश्रम- मानैकायतसंभवज्ञानत्वादिति भावः। ततः कि तदाह-एवमित्यादिमा । मन्वाघंस्थ किमुदाहरणमित्यपेक्षायां यदर्थमयमुपन्यासस्तदेवेत्यर्थशेषेण समाधचे-माव इत्यादिना। ननु द्वितीयस्य निरुपाविकमस्य कतिविघस्मित्यत्राऽडट-ननम

ननु भवत्वेवं निरुपाधिकअ्रमस्य करणैकदोषजत्वविषयैकदोषजत्वाभ्यां दैविभ्यम- धापि फिमाद्यस्प लक्षणमित्यपेक्षार्यां तत्संक्षिपति-आध इत्यर्धेन- आद्यः परोक्षप्रमया निरस्ते तश्वेऽपि चादोषमिह प्रतीत: । तिक्ो गुडो द्वो शशिनौ घ पीत: शक्खः सृषिर्भास्वति वंशसर्पः ।।२७॥ परोक्षप्रमाषाषितत्बेऽपि याषत्करणदोषं भासमानस्वं निरुपाधिककरणैकदोषजन्य- स्वमिति तक्कक्षणं पर्यवस्पति। तमुदाहरति-तिक्क इत्याधेकेन। विक्तो गुड इत्याथ- नुभूते भ्रमेऽनुभवितुश्चैत्रस्य रसनेन्द्रिये सति पिवदोषदूषिते यावसद्दोषोपशमं देश- भाषया कटुरेव सुरगिरा तिक्तो गुडः परतीयत इति प्रसिद्धमेव। तन्र पूर्व स्वयमप- रोक्षभमया शतशः समनुभतोऽपि मचुरो गुरस्तथेदानीमन्यैनिर्देषैराषेः सहलषा मधुर एष गुष्ट: समुपदिश्यते। तथा परोक्षममया तस्य तिक्तत्वे वाधितेऽपि यावत्पिया- ए्परसनेन्द्रियदोषं तत्प्रतीतिस्तु वर्तत एवेति लक्षणसंगतिः। एवं चक्षुर्दोषजन्यमपि तमुदाहरति-दौ शशिनावित्वादिशेषेण। तदाहुर्भाष्प- फारचरणारविन्दपरागाः-एकश्द्रः सद्वितीयवदिति। ननु पीतः शङ्ग इति अमस्तु सोपाधिक एष। कामलादिदोषान्नेत्रस्थित पित्तपीतिम्न एव शङ्क आरोपात्। तदुकमद्वै- तसिद्धौ प्रतिबिम्बनिरूपणे-नन्वविवादस्तावद्ेदसाक्षात्कारे। अन्यथा त्वयाऽपि कस्य अमत्वयुच्पेत्। न च भेद भेवकं च साक्षास्कुर्वनभेदं साक्षास्कुर्वाणो इष्ट इति नेज।

व्याख्यासहिता-

स्पन्जी कियते। जनुभवस्य दुरपहवत्बादिति। सस्मास्पीतः शङ्क इति भ्रमः सोपाधिक पबेति प्रकृते सस्य निरुपाधिश्रमको- टबन्तर्गतकरणैकदोषजातकोटिकत्वमुक्तमसांप्रदायिकमेवेति चेत्सत्यम्। अद्वैतसिद्धे- रामूखचूंड त्यैधानाकलनात्। तथा हि। तत्रैव। वस्तुतस्तु भ्रमे न सादश्यापेक्षा- नियमः । निरुपाधिकेऽपि पीतः शङ्क इत्यादौ व्यभिचारादित्युक्तम्। विवृतं चेदं गुरुचन्द्रिकायाम्-निरुपाभिकेऽपीति। न च पीतः शङ्क इत्याबौ नेत्ररश्मिसंस्पृष्टपि- रद्टम्यस्य शङ्कादौ संसर्गातदीयं पीतत्वमनुभूयमानमारोप्यत इति सोपाधिकाध्यास दवायमिति वाच्यम् । एतत्कल्पनायां मानाभावात्। परम्परासंवन्वेन लोघनगोलकावच्छित्नतत्रस्थपि- सादिदोषाणामेव शङ्कादौ स्मर्यमाणपीतत्वादिभ्रमहेतुत्बस्थैव युक्तत्वात्। अन्यथा पुरुषन्तरेणापि तादशे पिचस्य शङ्कादिस्थस्य अ्रहणापचेः । यदा यन्नेत्रस्थं तदा तस्तेनैव गुद्यत इति नियमकल्पने गौरवादिति। किचाद्वैतसिद्धावेवात्रैव विषयेऽि- मअन्थे विवरणमपि संमत्या उपन्यस्तम्। तथा चान्यतः संस्कारोद्ोधे सादश्यम- नुपयोगि। तदुक्तं विवरणे -निरुपाधिकश्रमकार्यदर्शनमेव गुणावयवसामान्याभावेऽवि केतफीगन्वसहशः सर्पगन्ध इतिवत्सादश्यान्तर ना शङ्पीतिमादाविव कारणान्तरं षा कर्पयतीति। तस्मारपीतः रक्क हत्यादिश्रमो निर्षाधिकः । सुषिरिनि। तदुक पञ्चपादिकायां शीमत्मद्यपादाचार्यचरणैः-तद्यथात्पातिकः सवितरि सुषि्यथा वा माहेन्द्र जालकुशलेन मासादादेनिगरणमिति। एतेनाप्रिमार्घोक्तवासबजालपदं व्याख्यातम्। वंशेति। मागार्जनादि कौसुकप्रन्थ विशेषप्रसिद्ध तैळर्वीतकापा ञ्पिशेष साषितप्रदीप प्रकाशाबच्कि- पः स्मेडपि नेणवो यावचत्पकाशं पश्यतां सर्पा पव प्रतीयन्त इति प्रसिद्धमेष

के शोण्डकं नौस्थिववृक्षयानं गन्धर्वपूर्वासवजालमुरूयः। अमयोऽप्यधिष्ठानमिति प्रबाध्य-

केशोष्ट्रकमिति। सौराळोकाभिमुखं गतेनाङ्ुलीभ्यां स्वनेत्रयोः प्रमार्जने क्रियमाणै सथक्शुरूमालने पुश्तः शिख्त्रिपित्सशसं प्रतीयते यस्तस्पैव शाख्े केशोण्ट्रकमिनि अमाविशयेषस्य संक्ञा। नौस्थितेश्यादि: नावि नौकायां स्थिशस्य देवदसादेनोंकाया

वौधैक्यासैदिः। ११७

यच्कन्त्यां सत्यां बीरस्था एव वृक्षादयो गच्छन्तः प्रतीयन्त इति म्रसिद्धमेव। गन्पर्वेति। शरत्कालिकाओ्रेषु विचित्राकारवर्णेपु वालकक्पितगन्घर्षनगरश्रमोऽपि डोकादिप्रसिद्ध एव। एवं वासवजालमिन्द्रजालं मन्त्रश्ासो प्रसिखूमेन। सुरूय- पदेनाSSदिपद पर्यायी मूतेनैवंजातीयकान्यपरभ्रमजातान्यप्यत्र संमाधाणि। न चौतपातिके सवितृच्छिद्रदर्शने कथं करणदोष जन्यभ्रमस्वमिति वाच्यम्। द्रहुरेव

केडपि नयनविषर्यासहेतुर्व्याख्यातः। एवं करणैकदोषजं निरुपाधिकअ्रमं ससुदा- हत्य विषयैकदोषजमन्त्यं तमभिषातुं पुनस्तथैव भिनत्ति-मन्स्योऽपीत्यर्वेन। अवि- हानेति। भ्रमोपादानाज्ञानविषयतं सधिष्ठानत्वं तद्विशिष्ठविषयणी या मितिः नमा बया ये प्रवाध्यनाइयत्वे तयोयों मेदस्वस्मादित्मर्यः ॥ २८॥

र्निरपानिकअमयोर्भष्ये प्रामभिकमुदाहरति-चित्र चेत्पादिना प्रथम इत्पन्तेन- चित्रं ब रक्त: स्फटिको मृगाम्वु मेषेषु गच्छत्मु गतिर्हिमांशो:। शोणेन्डुमुखयः प्रथमोऽत्र चान्त्य: संवाद्यर्संवादिभिदा द्विषेव ॥ २९ । चित्रमावेख्यं मित्त्यादी निर्मितं प्रसिद्धमेव। रक्त: स्फटिक इत्यादि। इदम ्पुम- पैतभिख्रावेव-एवं स्फटिककौहित्यस्पोपाधिसंनिधानसाधकत्वं च। न व गैहिलं स्फटिके न मिथ्या, किंतु धर्ममात्रप्रतिनिम्ब इति न पथगुदाहरणमिति वाध्यम्। धर्मभूतमुखादि नैरपेक्ष्येण तद्धर्ममूतमुखादिप्रतिनिम्बादर्शनाद्। प्रतिनिम्बस्यान्या- प्यवृत्तित्वनियमेन लौहित्मस्य स्फटिके व्याप्यमतीत्ययोगाच्च। गौहित्ये स्फटिक- स्वत्वारोंये तस्ष्य प्रतिबिम्बत्वम्। स्फटिके लौहित्यारोपे तु तस्प मिष्यात्वमिति विवेक: । स्फटिकमणेरियोपधाननिमित्तो कोहितिमेति कोरिविम्मो मि्यातं दर्षित मति िम्बसत्यत्ववादिभिः पञ्चपादिकाकृद्विरिति ।

वित्यर्थ: । मेघेष्वित्यादि। देवात्पाश्चात्यवातेन मेघेपु प्राची गच्छत्स सत्तु पठिक्षणं सैरावृत त्वविवृतत्वाभ्यां द्रषटरष्टया चन्द्रोऽपि प्राची गच्छतीव मतीयते। सोऽप्ययमचि- हानमिति मसाध्यविवयैकदोपजो न्रमः । कोपेति। संज्यायगाज्यनश्रीजा २८-१

व्यारम्पासहिता-

विदरुण: प्रतीपतेSसौ अ्रमो निरुक्तजातीयक एव । मुख्यपदेन नीलं नमः शुअं नम इत्यादिर्वोष्यः। अत्र लोके। प्रथमोऽविष्ठानमितितः प्रबाध्यो निरुपानिको विषयेकदोषजो अ्रम इत्पर्थः । जन्त्यो विनाश्यः । संबादीन्ादि॥२९॥

रत्नप्रदीपप्रभयो: प्रवृश्या रत्नैकबुद्ध्या यदि रत्नलाभः ।

भाविना मुकुरे कान्ताप्रतिबिम्बे तद्दियोपसृतस्प निकटे तलाभः । बरमोऽ- बंबादी। अपरो नाश्यः। रुमुदाहरति-रज्ज्वत्यादिग्निपाधाऽनन्तरेम।।३०।। स्थाणः पुमाओो दशमोऽहमस्मि राधेय इत्यादिरनम्तरूप: । द्वैतभ्रम: केवलमोहजम्यः कथं गुरो स्यादुपपत्र एपः ॥३१ ॥ शिह तु स्वहमेय। तत्रायं संग्रहः। सोपाषिः प्रतिबिम्न पव निरुपामिदुंशर- हपाडिम: । पीतः शक्ल इद्ास्ति दुष्टविषयोद्भूम्षित्रमाबाषितः । संवादी मणिदी- पिती मणिषिया तत्पापणे स्याद्विसंवादी शुक्तिमुखामि(म)ताषिकरणे रूप्यादिरूपस्त-

चिम्पः वडते-ह्ैतेत्यायर्षेन। एव साक्षिप्रत्यक्षः ।३१।। एवं शिष्पाशब्ामाचार्य: सिद्धान्तानुगुणकर्वेन समाचिरसुरप्यर्जमज्री करोति-सस्य-

सत्यं संविदि मोहमात्रअनितो नेयं प्रमेत्यादिको रट्टो विभ्रम इत्यसावपि तथा संविद्भ्रमरवान्न किसू। वैचित्र्यं भ्रमहेतुपूक्तमिति तम्नैयत्यमंशन्यता व्यक्ता श्रीमधुसूदनप्रभृतिभि: सिद्धान्तविन्द्वादिपु॥३२।। तदेव समाधानं स्फुटयाते-संविदीत्यादिना। संविदि सामान्यतः सर्वसाधारणे ज्ञान- रक्षणे विषय इत्यर्थः । हयमयं घट इत्यादिवृदिः। प्रमा न बथार्थानुमवो नैव मक्तीत्पादिक: कस्यविद्देवशवस्य। मोहमात्रेति। सह वेचित्य इवि स्मरनास्-

बोधैक्यसिद्धिः ।

धारणात्मकान्तःकरणवृत्त्येकनिर्मित इति याबत्। एतादशो विभ्रमोऽ्यथार्थानुभयः । रहो कोके शतशाऽनुभूतो पथाऽस्ति तदूत्। भसावपि प्रकृतस््वच्छाद्टितो द्वेतभ्रमोऽवी- त्यर्थः। तथाऽनादिभावरूपमुलाज्ञानळक्षणमोह्मात्रजनित इति यावत्। संविञ्ध मलान्न नमति किमपि तु भवत्येवेत्यन्वयः । मनु रष्ान्ते हेतो: स्वरूपासिदधिरेव। जीवन्मुकस्पैकशरीरैकजीववादालप्द्ृि सृष्टयश्नीकृत्य सर्वासामपि चित्नवत्तिरूपसंबिदां अमत्वात। एवं नास्तिकेष्वपि सन्य- वादिनां विज्ञानवादिनां च तत्र तथात्वस्यैव संमतत्वाच्ेति चेज। सुमुसो: ग्रुद्धपै- दिकस्पैव प्रकृते प्रष्टत्वेन तद्दृथ्या न्यवहारे भट्टनयाजीकारेण तद्रीत्यैय समायातु-

बोस्तु तेन भट्टादिमतपरिशीलनतः पुरैव तृणीकृतस्नाम। म च मोहमात्रेत्यन्न मात्रचः सामउयन्तरव्यावर्तकत्वमयश्यं वाच्यम्। तब न संमषति। सर्वस्यापि अमश्य रज्जुसर्पाशुद हरणेवु मन्दान्घकारस्थितत्वरूपविषयमा- अदोषजन्यत्वस्यैव पीतशड्लायुदाहरणेषु करणमात्रदोषजन्यत्वस्य प टटेः । तक्ष्मा- द्विपयादिदोषजन्यव्वस्थापि अमे उष्टस्वेन प्रकते मोहमात्रेति मात्रजनर्थक एवेति बाच्यम्। सर्वे ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तं प्रफारे तु विपर्यय इति मीमांसकसिद्धान्तेन संवि- सपदशक्ये ज्ञाने स्वप्रकाशत्वेन विषयदोषस्य करणदोषस्य व कालन्रयेऽप्यसंभावित- तथा नेयं प्रमेति व्यवह।रात्मकअ्रमस्य केवलमोहजन्यज्ञापनार्थ तत्सार्थक्पात्। अन्रायं प्रयोगः । इयं संविद्प्रमेत्यादिको व्यवहारः । मोहैकमलकः । संविद्ध- मल्चास्। संविदन्तरविषयकतद्व्यवदारवदिति दडान्तसिद्धौ सत्याम्। द्वैतअ्रमः । मोहमात्रमूळकः। संविन्धमत्यात्। इयं संविदपमेत्यादिसाधितसंविन्मवदिति। तदुकं संक्षेपशारीरके-विषयकरणदोषाज अमः संविदि स्यादपि त भवति मोहास्केवळा- देवमेष। भगवति परमार्मन्यद्वितीये समस्तावयमतिरियमस्तु आन्विरज्ञानहेतुरिति। ननु भवत्वेवं संसारत्रम सोपाधिकादिमदुपन्यस्वपंश्रविधभ्रमसामग्रीविलक्षणमो- हमात्रसामश्रीजन्यः संविद्द्रमत्वावधापि तदितरः सर्वोऽपि भ्रमस्तु निरुक्कपन्नविषम्- मान्यतम प्वेति नियमस्तु स्यादेवेति चेन। सांप्रदायिकैः पूर्वाचार्येस्तवानन्स्यरयैय सूचितत्वादित्पभिसंबाय तथात्वे श्रीमन्मधुसूदनसरस्वतीसंमति संग्रथयति-वैचित्र्पमि- स्थायुवरार्षेन। तदुकं सिद्धान्तविन्दौ-ननु नीरूपस्य निरयमबस्पाउडरमनः करम प्रतिबिम्य इति चेत्काSत्रानुपपचतिविभ्महेतूनां विचित्रत्वादिति।

न्याख्यामहिता-

अयमर्थः। अत्र नीरुान्येत्येवोके नव्सरूप तत्पतिबिम्बनाई यथा मुखादीत्य- न्वयव्यासौ सत्यामपिदत्मतिविम्बनायोग्यं तदरु मित्ति व्यतिरेकव्यातिर्न मवति । अ दर्शेना SSभासनी लिमप्रतिबिम्बे क्षणेन तदिम्बीमूते निरुक्नीलिमनि प्रतिबिम्बन- योग्यत्वेऽपि रूपाभावस् रुररततलेन तत्र व्यमिचारासननिरासार्थ तां न्याततं विहाय निरवयवस्येत्युक्तं तत्र यासवयर्य तत्मतिविम्बनाह यथा मुलादीत्यन्वयव्याप्तावपि यद्यत्प्रतिबिम्बनार्ए तनिरयनिाति व्यतिरेकन्यात्ती बायो प्रतिबिम्बानर्त्वेि निरवयव्वाभावेनत व्यभिवारसदर्थमुभगम्युपास्तम्। तथा च यत्र यत्र सरूपलवे साववयत्वं तत्र पतिविम्बाईिसें पन्नुख स्वेन प्रतिबिम्बानर्त्वं तत्र निरवयवस्वमिति वतिरेके्य से व्यावतमा नीरूगन्य निरवयवस्याऽत्मनः प्रतिबिम्धो न युक्त इति। अभृतियवेनाउडचाषनवर संगरबते। तब स्वयमेवान्वेष्यम्। विस्तरभयामेह प्रपष्वते। ्यका धोतिताउीति संबन्यः। जादिना त्वाचार्या- न्तरमन्थः ॥ ३२।। एषमाभासवदं प्रारमिक रमाध्य अकुतशिष्य एव पुनः शहते-आस्तामेषमि-

आस्ताभव तर्वाप गपिता यत्त्र माण्डूक्यवाक्ये जीवा विश्वमसूतय हमें तेत्र सिश्ब: क इछः। नवाडडमासी जनकविरसलपि कुटस्य ए्यॉं विक्षिप्तत्वंदिति विजनम भारततिर्थि आह ॥ ३३॥ एवं निरुकाचायोंकिपकारेण अमगाइडनन्त्यगातां भवत्वथापि। येडन माण्डू कयवावये। विद्ात किशेगरुम अेर्दहन्ण्यगरमी इत्पर्भः। एवाडसाः। इमे प्रोदाशृतोपनिषत्पसिद्धाः। जीवा सन्ति। तत तेषु मब्बे विश्वः स्थूलदेशावच्ळ् ऋजागदवभत्रअिरेप क सि मनाः। ननु कोडज संदेह इत्पत्राड- नैवाउडमास इतादिना। अमरुतिदामार हेदुः। जनकेति। एवं तई मवतसी कूदय संते चसदप नमोह गोपीत्यादिना। तत्रापि हेतु :- विक्षि- पत्वदितित्कि पक कदद-पतीत् विशषण। इति तदुक्कशड्काप्रकारेण विमनसं संदिहानं कचिन्दराक्ध परति। भारतीतीर्थनामा सृष्विदीपादिनयमकरणी फर्सा आचार्य:। आह वक्ष्यमाणमर्भगवोचदिति संबन्धः ॥३३ ।। किं तदित्यपेक्षायां तद्विशद्यति-नम्मानन्द इत्यादिसाघरया- ब्रह्मानन्दे हि विश्वपरुतय उदता: षदचितो व्या्टिमुर्या- स्तमान्यशोपरसतु स्फटतरसुचिता: पत्च जीवास्मतोडं्बा।

पापेक् पासेद्ि: । २२१

लुदद्ा स्पारमप्तर्मी चित्रिप फलति ततोऽमुक्कमारपूर्वपूर्व बिष्यं तेनोतरं तु प्रतिक्ठतिमणवरस्फाटिकादो करण्डे ।।३४।। 4

उर्मपदेनाSSयर्यकेन समष्टिविद्अहः। उदिताः कथिताः कमाद्विश्वतेजसमाश- विराट्सूत्रात्मेश्वराभिषा: समुपदिष्टाः सन्तीत्यार्मिकेनान्वयः । ततः कि वदभि- पसे-तत्रेत्यादिना चिदित्यन्नेन । पर्यवमितमाह-तरिव्त्रित्यादिशेषेण। ततो हेतोः।

कविराादिन्रिविधेषु चोपानिष्बिति यावत। सप्नमी चित्फलति प्रतिफळतीस्पनु, कृष्य योज्यम्। फकेतं कथयतिपूर्वपूवमत्यादिना। तेन प्रतिफलनेन । पूर्व पूर्व स्फाटिकादो करण्डे मणिनसवनमरटिम्बसुसर5 प्रतिक्रतिप्रतिबिम्यं व स्यादिति संबन्ध: ॥ ३४ । उकरहानतं स्पष्टयति-रत्नमि्त्यादिशार्द वविक्रीितेन - रतनं स्वपभमेकमरत विहिन चललालकाचात के शूर्भ चारुकरण्डक नदांप चद्र कथ तत््फाटिके।

तत्तवुव्यष्टिसमष्टजीवाबगमे बह्म स्वर्यं नश्बरः ॥ ३५ ॥ सदपि निरुक्तं रत्नविशिष्ट काण्डकमि। उपगतो देवदत्त इति शेषः । दाहा- न्तिके योजयति-तद्धदित्यादिवेषेण। अीति। विश्वादिपज्नीवाना बिनेकेन निथ्यात्े सतीत्यर्थ ॥ ३५ ।। ननु सर्बेडपि पूर्वाचार्या: सांप्रतिकाश् सन्यासिन: पारमहंम्योतरं मुमुझुं प्रति मणपमेबोपदिशन्त्यतस्ज्जपाविनैव मम कवल्यं भविष्यत्येवेवि किमपरविव्यारेणेति

पणवमुपदिशन्ति न्यासिनो देशिकेशा स्तदलमितरचिन्ताजालतो मेडय मुकरयै। इति गतमतिमूचुर्गोटपादा: शमीश: छतललितनिबन्धा: किंच माण्टृक्यशाखे।। ३६॥ पयोक एवाSडचार्य: प्रकृतशङ्कासमकक्ष कंचिन्युमुक्षुमुददिश्य माण्ड्रकयोप- पनिषदि इतकारिकात्मकानबन्दा श्रीगोडपादामार्ण: समःयपुरि्याह्-हतील्याय- १८-२

२२२ न्यार्यासहिता-

चरारजेन। इति प्रायुकस्वच्छड्कासममेव। गतमर्ति मष्टप्रेक्ष कंचिन्मुमुं प्रतीत्यर्थः। शमीक्या: संयमीन्द्रा इस्पर्थः । एसाउशाः । श्रीमद्गौउपादाचार्याः सपदि वक्ष्यमाण- रीस्मेति द्रेषः । ऊचुः समादाधर इस्पन्नयः ॥ ३६ ॥ किमूचुरित्यपेक्षायां तत्संध्चिपति-विराडित्यादिशिखरिण्या- विराट्मन्राष्यक्त: प्रणवगतमात्राभिरमितः सहालं विश्वादीनपि किल विलाप्य क्रमवशान्। तुरीयो विज्ञेयः परमसुखरूप: श्रुतिमतो गतद्वैतः प्रोक्तः सपदि परमात्मा शिव इति ॥३७ ॥ विशाट् समिस्थूकशरीराभिमानी मिदासमेत्वर्थः। सूत्रं सम्टिसूक्ष्मशरीराभिमानी र इति बावत्। अग्यकं समष्टिकारणशरीराभिमान्येव एव। स च तथ तमोति बंदूः। तैर्बिराइढिरण्यगर्मेश्ररैः सह । प्रणवेति। ओंकारसंबन्धिनीभिरकारोकारमका - रास्यमात्राश्दवाच्याययवव्यक्तिभिश् सहेत्यर्थः। भभितः समन्वाङ्कागेन। विश्वा- वीन्विश्तेनसम्राशारूयान्। जाअदायवस्थाभिमानिनो जीवानिति पावस्। कम- पश्ादनुक्रमेण। अळंमावनोत्कर्षेण निरवशेष पथा स्पाचथा। विकाप्य किल। ऐकव- भावनबैकीकृत्यैवेत्वर्थः । तुरीय इत्यादि स्पष्टमेव ।। ३७ ।। ननु चित्रदीपादिविचारे प्राक् कूटस्षो म उक्क्: स एव जीव: कुतो नोष्यव इवि कयमानं मकतश्चिण्यं प्ति श्रीगुरः समायचे-कस्थ एवेत्यादिवसन्ततिलकया- कूटस्थ एव न कृतो भविताऽत्र जीष- स्तत्राप्यपाधिवशतांशलवस्य सरवातू। इत्यादिसंशयवशं प्रति भाष्यकार: श्रीपादपन्मपरमाणव आहुरेवम ॥३८॥ ममु कुलोउस्प जीवत्वशद्देत्यत्रा Sऽह-तत्रापीत्मादिद्वितीयपादेम। उपाभीति । उपाये: स्वधर्मारोपकलक्षणस्यान्तःकरणादेया वशता आधीनतं सस्य पोंडश: मात्र- सामपोजकः। सुपुप्तमवच्लेदेन विलीनाग्तःकरणादिकारणवादातम्यापजयित्त्वरूपो वि- भागविशेषस्तस्य लवस्तत्साक्षित्वोपलक्षितचित्स्वरूपस्तस्येत्यर्थः । भाष्येत्वादि । एवं वक्ष्यमाणरीत्येत्यर्थः। अपरं तु सरलमेब । अत्र शत्यादिपूणार्थमेय। एवं च स्वाड-

बोधैक्यसिद्धिः ।

यो हग्दश्यविवेकतोऽत्र फलितः कूटस्थ आत्मा म तु स्यान्जीवः परमार्थतः स्वपनतस्तस्मिंस्तु यस्तैजसः स प्रातीतिक एव जीव उदितो जागरत्ययं चेन्नवे- द्विश्बारूयो व्यवहारतो निगदितो जीवः परस्तन्निधा ॥३९॥ य। अत्राद्वैतस्ाये। रगिति। रूपं हश्यं लोचनं हत्तददूष्यं द्रष्ट मानसम्। दृश्या पीवचयः साक्षी रगेब न तु दश्यत इति सुप्रसिद्ध भ्रीमद्भगवरपादकृतपकरण- विश्ञेषत इत्मर्थ: । फलितः पर्यषसनः । आत्मा कूटस्थः । अयोघने शैवशङले बीराजे कुंटमखियाम्, इत्पमरात्कृटपभिर्विकारेण स्थितः कटस्य उच्यत इत्पभियु- कोकेशयोघनवनिर्निकार इति याषत्। स तु स एव। परमार्थतः पारमार्िकः कूटस्थन्रस्मणोर्भेदो नाममात्राउते नहीति वचनादद्वैतज्रम्मामेदयोग्यतया वास्तविक इत्र्थः। स्यादिति संबन्धः । तस्यैव मुक्तिभागित्वादिति भावः । मन्यस्य पारमार्थिकजीवत्वेऽन्यः प्रातिभासिके: व्य.वहारिकश्च स वाध््य रवेस्षा- फाङकापामाह-स्वपनव इत्यादिना व्यवदारत इस्पन्तेन। स्वपनतः स्वप्रावस्थमा। ·पुनस्तस्मिम्कूटस्थे वस्तैवसः स्वप्नप्रयोजकपचार्यतेजःक्पितः स इत्यादि स्वह्टमेय। उपसंहरति-निगदित इतिप्रभृतिशेषेण। तक्तस्मादुक्क्कव्यवस्थालक्षण- रकारणात्। परः परमात्मैय। पूर्वोक्तस्व प्रकाशरत्ननो कारक्कसितफा चकरण्डफप्रयह्- हान्तेन। त्रिया पारमार्थिकादिभेदेन त्रिपकारक एव जीयो निगदितः प्रतिपादितोऽ- स्तीति पोजना। एवं चोक्तशड्का त्विष्टापतत्यवळम्बनेनैव प्रयुक्तेत्याकृतम्॥ ३९॥

ईशस्तु मायाप्रतिविम्ब एव समीहितोऽर्थादिति बोष्यमार्यैः ॥४०॥ ईज्वेत्वादि पूमार्थम्। शिषं तु स्पष्टमेग ।। ४0 ।।

इति दम्तिमिता: प्रदशिताः प्रतिबिम्बश्वरवाहिनां नया : हरमूर्तिवदेकरस्यतो बत पक्षाः सकलाः सता मताः ॥४१॥ इति प्रतिबिम्वेश्वरवादिमतैक्योपपाचिः ।।

व्याम्यासाहता-

दभ्सीति। अष्टदिग्जपरिगणिता इस्पर्थ: । वतेत्युक्तेकरस्यलाभहमें। हरेति।

ट मर्कमेम ॥। ४१ ।।

एवं अतिबिम्बेश्शवादिमतेक्पापपसिमाकर्ण्ये अफवशिष्य एव स्वाचार्य प्रति वि-इंसोऽपीस्पा दिशार्टलविक्ादिनेन -. वेश्ञोऽपि प्रतिबिम्ब गव यदि चहपातसतन्त्रः कर्थ रवापाध्यृच्चतयाऽपि नह्यनपूनस्वाहक्म चिन्तामणो। किचोपाधिनियामकांडप क इह स्यादिन्यतिव्याकलं विशे पत्यवदन्मुदा विवर्णाचार्यास्त विम्बेशताम्। १॥ भो उरवरशिरोमणे। इशोडपि परमेश्वरोडप अापिमा शीवस्य प्रतिबिम्बस्े- आस्वातन्डयेपि जीवत्णादेव न अतिः, पत्वीश्वरम्य रनुितमू्यते। तदेव विशदयभािपति-प्रतिबिम्न पवेत्यादिना। पि प्निबिम्ब पव वेतर्वि स्वसन्त्रः कप भूयासपि तु नैव स्वतन्त्र स्यातू। सर्वत्र मुखपतिविम्बादी बिम्यपारवन्त्रयस्पैय

नम्पीश्वस्य प्रतिबिम्वत्वषि सुदुपार्षेमेदागायाया: पव्मविचित्रशक्किमत्वेन सिविम्बस्ष्य तत्य भकतु स्वातन्तपमित्याशब्य्र निचित्रशकिमत्वमुपा्ष प्रतिबिम्ब स्वातन्डमाचाने सपयोजकमेष। स्वसंपार्थनमान्रेण सघः सर्वेद्दानदक्षे स्कान्या- िपुरणमसिदे चिन्तामण्यारयरत्नविशेष समारबेऽपि सस्मतिविम्बितवस्तुम:

अस्नी प्रतिबिग्बः । ताह्टकू रमतन्त्रः । चिन्तामणाषपि प्रसिद्धरत्नविद्येषेऽषि। नधयघदः दिरवधारणे। जैव निर्णीतोडस्ति यतस्तस्मास्मतिनिम्वस्पोपाषिमहत्वेउपि वेब स्वातन्त्र्यमिति संबम्भः । प्रतिबिम्वेध्वरवादे दूषणान्तरमप्याह-किंचेत्यादिना । यदि मायपुपाषा प्रतिबिम्ब एवेशरसव कपाधिनियामकोडपीड संसारे क: स्पाचसन सृपाभिपरवम्प्रत्व'दन्यस्य निम्नीसूत चैतन्पश्य व शुद्धरथाश्रीकारेण तदमावाथ न कोऽि सयािति बोजना । तः किमत्र समाधानमिव्यत बाह इतात्यादिद्येषेण। इति स्वदुकतद्वारीत्वेय। मांेष्याकुकं परमतिककम्। विप मुम्युं आालणं मति। प्सक्यो वेळलण्पार्य: ।

वोषेक्यसिद्धि:

विषरणेवि। प्रकाशात्मश्री चरणारूयाः श्रीमनविवरणकारा इत्यर्थः । विग्वेलि। बिम्बे- ·श्रश्यादमेव। मुदा हर्षेणैव। अवदनाहुरितियर्थः। पुतेनोकमेश्रातिक्ययसंतोषो व्यज्यते ।। १ ॥

अज्नाने प्रतिबिम्ब एव तु मतो जीवोऽस्य कार्ये हि व्यक्तिस्तस्य विसत्वरऽवि सवितुस्तेजस्थसी दर्पणे। रष्ा ततूद्मुष्य रूपममलं मुक्त्यन्वपीष्ठं ततो मिथ्यात्वेऽपि न काऽपि च क्षतिरिह् स्यान्नापि चिद्ठौरबम् ॥५।। अस्याज्ञानस्य। तत्य जीवस्य। व्यक्तिरह्मज्च इत्यभिव्यक्ति:। तत्र डष्ान्तं स्पष्ट्यति-विसत्वर इत्यादिना दृष्टेत्यन्तेन। सवितुः सूर्यस्य तेजसि आलोके। विसृत्वरे प्रसरणशीले सत्यपि। असी सवितुर्व्यक्ति: । दर्पणे निरुक्तसूर्यालोकानु- आद्यत्वेन तत्कार्थभूत आदर्श इत्यर्थः। दार्ष्टान्तिके योजयति-तद्वदित्यादिना। अमुष्य प्र.तिबिम्बस्य। अमलं शुद्धन्। उफ्ीति। मिथ्यात्वेऽि मलिन रूपस्पे त्या- र्थिकम्। लाभान्तरमप्याह-नापी त्यादिशेषण। चित्रैविध्यजं गुरुत्वम् ।। २।। वत्रापि शङकते-नन्वित्यादिहरिण्या- नन कथमिद नारूपायाशश्र्वितेः प्रतिबिम्बनं निरवयवती निर्वमत्वात्कचितदनीक्षणातू। न निरवयवं नीरूप वा क्वित्प्रतिबिम्बित जगति कलितं वस्तु क्वापि श्रतं च तथाविधम् ॥३।। काउत्ानुपपचिरिति चेचां सोतयिंतुं तत्र हेतुं द्योतयति-निरवयबत इस्पादिदि- ीयपादेन। यद्यप्यत्र प्रथमपाद एव चितनीरूपाया इति विशेषणेन चिति: मति- विम्बनानही। नीरूपत्वाद्वायुवदित्यनुमित्या हेतुर्ययोतित एव। तथाऽप्यसौ नीरूपस- लक्षणो हेतुर्जपाकुसुमरूपे स्फटिके प्रतिबिम्बमाने रक. स्फटिक इति म्रान्तिमयो- जकेऽभिचार्येव। तत्र आ्रन्तिप्रतिबिम्बयोरुमयोरपि संभवात्। तथा चोक्तमद्वैतासेदधौ-लौहित्ये सफटिकस्थत्वारोपे तस्य प्रतिबिम्बस्ं स्फटिके कौहित्यारोपे तु तस्य मिथ्यात्विति विवेक इति। भत इदं हेखन्तरं तत्र साव- यवजपा कुसुमादितादात्म्येन प्रतिबिम्बनाहतवैंऽपि चितेर्निरवयवतः सावयववस्तन्त-

२९-१

२२६ व्याख्यासहिता-

विन्यनं घटत इत्यन्वयः। एतदेवोपपादयतिनेत्यायुपरार्घेन ।] पाठकमादर्यनमो बंकीयानिति न्यायोऽन्र ज्ञेयः ।। ३ ॥। अथ प्रकृतश्रीगुरु: समाधचे-नीरूपमित्यादिप्हर्षिण्या- wiJ मीरूपं निरवयवं हि कुछकुमादे- लौहित्यं स्फटिकमणौ स्फुट प्रतीतमू शब्दस्य प्रतिरव ईदशस्य दृष्ट- स्तत्कस्मादकलनमत्र तस्य तेऽस्ति ॥ ४ ॥ एवमपि निरुक्तरीत्याSत्र कुछ्ुमादेलौंहित्ये सावयणतादात्म्याय्यस्परसानिदर्शना- मरं विशदयति-शब्दस्येत्यादितृतीयपादेन। ईदृशस्य कुक्ुमादिलौहित्यवत्नीरूपस्य निश्वयवस्यापि निरवयवाकाशाभिघद्रव्यतादास्म्यापन्नस्येत्यर्थः । शब्दस्य प्रतिरवः प्तिशब्दो दष्टो गुहाद्वच्छेदेनानुभूत इति यावत्। उपसंहरन्मुक्तरूपवस्तुप्रतिवि- न्यादर्शनं पच्छिष्येण प्रतिज्ञातं तम्य प्रतिनिदर्शनप्रदर्शनाभिरुक्तेऽयें हेतुं पृष्ठति- सदित्याविचरमचरणेन ॥। ४ ।। सत्रापि सिद्धान्ती प्रतिषादिनः शक्कान्तरं स्वयमेव व्युद्धाव्य निराकरोति-न चे- स्यादीन्द्रष र्रया- न चेन्द्रियग्राह्ममिदं द्वय तु ब्रह्मास्ति तेनैव तथेति वाच्यमू। अनीन्द्रियग्राह्ममपीह साक्षि- भास्यं नभोडप्स प्रतिबिम्बितं यतू ॥ ५ । वूय जपाकुसुमादिरूपं शब्दव्वेति तवदुदाहृतनिदर्शनयुगमित्यर्थः । तुशब्दो बशक्षण्ये। तदेवाSSह-ब्रम्मास्मीत्यांदिना। ते सिद्धान्तिमस्तव। ब्रक्ष। तथा इन्त्रि- पम्रामं नैवास्तीति हेतोर्नोंक्तरीत्या प्रतिबिम्बतीति वाच्यमिति संबन्धः । तन्र हेतुं मतिपादयति-अनिन्द्रियेत्याद्युत्रार्घेन। यद्स्माद्वेतेरिह कोके। भनिन्द्रिय- मांखं, अंथ कि तर्हि मानसप्त्यक्षं नेत्याह-साक्षीति।

बारणसाक्षिमात्रप्रत्यक्षमिति यावत्। एतादशम्। नभ आकाशम्। अप्सु जढे मसिनिम्बति। अंतोऽनिन्द्रियम्राघं यततनैव प्रतिबिम्बतीति नेव नियमो मूयादिति भावः। पतेनेदं परानुमानं परास्तम्। ब्रझ्म न विम्नम्। अनिन्द्रियमाधत्वादाकाश- नत्। सस्य जगादी प्रतिनिम्बदर्शनेन हेतोरपरयोजकर्वात् ॥५॥

बोधेकयसिद्धि: । १२७ 1.

नो चेतज्जानुदघ्ेऽपरिचितसलिले या प्रतीतिर्गभीरं नीरं भातीति सा स्यात्कथमुचिततरा न भ्रमः सेति वाच्यसू। पाधाभावान् चेदं भवति समुदितं बाधकं तस्प तस्वे स्यादेतद्वाध्यमस्य प्रभवति च तथात्वेऽय तथ्चेति दोपात् ॥६।। यधाकाशस्याप्सु नैव प्रतिबिम्ब इति बदसि चेवर्हि जानुवन्ने जानुपरिमितैऽपि। अपरिचितेति। गभीरं नीरं भातीति याः प्रतीति: सा कथमुचिततराऽतियोग्या कपं सपादित्यन्वयः । तत्र अमत्वमाशस्क्य निराकरोति नेत्वादिशेषेण। तन्न हेतुमाह- पाघेति। बाषाभावासिद्धि ग्युद्ञाव्य शमयति-न चेदमित्यादिना। इदं पागुकं पबर- निन्द्रियमामं तदबिम्वमिति व्याप्तरूपं बाषकं समुदितं मवसीति च न पाच्यम्। तन्र हेतुं पोतयति-तस्पेत्यादिना। तस्य निरुक्तमाधकस्य। तत्वे पाषकलवे सति, पतटुक्कमतीत्यादि वा्ध्यं स्माद्। अस्योक्तमतीत्यादेः। तथात्वे वाध्यत्वे परभवति सति, अधानन्तरं तद्वापकं स्पादिति निरुकरीत्या। दोषादन्योन्याश्रयरूपदोषाद्वेतोरित्यर्थः ॥ ६॥ एवमपरिचिते जानुमात्रे जले गभीरं नीरमिति या प्रतीतिर्जायते तद्गाम्भीर्षमा- काशीयमेव तत्र तत्प्रतिबिश्वितत्वं गमयति। यथा दिवाडमुआ्ानस्य देवदवस्य पीनस रात्रिभोजनमित्यर्थापत्या वनिन्द्रियम्राम्यस्याप्याकाशस्य प्रतिबिम्बनं अस्यपतिबिम्बर•

कता, तथाऽपि मन्दजिज्ञास्वनुजिघृक्षया तमेवान्योन्याश्यदोषं विशदयति-अनिम्दिये- स्वादीन्द्रवज्रया- अनिन्द्रियग्राह्ममिहास्ति यद्यसभैव लोके प्रतिबिम्पतीति। व्यामेर्भवेद्वाधकता यदीद भूयाट्भ्रमस्तेन च तश्वमत्र ।।७।। इदं निरुक्तपतीतिजतं यदि अरमो भूयातर्हि इति पूर्वीपोंक्काया व्यास्तेवांचकता भवेत्। तेन निरुकन्यासेर्बाथकत्वेनाश्रोककप्तीतौ भरमत्वं मविष्यतीति स्पष्ट पव पर- सपराश्मय हत्यन्मय: ।।७।। तनाप्याशद्दान्तरं व्युद्धान्य तत्खण्डनप्रतिज्ञानं वद्रेत्वादि चाऽडद-वेदिस्याडक- रतयुग्मेन- चेर्साक्षिभास्यं गगनं तदीयस्तयैव वाच्य: प्रतिपिम्य एप:। कथं तयात्वेऽक्षितदीक्षणे ते समीप्सितं भाति न चेति पाच्यमू॥८।।

व्याखयासहिता-

पूष त्वदुपपादितत्वेन मद्बुद्धिस्थः ।:ननु भवतु साक्षिभास्याकाशस्य प्रतिबि- म्बोडपि साक्षिभास्य एव। काऽनानुपपतिरित्यत आह .- कथमित्यादिना। तथात्वे आकाशप्रतिबिम्बस्यापि साक्षिभास्यत्वे सति। तदीक्षणे निरुक्तप्रतिबिम्बावलोकने । से सिद्धान्तिनः । अक्षि नेत्रम्। कथं समीप्सितं भाति। इतिच एवमपि न वाच्य मिति संबन्धः ।| ८।। तत्र हेतुं प्रतिपादयति-खमित्यादिना- खं साक्षिभास्यं तदपि प्रकाश- तमोन्तराऽस्य स्फुरणं न यस्मातू। स्वभावतस्तद्गहणाय चक्षु- स्तमापि सालोकमिहेषितं न: ॥ ९ ॥ अस्याऽडकाशस्य। तत्रापि हेतुः स्वभावत इतति। तद्ग्रहणायाऽडलोकम्रहणाय।

इहाSडका शविशेषणतवे। सालोकमालोकसंवलिितम् ॥ ९ ॥ ननु यद्येवमालोकान्धकारान्यतरान्वितस्थैवाSडकाशस्थ साक्षिभास्यत्वं तत्राSडलो. फस्य रूपवत्वेन तद्ग्रहणार्थ भवतु तत्र चक्षुरपेक्षा, तथा तमोवच्छिन्नाकाशस्य सा- क्षिभास्यत्वपक्षे कथ चक्षुरपेकेत्याकाडक्षाप्रतिक्षेपणं प्रकृतस्थले नक्षत्रादिक्षुद्रालोका- वच्छिन्नतमोविवक्षयैव कृतं तथाऽप्यन्धकारस्यापि सिद्धान्ते साक्षिमास्यत्वातत्र कथं चक्षुरपेक्षेति चेन्न। पतेनैव तत्रापि दच्ोचरत्वादिति द्योतयति-अत इत्यादिभुअंग- प्रयातपूर्वार्धेन- अतः साक्षिभास्ये कथं तेऽन्धकारे स्फुटा चक्षुरिच्छेति शङ्का न कार्या। ततः साभ्रनक्षत्रसालोकखस्य जलादौ प्रतिच्छायबृद्धैतदिष्ठम् ॥१०॥ ननु मवत्बेवं प्रासभ्गिकमथापि किं प्रकृते जलादिपतिबिम्बिताकाशग्रहणे चक्षुर- पेक्षाकाकक्षायामायातमित्यतस्तदाह-तत इस्यादितदुत्तरार्धेन। अत्र नक्षत्रपदनान्वरी- यकतयैवान्धकारसिद्धिः। प्रायेण दिवसे नक्षत्रापतिभासात्। एवमालोकपदेनान्न सौराळोक एव। तदितराळोकस्य नक्षत्रपदेनैव सिद्धेः। जलेति। आिना दर्प- गादि। प्रतीति। प्रतिमानं प्रतिबिम्बं प्रतिमा प्रतियातना प्रतिच्छायेत्यमरात्मति- म्छायानां प्रतिबिम्बानां समूहः। छायाबाहुत्य इति सूत्रातथा तदिषयिणी या मुद्धिस्तस्यै सदर्थमिशयर्थः । तचक्षु ॥१. ।।

बाषेक्यासे्िः। २२१

आधारादेर्ग्रहार्थ तदिह समुचितं साक्षिमास्यषपि तहिंप- स्वेन उ्याल्यातमेव स्फुटममितांमेदं खं विभातीति माहै। वलृमं तस्थान्वयादिद्युतिमितिकृतये तस्य मंवाञ्छितत्वा- दादर्शादाविवेति प्रतिफलनमिह ब्रह्मणः स्थाद्ृपाधौ ।११। जळाषाधारीभूतभूम्यादेः प्रमार्थमिति यावत्। इह जादिपतिफलितिाकाया- दिज्ञान इत्यर्थ:। तस्मिन्प्रकृतप्रतिफलितकाशादौ। अथोक्तव्यवस्थां अ्रमान्तरेऽप्प-

: मीळं नम हत्यावित्रमे । तस्य चक्षुषः। क्लृपमनुभूतम्। अन्वयेति। आदिना व्यति- रेक:। स्फुट स्पषम्। व्या्यातमेव विदृतमेवेति संबन्धः। तत्र हेतु-धुतीत्यादिना। भादर्शादाविद दर्पणमतिफळिते नीलं नभ इति भ्रम इव। दयत्तीति। सशमयोजकपु- व्यवदन्यतरमकाशप्रमार्थम्। तस्व चक्षषः । संवाञ्छितत्वात। अवश्यापेक्षितता- दित्पर्थ: । निगमयति-इतांत्यादिशेषेण। इति प्रोकडष्टान्तेन ।। ११।। पुनरप्यत्र शस्कते-भवतीत्यादिहरिण्या- भवति यदवच्छेदाल्लोके ननु प्रतिबिम्बनें न खल तदवच्छेदादन्तगेतं किमपीक्ष्पते। इति तु मुकुरे हषट तोये वियत्पतिबिम्बने तलगवमणि: प्रत्यक्षोडयं कथं विमलेऽचले॥ १२ H ननु लोके कोकम्पबहारे। यदवच्छेदात् पक्षमीयं सृतीयायें। प्रतिबिम्बनं मुखा- दिप्रतिफळनं भक्षति। तविति प्राग्वत्। अन्तः किमपि वस्तु न ईक्ष्पते खल नैव रश्यते। इति तु सुकुर आदर्शे दष्ठम्। तोये जले। वियदिति। आकाशमठिफ- छनस्थळेऽपीत्यर्थ:। तलेति। तदाधारीभृतभूतलनिपतितरत्नविशेषोडयं कर्ष प्रस्पक् इति वक्व्यमित्यध्याहत्यान्वयः। ननु चश्लाविलाविजळे नासी प्रत्यक्ष हर्पठारव दविशिनष्टि-विमळ हत्यादिशेषेण ।। १२ ॥।

पथा साक्षिमास्येऽपि से चाक्षुपोडर्क-

११-२ हतथा तस्य विम्बेपि तादड््मणि: स्पाद।

२३० व्याख्यासहिता-

त्वयोदाहृते दर्पणादौ तृ चक्षु- र्ग्रहार्हस्य सोऽस्तीति वषम्यमेव ॥ १३॥ वस्य सशब्दोक्ताकाशस्य। बिम्बेऽपि प्रतिबिम्वेऽपि। ताडयपत्पक्षः । शङ्ककमते रश्न्तवषम्यं स्पष्टयतति त्वयेत्यायुत्तरार्घेन। चक्षुरित्यादि। मुखादेरिस्पर्यः । स प्रतिबिष्यः। एवं च साक्षिभास्याकाशादिप्रतिबिम्बस्थले जळगतमण्यादिमस्यदं भवस्येव। दर्पणे तु मुखादि न साक्षिभास्यं, किंतु चाक्षुषमेवेति वैषम्यमेवेति भागः । शिष तु रपश्टमेव ।। १३।। नग्वेषमपि पुनः प्रतिबिम्बस्थले विम्बवामस्कन्धस्थितयश्ञोपवीतादि दक्षिणए्कन्बादौ किमिति प्रतिभातीड्ष्य समाघने-आदर्श इत्यादिशार्दूळविकाडितेन- आदर्शे प्रतिबिम्बिते खल मुखे यो दक्षिणस्या अ्तो रुद्राक्षा निहहतः म भाति नियतं वामाभिधार्या ततः। संस्कारात्कटवद्दृशोस्तृ किरणाः स्वच्छातपराभूतितो ग्यावृत्ताः कलयन्ति विम्बमिति तद्वाथ्यं न चान्या गतिः।।१४। पामेति। श्रुतिपदाभिबश्ेत्र इस्पर्थः । ततो हेताः । रशोर्दक्षिणाचक्ष्णोः चिर-

सम्तः करवत्संस्कारात्। षामदक्षिणाक्ष्णोः कमाद्म्राघदक्षिणदिभागभ्द्णसंस्कारतो हेसोस्तलिष््कविपरीतं बिम्बमेव कलयन्ति जानम्ति, इति इत्येव वाच्यं पकम्पम्। अम अन्या अपरा गतिर्व्यवस्था न च नैवास्तीति संबन्धः। अपरं त सरलमेण। मपज्ितं बेदं म्या सिद्धान्तरत्नशुद्धान्तेऽत्राप्यगे वक्याम इति दिकू ॥ १४॥

वामं दक्षिणमेव दक्षिणमथो वामं विभागं तर्णा पश्यत्यक्षिपुरोगतस्य नियमात्तत्सँस्छतेस्तादशय्। मछ्ाति प्रतिबिम्बभानसमये व्यत्यस्तमेवाखिलं काणस्यापि तथैव हग्द्यमभूदेकत्र यद्रोलके ।।१५। मृर्णां वाक्मक्षि पुरोगतस्य देवदपादेर्दक्षिणमेव माग नियमार्पश्यति। अपो एं दक्षिणं नृणामक्षि पुरोगतस्य नियमाद्वामं विभागं पश्यतीत्यन्वयः । ततः कि मकत इत्य:1 माह-तरसंस्कृतेरित्माधखिकमित्यम्तेन। तदिवि। निवु्कमानसंस्काराद।

बोधक्यसिद्दिः

पलीति। ताडश पूर्वसडश व्यश्यस्तमेव विपरीतमेव बामादिभागमाखिक संपूर्ज चेव नचितनसाधारणं वस्तु गृहातीति संबन्ध:। अत्राखिलपदेन निर्मलनिम्नकतीर- स्पिवदेवदवदेवालयादेस्तन्र प्रतिबिम्बमाने शिरःशिखरायभीभागमानकक्षणं बेपरी- स्वमपि व्यालयातम्। तीरस्थितत्वेन स्वश्चिरादिप्रतिबिम्बं पश्यतोऽघोमुखस्य चह्रःकिरणानां निकख- रीतिकपरावुस्त्या प्रथमं शिरापसृतिग्रहसंस्कारस्यैव सतत्वे प्रकृसेऽषःशिरोभानोपपसे:

तभ्न हेतु व्युत्पादयति-हगित्यादि। यथ्यस्माव्वेतोः काणस्यापि हग्दूयमजियुगनैकन गोळकेअमकतस्तथेध पूर्वोक्तसममेव प्रतिबिम्बमानं जायत इति योजना ॥१५ ॥ वन्रापि पुनः शक्ते -नन्वित्यादिपहर्षिण्य/- नम्वेतन्नभस न युज्यते यतस्त- श्री चक्षः कलयति भाक्षिमात्रभास्यमू। चक्षुर्वद्विषयसमीप्मेव गत्वा श्रोत्रं संकलयति तत्कथं तथा न । १६ ॥

गत्वा माहकत्वसत्वेऽपि कभ न वैफरीत्यग्रहानुभव इत्याक्षिपति- वक्षर्वदित्पाप्ुवरा बैन ॥। १६ ।।

षाठमक्षिविषयप्रतिनिम्बे प्राक्तनोऽस्ति नियमो न परस्मिद्। पेपरीत्यचिरह्वात्किल तत्र तादशस्तु नमसः प्रतिबिम्बः॥।१७। परहि्मिजम्यस्मिम्प्रतिबिम्बे विषय इत्यर्थः । तन्र देतुः -- बैपरीस्पेत्यादिना। तो

एवं द्वितीयामपि तो प्रत्याचष्टे-शव्वस्पेश्यादिसग्बरया- शब्दस्या्डकाशमध्ये प्रतिफलनमलं दृश्यते तत्समारम्याS- पीछा सर्वत्र लोके प्रतिनिनद इति स्यान्तथैव त्वमूर्ते।

व्याख्यासहिता-

अक्षानाक्षी चितोड़पि प्रतिफलनमिंद श्रीप्रकाशात्ममुख्यैः पूर्वैश चार्यवर्यैरनिगढित मचितं किं न भूयाच्छ्रतीषस् ॥ १८ ।। मतिफलनशबदेष्टप्रतिबिम्बने हेतुं घोतयति-सदित्य। दिना। प्रतिनिनद: प्तिष्मि:। एगं च शाव्वस्य प्रतिबिम्बसत्वेऽपि चाक्षुषप्रतिबिम्बे यथा निरुकतमामदतरिणादिये- परीत्यं पत्तीयते न तथाऽत्र तत्प्रतीयत इति पूर्वो कशज्ञानवकाश पवेति माक्तनपपादै- परीस्ष्यविरहादिति हेतुमनुकृष्योक्त्ाक्षेपः प्रतिक्षेप्य इत्याशयः। उपसंहरति -- इती- स्यादिशेषेण। इतिशन्दोडयं देहलीदीपम्यायेन काकाक्षिगोलकम्यायेन वाडताप्य-

भीति। विवरणकारादिभिः ॥१८॥ तत्रापि पुनराक्षिपति -- नन्वित्यादीन्द्रवज्राित्रयेण- ननु ध्वनर्य: प्रतिबिम्ब उक्तो नीरूप आकाश इह त्वयाऽसी।

गुणस्तु तस्यैव ततोऽस्ति नततू ॥ १९ ॥ सस्यैषा ऽंडकाशस्यैव। एतन्निरुक्माकाशे शब्दपतिबिम्बनम् ।१९॥। तत्रापि सिद्धान्तिशक्कामुत्पादयति -- न चेत्यादिपूर्वारेन -- न चास्तु तस्यैव गुणस्तथाऽपि कृतो न भूयात्प्रतिबिम्ब एपः। विम्बात्स भिन्नोऽस्त्युत नेति तत्र द्वितीय एष क्क गुणोऽम्बरस्य २०॥ तान्दूषयितं प्रतिवादी विकल्पयति -- बिम्बादित्यादिना । द्विवीयं प्रत्याह -- ते- स्पादिशेषेण ॥ २०॥ प्रथममपि प्रत्याचष्टे-आद इत्यादिना -- आयेडपि कुत्रास्य नभोगृणतवं मिथ्यात्मनः स्यादिति दोषयोग:। तस्माअ् नी रूपचितेर विय्या चित्तादिपु स्यात्प्रतिबिम्ब उक्क:॥२१॥ मिथ्येत्यादि। फितमाह -- तस्मादित्यादयुत्तरार्षेन ।। २१ ।। सन्न कि नीरूपप्रतियोगिक: प्रतिबिम्बो म संभवति किंवा सदनुयोगिको यद्ो- भयात्मक इति विकल्प्य नाउडद्य इत्याह -- नीरूपस्यापीत्यादिसग्घराधयपादेन- नीरूपस्यापि संख्याप्रभृतिगुणगणस्येष्ट एवैष तेऽपि द्रष्यत्वं चेदभीष्टं तव सरणिरियं नैव सिद्धान्त इषा।

बोधेक्यसिद्धि:।

नीरूपेड्येप दष्टः प्रतिरव इति विद्वृत्समाख्यान्वितोऽपि ग्योम्न्यस्यैतद्गणत्वं किमिति न हि भवद्स्त्यपक्षे विचारे।3२M हाविमो पुनर्वस्वोः प्रानीये प्रतिबिम्बावामलकपरिमाणौ द्वाविमौ जीवक्रविमति निम्मी स्वाअपरिमागावित्यनुभूत्या स्फटिकादो लौहित्यमिति प्रतीत्या व संस्याप- रिमाणादिगुणगणस्य नीरूपस्यापि जलादौ तेऽपि प्रतिवादिनस्तवाप्येष मतिबिम्ब हर एवेस्यन्चयः। तत्र तवभिपायमाशठ्क्य शमयति-द्रव्यत्वं चेदित्यादिद्वितीयपारे।

नअरनिरपणादेपेति भाषः। यव आलोजममियुक्तै:निरुक्ाषभिम नं ये दघते तार्किकादय। इर्पपिशदिमिले ह रम्डनादो सुलिश्रिता इति। नापि द्विवीयतृतीयावित्याह -- नीरपे.डपीत्यादिया पोन सीलमदोन । तनु तम दोष उक्त हत्पत्राऽडट् .- अस्पेत्यादिशेषेण। मस्प कहए मतदुलतवं पकुता का शगुणस्म्। अन्त्यपक्षे बिम्बादभिन: मतिरिम गति-पये। विचारे कुते सति किमिति नहि नवेदिति संबन्धः । अपि तु.मडेब। विद्ान्ते गुणगुणिनेरमेदादिति भावः ॥२२॥

अपादानविष्ठा मृणा: कार्यवर्गे नवीनान्गुणानारभन्ते परेषासू। भ्रृतेनैतदिष भबत्किंतु सिद्धा उपादानगा ये गणास्ते तु कार्यें ॥२३।। सरेष- तार्फिज्जणाम्। ते ति्विति: त एव तु गुणाः कार्यवर्ने सिद्धा: जन्तीवि बोचना। एवंपगुणमुण्यलेदः सूपपाद एवेत्माशयः। अपरं तु सरलमेव ।/२३।

वोनास्ति भूधभृतिकार्यकुलेऽपि उष्टः शब्दो गुणो नभस एव ततः क दोप:। एतेम युक्तमिह भूतविवेकवाक्यं स्पष्टं प्रतिध्वनिरितिप्रभति त्ववेक्ष्यम् ॥२४ ।। अमभिप्रायः । सिद्धान्तविन्दावविद्यां प्रकृत्य। सा. च. स्वयं जडाऽप्यजठेन विदानासेनोज्यळिता पूर्वपूर्वसंस्कार जीवकर्मप्रयुक्ता सती शन्दस्पर्शरूपरसमनार्ष्म-

व्यास्यासहिता-

कानि आकाशवायुतजोजलपृथिव्याख्यानि पञ्च महाभूतानि जनयतीत्युफेरपश्चीक- तिदशायां शब्दगुणरूपमेवाSSकाशमि ते पृथ्वयाद्यखिलकार्यगतः शब्दो गुणो नभस एव पीकरणोचरमपीति। एतन गुणगुण्यभेदोऽपि व्याख्यातः । उक्ते र्थे पूर्वाचार्यसंमति प्रतिपादयति -- एतेनेत्यायुचरार्घेन। एतेन निरुक्कोपपाद• नेन। इह प्रतिध्वन्याख्यशव्द्पतिबम्वस्य प्रतिज्ञात आकाशगुणत्वांच्च इत्यर्थः । प्रतिध्वनिरिति। प्रतिध्वनिर्वियच्छव्द इति। भूतेति। तुरवधारणे । युक्तं योग्यमेव स्पष्टमवेक्ष्यमित्यन्वयः ॥२४॥ तत्रापि सिद्धान्त्येव प्रतिवादिशङ्कां व्युद्धाव्य व्युदस्यति-न चेत्यादि अबोषितया- न च तर्हत एव वाक्यतो नभसोऽसौ गुण इत्यपीर्यतामू। जनदृष्टित एव तैस्तथा कथनात्कारणताऽपि तत्र यत् ॥२५। अत एव निरुक्तभूतविवेकगादेव। वाक्यतः प्रतिध्वनिवियच्छब्द इति बंच- नादेष। तहिं। असौ शब्द प्रतिध्वनिरूपः । नभस आकास्य। गुण इत्यपि गुण एवेत्यपि। न च ईर्यतां नैवोच्यतामिति संबन्ध । कुत इत्यत्राऽऽह-जनेत्यादिना। तैर्मूतविवेककृद्भिः। जनेति। लोकदशैव। तथा प्रतिध्वनिर्वियच्छब्द इति कथना- देवोरित्यर्थः । तत्रापि हेतुमाह -कारणताऽपीत्यादिशेषेण। तत्र वियति। यथ- स्माद्रेतोः। कारणताऽपि शब्दोपादानताऽयस्तीति प्रसिद्धमेव तस्मादिति योनना ॥ २५॥ उपसंहरति -नीरूप इत्यादिशार्दूलविकरीडितेन- नीरूंपपि च से ध्वनिप्रमृति नस्तच्छव्दवन्दस्य ते संसिद्धं प्रतिबिम्बनं बत यथा रूपादिहीनात्मनः । मायादौ न तथा कुनोऽत्र भविता ब्रह्मात्मनस्तत्ततः को दांषः प्रतिबिम्बवाद इह वः अ्वत्यादिभि: स्वीकृते ॥२६।। प्रभृतिप्रहणं वर्णाद्यर्थम्। तन्निरुक्तोपपत्तेर्हैतोः । ते प्रतिवादिनः । तद् मति- बिम्बनम्। निगमनव्याजेन पृच्छनि-तत इत्यादिशेषेण। नोऽ्द्वैतिनाम्। श्रुत्यादी- स्यादिपदेन सूत्रतद्भाष्यादेः संग्रहः । शिषं तु स्पष्टमेव ॥ २६ ॥ तत्रापि शङ्कते नन्वित्यादिद्ुतविलम्वितेन- ननु विभोर्घटते न विहायसो व्यवधिशान्यतया प्रतिबिम्बनम्।

बोधक्यसिद्धि: । २३५

उपगमेऽपि कर्थ चिदमुष्य नो घटगतस्य च तदूजलेऽस्ति मः ॥२७।। ममुष्य प्रकुताकाशप्रतिबिम्बनत्य। कथंचित् श्रद्धाजाडयैकनिर्बन्धेन। घटेति। घटनिविष्ठाकाशस्य। तदिति। घटगतजल एव । स प्रतिबिम्बः। नो प्रत्यक्षेण नैबोपळम्यते व्यवधिशून्यतयैवेत्याद्यनुकृष्यान्वयः ॥ २७॥ एवं युचतिविरोषमुकत्वा श्रुतिविरोधमप्याह-नेत्यादिशालिन्या- नान्तर्यामिब्राह्मणं संगत त- न्जीवे तस्यावस्थितेरप्ययोगात्। इस्युक्तिश्वेन्न द्विरूपस्वताऽस्य कुम्भाकाशस्यापि तत्र स्फुटत्वात् ॥ २८ ॥ सद्विमोरपि प्रतिबिम्बान्गीकारपक्षे। अपिः प्रागुक्तयुक्तिसमुखचये। धथोककाश- स्कामनूद समाधत्ते-इतीत्यादितदुचरार्घेन। तत्र हेतुः । द्विरूपेति। अस्य कुम्भ• गतजले आकाश प्रतिबिम्धस्य। द्विरूपत्वतः। महाकाशकुम्भाकाशप्रतियोगिकत्वाभ्या- सुभयात्मकस्वादित्यर्थः । तत्रापि हेतुः । कुम्भेत्यादिशेषेण ॥। २८॥ नन्बेवं चेत् कुतोऽसौ द्विषिधो नोपलभ्यते। यधपि एकविधो महाकाशस्य कुम्भगतजलादौ प्रतिबिम्ब उपलभ्यते तथाऽपि स एवाद्यापि संदिग्धः प्रतीतिस्तु तदीया भामिकत्वेनापि उपपदते इत्य्राSह-अनुमित इत्यादिद्रुतबिलम्बितेन- अनुमितोऽनुपलब्धिपराहतो न भवति प्रतिबिम्ब इह क्वचित्। स तु रवेर्मुकुरेऽनवलोकितोऽप्युपगतो गृहवृत्तितमःक्षयात् ॥२९॥ इट कोके। प्रतिबिम्बः । अनुमितोऽपि। कचित्कस्मिश्िद्देशे कालेऽपि। भनु- परळ्धीति। उपलब्ध्यभावमात्रेण खण्डित इत्यर्थः । न भवति नैवास्तीति संबन्धः । तभान्यथानुपपचिमनुग्राह्यति-स तु इत्यादयुत्तरार्घेन। स तु प्रतिबिम्बस्तु रवेः सूर्यस्य। मुकुरे गवाक्षादिसंमुखसभ्रगादर्शे। अनवलोकितोऽप्यदष्टोऽपि। गृहेति। गबाक्षा- गततदालोकेन गृहगतान्धकारध्वंसात् । उपगतः स्वीकतो भवति यतस्तदन्यथानु- पपत्त्या नैवानुपळब्धिरभावैकप्राहिकानुमितभाववाधिकाSस्तीति योजना ॥ २९ ॥ पड्विंश छोके श्रुस्यादिभिरित्यत्राSSदिपदेन सूत्रादे: सूचनाचदर्शयति-बाव इत्या- दिमहपिण्या-

व्याख्यासहिता-

वादेऽस्मिन्पुनरत एव चोपमेति सूत्रादे: स्फुटमनुकूलताऽपि मूर्यात्। सोउन्यत्र त्वगतिगतिस्ततोऽपि युक्तों विज्ञेयः प्रतिफलितात्मवाद एषः ॥ ३०॥ अस एव चोपमा सूर्यकादिव दित्यादिसूत्रतद्राष्या देरित्यंर्थः। प्रैतिफकितेदि। मत विम्भितारमवादः ॥ ३० ॥। मत्रेषा SSभासवादिसूत्रान्तरमप्यनुकूलयति-आमास एव चैस्पायंगा- आभास एव चेति च सूत्रान्तरमपि सहायमत्रैव। नैवावच्छेदमते तयोस्तु तत्र स्वरसभङ्गाम्॥ ३१॥

प्रतिबिम्बवादखण्डनमिद्मपि परिणामचाढ्यजेषभू ।।३२॥ परिणामेति। प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादष्टान्तानुपरोषादिति सूत्रसिदपरिणामवादपर्ा-

तत्रार्थापर्तति प्रमाणयतिनो चेदित्यादि प्रहूर्षिण्या- नो चेत्स्यात्कथमिह वृद्धिह्ासभाकत्व-

दष्टान्तीऊत मुपलब्धमस्ति तोये सूर्यस्य प्रतिफलनं तदख्जसा ते ॥.३१॥ पृद्धिद्वासेत्यत्र प्रहाभ्यां चेति च्छन्दःसूत्रेण पूर्ववर्णस्य मंयुक्काधस्मेऽवि.सुलमनि- करपान च्छन्दोभङ्गः। तत्प्रतिफलनं सूर्यस्य सोये ते प्रतिवादिन इह प्रकते सन्ने नो बेदेवं तत्तात्पर्याकल्पने। अज्जसा साक्षात्कथं स्यादिति संबन्धः।२३। एवमवच्छिन्नवादमपि प्रकृतेऽनुकूलयति-अंश इत्यार्याम्याम्- अंशो नानाव्यपदेशादिति सुत्रे तदीयभाष्यादौ

प्रतिबिम्बवादिनामपि स त् संमत एवं यदिना तमसौ। नो संभवति न दृष्टः प्रतिबिम्बो यदिना परिच्छेद्स् ।३५॥

बाधक्यासै्द्धि:

एवमत्र श्रतिमेष प्रमाणयति-यथा हीत्यादिनेन्द्रव प्रया- यथा हय ज्योतिरात्मा विवस्वानयो मिन्ना बहचेकोऽननच्छन। उपाधिभिः क्रियते भिन्नपो देवः क्षेत्रष्ववमद्वैत आत्मा ॥ ३६ ।। ॥ ३६॥ एवं रूपं रूपं प्रतिरूपो वभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणायेति श्रुतिमेक एव हि भूतास्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुषा चेव दृश्यते जलचन्द्रवत्। इति भ्ुतिमध्यर्थतः पठति-रूपं रूपमित्यादयुक्तवृत्तेनैव- रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तदात्मैव व्यवहारस्य दृष्टचा। आत्माऽद्वयो जलचन्द्रोपमोऽयं भूते भूते बहुधेकोऽपि टृष्टिः।३७॥

इत्यादिश्रुतितदनुस्मृती रतत्वा- रसर्वज्ञात्मगुरुवरैरपीप्सितत्वात्। युक्तोडयं किल परपोषितद्विजानां सौरभ्ये प्रतिकतिवाद एव नित्यम्॥ ३८॥ परेति। परमहंसानां, पक्षे पिकानाम्। प्रतीति। प्रतिबिम्बबादः, पक्षे भविर- तवादः ॥ ३८॥। हर कूटस्थदीपमप्यवच्छेदवादखण्डकं संवादयति-एवमिति शार्टळविकीडितेन- एवं कूटस्थदीपे गगनरविसमं प्रोच्य कूटस्थनग्रे जीवं स्वादर्शबिम्बप्रभमथ किमतः प्राच्य एवास्तृ जीव:। इत्याश्क्योक्तमात्मा यदि भवति परिच्छेद्मात्रेण जीवः कुडयादेर्जीवना स्थादिमलमाप मनः कास्यवतच्छमेव। ३९॥ स्वेति। निर्मलादर्शप्रातंबम्बसमम्। कांस्यवत् तत्पात्रषन् ॥ ३९।। उपसंहरति -- तस्मादितीन्द्रवज्रया ·- तस्मादलं संभवतो बहूनां समाधकानामपि मत्वतक्ष । अवाधकादृप्यविरोधतश्ष संसिद्ध एष प्रतिबिम्बयाद: ॥४: ॥ 180 11

व्यार्यासहिता-

अयेवमपि पुनः प्रकृत एव शिष्यः श्रीगुरुं प्रति नीरूपस्य मकणः प्रतिषि- न्यासंभवं मन्वानः प्रतिध्वन्युदाहग्णं तु प्रकारन्तरेणैव व्यवस्थापयति-व्पज्यन्ते

व्यज्यन्ते यदपि ध्वना तु निखिला वर्णास्तथाऽप्यत्र ते नोच्यन्ते प्रतिबिम्बिता :ति तथाऽडलोकस्य तोयादिपु। स्पषटं संप्रतिबिम्बितत्ववशञतस्तत्ताभ्रमः खेऽपि त- डव्यापत्वादिति रूपहीनवपषो न ब्रह्मणो मे मतः ॥१ ॥ अयि सत्गुरो ध्वनौ-एतन्नामके सृक्ष्मेऽव्यक्त सब्दे निषादादिपश्रमान्तसघस्व- रात्मके परैककरणके इत्यर्थः । यदपि यद्यपि। तुशब्दः पूर्वोक्तस्याSडकासे प्रतिभ्न- न्यात्मना नीरूपस्यापि शब्दम्य नीरूपेऽप्यधिकरणे प्रातविम्बत्वस्य निराकरणार्थः । निखिला त्रिषष्टश्तुःषष्टिर्या वर्णा शंभुमते मता इति पाणिनिशिक्षोकेरकादपः संपूर्णा हत्यर्थः । वर्णा व्यज्यन्त तदवच्छेदेनैवाभिव्यक्ता भवन्ति। तथाऽपि, एवं सत्यपि। अत्र ध्वनौ। ते वर्णा प्रतिबिम्बिता इति नोच्यन्ते नैव कध्चन्त हत्यन्वयः । एवं चैतद्दृष्टानतेन प्रतिध्वनिरपि मुखादवच्छिमनमः- संजातशब्दादन्य एव गुहाधवच्छिन्नभ.संजातः शब्दो न तु तत्प्रतिबिम्धः प्रति- पयनिरिति। समारया तु प्रतिमेव ध्वनिरिति शाकपार्थिवाद्याश्यणेनाप्युपपयेते- स्याश्यः । एवं प्रतिबिम्बयादे दष्टान्तीकृतम्य प्रतिध्वनेः प्रकारान्तरेणोपपतिमुक्त्वा नभःपति. विम्बस्यापि तामह तथत-दिनेतीत्यन्तेन। तथति प्रागुक्तयुक्तिससुच्चयेऽन्ययम्। एवं तोादिषु। आदिना दर्षणादि । अलोक्म्य सूर्यादिप्रकाशस्य/ सपष्टम्। समिति। खेवि नभस्यपि तत्तेति। प्रतिबिम्बिनत्वभ्रन्ति:। तदिति। आगो- कव्यासत्वाङ्गवर्तति संबन्धः । ततः कि तत्राSSह-इतीत्यादिशेषेण। प्रतिबिन्य इति शेषः ।१ ॥ ततः प्रकृतश्रीगुरुमों: शिष्य भवाहृगमेगSSशाङकमानं कंचिनमुमुभुं प्रति भगव. न्तो वालम्पतिमिश्राः समाधनुं भामत्यगः श्रमच्छ रीरकमाष्यटीकायाः स्वर- सेनावच्छे दवादमेवाऽडहुरिति समाघते-इती तयादिपदर्िण्या- इति मत्तमत ममादधाना व्यदिशन्भिश्रवरास्तु भामतीतः। घटमंवृतमित्यने कभान- स्तमवच्छेदसमारुयमेव वादमू ॥२ ॥

मन मसपदेन निरुच्व्यवस्थायां विचारास्थिरस्वं व्यज्यते। व्यदिशन् कथषा भासुरित्यर्यः ॥ २ ॥ मन्वेवं, घटसंवृत्माकाशं नीयमाने घटे यथा। घटो नीयेत नाSडकाशस्तन्- ज्जीवो नभोपम इति श्रुतेरंशो नानाव्यादेशादित्यादिसूत्राख् योऽयमुपन्यस्तोऽ्वच्छि- नवाद: कथं तस्पकार इत्यतस्तं प्रपश्चयति-नानेत्यादिमत्तमयूरेण-

र्येऽवच्छिप्ास्ते तु चिदंशा: किल जीवाः। ईशस्तामां यो विषय: मोऽन्र चिदात्मा तत्तज्जीवे संसतिभेदस्तदुपधे: ३॥ भनिम्मामतीकृतां मत इत्यार्थिकम्। अविद्यास्तु नाना असंख्याः सन्तीति संबन्ध: । ततः कि तदाह-तत्तदित्यादिना। एवं चाविदाशयतावच्छिलचिदशलं श्रीवस्मिति वाचस्पतिमते जविलक्षणं पर्यवसितमित्याकृतम्। नन्वस्त्वेव जीवळ क्षणं परं त्वीश्रः कोडनेत्पन्ाडडह-ईश इत्यादितृतीयपादेन। तासामुक्तरूपानन्ता - विच नामिर्वर्य। नन्वेषं चेवहिं तत्तज्जीवं प्रति ईश्वरर्तृकस्तवकर्मफलदानार्थमेक एव प्रपश्र मफाशादिय्ेवहि ततः सुखादिवैषभ्यं तत्तज्जीवानां कथ स्यादिति चेन्न। तव- ज्जीवोपा मिभूतत्त्द विद्या विरचित करज्ज्वधिछ्न नकानेकततद ज्षनपरिणामी मूतसर्प- वछ्ी मूछिदिबली वर्दमूत्रा दिअम समानेकपरकारक दृष्टि सृष्य भी कारादित्याशयेन समाघसे- सतज्जीव इस्यादिचरमचरणेन । तदुपाधेस्तसद्ज्ञानाद्धेतोः॥ ३॥ ननु-इन्द्रो माथाभि: पुरुरूप ईयत इति श्रुेरविद्यानानात्वमुक्तरूपं सर्वानुभवसभ्री सीनमपि, अनामेकां लोहित शुक्ककृष्णामित्याधया तदेकतवाभिधायिन्या श्रुत्या लाघ- युक्त्यनुगृहीतयोक्तभ्षुवेस्तूला ज्ञानपरत्वनापि सांगश्यसंभव इति चेद्वाढमित्याद- अमा मे का मित्या दिशिखरिण्या - अजामेकामेवं क्षतिवचस एका यदि भपे दविद्या तर्हन्तःकरणनि करास्वापरिणताः । अवच्छिन्दन्खेते चितिमषि तथाऽपि क्षतिलवो न कोऽप्यस्मिन्वादे भवति बत वाचस्पतिमते।। ४॥

व्याख्यासहिता-

भुतीति हेतुपश्चमी । तदिति। तस्या एकाविध्यायाः संबन्धिपरिण्तति माठ्ठा इत्पर्थ: । एतारशाः । अन्त.करणेति। एत इति साक्षिपत्पक्षा इति यावद्। बतेति स्स्यभावजन्यहूषे। शिषं तु स्पष्टमेव ॥ ४ ॥। तभ्रापि शक्कते- अनन्तेत्याध्यु कवृत्तेनैव- अनन्ताविद्याभि: किल निखिलजीवाश्चिततया प्रपच्े प्रत्येकं सति सपदि भिन्ने विरचिते। विधानण्डे मशो नन तदनवच्छिन्नचिद्तो भवेदन्तर्याभी कथमथ स भूयादिति तु न ॥ ५ ॥ पूर्वार्षस्त्वयमुकसिद्धान्तानुवादेव। तर्हि कोडनर शङ्ांशस्तमाह-विषानण्ड इस्यु- सरार्घेन। नन्वेवं पूर्वोक्त: सिद्धान्तव्ेत्तिं। विधात्रण्डे बझ्माण्डे। तदिति। मग्ञा नावच्छिन्नचिद्रूपः । ईश ईश्वरः । न भवेत्- अज्ञानानन्त्यादित्यन्वयः । ततः कि वशाडडइ-अत इत्यादिशेषेण। अतः स ईशोऽन्तर्थाभी कथं भूयादिति दु नेति ॥५ ॥ यच्चेदं पूर्वपद्योत्तरारघें भामतीकृन्मते धनन्ताज्ञानावच्छिपविदंश एव जीवास्तिं

यः परथिव्यां विष्वनित्याद्यन्तर्यामिब्राह्मणोपपादितोऽन्तर्यामिस्वरूप ईश्वर एव जीवे व्वपि व्यापकरपनोक्तो बाध्येतेति तु न वाच्यमिति प्रतिज्ञातं तत्र हेतुं व्युत्पादयति-

यस्मादविद्याविषयीकतस्य सत्यप्यवच्छेद्गणेऽपि सश्वम्। ईशस्य चिन्मान्नतनरिहापि सर्वत्र वर्व्ति सदेति तत्त्वम् ॥६।। पस्माद्वेतोः। अपिधति। आम त्वविषयस्वभागिनी निर्विभागचितिरेव केव- ेति न्यायाद। चिन्मात्रेि। एताढरास्य ईशस्येश्वरस्य। अवच्छेदेति। भनन्ता- ज्ञानकुतानन्तचिदंशपरिच्छेदसदोह सतयपीत्यर्थः। इहानन्तजीवेष्वपि। सर्वत्र विजु- स्वारसर्यस्वरूपावच्छेदेनेि यावत्। सत्त्वं विद्यमानत्वम्। सदा निरन्तरम्। न हु क्षणमात्रम्। वर्वर्ति, अनन्तेषु जवेषु ज्ञानात्फेवल्यं प्रास्ेषु सत्स्वपि पुनः पुनर- नन्तेथ्वसमदादिपु तेघु ताहगज्नार्वाच्छनेषु वर्तत पवेति तस्षं हेतुभूतं रहस्य- महमेव। मतो निरुकशका नैव कार्येति पूर्वपद्योत्तरार्वेन सह संबन्धः । ६।

गोपेक्यमि्ि: २४१

करोति न गमागमौ ननु यद्प्य विद्या ततौ

तथाऽपि भुवि कर्मणा दिप्ि रुखं करथं जायता प्रदेशविभिदा चिनेरपि भिदादवश्य यतः॥।७ ।। ननु यदि यद्यप्यविद्या संवर्जन्र, अनं मूल ज्ञानम्। गनागमी अर्ध्बाधोगे- कगमनागमने। न करेति। क्षुव्षमुणत्व नय तनोतीत्यर्यः। ततो हेतोः। जीवे तदुपद्िितचेतन्ये। कुतेत्यादि। कृतव्य नाक पतिछदिधवंसस्तथाडकृत- मननुष्ठिसं यत्सदादि कर्म सस्पाध्युपाय फनपाप्िवदना कुनादिकर्मसंसकाराः। उदियानैवोत्पयेतेति याबस। तथाऽप्येवमपि भुवि भरतवषें। मत्र कर्मज कौ।। प्याय-दनाहिना। दिवि सवर्में सुखं कथ जायरता मव्तु। कुन हन्यवाउडट- प्रॉशे सेमबिग्जेन। यी हेतोः। प्देशविभिदा। प्रदेशभेदेन। िति चेढमनोडि मिदादि भेदाविकम्। भादिना कर्तृत्वादि। अथकूय मवर्तीत्यन्वय.|। ७। समाचसे भामताकुन्मताषन्ोदच/दसिदन्वी-नायं दोष दयदिलम्रया- नायं दोष: समस्वासमम बत सिने स्पी्तपि प्रतीके

सर्येवं स्पातप्रदेशपमिदमपसभा तत्र पद्दास्तवैक्स जीवे तह्यांचर तथो भवति फिल पुनवीरितं दण्डघातैः॥८॥ तत्र हेदुः स्मस्वादिि। यो डि. पर्वपधेडवरछेद्वदान्तर्गतनानाविदापकषे मदीये पतिबिम्बयरकल व श ६'कृत २०५०-ह फलोप नोगावश्यंभावे बछन्ये देशादचछेदन" रिकर सूंनपय्य क भागमादिदोषी दप: सिसर्थ दु अदुक्-वमो: समो दोष: एसक्िगेडवि का -केड, नेक पर्यतुरयोकवाहगरे वि. धवि। कथं समत्नित्वपेक्ष:2 अदुपका यतेत कि सि, वोनि निश्कदोषपरि हरहषे वनमत ि अवव्य। प ये स्वीकृते सस्वपि।

सोराबिद: ससमन। उभयेनि। तवम से अन्यतेत बाहनः हि जाय्य का केकारणं हदन्तः

31-3

२४२ व्याख्यासहिता-

त्यादि। जीवेऽिकरणे बास्तवैक्यं यो Sविद्यामतिबिम्बितो बुद्धिप्रतिबिम्बितो वा नि- दास्मा जीव: कर्मकर्ता भुषि स एव दिवि सुखभोक्ेति व्यावहारिकसत्यत्नापनक. ्रांधेकरूपस्वमित्यर्थः । अपरं तु सरलमेव ॥। ८ ।।

गौरवत आद्यमन्त्यः स्वी क्रियतेंऽशादिसूत्रगदितरवातू॥९॥ विम्बेति। प्रतिबिम्बावच्छन्नवादयोरित्यर्थः । आय प्रतिनिम्बवादम्। गौर- बत:। किचिद वच्छेदमन्तरा दर्पणादौ मुखादिप्रतिबिम्बासंभवासेनैव निर्वाहे प्रति- विम्मस्वीकारलक्षणगौरवादिति यावत्। अंशादीति। अंशो नावाव्यपदेशायिवि सूनोकत्वादिव्यर्थः ॥ ९॥

कथं सिभ्यतीत्यत आह-तत्रापीतीन्द्रवज्रया- तन्नापि चाऽडयः कथितो विशेषः सिद्धान्तबिन्दौ हि सरस्वतीभिः । सिद्धान्तलेशेऽन्त्य उदीरितोऽस्ति स दीक्षितरित्यवधार्यमार्येः ॥१० ॥ इत्यवच्छेद्वादोपपत्तिः ॥ ६॥

शिंह तु सपष्टमेव ।। १-।।

अथ शिष्य: प्रकृतमेव शगुरं प्रति पूर्वोक्कोपादानमतैक्योपपारिप्रकरणे जीने- कयवादो य उक्तस्तेन सह प्रकृततन्नानात्मवादविरोषं व्युद्राव्य तभर संदिहान: पच्छति-प्रागित्यादिवसन्ततिलकया- प्रागेक एष कथितो ननु जीव एव स्वप्नोपमः प्रक्ृतिरस्य जगद्भमस्य। नानैव तेऽत्र कथिता इति तत्र जीव: सिद्धान्त इछतम एक उतामिता य:॥ १॥

बाधेक्यसिद्धिः। २४१

ननु भो: श्ीगुरो मागुपादानमतैक्योपपत्तिप्रकरणाएवे पूर्वभ्रन्थ इस्पर्थः । एक एव न तु नाना। पताडशः । जीष एव न तु ईश्वरः । अस्य साक्षात्परम्परया वा साक्षिप्रत्यक्षस्येति यावत्। ईदशस्य। जगदिति। जायत इति जगदिति व्युत्पस्पाइ- काशादिसादिदश्याभासस्येस्यर्थः। प्रकृतिरमिन्ननिमित्तोपादानम्। स्वप्रोपमः स्वरम मति पथाऽविद्योपहितचिद्रपो जीव एवाभिन्ननिमिच्तोपादानं सदूदिति याधद्। तदुकं सिद्धान्तविन्दौ-तत्रान्तःकरणगतवासनानिमित्त इन्द्रियवृत्त्यभावकाली नोर्ऽर्थोपळम्भ: स्वप्रः। तत्र मन एव गजतुरगाद्याकारेण विवर्तते। अविद्यावृत्त्या च जञायत इति केचित। अविधैव शुक्तिरजतादिवतम्बप्नाध्यर्थाकारेण परिणमते जञायते चाविद्यावृत्त्येत्यन्ये। कः पक्षः अयानुत्तरः । अविद्याया एव सर्वत्रार्थाध्या सज्ञानाध्यासोपादानरेन कल्पितत्वान्मनोगतवासनानिमित्तत्वेन कचिन्मन:परिणाम- त्वन्यपदेशादिति। कथित उपपादितोऽस्तीति संबन्धः ।

वे जीवाः। नानैव कथिताः सन्ति । तत्र तयो: पक्षमोर्मध्ये। सिद्धान्ते जीवः । वो युष्माकं समदायिकानामाचार्याणाम्। एक हष्ट्रतमोऽस्त्युतामिता मनन्ताः स्म्वान्ति वळव्यमित्यन्वयः ॥। १॥। अथासौ समावसे-अजत्वेस्या दिभुजंगप्रयातेन- अजत्वभ्चतेरेक एवास्ति जीव- स्ततः कः स इत्यादिमंदिग्धबुद्धिम्। त्वमेव स्वमोहार्सगुर्वीशविश्व- भ्रमं पश्यसीत्याहुरेके मुनीन्द्राः ॥२ ॥ भजत्वस्य प्रतिपादिका या अजो हेको जुषमाणोऽनुशेते इत्याविश्रुतिः। तस्पा हेतो- रित्यर्थ। तन् तदेकत्वोक्तेरिति यावत्। तदुकं संक्षेपशारीरकद्वितीयाध्याये-मुक्कामकौ विद्रदज्ञौ त्वदन्यावाकाशादि क्ष्मावसानं च विश्वम। स्वाविद्योत्स्वान्तनिष्पन्दनं तद्विज्ञातव्यं मा अहीरन्यथैतदिति। विस्तरस्त्वग्रे स्यात् ॥२ ॥ ननु कथमयमेक एव जीवः स्वाज्ञानात्सगुर्वीशविश्वभ्रमं पश्येदित्यनाऽड-

स्वाज्ञानात्कौम्तेयो राधेयोऽभूदथा तथैवात्र। ब्रह्मैवाSSसीज्जीवो न प्रतिबिम्बो न वाऽप्यवच्छिनः ॥३।। ननु कौम्तेयपदवाच्यः प्रकते कर्ण एव। स तु न स्वाज्ञाने प्रतिनिम्बितो वापि

२४४ व्याख्यासहिता-

तेनावचछिननः । तथा च विषम एवायं तद्वषान्त हत्यत आह-नेस्वादिचंरमचर मेन ॥ ३ ॥ नन्वेवं चेव भवत्वाभास पव हत्मारड्य वादययस्याध्यनादरे हेठं धोतपति- आमास इत्यादितयैव .. आमाने प्रतिबिम्बेऽप्यनेकसामग्यवच्छिने। मृहाीप्मिनोत गोरवदुष्टास्तेऽपि त्रयो वादा ॥४॥ अवच्ित्ेदि। अनेरेति। ततदुषाधिनतस्संबन्धाविलक्षणेत्यर्थः । समिति। अस्तीत्यार्थिक -: । अर तु सरळमेद ॥ ४ ॥ ननु कथम् नेव एव अप. सकएजडाजडजगत्कश्पकः स्यामित्याशसक्ां रम- यि-स्वम इए् दिश्वा हलधिकाडिवेन- रमे प लपत प्ववक्षिनवपुः स्वादेकमवान्वितं जीवेनाम्यवपूँरि जीवरहितान्यम्यच्च हष यथा। एतस्मिघ्रि इषट्सृष्टिसमये तद्ूरसजीवं बपु- भंयाप्तायक मन्यवेहनैचयो निर्जीव एवेष्यतासू॥५॥ यथा कबमे सनि प्रमातरि वाष्येवस्थाविशेष इत्यर्थ: । अवेक्षित्रिति । गजतु- रगादिद्रप्टराजादिशरारमिवे यावत्। कल्यितमपि एकमेव जीवेनान्वितं युक्त स्यात्। एव कारस्योक्तमन्यभोगन् बच्छेदार्थ-वं विशेषेणाऽह-अन्पेत्यादिना। जीवरहितान्पेव कस्पितानि सन्ति तथा। चौडपथें। जन्वदपि कशियतमेवास्ति उष्टम्। तद् सथा। एतस्अि मकृी। दरति। दष्ि :- िववृतिः, एव सृष्टिः । आकाशादिपपमपररतर सथ, समया अपथाचार का लसि दाम्तसंविद हत्यम- रस्सिद्धान्तः।तरिसिलथः। टवके वत्सबन्धि। सजीव बपुर्सूयाद्। ननु-अन्पेडपि देहा :: सजीवा एव प्रतीयन्त इति बेच ।डक्तस्वप्ररट्टाग्तेन वेगा निर्जीवत्वादित्य सर्यं विशदयति- नन्यदेहेत्यादिशेषेण। रबदूदेहमिन्नसबीपलवेन मती-

सस्पदत्वेन हष्टान्तासिद्धिवारणाय हृती त्वदिति। अत्र" केरिपतमपीस्यवेशितृवपुणे विशष जांदये किव: सब्यतषं सूच्यने सावित्वाहिति। ५॥।

चोधक्यामादि: २४५

ननु-ऐन्द्रजालिकनिर्मितनगरादिगनवदिसर्वाणि परीराणि निर्जीवान्येव केवल- मैन्द्रजालिकशरीरमेकमेव सजीवमिनि स गवाव एकशागीरैकजीववादेऽस्त दष्टान्त इति चेन्न। वैषम्यात्। तत्र हेन्द्रजोएकवलपितनगरदिगननगदिभिननानि व्यावदा- रिकसत्तापन्नानि ऐन्द्र जालिकशरीरवन: असमदादिशरगण्यरि सजीवान्येव वर्तन्ते। प्रकृते तु नैव तथेति। नस्मादन् स्वमहष्टान ए सर्वष्टपुष्टिक इति स्पष्टयति- पतेनेति प्रसिद्धेनेनद्रवजरावृत्तेन-

भंभावितानक कुनकेप डग:। मंक्षालनीयो भवता।रमनिष्ठा

अयि शिष्येत्यार्थिकम्। भवता त्वथा। जृनेन समीपतरवानें चैतदो रूपम्, इति वचनात्पूर्वपद्योक्तेनेत्यर्थः। दद्टन्तति रनभिधामृतरूपोदकेनेति यावत्। अत्र निरुक्तवादे विषये। संमावितेति। योग्यनज्ानन्तदुरनुमानादिकर्दम हग्येतत्। लास्मेति। आत्मन्यद्वैतप्रतीचि या नितग वतसससकारतया स्थितिस्तस्पा या काषा अवविभूमि: पुनःसवेदामावावस्था सेव प्रनिष्ठासन रत्नसिद्ासन तत्र या संनिविष्टिः सुखेनैवावस्थितिस्तस्या इत्ययः । इयं हि तादर्थ्य एव चतुर्थी। तेनापम.4कवमात्रानुसधानसातत्यपरिपकत्यर्थ मिति फळति। संक्षालनीयः सम्यवपुनः कत्मशिदि काले हशमिष्यात्वविषयक्ष संशयानुदयपूर्वकमेव न तु क्षणमात्रं क्षाटनीयः प्रशममीय एवास्तीत्यन्वयः । पद्यहमेव सेश्वराखिलद्वैतकल्पकः स्यां चद्गरुशास्त्रयोरि कल्पितत्वे तथा तदुप दिष्टयोषस्यापि तत्कमुत्ये तत कथमवद्याध्वस्तिकक्षणा मुक्ति: स्यादिस्याध्यनन्तर्स- भावितकृतर्का्तु यथा स्वमे व्याधभीत्या पलायमानः प्ररुदन्देवदतस्तत्रैवाठव्वाउष्टे नरे देवदश त्वं स्वप्नमिमं पश्यस व्युतिष्ठ सुदष्टी भवेति केनचित्परमासेनोपदिष्ट: सघ पवोचिष्ठत्र किंचिदपि व्याध्ादिक पश्पति निरुक्तासादिक व तद्वस्करिपतादपि गुर्वादेः स्वसत्यस्वरूपप्राप्ती को बाधो भवेदिति भावः ॥ ६॥ अयि मचार्या अहमनेकश्रुत्यादिपमाणसिद्धानाद्यनन्तेश्वरस्य कर्थ वा कमपक स्यामिति शष्टाकुलं प्रकृतमुमुक्षुं प्रति मधुसूदनाचार्यो क्सिद्धान्तेन समापचे-बन्वि स्वादिहरिण्या- ११-२

२४६ व्याख्यासहिता-

ननु कथमहं स्यामीशस्य प्रकल्पक ईदशो विशति विशयो यस्यान्तस्तं जगर्मधुसदनाः। अकलिततमस्तत्कार्या चित्सितैव महेश्वर- स्तमउपहिता जीवस्तेन व्यकल्प्यखिलं जगतू॥७ ॥ तदुखं सिद्धान्तबिन्दौ-अज्ञानानुपहितं शुद्धं चैतन्यमीश्वरः । अज्ञानोपितं च जीव इति वा मुख्यो वेदान्तसिद्धान्त एकजीववादाख्यः । इममेव च इष्टिसरि- बादमाचक्षत इति। अन्र टीका न्यायरत्नावली-अज्ञानानुपदिदिितिमिति। अज्ञानो- पहितामिनमित्यर्थः। ननु-ईशस्याज्ञानानुपहितत्वे प्रपञ्चमध्येऽवस्थानं न स्याद्। तथा च यः पृथिन्यां तिष्ठन्नित्यादिश्रुतिविरोध स्यादिति बिम्बप्रतिबिम्बरूपेशनीव- वादिभिविवरण कारैश्वच्छेदवादे दूषणमुक्तं तभ्राSSह-शुद्धमिति। तथा चोपहिते जीवचैतन्येघिष्ठानतया केवलचैतन्यस्य तादास्म्यमवश्यं वाच्य- मिति प्रपश्चमध्ये तदवस्थाने न कोउपि दोष इति भाव इति। विशयः संशयः । अगुर्वक्ष्यमाणलक्षणमेव सिद्धान्तं तमधिकारिणं प्रत्यूचिरे। अपरं स्वतिसरलमेव। जीवस्पेशकल्पकस्वे प्रमाणाभाव इति भावः। ननु भवत्वेवं ब्रम्मानन्दसंमतं मधुस- दनाचार्याशयजातं भवतस्तु कथं तदभिप्रेतमित्यत आह-अकलितेत्यादुस्तरार्षेन। कार्येत्युपळक्षणं व्या्यस्याप्यविद्याचित्संबन्धादेरवज्ञिष्टस्या नादिदश्पस्य। स्पष्टमेवा- न्यत् ।। ७ ।। ननु भामतीकृतां मतेऽप्यस्ति दृष्टिसष्टिरेव। तथा च कोऽन विशेष इति चेस-

वाचस्पतेस्तु समये यदपीह दृष्टि- सृष्टिः सुमंभवति जीवविकल्पितत्वात्। तन्रापि नैक्ययुदितं किल तेन जीवे तेनायमेव बत मुख्यतमोडस्ति वादः ॥८॥ विशेषावद्योती वुशब्दोऽयम्। समये समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविद इस्प मरास्सिद्धान्त इत्यर्थः । यदपि प्रतिजीवं तन्मते प्रपञ्चभेदादिह नगति जीवषिक- स्पितत्वादूरष्टिसृष्टिः सुसंभवतीति संबन्धः । किं तदाह-तत्रापीत्यायुतरार्पेन। तेन भामतीकता। जीवे विषये। ऐक्यं नोदितं नैवोक्तम्। तेन हेतुना। बतेवि हजें। तदुकं सिद्धान्तविन्दौ प्रकृतवादवाक्यशेषेण-मुख्यो वेदान्तसिद्धान्त पक- जीववादारूयः । इममेव च दष्टिसृष्टिवादमाचक्षत इति ॥ ८॥

बोधैक्यभिद्धिः । २४१

ननु भवस्वयमुक्करीत्यैकर्जाववाद एव मुख्यो वेदान्तसिद्धान्तस्तथाऽपि शुको पुक्तो वामदेवो मुक्त इत्यादिश्रतेर्नानाजीववादं विना का गतिरित्यत्राऽडह-शुकादेरित्या- दिभजंपयातेन- शकांदर्विमक्तिस्त्वहास्त्यर्थवाद: प्रतीत्यात्मकं सर्वभेवास्ति दृश्यम्। गुरुत्वेन संकल्पितादेव बोध: फणिरवेन संकल्पितान्मृत्युवत्स्यात् ॥ ९॥ अर्थवाद: । गुणवाद एव। विरोधे गुणवादः स्यादनुवादोऽवधारिते । भूतार्थवा दस्तदानादर्थवादमिषा मत इति वचनात्प्रकृते हि यजमानः प्रस्तर इत्यत्र प्रत्यक्षेण सहैष, अजामेकां लोहितशुक्ककृष्णां बह्ीं प्रजां जनयन्ती सरूपाम्। अजो ह्वेको जुषमाणोऽनुशेत इति श्रुत्या सह नानाजीववादिशुकादिमुक्तिप्रतिपादकश्रुतिर्विरुद्धेति परमपूज्येयं मुक्तिदत्त्वादद्वैतविद्येति गुणवादादन्येवेत्यवश्याङ्गीकार्यत्वाद्। नन्वेषं यदि तर्हि यत्राभिर्हिमस्य भेषजमित्यत्रेव प्रत्यक्षादिनाSवधारितत्व- मध्यनुवादत्वमप्रयोजकं नास्ति तत्र वज्रहस्तः पुरंदर इत्यादो भूतार्थवादखवमेव। तथा च घटटकुटमिभातन्पायेन व्यावहारिकसत्तयाऽनेक जीवोज्जी विकयेत्यत्राSSह -- प्रती-

निखिव्द्वैतनिष्ठपातिभासिक त्वाङ्गीकरणस्यापि। तेन क्वोक्तापत्तिरिति तत्त्वम्। एवं तर्वब्रस्मविदो गुरुत्वाभावात्तमन्तरा कथ तत्त्वपमेत्याशङ्क्य समाघचे-गुरु-

गुरुरेव तत्त्वमवबोषयति। परिकल्पितोऽपि मरणाय भवेदुरगो यथा न तु नमोन- ळिनमिति॥ ९ ॥ ननु कोऽयमेतावानाअहोडस्मिन्वाद एव भवत इति चेन्न। निसर्गतः सर्वपूर्वा- चार्याणामप्यस्यैवेष्ठतरत्वात्। तथैव तद्ग्रन्थेष्वनुभूतत्वाच्चेत्याह-आ श्रीमदित्यादि सम्परया- आ श्रीमद्गोडपादाट्गुरुवरनसुरादा च साधस्ककाल-

जीवैकयं दृष्टिसृष्टिर्विंगतभवभयं शुद्धचैतन्यमीशः सोऽपि स्यात्कल्पितो वेत्यत इह विमतिः कस्य वा स्यादवश्या॥१०॥

२४८ व्याख्यासहिता-

सादयस्केति। वर्तमानेत्यर्थ,। ब्रह्मेति। अद्वैतात्मरूपैः । एताडशैः प्राचीन चार्येरिति शेषः । अवश्या दुर्निरस्थेति यावत्। अपरं तु सरलमेब । १०॥ एवमप्यत्र शिप्यः पुनः शङ्कत-नन्वत्रेत्यादिन्निभिरिन्द्रवज्रावसन्ततिलकाभि :-- नन्वत्र मानं किमुदीरितं य- दाचार्यवर्यार्यवचोऽमृतं तत्। प्रतीतिमात्रं रशनोरगाभं कथं तथा स्याद्भवतानथाऽपि॥ ११॥ न चोक्तमेवात्र मानं सर्वपूर्वाचार्यवच एव पूर्वपद्येनेति वाच्यम्। तस्याप्युक्तरीत्या मातीतिकस्वेन रज्जूरगािवत्पमाणत्वाभवादित्याह-आचार्येत्यादिना। उदीरितम्। पूर्वपदे कथितम्। आचार्येति। आचार्येषु, अद्वैतन्वम्मविद्यासंप्रदायप्रवर्तकेषु वर्याः श्रेष्ठस्त्षां श्रीमद्गोडपादादीनां यानि आर्याणि सैदान्तिकानि वयासि ते्षां मध्ये यदमृत सारीमूत वस्त्वित्यर्थः । तत्तु। प्रतीतीति। तत्रापि प्रतिबिम्बवादिसोपाघिकभ्रान्तिव्वावृत्तये। रशनेवि। अव एव। तथा प्रमाणतवेन गणनीयम्। कथ स्यात्। न कथमपि भूयादित्यन्वयः। एवमपि तुष्य्तु दुर्जन इति न्यायेन प्रातिभासिकस्यापि, उक्ताचार्यव चोमृतस्थापि भवतु प्रामाण्यमथापि न विस्तरो भयादित्याह-भवतादित्यादिना। आस्तामिदमे- घम्। तथाडपि ॥ ११ ॥ रवप्े यथा व्याघ्रमिया पलायं- रत्वं पश्याम स्वप्मिमं स्वमोहात्। भव प्रबुद्धः शयने रमण्या सुखेन सुनोऽम्ययि विष्णमित्र ॥ १२॥ रमण्येति सहार्थे तृनीया। अपरं तु निगदव्याख्यातमेव ॥ १२॥। इत्याकलय्य वचनं मुहृदः समद्यो जागर्ति यावदय तावदमु च तंच। नवावलोकयति चानुभवत्यजसर तेनांपदिष्ठ्मखिलं न तथेह दष्टमू ॥१३॥ इति द्वादशश्लोकेनोक्तम् : सुहृदः सवम्रे दृष्टस्य कस्यचिनजपरमाश्स्येत्यर्थः। सचनं वाकयम्। आकठय्य श्रुत्वा। स पूर्वोक्तविष्णुमित्रः । सथस्तस्कालमेव। याप:

बाधक्यासा्धिः। २४९

ज्वागर्ति साकल्येन जागरूको भवति। अथ स्वप्नबाधाव्यवहितोर्ध्वक्षण एव। सावत्साकल्येन। अमुं निरुक्तोपदेष्टारम्। तं प्रागुक्तव्याघं चापि। नैवावलोकयति नैवानुभवति। तथार्थे चकारः । तेनोक्तस्वामिकापतेन। उपदिष्टं कथितम्। अखिलं स्वरमणीशयनादिकं सर्व- मवि जाअत्कालिकं वस्तु। अजस्ं निरन्तरं न तु क्षणिकम्। अनुभवति प्रमिणोति। इह प्रकृतवादावबोधोध्व५। न दृष्टं नैव दृश्यानवभासपूर्वकं सततमद्वैतात्मैक्यमनु- भूतमस्तीति संबन्धः । एतेन षष्ठश्लेकटीको कस्वम्दष्टान्त वेपम्यं स्पष्टीकृतं भव- तीति भावः। अन्यथोक्तअन्थासंभवात् ॥ १३ ।। अथ प्रकृतशिप्य एवाऽडचार्य प्रति तशकरिष्यमाणसमाधानमनूद्य दूषयति-न चेत्यादिशिखरिण्या- न चेहाप्यद्वैतं कलयमि यदात्मानमनिशं तदैतत्ते भूयात्मकलमप दृश्यं तदुपमम्। न तावत्पर्यन्तं तदुपममिति व्याप्तिविरहा- त्क्क वा व्यापतिग्राहया सकलमपि दृश्यं किल मृपा॥१४॥ रे शिष्य त्वं यदा सकलसाधनपरिकावसरे। अद्वैतं यावददृश्यं शून्यत्वोपल- क्षितम्। पतादृशमात्मानं प्रत्यश्वं साक्षित्वोपलक्षितं चिन्मात्रमित्यर्थः । अनिशं निरन्तरम्। कलयसि विचारिततत्व्रमस्यादिमहावा क्यकजन्यत्रक्ातमैक्यविषयसाक्षा त्कारेण समानाश्रयविषय काविद्यानिवृत्त्युपलक्षितमनुभवसि तदा तस्मिन्नेव समये। वे तव। एतत्साक्ष्यादिप्रत्यक्षम्। सकलमपि न तु यत्कचित्। दृश्यं द्वैतम्। तदु- पमम्। जाअतः। स्वम्वदभासमानं बाधितत्वेनाघिष्ठानकरुपमितति यावत् । भूयात् स्यात्। तावत्पर्यन्तं तु नैव भूयात्। एवमिहापि निरुक्तक तैकशरीरैकजीवव देडि। तदुपमं स्वम्नदष्टान्तसमा नमेवेतत न स वाच्यम्। नैव वक्तव्यमित्यन्वयः। कुत इति चेत्तत्राऽऽह-व्याप्तीति। निरु- कसिद्धाम्तेन यत्र यत्र स्वम्रवद्द्वैतमिध्यात्वपूर्वक संजातप्रबोधत्वं तत्राप्रतीयमानम्र- मत्वमिति व्यातिमरहाभावादित्यर्थः । ननु कुतो व्याप्त्यभाव इत्यत आह-क वेति। तम्रापि हेतुं दोतयति-सकलमपीत्यादिशेषेण। यतः सकलमपि संपूर्णमपि। दश्यं साक्षिचिद्विषयीमूतं दवैतमपि यावत्। मृषा किल प्रातिभासिकसतापन्नमेवास्तीति हेतोः क षा कस्मिन् वा निर्णीतो- दाहरणे यत्र यत्र स्वप्रवत्द्वैतमिथ्यात्ववूर्वकं सजाताघिष्ठानविषयकापरोक्षपमाशालित्वं ३२-१

२५० व्याख्यामहिता-

तत्राप्रतिभासमानभ्रमत्वमिति व्याप्तिनिदर्शनीभूते स्थले। व्याप्तिरुक्तलक्षणसाहचर्य- नियतिः। ग्रद्या स्वीकार्या। न कुत्रापीति पुर्वेण संबन्धः। पकशरीरावच्छिन्नैक- जीवस्यैव व्याप्तिग्राहकस्य जीवान्तरनिदर्शनस्थलाभावान्नैवोक्त पाप्तिग्रहः संभवतीति भावः। अत्र कलयिष्यसीत्यमिप्रेतेऽपि व्याप्तिविरह्ोपपादनवैयग्न्यादेव लट् ।१४।।

किंच त्वं मदविद्ययाडमि कलितोऽहं वा भवत्कल्पितः शक्य नो विनिगन्तुमत्र महमा केनापि कुत्रापि च। अप्येकेन मयेव कल्पितामिदं स्वप्नाभमित्यस्य चे. न्मानवं न तदीहशं नु तहतेऽप्येतन्न वेतादशम् ॥ १५॥ कलितः कल्पितः। ननु व्रह्नैवाहमिदं जगच्च सकलं चिन्मात्रविस्तारितं सर्वं चैत- दविद्यया त्रिगुणया सेशं मया कल्पितमित्याचार्यचरणवचस एवोक्तशङ्काशामरूप्र-

ईदृदशं प्रातिभासिकं त्वदुक्तानुभवजातं न नैव स्यादित्यन्वयः । न च वाच्यं निरुक्तानुभवस्थ मानत्वेऽपि अम्तु नाम प्रातिभासिकत्वं का क्षतिरिति। मानत्वस्य व्यावहारिकसत्त्वव्याप्यत्वादित्याह- नु तदतेपीत्यादिशेषेण। तढते निरुक्तानुभवस्य प्रमाणतं विना। एतदुक्तानुभवजातमपि। नु इति वितर्के। तादशं निखिलद्वै- तस्यैकशरीरैकजीवकश्पितत्वादिसाघकम्। न वै नैव भवेदिति योजना ॥ १५ ॥ पुनरपि शह्कते-इदमित्यादिभुजंगप्रयातेन- इदं प्रक्रियाकाल एवास्ति चिन्त्यं स्वरूपं हि जीधेशयोस्तत्र चेत्स्यातू। प्रमाणस्य मिथ्यात्वमग्रे कर्थ मे भवेत्वंपदार्थादिशद्ध्यै प्रवृननिः ॥ १६ ॥ अयि सद्गुरो। इदं प्रकृतम्। जीवेशयोः स्वरूपम् ! प्रक्रियति । अथातो ब्रक्ष- जिज्ञासेत्युच्तर काण्डविचारावसर एवेत्यर्थः। हीति प्रसिद्धम्। चिन्स्यं विचार्यमस्ति। ततः किं तदाह-तत्रेत्यादिशेषेण। शिषं तु स्पष्टमेवाऽSक्षेपादि ॥ १६ ॥

शुकादीनां नाऽडसीच्छिव शिव विमुक्तिर्बत यदा महायोगीन्द्राणां कथमथ ममाल्पस्य भविता।

बोधक्यमिद्धिः। २५3

इति नगर्शो गन्न श्रवणमननाद़ाविति घिया परजाने: शावाद्यननियमतः प्रत्युत भवेत ॥१७॥ वतेनि खेदे। शिव शिवेनि तदपनोदार्थ निरतिशयप्रमोदार्थ च भगवन्नामस- मुच्चारणं बोध्यम्। विमुक्तिगत्यत्रानुषज्यते। भविष्यतीत्यर्थः । अथ कि तत्राSड ह-इतीत्यादृत्तराधन। न केलं शास्त्रदेव परावृ्त्तिर्भवेत्, किंतु यमनियमतोऽपि प्रत्युत परावृत्तिनिज्ञामभवेदित्यध्य:ह्धत्य योज्यम्। तम्ष्मादम्मिन्वादे न केवलभि- ष्टानवापिः किं्वनिष्ठपुष्टिरीनि स्ष्टमेवेति भावः ॥१७॥

इत्यत्ा:S-व चेहित्वादिशार्दूलविकांडितन-

मंपुर्णेगषे देपोकै श्रतिशि्रन्वामणिलवेन त-

कुत पतत्पक्षत्मविडोय म्वास्थ्याभाव इत्यपेक्षायां तत्र हेतुं द्योतयति-यदि- न्यादिना बृहद्यगवारिषियि इन शेषः। अपिना तत्र महानुभावत्वं व्यज्यते। भूरिश इत्यनन नत्र दादरातिशयः सूच्यते। ननुक्तनिदर्शनस्याऽडर्षत्वात्तत्रैव तत्तात्पर्ये कि मानमित्यत आह-संपूर्णेरपीत्यादिना। पूर्वपक्षत्वप्रतिक्षेपार्थ श्रुतीति। अथ किं तदाह सकिादिशेषेण। शिष्ं तु स्पष्टमेव्र ॥ १८ ॥ एवं शिप्यसप्रार्थनायां सा्यां निरुक्तवादविषयकरहस्यकथनमाचार्यः प्रतिज्ञानीते- सत्यभित्यादिना ननव- मत्यं सर्वपिद तथाऽपि कथये त्रध्यन्तचिन्तोल्लस- त्पूर्वाचार्यरहत्यमन्र भवता तत्मंपरीक्ष्याउ्यताम्।

प्रम्यं म्वभरानमान्त,तमस्तोमास्तविस्तारकम् ॥१९ ॥ भो वुभुत्सो यद्भवतोषपादितं तत्सर्वमपीदं सत्यमेत तथाऽप्यत्र । श्रुत्यन्तेति। उपनिषद्भागमननाविरभूनप्राचीनाचार्यनात्पर्गमित्यर्थः। यदहं कथये ब्रवीमि नद्द- वता संपरीक्ष्य सुविचार्यय। आध्यतामक्री क्रियतामिति संबन्धः । उक्तरीत्या तद्ग्रहणावश्यकतवं व्यञ्जयस्तद्विशिनष्टि-जीवन्मुक्कीत्यादुत्तरार्घेन। जीवन्मुक्तिेव स्वतः परतो व्युत्थानोभयव्युत्थानाभावरूविचारित्तवृतिनिरोधान्यत-

२५२ व्याख्यासहिता-

रजन्यपञ्चम्या दित्रिभूमिकातमकावस्थैव निजाव्जक्वकीयमृगाक्षीव। तद्यथा सर्वेपा मानन्दानामुपस्थ एकायतनमिति श्रुतेरेतस्यैवाऽSननदस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजी- वन्तीतिश्रुत्यन्तराच्च सुखदत्वसाधर्म्येण यावत्स्त्रीगुणविशिष्टरमणी तत्या यो वशवि- धिवेशीकार प्रकारस्तस्मिन्नित्यर्थः । चाट्विति। चाटू किपु प्रेमप्रचुरप्रस्तवेपु मध्ये चिन्तामणिवव्लघः सर्वष्टदत्वेन प्रख्या प्रसिद्धिर्यस्य तत्तथेति यावत्। पुनः कीदृशमुक्तरहस्यमू।मदाह-म्वेत्यादिशषण। आन्तरेति। हार्दान्धकारबाधकं स्वप्रकाशरत्नमिवेत्येतत्। पतन पुप्त्यादिवदज्ञा- तसुखदत्वं व्युदस्तम् ॥ १९॥। किं तद्रहस्यमित्यपेक्षायां तत्संक्षिपत्याचार्य :- व्र्वत्यात्रयात्मकशालिनीन्द्रय- ज्राशालिनीभि :- ब्रह्मैवाहं मंमराम्येक एव स्वाविद्याती जीवभावं प्रयात:। एको देहो मामक: कल्पिताऊप जीवव्याप्तोऽन्ये त् मर्वडप्यजीवा: स -. ।।

न्येडपि शतशः संसरन्त उपलभ्यन्ते तेन कभमेक एवेत्यवधारणमित्यत्राSडह-एको देह इःयाद्युत्तरार्घेन ॥ २०॥ ननु किमत्र मानमिति चेदनुमानमेवेत्याइ-सवम वथेत्यादिना- स्वपे यथा मामक एव देहं। दृष्टः सरजीवः किल कल्पितोऽि : अन्ये त्वजीवा: खल जीववत्ता बिडम्बयन्तोऽपि तरथेद चात । -३ " जांववत्तां जीववैशिष्टयम्। विडम्बयन्तोऽपि-अनुकुर्वन्तोऽपि! ग्था रवमे मामक एव मदीय एम कल्पितोऽपि एक एव देहः सजीवो दष्टः किलानुमूत एव साक्षिणा मयाऽभ्त्। अन्ये देहास्तु। अजीवा निर्जीवा दष्टाः सन्ति तथेष तद्वदत्र जागरेSपि ज्ञेयमित्यन्वयः। तथा चात्रैव प्रयोगः। जाअदवस्थायामिह मद्देहान्यदेहा निर्जीवाः। मद्देहान्यदेहत्वात्। स्वामिकमद्देहान्यदेहयदिति ॥२१ ॥

बोधेक्यसिद्धि: २५३

ननु भवत्वेवं स्वप्रदष्टान्तेन त्वदन्यजीवासत्त्वमथापीशस्य का गतिरिति चेत्। सत्थम्। अश्ञानोपहितं बिम्बनैतन्यमीश्वर इति द्ृष्टिसृष्टिवाद एव सिद्धान्तविन्दूक- विम्बेश्वरवादपक्षे तस्मापि तदेव ब्रम्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासत इत्यादिश्रुतेर्वु-

सेशं दश्यं भाति धीवृत्तिमात्र- मज्ञानान्मे शाक्तिरुप्याभभेतत्। भज्ानात्। जीवन्मुकिस्तावदस्वि प्रतीतेद्वैवच्छाया तत्र चास्ति मतीतेः । शेवच्छामारक्षणायास्वि लेशस्तस्मिन्नर्थे स्वानुभूतिः प्रमाणमिति संक्षेपशारीरकोकक्वा

पव मे साक्षिण: । भातीति योजना। नन्वेवमपि तत्रवोक्तशुद्वेश्वरवादे कि समा- पानमित्यत आह-शुद्धे त्वत्यादितृवीयपादेन- इद्दे खीशे तं विनाऽन्यन्तथेति जीवन्मुक्ते ग्यत्थिते त्वेव घी: स्थातू ॥ २२ ॥ फलितमाह-जीवन्मुक्त इत्यादिचरमचरणेन। इतीयं धीस्तु व्युत्थिते एव जीवम्तुक्के स्मादिति संकष: ॥। २२।। मनु जीवनमुक्के व्युस्थामददापामेव पूर्वोक्तपद्यन्नथपपश्चितममितिर्भव जी व्यन्तिमप- सगरमनरणेमोंकं तदयुक्तम्। एकशररिकजीवव।देडतर जीवान्तरस्यैवाभावादु कबुबे: सच्ये प्रमाणाभावादाम्नायस्याद्याप्यस्मिनंशे विचार्यत्वाच्च। म य प्राचीमाचार्यचरणैरेव तस्य निर्णीतार्थकत्वमेवेति सांपतम्। तत्रापि जीव- कोटिनिविछत्मासंभवेन ईश्वरळीलावतारत्वेऽवश्यं वक्कव्ये वस्यापि सोपाधिकस्वपक्षे बीषकस्पितस्वो ककेर्निरुपाधिकपरिशेषे तत्रापि शास्त्रकर्तृतायाः प्रातिभासिकलीलाविग्र- दविशेषमन्तरासंभावितत्वेम वसष्य जीवककल्पितत्वावश्यकत्वादन्यथा गत्यन्तरांभावा.

श्राठिन्या- विधारण्येः साऽनभूतिप्रकाशे स्पछ प्रोक्ता दृष्टिसृष्टिं प्रक्ृत्य । अझिष्ठैकात्यादरोक्त्यैव तस्या- मेवं जात: सर्वशास्त्राविरोध: ॥२६। 1 -?

२५४ व्याख्यासहिता-

पतमामके प्रन्थे। दृष्टिसृष्टिं प्रकृत्य । तस्यां दृष्टिसष्टिविषये। बरहिंष्ठैकेति । अ द्वेतात्मानुभूतिनिष्णातमात्रपर मादरविषयतोक्तिमात्रेणेति यावत्। विधारण्यैः स्पषट परोक्ता प्रतिषादितास्तीत्यन्वयः । सदुक्तमनुभूतिप्रकाशे-दष्टिसृश्टिममां ब्रम्मानुभवी बहु मन्यत दति। फलित- माह-एवमित्यादिशेषेण। तथा च याववद्वैतग्रन्थेषक्तलक्षण कशरीरैकजीववादाभिष- दष्टिसृष्ट्युपपादनं तु जीवन्मुक्तदृष्ट्यभिप्रायेणैव बुभुत्सोः सघ एव तत्पदाघिरोहण- सिद्यर्थमिति सर्वशास्त्रीयतद्विषयकसांगत्यं संपन्नं भववीति भावः ॥२३॥ प्रत्याचऐ- चिस्याि- हरिण्या- न च समुचितं जीवन्मुक्ते कथ न भवेदिवं गतमिदमलं ब्रह्मेवाभूदयतः म तु विद्यया। उदितममये जीवाभामानुवर्तनमंसवा- दुभयविधतामानादेव स्फुटाऽस्य तथाऽभिधा॥ २४ ॥ इद निरुक्तं श्रीमद्विद्यारण्याचार्यनिर्णीषार्थजातमित्यर्थः ! जीवन्मुक्के। नु इति पिसकें। कथं समुचितं युक्तं भवेत्क संभवेत्। तन्न द्ेद्वुं प्रतिपादयति-गतेत्या- दिना। अ्वैतमत एवामळं शुद्धम्। एतादृशम्। ब्रह्मेव। स तु निरुकजीवन्मुकस्त। विदयया अपरोक्षाद्वैतात्मपमित्येति यावत् । यतो देतोरभूदित्यर्थः । इति न च :. समुचितं नैव वक्तं युक्तमास्ते इति समुचितपदावृत्त्या संबन्धः । ननु कुत इदमनुचितमित्यघाSडह-उतेत्याधुस्रार्षेन। निरुक्तपक्षे इति पावत्। जीवेति स्पष्टमेव। उभयेति। जीवेति पञ्चमी उमयेत्यत्रैव योज्या। सजीवत्वनिजीवत्वा दिद्वि प कार कप्र ततेिरेवास्य जीवन्मुक्तस्य तथा व्रम्मैवाह मित्यादि श्लोकत्रयोक्तकप्रकारिका। भभिषा स्वानुमवारूया स्फुटा स्पष्टाऽस्तीत्येतत् ॥ २४ ।। ननु दृष्टिसृष्टिसिद्धान्तानुभवार्थ न केवलमेफजीववाद एवास्ति अवश्यमपेक्षित इति नियतम्। प्रतिजीवं प्रपश्चभेदमश्ञीकुर्वतां भामतीकृतां नानाजीववादिचुरंघराणा- माचार्यवाचस्पतिमिश्राणां मतेऽप्यस्ति दष्टिसृष्टिरेव। तैः प्रतिजीवं प्रपश्चमेदाज्गी- कारादिति चेत्सत्यम्। तथाऽप्यत्रास्ति तदपेक्षया कश्विद्विशेष इत्याशयेम सं विशदयति-इयमित्यादिशिखरिण्या- इयं नानाजीवेऽप्यभिलसति वाघस्पतिमते विना जीवैकत्वं तदृपि त् परोक्षेव भविता।

वोषेकयासद्ि:।

पुरा ब्रह्मात्मेक्यानदुपरि त मा प्रोक्तसमये भवेत्साक्षादेषा गरुचरणसिद्धान्तमरणिः ॥२५ ।। इयं निरुक्तष्टिसष्टिः। नानेति। नानाजीववादशालिन्यपात्यर्थः। एतादृशे। बान्नस्पतीति। अवच्छिन्नवादिभामतीकृत्सिद्धान्त इति यावत्। जीवैकतवं विना,

तेनेह नैव पौनरुक्त्यम्। अद्यप्येवं तदवि तु सा परोक्षेत ब्रह्मैक्पालुरा भविता भविष्यतीत्यन्वयः । तभ प्रतिजीवं प्रपश्मेदसिद्धानतेऽमिहितेऽपि सस्य जीवानुभवाघिरूढत्वं तु बिना ब्रम्मात्मैक्पानुभवं नेव संभवाते। तद्थ्व तु प्रदतेऽपि सममेवेति नियमपति- तदुपरीत्यादिमाक्षादित्यन्तेन। प्रोक्कंति। एकशरीरेकजी ववादसिद्धान्त हत्पर्थः । सा

दिश्यर्थ:। ननु किमत्र मानिलनाSइ-एमेत्याविशेषेण। एपा मकृतमतिपादित- रूपेति यावत्। गुर्दिति : प्राचीनाचार्यचरणराद्दान्तपद्धतिरस्तीनि संबन्ः ।२५।। एषमप्यत्र च्छाजीपाशड्रफायुनीय तत्ण्डनं पतिजानीते- वेत्यादिपबो- पितया- न च तर्हि पुराषतमनोधन: कथमेपा ककम: प्रातनेः। सरणि: स्फुट्मीर जववार्निवृतावेव ममीरिय शद ॥२६॥ रे शिष्य। स्वम्। एवं तहि। पुरातनेः शचीनः । गुरुिगचायैः : आत्मेति। अद्वेतात्मसाक्षात्कृतः। पुश भरगेद। एक प्रकृतद्प्िमष्ठयभिषा । सराणेः पद्धतिः । ईशेति। विवृतावेव तत्पदार्थादिशोपन एव। स्फुट स्पष्टय। क्थं समीरितेति न च बद नैव वरूदीत्यन्वयः । जनुभूतिपकाशीयाष्टमाष्याये ववमाध्याये च दष्टिमृष्टिः स्पष्टैषेति भावः ॥ २६॥।

कोउगन्तःपुरमार्गतो दुतममुं लोके पथा नीपते। तद्वत्कोदपि ममशुराडतितररां श्रद्धालुरल्पोद्यमा- दद्वते स्वमनिदर्शनाद्भमतयाऽद्वैतं स्वमुद्दोध्यते ॥२७। यथा लोके कोऽपि। राजाबम्। स्विति। सुतरामेकान्ते स्वेन मह चिरं प्रसाद- पूर्वकं भाषमाणं द्रषटमिच्छतीति तथेत्यर्थः । एताहशः। जनो लाभेच्छः पुरुषविशेष

१५६ व्यारूयासहिता-

इति यावत्। तस्य राजः। अन्तरज्नैः समीहितसूचकैः। तत्रापि भृत्यादिश्षुद्रव्यु- दासार्थं पुनर्विशिनष्टि-आपेति। आशः प्राश्तो नितरां कराः, नलिहिस्तांशयः करा इत्यमरात्यूजोपहारा यस्ते तथा तैराजसमश्रीकैरमात्यादिभिरित्यर्थ: । एवमपि लोकप्रसिद्ध कार्यकारित्वव्यावृक्षये निरळपदावृत्त्यैव विशेष्यमाह-आप्तेति। एताडजै:

अन्वःपुरेति। मत एष। द्ुवं शधरम्। अयुं राजानं प्रति। नीपते माप्यते। मानीयत इति वा च्छेद:। एवं उष्टान्तं स्पष्टीकृत्य दार्श्ान्तिकं स्फुटयति-तद्दि-

च कर्भभूतमुमृक्षविशेषणखवेन देयम्। तद्तिरकराजसंदर्व नकामुकवदित्यर्थः । वस्प राजशन्देष्टस्वमकाशाद्वतवक्मण इत्पेतत्। अन्तरणैः। बछ्छ वेद व्रहैद ममतीति श्रुवेः। ज्ञानी त्वालमेष मे मतमिति स्मृतेश्च। वद्विज्ञानार्थ गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणि: मोतियं नमनिष्ठमिति सुस्या, वदि- द्वि प्रणिपातेन परिप्रम्मेन सवया। उपदेक्ष्यन्ति से ज्ञानं जञानिनस्त्वस्वदर्शिन इति स्मृत्या च शान्दपरन्द्तनिष्ठत्मेन शरणीकृतैः श्रीगुरुभिरिति पावद्। म्त एव। आसेति। आसाना परमयष र्थवक्तृत्वेन वेदानां निवाराः समयस्फूर्यमाणा- धकत्वादिना वच्द्वेववाक्यसंघाः सन्ति येषां वे तथा तैः। तथा सदिरित्पर्य:। राजानं राजते सकळ्दैवसतामकायमदातुत्वेन सर्वनाबाबविलवेन स्वप्रकाश्त्वा नन्वा- पचसचाकत्वेन च शोमत इति तथा तमद्वैतपरमात्मानमिति यावत्। सुदिदक्षुः सुतरामपरोक्षात्मत्वेन दरषटं ज्ञातुमिच्छतीति तथा। पवादथः। अत एव। कोडपि कब्धिद्धीर: प्रत्यगात्मानमेक्षत्, इि श्रुतेः कम्धिन्मां वेचि ततत्पत इवि स्मृतेष्ध परमदुर्कम इत्यर्थः । पताइ्शोऽत एव मुसुकष्विति। तन्रावि पाण्डि-

अदषतित्याशडक्य पुनर्विशिनष्टि-मतिवराभित्यावि। अप दव। दवते दश्ये। स्वम्रेति। स्वम्रदष्टान्तनेति यावत्। अल्पेति। नि- रुकवादे स्वेतरयावव्वेतनस्व नामस्ाल्मकस्य आकाशादेजंडस्य च मुगनलाबिबत् मातिभासिकेकरूपत्वाच्च सर्षमानायासकय रागद्वेषाविराहित्य रूपाल्पमयत्नेनैवे- त्थर्थ: । अर्द्ववमेव स्वं सत्यतामानन्तनव्द्पत्यगभिनसपकाशात्मनैतन्यमस्वीवि उद्ोध्यते।

यकलिज्रानुकूल्यलक्षणेनोस्कर्षेण झ्ाप्यत इवि योजना। तदुक्तमनुभूतिप्रफाजे श्रीम व्विद्यारण्यगुरुच रजेनव माच्याम

वाधेक्पसिद्धिः। २५u

सर्वसाधारण: सर्म एक: प्रातिस्विकोडपरः। आकाशादिकमादाघें: प्राणादिक्कमसोऽपरः ॥ सर्वेषां प्राणिनां कर्मक्षये स्वात्मळयो महान्। पुनः कर्मोद्धवे तेषां स्यान्महामृष्टिराशराद्। एकस्य: कर्मणि क्षीणे मलयः सुप्िनानमृत्। पुनः कर्मोंद्धवे वस्य सृष्टिः स्याज्जागराभिधा। अद्वैतततत्वमोषाय सृष्टिः सर्वत्र कथ्यते। अल्पा सा महती वाडस्त सददवैतं विनुध्यते॥। मरौदस्य राजगेहस्य द्वारं स्यासुरतो महत्। प्रष्ठतोऽन्तःपुरद्वारं चोरद्वाराख्यमल्पकम्॥ महाद्वारेण सइसा दुर्लभं राजदर्शनमू। जनसंमर्देबाहुल्याद् द्वारागां च बहुत्वतः ॥ अरपद्वारे स्वामिभक्ते हणद्राजानमीफटे दष्टिसृष्ट्याऽनुभूत्यर्थ वेत्यात्मान तथा दठाद् । महासृष्टया तत्पदार्थमादो झवात्दा तथा पुनः । स्वंपदार्थ शोषपित्वा वाकपाद्धोवों निढम्ते॥ इति। उपलक्षणमिदं मधुसूदनसरस्वती नापपि, पेर कववनक्षणे तथैबोकत्वाव्। अषिष्ठान- सश्वमेवाध्यस्ते भासते नान्यत्सस्पान पिि मुरु: सिद्धान्त:। अत एवोकं महद्वि :- मस्ति भाति पिय रूप उ पतरबिरम। आ्ररधं त्रयं ब्रम्मरूपं जगद्रूप ततो द्रयम्। तथा न सषमान वम्यम्या निकपापं अगहाघितं तृच्छ मनिर्षधनीयनित्यादिशब्दे: फथ्यते: मत एवेदं सर्वमयमातमे त्यादि सम मयल जगह्वम्मणोरमेदाद्। रपान्वरं त नास्त्यवेति तेन सह न मदी नज्यमेदे नापि भेदामेद इति। सदे- वदापोघरं वक्पवानय्। तठः पूर्वे त मदाि्रजैर जगसतीयते। तथा च शक्तिरजतस्याऽडकाशदजगतो न मितिशे हि ेव र्ववेदान्तकमतय सिद्ध मिति दिकू॥२७॥। एवं द्वैत इत्यादिना सूत्रितमेवारया बडिसिसर्ा शीप्रमषिकायनुग्राहकरवं

१३-१

२५८ व्याख्यासहिता-

मिथ्यात्वं झटिति मतौ प्रयाति दृश्ये पद्धत्या दृढमनयांउधिकारिणोऽलम्। अद्वैतप्रमितिरथो द्वंतं भवित्री तन्मुख्यं विद इममेव वादमाङ: । २८।। विषयवासनादोषावमोषार्थमलमवविकारिण इति संबन्धनीयम्। फलितमाह- वदित्याविचरमचरणेन। तदाहु: सिद्धान्तविन्दुकारा :- अयमेव मुख्यो वेदान्तसि- दान्त एकजीववावास्यः । इममेव च दष्टिसाप्टिवाद इत्याचक्षत इति ॥ २८॥ नन्वास्तामनया रीत्याऽस्य मुख्यत्वमथापि शुको मुक्तः, वामदेवो मुकतः, इत्पादिश्रतेस्तभार्थवादखवोक्ति: कथं संगतेति चेन्न। तत्त्वज्ञदष्टया यावद्द्वैतस्थापि मिध्यालवेन तत्तैमत्यश्य तवापि संमव्रत्वादित्याशयं सूचयति-शुकार्दानामित्यादि- शिखरिण्या- शुकादीनां मुक्ति: प्रकटितदृशैवं सति मृषा कथं वा नो भूयान्निजदगितरत्वात्कयय मामू। न चैवं ब्रहिष्ठो व्यवह्वतिजमर्त्ता न कलये- द्वस्विष्ठापत्तेर्द्ढतर विरकत्यैक्यभजनातू ॥। २९॥ रे शिष्य। एवं सति प्रागुक्तरीत्या द्ृष्टिसृष्टयविरोधे सतीस्यर्थः । शुकादीना मुचि: प्रकटितेति। प्रतिबोघितजीवन्मुक्त्दष्टयेति यावत्। निजेति। अद्वैतास्मचैत- न्यमिन्नत्वादित्यर्थः। मृषा मिथ्या। कर्थ वा नो मूयादिति त्वं मां प्रति कथये- स्यन्ययः । तत्राष्पाशद्क्य समाघसे-न वैवमित्याययुत्तरार्घेन। एवं वहि। असिष्ठो दष्टिसृष्टिमिमां ब्रह्मानुभषी बहु मन्यत इत्यादि मागुवाहतानुभूतिप्रकाश- स्वारस्पाद्देव आत्मा परोक्षपमावान्। नीवन्मुक्त इत्यर्थः । व्यवहतीति। आ्यावदारिकसरचा ब्रह्मज्ञानेतराबाध्यत्वावच्छिमाकाशादिमहासृष्टि- सधामिति भावत्। न कळयेन्नैष जानीयादिति न य नैव बच्ाव्यम्। कुत इति पेचत्र हेतुं प्रतिपादयति-भवत्वित्यादिमा। कथमत्रेष्ठापचिरित्यत्रापि हेतुं धोतयति- रठतरे त्यादिशेषेण। याषद्दृश्यविषपकामेध्यात्व दाढर्यलक्षणप्रातिभासिकमात्रसत्त्वा-

रनात्मकेतोस्वत्वविदो हश्मविषयकव्यावदारिय्मचानाकळनमपि गुण पमेति माप:॥ २९॥ एवं सूत्रितैक्यभजनमेव विशदषिष्यस्तदवस्था शिष्यवुद्धिसौकर्याय संवर्णयति- इश्येत्यादिशार्दूल विकाडित सरग्घर/म्याम्-

बोषैक्यसिद्धि: । २५९

हस्यादर्शगहे तदैष विबुधः सर्वत्र सर्वात्मना संपश्यन्विगतप्रपश्चमनिशं स्वात्मानमेवाद्यम्। जीवन्मुक्तिविलासिनीसहचर: स्वानन्दमात्रे रति क्रीडां सन्मिथुनत्वमद्यसुखं भुअ्जन्निजं राजते ॥ ३०॥ दश्यं-तस्य तावदेव चिरमित्यादिश्रुतितः प्रतीयमानं प्रारवधध्वंसावधिबाधितद्वै- तजालमित्यर्थः। तदेव-आदर्शगृहं सर्वत्र तद्गततदीक्षितुरात्मावभासहेतुत्वाद् दर्पणस दनं तत्रेति यावत् । तदा-अद्वैतात्मानुसंघानसमये : एतेन देशवस्कालोऽपि सूचितः । एष प्रकृतः । विबुघोऽद्वैतब्रह्मात्मेक्यविषयकाप्रतिबद्धसाक्षात्कार- वानित्यर्थः । सर्वन्न तत्तद्वस्त्ववच्छेदेन । सर्वेति। साकल्येन । विगत्ेति। द्वैतिघुरम्। तन्रापि क्षणिकतं योगादिजन्यं वारयितुमनिश्चमिति याषद्। स्वेति। मत्यकस्वरूपमेव। अवधारणेन तत्त्वंपदार्थयोः शोधनसंदेहशून्यस्वेऽपि तदमे- दलक्षणं वाक्यार्थ प्रथथितुं विधिनष्टि-अद्यमिति। कियाविशेषणमिदम्। संपश्यन् सम्यक् संशयादिशून्यत्वेनैवानुमन् सतनित्वर्थः । अत एव। जीवन्निति जीवन्मुक्ति- रूपस्वकीयविचारादि जन्यपञ्चम्यादित्रि भूमिकात्मकरविलासवती सरवक्ष सननिति यावत्। स्वानन्देति। अद्वैतात्मानन्दैकविषयकनिरतिशयानुराककिमित्यर्थः । तथा क्रीडां कुसुमकन्दुकादिखेळाम्। सदिति। रतो क्रीडायां च स्वानन्दमात्रस्य विषयत्वसं- मवेऽपाह तु तदपि नास्तीति सत्पदेन दोत्यते। एवं च सदूपं त्रिकाळानवच्छिन्न- सचारूपं मिथुनत्वं संप्रज्वातसमाधिजन्यद्वंद्वसुखमिति यावत्। अत एव। अद्धये- त्यादि। निजं प्रत्यगभिन्नम्। बद्रयसुखमद्वैतानन्दम्। पुञ्जन्सननित्यर्थः। राजते शोभत इति संबन्धः । ३०।। रश्य इत्यादि- दृश्ये स्वैकामरत्नात्मकमुकुरमहामन्दिरे वासनाछि- च्चेतोनाशात्मविद्याSSलिरचितसमनःप्रोच्चतल्पे शयानः। जीवन्मुक्त्यात्मसत्या सह पुरुषवरः कोऽपि पूर्णोपरत्या सर्वानाप्नोति कामानतुलसुखधनः सप्तमी भूमिमाप्य॥३१॥ द्रष्टुं योग्य इत्पर्थः । स्वैकेति। अनधीनभानतवलक्षणस्वप्रकाशात्मकरत्नरूप - विचित्रादर्शात्मकापरिच्छिन्नरत्यालय इत्यर्थः। अत्र पूर्वपदे वश्यादर्यगृह इत्यनेन तत्त्वज्ञानिन: पश्चम्याद्यवस्थासु प्रातिभासिकद्वैतमपि सर्वत्रा SSत्मैकसूचकमित्युक्तमेव। इट तु यौगिकपश्तमादिभूमिकाद्वयमप्यतिक्रामतस्तस्य द्वैवं नैव स्फुरति बाषित- मपीति स्वैकेति विशेषणेन व्यज्यत इवि ततो विशेषः ।

२६० व्याख्यासहिता-

एवं च तास्तृप्तिवीषप्रसिख्धा: सप्त वैचारिकभूमिका एव विवक्षिताः सन्वीमास्त योगवासिष्ठमसिद्धास्ताः सप्त योगभूमिका प्वेति नाऽडम्रेडितत्वगन्धोडपि। विस्त- रस्तु-अत्रैतद्विरो षपररिहारादिलक्षणेऽ्मदीये जीवन्मक्तिविवेकटी कात्मके पूर्णानन्देन्दु- कामुदाः पोडशपकाश एव ज्ञेपः । दृश्यपदं तु प्रकृते-दृश्यते त्वग्रयया बुद्ध्येति श्रस्पादि प्रसिद्धवृत्तिम्याघिस्तीक- त्यभिप्रायकमेव। अस् एवाऽडहुः श्रीमदाचार्यचरणाः-वक्मण्यज्ञाननाद्याय वृषिन्याति- रपेक्षिता। फलव्याप्यत्वनेवास्य आासत्रकृष्विर्निवारितमिति। एवेन यन्मनसा न मनुवे मनसैवेदमाप्तव्या मत्यादिश्रुत्यविरोधो व्याख्यातः। उमयत्रापि पक्षे रूपकीकृतगृह- विशेषे उशयपदेन रम्पत्वमेव व्यज्यते। तेन सुखहेतुत्वमपि। वासनेत्यादि। वाप- नाछित-वासनाक्षयः। तथा पेतोनाशी मनोनाशश्च ताम्यां संपूर्णाभ्यां विश्िष्टा या आत्मविद्या अप्रति- बद्धब्रम्मात्मैक्यसाक्षात्कृति: तेव आिः, आलि। ससी वयस्या चेत्यमराच्ातुर्यसौहार्दी- तिशयविशिष्टा सखी तया रचितः सुनिर्मितो थः सुमनसा शोभनमनोवृचीनां सम-

पक्षे सुमना मारुती जातिरित्यमरान्मधुमालत्यादिदिव्यपुष्पाणामित्पर्थ:। तभ्ापि पोख समुभतम्। एवाडर यपल्ं तव्पं वु भयनीयं स्थादित्यमराच्छयनीयं तस्मि- निति यावत्। मंत श्ोसपदेनासप्रज्ञाससमाविपरिणामविलम्बासहिष्णु्त्वं सूच्यते। सपमी भूर्मि सवेत: पसतो का उयुत्थानेशून्यासंपज्ावसमाधिरूपसप्तमभूमिक, मित्यर्यः। पक्षे सपमसस्यको परोपर परगविटासस्यवीमिति यावत्। आप्य प्राप्म। श्यानों योगनिद्रापरवर। अवनवत्या, एवद्रपया। स्वसत्या, अरुन्वत्यादिवन्निजसा स्न्या सह। एनाइशा: मनू। कोडि पुरुपवरः । तस्मिस्तित्यसुख्ाम्मुची गलितवीर्म्रसैष न श्प्विद्य, कमियिियािमी इगवलादोके परमदुर्लमः पुरुषश्रेष्ठ इत्पर्थः । पूर्णेति निःसीमोपरमावस्थय। उदो निरधिकामतृप्त्या। अतुलेति। निरुपमपर मानन्देक् रसब् सन्। सवीनकामामोति। सोडश्ुते सर्वान् कामान्त्सह। ब्रक्मणा विपश्धिते- वीति श्रततसरश्यकार्डमेवासिएमनोरथाछुमद इति योज्यम्॥३१ ॥

ननु स्वमीषम्यं नहि भवति तत्रापि सुघटं पता जीवन्मक्त कलयति न वा द्वैतमखििलम्। न पूर्वा वैषभ्यान्न लक्षति परो वृत्तिविरहा- ५५: पैतहेश्चाऽप्यपसरति वैमत्यमिह किमू ॥३२॥

अवि सद्गरो। वन्राषि शीमद्भिविद्यारण्यवचनसंमस्या डडिसिसांगत्यकथने वेऽपि। ननु हैते स्वमौपम्यम्। सुघट संगतम्। नहि भवति नैव संभषति। इत रति चेवन्र हेतुं वक्तुं विकलव्य परषकति-पत,इत्यादिद्वितीयपादेन। यतो हेतो. जीवम्मुरः मागुकः। उड्टिमटिमिमां मसानुभवी बह्टु मभ्यत हतिवचनेष्स्वत्वनिष्ठ हल्वर्न: । जविकं संपूर्णम्। देतं हश्यम्। कि कळयति जानाति किया न कळवति नैव जानावि। एवं:विकरप्य तत्राSडबं प्रत्पाह-नेखवादिना। पूर्वों बीषन्मुक्तः सर्व ह्वैत जानातीति प्रथम: पक्षः। वैषम्याद्।

बावत्। अव दविवीयमपि निरायटे-न उसतीत्यादिना। बवम्मुक्त: सककं दश्यं नैव पश्पतीति परो द्विवीय: पकषोऽषि वृसिविरहात्पूर्वपथोकरीत्या पृतिस्वावच्छेदकाय- चिकलमावद् वृस्पभाव रूपनिर्विकल्पसमाणी संपूर्णद्वैव मतियोगिका मावविषय कवुसेरव्य- वंभवाजैव कस्ति संभवतीत्पर्थः । ततः किमित्यपेक्षार्या निगमयति-तथा चेत्यादि- सहमचरणेन। तथा वैव विकल्पमासे सति। एतद्दष्टयाऽपि जीवन्मुक्कानन्- स्ाउपि। इहादैतघाये। वेमत्यं एटिसष्टिवितयकपागुपन्यस्तविरोषजासमिति यावत्। अपसरवि निरस्तं भवति कि, अपि तु नैव निर्गच्छतीत्यन्वयः ॥३२॥

प्रपा- स्वप्नोत्यितस्थापि किम स्प्ति न प्रयात्यसी स्वाप्नविलासदफ्टिः । तथाऽस्य संस्कारषशार्म्तीया- दारग्घमोगं किल दश्यजालम् ॥ ६३॥ लामेति। स्वप्नानुभूतसुरवादिसाक्षिताप्रमोजकाविद्यावृचतिरित्यर्थः । दार्शान्तिकं ससयति-तथेस्वायुवरार्जेन। मस्य जीवन्मुक्कस्प। या आरम्पेति मछेदः। याद- स्मारज्यमोनपर्वग्तमिति बांवद् ।। २२।। तम्रापि मकते ऽनुमवविरोषमाशस्क्य शमपति-न वेत्पा दान्द्रिपप्रवैन- न य स्मरामीत्यनुभूतिरत्र नैवति वेषव्यमिहेति वाच्यम्। ११-२

ग्यारयासहिता=

रन्टान्तदार्ष्टान्तिक सर्वसान्ये

मत्र महते जीवम्युक्स्य प्रतीयमाने पावत्मारव्यपरिसमाप्तिपर्णन्ते दवेतावमासे विषय हत्पर्जः । स्परामीत्यनुपति:। एडिसट्टिपड़े दि यदि सकळमपि डशयजाबं लमबज्जीवकस्पिसलंन मातिभासिकमेव तथातेन तदनुमवस्तु मूकाविद्यारूषनादि- निद्राषा: समुस्यिते जीवम्मुक्त एव मिथ्येब में स्वप्ेऽय रम्मासंभोगोऽमूरथापि सें स्मरामीत्मादिव दनादिका ळत्मविभासमानस्य दवेतस्वमस्प, रटापरो ाद्वेतात्मवस्वसाक्षा- सत्यदि स्पृतिविषयी करोमीवि साविमरत्मकचित्रमृपिति-

नैवेवि देवो:। वहं मनुरमवं सूर्य्रेति वामदेवस्य गर्म एव शवानस्य मसास्मैकन-

रणादिति माबत्। इद टटिसृष्टी स्वमडदान्स्य वेवन्य मिति न प वाच्य नैव वक्त युरमस्तीति शेषः । तंन्र हेतुत्वेनान्वधानुपपतति मति- पाष्यति-एशटम्सलवायुचरार्जेन। उहान्तसं दि पक्षभिन्नस्ने सति सान्पहेतूभयवस्वमि- स्पेष महानसादी कक्षणसमन्ययादावश्यकम्। तभामेरेऽनना यनाम काकंकारविद्येपस्य-उपमानोपमेवलं मदेकस्यैव पसतुनः । इन्दुरिन्दुरिय श्रीमांनित्वादी तदनन्यय इति मसिदस्य संभवेऽप्यनुमानासंमवात्स- स्पन्तं न्याहिमहनिदंर्शनारयं नोवरदळमिवि संक्षेपः। निरअन: परमं सान्यपुपैति दिष्यमिति श्रुतेध्रिविषमेदाबिवाधोपकाक्षितिम्मा नत्यमन्तरा सर्वल्ाम्यस्पैवासंमम हृवि भाव: ।। २४।।

तस्मादेकवपुः सजीवमितरननिर्जीवमेतन्मनः संकल्पातमकडटिमंिरिति रे जीवेक्यवादे स्थितय्। जीवममृक्त मुस्ताविकारिवि ष यंत्वेनेव तंत्सोठ्ठवं भृत्स्वात्र तथा वदस्व यदि चेत्संदेहलेशापि तमू॥२५ ॥. पठच्छ रेनोपकान्तो नीनसंबोधनं कषिष्यं परवेय। मुखापदं गदिषदपर्थायकम् । ठज्मियएव तन्रानविकारा- स्परमेन 1 ३५ ॥

बोधक्यसिद्धि:

ततः कि तदाह-गुर्वित्याकमिबोषितया- गुरुपादसरोजरेणाभिस्तमहं निर्मलपाभि मत्वरम्। कुरु युक्तिसहस्त्रशाल्यपि प्रकटोपन्यसमं यथोचितम् ॥३६॥ रेणुभिहि पात्रादिकं निर्मली भवतीति प्रसिद्धमेव। तत्रापि सत्वरं न तु दीर्घका कोचरम्। एतेन स्वस्मिन्रमानित्ववैपुल्यं व्यज्यते। तथा क्रमाद् यावददेवशा खतदर्णानुभवविषयकान्ध्यगन्धस्यापि वैधुर्ष ध्वन्यते। अतः । रे शिष्य स्वम्। परुक्कीति। अनेकतर्कसंकुळमित्यर्थः । अपिना तत्राप्यचलचित्तत्वं सूच्यते। परं व यथोचितम्। तत्त्वनुभुत्सो: कथा वाद इति वादलक्षणात्। तदनुकूलसमयबन्धा- दिपदत्यनतिक्रमणं पथा स्यातथेति यावत्। प्रकटेति। स्पष्टस्वसंशयोद्वाटनपूर्व-

पोस्यते ॥ ३६ ॥ एवं श्रगुरुवर्पवाक्यमाकर्ण्य सुप्रसन्ः श्रकृतशिष्यः मोक्तसिद्धान्तमनुमोदते-

अयि गुरुवर्याः प्रायोऽधिकारिमेदाद्भवद्भिरविराधः । प्रागेव साधितोऽभूदियांस्तु शिष्टोऽधुना ससिद्धोऽसौ ॥३७। अविकारीति। यथा यबा भवेत्पुंसां व्युत्पत्ति: प्रत्यगात्मनि। सा सैव प्रक्रिया केया साध्बी सा चाव्यवस्थितेति वार्तिकोक्त्तरीत्या सत्तस्पक्रियैकानुग्राध्यवावच्छिम- ततन्मुमक्षुमेदादित्यर्यः । प्रायो बाहुल्येन । इयान्-एकशरीरैकजीवाभिषदष्टिमृष्टि- वादमात्रविषयस्त्यिहोक्तप्रकारक एतावानेवेति यावत्। तुशब्दोऽस्याविरोषस्वासा- भारण्यसूचकः । शिषोऽवशिष्टः । अधुना निरक्तसंदर्भप्रतिपादनसमये। असौ निर- काविरोषः । सुसिद्ध: सुतर्रां संपन्ञोऽस्तीति संबन्धः ॥ ३७।।

इति मतयोरैक्यमभूदेकशरीरैक जीववादेऽपि। सिद्धान्तलेशबिन्दुप्रकटितयोर्बुधदृशा यथा शिवयोः॥३८॥ इश्येकशरीरैक जीववाद्मतैक्योपपत्तिः।। पिद्ान्तेति। सिद्धान्तपदं बिम्दुपदेऽप्यन्धेति। बुषदधा निरुक्तनीपन्मकट- हपस्पर्थः । पक्षेऽर्येवमेव। तत्रोपमानं वदन्प्रथमपरिकछेदमध्येऽप्यन्र श्रीमद्गौरी- हरामेदानुसंवानरूपं निरुपमं मळमातनुते यथेत्यादिशेषेण।। ३८॥ इत्पेकशरीरैकजीववादमतैक्योपपत्तिः ।।

२६४ व्याख्यासहिता-

अथापि प्रकृताचार्य प्रत्येव निरुकशिष्य एव पुनः प्रकुतसिद्धान्तमक्ीकृत्या.पे

आस्तामेवं हेकदेहैकजीव- वादे सर्वा सव्यवस्था तथाऽपि। सा स्यान्ानादेहजीवैक्यवादे

अथि भीगुरो इत्यार्थिकम्। एवं प्रागुक्करीश्या। एकेति। तदुक्त सिद्धान्तलेशसि द्रान्तसूक्तिमञ्जर्याम्-कौन्तेय इव राधेयो सीवः स्वाविद्यया परः। नाऽडमासो नाप्यय- च्छिन्न इत्याहुरपरे बुधाः। एको जीव उतानेकस्तत्रानुपदवादिनः। एकं देहं च तर्पै- कमन्यत्स्वप्रसमं विदुरिति। एतादशे वादे। सर्वा संपूर्णा। सुन्यवस्था। था- स्ताम्। हिरवधारणे। भवत्वेव। तथाऽपीत्यादि। शिंष तु विस्पष्टमेव ।। १ ॥ एवं प्रकृतशिष्याशयमालक्ष्याSडचार्यः कक्यचिन्मुमुक्षोः प्रकृतोककैकशरीरैक- जीवसिद्धान्तवादेऽप्यत्र संजासशड्कामनुवदति-ननु कथमित्यादिपुष्पितामावस्त- तिलकाभ्याम् - ननु कथमहमेष कल्पक: स्यां सकलजगन्निचयस्य किंच सोडयम्। घट इति मम भानमष्यबाध्यं तद्विदितेऽप कथं न तत्र सत्त्वमृ ॥२ ॥ द्वेताविवेके हि जीवेश्वरोभयनिर्मितत्वं भवे प्रपश्चितमेव तद्व्यावुत्त्यर्थमह्दमेवेस्पव धारणम्। एतेनोक्तअन्थविरोधो व्वनितः पूर्वोक्ैकशरीरैकजीववादे। उपबक्षणमि-

प्रहेऽपि सकलपदं सकलानां सर्वेषां तक्षत्पमातृणां प्रमितिविषयामूतानि यानि बग- न्ति तेषां यो निचय: संघ इति व्युत्पत्त्या तन्मात्रपतिभासमानस्वाध्नजगरसंघव्या- एत्यर्थमेव। शङ्कान्तरमप्युपन्यसति-किचत्यादिशेषेण। किंचेति निपाती चठ्कान्तरसमुचा- सकौ। ननु भवतू क प्रत्यभिज्ञानमपि स्वाप्नप्रत्यभिज्ञानवदेव तत्राSह-अवाध्यमिति। अवाध्यमपीति संबन्धः । फकितमाह-तदित्यादिशेषेण। तचस्मानेतोः । अविदितेङ मातेऽपि तत्र घटादो सत्त्वं कथं नेति योजना। तस्माज्जगति ज्ञातैकसस्वाभावाजैव A.

बोधेक्यसिद्धि: । २ू५

किचेति- किंचाहमेव जगतो यदि कल्पकः स्यां सुपी ममेदमखिलं विलयं प्रयायात्। यात्येव नित्यमिति चेन्न यतः पुनर्मे सेयं प्रियेति मतिरुम्मिषति प्रबोधे । ३ ॥। उक्तेड्ये तर्कसंग्राहफी निपातावेतौ। तेनान्यथानुपपतिरपि प्रकते। तन्रेष्टापति- माशकय निराचषे-यात्येवेत्यायुसरार्घेन। तस्माद्यदीयमपि प्रश्यमिज्ञा स्वाम्प्रत्यभि- जावदेव तहि जिवं बाळेरिति ॥ ३ ॥ एवं प्रभ्भे प्राप्ते सति मकृत आचार्य एव प्रकृतशिष्यं प्रत्येव स्वाद्शमेव फंचि- दुक्तमत आक्षिपन्तं सुमुक्षुं प्रति केचित्माचीनाचार्यास्त्वेवं समादधुरिति तन्मतम-

इति विमतिज़ष परे मनीन्द्रा निनगवुरायशरीरिणं तु मुख्यम्। जगदृदयकरं हिरण्यगर्भ निखिलह्ृद्म्बुजसूत्रमेव जीवमू ॥४ ॥ इविशब्दोऽयं मोक्कविमत्यनुवाध्येव। अपरेऽन्ये। नन्वेवं चेवर्हि प्रागुण्ै-

स्यातथा च पुनर्मतविरोषतादवस्थ्यमेवेत्यस्वर सादेवं व्यारयेयम्। परे अद्वैते ब्रहणि विषय इस्पर्षः । मुनीति। मननशीलसंकन्दनाः केचिदात्मनिष्ठा इति यावत्। इतीत्यादि। निरुक्मकारकत्वतुश्यमेव वैमत्यशालिनं कंचिन्मुसुक्षुं प्रतीत्यर्भः ।

बिम्बीमूतेश्वरसृष्ट एव वियदादिप्रपश्रः। सा च एकैव्रति नोकशडकावकाश इस्या- शयः । तु पुनः। मुरयं समष््यपाधित्वेन प्रधानमिति यावत्। एतेनान्ये व्यष्टि- सुद्ध्युपाषयस्तु जीवाभासा एवेति व्यज्यते। अत एव। जगदिति। संकरप- मात्रेण विश्वकृताम्: ननु समस्टिकिनशरीरोपितचैतन्यरूपमुख्यजीवस्य। हिर- व्यगर्म: समवर्तताम्र इति भुतेः । स वे शरीरी प्रथमः । स वे पुरुष ईधवरः। भादिकर्ता स भूतानां प्रसाडये समवर्ततेति स्मृतेश् हिरण्यगर्भत्वं प्रतीयते। तथा वायुवे गौतम तर्सूत्रं प्राणबन्धनं हि सौम्य मन इति च श्रुतेः सूत्रात्मत्व- मवि प्रतीयते। तन्र किमिष्टं सिद्धान्त इति शङ्त्ायामुभयम्पीत्याशवेम पुनस्तं विशि- ३४

व्याख्यामहिता- 43.

रति-हहितण्येत्या दिपदाग्याम्। बुद्धि प्राणाख्यज्ञानक्रिया्म कशक्ति दूय प्राधान्यात्तस्य मन्दश्य मुवाहाहिमांशुवत्सज्ञाद्वयमप्युचितमेवेत्यभिप्रायः। अवधारणं तु स्थूलो-

सक मुुयादध्वन्यर्थ कथयति-तदित्यादिशिखरिण्या- नदाभामा ह्ेने त्वमहमितराद्यास्तु सकला: कनं तेर्यत्पुण्यं तदतृलविषाके सति यदा। कनिज्जीवाभामे दृढतमविबोधेन निसिलं नदज्ञानं नश्येदख्लममृतं स्यात्किल तदा ॥५ ॥ हखवबारथे। तम्योक््मुखयजी्य वते साक्षि त्क्षात्वममादयः श्मेडय व्यष्टिजीवाः सन्तीति संबन्धः। अत्रेत्रायपदाभ्यां तदादिपदशकयाना आामेनाजोवाभासाना च संग्रहः। तदज्ञानममिति। तदुकं सिद्धान्तबिन्दौ-अझ्ञा- गोपाहिन िम्नचतन्यमीक्वरः। मज्ञानप्रतिबिम्बित जीव इति वेति। मत्र टीक्ा सायरलावको-मज्ञानोपहितमित्यादि। जीवोपाषी मनो न निवेश्यते। हस्त- वाकाथन ककना मामिव मनोवच्छिलानां मेदेपि जीवभेदास्वीकारात्। परं स्वज्ञानमे श्रीपाविस्तम्य नैकत्वमेव। लाघवात। माया तु प्रकृतिम, अजामेकामित्यादिश्रुति- खेकबचनादिति माव इति। अखिलमद्वैतम् ॥५॥

हे शार्द्लांविक्ाडितेन- कम्मिश्विद्भवने प्रसुपनशते वह्धिमवेशो यदि म्यहिवात्सकला: प्रबध्य सहसाऽश्यम्तं यतन्ते छृतस्। दांगद्वाटन एव केनचिद्यो तज्ेर्समुब्घाटितं इथानहिं ततोडखिला: किल बहिस्ते यान्ति सदो यथा ॥६।। त। कस्मिश्चित्-अनियते। प्रसुप्नेति। प्रकर्षेण परमगाढत्माए्पेन सुछे िविित नशत मनुष्यशतकं यर्ंमस्तत्तवा तत्र्र्ः। पताबे ने गुहे भबना- आावभनदिरमित्यमरार्मशालादिसद्यनीत्यर्य। यदि। देवात्-अरहवशञात्। वहि- पनेश: स्थाचेतताई। सकलाः सर्वेऽपि सुपनराः। सहसा प्रतुध्य जागदवस्षा साध्पिनि यावत्। अत्यन्तं तत्रापि दुतं शीप्रमेव। द्वारोद्ादनमेव। पतन्तो मपस्नं अथो अननम्। केनविलरेग। तन्निरकगृहद्वारम्। सनुद्धाटिलं

नाधैक्यासीदि:।

भूयाधर्षि वढो निरुकोद्धाटितद्वारेणैय। असििका: सर्वेि तकत्यपुरुानसे फिळ तत्काळमेब। बहिर्यान्तीति योजना ॥ ६॥

मुकश्यर्थ प्रयतत्स सत्स निखिलेष्वाभासजविष्वल काप्यद्वैतविबोधतो विदलनं यास्यत्यविद्या यदा। मर्वद्वैतविनाशरूपममृतं ब्रह्मात्मना स्यानदा मर्वेषामपि मद एव सहमा मक्त्या समष्टस्तथा ॥ पसात्मना-भद्धेतनसरूपत्वेन। तदा सर्वेषामपि। सघ एव सहसा। समकेवी वस्प। सुकस्या। सर्वेति। पताहशम्। अमृतं केवल्थम्। तवा तथा म्यादि

एतेन तार्ह मम मृक्तिपथाय यत्नो व्यर्थोऽस्त्यतो विषयमीख्यभरैः कृतार्थः । स्या कर्मणाउहमिति रागिवरस्य शङ्डा- पयुगेऽपि राप्यति यदीरितयक्तिदीमषेः ॥८।। पतेन निरुक्तयुकसयुपपाटनेन। अये भ्ीगुरो यदि मुरुयजीवसंवक गप निकच क्ुतियुक्िम्यां स तु यदा निरस्ताविदः स्यासदा सर्वेपि यूय जीवामामा: शस- मुक्तयो भविष्यथेति युक्तिसिद्धान्तस्तर्हि ममेत्याद्यद्दमित्यम्तं संबध्येति रागियर विषयळम्पटभेष्ठस्प शङ्कापक्ोऽपि। यदीरितेति। कथितशारदादित्यदीसे शुष्यतीसि योजना। शिष्टं तु स्पष्टमेवेत्यलं पल्लवितेन ।। ८ ।।

लिङ्गशपीरसमष्टिः सत्रात्माऽपि प्रकल्पिती वाच्य: । तत्कल्पकः क इति हृदि समाकुलं प्रोचुरपर आचार्या:।I अंैव शङ्कमानं प्रकृतशिष्यं प्रति प्रकृतभीगुरुरेवैवं शङ्ाशालिनं कंचिन्मुड्क प्रति। अपरे आचार्यास्त्वेवमाहुरिति तदनुवादेन समाघसे-इतात्यादिशेषेण। इतिशब्दोडयं मोक्तशक्ासमाप्त्यर्थः। कथ्यमानसमाधानप्रकारावद्योतनार्बश् रर्वाक क्षिगोलकन्यायेम ह्ञेय: ॥ ९ ॥ तदेव समाानं विशदयति-सर्वेषामित्यादिशा र्दूलविक्रीडितेन-

२६८ व्याख्यासहिता-

सर्वेपामहमज्ञ इत्यनभवादज्ञानतो जीवर्ता

ईशस्त्वत्र मतद्येऽि कथितो विम्स्तमस्यप्तिमे पक्षे यश्र पुरोक्तवाद इतरत्प्रोहां दिशैषानया॥१०॥ अगावतः। अज्ञानोपदितत्वादिति यावत्। तदुक संक्षेपशारीरके-'बहैष संसरति मुच्यत पतदेव दौवारिकं भवति संसरणं तु तक्ष्प' इति। पूर्वोक्कमेष

इुष्पतां स्वी क्र्ियतामिति यावत्। नन्वेवं चेवर्हि कोऽत्रानेकशरीरेकजीववादासमके समष्टिलिन्शरीरावच्छितचै- सन्यमेव मुख्यो जीव इति कायव्यूहेषु योगी वाडसिलशरीरेष्वहमज् इत्यनुभवा- पज्ञानोपहितं व्रझ्मैय मुख्यो जीव इति च मतदयेऽपीश्वर इत्यतस्तमाह -ईशस्त्वत्रे- * स्याययुवरार्मेन। तुशब्दः प्रोक्तशङ्काशामकः । अन्व मतद्वयेऽपि। ईशस्तु यः पुरा उक्तबादे, एकशरीरैकजीववादे, अन्तिमे चरमपक्षे समसि, अज्ञाने विषये बिम्ब एव । योशपषारणे। पूर्वप्रकरणीयसप्तमपदे कषित उक्क: स पवास्ति ॥१०।

जीवन्मुकत्याख्यपक्षो न हृदि विजयते यस्य नष्टेऽपि मोहे स्वोपादाने क भायाज्जगदिदमदशेः शुक्तिरुप्यादिकेषृ। इत्यादैस्तर्कजालैरुपदिदिशारिमिं वादमाचार्यवर्याः सदो मुक्तीच्छुमेनं द्विविधमतयतं भिन्नदेहैकजीवमू।। ११ ॥ अदशे :- अदर्शनात्। इमं बादम। एनमषिकारिणं प्रति आचार्यवर्या उप दिविशुः॥११॥

इत्यविरोध: सिद्धो नानादेहैकजीववादेऽपि। ऐक्यादुभयोर्मतयोः क्राभयोर्यद्वद्वृषाकप्योः ॥१२॥ इत्यनेकशरीरैकजीववाद्मतैक्योपपतिः। मृषाकाप्योः । हरविष्णू वृषाकपी इत्यमराद्वरिहरयोरियर्थ: । १२ ॥

बाधक्यसिद्धिः। २६०

अथैवं प्रकृतश्रीगुरुणा तावदनेकशरीरैकजीववादमतमेदाविरोधे समुपपादिते सति प्रकृतशिष्य एव तत्रापि तदो य इत्यादिश्रत्यादिनिखिलप्रमाणसिद्धनानाजीववाद-

नन्वत्र तद्यो य इतिप्रभृत्या अ्वत्यैव सार्ध सुविरुद्धमेततृ। न चानुवादोऽस्त्यमृतोक्तिवाधादङ्गोकतो कि न म एकजीवे॥१॥ तदिदमाहुरछन्दोगा: प्रजापतिविद्यायामद्वैतमुपकम्य-तद्यो यो देवानां प्रत्यनु- ध्यत स एव तदभवत्। तथर्षीणां तथा मनुष्याणामिति। तत्राप्येकजीववादिनः कङ्कासुपन्यस्य प्रशमयति-न चेत्यादितृतीयपादेन। सर्वत्राज्ञातज्ञापकत्वेनैव प्रमाणसा घारणेनैव शास्त्रेपि प्रामाण्यं वक्कव्यम्।जीवनानात्वस्य तुप्रत्यक्षादिनैव क्लपत्वात्। प्रकृते तदनुवादकत्वमेवेति तु नैव वाच्यम्। कुत इत्यत्राऽडह-अमृतेति। स एव तदभवदिति ब्रह्माभेदेन कैवल्यकथनस्य बाधप्रसङ्गाद्धेतोरित्यर्थः । तत्रापि न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा पशमार्थतेति श्रुत्यवष्टम्भेनेष्टापत्तिमाशडक्य निराचष्टे- अङ्गीकृतावित्यादिचरमचरणेन। प्रकृतश्रुतेः प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्वजीवनानात्वरूपसं- ख्याख्यधर्मस्यानुवादेन धर्मिणो जीवस्यैकस्ापि तत्त्वज्ञानान्मुक्तिनिरुकश्रत्या नैव सिध्येदित्यभिप्रायः ॥१॥ ननु नायं दोष: । यतः सकलं शास्त्रं जीवमोक्षार्थमेव हि प्रवृत भवति। तस्या- पारमार्थिकत्वे निष्प्रयोजनतदनारम्भणीयत्व्रापचिरेव स्यात्। तस्मादानन्दरूपममृतं यद्विभाति एतावदरे खल्वमृता्वमतोऽन्यदार्तम्। एष स आत्माऽन्तर्याम्यमृत इति च

त्मैक्यस्थितिरेव मुक्तिः। समुदाहृतश्रुतिस्तु शिखी ध्वस्त इति न्यायेन जीवन्मुक्त- त्वधर्मस्यैव लोकदष्टिकल्पितत्वेनापारमार्थिकत्वाभिमायेति चेचाई इह नानाजीववादेऽपि प्रतिवादिनस्ते शास्त्रत्वरूपं महास्त्रं दण्डनिवारितं नैव भवेदित्याह-चेतत्रेत्यादीन्द्र-

चेत्तत्र शास्त्रत्वमहास्त्रमत्र न तद्भवेद्दण्डनिवारितं ते। जीवैक्यमज्ञातमतोऽि। तत्र तात्पर्यमस्येति न यद्ददैतत् ॥२॥ नन्वज्ञाते: शास्त्रमर्थवदिति न्यायेबाज्ञाते जीवक्य एव शास्त्रसात्पर्य न तु ज्ञाते तन्जानात्व इति पुनरप्याशड्क्य तत्रापि पृच्छति-जीवैक्यमित्याद्युत्तरार्धेन। यतो जीवैक्वमज्ञातम्। अतः । अस्य। अजो ह्येको जुषमाण इति जीवैकत्ववादिशास्त्रस्य । तत्र जीवैक्ये तात्पर्यमस्तीति यत् । एवद्वदेत्यन्वयः ॥ २॥

१७० व्याख्यासहिता- 1

ननु किमत्र वचाव्यमज्ातस्वादेव जीवैक्य एव साख्त्रतात्पर्यमित्यतस्तत्र विकश्-

तदस्ति किं मुख्यमृतासत्यमुख्य- मायेऽपमिद्धान्त उपैति दोषः। अन््येऽपि संस्यातमकधर्म एव वाष्यं दि धर्मी स्फुट एव जीवः।।३। तत् प्रत्यक्षािममाणागम्पजीवेनपे शास्त्रवात्पर्यमित्यरमः । तभा5डयं प्रयाद-

घण्टाघोष:। स प जीवैक्पस्य प्रस्पक्षाथगोचरस्वेन वेदान्तीयसखपतात्पर्यविषयकरवेS- पळपितः स्पादित्याशय।। एवमन्सपमपि मिराकरोति-मन्ेऽपार्पायुवरापेन। ननु कुतः संख्याश्मक एकत्वसं्यारपे वर्मेऽसिलाेव्यास्वात्पर्य स्ादि-

हमस्नीत्याद्यापालकमला स नमनेकजजीव वादिमदेकजीववाविनोऽपि से जीव प्रत्यक्ष

ससात्पर्यविषयत्मे परिशेषाभिषखापसिद्धाग्तापाठ: पुनस्तद पर्थ एवेति भाव: ।।३।। नन्वेषं तर्हि कोफमुदेस्तासर्य कि जीवनानात्ये किषा जीवेक्ये। नाऽडयः। अपसि- दान्तात्। नान्त्य। स्वयाउयैय निराखत्ल्वात्। तत्राSSद-तथ इत्पादीन्द्रवजपा- तथो य इत्यत्र तु मुक्तिरेव व्रझमारमरूपेकयवपुः अतीष्टा। ज्ञानेन जीवस्य तृ तस्य तस्य ततोऽत्र तात्पयमिहोति मुख्यम्॥४ ॥

तु सरषमेव ॥। ४ ।। तत्रापि शड़का समुत्थाप्य तस्खण्डनं प्रतिजानीते-न वेत्यादिभुजनप्रयातेन- न चोद्िश्य तं तं अ्तिर्जीवमस्य स्वबोधेन कैवल्यमस्मिन्विधतते। विधेयांश एव प्रधानं ततः स्या- दिहैवं अतेहर्रिमेषं नु वाच्यमू॥ ५॥

बोधेक्यासद्विः।

श्रुतिः- तदो य इत्यादिः। इह संसारे। तं सं देवाविशरसषच्छिन्नचेतन्परू- पम्। जीवं चिदाभासमेव। उद्िश्य। अस्य स्वेति। नेजवास्तवरूपाद्वैत ब्रभातमैकय- विषयकाप्रतिव व्रापरोक्षममाविदयेषेणेति यावत्। कैपल्पमस्मिम्मकृत वाकये। बिषसे प्रतिपादयति। ततो हेतोः। विधेपांश एव प्रतिपाधकेवल्यलक्षणस्तदर्थविशेष एव। प्रधानं मुरयं प्रतिपाधम्। भवेत्। एवमेव हस्थमेव । श्रुतेः शृत्यविष्ठावृदे- वतात्मेश्वरस्थ। हार्द रहस्यम्। नु इति बिसके। एवं-इति न च वाच्यं नेव वकव्यमिति संबन्धः ॥। ५ ।। सत्र हेतुं प्रतिपादयति-प्रश्यवुध्य तेत्यादिस्वागसया - प्रत्यबुध्यत तथाऽभवदेवं लड् भवेद्विफल एव तथात्वे। तेन भतशतजीवविमक्ति: संमतैवमुररीकरणीयम् ॥ ६॥ तथातवे निरुक्तमुक्ति रूपविधेयांशमात्रविषयक निरूपितश्रुतिमुख्यसात्पर्यंकत्वे सती- त्यर्थः । प्रत्यबुध्यत । तथा सतूत् । अभवत्। एवमुक्तरूपः । लढू आएयात- विशेष: प्रथमपुरुषीयेकवचनात्मकः । विफल एव निष्प्रयोजन एवेत्यर्षः । भवेद् मूयादिति योजना । यदि भवदुक्तरीत्योदाह्ृतश्रुतेः केवल्यमात्रविषयकं तात्पर्य स्यात्तर्हि तत्पयुक्तमु- क्तरूपं भूतार्थकलद्दूयं निरर्थकमेव भवेविति भाष:। एतेनात्र सर्कोऽपि दोत्यते। फलितमाह-तेने व्यादुत्तरार्धेन। तेन निरुक्तानुपपत्त्युपपादनेन। इह वाक्य इति आर्थथिकम्। भूनेति। संजातासंख्यातजीवकेवल्यमिति याबत्। समता मान्याऽस्ती- त्येवम्। उररीकरणीयं स्वीकर्तव्यमित्यन्वयः ॥ ६॥

जानीते-न चेतीत्यायुपेन्द्रवज्रया- न चेति जीवैक्यपरश्ृतीनां नेवावकाशस्तदमूमिरेव। अनेकजीषा नुवदच्छतीनामेवास्तु वाघसवधुनोति वाष्यमू॥७। इति उक्तरीतिक एव। यदि सिद्धान्तस्वर्हि। जीवेति। मनो घेक इन्याथेक- औषवादिश्चतीनाम्। यतः । नैवावकाशस्ततस्माद्ेतोः। अमूभिरेव-एकजीववादि- श्रुतिभिरेव। अनेकेति। अनुवादोडबधारित इवि वचनात्प्रत्यक्षादिपमाणसिद्धानेक. नीवाननुवदन्त्य एतादश्यो या: सुतयः । न तं विदाथ य इमा जजानान्यदुष्माकमन्तरं बभूष। नीहारेण प्रापता अलप्या नासुतृप उकयशासश्वरन्तीति। अन्धं तमः प्रविशन्ति ये संभूतिम्रपासत इति।

२७२ व्याख्यासहिता-

योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः। स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुत- मित्यादयः शतशः प्रसिद्धा एव तासामेवेत्यर्थः । तु पुनः। अधुना लाघवादिवि चारावसरे। बाधोऽस्विति न च वाच्यं नैव वक्तव्यमिति संन्धः।।७।। अत्रापि हेतुं स्फुट्यति -- प्रागेवेत्यादीन्द्रषज्रथ।- प्रागेव तासामवकाशराशेः प्रदर्शितत्वादिति तद्य एषा। मिद्धा श्रुतिः स्वार्थवती ततोऽमी मुक्ति: कर्थं ज्ञेऽजचये च बन्धः॥८।। पूर्वप्रकरण एव दृष्टिसृष्टिश्रुतिविचार एवेति यावत्। निगमयति-इतीत्यादि- स्वार्थवतीत्पन्तेन। ननु भवत्वेवं, ततः कि प्रकृत इत्यत आह-तत इत्यादि- शषेण। अज्ञचय इति च्छेदः Il ८ ।। एवं प्रकृतशिष्येण प्रकृतश्रीगुरुं प्रति प्रश्न कृते सति तमनूद्य स तावत्पाचीन- गुरुशिप्यसंवादेन सादृश्यात्समाधातुं तं कथयति-इतीत्यादि प्रबोधितया- इति मुग्धदश भवादशं प्रति केचिद्विबुधाः समादघुः । अमृतार्पणतश्रकोरव- त्परिपूर्णद्विजराटकरा इव ॥ ० ॥ तत्रानुरूपमुपमानमाह-अमृतेत्याद्युत्तरार्घेन। चकोरेति। चकोरपक्षिणं प्रति यथा । परिपुर्णेति। संपूर्णचन्द्रकिरणाः। अमृतेति। तन्मुखं प्रति इवसंचारतः। क्षुत्क्षपणलक्षणपरमशिशिरीकरणेन समादवति तथा। परीति। पूर्ण-

पक्षे सिद्धयोगीन्द्रवरदहस्ता इव । एतादशः केचिद्विबुधाः पण्डिसाः । चको- रेति। स हि सायं सततं प्राचीभेय संपूर्णचन्द्रोदयाकालक्षया पश्यन्मूढद्दष्टिर्भवति सद्वदु कतसंदेहव्याहतबुद्धि भवादशं त्वत्सधर्माणमधिकारिणं प्रति। इति वक्ष्यमाणयक- रेण। अमृतेति। कैवल्यप्रदप्रबोधप्रकाशेनेति याधत्। समादधुरिति संबध्यते ।।९।। तमेव प्रकार प्रकटयति-एकेत्यादिस्ग्घरया- एकाडविद्या हि तस्यास्त्वपरिमितलवा ब्रह्मसंछादनेशा- स्तांस्ताञ्जीवान्प्रतीति श्ुतिक वरभवादृद्विती या त्मबो धात् । तत्तज्जीवम्य तनल्लुवविगमवशादेव बिम्बेशतात्मा सर्वध्वंमे कमेणाद्वयविमलचिदात्मेव मुक्तिर्भवित्री ॥ १० ॥

बाषेक्यसिद्धिः। २७३

तास्तान् स्वस्पमतिनिम्वस्वेन प्रसिद्धानित्यर्थः । इसि हेतोः। श्रुतीति। पेदा- न्तमद्दावाक्यजादित्येसत; विम्बेशसेति। यावत्सर्वजीयविमुक्तिः स्यात्। मतिकलं

म्घितजीव निरूपितविम्ेश्यात्वसवरूपेति यावद्। तदूष्व तु कयं मुक्ति: स्पादित्य

सुखचिद्धनमद्वितीय मुक्त्ोपसप्यमहमहिम विशुद्धतत्त्वमिति। अन्र पूर्वादिमसास्बर सपूर्व कमेघोतरो त्र मतोपन्यसनमिति सकळयथाश्रु सा प्र दायिकरीत्या खिविदं मभ्यरथ- मतमेव चरमपरमसिद्धाम्ततामापायते तत्वनुचितमेवातस्तत्तन्मुसक्षुबुद्धयनुजिघृक्षवैष

श्रीगुर्चरणमात्रपसावस्फूर्यमाज्नितयेव व्येयं निर्भत्सरसूरिवरः ॥ १॥ तत्रापि क्धिन्मुमुक्षुः शङ्मान प्वेति तच्छह्ामनूध सं मत्यप्थन्थ आचार्या: समादषि इत्यभिषसे-हा रस्नगर्भेतिप्भृत्युपमास्या- हा रत्नगर्भापरमाणतोऽघिका हिरण्यगर्भा अमवन्भवेडस्मिन। तथाउप्यनन्ताः प्रतिभाम्ति जीवाः कथ व्यवस्थेश्यममाहुरन्ये।। ११॥ इसीति। यटुकं पूर्वपसे सविधा ताववेकेव यदप्यजामेकामित्यादिभवणाल्ाय बादरणाच, तथाऽपि तस्पाः समसंरषा: मत्येकं अआावरणनिपुणा: सपतिबिन्या एवां- शास्तेन बस्थ यस्प म्रतितिम्वरूपस तत्वद्ञानेनोक्ताविर्द्याशनाशः स त स्वेतर-

पर्वदीषाविदाश नाये सनका कुआितचिन्मानेकपरूपा मुकिस्तदुसरं मविष्यवीति तद- युक्म्। अननतहिरण्यममामिष जीवविमुक्तावप्यनन्तजीवोपळ्वोरिति चहाकुळम् । अमु बुद्धिस्थ कंचिन्मुमुश्षमिवयथः । जन्य इतरे आचार्याः । इति वक्ष्यमाणं व्यय- स्थापकारमाहुरितीतिशन्दमत्राप्यनुकृष्यान्वपः । शिष तु सपष्टमेव ॥ ११ ॥ इतीति किमित्यपेक्षायां तत्परपश्चयति-अरे इत्यादिशिखरिणीस्वागताभ्यास्- अरे प्रोढे हेतृभुंवि भवति तकैकलवभा- वज् ते उत्यन्ताभावस्फुरणनियमे तत्प्रतिरिपोः । २५

व्याख्यामहिता-

अभावः सांसगस्तदुपम इहाऽडतमन्यपि भवे- ढविद्यायाः सत्वे हृदयकतसंबन्ध उदितः ॥१२ ॥ आत्मा का अरे इत्यादिर्वच्छिष्यत्वान्नीचसंबोधनम्। यथा इति आर्िकम् पौद न्यायेकदेशित्वेऽपि सदुक्तियुक्तत्वात्प्राचीनाचार्यार्चनीय इत्यर्थः । एताइशे। नककति। न्यायकदेशित्वभाड्मस्त इति यावत्। भुवि मूतलावच्छेदेन। अत्य- नोन। घठात्यन्ामावविषयकममानैयत्यविषय इत्येतत्। तदिति। घटात्यन्ता- ावम्य प्रतियोगिनो घटस्येत्यर्थः । सांसग: समर्गसबन्धी प्रागभावादिळक्षणः संसर्गाभाव इति यावत्। हेतुः कारणं अवात। तदुषमस्तत्सदृशः । इह स्वप्रकाके। आत्मन्यपि प्रतीच्यपि। अविद्यायाः सन्वे विपये। हृदयेति। तत्कार्यभूतान्तःकरणजनितसंसर्ग एवेत्यर्थः । उदितः प्रकाशमान । हेतुर्भेवतीति संवन्धः ॥ १२ ॥ ननु सक्तु एक तार्किकमते भूतले घटात्यन्ताभावभाननियमे त्ससर्गाभावो यथा वुम्भद्धून सपातमन्यपि अविद्यायाः सत्त्वेऽन्तःकरणतादात्म्याध्यास एवाहमज्ञ इत्य- रमनालकारण, अर्थापि क्य तन्निराकरणेन निर्वाणसिद्धिरित्यपेक्षायां तत्संक्षिपति-

मस्य वस्य हृढ़यस्य विनष्टो- ग्रन्थिरत्ममितितः मुहडायाः। नम्य नम्य वन तत्तदविद्या- योगनाशवशतीऽत्र विमुक्ति: ॥१३॥ चद्धादिव्यवस्थामपि कथयति हृदयस्ष्य, अहंकाराष्यासात्मकानतःकरणस्ये- त्यर्थ: । यस्य वस्प तत्पनिबिम्बात्मनो जीवस्येति शेषः। अन्धिर्निरुक्ताहंका- गगवः, चिज्जडामेदाव्यास इत्येतत्। सुदृढायाः परमप्रबलायाः । एतेन विषय- वासनाप्रमाणसंभवनाप्रमेय। संभावनासाघनविपरी तभवन।फलविरीतभव नाभिधप् वविघप्रतिबन्धवैधर्य तत्र धवन्यते। आत्मेति। अद्वैतन्रम्मात्मैक्य साक्षात्कृतेशित यावत्। विनष्टः प्रध्वस्तः । बतति हषे। अन्न लोके। तक्ष्य तस्य जीवस्य। तत्तदित्यादि। तत्तदन्तःकरणकारणीभूता- जनतादात्याध्यासविध्वसेनेत्यर्थः। विमुक्तिः, विशिष्टा निरुक्ताविदाध्वस्तिरूपा विदेहकैवल्यलक्षणा यावमारव्वं बाघितद्वैवभानरक्षणा जीवन्मुक्तिश भवति इति

बाघेक्यसिद्धिः।

तथा चानादिभावरूपाय। अधिद्यायाः कार्याण्यप्यन्तःकरणाख्यान्यव्यद्वितीयम्रल्मम तिबिम्बग्रहणयोग्यानि तत्रैगुण्यान्वितान्यप्यनादिजीवोपाधिभूतान्यनादीन्येव तत्तत्स्वा न्तर्गतनिरुक्ता द्वत चित्प्रति बिम्बीभूतजीवान्मत स्वोपादानी मूतोक्तरूपविद्या संबन्धद्वार। संसारहेतुभूतान्यनन्तान्येवेति पर्यवसितम्।

एवं च द्रोणो बृहपतेरंश इत्यादिस्मृतौ लोके चक्षुदूर्वादिकाण्डरुहेपु वटादिशार वा रहेष्वपि वृक्षेण्वंश मूततजीवान्तरस्याप्येकस्मादुत्पचिदर्शनं कथ बन्धादिव्यवस्था चेति चेच्छणु। सर्वमिदं वृद्द्योगवासिष्ठाभिघमहारामायणीयनिर्वाणपरकरणो त्तरार्धग1

तद्था। नन्विदमयुक्तम्। चतुर्ष्वपि शरीरेष्वेको हि विपश्चिज्जीवो योगी काय व्यूहेप्विव विभक्त: स्थितः। तस्य पश्चिमशरीरे विप्णुमसादाज्ज्ञानेन निर्वाणप्राप्त। कोऽन्यः पुनः पूर्वविपश्चिच्छरीरे चन्द्रोपासनया चन्द्रलोकं थायात्। नदि एकम्प एव जीवस्य कचिन्मुक्तिः क्चिद् बन्धश्र युगपत्समख्जसौ। मुक्तिफलस्य पाक्षिक त्वपरिच्छिन्नत्वयोरापसेः। न चैकस्य देहचतुष्टयधारणेन जीवचतुष्टयभावो जीवान्तरोत्पत्तिर्वा युका। आद्ये चतुर्धाविभागे पूर्वजीवस्य नाशापतेः। द्विमीयेऽव्यमिनवोत्पननाना कामकर्मवासनादिवीनाभावेन संसारानापचेः। नच भोगवेचित्यमिव बन्ध मोक्षवैचित्रयं कर्मभिर्मायया वाडविरोधेन निर्वोदुं शक्यम् मक्षम कर्मेतन्त्रत्वाद विश्वमायानिवृतिश्रुतिविरोधाश्चेति चेतसत्यम्। अयमत्राSडशयो भगवतो वसिष्ठत्य लक्ष्यते। न जीवो नाम ब्रम्माकाशादतिरिकं कश्चिदस्ति। ब्रह्मैवानाद्यन्तःकरणोपाधिषु मायय। विभक्त तदृनकामकर्मघासन। नुसारेण संसरदिव विभाव्यमानं जीव इत्युच्यते। तत्रान्त:करणाना दीपवद़ बहना मेलने एकत्वमुपचयश्च भवति। एकस्य च योगदेवताप्रसादादिनिमित्तवशाधगपठठिस

तत्र यदा बहूमां जीवानां तुल्यदेशकालभोग्यसमानकामकर्मवासनोद्धवस्तदा तद्भोगाय मेलने एकजीवत्वमेव भवति यावद्विरुद्धदेशभोगहेतुकर्मोदभवं लाघवादेक- मेव भोगायतनं शरीरं संपद्यते। यथा युधिष्ठिरजीवो धर्मस्थेन्द्रस्य च मेउननैको जीवः। यथा वा अर्जनजीवो दयोरिन्द्रयोर्नरस्य च मेलनेनैकः। यथा वा नकुळ सहदेवयोरिन्द्रस्याश्विनोक्ष मेळनेनैको जीवः। द्रौपदाम् नाडायनीलक्षमीगौयेश मेलनेनैको जीवः। पश्चेन्द्रोपाख्यानादिपर्यालोचने प्रसिद्धः। गथा वा अभेवायों श्रेन्द्रशापात्, अगस्त्यवतारे मेलनेनैको जीव इत्याघ्यूह्यम्।

२७६ ्याख्या सहिता-

एकस्य जीवस्यानेकोपाषिविभागे5नेकजीवताऽपि। इन्द्रहन्तारं पुत्रं कश्यपाद्गमें आध्याग्चित्वेन सुपाया दिलरेकनीविकशरीरकस्य गर्भस्पेन्द्रेण प्रथमं सप्तषा छदने सप्त जीया:। तस एकेकस्य सप्तषा लेदने जातानामेकोनपश्चाशन्मरुतामेकोनपश्चायाज्जीषाः संपजाः । रटेक्षुदूवादीनां च शारवाकाण्डरुहां प्रतिशाखं प्रतिकाण्डं च प्ररोहेण जीवनदर्शनात् एकस्य नानाजीवात्मनौपाचिको विभाग् परसिद्धतर एव। इत्बं च प्रकृतेऽपि चतुर्णां जीवानां पावतसमानकामकर्मोदभवमेकदेहतया राज्य- परिपालनम्। विरुद्धभिल्नदेशभोग्यकर्माधुद्धवे च देहादिविभागे व दिगन्तरप्रसर्पण- मिति करपने वा एकस्यैब विपश्चिज्जीषस्योपाविविभागेन मरुदूच्ततृजीवभाषोऽमूदिति करपने वा एकमुक्तो म सर्वसुक्तिमसभ्नः। न च बहूनां मेछनेनेकजीवारम्भे तस्याभिनवस्य कर्माभावारसंसारानुपपतिः ।

नवगभोत्पतिबुध्धमाधन सैवेयं गन्नेति प्रत्यमित्वया हयोरप्येकगज्रात्मनाSवस्थानवद- नादिजीवयोरेपक्येनावस्थाने वाघकाभाघात्। उपाधितूयस्य मेलनेनेक्य उपहितेपि मेलनैक्यम्य सर्वप्रत्ययसिद्धत्वात्। एक- तवेनापि प्राक्कनकर्मभोगसंभवात्। एवमेकस्य चतुर्जीवभावे प्रत्यभित्ञया चतुरणाभवि प्राकनजविादभेदेन तद्गतकामकर्मवासनाराशनिा चतुर्धा विभागेन व्यबस्थिसे: संसारे- णोपपतिः । तत्र एकस्य मुक्कतकावप्यपरस्य ज्ञानामावात्मंसरणोपपविश्य। न चैव मुक्तिफलस्य पाक्षिकत्वपरिछितत्वयोः प्रसन्नः। व्यष्टिजीवामक्तावि समष्टिहिरण्यगर्भजवस्याधिकारान्ते मुक्तिवदुपपचेः। महि समक्ात्मनो हिरव्यगर्भेक्य तत्त्वश्ञाने व्यष्टीनां मुक्स्यभावे पाक्षिकपरिष्छि्त मोक्षफलम्। यत्र वर्तमानेऽपि व्याष्टिसमष्टघभेदेन मुक्तिसंकरस्तन्र सांपतिके जीवमेदे सति प्राक्तनतदभदेमात्रण मुक्तिसंकरापादनस्यानवसर एव । मूयम्मन्ते विश्वमायानिवृत्तिः, इति श्रुतिरपि तत्तज्जीवोपाविकृत्स्नवीजनिवृततिपरा। अन्यथा एकमुकस्यैव ज्ञानगन्यानामपि सर्व- जीवानां मुक्त्यापचे:। तद्ो यो देवानां प्रत्यनुष्यत स एव तदमवस्थर्षीणां तथा मनुष्याणाम्। नदयो ज्ञानतपसा पूता मद्मावमागता इत्याधनेकश्रुतिस्मृतिवैयर्थ्या- पतेश्र । न चेदानींतनमन्दाषिकारिणो भाविवहुतरजन्मलभ्यमोक्षप्रत्याज्चया साघनानुष्ठानं न स्पान्ममैकस्यानेकनविभावे कचिन्मोक्षेपि कचिद्वन्धानुवृत्त्यनिवृतिः स्पादिति शङ्ट-

बोधक्यसिद्धिः। २७७

धर्मस्य बायते महतो भयात्। नहि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गति तात गच्छति। अने- कजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिमित्यादिस्मृतिप्रामाण्यानुरोधेनोत्तरजन्मसु नाना- जीवात्मना अविभागस्य विभागे वा सहैव साधनसंस्कारैरथिभागात्सर्वत्र श्रमेणावश्यं ज्ञानोदयस्य वाऽनुमानेन साघनानुष्ठाने पवृत्युपपतेः। वार्णिता हि तथैव भिक्षुजीवटो(शतो)पारया भिक्षोः साधनानुष्ठानवतः भापणा- दिकसंकरपप्राप्तनानाजीवभावम्यान्ते शतरुद्रभावे सर्वेषां तद्विमागजीवानां ज्ञानावा- प्रिर्मुक्ति्धेति। न चैव सर्वजीवमुक्त्यनापतिः । इष्टापचेः। मायादष्टया मायान- न्त्यस्य। न रूपमस्येह तथोपलभ्यते। नान्तो न चाडडदिर्न च संप्रतिष्ठा। निस्यैव सा जगन्मूर्तिस्तया सर्वमिदं ततमित्यादिस्मृतिसिद्धत्वात्। तत्त्वद्ृष्टया तुजीव एव नास्ति कश्य मुक्त्यनापति, न च मतोऽन्यदार्तमिति श्रुतिविरोधः । तस्याः क्षुवे- वर्यक्त्या र्तिमान्रेणाप्युपपततेः । प्रवाहानन्त्येऽप्यविराषात्। चरमव्यक्तिनाशस्यैव प्रवाहनाशतया सर्वजीवसंसारचरमव्यक्त्यसिद्ौ तन्नाक्ष- स्याप्रसिद्धेः । प्रकृते तु पश्चिमविपश्चित एकस्यैव भगवद्धक्तिपरिपाकोदिताचवनु- अहाज्ज्ञानकाभो नान्येषामिति तस्ष्य एकस्यैव सुक्त्युपपचिरितीति। नचैवमपि संध्या-

स्वनरकाविभीत्यवश्यंभावादिशक्तया प्रवृत्त्यभाव इति वाच्यम। किं निरुकशास्त्रार्थज्ञानात्माककर्मपवृत्त्यभाव आपाद्यवेऽनन्तरं वा। नाऽघः । असंभवात्। नानत्योऽपि। स्वल्पमप्यस्य धर्मस्येत्याद्युदाहृतस्मृतिमिरेवेश्वरार्पणैक- मुद्धया कर्मणी प्रवृत्ते: संभवात्। तस्मादुक्तरहस्यानाकलनमूलिका एवेयमाशछ्का इति ज्ञान्तो भव। एतेनात्र एतदपि प्रत्युक्तम्। यत्कैश्धिदुच्यते सिद्धान्ते हि अविद्यारूपस्य कालस्यानादिरबात् प्रतिकलपं तावत् हिरण्यगर्भाय तमष्टिजीवाना 'बम्म वा इदमश्र आसीत् तदात्मानमेवावेदहं नझ्ाश्मीति तस्मात् तत्सर्वभमवत्' इति श्रुतेश्तत्त्वज्ञत्वेन मुक्त्ते: संभवात्। तथा तद्यो पो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तद्भवत्तरथर्षीणा तथा मनुष्याणा- मितिश्रुतेर्वर्यष्टिजीवानामपि तत्त्वज्ञानेन बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागता इति स्मृतेः शतशो मुक्त्तत्वाच्च्राद्य स्वत्पा एव जीवा: समुपपधेरंस्तत्तु प्रत्यक्षादिसकलप- माणविरुद्धमेव । जाग्रति सर्वंत्र तदानन्त्यस्यैवोपलम्भादिति। निरुक्त्रीत्या शाखा- वहादिनिदर्शनेन जीवानन्त्यानुमूस्यपपततेरिति दिक्। ननु अत्र यो यो घूमवान सोडभिमान्, इत्याबिवत्तच्छम्दानावृत्त्यैष मान्ममिवि

२७८ व्याख्यासहिता-

चेत्। न। तन्निमित्तमेदेन व्यवस्थायाः सूपपन्नत्वात्। तदुक्तं मदीयसाहद्त्वसारी्य षष्ठरहने वीप्सां प्रकृत्य- किं चाSडकर्णय बीजं त्वं यत्पदे तत्पदेऽथवा। द्वित्वापन्नस्तु बीप्सायां यत्र साकल्यसूचकः ॥ आदेिश्यो वर्तते तत्र नोत्तरत्र स युज्यते। यो यः साधुः स वन्धः स्यात् स स सुक्को य आत्मवित्।। यत्रोभयन्न बीप्सैव क्रमभेदविक्षया। तत्र रूपछ्येनैव यत्तद्भय्यां सर्वसंग्रहः ॥ यं यं विषयमादत्ते बुद्धिर्बोधविभूषिता । तं तं तृणीकरोत्येव सतीव स्वपतीतरम्।। स सोडवयव एवैति कान्तायाः स्वान्त आशु मे। श्रुत्यन्तं चिन्तथे यं वं हन्त शान्तिः कुतोऽन्सतः ॥ इति। विस्तरस्त्वेतट्टीकायामेव सरसामोदाभिघायाममसंघेय इत्यलं प्रस क्तानुपसवस्या॥ १३ ।। अत्रापि प्रकृनशिष्य एवाSडशङ्कते -- एवमित्यादिस्रग्धरया- एवं मंबन्धनाशेऽप्यपरमति कदा केन वा स्वेति शङ्का- पङ्कातडकाङकमके समभिजगदिरे बद्धतत्त्वं ह्यविद्या। ध्वस्तां व्यक्तिं त जातिस्त्यजति किल यथा तद्ददेवोज्जहाति प्रत्येकं जीवमेवं भवति समुचिता मुक्तिरित्यार्यवर्याः ॥१४ ॥ समाधत्ते च प्रकृत एवाSडचार्य: प्रकृतस्रमानशङ्क कंचिन्मुमुक्षुं प्रति केषांचि- दाचार्याणां समाधानमनुवदन्। अयिसद्गुरो इत्यार्थिकम्। एवं प्राक्तनपद्योकराी्या। संबन्धेति। अहमज्ञ इति सर्वंसमनुमूयमानमूलाविद्याकार्यभूतान्तःकरणतादात्म्याध्या- सध्वंसे सत्यपीत्यर्थः । सा मूलाविद्या निरुक्तसंवन्धकारणीभूतेति यावत्। केन करणेन। कदा कस्मिन्काले वा। तत्तज्जीवायनिरुक्तान्तःकरणाध्यासलक्षणसंब- न्धध्वंसहेतुपु तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यतेत्यादिश्रुत्या बहवो ज्ञानतपसा पूता मदू- भावमागता इति स्मृत्या चासंख्यातमु्तिपयोजकेषु तत्त्वज्ञानेषु जतेषु सत्स्वप्ये-

एवेति भाव:। उपरमति विनश्यति। इति निरुक्तपकारेण। शङ्केति। शक्कारूप एव पङ्कः कर्द मस्तेन लिप्तत्वाद आतक्क: रुक्तापशक्कास्वातङ्क इत्यभिधानात्संतापस्तेना ङ्को मुखका-

बाषैक्यमिद्िः। २७१

लिमलक्षण: कलक्को यस्य तमित्यर्थः। कंचिद्वुभुत्युं प्रति इत्यप्याथकमेव। एके केचित्। आर्येति। पूज्यतमेज्यास्तत्त्वनिष्ठा इति यावत्। तु पुनः । यथा। जातिर्घटत्वादिसामान्यरूपा प्रसिद्वैव। सा ताबत्। ध्वस्तां नष्टाम्। व्यर्कति घटाधाकृतिम्। त्यजति किल जहात्येव। तद्वत्। तत्तुल्यमेव । बुद्धेति। तत्त्वसाक्षात्कारिणमेव। हिरवधारणे। अविद्या। प्रत्येकं जीवं निरुक्ततत्त्वसाक्षा:कारक्षण एव। उज्जहाति पुनः मंसर्गप्रतियोगिक त्रैकालिकाभाव- लक्षणोत्कर्पेणैव जहाति नतु घटादिज्ञानेन तदाभिताज्ञानविषयतावत्किचित्काळम्। जहाति त्यजतत्यिर्थः । ण्वमनया रीत्या मुक्तिः समुचिता युक्ता। भवतीति। समभिजगदिरे श्रुतियुक्त्यनुभूतिपूर्वरक समादिर इति संबन्ध: ॥। १४ ॥ ननु एवमपि अविधया तु ब्रम्मातमैक्4विषयकतत्त्वसाक्षात्कारादविनाशं नवैताव- ताडपि प्रयासेन नाशमुपगताडमूदिति तस्यां सत्यां पुनरजानेनाSडवृतं ज्ञानं तेन मुद्यन्ति जन्तवः इति स्मृतेः संसारापत्तितादवस्थ्यमेव्रेति चेतु सत्यम्। एवमेष विद- ग्धमतिशास्त्रा वेषणकुशलं कंचिन्मुमुक्ुं प्रति अन्ये अच्या: परमपूज्याः प्राचीना- चार्या: प्रतिजीवमविद्या मिन्नवास्तीति देतोस्ते जीवास्ता अविदयाश्चानन्ता एव सन्वि इति चोचुः, इति समुपदिशति-नताबतेत्थादीन्द्रव्रया- नतावता नाशकुपागताडभ्- ज्ज्ञानादविदेति विद्ग्धमन्ये। भिन्नाऽस्त्यविद्या प्रतिजीवमेव ते तास्त्वनं्ता इति चोचरर्च्याः ।१५।। भनु भवतु एवमज्ञाननानातं, इन्द्रो माथाभि: पुरुरूप ईयत इत्यादिश्रुतैः । तथाऽपि कथं बद्धमुक्तव्यवस्था तावताऽपति्यित आह-तचद्विद्ेत्यादिमचमयूरेण- तत्तद्विद्या तत्तद्विद्यामपहृत्य तनन्मुक्ति नाधयतीति स्वरसेन। संसिद्धोऽयं संव्यवहारः सकलोऽपि जीवानन्त्यात्कोऽपि विरोधो न मतेऽन्र ॥ १६ ॥ अन्न वृद्ध संमतिमप्याह-न कदाचिदित्यादिप्रबोधितया- न कदाचिदनीदशं जग- द्रवतीत्येक उदीशयन्ति यतू। तदपीह ममअमं स्फुर-

२८० व्याख्यासहिता-

इदं जगत साक्षिमरत्यक्षं द्वैतम्। कदाचित् कस्मिश्िदपि नूतादिकाले। अनीदृशम्। अनेवंभूतमस्ति कि तु यथाऽय्यासज्जडदुःखात्मकत्वेन प्रतीयते तथैव सर्वदा भषति इति एके शिष्ट। यदुदीरयन्ति कथयन्ति। तदपि इह मते। अवरिष्टेति। मुक्तेभ्य उर्वरितानन्तजीवदष्टेरित्यर्थः ॥ १७॥ उक्तमते संक्षेपशारीरकवाक्यमप्यनुकूलयति-इति सतीत्यादिद्रुतविलम्ितेन- इति मतीदमपीह सुमंगतं सकलवाष्बनसातिगता चितिः। सकलवाक्मनसव्यवहारभा- गिति वचः सकलज्ञपदेरितम् ॥ १८ ॥ एवं सिद्धान्ते सति। इह सांप्रतिकार्द्वेतशास्त्रीयसृष्टिदृष्टिपक्ष इत्यर्थः। इद वक्ष्यमा- णत्वेन बुद्धिस्थत्वात्साक्षिपत्यक्षम्। एतादशम्। कथं तदित्यत्राऽडइ सकलेत्या- दिना। तदुकं संक्षेपशारीरके-बहु निगध किमत्र वदाभि वः शणुत संग्रहम- द्वयशासने। सकलवाङ्मनसार्तिगता चितिः सकलवाड्मनसव्यवहारभागिति। इति ईद्शम्। सकलेति। श्रीमत्सर्वज्ञात्ममुनीश्वरचरणेरितमित्यर्थः । वचोऽपि सुसंगतं भवतीत्यन्वयः ॥। १८।। तदेव सुसांगत्यं विशदयति-जनेत्यांदिनोक्तवृचेनैव-

गतभिदेव विमुक्तटशा चितिः। इति रहस्यमिहाद्दयंशास्त्रगं करुणया किल तैः प्रकटीक्कतम् ॥ १९ ॥ इदमतिरहस्यमेवाद्वैतवास्त्रगतं निरुक्तबचने कपयैयोक्ाचार्यः रफुषितिमित्याह इतीति । १९ ।। अत्रापि संदिहानं कंचिन्मुमुक्षुं प्रति केऽपि आचार्यो: प्रकान्तरेणैव समावधुरिवि अभिवसे-एवं चेत्यादिप्रदर्षिण्या- एवं चेज्जगदृपि कि तनोर्थविद्या- काचिद्वाऽस्त्यथ नियतेति संदिहानमू। सर्वाभिविरचितमस्त्यद: पटोSन्र- नानातन्तुभिरिव चेति केऽप्यवोचन् ॥ २०॥ एवं चैवहिं नानाविधासु अनन्तानािमावरूपाविदास मध्ये काचित् अनियतै

बोधैक्यामिद्धिः। २८१

वाविद्या जगदविश्वं तनोति विस्तारयति किवाऽस्ति कारडप अथ परमैश्वरीयविश्वकर्म- कसिसृक्षाऽनन्तरं काचित् नियतैव जगत्कारणव्यक्तितवन निश्चितैव जगचनोति 1 इति संदिहानं शिष्यं प्रति। केपि पूर्वाचार्याः । अत्र लोके नानातन्तुभिः पट इषाद हदं साक्षिप्रत्यक्षं विश्वं सर्वाभिरेवाविद्याभिर्विरचितमस्तीति मवोचनिति योजना। एवं च नात्र विनिगमनाविरह इत्याशयः ॥ २०॥ ननु यदि सर्वाभिरेवाविद्याभिरीश्वरेच्छया जगनिर्मीयते चेतर्हि सर्वेषां बीवारना प्रत्यक्षप्रमायां घटादेविशेषः सूक्ष्मदशाऽपि कोऽपि नैव भायात् स त्वनुभवसिद एव। तथाहि। घटस्य पूर्वदिक्स्थेन देवदचेनासौ यथ्ा निरीक्ष्यते न तथा तेनेव प्रतीचीगवेन। तथा यथा दिवा अवलोक्यते न तथा रात्रौ। तद्वधथा स्वेन गृद्यते न तथा अन्येन इति देशकालप्रमात्रादिभिदाऽत्र प्रतिपमेयं वैलक्षण्यमनुभूयते एव सूक्ष्मदम्भिरन्वयव्यतिरेकादिनेत्याशड्कमानं कं चिज्निज्ञाम पति भगवद्ान- सपतिमतानुसारिण एवं समादधुरित्याह-मयेत्यादिपृथ्वय/ मया घट उदीक्ष्यते वत यथा तथाऽन्यन नो सुसूक्ष्मतमतन्मिताविह विशाष आलक्ष्यते। ततः कथमिद भवेदिति विदग्धबद्धिं पर जगः सपदि भामतीमतविदो व्यवस्थां वृधाः ॥२१॥ स्विति। अतिशयेन सक्ष्मेति सूक्ष्मतमा तथा तन्रापि सतरामत्यन्तं तथा। पवादशी या तन्मिति: घटममा तक्यामित्यर्थः। अप्नोपसर्गतमबर्भ्या नायवित्ुरहवं प्रतिबद्धसं च बोध्यते। सूक्ष्मपदेन शुवत्सत्त्वकार्यत्ं ॥ २१ ॥

स्यास्प्रत्यविदयं जगतो विभेदस्तं तें तु जीवं प्रतिकल्पिवत्वात्। तत्पत्यभिज्ञाऽप्यतुलं समत्वान्भरान्ति: प्रदीपाङ़कुरवन्मतेति ॥२२॥ तदुकं सिद्धान्तबिन्दौ । अविद्याभयीमूतं चैतन्यं नीवः। अविद्याविकयामूतं चैतन्यमीश्वरः। अस्मिम्व पक्षे अविदयामानात्वाज्जीवनानास्म्। मतिनीवं र पपश्- मेर:। इममेव चावचळेदवादमाचक्षत इति। नचैवं तहि यो यक्षदत्तेन घटो रा स पवायं मया उदपक् इति मत्पभिन्ञा कथमिति वाच्यम्। अत्रातिसादश्यपयुक्तदीपज्वाला- मस्यभित्ञाषद्आन्तिमात्रमूळकस्वात्। एतेनेहापि हष्टिसृष्टिरव ज्ञेया ॥ २२ ॥। ननु प्रतिजीवं प्रपश्नमेदाक्रीकरणे कारणं तु देशादिभेदेन प्रतिप्रमायां(मं) ममेवैक्येऽपिं विद्येपोपखब्भो मोउपमुपन्यस्तः स वाबत् निष्यद्वव्यपृत्तथो विभ्ेषास्तु मनन्वा एव २६ -1

व्याख्यांसहिता-

इति वदता वशेषिकाणां मरे संभवत्रपि सिद्धान्ते तावत् आकाशवत्सर्दगतश्च नित्य:' इति श्रत्या निरवयवत्वेन ब्रह्मदष्टानतीकृत आकाशे निसर्गदुर्लभ एव। न चास्य साक्षिमास्यत्वात् प्रमाविषयत्वभेव नास्ति पकृते तु प्रमेयस्यैव विचार्यत्वादिति सांप्रतम्। एतदस्वरसादेव रुपादौ वा इति सवाशन्दमुदाहरणान्तरस्यैवोक्तत्वाद्। तथा च नवायं प्रतिजीवं प्रपश्चभेदवादस्तेनानेकजीववादेपि दृष्टिसृष्टिवादक्ष इत्या- शह्िनं प्रकृतशिप्यं प्रति प्रात्तनाचार्य एव एतादशाशक्काद्नुवदन्राह-आकाशेति मन्दाकान्तया- आकाशादों के निरवयव स्यादविशेपः प्रमायाँ रूपाद़ो वत्यनुचितभिदं व्यावहारिक्यलं ततू। मत्ता ग्रह्यत्यवशमवदन्केउषि कर्मन्दधीशा मायाविद्याभिदुपगमनात्वाधु सर्वव्यवस्थाम् ॥ २३।। नत्तसमात। अलं पर्याप्ता व्यावहारिकी निखिलव्यवहारनिर्वाहि केश्वरसृष्ट ्वते सन्ा प्राशेयवशमाक्षिपन्त कंचित् वुभुत्मु प्रति केऽपि। कर्मन्दीति। भिक्षुः परि- आदकमन्ीत्यमरघतीन्द्राः पश्चदश्यन्तर्गतद्वैतविवेककारादय इत्यर्थः। मायेति। मायाविदयो: मदस्वोकारष्तो: सर्वव्यवस्था साधु सर्वशास्त्राद्यविरुद्ध यथा स्याचथा जयमत्रित्यन्वय। तथा चोके तत्पविवेके तरेव। चिदान्दमयब्रह्मपत्तिबिम्वसमन्विता। मो.जःसत्त्मुणा पकृतव्विविषा े सा सत्त्शुध्यिशुद्धिभ्या मायावदये यव् त मंत इति। अत्राइडकाशादी इत्यादिना धर्मीदिसस्कारा एवं। शिष्ट तु स्पष्टमेव।।२३।। ननु मचतु एवं मायाविध्योर्भेदस्तथाऽपि कर्थ तावता सर्वव्यवस्था इत्य-

ईशांपांधः प्ररुतितामपयाति माया मांध्यावहारिकजगत्यपि जन्य एव । जीवोपधिर्भवति तत्र तथा सविदा मा प्रातिभाभिक इंहेत्यखिलं वलक्षम् ॥ २४॥

नगत्यर्थः। एतादृशी माया। सांव्यावह्यारिकेति। सम्यक् प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धो यो व्यवहार: प्रमातृप्रमेथादिप्रपश्चस्तत्र भवं तच्च तज्जगत् दृश्यं चेति तथा वत्रेति वावत् ! जन्य एवेति जायतेऽस्तीत्यादिप्रसिद्धप्राथमिकविकारवत्येष न तु अनादौ। प्रकृतितां निरुक्तकारणताम्। उपयाति प्रामोति।

बाधक्यसिद्धिः। २८३

तथा तद्वत्। सा मलिनसत्त्वप्रधाना मूलप्रकृतिः। जीवेति। जीवोपाधिः सती। प्रातिभासिक एव। हिर्वधारणे। ब्रह्मज्ञानान्यवाध्य प्वेत्यर्थ। तादश।तत्र प्रियापियोपेक्ष्यत्वादिलक्षणे जन्यजगतीति यावत्। तथेत्यत्राप योज्यम्। निरु- क्तकारणं भवतीत्येतत्सिद्धान्ते अखिलं संपू्ण प्रक्रियाजातम् । वलक्षं ' वलक्षो धवल इत्यमराद्विमलमस्तीति संबन्धः । एवं च शुक्तिरजतादेस्तथात्वरं कमु- त्षेनैष ॥ २४ ॥ अथ प्रकृत एव प्राक्तन: शिष्य: स्व्ाचार्य प्रति प्राचीनोक्तजीवेश्वरविषयक- सर्वमताविरोधोपपादनमनूद्य निर्गलिततदपनिरूपण याचते-अजञान इत्यादिशा्ईलव क्रीडितेन

मुक्तामुक्तनिरूपणेन मतभाक सर्वानिरोधस्तथा। प्येतन्निर्गलतैकरस्यवपुषौ जीवेश्वगवच्यताम ॥२५।। अज्ञानपदं सर्वत्रान्वेति। तेनाज्ञा्नप्रतिबिम्चेशवादः। अज्ञानविध्वेशवादथ्य। तथा तन्छन्देन अज्ञानमेव। तेनावचछिन्नेशवदश तैः श्रीमत्मंक्षेपशारीरकावार्य श्रीमद्विवरणाचार्यभगवद्भामतीकारोदीरितेश्वरवादै. महेत्यर्थः विषयतासंबन्धेनेवेति भावः ; परस्परमिति शेषः सर्वत्र। तथा। एकेत्यादि। एक- शरीरानेकशरीरभिदा यो द्विर्द्विविध एताहशः। अत एवामिलसन श्रीमग्गीडपादाचा र्यादिसर्वपूर्वगुरुवर संमतत्वेन तत्तद्ग्रन्थेषु समन्ताद् भामन पताहशश्ासी जीवैक्यवाद एकजीववादश्चेति तथा तेन सहापि परस्परमिति यावत्। चः ससुच्चये। तथा। मुक्ेति। बद्धमुक्तव्यवस्थोपपादनेन वेत्येतत्। मनेति। तच्तन्मतेषु विषयतासंम्बन्धलक्षणस्ववर्तनरूपभजनशाली तेनेत्यर्थः। "वंतिभ्े यदि लक्षणागौरवास्वरसस्तर्व्वविरोधान्तमेकमेव पदम्। तथाच एवमत्र व्युत्पतिः । मतानि अज्ञानप्रतिबिम्बितचैतन्यमीश्वर इत्यादीनि प्रतिपादितसिद्धान्तनातानि मजन्ति स्वीकुर्वन्तीति तथा। एतादृशा ये सर्वे संपूर्णपूर्वाचार्यास्तेषां योऽविरोध ऐकमत्य सोऽप्यभूत्। भो: श्रीमत्सद्गुरो श्रीचरणैकप्रतिबोधितयुक्तिशतैरभवन् तथाऽपि। एतित्यादि। एतस्मात् निरुक्ताविरोधसाधकयुक्तिश तान्निर्गलितं परमपचेलिममृद्वीकाविस्फुट नव तस्वयमेव बहिः प्रकाशमानमेताद्वशं यदैकरस्यमैकमत्यं तेन वपुः स्वरूप ययोस्त

२८४ व्याख्यासहिता-

व्येति बावद्। एतादशी। जीवेश्वरौ । उच्यतां यां प्रति भीचरणकमलैः प्रफट यथा तो भविष्यतस्तथा उपपाद्यतामिति योजना। यथ्यपि तचन्मतमेदेन शतं प्राक्का- बुक्का एव तथाऽपि स्वैंकमत्यतत्स्वरूपवित्वोत्कलिका मे नैव उपशाम्यतीत्यतस्तदेव मां प्रति कृपयोपदेश्यमेवेति भावः ॥ २५॥ एवं शिष्याभ्यर्थनानुकम्पितचेताः श्रीगुरुस्तदीप्सितं विवक्षुस्तदुपोख्ातत्वेनाडडदौ दशन्तं स्पष्टयति-यथोर्ध्वमित्यादिशिखरिण्या- यथोर्ध्वप्रामाण्यं भवति हि मुनीनामपि पढ़े ततोऽस्मिन्वाक्यत्वात्तद्मलधिया वाच्यमनघमू। अतोऽयेषां पक्षाः मकलविबुधानामपि ममुः 1 सुरेशानां पक्षे बत भगवतां वार्तिककताम्॥ २६॥ पदे पदशब्दवाच्ये व्याकरणे मुनीनामपि तत्प्रणेतृसूत्रकारादिपाणिन्यादिऋषी- णामपि। हिस्वधारणे प्रसिद्धी च । यथोर्ध्वमेव यथोचरं मुनीनां प्रामाण्यमिति तस्परिभाषया पूर्वपूर्वसुन्यपेक्षया उत्तरोत्तरमनेरेव वचः प्रामाण्यप्राबश्यं भवतीति प्रसि- दमेव यथा वर्वर्तात्यर्थः । ननु एवं भवतु दष्टान्तः किमतः प्रकृत इत्पत्राऽडद-तत इत्यादित्रिपादा। अस्मिन्प्रकृते उत्तरमीमांसाशास्तरे। वाक्यत्वान्मीमांसल्ेन वेदवा- क्यार्थविचारैकप्रधानशास्त्रत्वादिति यावत्। तद्यथोत्तरमुनिप्रामाण्यम्। अमलधिया सर्वत्राऽऽनयगन्धविधुरेण बुधवरेण। अनधं निर्व्यलीकं यथा स्यातथा। वाष्यं पूर्वमीमांसायां जैमिनेः मूत्रकाराद्वगवतः शवरस्वामिनस्तदुसरसनेर्भा- व्यकारस्पैव प्रावल्यं ततोऽपि तद्वार्तिककारस्योत्तरमुने: कुमारिलमट्टाचार्यस्पैव प्रावल्यमिति सर्वसृरवराड़गीकृतत्वमसिद्धेव क्यार्थव्युत्पते: पदार्थव्युत्पत्येकायचत्व- प्रसिद्धेश वक्तव्यमवेत्यन्ययः । एवं तटस्थ प्रति मध्यस्थरीत्या दष्टानतं ्पष्टीकृत्य ततः कि प्रकृत इत्याकाठ्क्षितं पर्यति-अत इत्यादयुत्तरार्धेन। अतः प्रतिपादितवैदिकैकशास्त्रीयय भोध्वरमुनिप्ा- माण्यनियमाद्ेतोरित्यर्थः । सकळेति। पक्षाः सिदान्ताः । बतेति हषे। तन्र हेतः भार्तिकेति। पूर्वतन्त्रवच्चरममुनित्वं मतो वार्तिकाचार्येषु एवातो हेतोः। अन्पेषा- मित्यादि। पक्षे राद्वान्ते। मुरन्तर्वभ्वुरिति संबन्ध: ॥ २६ ॥ नजेलतप्रकार: काडूक्षिणं शिष्यमाश्वासयति-विविच्येत्यादीन्द्रवज्रय- विविच्य तत्सर्वमये वदाम: स्पष्टं यथावद्गुरुपादपद्यातू। आमोदमाप्यैव वयं समुक्षोस्तवैव कारुण्यवशाद्रहस्यस् ॥२७H

बोधेक्यसिद्धिः । २८५

भये इत्याश्वासनीयत्वेन कोमलसंबुद्धौ। आमोदमातमैकयानन्दम्। पक्षे परमरम्यं गन्धम्। अपरं तु सरळमेव ।। २७ ।। ननु किमादौ वारेिकस्यैष लक्षणमित्यपेक्षायां ततूसंक्षिपति-उक्तेत्यादिशार्दक विक्रीडितेन- उक्त्तानुक्तदुरुक्तचिन्तकतया ग्रन्थो भवेद्वार्तिक ततु व्याकरणे द्वितीयमुनिना वाक्ये तृतीयेन च। निर्माथीति तदत्र किं न बलवद्वाक्ये भवेद्वार्तिकं तत्राप्यत्र सुरेश्वरः कलयिता तेनेदमेवामृतम् ॥२८॥ तदुकं पाराशरारव्योपपुराणे। उक्तानुक्तदुरुक्तानां चिन्ता यत्र प्रवर्तते। तं अन्थं वार्तिकं प्राहुःार्तिकज्ञा मनीषिणः ॥ इति। नतु भवतु एवं ततः कि पकृत इत्पत्राउडट। तत्तु इत्यादिना इतीत्यन्तेन । तुशब्दः श्ाशामकः । वद्वार्ति- कम्। द्वितीपेति। वाक्यकारं वररुचिमिति वचनात्कात्यायनापरनामकवररुच्यभिषेन सूत्रकाशपेक्षया द्वितीपप्रवृचिमतर्षिणा। तथा। वाक्ये पूर्वकाण्डवेदवाक्यार्थवि- चारपधाने मीमांसाशासरे। तृतीयेन सूत्रभाव्यकारोभयापेक्षया तृतीयतद्षिवृत्ति- प्रवुषिमता कुमारिलभट्टाचार्येणेति यावत्। मुनिनेत्यार्िकम्। ग्रन्थकृतेः सामान्यतो मननशीलत्वैकायत्तत्वात्। निर्माय्य- कारीति हेतोरित्यर्थः । तद्वार्तिकम् । अत्र प्रकते। वाक्ये उत्तरकाण्डात्मकवेदवा- क्यविचारैकप्रधानत्वात्तादश्युसरमीमांसाशास्त्र इस्पेतत्। वार्तिकं वकवन भवेश् किमपितु भवेदेवेति फलितोक्त्याऽन्बयः । तत्रापि बृहद्धार्तिकस्य वार्विकामृतमितिस- मार्यामपि हेसं धोतयन्बिवृणोति। तत्रापीत्य।दिचरमचरणेन । एवमपि । मत्र प्रकृतवार्विके। सुरेश्वरः सुरेश्वराचार्यः । पक्षे इन्द्रः । कळयिता संपादवितेस्वर्यः । यतोऽस्तीति शेषः। तेन हेतुना। इदमेवामृतं पीयूषम्। पक्षे साध्यसाधनाभेदोप- चारात्कवरयं भवतीति संबन्धः ॥ २८।।

इह विश्वरूपधर एव विश्वतोऽ- र्थितकच्छ्रतिद्वयसरत्नकं सतः। सुमन:सुपेयमुद्घेस्त्रयीमया- दमृतं सचारुतरमृद्धृतं व्यधात् ॥ २९॥

२८६ व्याख्यासहिता-

लोके। विश्वेति। अस्य भगवतः सुरेश्वराचार्यंस्यैव पूर्वाश्चमे कुमारिलभट्टाचा- र्याख्यगुरुदत्तमण्डनमिश्राख्यपदवीनामवत् पित्रादिस्थापितं विश्वरूपधर इति नाम तावन्माथवीयशंकरविजये प्रसिद्धमेब। पक्षे पार्य प्रति विश्वरूपप्रदर्शकर्बेन तथा भगवान् विष्णुः प्रसिद्ध एव। बिश्वतो जगतः । सर्वांशेन च । अथितेति। अभि- कषितकर्ता सन्नित्यर्थः । श्रुतीति। कर्णद्वयरूपदिव्यरत्नमयपानपात्रद्वारेति यावत्। कंसोऽसी पानभाजनमित्यमरः । पक्षे। अतव्यावृत्तिरूपेण साक्षाद्विघिमुखन च । वेदान्तानां प्रवृत्ति: स्याद्

शुद्धबुद्धयेकास्वाद्यम्। पक्षे देवैकभोज्यम्। एताद्ृशम् । त्रयीति। वेदरूपात् । उदये: समुद्रात्। सुचार्विति। राह्वनास्वादितत्वाद्विषाद्यसोदरत्वात्फलात्मना त्रिका- लाक्षीणत्वाच्च निरतिशयरम्यतममिति यावत्। एतादृशभमृतं वार्तिकामृतम्। उदूतं व्यघात् अकरोत् इति योजना ॥ २९ ॥ एषं च यथा त्रिमुनि व्याकरणं बेदाङ्गीभूतमुखत्वात्त्रिमुनिप्रणीतत्वाच्च निखि- कास्तिकादिवादिवन्द्यं तथेदमद्वैवशासरं नावत् त्रीश्चरमेव वेदशिरोरुपत्वात् विष्णवा- दित्रीश्वग्प्रणीतत्वाच्च तथेति कैमुत्यसिद्धमवेति प्रनिपादयति-निखिलेत्यादिप- बोषितया- निखिलास्तिक नास्तिकादिभि- स्त्रिमुनि व्याकरणं यदेज्यते।

भगवत्रीश्वरशास्त्रमदयम ॥ ३2 ॥ ईज्यते। पूज्यते। तदा तथा ईज्यत इति किमुतेत्यार्थिकोऽन्वयः। ननु कि तत्कुतश्वैतत् इति। शङ्कां शमपति। श्रुतातत्यादिशेषेण विशेष्येण विशेषणाभ्यां

शास्यत इति तथेत्यर्थः ।

पुराणादौ तत्ममुखा एवोपलभ्यन्त इत्यतस्तद्विशिनष्टि श्रुतीति। श्रुतिः प्रसिद्वैव त्रयी तस्था यो मौळि: किरीटे धमिले इति विश्वातस्ीत्वात्कचनिचय इव सौभाग्यसर्वंस्वरी-

बोधैक्यसिद्धिः

भूत उपनिषद्भागस्तस्य भूषणं स्वप्रकाशमहामाणिक्यादिमयमाभरणमिति यावत्। तत्रापि आनन्दतीर्थायादिभेदवादिव्युदस्तयेऽदयमिति ॥३०॥ एवं प्रतिज्ञातमद्वतशास्त्रस्य त्रीश्वरतवमेव विश्ञदयति-श्रीव्यास एवेत्यादिवसन्त. तिलकया- श्रीव्यास एव हरिरत्र चकारसत्रं श्रीमान्महेश इह शंकर एव भाष्यम।

म त्वत्र वार्तिकमिति स्फटमेव लोके॥ ३१ ॥ तदुक्तम् । को वाऽन्यः पुण्डरीकाक्षान्महाभारतकृदूभवेदिति। चतुर्भिः सह शिष्यैस्तु शंकरोऽवतरिष्यतीति वायुपुराणेऽपि। चत्वारस्तच्छिव्यास्तु श्रीपद्मपाद- सुरेश्वरहस्तामलकतोटकाचार्याख्या: प्रसिद्धा एव। एवं. श्रीमत्सुरेश्वराचार्याणां चतुराननावतारत्वं तुमहता प्रबन्धेन प्रपञ्चित माधवीयशंकरविजय एव। स्पष्टमे- वावशिष्टम् ॥ ३१ ॥ एवमद्वैवशास्त्र वार्तिककारमतीयभ्राबल्ये तावदभियुक्तवादमपि अनुकूलयति-

स्यादब्रह्मविद्या खल वार्तिकान्ते- त्याकारकी योऽस्यभियुक्तवादः । सुरेश्वराचार्यपदाम्बजानां सपज्यताऽद्वैतमते ततोऽपि॥ ३२ ॥ अद्वैतेति च्छेदः । तथा चाद्वैत मतं श्रुत्यादिनिर्णीतं येन तस्मिन्प्रकृतशासत्र इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ ननु भवत्वेवमद्वैतशास्त्रे वार्तिककारमतप्राबल्यं पूर्वतन्त्रवदथापि कि तन्मतं केन वा सांपरदायिकचक्रवर्तिना विनिर्णीतमित्यत्राSडह-तेषामित्यादिस्रग्धरया- तेषां सिद्धान्तविन्दौ मतमिदसुदितं बल्मचिन्मात्रमासी- दृज्ञानोपाधि तत्र प्रतिफलनवशात्तेन तादात्म्यमाप्ः। यः स्वाभासोऽस्ति तेनाविवृतिमन जगद्धेतरन्तनियन्ता साक्षीडबुद्धी त ताहङ्भितिकृतिभुजिभाग्जीव इत्येव तत्र ॥३३।। मधुसूदनसरस्वतीभिरित्याथिकम्। कि तवित्यत्राऽह ब्रह्मेत्यादिना। तद्धेदं सर्धव्याकृवमासीत। इत्यादिश्रुतेश्धिन्मात्रं ब्रह्ैवाज्ञानोपाधि मलयकाले तन्मात्रोपहितं

२८८ व्याख्यासहिता-

प्रागासीदिति संबग्ध:। ततः किं तदाह-तत्रेत्यादि। तन्नानादिभावरूपेडब्नाने। प्रतीति प्रतिबिम्बनात्। तेनोककाज्ञानेन सहेत्यर्थः । तादात्म्यमहमक इत्याध्यासम्। एता- दशो यः स्वाभासोऽस्ति स्वरूपतोऽपि मिथ्यैव निरुक्त्ब्रम्मप्रतिबिम्बो भवति। तेनाSSभासेनाविवृतिमविवेकमनु पब्वात्। जगदित्यादि ईडन्तम्। ईदगीश्वरो वर्तते। एवमीश्वरं तन्मतमभिधाय जीवमभिघचे बुद्धौ तु इत्यादिना। कार्योपा- धिर्षेन वैलक्षण्यार्थस्तुशब्दः। तादृगबुद्धितादात्म्यापन्नोऽदमित्यनुभूयमानश्चिदाभास एवेति यावत्। मितीत्यादि। प्रमाता कर्ता भोक्ता चेदश एव तत्र मते जीवोऽस्तीस्य- न्वयः ॥ ३३ ॥ अधोक्तमतोपपत्ति दष्टान्तेव प्रतिबोषयति-नानेस्यादिशार्टळविक्रीडितेन- नानापर्चित कालका चपुटिका छनेSच्छ शुक्के स्वभे रत्ने लोकदशा यथा विविधता चित्रन्द्रनीलादिता। स्वस्मिंस्तद्वृदविद्ययेदमखिलं साक्षित्वमुरुयं भवे- ज्जीवत्वाद्यपि तज्जबुद्धिनिवहैः सर्वे किल भ्रामिकम् ॥३४।। नाना असख्यातानि पर्वाणि षाणनिघर्षणेनाSSभासितशकलानि संजातानि यस्यामेतादशी या। कालेत्यादि। कृष्णकाचकरंण्डिका। संभवत्थप्ये सत्पदप्रयोगे तत्याग: सगुणादिब्रह्मव्यावृत्त्यथे कालपद्प्रयोगश्च काळस्तु अविद्यैवेति बिन्दोः क्षेषेणाविद्याग्रहणार्थ चेति ध्येयम्। तया आच्छन्ने समन्तादाच्छादित। एतादशे। अच्छेति। अच्छ निर्मळं तत्रापि शुरं शुभं तस्मिन्। तत्रापि। स्वभे स्वप्रकाशे। ईदशे रत्ने मणौ। यथा। लोकहशा। विषिधता अनेकता। चित्रेति । विचिन्नेन्द्रनीलरूपता च स्फुरति इति शेष:। एवं दष्टान्तमुक्त्वा दार्ष्टान्तिकमाह। स्वस्मिनित्यादयुसरार्वेन। सज्जेति। मनादिमूलाज्ञानजन्यबुद्धिसंघैरित्यर्थः । सर्व दश्यमिदं तद्वद्। आमिकं मिध्या किल मूषैव भवेदिति योजना ॥ ३४ ॥ एवमपि क्षत्र शिष्यश्ामनूद्य निराकरोति-सिद्धान्तलेश इमादीन्द्रवज्रया- सिद्धान्तलेशे ननु नेदमुक्तं जीवेश्वरप्रक्रमणे कुतो वा। इत्यादिशङ्डा भवता न कार्या दत्तोत्तरत्वाद्वत पूर्वमेव।।३५।। ननु इदं वार्विककारमतम्। सिद्धान्तलेशे। जीवेति। जीवेश्वरनिरूपणमकरण हस्पर्थ:। कुतो वा हेतोनोंकम्। इत्मादीति। तन्र हेतुं प्रतिपादयति। दसतेस्या- विचरमचरणेन। वतेति याष्ट्रानवकाशजन्पहर्षे।। ३५।।

बोघैक्यसिद्धिः ।

वदेव दृत्तमुत्तरं स्मारयति-विध्येत्यादिमालिन्या- विद्यारण्यैश्वित्रदीपे यदुक्तं जीवेशादि प्रायशस्तत्किलेदम्। एतत्पूर्व तन्मतोक्ती मयाऽलं व्यद्योत्येवेत्यत्र तैनैतदुक्तम् ॥३६॥ व्यद्योत्येव पतिपादितमेव। इति हेतोः । अत्र त्वदाशङ्कितत्वेन साक्षिमत्यक्षे सिद्धान्तलेश इत्पर्थः । तैरपय्यदीक्षितैः । एतत् प्रतिपादितं भकतं वार्तिककन्प- वम्। नोकं नैव पृथक्मपश्चितमस्तीति संबम्यः ॥३६॥ ननु भवतु एवं सकलमपि मासङ्गिकमथापि यत् प्रांक् मविज्ञानं भवता षटू- विशतिवमक्षोके वार्तिककारसंमतजीवेश्वरप्रक्रियायां सर्वपूर्वाचार्यवर्णितजीवेश्वरप- क्कियास्वावदन्तर्भवन्तीति तदुत्तरक्षोके च विविच्य तत्सर्वमये वदाम इति तदेवाघु- नाऽवसरमापत्वात् उपपादनीयमिति चेतू वाढमित्याशयेन प्राकूजीवेश्वरनिरूपणे

तत्राऽडदौ प्रकटार्थकन्मतमिहान्तर्मावयामो यथा मायाग: प्रतिबिम्ब ईश उदितो जीवस्त्वविद्यागतः । विश्वस्य प्रक्वतिश्विद्कनिलयाऽनादिश्र माया मता विक्षेपावरणक्षमः समुदितोऽविद्यैकदेशोऽत्र तैः॥ ३७॥ तदर्थ तन्मतमनुषद्ति यथेत्यादिशेषेण। यथाशब्द्ोऽत तन्मतपकारपदर्शनपरः। का साऽविद्येत्यभाऽऽह-विक्षेषेत्याद्यनत्यपादेन। अत्र विक्षेपो जीवस्य सुखादि- वादात्म्याध्यास एव। एतादृशः । अत्रोक्तमायायाम्। एकदेश एवं सर्पाशीर्षत्। े:। जविद्यासमुदितोऽस्वीवि योजना ॥ ३७॥

विश्वस्य कारणमुदीरितमस्ति माया- . शब्देन तैरिह तु तत् स्फुटमस्त्यविया। नैतावता बत भिदा तरतीति वाक्ये भीष्मस्तयोरभिदमेव यदजसाऽऽह॥३८॥ A हह वार्तिकळनमते तु वद्िश्वस्य कारणमविद्ैव स्फुटमस्ति। ववेवि हर्षे। मिदा वज्जेद:। न। तत हेतुमाह। तरवीत्यादिशेषेण। तरत्यवि्द्यां वितवां हृदि वस्मिभ्ियेशिवे। योगी मायाममेयाय वस्पै ज्ञानातमने नम इति बचने ॥ ३८ ॥ २७

२९० व्याख्यामहिता-

ननु भवत्वेवं निरुक्तमृतिव शान्मायाविद्ययोरमेदस्तथावि मकटार्थकन्मते यो विक्षेपावरणक्षमोडस्ति अविद्याभिधो जीवोपाधि: स तावद्वार्तिककन्मते तयात्वे- नेष्ट बद्धि: कथ स्यात् इत्याशङक्ा समाधत्ते-विक्षेपेत्यादिमहर्विण्या- विक्षेषावरणचणस्तदेकदेशोऽ- विद्याऽसाविह न कथ नु बुद्धिरेव। नो चेतैः कथमुदितं भवेदविद्या- ध्वंसः स्यादमृतमियं हि बन्ध एव ।। ३९॥ विक्षेपावरणाम्यां चणो विख्यात इत्यर्थः । इह वातिकमते। नु इति वितरके। असौ मायैकदेशोऽविद्याख्यो बुद्धिरेव कथ न भवति अपि तु भवत्येवेत्यन्वयः। तव् हेतुत्वेनान्यथानुपपाने व्युत्पादयवि नो चेत् इत्याद्युत्तरार्थेन। एवं नो चेतू तहि वैर्वातिककारैः । अविद्या्ध्वसोऽमृन कैवल्यं स्यादिति कथमुदितं भवेत्। अविद्यास्तमयो मोक्षः सा च बन्ध उदाहत इति वार्तिके कथितो भूयात्। वस्मा- तूतत्कथनान्यथानुपप्त्त्याऽवस्था बुद्धिरेव तैरविद्याश्देन विवृताऽस्तीति संबन्धः। तत्रापि हेतुः। इयमित्यादिशेषेण। हि यस्मात् इयमहंकारातमना स्वमादौ परि- णता बुद्धिरेव बन्बोडस्ीति ॥ ३९ ॥ एवमपि अव्राऽडशङ्ड्य समाधते -जीवोपाविस्ति्वत्यादिलग्धरया- जीवोषाधिस्त बद्धि: खल तद्भिमताऽस्तीश्वरोपाध्यविद्या ध्वस्ता चंद्वन्धनाशोऽमृतमुचितमथाप्याश्रयस्तस्य जीवः। वाच्यो नो नित्यमुक्त: शिव इति फलितो नैकदेशस्तदीयः किं बुद्धिश्छादनादिक्षम इति सुघटा तत्निवृत्तिर्विमुक्तिः ॥४॥ स्द्भिमता वार्तिककत्सभता। ततः किं तदाह। ईश्वरति। ईश्वरोपाषिश्वासौ अविद्या च इति कर्मधारयः। तेनापि कि तत्ाऽडह। अथापीत्मादिना क्षम इत्प- न्वेन। अथापि एवमषि। तस्य बन्वस्य। आश्रयोजवलम्बः। जीव एव अहमज्ञो बद्ध इत्यनुमवाद्वाच्यो नित्यमुक्त ईश्वरस्तु नो वाच्यो नैव वक्तव्य:। नित्यमुक्त त्वादिश्रतेः। यतः शिव एव स इत्यर्थः । तथा च भूपते। पपश्चोपशनं शियम- द्वेवं चतुर्थ मन्न्े स आत्मा स विज्ञेय इति। इति हेतोः। तदीयः प्रकटार्थकन्मते मायासंबन्ी। एवादश एकदेश॥ छाद- नेति। आवरणविक्षेपदक्ष इत्येवत्, एवादृशः बुद्धिषार्तिकमते जीवोपाधित्वेन संमता अईकारात्मना परिणता अन्तःकरणवृत्तिविशेष एव फर्लितो पर्यबसितो न

२९१

किमपि तु पयंबसित एवेति तन्निवृत्तिरुक्त्बुध्द्यात्मना परिणतमूलाविद्याध्वस्तिरेव विमुकि:, विशिष्टा विदेहमुक्तिपूर्वकापतिवद्धज्ञानजन्यजीवन्मुक्तिरिति यावत्। सुघटा सुत्तरां घटत इति तथाऽस्तीति योजना। स्फुटमेवान्यत् ॥ ४० ॥ ननु एवमपि मकटार्थकन्मते मायादौ चित्पतिबिम्बस्यैवेश्वरादित्वमुक्तं तत्कयं वार्तिकमत आभासवादेऽन्तर्भूयादित्याशङ्क्य समाधने-आभास एवमित्याद्युप- जात्या- आभास एवं प्रतिबिम्व एष कथं ननु स्यादिति नैव यस्मात्। सिद्धान्तविन्दौ कथिताऽय उञ्जै- राभासवादेऽपि च भागलक्षणा ॥। ४१। मनु एवं प्रागुक्तरात्या प्रकटार्थकन्मतस्य जीवादेवार्तिककारमतेऽन्तभावसंभवे सस्यपि। एष पकटार्थकदिष्टत्वेन पकतः प्रतिबिम्बः। एव वार्तिकष्टत्वेन पस्तुतः। आभास: कथ स्यात्। उद्देश्यस्याऽडद्यस्योपहितत्वेन मिथ्यात्े स्वरूपतः सत्य- खवात्। विधेयस्पान्त्यस्योभयथाजपे मिथ्यात्वात् कथाचदपि नैव भवेत् इति नैव शङन्यमिति शेष: । तत्र हेंतु द्योतयि। यस्मात् इत्यादि शेषेण। यस्मात् हेतोः सिद्धान्वबिन्दौ। आमासवादे। अग्रे तदुपसंहारे। उच्च: सपमाणम्ं। भागेति। जहदजहल्वक्षण कथिवाऽस्तीत्यन्वयः। एवं चाऽडमसस्यापि सत्यमिथ्यावस्नुसंभेदात्मकत्वेन प्रति- बिम्बे तदभिन्नत्वमेवरेति भावः ॥ ४१ ॥ तदेव विशस्यति-गृहीत्वेत्यादीशिखरिण्या- गृहीत्वाधिष्ठानं प्रभवति चिदाभास इह चे- तप्रतिच्छायावाद: फलति नहि कि तेन तु तदा। तद्न्तर्भावोऽस्मिन्प्रतिफलनवादस्य सुरसः सुधीभि: संध्येयः किल बत मते वार्तिकक्वतामू॥४२॥। प्रतिच्छायेति। प्रतिमानं प्रतिबिम्बं प्रतिमा प्रतियातना प्रतिच्छायेत्यमरा- न्पृतिविम्बवाद इत्यर्थः । प्रतिफलनेति। प्रतिविम्बनवादस्येति यावत्। अपरं तु अतिरोहितमेव ॥ ४२ ॥ एवमपि अत्र विनिगममाविरहात्। वैपरीत्यमाशङ्कते-विपरीत मित्यादिपबो- वितया-

२९२ व्याख्यासहिता-

विपरीतमिदं कुतो न वा भवतीति प्रतिपाद्यतां बुघैः। प्रकटार्थकतां मते लयं वजतां वार्तिककन्मतं किल ॥ ४३ ॥ शिष्ट तु स्पष्टमेव ।। ४३ ।। सिद्धान्ती श्रीगुरुस्तन्रापि विनिगमकं साधयन्नेव समाधने-अन्रेत्यादिवसन्व- सिलकया- अन्रोच्यते स भगवान् किलशास्त्रकार- स्तत्रापि चान्तिममुनिर्न तथेतरेऽमी। तीर्थांनि यान्ति सकलानि किल प्रयागं नासावपि क्वचिदुपैति हि तीर्थराज:।४४ ॥ एवं शास्त्रीयमर्यादारूपं विनिगमक्ममिधाय तदनुग्ाहकं तदेकसंमतं लौकिक- मपि वदर्थान्तरन्यांसलक्षणं समनुगुणयति तीर्थानीत्याद्युत्तरार्घेन। तन्मूलं तु सि- वासिते सरिते इत्यादिश्वत्याद्येव। इतरततु सरलमेव ॥ ४४ ॥ एवं प्रकटार्थकारमतस्य श्रीमद्दार्तिककारमतेऽन्तमीवं प्रदर्श्य एवेन वश्वविवेके विधारण्योक्तमायाविद्ययोरपि अन्तर्भाव दर्शयति-विद्येत्यादिमत्तमयूरेण- विद्यारण्यैस्तत्त्वविवेके कथिताऽभू- नमायानाम्नी निर्मलसत्त्वा प्रकृतियां। या चाविद्या तद्विपरीताऽत तु ते स्तः स्वन्तभूंते चारुतरोदाहृतरीत्या ॥। ४५॥ तदिति। मलिनसत्वा प्रकृतिरेवेत्यर्थः। तथात्वेनानुभवस्तु अहमज्ञ इवि वु- द्धिरूपेण परिणत्यवस्थायामेव संभवति। तस्या इति वार्तिकोकजीनोपाधिभूव- बुद्धौ एव तत्त्वधिवेकोक्ततदुषाधिभूवाविद्यायाः सुकर एव भवत्यन्वर्भाव इवि भाव: ॥४५ ॥ श्वमत्रैतेन मतान्वरान्तर्भावमपि अतिदिशति-निगदिव इत्यादिमाजिन्या- निमदित इह कैश्विद्यक्ष विक्षेपशक्ते-

प्रक्ृतिवपुषि मायाविद्ययो रूपभेद: सपदि सविवृतोऽभूत्सोऽपि चैतेन सर्वः ॥ ४६॥।

भौधक्यसि्धि:।

हह पागुके। मरुतीवि। कैथ्वित्पूर्वाचार्ये: । विक्षेपेषि। अधिकेवि। विक्षेप् - श्रयत्पाषिक्पेनेत्पर्थः । वथा। आस्मेति। अद्वेतास्पैक्यानन्दावरण शबर्पाभिकयेन नेवि यावतू। कमात्। यः। मायेवि। रूपेदि। निगदिव: पतिपादित: । सोऽपि

कार्योपाषि: कारणोपाधिरेवं जीवेशानौ यौ तु संक्षेपकोक्तो। कार्य पृद्धि: कारणं चाप्यविद्ये- स्येतत्पक्षोऽप्यत्र नान्तर्हित: किमू॥ ४७ ॥ अपितु अन्तर्भवति शवेवि योजना ॥ ४७ ॥ अथ चित्रदीपपक्रियामा: पायो वार्तिकेकमतरूपवेऽपि किपिशचिनपटाकाश- पतुहमटटान्वाम्पा वेवम्यामासातडैक्पेन तन्निरासपूर्वकं परवे वदन्वर्भावमि व्यानिकीर्गुस्वदुपोद्षावत्वेन मामार्या चित्रपटीत्मीधरे कार्पटिकतं न रूपकाठं- कारेण वर्णयनद्भुतरतध्वीनना बद्धमुक्तव्यस्थामपि व्यनकि-

मायाचित्रपटीं मुहुर्मुहुरयं संवेध्यत्येकतः पश्वास्कापंटिकश् कोऽपि तु पुरः प्रोद्धाटयत्यन्वहम्। तो रद्वा यदि कोऽप्यलंमतिरिह स्याच्चेन तं प्रत्यहो किंचित्कापि कदाऽपि दशंयति तां नापि स्वमित्यद्भुतम्॥४८॥ अपं साक्षित्वेन स्पकाशापरोक्ष: । कोऽप्यवाङ्मनसगम्प: । एवादशः । कार्पटिको मिक्षुविशेष: पतिद्द एव। पुरोऽमवः। अन्वहं पविक्षणम्। मोजाटपदि मकाशयदि। वथा। मुद्ुगुंहु :- वारं वारम्। पथ्ात्, एकव एकदेशेन। संये- उपवि पेवि संबन्धः। तवः किं वदाह। वामित्याधुचरा्पेन। कैवल्पादि- स्वाथय:॥। ४८।

किवा्मां मकटपवि-बलेरपादिसग्धरया- अ्सेकाशेक शाट्यां घनजलविलसबिम्बसंघट्ट ईशः

२१४ व्याख्यासहिता-

कूटस्थ: कुम्भसंस्थां वरकथितपटाभासरेखामितोSसा- वित्येतच्चित्रदीपप्रकटितमतमप्यत्र नान्तर्भवेक्किंम् ॥ ४९॥ बलैवाSSकाशः स एव एकशाटी मुख्यपटी तस्वाम्। घनेति। घनेषु मेघेषु पज्ज्जकं तत्र विलसन्ननुमितरवेन शोभलमान एतादृशो यो बिम्ब आकाशपति- बिम्बः स एव संघटः संघितावस्थाविशेष इत्यर्थः । एतादृशः । ईशो भवति। एवं कुम्भेति। कुम्भे घटे यदम्भ उदके तत्र यो बिम्ब आकाशपतिबिम्बः स एव चित्रोह्लिखितनरपटाभासः। चित्रे प्रकतपटचित्रे उल्लिखितः उत्कर्षेण लिखितो यो वरः पुरुषस्तस्य यः पटाभासः स तथेति यावत्। एतादृश एव जीवः । अस्तीति योजना । तद्वत् कुटस्थस्तु। कुम्भेति कुम्भे संस्थाऽवस्थानं यस्य तच्च कथितो यः पटाभासस्तयो रेखे च ताभ्यां मितः परिमित इत्येतत्। एतादृक एव असी भवति। इति अमुना प्रकारेण। एतत्क- थितानुपूर्षकम्। चित्रेति। चित्रदीपे पकटितं यनमतं तदपि अत्र वार्तिकमते नान्तर्भवेत्किमपितु अन्तर्भवेदेवेति भावः। जीवेश्वरयोरामासत्वस्य कूटस्थब्रह्मणो- स्तद्धिष्ठानत्वस्य च सत्वादेरिहापि स्फुटस्वािित्यमिपायः ॥। ४९ ।। एवं कैश्रित्माचीनाचार्यै: कते बहानन्दनामके पकरणेऽभिहितजीवादिस वरूप मपि प्छते वार्तिकमते प्राग्वदेवान्तर्भवतीत्याह-अपीत्यादिशिखरिण्यादिचतुर्भि :- अपि ब्रह्मानन्दे यदभिहितमध्यात्मप्रभृति समष्ट्या वयष्ट्या च प्रकटमपि जीवाः शरमिताः । अविद्येशोपाविस्तदपि किमिहान्तन भविता समत्वाज्जीवादेरधिकगुणसत्त्वेऽपि बपुषि ॥ ५० ॥ अध्यात्मेति। प्रभृतिग्रहणादाविद्विकाधिभौतिकयोग्रहः । अत्र हस्वं लघु संयोगे गुरु संयोगे परे हस्वं गुरु, स्थादिति मास्त्रात् तमप्रेस्यग्रगसंयुक्तपकारवशात् त्मकारस्प गुरुत्वेन च्छन्दोभङ्गपात्ती प्रह्माम्यां चेति च्छन्दःसूत्रात्तद्विकल्पविधानात् सा मङ्गलस्नानविशुद्धगात्री गृहीतमत्युद्रमनीयवस्त्रेति कुमारसंभववत् इहापवाद़ः। शरेति। विश्वादिहिरण्यगर्भान्तपश्चसंख्याका इत्यर्थः। प्रतिज्ञातेऽनतभावे हेतुमाह- समेत्याद्यन्त्यपादेन। वपुपि उपाविभूते स्थूलादिदेहे। अधिकेति। उत्तरोत्तरसौ - क्षम्परूपगुणोस्कर्षेऽपत्यर्थः । जीवेि । आदिनेशः ॥। ५०॥ साम्थमेवाउडह जीव इत्यादिस्वागतया-

२९५ जीव इष्ट इह बुद्धिगता चिव्धा्टमध्यमतया स हि तत्र। ईश्वरस्त्वह मतश्र्विद्विद्या बिम्बिता खल स एव च तत्र ॥५१॥ ॥ ५१ ॥ ननु वार्तिके बुद्धिपतिबिम्बितचित एव जीवत्वाद्विश्वादीनां पश्चानां जीवत्ववा- दिना बहानन्दरता सह कथ तदैक्यमिति चेन। भावानवबोधात्। तथाहि। बुद्धिमतिबिम्ब एव वार्तिकेष्टो जीवः कार्कोक्षिगोलकन्यायेन विश्वादिरूपो भवति। इति निरुक्तान्तर्भावः समुचित एवेत्याह-काकाक्षीत्यादिवसन्ततिलकया- काकाक्षिगोलविधयाऽपि च देहलीस्थ- दीपप्रभाधयुपमयाऽयभुभावुपैति। व्यष्टौ हि तैजस इह क्रमणक्मेण प्राजं च विश्वमपि कर्मविपाकयोगात् ॥ ५२॥ ।५२ ॥ ननु एवमपि समष्टिजीवद्वर्य स्थूलसूक्ष्मोपाध्यवच्छन्ने विराडादिकं तु अन्तर्भू-

व्याख्यातमेतेन हिररण्यगर्भे बैराजसंज्ञं तदुदीरितं यत्।

प्चापि नैते पृथगक्तजीवात् । ५३॥ एवे पागुक्तविश्वादिजीवाः। उक्तेति। वार्िकोक्तबुद्धिपतिबिम्बित वैतम्यरूपात्। जीवादित्यर्थः ।। ५३॥

न्ततिलक्या- श्रीगौडपादमतमप्यत एव लीन- मत्रैकदेशविक्वताङ्गनया्तरीयः। तत्रेरितो भवति यः स इहास्ति साक्षी प्राज्ञादिकं कथितयैव दिशाऽवबोध्यम्॥५४॥ एकदेशेति। न खण्डादिगौर्गोत्वमतियानीति न्यायादिति यावत् ॥५४ ॥

हर्पिण्या- यस प्रो हुगुरुव रभाध्यकारषाढा: कूटस्थं तद्गुपरि तैजसं च विश्वस।

व्याख्यासहिता- वस्तुत्वात्प्रतिकलनाच्च जीवमन्यं लोकादौ व्यवहरणाच्च तद्रताथंमू।।५५॥ हग्हरपपिवेके हि वस्तुत्वात् कूटस्थ: पारमार्थिको जीव उक्त: सपुविसाक्षि- सोषलक्षिव: स्वमामिमानी तैजसस्तु प्रातिमातिक: स्थलाभिमन्वा विशवस्तु व्याप- हारिक हत्मुक्तं कमात्तव हेतूनाह। वस्तुत्वादित्याहिना। प्रतीवि। परविभास- मात्रतातू। ळोकेवि। आदिपदेन बासणो यजेवेत्पादिशासम् । एवादशमन्पं बीषम्। गुरुवरेवि। यत् , माहुस्तदृपि श्रीगोडपादमवान्तमायोवत्पैवान गवार्थ- नस्वीवि संबन्धः ।। ५५।।

इति वार्तिककम्मतेऽभव- स्प्रतिविम्बेश्वरवादिनां मतम। सकलं हि ससे यथाऽद्ये विषयाणां सखमन्तराहितय् ॥५६॥ ॥ ५६॥ अथ विम्बेशरमसान्वर्माव वत्र दर्शपन् आदौ विवरणीयं तमाह-अविषे-

अविधातादात्म्यादविवृतचिदाभासवशतो य ईशो जीवो वा मतित उदितो वार्तिकमते। अविद्यायां बिम्बप्रतिफलनतस्तौ विवरणे तदन्तभूंतं स्याद्विवरणमतं वार्तिकमते॥ ५७॥ मविकलनं पविम्बिनम्॥ ५७॥। सौरेश्वरे बत मते कथितो य ईशो बिम्बोडप्यसौ तमास नेजचिदारमभासातू। एवं च यो विवरणेऽमिहितोऽसत्यविय्या- विम्बाचिदीश इति सोऽण्ययमेव जात: ॥५८ ॥। सोरेभर हति। तमति अज्ञाने। नैजेति। सचिदामातान्-हेवोः। अती बिम्बोी हत्पर्थ: ।। ५८ ।। वशपि शबट्न्ते-ननु इत्मारदीन्ट्रवजरपा- नन्वेवमप्वस्ति न तन्मतस्य जीवस्य ते वार्तिक संनिवेश:।

बाधैक्यसिद्धिः ।

जीवोऽह्यविद्याप्रतिबिम्ब उक्त- स्तेर्धीचिदाभास इहेषितोडमी।। ९॥ तन्मतस्य विवरणसंमतस्य। एतादृशस्य। जीवस्य त वार्तिकावार्यसिद्धान्ते

तदेवोपपादयनि जीवो हीत्याद्यत्तर्विन। दविवरणाचाय:। इह पार्तिके। अमी जीवः ॥ ५९ ॥

मैवं सिद्धान्तलेशे विवरणमतयोजीविविश्वेशयाश्र प्राक्सामान्यं निरुण्य प्रकटित उपरि माणमुद्ोविशेषः। सौरालोकस्य यदन्मुकुर इह मता व्यक्तियतुल्यहेत- स्तद्ूज्जीवस्य चान्त:करणमिति ततः को विरोवोऽनगो: स्यातू ॥ ६० ॥ सामान्यं साधारणस्वरूपम्। प्रणेति। जीव मागवरम इति स्मरणान् जी- वगत इति यावतू। ननु कोडसी विशेष इति बतमाह सीरेत्याहिना। निगस्यि तत इत्यादिशेषेण॥६० ॥

निगदितमत एवं तत्त सिद्धान्तविन्दी विवरणभतजीवं संप्रछवत्यास्थ रूपनू।

उपसंहरति। वदिरत्याद्यनरर्घन ॥ ५१॥

अनन्ताज्ञानानां विषय उदतस्त्वीश्वर इति तथाउडधारा जीवा इति च खल वाचस्पतिमतम। इदं ह्यन्तमंतं किमिह न भवेदातिकनन विनाऽज्ञानं वद्दि: कथमपि न ब्दूरबिल्हात ॥६२1 एवं तन्मतमनूद्य पतिज्ञावे तद्न्वर्माने हेव पतिभरार्मि। सिन याह।ल जेन ॥ ६२ ॥ ३८

२१८ व्याख्यासहिता-

ननु तन्मतेऽ्वच्छिनवादः स तु कथमत्र वार्तिकसंमताभासवादेन्तमाववितुं शक्प इत्याशङ्क्य समाधत्ते। अवच्छिनता त्वित्यादिभुजंगपयातेन- अवच्छिन्नता त्वाश्रयत्वेन जीवे भवेद्रोचरत्वेन मोहस्य चेशे। इहाप्यस्ति तत्सर्वभेव प्रसिद्धं .- विना गोचरं चाऽऽश्रयं स क् सिध्येत् ॥ ६३॥ जीवे मोहस्याऽडश्रयत्वेन तु अवच्छिन्ता भयेत्था ईशे मोहस्व गोचरत्वे- नावच्छिनता आमतीमते भवेदित्यन्वयः। ननु एवमपि ततः किं प्कत इत्यत आह-इहः पीत्याद्युत्तरारघेन। तत्र हेतुः। विनेत्पादिशेषेण ॥६३ ॥ तत्रापि पुनराशङक्य समाधत्ते-आमास इत्यादिशार्दूलधिक्ीडितेन- आभाम: प्रतिविम्ब एव ननु वा श्रीविश्वरूंषेप्सितः सोऽ्वच्छिन उदीरितो भवति वे वाचस्पतेर्भामतौ। तन्रान्तर्मवनं कथं न सघट भूयादभष्येति चे- नावच्छेदमृते द्वयोरपि रवेस्तोयादिकेऽदर्शनात् ॥ ६४ ॥

भास: प्रतिविम्ब एव वा सिद्धान्तबिन्दूक्तव्यवस्थया मवत्। परंतु स जीवादि:। भामतैः। वाचसतेः। अव्छिन एवं बुद्धयादिनरिच्छिन् एव। उदीरितः सी- पपत्ति संपतिपादितो भवनीति योजना। ततः कि तदाह। तत्रेत्यादिना। तन वार्तिकसंमत आमासे प्रतिबिम्बे वा जीवादौ। अमुष्य भामतीष्टस्यावच्छिन्नसप जीवादे: कथ नु सघटं भयादिति चैन। तोयादिके उदकादरशादौ। रवेः सू- ्स्य। द्योरवि आमासे पतिबिम्ब वा। अच्छेदमृते किचिद्दे सपरिच्छेदं बिना। अदर्शनात्-अदटष्टत्वादिति संबन्वः ॥६४ ।। फलिवमाह-तत इत्यादिभुजंगमयातेनेव-

व्वच्छिन्नवादोऽपि गङ्गातरङ़गः। अगादन्तरङ्गत्वमेवं च गङ़गाS भवद्दामती सा सहस्त्रप्रवाहा ॥:५॥

बोधेक्यमिद्धिः।

तक ममरंयाः श्रगङ्गगत्वे साधयहेतुं द्योतषंस्ता विशिनष्टि। सहलरँति। पक्ष सहलाधिकरणेन पूर्वतन्त्रेण सह दृष्टान्ताडिना प्रवहतीति तथेत्यर्थः ॥ ६५॥ एवमेएजीषयादद्टष्टिसष्टिमे दादिपूर्वोक्तवादान्तर्भाव मष्याह-श्रीवन्मुक्ता दी त्यार्थया- जीवन्मुक्त्तादिदृशा त्वेकशरीरकजाववादाद्याः। अन्तर्भंवन्ति वार्तिंकमते पुरोक्ताखिलव्यवस्थाश्रव ॥६६।। आदिना मन्दमज्ञग्रहः। तस्यैवानेकशरीरैकजीववादािकारित्वादित्यभिपावः। एवमाधपदेन नानाविद्यावादमायाविद्यामेदवादाक्ष ॥६६॥

स्तदस्भासनैक्यं गत इव चिदातमेश इति दिक।

स्तथा जीवास्तया य उदितविदद्वैत इह मः ॥६७॥ विषर्यताया हेतोरित्यथ:। एवं भामत्युक्ेश्वरान्तभीवपत्र वार्तिकमत उक्तवा, वत्संमतजीवान्तर्भावमाप स्फुटयाति। वदाधारा इत्यादि। तत्पदेनोक्ताडविद्या - एवं च तदाश्रया इत्यर्थः । अत एव। तत्तदिति। तनदविद्याजन्यबुद्धिनतिवि म्वसादात्म्यापन्ना इति यावन। उदितेतति। उत्पन्नज्ञानः ।: ६७।। अथोक्शास्त्रार्थंमङ्गनीकृतमुपवण्यं याचते स्वेष्टं शिष्य :- लक्ष्मेत्याि्धरय- लक्ष्मोषाद्घातलब्धं भवाते सुविवित द्रागुपादानमेवं काटककतृत्वमीशे जगत इति निमित्ते ममाऽडस्ते बुभतमा। आचार्यास्तां प्रबोधादनुषमळकपयाSह्वाय शान्तिं नयन्तु स्वानन्दामन्दकन्देरमृतपरिलसन्नैजपादारविन्दैः ॥ ६८॥ एवं शिष्येण प्ार्थितः पाक्तनमकत एवाऽडचार्यस्तं पति यथा ल्ं पृच्छसी- श्वरस्य जगत्कतृत्वं कीट शमेवमेव प्रश्नं कुवाणं कचिज्जिज्ञास पाते केचिदाचार्या:

त्वमेव वदिति वदन्तीत्याह-कार्येत्यादिवसन्ततिलकया-

कतृंत्वमीशगतामेत्यपरे वदन्ति। जन्या इमा इति ततोऽप्यनवस्थयेदं नेत्याकुलं स्ववपुरीक्षणमाहुरन्ये॥ ६९॥

व्याख्यासहिता- ननु एवमपि निरुक्तधर्माणामती मित्यादीनां जन्यत्वलक्षणकार्यत्वात्तशाप अन्यन् तदित्यनवस्पेत्याशङ्कमानमन्यं मुमुक्षं पति त्वन्य आचार्याः स्वरूपचैतन्प् मंव तदवदन्वित्यभिवत्त । जन्वा इत्याद्युत्तरार्घेन । ६९ ।। तञापि कश्रिविद्बुमुत्मः शङ्कनत-एवं जीवोऽपतियादिस््ग्धरया- एवं जीवोपे कर्ता जगत इह भवेत्म्वस्वरूपप्रबोध: स्यादीश कतृता चत्म च जगति भवेत्स्वाप्निकडपीश एव। अध्यामकानुकूलं स्ववपुरभिहितं यत्त्वधिष्ठानभूतं ज्ञानं तद्वत्त्त्वमस्याप्यचतमति यदीष्टं तदाऽडकर्णनीयमू७। एवमुक्तरीत्या। डेशे। स्वस्यरूपेति। कर्नता स्थात् चेाहै। जीवोऽपि। इह संसारे। जगतः क्ता भवेत्तथा स्वामिकेपि जगति स ईश एव कर्ता भवेदित्य- न्वयः । तत्र हेनुं प्रतिपाद्यति। अध्यासैकेत्यादिना। यतः। अध्यासेति। आ- रमात्रानुरुपम। एताृगम। रववषुः स्वस्यरूपम्। ईद्टक। यत्त अधिष्ठानभूत

त्यर्थः। तद्वत्वग । अस्यापि जीवस्यापि। उचितं योग्यमिति हेतोरिति पूर्वत्र सं- बन्धः। ततः किं तत्राऽडह -इतीन्यादिशषण। आकर्णनीयं क्रणु । दूषणमिति गष: : ७0 !! तंदवाऽडह सध्ये इत्यादिशाटूलबिक्रीडितन- मंध्य साष्टरीत प्रसत्यभिलसत्मुत्रे हि यद्भाष्यक्- त्पाढाव्जरूपपाढ़ितं वत भवेत्सार्ध विरोधस्ततः । इन्गन्नर्विशयाकुलं प्रतिजगु: कचिन्मनीन्द्राः शिवे तत्मर्गाद्यनुकुलसृज्यविषयं ज्ञानं हि नान्यत्विति।। ७१॥ संध्ये सुष्टिराह हीत्यधिकरणभाष्ये स्वमाख्यसंध्यस्थान एव जीवस्य सृष्टिक- तृत्वं यदभिहिनं तेन सह विरोधः प्रपश्चं प्रति जोवस्य कर्तत्वाङ्गीकारे स्वमं प्रतीश्वरस्य कर्तृत्वाङ्गकृनो च स्वादित्यर्थः। इतीत्यादि। एवं प्रकारेण। अन्त- मवति। विशयेति संदिहानम। तज्जगत्कर्तृत्वम् । अन्यद्विशदमेव ।। ७१ ।। उपसंहरति -- इतीत्याद्यार्याभ्याम् -- इति बद्धमुक्त जीवव्यवस्थितिर्वार्तिकानुसारेण। जीवादिनिगंलद्वपुरैशं कर्तृत्वमपि कथितमू ॥ ७२ ॥

बोधैक्यसङ्धिः।

परमारमनीव हरिहरचतुराननरूपभेदेन। .....: जन्मादस्य यत इति द्वितीयसन्नाथंकथनमभू्।७६।।

जन्मादीति॥७३ ॥ इति बोषैक्पसि, टी. अद्वैता, वद्ध० वार्ति० जीवा कर्तृत्वा• द्विवीयसूं- पार्थोपपचि: ।।S.। अथ पळुत एव शिष्यः स्वाचार्य मति तृतीयसूत्रार्थ पतिपित्सुर्नेजाधिकारिवां घोवषितुं सोपोद्धानं द्वितीयसूत्रार्थान्नरं सव तद्पदिष्टशास्त्रार्थमनुवदृि-ए्वमित्या- दिखग्धरपा-

जिज्ञ:सासूत्रसिद्धेप्सितमतिकपया महमाचार्यवर्यैः। पूर्वांचार्यैकमत्यप्रकटनपद्ुभिस्तन्न या कर्तृतोक्ता- जन्यस्येशे तदाप्ता कथमिह न मता साऽय सर्वज्ञलाऽपि।।:। वदाप्ता जन्यजगत्कतृतान्याथानुपपसिपापित्यर्थः। नु इवि विवर्के। अथेत्य- नन्वरम्। सा निरुक्तार्थापत्तिसिद्धा सर्वज्ञतापि। इहाद्वैवशासे। कथं मवा सप- वाडस्तीति तन्मा प्रति उपदेष्वव्यमित्यध्याहत्यान्वयः ॥। १॥ अथ वैधविस्मरण शीलत्वसंभावनामाशड्न्य तदुषशमं पविजानीते ननु इत्बादि-

ननु चरममतेऽधुनैव योक्ता चिति जगतः किल कर्तृतैव वाऽसा। इति वदितमशक्यमेव यस्मा- न्न विदमते खलु कामनाऊती स्तः ॥। २॥: ननु चिति बल्मणि। अधुनेव। या जगतोऽनादिमिन्नदृश्पर्य। चरपेति किलेत्यवधारणे। कृवा उक्ा पतिराहिता। सेव। अतौ। पारमेधरी सर्व ज्ञराऽस्तीवि वदितुं वक्तुमप्यशक्यमेव भवतीति संबन्धः । वत्र हेतुपमिषसे। पस्पादित्यादियेषेण। यस्माछ्वेतोः। विदमृते ज्ञानं विना । कामनेवि। इच्छापपरनी' न स्वः खलु नैव भवेतापिति योजना। जानाति इच्छति पववे इवि कमस्ष सर्वसंमतत्वास्सगांभ्यनुकूलसुष्पविषयं ज्ञान- नेव परमेश्वरस्य जन्यजगत्कतुवेति चरममतोक्तज्ञानस्वेच्छाजनकृत्वेपि कस्यारूप-

व्याख्यासहिता- पबर्नं पति घट मति कुलालपितवदन्ययासिद्धत्वातकस्याभ्रयस्पैव लोके साक्षारकरत- सवामिधानातू व नैव परमेश्वरे सर्गाद्यनुकलसृज्यविषयकज्ञानरूं प्राक्तनपकर- शीषान्यमतोक्तं जन्यजगत्कर्तत्वम्। अन्न तदाभ सार्वत्यभषि वक्तुमयुक्तमिति भाव:। न व इच्छाकस्योरि जन्यरवेन पकृते जगदन्तःविष्त्वातत््तियोगि कर्तुतमं तु पुनर्निरुक्कज्ञान शवेति लाधवात्तदेवोचिनमिति वाच्यम्। सथ एव दत्तो- सरख्ात्ँ। नाप्येवं तर्हि जन्यज्ञानादिनथपतियोगिककत्त्वेन पुनः पागुक्तानवस्था- वाद्वस्थ्यपेवेति सांपतम् : इष्टापत्तेः । एतेन कुडयचित्रन्यावेन सार्वज्यमपि व्यारूपातम्। तस्मात् किमत्र तात्पर्यमित्याचार्यचरणैराज्ञाप्यमेवेत्यभिमार्यः ॥२॥

कपनैयत्यमायत्खेऽि स्वप्नादित्रमे ज्ञानसमकालमेव सकलेष्टानिक्टकीयस्थीनुभवि कत्वेन वेदकगम्य ईश्वरे तु निरुक्ज्ञानस्यैव सामग्रीत्वं समुचितमवेति चेतसत्यम्। तथाऽवि अ्रतिविराधानैव निस्तार इत्याशयेन शङ्ते -- पदीत्यादिशार्दलवि- फ्रीडितेन- यथङ्गीक्कियते न तत्रयमिह स्यान्तर्हि तस्येक्षण- अत्यादेवंत वाध एव सहसेत्याश्ङ्क्य तां साधितुम्। सूत्रं प्रोत्थितमाद्यवणंकसरण्या वेदकतृत्वतः शाखत्रेत्यादि तदेव नोचितमिहाऽडस्ते. वर्णकाभ्यामपि ।।३।। वस्य ईश्वरस्थ। वतेति खेदे। ईक्षणेति। संदेव सोम्पेदमग्र आसीदिस्यव- कम्प तदैक्षत तत्तेजोऽसजतेति छान्दोग्य ईक्षणश्नवणम्। आदिना तैत्तिरीयके वु सोडकामयत बहु स्यां प्रजायपेति। स तपोऽप्पत। स तपस्वप्ा। इदय नवमसृजवेति कामादेरपि यच्छ्रवणं ततः कामादेः स्पष्टमेव प्रनीतस्य सहसा वाध एवेत्पाशङ्न्य तां जगत्कतृतामूलीभूतां सर्वज्ञतां यत्। शास्त्रेत्यादि। शास्त्रयोनि- त्यादिति सूत्रम् । आदेति। प्रथमव्णकपकारेण। वेदेति। वेदनिर्मृातृत्वेव। तस्माद्यज्ञात्सवंहुत करः सामानि वजञिरे। छदाशस जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्पादजायतेति भ्रुवि़- सिद्देनेत्पर्थः। साधितुं संपादयितुम्। प्रोत्यितं परकर्षेण सर्वपूर्वा चार्यविवे चितत्वा रपेनोत्कर्पेण उत्पितं पवृतं भवति इति यावत्। तदेव इह. शाखे।वर्णकाभ्या- मपि पूर्वोत्तराम्पायपि उचितं युक्तम्। नाऽडस्ते नेव्र संपद्यत्, इति संबन्ध:।३। वदेवोपपादयितुं सांपदायिकसंपते निरुक्तसत्रवर्णकद्यार्य कमेण कथयति- नो इत्मादिना तेनेव --

बोधैक्यसिद्धिः।

नो सार्वझ्यमृते प्रतीचि जगतः स्यात्कतृतेतीरितं तत्तत्र श्तिऊर्तकत्ववशतः प्रोच्याऽऽदिमे वर्णके। एताटक् परवस्तु न श्षतिमृते विज्ञायतेऽनपैरिति प्रोक्तं चान्तिमवर्णकेन सकलैराचार्यवर्येः खलु ॥।४ । ईरितमर्थसमाजग्रस्तमित्यर्थः । पवादृशम्। तत्सार्यश्यम्। त्त्र पवीचि-। श्रुतीति। आदिमे वर्णके पोच्य एतादृगि यादि। मोक्तं खल्विति योज्यम् ।।8॥ : एवं वर्णकद्यारये कषेण यथासंपदायमुपवण्यं वस्यान्तमाव पूर्वोत्तरसूत्रयोः

अन्तभूते वर्णके द्वे अपीमे सूत्रद्वंद्वे प्राक्परागात्मके स्तः। यावज्जन्ये कारणं चेत्परेश- स्तादृग्वेदेऽप्येव तेनैव तत्स्यात् ॥५॥ तत्र आद्यान्तर्भीवे हेतु प्रतिपादयति-यावदित्याद्युत्तरार्वेन ॥५॥

एवं तत्तु समन्वयादिति महासूत्रादिमे वर्णके वेदैक प्रतिबोध्यमद्यमिति स्पष्ट गतार्य न किनू। तेनेदं किल सत्रमेव विफलं पाठ यथोक्ते ततः सर्वज्ञात्मगुरुस्तु मङ्गलविधौ तद्वचत्ययं व्यादिशत्॥६॥ महत्वं सकलाद्वैतशास्त्राथंसंसूचकत्वादेव। निगपयति तेनेतवाहिना। किलेवि वाक्यालंकारे। यथोके पाठे इत्यस्थ कत्यं द्योतयाति तत इत्यादिशेवेण। संक्षे- पशारीरकमङ्गलाचरणच्छलेन हि अथातो बहजिज्ञासा इत्यादचतुःसत्पर्यकथ- कचतुःश्लोक्या तत्र तृतीयलोकेन प्रत्यक्पपाणकमित्यादिना समन्वयसत्राथ संगृस शास्त्रयोनिसूत्रस्य चतुर्थ एव तमाह ॥६॥ एवं सुत्रस्य वैवथ्ये पकारान्तरयोजनया तत्सार्थक्यमाशङ्क्य निराकसोवि-

न चैवं वैयर्थ्यऽप्यभिनवविवृत्त्याऽस्य हितता जगद्धेतुनोंचिद्यदिह खल नित्योऽस्ति निगमः। इतिः प्रत्याख्यातुं प्रथमत इदं सूत्रमिति य- न्न तेनान्तर्भावोऽपसरति निरुक्तस्तदृपि ते ॥७॥

व्यार्यासहिता- अभिनवेति। उक्तेतरष्पारूयानेनेत्पर्थः। अस्प पकृतसूत्रस्य। हिवता सार्थ- कवेवि यावत्। वामेवामिनवविवृर्ति व्युत्याद्यवि जगहित्यादिना। विद्बल। जगद्वेतुर्जन्यजगद्भिव्ननिमित्तापादानम्। नो भविष्यति। कुत इति चेवत्राऽडह- यदित्मादिद्विवीयपादेन। यत् यस्मात् हेतो:। इह संसारे। निगमो वेद:। नित्योऽस्वि। वाचा विरूपनित्ययेति क्षुवेः पागभावाप्रतियोगित्वे सति ध्वंसापति- योग्नेवस्ति भवतीत्यर्थः । अत एव । स्पर्यते अनाविनिधना नित्या वागुत्सध स्वयंयुवया। आरी वेद्मपी दिव्या यतः सर्वाक प्रवृत्तंप इति। ततः किं तदाह इत्यादि। ननु एवं चेतू कहिंकृतोडस्य सूत्रस्प 'सांर्थकप- मित्यव आह-इतीत्यादिशेषेण। इति न व वाच्यमिति पद्यारम्भेण संबन्ः। वत्र हेतुमाह। यदित्यादिना। यत् यस्मात् कारणात्। तदपि एवं सत्यपि। ते तवोक्व्यार्पया सूत्रसाल्पवादिनः । निरुक्तः पाङ्मया प्रतिषादित: 7अन्त- भाव:। मळतसूत्री यवर्णकद्वयपतियोगिकः कमात्। एतत्सूत्राव्यवहनपूंर्वोत्तर सू- नानुयोगिक:। एतादृशः। अन्तर्भावः। नाप सरति ॥ ॥ अथेवं पूर्वपक्षे भात्ते प्रकत एवाऽडवार्थ: समाधतुपुपक्रनते-वाडवत्सेत्वादि- मन्दाक्ान्तया- वाडं वत्साSऽशणु हितमिदं दर्शन।रम्मसूत्रे

प्रोक्तं कीटग्भवति तदिति प्रोत्थितायां तृषीदं जन्माद्यस्यत्यमिहित मलनस्य लक्ष्ाववोखमू॥८॥ आशुण्विति च्छेदः। वत्सेति कारुण्यात्भेमम चुर्थसूबकं संबोधनम्। इह वाढमिस्यर्व मश्नमभिनवत्वेनाङ्गीकृतवाडयण्वति समन्ततःभरवणाय साश्ासन सावधानीकृतं शिष्ये मति शस्त्रारम्भसूत्रार्थमनूद्य वस्य जन्मादिसत्रसांगत्यमाह दर्शनेत्वादिशेषेण। तृषि जीवनेच्छावत्तीवतमजिज्ञासायां सत्यामित्यर्थः। शिष तु स्पष्टमेव ।।८ ।। ननु किं जन्मादिसव्रेण धूमहेतुत्वं बहनित्वमित्यादिवज्जगज्जनकत्वमेव लक्षण- मुष्यते किवा दाहकत्वे सति प्रकाशत्वं स्रदितिवंतस्वरूपलक्षणमित्याशङक्योमयवि. भमपि इति सोदाहरणं समावचे। शाखाअ्नित्यादिशार्दूलविकीडितेन -- शाखाग्रं शशिनः प्रकरष्टरुगपीत्यादीव तल्लक्षणं ताटस्थ्यादुपलक्षणत्वविधया स्वात्मत्वतोऽपीरितम्। वेदेनेति च तन्र निश्चितमभूत्तेम प्रमाणं श्रति-

बाधक्यसिद्धिः।

यथा लोके क चन्द्र इति शुरद्वितीयाचन्द्रदिदक्षुणा पृष्टः कश्िदासः शापाम्र इति तद्वत् आद्यं तद्भवतीत्यर्थः । प्रकृष्टेति। कोऽत्र ज्योतिर्गणे चन्द्र इति पृच्छन्तं पोतं प्रति माता वक्ति प्रकृष्टप्रकाश इति तद्वत् अन्त्यमप तदिति यावत। तत्र क्रमेण कारणे। ताटस्थ्यादित्यादिना।अद उक्क स्वाराज्यसिद्धिद्वितीयपरिचछेवा- दयपद्यव्याख्यायां समपञ्चम्। वाटस्थ्यादिति। तटे तिष्ठतीति तटस्थः । तद्वावस्ता- टस्थ्यं तस्मादिव ताटस्थ्यात्। यथा पिपासितपुरुषेण के नदीति पृष्टः कम्मित दूंर निम्नदेशस्थां नदी माक्षात् प्रदर्शयितुमशकनुवन् नदीतटस्थ वूक्षं दर्शयति यज्राप वटः पिप्पलो वा इति तन्मूलमुपसप्तोडयं नदीं द्रक्ष्यतीति। तत्र यथा नद्यसंबद्धोऽपि वृक्षो नदीताटस्थ्यालदप्रतिपत्युपाय हति नया लक्षकत्वात् उक्षणं तद्वज्जगत्कारणत्वं ब्रझ्मउक्षणमित्यथ इति। असबद्धत्व हि अत्र साक्षादेव। एवं काकवन्तो देवदत्तस्य गृह्या इत्पादी आकम्मिकसयोग् दिसबन्धवत्यपि काकादावपलक्षणे स्व्कष्यस्वरू िन्नत्वान्ञाव्यासि: । तम्मानाद- सध्यात् उदासीनघर्मत्वाद्धेनोरुपलक्षणत्ववया। यनोामन भूतषानित्याद

लमेत तटस्थलक्षणमिति ज्येयम्। एवं द्वितीयमर्रि तदाह। सि। ववदागणी एवं च तत्र जन्मादिमत्रे शाखेत्यादिपृर्वधिम्। वेदनैवर तलक्षणमीरित सत्याम्या दिनोंक्मिति निश्ितम्भूदित्यन्वयः। तत्र द्वैतापात शह्ते तनेत्यादिशेषेण। मेयन ब्ेह्मण: ॥ ९ । एवं व वदो ब्ह्मसमसचाक नत्पमाणत्वात्। यो वतपमार्ण से नत्समानसूर चाकः। यथा रूपत्वप्रमाण चक्षरिति पर्यवसितं शह्ाशायमनयय शमपति-ु्ता स्ादयार्थया- इत्याशङ्र मादिमवर्णकन्छनमे तदाध करणम। न ब्रह्म स्वकमापकममभनाक हि वेदजनकरवात । १० ॥ अतु कब करूणोनित्व विकशशदिमवर्क निरुकण क्कानिवार कत्वमित्यन आई नेत्यायुत्तरार्पेन। ब्रद्म : स्वकेत्यादि । स्वप्रमाणसमसच्ाकरम् । नहि हिन्त वारणे । नैव भवति। तन्र हेतुः । बेदेति ॥ १० ॥ तत्र हेत्वस्िद्धिं सम्नदरति -- महन इत्वाद्यार्योत्रिपाय्या- महत्ी भूतस्यास्य तृ निःश्वसितं सर्ववेदवृन्दमिति। श्रतिरेव तत्र मानं नहि पुष्प वृक्षतुल्यसत्ताकम् ॥११॥

व्याख्यामहिता-

अम्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतदयद्वग्वेदो यजर्वेदः सामवेदोऽथर्वाद्गिरस इस्या िवहदारणयकवाक्यमेवात्र मूलामित्यभिप्रायः । नन्वेवमप्यत्र वेदे ब्रम्मप्रमाणत्वेन नुल्यसत्ताकत्वशमने तस्य वेदजनकत्वेऽपि किमायातमित्यत्राऽडह-नहीत्यादि चर- 4चरणेन। तत्समानसचाकत्वे तज्जन्यत्वमेव वेदस्य व्याहन्येतेत्याशयः ॥ ११ ॥ नन्येवं यदि वेदो ब्रह्मजन्यस्तहि स तत्र प्रमाणं न स्यादित्यत आह। वृक्षे-

वक्षज्ञानं कममत इति म्पष्टमेवास्ति लोके धमादरनुमितिकरं नास्ति किं वाडनुमानम्।

यत्त चक्षर्मतमिदमपि स्वीयवृतत्यात्मतादकृ॥१२॥ पाररिजातादिवक्षज्ञानं तम्य कुसुमस्ष इति प्रसिद्धमेवेति भावः। उपलक्षणमेव तनदीवपत्रफनदरपि। तेन न्यधौदुम्बरादीनां वनस्पतीनां नैसर्गिककुसुमाभावेऽपि न क्षतिः। एवं तज्जन्यस्यापि नत्प्रत्यक्षपरमापकत्वं समुदाहृत्य तदनुमापकत्वम- ्याह। घुमादित्यादिद्वितीयपादेन। एतेन प्रागुक्तेन ब्रह्मेत्यादिप्रयोगे दृष्टान्तः भपष्ाकृत:। नथाचात्र एवं प्रयोग: पर्येवसितः। वेदः स्वमेयब्रह्मन्यूनसत्ताकः। तज्जन्य- लान्। उष्पादिवद्धमाविवर्च्चात। अ्रादिना वगर्जितादि। एनदेवाह नैतत् इनि मृतोयरदेन, एनत् पुष्पादि घमादि च। अथ प्रतिवादिनिदर्शनमपि अनुकू- सयत। यदित्यािचरमचरणेन स्वीयेति रवजन्यवृत्तिरुपं ताटक स्वपमेप मचारकामत्यर्यः । वक्ष्याम एवैतदते प्रतिकर्मव्यवस्थायामित्युपरम्यसे ॥। १२॥।

नन्माने नहि नियता नमानसत्ता

ननाम्मिन्नधिकरणे त् वर्णकं त- क एक्त न अमति चारुवैदिकानाम॥ १३ ॥ ार अना्द्ध तोरितयर्थः। माने प्रमाणे। मेयैः प्रमेयैः सह। दनि नियता निश्चिता न है हिरवधारणे। नैवहमीत्यन्वयः। फलितमाह। इंतालवादिना। इति हेतोः। तत्पाथमिकम्। चारुपदेन पू्वेपीमांसकव्युदासः ।१३।।

वोधैक्यसिद्धिः ।

एवमुत्तरवर्णकसार्थक्यमपि उपपादयित तन्निरस्याशकामादावाह उमादये स्यादिस्रग्घरया- जन्माद्यस्येति सूत्रे जगदुदयलयस्थित्युपादानभतं

मंप्रोक्तं नानुमानं किमिह भगवता मत्यवत्याः सुतेन तेनैतन्नैव मेयं श्रतिशिखरगिर: क्रोक्तशङ्गादि्िकं नन ॥ १४ ॥ जगदित्यादि। जन्यद्वैतामिन्ननिमित्तोपादानम्। यत्तद्रुहमैँवर। तत्र हेतु:। बा- धेति। रज्जुवदितिदृष्टान्तः । एवमनेन प्रकारेण । भगवता। सत्थेति। श्रीम- द्वयासेन। इह जगत्कारणे विषये। अनुमानं संप्रोक्तं कि, अपि त मेयोक्तमेवास्तीनि संबन्धः। ततः कि तदाह तेनेत्यादिशेषेण। श्रतीति उनिषद्राचः। तत्त्वमम्पादेगिि याषत्। उक्ेति। तृतीयसूत्रं नैव कर्तव्यमित्यादिपूर्वपक्षप्रभृतीत्येनत् । १४ ।। अथोक्तशङ्कां परामृश्य तन्निरासेनोक्त्सूत्री यदविर्तीय वर्णकसाफल्यमाद-इतील दिपृथ्व्या- इति प्रबलशङ्कितं शमायतुं पुनर्वर्णक- द्वितीयमराचि स्फुटं मपदि भाष्यकारड़त्रिमि:। सदीपनिषदं मनं क्रतिशिरोऽपगनीक्षण दिति स्फुटति मार्थकं किमु न सत्रमंतदृढ॥५॥ तदेव विशदयति। सदित्यादुकरार्धन। सरपदेव सोम्येदमत्र आमादित्यादिपत्यु पक्रान्तमद्वैतं ब्रह्म। औपनिषदं वेदान्तमहावाक्यगम्य मनं संमतं भपति। नत्र हेतु। श्रुतीति। तदितरागोचरत्वास्। व्यतिरेके घटादिवदित्यर्थः। न चात्र हेतुमाध्ययो- रभेदः शड्क्यः। वेदान्तमहावाक्यगम्यत्वं साध्यतावच्हेदकम्। तद्विन्रागम्पतवं तु हेतुतावच्छेदकमिति भेदात्। नापि हेतोः पक्षावृत्तित्वम्। नावेदविन्मनुने तं बृहन्तमित्यादिश्रुतिभिरेव तत्सिद्धेः। उपसंहरति। इवीत्यादिचरमचग्णेने।। १५।। एवं शास्त्रयोनित्वसूत्रसार्थक्येऽपि समन्धयसूत्रस्यैव तर्हि वैफल्यं स्यादेव तट्कमय। द्वैत ब्रह्मणि वेदकगम्यत्वस्य पूर्वपद्योक्तरीत्या शास्त्रगोनिसूत्रीमह्वितयवर्णोकेनन गना ्थत्वादित्याशड्क्य समाधत्ते-नन्वेवमित्यादिप्रहर्षिष्य।- नन्वेवं यदि न समन्वयाख्यसुत्रं यक्तं स्याद्यदिह ततस्तु वेदमीले:।

हयाखयासहिता-

मिद्धाऽमावित इति चेन्न चिन्त्यभेदात् ॥ १६ ॥ तत्र हेतु :- यदित्यादिना। यद्यस्माद्धेतोः। इह अद्वैतशासतरे। तुरवधारणे। तत एव समन्वयसृत्रादेव। सर्वस्यापि निखिलस्यापि। पवेन कासांचित्सगुणब्रह्मपराणामाथरवे-

चेतस: स्थिरीकरणैक प्रयोजनत्वेन तृतीयाध्यायोक्तरीत्या नृसिंहपूर्वतापिनयिभाष्य विष्णुसद्सनामभाष्यक्तपकारणैव क्रममुक्तिद्वारा वाउद्वैत्रमात्मैक्य एव व्या- रपान: समन्वय:। ४वमेवोंकं कल्पतरो। निविशेष पर ब्म्म साक्षात्कर्तुमनीश्वराः। ये मन्दास्तेऽनु- कगयन्ते सविशपनिरूपरिति।अद्य प्रत्यगमिनने। ईदशे। ब्रह्मणि।अख. अड्चिन्माने वम्तुनि। यः । अतुलेति । निरुपमतात्पर्यविशेषः। अमीं। इस एव। आाम्त्रयोनिसूत्रान्तिमवणकेनैव। सिद्ध पति नेव । नत्र हेतुः । चिन्त्ेति। बिचा-

तमेव प्रतिबोषयनि उपकमेस्याययपजात्या- उपकमादरविलमतु लिङ- क्तात्पर्यमव अ्रतिशेखगणाम। अद्वतचिन्मात्ररमे विनिश्चितं चतुर्थसत्रादिमवर्णकेन॥ ३७॥ तानि तु आहुः प्राचीनाचार्याः। उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपर्यता फटमू्। अर्थे गादीपपी च लिय्र नातर्यनिर्णय इति ॥ १७ ॥ ननु किं तावलोके वेदे च यस्य शब्दस्योपकमादिलिङ्गैर्यत्र तात्पर्यें तस्ष्य वस्तुन- स्तदकशब्दगम्यत्वं भारतरामायणादिपु पूर्वकाण्डे च प्रसिद्धभेवेति चेदबाढम्। सम न्वयम्त्रादिमवर्णकेनोत्तर काण्डस्य उपक्मादिलिङ्गस्तात्पर्यमेवराद्वैतब्रह्मात्मनि विनिणांत पूर्वसूत्रान्तिमवर्णकविनिणीतम्य तत्र वेदान्तमहावाक्येतरागम्यत्वे सति तदेकगम्यशवम्य हेत्वपेक्षयैवत्याशयेन समाघसे-नेत्यादिवंशस्थेन- नैतावता तस्य तदेकगभ्यता मिध्यत्यतो नास्य ततो गतार्थता। फलस्य मंकीर्तनमन्त्यवर्णके सर्वै ततः सिद्धमतीव निर्मलम ॥ १८॥

बाषैक्यसिद्धि:।

एतावता उपक्रमादिलिङ्रविचारमात्रेण । तस्य ब्रह्मात्मेक्यस्य। तदेकेति । निरुक्तरीतिकमहावाक्यकगम्यता। न सिध्यति। अतो हेतोः। अस्य तृतीयसूत्री- यवर्ण कोक्तप्रकृ तौप निषदत्व रूपार्थ उपकार कोपकमादिलि्रविच्वारस्य। तस्तृती यसूत्रद्वितीयवर्णकोक्त्तविर्चारण। गनार्थता न चारितार्थ्य नैव भवति इत्यन्वयः । नहि साध्यकथनमात्रेण हेतुचिन्त धैयार्थम्। नन्वेवमपि चतुर्थसूत्रीयवर्णकेतरवैयर्थ्य- सादवस्थ्यमेवेत्यत आह। फलम्यत्याययसरार्घेन। फलस्य। अविद्याध्वस्तिलक्षणचि मात्रमुक्के: ॥ १८ ॥ अथ प्रकृत एव शिष्य: पुनः म्वानार्ये प्रति निरुक्तावान्तरशद्कितसमाधानसि-

रयतं पृच्छृति-अस्तु इत्यादिवमन्ततिककया- अ्रस्त्ववमप्यदयभात जगन्निदाने मामान्यतः अ्तिजन: मकलज्ञनेति। मा कीदशानि न विशषचसतसता मे नो शान्तिमति नदिमा सग्वो हरन्तु ॥ १५ ॥ अयि आचार्या! इदमवान्तरशछाशामक सिद्धान्तरहस्यमस्तु तथाऽपि। जग- दिति। जगवमिन्ननिमिदोपादाने अ्हाण सामान्यतः। श्रुतीति। प्रागुक्क्वेदका- णत्वादित्यर्थ: । या सकलेति: भर्वेकना उदयमेति सर्वपुमर्थतत्साघनज्ञापकषे- दकरनृतान्यथानुपपत्तित एव सिद्ध भवतीति यावत्। सा कीदृशीत्याद्यतरार्घं तु निगदव्याख्यातम् ॥ १६। ननु कोडत संदेहो मर्माति इनि वत् किमसौ स्वप्रकाशात्मरूपेण एव सर्व हद: प्रकाशयति उत मायया वा इति शिष्याशय से देशिकेशः समनुमायेत्थमेव पृच्छन्तं जिज्ञासं कंचित् समादधानाना श्रीमार-ततिा्धना सिद्धान्तवोधनतः समाघते। आस्ता- मित्या दिम्नग्वरया- आस्तां भर्वज्ञ ईशः श्रतिजनकतयाऽयापि किं सोऽपि सर्वे जानाति स्वात्मभामाऽनवरतवशया मायया वेति कंचित्। मंदेहग्रस्तमाहुम्तद्पशमकते भारतीतीर्थसंज्ञा आचार्या: मर्ववृद्धिस्थितनिखिलजगद्ढासनासाक्षितां तामू॥२०।। अनवर्तेति। अखण्डस्वाधीनयेत्यर्थेः । एतादृश्या। मायया वा जानाति इति

व्याख्यासहिता-

संदेहप्रस्तं कंचित् मुमुक्षुं प्रति। तदुपेति। निरुक्त्संशयशान्स्वर्थमिति यावत्। भारतीत्यादि साक्षितामित्यन्तं यथाश्रुतमेव योजयिखा ता सर्वज्ञताम् । आहुशित संबन्धः : ननु कूटस्थब्रह्मजीवेशावित्येवं चिच् चतुर्विधा। घटाकाशमहाकाश- जलाकाशाअखे यथा इस्पादिना चित्रदीपे विद्यारण्यगुरुभिरेव चिच्चातुर्विध्यवादमु- पक्म्य मेघाकाशदष्टान्तसिद्धप्ाइशमष्टेरेव ईश्वरत्वं स्पष्टमुक्तं तत्वेन सर्वबुद्धिस्थि- तनिखिल जगद्वासनासाक्षिता रूपतवीयसार्वश्यस्य तन्मात्रसंमतत्वात्तद्गुरूणां भार तीतीर्थश्रीचरणानां प्रकृते तत्संमतस्वकथनमनुचितमेव इति चेन्न 1

तृप्तिद्री पाद्यवशिष्ट नवप्रकरणी कर्तृणां तद्गुरूणां भारतीतीर्थश्रीचरणानामपि कृट- स्थदीपे निरुक्वादस्यैव संमतत्वेन तथैवेष्टत्वात् । तथथा । कृटस्थदीपे तावत्। घटोऽयमित्यसावुक्तिराभासस्य प्रसादतः। विज्ञातो घट इत्युक्तिर्ब्रह्ानुग्रहतो भवेदित्याभासवादमेवोपन्यस्य आभासब्रह्मणी देहाद्वहिर्यद्वद्विवचिते। तद्वदाभा- सकूटस्थौ विविच्येतां वपुष्यपीत्यप्रिमपद्येन चिन्नातुरविध्यमपि उक्त्वा मायाऽडभासेन जीवेशौ करोतीति श्रुतत्वतः । मायिकावेव नीषे: स्वच्छौ तौ काचकुम्भवदिति तत्रैवाओे स्थलान्तरे जीवेशस्वरूपं निरुप्य। माया मेघो जगन्नीर वर्षत्वेष यथा तथेति मायाया मेघत्वोक्तेर्निरुक्त्ेश सार्षज्यं ध्वनितिमिति ॥ २ ॥

नित्यातीन्द्रियधर्ममुख्यविषया बुद्धि: परोक्षेव त- त्संस्कारोऽपि तथेति तस्य विषयोऽप्यज्ञात एवांशनः ।

त्साक्षात्मर्वविदीश्वरोऽपि न भवेतह्यंस्मदादैः समः॥२१॥ नित्यं सर्वदा येऽतीन्द्रिया इन्द्रिया गोचरा एव ते धर्ममुख्या धर्मादयस्ते विषया यक्ष्याः सा तथेत्यर्थः । तथा नित्यातीन्द्रिय पवेश्येतत्। यश्य संस्कारस्थ विषयोऽपि वुद्धेर्नित्यातीन्द्रियधर्मादिविषयस्वेन परोक्षरवे तत्संस्कारस्य निसर्गपरोक्षस्य विषयै बुद्धयादावंशतः परोक्षज्ञाने तावदसदावरणैकनाशत्वेनामानावरणानाशकत्वाद्वृत्तेः साक्ष्येकप्रत्यक्षत्वादज्ञातत्वे साक्षिभास्यत्वरूपं परोक्षत्वं कैमुत्यसिद्धमेवेति भावः । ततः कि तदाह। तस्प्रतिबिम्वितेनेस्यादिना। अस्मिम् उपक्ान्तभारतीतीर्थ- मते तु। तदिति। निरुक्तरूपसंस्कार प्रतिविम्बितेन साक्षिणा। एवाशेन। ईशेन भावपधाननिर्देशाद्घ टो नित्य इत्यादिवदीश्त्वेनेति याबत्। यदि साक्षात्सर्ववि-

बाधिक्यामै्िः । ३११

दीश्वरो भवेचहि अस्मदादैः समो न भवेत्किम्। अज्ञातत्वेन साक्षिभास्वसर्व- - विषयकज्ञानवत्त्वलक्षणं सार्वज्यं तु सर्वजीवसाधारण्वेन विद्यत एषेति तदविशेषस्तत्र भूयादेवेति भाव: ॥। २१ ॥ तत्समाधते प्रकृत एष श्रीगुरुस्तथा शड्कक मुमुक्षुं प्रति प्रकटार्थकृत्सिद्धान्त- मनुवदन्-इतीत्यादि प्रबोधितया- इति विह्वलमानसं यातिं- प्रतिबोद्धुं प्रकटार्थकृजगो। इह मायिकवृननिभेदतोऽ- स्त्यपरोक्षत्वमदोऽखिलेष्विति ।। २२ ।। यविं जिज्ञासुम्। इह ससारे विषये। मायिकेति। चित्प्रतिबिम्बविशिषैः त्रैकान्टिकयावद्दृश्यविषयकमायिकवृतति भेदैरित्यर्थः । अखिलेपु सर्वद्वैतवस्तुविषयक- मिति यावत्। अपरोक्षत्वमेव। अद ईश्वरनिष्ठं सर्वज्ञत्वम्। अस्तीति प्रकटार्थ- कृज्जगौ इति पूर्वेणान्वयः ॥२२॥ तत्राप्याशड्कायां समाघचे-भूतेत्यादिस्वागतया- भूतभाविविषया ननु माया- वृत्तिरप्छदयमेतु कथं वा। इत्थमुन्मनमभाह म तत्र- तत्वकृद्धिउदलं स्मृतितर्को ॥ २३॥ ननु भूतेति। कालस्तु सामान्यतो छ्वविद्याचित्संबन्ध एवानादिस्तत्र भूतादि: क्षणात्मा खण्डकाल एव तदवयवविशेष एवं तदवच्छिन्नवस्तुविषया मायावृचिरेव तस्या वातिमानिस्वात्कथ स्यादित्याशयः। इस्थमुक्तप्रकारेण। उन्मनस विकळचित मुमुक्षुं प्रति। स सुप्रसिद्धः । तत्र भूतादिविषये। तत्त्वेवि। अलं निरविशयं याथार्थ्यपर्यातौ। एवाडसौ। समृतीति। क्रमेण मृतमव्यवषमौ माधिकस्मृतितर्कावेवेश्वरे सार्वज्यप्रमोजकौ वतेते इत्याहेति संबन्धः ! वर्तमाने हु माबावृत्तिः सिद्धैवेति भावः। उपकक्षण- मिदं विवरणकाराणामपि। तदुकं न्यायरत्नावल्गम्। विवरणकारमते तु विद्यमान- विषयेषु प्रत्यक्षरूपा भाविष्वनुमितिरूपाडतीवे स्मृतिरूपा मायावचि: स्वीक्रियत इति ताभिरेवेशस्य् सर्वज्ञत्वं सदेति तत्रोक्तमिति ॥ २३ ।।

व्याख्यामहिता-

यदि एवं मायावृत्तिमिरेवोक्तरीत्या ईशः सवेज्ञश्वचहि सार्वस्य तत्तदाचार्यभ- देन भिन्नरूपत्वात्, नैव तदैक्यरूप्य स्यादिति शाङकाड्याकुलं कंचिद्वुभुत्सुं प्रति कौमुदी कारास्तु एवं प्रतिप्रबोधयामासुगितियाह --- नन्वित्वादिसग्वरया- नन्वेवं नेकरूप्यं निखिलविषयकज्ानवत्वस्य भृषा- ित्यम्वस्थं द्विजाहचं कमप तु विदिश: कोमदाकृदद्विजेन्द्राः। सार्वश्यं ज्ञानरूपत्वप्रभिमतमिट्न ज्ञानकर्नववमुक्ं लिङ्गं जीवस्य माग्य तदभिमतयन माक्षिणा मर्वमानमू। २४॥ द्विजेति। मुमुक्षोरेन ब्रह्मणश्रप्टत्वात्तत्वजिता मिलर्य। एस पक्षिश्रेष्ठ चकोरमु। अमलमयचन्द्रिकामात्राम्व दतप्त्यन सस्यम नमतत्व अ एवं। कोमुदीर्क्रिन इत्यादावपि पक्षान्तर चं्दलवेन सूघटमद। पहवर्च वाउरार्थमिय पक्ष कना सिप्रायकमेव। दिदिशुः-इर्र सार्वत्यस्वरूपमुपशयामासगित योजना। कि नत् इत्यपेक्षाया तमहवेपमियाययवरा हंे दिना। अद्वेनशास्े शनति: नीवल्य ितनुक सर्वानि: तत्रापि हेनु भाष्य इत्यादिना। वाक्यान्वयादित सूत्रमाय्य रत्व्य फांनमाह। अन इत्या दिशेषेण ॥ २४।। ननु एवमपि भूतादिमान उ साक्षिणा ज्व्यजञातखनेव पारय नतु माक्षान् ततक थमुपपद्यते सार्वदिक सर्वावषयकारपककष मौधरम्य माय वनित्यता स्यार्यया- पष्टम नन्मो्कितमाप चित्रं मिनो सयाअन्ति बौजदया।

तथा सदत्यचिवमेव कडसनम ॥२॥

पृष्ट मार्जित सुधारिना ॥ २५ । अत्रापि आशडक्य समाघचे-रनन्वत्य यहोसं- नन्वनन्न भवति चार्वनीक्षिततवार ज्ञाधातोरपि विगमात्कियार्यनादे। .74

इत्यहाकुलहृदयं प्रबोद्दुमाह श्रीवाचस्पतिरिह भामनीकंदेवम् ॥ २६।।

वोधैक्यसिद्धिः । ३१३

एवदव्यवहितपूर्वोक्तं सार्वज्यम्। चारु न भवति। तब्र हेतुः । अनीक्षि- -तश्वादित्यादिना। साक्षिणा सर्वविषयक भानं तु ज्ञातत्वाज्ञातत्वाम्यमेव वाच्यम्। तदेव यदि सार्वज्यं तर्हि अज्ञातत्वांशिनार्वे सार्वज्यं जीवेऽवि स्थान्। नहि अर्ध- दशने समग्रदर्शनव्यवहारः संभवति उपरक्तसर्यादौ। एवं ज्ञा अवबोधन इति, भूवादयो धातवः । क्रियावाचिनो म्वादयो धातुसंज्ञाः स्युः, इति च सूत्रात् श्ञाश्तुसंबन्धिक्कियार्थतादेरेवि बाधो भवेदिति भावः। आदिना जानातीत्या दिसर्वलडादितिङ्पत्ययाः ॥२६॥ तदेव विशद्यति दृश्पेत्याद्यार्यया- दृश्यावच्छिन्तया चितोऽपि कार्यत्वसंभवातसुबचा। ईशेऽपि सर्वविषयज्ञानं प्रति कर्तृतैवेति ॥ २७ ॥ ॥ २ ॥ उपसंहरति कथितमित्यादिमुरल्या। तत्रानुरूमुपमानमुपदिशति-निगम- रित्याद्युत्तरार्धेन - कथितं किल पश्चभिर्मतैरपि सार्वजयमितीश्वरस्य ते। निगमैः मपुराणपञ्चभिर्निजमद्वैतसुखामृतं यथा॥ २८॥ ॥ २८ ॥

अथ तत्तु समन्वयादितीह भ्ुतिमौलिवजवाक्समन्वयो यः। स्फुटित: परजीवयोरभेदे स्वविदे पृच्छति चारु तत्र शिष्यः ॥ १॥ अथोकरीत्या तृतीयाधिकरणार्थसार्थक्यकथनानन्तरम्। इह निरुक्रू- पचतुर्थाधिकरणे। यः। श्रतीति। सकलवेदान्तमहावाक्यतात्पर्थपर्यव सानानु- कूलोपकमादिलिङ्गनुग्रहविशेष इत्यर्थः । परेति। अमेदे ब्रस्मात्मैक्यविषय इति यावत्। स्फुटितः प्रकटितः। पूर्वाचायेरित्यार्थिकम्। तत्र विषये। शिष्यधारु सुन्दरम्। एतेन जल्पादिव्युदासो व्यज्यते। स्वेति। इति पृच्छ- वीत्माध्याहृत्यान्वयः॥१॥

३१४ व्याख्यामंहिता-

एवं सूचितमश्रपकारमेव मकाशयति-ऐश इत्यादिसग्धरप- ऐशे सार्वज्य एवं भवत् मतभिदामैकमत्यं तथाउपि तद्वज्जीवोऽपि जानात्वखिलमपि जगच्चित्तवृत्तिं विनैव। इत्याशडकोपशान्ति: समुदयत् गुरो श्रीमद्ङ्धिप्रसादा- दित्थं संप्रार्थयन्तं प्रति तु निजगदः श्रीमदाचार्यवर्याः ॥२॥ एतेन योगिसार्वज्ञ्यव्यावृत्तिः। वद्धदिति। यथा ईश्वरो मायावृत्तिमिः सूक्ष्मतमाभिः स्वचित्संबन्धरूपाखण्डानादिकालावयवभवादिकालावच्छिन्नं सर्वे जानावीत्येवमेवेत्यर्थः । अपरं तु सरलमेव ॥ २ ॥। किं निजगदुः प्राचीनाचार्या इत्यपेक्षायां तद्बिवरणाभिपायेण विवृणोति अविद्यायामिति- अविद्यायां ब्रह्मप्रतिकतितया सर्वगतता सदा जीवस्याऽडस्ते तदृपि समतावेव विलसन। यथा व्यक्तो जाति: कलयति च तद्वृत्तिबलतः पटादीनित्यक्त: खल चिदपरागो विवरणे॥ ३॥ ब्रह्मेति। बल्नपतिबिम्बत्वेन। जीवस्य। यद्षि। सर्वेति। यावत्सादि- द्वैताधिष्ठानतेत्यर्थः। सदा आस्ते निरन्तरं वर्नत एव। तदृपि स जीवो मता- वेव स्व्राविद्यापरिणामीभूतबुद्धावेवेति यावत्। यथा व्यक्त जातिर्गोत्वादि- नित्वा सर्वगवादिव्यकत्यन्यदेशगतापि न भाति किं त् खण्डमुण्डादिवत्तद्- गोव्यक्तिगवैव पररिफुरति तद्वत् विलसन्नहमज्ञ इत्याद्यनुभवतः पतिमासमानः सननित्यर्थ: । तदिति। धवृत्तिदुवरित्र। पटादीन्पमेषान्। कलयति जानाति। इति हेतोविवरणे जीवस्य घटादिमानिडये बुद्धिवृत्ते: शस्त्रादौ स्वीकते: किं पयो- जनमित्याकाङ्क्षाया्। चिद्िति। घटाद्यवच्छिन्नवैत्येन ममेयेण सह। पमातुरन्तःकरणाद्यवच्छि नैतस् संचन् एव योजनमुक्ः िो ्तिति संबन्धः ॥ एवं चात्राऽऽवरणमङ्गस्तवार्यिक एवेति भाव: ॥३॥

प्रकटार्थकवृताऽपि चेतरेऽ्यपरे तत्त्वविवेककारिणः । उपलक्षणतोऽत्र संमता यद्विद्याप्रतिबबिम्बजीविनः।।४।। इतरे सुत्रातमजीववादिनः। अत्रपिशब्दृद्दयं पत्येकसमुच्चायकषेब। ननु

बांधक्वासिद्विः। ३१५

भवतु इतरपदेनैवं तथापि अपरपदेष्: क इन्यत आह तरवेति। ननु एवम- पि शब्दद्दयसाफल्येऽपि चकारसाफल्याभावास्वारस्यान्नायं विशेष्यविशेषण- भाव: समुचित इति चेत्सत्यम्। ताह एवं व्यारपेयम। अपरे अविद्यावरण- शक्तिपतिविम्वजीववादिन इति। निरुक्तोपलक्षणहेतुं संक्षिपति-पित्यादिशे- पेण। अविद्यापतिबिम्ब एव जीवः स विद्यते येर्षा मते ते तथेत्यर्थः । ४ ।। ततः किं तदाह जीव इत्यादिशार्दूलविकीडितेन -- जीव: सर्वगतत्वतः किल मतस्तंषामपीत्थं भवे- ओ्ोपादानमनावृतो विवरणाचार्योपमस्तस्य तत्। धीवृत्तिविषयेष्वलं चिदुपरागार्थेप्मिता चाऽऽवृते- रभंङ्गनर्थादपि च बिन्दुछन्निगदितेत्यत्रोभयं तत्फलम् ॥५ ॥

णान्ताचार्याणामपि। इत्थ प्रामुक्तविवरणमतप्रकारेण। जीव: सर्वगतत्वतो मवोडस्ति किलेति संबन्धः । एव मुपादानमपि जगतो न मनः किल। तथा विवरणाचार्योपमस्तत्समतजीववदनावृतक्ष मतः किलेत्यादिपूर्वेणान्वयः । यत एवं तत् तस्मात हेतो: । तस्य जीवस्य धीत्याद्यपिचेत्यन्तं सरलमेव । वि- न्दिति। तदुक्तं सिद्धान्तबिन्दौ। अत्र च यस्मिन्पक्षेऽन्तःकरणावच्छिन्ो

सवैतन्योपरागार्था विषयगतचैतन्यावरणभङ्गार्था च अन्तःकरणवुन्तिरिति । इति हेतोः। अत्र निरुक्तमतदये। उमयम। तत्फलं तस्य वृत्तिनिर्गमस्य फलं भवतीति संबन्धः ।। ५ ।। एवं वाचस्पतिमतेऽि जीवस्य चिदुपरागावरणभङ्गख्थफलयुगं वृत्तिनि- गमे समानमवेति तदिष्टजीवस्वरूपकथनतः माह सिद्धान्तलेशेत्याद्यपजातित :- सिद्धान्तलेशेरितभामतीऊतां मते मितोऽन्तःकरणेन जीव:। सिद्धान्तविन्दूक्तमिदं प्रयोजनं द्विधाऽपि तत्रापि च बुद्धिवृत्तेः ॥६॥ मितः परिच्छिन्ः। ततः किं तदाह-सिद्धान्तबिन्द्वित्युत्तरार्घेन ॥ ६॥ ननु भवतु एवं चिद्ुपरागार्थबुद्धिवृत्तिनिरगमवादिनामाचार्या्णां संक्षेपेण संग्रहणमथापि अभेदाभिव्यक्त्यर्थ के वा तद्वादिन इत्याकाङ्क्षायां तान्-

तथैव दृग्दश्यविवेककारिणां मतोडस्ति बुद्धिप्रतिबिम्ब एव ।। ७ ।।

३१६ व्याख्या संहिता-

जीवस्ततस्तत्परिमाण एवेत्यस्यास्ति नो सर्वगतति तत्र। वृत्तिश्विता सार्धमभेदसिद्ध्यै स्वगोंचराधारवपुष्टवमाप्या।८ ।। जीव इति। मतोडस्ति इति पूर्वेणान्वयः। ततः किं तदाह-वत इत्याहिना। इति निरुक्ततत्परिमाणत्वलक्षणात् हेतोः। अस्य जीवस्य सर्वगता नो नैवा- स्तत्यतस्तत्र जीवे। स्वेति। स्वश्दितजीवविषय तापन्नशब्दादिपमेयाधिष्ठानी- भूतयेत्यर्थः । एतादृश्या चिता सार्धमभेदसिद्धये वृत्तिः संमता भवतीति पूर्वपध- स्थषष्ठ्यन्तमत्रापि अनुरुष्म योज्यम् ॥ ८ । को वाउत विभिन्नवेशगतचितोरभेदाभिव्यक्तिपकार इत्यत्ाऽह-कासारे- त्थादिशार्दूलविक्ीडितन- कासाराम्तु सुकुल्ययति च यथा केदारमेवं मनो- वृत्तिः श्रोत्रमुखैः स्वनादिविषयान्व्याम्ोति वाह्ेन्द्रियै।। कासारादिगनाम्बरैक्यमिव धीबिम्बस्य चैक्यं भवे- रसाकं गोचरयिद्भिरित्यृपगता वृत्तिर्थिय: सूरिभिः॥९॥ था कासाराम्त्रु सरोबरोदकम्। सुकुल्ययाSपतिबद्धरुत्रिमसरितैय द्वारे- श्थर्थः । चोऽवधारणे। केदारं पति। एति गच्छति। एवं मनोवृत्तिः। भरोषे- ति। श्रोतादिकरणद्वारा। सवनादीति। शब्दादिविषयान् पतीति यावत् । वाहेति। वाहेन्द्रियैरगाहयान् एतादृशान्। अत एव व्यामोति इत्पम्वयः । अत्राध्याहारगरिवास्वरसतः सहार्थिक्यवेय तृतीया। एवं च इह नुद्धिवृत्ति-

विषयान् प्रतिगद्वन्ति। तत्र श्रोत्चक्षुषोस्ु गत्वा ग्रहकत्वमेव दूरे शब्दो दूरे रूपमिति पतीते: सिद्धान्तविन्दावुक्तम्। त्यरसनध्रणाना तु स्वगोलका- वच्छेदे तद्विषयसंयोग एव ज्ञापकत्वं स्वामाव्यादेव बोध्यप्। ननु बुद्धिवृर्त्ति प्रति श्रोत्रादवेविषयदेशगमने द्वारत्वमेव नतु साहवर्यमिति- चेतू। न। अबाधितानुभूत्येत्थमेवामर्नुमितेः । तदुक्तं मदीयाद्वितामृतमञ्जर्याम्। सितरक्तपीतहरितासित का चैकापनेत्रताइातम्यात्। दृग्वष्छोत्राद्यैः सह वीवृत्ति- भिरेति स इह शब्दादीन्। तत्र वपुरन्तचेतोबच्छिना चिद्मवेत् प्रमातैव। आविषयं सा मानं मितिस्तदाकतिरिद तनुर्मेयमिति। फलितमाह कासारादी- त्याद्युत्तरार्मेन । अम्बरमाकाशम्। बिम्बः प्रतिबिम्बः । गोचरेति । विषयचै- तन्ैः सहेत्यर्थः ।। ९।

६१७

नेत्याह-अमेद़ इश्यादिशिखरिण्या- अभेदाभिव्यक्तिनं भवति विनाऽवृत्यभिभवं न सोडपि स्यान्नूनं सति चिदुपरागस्य विरहे। अतस्तद्वादे तु द्वितयमपि चेदं किल यथाऽ- विनाभावाद्ङ्ग: खल चिदुपरागेडस्ति तमसः ॥१०॥ आवृतीति च्छेदः। ननु भवतु एवं कार्यकारणभावस्तथाऽपि किं पकृत हस्पत आह। अत इत्यादृत्तरीर्घेन। तद्वाहेडभेदामिव्यक्तिवादे। यथा चि- दुपरागे सति तमस आवरणस्य भङ्गोऽविनाभावात्नान्तरीयकत्वेनैव भवति तहुत अभेदाभिव्यक्तिवादे तदुमयमपि उक्तविधयैव भवति इति भावः ।१०॥ ननु एवमपि आवरणमङ्गथबुद्धिवृचिस्वीकारवाद: केषामाचार्यार्ण संमत हरपत्राSSह-स्वेत्यादिशार्ट्ंला विक्रीडितेन- स्वाज्ञानोपहितं त् जीव उदितो बहैव येषां मते देहष्यूहगयोगिषत्तदुदितो नानाशरीरेषु यैः। किंचोक्त: खल भामतीप्मिततया सिद्धान्तबिन्दौ स यैः सवंत्रापि च तत्र मोहविलयादन्यन्न वृत्तेः फलः ॥११॥ येषां मते स्वाज्ञानोपहितं बह्ैव जीव उदितः प्रतिपादितोऽस्ति तथा यैः।

दृशः। नाना इति। अविद्याकल्पितान्तदेहेषु इति यावत्। तत्अविद्योपहितं बहैव। उदितो जीव: कथितोऽस्तीत्यर्थः। चः समुच्चये। किंच यैः स जीव:। भामतीति। सिद्धान्तेति। अविद्याशयीभूतं चैतन्यं जीव इति सिद्धान्तविन्दी भगवद्वाचस्पविमितं प्रकत्य जीव उक्तोडस्ति तत्र सर्वत्र पक्षत्रयेऽवि मोहविलमादावरणभङ्गनत्। अन्यदपर वृत्तेर्वुद्धिवृत्ते: फलं पयोजनं न इति योजमा। तदुकं सिद्धान्तविन्दावेव। यरिंमिक्व पक्षे अवि- द्यावच्छिनः सर्वगतो जीव आवृतस्तस्मिन्पक्षे जीवस्यैव जगदुपादानतवेन सर्वसंवच्धत्वादावरणभङ्गथां वृत्तिरिति विवेक इति॥११॥

अविद्यावृतः सवंगोऽप्यत्र जीवोऽस्युपादानमस्य प्रपश्चस्य साक्षात्। अतः सर्वसंबद्ध एवेति तस्य मनोभिन्नदेशेष्वखण्डावृतत्वम्।।१२।।

व्यार्पासंहिता-

अश बसैव संसरति। मुख्यते एतदेव दौवारिकं भवति संतरणं तु तस्प

बारुये दृष्टिसूष्टवादे तथा योगिकायव्यूहवदनेकशरीरैकजीवार्ये च तद्दद- नेकाज्ञानाश्रषीभूत चैतन्यात्म कमतिजीवमपञ्चमेदामिधे व तत्र भामनीष्टतवेन तदु- केऽपीत्यरथ:। अपरं तु सरलमेव ।। १२ ।। अत एव- तदीयैकभक़के तु धीवृतिजाते न किंचित्प्रकाशार्थमस्येप्सितं स्थातू। अतस्तत्र तत्ततमोभङ्क एव प्रमायाः फलं संमतं चारु तेषाम्॥१३। तदीयैकेति। अस्प निरुक्तजीवस्य ॥ १३॥

दिहरिण्या- वनापि परथमे पक्षे प्रमाया एवानुपपत्योकव्यवस्थामाक्षिपति-ननु इत्या-

ननु कथमिहाद्ये पक्षेऽप व्यवस्थितिरीरिता यदिह नहि विभ्रान्तेर्यतप्रमाद्यपि र्किंचन। मकलमपि स द्वैतं स्वभोपम परिकल्पितं तमउपहित ब्रहाद्वैतारमनाऽसुभृता पतः ॥१४ ॥ आद्ये स्वाज्ञानोपहितं बलैव जीव इति प्रथमेऽपीत्यर्थः ॥ तत्र हेतु :- पदि- हेत्मादिशेषेण। असुमता जीवेन। शिहधतु स्पष्टमेव॥।१४।।

स्वप्रेऽपि दृढ्े सुघटप्रमादे स्व्रापि तद्दत्तदर्भाप्सितत्वात्। मैवं ततः कोऽपि न दोपलेशः प्रयोजनेष त्रिविधेषु वत्तेः फळितमाह। वत इत्यादिनोर्वरितेन॥ १५॥ ननु स्वपमादवि जीकचिदेवं विषयानुमवार्थ कथ बुद्धिवृत्तिमरक्षत इत्या- काङक्षं सदश्ान्तं प्रतिक्षिपति-अमेदेत्यादि शिखरिण्या- अभेदामिग्यकरण उत चिदुपरागार्थमथवा वृतेध्वंस्त्ये वृा्ति समभिलपति स्वात्मचिदपि। कमान्मुग्धा मध्याऽनुपमितविद्ग्धेव तु सखीं प्रियेण स्वाभेनापि च सततमासाऽपि सहसा ॥ १६॥ ननु शुङ्धारघटितोऽवाद्वैवशाख्र दृष्टान्तोऽपि अयमयुक्त एवेति चेत् न। रटान्वे दोषामाषात्। तथैव सांमदाषिकत्वान्न। तदक्तं वार्तिके। भावनाजं फबं यत् स्पात् मच्य स्पात् कर्मण: फलमू। न तस्स्थातिस्विति विज्ञेयं पण्यसी-

बोधेक्यसिद्धिः।

संगत यथा इति। उपस्थकृष्ठिनी वेश्या विलासेपु विल्बति इति पत्राद- श्यामपि। विभेश्वरस्तु सुधिया गलितेऽपि मेदे भावेन भक्तिसहितेन समर्यनीयः । प्राणेश्वरक्वतुरषा मिलितेऽपि चित्ते चेलाञ्चलव्यवहितो हि निरीक्षणीय इवि बोधसारेपि तथा दृष्टत्वाच्चेति दिकू। पक्षे अङ्कुरिवयाबना मुग्वेति लज्जामयपराधीनरतिर्नवोठेति व वलक्ष- णातूभयमयोजकषरस्परनिरति शयानुरागाभाव निरस नकारणीभूतान्योन्यसंघटनार्थ- पित्यर्थ: । एवं समानलब्वामदना मध्येति वलक्षणाज्चित्शष्िवालिङ्गननादि-

वद्धतूपतिमात्रकेलिकलापकोविदा मगल्मेत्यवि तल्लक्षणात् अनुपमविदग्वाया- स्तस्यास्तावत् रत्यागारे रात्रौ तिमिरावरणस्य पदीपमज्वालनेन पष्पंतार्थमेवे- त्येतत्। सा मछता। स्वात्मेति। जीवचितिरपीत्यर्थः । पियेणेत्यादिमासे- त्यन्तं सहेत्यत्रान्वेति ।। १६ ॥ अथ कमात्तरिविधमपि उक्तबुद्धिवृत्तिनिरगमनपयोजनषङ्गीकर्य तत्स्परूं पृष्छति-श्वमित्यादिव सन्ततिलक्रया- एवं क्रमाचि दुपरागफलाऽपि वृत्ति-

त्सिद्धान्ततः परमिमानि कथं फलानि॥ १७॥ अक्षरार्थस्तु स्फुट एव ॥१७॥ ननु किमत्र विदुपरागादिफलत्रथेि विरोहितिमित्यत आह-विमिननवरे- स्पादिपृथयया- विभिन्नतरदेशयोविषयजीवचेतन्ययोः क्रियाविधरयोः स्वतः स उपराग एवास्ति क: । चितेनं स तदात्मता भवति नापि संसर्गक: छपालृभिरपास्यतामिति गरुघुरत्नैस्तमः ॥१८॥ विभिन्नतरौ अतिशयितभेदाव्छिनौ देशौ यथोस्तौ तथा इत्पर्थः । व तादात्म्पं प्रत्याह। चितेरित्यादिना चितेजीवचैतन्पस्य तद्ात्मता बटादिविय- यतादात्म्पं स चिदुपरागो न। एवं संसर्गषि दूषयति नापीत्वादिना। गुर्विति। भीगुरुलक्षणदिनमणिमिः ॥१८॥

व्याख्यासंहिता-

अथ प्रकृत एवाऽडचार्य: समाधने-इहत्यादिमालिन्या- इह भवति मुमक्षुस्तर्कंपारंगतो यो- विषयविषयिभावं केचिद्चुस्तमेनमू। ननु किमिह म वृतेनिर्गमो व्यर्थ एवे- त्युदितविभतिमन्ये द्वारतां प्राहुरस्याः॥१९॥ इह लोके यस्तर्कपारंगतो मुमुक्षुरभवति। वं प्रति केवित् माचीनाचार्या:। एनं पागुपन्यस्तं चिदुपरागम्। विषयेति। भास्यभासकमावार्यं संबन्धमेवाSS- हुरित्यन्वयः। तत्रापि ननु एवं विषयविषयिभावसंबन्ध एव चिदुपरागश्वेत् ताहि बुद्धिवृत्तेनिर्गम: श्रोत्रादिद्वारा विषयदेशं प्रति संचारो व्यर्थ शवेति। उदितेति। आविर्भूतविमतिपतिं कचित्जिज्ञासुं प्रति अन्ये आचार्या अस्पा वृत्तर्दारवा- मेव म्राहुरिति संबन्धः। एवं च वृत्तिद्वारक एव प्रमासर्पमेययोविषयविषयि- भावाख्यः चिदुपराग इति न विभिन्नदेशलवेन भास्यभासकमावसवन्वानुपपाति-

अत्रापि आशक्किनं कचित् बुभुतत्सुं मति परे गुखवः प्रकारान्तरेजैव सम्रा दधुरित्याह-व्यर्थत्यादिशालिन्या- व्यर्था वृत्तेरद्वारिताऽप्यत्र यस्मात्संबन्धः स्यान्नैव साक्षात्प्रमातुः । तेनैवेषं नः सुखाद्यापरोक्ष्यमिन्याशङकाशालिनं प्राहुरके ॥।२०। पमातुवृत्तेद्वरित्वे स्वीकृते साक्षात्संबन्धी न स्थात्। विषयेण सह इत्या- र्थिकम्। इष्टापरति निराचष्टे। तनैवोती। तेनैव साक्षात्संबन्धेनैव। न आनु- भविकानामस्माकमित्यर्थः । २० ।। किं माहुस्वदाह-तरङ्गति पृथ्वया- तरङ्गतरुमंगमार्स तु मतो द्रुनदयोर्यथा तथा विषयवृत्तिगोऽ्ययमुदेति मातुरन किम। करैः स्पृशति भास्करे शरदि सारसानि क्षणा- दकासमतिसुन्दरं किमु न तानि यान्ति स्फुटम् ॥२१॥ तथा। तरङण नधा्यपवह द्विपुलजलमवाहवि शेषावय वीभूतवुद्बुदेन् सह वेगादूर्ध्वगतेन वरोरशत्थादिवृक्षस्य यः संगमस्ववः संयोगात् हेतोरितपर्थः। दुनदयोर्द्दुमागपा इत्यपरात् वृक्षसरितोः स तु संयोग: संमतः । तथा विषय-

बोधेक्यमद्विः। ३२१

वृत्तिगोऽप्ययं निरुक्तचिदुपरागः। मातुः पभातुर्जीवस्य न उदेतु न भवतु ककि- मित्यन्वयः । अर्थान्तरन्यासमप्याह। करैरित्याद्युतरार्वन ॥ २१॥

दिवसन्ततिलकया- वृत्तीद्धजीवविषयेद्धपरात्मनार्यन्नर्तेडभिदं सघटितं विषयापरोक्ष्यम्। व्यर्थैव तेन कथिताऽत परम्परोति संदेहिनं प्रति समादधुरवमन्ये॥२२॥ इद्धत्वं वैशिष्ट्चमेव। यद्यस्माद्धेतोः । अभिदिति च्छेदः। कते अभेदें बिना। विषयेति। न सुघटितं नैव युक्तं भवतीत्यर्थः ॥ २२ ।। पूर्व चिदुपरामार्थानःकरगवृत्तिः के्षाचित् आचार्याणां समताऽ्येषाम- मेदाभिव्यकत्यर्थापरेषामावरणमङ्गार्था इत्युक्तम। तत्र कः चिदुपराग इति शिष्याशङूकायां विषयविषयिावः परम्परया विषयावच्छिन्नबुद्दवच्छिन्न- चितोः संगमश्रेति तत्तदधिकारिणं प्रति तत्तदाचर्यमतानुसारेण समाहितम् । अधुना अनुपदोक्तपध्यरीत्या तत्रापि दोषदर्शिशिष्यं प्रति परेभ्युपेत्यवादेन एक-

अभेदाभिव्यक्ति: किल चिदुपरागोऽस्तु न च त- तयो: सांकर्य स्यादिति परिहृतेः साऽन्र तु यथा।

क्मार्ज्जीवाडेन्नाऽSस्तेऽपि च सकलगोऽसर्वरग इति ॥२३॥ किल अभेदाभिव्यक्तिरेवेत्यर्थः । वत्रावि चिदुपरागाभेदाभिव्यकत्योः संक- रमाशङ्क्य परिहरति न चेत्याहिना। तत् निरुक्तरीत्या चिदुषरागस्याभेदा- मिव्यक्तिरुपत्वाङगीकारपक्ष इन्यर्थः । तत हेतुः-इतीति। तदेव व्याचष्टे। सा इत्यादिना सपतिज्ञम्। परिहृतिस्तच्छव्दवार्थः । अत्र भते। तुशब्दः कथ सा परिहतिरिति शङ्कशान्त्यर्थः। तत्पकारभेवाऽडह अविद्येत्यानुत्तरार्धेन। अन्र चिदुपरागार्थवृत्त्तिरिति मते अमेदाभिव्यक्त्यर्था वृत्तिरिति च मते। कमात् अनुक्रमेण अविद्येति। अतः सकलगो जीव आस्ते इति संबन्धः । तथा हृद्येति। अत एवासर्वंगो जीव आस्त इत्यन्वयः । एवं चामेदा- भिव्यक्तिरेव चिदुपराग इत्यङ्गीकरेपि चिदुपरागवादिमते ज वस्थाविद्योपहितचै- तन्यरूपत्वेन सर्वगतत्वात् नामेदाभिव्यक्तिवादिमतसिद्धान्त:करणोवहिन चैतन्य रूपजीवस्य विषयावच्छिन्नत्रह्मचैतन्यामेदािव्यकत्या सह चिदुपरागस्य सांकन

३२२ व्याख्यामंहिता- र्यशङ्कावकाशः अभेदतौल्येऽवि अभेदिनोर्जीवयोनिरुक्तरीत्या मेदादिति भावः ॥ २३ ॥ निगमयति इतीत्यादीन्द्रवजया- इत्यन्त्यपक्षस्य विभेदमत््वान्न मंकरः कोऽपि च शङकनीयः। इत्येकदंशीष्टमतं गहीत्वाऽप्यत्र व्यवस्था सकलाऽमलोति ॥२४। अनत्यपक्षस्य। अन्तःकरणवच्छिनचतन्यजीवत्ववादस्येत्यर्थ:। किमयं सिद्धान्त इत्याशङ्क्यास्तु पद्दातितस्वाशयन परिहरवि-इतीत्याद्युत्तरार्धेन। अन्त्य इतिशब्द उपसंहारक: ॥ २४ ॥ अथो कमङ्गकृत्य पृच्छति भवत्वित्यादिशि खरिण्या- भवत्वित्याचार्येश्र्वरचिदुपरागस्य विवृतिर्मता- नामैक्याच्छीचरणळपयाऽयापि च कथमू। अभेदाभिव्यक्तिर्न च विषयजीवाभिधचितो- रभेद़: साऽहं गौरिति नाहे कतो धीर्वद गुरो ।२:॥ ननु कोडव संशय इत्षताउह न चेत्याहिना। सा अमेदाभिव्यक्ति: । वि- पयेति। अमेदो नेव। नत्र हेतुरहमित्यादिगवेण। गौर्धनुः ॥ २५॥ अथोक्ताशङ़कां मकन शिष्यस्य प्रकृताचार्य एवाडकण्यवमेव पृच्छनत कं शिन्मुमुक्षं समादधनां समाधानममिवत्त वग्वेवमेवेन्यादीन्दवजया- गण्वेवमेवांSSशयमाहरेकेकासार के दारगपुष्करेंकये। जाते प्रणाडयाऽपि न धीरुदेति कामारकेदारभिदं हरन्ती॥२६॥ किमाहुः केचिदाचार्या इत्यत आह। कास रत्यादित्रिपाद्या। कासारके दारयोः सरःाल्यादिक्षत्रयो: गच्छति वर्तत इति तथा एतादटशं यत्पुष्करं व्योमपुस्करमिति पुष्करं सर्वतोमुखमिति चामरादाकाशस्य जलस्य च यदेक्य- मभिन्नत्वं नस्मिन्तसत्वर्पीत्यर्थः। ननु पुष्करपदेष्टाकाशस्य तयोनिसर्गसत्त्वेऽषि तत्पदेष्टजलस्य कुल्यां विना केदारे संचार एव नास्ति कव पुनः स्वमावसत्वेन ऐक्यमित्यत आह। प्रणाडये ्याहिना। पणाडया कुल्याद्वारा जाते सत्यपीति यावत्। ततः किं तदाह। कासारेति। कासारादिमेदहरेत्यर्थः । एवादृशी। धीर्न उद्देनि नैवाSSविर्भवतीत्यन्वयः ॥ २६।। एवं द्ृष्टान्तमुत्क्वा दार्ष्टान्तिकं पकटपति-एवपित्यादिमन्दाकरातया- एवं वृत्त्या विषयगतचिज्जीवतिष्ठच्चिदैक्य जातेऽपि स्यात्कमिति विषयप्राणयद्गेदमङ्ग:।

बोधक्यसिद्धिः।

नवैक्षि क्वाप्यल पुपाहितक्यंऽप्यृपाध्येक्यबद्धि नोचदभयात किल घटमठेक्यं प्रमैक्येऽपि सवस्य ।२७। विषयगतेत्यादि। जीवेत्यादि। विषयगतचित् घटाद्यविष्ठानचित्तथा जीवे शिष्ठन्ती या चिञ्च तत्यरिक्येऽभिन्नत्वे इत्यर्थः । वत्था। धटािविषयकमत्य- क्षादिपमित्येति यावन्। जाते पा, क्टष्टान्तरात्याऽवबुद्धे सनीत्यर्थः । अपि-

व्यज्यते। एतेनाहं गोरित्यापनिः प्रागक्ता परास्ता। अत एवं। किमिती त्यादि ॥ २१।। फलितमाह-तस्मादित्यायया- तस्माज्जीवचितो यद्विषयचितैक्यं भवद्वृत्त्या। तेनास्थ तत्त्वमेवाभेदव्यक्तिर्न काऽप्यन्या ।।२८।।

नैतत्मारमुपाधिरूपमकुर जागर्ति मत्येकता- नो विम्बप्रनिविम्बयं्यवहता चेढ़गोचरोपाधिचित्। जीवाभंदसुपैति तर्हि न भवेदीशस्य तद्घी: क्वाच- त्सो्डधिष्ठानममिहाखिलस्य तद्वच्छिन्नो यद्क्यं गतः ॥२९॥ सत्र हेतुः। उपाधीत्यादिना। विम्बेति। ततः किं प्रकते तदाह। चे- दित्यादिशेषेण ! गोचरेनि। विषयचित। जीवेति। तद्दीः, विषयज्ञानम्। तत्रापि हेनुः। स इत्यादि। स ईधरः। इह संसारे। अखिलस्य यावदद्ै- तस्य अधिष्ठानमप। यत् यतः। तदवच्छिलोधिष्ठानत्वावच्छिन। ऐक्य जीवेन सहाभेदं गतः प्राप्तोऽस्तीत्यथः॥।२९ ।। ननु भवतु एवमाक्षेपस्तथापि किमत्र समाधानमित्यत आह-एवमित्यार्यया- एवं विमतिग्रस्तं प्रोचः केचितु विषयचैतन्यम्। विषयस्वप्रतिविम्चं वृत्त्यग्रे यत्ममर्पयति तत्मा ॥ ३० ॥ किं प्रोचुरित्यत्र तदाह। विषयेत्यादिना। तुशब्दः प्रोक्तशडनशामकः । यत्। वृत्तीति। श्रोत्रादिद्वारा तद्वृत्तिमिः सह विषयदेशपर्यन्तमागतबृद्धिवृ- ल्ग्रभाग इत्यर्थः । विषयेति। विषयक्ष स्वरं चानयोर्यत् प्रतिचिम्बं वततथा। समर्पयति। तदेव सा अभेदामिव्यक्तिरस्तत्यन्वयः ॥३०॥ तत्रापि गौरवदोषद्शिनं कंचिन्मुमुक्ष प्रति अपर आचार्या: प्रकारान्तरेणैव समादधिर इत्याह-ननु इत्यादिमालभारिण्या-

६२५ व्याख्यामंहिता-

ननु गौरवमेवमित्यतोषं प्रति चान्ये प्रतिभाषिरे मनीन्द्राः। विषयप्रथनं करोतृ वृत्तावपि विम्वत्वयुतेशतो विभिन्ना ॥३१॥ तदेवाSडह। विषयेत्याद्युनरार्वेन। वृत्तावपि अयं घट इत्याद्युक्तवृत्त्यव- च्छेदेनापि। विषयेति। विषयपकाशनं बिम्बत्वेति। बिम्बत्वविशिष्टेश्वरादि- त्यर्थः । विभिन्ना अतिरिक्ता साक्षिचिदेव करोतु इत्यध्याहत्यैव संबन्धः ।३२।। एतदेव विशदयति-इहेत्यादितयैव -- इह बिम्वचिदेव बिम्बतादीश्वरधर्मैरुपलक्षिता न भिन्ना। प्रतिबिम्बतनास्तु जीवतोऽमौतदभिदगोचरचिच्च मेत्यदोषः।३२।l दहाद्वेतशास्त्रे। बिम्बेति। बिम्बतादीति प्रतीति। जीवाहिति यावत्। ततः किं तदाह। असौ इत्यादिशेषेण। अन एवासौ निरुक्तचिदेव तदभिदभेदाभिव्य क्िस्तथा गोचरचित् विषयचिदपि सैव इत्यदोष इति योज्यम् ॥ ३२॥ अथ प्रकतशिप्पः पोक्तव्यवस्थामादृ्त्य आवरण भंङ्गे पृच्छति-इतीत्या- दिशिखरिण्या -- इति स्थाने श्रीमदगुरुवर भवत्वेकमतताऽ- प्यभेदाभिव्यक्तावथ कथमिहाऽऽवृत्यभिभवः। अविद्याध्वंमश्रेतूघटविदृपि मुक्त: किमिति नो न चेकस्मिन जीवे बहुविधमिहाज्ञानमुचितम्॥ ३३॥ स्थान इति युक्तत्ववाच्यव्ययम्। तत्राविद्यार्ध्वसपक्षं प्रतिक्षिमति। अवि- द्येति। ननु अनेकान्येवाज्ञानानीत्यदोष इनि चेत न। एकजीववादे तदसंभ- वान् इत्याह। न चेत्यादिना। प्रतिजीवं प्रपश्चमेदवादेऽत्राज्ञानबाहुल्येऽपि

एवं संशयिनं तु केऽपि तममः प्राहः सुषिं ज्ञानतः खद्योतेन यथा कटस्य यदि वा संवेष्टनं वा यथा। भीतस्येव पलग्यनं विषयगस्याऽडत्मक्यमोहस्य य- र्स्यादत्राऽडवरणस्य भङ्ग इति नो मुक्तिर्धटज्ञानतः ॥३४। । ३४ ॥ तत्रापि शङ्कते-नन्वितिहरिण्या- नन पुनरपि प्रैक्ष्य ज्ञातः म एव तु गोचर: कथमिदमविद्यानाशे स्थात् तथाऽन्र न च किया।

षोद्धैक्यसिद्धि: ।

अपि न घटते मूर्तिश्छिद्रं तथा परिवेष्टनं समुचितमिदं न स्यात्तस्मात्पलायनमप्यढ़: ।। ३५॥। एवं सशयिनं कंश्वित्िज्ञासुं प्रति केचिदाचार्यास्तु इस्थ समादधुरित्याह- इतीत्थादिमहर्षिण्या- इत्यन्तर्विमतिजष जगु: परेऽत्रयावद्वृत्त्यपि न समावृणोति मोहः । अज्ञोऽस्मीत्यनुभवनात्तदीय सत्त्वंऽप्यात्मावृत्यकलनतस्तदेव भङ्ग:। जगुः समाधानं प्रोचुरित्यर्थः। कीटृशं तदित्यत आह। यावदित्यादि। एवं च घटाद्याकारममापध्वंसितमपि तद्वियकमज्ञानं पल्लवाद्यपरनामकमत एव। पुनः कालान्तरे तमेव घट समावृणोत्यवेति न काऽव्यत्रानुपपन्तिरिति भावः। ननु अज्ञानसच्चे तावदावरणावश्यकत्वमेव तथा च प्रमेयविषयकवृत्तिरपि कथमु- दियादितिचेनन। अहमज्ञ इत्यज्ञानविषयकानुमवस्याज्ञानसत्व एव दृष्टत्वाि- त्याह। अज्ञोऽस्मीत्यादि। तदीयेत्यादि। अज्ञानसत्वेऽपि साक्ष्पज्ञानयोरननुभू- तेरित्यर्थः । फलितमाह। तदेवेत्यादिशेषेण। यद्यावत्प्रमाणवृत्तिमोहसत्वेऽपि तदीयप्रमेयानावरणं तदेव भङ्ग आवरणभङ्ग: स्थादित्यन्वयः ॥ ३६ ॥ अत्रापि अपरमुमुक्षोराकाङ्क्षामुद्ध्ाव्य तरसमाधानमवतारयतति -अज्ञोडस्मी- त्यादिशार्दूलविकीडितेन- अज्ञोऽस्मीत्यनुभूतिरद्वयपरब्रह्मात्मतामेव तु प्रच्छाद्याऽडतमचितिं न छादयति नाप्यज्ञानमेतरपरा। नो चेन्नैतदृपि स्फुरेन्हि तथा हष्ट घटादौ ततो नैतत्माध्विति शङ्ककं प्रति समादृध्युमुंदाऽन्ये बुधा:। आत्मेति। साक्षिचैतन्यं न च्छादयति नैबाऽडवृणोति। अत्र मकारस्य हस्वत्वेनाये छकारसत्वातृतुगागमपाप्तावपि तस्थवेकल्पिकत्वान्नैव तदभावो दोष:। तत्रान्यथानुपपत्ति प्रमाणयति। नो चेत् इत्यादिना। अपर तु सरलमेव ॥। ३७॥ तदेव आह-घटादीत्याद्यपजात्या -- . घटाद्यवच्छिन्नाचिदावृतिक्षमाण्यज्ञानवृन्दनि बहूनि सन्ति। तूलाभिधान्यत्र तु मूलसंज्ञादन्यानि तस्मादिति तद्विनाशः॥३८॥ अत्र वृन्दानि इति बहुवचनं तु तित्ववर्यवसायित्वात् जगज्जीवेशविषयकत्वे- नाज्ञानेषु उपपन्चमेवं वृन्ददमपि तूलादिसमुदायाभिपायकमेव। पुनर्वहुपद्मपि अनन्तजीवरूपाश्रयवाहुल्यादेव बोध्यम्। इति निरुक्पकारकावरणमङ्गन- र्यः॥३८॥

न्याख्यासंहिता-

अपरे तु आचार्या: पकारान्तरेण तद्व्यस्थामाहरित्याह यावन्तीत्यार्यया- यावन्ति ज्ञानानि प्रमात्मकान्येवमेव सर्वांणि। अज्ञानान्यज्ञानं नष्टमिति स्वानुभूत्यैव ।। ३९।।

अवस्थाज्ञानं ककिं ननु भवति तूलाभिधमिदं परब्रह्माज्ञानोपममलमनाद्येव किमु वा। भवेत्मादिस्वपं रचयदिह निद्राभिधमिव सुषुप्त्याभं वा क्वाप्युद्यति च नाज्ञासिषमिति।४० ॥ निद्वेति। व्यावहारिकजगज्जीवावृतितः प्रातिभासिकौ तौ विक्षिपन्निद्ाभि- धमिव। सुषुप्ीति। यथा। नाज्ञासिषमिति सुषुभिः क्वाव्युदयति तथा वेत्यर्थः ॥ ४- ।। तत्राप्याद्यं विकल्पयति-आद्य इत्यादीन्द्रवज्या- आद्ये घटज्ञानवशेन किं तनूमितात्मचित्निष्ठमिदं विनाशम्। एकं प्रयायादखिलानि यद्दा तानि प्रयान्तीह तथेति नाऽडद्यः।। घटेति। घटप्रमया ॥ ४१॥ प्रथमेहेतुः-विनिगमने याद्यार्यैकदेशेन -- विनिगमनाविरहान्नाप्यन्त्योऽप्यावृत्यनापनेः । इति संशायनं प्राह: केचित्कपया पनिश्रेष्ठाः ॥४२॥ अन्त्यमपि प्रत्याह। नापीति। क्वाष्यन्यत्राऽडवृतिरेव न स्यात् । ४२॥ किं पाहुरित्यपेक्षायां तदेव संक्षिपति-यद्ददित्यादिगार्दूलवविक्रीडितेन --

पूर्वाभावशतेषु सत्स्वपि भवेदेकस्य चैकेन वै। ज्ञानेन क्षपणं तु तस्य नियतं भूय: स्वभावादिति स्यात्तद्वृत्प्रक्तेऽपि तेन विमतिः काऽनादिपक्षेऽपि ते ॥। तद्विषयकेति। रज्वादिरेव तच्छद्वार्थः । पूर्वेति। पागभावशतेष्वित्यर्थः। अत्र आ्रन्त्यादीत्यादिना संशयः। स च तद्शद्वेषटं यथा प्रकते मसिद्धं रज्वादि तन्नाषि सर्पोडयमिति भ्रान्तिकारणस्य निरुक्त्रान्त्यात्मकज्ञानमागभावस्य एकस्प सर्पोऽयमिति ज्ञनेन एकेनैव नाशे सति अपि बल्लीयमिति भ्रन्त्यन्तरपाग- भावस्तिष्ठत्वेव। तद्वत्सपो न वा इति संशयस्यापि उक्तसर्पंज्ञानेन एकेन

३२७

नाशेऽपि पुनरियं वल्ली न वेति संशयकारणीभूत इय वल्लीत्यादिज्ञानपागभा- वोऽवि अस्त्येव। एवं भूयः । एककभ्रामादिकारणस्य अनादे:, एकैकभ्रमादि- ज्ञानेन। तुशब्दोऽवधारणे। क्षपणं धंसनमेव स्वभावादिति नियतम्। तद्दत्प- कृतेऽप्ययं घट इत्येकज्ञानेनैकस्य तद्विषयकस्थाज्ञानस्य नाशेऽि अज्ञानान्तर- मस्त्येव। तेन। अनादीति। पल्वाद्यज्ञानस्यानादित्वपक्षेपि ते प्रतिवादिनस्तव। का विपतिः पेकमागभावट्टान्तेन नैव किमपि विभतिपत्तिरस्तीति संबन्वः ॥ ४३ ।।

स्थाणवाडियं पुमान्वेति विमतिजनषः कालिकं दृष्टमेव लोके यावद्विशेषपमितिविनिवहाभावकूटं तु बीजम। ज्ञानंनैकेन जाते सति त विघटने तस्य कूटस्य पश्षात्- संदेहाद्यप्रसक्तेविषमभिदामिह प्रागभावस्य साम्यमू ॥४४।। इतीति। निरुक्तमकारमिति यावत्। विमतीति। विभ्रतिपत्युत्पत्तिसमका- मित्यर्थः। लोके। यावदित्यादि। सकलस्थाण्वािनिष्ठविशेषप्रमासमूहाभाव- वृन्दं तु। स्थाणुर्वेव्यादिजनुष इत्यन्तमावृत्याऽ्ापि योज्यम्। तथाच निरुक्त- संदेहजन्मनो बीजकारणं दृष्टमेवेति अन्वयः। ततः कि तदाह। ज्ञानेनेत्यादि- शिष्टेन । स्पष्टमेवेः म् ॥४४ ॥ एवं प्रागुक्तं प्रागभावदृष्टान्तं पिषीकत्य शङकनन्तरमपि तर्कयति-किं चेत्या- दितदेकदेशेन -- किं चाज्ञानान्तरैरवरणमिह यदि स्यात्प्रकाशः कर्थ स्या- देकेनैवाSSवृतत्वे सति किमितरतश्रंति संमूढमेके। तूलाज्ञानाननि कर्वन्त्यलमिह विषयस्याऽडवृर्ति वृत्तिनाशे पर्यायेणेति वृत्या न किसु समचितस्तद्विनाशस्तदेति। उपसंहत्योक्तशङं ततसमाधानमवतार्यति। इतीत्यादिशेषेग। इत्येक आहुरित्यध्यारः। अनरं तु सकलें सरलमेव प्रतिस्फुरति ॥ ४५ ॥ अत्रापि कस्यचित् जिज्ञासोविमतौ केचिदाचार्यास्तामपि पकारान्वरेण

मैवं मुक्तावपि किम तदाऽनावृणतूलसंज्ञा ज्ञानानां स्यादपि न कियतामत्र शेष: प्रसक्त: ।

३२८ व्याख्यासहिता-

इत्थं मुग्धं प्रति निजगदुः केचिदाचार्यवर्या मूलाज्ञानक्षतिमनुतदीयं विनाशं तदैव ॥४६ ॥। अनावृणदिति च्छेदः। अनावृगन्ति तत्तद्विषयावच्छिन्नचैतन्यान्यनाच्छा- द्यन्ति एतादृशानि च तानि तूलसंज्ञानि अज्ञानानि तेषामित्यर्थः । कियताम- नियतसंख्याकानाम्। अत्र पक्षे। यतो मुक्तावपि तदा शेषः पसक्तः किमु न स्पात्। अपित्तु स्यादेवेति योजना। इत्थमित्यादिममाधानं त्वनानध्वमेव॥ ४६ ॥। इहापि कस्यचिन्मुमुक्षाराक्षेपं संक्षिपति-ननु इत्यादिमालमारिण्या- ननु तद्विषयत्वमेव तस्याऽडवरकत्वं नहि तत्कदाचिदेव। सति नष्टजनिष्यमाणभूयोविषयाणां स्वनिदान एव सौक्ष्म्यम् ॥४७।। तस्य तूलाज्ञानस्य। तद्विषयत्वमेव तत्ततघटावच्छिन्नचैतन्यविषयतावच्छि- नत्वमेवेत्यर्थः। ततः किं तदाह। नहीत्याहिना। हिर्हेतौ। यतस्तदुक्तलक्षण- मावरकत कादाचित्कमिति यावन्। एवं सति। नष्टेत्यादि। भूतभविष्यदन- न्तघटादिविषयाणाम्। स्वेति। मूलाज्ञान एव सौक्षमय सूक्ष्मरूपेणावस्थान- मसत्पेव॥। ४७ ॥ अतः, इतीत्यादि- इति तानि तदावृतिक्षमाणि प्रभवेयुः क्रचिदत्र तत्त नेष्टम। अमितेरिति मूढमाहुरन्ये छिदमेकस्य षराभवं परेषामू॥४८॥ क्षत्र हेतुः। अमितेर्निरुक्ततूलाज्ञा नानामा नन्त्यादित्यर्थः । शिष तु स्पटट- मेंव ॥ ४८ ॥ तत्राप्याशङ्कैष समावत्े-नचेत्यादीन्द्रर्वशया - न च क्रियामूर्तिविहीनतावशात्पराभवाद्यत्र तु नेत्यदीरितम्। पतो मतोऽसौ प्रतिवन्ध एव नस्तेषां तदा त्वावृतिशक्तिसन्ततेः॥४॥ अन्ञोक्तपराभवादिव्यवस्थाविषये। क्रियेत्यादि। तूलाज्ञानानामपि मूलाज्ञा- नवत् क्रियादिविरहात्। उदीरिवपूर्वपद्ये पतिपादिवमित्यर्थः। एवादृशं पराम- वादि न तु नैव संभवति इति नच वाच्यं नैवर वक्तव्यमिति यावत्। तत्र हेतु:। यत इत्याद्युचरार्वेन। वदा मुक्तौ। आवृतीति। आवरण शक्ति संतानस्पे- त्येतत् ॥ ४९ ॥ तत्र दृष्टान्तं स्पष्ट्यति-यथेत्यादिभुजंगपयातेन- यथा संनिपातप्रशान्त्यै गृहीतं करोत्येकदोषस्य नाशं परेषामू। पराभतिमेवौषधं तद्वदत्र प्रमातोऽस्त्वविद्यानिवृत्त्यादि सर्वम॥५0॥

बोधैक्यसिद्धिः। पमातो बलातमैक्यसाक्षरकारान्। आदिना तूलज्ञननामाहरगनिं प्रतिबन्ब: ॥५० ॥ एवमुक्तरुद्ध, नेडि धारावहिकस्थले द्िवीयािव सेवैकल्माइङक्य तत्साफनयं साधपति धारावाहिक इत्यादिय र्दूलवविकीडितेन- धारावाहिक आदयवतततवशञतो नाशा,भमृत्यो: स्थिता- वकादेस्तमसः करयं नहि वथावत्तिवजाऽत्रा्िम:। मैवं दीपतिरस्कृतं तम इव स्यादाविवत्स्वेतद- व्यज्ञानं तद्ुपक्षये पनरिति क्षेमोऽन्यवत्ते: फलम् ॥५१ ॥ अविवृतिस्विति। आवरितुमावरणं कतुनिकछनीति तथेत्यर्थ,। ददुरक्षे दीपनाशं इव वृश्यात्मकज्ञाननाशे सति। तम इवाज्ञानमपि पुनः स्वादिति हेतोः। क्षेम: पाप्ततम:कषसंरक्षणलक्षण इत्पर्थ:। अन्यवृत्तेर्रिपज्ञानस्य। फलमस्तीत्यन्वयः ॥ ५१॥ वत्रापि कस्पचित्बभुत्सोरनुपपासि न्यायचन्द्रिकाऊता मोन निराकरोति-ननु

इत्याशङकान्ध्यशान्ति सपदि वितनुते चन्द्रिकान्यायपूर्वा- पर्यांयेणाSSवृतिस्तैः क्षतिरपि च िया स्वखकालेऽथ तेषाम् ॥:२॥ कथं न एति अपितु एत्येवेति संबन्धः। पर्यायेणेत्यादि। आद्यज्ञाने घटा- दिविषयमात्रावरणध्वसो वारावाहिके जायते दवितीपादिज्ञनिस्तु पर्यायेण तूला- ज्ञानैरावरणं यथा भवाति तथा। विया प्रमालेन। स्वख्वेति। तत्तनक्षम,1 शविषषकव वातेषामुक्तावरणानां क्षतिरपि च तदनन्वर ववो मनरोति योजस पर एवदेव सदश्ान्तं स्पष्ट्यति-कररित्यादिपहपिण :- कारीरी निकटमवग्रहं बिहन्यादासभा हरति तव S.TT त व पे। धारावाहिक इति सार्थकं विवोधे वत्तीना भवनभिहालनत्तरा- साम ॥ ५३ । धारोते। एवाहशे। विनोवे ज्ञाने। यथा कारीरी निरुटबम्रई वृढेि- धन्वं विहन्यात्। तथा वृत्तिः। आसनाम्। तुरवधारणे। निकटामेव। अ- षू.वें हरति। इति अनेन प्रकारेण। उत्तरासाममिपाणं वृत्तीना भवननजंमत्प- न्तम्। इह लोके सार्थक्रमेव भवतीवि संबन्धः ।। ५३।।

३३० व्याख्यासंहिता- तत्रापि कस्यचिन्मुमुक्षोराकाङ्रक्षारयां तामन्य आचार्याः पकारान्तरेणैव प्रशमयन्तीति विवृणोति-कारीर्येत्यादिसग्वरया- कारीर्यांऽवग्रहो यः क्षपित इह भवेद्वृष्टिकार्यानुमाना. त्पुण्यद्वारैव सिद्धः स भवति न पुनस्तत्र प्रत्यक्षमस्ति। वैषम्यं तेन धारावह इति विमतिव्याकुलं केचिद्चु. रादज्ञानाद्विद्या हसति घटगताऽन्यैस्त कालादिमद्रा॥ ५४॥ तत्र प्रत्यक्षमस्तीत्यत्र च्छन्दोभङ्ग: सयोगे गुरु: इत्यादिशास्त्रतः परकारस्य हस्वाञ्रकारादग्े संयोगादगुरुतवेन प्रतिमात्यथापि मह्ला्म्यां च इति च्छन्दः सूत्रेण विकल्पोक्ते: सा मङ्गलस्नानविशुद्धगात्री गृहीतमत्युद्गमनीयवसेति कुमारसंभव- मयोगात् न इति ध्येयम्। तत्समाधानमेव विशद्यति। अद्यित्यािचरमचरणेन। घटेति। चटावच्छिन्चैतन्यविषायणीत्पर्थः । ईदसी। अविद्या हसति क्षीपते। अन्यैरग्रिमघटः। ज्ञानैः। कालादीति। तत्ततूकालतत्संबन्धावच्छिन्नघटविष- विण्देवाविद्या नश्यतीत्यन्वयः ॥५४ ॥ अत्रापि जिज्ञास्वनतराशङ्कं व्युद्धाव्याऽडवार्यान्तरोक्कतत्समाधानमभिषने-

नन्वेतन्न यतो विशिष्टविषया नो वृत्तिरेवाम्तिय-

एवं मुग्धमबोधयन् मुनिवरा: केचित्त वृत्यैक्यतः स्थूलानेहसि वृत्तितोडग्रिम उपास्त्याभाऽप्रमातोऽपिवा॥५५॥ वंद्ेव बोधनं द्वेविषेनाउडह वृत्यादिना। धाराबाहिके याबदन्यविषया- दिस्द्वस्यन्तरनेकैव वृ त्तिररित्यङ्ग रनेः स्थुलेि। सूक्ष्म का लम्योकरूस्पातीन्द्रि- यत्वेप्पीदानीं घड पश्वाकि ग्थटकालाव च्छन्नवत्तदर्थवितरयकवृततित इत्पर्थः। अग्रिम इति। प्रथमज्ञानपुगिविवज्ञानवृन्द इत्यर्थः। उपास्तिज्ञानस्थल इवा- प्रमारूपज्ञानत्वादिति यावत्। सा च सूर्ये ब्रल्मधीवेधी। आहित्यो ब्रेरपादेश इति श्रतेः ॥५५ ॥ अथ पकत एव शिष्य: स्वाचार्य प्रति एवं धारावाहिकेकमत्यमुक्तमङ्गी- कृत्य परोक्षज्ञानादज्ञानं निवर्तते न वा इति पच्छन्पार्थयने-धारेश्यादिशार्दूस- विक्रिडितेन- धाराबाहिक एवमस्तु रुचिरा सर्वैकमत्यस्थिति- स्तन्राप्पस्ति नवा परोक्षमितितीऽतानक्षयो नाऽडदिमः।

धरान्त्यादेरवलोकनान्न चरमः शाब्दानुमित्योः क्षते रित्यन्तस्तिमिरं हरन्तु घृणया श्रीदेशिकेशाङ्घ्रिमाः॥५६॥ ननु काडनुपपत्तिः परोक्षज्ञानादज्ञानक्षय इत्यत आह नेत्यादिना। कुतः परोक्षज्ञानादज्ञानक्षयोडस्ति इति पक्षो न इति प्रतिज्ञायते वत्राऽऽह भ्रान्तयादे- रिति। परोक्षं हि ज्ञानं स्वर्गे सुधाडस्ति इत्यापवीक्य जन्यशाब्द्मेकमपरं धुमादि- टिङ्डकं वहिमान् इत्यादि आनुमानिकं च। तत्रोभयत्रापि सुधा तावदभास्व्र रशकृरूपैवास्ति इति भ्रान्तिः । किंवा भास्वरशुक्करूपाऽ्यवा तथेत्यादिपंदष्ट्स - शपश्र। तद्ृत् वन्हौ वाष्पे धूमभ्रषेण हदो वन्हिमान् इति भ्रन्तेस्तथा किं धूमालङ्गन वन्हिमान् उत वाष्वण तदभाववानिति संशयक्ष दृष्ट एव तस्मात् हत्पर्थ:। ननु एवं चेततर्हि परोक्षज्ञांन मास्तु अज्ञानक्षय इत्यत आह न चरम इति। तत्र हेतुमाह शव्देत्यादिना। प्रकृतमाह इतीत्यादिशेषेण । कारुण्यं करुणा घृणेत्यमरात्कपयेत्यर्थः । श्रीति। सद्गुरुवरचरणारुणप्रभा इत्पर्थः ॥ ५६॥ ततः स एवमेव शङ्कनपानं मुमुक्षुविशेषं प्रसमादधतां केर्षाचित् आचार्याणां तदनुवक्ति आकर्णयेत्यादिवसन्ततिलक्रया- आकणयेवमपरं प्रति केचिदूचुर्द्वेधा किलास्ति विषयावरणं प्रसिद्धमू। अर्थस्थितं पुरुषनिष्ठमिति द्वितीयं साक्ष्येकभास्यमपरं भ्रममात्रतर्कर्यम्।। द्वितीयं पुरुषनिष्ठम्। अहं बह्म न जानामीति साक्षिमात्रपत्यक्षम्। अप- रमर्थस्थिवम्। अज्ञातबरल्मात्मवस्तुगनम्। अत एव। भ्रह्लेति। द्वैतभ्रमैकोन्नेय- मस्तीत्यर्थः ॥ ५७ ॥ ततः किं तदाह-परोक्षेतीन्द्रवज्या- परोक्षवृत्या पुरुषस्थनाशो वन्हयादि वेद्यीत्यचलानुभूते: । न विप्रकर्षाद्विषयस्थनाशस्तेन भ्रमांदेरपि संभवोऽत्र ॥५८॥ विपकर्षादिन्द्रिय संनिकर्षविरहादित्यर्थः । ५८।। अत्रापि आशाङ्क्प समाधने पाग्वदेव-नन्वित्यादिसग्वरया- नन्वज्ञानस्वभावस्तमस इव किलायं हि यत्र स्थितं त- रसंछादयान्यत्तनोतीत्युचितमिह कथं वाऽऽवृतिद्वित्व मेततू । इत्याशङ्ाज़पं केऽप्युपदिदिशुरिदं जीवमात्रस्थमेक- मज्ञानं दृाषटिनिष्ठ पटलमिव समाछाद् चान्यतनोति ।।५९॥

व्याख्यासंहिता-

जवेति। टावन् जीवनिष्ठमित्वर्थ:। तत टृष्टान्तं पकटयति। पटलमिवेति। पटलं प्रसिद्धमेव। तत् हि चन्दैकत्वमाच्छाद्य तत्र द्वित्वं तनोति यथा वह्दत् इति यावत् ॥ ५९ ॥ ततः किं पकत इस्पत आह-पराक्षेत्यादीन्द्रवज्या- पराक्षवृत्त्याSSवरणांशमात्रनाशेऽपि विक्षेपलवस्य सस्वात्।

तदेकतेति। अपरोक्षवृत्येति शेषः । मितिरगे स्फूर्तिरपीति यावन्॥६। तत्राप्याशङ्क्प पाग्वदेव समाधत्ते-वादात्म्येनैवेत्यादिसग्बरया- तादारम्येनैय शुाक्त्या रजतकलनतो गोचरैकाश्रयं त- दज्ञानं कारणं स्वान्तदिदमसदिति भ्रान्तमन्येऽभिदध्य: । मूलाज्ञानांशरूषं विषयगमभिदोंऽशाशिनो: साक्षिमास्पं तूलाज्ञानं परोक्षात्तदभिभवनतस्तत्क्षयस्त्वापरोक्ष्ये ॥। ६१॥। शुक्त्पेति। सह तादात्म्येनैव तदीयेदमंशसामानाधिकरण्येनैव। अमिदो हेतोः। तदभीनि। सार्वविभक्तिकस्तासः। तेन तदभिभवनामेत्यर्थः। आपरो- क्ष्ये सतीत्यार्धिकमृ ॥ ६१॥ अत्रापि आउङ्कमानस्य कस्य चित्जिज्ञासोः समाधानं भारीतीर्थासयेनं

आस्तामेवं विषयनिलयो मोह एतावता किं नष्टं तत्रानुपद्मतवच्चेत्परोक्षव्यवस्था। भायानर्हि स्व इव विषयस्तंन माक्षात्म्वरादि:

स्त्र इा अनमेत्र। स्वरा्रीः अ्वर्गाहिरित्यर्थ:। स्वरव्ययमिन्याद्यमरः। एनटू से विषयोडि। शब्द़दी अरच्छेद सं सप्म्वर्थः अःदिनाऽनुमानम्। तेन विषणनग्णनाशेन। ताक्ष दायाहिति संबन्धः। इति अनया। आदश्या। अमुदमसंतोम॥ ६२॥

अ दावरणं भवेद्यथा वढ़ भानावरणं च गाचरे। प्रथमक्षपणं पगेश्चतश्रेच्चरमस्यापि बनापराक्षतः॥। ६३। गोवरे विषन। बज़ि साक्षान्कारजं हर्ष ॥६३॥

ननु एवमपि एतदावरणं पमातरि केन संबन्धेन तिष्वति तथा विषयेऽषी-

विषये तु विषयताभिधसंबन्धेनेव तरस्थिति याति। आश्रयतयैव चाऽरमन्यक्षिणि काचादिवस्सततम् ॥ ६४ ।। तत्र टृष्टान्तं सष्यति। अक्षिणीत्यादिशेषेण। आदिना कामळाएंयं रोगान्तरम् ॥ ६४ ॥ ननु एतत्सिद्धान्तलेश एततूपकरणे तावन्ैवोपलम्पते इवि वेतुसस्पम्। वथाऽपि तैः पाङ्भ्रमत एवोपलक्षणत्वेनोक्तमायमेवेति। मया तप्िदीपं विविच्जैद श्रीमद्भारतीतीर्थीयमिद मतं निष्कष्टखेन वालबोषार्थपेव इह पपशितमित्याह- सिद्धान्तलेश इत्यादीन्दवज्सया- सिद्धान्तलशे तु न दीक्षितैरिदं प्रपश्चितं प्रागपलक्षणखतः । मयव तेनाद्य तु तृप्तिदोपमवंक्ष्य सधन्यकप्रऊ्ृते निरपितमू।।६५।।

पजान्या- अद्वैतमिध्यादिषु तस्य विस्तरः स्पष्टम्ततो नेदममाप्रढिकमू। सन्भानयास्तत्प्रतियोगिनाऽपि विशिषयारेव न तद्विराध: ॥६६॥। अ दिना तटटीका ॥ सवित्णदि। सत्तापकाशयोरि्यर्थ:। नत्यतियोषि-

नचैन्यसतैव घटासदावरणविरोविनी घटावष्छिन्नवैतन्यमानमंव तद्िक्यका- मानावरणविरोधीति व स्वीकारान्ेव ततुनिरोवी्द्वैनस वन्मात्रेिडान- स्तुनि असदावरणादिस्वी कारविरेधीउ्यस्तीनि योजना। अत्हेतातेतियस्थो यथ। तद्यमत्र निष्कर्षः। बद्यार विषयप्काशकं विषयाषिष्ानमू प्ेयं चैतन्यम्। अन्तःकरणावच्जिनं तु तक्य प्रमान। अन्तःकरणमृस्पबतयन तु पमाणम्। तथाडय यदीपान्तःकरणवृच्या विषयपर्यकं पक्षरादिदारा निश्- वया यत्प्रकाशकं श्रैनन्यं मत्प्रमानचतन्यामेदेनाभिव्यज्यते तमेब.स ए्व.ज्ञा- नाति। नान्यं नान्यो वा। अत एव एकवृश्युपाहळत्वलक्षणैकलोलीसावापमं प्रमातपमाणपमेय चैतन्य अवति वतस्तदवच्छेदेनाज्ञाननिवृत्या भाकमानं पसोमसे- तन्यमपरोक्षं फलमित्युष्पते। तत्स्वयंभासमानं सत् स्वाध्यस्व घटसयपि मारप-

व्याल्यासंहिता- वीदि रत्रकतम्बाप्यमर्पुपेमते। यन्चिष्ठा व बढ़ाकारावृचिर्भंवति तत्ब्िष्टं वद़ा- कारपशन नाशयवीति नियमात्। ममातममेयोभयव्यािन्यपि परोक्षवृत्ति: ल्वाव को देनाउड्वरणमपसारयवि पकाशस्व स्वाबच्छेदेनाऽडवरणाप सारक- लवदर्शनात्। अतः पमाअवच्छम्नस्पास्त्वावरणस्प परमेषा व्छिन्न स्पा मा नाव रमश्य प सुमषद्पसरणातू घटोडयं मे स्फुरतीत्याद्यपरोक्षव्यवहारः। परोक्षस्थले तु रम्दियवंनिकरषलक्षणदारामाबाइन्तःकरणनिःत्षरणबावेन विषयपर्यन्तं बृनरगम-

पष्छि मवतत्वावरणमानं निवर्तत। तावम्पात्रस्य वृत्यवण्छिनामानावरणतरका- र्वतव्ावेवि पमाअ्व्छिन्नासश्वावरणनवृत्याऽनुमानादौ व्यवहारोपपत्ति: । अस एव जानाम्पई प्वते वन्हिग इति स तु कोटश इति मे न भावीत्वादिम्यवहार:। त्रमाणमेकलोळ्ती भावेऽपराक्षं यरेकललीभवे तुपरो- सत्वमिषि न संकरः । वृत्तेश विषयेश समं साक्षादेवापरोक्षस्थले संबन्धः । परोक्षतवके तु अनुमितेरनुमेयेन तदत्याप्यज्ञानजम्पत्वम्। शाब्दाः। संसगेग सह वरामयषापकपद्जन्यखवं स्मृर्तव्येन सह तद्विषयानुमवजन्यत्वम्। एवन्यत्रानि समरासंबन्ध पवोति परोक्षापरोक्षविभाग: । विस्तरेण स व्युत्पादिताSस्मामिरियं पकिया सिद्धान्तनिन्दौ तष्माद्विषयस्य मिष्ठयात्वेऽि परतिकम्यवस्योपपन्नैवेति दिमिषि। सिज्ान्तबिन्दुरपि यथा। विविषमावरणम् । एकममत्वापादकनन्तः करणारयाष्छिम् ताक्षि पेतन्यनिष्ठम्। अन्यदमायापादकं विषयावच्छिन्नजलपैत - म्यनिहम्। पटमईं न जानामीत्युमयावच्छेदानुमवान्। तत्राउडदं परोक्षापरोक्ष- हाषास्थनमामात्रेण निवतते। अनुमितेरवि वन्हन्यादौ नास्तीति पतीत्पनुदयात्। दिवीयं तु साक्षत्कारेणैव निवर्वते। यदाभष मदाकार ज्ञानं तन्निष्ठं तदाका- रवज्ञानं नाशवतीति नियमात्। परोक्षज्ञानस्य विषयेन्द्रिय संनिकर्षाभावेन अन्त :- करममान्रामंयश्वादपरोक्षज्ञानस्पैव विषयेन्द्रिय संनिकर्षजन्यलवेन विषयान्तःकर- नोमवनिषलवात्। तदुरम। परोक्षज्ञानवो नश्पेदसत्वावृतिहेतुना। अपरोक्ष- चिया नश्पेदमानावृत्ति हे तुवेति। वेन अनुमानादौ असत्वावरणनागानृतद्व्यवहारः।

विजाम्ेन सहाविरोप इवि अभिधने। सचेत्यादितत्वदयत्रिपादीपाठपूर्वकमुक- पुचेनेव-

पोषे सिद्धिः। ३१५

सत्ता स्फुरता परमार्मनो या नाऽडच्छायते सा सृपजीव्यभाषात्। आनन्दमाच्छाद्यतीव मायेत्यादशवा वाउवि सहोते मनलमू।। तत्र हेतुः। हीत्याहिना। पतमाह। इतीत्यादिना। निरुक्ादर्शवाषा सहापि। न तद्विरोध इति पूर्वपद्यादाऊष्यात्राति योग्यम्। वत्रानुपहिवात्मय- च्वित्वस्तुनि तेनाऽडवरणानङ्गीकारादिह तु घटाद्यवच्छित्नवैतन्य एवासदाप- रणाद्यङ्गीकाराच्चेति संक्षेप:। फलितमाह। इवीत्यिशे। वं रम्पम्॥। ६७।। ननु भवतु एवं परोक्षज्ञानव्यवस्था तथाउपि स्मृनेः कर्थं सेतपव जाइ।

स्मृतिः परोक्षानुवस्य संस्कृतेर्जाता परोक्षेव तथेतरस्य। अहार्यकर्यांनुभवोपमेति प्रान्ताविशात्रास्ति तमःयोन॥ इतरस्थापरोक्षा नुमवस्य। संस्कतेरित्वादी हाप्यार्थिकमेय। वथा अहं बजा-

अलि:। अनुभूतविषयाऽसंप्रभोषा स्मृिरिति। नचैव वाईि अवापि परोक्षा- दिवदसदाद्यावरणनिवृस्ापत्तिरिति सांमतम्। आहार्षीदिज्ञानवत् अवावशरण- स्यैवाननुभवात् हत्यनिमेतय र ता विशिनषटि। आहर्थेतयाहिना। मत्पुभः निश्वा- मणिः। योषा वाव गौतमाभि: इवि च । फलितमाह। आन्वाविषेल्या- दिशेषेण ॥६८ ॥ ननु एवं चेनूतहि प्रमाणजन्यान्यवृतिम्यः कावि अज्ञाननिवृि: "काि नैव स्यात्। इष्टपतरिति चेत् वथा भतीते: का गति: इत्याशड्कयवस्पा: पव भन्तित्वानमैवमित्याह। नाशादित्वाद्ि वालिन्या- नाशात्तत्तत्वागभावस्य तत्तद्वृत्या तचद्रोचरस्पायभासे। पंसो जातेऽप्यप्रमारूपयाSत्र तद्धासस्तु भ्रान्त पनेति बोष्पम्।

रि्दर्थ:। वनछोचरस्प स्मृत्याद्यममारूपतत्तव वृततिभिषयस्थावमासो पुँसो भावे क - अपमारूपयो कवृच्या वदूमासस्तु भ्रन्त पवेवि नोध्यविदि पबासप एवान्यय: ॥ ६९ ॥ संपज्ञतसमाषावीय उक्तमियममविदि शति-विवृत इस्वाद्यार्यथा-

व्याख्यासंहिता-

विवृतः संप्रज्ञातः मोऽपि परोक्षापरोक्षयोरमुना। धारावाहिक इव तद्व्यवस्थितेरिति न चापरं ज्ञानम् #७०॥ अमुना प्रकतोकसिद्धान्वेन परीक्षेति। विषयीभूनशबलाद्बिविषयक हपर्थ: । सः पसिद्धः। रोगसूत्र दो इि यावत्। संपज्ञातः सपाधिरषि वि वृवः। तत्र हेतु:। पारित्याि। इतिकोको संहारनेव मकटग। न वे

नन्वेवरपि सखादी वत्षा नाज्ञानविध्वतः। मवं माहसखादे: सिद्धान्ते साक्षिमात्रवेद्यत्वातू।७१॥ नोष कवषण सो: सूचते। सपावने। भैवनित्यादिवद्तरार्वेन। यदि तत्र वमाणवपर्छवं रवात् चेतू वहि अज्ञानवविर्षसो संवत् वदेव तु नारिति तथा प कोफशाङ्शवकारा इत्याशा .: ॥ ७१ ॥ ननुके.के.नउदना विववित: सिद्धन्ते साक्षिमात्रमास्या इत्यतस्तान्- ससंरूपमाननतयेगन वालवोवार्य कथपति। मायेतवादिसग्परया दिङनातम् माया: तद्योगजवेश्वरतदुभयभित्स्वं तमो लिङ्गमततू

सामासा: साक्षिवास्या इति खशिसिमितास्तत्र वर्मोडप्यर म:

माया मूलाविद्या प्रसिद्धेव। तद्योग:, अविद्याचित्संबन्धः। जीवः पति- फ एव । भरोनर्थानी । वड्लयमिन जीवेधरमे:। खसकागपू। तमो नकार:। सिक्क विङ्मन्वारीरम् । एवददर्षा: लिनबरीवर्ा क. पाठयः।

स.ज्ञानरुंपः। वदव पिरमूआदिसाधारणाज्ञानविः शूष1वना । स फग स111 म्ोटूबाठना। सून समाटलिङगशरीरयू। सामासा: पम्ाद्वेन वववस पिदामारु: सहि 1: सन्व हरपर्य:। स्वेवि।मशत्वरयाका:। हि निक प्रकारेण। साक्षीवि। सन्वीति सेवः। तनी विरेाह पवादना।ुं

अयोंकप रणानि संवहेण निरुयवि इवीत्यािनi

बोद्धैक्यसिद्धिः। ३६७ इति जीवज्ञातृत्वं सप्रतिकर्मव्यवस्थमप कथितम् ।

विवरणकारादिमते सर्वेज्ञात्मादिदेशिकेशमते। अपि दृष्टिसृष्टिवादे क्रमात्फलं तञ्रयैक्यमप्यक्तम।। ७४ ॥ विवरणेति। कमात्। चिदुपरागादिकमात् ॥७४ ॥ चत्वारि त्रीणि सप क्रमश इह मतानीरितान्येकमत्या- नभुक्तावज्ञाननाश मतयगमुदितं सैकमत्यं च तौले। धारावाहे त्रयाणां कथननपि छतं सैकमत्यं मतानां तद्वतू ज्ञाने परोक्षेऽब्धिमितमतकथासाक्षिवेद्यं च सर्वम ।७५॥। चत्वारीति। तौले मूलाज्ञानसंबन्बिनि मुक्तिकालिकाज्ञानना से॥ ७५ ॥ इति वादाष्टकमेतन्निरूपितं हैकरस्पेन। ऐशं रुषाष्टकमिव यथामति श्रीगुरोः रपया॥ ७६॥ इतीति। ऐशमीश्वरसंबन्वि ॥ ७६॥। इति सपतिकर्षव्यवस्थसवृत्तिफलकजीवगज्ञावृत्वं चिदुपरा गामेदाभिव्यकत्या- वरणभङ्ग-मुक्ति काललिकतू लाज्ञानना शधारावाहिकज्ञा नवरोक्षज्ञनै् क्षवेदय-

अथ पूर्वपकरणे निरूपितं साक्षिवेद्यदृश्यवन्दं पकृत एवं शिष्य: भत्वा पकृतमेवाSडचार्य प्रति तत्र तत्वजिज्ञासयैव शङ्कते नन्वित्यादिसग्वरया- नन्वेवं साक्षिवेद्यं निगदितमधुनाऽव्याऊतादयत्र साक्षी- कः शद्धो वेशजीवान्यतरचिदिह नाऽडद्योऽत सापेक्षता यतू। नान्त्य: साक्ष्यत्वसत्त्वादृपि च निजमते साक्षितायाश्र बाधा- त्त्साक्षित्वं न शाद्धे यदि न च शबले तार्हे नि.साक्षिकोऽसौ।।१॥ अष्याकृताद्ीति च्छेदः। तद्देदें तर्हव्याकृतमासीदिति श्ुतेः। जीव ईशो विशुद्धा चितथा जीवेशयोभिदा। अविद्या तचितोर्योगः षडस्माकवनादय इति अभियुक्तोक्ेश्र। अनाि्दृिश्यपश्वकारव्यमव्या रपदार्थः स आदिर्यस्य आक् देस्तत्तथेत्यर्थ:। एवं साक्षिविषयं विकल्मुक्त्वाः आद्यं दूषयति। नेति। तभ हेतुः। अव्रेत्यादिना । अत्र शुद्धतवपरोक्षे। यत् यक्ष्माद्वेवोः सापेक्षता साक्ष्प- निरूपितत्वम्। तदुकं वार्तिकसारे। साक्षि साक्ष्यादिसंबन्ः परमात्मनि कल्पित:।

व्याख्यामंहिता-

साक्ष्याभावे न साक्षित्वं केबलानुभवात्मनीति। अन्त्य पत्याह। नान्त्य इत्या- दिना। दूषणान्तरमाह। अपि चेत्यादिना। असौ बाधः। स चोक्तः सयुक्ति- कमद्वैतमकरन्दे। चैत्योपरागरुपा मे साक्षितावि न तास्विकी। उपलक्षणमेवेयं निस्तरङ्गचिदम्बुधेरिति। नहि निःसाक्षिकवाधसस्वे प्रमाणमस्तीत्याशयः।।१। एवं संदेहमुपन्यस्य तद्ध्वसं सविनयं याचने-इतीत्यादिमालभारिण्या- इति संशयशालिनं गरो मां शरणं संशयशालिनं पदोस्ते। कुरु संशयशन्यमेव मद्य: रपया शी्ष्णि निधाय संशयं मे ॥२॥ प्रच्छन्पतिवादितवं व्युदसितुमात्मानं विशिनष्टि। शरणमित्यादिद्वितीयच- रणेन। ते तब पदो: पादपअवोरावारीमूतयोरित्यर्थः। सशयेति। सम्यक्श- याम्पां पश्चशाख्त्रः पाणिरित्यमरात्याजिम्या शालनेऽसो तथा मानिति यावतू। एतादशं करणमनन्यभावेन शरणागतनित्वर्थः। नतु वाञ्ाविग। एतेन भक्त्य- विशय: सूच्यते। अत एव। कुर्वित्यादिरम्वर्थनोत्तरार्वेन। मे मम। शीर्षि मस्तके। संश्यं दक्षिणपाणिपद्मम। कृपया निाय। रूद एव। संशयेति। एतादृशं कुवत्यन्वयः ॥ २ ॥ ततः स एव श्रीगुरुरेवाटक्साक्षितत्वजिज्ञासुं प्रति भारतीतीर्थस्तु एवमकथ-

वत्साकर्णय कंचिदीदृशविजिज्ञासुं जगर्भारती- तीर्था: सादरमत्र शीघ्रमतये कूटस्थदीपे स्वयम। आत्माऽडरोपितदेह यग्मसुघटस्वान्तःस्थधमवलेः साक्षाद्ासक एव साक्ष्यभिमतः कूटस्थ एवेत्यलमू ॥ ३॥ अनया संबुद्धया शिष्ये कारुप्य व्यज्पते। तद्व कृटस्यदीनीयं तत्समाधानम- मिधत्ते। आत्मेत्याद्यत्तरार्वेन। नन देहयुग्भश्देनात्र स्थलसूक्ष्मशरीरद्दयमे- वावश्यं वाध्यम्। एवं सघटस्वान्तस्थवर्मशब्देनपि धर्माधर्मादिनित्यानुमेयेतरत्वेन योग्यान्वःकरणसबन्विसुखीदिवर्मा एव। तत्र स्थलेहस्व् पूर्वमकरणे माये- त्यादिसाक्षिमात्रभास्य संग्रहल्लोकेऽनवगणनादगौरं मे शरीरमित्या दिपपीत्यन्यथा- नुपपत्या प्रमातमास्यत्वाच्च कथं साक्षिमास्यत्वमिति चेत्सत्यम्। कूटस्थदीपोहै। खादित्यदीपिते कुडये दर्पणादित्यदीप्िततू। कूटस्थभासितो देहो धीस्यजीवेन भास्यत इति सदष्टन्वं स्थूसदेहस्प सामान्यतः कूटस्थमास्यत्वं विशेषतः भमातू- भास्यत्वं चोवपाद्य कुटस्थ र्दितनिर्विकारासङगनोदासी नबलभास्पत्वं घटयवस्प

बाधिक्यसिद्धिः । ३३९ सुघटमेवेतीष्टापत्तिवादिनं प्रति कूटस्थपदेनात्र विवक्षितं शोवितत्वंपदार्थ देहे- न्दिरियादिएक्तस्य जीवाभासभ्रमस्य या अधिष्ठान चितिः। सैषा कूटस्थात्र विवक्षितेति मबोध्य यावत्दृश्यरोपस्याधिष्ठानं तदुपलक्षितं दषातर बलेत्यद्वै- तवादिसिद्धान्तेन विरोधमनसंधाय। जगत्तदेकदेशारुयसमारोष्यस्य भेदतः । सत्त्वंपदार्थो मिन्नौ स्तो वस्तुनग्त्वेकता चिततेरित्युक्तत्वानात्र विरोध- गन्धोडपि ॥३ ॥ एवं तेरेव नाटकदीपे रीत्यन्तरेण साक्षिम्वरूपमुक्तमिति वदस्नत्सक्षिपतति- उक्त इत्यादितद्वृत्तेनैव- उक्तो नाटकदाप एष उत तेरात्यन्तरणाहमं भूपालं विषया-सदस्यनिचयान्तृद्धिं नटीमष्यनु। श्रोत्रादीनपि तालधारिण इहोद्यनृत्पशालाममे देहे दप इव प्रकाशयति यः साक्षी स आत्माऽदूयः ।।४ ।। तदेव रीत्यन्तरमाह। अहममित्यादिशेषण। अहममहंकारं भूपालं राजानम्। विषयान्शब्दादीन्, सदस्पेनि, सम्यसंधानित्यर्थः । ओ्रोव्रेति । कर्णादिकरणविशेषन्। तालेति। वाद्यबाइकान्। इह पत्यक्षे। उद्यदिति। देहे नुशरीरे। फलितमाह। दीप इवेतिमभृतिशेषेण ॥ ४ ॥ तत्रापि कश्चिन्मुमुक्ष: शङ्न इत्यवेक्ष्य तच्छङ्कामनुवदति-जीव इत्या- दिशलिन्या- जीवो नायं नापि चशोडस्ति साक्षी तावाभामी संमतो तत्र यस्मातू। जीव: शुद्धोऽसाविति व्यर्थमेव ब्रह्मापि स्यादीशमाक्षी तथात्वे।। योऽयं भारतीतीथें: कूटस्थनाटकदीपयोस्ततन्मुमुक्षुबीघ्ैकौपयकत्वेन तच्तत्म- क्रियामनुसृत्यैव स्वातन्त्र्येण स्वीययर्तिकिचिन्मताग्रहविरहे सत्यपि शोधिवत्वं- पदार्थाभिधः कूटस्थ एव साक्ष्युक्तोऽस्त्यसी जीवो न भवति नापि चेशोडस्ति । तत्र हेतुःतावित्यादिद्वितीयपादेन। यस्पाद्धेतोः त कूस्थद्वीपादी तद्ग्रन्थे। तौ उक्तजावेश्वरौ। आभासौ। जीवेशी आभासेन करोतीति श्रुतेः। चिदाभा- सरूपावेव। संमतौ भवत इति संबन्धः। एवं च आभासस्य सार्वाशिकमि- थ्याप्तिविम्बरूपत्वेन त्रेकालिकनिर्विकारचिद्रूनत्वमनुपपन्नमेवेति भावः। ननु एवमपि शुद्धः प्रत्यक्चिन्मात्रतवेन पश्चकोशेभ्यो विवेचितो जीव एव तत्र कूट- स्थपदेष्ट इत्यत्राऽडह। जीव इत्याद्युत्तरार्षेन। तत्र हेतुः । ब्रह्मापीत्यादिचर- मचरणेन। तथात्वे कूटस्थे जीवसाक्षित्वे सति ब्रल्मापीशसाक्षी स्यात् ॥५।

व्याख्यासंहिता-

अन्र चिन्सुखाचार्यास्तु अय साक्षी ब्रल्ैव न जीवो नापीश्वर इति समा-

इस्याशङ्काशालिनं कंचिदाहुबह्ैवैनं चित्सुखाचाचंवर्याः। !तक्षन्यायात्साक्षिताऽप्यस्य साक्ष्याद्रले यद्दद्भास्यतो भासकत्वम् ॥६।। जीवो नायमित्यादिपूर्वपद्ये साक्षिण एकस्या करिकयायामुपात्तत्वेनेहान्वादे शसस्तात् एनं साक्षिणं वलैवाऽडहुरित्यन्वयः। नच तथात्वे। अज्यावृत्तान- नुगतं वस्तु ब्रह्नेति भण्यते। ब्रह्मार्थो दुर्लमोऽत स्यातद्विनीये सति वस्तुनीति वार्तिकात्कथं ब्रल्मण: साक्ष्यापेक्ष साक्षित्वमिति वाच्यम्। यथा च तक्षोभेय- थेति पारपर्षन्यायादित्याह। तक्षन्यायादित्यादिना। अस्य ब्रह्मणः साक्ष्यात्- दश्यात्हेतोः साक्षिता द्रष्टनाऽवि यथा वास्या काष्ठस्य तक्षणं कुर्वस्तक्षा भवति तद्भावे तु शुद्ध एव यथ वा स्वपकाशं रत्नं घटादिमास्यसांनिनिध्याद्धासकं वद्भावे तु शुद्धमेव तददित्यर्थः ॥ ६ ॥ अन्ापि आशङ्गकमानं कंश्रिन्मुमुक्षं प्रति कौमुदीकदेवं समादध इत्यमिद्यत्ते

यदि स्वप्रभे साक्षिणि ब्रह्मतैव स्थिता तहिं तत्राऽऽवृतेः क्वा्यभावातू। कथं त्रो विमुक्तिरहभज्जीपराशेरिति ध्वान्तखञं जगौ कौमुदीक्रतू॥७ तत्रापि साक्षिणि। कापि करि्मिश्रिद्देशकलिपि। आवृत्ेराबरणस्थ । अभावात् हेतो: जीवराशर्जीवसंघस्थास्येत्यर्थः । विमुक्ति: कर्थ नोअभूत् । हिखधारणे। नैवाद्याप्यभवत् इत्यर्थः । शिष्ट नु स्पष्टमेव। ७॥

इंशस्य रूपान्तरमेव साक्षी जीवान्तरक्कः सुतरामसंङ्ग:। प्राज्ञाभिध: कारणताविहीनः अ्त्योभयोरप्यनुषक्ततोक्तः।।८।। कोऽसावित्यत्राऽडह। जीवेति। तथात्वे कर्तृत्वाद्यापतिरित्यत आह। सुत- रामित्यादिना। तथा क्वानुभवनीयस्तत्राऽह। पराज्ञेति। ननु एवं चेत् स्वप्नप- पश्चयुक्तकारणत्वावच्छिनस्य तस्य कथं साक्षित्वं स्यादित्यत्राऽह। कारण- तेति। बत्र हेतुं द्योतयति। श्त्येत्यादिशेषेण। तदथा परियया स्त्रिया संपरि- ष्वक्ते न बाहं किंचन वेद नान्तरमेवमेवायं पुरुषः प्राज्ञेन आत्पना संपरिष्वक्तो न बाहं किंचन वेद नान्तरम्। पराज्ञेनाऽडतनाऽन्वारूढ उत्सर्जन्यातीति श्त्या तथा साक्षी चेता इत्यादिश्रुत्या चोभयोरजविश्वरयोरपि तस्य अनुषक्ततोकत: संसष्टत्वकथनादित्यर्थः ॥८॥

पौद्धिक्यसिद्धिः । तत्ञापि आशङकमानं कंचिट्बुभुत्सुं वश्वशद्धिरेवमबोषयदित्याह-साक्षी- स्यादिशुतिमेव पठन्शालिन्या- साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्रेत्यादिश्जत्या ब्रह्मकोटिर्हि साक्षी। भूयादेवं जीवकोटि: कथं स इत्याशडकामच्छिनत्ततत्वशाद्धि: ।।९। तत्वेति। एतन्ामकग्रन्थकारः कश्षित्पाचीनाचार्य इत्यर्थः ।। ९ ।। ततूपकारमेव सदष्टान्तं स्पष्टयति-शक्तीत्यादीन्द्रवज्रया- शक्तीदमंशः किल शुक्तिकोटिरथापि रूप्येऽव्यवभाति यद्त्। तथैब साक्षी परमात्मकोटिरथापि जीवेऽि विभात्यसङ्ग:।।१. अवभाति इद रजतमिति तादात्म्याध्यासेन परिस्फुरतीत्पर्थः। ननु यावत्- दश्पेऽनुस्यूतत्वेन स्फूर्यमाण इदमंश एव क इति चेत्सत्यम्। सदेव सोम्पे- दमम आसीदिति तद्देदं वर्हि अव्याकतमासीदिति च श्त्येव कार्यकारणात्पक- मावत्दृश्यानुस्यृतत्वेनोक्ते: कक्षित् अविद्यापरिणाम एव वाच्यः। नचाना- दिसादिदृश्ययोः भुत्या क्वाप्पगणान् तदङनीकारे गौरवाच्च किं तत्सश्वे माव- मिति सापतम्। अन्बकारवद्बाधितानुभून्यन्यथानुपपत्तेरेव तत्र मानत्वात्। नापि, अहं वृत्ति रदंवृत्तिरित्यन्तःकरणं द्विया। विज्ञानं स्पादहवृत्तिरिदंवृत्तिः र्मनो भवेदित्यभियुक्तोक्तेमन एव स इति वाच्यम्। वृत्तेस्तत्परिणामे तद्विषषी-

तत्रापि पूर्ववदेव कस्पचित्मतिपित्सोः संशय केचिदेवमुनशमयन्तीत्याह- रछन्त इत्यादिशादूर्लविक्रीडितेन- दष्टान्तो विषमो यढत्र भवति व्याप्ः स शक्त्यादिषु प्रत्यक्षेष्विदमर्ज्ञ एष तृ चितिं व्वाप्तुं न श्ाद्धां क्षमः । साक्ष्यापेक्षतयेति विहवलधियं केऽप्याह्ुरेनं पुनः। स्वाविद्योपहितारमचिद्रसमतो नैवोक्तशाडनकाङनसू॥ ११ ॥ कुतः शुक्तीदमंशटृष्टान्तवैषम्यमित्यत्राऽऽह। यदित्यादिना। सः शकत्या- देरिदमंथः । एष साक्षी तु। अक्त्यादिवत् भ्रपाधिष्ठानीमू्वां श्द्धां चितिं व्याप्तु क्षमो न भवर्तीत्यन्वयः । कुतः इति चेत्तत्र हेतुः। साक्षयेति। निरुक्त- नैपम्परूपशङ्कादूषणम्। नैवास्तीति योजना ।। ११ ॥ वभापि कस्पचिन्मुमुक्षोः संदेहं तु केचिदाचार्याः मकारान्तरेणैव शमपन्ती- त्याह-एकेश्या दिसग्धरया-

वयाख्यासंहिता-

एकाविद्यामतेSसावपि भवति तथा स्यान्ततोऽन्यस्य दुख- प्रत्यक्षापान्तरित्याकुलितमतिमिमं प्राहरन्ये मुतीन्द्राः। जीवान्यं लिङ्गदेहैरुपहितमपि तत्मौक्ष्म्यवः स्वापकाले जीवं जीवं विभिन्नं शशिनयिव तदा जातसाखयानसत्यो ।१२: असावपि साक्ष्यपि तथा भववि एकाज्ञानोपहित एव भवनीत्यर्थः । ततः किं तदाह। स्यादित्याहिना। तत एकाज्ञानोपाहेनचित एव साक्षित्वान हतोरित्यर्थः। अन्यस्येतरस्य जीवस्य। दुःखन। सखदःखादेः साक्षिमा त्रवेसत्वाइविद्यैक्ये अन्तःकरणभदेन जीवभेदात् चैत्रीयदःखदमैत्र प्रत्यक्षापत्ति: स्यादिति संबन्धः । फलितमाह। इतीत्यादिना। इम निरुक्तजज्ञामं प्रति। एवमिममिति काका- क्षिगोलकन्यायेन साक्षिणमाहुरित्यत्रापि योज्यम। कीटृशमाहुरित्यपेक्षायां तं विशिनष्टि। जीवान्यमित्याद्यत्तराधन । लिङ्गेने। लिङ्गदहैरुपहितमन एव जीवान्यमित्यथः। उपाहतवििष्टयमदात् । यथा एकोडि स्फटिक: कुङकु- मकस्तूर्याद्युपहितत्वेन रक्तसिनादिपनी ति्भदाद्धिन्न एव भवति तद्वत् जाग्रदादौ भोगसांकर्यवारणार्थ जीवे जीवें पति विभिन्नम। पभे चकोरं तें तं प्रतिवि- भिन्नं शशिनामेव। स्वापेति। सुप्तावपि। वदिनि। लिङ्गन्शरीराणां संस्कारा- तमकसूक्ष्मरूपेणावस्थानान। तदा म्वापकाने। जनेति । संजातमुखानुभवार्थ विभिन्नमेव साक्षिणमाहुरिति पूर्वत्र संबन्धः। अत्र चन्द्रोपमये कस्यापि द्रष्टमे- दादेव भिन्नत्वं न वस्तुत इति व्यज्यंव ॥ १२ ॥। अथापि प्रकतशिष्य एव प्रतम्वाचार्ष प्रति श्रतिविरोधमेवोपन्यस्य स्वय- मेव तदुक्तसिद्धान्ते स्वधीधीव्यध्वननार्थ नन्ममाधानमपि स्मारणितुं परार्थयते- नन्वित्यादिहरिण्या -- ननु कथमसौ नानारूप: श्ृतावयमेकलो बत निगदितः साक्षी यस्मादिति व्यथितं प्रति। गुरुभिरधुना स्मार्य: सौरेश्वरः परमेश्वर- स्तमउपहितः साक्षी प्राक्तः पुरा य इहाद्यः ॥ १:॥ श्रुतौ। एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वभूतान्तरात्मा कर्माध्यक्ष: सर्वभूताधि वासः। साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्र इति ब्रलोपनिषद्याथर्वण इत्यर्थः। सौरे- शवरः श्रीमत्सुरेश्वराचार्यसंमतत्वेन प्राक्कमपश्चित इति मावत् ॥ १३ ॥ एवं शिष्यमेधावित्वमवधार्य संनुष्टः प्रकत एवाउडचार्यस्वत्सूचितसाक्षिस्वरू-

वाधेक्यमिद्धिः। ३४३

पमर्थदेवानुमोदयस्तत्कथनं सिद्धान्तलेशे किमिति न कनमिति शङ्कां व्यु स्याप्य समाधत्ते-सिद्धान्तलेश इत्पादीन्दवंशया- सिद्धान्तलेशे ननु दीक्षितैरयं कुतोऽत नोक्तसत्विति नैव शाङ््क्यम्। तैश्िवित्रदीपेरिततन्मतेश्वरः प्रोक्त: स एवेह मतो यतोऽसी ॥१४॥ असौ साक्षी ॥ १४ ॥ अथोक्तरीत्या शिष्याविकारवौरेयत्वन स्वयमेव श्रीमद्वार्तिककारसिद्धान्ते पागुक्तजीवेश्वरमतान्र्भाववत्सा क्षिमतान्तर्मवभवि अवबोधर्यंस्तमुखयति मनानी त्यादिशिखरिण्या- मतान्यन्तभविं ययरुदितजीवशवदिह यथा साक्षिण्यक्तान्यपि च कथये शृण्वयि तथा। षडप्यद्वुतात्मन्युपरमणमायान्ति हि यथा रहस्याच्छास्रांण स्फटतरमथाङ्गीकरु तथा ॥ १५ ॥ अथि शिष्य। इह प्रकृतवार्तिककारमते। उदितति। मागुक्त्वत्तदाचार्ये- प्जीवेशवादबदित्यर्थ:। षडपि एवत्सख्वान्यपि मनानि साक्षिणि उक्तानि अन्तर्माव पथा ययुस्था अहंत्वां पति कयये उपपादयामि। अतस्तं तत्

रहस्यात्तातर्यात हेतोरित्यर्थ:। यथा। षडि कणादगीतमन्यायद्वम्।सेश्वर- निरीधरमदेन पातक्चलकापिलाख्पसांख्यद्यम्, पूर्वात्तरमेदात् जैमिनीयबादरा- यणीयमीमांसाइयं पेवि बट्संख्याकन्यि पेदोपाङ़गीभूनानि शास्त्राणि। अद्ै- सेति। द्वतमिथ्यात्वोपलक्षिते बल्माैकय इत्पर्थः। हिरववारणे। उपोति। पर्यवसानमेव। रफटेि। सष्टतममर आयान्ति। वर्थेन। अथ उक्तश्रवणो शर्वम्। अङ्गीकुरु स्वानुभूविं नयेत्वर्थ: ।। १५ । एवं प्रतिज्ञते श्रीमद्वार्षिककारों के धरलक्षण साक्षिणि एव निरुक्तानां साक्षि- विषय कार्णा षण्जा मतानामन्तमाबकथने प्रथम भारतीतीर्थेष्स्य साक्षिणस्तन तमाह-य इत्याद्ीन्द्रवंशया- यो भारतीतीर्थनुनीश्वरैरिह कूटस्थसन्नाटकदीपयोरपि। कूटस्थ एवाभिहितोऽस्ति साक्षी सोऽप्यत्र मायोपहितेऽन्तरेति। अय भावः। ज्ञानोवहित आत्मा अज्ञानवाद्ात्म्यापन्नस्वविदाभासाविवे कादन्तर्यामी साक्षी जगत्कारणमिति च कथ्पते इति सिद्धान्तबिन्दी अज्ञान- श ्द्ष्टमायोपहितात्पन एवं वार्तिकमते साक्षित्वमुक्तमिति तु निर्विवादमेव ।

३४४ व्याख्या संहिता-

तघ रक्त: स्फटिक इति प्रतीतिविषयीभूतः संनिहितजपाकुसुमोपहितः स्वयंम- सङ्न्वेन शुद्धः स्फठिक एव यथा तथैव मायोपहित आत्मापि असङ्ग एव। तथान्तर्याम्यादियदवाच्यत्वं तूक्ताविवेक मूल कमेव स्फटिके रक्तपदवाच्यत्ववत्। एवं च कूटस्थः कुतो नासङनगत्वसाम्येन मायोपहित आत्मनि अन्तर्भूयादिति ॥१६॥ अथ चित्सुखा चार्येष्ट साक्ष्यपि बल्ाभिधोजान्तर्भवतत्याह-तत्त्वेत्याद्यार्यया- तत्त्वप्रदीपिकायां चित्सखगरुभिर्निरूपितः साक्षी। ब्रह्मैव सोऽपि तभसोपहितेऽस्मिन्नेति येन सापेक्षः॥ १७॥ यत्र हेतुः। येनेत्यादिना। साक्ष्यापेक्ष इत्यर्थ: । एवं च स्फटिके जपाकु- सुमर्सानिध्यवत् पकते तमआदिसाक्ष्यमेवोपाविरिति व्येयम् ॥१७।

अन्तर्भवत्यत्र न किं निरुक्करीत्येश्वरे साक्षिणि सर्वगेऽपि ।। ईशस्येश्वरस्य। आत्पनिष्ठि य आत्मनि तिष्ठतित्यादिश्रुवेरन्तर्यामित्वेनाsड- स्मश्दितजीवनिष्ठमित्यर्थः। एवादृशं रूपान्तर जन्यजगज्नन्माद्यभिन्निमितो पादानत्वोपहितरूपात् अन्यत् असंगोदासीनचिन्मात्रलक्षणं रूपं स्वरूपमिति यावत्। एवंचात्र तदन्तभार्वः सुघट एवत्याह। अन्तरित्याद्युत्तरार्धेन साक्षेपम् ।।१८॥ एवं च शुकदमंशवत्अिष्ठानाध्यस्तानुस्यूवचिद्रूप एव साक्षीति तवरश-

ऐतेन व्याख्यातो विज्ञेयसत्वत्त्वशद्धिकृत्पक्षः । अज्ञानोपधिपक्षस्तथैव लिङ्गोपहितपक्षः।। १९ ॥ असङ्गत्वसंभवादिति भावः ॥१९॥ एवं चामेक्षावन्मादङ्ममुक्षोरतीव लाभ इत्याह-एवं सतीत्यादिपहपिण्य एर्ष सत्यषि परमेश्वरः परोक्षो न स्यान्नाप्यहमुपलक्षिताऽप्यभूमा। तेनानुग्रह उदियादतीव मोहप्रध्वंसातूदवयविगमेखिलैकमत्यातू॥२-॥ परमेश्वरोऽपीति संबन्ध:। एवमहमुपलक्षितोऽ्हंकारोपलक्षित शोषितजीवोड ष्यभूमा विदाभासवादात्म्येन परिच्छिन्ोऽपि न स्यादित्यन्वयः। मोहेति। म्ल्मात्मैक्यविषयकमूलाज्ञानध्वंसाच्देवोरित्यर्थः, अपरं तु सरलमेव ।। २० ।। ननु एवंमषि साक्षिताया अपि साक्ष्यमतियोगित्वेन सिद्धान्ते बाबोडमिनव्

बोधैक्यसिद्धिः । ३४५ एव परं तु असौ निःसाक्षिक एव इत्यादि पूर्वमुपन्यस्तापनेस्वादवस्थपमेवेरपाश- डूक्य स्वयमेव तामनूद्य समुद्धरति-यदित्याद्िव सन्ततिलकय।- यच्छड्कितं वत पुरापि च साक्षितायां िःसाक्षिको भवति बाध इति त्वया ततू। तुच्छं यतश्वरमवृत्तिमते न बाध- स्तस्याः स तु द्वितयमात्रनिषेध आत्मा ।२१॥। चरमेति। अन्तिमममार्याऽहं ब्रह्मास्मीति साक्षान्कतिं विनेत्यर्थः । द्विव- यमान्रेति। स एष नेति नेत्यात्म्येत्याद्िश्रुवेः स्वाध्यस्तकार्यकारणात्मकसकल- दृश्यवायावधिभूताधिष्ठानत्वोषलक्षित इति यावत्। एतादृशः आत्मा अद्विती- यमत्यङ्मात्र एव भवर्तीत्येतत् ॥ २१।। ननु कथ बाधस्य भध्वंसात्मकभावरूपाद्वितात्मत्वनित्याशाङ्क्य मिथ्यार्थ- मवियोगिकमध्वंसस्यापि तधिष्ठानैकरूपत्वनिति कल्पितपतियोगिकमावाभावयो- रधिष्ठानैकसत्ताकत्वादिति सनिदर्शनमाह-अधिष्ठानेत्यादिमुजङ्गपयातेन- अधिष्ठानवोधात्तद्ज्ञानतज्जप्रणाशोऽत्र यो यः स तम्मात्ररूप: । प्रसिद्धौ हि रज्जूरगे कल्पितैकप्रयुक्तत्वतस्तेन दश्यस्य टकस: ॥२२॥ यो यः। अधिष्ठानेति। तद्ज्ञानेति। अधिष्ठानविषयक यदावरणं तथा सज्जं निरुक्तावरणैककार्यमखिलविक्षेप जातं च तयो: परुष्टो नाश: किंश्चिद- पि उपादानानवशेषस्वरूपो बाध एवत्यर्थः । एतेन सव्याप्तिकं पक्षताध्ययो- वौधनं ध्वॅन्यते । तन्माव्रेति। अविष्ठानत्वोपलक्षितचिन्मात्रत्वं मात्रजर्थः । अ- न्यथा भ्रभोपादानाज्ञानविषयतवेन तस्य कज्जलक्षालनन्यायापते: पुनस्वादवस्थय- मेव। एवादृशः। स तु कुतः क्ोति हेत्वाद्यपेक्षायां तदाह। रज्जरण हत्या- दिना। अत्र लोके प्सिद्ध एवास्तीत्यन्वयः। फलितमाह। तेनेत्यादिशेषेण २२॥ अथ वार्तिकेष्टेशे कर्तृत्वसार्वत्ये अपि पृष्छति। अन्येरपादिशार्द्लवि- कीडितेन- अन्याचार्यमतश्वरोऽन्तरभवत्प्रागुक्करीत्या यदा- श्रीमद्दार्तिककन्मतेश्वर इह स्यात्तार्है तत्निष्ठयोः। कर्तृत्वाखिलवित्त्वयारेपि तथाऽन्तर्भावसिद्धिर्न किं धर्ष्यन्तर्भवनाऽविनाभवनतस्ने के मतेडस्मिनगुरो॥ २३॥

थंः। के कीदृशे ॥ ३ ॥

३४६ व्याख्यासंहिता-

अथाऽडचोपं: शिष्यपार्थनया परितुष्टः श्रीमद्वार्तिककिष्टेशजगत्कर्तत्व- सार्वज्ये अपि संक्षेपेण तं प्रतिवोधयति-पदित्यादितद्वृत्तनैव- यत्सर्गाद्यनुकूलसज्यविषयं ज्ञानं किलाऽडविद्यकं यावद्धीगतवासनाप्रतिफलत्साक्षित्वमेवात्र ते। एवं चेह विशिष्ठमप्युपहितं ब्रह्मेश्वराख्यं जग- द्वेतुत्वेन तथोपलक्षितमपि स्यात्ततपदे वाच्यकम् ॥ २४ ॥

विश्वस्वरूप साद्यस्कसिद्धिदक्षमेताट्टयं सृज्यविषयं स्ष्ट्यार्थविषयकं ज्ञानमेवे स्पर्थः । आविद्यकम्। अविधैकहेतुकम। अत एव। यावदिति। सकलजी- वनुद्धिगतसंस्कारपतिविम्बायमानरूपं साक्षित्वमेव ते वार्तिकसमतेशनिष्ठतर्व- करतृत्वसर्वज्ञत्वे भवन इति योजना। ततः कि तदाह। एवं चेहेत्पाद्युत्तरार्वेन। इह वार्षिकसिद्धान्ते। जगदिति। जन्पाद्यम्येत्यादिन्यायोपपादितजन्यजगज्ज-

बलैव तथा उपलक्षिनमपि तत्ंदे तत्वरमस्यादिमहावाक्यीये। वाच्यकं वाच्या- र्थीभूनमेव स्थादिति संबन्वः ॥। २४ ।। मनु अत वार्तिकेष्टसाक्षिलक्षणेध्वरे जगदेतुलवेन विशिष्टे तथोपहिते वथो- पलक्षिते व कस्थ कस्य प्राचीनाचायस्य संमतत्वमस्तीति भवताऽत पूर्वसोके- न्तर्मावः पतिपादित हत्थाशङनं कमान् समादवानः पथमं जगच्वेतुत्वेन विशि- एमेव बल तत्पद्वाज्पेश इत्यमेदाभिव्यकत्यर्थ बुद्धिवृत्तिविनिर्गमवादिनां संक्षे-

अभेदसिद्धौ किल वृत्तिवादिभिमंते तदप्यत्र निमभ्रमस्ति ॥२५।। आदिपदेनामेदाभिव्यकत्यर्थवृत्तिवादिनः सर्वेऽपि तदनुयाषिनः पूर्वाचार्या: संमाहाः। तददवैत बल। विशिष्टमेव जगत्कारणत्वेनेत्यार्थिकम्। तादृशमीश्वर- स्वतत्पद्वाच्यत्वा्म्यीं विशिष्टमित्यर्थः। इषितं स्वीकृतमस्तीति योजना। किमर्थ ैस्तथाङ्गीकियत इत्यतस्तान्विशिनष्टि। अभेदेत्यादिना। किमतः पर्यवसि- तमिति चेतू तत्साक्षेप संक्षिपति स एव गूढाभिसंवि: सन्। मत इत्यादिशेषेण। ननु विश्वोन्भवस्थितिलयपकृतित्वमस्य चिद्धस्तुनी यदसहायपरित्रहस्य। तद्- णंनीयमुषलक्षणमेव कस्मादूबलेवि लक्ष्यपद्शकत्यविरोधहेतोः। इति संक्षेपशा-

३४७

शीरक रव जगज्जन्मादिनिमित्तामिन्नोपदानकारणत्वं ब्रह्मण उपलक्षणमेवो- कम्। अत्र तु त्वया तदादिमते तद्विशिष्टमेव पतिजानता जगद्देतुखे विशेष- णत्वमेवाभिमेयत इति कर्थ न विरोध इति चेन। विभिन्नविषयतवात्। तथाहि। तत्र तावत्जगज्जन्माद्यभिन्ननिमित्तोपदानकारणं जिज्ञास्यस्व बलण: एव लक्षणमुक्तमिति तु निर्विवादनेव। तद्यदि शवलस्पेश्वरस्था्यते चेत्। ब्रलमप- द शव्दित निरति शय बृद्धिध्वनितपरिच्छेदवय शन्यद्वंवात्मविषयक शब्द्रस्वारस्यमङ्ग प्ररुङग इति तस्यैव तद्दाच्यम्। तथ च तस्प निर्धमंकत्वान्निरुक्तलक्षणस्य तदुक्तमुपलणत्वं शाखाचन्द्रन्यायेनोचितमेव। अत एवोक्तं तवैवाग्रे। इत्थं जगत्कारणवादिवाक्यं समन्वितं बलणि तत्पदारथे। तल्लक्षणं तस्य तटस्थभूत- मानन्त्यसिद्धयै कथयत्यथोक्तमिति। अव्ाऽडननत्येति मयोजनकथनान्यथानुप- त्यैब पूर्वोदाहृतग्रन्थैकवाक्यतया लक्षे तत्पदार्थ इति बोष्यम्। मया तु अत् पूर्वश्ोके एवं चेत्याद्युनरार्घेन जगद्वेनुत्वेन विशिष्टं तथोपहितमपि तथोपल- क्षितमषि तत्पदे वाच्यकं तत्पदनिष्ठवाच्यार्थमृतमेवेश्वराख्यं बलेह वार्तिकाना- यांभिमतेश्वराभिध साक्षिण स्थादन्तर्भूतं भुयादिति तत्पदवाच्यार्थमतज्रयमुपभ्यस्य कमात्तद्विवरणार्थ त्रिश्लोकीय संक्षपेत्यादिना पणीता। तत्र संक्षेपशारीरमतेवि- द्यापतिविम्बस्येश्वरत्वाज्जगद्धेतुत्वेन विशिष्टत्वं तत्पदवाच्ये तस्पिल्वचितमेवेति दिक्। एवमग्रेऽप्यूसम॥२५॥ ननु भवत्वेवं जगत्कारणत्वविशिष्टव्यवस्था तथापि तदुपहिते कथं

विवरणादिऊतां मत आदरादुपहितं तद्भीसितमद्दयम। चिदुपरागकते तु समिच्छता स्वमतिवृत्तिमिहान्तरुपैति तत।। आदिनाऽन्येपि तदनुयायिग्रन्धकाराः । उपहितं जगद्वेतृत्वेनेत्यार्थिकम्। तदीश्वरचैतव्यम्। एवं च तत्पदीयवाच्यत्वं तत्र सूच्यते। लक्ष्यं तद्ीयं द्योत- मन्पुनर्विशिनष्टि। अद्धयमिति। कुतस्तेषामेवं तदीप्सितमिति शङ्कां शमपं- स्तान्विशिनाष्टि। चिदित्यादितृनीयपादेन किचिदधिकेन। पकतमाह। इहेत्पा- दिशेषेण ॥ २६ ।। अथाप्युपलक्षितपक्षः केषा विवक्षित इत्पाकाङक्षयां तासक्षिपति-अपी-

अप्येषामपलक्षितमावृत्यभिभूतये स्ववृत्तिज़षाम् । कारणमद्दयमन्तर्भूतं तदपीह विश्वरूपमते ॥ २७॥

३४८ व्याख्यासंहिता- एषां प्रागुकदृद्टिरृष्टिवादिनाम्। अद्दयं बरल्लापि कारणं जगत्कारणखेनो- पलक्षितं भवतीत्पर्थः। तत्रापि प्राग्वदेव हेतुः। आवृतीइत्यादिद्वितीयपादेन। आवरणमङ्गथमेव। स्वेवि। नैजबुद्धिवृत्तिनिर्गवेवािनामिति यावत् । फलि - तमाह। अन्तरित्यादिशेषेण। विश्वरूपेति । वार्तिककारसिद्धान्ते ॥ २७ ॥ अथ संक्षिष्य निरुकमवत्रयस्वारस्पं वालवुष्यनुम्रहार्थ पिण्डीकत्य कथ-

सवंज्ञात्मप्रकाशात्ममुखमतयुंग जीवसंज्ञे चिती स्त.

अन्त्ये जीवे न तौ द्वावपिहितपिहितो सुष्टिदृष्ट्यन्यथाऽहौ भेदाभावोपरागावृतिहृतिम तिवृत्तिप्रियास्तेऽन्र सर्वे ।।२८।। संक्षेपशारीरकाचार्यविवरणाचार्यादिसिद्धान्तयुगल इत्यर्थः। क्रमात् । चेतोडविधेति । अन्त:करणमूलाज्ञानोपाधित्वादित्यर्थः। जीवसंज्ञे चिती। स्तो भवतः । अम्तःकरणपतिविम्बितं चैतन्यं जीवः संक्षेपशारीरक आचार्यमवे भवति। अविद्यापतिबिम्बितं चैतव्यं जीव इति विवरणाचार्यमते भवतीति पावत्। अन्नोक्तमतद्वितयमध्ये। आद्येति। संक्षेपशारीरपक्षे। बहणा जगदधि- धानीभूतचैतन्येन। विषयेति। घटादिममेयप्रकाशनम्। चक्षुरादिनिर्गतघटाद्या-

भेदान्द्रवतीति भावः । अन्त्ये विवरणमते। जीवेन। तस्थैवाविद्यापतिबिम्बि-

रागाभिवसंबन्धार्थ स्वीकावृद्धिवृत्तिद्वारैव संपद्यत इत्यर्थः। नन्वेवमप्यावरण- भडूगार्थपृत्तिपक्षोऽवशिष्ट इन्यत आह। तौ द्वावित्यादिना। तौ जीवावपि। अपिहितेति। अविद्यानावृत्तावृतत्वभेदान द्वौ द्विमकारौ भवतः। अत एव। सृष्टीत्यादि। सष्ट्यनुसारिणी दृष्टिर्वुद्धिवृत्तिस्ततोऽ्पथा दृष्टि्तुद्धिवृत्तिरेव स्मादिवद्या सुष्टिः प्रपश्चरचना तयोरहौं योग्यावित्पर्थः। तत्राऽद्यपक्षे निरु- काचार्षद्याभिमते जीवाऽनावृत एवेति तत्राभेदाभिव्कत्यादिवृत्तिमयोजनमुक्तमेव। अम्त्ये तु दृष्टिसृष्टियादिमतेऽविद्यावृतजीवस्येव मनोद्वारा तत्कल्पितजगदबिष्ठा- नश्वास्त तावदावृत एवेति तज्रैव स्वामिकपमाणपरपेयादिवतुष्पुटव्यवहारवत्तदा- वरणभङ्गार्थमेव नृद्धिवृत्तिनिरगमाङ्गीकार इति निष्कर्षः । निगमयति। मेदेत्यादिचरमचरणेन। मेदाभावोऽमेदाभिन्पक्ति। उपरागभिदुपरागः। आवृति- इति:, आवरणमङ्गग:। एतदर्थ या मंतिवृत्तिर्यृद्धिवृत्तिः त्ा पिषा कपादभिमता

३४९

पेषां ते तथेत्यर्थः । क्रमेण ते सन्तीति संबन्धः। तदक्तमद्वैतसिद्धौ प्रतिकर्मव्य- वस्थां प्रकृत्य। तत्र जीवचैतन्यमविद्योपाधिकं सत्सवंगतमन्त:करणोपाधिक सत्वरिच्छिन्मिति मतह्यम्। तथ्ाउडये विषयमकाशकं जीवचैतन्यं द्वितीये बह्म चैतन्यम् आधयपक्षेि जीवचैतन्यमविद्यानावृतमावृतं च। तत्राऽडद्ये वृत्ति- जीवचैतन्यस्य विषयोपरागार्था। दविनीये स्वावरणाभिभवार्था। परिच्छिन्नत्व- पक्षे तु जीव चैतन्यस्य विषयपकाशकतदधिठानचैतन्यामेदािव्यक्यर्था। अना- वृत्वपक्षेऽप्यनावृतं सवगतमपि जीवचैतन्यं तत्तदाकारवत्थैवापरपते नतु विषयै- रसंगत्वात्। यथा गोत्वं सर्वगनमपि सास्नादिमव्दकत्याअभव्यज्वते नतु केसरा- दिमव्द्यकत्या। यथा वा प्रदीपपमा आकाशगन्वरसादिव्याविन्या तानपकाशयन्ती रूपसंसर्गितया रूपमेव प्रकाशयति वद्त्। केंवलाग्न्यदासस्याप्यय:पिण्डादि-

तन्यपकाश्यत्वं मुक्तमिदि। विस्तरस्त ववैवानुसंधेय इनि। सिद्धान्तविन्दाव प्यु कमस्मिनेव पकरणे। अभ्र प बस्पिन्पक्षऽन्तःकरणावच्छिन्नो जीवो परिंमिश्ष

विषषगतचैतन्यावरणमक्तणार्था प अन्वःकरणवृतिः। यस्पिक्ष पक्षेववद्यावच्छनः सरगनो जीव आधुतः तह्मिनक्षे जीवस्यैय जगदुपादानतवेन सर्वसंबद्धत्वादा- वरणभङ्गार्था वृत्तिरिति विषेक इति। अधिकं त् अवेतद्ीकायां न्यायरत्ना-

उपसंहरति-इतीत्याद्यार्थया- इति सपभिमंतेस्ते साक्यात्माऽप्यद्वयोऽखिलैकरसान्। कथितो गोदावर्याः सपसांतामिरम्बुपूर इव ॥ २९॥ ॥। इवि वाक्षिस्वरूपनिरूपणाद्युपपत्तिः ।।

अये शिष्य। ते तब। इति निरुक्तपकारेण। मया ॥ अखिलेति। भा- वपधानोऽयं निर्देशः सर्वपूर्वाचार्यैकरस्पादित्यर्थः । पक्षे। अखिलेषु कश्यपा- दिपार्थनया तत्तलाम्ना विर्यातेषु सप्तमवाहेषु एकोडद्वितीय एतादृशो यो

कैकरूप्यादिति यावतृ। सप्भि: सप्संख्पाकैः। मतैरवान्तरमक्रियासिद्धान्तैः। साक्षी चिन्मानतवेन साक्षात्तकळदृश्पप्रकाशकः । एतादृशोऽपि। आत्मा प्र- रपक्। अद्वयः । अद्वैतनिन्मान: । कथित: समुपदिषोडस्तीवि संबन्धः। तत्रा-

३५० व्याख्यासंहिता- नुरूपमुपमानमाह। गोदत्यादिशेषेण। एतेनात्र शचित्वतरसत्वनिर्मलत्वसर्वेष्- मदत्वसरलत्वससंजीवनकारणत्वादि द्योत्यते ।। २९ ।।. ॥ इति श्री० अद्वैतात्मपबोधी यपथमपरिच्छेदे साक्षिस्परूपर्नरूपण- धुपपततिः ।। १२ ॥। अथासौ परुत एव शिष्य: श्रीगुरुणा एवं साक्षिनिरूपणं कतमाकर्ण्य श्रीमद्वार्तिककारसिद्धान्तैकसिद्ध तनस्वरूपमन्द्य तत्स्वारस्याविष्करणार्थ तत्र वंशयानस्तमेव शरणीकुर्वाणः परमकरुणवशादेवमेवमोह संदिहा नं कंचिज्जिज्ञासुं मति समादधर्वा केर्षाचित्पाचीनाचार्षाणां सिद्धान्तानुवादेन प्रबोध्यते इत्याह- अज्ञानेत्यादिशार्दूलविक्ीडितेन- अज्ञानोपहितात्मनः सह निजाज्ञानेन नाढात्म्यभा- गाभासाविवृताहि साक्षिण इहाविद्याऽऽवृतत्वात्कथम्। अज्ञानाद्यवभामकत्वमिति भा: श्रीमद्गुरी छिन्धि नः शाङ्कामित्यपसप्माह स तु तं केऽप्याह्गुरत्रेति च ॥ १ ॥ इतीति। निरुक्ताम्यर्थनापूर्वकम। उपेति। यथाविधि शरणागनमित्यर्थः। शिषट तु स्पष्टमेव ॥ १ ॥ किमाहुरित्यपेक्षायां तत्संक्षिपनि-अज्ञानादिकमित्याद्यार्यया- अज्ञानादिकमखिलं प्रागुदितं साक्षिभास्यमेवेह। स्वावृतभास्यं नियतं गहवदृपि मेघपटलमिव ॥ २॥ स्वावृतेति। स्वेन अज्ञानादिना आवृत अच्छादितो यः साक्षी तेन भा- स्पते प्रकाश्यत इति तनथा। नियतं निर्णीमेवास्तीत्यर्थः। तत्र दृष्टान्तं रप- ष्टर्यत। राहुवदिति। राहोस्तमोरुपत्वात्कर्थं स्व्विरोविचन्द्राद्याच्छादकत्वमि- स्पपरितोषे निदर्शनान्तरमाह। अपीत्यादिशेषेग। अपिः समुच्चये। निरु- कापरितोषमूलानतरं तु। छादयत्यर्कभिन्दुर्विधुं भूमिभेति ज्यौतिष्मँपि ॥ २ ॥ तत्रापि कश्चित् प्रेक्ष.वान्मुमुक्षः शङकते-नन्वित्यादिसग्वरया- नन्वज्ञानादिदृश्य किमिति निगदितं साक्षिभास्यत्वमस्मि- न्किं भूयात्तन्न चेत्स्यान्न च तदपि भवेदावृतं चोति वाच्यमू।

रेवं चंहैतदर्थादिति न परमतं राहुदृष्ान्ततो यत् ॥ ३ ॥ तत्साक्षिमास्यत्वम्। यद्यज्ञानाहंकारादि साक्षिभास्यं न स्थात् चेतताई तद- पि आवृव स्यात् इति न क वाच्यम्। कुत इति चेतूतत्र हेतुमाह। तस्मि-

वौधेक्यमिद्विः। ३५१

चित्यादितृतीयपादन। फलितमाह। एवं चेत्यादिना। इह संसारे। एतदवि-

दर्शनान्यथानुपपत्तेरित्यर्थः। इति हेतोः। राहुदृष्न्ततः । यत् । स्वभावेनाज्ञा- नाहंकारादेः स्वावृतभास्यत्वम्। परेति। स्वभाववादिसंमतम्। तन्नेत्यन्वयः।।३।। निगमयति-गहोरित्याद्यार्थथा- राहोर्यथा स्वभावः स्वावृतभास्यत्वमेवमत्रापि। इति पृच्छन्तं केचित्प्रोचुस्तस्याऽऽवृति तदितरत्र ॥४ ॥ अत्रापि अज्ञानाहंकारादावि साक्षिमास्ये आवरणाभावः स्वभाव एवं। सतः किं तदाह। इतीति। इति सार्वपद्येन। पृ्छन्तं मश्नं कुर्वन्तं मुमुक्षं म- तीत्पर्थः। केचित्, पूर्वाचार्याः। तस्य नाक्षिणः। आवृततिमावरणम्। तदि- तरत्र प्रागुक्तसाक्षिमास्यभिन्नवस्तुनयेव । म्रोचु: कथयामासुरिति सबन्धः। एवं च न काउप्यनुपपत्तिरित्या कूलम ।४ ॥। तत्रापि आक्षिप्य समाधत्ते-नन्वित्याद्याजात्या- नन्वेवमन्तःकरणेऽस्त्यनावृतः साक्षी तदाऽस्मिन्सखताऽपि भायात्। मैवं यतो वृत्तिविरामकाले भात्यव तृतिस्तु मितत्वतो न ।।५।। तदा स्वैकभास्पावच्छेदेनोक्तानावृनयक्ष इत्यर्थः । अस्मिन्प्रकते साक्षिणि। सुखताऽपि सुखस्याउत्मरूपत्वेन तत्र पतिबन्वाभावात्ततस्वरूपताि भायात्प- रिस्फुरेद्वित्यापततिरिति योजना। इष्टापत्या परिहरति। मैवमिति। तत्र हेतुः । पत इत्यादिना। नन्वेवं तर्हि सर्वेषां जीवानां निरङ्कुशतृत्तिः कुतो न संपद्यत इत्यव आह। तृप्तिस्त्विति। मितत्वतः, अनलत्वभ्रमलक्षणदेहादिपरिच्छिन्नव- स्तुवादात्म्याध्यासादेवेति यावत् ॥५॥

साक्ष्यानन्दे ननु भवति को वाऽपकर्षोद्वितीयात् ब्रह्मानन्दाक्किम बत गवाक्षोष्णवत्फल्गुतैव । किंवा विक्षेपवशत इहास्पष्टतादीपकाने- बातेनेवोभयमपि न यत्निर्गणत्वास्त तस्य ॥ ६॥ ननु साक्ष्यानन्दे विषये को वाऽपकर्षो भवेत् यद्दशान्तप्तिर्नेति भागुक्म् । किमृ। अद्वितीयाद्बलानन्दात्तदपेक्षयेत्यर्थः। वतेति खेदे। गवाक्षेति। गवा- क्षागतसौरातपवित्पर्थ: । फल्गुतैव स्वल्पपरिमाणवैव। किंवा। विक्षेषेति।

६५२ व्यास्यामंहिता- इहान्त:करणे। वातेन। दपति। अस्पष्टता। अस्फुटताडस्वि। इति विकल्प- द्वयं विधाय निराकरोति। उभयमपीत्यादिना ॥६॥

केवल्यैकान्वयिन इह नो वे विशेषस्य वां शक्यत्वं यत्सततसमतादे वैभड्प्रसङ्ग:॥७॥ साकल्येनेति: संपूर्णत्वेन । अनवरतेति। अद्वैतानन्दस्पेत्यार्थिकम् । अख्व- ण्डपरिस्फरणाभावोऽपि साक्ष्यानन्देपकर्ष इःपवि नी नैव युज्यत इत्यध्याहृत्य योज्यम्। कुत इति चेत हेतुः। पहित्यादिनः। घदष्माद्धेमो., निरतिशयेति। कालत्रयातिशदशन्यमन एव सदबावितमेवाहशां यत्सीरूयमाम्मसुखं नस्मादित्य- र्थंः। ईहमूरान्द्रानाचचिनमातरातमस्फुरणादिति वापत्। वहावववातमनि। केवल्ये- ति। मोक्षैकानुस्थूतस्थेत्यर्थः। एताटशस्य : विशेषस्य अतंभवाच्च। नित्यम्। कालत्रथेऽपि। विशेषस्थ वकुं शक्यत्वं नो वे नैवास्तीत्यम्ययः । तत्र हेतु: । यदित्यादिशेषेण: मधस्वाद्धेतोः । सततेति। आदिना कूटस्थत्वनिर्विका- रत्वादि।। ७ ॥ अथ समावत्े -- इत्थमित्यादिना तद्वृत्तेनेव कंचिद्बुभसुं पति केाचिदा- चार्याणा वचनानुवादेन- इत्थं कंचिद्विकलमनसं प्राहुरद्वैतविद्या- चार्याश्रन्द्रप्रतिकतिरिहादर्शमालिन्यराशेः। अध्यासेन स्फुरति मलिना तद्देवात्र साक्षि- ण्याकैवल्यं सुक्कतवशधीतारतम्येडल्पसौरामू ।।८ । मतिकृति: प्रतिविम्1८। एवमप्यत्र कस्यचिन्मुमुक्षो: शङ्कां व्युद्धाव्य तत्ममाधानमपि केर्षाचिदा- पार्याणां युक्त्याअभिवत्ते-ननु इत्पारिहिण्या- ननु सकतजा चेतोवचति: सुसाऊकतिरञ्रसा भवतु विषमा साक्षी कस्मान्र भाति सुखोदधिः । इति विभनसं केचित्प्रोच: सखांश इहाऽडवृत: सितक रगतौष्ण्याभो नान्यश्विदादि्कपायिना ।। ९ ।। अयं स्वरूपभासा साक्षातमखाकृतिः स्वात्मसुखाकारेण परिणामानेति वा पद्।औपाधिके सुखां रामाज्रावरणे दष्टान्तं सपषयति। सिवेत्यादिना। वदुरं

बोधक्यसिद्धिः।

स्वात्मानुभवादशें। यथा हिमायुः खलु तैजसोवि प्रकाशकत्वाचाहि तत्मका- : शम्। उपाधिराच्छाद्यतीति दृष्ट तद्ष्णता पिहितूेन परमातमनो या नाच्छादयते सा हुरजीव्यभावात्। आनन्दमाच्छाद्यवीव माया वन्नाशने तत्त्वमसीति वाक्यमिति ॥o.। ननु एवसप सुकनरार वनरवाम्ु सुखं तदन्यकूट थात्मसुखं तदाव- रणादिकं च गौखदवतन्त्का आह -वृश्ना शार्दलवकडितेन- वृत्त्या निर्मलथाऽन्तरेकमुखयाऽडननभन: स्फट

प्रत्यूषादिष भास्करस्य किरणाविर्भाषन:े: प्रभा- न्ुना क्यमवेक्ष्यतेऽत्र तिमरच्छित्तारतम्वैर्यथा॥१॥ दृष्टेवि च्छेदः। तिनिरेति।अन्वक्ा व्वंसवारतम्वैरित्यर्थः ।१। एवमपि गुढ भिसवि: सुषमयाद्यवस्थानुमूनाहंकारविवयकम्मृतिः साक्षिणा कदमु, पचेन। स्मृवोर्ि नष्टानुनुवितक करजन्यत्वरय सरवतवतत्वादहकारविषय- कवृत्पतमकानुमवामावेन तनारा संभवात् साक्षिरूपस्य तद्नुमवस्थ तु नित्य- सतरा-र्विकारकूट त्थरूपवेन विना शपयुक संसकारा सनवासेन दज्जन्यम्मवेर्देरा-

नन्वस्वाप्स सुखमहनथ स्वन्नकालेऽहनासं

एवं याऽत्र स्मृतिरुदयते साक्षिभास्थडइमाद सा युक्ता स्यात्कथमायं गुरी यत्रहतस्तदीयः ॥११ । अहमादावहंकारादौ विबये: आदिनाऽन्यदृषि यत्ताक्षिनातयमवर्थ,Sज्ा मादि मृतिविषनीमुव तद्याह।॥११॥ तदषोपपादयति-सिद्धान्त इत्नादिलग्वरया निह्नसाित्यन्तेन- सिद्धान्ते नष्टबोधानुपमरमहासुद्षनरूनेतरस्य संस्कारस्यानिरुक्ते: स तृ न कथनति ्वमे साक्षिण स्थान्। नित्यत्वादुच्यतेऽत्राकलय स त यथा संभितो ध्यादिवच्या यद्यत्संदयातये तद्विषयकममितता संस्क्ृति सैव धत्ते ॥१२॥ अत्र अव्याकवे जगत्ससे छान्दग्यो क्वटवानोपमाव्यावृत्त्वर्थननुनमे- स्पादि। समाधने। उच्पते इत्यादिशेषेण ॥ स साक्षी तु। यथा। "्वादीति। ४५

३५४ व्याख्यासंहिता-

आढिना तूलाज्ञानवृत्तिः । संमितोऽ्वच्छिन्ः सन्नित्यर्थः । यत् यत् वस्तु। संद्योतयेत्साक्षात्रम्परया वा प्रकाशयेत्। तद्विषयकेति। तद्विषयकज्ञातवा- संस्कारमिति यातत्। सैव वृत्तिरेव घत्त इति संबन्व: ॥ १२॥ एतत्समाधानमपि कश्िन्मुमुक्षुः प्रतिक्षिपति-यदाकारेत्यादिशिख रे्या- यदाकारा वृत्तिर्भवति नियतं तद्विषयको भवेतूसंस्कारोऽत्रेति बत सरणिर्नेव सुघठा।

स्थितेस्तन्नो तस्याः स किल न ततस्तत्स्मृतिरपि ॥१३॥ तदुपपादयति। नेत्याद्युत्तरर्वन। अभिमाति संपतिम्। वृत्याकारा एवादशी अन्याऽि वृत्तिर्न इता नैव प्राप्तत्यन्वयः। ततरापि हेुः। अनवस्थितेरनववेरि- त्यर्थः : फलिितमाह। तदित्वादिशेषेण। तत्तक्म त् कारणात् तस्या: वृतेः। सकागात्स संस्कारः। नो किल नैव संभवतीति याबत्। अब कि तदाह। न तत इत्यादि। ततः संसकाराभावान्। तत्स्मृतिरपि नैवेति पाग्वत् ॥१३ ।। तत्रापि कश्षिन्मुमुक्षः शङ्कते। नन्वेवमपीत्मादीन्द्रवजया- नन्वेवमप्य्ति न सव्यवस्था यज्ज्ञानता वततिगता न मुख्या। तत्संस्कतिः स्यादवन स्व्रल्वमखया तनः रमृ.तेः स्यादृपि तादृगेव ॥१४॥ तत्र हेतुः। यदित्वादित्रिपाद्या। सत्यं ज्ञानमित्यादिश्रेः कूटस्थवलण्येव नित्यस्वपकाशत्वेन मुख्यज्ञानत्वं तत्पतिबिम्बपरम्परया बुद्धिवृत्तौ ज्ञानतवं तु गौणमेव। तेन तलनागजन्यः संस्कारोजी गौण एक। ततस्वज्जा स्मृतिरपि तादग्योणवे पन्चयः। एव पूर्वदेडक रम्प चितवुतििसेवालकत्वेन तदाकार- वृक्टनरेनवम्पा सेस्तत् रकरदिव्हग स्मृन्यमाव इत्युक्तकं तदनुभवविरोवान्नेव कु4वरथर्र किंपु ज्ञनरवैव मुखवत्वेने तत्तस्करदेरेवि तथात्नेव युक्क भव- सीवि भाव: ॥ ९४॥ एवं पूवः क्षे पास्ते पागदेव सपावत्ते-ती पादिनाडिन्या- इत्यन् ग्धं भारगितीर्थ र्य: प्राहुवृत्या गोचराक्ारयव। मार्कं तत्त्य: साक्षपपि ध्वं भिर्त त्येवं संसकारत्स्मृतिः संगतेति॥१५।। गोचरो विषय: । तत्स्यस्तत्तद्वृत्यवच्छिन्न इत्यर्थ: । ध्वंसपित्यादि। शिरवी ध्वम्त इत्यादिवचिन्मात्रे साक्षित्वं हि साक्ष्यनिरूपितमेव। तत् यि प्रक्ते वृत्यात्मकं नष्टं चेत्सोऽपि साक्षी नष्ट इत्युप चर्यते। तथा चान्त:करणादी

३५५

वृश्युपादाने सूक्ष्मतयाऽवस्थानलक्षणसंस्कारसंभवातस्मृतिसंभवः समचित वेति भाव: ।। १५॥ अश्ापि संदिहान: कश्विज्जिज्ञामुः पूर्व सिद्धान्तविन्द्वादिसंमतं प्रमा्ञा-

चश्षुद्वांग घटादीन्कलयति मनसो वृततिरत्र स्वदेह- व्याने भागे तु या चित्प्र तफलति भवेन्मा प्रमाता च कतां। चक्षुस्तद्वोघरान्तगंतसरलतरतद्विभागे तु मा स्या- च्छास्ते मानं किया च प्रमितिरपि तथा गोचराकारभागे॥१:॥ कलयनि जानाति। चक्षमदचरेत्यादि॥ चक्षुस्तद्विषयमध्यगतातिनरलद पठायमानचक्षुरवृत्तिविशिष्टबृ्धिवृत्ति विभाग इन्यर्थ: । सा प्रतिबबिभ्बितचित् । वथैवम्। गोचरेति। विषवाकारतदंश इति यावन। प्रमितिरपि॥ १६॥ तस्पेति --

स्यादस्यास्तु प्रमेयं किल विषयगतं ब्रह्मचतन्यमेव। अज्ञात चेत्देव प्रामेतिफलमिति ज्ञातमेवोच्यतेऽतः पञ्चाप्येते न साक्षी विरुतिभजनतस्तस्य कौटस्थ्यतश्र॥१७।

वि पूर्वेणान्वयः। फललिनमाह। अत इत्यािशेषेण। एते निरुक्तकतादय: पश्चापि साक्षी न। तत्र हेतुः । विकृतीत्यादि ॥ १७॥ भवत्वेवं तेन परुते किमित्यत आह-एवं चेत्यादिवसन्ततिलक्रया- एवं च संस्कृतिभवस्मृतिसिद्धयेऽपि साक्षी कथं ननु मतिप्रतिबिम्ब एष्य: । इत्याकुलं प्रतिसमादधिरेSपरेSसावज्ञानवृत्तिजनितः स्मरणस्य हेतु: १८ अथं भाव:। पूर्वोक्ता हंकारादिवृत्ति साक्षी त्े ी त्ाि्पक्रिक या तावदेवं सत्यनुचितैव। वृत्तिनाशे नाशस्य स्वकीयतत्प्तिबिम्बत्वमन्तराऽनुपपन्न-

असौ संस्कारः । अज्ञानेति । अज्ञानवृत्तिनाशजन्य इन्यर्थः ॥ १८ ॥

व्युस्थाने त्वहम: सखस्य च यथा स्पृत्यैतदा स्वीक्ता विद्यावृत्तिरिहापि मैव न कृतो हेतृः स्मृतेः साधने।

३५६ व्याख्यासंहिता-

अन्यज्ञानवति क्षणेऽपि तमसो वृतेः परं संभवा द्वारावाहिक कालिकाहमि न किं भूंयात्स्मृतेर्युंक्तता ॥ १९॥ सुपे: सकाशादित्यार्थिक। अहमोऽहंकारस्व। स्मृत्यै सुखमहमस्वाप्स मिति रमृत्युपपत्या इत्पर्थः। तदा सुप्ति काले। सीकता विवरणाचार्येरङ्ग कृनेति रिद्धान्तवेन्द्वादौ प्रमिद्धमवेति भावः। ननु भवत्वव सुषप्ी अपरघटादिविष- यकज्ञानाभावादुक्तमृ युपपन्यर्थमज्ञानवृत्तिखीकतृतिः परंतूदाहतजा ग्रदादिकालि- वकान्ताऽडलिइनादिजन्यसुख मृन्यापादिताहंकारस्मृत्ये कथमसौ उपपद्यनेति-

रषेन। निरुकजाय्दादिक हंकार!िस्मृत्यन्यथानुपपत्तेरित्याशयः। उक्कन्यायं धारावाहिका हकानाि मृतावपि अतिदिशति। धारावाहि केत्यादिगेषेण। एतें-

तत्रापि मर्तान्तरानुपपत्ति व्युद्धाव्य-समावत्ते। येषामित्यादिमहर्षिण्य- येषां नो भवति सपतिकालिकी माऽविद्यावततिरपि मुखावमर्शनार्थम। तेषां स्यात्कथमहमः म्मृतिः सयुक्ता प्रागुक्तेत्यतिविकलं जग: परे तु । न सुषुप्तगविज्ञानं नाज्ञसिषमिति स्मृनिः । काला द्यव्पवद्यानत्वातूनसातम-

किं समाधानं जगरित्यन आह-अनित्वादिहरिण्या- अहमिति नो वृतिर्नव प्रमाऽकरणान्मनो न च परि ते तःहक्नस्मादपास्तिसनेव सा। न च कथमियं साहं श्रीमानिति र्मृनिरुच्यते यदिह खल सा मत्ता नात्रे स्मृतिम; न वाउहमि ॥२१॥ अहपित्यहंकाराकारा मनेवृत्ति: प्रमा नैवर भवति। कुनः । अकरणात्तस्पा: पश्यक्षादिपमाणजन्यत्वादित्यर्थः । नव वत्र मनः करणमिति सापतम्। ताट- क्परिणते: अहमित्याकरेण मनस एव परिणामादिति यावत्। नहि परिणा- म्युपादाने दध्यादेः करणत्वं दृश्यते। एवं तर्हि किंरूपाऽसावित्यत आह। तस्मादिना। साऽहमिति मनोवृत्तिः। उपास्तीति। मनो बल्नेत्युपासीतेत्यादि- विधिजन्या मना बलत्ववुद्धिवत्अ्रमनमाविल्िक्षणैवास्तीति संबन्धः । तत्राप्पा- शङ्क्प समावन्ते। न चेत्याद्युत्तरार्घेन। यद्यहमितिवृत्तेरुपास्तिसाम्यं वहि साहं मो दरिद्र आसं सोहमद्य श्रीमानिति स्मृतिः कथमुच्यत इति न च नैव

पीधेक्यमिद्धि: १५७

शाङ्गक्यम्। यत इह सा सत्तामात्रे एव स्मृतिः। नतु अहम्पस्वीवि योजना ॥ २१॥ तत्स कश्िन जिज्ञमुः रडगे-पमानेत्यादिना पश्चचामरेण- प्रमाणवस्तुतन्त्र ताह् नेवििपयत्नयो

तमोहमादिगोचग तु वतिरस्त मा कर्थ हृद़ाउपे चन्द्रियत्वत:ऽ वम्तमानतत्रता ॥ २२॥ हानर्विरह: अन्तरेति। मनसक ४ २२ 8 अवपि पागदेव मावन-इसीस ा इनि मंशयिनं गरज्जगु पर एपा नितिरत मानमी। मन इन्द्रिपमय वृकजा वहराम्य तथ परभवः ॥२३। गद्ा आवाउ: इि भगजनग: गववरु पया स्यातथा बषा- पिर व६4जर्म सुचिनम्। तदेष अहामेत्डिकूता : नमु यदि मन्सी ने रह एिनि वे व सर्धावच्छेदेन दश ग. एवं व श्रोतादि तु दारमानमे- ho

वन। अ: । में गङडन्ते- -त्वाययु क्यृत्तेनैव -- ननु नदमूपि प्रशस्थते तमसो नो यदिदं घिया क्षयः। *दि सोडस्ति न क्ा.क्तरूप्यमप्यवमायादिह केचिद्चिरे।२४।। तत्रान्थथानुप्पतति प्रमाणपति यदित्यादिना। यदि वासयाीदमर्यविष-

तशुक्तिनमित्या रजतश्रम एव न स्पादित्यर्थः । अत्र किं समाधानमतस्वदस- वास्थति। इहेरपादिना शेषेष ॥। २४ ॥ कि मूचिर इत्यत आह-इदर्म शेत्यादियालमारिण्या- इदमंशपिधानकेऽन्र साक्षादिदमाकारधिया गतेऽपि मोहे। स तु शुक्तिमुखांशगोडस्ति तेन स्फटमेको रजतादिविभयमोडमृतू॥ अत्र इद रजनमित्यादिभ्मस्थले। इदमशेि। साक्षातू हृद्माकारपृष्या। मोहे अज्ञाने गते सत्यपीिवर्थ:। स तु मोहस्तु। अकीति। याक्त्वाधविताने

१५८ व्याख्यासंहिता-

विषयनासंबन्सेन विद्यमानोऽस्ति। तेन एक इद रजतमितदि्मशेन सह ताद़ा- हम्यमाप हत्यर्थः। स्फुट रजतादिविभ्रमोऽभूदित्यन्वयः। आदिना रज्जूर- गादि: ।। २५ । फलितमाह। इत्येवेत्यादन्द्रिवत्तया- इत्येव विभ्रान्तिषु भासमान आधार एवेह सदेदमंशः। मतोऽस्त्यधिष्ठानतयैव श्ाक्त्यादयंशः सकार्यंस्वविमोहगोचरः ॥२६॥ नन्विदमंशस्पाSडधारत्वे किं मानमित्यत आह। मतोडस्तीति। संक्षेपशारी- रकारादीनामिति शेष:। एवं तर्हि रजताद्यभ्यासस्य किमधिष्ठानमत्राऽह। अविष्ानतयैवेत्यादिना। ननु किमिष्ठानतमित्याङ्कक्षां क्षायंस्तं विशिनाि। तकार्पेति। कार्य रजतादि तेन सहित एतादशो यः स्वविषयकः शक्त्यवच्छि- न्नैवन्यविषयको यस्तलाज्ञानविशेषार्यो विमोहस्तय गोचरो विषय इत्पर्थः

अन्राप्यागङ्क्य माग्वदेव सरवने नषं चेदित्यादिशार्दूलविक डितेन- नहं चेदिदमंशनिष्ठतिमिर संभि्रमेतेन किं भायादूप्यमहिविभाति न अवा तादात्म्यमाप्तः कचित्। एवं शडककमेक आहुरिदमो नष्टाऽपि चाऽडविद्यको- शक्तिश्छादन कज्जविश्वमिव तद्विक्षेपशक्त्याऽस्ति ततू ॥२७।। विमिरमज्ञानम्। एतेनेदपंशेन। सभिनं मिश्रितमिई रजतमिति तादात्म्याप- नमित्यर्थ:। एवादशं रूप्य किं मायात्कयं स्फुरेन्। इय शुक्तिरिति प्रमावि- वषीभूतेदमंशावच्छित्र शक्तिविषयकं तूलाज्ञानमेवोक्तभ्रमसामग्री तन्मध्येऽवांपा- स्तस्पा नष्टत्वाच्जेव तत्पनीयाहिति यावत्। नहि जलमेलनपन्नरा कुलालः के- बलमृदा कलशं कर्रु कुशलः। तत्र व्यतिरेकेऽुभवविरोधं बाधकमाह। अहि- रित्यादिपूर्वारधशेषेणं। अथैतत्समाधानं विशद्यति। एवमित्याद्युत्तरार्धेन। हदम इदमंशस्य। आविद्यकी अविद्यासबन्धिनी। छादनेति। आवरंणका- रिणी। शक्तिर्थद्यपि नष्टा तथाहपि। ज्ञेति। ततत्वविदो यावत्पार्वं भारमान- जगािव। तद्रजतम्। विक्षेपशक्त्याऽस्तीति संबन्धः ॥। २७ ।। वत दृष्टान्तवैषम्पं शङ्कते-नन्वित्यादिवसन्ततिलक्रया- नन्वीटशं विषममेव निदशनं यम्र प्रातिभासिकमिदं स्वविदोऽ- स्त विश्वमू।

बाधेक्यसिद्धिः।

न व्यावहारिकमप प्रकतं तु रप्यमित्य क्व साम्यमनयोरिह साध्यसिघ्ध्यै॥२८॥ पाविभातिकत्वं हि ब्रहज्ञानेतरचाध्यत्वम्। ब्रक्षज्ञानेतराबाध्यत्वं तु व्याव- हारिकत्वमिति शाक्तिहद्टरजतयोर्लक्षणसमन्वयः क्मादविज्ञेगः ॥ २८॥ ननु एवं तर्हि किमन्र समाधानमित्यत आह-इतीत्वादि तथैन- इत्याकुलं प्रति जगाद नसिंहभट्टोपाध्याय उक्तकरजतध्रभतः पुरातु। नैवास्ति मानभिदमा&विवृत्तिसिद्धावध्यस्तमेव हि परिस्फरति अ्रमे यत् ॥ २९ ॥ कुवोऽत मानाभाव इत्वत्राउडह। अध्यस्त्रमेत्र हीत्ादिशेषेग। एवन्मूली- भूतं तु तक्षेमशारीरकमपि। तद्यग। अध्यत्मेत हि परिस्फुरति अ्रमेषु ना- न्यत्कवंचन परत्फुरति पेष। रज्जु-वशुकशकतमरुक्षितित्व चंदकताम अतिकानुपलम्भनेनेति। यद्यस्माद्धेतो थ्री। अध्यर्मेव परिस्फुरतीति हि इति प्रसिद्धमेरेत्यन्वयः । शिष्ट त् रपष्टभेव ।। २९ ।। तत्रापि शाङ्कते-नन्वित्यादिस्वागतप- नन्विदं रजतमित्यनुमतौ प्राणिद्विषषिगी बत वृतिः। संस्फटाऽपलपितं कथमहां स्वाद्विशिकविषपैककवृश्या ॥ ३० ॥ विशिष्टेति। इदत्वमकारकरजतविशेष्यवितयकेक्रमान्रवृत्परेपर्थः । ननु• इत्पादि स्थापत्यन्तं सरलमेव योज्यमू॥३० ॥ अनपि समाधने इतीत्यादिममिताक्षरय- इति संदिहानमपरे समादध रजताऊवतिः किमिति वृत्तिरिष्यतामू। रजतं त साक्षिपरिभास्यामंत्यसाविदमारुतिर्भवति वृत्तिर दया॥३१॥ ननु रजताकारवृत्यभावे तद्दानं कथं समुपपद्येतेत्यत आह। रजवं त्वत्या- द्ुत्तराषेन। तुशद्ः पुनरर्थे। फलितमाह। इतीत्थादिशेषेण । इवि हेतोः। असी इदं रजवमिति भरने प्रथममनुभूषमनित्यर्थः। अदया केवला ॥ ३१ ॥

सभिननं प्रतिभाति रूप्यमिदमा सार्ध तदेवं कथं सिध्यदित्यतिसंकलं प्रति समाधानं परे संजग:। वृत्ति: प्रागिदमाक्ांतभवति वै सामान्यतो मानसी भ्रान्तिः स्याद्य सा त्विदृं रजतमित्यावद्यकी चेतरा॥३२॥!

व्यार्यासंहिता- सम्यं रजतम्। इदमा अपस्थलीयशौक्तिकेदमंशेन। सार्थ समं सभिन्नं वादासम्पावनवित्वर्थः। एसादृशं प्रतिभाति प्रतीयते यत्तदेव रजवस्य सःक्ष्येक- मास्पत्वेनेद्मैकाका रपृत्पङ्गीकारपक्षे करथ कपा रीत्या सिध्धेत् समुरद्य इत्नेन पकारेण। अतिसंकुलं संदिहनं जिज्ञासुं पति परेड्पे आचार्या: संजमुरेवें कथयामासुरिति संबन्धः। तदेवसमाधानं स्पष्टयति। वृत्तरित्याद्युत्तरावेन।३२।। इहापि सैदिहानं कंचित् जिज्ञासुं पत्यपर जाचार्यागवेवं समाघुस र मानस्येवेत्यादिना पूर्ववृ तेनैन- मानस्येव विभाति वृत्तिरिदमाद्याकारिवाऽडविधकी वाऽन्या काचि देति भ्रमन्तमपर नाहुन्यवष्या उf.।

कुर्पाते रजतं तदा, ति लवपे 17131 आदिना रूप्यद वांपय व्यसर्स स्यारि। द हदयशथ् ततसमा तककरा य विश्ष गे।

विधेवे एवादशे चि. व गोपरे विःो वपोससी नमेर प। कनेण, रज1प. निर्वचनीयं रूप्यन। अशस। 1रन: मोककरा रवद ह वषोधृत्तिरविद्यावृदिस्सासर्य: दा, मनस्दातमसनवेन कुर्ने रचयत हत्पन्वय ॥। ३३ ।। एवं सर्वव्यवस्थावां अगृरुमा परे नवा सत्यापि शिष्य: किविरे वृचिनिर्गमपयोजनत्रयार्ये पौनरुक्त्ं सिद्धन्वखेश एव स करगानुवद्माग

नन्वीशोपममेव जीव इह कि स्वात्मम्रकाशेन नो जानात्येव घटाढिकं किमिति तद्भानऽस्य वृतिर्मता। इत्याशडक्य पुरा समाहितमभूस्तद्वान्तलेशे स्फ़ट धृसेर्निनमनप्रयोजनमलं त्रेषाशथ तन्राग्रतः ॥ ३४॥ निरुकपोनरुक्त्वमेव विशद्यति। इसोपममेवेत्यादिना। सिद्धान्तले एस्माशडक्य पुरा वृत्तेनिर्गमनपयोजनं वेवा निद्ठपरागाितनियकारकम्। समा दिवममूदित्मन्वयः । अय अनन्दरम् । तत्र सिद्धान्तलेश एव।अमग: ,।३४।। कि रुतं तदाह-जाते चेन्यादिमव्दाकान्तपा -- जाते चेदं रजतमिति धीगोचरादेविचारे जाने तचत्करणनियते स्तः परोक्षापरोक्षे।

बोद्धैक्यसिद्धिः । ३६१ एवं चानत्ये प्रथम इव भागांचरे साक्षिणैवा- स्त्वित्याशङ््क्य त्रितयमुदितं यत्तु वृत्तेर्निमित्तम् ॥६५॥। इदं रजतमितिवीगोचरादेविचारे जाते सति। तत्तदिति। स्वस्वसाम- ग्रीनिणीते। परोक्षापरोक्षे ज्ञाने अपि विचारिते स्वः। बभूवतुरिति संबन्धः तनः किं पकत इत्यत आह। एवं चेत्याद्युत्तरार्घेन। अन्त्ये अपरोक्षज्ञाने। मथम इव परोक्षज्ञान इव। गोचरे विषये। भा प्रमा। साक्षिणैव अस्तु इत्याशङ्क्य त्रितयं चिदुपरागादित्रयं तु यत्वृत्तेनिर्गमनमयोजनमुदितं तत्पुनरुक्तमस्तीति योजना ॥ ३५ ॥

चिदुपरागमुखं त्रितयं त्विदं बत गुरो पुनरुक्तमिबास्ति मे। तदपनोदय दीनद्यानिवे तद्भिसंधिविकाससमेधनैः ॥३६। तत्पौनरुक्त्यम्। दीनेति। अत एव। भो गुरो त्वम्। तदित्यादि। त्षा ग्रन्थकतां योऽभिसंधिस्तात्पर्य तस्य यो विकासस्तस्य यानि समेधनानि अभि- वर्वनानि तैरित्वर्थः । अपनोदय निरासयेति संबन्धः ॥ ३६ ॥ एवं संपार्थितः श्रीगुरुस्तद्व्यवस्थां कथयन् शिष्यममिमुखयति-आकर्ण ये त्यादीन्द्रवज्या -- आकर्णयात्र द्विविधा व्यवस्था श्रीदीक्षितोक्ते: प्रतिभाति मे तु। यत्त्वंपदार्थ: फलभागितीज्यः पुनः पुनः संपरिवोध्यतेऽद्धा ॥ ३७॥ अत्र त्वदुपन्यस्वपौनरुक्त्यदोषविषय इत्पर्थः। कि तत् द्वैविध्यमित्यत आह पदित्यादिसार्धेन। यद्यस्पाद्धेतोः। त्वंपदार्थः प्रत्यगात्मा। फलेति। अविद्या- ध्वस्तिरूपमुक्तिफलमागित्यर्थः । इति हेतोः । ईज्यः पूज्यः । अत एव। अप्छा साक्षादेव। पुनः पुनः। वारं वारम्। संपरिबोध्यते सम्यक् पाचीनाचा- पंरहस्यानुरूपमेव परिवोध्यते बुभुत्सुबुद्धिसमधिरोहधौव्यार्थ सर्वाविरोधेनैवी- पपाद्यते इति संबन्ध: ॥ ३७॥ मनु भवत्वेवं प्रतिज्ञातद्विविधपौनरुक्त्यव्यवस्था मध्ये तावदयमेकस्वत्मकार: परं त्वपरः क इत्यपेक्षार्यां तं साक्षेप संक्षिपति-किं स्थूणेत्यादिमहर्िणी पूर्वार्धेन -- किं स्थूणानिख ननवच्छुतिर्न भूयश्छान्दोग्यादिषु कथयत्यखण्डतत्त्वम्। पट्दा प्राङिगदितमेव चारु जीवन्मुक्त्यर्थ पुनर्रप कथ्यतेऽनुकम्प्य।। श्रुविः। छान्दोग्येति। अत्र हि पष्ठे तावदुद्दालकेन पित्रा श्वेतकेतुं पुत्रे

व्याख्यासंहिता-

प्रति तत्तमसीति महावाक्यस्य नवकृत्व उपदेश आम्नायत इति प्रसिद्धमेव। एवं तैत्तिरीयके तावद्वरुणेन पित्रा भगुं पुत्रं प्रति पञ्चवारं तयःशद्धवाच्यो बस- विचार एव कर्तव्यत्वेनोक्त:। तथा बृहदारण्यके तावद्याज्ञवल्क्येन स्वपत्नी मैत्रेयीं प्रति नवा अरे पत्युः कामाय पतिः मियो भवतीत्याद्यनेकार्यायस्तदृद- न्तर्यामिब्राहणे यः पृथिव्यां तिष्ठन्नित्वाद्यनेकपर्यायैरद्वैन आत्मैवोपदिष्ट इति हेता: स्थूणनिखननवन्। भूयः पुनः पुनः। अखण्डेति। ब्रह्मात्मैक्यं न

सूत्रम्। पौरुषे श्रतिसाम्यानौचित्यास्वरसादाह। यद्वेत्याद्युत्तरार्धेन ॥ ३८ ॥ उपसंहरति-इतीत्याद्यार्यया- इति पश्चदशमतानामिक्योकत्या माक्षिभास्यमुख्यस्य। उपपत्तिरिह कलानामिन्दोरिव राकया कलडकादेः ॥ ३९॥

इत्युक्तरीतया। इह ग्रन्थे पक्षे लोके। पश्चद्शेति। पक्षे तत्संख्यानाम्। ऐक्योक्त्या। सःक्षीति। राकथा। इन्दो: कलडनकदेवि। उपपत्तिरासरन्वय:३९॥। इि श्री• अज्ञानी• दुपपतिः ॥१३ ॥। अथ शिष्यः श्रीगुरुं प्रति तदुपदिष्टार्थस्य स्वेनावधारितत्वँ ध्वनयन्नखिल- प्रकरणानि सक्लोकसंखयं यथाकम समनुवदति-अथीत्यादिमालिनीपभृपित्रयो- द शवृत्तै :- अथि गुरुवर तावच्छीमद्ङ्बरिप्रसादा- - प्रथमत इह शास्त्रारम्भसूत्रीयवाढ़े मम समभवदारात्वंपदार्थस्य शाद्धि:॥१॥ चन्द्रेति। अङकानां वामतो गतिरितिनियमात् एकविंशत्यविकॅकश- सतंख्याकैरित्यर्थः। एवादशै: पदयरित्याथिकम्। शासेति। अथातो बह्जि- ज्ञास्ततिशास्त्र ारम्भसूत्र संचन्धितत्वबसत्सु,रतृकविचारविशेष इति यावन्।। १।। तदन्विति- तद्नु निगदितं च बह्मलक्ष्म द्वितीया- धिकरणपरवादैरष्टभिस्तत्र चाऽडये। कथितमभवदेतच्ारु रामाक्षिसंरूयै- रजंगदुद्यनिमित्तादयेकमाधारणं ततू ॥२ ॥

ब्रल्मेति स्वरूपतटस्थत्वभेदभिन्नव्वेन द्विविधं ब्रह्मलणमित्यर्थः । अष्टाभः । द्वितीयेत्यादि। जन्माद्यस्य यत इति द्वितीयाधिकरणतात्पर्यपर्थालोचको क्तव- चारैरिति यावत्। निगदितं कथितम। अभवदिति शेष:। एवं चेत्तर्हष्टविधेषु तेषु किं किं विचारितमित्यत आह। तत्रेत्यािना। जगदिति। आदिनोपा- दानम। तत् बरल्मलक्ष्म। एतन्ममापरोक्षम्। अत एव चारु सुन्दरम्। रामेति। त्योविंशतिपदैः। कथितम् । अभवदित्यन्वयः ॥ २ ॥ अथ द्विनीयपादादिपतिपाद्यमाह-उपादनत्यादि भुजंगप्रयातेन- उपादानवादे द्वितीयेःट्द्द्भिर्लयादेरपि स्पष्टमुक्तं तदासीतू । तृतीये तु तत्रेन्द्वेदैः स्फुटोक्ता प्रतिच्छायताऽपीश्वरस्यह पद्येः।३॥ उपादानेति। अष्टेति। अष्टाविंशतिपद्ैः लयादेरवि। जन्यजगज्जन्मस्थि- तिपलयाख्यविकारत्रयस्थापीत्यर्थः ॥ तदभिन्ननिमित्तोपादानं ब्रलेति यावत्। तृतीये त्विति। इन्द्विति। एकचत्वारिंशत्पदयैरित्यर्थः । इंश्वरस्य। प्रतिच्छा- यता प्रतिबिम्बता। प्रतिमानं मतिबिम्बं पतिमा प्रतियातना प्रतिच्छायेत्यमरः।३॥ एवं चतुर्थादावि तदाह-बिम्बेशंतत्यादीन्द्रवज्या- बिम्बेशतोक्ताऽ्ति चतुर्थ एव यत्राम्बराम्भोधिमितैस्तु पद्यैः। दिक्संमितस्तैः किल पश्चमेऽपि प्रोक्तोऽस्त्यवच्छेदपराऽषि वाढः॥।४॥ विम्वेश्वरतेति यावत्। अम्बरेति। चत्वारिंशत्संर्यैः पद्यैरुक्ताऽस्तीति संबन्धः। दिगिति। दशसंख्याकैः। तैः पद्मैः । अवच्छेदपरः परिच्छेदैक- प्रधान इत्यर्थः । अवच्छिन्नवादः प्रोक्तोऽस्तित्यर्थः ॥। ४ ॥ एवं षष्ठादौ किमुक्तमित्यत आह-उक्तेत्यादीन्द्रवज्रैव- उक्त्ैकदेहादयजीवताऽपि षष्ठेऽष्टरामैरथ सप्तमेऽपि। अनेकदेहैककजीवतोक्ता श्रीदेशिकैः सूर्यमितैः सुपयैः॥५॥ एकेति। एकशरीरकजीववादतेत्यर्थः । अष्टेति । अष्टतिंशत्संख्याकैः पद्यैः। उक्ता प्रतिपादिताऽसीति संबन्बः । अथ तदूर्ध्वम्। श्रीति। श्रीमत्- सद्गुरुभिः। सुर्येति। द्वादशसंख्याकैः। अनेकेति। अनेकशरीरकजीववादने- त्यर्थः। सप्मे सुपदैरुक्ता कथिवाऽभूदिति योजना॥५॥ अष्टमे किमुक्तं तदाह बद्धादीत्युक्तवृत्तेनैव- बद्धादिजीवानुभवव्यवस्थाऽनतयेऽगन्यश्वतस्तैस्तु तदर्थशाद्धिः। पड़ेव वादा हि मता द्वितीयमूत्रे परौ द्वावनषङ्गतस्तौ॥६॥

३६४ व्याख्यासंहिता-

अन्त्ये द्वितीयसूत्रीयेऽष्टमे वाद इत्यर्थः । अग्नीति। उ्षधिकसप्वाते संव्या कपदयैरिति यावत्। तैस्त्विति। निरुक्ताष्टसंख्याकैवांदैरित्यर्थः । तदर्थेति। तश्वमसीति महावाक्यगततत्पदार्थस्थेश्वरंस्य स्वरूपविवेचनं भववीति शेषः । ननु किमेतेऽष्ावपे वादा ईश्वरस्वरूपविवेचका इत्यत आह।। षडेवेवि। परावन्तिमौ॥ ६॥ अथ शास्त्रयोनित्वादिति तृतीयाधिकरणस्य विचारः कतिवादरित्यत्राSह- तृनीयेति- तृतीयसूत्रस्य विचार आसीद्वादेश्रतर्भिः खल तत्र चाऽडय्ये। ईंशस्य सार्वजयमिभाक्षिभिस्तदये षडश्वैः प्रतिकर्मसिद्धि:॥७॥ एवं चेत्तत्र प्रथमे वाडे किं प्रतिपाद्यत इत्यत आह। तत्र चाउडद्य इत्या- दिना। इभेति। अष्टाविशतिपदयैरीशस्य सार्वज्यं सवज्ञत्वं विवेचितमस्तीत्या- थिकणान्वयः । अथ द्वितोये किं प्रतिपाद्यत इत्यत आह। तदय्र इत्यादिना। षट्सप्ततिसंख्याकै: पय्ैः। पतीति। पतिकर्मव्यवस्था प्रतिपादिताऽस्तीत्यथः।।७। ततस्तृतीयादौ किं प्रतिपादत इत्यतआह-साक्षत्यादिना- साक्षिस्वरूपं कथितं तृतीये नवाक्षिसंर्यैरपि पद्यमुरषैः। तन्दास्यमिद्धि: समभूच्चतुर्थेऽड़कपावकेस्ते प्रथमेऽन्तरङ्गमू॥८॥ नवेति। एकोनतरिंशत्संख्याकैरित्यर्थः । एवादृशैः । पद्येति। कथितमा- सीदिति संबन्धः तन्द्रास्थेति। साक्षिभास्यनिर्णीतिरित्यर्थः। अङ्केति। एको- नचस्वारिंशत्पद्यैश्वतुर्थे समभूदित्यन्वयः । प्रथमेति। द्विवीये जन्मादिसूत्रे अङ्गं तार्वज्यविचारद्वारा निरुक्तकारणत्वपक्षित सर्वविषयज्ञानकथकतवेन साधनीभूतास्ते- चत्वारोऽपि वादा: सन्तीत्यर्थः। एवं च प्रथमे सत्रेऽपेक्षितं द्वितीयेन पूरित तत्र ततूनीयेन तत्र तथ्चतुर्थेनेति कमात्शेषशेषिभावस्तेषामिति भावः ।८।। ननु भवतु एवं तरयोदशपकरणवादैः सूत्रत्रयार्थविचारस्तवावगतस्तथापि अथ किं पृच्छसीत्याकाङ्क्षायां तत्र प्रश्नमुपन्यसति सूत्र इत्यादिसग्धरया- सुत्रे वेदशिरःसमन्वयपरे तुर्येऽखिलाद्वैतिनां जीवब्रह्मविभेद्भञ्जनमलं यत्संमतं निर्द्धयम्। तत्किं स्याद्वत कार्यहेतुवपुषोर्जीवेशयोरम्भसां निध्यम्यादिवदेव वोत कनकालंकारवत्संभतम् ॥९॥ वेदोति। उपनिषन्मान्नतात्पर्यंपर्यवसानपरायण इत्यर्थः । तुर्ये चतुर्थे। सूत्रे तनु समन्वयादित्यधिकरण इति यावत्। अखिलतयादि। अम्भसामित्यादि।

बांधक्यसिद्धि: । ३६५ अध स्वाभाविकलवेन कृत्यसाध्यत्वविवक्षया आद्यटश्ान्तः, कतिताध्यश्वविवक्ष- याऽन्तिमटष्टान्त इत्याशयः। एवं व विकारवादत्वसाम्येऽपि ककि समरसवादत्वेन समुद्दोरमिवद्बलात्मैक्यं नैसर्गिकं किंवा ज्ञानध्यानादिना कनकालंकाखत्कृति- साध्यमिति प्श्नद्दयाभिपायः॥९॥ प्रश्नानतरमपि अभिघत्ते तयोरित्यादीन्द्रिवज्या- तयोरनाद्योरथवा विभिन्नयोः क्षीराम्बुवदा जतुहिंगुलादिवत् । इत्याकुलं मां ऊपया समुद्र श्रीमत्कटाक्षैरिव संशयाम्बुधेः॥१॥ तथे र्जीवबह्मणोरथवा द्वा सुपर्णेत्यादिश्ुत्या अनाद्योरेव विभिन्नयोः क्षीरा- म्युवत्स्वल्पकृतिसाध्यमैकरस्यं यहा प्रचुरकतिसाध्ये जनुहिङ्गुलादिवत्तामर- स्थमेतदिति च संदेह इत्यर्थः। अतः प्रार्थयते। इतीत्याद्युत्तराघेन। श्रीरनु- पमाऽनुकम्पैव ॥। १० ।। अथ श्रीगुरु: समनुजिषक्षु: प्रकतमुमुक्षं प्रति समाधने-अद्वैवमित्यादि- स्त्नग्धरया- अद्वेतं ब्रह्म तत्र द्वयमिदमखिलं कल्पितं सादनादि- ध्यस्ते जीवस्य मोहे श्रुतिशिखरगिराज्ञानतस्तत्सुतृच्छमू। तेनैक्यं स्वस्वरूपात्मकमपि जनिताभं विमोक्षाभिधानं- भात्यज्ञानैकनाशात्तदसि गतभयं सज्चिदेकं सुखं त्वम ॥ ११ ॥। कल्षितं शक्तिरजतरज्जुसर्पसुप्तस्वमादिवदारोपितित्वर्थः । श्रुतीति। र-

त्पन्जनित्यानित्यविवेकजन्य संपन्लैहि काद्यरिव लविषय विरागसमुपजातशम्मतति

रणारुणनलिनोप सदनपूर्वका संभावनाद्यिवलपतिबन्धपध्वंसफलक्विचारितश्रीम-

मुपदिष्टस्वशाखीयोपनिषन्महावाक्यनेत्यर्थः। ज्ञानतः बलाहमस्मीति साक्षास्का- रात्हेतोः, इति यावत्। तन्निरुक्तद्वैत सुतुच्छमखण्डबाधितमेवाSSकाशकाषण्य. वत् भवततत्यार्थिकम्। फलितमाह। तेनेत्यादिना। अज्ञानैकेति। विमोक्षामि- धानं जनिताभं भाति यत्तदसी्यादि सरलमेव ।। ११ ।। उपसँहरति एवमित्याद्यार्यया- एवं त्रयोदशमितैः पद्यै्वादे चतुर्थसूत्रीये। उक्तैक्यसिद्धिरेते वादा विद्यामिता: सर्वे ॥ १२॥

व्याख्यासंहिता- चतुर्थेति। समनवयसूत्रसंबन्धिर्नीत्पर्थः । ऐक्येति। द्वैतस्य कल्पितखवेन मगनकार्ष्ण्यवत् स्वतःसत्ताशन्यत्वलक्ष णमिथ्यात्वपूर्व काधिष्ठानीभूतानधीन- भानलक्षण स्वपकाशपत्यगद्वैतब्रल्मात्मेक्यसद्धिरिति यावत। उक्तनिरूपिताऽस्वी त्यर्थः। एवं च वादसंख्यां वर्दत्तान्ध्वनिनोपमिनोति। एव इत्यादिशेपेण।१२।। अथोक्त मंपूर्ण प्रथमपरेच्छेदपद्यसंख्यां प्रख्यापया श्ोका इत्यादार्ये- श्लोकाः क्ष्माश्वशरामेता:५७१ सर्व बोधैक्यसिद्धिगेऽभवन। आद्यपरिच्छेद्ऽस्मिन्त्ममन्वयाखये गुरोः ळपया ।। १३॥

श्रीमास्व रूपानन्दारू पाचना श्रमपादसराजश्रमत्दवाक्यपरमणक्षी रार्वविहरण

णशास्त्रि चरण। रुणनलिनषटपदायमानान्तःकरणस्य मोडकोपाव्हयस्य श्रीपश्चव- टीनिवाससिनोऽच्यृतशर्मण: कतौ वोयैक्यसिद्धावाद्योऽयमुत्सवः समन्वयाख्यः संपूर्ण: । एकसप्तत्युत्तरपश्चगनमंखपका: श्षोका: सर्वे बोधैक्पसिद्धिगे। समन्वयारे अस्मिनाद्यपरिच्छेदे। गुरोः श्रीमदाचार्यस्य। ळपया अभूवननित्यन्वयः॥।१३॥ अद्वैतात्मप्रबोधSत्र गुरुवरपदाम्भोजमात्रप्रसादा- तस्वोद्यद्वाधैक्यसिद्धेविवृतिकवृतिपटौ पूर्ण एषोऽय्य जातः । शाके वाणेपुवाजीन्दुमितविजयनाम्न्यब्द एवं प्रयत्ना-

गोदावरीतीरविराजमानश्रीपञ्चवटयां वसताऽच्युतेन।

स्वकीयचेतःप्रशमैकसिध्यै यथामति प्रेरणयैव तस्य। बोधक्य्रसिद्धेः स्वविनिर्मितायाः पूर्णोऽयमासीत्प्रथमो विलासः ।।३।। इविश्षी मत्वरमहसपरिवा जकाचार्यश्री मदद्वैतरुचिदानन्देन्द्रसरस्वनीपादपद्म- श्रीपत् स्वरूफनन्दारूपाच्युताश्रमपादसरोजश्री मत्पदवाक्य प्रमाणक्षी रार्णवविहरण-

मन्नारायण शासित्रिह रहरिचतुरा ननाववारीभूवसकगुरु ऋ्यशिष्येणचपुवशर्मणा वि- दार्थिना विरचिते स्वकतवोधैक्पसिद्विटीकाग्र-येउेवात्पयोवारये समन्वया- भिध: पथमोत्सवः पूर्वार्नश्र संपूर्ष: ॥

लाल बहादुर शास्त्री राष्ट्रीय प्रशासन अकादमी, पुस्तकालय Lal Bahadur Shastri National Academy of Administration Library मसूरी MUSSOORIE

अवाप्ति सं० Ace. No.

कृपया इस पुस्तक को निम्न लिखित दिनांक या उससे पहले वापस कर दें। Please return this book on or before the date last stamped below.

दिनांक उधारकर्ता की संख्या दिनांक उधारकर्ता की सख्या Date Borrower's Date Borrower's No. No

GL SANS 181.482 ACH

125210

Sa 181.482 अच्यत भाग प्रथम +3212 अवाप्ति सं. ACC No ... वर्गं सं. पुस्तक सं. Class No Book No

181.482 I2 CLAL BAHADUR SHASTRI 13212 LIBRARY

National Academy of Administration MUSSOORIE

Accession No. 12 5210 1. Books are issued for 15 days only but may have to be recalled earlier if urgen- tly required. 2. An over-due charge of 25 Paise per day per volume will be charged. 3. Books may be renewed on request, at the discretion of the Librarian. 4. Periodicals, Rare and Reference books may not be issued and may be consulted only in the Library. 5. Books lost, defaced or injured in any way shall have to be replaced or its double price shall be paid by the borrower. Help to keep this book fresh, clean & moving