1. Bodhasara CSS

UNIVERSITY OF TORONTO 3 1761 00665604 5

Digitized by the Internet Archive in 2010 with funding from University of Toronto

http://www.archive.org/details/bodhasrah00nara

BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS F THE BENARES SANSKRIT COLLEGE,

UNDIR THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A.,C. I. E. AND G THIBAUT, PH. D. 10.89. LIBRAR पाधसार: AUG 3 0 1966

श्रीविद्दर्व्नरहरिबिर चिते UNI VERSITY OF TORONT

द्यामन्ववामिना परिशोधितः । 'ODHSAR, "REAS'ISE ON VEDANTA, BY SRI NARHARI, With a commentary by the author's pupil PANDIT DIVÂKAR. ENITED BY SWAMI DAYÀNAND. Fus eulus I. DEARES. Publihed by the Proprielors Messrs. Braj B. Dus & Co., AND SOLL BY H. D. GUPTA, Sccretary, Chowkto nhe Sanskrit Book Depot.

Printed at tr Midyâ vilas Press, BAMARES. 1904,

B 132 V3N37

नमोऽन्तर्यामिणे। 1904 श्रीमदाचार्यनरहरिविरचितो

बोधसारः।

आचार्यदिवाकरकृतया दीप्त्या संवलितः ।

भवभयमपहन्तुं ज्ञानशास्त्रँ विधाय तदनधिकृतमूढज्ञप्तये दैवतं च। तदनधिकृतजीवस्यापि कर्मार्थकाण्डं सकलजनगतिन्तं सद्गुरुं भावयामि॥ १॥ पूर्वजन्मा नरहरिरूत्तरोऽस्मिन्दिवाकर: बोधसारप्रकाशाय जलबीचिलया यथा॥ २ ॥ नरहरिपदसेवालब्धविज्ञानसारो बुधजनहितकृत्यै बोधसारं विधाय। बुधंदिनकरसाह्वो बोधसारार्थदीपतिं विदधति सुजनानां प्राप्तये तत्पदस्य ।। ३।। यत्कारूण्यामृतजलनिधिस्ानमात्रेण सद्य स्तापध्वंसात्परसुस्निधिः प्राप्यते जायते च। दुःखध्वान्तं स्वशरणगते नाशयित्वा स्वरूपे चित्तस्थैर्ये नरहरिमहङ्कारणं भावयामि॥। ४॥ अजमभयमनाद्यनन्तमेकं सहजसुखाद्वयचित्स्वरूपमाद्यम्। स्वशरणभयहारकं समस्त गुरुमहमभयं नृसिंहमीडे।५॥। LIBRARY APR 2 1 1069 UNIE

२ मङ्गलाधरणम्

यद्दष्टि ने हि राति दृश्यमखिलं विश्वं सदित्यन्तरा तज्जन्ये च सुखेतरे त्वतितरामन्तर्न रात्येव यत्। यज्ज्ञानं च महातमोगजहरिर्व्रह्मत्वतोसौ हरि

गौरीमुखेऽर्पितकरो गुडमोदके- पद्रासेन शोभितमुखश्चलितस्वकर्णः । दूर्वाङकुरैश्वहरितैर्विलसत्किरीटो विघ्नानि मे हरतु सिद्धिकरो गजास्यः ।। ७॥। बोधसारगुरुसत्कृपालवा द्वोधसारहृदयप्रकाशिनीम्। बोधसारहृदयं परिवोद्धुं बोधसारसुहृदां प्रतनोमि।।८।

यैव चिदानन्दसमुद्रतरङ्गायितहृदयो दिवाकराह्वाभासो नरहरिचि- कीर्षित ग्रन्थं मनसि निधाय तदभिधाननिरूपणपुरःसरं तन्नि रूपणं प्रतिजानीते, अर्थतश्र शास्त्रत्वसिद्धये तस्यानुबन्धचतुष्टय मपि सूचयति। ॐ किञ्चित्कुतूहलेनैव विदुषां प्रियकाम्यया। मङ्गलाचरणं कृत्वा बोधसारो निरूप्यते ॥ १ ॥ किंचिदिति। किंचित्कुतूहले नैवानिर्वच नीयस्वसुखसाक्षात्का- रविलासेनैव न त्वन्यरंजनादिना केनचित्प्रयोजनेनेत्यर्थः। अ- नेन स्व्रप्रयोजनं स्वानन्दविलासलक्षणं सूचितम् । परप्रयोजनं घाह, विदुषां तियकाम्यया विवेकिनां स्वस्व्ररूपानन्दे चित्तस्थै र्यलक्षण हितेछया। नन्वत्र व्याख्याकृतिप्रतिज्ञाश्चोके ग्रन्थकृतिव्याख्याकृति- रूपक्रिययोरेकस्यैव दिवाकरस्य कर्तृत्वमुक्तं, तथा दिवाकराह्ा-

बोधसारे। W

सो नरहरिरित्यत्र दिवाकरगुरोर्नरहरेरेव कर्तृत्वं सूचितं, तथा त्वन्यरंजनादिनेत्यत्र स्वानन्दविलासेनैव ग्रन्थरचने पृत्ति- क्ता, परप्रयोजनं चाहेत्यत्र परप्रयोजनार्थमपीति पूर्वापरविरोध तिचेद्। न दिवाकराह्न आभासो यस्येति बहुव्रीहिणा विन्बप्रति-

वास्तवाभेदसूचनात्। अत एव पूर्वत्राप्यनेनैवाशयेन बोधसारं वधायेति ग्रन्थरचनक्रियायां व्याख्याकरणक्रियायां चैकस्य र्तत्वमुक्तम्। किंच विदुषामित्यत्र स्वस्यान्यविदुषां च वैदुष्यसा- ्याद् ब्रह्मविच्वेन च स्वस्यान्यविदुषामपि ब्रह्मरूपेणैक्याद् वन्यरंजनादिनेत्युक्ति:, प्रातीतिकमात्रभेदापेक्षया तु परप्यो- नं चाहेत्युक्तिरेवं पूर्वापरविरोधाभावः। मयेत्यध्याहार्य, मङ्गला- रणं मङ्गलस्य मङ्गलार्थस्याचरणं रचनं कृता विधाय । नन्वत्र ङलाचरणं कथ संपन्नं मङ्गलवाचकशब्दानां देवतावाचकश- दानां च मङ्गलार्थलेनसर्वत्रगृहीतलात्। तदुक्तम्।

'देवतावाचकाः शब्दा ये च भद्रादिवाचकाः । ते सर्वे मङ्गलाः प्रोक्ता ब्राह्या ग्रन्थादिमङ्गले' ॥ इति।

तेषामेव शास्त्रेषु मङ्गलकारित्वभसिद्धेर्देवतावाचकशब्दाभा- न्मङ्गलशब्दस्य चाचरणसंबन्धार्थवत्वेन मङ्गलार्थवत्वासिद्धे- ति चेद्। नान्यार्थत्वेप्यस्य मङ्गलशब्दस्य पूर्णकुम्भन्यायेन म- लार्थत्वान्मङ्गलकारित्वसिद्धेः। किं च ग्रन्थसमाप्तिपचयागम- भ्यामपि तत्कृतमेवेति ज्ञेयम्। कि च बोधसारपदेनापि जीव- हैक्येष्टवस्तुस्मरणरूपं मङ्गलं स्पष्टमेवात्रेति सुष्ठूक्तं मङ्गला- रणं कृच्वेति। मङ्गलाचरणस्य कर्त्तव्यतायां च महाभाष्यसं- तिः । 'मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि च शास्त्राणि

मङ्गलाचरणम

प्रथन्ते सिद्धार्थद्योतकानि सिद्धार्थाध्येतृकाणि च स्युरि'ति। वो धसार एतम्नामकोग्रन्थो निरूप्यते कथ्यते। बोधपदेनात्र सम ष्टिव्यष्टचन्तःकरणावछिन्नचिदाभासाः सारपदेन च तद्विम्बभू चैतन्यं सामानाधिकरण्येनाभिन्नं गृह्यते, तत्प्रतिपादकतया ग्र न्थस्याप्यभेदोपचाराद्वोघसारत्वम् । अनेन ग्रन्थस्यास्य तत्म तिपाद्याद्वयचैतन्यस्य च प्रतिपाद्यपतिपादकरूपो लक्ष्यलक्षकभा वरूपो वा संबन्धो बोध्य इति सूचितं, तथैव बोधसारपदवाच्य योजीवत्रह्मणोरेकत्वलक्षणो विपयश्च सूचितः। विदुपामिति प

त्पतिपाद्येऽखण्डरसे व्यवहारांविरोधेनाऽपिं चित्तस्थे र्येप्सवोऽधिकारिणश्च विशिष्टा अत्र सूचिताः । प्रयोजनम पि किश्चित्कूतूहलेनेति पदेन स्वाऽज्ञाननिवृटत्या सर्वदुःखनिव

प्तिरूपं सूचितमिति ज्ञेयम्। अस्य चादिमध्यावसाने मङ्गलविधानान्महाशास्त्रत्वम् । वक्ष्यति हि। आदौ गुरूस्तवो यत्र प्रान्ते च शिवपूजनम्। मध्ये मुकुन्दस्मरणं वोधसारः स उत्तम ।। इति। तस्मादेतद्विचारेण स्वरूपे स्थैर्यलक्षणपुरुषार्थोऽधिकारि णां स्यादेवेति निश्चेतव्यम् ॥ १॥ एवं सप्रयोजनं सानुबन्धं सेष्टस्मरणमङ्गलं ग्रन्थनिरूपण प्रतिज्ञायेदानीं शिष्टाचाराविरोधेन स्वेष्टजीवब्रह्मैक्याविरोधेन गणपतिस्मरणरूपं मङ्गलमाचरञ््शिष्याणां च तत्कर्त्तव्यताशि क्षायै श्रोकेनोपनिवन्नाति। १ परव्यसनिनीवत्। २ व्यवहारावस्थायां समाध्यवस्थायां च सर्वदाखण्डेक्यचित्त स्थैयेछावत्व द्योतकोपिशब्दः ।

बोधसारे।

अनन्तशक्तिसन्दोहपूर्णस्य परमात्मनः ! विघ्नविध्वंसिनीं शक्तिं गणराजमुपास्महे ॥ २ ॥ अनन्तेति। अनन्तशक्तिसन्दोद्दपूर्णस्य अनन्ता अपरिमिताः शक्ती: सन्दोहयति परस्परानुकूल्येन स्वस्वकार्यजननक्षमाः करो- तीति तथा सा मूलशक्तिस्तयापूर्णस्य। अपूर्णत्वस्य मिथ्या- त्वेन तन्निपेधकस्य पूर्णत्वस्यापि शक्तिकार्यलम्। चितिशक्तिसले श्रतिः। 'देवात्मशक्तिं स्वगुणै्निगूढामि'त्यादिः। परमात्मनः कार्य- कारणातीतस्यात्मवस्तुनो विन्नविध्वंसिनी सर्वकार्यपरिपन्थिवि- घनिरासकत्रीं शक्तिं सामर्थ्यरूपां गणराजं गणराजनान्नीं गणे भौतिके स्वप्रकाशत्वेन विराजमानत्वात्। 'राजाहः सखिभ्यष्टजि' तिटन्। शक्तिशक्तिमतोः पृथक् सत्वाभावाच्छत्त्यभिन्नमात्मा- नमेवेत्यर्थः । उपास्महे अखण्डैकरस्येन मदभिन्नत्वेन भावा- यामीत्यर्थः ॥२॥ एवमेव स्वेष्टाविरोधेन सरस्वतीस्मरणमपि कृता शिष्य- शिक्षायै तदपि श्रोकेनोपनिवन्नाति।

या प्रकाशविमर्शभ्यां स्वरूपावस्थितिङ्गता। स्मरामि तामहं भक्त्या ज्ञानशक्तिं सरस्वतीम् ॥३॥ येति। या प्रत्यक्षा विदुषा प्रकाशविमर्शाभ्यां प्रकाशेन स्व- रूपप्रकाशेन विमर्शः सदसद्विवेकस्तेन चोपलक्षिता सती स्वरू- पावस्थितिं स्व्रप्रकाशचिन्मात्रस्थिति गता प्राप्ता चिदानन्दघ- नाभिन्नतवेन स्थितेति भावः । तामुक्तलक्षणां सरस्वतीं सर्वजीव- चैतन्यनदीसमुद्रायितत्वेन सरस्वत्यभिधां ज्ञानशक्तिं सर्वज्ञान- प्रकाशयितृसामर्थ्यरूपां स्वतश्र ज्ञानरूपां, परमात्मन इत्यत्राप्यनु-

मङलाचरणम

पञ्जनीयम्। अहं तत्प्रकाशाभिन्नोऽहंत्वावच्छिन्नोSहमाधारचित्स- हितश्रिदाभासो भत्त्या निरतिशयप्रेमलक्षणयाऽहं ब्रह्मास्मीति प्- मारूपया वृत्या स्मरामि मदभिन्नां चिन्तयामीत्यर्थः ॥३॥ एवं तावत्सर्वारिष्टनिरसनक्षमं गङ्गलाचरणं कृत्वेदानीं मु- मुक्षूणां मोक्षस्यैवेष्टत्वात्तस्य च तत्वज्ञानसाध्यलात्तस्य च श्रवण- जन्यलेन तस्य च गुरुप्तसादलभ्यत्वात्तस्य च तद्भक्तिसाध्य-

च गुरुस्तवाभिधं प्रकरणमारभते द्वादशभिः। तत्र तावत् प्रथमतो गुरो रौदार्यातिशयनिरूपणपूर्वकं तात्विकं गुरुस्वरूपं लक्षी- कृत्य प्रणमति। श्रीगुरून्परमानन्दस्वरूपानभिवादये। तापत्रयापहा येषां कृपा ब्रह्मामृतप्रपा ॥४ ॥ श्रीगुरूनिति। परमानन्दस्वरूपान् निरतिशयसुखमेव तच्वतः स्वरूपमसाधारणरूपं येषान्तान् श्रीगुरून्गृणन्ति हितमुपदि- शन्तीति गुरवस्तान् सर्वहितोपदेष्टृत्वस्य वेदे प्रसिद्धत्वात्तस्य च 'यस्य निःश्रवसितं वेदा' इति स्मृतेः, 'अस्य महतो भूतस्य निःश्व- सितं यद्दग्वेदो यजुर्वेद' इत्यादिश्रुतेश्र, परमानन्दस्वरूपपरमात्मन एव गुरुरूपत्वं तद्वाक्यत्वाद्वेदस्यातः परमानन्दरूपाविरोधेन स- र्वहितोपदेशकत्वेन च परमात्मन एव गुरुरूपत्वेन प्रणामः कृत इति बोध्यम्। अभिवादये प्रणतिपूर्वकं प्रस्तौमि वदिधातोरभि- वादनस्तुतिकरणमत्र प्रतिज्ञातमिति बोध्यम्। औदार्यमाह, येषामिति। येषां गुरुणां कृपा करुणैव स्वशर- णपथिकानां तापत्रयापहा आध्यात्मिकाधिदैविकाधिभौतिकताप- त्रयनिरसनकर्त्री ्रह्मामृतप्रपा अपरिच्छिन्नभूमानन्दजलपानार्थ

योधसारे।

पानीयशालिकाऽस्ति। एतेन समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठ गुरुं तत्त्वज्ञानार्थमभिगछेत्। 'आचार्यवान्पुरुषो वेदे'ति श्रुतेः, तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवये'त्यादि स्मृतेश्र, मोक्षसाधनभूततत्त्व- ज्ञानस्य गुर्वधीनत्वश्रवणाद्गुरुकृपयैवव्रह्मानन्दाविर्भावे तापत्रय- निवृत्तिर्भवतीति बोध्यम्॥४॥ अथगुरुस्तव: । ननु विष्णोरेव तत्र तत्रसर्वत्र श्रैष्ठ्यमुक्त मुक्तिप्रदत्वं च श्रुतं, तथाहि 'विष्णोर्नुकं वीर्याणि प्रवोचमि'त्यादौ अगणितवी- र्यत्वं, नारायणाद्विधिर्जायते' इत्यादिषु सर्वकारणत्वेन ब्रह्मादि- भ्यः श्रैष्ठ्यं च । भागवते च'। 'सत्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तै- युक्त: परः पुरुष एक इहास्यधत्ते। स्थित्यादये हरिविरिश्च्िहरेति संज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलु सत्वतनोर्नृणां स्युः ॥ इत्यादिषु मुक्तिपदत्वं च । अत स्तन्भजनं विहाय गुरु- भत्त्यैव केवलं मुक्तिसिद्धिरिति कथ विरुद्धमुच्यत इत्याशङ्कय मोक्षप्रदत्वेन यदिष्णुत्वं प्रसिद्धं तद्गुरावेवास्तीत्याशयेनाह। मद्मोहाभिधक्रूरमधुकैटभजिष्णवे। मोक्षलक्ष्मीनिवासाय नमः श्रीगुरुविष्णवे ॥५॥ मदमोहेति। मदमोहाभिधक्रूरमधुकैटभजिष्णवे मदयति वि- क्षेपयतीति मदोहङ्कारो मोहयति विस्मारयति स्वस्वरूपमिति मोहोडज्ञानं तावेव क्रूरौ स्ववशंपाप्तस्यातीवदुःखदौ न तु तादृशं कौर्यमितरयोः' तत्र च तत्सत्वमपि तन्मूलकमितीतरयोर्न्यूनत्वं सूचितम्। अतस्तावेवमधुकैटभौ तयोर्जिष्णवे जयशीलाय' अन्य-

गुरुस्तव:

विष्णौ तु यन्मधुकैटभजेतृत्वं तन्मदमोहकृतमेवेति गुरुविष्णोरित- रविष्णौ न्यूनत्वमुक्तमिति बोध्यम्। मोक्षलक्ष्मीनिवासाय मोक्ष- रूपैव लक्ष्मीर्नान्या 'भद्रैपां लक्ष्मीनिहिताधिवाची'ति श्रुतौ भद्रेति विशेषणेन गुरुवाक्यस्थितलक्ष्म्या मोक्षरूपत्वप्रतिपादनात्। अ- न्यविष्णौ स्थितलक्ष्म्या वन्धनहेतुत्वेन निकृष्टत्वं' तेन च तद्वास- भूतान्यविष्णौ च तज्ज्ञेयम्। तस्या मोक्षलक्ष्म्या निवासायाश्रयाय' एतेनापि श्रीगुरुविष्णावन्यविष्णो रुत्कृष्टत्वं सूचितमिति बाध्यम्। श्रीगुरुविष्णवे सर्वेपां तत्तद्वितोपदेशकत्वेन सर्वव्यापकत्वाद्- गुरोर्व्यापकत्वेन विष्णुत्वं' अन्यस्य कस्यचिदगुरुत्वेन विष्णु- त्वमेव नास्तीत्यभिप्रायः । तस्मै नमः प्रह्वीभावोस्तु। अतः श्री- गुरुरेव विष्णुर्नान्य इत्यभिप्रायः ॥५॥ ननु ब्रह्मादिष्वपि गुरुत्वमस्त्येवेत्याशङ्कय तस्य गुणकृ- तत्वाद्गौणत्वं गुरौ तु गुणनैरपेक्षेण स्वतो गुरुत्वात्मुख्यत्वमित्याह।

गुणैगौरवमायाता हरिब्रह्महरास्त्रयः । गुणातीततयाऽस्माकं गुरवो गुरुताङ्गताः ॥६।। गुणैरिति। हरिव्रह्महरा विष्णुर्ब्रह्मा रुद्रश्चैते त्रयोपि प्र- सिद्धा गुरुत्वेन ते गुणैः सत्वरजस्तमोभिः पालनादिपु गौरवं गुरुत्वमायाताः प्राप्ता न तु स्वतः। अत एव तद्गुरुत्वमन्यो- न्यक्रियासु व्यावृच्मतस्तेषां गुरुत्वं नास्तीत्यर्थः । तु इति शेषः। अस्माकं गुरवस्तु गुणातीततया गुणराहित्येन गुरुतां श्रैष्ठयं गताः प्राप्ताः' अतो गुरूणां गुरुत्वं स्वतः सिद्धमिति सूचितम्। अस्माकमिति पदेनान्येषामेतादृटशगुरुत्वेऽप्रत्यक्षेपि मद्दृष्ठ्यैत- त्प्रत्यक्षमिति ध्वनितम् ॥ ६ ॥ पराक्रमतोपीतरदेवेभ्यः श्रैष्ठ्यमाह।

गुरुस्तव: ।

पुरान्तकहरो रुद्र: कंसकेशिहरो हरिः। चण्डमुण्डहरा चण्डी सर्वद्दन्द्हरो गुरुः॥७॥ पुरान्तकेति। रुद्र: शिवः पुरान्तकहरः पुरस्य त्रिपुरस्या- तकस्य यमस्य च हरो घातकोऽस्तीति शेप:, पुरान्तकयोरेव ग्र- णमत्र तत्पराक्रमस्य परिमितत्वज्ञापनायेति बोध्यम्। एवमुत्तर- गपिज्ञेयम्। हरिर्विष्णुः कंसकेशिहर: कंसस्य केशिनश्र हरो गातकः, चण्डी कोधवती देवी चण्डमुण्डहरा चण्डनाम्रो मुण्ड- ॥म्रो डसुरस्य हरा घातिकाऽस्ति, अत्रापि तु इति शेषः। गुरुस्तु र्वद्वन्द्वहरः सर्वेषां द्रन्द्वानां सुखदुःखादीनां हरो घातक:, अस्तीति षोऽप्यत्र कर्त्तव्यः। इतरदेवतानां द्वन्दैर्ग्रस्तत्वात्तत्पराक्रमस्य चा- पत्त्वान्न्यूनत्वं, गुरोस्तु द्वन्द्वैरनभिभूतत्वात्पत्युत तन्नाशकत्वे- वापरिमितपराक्रमत्वाच्चेतरदेवता्: शरै्मिति भावः ॥ ७ ॥ इदानीमन्यदेवतानां बन्धनकारणधनादिफलदातृत्वेना- निष्टत्वादनुपास्यत्वं, गुरोस्तु केवलमोक्षपदज्ञानप्रदत्वेन मुमुक्षू- गामुपास्यत्वं चाह। यच्छन्ति देवतास्तुष्टा धनमायुः सुतं यशः। ज्ञानं के नाम दास्यन्ति बिना श्रीगुरुपादुकाम्॥८॥ यच्छन्तीति । देवता ब्रह्मविष्णुहरादयस्तुष्टास्तपआदिभिः साधनैः प्रसादिताः सत्यो धनमायुः सुत पुत्रं यशः कीर्ति च पच्छन्ति ददति। एतदुपलक्षणं सर्वविषयाणाम्, एतेन बन्धकारण- विषयप्रदत्वेन मुमुक्षुभिरितरदेवताभजन आदरो न कर्त्तव्य इ- त्याशयः। श्रीगुरुपादुकां विना पादुकापदेनात्र गुरुस्वरूपज्ञानाभावे सुमुक्रूणां गुरुपादुकैव प्रतिमादिवत्पूज्या नान्येति सूचितम्। ज्ञान- पात्यन्तिकमुक्तिसाधनं साक्षाज्जीवव्रह्मैक्यविषयकं महावाक्य- २

१० बोधसारे

जन्यं ज्ञानं, के नाम ब्रह्मादयः प्रसिद्धा अपि दास्यन्ति नेत्यर्थः। ब्रह्मादिपु यत्प्रसिद्धं ज्ञानप्रदत्वं तदपि गुरुरूपणैवेति भावः ।।८।। ननुब्रह्मादीनां कारणत्वेन यच्छ्र्ैष्ठ्यं सर्व तदनादृत्य कु तो गुरोरेव श्रैष्ठ्यमुच्यत इत्याशङ्् तेषां गुणाभिमानित्वेनाना- दरणीयत्वं मुमुक्षूणां, गुरोस्तु गुणनाशकत्वेन मुक्तिमदत्वादादर- णीयत्वमित्याशयेनाह। जयति श्रीगुरूणां हि चरणाब्जरजोगुणः । हतास्त्रयो यदेकेन रजःसत्त्वतमोगुणाः ॥९॥ जयतीति। हि यस्मात्कारणाच्छीगुरूणामादरे बहुवचनं, चरणाब्जरजोगुण: पादकमलस्य परागवत्स्थितस्य शिष्यप्रेम- वासनारूपस्य प्रतापरूपो गुणो जयति सर्वोत्कृष्टो वर्त्तते। केन कार्येणेत्यत आह, यद्यस्मात्कारणादेकेनान्यकर्मोपासनादि साधननिरपेक्षेणवत्यर्थः । रजःसत्वतमोगुणाः कामज्ञानावरण- हेतुत्वेन प्रसिद्धास्ते हता: स्वस्वरूपप्रकाशज्ञानेन वाधिताः, अतो मुमुक्षूणां गुरुभक्तिरेव मुख्या नान्येति भावः । ९।। इदानीं मुमुक्षूणां गुरूपासनप्रकारं निरूपयितुं स्वकृतं गुरूपासनं रूपकेणाह। तार्या वयं तरिर्बोध स्तरणीयो भवार्णवः । तत्कर्णधाररूपेण तारकं श्रीगुरुं भजे ॥ १० ॥

तार्याइति। वयं गुरूपासका बहुवचनं मद्दन्येषामपि गुरूपासकाना मुक्तिर्भवतीति ज्ञापनाय, तार्यास्तारितुं योग्या नान्ये गुर्वभक्ता:, बोधो जीवव्रह्मैक्यविषयकं महावाक्यजन्यमपरोक्षज्ञानं तरिस्ती- र्यतेऽनया सा तरिस्तरणसाधनं नौका, भवार्णवो विषयजल

गुरुस्तम: । ११

र्णो रागादिग्राहषड्टर्मितरङ्गादिमत्वेन समुद्रः, स तर्र्तु योग्य- वात्तरणीयोऽस्ति, तत्कर्णधाररूपेण तत्र नाविकव त्तारकरूपतया हरकं तारक: प्रणवस्तन्ामानं श्रीगुरुं तद्वाच्यं लक्ष्यं वा भजे ोऽहमित्यभिन्नत्वेन चिन्तयामि।। १०।। नतु सर्वत्रेश्वस्याधिक्यप्रदर्शनात्कोयं निर्युक्तिक आग्रह ई- वराद्गुरोराधिक्य इत्याशङ्कयाह।

तारकस्योपदेशेन गुरुर्भूत्वा विमुक्तिदः । काश्यामपीश्वरस्तस्मा दीश्वरादधिको गुरु: ॥११॥ तारकस्येति। ईश्वरोपि स्वयमीश्वरः सन्नपीत्यर्थः, स्वस्मि- न्यूनता बुध्येति शेषः। काव्वयां पुरि तारकस्य संसारतारणक्षमस्य णवस्योपदेशेन उपदेश निभित्तं कृत्वा गुरुर्भूत्वा गुरुरूपं धृ- वित्यर्थः । विमुक्तिदो मुक्तिंपदो वति, तस्मात्कार णादीश्वरा- शपदाद्गुरुर्गुरुपद मधिकं श्रेष्ठमित्यर्थः। नहि श्रेष्ठत्वं रित्यज्य निकृष्टत्वमङ्गीक्रियते क्वापि सामान्यविद्वद्भिरपि, तर्हि र्वज्ञेनेश्वरेण न्यूनं चेद्गुरुपद कथमङ्गीक्रियेतेति भाव ॥ ११ ॥ नन्वीश्वरदर्शनहेतुत्वेन गुरोः श्रैष्ठ्यमस्तु, तथापि फलत्वे- श्वरस्य तत्त्वरूपत्वाद्गुरुपसादेनैव तच्वप्राप्तिश्रवणात्सर्वत्रेश्वर-

'यावन्नानुग्रहः साक्षाज्जायते परमेश्वरात्। तावन्नसद्गुरुं कश्ित्सच्छास्त्रमपि नो लभेद्'। इ- पादिषूपासनागुरोरीश्वरप्रसाद हेतुत्वस्य प्रतिपादनात्सद्गुरो-

गुरोरनुग्रहादीश ईश्वरानुग्रहाद्गुरुः ।

१२ बोधसारे।

श्रीगुरोर्दर्शनं हेतुः परं त्वीश्वरदर्शने ॥ १२॥ गुरोरिति। गुरोरुपासनोपदेष्टुरनुग्रहात्मसादेन ईश ईश्वरः प्राप्यत इतिशेषः, तत ईश्वरानुग्रहादीश्वरप्रसादाद्गुरु: सद्गुरुर्मुक्तिपदः प्राप्यते, अतः श्रीगुरोदर्शनमुपासनोपदेप्टुर्दर्शन मीश्वरदर्शन ईशमसादलब्धौ हेतु: कारणमस्तीत्यध्याहार्य, तथापि श्रीगुरोदर्शनं तु मोक्षप्रदगुरोर्दर्शनं तु पर मीशमसादलभ्यत्वाद- तिश्रेष्ठमिति ज्ञेयम्। अतः श्रीगुरोरेव श्रैष्ठ्यात्त्त्वरूपत्वमिति भाव: ॥१२ ॥। किं चेश्वरस्य सर्वकारणत्वाद्वन्धमोक्षकारणत्वेनातत्वत्वं गुरोस्तु केवलमोक्षप्रदत्वात्तत्वत्वमित्याशयेनाह। ईश्वरः सर्वहेतुत्वा द्धेतुःसंसारमोक्षयोः । मोक्षस्यैव गुरुस्तस्मा न्नास्ति तत्वं गुरो: परम्॥१३। ईश्वरइति । सर्वहेतुत्वात् सर्वप्रपश्चकारणत्वात्, 'एपयोनिः' 'यतो वा इमादिभूतानि जायन्त' इत्यादिश्रुतिषु कारणत्वं सर्व- स्यास्यप्रसिद्धम्, ईश्वरः समष्टिकारणोपाधिकः सर्वज्ञत्वादिमान् संसारमोक्षयोः संसारस्य मोक्षस्य च हेतुः कारणं भवति, रजस्त- मोभ्यां कामादिभिर्मोहादिभिश्च संसारकारणं, सच्वेन परका- काशरूपेण मोक्षकारणं तदपि गुरुरूपेणेत्याशयः । गुरुस्तु मोक्ष- स्यैव कारणं ब्रह्मात्मैक्यज्ञानप्रदत्वेन केवलमोक्षस्यैवकारणं भ- वति, अत गुरोः परमन्यत्तत्वमनारोपितं पारमार्थिकं रूपं नास्ति न विद्यते, अतो मुमुक्षुभिर्गुरुरेवोपास्य इति भाव:॥१३।। ननु 'काश्यां तु मरणान्मुक्तिरि' त्यादौ काश्यादिक्षेत्राणामपि मुक्तिपदत्वमुक्तमतः कथं गुरोरेव मुक्तिमदत्वसुच्यत इत्या- शङ्गयाह ।

गुरुस्तव:। १३

विनापि क्षेत्रमाहात्म्यं गुरुमाहात्म्यतः किल। वरिमुक्तिर्यत्र कुत्रापि न काश्यां गुरुणा बिना।।१४।। विनापीति। क्षेत्रमाहात्म्यं क्षेत्रस्य काश्यादिक्षेत्रस्य माहा- त्म्यं सामर्थ्य विनापि राहित्येनापि यत्र कुत्रापि मुक्तिपदक्षेत्रा- न्यभूमावपि अपिशब्दात्कुग्रामोपरकीकटादावपुण्यदेशेपि गुरु- माहात्म्यतः केवलगुरुकृपयैव विमुक्तिर्मोक्षो जायते किलेति प्रसिद्धमेतदागोपालं, गुरुणा विना गुरुं त्यत्का काश्यां मुक्ति- प्रदलेन प्रसिद्धायामपि मुक्तिर्न जायते, अतोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां गुरोरेव मुक्तिप्रदल्वं, क्षेत्रस्य तु तदर्थवादमात्रमितिभावः॥१४॥ इदानीं क्षमाप्सादराहित्येनान्यदेवतानां निकृष्टत्वं गुरोस्तु ताभ्यां पूर्णताच्छ्रैष्ठ्यमाह। क्षम्यतामिति किं वाच्यं प्रसीदेति किमुच्यताम्। क्षमाप्रसादसंपूर्ण: स्वभावादेव मे गुरु ॥१५॥ इतिश्रीबोधसारेगुरुस्तवाभिधं प्रकरणम् ।। १॥ क्षम्यतामिति। अन्यदेवतास्विव गुरौ क्षम्यतां क्षमस्वेति कि वाच्यं किमर्थ वक्तव्यं निरर्थकमेव तत्तत्रेत्यर्थः । तथा प्रसीदेति मसन्नो भवेति किमुच्यतां किमर्थ वक्तव्यं तदपि निरर्थकं तत्रे- त्यर्थः । कुतो निरर्थकलं क्षमापनप्रसादनयोस्तत्राह मे इति मद्दृटष्ठ्येत्यर्थ:, गुरुर्मोक्षप्रदोगुरु: परब्रह्मरूपखात्स्वभावादेव स्वत एव क्षमापसादसम्पूर्णः क्षमया सहनतया मसादेन प्सन्नतया च संपूर्ण: परिपूर्णोडस्ति, अतः क्षमापनप्रसा- दनयोनैरर्थक्यमिति भावः ॥१५॥ इतिश्रीनरहरिशिष्यदिवाकरकृतौ बोधसारदीपौ गुरुस्तवार्थप्रकाशः प्रथमः ॥१॥

१४ बोधसारे।

अथ शिध्यविवेक:। एवं मुमुकूणां गुरौ सर्वदैवताभ्यः श्रैष्ठ्यनिरूपणेन गुरौ- भक्तिदार्व्य विधायेदानीं कुमतिकृतकुतर्कः पण्डितमन्यर्गुरुशि- व्यसाम्यप्रतिपादनेन गुरुभक्तिशैथिल्यं माभूदिति गुरुशिप्यवि- वेकार्यं प्रकरणमेकोनविंशतिश्लोकमारभ्यते, तत्र तावत्कुमतिक- ततर्केण गुरुशिष्यसाम्यं सूचयत्रूपकमाद।

बीजं गुरूपदेशो हि जिज्ञासुः क्षेत्रमुच्यते। विवेकांकुरजो बोध द्रुमो मोक्षस्तु तत्फलम् ॥१॥ वीजमिति। गुरूपदेशो महावाक्यजन्यं जीवब्रह्मैक्यविषयं ज्ञानं युक्त्या प्रतिपादितं वीजमहंब्रह्मेत्याकारनिश्चयद्वक्षस्य कार- णलेन वीजस्थानीयं, हि प्रसिद्धं बीजं वृक्षकारणमिति सर्वेषामि- त्यर्थः। जिज्ञासुः स्वस्वरूपं ज्ञातुमिछुः शिष्यः क्षेत्रं प्रसिद्धवीज- वपनाय क्षेत्रमिवोपचर्यते उच्यतेऽतः भूमिरिति कथ्यते विद्व- द्वभिरिति शेपः । विवेकाङ्कुरजः सदसद्विवेक एवांकुरस्तस्माज्जात उत्पन्नो वोधद्रुम अहंब्रह्मास्मीति साक्षाज्ज्ञानं तदेव द्रुमो वृक्षो, मोक्षस्तु तत्फलं मुक्तिर्जानट्टक्षफलमित्युपर्च्यते, वस्तुतस्तु तु श- व्देन मोक्षस्य जन्यलं नास्ताति सूचितम्। इति क्षेत्रवीजयोर्व्टक्ष- जननं प्रति कारणलेन साम्यमिव गुरुशिष्ययोर्वोधं प्रति सा- म्यमेवेत्याक्षेपः ।। १ ।। सिद्धान्ती दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः कारणत्वे समानेपि नि- मित्तत्वोपादानत्वाभ्यां तयोर्न्यूनाधिकत्वमित्याशयेनाह। यद्यपि क्षेत्रबीजाम्यां बिना न द्रुमसंभवः ।

गुरुशिष्यविवेकः । १५

किं तु बीजमुपादानं निमित्तं क्षेत्रमुच्यते ॥२॥ यद्यपीति। यद्यपि एतत्सत्यमित्यर्थः, क्षेत्रवीजाभ्यां क्षेत्रेण जिन च विना ऋते द्रुमसम्भवो वृक्षोत्पत्तिर्न भवत्येव, तर्हि ाम्यस्य कागतिरिति चेत्तत्राह किन्तु, तथापि बीजं वृक्षस्यो- दानमुपादानकारणं क्षेत्रं भूमिर्निमित्तं निमित्तकारणमु- यते कथ्यते विवेकिभिरिति शेष:, इदमेव गुरोः शिष्याच्छैद्र- श्यमिति भावः ॥२॥ इदानीमुपादानपरिणामवत्वेन दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोरुपा- नस्यैव श्रेष्ठत्वमाह।

द्रुमो बीजपरीणामो न क्षेत्रपरिणामकः । बोधो गुरुपरीणामो न शिष्यपरिणामकः ॥३॥ द्रुमइति। दुमो वृक्षो बीजपरीणामो वीजस्य सजातीयको- दानस्य परीणामो विकार: क्षेत्रपरिणामकः क्षेत्रस्य भूमे: प- रणामको विकारो न न भवति, तथा वोधो जीवव्रह्मैक्यज्ञानं रुपरीणामो गुरोः सच्चिदानन्दरूपगुरोः परीणामो विकारः शष्यपरिणामकश्चिज्जडरुपस्य शिष्यस्य परिणामको विकारो न भवति, गुरुबोधयोरैकजात्येन बोधस्य गुरुकार्यत्वं बोध- शाष्ययोवैजात्येन निमित्तनैमित्तिकत्वम्। अतः घोधं प्रति गुरो- ख्यत्वं शिष्यस्य गौणत्वमिति भावः ॥ ३ ॥ ननु वृक्षबोधयोवीजगुरुकार्यत्वं कुतो निश्चेयं तत्राह।

द्रुमो हि बीजजातीयः क्षेत्रजातीयको न हि। बोधो हि गुरुजातीयः शिष्यजातीयको न हि॥४।।

१६ बोधसारे।

दुमोहीति। हि यस्मात्कारणाद् द्रुमो वृक्षो वीजजातीयो वी जजातिभव: क्षेत्रजातीयको भूमिजातिभवो न हि नैवाडस्ति, बोधो हि जीवात्मैकत्वज्ञानमपि गुरुजातीयो गुरुजांतिभवः सच्चिदा नन्दत्वस्यैक्यात्, शिष्यजातीयक: चिज्जडशिष्यजातिभवो न हि नास्त्येवेत्यर्थः ॥।४॥ एतदेव स्पष्टमाह।

बीजेन बीजजातीयस्तरुः क्षेत्रे समर्पितः । गुरुणा स्वात्मजातीयो बोधः शिष्ये समर्पितः ॥५॥ बीजेनेति। बीजेन वटादिकारणवीजेन बीजजातीयो बीज- जातिभवो वृक्षस्तरु: क्षेत्रे भूमौ समर्पितः स्थापितः, तथा गु- रुणा ब्रह्मस्वरूपेण महावाक्योपदेष्ट्रा स्वात्मजातीयोऽखण्डा नन्दब्रह्मस्वरूपो वोधो ब्रह्मात्मैक्यज्ञानं शिष्ये शुद्धान्त करणेऽ- धिकारिणि समर्पितः स्थापितः, अतः शिष्यो निमित्तत्वान्न्यूनो गुरुस्तूपादानत्वादधिक इति निश्चेतव्यम् ॥५॥ एवमुपादानतया गुरोर्बोधं प्रति प्राधान्यं निमित्ततया च शिष्यस्य गौणत्वं च प्रतिपाद्येदानीं तदेव स्थूणानिखननन्या- येन द्रढयितुमाक्षिप्य दृष्टान्तान्तरेण स्थापयति। वह्निप्रभा हि वर्त्तिस्था तमो हन्ति प्रकाशते। तमोहन्त्री प्रकाशात्मा प्रभैव न तु वर्तिका॥ ६॥

वह्रीत्यादिद्वाभ्याम्। हि प्रसिद्धमेवेदं वह्निपभा अग्नेः प्रकाश- रूपा शक्तिर्वतिस्था कार्पाससूत्रमाश्रिता तमो गृहादि- स्थितं नेत्रावरकमन्धकारं हन्ति नाशयति स्वयं च प्रकाशते

गुरुशिष्यविवेक: । १७ प्रकाशरूपा वर्त्तते। तत्नेति शेषः, वर्ततिपभासमूहे लोकदृष्ठ्याऽन्ध- कारनिवारणप्रकाशलक्षणे कार्ये साम्यप्रतीतावपि न तु सा प्रती- तिस्तालिकी भ्रान्तिरेव सा, विवेके तु तमो हन्त्र्यन्धकारनि- रसनक्षमा प्रकाशात्मा प्रकाशस्वरूपा प्रभैवाऽग्निशक्तिरेव न तु वर्त्तिका वर्ततिका तु अन्धकारनाशक्षमा न भवतीत्यर्थः ॥ ६॥ दाष्टान्तिकमाह। गुरुप्रभा हि शिष्यस्था तमो हन्ति प्रकाशते। तमोहन्ता प्रकाशात्मा गुरुरेव न शिष्यकः ॥७॥ गुरुप्रभेति। हि स्तथार्थः, तथा गुरुप्रभा गुरुरूपाखण्डजीवा- मैक्यविषयाऽहंव्रह्मास्मीत्याकारा प्रमारूपा वृत्तिः शिष्यस्था साधनसंपन्नान्तःकरणविशिष्टचिदाभासमाश्रिता सती तमो ृत्तेः वरूपाज्ञानं हन्ति नाशयति प्रकाशते स्वयं प्रकाशात्मरूपतया वशिष्यते, अत्रापि तत्रेतिशेषः। अज्ञाननाशप्रकाशनलक्षणे कार्ये न्तःकरणावछिन्नचिदाभासस्य साधिष्ठास्य गुरुपदिष्टज्ञानस्य कारणले समे प्रतीतेपि सा प्रतीति: पारमार्थिकी न भ्रान्ति- तैव सा, विवेके तु तमोहन्ता वृत्ते: स्वरूपाबोधलक्षणान्धका- स्य तमसो हन्ता नाशकः प्रकाशात्मा स्वयंप्रकाशतयाऽवशि- स्वरूपश्च गुरुरेवास्ति न शिष्यकोऽल्पः शिष्योऽज्ञाननाश- समर्थो न भवतीत्यर्थः। बोधे बोधावसाने च गुरोरेवावशिष्ट- शच्छिष्यस्य च बोधकाले तस्य च स्वरूपलयावस्थायामपि सताच् गुरोः प्राधान्यं शिष्यस्य गौणलमिति भावः ॥७॥ पुनरपि तदेव द्रढयति दृष्टान्तान्तरेण द्वाभ्याम्। यदभिः काष्ठमारुह्य भस्मसात्कुरुते पुरीम्। भस्मासात्कारणं तत्र गुणो वह्नेर्न काष्ठगः ॥८।। ३

१८ बोधसारे

यदिति । यद्यस्मात्कारणादगनिर्दाहकलेन प्रसिद्धो वहिः काछठं दार्वादिकं दाह्यं वस्तु आरुह्याश्रित्य पुरीं नगरीं भस्मसा- द्दस्मावशिष्टां कुरुते, तत्र वह्निकाष्ठयोरुभयोरपि भस्माSवशेषण लक्षणे कार्ये कारणखप्रतीतिसाम्येपि अविवेक एव सा प्रतीतिः, विवेकदृष्ठ्यातु तत्र वह्विकाष्ठयोर्मध्ये भस्मसात्कारणं भस्माव- शेषणकार्यस्य कारणमुपादानकारणं वह्नेर्गुण एवाग्रेर्दाहकश क्तिरेव न काष्टगो दाह्यकाष्ठनिष्ठा शक्तिर्भस्मावशेषणकार्ये नो- पादानरूपेत्यर्थः ॥८॥ दारष्टोन्तिकमाह।

बोधात्मना गुरुः शिष्यमाविश्य दहति क्षणात । यद्द्वैतं सा गुरो: शक्तिर्न शिष्यस्येति निर्णयः ॥९

बोधात्मनेति। एवं वोधात्मना जीवव्रह्मैक्यवोधरूपेणैव गु- रुरखण्डैकचिन्मात्र: परमात्मा शिष्यं साधनसहितान्तःकरण- वृत्युहितचैतन्यरूपमाविश्य प्रविश्य क्षणात्क्षणमात्रेणैव यद्द्वैतं द्वैतप्रतीतिकारणं यदंशरूपमज्ञानं तद्दहति नाशयति सा द्वैत- नाशकर्त्री गुरोरखण्डचिन्मात्रपरमात्मनः शक्तिः सामर्थ्य शिष्यस्यान्तःकरणावछिन्नचिदाभासस्य न तत्सामर्थ्य न भ- वतीत्यर्थः, तत्कार्यत्वात्तस्य इति निर्णय एवं निर्णीतोऽर्थः स- र्वशास्त्रेषु नास्मत्कपोलकल्पित इति भावः। अत्र युगलयोद्यो- र्मध्ये पूर्वयुगले वह्निप्भावर्त्योस्तमोनाशप्रकाशनलक्षणकार्ये का- रणत्वसाम्यमिव बोधवोध्यरूपगुरुशिष्ययोरज्ञाननाशनस्वरूप- प्रकाशनलक्षणकार्य प्रति समानत्वमित्याक्षेपः, वह्निप्रभाया एव प्रधानत्वमिवाज्ञाननाशप्रकाशलक्षणे कार्ये गुरोरेव मुख्यत्वमिति समाधानम्। उत्तरयुगले तु भस्मावशेषलक्षणे कार्ये वह्निकाष्ठयोः

गुराशष्यविवेक: । १९

साम्यमिव द्वैतदाहलक्षणे कार्ये गुरुशिष्ययोः साम्यमित्याक्षेपः, समाधानं तु नगरदाहलक्षणे कार्ये वह्निशक्तेः प्राधान्यमिव दवै- दाहस्वरूपे कार्ये गुरुशक्तेरेव प्राधान्यमिति विवेकः ॥ ९ ॥ इदानीं पुनरपि तदेव द्रढयितुं पूर्वोत्तरपक्षेण निर्णय- गह सार्धाभ्याम्। यद्यप्युदयने भानोर्यथा पदं प्रकाशते। न काशन्ते तथा पद्ा: काष्ठपाषाणमृण्मयाः॥१०। यद्यपीति । भानो: सूर्यस्योदयन उदये जाते सति यथा रादटक् पद्मं कमलं प्रकाशते प्रफुल्लति, तथा तादक् काष्ठपाषा- ्मृण्मयाः काष्टकृतानि पाषाणकृतानि मृत्कृतानि च पद्मा: क- लानि 'पद्मोऽस्त्री'त्युक्तत्वात्पुंस्त्वं नपुंसकत्वं चात्र पद्मशब्दस्य, काशन्ते न प्रफुल्लन्ति तेषु तत्कमलत्वमारोपितं न तु वा- तवमिति भाव: ॥ १० ॥ दृष्टान्तपूर्वकं दार्ष्टान्तिकमाह। प्रकाशको रविर्यद्वत्पद्न्मेव विकासयेत्। गुरुस्तथा बोधकः सञ्छिष्यमेव प्रबोधयेत्॥११॥ प्रकाशकइति। यद्द्था प्रकाशकः प्रकाशकर्त्ता रविः सूर्यः दमेव वास्तवकमलमेव न त्वारोपितं विकासयेत् प्रफुललं कु- ति, तथातद्द्रोधक उपदेष्टा गुरुः शिष्यमेव सच्छिष्यमेव तु नाममात्रं प्रबोधयेत्मबोधितं कुर्यात् ।। ११।। इदानीमुक्तदृष्टान्तेन गुरुशिष्यसाम्यानुवादेनोक्तं तदूरीकरोति। प्रकाशकस्य महिमा प्रकाश्यादधिक: किल।

२० बोधसारे।

सूक्ष्मं विशेषं वक्ष्यामि गुरुसूर्यस्य तं शृणु॥१२॥ प्रकाशकस्येति। हे शिष्य प्रकाश्यात्मकाशकर्मभूतात्कम- लादेः परिच्छिन्नात्म्रकाशकस्य प्रकाशयितुः सूर्यादेरपरि छिन्नस्य महिमा महत्वमधिक उत्कृष्टः किलेति निश्चेतव्यं नात्र सन्देहः कार्य इति। एवं श्रीगुरोः शिष्यादाधिक्यं प्रतिपादये दानीं पूर्वप्रकरणे सर्वदेवेभ्यः श्रीगुरोः श्रैष्ठचं प्रतिपादितं यत्त दत्र सूर्यदृष्टान्तेन तत्साम्यस्फूर्त्या ध्वस्तमतस्ततोऽपीदानीं गुरो श्रैष्ठ्यं दर्शयति तच्छवणे च शिष्यं सन्मुखीकरोति सार्धाभ्या सूक्ष्ममिति, हे शिष्य त्वं गुरुसूर्यस्य गुरुरूपादित्यस्य प्रसिद्धा दित्यात्सूक्ष्मं विचारमन्तरेण ज्ञातुमशक्यं विशेषं श्रेष्ठत्वेन का रणत्वातिशयं वक्ष्यामि तं विशेषं त्वं ृणु सावधानतया श्रो तव्य इत्यर्थः ॥ १२ ॥ तदेवाह। तत्तद्विवेकवैराग्ययुक्तवेदान्तयुक्तिभिः । शिष्यं नयति गुर्वर्क: स्वैक्यं स्वाद्िन्नमप्यहो॥१३ तत्तदिति। गुर्वर्को गुरुरूप: सूर्यस्तत्तद्विवेकवैराग्ययुक्तवे दान्तयुक्तिभिः, तत्तत्वमादिपदार्थयोर्विवेकश्चानात्मपदार्थेषु वै राग्यं वैतृष्णं च ताभ्यां युक्ता या वेदान्तयुक्तयोऽन्वयव्य तिरेकाद्यास्ताभिर्लक्षितैर्वचनैरितिशेष:, स्वाद्गुरुरूपाद् भिन्न भेदं प्राप्तमपि शिष्यं साधनसंपन्नमन्तःकरणावच्छिन्नं चिदाभास स्वैक्यं स्वेनाखण्डैकरसब्रह्मणा सहैकत्वं नयति पापयति अहो इदमाश्चर्ये गुराविति भावः ॥ १३ ।। प्रसिद्धसूर्ये तदभावं दर्शयति।

गुरुशिष्यविवेक: । २१

विकासकोऽपि तपनो न पदं स्वैकतां नयेत्। तस्मात्सर्वात्मभावेन सेव्या श्रीगुरुपादुका ॥१४॥

विकासकोपीति। तपनः सूर्यो विकासकोऽपि पद्मानां परका- कोऽपि पद्म कमलं स्वैकतां सूर्यभावं न नयेन्नपापयेत्। तस्मा- पूर्यादपि गुरोराधिक्यात्सर्वात्मभावेन सर्वत्रात्मभावनया श्री- रुपादुका गुरुचरणारविन्दं सेव्या सेवितुं योग्या मुमुक्षूणां न वन्यत्, पादुकापदं चात्र यथार्थगुरुस्वरूपज्ञानाभावे प्रतिमावद्- रुपादुकापूजाधिकार इति सुमुक्षूणां सूचनायेति ज्ञेयम् ॥१४॥ ननु दातु: पात्रस्य च दानक्रियां प्रति साम्यमिव बोध- क्रियां प्रति गुरुशिष्ययोः साम्यं कुतो न स्यादित्याक्षिप्य समाधत्ते। तत्सत्यं दातृपात्राभ्यां बिना दानं न सिद्धति। तथापि पात्रं पात्रं स्यादाता परमकारणम् ॥१५॥ तदिति। दातृपात्राभ्यां दाता दानकर्त्ता पात्रं प्रतिगृहीता ताभ्यां विना तौ वर्जयित्वा दानं दानक्रिया न सिध्यति सेद्धा न भवति तत्सत्यं प्रामाणिकमेवेदं, तथापि तयोः साम्यं भवति। कुतः, पात्रं प्रतिगृहीता पात्रं धान्यसंचयनाद्यर्थ कुसू- गदिवत्पात्रं स्याद्दातुर्देयस्य संचयनार्थ पात्रमेव स्यादतो मुख्यत्वं तस्येत्यर्थः। दाता दानकर्त्ता परमकारणं मुख्यं का- णं तस्यैव तद्भोक्तृत्वादित्यर्थः। बोधं प्रत्युपादानत्वेन बोधा- स्थायां तच्छेपत्वेन च गुरोरेव प्राधान्यं शिष्यस्य तु निमि- वमात्रत्वेन गौणत्वमिति भावः ॥१५ । इदानीं स्पर्शमणेरपि गुरोर्वैलक्षण्यद्योतनेन ततोऽपि गुरोः परष्ठ्यमाह द्वाभ्याम्।

२२ योधसारे।

भवेत्स्पर्शमणिस्पर्शालोहं स्वर्ण न तन्मणिः । गुरुस्पर्शमणिस्पशीत्स एव भवति क्षणात् ॥१ ६। भवेदिति। स्पर्शमणिस्पर्शात्स्पर्शनामकमणेः स्पर्शात्संयो- गालोहमयः स्वर्ण कनकं भवेत्स्यात् तच्च मणिः स्पर्शमाणर्न न भवेत्, गुरुस्पर्शमणिस्पर्शाद् गुरुरेव स्पर्शमणिस्तत्संयोगा च्छिष्यः स एव गुरुरेव क्षणादुपदेशक्षणे एव भवति स्याद्,अय- मेव स्पर्शमणेर्विशेषो गुरुस्पर्शमणाविति भावः ॥१६ ॥ सिद्धान्तयति। एवं विवेकतो धीमन्नुपयोगो द्वयोरपि। शिष्यो निमित्तमात्रं स्याद्गरिष्ठा गुरुपादुका ॥१७॥ एवमिति। हे धीमन्निति सम्बोधनेन मूर्खाणान्तु गुरुशिष्ययोः साम्यं भासतु तव लेतदयोग्यमिति सूचितम्। एवमुक्तरीत्या विवेकतो विवेकेन बोध उपयोगो फलजनकत्वं द्वयोरपि उभयो- रप्यविशेषेणास्ति, तथापि शिष्यो बुध्यवच्छिन्नः साधनसंप- न्नश्चिदाभासो निमित्तमात्रं निमित्तमेव केवलं गुरुपादुका प्रा- धान्याहगुरुः पादुकापदप्रयोगतात्पर्य पूर्वमेवोक्तं गरिष्ठाऽति-

ननु वासिष्ठे ग्रन्थे। 'उपदेशकमो राम व्यवस्थामात्रपालनम् । ज्ञप्तेस्तु कारणं शुद्धा शिष्यपज्ञैव केवलम्'॥ इत्यादिवाक्ये गुरोः सकाशाच्छिष्यस्यैव श्रैष्ठ्यमुक्तमत्र तद्विरुद्धं गुरोः श्रैष्ठचं भवद्भिः कथं प्रतिपाद्यत इत्याशङ्कय तस्या- न्यार्थकत्वान्मैवमिति परिहरति।

ब्रह्मजिज्ञासाः । २३

उपदेशक्रमो राम व्यवस्थामात्रपालनम्। इत्यादि वचनं तत्तु शिष्योत्साहविवृद्धये॥ १८॥ उपदेशेति। 'उपदेशक्मो राम व्यवस्थामात्रपालनमि'त्यादि- वचनं यत्तत्तु तत्सदृदशमन्यदपि वाक्यजातमादिपदाद्गाहयं शि- ष्योत्साहविदृद्धये शिष्यान्तःकरण उत्साहं विना बोधो न भवेदिति तदभिवृद्धचर्थ तदिति योज्यम्। अन्यथा। 'यावन्नानुग्रहः साक्षाज्जायते परमेश्वरात्। तावन्न सद्ुरुं कश्चित्सत्छास्त्रमपि नोलभेद्'॥ इत्यादिबहुवाक्यविरोधादिति भावः ॥ १८ ॥ इदानीमेतत्प्रकरणार्थप्रामाण्यप्रतिपादनपूर्वकं तत्फलोक्त्या तद्विचारकर्तव्यतां विधत्ते। सिद्धान्तः सर्वतन्त्राणां सद्ः प्रत्ययकारकः । सर्वदा भावनीयोऽयं गुरुशिष्यविनिर्णयः ॥१९॥ इति श्रीनरहरिविरचिते बोधसारे गुरुशिष्यनत्वविवेकाख्यं द्वितीयं प्रकरणम् ॥२ ॥

सिद्धान्त इति। सर्वतन्त्राणां सर्वशास्त्राणां सिद्धान्तः सि- द्वान्तभूतोयम्। अनेन प्रामाण्यमुक्तं, एतत्पकरणस्य फलमाह सदय: प्रत्ययकारको विचारसमय एव गुर्वाधिक्यप्रतीतिद्योतकः, अयं गुरुशिष्यविनिर्णयो गुर्वाधिक्यनिर्णायकं प्रकरणमिंदं सर्वदा नि- रन्तरं भावनीयो विचार्यः ॥ १९ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारदीपी गुरुशिष्यतत्विवेकप्रकारो द्वितीयः ॥२॥

२४ बोधसारे।

अथ ब्रह्मजिज्ञासा। एवं शिष्यस्य गुरौ श्रद्धामान्य्यनिमित्तं कुतर्कमूलं गुरौ स्व- साम्यं यदुत्पन्नं तद्युत्त्या परिहृत्य यदर्थ गुरुसेवा कर्चव्या त- दर्थनिरूपणार्थमिदानीमुत्तरं प्रकरणमारभते पश्चभिः । अथातो ब्रह्मजिज्ञासा जिज्ञास्यं ब्रह्म केवलम्। तटस्थलक्षणेनाथ स्वरूपस्य च लक्षणात् ॥ १ ॥ अथेति। अथ गुरुशरणगमनानन्तरमतो मुमुक्षूणां ब्रह्मज्ञानस्यैवे- ष्ट्त्ादित्यर्थः, ब्रह्मजिज्ञासा कर्चव्येति शेषः। ब्रह्मण इति कर्मणि पष्ठी, नतु ब्रह्मणोज्ञानविषयत्वे सद्वितीयलं तेन चावस्तुत्वे तस्य ज्ञानप्रयोजकत्वेन शास्त्रापामाण्यापत्तिः, अद्वितीयत्वे च ज्ञा- नाविषयत्वेन तत्प्रतिपादकशास्त्रस्य निर्विषयत्वेनापामाण्याप- त्तिः, अतः कर्थं ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वमित्याशङ्कयाह के- वलं निरुपाधिकं ब्रह्म देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं जि- ज्ञास्यं ज्ञानेच्छाविषयो न तु सोपाधिकमतः पूर्वोक्तदोपो नेति भावः। सर्वनिषेधेन तस्यैवावशेपत्वाचज्ज्ञानस्य पुरुषार्थत्वं त- · त्प्रतिपादकशास्त्रस्याऽपि सपयोजनत्वेन च प्रामाण्यमिति भाव:, ननु निरुपाधिकस्य कथं ज्ञानविषत्वं तत्राह तटस्थेति, तटस्थ- लक्षणेन तत्कारणत्वादिद्योतकानि लक्षणानि शास्त्रादीनि य- थैकदेशस्थत्वेपि चन्द्रलक्षकाणि तद्वदेतानि ब्रह्म वस्तुतोऽस्पृद्वैव तल्लक्षकाणि भवन्ति, अतस्तेषां तटस्थत्वं जातित्वादेकवचनं च, स्व- रूपस्य चाथ तटस्थलक्षणेन लक्षयित्वाऽनन्तरममित्यर्थः, स्वरूपस्य सत्यज्ञानादिस्वरूपस्य लक्षणानि प्रतिपादकानि तैर्लक्षणैर्ब्रह्म केवलं ज्ञानविषयो भवतीति भावः । एताभ्यां लक्षितं ज्ञानेछा- विषय इत्युपचर्यते न तु वास्ववविषयत्वं ब्रह्मणो जिज्ञासा- त्याशयः ॥१॥

ब्रह्मजिज्ञासा। २१

तत्र तटस्थलक्षणं निरूपयति। उत्पत्तिस्थितिनाशानां भूलकारणमीश्वरः । सर्वज्ञः सत्यसङ्कल्प इत्यादिषु तटस्थता ॥ २ ॥ उत्पतीति।उत्पत्तिस्थितिनाशानां जगत उत्पत्तेः स्थिते र नाशस्य च मूलकारणं कारणं माया तदाधारो मूलकारणमीश्वर इशनादि- शक्तिमान्सर्वज्ञः सर्वजगत्मकाशकः सत्यसंकल्पः सफलसंकल्प- वानित्यादिषु 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्त'इत्यादिषु वाक्ये- व्वित्यर्थः' तटस्थता तटस्थलक्षणं ज्ञेयम् ॥२॥ स्वरूपलक्षणमाह। सच्चिदानन्दरूपं तत्स्वप्रकाशं परात्परम् । अनण्वित्यादिवेदोक्तं स्वरूपस्य तु लक्षणम् ।३॥ सदिति। तङ्रह्म सच्चिदानन्दरूपं सदवाध्यं चिज्ज्ञप्तिमा- त्रस्वरूपमानन्दं निरतिशयसुखं रूपं यस्य तत् 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, विज्ञानमानन्दं ब्रह्मे'त्यादिषूक्तं स्वप्रकाशं स्वयं ज्योतिः स्वरूपम्, 'अत्रायं पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवती'ति श्रुतावुक्तं परा- त्परं परं कारणं जगतो माया तस्या अपि परं तयाऽस्पृष्टमित्य- र्थः। अनण्वित्यादिवेदोक्तमणुत्वादिप्रतिषेधकविशेषणैरुक्त य- त्तत्स्वरूपस्य तुपदेन पूर्वलक्षणादेतस्य महद्वैलक्षण्यं द्योतितं, लक्षणं लक्षकं ब्रह्मणो ज्ञेयम् ॥ ३ ॥। इदानीमस्मिन्ग्रन्थे मोक्षे प्रधानसाधनभूतस्य ज्ञानस्या- पेक्षितान्यन्यसाधनानि सन्ति तन्निरूपणं प्रतिजानीते। गुणप्रधानभावेन यद्यत्किञ्चिदपेक्षितम्! नानाप्रकरणव्याजैस्तत्सर्वमभिधीयते॥ ४ ॥ ४

२६ बोधसारे

गुणेति। गुणप्रधानभावेन गौणमुख्यभावेन यद्यत्साधनं प्रधानसाधनभूतज्ञानस्यापेक्षितमीप्सितं तत्सर्वे ज्ञानानुकूल्येना- स्मिन्ग्रन्थे नानापकरणव्याजैरनेकप्रकरणमिषेण मयेत्यध्या- हार्यम्, अभिधीयते प्रतिपाद्यते ॥ ४ ॥ तन्निरूपणक्मपीठिकां रचयति। बहिरङ्गान्तरङ्गाणां साधनानामनुकमः । यदन्तरङ्गं यस्मान्तु तत्पश्चात्तु निरुष्यते ॥ ५॥ इति श्रीनरहरिविरचिते बोधसारे ब्रह्मजिज्ञासाप्रकरणं तृतीयम्॥३॥ वहिरिति। साधनानां प्रधानसाधनज्ञानसाधनानां वहि- रङ्गान्तरङ्गाणां कतिचिज्ज्ञानस्य वहिरङ्गाणि कतिचिदन्तर- ङ्ाणीति साधनानां भेद:, अतस्तेषामनुक्कमोऽनुक्रम्यन्तेऽने- नेत्य नुकम: कमेणज्ञानमपेक्षितमतो यस्मात्साधनाददयद्य- दित्यर्थः, तत्तत्तदित्यर्थः, पश्चादनन्तरं बहिरङ्गं प्रथमतो निरूष्य पश्चात्ततोन्तरङ्गमित्यर्थः, तुपदेन वैलक्षण्यद्योतनपूर्वकमिति ज्ञेयं, निरूप्यते कथ्यते। एवमस्मिन्ग्रन्थे उत्तरप्रकरणेषु क्रमो ज्ञेयः ॥५॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीतौ ब्रह्मजिज्ञासार्थप्रकाशस्तृतीयः ॥३॥

अथ वैराग्यपीठिका बन्धः । एवं मोक्षे मुख्यसाधनभूतज्ञानस्य साधनानुक्मनिरूपणं प्र- तिज्ञायेदानीं सर्वसाधनेभ्यो बहिरङ्गत्वेन प्राथम्याद्वैराग्यस्य त- ज्ज्ञानं प्रथममपेक्षितमतस्तदर्थ वैराग्यपीठिकावन्धाख्यं सार्धपद्- षष्टिश्लोकं प्रकरणमारभते। तत्नावान्तरप्रकरणानि सप्त वैराग्यभेद- निरूपण कायवेडम्वना वृत्तिविण्डवना कामविडम्बना क्रोध-

वैराग्यपीठिका बन्धः । २७

विडम्बना लोभविडम्बना कर्मविडम्बनाSSख्यानि सन्ति, तानि क्रमेण निरूप्यन्ते। तत्रादौ वैराग्यभेदनिरूपणाख्यं पश्चदशश्लोकं निरूपितं तव्याख्यायते तत्नादावेतत्प्रकरणश्रवणाय शिष्यं प्रेरयति। वैराग्यपीठिकाबन्धं प्रथमं शृणु सन्मते। न नेमिरेव यत्रास्ति स्थितिश्रकस्य कीदशी ॥ १ ॥

वैराग्येति। हे सन्मत इति सम्बोधनेनैतच्छुत्वाSवधारणमेव- सन्मतित्वं तव युक्तमिति सूचितं, त्वं प्रथममादौ वैराग्यपीठि- कावन्धो वैराग्यस्य पीठिकाऽनुक्मो बध्यते रच्यतेऽनेनेति वै- राग्यक्रमवोधकं प्रकरणं शृणु श्रवणे सावधानो भवेत्यर्थः, ननु मुमु-

पादकवेदान्तश्रवणाद्येव कर्त्तव्यं किं वैराग्येणत्याशङ्कय वैराग्यँ विना कृते Sपि श्रवणादौ ज्ञानस्थिरता न न भवेदित्याशयेनाह नेति, यत्र चक्रे नेमिरेव सर्वाङ्गेषु सत्स्वपि तच्चलनकारणभूता धारैव केव- लं नास्ति तस्य चक्रस्य स्थितिश्चलनरूपे कारये स्थिरता कीदृशी कथ स्यान्न कथमपीत्यर्थः, तथा वैराग्यं विना ज्ञानस्याज्ञानना- शनलक्षणे कार्ये सामर्थ्यमेव न स्यादिति भावः ॥१।। एतदेवस्पष्टमाह। न शूद्रे वेदसंस्कारस्तैलञ्च सिकतासु न। न स्यात्करतले रोम तथा मुक्तिर्न रागिणि ॥२॥ नेति। शूद्रे वेदसंस्कारो वेदोक्तो व्रतवन्धादिसंस्कारो न नास्ति सिकतासु वालुकासु तैलश्च तैलमपि न नास्ति। यथेति सर्व- त्र योज्यं, यथा यादक्करतले हस्ततले रोम केशो न नास्ति तथा ताद-

२८ बोधसारे।

ग्रागिणि विपयासक्तपुरुपे मुक्तिर्ज्ञानफलरूपो मोक्षो न स्यान्न सम्भवेदतो मुमुक्षूणां प्रथमं वैराग्यमेवेष्टमित्याशयः ॥ २ ॥

वणे शिष्यमभिमुखाकृित्येदानीन्तन्वेदं निरूपयति। वैराग्यं द्विविधं सूक्ष्मं तन्ेदमवधारय। जिज्ञासामुख्यमेकं स्याज्जिहासामुख्यमेत्र च।। ३ ॥ वैराग्यमिति। वैराग्यं विषयवैतृष्ण्यं द्विविधं द्विपकारमस्ती- तिशेषः, ननु वैराग्यं स्वरूपणैकधैव प्रतीयतेऽतः कथ द्वैविध्यमु- च्यत इत्याशङ्कयाह सूक्ष्ममिति, सूक्ष्मं तल्लक्षणभेदज्ञानं विना दुर्जेयं तद्भेदं तस्य वैराग्यस्य भेदं मत्तोऽवधारय श्रृत्वा निश्चिनु, तमेव प्रतिज्ञातं निरूपयति जिज्ञासेति, एकं वै- राग्यं जिज्ञासामुख्यं ब्रह्मज्ञानेच्छैव मुख्या निदानभूता यस्मिन्तत्स्यान्भवेच्च पुनरन्यञ्जिहासामुख्यमेव त्यागेच्छैव मु- ख्या निदानभूता यत्र तदपि द्वितीयं वैराग्यमित्यर्थः॥ ३॥ ननु किंविषया जिज्ञासा जिहासा चेति तज्ज्ञानापेक्षायामाह। जिहासा संसृतेर्व्रह्मजिज्ञासेति द्वयं मुने। एकमेव तथाप्यस्ति विशेष: कश्चिदत्र हि॥ ४ ॥

जिहासेति। संसतेः संसारस्य जिहासा त्यक्तुमिच्छा ब्रह्म- जिज्ञासा ब्रह्मणोऽपरिच्छिनात्मवस्तुनो जिज्ञासा ज्ञातुमिच्छेति जिहासाजिज्ञ।सर्योविषयभेदोऽवगन्तव्यः, इदानीं तयोरपि भेदं निरूपयितुं तत्र विशेष दर्शयति दवयमिति। दवयं द्वितयमपि एकमे- कैकमेवरे त्यावृत्तिरेकैकरूपमपीत्यर्थ:, तथापि उभयत्नैकैकथा पती-

वैराग्यभेदः । २९

तावपीत्यर्थः, कश्रिद्विशेषः किश्वद्वैलक्ष्यमत्र द्विविधवैराग्येस्ति विद्यते हीति प्रसिद्धिद्योतकेनेदं विशेपभानं विदुपां प्रसिद्धमेवेति सूचितम्॥।४ ॥ तत्रोभयत्राऽपि मन्दमध्योत्तमभेदेन त्रैविध्यमस्ति, तेष्वपि प्रथमतो मन्दं जिहासामुख्यं सोदाहरणं लक्षयति। राज्यभ्रप्टा दीर्घरोगा: पराधीना हतश्रियः । ये विरक्तास्तपस्यन्ति जिहासामुख्यमेव तत् ।।५॥ राज्येति । राज्यभ्रष्टा राज्याच्च्युताः पुनाराज्यापराप्तिं कारणैनिश्चित्य दीर्घरोगा जन्मत आरभ्य मरणपर्यन्तं स्वश- रीरे निश्चित्तरोगाः पराधीना मरणपर्यन्तं स्वपराधीनत्वनि- श्वया हतश्रिय गतसंपचतिकाः पुनस्तत्माप्त्यभावनिश्चया एतदादिकारणैर्ये पुरुषा विरक्त्ता विषयभोगवितृष्णासन्तस्तप- स्यन्ति एतादृशं जन्म मा भूदितोप्युत्कृष्ट स्वाधीनसर्वसंपचिकं जन्म स्याद्यस्मिन्नेतानि दुःखानि न स्युरितीच्छया तपः कुर्वन्ति तदिह जन्मनि प्रतीयमानं यद्विषयवैतृष्ण्यं तत्यागेच्छामूल- कत्वाज्जिहासामुख्यमेव त्यागेच्छाप्रधानमेव ज्ञेयमिति शेषः। अस्य च जन्मान्तरीयभोगहेतुकत्वादधमत्वमिति भावः ॥५॥ इदानीं सोदाहरणमधमं जिज्ञासामुख्यं लक्षयति द्वाभ्याम्। आधिव्याधिभयोद्देगपारतन्त्र्यादिवर्जिताः । ये धीरा मुक्तिमिच्छन्ति शृणु तेषामयं क्रमः ॥६॥ आधीति। आधिव्याधिभयोद्वेगपारतन्त्र्यादिवर्जिता आ- धिर्मानसं चिन्तादिजन्यं दुःखं व्याधिर्देहदुखं ज्वरादिजन्यं भर्य भीतिरुद्वेगश्चिचास्थैर्यजन्यः क्वेशः । पारतन्त्रयं पराधीनते

३० बोधसारे।

त्यादिभिर्दुःखैर्वर्जिता रहिता ये धीरा ब्रह्मचर्यादिसाधन- संपन्ना दुःखाद्यनुद्वियाश्च सन्तो मुक्तिं मोक्षमिच्छन्ति तेपां तद्ैर।ग्यं जिज्ञासामुख्यमेव ज्ञानेच्छामुख्यमेव ज्ञेयमित्युत्तरेणान्वय:, ए- तद्वैराग्यवत उदाहर्त्तु तच्छ्वणे शिष्यमभिमुखीकरोति। भृण्विति, तेपामुक्तलक्षणानां जिज्ञासामुख्यवैराग्यवतामयं मद्राक्स्थितो मत्पत्यक्षः क्रमो मन्दजिज्ञासावैराग्यवत्वबोधक आचारः कथ्यत उत्तरश्लोके तं शृणु ध्रुत्वा चावधारय तदा चारे ज्ञाते तेषु स्थितमन्दजिश्ञासामुख्यवैराग्यव्ञानं स्यादिति भाव: ॥६॥ तदेवोदाहरति।

कामधेनुगहे येषां निवासो नन्दनेवने। कश्यपाद्यास्तपस्यन्ति जिज्ञासामुख्यमेत्र तत्।।७।। कामधेनुरिति। येषां कश्यपादीनां गृहे मन्दिरे कामधेनुः सर्वकामदोधी गौः सुरभिरस्ति येपां कश्यपादीनां निवासो वसत्यस्मिन्निति निवासो गृहं नन्दने वने नन्दननास्नीन्द्रवने- डस्ति, सर्वभोगप्राप्तिकारणकामधेनुपराप्तौ सर्वे कल्पतरवः सर्व- कामपूरका यत्र सन्ति तत्रैव वासप्राप्तौ सत्यामपि सर्वभोगसुखे सत्यपि नन्दनादेत्य कश्यपाद्ा ऋषयो वैराग्यपूर्वकं तपस्यन्ति तपः कुर्वन्ति, इदमेवाधमजिज्ञासामुख्यं वैराग्यमिति भावः।।७।। एवं मन्दजिहासामुख्यजिज्ञासामुख्ययोवैराग्ययोर्भेदं प्र- दर्श्य मध्यमयोस्तयोर्भेदज्ञानाय वैलक्षण्यं प्रदर्शयति त्रिभिः। तत्र प्रथमतो मध्यमं जिहासामुख्यं लक्षयत्येकेन। आधिव्याधिभयोद्वेगपारतन्त्र्यादिपीडिताः ।

वैराग्यभेदः । ३१

ये जीवा मोक्षमिच्छन्ति जिहासामुख्यता तु सा॥८॥ आधीति। आधिव्याधिभयोद्वेगपारतन्त्र्यादिपीडिताः आ- ध्यादीनामर्थ उक्त एव तैः पीडिताः पीडां प्राप्ताः सन्तो ये केचिज्जीवा मोक्षं संसारदुःखान्मुक्तिमिच्छन्ति अभिलपन्ति सा तु विरक्तता तुपदेन पूर्वोक्तजिहासामुख्यवैराग्यान्मुक्तीच्छारहिता- न्यु क्ीच्छाज नकत्व रूपं वैलक्षण्यमत्र सूचितं, जिहासा मुख्यताडस्ति जिहासायास्त्यागेच्छाया मुख्यता प्राधान्यं यस्यां विरक्त्तार्या सा तथोक्ताऽतोऽस्य वैराग्यस्य मध्यमत्मिति भावः ॥८॥। जिज्ञासामुखयं मध्यम वैराग्यं लक्षयति द्वाभ्याम्। मानुष्यं दुर्लभं प्राप्तं सच्छास्त्रैः संस्कृता मतिः। यदि न व्रह्मविश्रान्तिस्तदस्माभिः किमर्जितम् ॥९॥ मानुष्यमिति। दुर्लभं दुःसाध्यं बहुपुण्यैः माप्यमित्यर्थः, मानुष्यं मनुष्यजन्म प्राप्तं लब्धं तत्रापि सच्छासत्रैर्वेदा- न्तानुकूलै: शास्त्रैः सह वेदान्तैरित्यर्थः, मतिर्बुद्धि: संस्कृता सू- क्ष्मा जाता यदि अथापि यर्हि ब्रह्मविश्रान्तिरपरिच्छिन्नानन्दे चितस्थैर्य न न स्याच्चेत्तत्तर्हि अस्माभि: किमर्जितं कि संपा- दितं न किमपीत्यर्थः, मिथ्यालात्सर्वस्येत्यर्थः ॥ ९॥

इत्येवं व्यवसायेन ह्याकाशफलपातवत। जिज्ञासयन्ति ये धीरा जिज्ञासामुख्यता तु सा॥१॥ इतीति। इत्येवं एवंप्रकारेण व्यवसायेन निश्चयेनाका- शफलपातवत्काकतालीयन्यायेनेत्यर्थः, हि प्रसिद्धमेतद्वासिष्ठा- दावित्यर्थः, धीराः साधनसंपन्नाः सन्तो ये रामादयो जिज्ञास-

३२ बोधसारे।

यन्ति जिज्ञासां कुर्वन्ति 'तत्करोति तदाचष्टे' इति णिच्। सा तेपां विरक्तता जिज्ञासामुख्यता ज्ञानेच्छाया मुख्यता यस्यां सा तथा ज्ञेयेति शेष: ॥ १० ॥ एतद्वैराग्यवतोऽप्युदाहरति। विरोचनः कार्त्तवीर्यों बलिः श्रीराघवादयः । विरक्ता राजलीलायां ते हि तत्र निदर्शनम् ॥११॥ विरोचनइति। विरोचनो दैत्यो बले: पिता कार्त्तवीर्यः कृतवीर्यस्य राज्ञः पुत्रः सहस्रार्जुन इत्यर्थः, बलिर्विरोचनपुत्रो दैत्यः श्रीराघवादयः श्रीराघवो रामचन्द्रस्तदादयस्तत्प्रभृतयः पुराणेषु प्रसिद्धा बहवः सन्ति राजलीलायां सहजेपि राजक- र्मणि दुःखरहितेपि प्रजापालनादिरूपे कर्मणीत्यर्थः, विरक्त्ता उदासीना: स्थिता इति शेषः। ते हि प्रसिद्धास्ते तत्र मध्यमजि- ज्ञासामुख्यवैराग्ये निदर्शनं निदर्श्यते प्रदर्श्यतेऽनेनेति तदु- दाहरणमित्यर्थः, करणे ल्युड्ज्ञेयमिति शेषः ॥ ११ ॥ एवं मध्यमजिहासामुख्यजिज्ञासामुख्यवैराग्ये दर्शयिलो- तमे ते दर्शयति द्वाभ्यां, तत्रादावुत्तमं जिहासामुख्यं दर्शयति।

वैराग्यं पुण्यजीवानां जिहासामुख्यमेव तत् ।।१ २ ।। तीत्रादिति । तीव्राद्वेगवत्तरात्संसारवैराग्यात्संसारे वै- राग्यं प्राप्येत्यर्थः, यदि यर्हि ब्रह्मजिज्ञासनं ब्रह्मज्ञानेच्छा केवलं स्यात्तद्वैराग्यं पुण्यजीवानां तद्वहुपुण्यैर्जीवानां जायते प- रन्तु जिहासामुख्यमेव जिहासैव मुख्या यत्र तत्तथा ज्ञेय- मिति शेष: ॥ १२ ॥

वैराग्यभेदः । ३३

उत्तमें जिज्ञासामुख्यं वैराग्यं दर्शयति। ब्रह्मजिज्ञासया तात तीव्रया यो विधीयते। विरागो दृश्यभावेषु जिज्ञासामुख्यमेव तत् ॥ १३ ॥ व्रह्मेति। हे तात यो विरागो यद्वैराग्यं दृश्यभावेषु द्रष्टव्यपदा- र्थेषु तीव्रया दृढया व्रह्मजिज्ञासया ब्रह्मज्ञानेच्छया विधीयते क्रि- यते तद्वैराग्यं जिज्ञासामुख्यमेव जिज्ञासैव मुख्या यत्र तत्तथा जिज्ञासाया एव प्रथमत उत्पन्नलादिति भावः ॥१३॥। अथ सप्तमं पूर्वषद्गैराग्यविलक्षणं वैराग्यमाहार्घेन। सहजं यस्य वैराग्यं का वाच्या तस्य मुख्यता। अथ दोषा: प्रदर्श्यन्ते वैराग्यं दोषदर्शनात् ॥१४॥ सहजमिति। यस्याधिकारिधुरीणस्योत्तमाधिकारिण इत्यर्थः, सहजं स्वाभाविकं न तु दोपदृष्टिजनित सर्वत्रात्मदर्श-

न प्राप्तस्वरूपतवात्स्वाभाविकं सर्वत्रानात्मदृष्टिरूपं यद्वैराग्यमस्ति वस्य का मुख्यता जिहासाजिज्ञासयोर्मध्ये कस्य प्रधानता वाच्या वक्तव्या न कयोरपीत्यर्थः, अत एव पूर्वोक्तपद्वैराग्येभ्य इदं श्रेष्ठं विलक्षणं चेति भावः। एवं सप्तविरध वैराग्यं सलक्षण- मभिधायेदानीं तस्य दोषदर्शनजन्यत्वात्तज्जननार्थ दोषप्रद- शनं प्रतिजानीते सार्धेनाथेति, अथ वैराग्यभेदपदर्शनानन्तरं दोपदर्शनाद्दोषज्ञानाद्वैराग्यं जायतेऽतः दोपा दूषणानि प्रद- शर्यन्ते प्रदर्शयित्वा निरूप्यन्त इत्यर्थः ॥ १४॥ कथयामि समासेन सावधानमना: शृणु। ५

३४ बोधसारे

असमञ्जसतां साधो समारभ्य शरीरतः ॥१५॥ इतिश्रीबोधसारे वैराग्यपीठिकाबन्धे वैराग्यविवेचनं प्रकरणम् ॥ १॥ कथयामीति। हे साधो वैराग्यादिसाधनसंपादक शरीरतः शरीरात्समारभ्य प्रारभ्य सर्वविषयेषु असमञ्जसतां दोप- रूपत्वं समासेन संक्षेपेण कथयामि निरूपयामि त्वं सावधान- मनाः स्थिरचितो भूत्वेत्यर्थः, शृणु अवधारय ॥१५॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ी वैराग्यपीठिकाबन्धार्थप्रकाशे वैराग्यविचेचनार्थप्रकाशः प्रथमः ॥ १॥

एवं वैराग्यं विविच्य दर्श येत्वा प्रतिज्ञातान्विविपयदोपान्द- र्शयिष्यन्प्रथमतः शरीरदोपान्दर्शयितुं कायविडम्बनाख्यं प्र- करणमाह नवभिः, तत्र तावच्छरीरे रम्यतातीतिरन्यद्र- व्यकृता न तु स्वतो रम्यत्वं शरीर इत्याशयेनाह। यं भूषयन्ति कनकैरवसनैश्चन्दनैरपि। अविचारत एवायं कायो रम्यत्वमागतः ॥१ ॥ यमिति। लोकाः कनकै सौवर्णालङ्गारैर्वसनैर्वस्त्रैः क-

भूपयन्ति भूषणैर्वस्तैथालं कुर्वन्ति चन्दनादिभिः सुगन्धयन्तीति विवेक:, यदि देहे स्वतो रम्यत्वं स्याचर्हि भूपण्ादिधारणं व्यर्थ स्याचथा यदि सुगन्धित्वं स्यात्तर्हि चन्दनादिलपनं व्यर्थ स्याद्, अरम्यत्वमेव स्वतो देहे तत्तिरस्कारार्थ भूषणादि- धारण तथा दुर्गन्धित्वं स्वतो देहे तद्दूरीकरणाय चन्दनादि-

कायविडबडना। ३५

ना लेपः क्रिियतेSतोऽरम्यत्वं प्रत्यक्षमेव, तथापि अविचारत एव केवलमविवेकेनैवायमरम्यतया प्रत्यक्ष: कायः शरीरं रम्यत्वं सुन्दरत्वमागतः प्राप्तः सुवर्णवस्त्रादीनां सुन्दरत्वं चन्दनादीनां सुर्गन्धित्वमरम्ये दुर्गन्धिस्वभावे देह आरोप्य तस्यारम्यत्वं दर्गन्धित्वं च तिरस्कृत्यायमेव देहो रम्यः सुगन्धरूप इति प्रती- तिरस्ति, सा भ्रान्तिमात्रमिति भावः ॥ १॥ इदानीमरम्यत्वमेव देहस्य स्पष्टमाह। अस्य क्रव्यादभक्ष्यस्य कृशानोरिन्धनस्य च। परिणामकृशस्यैव केन कायस्य रम्यता ॥ २ ॥ अस्येति। कव्यादभक्ष्यस्य क्रव्यादा मांसाहारिणो जीवा व्याघ्रादयस्तेपां भक्षितुं योग्यस्य कशानोिन्धनस्य चा- डग्रे: काष्ठादिवद्दाह्यस्य, एताभ्यां मांसादिरूपत्वेन दाहसमये- डनुभूयमानदुर्गन्धित्वेन चारम्यता स्पष्टैवेति ज्ञापितं, जाड्यरूप- त्वेन च परिणामकृशस्यैव ज्वरादिभिर्मध्ये मध्ये वृद्धत्वेन चा- न्ते दुर्वलस्यापि, एतेन कृशावस्थायामरम्यत्वं दुर्गन्धित्वं च स्प- ष्टमेवेति ज्ञापितमिति ज्ञेयम्। अस्य कायस्योक्तलक्षणस्य शरीरस्य रम्यता सुन्दरत्वं स्नेहास्पदत्वं कैव किं विषया न कापीत्यर्थः॥२॥ ननु सुखभोगाश्रयत्वेन स्नेहास्पदत्वमस्त्यतो रम्यत्वमि- त्याशड्ा तभ्ामनिरुत्त्या तदभावं दर्शयति। कलेर्वरमिदं स्थानं विग्रहो मूर्त्तिमानसौ। पञ्चभूतनिवासोडयं कथं तत्र सुखी भवेत् ।३॥ कलेरिति। इद शरीरं कले: कलहस्याधर्मबहुलस्य काल- स्यापि वरं श्रेष्ठं स्थानं स्थीयतेऽस्मिन्निति स्थानं गृहं दुग च

३६ बोधसारे।

यथा सार्वभौमस्य सर्वा पृथिवी स्थानमपि निजाभिमानविपय गृहं दुर्गे वा कचिद्ेशे वर्तते, तत्र तत्स्थितिर्नित्यं दृश्यते। तथा कलहकलिकालयोरपि सर्वब्रह्माण्डव्याप्तयोः शरीरे स्वीयाभिमा- नेन नित्यं स्थितिर्ज्ञेया, अतः किंचित्कालं स्थितयोः कचिदेशे तयोर्दुःखहेतुत्वं दृष्टं तत्कुतस्तयोर्नित्यस्थाने देहे सुखाशङ्केति भावः। पुनश्रासौ देहो मूर्ततिमानाकारवान्विग्रहो युद्धं स- वैभूतानां भौतिकानामिन्द्रियाणां च परस्परं विरुद्धस्वभाव वत्वेन तेषां च कार्यत्वाद्देहस्य विग्रहरूपत्वमिति भावः। किं चा- डयं देहः पश्चभूतनिवासः पश्चभूतानां निवासो वसतिर्यस्मिन्स गृहमस्ति, यत्र यत्र युद्धं भूतप्रवेशश्च जायते तत्र तत्र सुखं न भवतीति प्रत्यक्षमतः सर्वदा विग्रहरूपे पश्चभूतनिवासे च देहे कुतः सुखाशङ्केति भावः, तत्र देहे कथं सुखी भवेन्न कथ- मपीत्यर्थः ॥ ३॥ ननु देहे सर्वदा सुखं मास्तु तथापि गर्भवासे सर्ववाद्योपा- ध्यभावात्तत्र सुखं स्यादिति तत्रैव वासः सर्वप्रयत्रैः साध्यः शुकेनापि गर्भे द्वादशवर्ष स्थितमत एवेति पुराणप्रसिद्धेरि- त्याशड्य तत्रापि दुःखसत्वे हेतुमाह। कारागृहं गर्भवासो बाल्यं केवलमूढता। तत्रापि दुःसहात्यन्तं पराधीनतया स्थितिः ॥ ४ ॥ कारागृहमिति। गर्भवासो मातुरुदरे वास: स्थितिः कारा- गृहं कारा बन्धनं तस्य गृहं शालाऽस्ति बन्धनहेतुत्वात्तत्रापि न सुखमिति भाव:, ननु गर्भस्थशरीरे सुखं मास्तु वालत्वे तु स्नेहः सर्वैः क्रियतेऽतस्तत्र सुखं स्यादिति तदेव सर्वदा स- र्वप्यत्नैः संपादमित्याशङ्ा तत्रापि तदभावहेतुं दर्शयति वा-

कायचिडम्बना। ३७

ल्यमिति, बाल्यं वालत्वं केवलमूढता केवलमत्यन्तं मूर्खत्व- मेव। तह्ठुःखहेतोरज्ञानस्य तत्र सत्वात्सुखहेतोर्ज्ञानस्य चा- त्यन्ताभावाच्चात्यन्तं दुःखास्पदमेव वाल्यमिति भाव:, किं च त- त्रापि अतिदुःखहेतावपि बाल्ये पराधीनतयाऽऽहारविहा- रादिषु अस्वाधीनतया स्थितिः स्थानमत्यन्तमतिशयं दुःसहा- सोदुमशक्या, इदं दुःखं तु सार्वजनीनानुभवविपयमिति भावः।४।। ननु युवावस्थायां शरीरे सर्वकार्ये च स्वातन्त्र्यात्सर्ववि- पयभोगजन्यसुखसत्वाच्च तदेव साध्यमित्याशङ्ा तत्नापि तद- भावहेतुनिरूपणपूर्वकं तदसत्वं दर्शयति। कामबाणैर्यत्र पीडा कामिनीविरहज्वरः । पुष्कला पापसंपत्तिरयौवनं विषदां वनम् ॥ ५ ॥ कामवाणैरिति। यत्र युवदेहे कामवाणैः कामस्य मनोभवस्य बाणैर्मोहनादिभिर्वाणसद्दशैर्विकारैः पीडा दुःखं भवतीति शेष:, किं च कामिनीविरहज्वरः कामिनीनां कामवतीनां स्त्रीणां वि- रहेणाप्राप्तिजन्यदुःखेन ज्वरः सन्तापो भवति यौवने, किंच यौवने पुष्कला वद्वी पापसंपत्तिः सर्वदुःखकारणभूतपापनिप्प- त्तिर्जायतेऽतो यौवनं युवावस्था विपदां दुःखवृक्षाणां वनं समूह एव कुतः सुखाशङ्का तत्रेति भावः ॥५॥ ननु जरावस्थायां कामाद्यभावात्पुत्रादिभिरादरणीयत्वाच्च

उन्नताऽनततां यातो जराक्षारव्रिधूसरः । पुराणकूष्माण्डसमः कायो वृद्स्य गर्हितः ॥ ६॥ उन्नतेति। उन्नतानततां गमने क्रिकियमाणे उन्नततामुच्चलमा-

बोधसारे।

नततां नम्रतं च यातः प्राप्तः कटिदेशे निर्वळलेनोन्नमनानमने पीडाजन्ये एवेति भाव:, किं च जराक्षारविधूसरो दृद्धलनि- मित्तकक्षारेण घूसरवर्णो भवतीत्यर्थः, क्षारपदेनात्र तज्जनितं त- दुःखं लक्ष्यते । किं च पुराणकूप्माण्डसमः पुराणकूष्माण्डव- दन्तर्निःसार इत्यर्थः, वृद्धस्य जरिणः कायो देहो गर्हितः सर्व- जनैरनादृतो भवतीति शेपः, सर्वजनकृतानादरजन्यं दुःखं तत्र भवतीति सूचितम् ॥ ६ ।। ननु मरणे सर्वदुःखकारणदेहाद्युपाधिरहितत्वात्सुखं स्या- दित्याशङ्कमानं प्रत्याह।

मरणस्य तु किं वाच्यं मृत्युदूतभयं ततः । नरके तु महद्दःखं स्वर्गे पतनजं भयम् ॥७॥

मरणस्यति। मरणस्य तु मृतेस्तु किं वाच्यं तत्र दुःखं व- चनानर्हमेत सर्वदुःखपरमावधित्वस्य सर्वलोकप्रत्यक्षत्वादनिर्वच- नीयत्वाच न वाच्यं तदिति भाव:, ननु मरणानन्तरं सुखं स्यादि- त्याशड्काह मृत्युदूतेति, ततः मरणानन्तरं मृत्युदूतभयं मृत्योर्यमस्य ये दूतास्तेभ्यो भयं भीतिर्जायतेऽतस्तत्नापि दुःखमस्तीत्याशयः, तत इत्यावर्त्तनीयम्, अनन्तरं नरके तु तुशब्देनोक्तसर्वदुःखेभ्यो नरके महद्दुःखं भवतीति सूचितं, ननु पुण्यकर्मिणां स्वर्ग- प्राप्तौ तत्र दुःखाभावेन तत्प्रार्थ्यमेव स्यादित्याशद्काह स्वर्ग- इति, स्वर्ग इन्द्रादिलोके तत्तद्विषयसुखे सत्यपि पतनजं प- तनाज्जायमानं भयं भीतिरस्तीति शेष:, भयजनितदुःखस- त्वात्तत्राऽपि तस्य दुःखरूपत्वमिति भावः ।। ७।। भोगकालेपि स्वर्गसुखे दुःखहेतुं दर्शयति।

कायविडम्बना। ३९

उत्तमाधमभावेन तत्राप्यस्ति विडम्बना । यदि पश्चादियोनिः स्यात्तदा दुःखस्य का कथा॥८॥ उत्तमेति। तत्रापि स्वर्गसुखभोगसमयेऽपि उत्तमाधमभावेनो- चनीचत्वबुद्धया विडम्बना तिरस्कारादिजनितदुःखमस्ति व- र्नतेऽतः स्वर्गे सुखं नास्त्येवेति भावः । ननु तर्हि स्वर्गनर- कयोः सुखाभावेऽपि अन्यत्रैव गतौ सुखं कचित्स्यादतः सैव प्रार्थनीया भवेदिति शङ्कामालक्ष्योभयगत्यभावे तृतीया गतिस्त- त्रापि दुःखं दर्शयति यदीति, पश्वादियोनिः स्यान्भवेद्यदि यर्हि तदा तर्हि दुःखस्य दुःखसम्बन्धिनी कथा वार्त्ता का न कापीत्यर्थः, सर्वकार्येषु पराधीनत्वस्य स्पष्टत्वादन- न्तत्वाच्च वचनानर्हमिति भावः ॥८।। ननु मरणानन्तरं पुनर्जन्म नेति नास्तिकमतं क्ुत्वा पुनर्ज- न्मास्ति वा नवेति सन्दिहानं प्रत्याह। पुनर्जन्म पुनर्मृत्युः पुनर्दु:खं पुनर्भयम् । न जानाति गति जन्तुर्निमन्नो मोहसागरे ॥ ९ ॥ इति कायविडम्बना ॥२ ॥ पुनरिति। जन्म जननं पुनर्मरणानन्तरं स्याद्भवेन्मृत्यु- र्मरणं पुनर्जननानन्तरं स्याद्ुःखं पुनर्दुःखानन्तरं स्या- द्वयं मृत्यु: पुनर्जन्मानन्तरंस्यात्, नतु तर्हि जन्ममरणातीत- गतिः कुतो न साध्यते सवैरित्याशङ्काह नेति, जन्तुर्जीवो मोहसागरे मोहो मूलाज्ञानं तदेव सागर इवापारत्वात्त- स्मिन्निमग्नस्तादात्म्याभिमानं प्राप्तः सन्गतिं सर्वप्रपश्चाती- तमोक्षरूपां स्थिति न जानाति अतस्तत्साधन आदरं प-

४० बोधसारे।

रित्यज्य पुनः पुनः संसारापत्तिकारणानि कर्माण्येव करोती- ति भावः ॥। ९।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थ- दीप्तौ वैराग्यपीठिकार्थप्रकाशे कायविडम्बनार्थप्र- काशो द्वितीयः ॥२॥ अथ वृत्तिविडम्बना। एवं शरीरदोषान्प्रदर्श्येदानीं तज्जीवनभूतवत्तिदोपान्म- दर्शयितुं वृत्तिविडम्वनाख्यं प्रकरणं सार्धद्विश्लोकमाह, तत्र प्र- थमं क्षत्रवृत्तेर्दोषानाह पादेन। क्षत्रधर्मे परा हिंसा याच्चायां लाघवं महत। असत्यमेव वाणिज्ये नानृतात्पातकं परम् ॥ १ ॥ क्षत्रेति । क्षत्रधर्मे क्षत्रियकर्मणि परा हिंसोत्कृष्टा हिंसा- डस्ति अतोऽत्रासक्तिर्न योग्या, ननु ब्राह्मणजीविका निर्दोषेति चेत्तत्राह याच्चायामिति, याच्चायां भिक्षावृत्तौ महद्धह्दु लाघवम- नादरणमस्ति, अतोऽनादरजन्यं दुःखमसह्यं तत्रेति भावः, तर्हि वै- श्यवृत्तौ दोषो न स्यादिति चेत्तत्राह वाणिज्ये, व्यापारवृत्ताव- सत्यमेवानृतमेव केवलमस्ति, नतु असत्ये दुःखहेतुत्वं न

घापं न नास्ति तदेव श्रेष्ठं पापमित्यर्थः, दुःखहेतोः पा- पस्य सत्वात्तत्रापि दुःखमस्तीत्याशयः ॥१॥ ननु तर्हि शद्रवृत्तिः श्रेष्ठा चेत्तत्राह। सेवायां परमं कष्टं मृत्कीटस्तु कृषीबलः । द्यूते सर्वस्वनाशः स्याच्चौर्ये राजभयं महत ॥ २ ॥ सेवायामिति। सेवा शुद्रवृत्तिस्तस्यां परममुत्कष्ट कष्ट दुःखं

वृत्तिघिडम्बना। ४१

पसिद्धमेवातः शूद्रवृत्तावप्यादरो न कार्य इति भावः, कृषि- वृत्तावंपि दोषं दर्शयति मृदिति, कृपीवलः कर्षको मृत्कीटो मृदि कीट इव सदा तिष्ठतीत्यर्थः, तुपदेन सर्ववृत्तिभ्योऽपि तत्र कृषिवृत्तौ दुःखाधिक्यं सूचितमिति ज्ञेयं, नतु द्यूतवृत्तिस्तर्हि समीचीना स्याप्तत्राह द्यूत इति, द्यूते द्यूतवृत्तौ सर्वस्वनाशः स्यात्स्रीधनगृहादिनाशः स्यान्भवेदतस्तत्रापि दुःखमेवेति भावः, चौरवृत्तौ तु तत्प्रसिद्धमेवेत्याशयेनाह चौर्य इति, चौर्ये चौर- वृत्तौ महदतीव राजभयं राजो भीतिरस्तीति शेषः ॥२॥ नाकाशात्पतति द्रव्यं जीविका सुखदा कथम् । इति श्रीनरहरिविरचिते बोधसारे वैराग्यपीठिकाबन्धे वृत्ति- विडम्बनाखयं तृतीयं प्रकरणम् ॥ ३ ॥ नन्वेताभ्यः पड्दृत्तिभ्योऽन्या काचिद्ृत्तिराश्रयणीयेत्या- शब्ाह नेति, द्रव्यं सर्वजीविकानिदानभूत द्रव्यं धनमाकाशा- द्वियत्तो न पतति न वर्षति एता वृत्तीर्विना न लभ्यत इति भावः, अतो जीविका जीवनहेतुभूतं द्रव्यं वस्तुमात्रमित्यर्थः, सुखदा सुखप्रापिका कथं केन प्रकारेण स्यान्न कथपपीत्यर्थः । इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाककरवविरचितायां बोधसारार्थदीपी वैराग्य पीठिकाबन्धार्थप्रकाशे वृत्तिविडम्बनार्थप्रकाश- स्तृतीय ॥। १।

अथ कामविडम्बना। एवं वृत्तिदोषान्प्रदर्श्येदानीं कामस्यैव सर्वसंसारमूलत्वं 'सोडकामयत, कामो दाता कामः प्रतिगृहीते'त्यादि श्रुतिभ्यः प्रसिद्धमतस्तत्रासक्तिनिषेधार्थ तद्दोपान्दर्शयितुं का- w

४२ बोधसारे।

मविडम्बनाख्यं प्रकरणमारभते पञ्चभिः श्रोकैः, तत्र तावन्म- नुष्येपु मनुष्यस्वभावमाच्छादय पिशाचस्वभावं कोर्यादिदोपरूपं पिशाचेभ्योऽप्यतिमलिनं प्रकटयति एवं रूपं कामदोपमाह। चर्वयन्ति महामांसं गते प्राणे पिशाचकाः । जीवत्परस्परं मांसं स्त्रीपुंसाश्चतुराननाः ॥ १ ॥ चर्वयन्तीति। पिशाचकाः पिशाचाः कप्रत्ययेन कामिपि- शाचेभ्यः पिशाचेषु पिशाचलं न्यूनमेवेति सूचितं, ते प्राणे गते सति प्राणवियोगे जाते सति प्रेतानां महामांसं पुरुषादिमांसं स्वयमपि प्राणवियोगे जाते पिशाचत्वं प्राप्येत्यर्थोऽपि ज्ञेयः, चर्वयन्ति खादन्ति तत्तेषां स्वधर्मत्वान्न कौर्य गणनीयमिति भाव:, तेभ्यः पुरुषेषु कामिषु तदाधिकक्यं दर्शयति जी- वदिति, स्त्रीपुंसाः स्त्रियश्च पुमांसश्च स्त्रीपुंसाः परस्परं मि- धुनीभूयेत्यर्थः, जीवत्परस्परं जीवतामेव परस्परमन्योन्यमित्यर्थः, मांसं चर्वयन्ति खादन्ति। ननु परस्परमांसभक्षणे कृते कुतो न ज्ञायते मन्मांसं भक्षतीति, ज्ञाते च कुतो न निवारयन्तीत्या- शङ्गाह चतुरानना भक्षणे चतुराण्याननानि मुखानि येपां ते, सर्वप्रयत्नैः संपादितानि प्राणवत्प्रियाणि धनान्येव मांसतु- ल्यानि वा परस्परदुःखपरिहारादिजीवनादिचिन्तया परस्पर मांसशोपणं भवति तदेव भक्षणमुपचर्यते, भक्षकत्वेपि परस्परं भक्षकत्वाप्रतीतिरेवाननानां चातुर्यमिति विवेक:, मनुष्यत्वं दूरी- कृत्य पिशाचत्वं संपादितमित्ययं कामस्य महान्दोषो दर्शित इति ज्ञेयम् ॥१॥ पुनरपि तदेव प्रकारान्तरेण दर्शयति। नृदहैर्निशि नृत्यन्ति श्मशानेषु पिशाचकाः ।

कामविडम्बन। ४३

विचित्रैरङ्गविन्यासैर्गृहेषु गृहमेघिनः ॥ २ ॥ नृदेहैरिति। पिशाचकाः पिशाचाः कप्रत्ययार्थस्तूक्त एव नृदेहैः स्वदेहैर्नृत्यं कर्त्तु लज्जिता इव मनुष्यवारीराणि धृत्वे- त्यर्थः, तत्रापि निशि रात्रौ तत्रापि शमशानेपु अमङ्गलस्थानेषु शवदाहदेशेषु तृत्यन्ति तृत्य कुर्वन्ति गृहमेधिनो गृहधर्मेषु हिं- साप्रायेषु शीलं येषान्ते तथोक्ताः कामिनः स्वदेहैरेव दिने रात्रौ च निर्लज्जा भूत्वा गृहैषु स्वस्थानेष्वेव विचित्रैर्भावहा- वविशिष्टैरङ्गविन्यासैर्हस्ताद्ङ्गस्थापनैरनृत्यं कुर्वन्ति, अतः का- मिनां पिशाचेभ्योऽप्यतितरामविवेकित्वं तत्कामस्यैव दोषजात- मिति भावः ॥२।। एवं कामिषु पिशाचचेष्टानुकरणं पदर्श्येदानीं श्वचेष्टाम- पि तेषु दर्शयति। लिहति स्पृशति भ्रान्तो मुहुर्जिघ्रति खादतिं। ग्रामसिंहानुरूपेयं ग्राम्यधर्मव्यवस्थितिः ॥ ३ ॥ लिहतीति। यथा श्वा कश्चिदत्नमांसचर्मादिपदार्थ दृष्ट्ा भ्रा- न्तः सन्दिशि दिशि भ्रममाणः प्रथमतस्तं स्पृशति स्पर्शेन नि- शिनोति मुह्दुः पुनस्तत् भक्ष्यं वाऽन्यत्किश्चिदिति संदेहे जिघ्रति घ्राणेन निश्चिनोति तत्रापि संदेहे लिहति जिह्वया स्वादु वाड- स्वादु निश्चिनोति ततश्र निःसंदेहं खादति भक्षति, एवं श्वस्व- भावव्यवस्था दृष्टैव सर्वैरित्यर्थः, एवमेव ग्राम्यधर्मव्यवस्थितिः कामवर्ता स्वभावव्यवस्थाऽपि। सेयं ग्रामसिंहानुरूपा शुनामेव योग्येत्यर्थः, एवं विपरीतस्वभावः कामकृत एवेति भावः ॥३॥ विपयेषु दुःखरूपेषु सत्स्वपि कामेन भ्रान्तानामेव तेपु सुखरूपत्वनिश्चयो भवतीत्याशयेनाह।

४४ बोधसारे।

कण्डूयनेन यत्कण्डूसुखं तत्क भवेत्सुखम्। पश्चाद्यत्र महापीडा तथा वैषायेकं सुखम् ॥४ ॥ कण्डूयनेनेति। कण्डयनेन नखादिना घर्षणेन कण्डसुखं घर्ष- णजन्यं सुखमिव यत्पतीयते तत्कि सुखं भवेन्नैव तत्सुखमित्यर्थः, कुतो न तत्सुखमित्यत आह यत्र घर्षणजन्ये सुखे पश्चाद्वर्प- णानन्तरं महापीडा महतीव पीडा दुःखमस्ति तथा तद्वद्वैष- यिकं विषयघर्पणजन्यं सुखं सुखमिव प्रतीयते परन्तु त्दःखमेव

तत्सुखं दुःखमेवेति भावः॥४ ॥ स्त्रीपु तु स्वस्य पुनः पुनर्मारकत्वेनातीव शतुरूपत्वे सत्य- पि मित्रबुद्धिस्तत्र कामकृतभ्रान्त्यैवेत्याशयेनाह। नादासक्तं मृगं व्याधश्छिन्ति निशितैः शरैः । रूपासक्तं नरं नारी रतिच्छुरिकयाऽसकृत ॥५॥ इति कामविडम्बना ॥ ५ ॥ नादेति। ब्याधो मृगयुर्नादासक्तं मृगयुकृतगायनलुब्धं मृगं हरिणं निशितैस्तीक्ष्णैः शरैर्वाणैश्छिनत्ति भिनत्ति तत्तु एकवारमेव नारी स्त्री रूपासक्त स्वरूपलुब्धं नरं पुरुषं रतिच्छुरिकया रतिर्मै- थुनमेव च्छुरिका क्षुरस्तयाऽसकृन्नित्यमेव च्छिनत्तीत्यहो व्या- धादपि क्रूरत्वं स्त्रीणामतीवेति भावः ॥५॥। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाक्करविरचितायां बोधसारार्थदीसौ वैराग्यपीठिकाबन्धार्थप्रकाशे कामचिडम्बनार्थ- प्रफाशश्चतुर्थः ॥४॥

कोधविड्म्बना ।

अथ क्रोधषिडम्बना । एवं कामदोपान्प्रदर्श्येदानीं क्रोधेऽतिदुष्टत्वस्य सर्वजन- प्रसिद्धत्वात्संक्षेपेण तद्दोषान्मदर्शयितुं क्रोधविडम्वनार्यं प्र- करणमेक श्लोकमारभते राक्षसादप्यतिक्रौर्य कौधवति दर्शयति। रुधिरं पिवति स्वीयं दिवा तमसि नृत्यति। भीषयत्यात्मनात्मानं क्रूरः क्रोधी न राक्षसः।१॥ इति श्रीबोधसारे क्रोधविडम्बनाखयं प्रकरगाम् ॥५॥ रुधिरमिति। कोधी क्रोधवान्स्वीयं स्वकीयं रुधिरमसकूपि- वति माश्नाति, स्वीयदेहेपि निर्दयस्य परदेहे कुतो दयाशङ्केति भाव:, 'स्वापत्यभक्षणं यत्र परापत्येषु कादये'ति न्यायाद्राक्षसस्तु परकीयं रुधिरं पिवति न स्वीयमतो दयासतात्कदाचिदपि परदेहेऽपि सा स्यादिति राक्षसे कर्यन्यून्मिति भाव:, कि- श्च क्रोधी दिवा दिवस एव तमसि अन्धकारे तृत्यति नृत्यं क- रोति क्रोधिन: प्रकाशरुपेऽपि दिनेऽन्धकारप्रतीतेरतीवाविवेकिलं राक्षसे तु तमस्येव तमःप्रतीतेरविवेकस्य न्यूनत्वमिति भावः। किश्च क्रोध्यात्मना स्वेनैवात्मानं स्वं भीषयति भयं मा- पयति राक्षसस्तु अन्यं भीषयति अतः स्वस्मिन्सदयत्वस्य वि- द्यमानत्वात्कदाचिदन्येष्वपि तत्ततः स्याक्कोधवति तु तदभा- वान्न तदाशङ्केति भाव:, अतः क्रोध्येव क्रूरो निष्ठुरतरो न रा- क्षसो राक्षसस्तु क्रूरो न क्रूरतर इति भावः ॥ १॥ इति श्रीनरहरिशिष्य दिवाकरविरचितायां बोधसारार्थ- दीप्ौ वैराग्यपीठिकार्थप्रकाशे क्रोधविडम्बनार्थप्र- फाश: पश्चम: ॥५॥

४६ बोधसारे।

अथ लोभविडमबना। एवं कोधदोपान्पदर्श्येदानीं लोभस्यैव सर्वमोक्षसाधन- परिपन्थित्वात्तस्य दोषान्विस्तरेण प्रदर्शयितुं लोभविडम्ना- रूयं प्रकरणमेकविंशतिश्लोकमारभते, तत्रादौ पिशाचादिभ्योऽपि घुद्धेरतिभ्रामकत्वं लोभे दर्शयति। न पिशाचा न डाकिन्यो न भुजङ्गा न वृश्चिकाः । संभ्रान्तयन्ति मनुजं यथा लोभोधियं रिफुः ॥१॥ नेति। पिशाचाः प्रेता न डाकिन्यो न भुजङ्गाः सर्पा न वृश्चिका न, एते सर्वेपि प्रत्येकं मिलिता वा मनुजं मनुष्यं सं- भ्रान्तयन्त्यपि तथा न संभ्रान्तयन्ति, तथा कथं, यथा येन प्र- कारेण लोभो लोभाख्यो वृत्तिविशेषो धियं बुद्धिं संभ्रान्त- यति तथा, अतः स एव रिपुः शत्रुतर इति भावः। मनुष्यपदेन दश्चिकादीनां मनुष्यत्वबुद्धिमात्रभ्रामकत्वं न त्वन्यजन्मविषय- बुद्धिभ्रामकत्वमतस्तेषु शत्रुत्वं प्रसिद्धमेव न शत्रुतरत्वं, लोभस्य तु केवलबुद्धिमात्रभ्रामकत्वेन जन्मान्तरविषयवुद्धिभ्रामकत्व- सिद्धेः शत्रुतरत्वं गोश्वौ पशू इति न्यादिति भावः ॥१॥ एवं लोभस्य शत्रुत्वं प्रदश्येदानीं शत्रुजयेच्छायां शत्रुजयो- पायाश्चत्वारः सामदानभेददण्डाख्या: सन्ति, तेषु समञ्जसे शत्रौ सामोपयुज्यते लोभे त्वसामञ्जस्येन तस्यानुपयोगं निश्चित्य दानरूपोपायेन शत्रुं जिगीषुमालक्ष्य शिष्यं गुरुस्तदनुपयोगं दर्शयति। मेरवो घृतबिन्द्वाभा दुराशादावपावके। कथं सहस्रलक्षादैस्तर्हि तृप्यतु लोभवान् ॥ २॥ मेरव इति। मेरव: कनकाचला अपरिमिता दुराशादाव-

लोभविम्बडना। ४७

पावके विषयाशैवारण्याग्निस्तस्मिन्घृतविन्द्वाभा घृतविन्दुतुल्या भवन्तीत्यर्थः, तदा तर्हि लोभवान्स लोभो यस्मिन्विद्यने स पुरुपविशेषः सहस्रलक्षादैः सहस्त्रलक्षादिसङ्ग्यापरिमितैर्द्रव्यै- रिति शेपः, कथ तृप्यतु तृप्तो भवेन्न कथमपीत्यर्थः, अतो दा- नरूपोपायोऽपि निरुपयोगीति भावः ॥ २ ॥। एवं लोभरूपशत्रुजये सामदानयोरनुपयोगित्वं प्रदर्श्याSत्र भेदोपयोगं निश्चित्य तस्मिन्वलावलविचारस्य कर्त्तव्यतार्या तद्ूलं दर्शयति। आनिद्रं प्रातरारभ्य जाग्रति स्वप्नपूर्ष्वपि। भ्रमन्नो लभते शान्ति स लोभस्य पराक्रमः ॥३॥ आनिद्रमिति। अयं जीवः प्रातरारभ्य प्रातर्जागरणादा- रभ्याऽऽनिद्र निद्रापर्यन्तं जाग्रति जागरावस्थायां भ्रमन्- भ्रान्तः सन्स्वप्रपूर्व्वपि स्वम्ननगरेष्वपि अपिशब्दान्मनोरथादौ भ्रान्तः सञ्छान्ति स्थैर्यसुखं नो लभते न प्राम्नोति तत्कारणं यत्स लोभस्य लोभरूपशत्रोः परात्रमो वलं निश्चेतव्यम् ।३॥ इदानीं मनुष्यत्वं दूरीकृत्य सर्पभूतादिस्वभावजननमपपि लोभवलकतमेवेत्याह। निधानं यक्षसर्पाद्या यदाक्रामन्ति यत्नतः । न पिबन्ति न खादन्ति तेषां हि गुरवः शठाः॥४॥ निधानमिति। ये यक्षसर्पाद्या यक्षाः प्रेतादयः सर्पाद्याः सर्पवृश्चिकादयो निधानं द्रव्यपूर्ण पात्रं दानभोगाद्यनुपयोगेऽपि. आक्रामन्ति आक्रम्य तिष्ठन्ति यत्नतो यत्रेन न पिबन्ति न खा- दन्ति खानपानाछ्युपायेन व्ययं न कुर्वन्तीत्यर्थः, तेषां मध्ये शठा

४८ घोधसारे।

दानादयुपयोगरहितधनरक्षका गुरवः श्रेष्ठाः, यद्वा तेर्षा गुरव उपदेष्टारस्तेपां पिशाचादीनां तथा धनरक्षणमेतस्माच्छिक्षित- मिति तेपां न्यूनत्वमेतस्मादिति भाव:, तेषां पिशाचादीनां ज्ञा- नाभावेऽनुपयोगितया द्रव्यरक्षणं न निन्दमिति ध्वनितं, मनु- व्याणां तु तत्सत्वेऽपि पिशाचवत्तद्रक्षणं निन्दमेवेति पिशाचे- भ्योऽपि निकृष्टत्वसम्पादनमिति लोभपराक्रमः सूचितः ॥४॥ इदानीं दानभोगहीनधनरक्षणं व्यर्थमेवेत्याह। दानभोगविहीनं च यदेव धनिनो धनम् ! न तु तस्य मुखे धूलिर्दीयते भूमिगोपनैः ॥५॥ दानेति। दानभोगविहीनं दानाभावात्परलोकहितं न भ- वति भोगाभावादैहिकसुखासाधकं च भवति अतो यदुभय- लोकासाधकं धनिनो धनवतो धनं द्रव्यमस्ति तुशब्देन तन्ना- स्त्येवेति सूचितं, नतु मरणसमये मुखे सुवणादि निक्षिप्यते पेत- क्रियाश्र कुर्वन्ति पुत्रादयस्तदुपयोगित्वाद्धनरक्षणमुचितमेवेत्याश- झाह नत्विति, तस्योक्तलक्षणस्य यक्षवित्तस्य मुखे तु आस्येऽपि

द्रव्यकणगमनशङ्कया न दीयते दूरे क्रियायां धनस्योपयोगा- शङ्केति भावः ॥५।। ननु'आपदर्थे धनं रक्षेदि'त्यादीनि नीतिवाक्यानि, 'सत्पात्रे स्थापितं द्रव्यं परलोकहितं भवेदि'ति, 'दढे पात्रे तु निक्षितं धनं भद्रं भवेदि'त्यादिवाक्यानि पण्डितजनमुखन श्रुत्वा परलोकाय धनं दृढे ताम्रादिनिर्मितपात्रे निक्षिप्य भूम्यां स्थापयन्ति तद्वि- हितमेवेति तत्कुतो निन्धत इत्याशङ्का तद्राक्यतात्पर्यमज्ञात्वैव धनं द्रव्यं रक्षेद्यदि तर्हि तद्रक्षणं तद्धनं वाऽडपदर्थे स्यात्-

लोभविडम्बना। ४९

स्वनाशायैव स्याद। यद्वा धर्न रक्षेच्चेद्रक्षणं न सम्भवति, कुतः ! अर्थे धन आपन्नाश: स्यादेव, यद्वा धन आपन्ाशोस्ति अत- स्तदायासं त्यत्काऽऽत्मानमित्यपकृष्य तमेव रक्षेदित्यर्थः, स- त्पात्रे तु श्रोत्रियत्वादिगुणविशिष्ट इत्यर्थः, अस्तदेव दंढ भूमि- निक्षेपणं तु सर्वजगदुत्पत्तिकारणभूम्यां निक्षेणं ब्रह्मार्पणमि- त्यादिवाक्योक्तमेव विहितम्, इममर्थमज्ञात्वा केवलताम्रादिपात्रे द्रव्यनिक्षेपो मौर्ख्र्यविलसितमेवेत्याशयेनाह। मूढस्ताम्रमये पात्रे संस्थापयति किं धनम् । पात्रे स्थितं धनं भद्रं किन्तु पात्रं परीक्षिय ॥ ६ ॥।

मूढ इति। मूढो मूर्खस्ताम्रमये ताम्रादिरचिते पात्रे भाण्डे धर्न द्रव्यं स्थापयति स्थापनं करोति तर्त्कि न किमपि तदित्यर्थः, पात्रे स्थितं धनं भंद्र सत्पात्रे विद्यमानं द्रव्यं भद्रं सुखाय भवति तत्सत्यमुक्तं कि तु पात्रं सत्पात्रं परीयक्ष परीक्ष्य ज्ञातव्य- मित्यर्थः ॥६॥ इदानीं मानं शरीरसुखाशां च त्यक्त्वा याच्यायै भ्रमणं गृहं गृहं पति लोभपराक्रमकृतमेवेति दर्शयति। काकविष्ठाधनस्यार्थे कायक्केशेन भूयसा । मदान्धा धनिनः सेव्या महतीयं विडम्बना॥७॥

काकविष्ठेति । काकविष्ठाधनस्य वायसविष्ठातुल्यस्य ध- नस्याडर्थे निमित्ते भूयसाऽधिकेन कायक्लेशेन शरीरजन्यक्लेशेन मदान्धा द्रव्यमदेनान्धा हिताहितज्ञानशून्या धनिनो धनवन्तः सेव्याः सेवितव्या इयमुक्तलक्षणा कदर्थना सह्ा सा म- ७

५0 बोधसारे।

हत्यतीव विडम्बनाऽनार्यतैव सेत्यर्थः, इदमपि लोभपरा- कमकृतमेवेति भावः ।।७।। न लोभस्योपचाराय मणिमन्त्रौषधादयः । मणिमन्त्रौषधल्लाघी सोऽपि लोभपरायणः ॥८।। ननु लोभरोगनिवारण औपधाद्युपायोस्ति वा नवेति स- न्दिह्यमानं प्रष्टुमिच्छन्तं शिष्यमालक्ष्याह नेति, लोभस्य लोभना- म्रो रोगस्योपचाराय निवारणाय मणिमन्त्रौपघादयो मणिश्व मन्त्रश्चौषधश्चादीनि येपां ते न न सन्ति, ननु लोभनिवार- कं मण्यादिकं नास्तीति कुतोऽवगतमित्यत आह मणीति,

आत्मानं कत्थते सोऽपि असौ च लोभपरायणो लोभपर एव दृष्ट इति शेषः, अत एवावगतमिति भावः ॥८।। इदानीं मनुष्येषु मनुष्यस्वभावं तिरस्कृत्य श्वस्वभावस- म्पादनमपि लोभकृतमेवेत्याशयेनाह। किञ्चिद्धनकणं ध्यात्वा मुखमाट्यस्य पश्यसि। करोषि श्वेव चाटूनि लोभेनापकृतं स्मर ॥९॥ किश्चिदिति। यथा श्वा किश्चित्स्वल्पं धनकणं स्वभक्ष्यक- णिकां ध्यात्वा ममैतावत्माप्तुयादिति निश्चित्याळ्यस्य ध- निनोऽन्नसमृद्धिमतो मुखमास्यं पश्यति अवलोकयति चाटूनि तद्रञ्जनार्थमुदरदर्शनपुच्छचालनपादप्रक्षेपणादीनि करोति त- द्वत्किश्चित्सर्वे द्रव्यं कोऽपि न ददाति तत्र ढब्बूकादिकणिकामा- त्रं ददाति न वा ददातीति जानन्नपि धनवतो मुखं प्रति पश्य- सि प्रतीक्षां कुर्वन्नेव तिष्ठसि ततश्र तद्रंजनार्थ चादूनि गायनहा- स्यविनोदशास्त्रचर्चानृत्यादिचेष्टाः करोपीत्ययं श्वस्वभाव-

लोभचिडम्बना। ५१

स्त्वयि उत्तमं मनुष्यस्वभावं दूरीकृत्य सम्पादित एल्ललोभे- नाऽपकृतं लोभनाम्ना शत्रुणाऽपकृतमपकारः कृत इति स्मर जानीहीत्यर्थः ॥ ९॥ इदानीं लोभनामनिरुत्त्याऽपि लोभप्रतापं सूचयति। लोहार्गलो भद्रहरो लोलताङ्को भयप्रदः। लुनात्युभौ च यल्लोकौ तेन लोभ: प्रकीर्त्तित:॥१॥ लोहार्गल इति। लोहार्गल आयसी शृङ्गलेव यत्र यत्र विषये लोभवतो बुद्धिः संलग्ना ततो विषयात्सा निर्गन्तुम- स्वाधीनाऽतो लोभशृङ्गलया रुद्धाडतो लोभस्य लोहार्गलखमत एव लोभनाम्नि लोकारस्य सिद्धिरिति भाव:, किं च भद्रहरो भद्रस्य सुखस्य हरो नाशको यस्य बुद्धौ लोभस्तस्य सुखं नैव स्यादित्यर्थः, अतो लोभनाम्रि भकारसिद्धिर्जेया, किश्च लोल- ताङ्को लोलता चाश्चल्यं तदेवाङ्कं चिह्न यस्य स यत्र यत्र सचेतनेषु चाश्चल्यं लक्ष्यते तत्र तत्र लोभसखमनुमीयते डयं लोभवान् क्रि- यावलात्तदूत् । ननु ज्ञानिष्वेतद्यभिचारः, न तत्रापि व्यवहा- रकाले तत्सत्वात्समाधिकाले तु व्यवहाराभावाल्लोभासत्व- मिष्टमेव, ननु ज्ञानिनि तत्सत्वे तत्वमेव व्याहन्येत 'रागो लि- ङ्मवोधस्ये'ति श्रुते रागव्ृत्तेर्विशेषस्यैव लोभत्वादिति चेन्न वा- धितत्वेन तत्सत्वेप्यकिश्चित्करत्वात् 'सन्तु रागादयो बुधे' इति शास्त्रान्तरेण तस्य तेष्वकिश्चित्करत्वोक्तः, 'जीवन्नाखुर्न मा- ्जारं हन्ति हन्यात्कथ मृत' इति न्यायेनावाधकत्वसिद्धेश ज्ञा- निपु तदवाधकत्वान्न ज्ञानित्वव्याह्ृतिरत इदमनुमानमव्यभि- चारि लोलताङ्क इति, अतोऽपि लोभनाम्नि लोकारसिद्धिर्जञेया। किं च भयपदो यत्र यत्र भयं तत्रापि लोभसत्वमनुमीयतेऽतो

५२ बोधसारे।

लोभनाम्नि भकारसिद्धिर्झेया, किश्च यद्यतो लोभ उभौ लोका एतल्ोकपरलोकौ दानभोगापवर्त्तकतया लुनाति खण्ड- यति नाशयति, नतु लुभधातुप्रकृतिकत्वे पसिद्धे लोभस्य कथं लूम्पकृतिकत्वमुच्यते येन च्छिदिक्रियावत्वं स्यादिति चेन्न लु- भधातोर्विमोहनार्थवत्वेन विमोहनस्य चोभयलोकघातकत्वप- सिद्धेर्लोभशब्दस्यार्थतो लूञ्प्रकृतिकत्वात्तेन कारणेन लोभो लोभनाम्ना प्रकीर्तितः प्रसिद्धत्वेन प्रतिपादितः, एतेनाऽपि लो- भग्रतापो ज्ञेय इति भावः ॥१० ॥ एवं लोभरूपशत्रोर्बलं प्रतिपाद्यातिवलित्वे निर्णीते तज्जये भेदोपेक्षितः। स च द्विविधः, शत्रुवलन्यून्यत्वसाधकदानसामोपा- यैस्तन्मन्त्र्यादिवशीकाररूप एक:, अपरः समाश्रयः। समाश्रयो डपि द्विविधः श१्त्रोरन्याधिकवलिसंश्रयः शत्रुसंभयश्च। तत्र दानसाम्नोरसामञ्जस्येन लोभरूपशत्रोस्तन्मन्त्र्यादिष्वपि त- थात्वादनुपयोगः, अतः परथरमानुपयोग एव । शत्रुसमा- श्रयस्यापि तथैव दुःसाध्यत्वात्तमपि विहाय तदधिकवल- समाश्रयेण स जेतव्य इति तदधिकवलिजिज्ञासायां तद्दोर्लभ्यं परमयत्नादरार्थ दर्शयति। सकामा: कामिनीलुब्धा निष्कामा मोक्षलोभिनः । भावलुब्धो हि भगवान्निर्लोभोऽत्यन्तदुर्लभः॥११॥ सकामा इति। सकामाः कामेन सह वर्त्तमाना ये जगति प्रसिद्धास्ते कामिनीलुब्धाः कामिनीत्युपलक्षणं धनादिसर्व- विषयाणामतस्तेषां लोभग्रस्तत्वं प्रत्यक्षमेवेति तदाश्रयोऽकिं- चित्कर इति भाव:, किश्च निष्कामाः कामरहिता विरक्ता (१) शञ्रुतः। (२) प्रथमयो: सामदानयो: ।

लोभविडम्बना । ५३

इत्यर्थः, ते मोक्षलोभिनो मोक्षे लोभो विद्यते येषां ते तथोक्ता अतस्तेषामपि समाश्रयो लोभशवुजयेऽप्रयोजक एवेति भावः। किश्चा हि प्रसिद्धो भगवान्षड्गुणैश्वर्योऽपीश्वरो भादलुब्धो भावे प्रेम्णि लुब्धो लोभी भवति अतस्तस्यापि लोभग्रस्तत्व- मेवेति तदाश्रयो लोभनाशेऽकिश्चित्कर एव तस्यापि तन्मूलक- त्वादिति भावः, त्हि निर्लोभो नास्त्येव किं तर्हि असाध्यलो- भजयविचारेणेत्याशड्काह निर्लोभो लोभरहितः केवलव्रह्मनिष्ठो जीवन्मुक्त इत्यर्थ:, अत्यन्तदुर्लभोऽत्यायासैर्बहुसाधनैर्लभ्यः प्राप्यः स इति तत्माप्तिसाधनेषु दृढो भूत्वा प्रव्टत्तिः का- येति सूचितम्, अतः केवलं तदाश्रयेणैव स जेतुं शक्यो नान्य- थेति भावः॥११।। ननु ईश्वरेऽपि लोभसत्वं कथं निश्चेयमित्याशक्का तत्सम्भा- वनायै तद्विभूत्यां राजनि तं दर्शयति। दुग्धफेनोज्जवला शय्या वाला चरणसेविनी। निद्रां न लभते भूपः परराष्ट्रजिगीषया ॥ १२॥ दुग्धेति। दुग्धफेनोज्जवला दुग्धफेनवत्कोमलस्पर्शा नि- र्मला च शय्या शयनसाधनं कशिपुयुक्तपर्यङ्को Sस्तीति शेष:, बाला पूर्ववयस्का स्त्री चरणसेविनी पादसेवां कर्त्तु विद्यते इति शेष:, एतादृदशनिद्रासाधनानुकूल्येपि भूपः स्वीयराज्वलाभवा- नपीत्यर्थः, परराष्ट्रजिगीपयान्यराजदेशगृहणेच्छया निद्रां निद्रा- सुखं न लभते न प्राम्नोतीति लोभसत्वं तत्र प्रसिद्धमेवात ए- तादृशसर्वविभूतिमतीश्वरेऽपि लोभोऽस्तीति भावः ॥१२॥ ननु निर्लोभस्यातीव दुर्लभत्वात्तदाश्रयं विना लोभजया- सम्भवादस्तु स को वाघस्तेनेत्याशद्क बुद्धेर्विपरीतकारित्वेन

५४ योधसारे।

लोभेऽनिष्टत्वमेव दर्शयतीतः परं द्वाभ्यां, तत्रादौ हितेप्वहि- तबुद्धिमहितेपु हितवुद्धि जनयतीत्येवं वाधकत्वं लोभे दर्शयति। मार्गेषु मिलिताश्चौराः सख्यं तैः सह वर्धितम् । ते गता धनमादाय पश्चाच्छोचति मन्दधीः ॥१३॥ मार्गेष्विति। मार्गेषु प्रसिद्धपथिपु भवमार्गेपु च चौराः प्र- सिद्धचौरा भार्यापुत्रादयश्च चौरसादृश्याच्चौरा मिलिताः स- ङ्रतास्तैः सह भार्यापुत्रादिभिश्चौरैश्र साकं सख्यं हितबुद्धित्वं वर्धित वृद्धिं प्रापितं ततस्ते चौरा भार्यापुत्रादयोऽपि धन भो- गसाधनभूतं द्रव्यमादाय गृहीत्वा गता याता: पश्चादनन्तरं म- न्दधीर्मन्दबुद्धिः शोचति शोकं करोति अयं बुद्धिविपर्यासो लोभकृत एवेति भावः ॥१३ ॥ इदानीं स्वामिचौरयोश्वौरत्वस्वामित्वसम्पादनरूपं विप- रीतकारित्वं लोभस्यैवेत्याशयेनाह। स्वामी तु चौरवद्दव्यं गोपायति यतस्ततः । भार्यापुत्रादयश्चौरा भुञ्जते स्वामिनो यथा ॥ १४ ॥ स्वामीति। स्वामी तु स्वाम्यपि स्वयं चौरवद्यथा चौरा इतस्ततो गोपायन्ति तथा द्रव्यं धनं व्ययभयाद्यतस्ततो गो- पायति आछाद रक्षति न ददाति न भुनक्ति चेत्यर्थः, भार्यापु- त्रादयः स्त्र्यपत्यादयश्चौरा धनहारित्वाचौरसादृश्याचौरा यथा यद्वत्स्वामिन: प्रकट भुञ्जते तथा त्व्यं भुञ्ते भक्षणादिना हरन्ति एवं स्वामिनि चौरत्वं चौरेषु स्वामित्वं च विपरीततया लोभे- नैव सम्पादितमिति भावः ॥१५।। तर्हि सर्वेभ्योऽपि धनं गोपनीयमेव नेत्याह।

लोभविडम्बना। ५५

पुत्रमित्रकलत्रेभ्यो गोप्यते यद्धनं जनैः । तेन मन्येऽवनं पाप सुकृ१त्या गोप्यते नहि ॥१५॥ पुत्रमित्रेति। पुत्रमित्रकलत्रेभ्यः पुत्रान्मित्रात्कलत्राच्च जनै- लोकैर्धन द्रव्यं गोप्यते रक्ष्यते यद्यत इह लोकेपि सुखाभा- वादिति भाव:, तेन कारणेनावनं रक्षणं धनस्येति शेप:, पापं पापमेव केवलं तद्, अतः सुकृती पुण्यकर्मा यः कश्चित्तेन न हि नैव गोप्यते रक्ष्यते ॥ १५ ॥ ननु विरक्तवेपा अपि मुखतश्च वैराग्योपदेष्टारो वहवो धन लुब्धा दृश्यन्ते तत्राह। रागिणी गणिका वित्तं यद्दाञ्छति वरा हि सा। धिक्तं वैराग्यवक्तारं वाचालं वित्तलम्पटम्॥१ ६॥ रागिणीति। रागिणी रागवती प्रसिद्धैव गणिका वेश्या यद्धनादि वाञ्छतीच्छति सा वरा श्रेष्ठा मसिद्धरागत्वा- द्वैराग्यवक्तारमन्येषां वैराग्योपदेष्टारं वित्तलम्पटमन्तर्धनलुब्ध- मत एव वाचालं निरर्थकवाक्यं तं िग्धिक्कारोस्तु स चात्य- धम इति भावः ॥१६ ॥। ननु वहवः शास्त्रवक्तारोपि धनार्जनकिष्टास्तत्कुतो निन्ध- ते भवद्भिस्तत्राह। धनिभ्यो धनमादाय श्लाघत शास्त्रपाठकः । बहुभ्यो मिथुनीभूय धनिभ्यो गणिका यथा॥१७॥ धनिभ्य इति। बहुभ्योऽनेकेभ्यो धनिभ्यो धनवज्धो मि- धुनीभूय रतिं कृत्वा धनं द्रव्यमादाय गृहीत्वा गणिका वेश्या (१) पाते समर्पणेन।

५६ बोधसारे।

यथा यद्वच्छाघते कत्थते डहमेव धनवती स्वरूपवती चातुर्य- वती चेति आत्मानं प्रशंसतीत्यर्थः, तथा तद्वच्छास्त्रपाठकः शा- स्त्नवक्ता बहुभ्यो धनिभ्यो धनवह्यस्तत्तद्रअ्नं कृत्वा धनमा- दाय द्रव्यं सम्पाद्य श्राघतेऽहमेव पण्डितः मयैतावड्रव्यं सम्पादितं कोन्यो मत्सदृशोस्तीति कत्थते कामिषु वेश्यातुल्य एव स इति भावः ।१७॥ ननु वेदान्तवक्तारोऽपि धनलुब्धा दृश्यन्ते तत्राह। न शोभते तथैवायं लोभी वेदान्तवाचकः । चौर्येण निगडे दत्तो जटाभस्मधरो यथा ॥१८॥ नेति। यथा यद्वज्जटाभस्मधरः शिरसि जटाजूटधारि अङ्गे च विभूतिधारि एवं वैराग्यवेषवानपि चौर्येण तस्करकर्मणा निगडेऽवरोधककाष्ठे दत्तोऽर्पितः स न शोभते तथैव तद्वदेवायं भवदुक्तो वेदान्तवाचको वेदान्तवक्ता लोभी लोभवान्न शोभते शोभां न प्रामोतीत्यर्थः, उभयो र्विरोधादिति भावः ॥१८ ।। नतु धनं विना गौरवं लोके न स्यादिति तदर्थ तत्स- म्पादयं विदुषामित्याशख्ाह। यदि वित्तार्जनेनैव विद्वांसो यान्ति गौरवम्। कस्तर्हि वेश्याविदुषोर्विशेष इति वर्णय ॥ १९॥ यदीति। विद्वांस: पण्डिता वित्तार्जनेनैव द्रव्यसम्पादने- नैव केवलं गौरवं प्रतिष्ठां यान्ति प्राप्तुवन्ति यदीति यर्हि सम्भाव्यते त्वया तर्हि तथा सति वेश्याविदुषोरुभयोर्ज्ञाने स- माने सति को विशेषो भेद इति तद्वर्णय कथय त- स्माद्विदुषां विद्ययैव गौरवं तद्धनकृतिति ज्ञानं भ्रमएवेति भाव: ॥ १९ ।

लोभविडम्बना। ५७

ननु मुखेनानित्यतां प्रतिपादयन्तः पुनस्तानेव सेवमाना अपि बहवो दृश्यन्ते तत्राह। अनित्यमिति यो वक्ति सेवते नित्यमेव तत् । बहिर्मुखस्य तस्यास्यं मा दर्शय महेश्वर ॥ २० ॥ अनित्यमिति। हे महेश्वर हे परमेश्वर यः कोऽपिज्ञानिमन्यो- Sनित्यं नाशवत्सर्वमिदमिति एवं वक्ति ब्रूते परन्तु तदनि- त्यवस्तु नित्यमेव सर्वकालमपि सेवते भुनक्ति तस्य वहिर्मुखस्य विरक्तापसदस्यान्तविषयिण आस्यं मुखं मा दर्शय न दर्शनं भवेद्यथा तथा कुरु तादृशस्य सुखदर्शनमपि न कर्त्तव्य- मिति भाव:॥ २०।। एवं लोभवलं प्रदर्श्य तदधिकवलव्रह्मनिष्ठदौर्लभ्यपदर्शने- न तदाश्रये साधनात्यादरं विधाय तत्समाश्रयेण स जेतव्य इति ज्ञापयित्वेदानीं शत्रुसमाश्रयपक्षे दोपप्रदर्शनपूर्वकं तज्जये च फलं दर्शयति। कामकिंकरतां प्राप्य सकामा: सर्वकिंकराः । कामेनैव परित्यक्तो निष्कामः कस्य किंकरः॥२१॥ इति थरीनरहरिविरचिते बोधसारे वैराग्यपीठिकाबन्धे लोभविडम्बना ॥ ६ ।। कामेति। कामकिंकरतां काम्यन्ते विषया अनेनेति कामो लोभस्तस्य किंकरतां सेवकत्वं प्राप्य लोभसमाश्रयं कृत्वेत्यर्थः, सकामाः सर्वविषयेच्छावन्तो जायन्त इति शेपः, ततश्र सर्व- किङ्कराः सर्वसेवकत्वमङ्गीकार्य महाननर्थोयं लोभसमाश्रय इति भाव: अतो निर्लोभसमाश्रयेण तज्जये तु कामेनैव परि- ८

बोधसारे।

त्यक्तः कामो लोभस्तेन परित्यक्तो लोभनाशेन तद्धीन: पु- रुपो निप्कामः स कस्य किङ्करो न कस्यापि किङ्कर इति स्वा- राज्यसिद्धिफलं दर्शितम् ॥ २१॥ इति शीनरहरिशिष्यदिवाककरविरचितायां घोधसारार्थदीप्तौ वैराग्मपीठिकाबन्धार्थप्रकाशे लोभविडम्बनार्थप्रकाशः षछः ॥६॥

अथ कर्मविडम्बना। एवं लोभदोपान्परदर्श्य तन्मूलककाम्यकर्मदोषान्प्रदर्शयितुं कर्मविडम्बनाख्यं प्रकरणं चतुर्दशश्लोकमारभते, तत्रादौ कर्मणो- डपूर्णतया श्रमहेतुत्वादनादरणीयत्वमाह। वंशपात्रमिवापूर्ण पूर्ण घटशतैरपि। क्रियाजालं कथं साधो विरागाय न जायते ॥२२॥ वंशेति। हे साधो क्रियासाधनपर घटशतैरपि घटपदेनात्र तत्परिमितं जलं ग्राहं लक्षणया 'भावानयने द्रव्यानयनमि'ति न्यायेन वा शतपद चात्रासंख्यातपरमसंख्यघटजलैरित्यर्थः, पूर्णमपि अपूर्ण वंशपात्रमिव वंशशकलनिर्मितभाण्डमिव क्रि्या- जालं कर्मरूप जालमिव स्वबन्धकारणं विरागाय विराग जन- यितुं कथं कुत इत्यर्थः; न जायते न भवति बन्धनहेतुत्वाच्छ्म- हेतुत्वाच्च विरागयोग्ये कर्मणि रागोऽहोन्तःकरणमौढ्यमेत- दिति भावः ॥१॥

ननु कृते च कर्मणि पूर्णता स्यादित्याशड्बाह। ब्रह्मणो दिनमारभ्य यावदद्य कृताः क्रियाः ।

कर्मविडम्बना। ५९

मुहूर्त्त हन्त संसारी नैव निश्चिन्तताङ्गतः ॥२॥ ब्रह्मण इति। ब्रह्मणोऽजस्य दिनं दिनादारभ्य प्रारम्भं कृत्वाद्य यावदद्यपर्यन्तं क्रियाः कर्माणि कृताः कृतानि तेषु कृतेप्वपि मुहूर्त्ते क्षणमात्रं संसारी जीवो निश्चिन्ततां चि- त्तस्थैर्यजन्यं सुखं नैव गतो नैव प्राप्तो हन्त इति खेदे तत्पूर्ण- ताशाऽद्यापि तव वर्त्ततेऽयं मम खेदो भवतीति भावः ॥२॥ ननु पुत्रात्सुखं स्यादिति प्रसिद्धिलोंके 'नापुत्रस्य लो- कोऽस्ती'ति श्रुतेः, पुत्रं विना परलोकासिद्धे:श्राद्धादिकर्मणा च पुत्रकृतेन परलोकसुखसिद्धेः पुत्रजननोपयोगि विवाहादि कर्म कार्यमेवेत्याशड् तत्नापि साम्ना दोपं दर्शयति त्रिभिः। तत्रादौ पुत्रद त्तपिण्डोपजीवनं पराधीनजीवनत्वा द्यौ र्भ्य ग्यमे वेत्याह ।

अभाग्यं परमं पुंसां परपिण्डोपजीवनम्। तत्कथ नाम सौभाग्यं पुत्रपिण्डोपजीवनम् ॥३॥

अभाग्यमिति। पुंसां पुरुषार्थिनां दृष्ठ्येति शेष:, परपिण्डो- पजीवनमन्याधीनान्नादिनाऽडयु: क्षपणमात्रं तज्जीवनमिह लोके परलोके च सुखासाधकत्वात्तत्परमं केवलमभाग्य- मेव दौर्भाग्यमेव प्रसिद्धमिदं लोकेऽपि तत्तस्मात्पुत्रपिण्डोप- जीवनं पुत्रदत्तपिण्डादिना परलोक इहापि पुत्रादेः पिण्डस्य शरीरस्यार्थे पुत्राद्यर्थशरीरेण वोपजीवनं पराधीनमेव नाम प्रसिद्धं चेद कथ केन प्रकारेण सौभाग्यं संपन्नत्वं न कथमपि परमं दारिव्यमेव तदिति भावः ॥ ३॥ तत्राप्यतीवानादरेण दत्तान्नादिना जीवनं त्वतीव दुःखा- स्पदत्वादतीव दौभाग्यमेवेत्याशयेनाह।

६० बोधसारे।

मृतशब्देन सम्बोध्य मृतपिण्डं मृताहनि। मृताय दास्यते पुत्रस्तद्वरं किमुतामृतम् ॥४॥ मृतशब्देनेति। मृतशब्देन मृतस्य शब्देन प्रेत इति नान्ना सम्बोधनं कृत्वा हे पेतेति, इदानीमपपि यस्य कस्यापि त्वं प्रेतो- सीत्युक्ते दुःखं मन्यते स तर्हिं कथ तत्तव तदा सुखकारकं स्यादिति भाव:, पुत्रः स्वपालकस्य यस्य कस्याप्येतादृशं वचनं दुःसहं तत्क वाच्यं स्वपाल्यस्य पुत्रस्य तादृशं वचनं दुःसह- मिति भावः। मृतपिण्डं मृतिनिमित्तं पिण्डं मृतमेव पिण्ड शरी- रमिति वा मृतशरीरोत्पादकत्वात्पिण्डस्येति भावः, मृतेरपि- यत्वात्तन्निमित्तकपिण्डस्यापि दुःखकारणत्वं मृतशरीरमपि क- स्यापि न रोचते तत्कथं मृतशरीरोत्पादक: पिण्डः सुखदः स्या- दिति भाव:, मृताहनि मृतदिने मतदिने मृतसम्बन्धिनामपि दुःखेनान्नादरुचिर्द्दश्यते मृतस्य तर्हि मूरच्छावत्वादन्नादिभोगो दुर्घटस्तत्क पुनस्तस्याप्यरुचिरन्नादिष्विति वक्तव्यमिति भावः। तत्रापि सृताय मरणमूर्च्छिताय दास्यतेऽर्पयिष्यति भविष्यदर्थेन दानप्रयोगेण तदपि बुध्यादिचाञ्चल्येन मरणादिना पुत्रस्य स्यान्नवेति तत्र निश्चयाभावः सूचित इति ज्ञेयम्, तत्तादृशपुत्रादि- संपादनेन मृत्वा तद्दत्तपिण्डादिना जीवनं वरं श्रेष्ठ किमुत किं वाऽमृतं मोक्षसुखं वरं श्रेष्ठमित्येवं विचार्यतामित्यर्थः ॥४॥ शास्त्रतोऽपि श्राद्धादिभोजनं निन्धमित्याशयेनाह। अशनायां पिपासां च शोकं मोहं जरां मृतिम् । प्राप्नुवञक्कुतिशास्त्रेभ्यो मा भव श्राद्भक्षकः॥५॥ अशनायामिति। त्वमशनायां रोगादिना भक्षितान्नादेर्भ- समीभावेन पुनः पुनर्भोक्तुमिच्छामन्नाद्यमाप्त्या बहुवुयुक्षुखमि-

कर्मविडम्बना। ६१

त्यर्थः, पिपासां च तृड्बाहुल्यमपि शोकमाधिं मोहं कर्त्तव्या- स्फुरणरूपां स्तब्धतां जरामकाले तु धातुक्षीणलादिना वा- र्धक्यं मृतिमकालमृत्युमित्यादिफलानि श्रुतिभ्यः 'श्राद्धीयमन्नं

जीवन्नेव मृतो न तत्समश्रीयादि'त्यादिभ्यः श्रुतानि, शास्त्रे- भ्योपि कर्मविपाकादिभ्यः श्रूयन्तेऽतस्तानि प्राप्तुवन्नङ्गी- कुर्वन्सञ्द्ाद्धभक्षकः पुत्रादयुत्पादनेन तत्कृतश्राद्धभोजनेप्सुर्मा भव न भवितव्यं निन्धलादेतदयोग्यमिति भावः ॥५॥ ननु मास्तु पुत्रायुत्पादनादिश्राद्धान्तं कर्म, ऐहिकसुखभो- गद्देत्वायुर्वर्धायकं तु कर्म कर्त्तव्यमेवेत्याशद्ा तत्रापि दोषं दर्शयति। दीर्धमायुर्जराभुक्त्यै धनं भूरि दुराधये ! पुत्रा: कलहदुःखाय संसारे दुःखमद्ुतम् ॥ ६ ॥ दीर्घमिति। दीर्घ बहुकालमायुर्जीवनं जराभुत्त्यै सर्व- लोकतिरस्कार्य स्वस्य चानपेक्ष्यमशत्त्यादिदोपवत्वाद्वद्धत्वं तद्भोगाय तस्य भोगं कर्त्तु तत्स्यादतस्तत्साधककर्मण्यादरो न युक्त इति भाव:, नतु धनस्य सर्वविषयभोगहेतुत्वेन सुखहे- तुत्वात्तत्साधनभूते कर्मण्यादरो विधेय इत्याशख्ाह धन- मिति, भूरि बहु धनं द्रव्यं दुराधये चिन्तायै स्याद्, भूरिपदे- नात्र जीवनमात्रकारणभूतं धनं तु जीवनकारणप्ारब्धेनैव स्या- त्तद्विशेषभोगार्थ तु विशेषकर्मणेति तदर्थ कर्मण्यादरा न कर्त्त- व्य इति सूचितं ज्ञेयम्। ननु पुत्राणं पारलौकिकसुखहेतुत्वाभा- वेप्यैहिकसुखहेतुत्वेन तत्साधककर्मण्यादरो युक्त एवेत्याशड्वाह पुत्राइति, पुत्रा अपत्यानि कलहदुःखाय स्वे- प्सितादाने स्वेन सह स्वधनार्थ तेपां वा परस्परेण सह यः

६२ बोधसारे।

कलहो विग्रहम्तद्वारा दुःखं जनयितुं स्युः, अतस्तदर्थकर्मण्या- दरो न युक्त इति भाव: ननु सर्वेप्येते दुःखदा एवेति कुतो न- ज्ञायते सवैरित्याशद्ाह संसार इति, संसारेऽसारेपि संसा- रनाम्रि दुःखं दुःखमपीत्यर्थः, अङ्भुतमत्याश्चर्यरूपमित्यर्थः, असारत्वेपि संसारत्वप्रतीतौ दुःखे सुखप्रतीतिर्युक्तवेति भावः।।६।। ननु रूपसाधने तर्हि कर्मण्यादरोस्तु तत्राह। छायां पश्यति कायस्य रायो गर्वेण मुह्यति। जायां भजति भावेन मायां नो वेद वैष्णवीम् ॥७॥ छायामिति। कायस्य शरीरस्य च्छायां प्रतिरूपं दर्पणादौ पश्यति अवलोकयति ततस्तत्र सुन्दरत्वं यत्प्रतीयते तद्रायो द्रव्यस्य न तु देहस्य तथैव तत्सुन्दरत्वं स्वदेह आरोप्य गर्वेण सु- न्दरोहमित्यभिमानेन मुद्यति तदासक्तिं करोति अतो विमोह- कत्वाद्रूपस्य तत्साधनभूते कर्मण्यादरो न कर्त्तव्य इति भाव:, एवं भार्यासाधनभूतं कर्म त्याजयितुं भार्यायामपि दोषं दर्शय- त्यर्धेन जायामिति। जायां जायते स्वयं पुत्ररूपेण पतिरूपेण च यस्यां सा जाया माता तां भावेन भार्याबुध्या भजति भु- नक्ति अहो अन्याय इत्यर्थः । ननु मातरि भार्याबुद्धि: कथं स्यादित्याशड्ाह। मायामिति वैष्णवीं विष्णुसम्बन्धिनीं माया- मघटितघटनाचातुरीं नो वेद न जानाति' तज्जाया जाया भवति यदस्यां जायते पुनरि'ति श्रतेः, तस्यां पुत्ररूपेणोत्पन्नत्वाद्भा- र्याया मातृत्वं प्रसिद्धं प्रमाणसिद्धमेव युत्त्य/पीदं स्वस्यापि प- तिरूपेण तस्यामेवोत्पन्नत्वासम्भावनीयं मायापदेनापि मायाया विपरीतकारित्वं प्रसिद्धमेवेति सूचितं, वैष्णवीमिति पदेन च विष्णोर्जगत्स्थापकत्वात्तस्येयं स्त्रीरूपा मायैव मूर्ततिमती सा

कर्मविडम्बना। ६३

तरं रूपं तिरस्कृत्य विपरीतवुद्धिमुत्पाद्य स्वासक्तं पुरुषं करोति तेन च जगत्स्थितिनिर्वाहो जायत इति सूचितम् । ७॥ अतः सर्वत्र स्त्रीपुत्रादिपु ममता त्याज्येत्याह। यात्रासमागमसमे नतर्कितगतागते। पशुपुत्रकलन्नादौ ममता न मता समा ॥ ८॥ यात्रेति। यात्रासमागमसमे कवचिद्यात्रायामपि असम्ब- न्धिनां समागमः संगो जायने तत्तुल्ये नतर्कितगतागते नतर्किते तर्कागोचरे गतागते संयोगवियौगी यस्मिन्तादृशे पशुपुत्र- कलतादौ पशवस्तुरगगजादयः पुत्राश्च कलत्रं स्त्री चादयो यस्मिन्तस्मिन्सर्वस्मिन्ममताSSसक्ति: समा सुखदा न मता न संमता मुनिभिरिति शेषः, तदासक्तिर्न कार्येति भावः ॥।८।। तर्हि सा ममता कर्थ त्याज्येत्याशङ्ा गुरुसेवां विना न त्यक्तास्यादित्याशयेनाह। सुतरां गुरबोऽस्माकं वैयाकरणसत्तमाः । आदिश्य ममतास्थाने समतां साधयन्ति ये ॥९॥

सुतरामिति। अस्माकमस्मदृष्ठ्या गुरवो दैशिका वैया- करणश्रेष्ठाः सुतरामत्यन्तं ज्ञेया, किं तह्गुरुणां वैयाकरणश्रेष्ठत्वं तदाह ये गुरवो ममतास्थाने ममतारूपे समतां समतारूपमा- दिश्यादेशं कृला साधयन्ति, इदमेव वैयाकरणश्रेष्ठत्वं गुरू- णामिति भावः॥। ९।। ननु स्त्रीपुत्रादित्यागो दुष्कर इत्याशख्ाह। त्यक्ष्यंत्यवश्यं च त्वान्त्वं च त्यक्ष्यसि यानपि।

६४ घोधसारे।

येषां त्यागे महत्सौख्यं तेषां त्यागेऽपि कः श्रमः॥१०॥ त्यक्ष्यन्तीति। ये च विपयास्त्वां तदासक्तमपि त्वामवश्यं निश्चयेन त्यक्ष्यन्ति परित्यज्य गभिष्यन्ति त्वं च त्वमपि यानपि पुत्रादिविषयानपि त्यक्ष्यसि परित्यज्य गमिष्यसि स्वमरणका- लेऽवश्यभाविवियोगकाले वेत्यर्थः, किश्च येषां विपयाणां स्व- तस्त्यागे कृते सति महदतीव सौख्यं सुखं भवति तेषां वि- षयाणां त्यागेऽपि त्यागनिमित्तक: कः श्रमः किं दुःखं जायते प्रत्युत सुखेनैव भाव्यमिति भावः ॥१०॥ ननु विषयत्यागेन वैराग्ये क्रियमाणे सुहृज्जनकृतनिन्दा

व्यवहारविमूढानां स्तुतिनिन्दामयः क्रमः। सोपि तत्कायपर्यन्तः कायः कतिदिनान्वयी॥११॥

व्यवहारेति । व्यवहारविमूढानां व्यवहारेपि ये विमूढा विशिष्टा मूर्खा व्यवहारेप्यर्थसाधनं तेपां न स्यादिति भाव:, व्यवहारेऽपि स्तुतिनिन्दयोः सत्वात्तत्र च निन्दाभयेन व्यवहार- लोपः प्रसज्येतातस्त उभयज्ञानशून्यास्तेपां स्तुतिनिन्दामय क्रमः स्तुतिः प्रशंसा निन्दा जुगुप्सा च तत्पचुरः क्रमो व्यवहारो न तूभयज्ञानिनां स्तुतिर्निन्दा चेति स्वकार्यपरत्वमेव तेषां व्यव- हार इति भाव:, अतः स्वकार्यपरत्वमेव तवोचितमिति सूचितं, तथापि न सहते चेत्तत्राह सोपीति, सोपि स्तुतिनिन्दामयक्रमोपि तत्कायपर्यन्तस्तेपां सम्बन्धिशरीरपर्यन्तमेव, अतः स कायस्त- त्सम्बन्धि शरीरं कतिदिनावयी कतिदिनपर्यन्तं तव सम्बन्धी स्यान, शरीरपर्यन्तं निन्दा सह्या परन्तु 'स्वकार्य साधयेद्धीमा-

कर्मविडम्बना। ६१

नि'ति नीतिवाक्येन स्वकार्यपरस्यैव धीमत्वप्रतिपादनात्तव स्व- कार्यपरतैव योग्येति भावः ॥११॥ एवं नीतिं प्रदर्श्य विषयासक्तौ भयमपि दर्शयति। एकतः सकला लोका विकर्षन्ति यथाबलम्। पदार्थमालां बलवानेकः कालो गिलत्यसौ ॥१२॥ एकत इति। सकलाः सर्वे लोका जीवाः पदार्थमाला विषयस्नजं यथावलं वलमनतिक्रम्य. स्वस्वशत्त्त्यनुसारेणेत्य- र्थः, एकत एकदेशेन विकर्षन्ति स्वस्वाभिमुख्येन ममैवेयमिति स्वीकुर्वन्तीत्यर्थः, अन्यत्र देश एकोऽसहायी बलवान्महा- बलः कालः सर्वजगत्कलनसमर्थ ईश्वरस्ताङ्गिलति ग्रसति असौ, विषयासत्त्या कालसुखे न गन्तव्यं तत्त्यागेनामृतो भ- वेति भावः ॥१२॥ ननु यावद्विपयभोगसुखहेतुत्वाद्विपयाणां कुतस्त्याज्यत्व- मित्याशक्का तत्र विषयाणां वृत्तीनां भोक्तुश्च क्षणिकत्वेना- न्योन्याभावे जीवनस्यैवाभावः कुतो भोगजन्यसुखाशङ्केत्या- शयेनाह। लोला लक्ष्मीर्वय लोला लोला विषयवृत्तयः । किं सुखं तत् यत्राङ्ग जीवनस्यैव संशयः ॥१३॥ लोलेति। लक्ष्मीविषयभोगसंपत्तिरलोला चञ्चला क्ष- णिकेत्यर्थः, वयमस्मदादयो भोक्तृत्वाभिमानिनो लोला: क्ष- णिका विषयवृत्तयो विषयाकारान्तःकरणवृत्तयो भोगसाध- नभूता लोला: क्षणिकाः, एवं सर्वेपां क्षणिकत्व उत्तरोत्तर- क्षणेऽभावसत्वादन्योन्यत्राभावे सिद्धे यत्र विषयवृत्तौ भो-

६६ घांधसारे।

करि च भोग्येपि जीवनस्यैव केवलसत्वस्यैव संशयोऽस्ति न वेति सन्देहस्तत्र विषयभोगे किं सुखं सुखसत्वं कुतो नि- श्वेयं यत्रासक्ति: स्यादिति भावः ॥१३ ॥ इदानीं तत्र क्षणिकसुखेपि अनेकदुःखमिश्रितत्वेन दुःख- रूपत्वमेवेति तदासक्तिन कार्येति सिद्धान्तयन्नुपपादितम- र्थम्रुपसंहरति। शोकमोहौ भयं दैन्यमाधिर्व्याधि: क्षुधा तृषा। इत्यादि विविधं दुःखमिति संक्षेपकीर्त्तनम् ॥१४। इति बोधसारे वैराग्यपीठिकाबन्धे कर्मविडम्बना समाप्रा॥७॥ शोकेति । शोकमोहौ शोको गतार्थगुणचिन्ताजन्यं दुःखं मोहो दुःखेन कर्त्तव्याकर्त्तव्यविस्मृतिर्भीतिः प्रसिद्धा दैन्यं स्व- विषयालाभजन्यं दुःखमाधिः संकल्पजनितदुःखप्रतीति- व्र्याधिज्वरादिरोगजनितपीडा क्षुधा बुभुक्षाजनितदुःखप्रतीति- स्तृपा पिपासाजनितपीडेत्यादि एतदादि विविधमनेकप्रकारं दुःखं तत्र सुखाभासेऽस्ति दुःखमिश्रितत्वेन तत्सुखं दुःखं- मेव विपमिश्रितान्नं विषमिवेति भाव:, संक्षेपकीर्त्तनं विषयदो- षाणां संक्षेपतो निरूपणमिति समाप्तमित्यर्थः ॥ १४॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थंदीतौ वैराग्यपीठिका बन्धार्थप्रकाशे कर्मचिडम्बनार्थ- प्रकाशः सप्रमः ॥७।।

अथ धर्मजिज्ञासा। एवं सर्वविषयदोषान्प्रदर्श्य तत्र कर्मविडम्बनायां कर्मणां त्याज्यत्वे सर्वकर्मणां त्यागेन मुमुक्षूणां चित्तशुद्धिर्न स्यादिति ग्र।हं कर्म ग्राहयितुं धर्मजिज्ञासामारभत एकोनत्रिंशद्िः श्रोकैः,

धर्मजिज्ञासा। ६७ तत्रावान्तरप्रकरणानि धर्मजिज्ञासा तपस्यातात्पर्य व्रतव्यवस्था वेषविचार मौनमीमांसा दानज्ञान तीर्थतत्वा चारचातुर्याख्या- न्यष्टौ सन्ति तानि क्रमतो व्याख्यास्यामः, तत्रादौ धर्मजिज्ञासाप- करणमेकादशश्लोकं व्याख्यायते, तत्र तावद्वर्मजिज्ञासानिरूपर्ण सभेदं प्रतिजानीते। अथातो धर्मजिज्ञासा धर्मः प्रोक्तश्चतुर्विधः । नित्यो नैमित्तिक: काम्यः प्रायश्चित्तमिति कमात्॥१॥ अथेति। अथ वेराग्यनिरूपणानन्तरं यतो ग्राह्यत्याज्य- धर्मज्ञानं विना ग्राह्यधर्मसंग्रहो न स्यात्तेन विना सुसुक्षोश्चित- शुद्धिर्नस्या त्तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपसानाशकेने'त्यादि श्रतेः, कर्मणां शुद्धिद्वारा वेदनेच्छा- जनकत्वं श्रुतं, वक्ष्यति हि वेदनेच्छा वेदनं वा चित्रा सत्कर्मणां गतिरि'ति, अतः कारणाद्धर्मजिज्ञासा धर्मेस्य जिज्ञासा ज्ञानेच्छा कर्त्तव्येति शेषः । तस्यां च कर्त्तव्यायां सत्यां शिप्यं प्रति धर्म ज्ञापयितुं तद्भेदमाह धर्म इति, धर्मो विहितधर्मरूपश्चतुर्विध- श्वतुःप्रकार: प्रोक्तः कथितो मन्वादिभिरिति शेषः, चातुर्वि- ध्यमेव दर्शयति नित्य इति, नित्यो एको नैमित्तिको निमित्ता- दुत्पन्नो द्वितीयः काम्यः कामनानिमित्तस्तृतीयः प्रायश्चित्तं प्रायश्चित्तनामा चतुर्थ इति एवं क्रमात्क्रमेण स चतुर्विधो ज्ञेयः॥१॥ तत्रादौ नित्यधर्म लक्षयत्येकेन ! वर्णाश्रमसमाचाराः शौचस्ानादयश्च ये। आवश्यकास्ते नित्या: स्युरकृत्य प्रत्यवैति यान्॥२। वर्णेति। ये धर्मा वर्णाश्रमसमाचारा वर्णानां ब्राह्म- णादीनामनुलोमादीनां चाश्रमाणां ब्रह्मचारिगृहस्थवानम-

६८ बोधसारे।

स्थयतीनां समाचाररूपा विविक्ता आचाररूपाः शौचस्त्ाना- दयश्च शौचमान्तरं रागत्यागरूपं वाह्यं स्नानादिरूपं देहमल- त्यागरूपमेते आदिनी येपां संध्यावन्दनादीनां ते तथोक्ता:, सा- धारणलक्षणमाह आवश्यका इति, आवश्यका यैर्विनेह लोके परत्र वा भ्रष्टाः स्युस्ते, तानेव स्पष्टमाह यान्धर्मानकृत्य न कृत्वा प्रत्यवैति प्रत्यवायो दोपस्तद्वान्भवति ते धर्मा नित्याः स्युर्भवेयु: ॥ २॥ नैमित्तिकाँलक्षयत्येकेन। देशकालनिमित्ता ये ते तु नैमित्तिका: स्मृताः ।

देशेति । ये धर्मा देशकालनिमित्ता देशा: क्षेत्राणि कु- रुक्षेत्रपयागादीनि काला स्ते एव निमित्तं येषां धर्माणां ते तुपदेन नित्यधर्मादस्य कादा- चित्कत्वं दर्शितं, ते धर्मा नैमित्तिका निमित्तभवाः स्मृताः स्मृतिभिः प्रतिपादिताः, तानेव स्पष्टमाह संक्रान्तीति, संक्रा- न्तिग्रहणस्नानदानश्राद्धजपादयः संक्रान्तिग्रहणे च कालौ, अ- न्येपामप्युपलक्षणमेतव्वतीपातादीनां देशाना चेति ज्ञेयं, तन्नि- मितकाः स्नानं प्रसिद्ध दानं द्रव्यादीनां सत्पात्रे प्रक्षेपणं श्राद्धं पितृकार्य जपश्च गायत्र्यादिमन्त्रावृत्तिरादयो येपां य- ज्ञोपवासादीनां ते तथोक्तास्ते सर्वे नैमित्तिका ज्ेयाः॥३॥ तेषु ग्राह्यत्वात्प्रथमं प्रायश्चित्तधर्मान्दर्शयति। प्रायश्चित्तात्मका धर्माः कृच्छ्रचान्द्रायणादयः । कामनापूर्वकं काम्यं मुमुक्षोर्न विधीयते ॥ ४ ॥ प्रायश्चित्तेति। कृच्छचान्द्रायणादय: कृच्छूं च शरीरशोषणा-

धर्मजिज्ञासायां कर्मत्यागात्यागनिर्णयः। ६१

दिना पापनिवर्त्तकं तप्तकृच्छादि चान्द्रायणं च मासादिनियमे- न एकग्रासत एकैकोत्तरं पश्चदशग्रासवृद्धया पश्चदशदिनानि व्यतीत्य तत एकैकह्ासेनैकग्रासावशेपरूपमादिनी येपां ते धर्माः प्रायश्चितात्मका प्रायश्चित्तनामकाः दोपनिवर्त्तका ज्ेयाः काम्यधर्मनिरूपणपूर्वकं तत्र मुमुक्षोः प्त्ति वारयति कामनेति, कामनापूर्वकं कामनया यक्कियमाणं तत्काम्यं कर्म ज्ञातव्यं त- न्मुमुक्षो र्मोक्षेच्छोर्न विधीयते न कथ्यते तत्र विरक्तत्वात्तस्ये- त्यर्थः, काम्यकर्मणस्तु कामिविषयत्वादिति भावः ॥४॥ ननु निष्कामकर्मणां चित्तशुद्धिनिमित्तत्वादुपासना- याश्च भगवत्पसादनिमित्तत्वाच्छूवणादीनां च मोक्षकामना- निगित्तत्वाच्च सर्वमपि कर्मकाम्यत्वात्याज्यमित्याशङ्ा तस्य का- मनानिवर्त्तकत्वान्न त्याज्यत्वमित्याशयेनाह। हरिप्रसादकाम्या च चित्तशुद्धेश्च कामना। मोक्षस्य कामना चेति कामनेयं न कामना ॥५॥ हरीति। हरिप्रसादकाम्या च हरेर्भगवतः प्रसाद: प्रस- न्नता तस्य काम्या कामनापि च पुनश्वित्तशुद्धेश्चित्तस्यान्तः- करणस्य शुद्धिर्निमलत्वं तस्याः कामनेच्छा च पुनर्मो- क्षम्य मुक्त्ते: कामनेच्छेयं कामनापीच्छाि न कामना- डकामनैव सा स्वनाशहेतुत्वादिति भाव ॥५॥ सिद्धान्तयति। तस्मात्तया कामनया स्नानदानजपादिकम्। तीर्थव्रततपोनिष्ठा मोक्षकामैर्विधीयताम् ॥ ६ ॥ तस्मादिति। तस्माद्वेतोः कर्मणः कामनिवर्त्तकत्वादित्यर्थः, तया कामनया तया भगवत्मसादादीच्छारूपेच्छया स्नान-

७0 बोधसारे।

दानजपादिकं स्नानं च प्रसिद्धं दानं च द्रव्यादीनां सत्पात्रे निक्षेपो जपश्च गायत्र्यादिमन्त्रस्यावटत्तिरूप आदयो यस्य त- त्सर्वमपि कर्मादिपदादुपासनश्रवणमननादयो गृह्यन्ते मोक्षका- मैर्मुमुक्षुभिस्तीर्थव्रततपोनिष्ठा तीर्थानि पुष्करादीनि व्रतानि एकादश्युपवासादीनि तपांसि स्वस्वकर्माचरणे क्ेशसहनरूपाणि तेपु निष्ठा सहजप्रीतिर्विधीयतां क्रियताम् ॥६॥ नन्वत्र किं प्रमाणं तत्राह। कर्मणां निर्णयं त्वेवं गीतायामाह माधवः । सर्वथा न परित्याज्यं नित्यं कम मुमुक्षुणा ॥७॥ कर्मणामिति। माधवः श्रीकृष्ण उभयविधलक्ष्मीच्छावता- मतुल्लंध्यवचनवं माधवपदेन सूचितमिति ज्ञेयं, गीतायां भगव- द्वीतायां कर्मणां विहितकर्मणां त्यागेऽत्यागेवैवमनेन प्रका- रेण निर्णयं निश्चयमाहोक्तवान, किमुक्तवांस्तत्राह यज्ञ इति, यज्ञो नित्यो ब्रह्मयज्ञादिर्दानं च तपश्च मनीषिणां विवेकवतां मुमुक्षूणामित्यर्थः, पावनानि अन्तःकरणशुद्धिकारणानि सन्ती- ति एवमुक्तवानित्यर्थः, तथा च गीतायां 'यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम्। एतान्यपि तु कर्माणि संङ्गं त्यक्क्का करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसे'ति, अतः सर्वथा स- र्वप्रकारेण मुमुक्षुणा मोक्षेच्छुना नित्यं कर्मावश्यकं सन्ध्याव- न्दनादि न परित्याज्यं नैव त्यक्तव्यम्।७॥ ननु जिज्ञासूनां कर्मकर्त्तव्यतायां विहितायामपि ज्ञानिनां तु तत्यागो विहित एवेत्याशड्क वृथाज्ञानिलाभिमानेन न क- र्त्व्य इत्याह। ज्ञाने जातेपि न त्याज्यं लोकानुग्रहहेतुना।

धर्मजिशासायां कर्मत्यागात्यागमिर्णयः। ७१

यो वासनापरित्यागः कर्मत्यागः स एवहि ॥८॥ ज्ञान इति। ज्ञाने देहाद्यतीतात्मज्ञाने जातेपि उत्पन्नेपि लोकानुग्रहहेतुना लोकान्कर्म ग्राहयितुमिच्छया न त्याज्यं कर्म न त्यक्तव्यमयमपि निर्णयो भगवद्गीतामूक्तः, 'लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमहसी'त्यादिभिः।नतु 'त्यागेनैके अमृतत्वमानशुरि'ति श्रुतौ मुमुक्षूगां कर्मत्यागो विहित इत्याशक्काह य इति, यो वासनापरित्यागो वासनानां जगन्मिथ्यात्वबुध्या वासनाना- मत्यन्ताभावज्ञानमेव परित्यागः स एव कर्मत्यागः कर्मणां त्यागः संन्यासो हि प्रसिद्ध उक्तः श्रुतावित्यर्थः ॥८॥ कर्मणो वाह्यस्य त्यागो नैव कार्यः किन्तु मनसा कर्तृक- रणक्रियाणां मिथ्यात्वदृढीकरणं कार्यमित्याशयेनाह।

न कर्मणां परित्यागः कर्मत्यागो मनोमयः । यज्ञो दानं तपश्चेति पावनानि मनीषिणाम् ॥ ९॥ नेति। कर्मणां क्रियाणां स्वरूपेण परित्यागः सर्वभावेन संन्यासो न न कर्त्तव्य इत्यर्थः, किन्तु मनोमयः मनसैव त्रिपु- टीमिथ्यात्वदृष्टिरूप: कर्मत्यागः कर्मणां विहितानां त्यागः सं- न्यास: कर्त्तव्य इति शेप:, ननु यज्ञादिकर्मणां कुतो न त्या- ज्यत्वं तत्राह मनीपिणामिति, यज्ञो ब्रह्मयज्ञादिर्दानं प्रसिद्धं सत्पात्रे द्रव्यनिक्षेपरूपं तपश्च स्वस्वकर्मसु केशसहनादर एतानि मनीषिणां मननवतां विवेककारणत्वात्पावनानि चित्तशोध- कानि सन्तीति अतो न त्याज्यानीत्यर्थः ॥ ९॥ एवं कर्मत्यागे दोपं निरुप्येदानीं कर्मणां चित्तशुद्धिद्वारा ज्ञानोपकारकत्व्वात्तत्यागे मित्रद्रोहसम्भवात्तेन दोपेण ज्ञाना-

७२ बोधसारे।

भावे जन्ममरणरूपसंसारनरकपातरूपानिष्टप्रदर्शनेन कर्मण्या- दरं विधत्ते। कर्मणा चित्तशुद्धि: स्यात्तया तीव्रा मुमुक्षता। ततो विवेकान्मुक्ति: स्यात्कर्म त्याज्यं कथं तु तत्॥१०॥ कर्मणेति। कर्मणा विहितकर्माचरणेन चित्तशुद्धिश्चि- त्तस्यान्तःकरणस्य शुद्धी रागादिमलापाकरणं स्यान्भवेत्तया चित्तशुध्या तीव्रा यत्रसहिता मुमुक्षुता मोक्षेच्छास्थैर्य स्यान्ततो मुमुक्षास्थैर्याद्विवेकाद्विवेको जायते तस्मान्मुक्तिर्मोक्षः स्या- द्ववेत्तत्तु ईदशं कर्मोपकारक कर्म विहिताचाररुपं करथ केन प्रकारेण त्याज्यं त्यागयोग्यं भवेन्न कथमपीत्यर्थः, अतस्तत्या- गेऽनिष्टमेव स्यादिति भावः ॥ १० ॥ ननु तर्हि शुकादिषु तत्त्यागः कर्थ श्रूयते तत्राह। ये तु बोधेन संप्राप्तास्तात कर्मातिगां दशाम् । न विधे: किंकरास्तस्मात्स्वच्छन्दं विचरंतुते॥११॥ इति श्रीबोधसारे धर्मजिज्ञासायां कर्मत्यागात्यागनिर्णय:॥१।

ये त्विति। तुपदेनोक्तपूर्वकर्माधिकारिभ्यो वैलक्षण्यमेतेपु सूचितं, ये त्वदाशङ्किता: शाकादयो बोधेन ज्ञानेन कर्मातिगां दशां कर्मणामगोचरामवस्थां संपाप्ता याता हे तात ते दत्ता- दयोऽवधूता विधेर्वेदाज्ञायाः किङ्करा दासा अधिकारिण इत्यर्थः, न न भवन्ति तथाचोक्तं वृद्धैः 'वर्णाश्रमाभिमानेन श्रुतेर्दासो भवेन्नरः। वर्णाश्रमविहीनश्च वर्सते श्रुतिमूर्धनी'ति,यावद्देहात्म-

सपस्यातात्पर्यम। ७३

विज्ञानं वाध्यते न प्रमाणतः । प्रामाण्यं कर्मशास्त्राणां तावदेधु- पपद्यते' इति च, भगवताप्युक्तं 'यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्व मानवः। आत्मन्येवात्मना तुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते। नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन। न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपा- श्रय' इति, तस्मात्कर्मण्यनधिकृतत्वात्कृतकृत्यत्वाच्च स्वच्छन्दं स्वे- च्छया कर्मण्यकर्मणि वा विचरन्तु वर्त्ततां; तथा च श्रुतिः 'स- माधिमथ कर्माणि मा करोतु करोतु वा। हृदयेनास्तसर्वास्थो मुक्त एवोत्तमाशय' इति, तेषां जीवन्मुक्तानां कृतेऽकृते वा कर्मणि गुणो दोषो वा नेति भावः ॥ ११ ।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरचिरचितायां बोधसारार्थदीपी धर्मजिज्ञासार्थप्रकाशे धर्मत्यागात्यागविवेकार्थ- प्रकाशः प्रथमः ॥१॥

अथ तपस्यातात्पर्यम। एवं धर्मत्यागात्यागनिर्णयं कृत्वेदानीं तत्प्रसङ्गेन तपस्त्या- गात्यागनिर्णयं निरूपयितुं तपस्यातात्पर्याख्यं प्रकरणमारभते चतुर्भि: श्रोकैः, तत्नादौ त्याज्यत्वेनाधमां तपस्यां लक्षयति। कृता कपटभावेन दम्भलोभपरायणैः । हद्दे नगरमध्ये वा सा तपस्याऽधमा समृता ॥१॥ कृतेति। दम्भलोभपरायणैर्दम्भो लोककृतस्तुतीच्छया स्वतपस्वित्वख्यापनं लोभो द्रव्यादिमाप्तीच्छा तावेव परमयनं मनोनिवासो येषान्तैः कपटभावेन च्छलेन हट्दे व्यापारिजनदृग्- गोचरस्थाने नगरमध्ये वा नगरग्रामादिपु मध्येपि कृता या तपस्या तपःक्रिया साऽधमा निकृष्टा स्मृता प्रोक्ता मुनि- भिरिति शेपः, अतो नाङ्गीकार्या सेति भावः ॥१॥ मध्यमां काम्यतपस्यां लक्षयति। १०

७४ बोधसारे।

वेदशास्त्रोक्तविधिना शीतोष्णादिसहि प्णुना। या कृता कामनापूर्वै सा तपस्या तु मध्यमा ॥२॥ वेदेति। वेदशास्त्रोक्तविधिना वेदेन शास्त्रेण चोक्तेन वि- धिनाSSचरणेन शीतोष्णादिसहिप्णुना शीतोष्णादिसुखदुःख- सहनशीलेन कर्चा या कृता तप्ता कामनापूर्व कामनानिमित्तका च यथा तथा सा तपस्या तत्तपस्तु पूर्वविलक्षणा मध्यमा मु- सुक्षुभिर्नादरणीया सेत्यर्थः ॥२॥ उत्तमां मुमुक्षुग्राह्यां तपस्यां लक्षयति। मनसो निग्रहार्थाय परमार्थपरायणा। अकामा तत्वजिज्ञासोः सा तपस्योत्तमा मता॥३॥ मनस इति। तच्वजिज्ञासोरनारोपितात्मज्ञानेच्ोर्म- नसोऽन्तःकरणस्य निग्रहार्थाय वशीकरणमेवार्थस्तदर्थ तथा परमार्थपरायणा परमार्थो मोक्ष: स एव परायणं मुख्यं साध्यं यस्याः सा तथोक्ता, अकामैहिकपारलौकिकविषयेच्छाही- ना या सा तपस्या सा तपःक्रियोत्तमा श्रेष्ठा स्मृता मुनि- भिरिति शेष :; अतो मुसुक्षुभिरियमन्तःकरणशुध्यर्थ्यमङ्गी- कार्येति भावः॥ ३॥ इदानीं पूर्वोक्ताभ्यो विलक्षणां जीवन्मुक्तेषु स्थितां ता स- र्धश्रेष्ठां लक्षयति। आगते स्वागतं कुर्याद्वच्छन्तं न निवारयेत्। यथाप्राप्तं सहेत्सर्वै सा तपस्योत्तमोत्तमा ॥। ४ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे धर्मजिज्ञासाप्रकरणे तपस्यातात्पर्यम्॥२॥ आगत इति। आयाते प्रास्ते पुरुपे वा कस्मिंश्चित्पदार्थे

वतव्यवस्था। ७५

स्वागतमादरं कुर्यात्क्रियतां गच्छन्तं गन्तारं पुरुषं वा कश्चि- त्पदार्थ न निवारयेन्न निरुन्ध्याव, किश्च यथा प्राप्तं येन सु- खरूपेण वा दुःखरूपेण प्रकारेण प्राप्तमागतं सर्व सुखं दुःखं वा सहेत सोढव्यं सोक्तलक्षणा तपस्या तपश्चर्योत्तमोत्त- माऽतीवश्रेष्ठेयं जीवन्मुक्तेषु जीवन्मुक्तिस्थितिलक्षणरूपैवेति भावः॥।४ ।। इति श्रीनरहरिशिष्वदिवाक्करविरचितायां बोधसारार्थदीप्ी धर्मजिज्ञासार्थप्रकाश तपस्यातात्पर्यार्थप्रकाशो द्वितीय. ॥२ ॥

अथ वतव्यवस्था। इदानीं मुमुक्षूणां ग्राह्यं व्रतं निर्णेतुं व्रतव्यवस्थारूयं प्क्- रणमारभते द्विश्लोकं, तदेव व्रतं दर्शयति। परदारपरद्रव्यपरद्रोहविवर्जनम् । रागद्वेषपरित्यागो व्रतानामुत्तमं व्रतम् ॥ १ ॥ परेति। परदारपरद्रव्यपरद्रोहविवर्जनं परेपामन्येपां दाराः स्त्रियस्तथा परेषामन्येपां द्रव्याणि गृहधनादीनि तथा परे- पामन्येपां द्रोहोऽनिष्टचिन्तनपूर्वकस्तदुदोगस्तेपां विवर्जनं त्यागः, तथा रागद्वेपपरित्यागो रागो विषयस्ेहो द्वेपोडपी- तिस्तयोः परित्यागः सर्वथानङ्गीकार एतदेव व्रतानामेका- दध्युपवासादिवतानां मध्य उत्तगमतिश्रेष्ठं वरतं नियमेनानुष्ठेय- मित्यर्थः ॥ १ ॥ अत्र पमाणमाह। तदुक्त काशीखण्डे, तदुक्तमिति। तन्मन्निर्णीतमेव व्रतं काशीखण्डे ग्रन्थेप्युक्तं ज्ञेयं कथितमिति ज्ञेयमित्यर्थः ।

बोधसारे।

तत्रत्यं वाक्यमाह। 'परदारपरद्रव्यपरद्रोहपराङ्मुखः । गङ्गाप्याह कदागत्य मामयं पावयिष्यति' ॥ २ ॥ परेति। गङ्गापि सर्वान्पवित्रयितुं समर्थापि प्रसिद्धा गङ्गा परदारपरद्रव्यपर द्रोहपराङ्मुखः परदारेषु परस्त्रीपु परद्रव्येपु परधनेपु परद्रोहे परानिष्टचिन्तने च पराङ्मुखो नितृत्तो Sमदृत्त इत्यर्थः अयं प्रसिद्धगुणः पुरुष आगत्यागतः सन्मां सर्व- जनसङ्गजन्यपापैर्मलिनां कदा कस्मिन्काले पावयिष्यति पवित्री- करिष्यतीत्याहैवं प्राह, अत एवोक्तं विश्वास्यमिति भावः ॥२॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीसौ धर्मजिज्ञासार्थप्रकाशे व्रतव्यवस्थार्थप्रकाश- स्तृतीयः ॥ ३ ॥

अथ वेपविचार:। इदानीं संन्यासादिवेषस्यैव मुक्तिहेतुत्वप्रसिद्धेस्तन्निर्ण- यार्थ वेषविचाराख्यं प्रकरणं त्रिश्लोकमारभते, तत्र तावन्मुक्ते- र्हेतुत्वं वेषे नास्तीत्याह। मुक्तिर्नारिति जटाजूटे न काषाये न मुण्डने। न भस्मनि न कन्थायां तिलके वा कमण्डलौ।।१॥ मुक्तिरिति। जटाजूटे जटानां मुकुटवद्रचिते व्यूहे मुक्ति- मोक्षो नास्ति न विद्यते तथा काषाये गैरिकादिरंजिते वस्त्रे मु- क्तिर्न विद्यते मुण्डने शिखाश्मश्चादिवपनेन विशिष्टवेषावधारणे मुक्तिर्न विद्यते भस्मनि विभूतिलेपने मुक्तिर्न विद्यते कन्थायां

वेषविचारः। ७७

वस्त्रखण्डादिनिर्मिते वसनादौ मुक्तिर्नास्ति तिलके वा गोपी- चन्दनादिना तिलके विशिष्टे धृतेपि तस्मिन्मुक्तिर्नास्ति कम- ण्डलौ मृदादिनिर्मिते पात्रे मुक्तिर्न विद्यते, एतेन सर्वेपि वेषा मुक्तिहेतवो न भवन्तीति सूचितमिति ज्ञेयम् ॥ १॥ नन्वेते वेपास्तर्हि शास्त्रेपु विहिता: कुत इत्याशद्ा सर्वा- ण्यपि वेपचिह्नानि मनोव्यापृतिसङ्कोचार्थवत्वेनेति तद्वारैवमुक्ति- साधनानि भवन्ति, तदभावे तु व्यर्थान्येवेत्याशयेनाह। द्वेषेन ताड्यते सर्पो वृथा वल्मीकताडनम् । मनसो निग्रहो नास्ति वृथा कायस्य मुण्डनम्॥२॥ द्वेपनेति। द्वेपेन शत्रुभावेन सर्पो भुजङ्गः केवलं ताड्यते मार्यते बुधैरिति शेप:, वल्मीकताडनं मृद्विकारस्य सर्पगृहस्य ताडनं मूर्खेः क्रियमाणं दण्डादिभिर्हननमित्यर्थः, वृथा व्यर्थ निष्फलमेवेत्यर्थः, तथा मनसोन्तःकरणस्य निग्रहो व्यापारनि- दृत्तिर्नास्ति न विद्यते तर्हि कायस्य शरीरस्य मुण्डनं वेषा- न्तरधारणं तथा ृथा निष्फलमित्यर्थः ॥२॥ तर्हि शास्त्रेषु तत्र तत्र कुतो वेषमहिमा कृत इत्याशक्का वै- राग्येण चित्तविक्षेपन्यूनत्वार्थ न तु तदासत्त्या तद्ृद्वयर्थमि- त्याशयेनाह। चित्तविक्षेपशान्त्यर्थ जटाकन्थादिधारणम्। कुरुते वीतरागश्चेदुत्तमोत्तममेव तत् ॥ ३॥ इतिश्रीनरहरिकृतबोधसारे धर्मजिज्ञासाप्रकरणे वेषविचारः ॥३॥ चित्तेति। वीतरागो वींता रागा विषयस्नेहादिव्टत्तयो यस्य स निषृटत्तस्नेहः पुरुपश्चित्तविक्षेपशान्त्यर्थ चित्ते मन-

७८ बोधसारे।

सि ये विक्षेपाः कार्यविशेषस्मृत्यादयस्तेषां शान्त्यर्थ निव्टत्त्यर्थ जटाकन्थादिधारणं जटा असंस्कृतकेशाः कन्थाः जीर्णवस्त्रा- दिखण्डनिर्मिता आदिपदेन भस्मकमण्डल्वादयो गृह्यन्ते, तेपां धारणमङ्गीकारं कुरुते चेत्क्त्रभिपायक्रियाफलार्थेनात्मनेपद- प्रयोगेण दम्भादिना तद्धारणं निषिद्धमिति ज्ञेयं, तदेतादृशवेष- धारणमुत्तमोत्तममेवात्यु त्तमं सफलत्वात्तद्विहितमिति भावः ॥ ३। इति श्रीनरहरिशिष्यद्विवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ी धर्मजिज्ञासार्थप्रकाशे वेषविचारार्थप्रकाशश्चतुर्थः॥४॥

अथ मौनमीमांसा। इदानीं ग्राह्याग्राह्यत्वं मौनस्य निर्णेतुं मौनमीमांसाख्यं प्र- करणं चतुःश्लोकमारभते, तत्रादौ मौनभेदनिरूपणपूर्वकं तन्े- देषु भेदद्रयं सलक्षणमाह। मौनं चतुर्विधं प्रोक्तं वाग्मौनं वाग्विनिग्रहः । ज्ञानेन्द्रियाणां संरोधस्त्वक्षमौनमुदाहृतम् ॥१ ॥ मौनमिति। मौनं लोके प्रसिद्धं यन्मौनशव्देन तच्चतु- र्विधं शास्त्रे चतुःप्रकारं प्रोक्त निरूपितं, तेधु प्रथममाह वा- गिति, वाग्विनिग्रहो वाचो वाण्या विनिग्रहो निरोधः स वा- औमौनं वाच एव केवलं मौनं तूष्णीम्भावो वाजौननाम्ना शा- स्त्रष्वभिहितं, द्वितीयमाह ज्ञानेति, ज्ञानेन्द्रियाणां ज्ञानसाधनानि रूपादिज्ञानकरणानि यानीन्द्रियाणि तेर्षां संरोधोऽवरोधः स्व- स्वविषयान्निवृत्तिरित्यर्थः, तुपदेनास्य पूर्वमौनादान्तरत्वं सूचि तमिति ज्ञेयम्, अक्षमौनमक्षमौननाम्रोदाहृतं कथितम् ।। १।। तृतीयं मौनमाहार्घेन।

मौनमीमांसा। ७१

कर्मेन्द्रियाणां संरोधः काष्ठमौनं तु काष्ठवत्। गौणं तु त्रिविध मौनमुत्तमं तु मनोलयः ॥ २ ॥ कर्मेति। कर्मेन्द्रियाणां क्रियासाधनानि यानीन्द्रियाणि तेषां संरोधो गमनादिविषयेभ्यो निवृत्तिः, तुशब्देन पूर्वादेतस्य जाड्येन न्यूनत्वादग्राह्यत्वं सूचितं, तदेतदतिजाड्यात्काष्ठवत्- काष्टादिसदृशमतः काष्ठमनं काछ्ठमौननाम्नाभिहितं शोस्तष्वि- त्यर्थः, एतत्रितयस्याग्राह्यत्वं मुमुक्षणामाह गौणमिति, त्रि- विधं तु एतत्रिविधमपि मौनं गौणं निकृष्टमग्राह्यमित्यर्थः, इदानीं पूर्वत्रिविधमौनेभ्यो विलक्षणं मुमुक्षुग्राह्यं मौनमाहोत्तममि- ति, मनोलयस्तु मनसोन्तःकरणस्य जगत्प्तीतिकारणस्य ल- योऽत्यन्ताभावः कालत्रयासत्वप्रतीतिरेवोत्तमं तमोनिवर्तक- त्वादतिश्रेष्ठमिदमेव मुमुक्षुभिर्ग्राह्यमिति भावः ॥ २ ॥ एतदभावेन्यमौनेषु तल्लक्षणाभावं दर्शयति। न मौनी मूकतां यातो न मौनी दुग्धबालकः । न मौनी व्रतनिष्ठोपि मौनी संलीनमासः ॥ ३ ॥ नेति। मूकतां वाग्व्यापारहीनत्वं यातो गतो मौनी मौनवान न भवति वाचोवरोधे यदि मौनं भवेत्तर्हि मूकेपि त- त्प्रसक्तिरिति भाव:, किश्च दुग्धवालको दुग्धपानो वालको डिम्भो मध्यमपदलोपी समासो मौनी मौनवान्न न भवति केवल- कर्मेन्द्रियावरोधे मौनं स्यात्तर्हि विशेषकर्माभावेनेन्द्रियास- त्वाद्वालेपि तत्पसक्तिरिति भाव:, किश्त् व्रतनिष्ठोपि व्रतेषु चान्द्रायणादिनियमेपु निष्ठा स्नेहपूर्विकास्थितिर्यस्य सोपि मौनी मौनवान न भवति केवलज्ञानेन्द्रियव्यापाराभावे यदि मौनं

८० बोधसारे।

स्यात्तर्हि व्रतनिष्ठेपि तत्प्रसक्तिरिति भावः, तर्हि मौनी भवन्मते कस्तत्राह मौनीति, संल्ीनमानसः संलीनं का- लत्रयेऽसत्वमापन्नं मनोन्तःकरणं यस्य स तथोक्तो मौनी मोनवान्विज्ञेयो नान्ये॥ ३ ॥ ननु लीनमानसे मौनित्वं न प्रसिद्धं लोके कापीत्याशखाह। मुने र्भावस्तु मौनं स्याच्छब्दशास्त्रव्यवस्थया। मुनिभावो यर्हिं नास्ति तर्हि मौनं निरर्थकम् ॥2॥ मुनेरिति। मुनेर्मननवतो भावः सत्ताऽडशयो वा मौनं मौननामकमर्थतः स्यान्निर्मनस्कत्वं मौनमित्युक्तं भवति, एवं शब्दशास्त्रव्यवस्थया शब्दशास्त्रं व्याकरणं तस्य व्यवस्था प्रकृति प्रत्यययोरर्थमर्यादा तया मौनशब्दार्थोयमेव, स मुनिभावो नि- र्मनस्करूपो यर्हि यदा नास्ति न विद्यते तर्हि तदा मौनं लोक- प्रसिद्धं निरर्थकं व्यर्थ निष्फलमेवेत्यर्थः ॥४॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपी धर्मजिक्षासार्थप्रकाशे मौनमीमांसार्थप्रकाशः पश्चम:॥५॥

अथ दानज्ञानम। दानस्यापि ग्राह्याग्राह्यविचारेण ग्राह्ं दानं ग्राहयितुं दा- नज्ञानाख्यमेक श्लोकमेव प्रकरणमाह, तत्र तावदानानां भेदमाह। कीर्त्तिदानं कामदानं दयादानमिति त्रिधा। उत्तरादुत्तरं श्रेष्ठं तेभ्यः कृष्णार्पणं परम् ॥ १॥ कीर्तिदानमिति। कीर्तिदानं कीच्यै थशोर्थ दानं यत्त-

तपस्यातात्पर्यम। ८१

दानमिदमधमं कामदानं कामेनेह परत्र वा मम फलमेतद्दानेन स्यादितीच्छ्या यदीयते तत्कामदानमिदं मध्यम कामिनामेव तस्य विहितत्वाद्दयादानं दयया मद्धनेन दारिद्यवर्ता केपां चि- त्सुखमेव भूयादितीच्छया यद्दीयते तद्दानं दयादानमिदं मुमुक्षु- भिरपि कर्त्तव्यमेवातः श्रेष्ठमित्यर्थः, इति एवं प्रकारेणैतद्दानं त्रिया त्रिप्रकारकम्। पूर्वोक्ततय उक्तमधमत्वादि स्पष्ट- यति उत्तरादिति, उक्ततं त्रिविधदानमुत्तरात्पूर्वादधमादु- सरं श्रेष्ठं तस्मादुत्तरादपि उत्तरमुपरितनं श्रेष्ठमुत्तममुत्त- रोत्तरापेक्षया पूर्वपूर्वस्याधमत्वं पूर्वपूर्वापेक्षयोत्तरोत्तरस्य श्रैष्ठ्य- मिति भाव:, इदानीमत्युत्तमं दानं जीवन्मुक्तेषु स्थितमाह ते- भ्य इति, तेभ्यः पूवोक्त त्रिविधदानेभ्यः कृष्णार्पणं 'कृपिर्भूवा- चकः शब्दो णश्च निरवृत्तिवाचकः। तयोरैक्य परं ब्रह्म कृष्ण इ- त्यभिधीयत' इत्युक्तवात्कृष्णस्य ब्रह्मणोडर्पणं कृतदाने ब्रह्म- सत्ताया Sवलोकनरूपं 'नान्योतोस्ति द्रष्टा नान्योतोस्ति श्रोता नान्योतोस्ति विज्ञाते'त्यादिश्रुतिद्ृष्टया दातृप्रतिगृहीत्रादित्रिपु- टीवाधेन यद्दीयते तद्दानं कृष्णार्पणमित्युच्यते, तत्परमत्युत्तम मिदं जीवन्मुक्तेपु स्थितं मुमुक्षुभिस्तु साध्यमिति भावः ॥ १ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीतौ धर्मजिसार्थप्रकाशे दानज्ञानार्थप्रकाशः वष्ः ॥६॥

अथ तीर्थनिर्णयं निरूपयितुं तीर्थतत्वाख्यं प्रकरणं श्रोक- चतुष्कमारभते, तत्र तावत्तीर्थमिति भ्रान्तिज्ञानं तत्यागार्थमाह द्वाभ्याम्। इदं तीर्थमिदं तीर्थमितस्तीर्थमतः परम्। इतो दूरंतर तीर्थ मया दप्टं न तु तया। १॥ ११

बाधसारे।

तब तीर्थफलं स्वल्पं मम तीर्थफलं महत्। इति भ्रमन्ति ये तीर्थ ते भ्रान्ता न तु तैर्थिकाः ॥२॥

इदमिति। इदन्तीर्थमिदं मत्पुरतो दृश्यते तदिदं कूपतडा- (युग्मम् )

गादिरूपमेव तीर्थमिति भ्रमेण तत्रैव कतिचिद्दिनानि स्थित्वा ततोन्यत्र तीर्थ श्रुत्वा तत्र पूर्वतीर्थेऽश्रद्धां कृत्वान्यतीर्थे गत्वेदं तीर्थ पूर्व यच्छुतं तदिदं तीर्थ पवित्रताकारकं ममेति मत्वा किंचित्कालं तत्र स्थित्वेतस्तीर्थमितोप्यन्यत्तीर्थमस्तीति म- त्वा तथैव तत्र गत्वा च तत्नापि पूर्ववदतोस्मादपि तीर्था- त्परं श्रेष्ठं तीर्थमस्तीति मत्वा तत्र गत्वा तत्रापि केनचिदित एतस्मात्तीर्थाहूरतर तीर्थमतिदूरे वर्त्तमानं तीर्थ मानसा- दिकमपि अन्यच्छेष्ठमस्ति तन्मया दृष्टं तीर्थाधिकारिणा मयैव दृष्टं न तु त्वया न्यूनतीर्थस्नायिना भवता नैव दृष्ट तदतस्तव ते तीर्थफलं तीर्थानां फलं स्वल्पं न्यूनमस्ति मम मे तीर्थफलं तीर्थम्नानजं पुण्यं महद्धहु अस्तीति एवं प्रकारेण ये पुरुषा- धमास्तीर्थ तीर्थाभासं पति भ्रमन्ति गच्छन्ति मावं ते पुरुषा भ्रान्ता भ्रमणवन्त एव केवलं न तु नैव तैर्थिकास्तीर्थस्वरूपविदस्ते- षां भ्रान्तिरेव फलं भ्रमणस्य नतु तीर्थफलमिति भावः ॥१।।२।। इदानीं तीर्थतच्वनिरूपणपूर्वकं तद्विद आह। तीर्थे पापक्षयः स्नानैस्तीर्थ साधुसमागमः। तीर्थे वैराग्यचर्चा स्यात्तीर्थमीश्वरपूजनम् ॥ ३ ॥ तीर्थ इति। तीर्थे पुष्करादौ स्नानैरवगाहैरिदं चोपल- क्षण दानदैवपैत्रकर्मरगा, पापक्षयः पापानां दुष्कृतकर्मखां क्षयो नाशो भवतीति निश्चयः कार्यः, तीर्थे पुष्करादौ साधुसमागमः

वतव्यघस्था।

साधूनां विवेकिनां समागमः सङ्गतिः स्यान्मम भूयादिति निश्चयः कर्तव्यस्तदेव तीर्थमित्यर्थः, पूर्वतोपि उत्तरत्रादरः क- र्तव्य इति भाव:, तीर्थे सत्सङ्गरूपे तीर्थे वैराग्यं विषयवैरस्यं तस्य तत्प्रतिपादकशास्त्रस्य चर्चा निरूपणं स्याद्वेदत्रापि पूर्वत आदरो विशिष्टो विधेय इत्याशयः, तीर्थ ततोपि पवित्र- कारकमीश्वरपूजनमीश्रवरस्यान्तर्यामिणः पूजनं तल्लक्षणैर्ज्ञान मस्ति पूर्वतोप्यत्रादरो विशेषः कार्य इति भावः ॥ ३॥ तीर्थ शीतोष्णसहनं तीर्थ निःसङ्गचारिता। इति जानन्ति ये तीर्थ तीर्थतत्वविदो हि ते ॥४ ॥ इति श्रीघोधसारे धमजिज्ञासायां तीर्थतत्वाख्यं प्रकरणस्॥७॥ तीर्थमिति। ततोपि तीर्थमन्तःकरणशुद्धिकारणं शीतो- ष्णसहन शीतं शैत्यजन्यं दुःखसुष्णं तापजन्यं दुःखं तदादि- द्वन्द्वसहिप्णुत्वमधिकं ज्ञेयं, किश्च तीर्थमन्तःकरणशुद्धिकरं निः सङ्गचारिता स्वासङ्गत्वानुभवरस्तदेतेपूत्तरोत्तरं विशिष्टाद- रणीयत्वमेवेत्येवं ज्ञात्वा ये विवेकिन उत्तप्रकारेण तीर्थ यथार्थ तीर्थस्त्ररूपं जानन्ति विदन्ति ते हि ते एव नत्वन्ये तीर्थतत्ववि- दस्तीर्थोनामन्तकरणशुध्युपायभूतानां तत्त्वं यथार्थस्वरूपं वि- दन्ति ते तथा मन्तव्यास्तान्पृष्टा स्वयमपि तथा कर्त्तव्यमिति भावः।

धर्मजिज्ञासार्थप्रकाशे तीर्थतत्वार्थप्रकाशः सप्तमः ॥७॥

अथाचारचातुरी। आचारोपि ग्राह्यस्त्याज्यश्रेति द्विविधोऽतस्तत्र ग्राह्यं ग्रा- हयितुं त्याज्यं त्याजयितुमाचारचातुर्याख्यमेकश्लोकं मकरण-

बोधसारे।

मारभते, तत्र चानाचारनिषिद्धाचारयोर्लक्षणनिरूपणपूर्वक स दाचारलक्षणं निरूपयति। अनाचारस्तु मालिन्यमत्याचारस्तु मूर्खता। विचाराचारसंयोगः सदाचारस्य लक्षणम् ॥ १ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे धर्मजिज्ञासायामाचारचातुरी॥८॥ अनाचार इति। अनाचारस्तु केवलमाचारत्याग एव प्र- त्यवायजनकत्वादन्तःकरणशोधको न भवति प्रत्युत मालिन्यं मलिनत्वकारणमेव स्यादिति शेष:, किश्चात्याचारस्तु समी- चीनदृष्ट्यान्येषां वर्णभेदेनाश्रमभेदेन वा श्रेष्ठानां य आचारः स स्वस्य मलिनत्वकारकत्वात्तस्मिन्प्रवत्तिश्रेत्सा मूर्खता मू- र्खत्वमेव, तत्तर्हि कः सदाचारस्तत्राह विचाराचारसंयोगो वि- चार: स्वस्य ग्राह्याग्राह्यविवेक आचारः स्वयोग्यकर्माचरणं तयोः संयोगः सहवर्त्तन तदेव सदाचारस्य प्रामाणिकाचरणस्य लक्षणं चिह्नं ज्ञेयमिति शेप:, तथा स्वयमपि ज्ञात्वाचरेति भाव:।।१। इति थ्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपी धर्मजिज्ञासार्थप्रकाशे आचारचातुर्याख्यप्रकरणार्थ- प्रकाशोऽष्टमः ॥|८ ।

अथ रागत्यागात्यागनिर्णयः। एवं सभेदां धर्मजिज्ञासां निरूप्येदानीं वैराग्यस्य मुक्ति हेतुत्वप्रसिद्धेस्तथापि वाह्यत्यागमात्रेण कृतार्थता न स्यादिति ज्ञापयितुं रागत्यागनिर्णयाख्यं पट्श्लोकं प्रकरणमारभते, तत्र तावद्वाह्यत्यागमात्रस्य वैराग्यत्वेतिप्रसङ्गदर्शनपूर्वकं मुख्यवै- राग्यलक्षणमाह।

वेषविचार:।

न विरक्त्ता धनैस्त्यक्ता न विरक्त्ता दिगम्बराः । विशेषरक्ताः स्वपदे ते विरक्ता मता मम ॥ १ ॥ नेति। धनैर्द्रव्यैस्त्यक्ता रहिता विरक्ता वैराग्यवन्तो न न भवन्ति केवलबाह्यधनादित्यागमात्रं विरक्तलक्षणं चेनिर्द्व्येपु तत्प्रसक्तिरिति भाव:, किंच दिगम्बरा न- प्ना न विरक्ता वैराग्यवन्तो न भवन्ति नग्नत्वमेव वैराग्यल- क्षणं चेद्वालादिषु तत्पसक्तिरिति भाव:, तर्हि विरक्ताः के तत्राह विशेषेति, ये पुरुषाः स्वपदे स्वस्वरूपे वा स्वाधिकारा- नुरूपे स्वस्वभावानुकूल्येन प्राप्ते वा वर्णाश्रमाद्याचाररूपे कर्मणि वा विशेपरक्ताः स्वस्वरूपस्थितिमविस्मृत्य वाधितत्वदृष्ट्या वर्त्तमाना अपि लोकद्ृष्टयाऽऽसक्ता इव स्थिताः स्वरूपे तु अ- त्यन्तासक्ता एव ते एतादशा मे मम मद्दृष्टचेत्यर्थः, विरक्ता वैराग्यवन्तो मता निश्चिता न तु वाह्यत्यागमात्रेण वैराग्य- वन्तो भवन्तीति भावः ॥१॥ बाह्यत्यागमात्रेण वैराग्याभावमेवोदाहृत्य दर्शयति द्वाभ्याम्। चौरस्त्यजन्ति गेहं स्वं भयेनैव न बोधतः । जारास्त्यजन्ति गेहं स्वं कामेनैव न बोधतः ॥२॥ चौर इति। चौरस्तस्करः कदाचित्स्वकर्मणः प्राकट्येन राजादिभयात्स्वं स्वीयं गेहं ग्रृहमुपलक्षणं चैतत्कुटुम्बक्षेत्रवि- त्तादेः, सर्वमित्यर्थः, त्यजति परित्यज्य गच्छति स तस्य त्यागो भयेनैव दण्डादिभीत्यैव केवलं न बोधतो न तु ज्ञानेन, केवलं गृहादित्यागमात्रेण बोर्ध विना विरक्तशेचौरेपि तत्प्सक्तिरिति भाव:, किश्च जाराः परस्त्रयासक्ता उपपतयः स्वकर्मणः प्रा-

८६ बोधसारे।

कट्ये परस्त्रियं गृहीत्वा त्यत्का वा स्वं स्वीय गहं गृहं स्वगृह- कुटुम्वपुत्रक्षेत्रवित्तादि सर्वमपीत्यर्थः, त्यजन्ति परित्यज्य गच्छ- न्ति देशान्तरं स त्यागः कामेनैव कामनिमित्तक एव स न बोधतो न तु ज्ञानेन, ज्ञानं बिना केवलगृहादित्यागमात्रेण विर- कतत्वे जारेष्वपि तत्मसक्तिरिति भावः ॥२॥ क्रुद्स्त्यजति गेहं स्वं प्रतिवादिविरोधतः । रुद्वस्त्यजति गेहं स्वं रोधेनैव न बोधतः ॥ ३ ॥ क्रुद्ध इति। क्रुद्धः क्रोधवान्स्वं स्वीयं गेहं गृंह सर्वमि- त्यर्थः, त्यजति परित्यज्य देशान्तरं गच्छति स त्यागः प्रतिवा- दिविरोधतः स्वबन्धुजनविरोधेन वा परकीयशतुजनविरोधेन वा न तु बोधेन वाह्यगृहादित्यागमात्रेण विरक्तत्वे क्रोधिष्वपि तत्प्रसक्तिरिति भाव:, किश्च रुद्रो निगडादिना कारागृहेऽव- रुद्ध: स्वं स्वीयं गेहं गृहं धनादिसर्वमपीत्यर्थः, त्यजति परित्य- ज्य गच्छति देशान्तरं स त्यागो रोधेनैवावरोधनिमित्तक एव न वोधतो न तु ज्ञानेन, तथा च बाह्यत्यागमात्रेण विरक्तत्वे रुद्धत्यागेपि तत्प्रसक्तिरिति भावः ॥ ३॥ एवं बोधाभावे त्यागासिद्धिं प्रदर्श्य वोधे सति तु त्याग: सिद्ध एवेति बाह्यत्यागेनात्यागेन वान किश्चित्प्रयोजनमित्याह। निःसङ्गतासुखं प्राप्ताः कया चिद्वोधलीलया। गृहं त्यजन्ति मुनयो गृहस्था वा वने स्थिताः॥४।। निःसङ्गतेति। कया चिदनिर्वचनीयया विद्वदनुभवगम्यया बोधलीलया ज्ञानमेव लीलाSनायासचेष्टा तद्रपया निःसङ्गता- सुखमसङ्गसुखं प्राप्ता गताः सन्तो मुनयो विवेकिन: गृहं गृ-

मौनमीमांसा। ८७

हादिकं सर्वे त्यजन्ति मिथ्येत्यनुभवन्ति, ततश्र गृहस्थागृहे एव स्थिता वा वने स्थिता गृहादि त्यक्क्का वनादयुपलक्षिते स्थाने स्थितास्त उभयेपि समाना एवेत्यर्थः ॥४॥ अस्मिन्र्थे वृद्धसंमतिमाह। तदुक्तम् । सदुक्तमिति, इदमेवोक्तं दृद्धैरित्यर्थः, तद्वाक्यं पठति। 'मूढः किं त्यजतु प्रमत्तमनसस्त्यागेन वा किं फलं। विज्ञः कम करोतु वा न कुरुतां त्यागेडवलिप्तो नयत्। इत्येवं कृतनिश्चयः प्रवचनैरद्वैतविद्यावतां। रागत्यागनिरादरो मुनिजनः पारे गिरां खेलति॥५॥ मूढ इति। मूढो सूर्खः किं किमपिवस्तु त्यजतु नाङ्गीक- रोतु प्रमत्तमनसः प्रमत्तं कार्याकार्यविचारहीनं मनोन्तःकरणं यस्य तस्य कृतेनापि त्यागेन वैराग्येण किं फलं न किमपि फलं तादृशत्यागस्य तस्येत्यर्थः, तुपकण्डनवञ्चर्थमेव तदिति भाव :; किश्च विज्ञः कर्तृत्वादिमिथ्याज्ञानवान्तस्मिन्सर्वस्यापि वाधि- तत्वात्स कर्म क्रियां करोतु आचरतु वा न कुरुतां नाचरतु तदुभयमपि तस्य सममित्यर्थः, कुत इत्यत आह यद्यस्मात्कार- णाच्यागेपि कर्मानाचरणेऽपिशब्दात्तदाचरणेपि अवलिप्तः कर्तृत्वाकर्तृत्वरूपलेपवान्न भवति अतस्तम्य त्यागात्यागौ स- मावेवेति भावः, इत्येवमनेन प्रकारेणाद्वैतविद्यावतामद्रैतज्ञानिना प्रवचनैः स्वोपदेशकवाक्यैः कृतनिश्चयो दृढनिश्चयवान्मुनिजनो विवेकिसार्थो रागत्यागनिरादरो रागः स्नेहस्त्यागस्संन्यास- स्तयोरादररहितः सन्गिरां विध्यतीतत्वाद्वेदवचसां पारेऽगोचरे ब्रह्मणि खेलति कदाचित्कर्मणा कदाचित्यागेन वा क्रीडति

८८ बोधसारे।

न तूभयमपि तस्य गुणकृतद्दोपकृद्वा स्यादिति भावः ॥५।। उक्तमुपसंहरति। इत्ययं योगयुक्तानां रागत्यागविनिर्णयः । त्यजतैव हि तज्ज्ञेयमिति वेदान्तनिर्णयात् ॥६॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे रागत्यागात्यागनिर्णयः ॥६॥ इतीति। योगयुक्तानां जीवात्मैकत्वज्ञानमेव योगस्तद्वता- मयमुक्तलक्षणो रागत्यागविनिर्णयो रागस्य स्नेहस्य त्यागः संन्यासस्तस्य विनिर्णयो विनिर्णीयते डनेति विनिर्णयः प्रकरणमिति समाप्तमित्यर्थः, नन्वेतन्निरूपणस्य किं कारणम- त्रेत्यत आह त्यजतेति, यस्पाद्धि वेदान्तनिर्णयाद्वेदान्तो ब्रह्मा- त्मैकत्वं तन्निर्णीयतेनेनेति वेदान्तनिर्णयमुपनिषत्सूत्रवार्ति- कादिकं तच्छूवणादिव्यापारादित्यर्थः, त्यजतैव त्यागं कृतवतै- वात्मरूपं तद्ययार्थ ज्ञेयं ज्ञातुं शक्यमस्ति नात्यागवतेति अतो हेतोस्त्यागनिर्णयः प्रोक्त इति भावः ॥६।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ी रागत्यागविनिर्णयार्थप्रकाशः षष्ठः ॥६।।

अथाधिकारपरीक्षा। एवं रागत्यागनिर्णयं निरूप्येदानीं यत्र धर्मे येन प्रवर्ति तव्यमधिकारिणा तज्ज्ञानार्थमधिकारपरीक्षाख्यं पद्श्लोकं प्र- करणमारभते, तत्रादौ धर्माणां बहुत्वादधिकारिणोपि बहुत्वं त- चद्धर्माधिकारिनिरूपणार्थमाह। . धर्मा बहुविधाः प्रोक्ताः शास्त्रे धर्माधिकारिणाम्। तत्र तीव्रा मुमुक्षैव मोक्षे मुख्याधिकारिता ॥ १॥

अधिकारपरीक्षा। धर्मा इति। शास्त्रे वेदे धर्माधिकारिणां यत्र यत्र धर्मे ये- पामधिकारोस्ति तेषां बहुविधा अनेकप्रकारा धर्माः मोक्ता: सन्तीति शेषः, तत्र मोक्षधर्मेधिकारिणमाह तत्रोति, तत्र धर्मेपु मध्ये मोक्षे मोक्षधर्मे तीव्रा फलपर्यवसाना मुमुक्षैव मोक्षेच्छैवा- डधिकारिताऽधिकारित्वं मतोक्ता मुनिभिरिति शेषः ॥ १॥ इदानीमन्यधर्मेषु अधिकारिनिरूपणपूर्वकं पुनरपि मोक्ष- धर्माधिकारिणमाह। ज्योतिष्टोमे स्वर्गकामो विवाहे पुत्रकामवान्। वाणिज्ये लोभवान्मोक्षे मुमुक्षुरधिकारवान् ॥ २ ॥ ज्योतिष्टोम इति। स्वर्गकामः स्वर्गसुखे काम इच्छा यस्य स ज्योतिष्टोमे ज्योतिष्टोमनान्नि यज्ञेऽधिकारवानधिकारी ज्ञेयः, विवाहे स्त्रीपरिणयनादिकर्मणि पुत्रकामवान्पुतेऽपत्ये काम इच्छा यस्य विद्यते सोऽधिकारी ज्ञेयः, किश्च वाणिज्ये व्यापारकर्मणि लोभवान्धनलोभ्यऽधिकारवानधिकारी ज्ञेय:, मोक्षे मोक्षसाधनभूते कर्मणि मुमुक्षुर्मुक्तीच्छावानधिकार- वानधिकारी ज्ञेयः॥ ३॥ ननु मोक्षधर्माधिकारिणा मुमुक्षुणा बुद्धिमान्दे सति कुत्र प्रवर्त्तितव्यं तत्राह। तीव्रा मुमुक्षा यद्यरिति प्रज्ञामान्दं च वर्त्तते। सच्छास्त्रविद्दचर्चाभिः प्रथमं तन्निवारयेत् ॥ ३॥ तीत्रेति। यदि यर्हि तीव्रा वेराग्यादियुक्ता दृढा मुमुक्षा मोक्षेच्छास्ति िद्यते प्रज्ञामादयं च बुद्धेर्मान्देनार्थधारणासा- मर्थ्यमपि वर्त्ततेस्ति यस्य सोधिकारी प्रथममादौ सच्छास्त्र १२

९० बोधसारे।

विद्वच्चर्चाभिः सच्छास्त्राणि वेदान्तग्रन्था विद्वांसो वेदान्तता- त्पर्यानुसन्धानपूर्वकं स्वमात्रनिष्ठास्तेषां तैः सह वा चर्चाभिः प्रश्नपूर्व तदुत्तरं विचार्याज्ञाते पुनः प्रश्नादिरूपास्ताभिस्त- द्वुद्धिमौढ्यं निवारयेन्निराकुर्यादेवं बुद्धौ सर्वपदार्थधारणसा- मर्थ्य संपादयेदिति भावः ॥३॥ ननु तीव्रमुमुक्षायां सत्यामपि बुद्धिमान्दे च विद्यमाने वेद- श्रवणानधिकारिणा शूद्रादिना कथ बुद्धिमान्द्ं निवार्य, मोक्षे प्रधानसाधनभूतं ज्ञानं च कथ संपादं तत्राह। वेदे नास्त्यधिकारोस्य मुमुक्षा यदि वर्त्तते। विचारस्तेन कर्त्तव्यः पुराणश्रवणादिना॥ ४ ॥ वेद इति। अस्य मुमुक्षोः शुद्रादेर्वेद उपनिषदादिश्र- वणेऽधिकारो योग्यता नास्ति न विद्यते परन्तु मुमुक्षा मो- क्षेच्छा यदि यर्हि विद्यतेस्ति तर्हि तेन वेदश्रवणानधिका- रिणा शूद्रादिना विचारः श्रवणमनननिदिध्यासनरूपः पुरा- णश्रवणादिना पुराणानां भागवतादीनां श्रवणमादिर्यस्य मननादेस्तत्तथा तेन, अनेनेदानीन्तनग्रन्थभाषाग्रन्थादिसर्वमुप- लक्ष्यते तेनेत्यर्थः, कर्त्तव्यः कुर्यात् ॥४॥ ननु वेदश्रवणजं ज्ञांन पुराणश्रवणेन कथं स्यात्तत्ाह। यदेव वेदे कथितं पुराणेपि तदेव हि। न तु वेदाक्षरं श्राव्यमिति भाष्ये विनिर्णयः ॥५॥ यदिंति। वेद उपनिषदादिरूपे ज्ञानप्रतिपादकभागे यदेव यञ्च ज्ञान कथितं प्रतिपादितमस्ति पुराणेपि पुराणशब्दवाच्य आर्षग्रन्थे वासिष्ठादौ तदेव वेदोक्तं ज्ञानमेवास्ति नान्य-

सत्सङ्रसुधा । ९१

त्कथितं हि निश्चये, ननु वेदोक्तमेव ज्ञानं पुराणेष्वप्यस्ति चे- द्वेदश्रव्णं कुतो निषिध्यते तत्राह नत्विति, वेदाक्षरं वेदानामुप- निपदामक्षरं वर्णा जातावेकवचनं न तु नैव श्राव्यं श्रोतव्य- मिति एवंप्रकारो भाष्यविनिर्णयो भाष्ये शारीरके विनिर्णयो निर्णीतोर्थो्ति अतो मया निपिध्यत इति भातरः ॥५।। ननु मास्तु वेदश्रवणेधिकारो वेदश्रवणे कृते तु ज्ञानं स्यादेवेत्याशङ्काविहितकरणे फलं न स्यात्म्रत्युत दोष एव स्यादित्याह। यथाधिकारविहितं कर्म सिध्यति चान्यथा। कार्यसिधिर्न जायेत प्रत्यवायो महान्भवेत् ॥६॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारेऽधिकारपरीक्षा॥७॥ यथेति। यथाधिकारविहितं स्वाधिकारमनुल्लङ्ग्य यत्तद्था- धिकारं तच्च तद्विहितं चेति तत्तथा कर्म किया सिध्यति फलति अन्यथा स्वाधिकारमुल्लङ्ख्य परविहितं कर्म कृतं चेत्कार्य- सिद्धि: कार्यस्य कर्मणः सिद्धिः फलं न जायेत न भवेत्मत्युत महाननिवार्यः प्रत्यवायो दोषो भवेत्स्यादत आग्रहो- नधिकारिणान्यविहिते कर्मणि न कार्य इति भावः ॥६॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थंदीप्षा- वधिकारपरीक्षार्थप्रकाशः सप्तमः ॥७।

अथ सत्संगसुधा। एवमधिकारिभेदनिर्णयेन तत्तत्कार्यनिर्णयं विधायेदानी सर्वसाधनमुख्यज्ञानकारणभूतं सत्सङ् विधातुं तत्पशंसार्थ स- त्स ङ्रसुधाख्यमष्टश्चोकं प्रकरणमारभते, तत्रादौ सत्सङ्गेन मनसि सुखाविर्भावे स्वमोहमुक्ति: स्यादेवेति निश्चेतव्यमित्याह।

१२ बोधसारे।

सत्संगसुधया तात मन आनन्दितं यदा। निश्चेतव्यं तदा मोहान्मम मुक्तिर्भविष्यति ॥१॥

सत्सङ्गेति, हे तात सत्सङ्गसुधया सतां विवेकिनां सङ्ग: स द्तिः स एव सुधाऽमृतं सुखदत्वान्मृतिनिवर्त्तकत्वाच्चेति भाव:, तथा मनोन्तःकरण यदा यस्मिन्काल आनन्दित सञ्जातसुखं स्या्तदा तस्मिन्काले मम मे मोहादज्ञानान्मुक्तिर्मोक्षो भविष्यति स्यादिति निश्चेतव्यं निश्चयः कार्यः,सत्सङ्गपेमैव मुख्यं भावि- मोक्षस्य चिन्हमिति भावः ॥ १ ॥ ननु सत्स्वन्यसाधनेषु किं सत्सङ्गत्या तत्राह। साधनानां हि सर्वेषां वरिष्ठा साधुसङ्गतिः । एतया सिद्धया सिद्धं सर्वमेव हि साधनम् ॥२॥ साधनानामिति। सर्वेषां समस्तानां साधनानां साधन- भूतानां करणानां मध्ये साधुसङ्गतिः साधूनां सज्जनानां स- द्तिः सङ्गो वरिष्ठा श्रेष्ठा सैव सर्वसाधनमूलमित्यर्थः, तदेव स्पष्टयति एतयेति, एतया सत्सङ्गत्या सिद्धया जातया सर्वे साधनं समस्तसाधनजातं सिद्धं प्राप्तं हस्तगतमिति यावन्भवति जायतेऽतः सत्सङ्ग एव सर्वसाधनेषु श्रेष्ठतर इति भावः ॥२॥ ननु सतां किं लक्षणं येषां सङ्गो विधीयते तत्राह। शश्वदीश्वरभक्ता ये विरक्ताः समदर्शनाः । साधवः सेवितव्यास्ते मोक्षशास्त्रविशारदाः ॥ ३॥ शश्वदिति। ये पुरुपाः शश्वन्निरन्तरमीश्वरभक्ता ईश्व- रस्य शिवस्य विष्णोर्वा भक्ता दासा: सेवका इत्यर्थः, वि-

सत्सङ्गसुधा। १३

रक्ता ईश्वरातिरिक्ताखिलपदार्थेषु वैराग्यवन्तः समदर्शिनः समं ब्रह्म पश्यन्ति साक्षादनुभवन्ति ते तथा मोक्षशास्त्रविशा- रदा मोक्षस्य मोक्षसाधनज्ञानस्य च प्रतिपादकं यच्छास्त्रं वे- दान्तास्तस्मिन्विशारदाः पदपदार्थविदस्ते साधवः परकार्य- साधने दक्षास्ते सेवितव्याः सेवितुं योग्यास्तेषां सेवा का- र्येति भावः॥३।। अन्यान्यपि साधुलक्षणान्याह चतुर्भिः। येषां दर्शनमात्रेण मोक्षे श्रद्धा विवर्धते। येषां च वाग्विलासेन संशयो विनिवर्त्तते॥ ४॥ येषामिति। येपां पुरुषविशेषाणां दर्शनमात्रेण केवलं द- शैनेनैव मोक्षे मोक्षशास्त्रे श्रद्धा विश्वासो विवर्धते दृद्धा भवति, किश्च येषामिति, येषां च पुरुषविशेषाणां वाग्विलासेन प्र- श्नपत्युत्तरवचनरूपक्रीडयैव संशयः सन्देहो विनिवर्त्तते नि- छृत्तो भवति॥ ४॥ किश्च। उपक्रमादितात्पर्यलिङ्गैस्तात्पर्यनिर्णयः । विशेषसामान्यतया शास्त्रार्थानां व्यवस्थितिः॥५॥ उपक्रमेति। उपक्रमादितात्पर्यलिङ्गैरुपक्रमः प्रकरण- प्रतिपाद्स्य वस्तुनः प्रकरणारम्भ उद्देशः स आदिर्येषा- मुपसंहाराभ्यासापूर्वताफलार्थवादोपपत्तीनां तानि उपकरमादि- तात्पर्यलिङ्गानि तात्पर्यस्य सर्वप्रकरणार्थस्यावद्योतकानि चि- ह्वानि तैस्तात्पर्यनिर्णयस्तात्पर्यस्य प्रकरणप्रतिपाद्यार्थस्य नि- णयो निर्णीयते निश्रीयतेनेनेति निर्णयो निश्चयो येपां वाक्या- दवाप्यते इति तृतीयस्थेन सहान्वयः, तथा शास्त्रार्थानां व्यव- स्थितिः शास्त्राणां सर्ववाक्यानामर्था विषयास्तेपां व्यवस्थि-

९४ बोधसारे।

तिर्व्यवस्था विशेषसामान्यतया केपां चिद्विशेषत्वेन केपांचि- त्सामान्यत्वेन सर्ववाक्यानां स्वस्वार्थेप्रतिवोधकत्वेप्येकार्थपरि- निष्ठत्वमित्यर्थः, इयं व्यवस्थितिर्येपां वाक्यादवाप्यते ॥५॥ किश्न्। वेदशास्त्राविरोधेन मोक्षमार्गप्रवेशनम् । संप्रदायपरिज्ञानं मतभेदविनिर्णयः ॥ ६ ॥ वेदेति। वेदशास्त्राविरोधेन वेदा ऋगादयः शास्त्राणि मीमांसादीनि तेषामविरोधेन विरोधपरिहारेण मोक्षमार्गपवे- शनं मोक्षस्य मुक्तेरमार्गे साधनभूते ज्ञाने प्रवेशनं प्रविश्यतेनेनेति प्रवेशनं प्रव्टत्तिज्ञानं करणे ल्युड, येषां वाक्यादवाप्यते, किश्च मतेति, मतभेदपरिज्ञानं मतानां शैववैष्णवादीनां भेदस्य वैल- क्षण्यस्य परिज्ञानं यथार्थसम्यग्बोधो येषामिति पूर्ववत, किश्च संप्रदायेति, संप्रदायविनिर्णयः शैववैष्णवादिमतप्रवर्त्तकानामा- शयनिर्णयो यथार्थस्फुरणं येषामिति पूर्ववत् ॥ ६॥ केन प्रकारेणावाप्यते तदाह। पर्वोत्तराभ्यां पक्षाभ्यां येषां वाक्यादवाप्यते। ज्ञानिनः कर्णधारास्ते सेवितव्या हि साधवः॥७॥ पूर्वोत्तराभ्यामिति। पूर्वोत्तराभ्यां पक्षाभ्यां स्वकृतेन पू- वपक्षेण वक्तुश्चोत्तरपक्षेण च येषां पुरुपविशेषाणां वाक्यात्सं- वादादिरूपाद्वचनविलासात्पूर्वोक्तं सर्वमवाप्यते प्राप्यते ते ज्ञानिनो जीवब्रह्मैक्यज्ञानवन्तो लौकिकव्यवहारे सम्यग्ज्ञानव- न्तश्च कर्णधारा: संसारसमुद्रे मुमुकञ्ज्ञाननाव्यारोप्य तारकाः साधवः परकार्यसाधनप्रयोजनास्ते सेवितव्याः सेवितुं यो- ग्या ज्ञेया ॥ ७॥

समन्वयसरखती। ९५

अस्मिन्र्थे गीतावाक्यं प्रमाणयति। तथा च गीता। तथाचेति । इममर्थ गीताप्याहेत्यर्थः, केन वाक्येनेत्या- शङ्ा तदाह । तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्रेन सेवया। उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः ॥८॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे सत्सङ्गसुधा ॥८॥ तदिति। हे अर्जुन तज्ज्ञानं ज्ञेयं च प्रणिपातेन प्रणामेन परिप्रश्नेन प्रश्नादिवार्त्तया सेवया तेषां प- रिचर्यया विद्धि जानीहि लभस्व वा तेभ्यो ज्ञानपाप्तौ सन्देहो न कर्त्तव्य इत्याहोपदेक्ष्यन्तीति, ते साधवो ज्ञानिनो ज्ञान- वन्तस्तत्वदर्शिन अनारोपितमेव स्वरूपं पश्यन्ति ते तथा ज्ञानं ज्ञानसाधनमुपदेक्ष्यन्ति उपदेशं करिष्यन्तीत्यर्थः ॥८॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिषाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपी सत्सङ्गसुधार्थप्रकाशोऽष्टमः ॥८।।

अथ समन्वयसरस्वती। एवं सर्वसाधनानां प्रधानकारणभूतसत्सङ्गकर्त्तव्यतां वि- धायेदानीं सर्वशास्त्राणां वेदान्तानुकूल्यं दर्शयितुं तत्तद्वारेणो- पयोगनिरूपणार्थ समन्वयसरस्वत्याख्यं पद्श्लोकं प्रकरणमा- रभते, तत्नादौ निरूपपितव्यपकरणश्रवणे श्रद्धां जनयितुं फल- प्रदर्शनेन शिष्यं तदभिमुखीकरोति। अवगाह्या विशेषेण समन्वयसरस्वती । जायेत मतभेदाख्यपङ्कप्रक्षालनं यया ॥ १ ॥

९६ बोधसारे।

अवगाह्येति । हे शिष्य भवताऽन्यैश्वाधिकारिभिः स- मन्वयसरस्वती सम्यगेकस्मिन्नेवार्थेऽन्वयः तात्पर्यवोधकः सम्बन्धो यस्याः सा सरस्वती भारती वाग्रूपा विशेपेण पर- मादरेणाऽवगाह्या विचार्या, ननु समन्वयसरस्वत्यवगाहनेन किं फलं तत्राह जायेतेति, यथा समन्वयसरस्वत्या मतभेदाख्य- पङ्कप्रक्षालनं मतानां व्याकरणादिशास्त्रपतिपाद्यानामर्थानां भेदो भेदप्रतीतिः सैवाख्या नाम यस्य तदेव पङ्को मलस्तस्य प्रक्षालनं निवर्त्तनं जायेत भवेदिदमेव फलं तस्येति भावः ।।१।। एवं फलदर्शनेनैतत्प्रकरणं श्रोतुं सन्मुखीकृत्येदानीं सर्व- शास्त्राणां ब्रह्मणि समन्वयं वक्तुं प्रथमं मोक्षे यानि साध- नानि तान्याह। पदं पदार्थो वाक्यार्थस्तत्वानि मनसो यमः । महावाक्यार्थविज्ञानं साधनानि क्रमेण हि॥ २ ॥ पदमिति। पद सुप्तिङन्तं प्रसिद्धं पदमेकं, 'सुप्तिङनतं पदमि'ति सूत्रितत्वात्पदार्थो पदस्य वाच्यो लक्ष्यो वार्थो द्वितीयं, वा- क्यार्थः पदसमूहो वाक्यं सक्रियापदमित्युक्तलक्षणस्य वाक्य- स्यार्थस्तात्पर्य तृतीयं, तत्वानि प्रकृतिपुरुपौ द्वौ महदादयः सप्त मनआदयो विकारा: पोडशैवं पश्चविंशतिसंख्यानि चतुर्थ, म- नसो यमश्चित्तस्य निरोधाख्यो योग: पञ्चमं, महावाक्यार्थ- विज्ञानं महावाक्यानि तत्त्वमस्यादिवाक्यानि तेषामर्थो जीवव्र- ह्मणोरेकत्वरूपस्तस्य विज्ञानमनुभवः पष्ठम्, एतानि पट्साध- नानि मोक्षस्य कारणानि क्रमेण क्रमतो हि प्रसिद्धानि वि- दुपामित्यर्थः ॥२॥ तेषु सर्वसाधनेपु सर्वशास्त्राणामुपयोगनिरूपणं प्रतिजानीते।

सूचौपन्रम्। गणपाठ: ४

गोलप्रफाश: गंगालहरी १ 0

0 गुरसारणी O

O जातकतत्वम १२

१ 0 तत्वदीप O

तर्कसंग्रह: O १ ६ दत्तकमीमांसा O

धर्म्मशास्त्रसंग्रह: १

२ 0 धातुपाठ: ( शिला -) ) O

धातुरूपावली २ नैषध चरित नारायणी टीका टाइप 0 परिभाषापाठ: पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता २ O

प्रथम परीक्षा २ 0 प्रथमपुस्तक हिन्दी १ प्रश्नभूषणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम ग्रन्थ) ४ बीजगणितम् (म० म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ O भट्टीकाव्य ५ सर्ग ६ मनोरमा शब्दरत्सहिता ( टाइप) लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता ४

लक्षणावली २ 0 लीलावती (म० म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) O घसिष्ठसिद्धान्तः १ ६ वार्तिकपाठ: 0 विष्णुसहस्रनाम १ शब्दरूपावली १ ६ शृङ्गार सप्तशती १ ८ समासचक्रम् १ समासरचन्द्रिका १ सरखतीकण्ठाभरणम् AY साङ्गयचन्द्रिका टिप्पणीसहिता साङ्ग्यतत्त्वकौमुदी सिद्धान्तकौमुदी ४ O सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता उपसर्गवृत्ति

विज्ञापनम् ! 1:0 :- बनारससंस्कृतसीरीजनाम्नी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली ।

इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति। अस्यां संस्कृतभापा निवद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केिदङ्गलभाषानुवा- दसहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति। तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये Sपि विद्वांस: शोधयन्ति। यैर्ग्रा- हकमहाशायैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य ।।।) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्यैर्म- हाशगैये: कानिचित् खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येकं खण्डानां १) मुल्यं प्रापणव्ययश्च =)देय इति॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। रु० आ० सिद्धान्ततत्त्वविवेक: खण्डानि ५ ५ O अर्थसङ्ग्रहः अंग्रेजीभाषानुवादसहितः १ 0 तन्त्रवार्ततिकम् खण्डानि १३ १३ O कात्यायनमहार्षिप्रणीतं शुक्कयजुःप्रातिशाख्यम् सभाष्यं O मांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागोडपादभाष्यसहिता १ 0 वाक्यपदीयम खण्डानि ३ 0 रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ O परिभाषाकृत्ति: खण्डे २ २ वैशेषिकदर्शनं किरणावलीटीकासंवलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्डे २ २ शिक्षासङ्ग्रह: खण्डानि ५ नैषकरमर्यसिद्धि: खण्डानि ४ म हर्षिका त्यायनप्रणीतं शुक्कयज्जुस्सर्वानुक्रमसूत्रम् सभाध्यं MY222VMD2M aa ३ 0 कुग्वेदीयशौनकप्रातिशाख्यं सभाष्यम खण्डानि ४ 0 (बृहत) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम ४ विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहित: खण्डे २ 0 २ तत्त्वदीपनम् (पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम) 0 वेदान्तदीपः (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ टुप्टीका खण्डानि ४ ४

oc रसभश्जरी। व्यङ्गयार्थकौमुद्या प्रकाशेन च सहिता ३ भेदधिकार: व्याख्यासहितः घोंधसारो नरहरिकृत: तच्छिष्यदिवाकरकृत टीकया स०(वे०)१ न्यायलीलावती ( यन्त्रस्था) 0 व्रजभूषण दास और कम्पनी शंदनीचौक के उत्तर नई सड़कबनारस

2

BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS

EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE,

UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A.,C. I. E. AND G. THIBAUT, PH. D No. 90. LIBRARY

Bodhasarah बोधसार: AUG 3 0 1966

VIVERSITY श्रीविद्दद्वर्यनरहरिविरचितः TORONTO

दयानन्दस्ामिना परिशोधितः । BODHSÂR, A TREATISE ON VEDANTA, BY SRI NARHARI, With a commentary by the author's pupil PANDIT DIVÂKAR. EDITED BY SWÂMÎ DAYÂNAND. Fasciculus II. V 2 BENARES. Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot.

Printed at the Vidyâ vilas Press, BENARES. 1904,

١

समन्वयसरखती। ९७

सर्वेषां तत्र तन्त्राणामुपयोगो यथायथम् । वदामि तत्समासेन सर्वमेव यथातथम् ॥ ३ ॥ सर्वेषामिति । तत्र तेपु साधनेषु सर्वेपां समस्तानां त- न्त्राणं शास्त्राणं यथायर्थ येन येनोपयोगेनोपयोगः पयो- जनमस्ति तत्सर्वमेव तत्समस्तमपि यथार्थ समासेन संक्षेपेण वदामि कथयामि त्वं शृण्वित्यर्थः ॥ ३ ॥ तत्र ताव्याकरणोपयोगमाहार्घेन। जायते शब्दशास्त्रेण पदव्युत्पत्तिरुत्तमा । व्युत्पत्तिश्र पदार्थानां न्यायवैशेषिकोक्तिभिः ॥४॥ जायत इति। शब्दशास्त्रेण व्याकरणेनोत्तमा यथार्था पदव्युत्पत्तिः पदानां सुप्तिङन्तानां व्युत्पत्तिर्ज्ञानं जायते भ- वति, न्यायादीनामुपयोगमाह न्यायवैशिपिकोक्तिभिः, न्यायस्य वैशेषिकस्योक्तिभिर्वाक्यैः पदार्थानां पदानां लक्ष्या वाच्या वार्डर्थास्तात्पर्याणि तेपां व्युत्पत्तिश्च ज्ञानमपि भवति ॥४ ॥ मीमांसोपयोगमाहार्घेन। मीमांसया च वाक्यार्थव्युत्पत्तिः परिनिष्ठिता। व्यक्तिः सांख्येन तत्त्वानां योगेन मनसो यमः॥५॥ मीमांसयेति। मीमांसया मीमांसाशास्त्रेण वाक्यार्थव्यु- त्पत्तिर्वाक्यानां पदसमूहानामर्थस्तात्पर्त्य तस्य व्युत्पत्तिश्च ज्ञानं परिनिष्ठिता स्थिरा भवति; सांख्योपयोगमाह पादेन व्य- क्तिरिति, सांख्येन सम्यगसांकर्येण ख्यायन्ते तत्वानि प्र- कृतिपुरुषादीनि अनेनेति सांख्यं तेन तत्वानां पकृत्यादीनां व्यक्तिरसाङ्गर्येण प्रतीतिर्जायते, योगोपयोगमाह पादेन १३

९८ बोधसारे।

योगेनेति, योगेन चतुर्विधेन शैवेन पातञ्जलेनैकविधेन च मन- सोन्तःकरणस्य यमोवरोधो निरोधाख्यसमाधिरूपो जायते।५॥ वेदान्तोपयोगमाह। महावाक्यार्थविज्ञानं वेदान्तैर्व्रह्मनिष्ठया। इत्येवं सर्वतन्त्राणं ब्रह्मण्येव समन्वयः ॥ ६ ॥ इति श्रीबोधसारे समन्वयसरखती॥ ९॥ महावाक्येति। वेदान्तैरुपनिषद्वाक्यैर्महावाक्यार्थविज्ञानं महावाक्यानि तत्त्वमस्यादीनि तेषामर्थस्तात्पर्य जीवब्रह्मणोरे- कत्वं तस्य विज्ञानं बोधो जायते परन्तु ब्रह्मनिष्ठया ब्रह्मणि निष्ठा सहजं प्रेम तया स्यान्न तु केवलेन वेदान्तार्थविचारे- णेति भावः ॥६।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीतौ समन्वयसरस्त्यर्थप्रकाशो नवमः ॥ ९॥

अथाविरोधबोधः । एवं सर्वशास्त्राणां वेदान्तार्थे जीवब्रह्मैक्ये समन्वयेनानुकूल्यं प्रदर्श्यैतत्प्सङ्गेनैव वेदान्तवाक्यजन्ये बोधे जातेपि तस्मिन्दैता- दीनां भिन्नार्थलेन विरोधित्वप्रतीतिर्वाधिका स्यादिति हेतोस्त- न्निरासायाविरोधबोधाख्यं सप्तश्लोकं प्रकरणमारभते, तत्र ताव- त्समन्वयनिरूपणप्रसङ्गेनैव तदनन्तरमविरोधवोधनिरूपणं प्र- तिजानीतेऽर्घेन।

प्रसङ्गादविरोधस्य बोधोप्यत्र निरूप्यते। व्यवहारे द्वैतसत्वं द्वैताद्वैतमते समम् ॥१ ॥

अविरोधबोघ: । ९९

प्रसङ्गादिति - रोधस्य द्वैताद्वैतादिसर्वमतानामानुकूल्यस्य बोधो विज्ञानमपि अत्रास्मिन्ग्रन्थे प्रकरणेनेत्यर्थः, निरूष्यते कथ्यते प्रतिपाद्त इत्यर्थः, त्वं शृण्विति शेपः; तत्र तावद्वैताद्वैतविवादं परिहर्तु ह्वै- ताद्वैताविरोधमाहार्घेन व्यवहारे इति, व्यवहारे व्यवहियते व्या- प्रियतेनेनेति व्यवहारो व्यापारस्तस्मिन्द्ैतसत्वं द्वैतस्य सच्व सत्यत्वं द्वैताद्वैतमते द्वैतमतेऽद्वैतमते च समं तुल्यमस्ति वे- दान्तिभिरपि व्यवहारे द्वैतस्याङ्गीकृतत्वाद्वैतवादिभिरपि प्रती- तिविषयत्वेनैव द्वैतस्त्वस्याङ्गीकृतत्वाद्वयोर्मतयोर्न विरोध इति भावः ॥ १ ॥। ननु द्वैताद्वैतवादेऽद्वैतकल्पिताकल्पितत्वरूपविरोधस्य स- स्वात्कथमविरोध इत्याशङ्का वेदान्तिभिः प्रातीतिकद्वैतापवादा- र्थकत्वेनाद्वैतेपि तथात्वस्याङ्गीकृतत्वान्न सिद्धान्ते विरोध- स्तेनेत्याह। अद्वैतकल्पितत्वं चाविरोधोतो मतद्ये। विवदन्ति मुहु्वादरसैस्तद्विवदन्तु ते ॥ २ ॥ अद्वैतकल्पितत््वमिति। अद्वैतकल्पित्त्वं चाद्वैतस्य क- ल्पितत्वमारोपितत्वमपि द्वैताद्वैतमत उभयत्रापि सममिति पूर्वेणै- वान्वयः, वेदान्तिनोपि सिद्धान्तेऽद्वैतस्य कल्पितत्वं मन्यन्ते त- देव द्वैतवादिनोष्यद्वैतकल्पितत्वं प्रतिपादयन्तीत्याशयः, अतः कारणान्मतद्रये मतयोद्वैताद्वैतयोद्ये युग्मेऽविरोधो विरोधो नाम्तीत्यर्थः, ननु तर्हि द्वेताद्वैतिनोविषयेऽविरोधे कर्थविवाद: भवर्त्तत इत्याशड्ाह विवदन्तीति, ये. वादरसिका: केवलं वा- दरसैर्वादेपु ये रसाः प्रातीतिकाः स्वस्मादन्यपराभवस्वाधिक्या-

१०० बोधसारे।

दिजन्याः सुखविशेपास्तैर्ननिमित्तभूतैर्मुहुः पुनः पुनर्विवदन्ति परस्परं विरुद्धं वदन्ति तत्तस्मात्ते मूर्खा विवदन्तु विरुद्ध व- दन्तु विवेकिभिर्जिज्ञासुभिश्वा विरोधं ज्ञात्वा विवादस्त्याज्य इति भाव: ॥ २ ॥ एवं द्वैताद्वैतविरोधं परिहृत्य विशिष्टाद्वैताद्वैतयोर्विरोधः प- रिहर्त्तव्यः। तत्र तावद्विंशिष्टाद्वैतिनो हि अद्वैतव्रह्मपरिणामो जीवो जगच्च मन्यन्ते, अद्वैतवादिनस्तु जीवो व्रह्मैव जगच्ाद्वैत- ब्रह्मविवर्त्त इति मन्यन्त इति यद्यपि विरोधः प्रतीयते, तथापि जीवोपाधेर्जगतश्च मायापरिणामत्वेन वेदान्तिभिरप्यङ्गीकृतत्वात्, किश्च साधनसम्पत्तेवेदान्तिनामपीष्टत्वाच्च विशिष्टाद्वैतिभिरपि साधनादराय ब्रह्मपरिणामत्वं जीवस्य स्थापयित्वा तन्निरासाय साधनसम्पत्या जीवत्वनाशेनाद्वैतेश्वरत्वपाप्तिः प्रतिपाद्यतेऽत- कतदविरोधं ज्ञापयितुं यमादिसर्वसाधनानां सर्वसंमतत्वमाह द्वाभ्यामू।

यमास्त्वहिंसासत्याद्या नियमा: शुचितादयः । सुखासने च संस्थानं प्रत्याहारस्तु सर्वतः ॥३॥ यमास्त्विति। यमाः पश्चाहिंसासत्याद्या अहिंसा च हिंसात्याग आवश्यकं विना स च ज्ञेयः, सत्यं सत्यवचनं स- त्यप्रतिज्ञत्वादिराद्ः प्रथमं येषामस्तेयव्रह्मचर्यापरिग्रहाणां ते यमा ज्ञेयाः, तथा शुचितादय शुचिता निर्मलत्वमादि: प्र- थम येपां सन्तोषस्वाध्यायतपईश्वरप्रणिधानानां ते शुचितादयो नियमा ज्ञेयाः। संस्थानं च सम्यकूस्थी- यतेनेनेति संस्थानं शरीरस्य स्थैर्यसम्पादनं, सुखासन इति निमित्ते सप्तमी चर्मणि द्वीपिनं हन्तीतिवत्, सुखासननि- मित्तजं शरीरे स्थैर्य सम्पाद्यमिति भाव:, यद्वा सुखेन यदा-

अविरोधबोधः। १०१

सनं स्थितिरेतादृश्येव शरीरस्थिरता सैवासनं मुख्यमित्यर्थः, यद्वा सुखे सुखरूपे ब्रह्मणि आस्यते स्थीयतेनेनेति सुखासनं त्तेव्रह्मणि स्थैर्यमेवत्र शरीरस्थैर्यकारणच्छरीरस्थिरता नान्या बद्धपद्मासनादिरूपा शरीरस्थिरता मतेत्यर्थः, तथा स- र्वतः सर्वेभ्यो विपयेभ्य इन्द्रियाणामिति शेपः, स तु प्रत्या- हारो ज्ञेयः ॥ ३ ॥ धारणा च तथा ध्यानं समाधानं च चेतसः । योगाङ्गसप्तकं त्वेतत्सर्वेषामपि संमतम् ॥ ४ ॥ धारणेति। धारणा च कस्मिंश्चिद्विपये चित्तस्थैर्यास्थैर्ये ज्ञातुं तस्यैव स्थापनं धारणाशब्देनोच्यत इत्यर्थः, तथा ध्यानं उत्तीनामिष्टैकवस्तुविषयकप्र वा होन्यवयत्तििनन्तरितस्त - द्वयानमित्युच्यते चेतसस्त्रिपुटीरूपस्य चित्तस्य समाधानं वयेयमात्रावस्थानं समाधिज्ञेयः, एतत्तु इदमपि योगाङ्गसप्तर्क योगस्य निर्वीजसमाध्याखयस्य निरोधापरपर्यायस्याङ्गानां सा- घनानां सप्तकं सप्तानां समूहः समूहे कन्पाणायामस्य तु सवैं- रेवाङ्गीकृतवात्तं विना सपैवात्रोक्तानीतत ्ञिर्य, सर्वेपामपि दवै - ताद्वैतवाद्यादीनामपि संमतमिष्टमतस्तदर्थवतो विशिष्टाद्वैतस्य न केनापि विरोध इति भाव: ।। ४ ।। इदानीं लयादीनामपि सर्वेषां विरोधं परिहरति। लये मन्त्रे हठे राज्ञि भक्तौ सांख्ये हरेमेते! मतैक्यमरिति सर्वेषां ये बुधा मोक्षमार्गगाः ॥५॥

लय इति। लये लययोगे 'निद्रादौ जागरस्यान्ते निद्रान्ते जागरोदये। लयो भवति चित्तस्य कार्य तत्रात्मचिन्तनमि'त्या-

१०२ बोधसारे।

दिपु लयप्रतिपादकेपु लय आत्मचिन्तनायोक्तस्तस्मिन्नपि न वेदान्तिभिः सह विरोध इत्यर्थः, आत्मचिन्तनोपयोगित्वादिति भावः। मन्त्रे मन्त्रयोगे शैववैष्णनादिमन्त्राणामपि देवताप्रसाद- हेतुलात्तस्य च ज्ञानपाप्तिहेतुत्वात्तस्याश् मुक्तिहेतुत्वान्न वि- रोधो वेदान्तिनां मन्त्रयोगिनां चेति भावः। तथा हठे हठयोगे हठस्यापि शिवशक्तिसमायोगफलत्वात्तस्य च साम्यरूपत्वा- त्तस्य चान्त:करणशुद्धिद्वारा ज्ञानहेतुत्वान्न विरोधो हठवेदा- न्तयोरिति भाव:, राि राजयोगे राजयोगस्य च स्वरूपस्थि- तिरूपत्वान्न कोपि विरोध इति भाव:, भक्तौ भक्तियोगे भक्ति- योगस्याप्यन्तःकरणशुद्धिद्वारा ज्ञानप्राप्त्या मुक्तिहेतुत्वान्न वि- रोधो वेदान्तेन सहेति भावः, सांख्ये सांख्यमते सांख्यस्यापि तत्वविवेचनद्वारा पुरुषासङ्गत्वज्ञानेन त्वंपदार्थशोधन उपयो- गित्वाद्वेदान्तिभिः सह सांख्यानां न विरोधः, हरेमैते श्रीक- ष्णस्य 'यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोपि ददासि यत्। यत्तप- स्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणमि'त्याययुक्तलक्षणे भागवतधर्म इत्यर्थः, एतस्मिन्नपि कर्तृत्त्ववाधेन 'नान्योतोस्ति द्रष्टे'त्यादिश्रु- त्यर्थानुकूल्येनाविरोधो वेदान्तेन सहेति भाव:, एवं सर्वेषां स- र्वशास्त्राणां मतैक्यं मतस्येष्टार्थस्यैक्यमविरोधोऽस्ति विद्यते य एवं विदुरिति शेष:, ते बुधा ज्ञानिनस्ते मोक्षमार्गगा मो- क्षस्य मार्गो जीवब्रह्मैक्यज्ञानं तेन गच्छन्ति प्रवर्त्तन्त इति तथो- क्तास्ते ज्ञेयाः, यदि मतेषु तात्पर्यभेदं पश्यन्ति तर्हि तेऽज्ञा- निन इति भाव।५॥ ननु हठयोगे प्राणायामादिना क्लेशबाहुल्यमित्याशङ्का प्रा- णायामेन मनःस्थैर्यलक्षणप्रयोजनसद्भावात्तस्यापि सर्वसंम- तत्वमित्याह।

साङ्गयाजनशलाका। १०३

हठिनामधिकस्त्वेकः प्राणायामपरिश्रमः । प्राणायामे मनःस्थैर्य स तु कस्य न संमतः॥६॥

हृठिनामिति। हठिनां हठयोगिनामेको मुख्यः प्राणाया- मपरिश्रमस्तु प्राणानामायामो नियमनन्तु अन्येभ्यो विलक्षणो धिको विशेषोस्ति तस्मिंश्र प्राणायामे सिद्धे सति मनःस्थैर्य मनसश्चित्तस्य स्थैर्य स्थिरत्वं जायत इति शेषः, अतः स तु प्रा- णायामश्च कस्य साधकस्य न संमतो नेष्टः सर्वस्यापीष्ट इत्यर्थः॥६॥ तस्मात्सर्वमतानां मुक्तिफलत्वं सिद्धमित्याह।

विमुक्तिर्वादिनां तस्मान्मतभेदो न कश्चन। कश्चित्कश्चिन्मते भेदस्त्वस्ति वेदान्तिनामपि॥७॥

इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारेऽविरोधबोधः॥७॥ विमुक्तिरिति। तम्मात्फलेSविरोधाद्रादिनां सर्वेषां स्वस्वमतवादशीलानां विमुक्तिर्मोक्षः स्यादतः फलैकत्वा- त्कश्चन कोपि मतभेदो मतेषु भेदो भिन्नत्वं न नास्ति, ननु तैः स्वस्वप्रक्रियासु अन्यथान्यथा प्रतिपाद्यतेऽतः कुतो न भेदस्ते- प्वित्याशङ्काह कश्चिदिति, वेदान्तिनामपि अद्वैतवादिनामपि मते सिद्धान्ते कश्चित्कश्चित्कोपि कोपि भेदो भिन्नत्वमेकजी- वत्वानेकजीवत्वादिरूपोऽस्ति वर्त्तते प्रक्रियाभेदेन विषयभेदे वेदान्तेपि विपयभेदः स्यादिति भावः ॥७॥

इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरघिरचितायां बोधसारार्थादीप्ता- वविरोधबोधार्थप्रकाशो दशमः ॥ १० ॥

१०४ बोधसारे।

अथ सांख्याञ्जनशलाका। एवं सर्वमतानामविरोधं प्रदर्श्येदानीं सांख्यस्यापि असङ्ग- पुरुषज्ञानसाधनत्वात्तस्य च त्वंपदार्थशोधनेन त्वंपदलक्ष्ये कूटस्थ उपयोगात्तदर्थज्ञानाय सांख्यं निरूपयितुं सांख्याञ्ज- नशलाकाख्यमेकविशतिश्लोकं प्रकरणमारभते, तत्रादौ सांख्या- अनशलाकेतिप्रकरणनामार्थ सम्भावयितुं तदर्थनिरूपणाय च रूपकमाह। नेत्रयोरञ्जनं कार्य सांख्यांजनशलाकया। ततस्तिमिरनाशेन सक्ष्मवस्तु विलोक्यते ॥ १ ॥ नेत्रयोरिति। हे शिष्य त्वया सांख्याञ्जनशलाकया स- म्यगनिःसन्देहं यथा तथा ख्यायन्ते कथ्यन्ते तत्वानि प्रकृति- पुरुपादीनि अनेनेति सांख्यं शास्त्रं तदेवाञ्जनशलाका तया ने- त्रयोः प्रकृतिपुरुषज्ञानरूपयोनीयते प्राप्यतेऽसङ्ग तत्वं याभ्या- मिति नेत्रे तयोरनेत्रसदृशयोः प्रकृतिपुरुषविषयकज्ञानयोरित्यर्थः, अञ्जनमज्यते व्यज्यते स्वरूपमनेनेति अञ्जनमसङ्गत्वज्ञानं शा- स्त्रजन्यं तत्कार्य कर्त्तव्यं, किं फलं तस्येत्यपेक्षायां फलं दर्श- यति तत इति, ततः कृतनेत्राञ्जनात्तिमिरनाशेन नेत्रस्थिताज्ञा- ननाशेन सूक्ष्मवस्तु अदृश्यत्वात्सूक्ष्मं वस्तु यथार्थभूतं स्वरूप विलोक्यते प्रत्यक्षमनुभूयते, इदमेव फलं ज्ञेयम् ॥ १॥ एवं फलप्रदर्शनेन मुमुक्षूणां सांख्यश्रवणे रुचिमुत्पाद्ये- दानीं तेषां तत्र विश्वासं जनयितुं सांख्यसंप्रदायश्रैष्ठ्याय त- त्संप्रदायमाह। कपिलेन मुकुन्देन देवहूती प्रबोधिता। सर्वतत्त्वविवेकेन तत्सांख्यमभिधीयते ॥ २ ॥

साख्याअ्ञनशलाक्तका। १०५

कपिलेनेति। मुकुन्देन मुक्तिदेन परमेश्वरेणैव कपिलेन क- पिलनामकेनाचार्येण सर्वतत््वविवेकेन सर्वाणि तत्वानि स- मस्तानि प्रकृतिपुरुपादीनि तत्वानि विविच्यन्ते पृथग्लक्षणैर- सङ्कीर्य ज्ञाप्यन्तेस्मिन्निति सर्वतत्वविवेकं सांख्यशास्त्रं तेन कृत्वा येनेत्यध्याहार्य, देवहूतीनाम्नी स्वमाता प्रबोधितोप- दिष्टा तच्छास्त्रं सांख्यं सांख्यनामकमभिधीयते कथ्यतेऽतो- त्र विश्वासः कार्य इति भाव: ॥२ ॥ एवमत्र विश्वासञ्जनयिलेदानीं सांख्यप्रतिपाद्येपु तत्वेषु मध्ये मूलकारणभूतां प्रकृतिं प्रधानापरपर्यायां लक्षयति। सर्वा विकृतयो यस्या: स्थूलसूक्ष्माश्चराचराः । अस्ति काचिदनिर्देश्या प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका। ३॥ सर्वा इति। यस्याः कारणभूतायाः स्थूलसूक्ष्माः स्थूलाः पञ्चीकृतभूतभौतिकरूपाः सूक्ष्मा अपश्चीकृतभूतभौतिकरूपाश्च चराचराः पश्चीकृतभौतिकेष्वपि चरा जङ्गमा अचराश्र स्था- वराः सर्वा: समस्ता अपि विकृतयः विकारा: कार्याणीत्यर्थः, भवन्ति एतादृशी त्रिगुणात्मिका त्रयाणां गुणानां सत्वरज- मोभिधानानां साम्यावस्थारूपाSनिर्देश्या सच्वेनासच्वेन वा कनापि रूपेण निर्देशानर्हाऽत एव काचिदनिर्वचनीया प्र- कृतिः सर्वजगत्कारणरूपत्वात्प्रकृतिनाम्न्यस्ति विद्यते तद- सत्वे जगत्सत्त्वप्रतीत्यनुपप त्तेरिति भाव:, तथा चात्र सांख्याना कारिका 'मूलप्रकृतिरविकृतिर्मेहदाद्याः पकृतिविकृतयः सप। वोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुप' इति ॥ ३ ॥ एवं मूलप्रकृतिलक्षणं निरूप्येदानीं सप्त प्रकृतिविकृतीराह। १४

१०६ बोधसारे।

महतत्त्वमहङ्कारः पञ्च तन्मात्रकाणि च। प्रकृतिर्विकृतिश्चेति सप्तैतानि भवन्ति हि ॥ ४ ॥ महत्तत्वमिति । महत्तत्वमेकमहङ्कारो द्वितीय: पश्च प- श्चसंख्यानि तन्मात्रकाणि च शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाख्यानि अपि एतानि हि प्रसिद्धानि उक्तानि सप्त सप्तसंख्याकानि प्र- कृतिः कारणरूपाणि विकृतिश्च कार्यरूपाण्यपि भवन्ति जा- यन्ते॥ ४ ॥ नन्वेतेषां कारणत्वं कार्यत्वं चैकैकस्य परस्परं विरुद्धं कर्थ सम्भाव्यमित्याशड्ाह। स्वकारणानां विकृतिः प्रकृतिः स्वोन्जवस्य यत् । एवमष्टौ प्रकृतयस्ततो विकृतयो भवन् ॥ ५ ॥

स्वेति। यद्यस्मात्कारणान्महदादीनि प्रत्येकं र्वका- रणानां स्वस्य स्वस्य च यानि यानि कारणानि प्रकृत- यस्तेषां विकृतिः स्वयं विकार: कार्यमित्यर्थः, तथा स्वोन्भवस्य स्वस्मात्स्वस्मात्कारणरूपादुद्भव उत्पत्तिर्यस्य यस्य कार्यरूपस्य तस्य तस्य स्वयं प्रकृतिः प्रक्रियते कार्यमनया सा प्रकृतिः का- रणं भवतीति शेषः, सर्वप्रकृतिसंख्यामाह एवमिति, एवमुक्तरी- त्या प्रकृतयः प्रकृतिशब्दवाच्यानि कारणानि अष्टावष्टसंख्या मूलपकृत्या सहेति ज्ञेयाः, ताभ्य एव विकृतिसम्भवमाह तत इति, ततस्ताभ्योष्टप्रकृतिभ्यो विकृतयो विकारा: षोडशसंख्याका वक्ष्यमाणा अभवञ्जाताः॥५॥ तानेव विकारान्संख्यया सह निरूपयति। व्योमादिपञ्चभूतानि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि च।

सांख्याञ्ञनशलाका। १०७

कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव मनसा सह षोडश ॥ ६ ॥ व्योमादीति। व्योमादिपश्चभूतानि व्योमाकाशमादिर्येषां षायवादीनां चतुर्णा तानि व्योमादीनि तानि पश्चसंख्यानि भूतानि च तथा तानि, तथा ज्ञानेन्द्रियाणि च शब्दादिज्ञानसा- धनान्यपि करणानि पश्च पश्चसंख्यानि पूर्वपश्चकेन सह दश भवन्ति, तथा कर्मेन्द्रियाणि क्रियाजनकानि करणानि पश्चैव पश्चसंख्याकान्येव, एवं पूर्वदशकेन सह पश्चदश भवन्ति, तानि सर्वागि मनसाऽन्तःकरणेन सह साकं षोडशसंख्याका एते. विकारा ेया ॥६।। तानेव विकारान्सपष्ट नामतो निर्दिशति सपादद्वाभ्याम्। खं वायुरभनिस्तोयं भर्भूतपञ्चकमुच्यते। शब्दस्पर्शौ रूपरसौ गन्धस्तेषां गुणाः क्रमात्॥७॥ खमिति। खमाकाशं वायुरनिलोऽग्निस्तेजस्तोयं जलं भू: पृथ्व्येतद्रूतपञ्चकं भूतानामाकाशादीनां पश्चकं पञ्चसमूहः समूहे कन्, उच्यते कथ्यते मुनिभिरिति शेषः, प्रसङ्गात्तेषां गु- णानप्याह शब्देति, शब्दस्पर्शौ शब्दश्च प्रतिध्वनिरूपः स्पर्शश्रा- नुष्णाशीतरूपस्तौ द्वौ रूपरसौ रूप च प्रभारूप रसश्र माधुर्य- रूपस्तौ द्वावेवं पूर्वाभ्यां सह चत्वारः, गन्धः सामान्यगन्धः पश्चमः, एते पश्च तेपां गुणा वियदादीनां गुणा धर्माः क्रमा- त्क्रमेण ज्ञेयाः।।७।। इन्द्रियाणां दशकमाह। श्रोत्रं त्वक्कक्षु रसनं घ्राणं ज्ञानेन्द्रियाणि च। वाक्याणिपादपाय्वादि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च॥८॥

१०८ बोधसारे।

श्रोत्रमिति। श्रोत्रं श्रुति: शब्दज्ञानकरणमित्यर्थः, त्वक्स्प- र्शज्ञानकरणमित्यर्थः, चक्षुर्नेत्रगोलकस्थं रूपज्ञानकरणं, रसनं रस्यतेनेनेति रसनं रसज्ञानकरणं जिह्वागोलकस्थं, घ्राण नासिका गोलकस्थं गन्धज्ञानसाधनमेतानि पश्र ज्ञानेन्द्रियाणि ज्ञान- करणानि ज्ञेयानि, कर्मजनकानीन्द्रियाण्याह वागिति, वाग्व- चनजनकं जिह्वास्थं करणं, पाणिग्रहणत्यागजनकं हस्तस्थं करणं, पादो गतिक्रियाजनकमंध्रिस्थं करणं, पायुर्गुदस्थं मलो- त्सर्गक्रियाजनकमिन्द्रियमादिपदेनोपस्थं शिश्स्थं रतिसुखज- नक करणमेतानि कर्मेन्द्रियाणि च क्रियाजनकानीन्द्रियाणि अपि पञ्च ज्ञेयानि ॥ ८॥ मनसः स्वरूपमाह। उभयात्मा मनस्तेन चतुर्विशतिरीरिता। तत्वानां तद्विकारस्तु सर्व चैव जगत्त्रयम् ॥ ९ ॥ उभयात्मेति। मनः संकल्पविकल्परूपं संशयात्मिकान्तः- करणवृत्तिरुभयात्मोभयेषां ज्ञानकर्मेन्द्रियाणामात्मा कारण- मुभयेन्द्रियसाधनभूतमित्यर्थः, सर्वतत्वानां संख्यामाह तेनेति, तेन कारणेन तत्वानां पुरुषवर्जितानां चतुर्विशतिश्चतुर्विशतिपरि- मिता संख्येरिता कथिता, एवं सर्वतत्वसंख्यामुक्केदानी- मेतत्सर्वतत्वकार्यत्वं जगतो दर्शयति तदिति, सर्व समस्त ज- गञ्रयं चैव भुवनत्रयमपि तद्विकारस्तेषां तच्वानां विकारः कार्य अस्ति तु ॥ ९ ॥ इदानीं जगतः प्रकृतिकार्यत्वं दर्शयितुं प्रकृतेस्त्रैगुण्यनि- रूपण पूर्वकं सर्वजगतस्त्रिगुणकार्यत्वेन गुणमात्रत्वं दर्शयति। प्रकृतेस्त्रिगुणात्मत्वात्सर्व हि त्रिगुणात्मकम् ।

सांख्याञ्जनशलाका। १०९

रक्तश्वेतश्यामरूपा रजःसत्त्वतमोगुणाः ॥।१०।। प्रकृतेरिति। प्रकृतेः सर्वजगत्कारणभूतायाः प्रधानापरप-

गद्धि प्रसिद्धं चेदं त्रिगुणात्मकं सत्वरजस्तमोमात्रमस्ति जगतो गुणमात्रत्वमेव ज्ञापयितुं गुणानां वर्णतो रूपमाहार्द्ेन रक्तेति, रजः सच्वतमोगुण रजश्च सत्वं च तमश्चैतन्नामकास्त्रयो रक्तो लो- हितः श्वेतः शुक्कःश्यामः कृष्ण एतानि रूपागि येषां तथाविधा, एतेनैव जगतोपि रक्तश्वेतश्यामरूपत्वेन गुणमात्रत्वं निश्चेय- मिति भावः ॥१०।। इदानीं जगतो गुणकार्यलं गुणस्वभावकथनेन सूचयत्यर्धेन। रजश्चलं तमः स्तब्धं प्रकाशस्सात्विको मतः । तमोधमं रजो मध्यं सत्त्वमुत्तममेव हि ॥ ११ ॥ रज इति। रजो रजोगुणश्चलं चश्चलस्वभावमस्ति त- मस्तमोगुणः स्तब्धं स्तब्धस्वभावं स्थिरमित्यर्थः, अस्ति प्रकाशो ज्ञानं सालिकः सत्वधर्मो मतो निश्चितो मुनिभिरिति शेष:, पुनरपि जगतो गुणकार्यत्वं ज्ञापयितुं नीचत्वादीन्धर्मान्गुणा- नामाह तम इति, तमस्तमोगुणोऽधमं नीचस्वभावं रजो रजोगुणो मध्यं मध्यस्वभावं सत्त्वं सत्वगुण उत्तममेवोच- स्वभावमेवास्ति हि प्रसिद्धमेतद्विदुषामिति भावः ॥११ ॥ इदानीं गुणकार्यतोपि जगतो गुणमात्रत्वं दर्शयितुं गु- णानां कार्याण्याह। लोभादयो रजोभावास्तमसो जडतादयः । सुखप्रसादबोधाद्या भावा: सत्त्वस्य कीर्त्तिताः॥१२॥

११० बोधसारे।

लोभादय इति। लोभादयो लोभः प्राप्तेपि वस्तुनि स्पृ-

भावा रजोगुणकार्याणि ज्ञेयानि, जडतादयो जडता मोह आ- दिर्येपां क्रोधादीनां ते तमसस्तमोगुणस्य भावाः कार्याणि वि- दयन्ते, सुखप्रसादवोधाद्याः सुखानि प्रियमोदममोदाख्याः सु- खविशेषाः प्रसादोन्तःकरणनैर्मल्यं बोधो ज्ञानं चादयाः प्- मुखा येषां शमादीनां ते भावाः कार्याणि सतत्वस्य सत्वगुणस्य कीर्त्तिताः कथिता मुनिभिरिति शेषः, एवं प्रकारेण विचारे कृते जगतः प्रकृतिगुणकार्यत्वं सिद्धमेवरेति ज्ञेयमिति भावः ॥१२॥ इदानीं स्पष्टमेव जगतो गुणकार्यत्वं दर्शयति। देवादयः सातत्विकाः स्युर्नराद्या राजसाः स्मृताः । तामसाः पशुभूताद्या एवं सर्वै विविच्यताम्॥१३॥ देवादय इति। देवादयो देवा इन्द्रादय आदयो येषां विद्याधरकिंनरगन्धर्वादीनां ते तारतम्येन सात्विकाः सत्वगु- णोद्धवाः स्युर्भवेयुः, तथा तद्वन्नरादा नरो मनुष्य आद्यो येषां मुनिऋष्यादीनां ते राजसा रजोगुणोद्वा: स्मृताः प्रोक्ताः पुराणेतिहासादावित्यर्थः, पशुभूताद्याः पशवो गोश्वादयश्च भू- ताश्च प्रेतादय आद्या मुख्या येषु पतङ्गकीटवृक्षादिषु ते ता- मसास्तमोगुणोद्गूताः, यद्यपि 'भूतोमी देवयोनय' इत्यमरसिंहेन देवयोनित्वमुक्तं तथापि तदन्तर्धानादिशक्तिमत्वेनेति ज्ञेयं, ता- मसत्वं कौर्याद्यतिशयवत्वादिति भावः, उक्तमन्यत्राप्यतिदि- शति एवमिति, एवमुक्तप्रकारेण सर्वे वस्तुजातं विविच्यतां सा्विकादिभेदेन पृथक्पृथग्ज्ञायतामित्यर्थः ॥१३॥ एवं जगतो गुणकार्यत्वं प्रदर्श्येदानीं सांख्यस्य वेदान्ता-

साङ्गयाजन शलाका। १११

नुकूल्याय तत्कारणभूतप्रकृतेर्मायात्वं ज्ञापयितुं गुणानामघ- टितघटनाकारित्वं दर्शयति। विरोधिनस्सहायाश्र मिथः कार्य च कारणम् । मिलित्वा कार्यकर्त्तारो गुणा विषमचेष्टिताः।'४॥ विरोधिन इति। गुणाः प्रकृतिलक्षका धर्मा रजःसच्वत- मोरूपा मिथोऽन्योन्यं विरोधिनो विरोधो विद्यते येषां ते तथोक्ताः परस्परनाशकस्वभावा इत्यर्थः, सहायाश्च मिथो डन्योन्यमनुकूलास्तत्तत्कार्यजननेऽन्योन्यमनुकूला इत्यर्थः, स- न्तीति शेषः, अन्योन्यं कार्य कारणं च परस्परं कार्यकारणरूपा अपि भवन्ति, किश्च गुणाः सत्वरजस्तमोभिधा विषमचेष्टिता विषममन्योन्यनाशकं चेष्टितं चेष्टा येषां ते प्रकाशकं सत्वं चा- ञ्चल्यादिमद्रजो लयरूपं तमः, एवं वैपम्याद्गुणानां परस्परं प्रा- तिकूल्यमिति भाव:, ते गुणाः मिलित्वैकीभूय कार्यकर्तारः कार्यस्य जगतो जननस्थितिनाशरूपस्य कर्त्तारः कारका भ- वन्ति, एतेन गुणानामघटितघटनारूपत्वेन तत्कार्यस्य जग- तोपि तथात्वादुभयत्र मायालक्षणसिद्धेर्मायात्वं सिद्धं तेन च तत्कारणभूतप्रकृतावपि तत्सिद्धमेवेत्यूद्यमिति भावः ॥ १४ ॥ एवं प्रकृतेर्मायात्वं प्रदर्श्येदानीं पुरुपस्यासङ्गत्वं दर्शयितुं विश्वस्यात्मनश्च वैलक्षण्यं दर्शयति।

विश्वं गुणात्मकं सर्वमात्मा निर्गुण एव हि। प्रकाशकतया तत्र प्रविष्ट इव भासते ॥ १५ ॥ विश्वमिति। सर्वे समस्तं विश्व जगह्रुणात्मकं गुणा ए- वात्मा स्वरूपं यस्य तहुणरूपमित्यर्थः, आत्मा पुरुषो हि वि-

११२ बोधसारे।

लक्षणत्वेन प्रसिद्धो विदुपां निर्गुण एव गुणरहित एवातस्तत्र जगति गुणकार्ये प्रकाशकतया गुणानां जगतश्च प्रकाशकलक्ष- गाभासरूपसम्बन्धाभासेन प्रविष्ट इव प्रविष्टसदृदशो भासते प- तीयते वस्तुतस्तु न प्रविष्ट इत्यर्थः, अत एव न केन चित्स- म्वन्ध आत्मनः सम्भवति तेन चासङ्गत्वं सर्वदैवात्मनः सि- द्धमिति भावः ॥१५॥ इदानीं सर्वतत्वेभ्यो वैलक्षण्यं पुरुषस्य सदष्टान्तमाह। यथा द्वात्रिंशद्दन्तस्था रसज्ञा रसवेदिनी। चतुर्विशतितत्वान्तः स्वात्मज्ञस्त्त्त्ववित्तथा ॥१६।। यथेति। यथा यद्वद्दात्रिंशद्दन्तस्था द्वात्रिंशत्संख्यदन्त- समूहस्था रसज्ञा रसान्मधुरादीञ्जानातीति रसज्ञा जिह्वा स- र्वरसानुभवित्रीत्यर्थः, रसवेदिनी रसवेदनशीला रसज्ञानरूप- क्रियाकरणरूपेत्यर्थः, न तु दन्ता रसवेदनशीलाः, तथा तद्रचतु-

शयति स्वसत्ताकर्षणेन स तथा स्वात्मज्ञ: स्वात्मानं जाना- तीति तथा स्वप्रकाश इत्यर्थः, तत्ववित्तत्वानि चतुर्विशतिसं- ख्यानि वेत्तीति तथा स पुरुषो ज्ञेयः, स्वतः सत्तास्फूर्तिरहि- तततत्वेभ्यः सदूपत्वस्वप्रकाशत्वसर्वप्रकाशकत्वेन सिद्धमात्मनो- डसङ्गत्वमिति भावः॥१६ ॥ एवमात्मनोऽसङ्गत्वं स्वप्रकाशत्वं च मदर्श्य तस््य वास्तवै- कत्वे बहुत्वस्य मायामात्रत्वं दर्शयति। एकमेव निज नार्थ माया विषयलम्पटा। बहुरूपधरं कृत्वा वेश्येव खलु खेलति ॥१७॥

सांख्याअ्ञनशलाका। ११३

एकमिति। विपयलम्पटा विषयेषु भोग्येपु लम्पटा लो- लुपा मायैव प्रकृतिरेव केवलमेकं तत्वतो भेदरहितं निज स्व्र- कल्पितं स्वीयं निर्माय स्वरूप एकत्वानेकत्वयोरभावादित्यर्थः, नाथमीश्वरं बहुरूपधरं कृत्वाऽनेकरूपजननशक्तिमन्तं कृत्वा विधाय तेन सहैव वस्तुतः शुद्धात्मनस्तत्सम्बन्धानुपपत्तेर्वे- श्येव यथा वेश्या जारैः सह क्रीडति तथेयं खेलति क्रीडति खलु निश्चयेऽत्रार्थे सन्देहो न न कार्य इत्यर्थ, पुरुपनिष्टमने- कत्वं यत्मतीयते तन्मायिकमेव न पारमार्थिकमिति भाव॥१७॥ ननु मायाया अत्यन्तपृथक्के तत्कृतानेकत्वस्य प्रतीति- रात्मनि कथ स्यादित्याशड् मायातत्कार्ययोरात्मनश्च सन्तै- कल्वान्मायानिष्ठानेकतवस्यात्मनि भ्रान्त्या प्रतीतिर्जायत इ- त्याशयेनाह। अपृथग्भावरूपेण मिलित्वा पुरुषेण हि। विचित्राकाररूपैस्तं सन्नर्त्तयति नर्त्तकी ॥ १८॥

अपृथगिति। नर्त्तकी नर्त्तनकत्री स्वयं मायाऽपृथग्भा- वरूपेण न विद्यते पृथग्भिन्नो भावः सत्ता यस्य तत्तच्च त- दूपं च स्वरूपं यस्य स तथोक्तो मायापुरुपयोरेकसत्ताकत्व- मिति भाव:, तेनारोपितेन पुरुषेण साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभा- सेन सह मिलिलैकीभूय विचित्राकाररूपैः स्वीयानि यानि विचित्राकाराणि विलक्षणाकृतीनि रूपाणि तैः कृता तं स्व- कृतमेत् पुरुपं न तु शुद्धं सन्नर्त्तयति स्वनृत्यं तस्मिन्नारोप्य त- दभिन्नं दर्शयतीत्यर्थः, हि प्रसिद्धं चैतद्विवेकिना माया स्वका- र्यमनेकत्वं मायिकपुरुषे समारोप्य तच्च तं च पारमार्थिके सङ्रे चिदात्मनि समारोप्यात्मनोनेकत्वं प्रत्याययति सा प्तीतिर्न पार- १५

११४ बोधसारे।

मार्थिकी भ्रान्तिरेव सेति भावः ॥१८ ॥ ननु मायिकपुरुषशुद्धपुरुषयोः पारमार्थिकैकत्वज्ञानं कर्थ स्यादित्याशङ्क मायाया मायाकार्यभूतपुरुषस्य च भिन्नस्वा- भाव्यान्मायिकपुरुषस्य दुःखप्रतीतिर्मायायां यदा स्यात्तदा वै- राग्योत्पत्या स्वस्योपाधेश्च विविक्तत्वज्ञानेन स्वस्य निर्माया- त्मनश्चैकत्वज्ञानं स्यादित्याशयेनाह।

निर्दोषो निश्चलो नाथः सदोषा चञ्चला वधूः । दम्पत्योरनयोर्नूनं रसभङ्गो भविष्यति ॥ १९ ॥ निर्दोष इति। नाथो मायाकल्पितो मायानियन्ता जीवो व- स्तुतो निर्दोष उपाधिरहितः शुद्धात्मांशत्वादतो निश्चलश्चा- अ्चल्यराहतः सदैकरूप इत्यर्थः, वधूः स्वधबन्धनकारणभृता माया प्रकृत्यपरपर्याया सदोषा सोपाधिकाडत एव चश्चलाऽस्थिराS- नेकरूपेत्यर्थः, अस्तीति शेषः, अनयोरुक्तयोरेव भिन्नल- क्षसायोरेवेत्यर्थः, दंपत्योः प्रकृतिपुरुषयो्जगत्पजाजननाय- जायापतिभावेन वर्तमानयोर्भिन्नस्वाभाव्यादेव नूनं निश्चयेन रसभङ्गो रसः सुखं तस्य भङ्गो नाशो दुःखं भविष्यति उत्प- त्स्यति ततश्च वैराग्येण स्वस्य प्रकृतेश्र भिन्नत्वज्ञानं भविष्य- तीति भाव: ।। १९ ।। ततश्र प्रकृतिनाश: स्यादित्याशयेनाह। पृथक्तेन परिज्ञाता दुष्टरूपतया पि च । न मुखं दर्शयत्येषा सलज्जा म्रियतेपि च ॥ २०॥ पृथक्तृेनेति। एषा प्रकृतिरूपा वधूः पृथक्केन स्वविलक्ष- णस्व्ाभाव्येन च पुनर्दुष्टरूपतयापि सर्वदोषकारणवत्वेन च

सांख्याञ्जनशलाकका। ११५

परिज्ञाता सर्वदाऽनुभूता सती स्वस्याग्रे मुखमास्यं न द- शयति प्रतीतिविषयं न करोति अपि च किन्तु सलज्जा त्रपा- भरासहा च सती म्रियते विनश्यति ॥ २० ॥ ततश्च प्रकृतिविकृत्योः पृथकसत्वाभावे प्रकृतेरपि पुरुषा- त्पृथगसत्वे च सिद्धे पुरूषस्य शुद्धबुद्धस्वरूपत्वेन नित्यासङगत्वं सिद्धमित्याह। प्रकृतिर्विकृतिर्नापि पुरुषो निश्चलात्मकः । शुद्धबुद्धस्वरूपोसाविति सांख्यविनिर्णयः ॥२१॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे सांख्याञ्जनशलाका॥११॥ प्रकृतिरिति । विकृतिर्मह त्तत्वादिव्रह्माण्डपर्यन्ता कार्य- रूपा न नास्ति प्रकृतेः पृथगसत्वात्तथा प्रकृतिरपि महदादि- कारणभूता न नास्ति तस्या अपि पुरुषात्पृथगसत्वादित्यर्थः, अतोऽसावुक्तलक्षणः पुरुष आत्मा निश्चलात्मक एकत्वाने- कत्वादिरूपचाञ्चल्यहीनोऽत एव शुद्धबुद्धस्वरूपः शुद्धं मा- यातत्कार्यास्प्ृष्टमसम्बद्धमित्यर्थः, बुद्धं स्वयंपकाशरूपं च रूपं स्वरूपं यस्य स एताद्टशोऽस्ति, उक्तमुपसंहरतीतीति, सां- ख्यविनिर्शायः सांख्यस्य प्रकृत्यादितत्त्वचित्रेचकशास्त्रस्य वि- निर्णयो विशेषनिर्णय इति सम्पूर्णः सम्यकख्यायते तत्वम- नेनेति साङ््यनामनिरुक्तेरेतदन्यथार्थप्रतिपादकस्य कस्य चि- च्छास्त्नस्य सांख्याभासत्वेन तस्य पामाण्यं नाभ्युपेयमिति भाव: ॥ २१॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसाराथेदीपी सांख्याञ्जनशलाकार्थप्रकाश एकादर्ः॥११।

११६ बोधसारे।

अथ योगदीक्षाचिन्तामणौ पातञ्जलयोगः। एवं सांख्यं वेदान्तानुकूलतया प्रतिपाद्येदानीं मलिनान्त :- करणानां जिज्ञामूनां सांख्योक्ते जीवात्मैक्यासंगलक्षणपुरुषे चित्तस्थितिर्न स्यादिति तदन्त:करणमलनिरासकनिरोधाख्ययो- गेन चित्तशुद्धौ विवेकाविर्भावेन तत्रैव चित्तस्थैर्ये स्यादिति त- दर्थ योगं निरूपयितुं योगदीक्षाचिन्तामण्याख्यमेकोत्तरशत- श्लोकं प्रकरणमारभते, तत्र चावांतरप्रकरणे द्वे पातञ्जलाख्यं शै- वाख्यं चेति; तत्रापि पातअ्लस्यैकविध्यादाद्यमेव पद्विशतिश्लोकं भवति, इतरस्यच चातुर्विध्यात्तत्र चत्वारि प्रकरणानि मन्त्रयोग हठयोग शिवशक्तिपराक्रम लययोगाख्यानि क्रमेण चतुःश्रोकै कोनविशतिश्लोक पोडशश्रोक पद्तिंशच्छोकानि सन्ति, तान्यनुक्रमतो व्याख्यास्यामः। तत्रादौ पातअलं योगं निरूप- यति, तत्र तावद्योगप्रतिपादकस्यास्य प्रकरणस्य योगदीक्षाचि- न्तामणिनाम्नोर्थ तत्र प्रवृत्ति जनयितुं सफलं दर्शयति।

तत्प्राप्त्याऽबोधदारिद्यं सर्वमेव विनश्यति ॥ १॥

अथेति। अथ सांख्यप्रतिपादनानन्तरं सांख्योक्ते तच्चे मलिनान्तःकरणानां मुमुक्षूणां केन चित्पतिवि- न्धेन चित्तस्थैर्ये न भवति यतोऽत इति हेतो- रित्यर्थः, योगदीक्षाया योगस्य निरोधाख्यस्य दीक्षा सं- स्कारस्तस्याश्चिन्तामणिः कल्पितफलप्रदत्वाच्चिन्तामणिरिव कल्पितधारणाजन्यफलप्दत्वाञ्चिन्तामणिरिति नाम प्रकरणस्य स उदीर्यते निरूप्यते तत्वं शृणु, ननु चिन्तामणिपाप्त्या दा- रिद्ं नश्यत्यनेन किं स्यादित्यत आह तदिति, तत्पाप्त्या तस्य

योगदीक्षाचिन्तामणिः । ११७

िगदीक्षाचिन्तामणेः प्राप्त्या लाभेनाऽबोधदारिव्यमवोधो- ज्ञानं तदेव सर्वदारिव्यमूलत्वाहारिव्ं दरिद्रत्वं तत्सर्वमेव स- स्तमपि विनश्यति निवर्नतेऽतोऽस्य योगदीक्षाचिन्तामणि- रेति नामेति भावः ॥। १ ॥। अस्य च संप्रदायतः प्रामाण्यं वक्तुं योगपवर्तकान्द्राभ्यामाह।

महायोगेश्वरः शम्भुः महायोगेश्वरो हरिः । महायोगेश्वरो ब्रह्मा भवानी सिद्धयोगिनी ॥ २ ॥ महायोगेश्वर इति। शम्भुः शं सुखं भवत्यस्माल्लोकाना- पति स शम्भु: शङ्कर इत्यर्थः, महायोगेश्वरो महाञछेष्ठो यो- नां मन्त्रादियोगानामीश्वरः प्रवर्त्तक आचार्य इत्यर्थः, तथा रिर्हरति सर्वे दुःखं भक्तानां स हरिर्विष्णुर्महायोगेश्वरो हान्सर्वमान्यो योगेश्वरो योगप्रवर्त्तकोऽस्ति तथा व्रह्मा रमेष्ठी महायोगेशरो महाञ्जगत्पूज्यो गोगेश्वरो योगगव- कोऽस्ति तथा भवानी सर्वजगज्जीवयित्री चिच्छक्ति: सि- योगिनी स्वतःसिद्धयोगवत्यन्ति, एतेवां सर्वजगच्छेष्ठत्वं गफलमेव योगानां प्रवत्तितपि तेभ्य एवेति भाव:॥२ ।। तदितरेषामपि योगेन सिद्धिगाप्तिमपि तदितरेपां तत्र चिं जनयितुं प्रदर्शयति। सनकाद्याः वसिष्ठाद्याः कचदत्तशुकादयः । अरुन्धतीप्रभृतयो योगात्सिद्धिमुपागताः ॥ ३ ॥ सनकेति। सनकादयाः सनक आद्यो सुख्यो येषु ते नै- का, वसिष्ठाद्ा वसिष्ठ आद्ो मुख्यो येषां पुलस्त्यादीना सर्वे गृहिणाः, तथा कचदत्शुकादयः कचो बृहस्पतेः पुत्रो

११८ बोधसारे।

दत्तो हात्रे: पुत्रः शुको व्यासपुत्र एत आदयो मुख्या येपामा- र्पभादीनां ते सर्वेपि परमहंसा:, तथारुन्धतीप्रभृतयोऽरुन्धती चसिष्ठपत्री प्रभृतिरादिर्यासां देवहूत्यादीनां ताः स्त्रियः, एते सर्वे योगाच्चित्तवत्ति निरोधलक्षणयोगात्सि द्धि म ण्ि म ुपां ु क्तिमपि उपागता प्राप्ता अतो मुमुक्षुभिर्योगः साध्य ए- वेति भावः॥ ३।। ननु योगशब्दवाच्यार्थानां मतभेदेन वहुत्वप्रतीतेरमुख्यो योगशब्दार्थः को विवक्षित इत्याशङ्कायामाह। आत्मज्ञानेन यो योगो जीवात्मपरात्मनोः । स योगस्तस्य हेतुत्वाद्योगा बहुविधा मताः ॥४॥ आत्मज्ञानेनेति। यो वेदान्तेषु प्रसिद्ध आत्मज्ञानेन आ- त्मस्वरूपयथार्थज्ञानेन तत्वमसीत्यादिवाक्यजन्याहंब्रह्मेत्याका- रेण जीवात्मपरमात्मनोर्जीवस्य प्राणोपाधिकस्य साधिष्ठानवु- द्विस्थचिदाभासस्यात्मा शोधितस्त्वंपदार्थः कूटस्थः, परमश्रा- सावात्मा च परमात्मा शोधितस्तत्पदार्थो जगदारोपाधिष्ठानं ब्रह्मेत्यर्थः, तयोरुभयोर्योग एकत्वं यत्पारमार्थिकं स स एवेत्यर्थः, योगो योगशब्दवाच्यो मुख्यो भवति, तत्र तर्हिं कुतो बहुत्वं दृश्यते तत्र तत्न शास्त्रेषु तत्राह तस्य, योगस्य हेतुत्वात्साधनत्वात्तेपि योगा योगशब्दवाच्यार्था भवन्ति, अतस्ते बहुविधा अनेकप्रकारा मता मुनिभिस्तत्तच्छास्त्रेपु निर्णीताः, याथार्थ्यात्मज्ञानस्यैव योगशब्दमुख्यार्थत्वमितरेपां तु तत्साधनभूतत्वाद्गौणं योगशब्दार्थत्वमिति भावः ॥४॥ एवं मुख्यं योगशब्दार्थ प्रतिपादेदानीं भगवत्पतिपादितं योगशब्दार्थ दर्शयति।

योगदीक्षाचिन्तामणिः । ११९

विरोधिलक्षणान्यायादभद्रा भद्रिका यथा ! सर्वदुःखवियोगस्तु योग इत्याह केशवः ॥ ५ ॥

विरोधीति। केशवः सर्वान्तर्यामी श्रीकृष्णः सर्वदुःख- वियोगस्तु सर्वेषामाध्यात्मिकादीनां दुःखानां वियोगो विश्लेषः वस्मिन्दुःखासत्वप्रतीतिः स एव योगो योगशब्दवाच्योर्थोS- तीति एवं प्राहोक्तवान् 'तं विद्याहु:खसंयोगवियोगं यो- Tसंज्ञितमि'त्यादिष्विति ज्ञेयं, ननु आत्मनस्तत्वतो योगवियोग- पोरसम्भवात्तस्मिन्योगशब्दवाच्यार्थो माडस्तु दुःखवियोगे तु दभाववति कथ योगत्वमुच्यत इत्याशङ्ा योगत्वं तत्र सम्भा- वयितुं न्यायमाह विरोधीति, विरोधिलक्षणान्यायाद्य यद्विरो- पोस्ति तत्र तद्राचकशब्दप्रयोगो विरोधिलक्षणान्यायो तदभा- वति तन्भाववचन इत्युक्तलक्षण इत्यर्थः, तत्रोदाहरणमभ द्रेति, पथा यद्रदभद्रा स्वरूपतोऽकल्याणरूपापि भद्रिका भद्रिकेति कल्याणवाचकशब्देनोच्यते लोके तथा वियोगोपि योगशब्दे- ोक्त इति भावः ॥५।। ननूक्तलक्षणस्य योगस्य किं फलं तत्सदृष्टान्तमाह।

अत्यन्तचपलस्यापि मनसो योगशक्तितः । निश्चलत्वं प्रजायेत विन्ध्यस्येव महागिरेः ॥ ६ ॥

अत्यन्तेति। अत्यन्तचपलस्यापि निरन्तरचश्चलस्वभाव- यापि मनसश्चित्तस्य योगशक्तितो योगाभ्यासजन्यसा मर्थर्े न निश्चलत्वं स्थिरत्वं प्रजायेत स्यात्तत्र दृष्टान्तो महागिरेरती- व्ृद्धस्य विन्ध्यस्येव विन्ध्यनाम्नः पर्वतस्येव यथा विन्ध्यप-

१२० बोघसारे।

र्वतस्याचलत्वं त्यक्क्का वृद्धिरूपं चाञ्चल्यं वृद्धं तदगस्त्यमुनि- कृतयोगेन चाश्चल्यं परित्याज्य स्थावरत्वं स्थापितं स्वकृत- योगेन वागस्त्याज्ञानुल्लङ्घनाय स्थिरत्वं सम्पादितं तद्वदयोगेन योगी स्वत आत्मरूपत्वादचश्चलस्यापि मनसोऽचाश्चल्यं त्यक्त्का चञ्चलत्वं गृहीतं तत्परित्याज्य स्थिरत्वमात्मस्वरूपभूतं सम्पा- दयतीत्याशयः ॥६॥ योगस्य मनश्चाञ्चल्यनिवर्त्तकत्वे भुशुण्डसम्मतिरसतीत्याह। तथा च भुशुण्डः । तथेति। भुशुण्डश्च भुशुण्डोपीत्यर्थः, तथाच तमेवार्थमाह। केन वाक्येनेत्याशड तद्राक्यं पठति। नाभसीं धारणं बद्धा तिष्ठामि विगतज्वरः । यावत्पुनः कमलजः सृष्टिकर्मणि तिष्ठति ॥७॥ नाभसीमिति। अहं भुशुण्डनामा काको वायोरपि लय आसन्ने नाभसीं सर्ववाय्वादिभूतभौतिकरहितं नभ एवाहमि- त्येवं नभसम्बन्धिनीं धारणां भावनां बद्धा सन्धार्य तया च विगतज्वरो वाय्वादिनाशेन स्वनाशभीतिरहितः सन्नाका- शमात्ररूपस्तिष्ठामि स्थिरो भवामि, कियत्पर्यन्तमित्यत आह यावदिति, कमलजो ब्रह्मा कमलेन सह सम्भूय वर्त्तमानो या- वद्यावता कालेन पुनर्भूयः सृष्टिकर्मणि सज्यतेनया सा स- ष्टिस्तदरूपे कर्मणा क्रियायां तिष्ठति संस्थितो भवति तावत्का- लपर्यन्तमित्यर्थः ॥७॥ एवं योगफलं प्रदर्श्येदानीं पातअ्लं योगं वक्तुं मुख्यं पातअ्लयोगलक्षणमाह। चित्तवृत्तिनिरोधस्तु मुख्यः पातञ्जलो मतः ।

योगदीक्षाचिम्तामणौ पातञ्जलयोगः। १२१

प्राणवृत्तिनिरोधस्तु गौणस्तत्साधनत्वतः ॥ ८ ॥ चित्तेति। पातञ्जलः पतञ्जलिना प्रोक्तः पातञ्जलः 'तेन प्रोक्तमि'ति तद्धितोऽण,मुख्यः प्रधानो योगस्तु हठादिभ्यो वि- वृत्तीनां बा- हादिविषयाकाराणां निरोधोऽवरोध एव मत इष्टः, तत्र भग- वतः पतञ्जले: सूत्रं 'योग्चित्तवृत्तिनिरोध' इति, प्राणवृत्तिनिरो- धस्तु प्राणस्य शरीरावच्छिन्नस्य वायोर्व्त्तयः प्राणापानादय- स्तासां निरोधोऽवरोध: म्राणायामादिना स्थैर्यसम्पादनं हं- ठिनां प्रधानभूतोपि पातञ्जजलानां तत्साधनत्वतस्तस्य चित्ततृ- त्तिनिरोधनाम्नोः योगस्य साधनरूपत्वाद्गौणो न प्रधानलेन संमत इत्यर्थः ॥ ८ ।। एवं पातञ्जलयोगस्वरूपं प्रदर्श्येदानीं तत्साधनानि दर्श- यितुं तत्पतिपादकं सूत्रं प्रमाणयति। तत्र सूत्रं 'यमनियमासनप्राणायाम- प्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोष्टावङ्गानि' ॥ १॥ तत्रेति। तत्र योगाङ्गेषु सूत्रं पतअले: सूत्रमस्तीत्यर्थः, तदे- वोदाहरति यमेति, यमाः पश्च, नियमा: पञ्च, आसनानि सुखा- सनन्रभृतीनि, प्राणायाम आभ्यन्तरवाह्यभेदेन द्विविधोपि, प्रत्या- इार इन्द्रियाणां स्वस्वविषयेभ्यो व्यावृटत्तिरूपो, धारणा देश- विशेषसम्वन्धश्चित्तस्य, ध्यानं विजातीयपत्ययानन्तरितध्येय- सजातीयप्रत्ययत्रत्तिप्रवाहः, समाधिः सविकल्पकापरपर्यायः संप्रज्ञातः; एतान्यष्टौ योगस्याङ्गानि सन्ति ॥१ ॥ एवं योगाष्टाङ्गप्तिपादकं पातञ्जलसूत्रमुपन्यस्येदानीं य- मादीन्यङ्गानि दर्शयितुमुपक्रमते चतुर्भिः । १६

१२२ बोघसारे।

यमोस्तेयऋताहिंसाब्रह्मचर्यापरिग्रहाः । नियमः शौचसन्तोषतपःपाठेश्वरार्पणम् ॥। ९ ॥ यम इति। अस्तेयं चौर्याभाव ऋतं सत्यवक्तृत्वादि अ- हिंसा हिंसातः सदा निदृत्तिर्व्रह्मचर्यमष्टाङ्गमैथुननिदृत्युपल- क्षितं नैष्ठिकादि । 'स्मरणं कीर्त्तनं केलि: प्रेक्षणं गुह्यभाषणम्। एकान्तवासो रमणं स्पर्शोष्टविधमैथुनमि'ति। एतन्निृत्तिर्व्रह्मचर्य, अपरिग्रहो योगाननुकूलविषयासं- ग्रहः, एते पञ्च यमो जातित्वादेकवचनं यमा ज्ेया, यमयन्ति निवर्त्तयन्ति हिंसादिभ्यः पुरुषविशेषं ते यमा इत्यर्थः; तत्र पतञ्जले: सूत्रम्, 'अहिंसासत्यास्तेयव्रह्मचर्यापरिग्रहा यमा' इति। यमानुक्क्ा नियमानाह नियम इति, शौचसन्तोषौ शौचं बाह्यं स्नानादि आन्तरं रागत्यागादीत्येवं द्रिविधं, सन्तोषो यथालब्धे विपयेऽलंवुद्धिस्तपः स्वस्ववर्णाश्र- मधर्मनिष्ठापूर्वकक्लेशसहिष्णुत्वं, पाठेश्वरार्पणं पाठश् स्वाध्याय ईश्वरार्पणं च यद्यत्क्रियते स्वयं तत्तदीश्वरेशौव कृतमिति नि- श्चय, एते पश्च नियमा :; अत्रापि जातित्वादेकवचनं, जन्मप्रदक- मभ्यो व्यावर्त्य मोक्षकारणे निष्कामकर्मणि नियमयन्तीति नियमनाम्नोक्ता ज्ञातव्या:, अत्रापि पातञ्जलं सूत्रं 'शौचसन्तो- षतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमा' इति। यमनियमफ- लान्यपि कानि चित्सूत्रितानि तान्यपि प्रदर्शयामः, यमेषु तावद- हिंसाफलप्रतिपादकं सूत्रम्, 'अहिंसापतिठ्ठयां तत्सन्नि- धौ वैरत्यागः'। सत्यफले सूत्रं, 'सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रय- त्वं'। अस्तेयफले सूत्रं, 'अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्रोपस्थानं' ब्रह्म- चयफले सूत्रं, ब्रह्मचर्यपतिष्ठायां वीर्यलाभ:,। अपरिग्रहफले सूत्रं

योगदीक्षाचिम्तामणौ पातञ्जलयोगः। १२३ 'अपरिग्रहस्थैये जन्मकथन्तासंबोध' इति क्रमेणज्ञेयानि। नियमफ- लान्यपि सूत्ैरदरशितानि, तत्र शौचफलप्रतिपाद के सूत्रे 'शौचात्स्वा- ङजुगुप्सा परैरसंसर्ङ्ग:, सत्वशुद्धि सौमनस्यैकाग्ग्रेन्द्रियजयात्मर्दश- नयोग्यत्वानि च'। सन्तोपफलमाह 'सन्तोषादनुत्तमसुखलाभ' इति। तप: फलमाह 'कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात्तपस' इति। स्वाध्या- यफलमाह 'स्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोग' इति। ईश्वरप्रागधान- फलम।ह 'समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानादि' ति ।। ९ ॥ । आसनप्राणायामावाह। आसनं सुखरूपेण शरीरस्थिरता मता। प्राणायामः प्राणदण्डः कुम्भपूरकरेचकैः ॥ १० ॥ आसनमिति। सुखरूपेण पद्मकस्वस्तिकादीनि आसनानि मोक्तानि, तत्र याद्ृशेन देहस्थापनरूपेणासनेन यस्य पुरु- षस्यावयवेषु व्यथानुत्पत्तिस्तदेव सुखरूपमासनं तेन शरीर- स्थिरता देहेऽचाश्चल्यं स्यादित्यध्याहार्य, तदेवासनमास्य- तेस्मिन्नित्यासनं मतमिष्टं ज्ञेयम्; अत्रापि पतञ्जले: सूत्रं 'स्थिरसु- खमासनमि'ति। अस्योपायप्रतिपादकं पतञ्जले: सूत्रमपि 'प्रयत्न- शैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्यामि'ति। अस्यार्थः, प्रयत्नशैथिल्यं प्रय- वरस्य लौकिकवैदिकस्य गमागममैशुनगृहकृत्यव्यापारादि- रूपस्य तीर्थयात्रास्त्नानयागहोमादिरूपस्यच मानसोत्साहरूपस्य शैथिल्यं कर्त्तव्यं तेन, तदभावे च मानस उत्साहो वलाद्वेहमुत्था- प्यान्यत्र चालयेदेवेत्यर्थः; अनन्तसमापत्तिश्च फणासहस्त्रेण पृ- थिवीं धृत्वा स्थिर: स्थितोनन्त एवाहमस्मीति दृढधारणाड- नन्तसम।पत्ति: स्वस्मिन्ननन्तववापादनं स्थिरत्हेतुस्तेन चोपाये- नासनसिद्धिर्जायत इत्यर्थ: । आसनसिद्धिफलमपि सूत्रां शे न ा भगवान्पतञ्जलिः, 'ततो द्वन्द्वानभिघात' इति। अध्यार्थ आसने

१२४ बोधसारे।

सिद्धे ततोऽनन्तरं द्न्दैः सुखदुःखादिलक्षणैरनभिघातो न पराभवो जायते योगिन इत्यर्थः। प्राणायाममाह माणायाम इति, कुम्भपूरकरेचकैः कुम्भकेन द्विविधेनान्तरेण वाहेन चेति, कुम्भकस्य द्वैविध्यं वसिष्ठ आह। 'अपानेस्तङ्गते प्राणो यावन्नाभ्युदितो हृदि। तावत्सा कुम्भकावस्था योगिभिर्याऽनुभूयते।। बहिरस्तं गते प्राणे यावन्नापान उद्गतः । तावत्पूर्णा समावस्था वहिष्ठं कुम्भकं विदुरि'ति॥ तेनोक्तलक्षसेन कुम्भकेन, पूरकेण= 'वक्रेणोत्पलनालेन तोयमाकर्षयेन्नरः। एवं वायुर्गृहतिव्यः पूरकम्येति लक्षणम्'॥ इत्युक्तलक्षणेन पूरकेण, रेचकेन च= 'उत्क्षिप्य वायुमाकाशं शून्यं कृत्वा निरात्मकम् शून्यभावेन युञ्जीत रेचकस्येति लक्षणम्।। इत्युक्तलक्षणेन रेचकेन यः प्राणदण्डः माणस्य श- रीरावच्छिन्नवायोर्दण्डो नियमनं स माणायामः माणाया मनाम्नोक्तो मुनिभिरिति शेपः। आसनानन्तरमेव प्राणा- यामप्रतिपादकं पतञ्जलेः सूत्रं, 'तस्मिन्सति श्वासपश्वासयो- गतिविच्छेद: पाणायाम' इति। तस्यैतस्याभ्यासप्रतिपादकमपि पतञ्जले: सूत्रं, 'वाह्याभ्यन्तरस्तम्भवत्तिर्देशकालसङ्खयाभिः परि- दृष्टो दीर्घसूक्ष्म' इति। अस्यार्थः, वाह्यवृत्ती रेचक, आभ्यन्तरवृत्तिः पूरकः, स्तम्भवृत्तिः कुम्भकः, तत्रैकैको देशकालसङ्व्याभि: प- रीक्ष्यः । तथाहि, स्वाभाविकरेचके हृदयदेशान्निर्गतस्य वायोः नासाग्रसमदेशाद्वहिर्द्वादशाङ्गुलपर्यनतं श्वासस्य समाप्तिर्भवति अभ्यासे च तस्य क्रमेण नाभेरवा मूलाधाराद्वायुनिर्गमे च-

पोगदीक्षाचिन्तामणी पातञ्जलयोगः। १२५

विशत्यङ्गुलिपर्यन्ते समाप्तिर्भवति अस्मिंश्र प्रयन्नाधिक्ये जाते गभेरता मूलाधारस्य क्षोभेणान्तर्निश्रयो भवति, वहिरपि सूक्ष्मं त्रादि धृत्वा तच्चाश्चल्येन परीक्ष्यो भवति, इयमेव देशपरीक्षा। लतोपि परीक्षा यथा, रेचककाले प्रणवस्यावृत्तयो दश वा वशतिर्वा त्रिशद्वेत्येवं कालतः परीक्षा। अ्मिन्मासे दश नि- यमग्रिममासे विंशतिर्विशतिः, तदुत्तरे मासे च त्रिशत्तिंशददि- येव सङ्खया परीक्षा। एवं त्रिविधपरीक्षा पूरकेपि ज्ञेया। कुम्भ तु कालसङ््याभ्यां द्विविधा परीक्षा स्पष्टा, परन्तु यथा तू- पिण्डः प्रसार्यमाणो विरल: सूक्ष्मश्र भवति तद्वत्माणो देश-

ति। एवं पूर्वोक्तरेचककुम्भकपूरकेभ्योन्यं प्राणायाममपि पत- जलि: सूत्रयामास 'बाह्याभ्यन्तरपूर्वत्रयापेक्षोपि चतुर्थ' इति। स्यार्थः, यथाशक्ति सर्व विरिच्य ततः कृतः कुम्भको वाह्य:, थान्तर्वायुमापूर्य ततः कृतः कुम्भक आन्तर, एवं च रेचकपू- कापेक्षया कुम्भकस्तृतीयः, एतत्रयापेक्षया रेचकपूरकौ त्य- का केवलकुम्भकश्चतुर्थो भवति। निद्रालस्यादिवलव दोपवता पू- त्रिकं निर्दोषाणां चतुर्थ इति ज्ञेयम्। प्राणायामफलमप्याह पत- जलि: सूत्राभ्यां 'ततः क्षीयते प्रकाशावरणमि'ति।'धारणासुच ्यता मनस' इति च। अनयोरर्थ:, प्रकाशस्य सत्त्वस्यावरणं मो निद्रालस्यादिकारणं तस्य नाशो भवति, प्राणायामान्म- सस्तमोनाशे धारणासु योग्यताधिकारित्वं जायत इत्यर्थ:॥।१०॥ प्रत्याहारधारणे प्राह।

प्रत्याहारस्त्विन्द्रियाणां चलानां प्रतिरोधनम् । क्वचित्प्रदेशे चित्तस्य स्थापनं धारणा मता ॥१ १॥

१२६ बोधसारे।

प्रत्याहार इति। चलानां चश्चलानामिन्द्रियाणां श्रोत्रादीनां पतिरोधनं स्वस्वविषयाच्छब्दादेर्निवर्त्तनं प्रत्याहारस्तु स प्र- त्याहारोपि ज्ञेयः, अत्रापि पतञ्जलेः सूत्रं 'स्वविषयासंपयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहार' इति। अस्यार्थः, शब्दस्पर्शादिविषयेभ्यो निवर्ततिताः श्रोत्रादयश्चित्तस्वरूमनुक- र्वन्तीवावतिष्ठन्ते स प्रत्याहार इत्यर्थ, । श्रुतिश्र; 'शब्दादिविषयान्पश्च मनश्चैवातिचञ्चलम्। चिन्तयेदात्मनो रश्मीन्प्रत्याहारः स उच्यते' इति॥ प्रत्याहारफलमप्याह पतञ्जलिः 'ततः परमावश्यतेन्द्रि- याणामि'ति। धारणामाह क्वचिदिति, कवचित्कुत्रचित्मदेशें आधारस्वाधिष्ठानादिचक्रे कचिद्वाह्ये प्रतिमादौ सौन्दर्यवत्स्त्री पुरुष- योवा चित्तस्य मनसः स्थापनं स्थैर्यसंपादनं धारणा धारणापदवा- च्या मतेष्टत्वेन गृहीता योगिभिरिति शेषः, तथा चात्र प- तञ्जले: सूत्रं 'देशबन्धश्चित्तस्य धारणे'ति ॥ ११॥ ध्यानसमाधी आह। निरन्तरश्चित्प्रवाहो ध्येयस्य ध्यानमीरितम्। समाधिरष्टमो ज्ञेयस्तदात्मकतया स्थितिः ॥ १२॥ निरन्तर इति।ध्येयस्य ध्यानगोचरस्य ध्येयस्य विषयत्वात्त- त्सम्बन्धवानित्यर्थ:, निरन्तरो ध्येयविजातीयविपयप्त्ययैरनन्त- रितश्चित्पवाहश्चितां वृत्तीनां प्वाहो जलप्रवाह इव सातत्यं तद्ध्यानं ध्याननाम्नेरितमुक्तम्, अत्र च पतञ्जलेः सूत्रं 'तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानमि'ति 'समाधिमाह समाधिरिति, चित्त- स्येत्यपकर्ष: पूर्वश्लोकात्, चित्तस्य मनसस्तदात्मकतया तद्धये यमेवात्मा स्वरूपं यस्य तस्य भावस्तत्ता तया ध्येयाकार प-

योगदीक्षाचिम्तामणी पातञ्ञलयोगः । १२७

रणामेनेत्यर्थः, स्थितिः स्थानं समाधि: समाधिनामको ज्ञेय, ोक्तेपु योगाङ्रेपु अष्टमः, अयं च सविकल्पक एव सम्पज्ञाता- रपर्यायो ज्ञेयः।अंत्रैव पतञ्जले: सूतरं 'तदेवार्थमात्रनिर्भासंस्व- पशून्यमिवर समाधिरि'ति, अयं च ध्यानपरिणामरूपत्वाद्धया- भेद एव ॥ १२ ॥ इदानीं योगाङ्गभूतं योगारयं च समाधि विवेक्तुं समा- चभेदमाह।

संप्रज्ञातस्तदन्यश्च समाधिर्द्विविधो हि सः । यमादिपञ्चबहिरङ्गमन्तरङ्गमथापरम् ॥१३॥ संप्रज्ञात इति। स उक्तलक्षणः समाधिर्ध्येयाकारपरि- णमरूपो द्विविधो दे विधे प्रकारौ यस्य स तथोक्त। हि तौ दौ कारौ प्रसिद्ौ पातञ्जल इत्यर्थः । तावेव प्रकारौ दर्शयति प्रज्ञात इति, संप्रज्ञातः संप्रज्ञातनामैकः, तदन्यश्च तस्मा- संप्रज्ञातादन्य इतरश्चासंप्रज्ञात इत्यर्थः । एतत्समाधि- यप्रतिपादके पतञ्जले: सूत्रे, 'शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चि- (स्यकाग्रतापरिणाम' इति 'सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चि- स्य समाधिपरिणामः इति च । एतयोरर्थ, शान्तो ह्यतीत ददित उत्पन्नो वर्त्तमान इत्यर्थः, प्रत्ययः प्रतीतिरनुभव इत्य- r, तावुभौ तुल्यप्रत्ययावेकविपयौ प्रत्ययौ चित्तस्य म- सो यांि स्तस्तदैकाग्रता परिणाम एकाग्रतयैकविषयतया- रिणामः समाधि: संप्रज्ञातनामा जायत इत्यर्थः । सर्वार्थतै- कग्रतये: क्षयोदयौ स्वाभावकी या रजोगुणेन जायमाना चि- नम्य सर्वार्थता तस्या रजोगुणरोधकप्रयत्नेन योगिकृतेन क्षयो वर्वात, ततश्र चित्तस्यैकाग्रताया ऐकाग्ग्रलक्षणस्य स्थैर्यस्यो-

१२८ बोधसारे।

दपो भवति, तदा चित्तैकाग््रस्य परिणामोडतिस्थैर्ये समाधि- रित्यभिधीयते, सोडसंप्रज्ञात इत्यर्थः । अस्य समाधेर्यमादीनि प- श्व वहिरङ्गसाधनानि पराण्यन्तरङ्गानि जयानि ॥१३ ॥ एवं द्विविधं समाधि प्रतिपादेदोनीं तयोरादयस्य सहेतुका- नभेदानाह। वितर्केण विचारेणानन्देनास्मितया तथा ! अनुस्यूतः समाधिस्तु संप्रज्ञातश्रतुर्विधः ॥१४॥ वितर्केणेति। संप्रज्ञातस्तु संप्रज्ञातनामा समाधिरपि ध्येया- कारपरिणामरूपो वितर्केण परोक्षतया विशिष्टतर्केण ध्येयं गोच- रीकृत्य तदाकारपरिणाम एक, विचारेण विवेकेन ध्येयं गो- चरीकृत्य तदाकारपरिणामः समाधिर्द्वितीयः, आनन्देन स्वा- नन्दप्रतीत्याविर्भावे तदाकारपरिणामस्तृतीयः, अस्मितयाSS- त्मसत्वप्रतीत्या तदाकारपरीणामरूपः समाधिश्चतुर्थः। तदेव रृप- ष्टमाह अनुस्यूत इति। एतैश्रतुर्गिरनुस्यूतोऽन्वित इति हेतु- गर्भ विशेषणमत एव स समाधिश्चतुर्विधश्चतुःप्रकारोऽस्ती- ति शेषः ॥ १४ ॥ इदानीमसंप्ज्ञातभेदं वक्तुमसंप्रज्ञातलक्षणमाह। यत्र न ज्ञायते किञ्चित्सोऽसंप्रज्ञात उच्यते। द्विधा भवप्रत्ययवानुपायप्रत्ययक्ष सः ॥१५॥ यत्रेति। यत्र समाधौ किश्चिद्ध्यात ध्यानं वा ध्येयं वा किमपीत्यर्थः, न ज्ञायते न मतीयते सोऽसंपज्ञातोऽसंपज्ञात- नामा समाधिरुच्यते कथ्यत इत्यर्थ, तस्यापि भेदमाह द्वि- धेति, सोऽसंप्रज्ञातनामा समाधिर्भवप्रत्ययवान्भवत्यस्मादिति भवः प्कृतिर्वा महत्तत्वं वा तस्य मत्ययोनुभवः स पत्ययो वि-

योगदीक्षाचिन्तामणौ पातञ्जलयोगः। १२९

दयते यत्र सूक्ष्मरूपेण स तथोक्त एक, उपायमत्ययस्तूपैति अनेनेत्युपायः स्वपापकः स च प्रत्ययोऽनुभवो यत्र स तथोक्त आत्मस्वरूपप्रापकानुभववानित्यर्थः, सोपि एवं द्विधा द्विमकारो ज्ञेय इति शेषः ॥ १५ ॥ तयोराद्यमुदाहृत्य स्पष्ट दर्शयति। मूढानामपि जायेत तपोदार्ढ्यान्मनोलयः । प्रकृतौ वा महत्तत्वे भवप्रत्यय एव सः ॥१ ६॥ मूढानामिति। मूढानामपि अज्ञानिनामपि तपोदार्ढ्यात्त- पसो दार्ढ्ये निरन्तराचरणेन दृढता ततः प्रकृतौ गुणसाम्याव- स्थारूपायां महत्तत्वे वा सत्वगुणवति प्रकृतिविकारे वा मनो- लयो मनसोन्तःकरणस्य लयो नाशो जायेतोत्पद्येत स भव- प्रत्यय एव भवप्रत्यनामा समाधिरसम्प्रज्ञात एव ज्ञेयः ॥ १६॥ नन्वयं समाधि: कस्य जात इत्याशद्कात्रोदाहरणं दर्शयति। तैलोक्यराज्यकामस्य हिरण्यकशिपोर्यथा। शरीरं क्रिमिभिर्भुक्तं वल्मीकेनापि संवृतम् ॥१७॥ त्रैलोक्येति। त्रैलोक्यराज्यकामस्य त्रैलोक्यस्य यद्राज्यं त- स्मिन्काम इच्छा यस्य तस्य हिरण्यकशिपोर्दैत्यस्य यथा येन समाधिप्रकारेण शरीरं देहः क्रिमिभि: कीटकैः भुक्तं भक्षित व- ल्मीकेन संतृतमपि अवरुद्धं च तत्तेन न ज्ञातं स तस्य समा- धिर्भवप्रत्ययनामाऽसंप्राज्ञात इति भावः ॥१७॥ एवं भवप्रत्ययनामानमसंप्रज्ञातसमाधि प्रदर्श्येदानीमुपायम- त्ययमसंप्रज्ञातं दर्शयति। श्रद्धावीर्यस्मृतिप्रज्ञाकामवर्जनपूर्वकम् । १७

१३० बोधसारे।

मनोलयो मुनीन्द्राणामुपायप्रत्ययस्तु सः॥१८॥ श्रद्धेति। श्रद्धावीर्यस्मृततिप्रज्ञाकामवर्जनपूर्वकं श्रद्धा च गुरुवेदान्तवाक्येपु विश्वासः, वीर्यमिन्द्रियदमन उत्साहः प्रापश्चि- कसुखप्रतीतावपि अनुद्वेगश्च शीतादि सहिष्णुत्वमपि, स्मृति- गुरुमुखाचुतस्य श्रुतिस्मृत्युदितार्थस्याविस्मरणं, प्रज्ञा वैराग्यादि संस्कारपूर्विका शुद्धा महावाक्यार्थनिष्ठा बुद्धिः, कामवर्जनं चात्मज्ञानं वा समाधाने कामनापूर्वकमितरकामनि्ृत्तिरि- त्यादि पूर्व साधनभूत यस्य स मनोलयो मुनीन्द्राणां श्रेष्ठमु- नीना मनसोन्तःकरणस्य लयो नाशो यो भर्वात स तूपाय- प्रत्यय उपायपत्ययनामा समाधिर्ज्ञेयः ॥ १८॥ एवं षड्डिधं समाधिं प्रदर्श्येदानीं समाध्युत्थितानां पुनः समाधि प्रविविक्षतां तत्सिद्ध्यर्थमुपायमाह। उक्तं व्युत्थितचित्तानां समाधानमभीप्सताम्। तपश्च वेदपाठश्च सर्वकर्मार्पणं हरौ ॥ १९ ॥ उक्तमिति। व्युत्थितचित्तानां वासनोद्वोधेन समाधितो व्युत्थितमागतं संसारे चित्तं मनो येषां तेषां समाधानं नि- रोधापरपर्यायमसंप्रज्ञातसमाधिमीप्सतामिच्छितव्तां तपश्च वि- चारोपि एक: 'तप आलोचन' इत्यनुशासनादुपायोस्तीति भाव:, तथा वेदपाठश्चोपनिषदादीनामर्थविचारपूर्वकं पठन- मपि द्वितीय उपायः, तथा हरौ सर्वद्वैतहरणस्वभावे ब्रह्मणि स- वकर्मार्पणं सर्वेषां समर्पणसहितानां समर्पणं 'नान्योतोस्ति द्रष्टा नान्योतोस्ति श्रोते'त्यादिश्रुतिदर्शितदृशा कर्तृतादित्रिपुटीबाध- रूपं तृतीय उपायः, एतैरुपायैःपुनश्चित्तस्थैर्य स्यादिति भावः॥।१९॥

योगदीक्षाचिन्तामणौ पातञ्ञलयोगः। १३१

एवं पुनः समाधिपवेशोपायं प्रदर्श्येदानीं पुरुपस्य ध्येयं द- र्शयितुं पुरुषादीशवरे वैलक्षण्यमाह सपादेन। केशकर्मविपाकैश् चित्ररूपैस्तदाशयैः । अपरामृष्ट एवैकः कश्चित्पुरुष ईश्वरः ॥ २० ॥ क्लेशेति। ल्लेशकर्मविपाकैः केशाः पञ्चाविद्यास्मितारागद्वे- पाभिनिवेशा:। कर्माणि सश्चितमारब्धक्रियमाणाख्यानि अशुक्- कृष्णानि योगिनामितरेषां श्ुक्ककृष्णलोहितानि वा; अस्मिन्नर्थे- पतञ्जले: सूत्रं, 'कर्माशुक्काकृष्ण योगिनस्त्रिविधमितरेषा'मिति। विपाका आयुर्जातिभोग।ख्याः कर्मफलरूपास्तैः सवैः। चित्ररूपै- स्तदाशयैविषयवैचित्र्येण चित्राणि परस्परं विलक्षणानि रू- पाणि येषां तैस्तदाशयैस्तेषां केशकर्मविपाकानामाशया वासनास्तैरपि अपरामृष्टोऽस्पृष्टः कश्चित्कोपि वस्तुतःपुरुषा- द्भिन्नवेनाभिन्नलेन वा भिन्नाभिन्नत्वेन वा वैलक्षण्याभावान्नि देशानहः पुरुष एव विशेषः पुरुष एवेत्यर्थः। ननु पुरुषत्वावै- शिष्ट्ये कुतो विशेषत्वं तदभावे च कुतो ध्येयत्वं सामान्यपु- रुपे च ध्यातृत्वं चेत्याशक्का तमेव विशेषं दर्शयति एक इत्या- दिविशेषणैः, एक: पुरुषस्तु व्यवहारेऽनेकोडयं ध्येयो विशिष्ट- पुरुषो एक भेदरहितः । ननु ध्यातृरूप: पुरुषस्तत्वतो भिन्न ए- वेत्याशद्काह स ईश्वरो नियन्ता सर्वेपां पुरुषाणामीशनादिश- क्तिमानित्यर्थः, अयं पुरुषस्तस्य नियम्य इति भावः ॥२०॥ नन्वेतस्यापि नियम्यत्वं न वास्तवमित्याशङ्का विशेषान्तरमाह। स सर्वज्ञः स्वभावेन प्रणवस्तस्य वाचकः । तदयं भावनापूर्व तज्जपो मोक्षसाधनम् ॥२१ ॥ स इति। स विशिष्टः पुरुषः स्वभावेन स्वत एव सर्वज्ञः

१३२ बोधसारे।

सर्वे सामान्यतो विशेषतश्च जानातीति सर्वज्ञः, तस्य स्वतः स- वज्ञ्त्वमेतस्य तु साधनसाध्यमित्ययं भेदोस्तीति स एवात्र यो- गेपु ध्येयो विषय इति भाव:, एवं ध्येयस्वरूपं निर्णीय तदर्थ- प्रतिपादकं मन्त्रं जपायाह। प्रणव इति, तस्य ध्येयतया विशिष्टपुरुषस्येश्वरस्य वा- चको नाम प्रणव ओङ्कारस्तदयं प्रणवो मन्त्रो ज्ञेयः, तज्जप- स्तस्य प्रणवस्य जप उपाश्वादृत्तिरूपो भावनापूर्व तदर्थविचा- रपूर्व प्रेम्णा यथा तथा कार्य इति शेप:, स च मोक्षसाधनं मो- क्षस्य प्रपश्चनिवृत्तिरूपाया मुक्ते: साधनमुपायोस्ति, ततो मोक्ष: स्यादिति भाव: ॥२१ ॥ इदानीं योगोपदेशकशास्त्रस्य चातुर्विध्यं दर्शयितुं दष्ट- न्तमाह। यथा रोगस्तन्निदानं भेषजं चाप्यरोगता। विवेचनीयभेदेन चिकित्सास्ति चतुर्विधा ॥ २२ ॥ यथेति। यथा याद््रोगो रोगस्वरूपनिर्णायकप्रकरण- विभाग:, तन्निदानं तस्य रोगस्य निदानं मूलकारणं तत्पतिपा- दको ग्रन्थविभागो, भेषजं च तनन्निवर्त्तकमौषर्धं तत्प्तिपादक- भपि, अरोगता फलं तत्प्रतिपादकं प्रकरणम्। एवं विवेचनीयभेदेन विवेक्तुं पृथक्कृत्य दर्शयितुं योग्यस्य विषयस्य भेदेन भिन्नत्वेन चिकित्सा चिकित्साशास्त्रं चतुर्विधा चतुःप्रकाराऽस्ति वर्त्तते।।२२॥ दार्ष्टान्तिकमाह। जन्मदुःखं तथा मोहो विज्ञानं च विमुक्तता। विवेचनीयभेदेन योगशास्त्रं चतुर्विधम् ॥ २ ॥ जन्मेति। तथा तद्वज्जन्मदुःखं जन्मनो दुःखरूपत्वप्रतिपादकं

योगदीक्षाचिन्तामणौ पातञ्ञलयोगे:। १३३

गप्रकरणं, मोहो मूलाज्ञानं तत्स्वरूपप्रतिपादकं प्रकरणं च, ज्ञानं च विज्ञानप्रतिपादकं तत्साघनप्रतिपादकं च पकरणजातं, मुक्तिता विमुक्ति: स्वस्वरूपेणावस्थानं तस्य प्रतिपादकं शा- म्, एवं विवेचनीयभेदेन चतुर्विधत्वेन योगशास्त्रं चतुर्विधं गप्तिपादकं शास्त्रं चतुःप्रकारं ज्ेयमिति शेषः॥२३॥ इदानीं मोहस्वरूपं तस्य दुःखफलत्वं च तन्निवर्त्तकज्ञान वरूपं तत्फलभूतां दुःखनित्ृति च क्रमेण दर्शयति। अविवेक: पुंप्रकृत्योः स मोहो दुःखकारणम्। समत्वपुरुषान्यत्वख्यातिबोधेन नश्यति ॥ २४॥ अविवेक इति। यः पुंपकृत्योः पुरुषस्य प्रकृतेश्व।विवेकः थगज्ञानं स स एव मोहयति स्वाधीनं पुरुषमिति मोहोऽज्ञानं एव दुःखकारणं जन्ममरणस्वरूपभूतस्य दुःखस्य कारणं हे रस्ति, स च मोहः समत्वपुरुषान्यत्वर्यातिवोधेन समत्वं णसाम्यरूपत्वं प्रकृतेस्तस्य, पुरुषोSसङ्गाद्वयनित्यानन्दस्वरूप- तस्य चान्यत्वं वैलक्षण्येन पृथत्कं तस्य ख्यातिः ख्यायते प्- थ्यते ऽनया सा ख्यातिरुभयोर्भिन्नत्वप्रतिपादिका सांख्य- गस्मृतिवाग्वेदान्ताविरोधिनी तस्या वोधेन ज्ञानेन नश्यति ष्टा भवति, ततो दुःखमपि नश्यति च्छत्रापाये च्छायापायन्याये- ति भाव:॥ २४।। एवं ससाधनं योंग सफलं प्रतिपाद्येदानीं तदभ्यासिनां घ्नरुपासु सिद्धिपु नादरः कार्य इत्याह। योगाभ्यासप्रसक्तस्य सिद्धयो भोगदायिका: ! आयान्ति नादरः कार्यो ह्यन्तराया मता यतः॥२५॥ १ तन्निवर्तकविज्ञानप्रतिपादकं तत्साधन प्रतिपाद्कश्च।

१३४ बोघसारे।

योगेति। योगाभ्यासपसक्तस्य मुक्तीच्छयोक्तलक्षणस्य यो गस्याभ्यासः पुनः पुनरावृत्तिस्तस्मिन्पसक्तः सस्रेहस्तस्य पु रुपस्य भोगदायिका भोगं दत्वा तल्लोभेन योगभ्रंशहेतुभूता सिद्धयः दूरश्रवणदूरदर्शनाकाशगमनादय आयान्ति प्राप्तु वन्ति, तासु योगिनाSSदरः प्रीतिर्न कार्यो न कर्त्तव्य:, कु इत्यत आह हीति, यतो हेतोरन्तराया योगस्य विघ्नरूप मता ज्ञाता योगिभिरिति शेषः । अत्र पतञ्जले सूत्रं 'ते समा धावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धय' इति ॥ २५॥ ननु ताः सिद्धयो लक्षणतः कारयतः कार्यतश्च निरूपि तव्या इत्याशद्कानुपयोगान्न निरूपणं तासामत्र क्रियते इत्याह धारणाध्यानवैचित्र्यात्सिद्धिभेदो य ईरितः । अत्यन्तानुपयोगित्वात्स तु नात्र निरूपितः ॥२६। इतिपातञ्जलो योगः । इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे योगदीक्षाचिन्तामणौ पातञ्ञलयोगः धारणेति।यः पातञ्जले धारणाध्यानवैचित्र्याद्वारणानां ध्या नानां च यद्वैचित्र्यं वैलक्षण्यं तस्मात्सिद्धिभेद: सिद्धीनामा काशगमनादीनां भेद: पार्थक्यमीरित उक्तः, स तुस चात्य न्तानुपयोगित्वादत्यन्तं निरन्तरमनुपयोगित्वादुपयोगाभाव वत्वेनात्रास्मिन्ग्रन्थे न निरूपितो न प्रोक्तः ॥२६।। इतीति पातञ्जलः पतञ्जलिना प्रोक्तो योग इति संपूर्ण इत्यर्थ: इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपौ योगदीक्षाचिन्तामण्यर्थप्रकाशे पातञ्जलयोगार्थप्रका- शः प्रथम:॥१॥

योगदीक्षाचिन्तामणौ रैवो मन्त्रयोगः । १३५

एवं पातञ्जलं योगं निरूप्येदानीं शैवयोगनिरूपणं प्र- जानीते। अथ शैवयोगः। योग: शैवो निरूप्यते मन्त्रो लयो हठो राजयोगो योगश्चतुर्विधः ॥ १॥ अथ मन्त्रयोगः। योग इति। हे शिष्य शैव: शिवेन प्रोक्तः 'तेन प्रोक्तमि'ति द्वितोडण्, योगो योगसाधनप्रतिपादकं शास्त्रं निरुप्यते कथ्यते शृणु, एतस्य भेदानाह मन्त्रो मन्त्रयोगः, लयो लययोगः, हठो योगः, राजयोगः। एवं योगो योगसाधनं चतुर्विधश्चतुःपका- मेत्यर्थः ॥ १ ॥ एवं शैवयोमान्नामभेदेन चतुरः प्रदर्श्य तत्र तावत्प्रथमं वानमन्त्रोदाहरणेन दर्शयति त्रिभिः। नारायणाष्टाक्षरवासुदेवद्वादशाक्षरौ। नृसिंहरामगोपालमन्त्रास्ते तापिनीस्तुताः ॥२॥ नारायणेति। नारायणाष्टाक्षरवासुदेवद्वादशाक्षरौ नारा- गस्य जलशायिनो जीवान्तर्यामिणो वा सर्वजगत्साक्षिणो Sष्टाक्ष रोऽष्टावक्षराणि वर्णा यस्मिन्स नारायणाष्ाक्षर नमो नारायणायेत्येवं रूप एको मन्त्रः, तथा वासुदेवस्य वसु- वपुत्स्य सर्वभूतनिवासस्य यद्वा वा विकल्पेनासून्पाणाद्यु- धीन्दीव्यति प्काशयतीति वासुदेवो जगतोऽसत्वादप्रका- कस्तत्सत्वेन प्रकाशकश्चेत्यर्थः, तस्य जगत्पकाशकत्वाप्रकाश- त्वाभ्यां लक्षितस्य परमात्मनो वा द्वादशाक्षरो द्वादशाऽक्ष-

१३६ बोधसारे।

राणि वर्णा यत्रेति स तथोक्त ऊनमो भगवते वासुदेवायेति मन्त्रो द्वितीयः, तथा नृसिंहरामगोपालमन्त्रा वृसिंहस्य रामस्य गोपालस्य च मन्त्रा ये सन्ति ते तापिनीस्तुतास्तापिनीपु स्तु- ताः प्रोक्तास्तापनीयोपनिपत्सु प्रतिपादिता इत्यर्थः ॥ २ ॥ शैवानपि प्रधानान्मन्त्रानाह । शिवपञ्चाक्षरी श्रेष्ठा दक्षिणामूर्त्तिरुत्तमा । यतीनां तु महावाक्यं केवलः प्रणवस्तथा॥ ३॥ शिवेति। शिवस्य परमानन्दरूपस्य पश्चाक्षरी पञ्चानामक्ष- राणां वर्णानां समाहारः पश्चाक्षरी नमः शिवायेति विद्या म- न्त्ररूपा श्रेष्ठोत्तमा शैवमन्त्रेष्वित्यर्थः, तथा तेष्वेव दक्षिणामूर्ति- र्दक्षिणामूर्तेरुपासना मन्त्रावृत्तिरूपोत्तमा श्रेष्ठेत्यर्थः, उक्तेपु मन्त्रेषु सर्वाधिकारः, नियमितानाह यतीनां तु संन्यासिनामेव केवलं महावाक्यं तत्वमसीत्यादिरूप मन्त्रः, तथा केवल एक: प्रणव ऊँकार एव मन्त्रः ॥ ३ ॥ एवं मन्त्रान्प्रदश्येदानीं तदुपसंहारपूर्वकं तत्फलं चाह। इत्यादयो महामन्त्राः पुरश्चर्यादिभिः क्रमैः। सिद्धा देवप्रसादेन सदो मुक्तिप्रदा मताः ॥४॥ इति श्रीनरहरिविरचिते बोधसारे योगदीक्षाचिन्तामणौ मन्त्रयोगः। इत्यादय इति। इत्यादय इति एवं निरूपिता मन्त्रा आदयः प्रमुखा येषां ते सर्वे सात्विका अतो महामन्त्राः श्रेष्ठा- मन्त्रास्ते पुरश्चर्यादिभिः क्रमैः पुरश्चर्याः पुरश्चरणानि आदीनि येषां ध्यानादीनां तैश्र क्रमैरनुष्ठानैः सिद्धाः स्वाधीनीभूताः सन्तः देवप्रसादेन देवस्याराध्यस्य कृपया सदस्तत्क्षणं मुक्ति-

योगदीक्षाचिन्तामणी शैवो हठयोगः। १३७

प्रदा मोक्षदा भवन्तीति मता अङ्गीकृता मुनिभिरिति शेष:।।४।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपी योगदीक्षाचिन्तामरयर्थप्रकाशे मन्त्रयोगार्थप्रकाशो द्वितीयः॥२॥

अथ हठयोगः । एवं मन्त्रयोगं प्रतिपाद्येदानीं हठयोगाख्यमेकोनविशति- श्लोकं प्रकरणमारभते, तत्र तावद्धठयोगमुख्यक्रियां तत्फलं चाह। गङ्गायमुनयोर्मध्ये बालरण्डां तपस्विनीम्। बलात्कारेण गृह्लीयात्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १ ॥ गङ्गेति। गङ्गायमुनयोर्गङ्गात्रेडानास्नी नाडी वामनासा- पुटवर्त्तिनी वायुसश्चरणाय सूक्ष्मा धमनीव स्थिता, यमुना च पिङ्गलानाम्नी नाडी दक्षिणनासापुटवर्त्तिनी वायुप्रचाराय सूक्ष्मा धमनीव स्थिता, तयोरमध्ये मध्यदेशवर्त्तिनीं तपस्विनीं- प्रकाशबहुलां बालरण्डां वाल: केशः स इव सूक्ष्मां रण्डां वा- युसश्चारवतीं सुपुम्णां नाडीमित्यर्थः, वलात्कारेण प्राणाया- माद्यभ्यासेन गृह्लीयाद्वशीकुर्यात्तत्तस्या वशीकरणमेव वि- ष्णोरव्यापनलक्षणस्य परमात्मनः परमं केवलं मायातत्कार्याभ्या- मस्पृष्टं पदं स्वरूपं ज्ञेयं, सुपुम्णावशीकार एव फलं हठयोग- स्येति भावः ॥ १।। तदेतस्मिन्योगे गोरक्षसंमतिमाह। तत्रगोरक्षः । तत्रेति। तत्रोक्ते हृठयोगे गोरक्षो गोरक्षोप्याहेत्यर्थ, त- रद्ोकं पठति। १८

१३८ बोधसारे।

एतद्विमुक्तिसोपानमेतत्कालस्य वञ्चनम् । यद्यावृत्तं मनो भोगादासक्तं परमात्मनि ॥ २ ॥ एतदिति। यन्मनोन्तःकरणं भोगाद्विपयजन्यसुखाद्या- वृत्तं निव्ृतं सत्परमात्मनि कार्यकारणाभ्यामतीत आत्मनि- आसक्तं स्थिरं जातं तदित्यध्याहार्य, तदेतदिदं, विमुक्तिसोपानं विमुक्तेर्मोक्षस्य सोपानमारोहणमार्गः, तथैतदिदं कालस्य मृत्योरवश्चनं जयसाधनमेतेनोपायेन मृत्युरपि निवृत्तः स्या- दिति भाव: ॥२॥ इदानीं साधनान्याह। परमं यदि वैराग्यमाहारस्तु यथोदितः । नित्यमेकान्तवासश्चेढटयोगो न दुर्लभः ॥ ३ ॥ परममिति। परमं ब्रह्मपदान्ते वैपयिकसुखे काकविष्ठा- यामिव वैतृष्ण्यं वैराग्यमरुचिर्यदि स्यात्तर्हि, किश्चाहारश्र यथोदित आहारो भोजनमपि यथोदितो याद्टगुक्त: शास्त्रेष्विति शेषः, तच्चोक्तं 'दौ भागौ पूरयेदन्नैर्जलेनैक प्रपूरयेत। शेषं वायोः प्रचारार्थ भागं शिष्येत वै बुध' इति, तथा नित्यं निरन्तरमे- कान्तवासो जनसम्बाधरहितस्थाने वासः स्थितिर्यदि स्या- त्तहि इठयोगो दुर्लभो लब्धुमशक्यो न न भवति ॥ ३॥ मुख्यं साधनमाह।

परन्तु गुरुदीक्षाभिर्लभ्यते नान्यथा त्वयम्। व्यतिक्रमे महान्दोषः क्रमलाभे महान्गुणः ।।४।। परं त्विति। परन्तु वैराग्यादिसाधनेषु सत्स्वपि अयं हठ

योगदीक्षाचिन्तामणौ शैवो हंठयोगः। १३९

योगो गुरुदीक्षाभिर्गुरुभिः कृता दत्ता दीक्षा गुरुदीक्षा म- ध्यमपदलोपी समासः, ताभि: कृखा लभ्यते प्राप्यतेऽन्यथा तु गुरुदीक्षां विना न न प्राप्यते इत्यर्थः, व्यतिक्रम उक्ताहारा- दिवैपरीत्ये सति महान्दोषो मरणान्तोनर्थः स्यात्,क्रमलाभ उक्तसाधनक्रमेण लाभे हठस्य प्राप्तौ सत्यामित्यर्थः, महान्गुणः सर्वदुःखनिवृटत्तिरूप: श्रेष्ठो गुखः स्यात् ॥४ ॥ अस्य प्रामाण्यसिद्धये संप्रदायज्ञानाय चाचार्यमाह। अनन्तविस्तारमयो हठः प्रोक्त: पुरारिणा। सारं तु बन्धन्रितयं तावता सिद्धिराप्यते ॥ ५॥ अनन्तेति। पुरारिणा त्रिपुरशत्रुणा त्रिपुटीलक्षणत्रिपुर- नाशकेन वा स्थूलसूक्ष्मकारणाख्यत्रिपुरसंहर्त्ता वोक्तलक्ष- णत्रिपुरनाशायैवानन्तविस्तारमयो न विद्यतेन्तः पारो यस्य स विस्तारस्तेन प्रचुरो हठो हठयोगः प्रोक्तो वर्णितः, तत्र त सारं मुख्यं बन्धत्रितयं वध्यन्ते रोध्यन्ते प्राणा एभिस्ते ब- न्धास्तेषां त्रितयं त्रयं परोक्तं तावता तु तावन्मात्रेणैव सिद्धि- मुक्तिरथवा यस्य येप्सिताSSकाशगमनादिका सापि आ- प्यते प्राप्ता भवति ॥ ५॥ तदेव वन्धत्रितयं स्थानतो नामतश्र दर्शयति। मूले तु मूलबन्धः स्यान्मध्ये स्यादुडियानकः । कण्ठे जालन्धरस्तेन सिद्धो भवति मारुतः ॥६॥ मूलेत्विति। मूलबन्धस्तु मूलं मूलाधारं वध्यते रोध्यते- नेनेति मूलबन्धः स च मूले मूलाधारे स्याद्वेद्, उडियानक एतन्नामको बन्धो मध्ये स्वाधिष्ठानादौ स्याज्जवेन्, कण्ठे वि-

१४० बोधसारे।

शुद्धिचक्रादिस्थाने जालन्धरो जालं मुखनासानेत्रकर्णचि्छद्राणां जालमिव प्राणवायोः सश्चारद्वारं धरति अवरोधयतीति जा- लन्धर एतन्नामा बन्धः स्यान्जवेद्, एतेपां फलमाह तेन वन्ध- त्रयेया मारुतो वायुः सिद्धः स्वाधीनो भवति जायते ॥ ६ ॥ इदानीं स्वाधीनीभूतवायोर्व्रह्मरन्ध्ं नीतस्य फलंदर्शयति। कुण्डलिन्याः सुषुम्णायां प्रविष्टो ब्रह्मरन्ध्रतः । मूलस्थाने स्थिता शक्तिर्व्रह्मस्थाने सदाशिवः॥७॥ कुण्डलिन्या इति। स एव मारुतो कुण्डलिन्या कुडलिनीं प्रविश्यानन्तरं सुपुम्णायां सुपुम्णाख्यनाड्यां पविष्टः पवेशं कृखा ब्रह्मरन्धतः ब्रह्मरन्ध्राख्ये सप्तमे चक्रे प्रविष्टो भवति; तस्मिंश्र तत्र स्थिरे सति किं फलं तत्राह मूलेति, शक्ति: कु- ण्डलिनी मूलस्थाने मूलाधारे स्थिता तिष्ठति, ब्रह्मस्थाने व्र- ह्मरन्ध्रस्थाने सदाशिवः सर्वदा सुखरूपः कूटस्थः परमात्मा- उस्ति, तयोः समायोगो वायोः स्थैर्यफलमिति भावः॥७॥। शिवशक्तिसमायोगहेतुलेनाजपाजपं विधत्ते। अजपा नाम गायत्री योगिनां मोक्षदायिनी। तस्याः संङ्कल्पमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥८ ॥ अजपेति। अजपा नाम स्वयमेवोच्छासनिश्वासरूपेण प्रयत्नं विना प्रवर्त्तमानलादजपेति प्रसिद्धा गायत्री हंसः सो- हमित्येवं सकारेण शक्तिवाचकेन हकारेण शिववाचकेन चो- भयोः सामानाधिकरण्येन शिवशत्त्यैक्यमनुसन्धाय गायन्तमु- च्चरन्तं त्रायते रक्षतीत्यतो गायत्री, यद्वा गायत्री प्रकृतित्वादपि गायत्रीव जपार्हा सा जप्ता चेद्योगिनां योगाभ्यासवतां योग- सिद्धिं दत्वा मोक्षदायिनी संसारान्मुक्तिदायिनी मुक्तिदात्री

योगदीक्षाचिन्तामणौ शैवो हठयोगः । १४१

यादतस्तस्या अजपाया सङ्गल्पमात्रेण केवलं सङ्कल्पेनैव वर्वपापैः समस्तपातकै रागद्वेपादिरूपैः कर्तृभिः सङ्कल्पक्त्ता च्यतेऽत्यन्तं त्यज्यते कि पुनस्तस्या अनुसन्धानपूर्वकजपेन ुच्यत इति वक्तव्यमिति भावः ॥८ ।। इदानीं प्राणस्थैर्यार्थ द्वारभूतानि चक्राण्याह द्वाभ्याम्। आधारं प्रथमं चक्रं स्वाधिष्ठानं तथैव च। मणिपूरं तृतीयं स्याच्चतुर्थकमनाहतम् ॥ ९ ॥ आधारमिति। आधारमेतन्नामकं चक्रं स्थानं प्रथममादयं वति, स्वाधिष्ठाननामकं स्थानं चै द्वितीयमित्यर्थ :ंर, तथा णिपूरमेतन्नामकं स्थानं तृतीयं स्याद्भवेद्, अनामना तसं ं वक्रं चतुर्थकं तुरीयं भवति ।। ९।। विशुद्धि: पञ्चमं चक्रमाज्ञाचक्रं तु षष्ठकम्। सप्तमं ब्रह्मरन्ध्रं स्याञ्जूमरस्य गुहा हि सा ॥१०॥ विशुद्धिरिति। विशुद्धिनामकं चक्रं स्थानं पश्चमं भवति, भाज्ञाचक्रं तु आज्ञाचक्रनामकं स्थानं च पछ्ठकं पछठं भवति, व्र- प्ररन्धं ब्रह्मरन्धनामकं स्थानं सप्तमं स्याद्धवेत्, तस्यैव ग्रन्थभेदे नामान्तरमाह भ्रमरस्येति, सा हि भ्रमरस्य सैव भ्रमं राति ोहमादत्ते जीवभावेनेति भ्रमरः परमात्मा तस्य गुहा गुहत मावृणुते परमात्मा शुद्धजीवस्त्वंपदलक्ष्यो यस्यां सा गुहा थानं तदित्यर्थः ॥ १० ॥ इदानीं सत्स्त्रन्येष्वासनेषु मुख्यत्वेन सिद्धासनं लक्षयति। योनिस्थानकमङध्रिमूलघटितं कृत्वा हढं विन्यसे- न्मेढ्रे पादमथैकमेव नियतं कृत्वा समं विग्रहम्।

१४२ बोधसारे।

स्थाणुः संयमितेन्द्रियोऽचलद्दशा पश्यन्भ्रुवोरन्तरं ह्येतन्मोक्षकपाटभेदनकरं सिद्धासनं प्रोच्यते॥११॥ योनीति। अङ्गिमूलघटितं पादमूलेनामर्दितं योनिस्था- नकं शिश्नस्थानं कृत्वाऽडव्य, अथानन्तरं मेद्रे टृपगामूल एकं द्वितीयं पादं चरयां नियतमेव नित्यमेव दृढं गाढं यथा भवति तथा विन्यसेत्संस्थापयेत्, ततश्च विग्रहं शरीरं समं समानग्री- वाद्यवयवं कृत्वा संयमितेन्द्रियो नियमितवाह्येन्द्रियः स्थाणु: स्थाणुश्छिन्नवृक्षमूलं तद्वत्स्थिरश्च भूत्वा, अचलद्दशा स्थिरतारया दृष्ठ्या भ्रुवोर्भ्नकुट्योरन्तरं मध्यं पश्यन्सन्, एतदित्यादिल- क्षणैर्लक्षितं हि प्रसिद्धमेतद्वठयोग इत्यर्थः, मोक्षकपाटभेदनकरं मोक्षस्य मुक्ते: कपाटमिवावरकमज्ञानं यद्वा मोक्षस्य शिवशक्ति- समायोगाख्यस्य साम्यस्थितिरूपस्य च कपाटानि मूलाधा- रादि ब्रह्मरन्धरान्तानि चक्राणि तेपां पूर्वोक्तकपाटसहि- तानां भेदनं भेद उद्धाटनं तस्य करं कर्तृ सिद्धासनं सिद्धास- ननामकं प्रोच्यते कथ्यते योगिभिरिति शेपः ॥११॥ एवमासनं प्रदर्श्येदानीं शक्तिमवोधनप्रकारं निरूपयति द्वाभ्यां। कृत्वा सम्पुटितौ करौ दृढतरं बध्बा तु सिद्धासनं गाढं वक्षसि सन्निधाय चुबुकं ध्यानं ततश्रेतसि। वारं वारमपानमूर्ध्वमनिलं प्रोत्सार्य सन्धारय- न्प्राणं मुञ्चति बोधयंश्र शनकैः शक्तिप्रबोधो भवेत्॥१२॥ कृत्वेति। पूर्वमुक्तलक्षणमेव सिद्धासनं दृढतरमतिगारढं वध्वा प्रसाध्य करौ हस्तौ ततोनन्तरं सम्पुटितौ सम्पुटाकारौ कृत्वा चुबुकं तु मुखाधोगलादूर्र्वमवयवश्चुबुकस्तमपि वक्षसि

योगदीक्षाचिन्तामणी शैवो हठयोगः । १४३

णठादघोभागे वक्षोमध्ये गाढ दढ सन्निधाय संस्थाप्य ततस्त- नन्तरं चेतसि चित्ते ध्यानं ध्येयानुसन्धानं सन्निधाय कृत्वा- पानमनिलधोवर्त्तिनमपाननामानं वायुममुपरितने देशे वारं रं पुनः पुनः प्रोत्सार्य प्रचार्य प्राणं प्राणवायुं सन्धारयन्न- रुन्धन्सञ्छनकैश्चिरेण शक्तिं कुण्डलिनीं प्रवोधयन्व्युत्थाप- न्सन, एवं शक्तिमवोध: शक्ते: कुण्डलिन्याः प्रवोधो व्युत्थानं वेत्स्याव, एवं कृते सा मुश्चति स्थानं मूलाधारमित्यर्थः ॥१२॥ पुच्छे प्रगृह्य भुजगीं सुप्तां प्रबोधयेत्सुधीः । निद्रां विहाय सा शक्तिरूर्ध्वमुत्तिष्ठते बलात्॥१३॥ पुच्छ इति। सुधीर्गुरुशिक्षया स्वतश्र कुशलमतिः सुप्तां नेद्रितां संसारस्वम्वतीमविद्यानिद्रावतीं वा पुच्छे मूलाधार- स्थतपुच्छे प्रगृह् सन्धार्य प्रबोधयेत्संसारविमुखलं सम्पाद्य शवसंमुखत्वं सम्पादयेत्, ततः सा शक्ति: कुण्डलिनी निद्रां पश्चसंमुखतां स्वरूपाज्ञानतां वा विहाय त्यत्क्का वलाद्वेगेनो- व्र्मरन्धपदेशमुत्तिष्ठत ऊर्ध्वमुखी भूत्वा चलति ॥ ३॥ ननु वायुलयस्य किंफलं तत्राह। ऊर्ध्व निलीनप्राणस्य त्यक्तनिःशेषकर्मणः । योगेन सहजावस्था स्वयमेव प्रजायते ॥ १४ ॥ ऊर्ध्वमिति। ऊर्ध्वे ब्रह्मरन्धे निलीनप्राणस्य निःशेषं लीनो ष्टः प्राणो यस्य तस्याऽत एव त्यक्तनिःशेषकर्मणस्त्यक्तानि नेःशेषाणि समस्तानि कर्माणि येन स तथोक्तस्तस्य योगेन शेवशक्तिसमायोगेन सहजावस्था सहजास्थितिर्जीवन्मुक्ति- रेत्यर्थः, स्वयमेव स्वत एवेत्यर्थः, प्रजायत उत्पद्यते पाप्ता भ- दित्यर्थः ॥ १४ ॥

१४४ बोधसारे।

ननु 'ज्ञानादेव तु कैवल्यं प्राप्यते येन सुच्यते' इत्यादिश्रु- त्या मोक्षस्य ज्ञानसाध्यत्वमुक्तं किं शिवशक्तिसमायोगेन तत्सा- धनभूतह्ठयोगेन वेत्याशङ्क मनोनाशस्य हृठयोगजत्वात्तेन विना तन्नाशाभावे ज्ञानाभावान्मोक्षो न स्यादित्याशयेन शिव- पार्वतीसम्वादश्लोकमुदाहरति। ज्ञानं कुतो मनसि जीवति देवि याव- त्प्राणो न नश्यति मनो म्रियते न तावतू। प्राणो मनो द्वयमिदं प्रलयं प्रयाति मोक्षं स गच्छति नरो न कदाचिदन्यः ॥१५॥ ज्ञानमिति। हे देवि हे पार्वति मनसि अन्तःकरणे जीवति विद्यमाने सति ज्ञानं जीवव्रह्मैक्यज्ञानं कुतो न कुतोपि स्यादि- त्यर्थः, तहिं मनो नाशः कदा स्यात्तत्राह पाय इति, यावत्माणो जीवोपाधिभूतो मनसश्वाश्चल्यहेतुवायुर्न नश्यति नष्टो न भ- वति तावत्तावत्कालं मनोन्तःकरणं न म्रियते नैव नश्यतीत्यर्थः, अतः प्राणो मनश्चाञ्चल्यहेतुः पवन मनश्च प्राणजीवनहेतुभूत- मधिष्ठानसहितमन्तःकरणप्रतिविम्वितं चैतन्यं सङ्गल्पधर्मीदं द्वयमेतद्युग्मं यस्य योगाभ्यासवतो हठेन प्रलयं प्रयाति नाशं पान्नोति स नरः स पुरुपो मोक्ष मुक्तिसाधनभूतं ज्ञानं गच्छति पाम्नोति अन्य उभयलयरहितः पुरुषः कदाचित्कस्मिन्नपि काले न ज्ञानं न प्राम्ोतीत्यर्थः ॥१५॥ समस्तमुद्रासु शाम्भव्याः श्रैष्ठ्यात्तामेव सलक्षणामाह। अन्तर्लक्ष्यविलीनचित्तपवनो योगी यदा वर्त्तते दृष्ट्यानिश्चलतारया बहिरिदं पश्यन्नपश्यन्नपि।

योगदीक्षाचिन्तामणौ शैवो हठयोगः। १४५

मुद्रेयं किल शाम्भवी भगवती या स्यात्प्रसादाद्वुरोः शून्याशून्यविलक्षणं मृगयते तत्त्वं पदं शांभवम्॥१६॥ अन्तरिति। योगी योगाभ्यासी यदा यस्मिन्कालेऽन्त- कक्ष्यविलीनचित्तपवनोन्तरभ्यन्तरे यल्लक्ष्यं शिवशक्तिसमायो- 7रूपं जीवव्रह्मैक्यं च तस्पिलीनौ चित्तपवनौ चित्तं मनः प- नः प्राणश्र यस्य तथोक्तः स सन्निश्चलतारया स्थिरकनी- नकया दृष्ट्या दृशा बहिर्वाह्यमिदं दृश्यं जगत्पश्यन्नालोक- वन्नपि सन पश्यन्नालोक््यन्सन्वर्तते वर्त्तमानो भवति,सेयं नत्यक्षा भगवती भगमणिमाद्यैश्वर्यमस्यामस्तीति भगवती शां- मवी शम्भुना पार्वत्यै प्रोक्ता तस्येदमित्यणि च शम्भुसम्बन्धिनी वा साधकाना शम्भवत्यस्या: सा शाम्भवी वा सर्वसाधकार्नां सुखदात्रीत्यर्थः, मुद्राऽवस्थारूपा या गुरोदेशिकस्य प्रसादादु- हुकृपातः स्याद्भवेव, किं फलं तस्या इत्यत आह शून्येति, य- वेत्यध्याहार्य, यया मुद्रया शून्याशून्यविलक्षणं जगतोऽसत्वं शन्यं तत्सत्वंचाशून्यं ताभ्यामसतः सत्तापदत्वाच्छन्याज्जगतोडशून्यरू- ादपि विलक्षणमुभयलक्षणहीनं शाम्भवं शम्भुः शिवस्तत्सम्बन्धि तत्स्वरूपभूतमित्यर्थः, भेदव्यपदेशस्तुराहो: शिरोवत्, तत्वमना- रोपितं पदं स्वरूपं मृगयते शोध्यत इदमेव फलमेतस्या इत्यर्थः ॥१६॥ उक्तं सफलं हठमुपसंहरति। प्राणवृत्तौ विलीनायां मनोवृत्तिर्विलीयते। शिवशक्तिसमायोगो हठयोगेन जायते ॥ १७ ॥ प्राणवृत्ताविति । हृठयोगेन हठाख्ययुक्त्या प्राणृत्तौ पा- १९

१४६ बोधसारे।

णाख्यवायोर्वत्ति: श्वासोच्छ्ासरूपा तस्यां विलीनायां लयं प्राप्तायां सत्यां मनोद्ृत्तिर्मनसोन्तःकरणस्य वृत्तिः संकल्पवि- कल्परूपा विलीयते नष्टा भवति, ततश्च शिवशक्तिसमायोगो व्र- ह्मरन्ध्रस्थितस्य शिवस्य मूलाधारस्थितायाः शक्तेश्र समायोग: संयोग ऐक्यमित्यर्थः, जायते भवति ॥ १७॥ ऊक्त हठपरोच नायावान्तर फलपदर्शनपूर्विका माचार्यपरि- पाटीमाह। गोरक्षचर्पट्रिप्राया हठयोगप्रसादतः । वञ्चयित्वा कालदण्डं ब्रह्माण्डं विचरन्ति ह॥१८॥ गोरक्षेति। गोरक्षचर्पटिमायाः प्रायःशब्दोत्र प्रभृतिवा- चको गोरक्षश्र चर्पटी चैतौ दौ प्रायावादी येषां ते तथो- क्तास्ते हठयोगप्रसादत उक्तहठयोगस्य हठाख्ययुक्ते: प्रसादत- स्तत्साधनेनैव सार्वविभक्तिकस्तसिरत्र, कालदण्डं कालस्य जग- त्कलयितुरीश्वररूपस्य दण्डो मृत्युरूपस्तं वश्चयिलाSनादृत्य व्र- ह्ाण्डं मृत्युक्रीडास्थानं ब्रह्माण्ड इत्यर्थः, विचरन्ति पारब्धभो- गान्भुञ्जते गच्छन्ति च हि प्रसिद्धमेतदित्यर्थः ॥१८॥ एवं सफलां हठक्रियां निरूप्य तस्याः वेदान्तानुकूल्याय मनसो गुणसाम्ये गुशसाम्यस्य च स्फुरणविषयत्वसम्पादने च तयोर्लयलक्षणं शिवशक्तिसमायोगं कुर्यादित्याशयेनाह। शक्तिमध्ये मनः कृत्वा शक्तिं मानसमध्यगाम्। शिवशक्तिसमायोगं कुर्वन्ति हठयोगिनः ॥१९॥ इति श्रीनरहरिविरचिते बोधसारे योगदीक्षाचिन्तामणौ हठयोग:॥३॥ शक्तीति। मनः साम्यस्फुरणरूपं तत्संकल्पविकल्परूपाृत्तिः

योगदीक्षाचिन्तामणौ शैवः शिवशक्तिपराक्रमः । १४७

शक्तिमध्ये साम्यकारणभूतायां चिच्छक्तौ कृत्वा शस्यभिन्नम- नुभूय शक्तिं साम्यस्फूर्त्तिकारणरूपां चिच्छक्तिं मानसमध्यगां

दभिन्नामित्यर्थः, कृत्वाऽनुभूय हठयोगिनो हठाख्यक्रियाभ्या- सिन एवं शिवशकक्तिसमायोगं शिवस्यात्मनः शक्तेर्गुणसाम्य- रूपप्रकृतेश्र समायोगमैक्यानुभवरूपं कुर्वन्ति विदधतीत्यर्थः॥१९॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाक्करविरचितायां बोधसारार्थदीपी योगदीक्षाचिन्तामययर्थप्रकाशे हठयोगार्थप्रकाश- स्तृतीयः ॥ ३॥

अथ शिवशक्तिपराक्रमः । एवं सफलं हठ प्रतिपाद्यानन्तरं लये क्रमानुरोधेन नि- रूपितव्ये तं त्यक्क्का व्युत्क्रमेण शैवमतं राजयोगं निरूपयितुं शिवशक्तिसमायोगप्रसङ्गेन शिवशक्तिपराक्रमाख्यं चतुर्दशश्लोकं पकरणमारभते, तत्र तावच्छिवशक्तिपरा क्रमनिरूपणं प्रतिजानीते। अथ वक्ष्ये स्तुतिव्याजाच्छिवशकक्तिपराक्रमम्। शोधिते सक्ष्मया दृष्ट्या यस्मिन्निर्विस्मयो भवेत्॥१॥ अथेति। अथ हठयोगनिरूपणानन्तरं तत्प्रसङ्गेनैव स्तु- तिव्याजात्स्तवनमिषेणैव शिवशक्तिपराक्रमं शिवस्य परमान- दरूपस्य परमात्मनो या शक्तिर्जगज्जननसामर्थ्य तस्या: परा- कमं प्रतापं चरित्रमित्यर्थः, वक्ष्ये कथयिष्यामि त्वं शृण्विति शेषः, नन्वेतच्छूवणस्य किंफलं तत्राह शोधित इति, सूक्ष्म- पा विचारसंस्कारेण सूक्ष्मीभूतया दृष्ट्या बुद्ध्या यस्मिञ्छि वशक्तिपराक्रमे शोधिते विचारिते सति विचारको निर्विस्मयः श क्ते रघटितघटनापटीयस्त्वज्ञानादाश्वर्यभूतबुद्धिरहितो गर्वर-

१४८ बोधसारे।

हितश्च भवेत्स्यात् ॥ १ ॥ तामेव शक्तिं विशेषणैर्विशिष्टां स्मरति। तां द्वैतरूपिणीमेव द्वैताद्वैतस्वरूपिणीम्। अद्वैतरूपिणीं शक्तिं स्मरामि परमात्मनः ॥ २ ॥ तामिति। द्वैतरूपिणीं द्वैतमनेकविरधं कार्य जगद्रूप तदेव रूपं स्वरूपं यस्याः सा तथोक्ता ता कार्यरूपामित्यर्थः, तथा द्वैताद्वैतस्वरूपिणी साधनकाले च द्वैतं वाक्यार्थज्ञानसाधनजातं गुरुशिष्यशास्त्रश्रवणमननादिकं वाक्यतो लक्षितं चाद्वैतमपि रूपं स्वरूपं यस्यास्तां कार्यफलोभयरूपामित्यर्थः, मुक्तिदशायां चाद्वैतरूपिणीमद्वैतमैक्यमेव रूपं स्वरूपं यस्याः सा तथा भूता तां परमात्मनः कार्यकारणातीतस्यात्मनः शक्तिं जगज्ज- ननसामर्थ्यरूपां स्मरामि चिन्तयामि लौकिकव्यवहारे सत्य- रूपेण प्रतीयमानां वैदिके तु तस्मिन्साध्यसाधनोभयरूपां समा- ध्यादौ मोक्षावस्थायां चाखण्डैक्यरूपां च क्रमेण परमार्थत- श्वात्मनोऽभिन्नां च चिन्तयामीति भावः ॥२ ॥ इदानीं निश्चयाविषयतया तामेव स्मरन्प्रणमति। केयं कस्य कुतः केन कस्मै कं प्रति कुत्र वा। कथं कदेत्यनिर्णीता तां वन्दे शक्तिमद्भुताम् ॥ ३॥ केयमिति। इयं दृश्यमाना शक्तिरूपा माया का कारणरूपा कार्यरूपा च द्विविधापि का किं सति उतासती वा सदसती वा, न तावत्सत्या वाधितत्वात्तत्सत्यत्वे वाधानुपपत्तेः श्रतिश्व वाधितत्वेस्ति 'अथात आदेशो नेति नेति, नेह नानास्ति किं- च ने'तिप्रभृतिका तस्मान्नसत्या, नाप्यसत्या सर्वजगत्कार्यजन-

योगदीक्षाचिन्तामणौ शैयो हठयोगः । १४९

त्वाच्छक्तेरसत्वे च तदनुपपत्तिः, न ह्वत्यन्तासतः शशशृ दे: कार्यजनकत्वं दृष्टं जगत्तु तत्कार्य दृश्यतेऽतो नाससा, ना- युभयरूपापि सत्यासत्ययोरविरुद्धस्वाभाव्येनैककाल एक- स्तुनिष्ठत्वानुपपत्तेः, नहि तमःप्रकाशौ सूर्ये वान्यत्र वैककाले तीयमानौ कचिद्दृष्टावन्योन्यं व्यात्तौ च सर्वानुभूतावतो गभयरूपत्वम्, एवं चिच्छक्ति: किश्चिदूपा वाडचिद्रूपोत चिद- चद्रूपा, नाद्ः शक्तेश्चिच्वे शक्तिशक्तिमतोरवैलक्षण्येन श- क्शक्तिमत्वासिद्धेः, नापि द्वितीयः शक्तेः पृथगसत्वेन त- न्नष्ठस्याचित्वस्यासिद्धेः, तत्सिद्धावपि चितोऽसङ्गत्वेन प्रकाश- कत्वानुपपत्या शक्तिभानासम्भवात्तदभाने च तत्कार्यजगद- नानेन जगदाध्यपसङ्गाच्च, नहसङ्गेवते भास्यं किश्विस्ति येन पासकत्वरूपो विकार: स्यात्, नापि जडः स्वयं घटादिपदार्थो मासमानो दृश्यते, नापि च जडे कारणे मृदादौ तत्कार्यघटा- दपकाशकत्वं च दृष्टमतो नाचिद्रूपेण निश्चयविषया, नापि वृतीयश्चिदचिद्रपत्वस्य विरुद्धत्वेनापास्तत्वाद। एवं किं शक्ति: थूलोताऽस्थूलोत स्थूलास्थूलेत्यादिभिर्विशेषणैर्निर्येतुं न श- स्येति भावः। एवं स्वरूपेण निर्णयाविषयत्वं प्रदर्श्येदानीं संब- धतोपि तदाह कस्येति, इयं शक्ति: कस्य सम्बन्धिनीसनिर्णीता निर्णयाविषया, तथाहि सच्छक्तिः किं सत्सम्वन्धिनि उता- सत्संवन्धिनी, नाद्ः सदसतोः सम्बन्धायोगान्न हि श- प्रशृङ्गादिकं शशादिसम्बन्धि दृष्टम् । नतु शक्ते: कार्य- जननक्षमत्वान्नासमिति चेन्न कार्यस्यापि तथालाद सतो रज्जुसर्पादेस्ताद्टशभयकम्पादिजनकत्वस्य दृश्यमानत्वाच्च, ननु अत्यन्तासतस्तु शशशृङ्गादेरन कार्यजननक्षमत्वमिति चेन्न 'मृगतृष्णाम्भसि स्नातः शशशृङ्गधनुर्घरः।

११० बोधसारे।

एप वन्ध्यासुतो याति खपुष्पकृतशेखरः'॥ इत्यादिवाक्यात्पदार्थज्ञानशून्येषु वालादिपु तत्तदर्थ- प्रतीतिरूपकार्यस्य दृश्यमानत्वात्, तस्मान्न सत्सम्बन्धिनी । नापि द्वितीयोऽसतः शशभृङ्गादेस्तत्कल्पितस्य च शक्तिशक्त्ति- मत्वसम्बन्धवत्वानुपपत्तेः, नहि धनुःशक्ति: शशभृङ्गसम्वन्धिनी कापि दृष्टा श्रुता वा नाप्युपपन्ना तदाश्रयस्य सम्बन्धस्य दु- र्निरूपत्वाच्च, किश्च सम्बन्धोपि दुर्निरूप एक तथाहि सम्बन्धः किं सम्बन्धिभ्यां भिन्नोडभिन्नो वा, नाद: सम्बन्धिभिन्नस्य तस्य निराश्रयत्वेनासिद्धेस्तद्भ्रिन्नस्य च तस्य तत्त्वानुपपत्तेश्र, नापि- द्वितीयः सम्वन्ध्यभिन्नत्वे सम्बन्धस्यैवासत्वेन सम्बन्धस्वरूपा- सिद्धेस्तदसिद्धौ च सम्बन्धिनोरप्यसिद्धेश्वेत्यादयो दोषा: स्वाराज्यसिद्ध्यादौ द्रष्ठव्याः, अत्र तु विस्तरभयान्न प्रदर्श्यन्ते तत्प्रदर्शने प्रवृत्तौ तु रसहानिः स्यादस्य ग्रन्थस्य च रसेप्सूना रसानुभूत्यर्थ प्टत्तेर्नात्र ते प्रदश्यन्ते। एवं सम्बन्धतो विषयान्हत्वं प्रतिपाद्य कार्यका- रणतोपि विषयानर्हतां शक्तेः स्मरन्प्रणमति कुत इति, इयं शक्तिः कुतः कारणादास्त इत्यनिर्णीता, तथाहि इयं सत्कारणोताऽसत्कारणा, नादः शक्त्तेः सत्कार्यत्वे सद्भिन्नत्वेन तत्कार्यत्वानुपपत्तेरभिन्नत्वेपि कार्य- कारणत्वाभावात्सत्कार्यत्वाभावाच्च, नतु सतो भिन्नं सद्विलक्षणं शक्ते: कारणमस्तु इति चेन्न शक्तेरपि सद्विलक्षणत्वेनाभेदा- त्कार्यकारणासम्भवेऽसत्कार्यत्वस्य तुल्यत्वात्, ननु कार्यसापे- क्षस्य कारणस्य कार्यकारणताकत्वमस्त्व्रिति चेन्न शक्ते: कार्या- पृथग्भावेन तत्कारणभूतशक्तेरसत्कारणकतावत्त्वस्यैव सुस्थित- त्वादन्योन्याश्रयादिदोषप्रसक्तेश्र, न द्वितीयोऽसतः ख-

योगदीक्षाचिन्तामणौ शैव: शिवशक्तिपराक्रमः । १५१

हष्पादेः सुगन्धकारणत्वस्य काप्यदष्टत्वान्न हि शशशृङ्गादिकं तुरादेः कारणं कापि हष्टं, एवं कारणतो निर्यायानर्हतां प्रति- ॥घ् निमित्ततोपि निराकर्तु माह केनेति, केन निमित्तेनेत्यनि- तिता, तथाहि शक्तेर्निमित्तं किं सदुतासद्, न तावत्सदसू- शक्ते: सन्निमित्तत्वायोगाद् न हि स्वामघटस्य जाग्रत्कुलाल- नमित्तकत्वं दृष्टं श्रुतं वेत्यादि द्रष्टव्यमाकरग्रन्थेषु, अत्र तु वि- तरभयात्तद्दूषणजातं न प्रतिपाद्ते । एवं निमित्ततोपि निर्ण- टविषयत्वं प्रदर्श्य प्रयोजनतोपि तदाह कस्मा इति, कस्मै प्रयो- ननायेत्यनिर्यीता, तथाहि शक्तिपव्टत्तिप्रयोजनं किं सन्निष्ठमु- ासन्निष्ठमुत शक्तिनिएठं किमुत कार्यनिष्ठ नाद, आनन्दघन- वेन प्रयोजनापेक्षासिद्धेः, न द्वितीयोऽसतो बन्ध्यापुत्रादेः योजनापेक्षायोगासिद्धेः, न शक्तिनिष्ठत्वपक्षोपि तस्या अपि- नाड्यासत्वाभ्यां प्रयोजनापेक्षाभाववत्वात्, नापि कार्यनिष्ठं का- पैपि जाड्चेन प्रयोजनवत्वायोगाद्, नतु मास्तु प्रयोजनं को दोष ति चेन्न प्रयोजनाभावे च प्र्ससिद्धे: प्रवृत्तिस्तु शक्तेर्दश्यते- तः प्रयोजनतोपि निर्णयानर्हत्वं शक्तेरिति भावः । एवमेव क- तोपि निर्णयाविषयत्वं शक्तेराह कम्प्तीति, कमर्थ प्राप्तुं क्रियया शक्ते: वृत्तिरित्येवमपि निर्णयाविषयाऽर्थस्य क्रिया- वाश्च सन्निष्ठत्वेनास्निठत्वेन च निर्ायासम्भवादिि ववाधाराधेयत्वतोपि शक्ते: स्वरूपनिर्णयाभावमाह कुत्र वेति, क- ह्मन्नाधारे शक्तिराधेयेत्यनिर्णीता, सतो वाऽसतश्चाधाराघेय- वासिद्धेः शक्तः कार्यस्य चासत्वादेवाधेयत्वासिद्धेश्च न हि वत्ृक्षस्य खस्य चाधाराधेयत्वं युक्तिसहं दृष्टं, प्रकारतोपि निर्णयाविषयत्वमाह कथमिति, कथं शक्तिः किं प्रकारेत्यनिर्णी- ता शक्तिप्रकारस्यापि तदसत्वेन भासमानत्वेन निर्णयाविषय-

१५२ बोधसारे।

त्वमिति भाव:, कालतोपि निर्णयाविषयत्वमाह कदेति, कदा कस्मिन्काले सा शक्तिरस्तीसनिर्णीता कार्यमिथ्यात्वेन शक्तेर्मि- ध्यात्वे च तदपेक्षितकालस्यापि तथात्वात्तत्परिच्छेद्यत्वासम्भवः शक्तौ, तथापि तत्कार्ये कालपरिच्छेद्यत्वसम्भवेन शक्तावपि त- त्परिच्छेद्यत्वसम्भवस्य भासमानत्वान्न कालतोपि निर्णय- विषयत्वमिति भाव:, अत एवाद्गुतामाश्चर्यरूपां तामुक्तरूपां शक्तिं शिवस्य शक्तिं वन्दे पणमामि॥ ३॥ परमशिवेऽसङ्गत्वेन कर्तृत्वासम्भवेपि तस्मिन्कर्तृत्वमारोप्य निमित्तमात्रतां शक्तेर्लक्षीकृत्य तां प्रणमति। शिवः कर्त्ता शिवो भोक्ता शिवो वेत्ता शिवः प्रभु। उपसर्जनमात्रं या तां वन्दे शक्तिमद्भुताम्॥४॥ शिव इति। शिवः सदानन्दरूपः परमात्मा कर्त्ता जगदु- त्पत्तिस्थितिलयादिसर्वक्रियासु स्वतन्त्रत्वेन कर्तृत्वाच्छक्तेर्जड- त्वेन कर्तृत्वासम्भवः शिवे तृ चिद्रूपत्वात्तत्सम्भव इति भाव:, एवं शिवो नित्यानन्दरूपः परमात्मा भोक्ता भोगकर्त्ता चैतन्यरूपत्वादात्मनि भोक्तृत्वं जडत्वाच्च शक्तौ तदभाव:, एवं शिव आत्मा वेत्ता ज्ञाता चेतनरूप- त्वादात्मनि वेत्तृत्वं शक्तौ तु जाड्येन तदभावः, तथैव शिव आत्मा प्रभुर्नियन्ता चेतने नियन्तृत्वमचेतने तु तदसम्भव इति भाव:, तत्रासङ्गे कर्तृत्वादिधर्मोत्पत्तौ या शक्तिरुपसर्जन- मात्रमुपसृज्यत उत्पाद्यते शिवे कर्तत्वादिकमनेनीत उपसर्जनं निमित्तं तदेव तन्मात्रं भवति तामिसादि पूर्ववत् ॥ ४ ॥ इदानीं निर्विकारे शिवे चिन्मात्ररूपेपि कर्तृत्वादिकमसम्भा- व्यमिति बोधेनात्मनि शिवे साक्षिमात्रत्वं प्दर्श्य स्वस्यामेव क-

योगदीक्षाचिन्तामणौ शैवः शिवशक्तिपराक्रमः । १५३

त्वादिकमदर्शनरूपां तां लक्ष्यीकृस प्रशमति। स्वयं कर्त्री स्वयं भोक्री स्वयं वेत्री स्वयं प्रभुः । साक्षिमात्रं शिवो यस्यास्तां वन्दे शक्तिमह्ताम्॥५॥ स्वयमिति। स्वयमधिष्ठानाश्रया शक्तिरेवाधारसच्चिच्वेन पचिदूपेत्र सती कत्री कर्तृत्वधर्मवती तथा स्वयं शक्तिरेव भो- क्री भोक्तृत्वधर्मवति अद्वितीयासङ्गकूटस्थात्मनि कर्तृत्वभो- सृत्वयोरयोगाच्छक्तिकार्यमेव तदिति भावः, किश्च स्वयं शक्ति- व केवलं वेत्ती ज्ञात्री भवतीति सर्वत्र योज्यम्, अद्वितीयासङ्गे त्रेपुट्यभावाज्ज्ञातृत्वं शक्तावेवेति भाव:, तथा स्वयं शक्तिरेव भुर्नियन्त्री भवति असङ्गे नियन्तृत्वायोगाच्छक्तावेव निय- तृत्वमिति भाव:, किश्च यस्याः शक्ते: साक्षिमात्रमव्यवधानेन पकाशकः साक्षीत्युच्यते स एव साक्षिमात्रं शिवोऽसङ्गकू- :स्थ आत्मा भवति तामित्यादि पूर्ववद ।। ५॥ इदानीं स्वरूपलक्षगौरेव तां लक्ष्यीकृत्य प्रणमति। स्वलक्षणे महादेवे स्वलक्षणतया स्थिताम्। वित्तां स्वलक्षणैरेव तां वन्दे शक्ति० ॥ ६ ॥ स्वलक्षणा इति । स्वलक्षणे स्वरूपभूतानि लक्षणानि लक्ष- कानि चिन्हानि यस्य स तथाभूतः परमात्मा तस्मिन्महा- हेवेऽपरिच्छिन्नचैतन्ये स्वलक्षतया ्ानि स्वरूपभूतानि उक्षणानि चिन्हानि यस्या: सा तथाभूता तस्या भावस्तत्ता नया तद्ूपेणेत्यर्थः, स्थितां विद्यमानामत एव मुमुक्षुभि: स्व- लक्षणैरेव स्वानि स्वरूपभूतानि च तानि लक्षणानि च तथा नरैव कृत्वा वित्तां ज्ञातां तामित्यादि पूर्ववत् ॥ ६ ॥ सलक्षणे परमात्मनि तां सक्षणतया लक्ष्यीकृत्य प्रणमति। २०

१५४ बोधसारे।

सलक्षणे महादेवे सलक्षणतया स्थिताम्। वित्तां सलक्षणैरेव तां वन्दे शक्ति०॥ ७ ॥ सलक्षण इति। सलक्षणे लक्षणैः सहिते साकार इत्यर्थः, महादेवे वास्तवपरिच्छेदशून्ये चैतन्ये सलक्षणतया लक्षणैः स- हिता सा तथोक्ता तस्या भावस्तत्ता तया साकाररूपतयेत्यर्थः, स्थितां विद्यमानामत एव मुमुक्षुत्वेनोपासकैः सलक्षणरेव लक्षणैः सहितानि यानि साकाररूपाणि तैरेव कृत्वा वित्ता ज्ञातां तामित्यादि पूर्वव् ॥७॥ इदानीं निर्गुणरूपेणापि ता लक्ष्यीकृत प्रणमति। विलक्षणे महादेवे विलक्षणतया स्थिताम् । वित्तां विलक्षणैरैव तां वन्दे शक्ति० ॥८॥ विलक्षण इति। विलक्षणे विगतानि लक्षणानि चिन्हानि यस्मात्तस्मिन्निर्गुण इत्यर्थः, महादेवेऽपरिच्छिन्नचैतन्ये वि- लक्षणातया विगतानि लक्षणानि यस्याः सा तथोक्ता तस्या भावस्तत्ता तया निर्गुणत्वेनेत्यर्थः, स्थितां विद्यमानामत एव मुमुक्षुभिर्लक्षणावृत्या विलक्षणैरेव निगतानि यानि लक्ष- यानि चिन्हानि तैरेव केवलं वित्तां ज्ञातां तामित्यादि पूर्ववत्॥।८।। इदानीं चैतन्ये चेतनाहेतुत्वेन तां लक्ष्यीकृस प्रणमति। अचेत्यचित्स्वरूपत्वादचेतन इव स्थिते। चैतन्ये चेतनाहेतुस्तां वन्दे शक्तिमद्भुताम् ॥९॥

अचेत्येति। चैतन्ये चिन्मात्रस्वरूप आत्मनि अचेत्यचि- त्स्वरूपत्वान्न विद्यते चेत्यं चेतनाविषयो यस्यां साऽचेत्य-

योगदीक्षाचिन्तामणौ शैतः शिवशक्तिपराक्रमः। १५५

चित्सैव स्वरूपमात्मा यस्याः सा तथोक्ता तस्या भावस्तत्वं तस्माद्वेतोरचेतन इव जडवतस्थिते विद्यमाने चैतन्ये व्य- वहारेऽचेतनत्वेन प्रतीयमान आत्मनि चेतनाहेतुश्चेतनाया विषयप्रकाशनरूपाया हेतु: कारणं भवति, चेत्यं विना चेतन- त्वाप्रतीतेः श क्तेश्वेतनाहेतुत्वमिति भावः, तामित्यादि पूर्ववद् ।।९।। शक्त्तेश्रेतनाहेतुत्वमेव विशदयति। चेतिता चेतनेनेति सविकल्पस्वरूपतः । चैतन्ये चेतनाहेतुस्ताम्०॥१०॥ चेतितेति। सविकल्पस्वरूपतो विकल्पैविविधकल्पनाभि: सह वर्त्तमानं यत्स्वरूपं तदस्यास्तीति सविकल्पस्वरूपं ततस्तेन सार्वविभक्तिकस्तसिः, चेतनेन चिन्मात्रस्वरूपेणात्मना चेतिता प्रकाशिता शक्तिरिति हेतोश्चैतन्ये चेत्यरहिते चिन्मात्रे चे- तनाहेतुश्चेतनाया व्यावहारिकविषयप्रकाशनस्य हेतु: कारणं भवति तामित्यादि पूर्ववत् ॥१० ॥ इदानीं शिवे सर्वकर्त्तृत्वहेतुत्वेन तां लक्ष्यीकृत्य प्रणमति । शक्तिरेव न यस्यास्ति सोडशक्तः किं करिष्यति। शक्त्या यया शिवः शक्तस्तां वन्देशक्तिमहुताम्॥११॥ शक्तिरिति। यस्य शिवस्य शक्तिरेव सामर्थ्यमेव नास्ति न विद्यते सोऽशक्तः सामर्थ्यहीनः किं कार्य करिष्यति कु- य्यान्र किमपि क्त्ते शक्त इत्यर्थः, अतो यया शत्त्या येन ज- गज्जननसामर्थ्येन शिवोऽसङ्गसुखचित्स्वरूप आत्मा शक्त: स- मर्थः कार्य कर्त्ते भवति अर्शआद्यच एतद्, श्रीमदाचार्यैरपि सौ- न्दर्यलहर्यामुक्तं 'शिवः शक्त्या युक्तो यदि भवति शक्तः प्रभ-

१५६ बोधसारे।

वितुमि'त्यादिना तामित्यादि पूर्ववत ॥ ११ ॥ इदानीं शिवाश्रयणेनैव शक्तिमज्जगद्गतपदार्थेपु स्थित्वा शक्तेः सर्वकार्यक्षमत्वं लक्ष्यीकृत्य तां प्रणमति। शक्ता नूनं हि कार्येषु शक्तिः शक्तिमति स्थिता। शिवाश्रयाद्टतेऽशक्ता तां वन्दे० ॥ १२ ॥ शक्तेति। शक्तिमति शक्तिमत्पदार्थे तद्रति पुरुषे वा स्थिता विद्यमाना कार्येषु तत्तत्कृसेषु नूनं निश्चयेन शक्ता स- मर्था हि प्रसिद्धा शिवाश्रयाद्टते शिवाश्रयं विनाऽशक्ता न स- मर्था भवति सदधिष्ठानं विनाऽसतः कार्यक्षमत्वायोगादिति भावः, तामित्यादि पूर्ववत् ॥ १२ ॥ इदानीं शक्तेस्तद्वतोष्यमत्वस्मृतिपूर्वकं निर्विकल्पे सामर- स्येन तां लक्ष्यीकृत्य प्रणमति । शक्तिशक्तिमतोर्यस्मान्निर्विकल्पे न वस्तुता। सामरस्यं शिवे याता ताम्० ॥१३॥ शक्तिशक्तिमतोरिति। यस्मात्कारणान्निर्विकल्पे निर्गता विपरीता विविधा विलक्षणा वा विशिष्टा वा कल्पना नाम- जासादयो भावना यस्मात्तन्निर्विकल्पमात्मस्वरूपं तस्मिञ्छ क्तिशक्तिमतोः शक्तिश्र जगज्जननसामर्थ्म परमात्मनिष्ठ शक्ति- मांश्च शवल आत्माऽव्याकृतापरपर्यायस्तयोर्वस्तता सत्यखं न नास्ति तदा शिवे भूमानन्दरूपे परमात्मनि सामरस्यमैक्यं याता पाप्ता तामित्यादि पूर्ववद ॥ १३ ।। इदानीं शिवशक्तिपराक्रमविचारफलमाह। भाविते भावुकैरेवं शिवशक्तिपराक्र्कमे।

योगदीक्षाचिन्तामणौ शैव: शितशक्तिपराक्रमः। १५७

स्वयमुल्लसति स्वान्ते सामरस्यरसार्णवः ॥ १४ ॥ भावित इति। भावुकैर्विशिष्टभावनाचतुरैरात्मप्रेमिभि- रित्यर्थः, शिवशक्तिपराक्रमे शिवस्यात्मनो या शक्तिर्जग- ज्जननसामर्थ्य तस्याः पराक्रमे प्रतापनिरूपणे प्रकरणे तत्म- तिपाद्येर्थे चोक्तपकारेण भाविते विचारिते ध्याते च सति सा- मरस्यरसार्णवः समरसस्याखण्डैकसुखरूपस्य भावः सत्ता सा- मरस्यं तच्चासौ रसश्ानन्दस्तस्य जलस्थानीयस्यार्णवः समुद्र इव वर्त्तमान: स स्वान्ते हृदि स्वयं स्वत एवायत्रेनैवोलसति आविर्भवति॥१४ ॥ इदानीं सर्वव्यापित्वस्मरणपूर्वकं परमपदे परमानन्दरूप- त्वेन तामेव स्मरन्प्रणमति। भक्ते भक्तिमयीं पशौ पशुमयीं विद्वत्सु विद्यामयीं सृष्टौ ब्रह्ममयीं स्थितौ हरिमयीं कल्पात्पुरश्चिन्मयीम। जीवे वृत्तिमयीं जडे जडमयीं शक्ति शिवस्याद्जुतां तां ध्यायामि पदे परात्परतरे स्वानन्दलीलामयीम्॥१५॥ भक्त इति। भक्ते भजतीति भक्तस्तस्मिन्कर्त्तरि क्त:, भ- जनक्रियाप्वर्तकभजनविषयस्नेहवतीत्यर्थः, भक्तिभयीं भज्यते सेव्यत आत्मा विषयो वाऽनया सा भक्तिर्भजनक्रियावति भजनविषयस्नेहरूपान्तःकरणव्ृत्तिप्तन्मयीं तत्पचुरा तद्रूपाि- त्यर्थ:, पशौ मूढे पशुमयीमज्ञानरूपां विद्वत्सु ज्ञानिषु जीव-

हंप्रतीत्या तदितरानात्म्यनिश्चयरूपान्तःकरणवृत्तिर्विद्या त- त्मचुरां सृष्टौ जगत्सर्जनरूपक्रियायां ब्रह्ममयीं ब्रह्मा विरश्न-

१५८ बोधसारे।

स्तद्रूपां स्थितौ स्थीयतेऽनया सा स्थितिर्जगत्पालनेच्छा तया च तद्वति अन्तःकरणसमष्टौ हरिमयीं हरति तत्तत्सुखप्रदानेन दुःखं सर्वस्येति हरिस्तद्रूपां तथा कल्पात्पुरः कल्प्यते शक्ति: कार्ये चानेनेति कल्पः 'सोकामयते'ति श्रुत्युक्तः संकल्पस्तम्मातपुरः पूर्व चिन्मयीं स्वयम्पकाशचिन्मात्रप्रधानां, तथा जीवे साधि- ष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासे प्राणोपाधिके चैतन्ये वृत्तिमयीं वृत्तय स्तत्तद्विपयविषयकवासनास्तन्मयीं तत्प्रचुरां तथा जडे काप्ठलो- ष्टादौ जडमयीं जाड्यप्रचुरां शिवस्य चित्सुखरूपस्यात्मनोS द्रुतामाश्चर्यरूपां शक्तिं सर्वकार्यनिर्वाहकसामर्थ्यरूपां ध्यात्वे- त्यध्याहार्य, चिन्तयित्वाऽहं तां शक्तिं परात्कारणादव्याकृता- ख्यात्परतरे परमधिष्ठानचैतन्यं ततोपि पर आद्ये यस्य मिथ्या- त्वेनाधारस्यापि तथात्वात्तद्रहिते शुद्धे पदे स्वाभिन्ने ब्रह्मणि स्वानन्दलीलामयीं स्वात्मभूतो य आनन्दः सुखं सैव लीला- डनायासचेष्टा तन्मयीं तत्मधानां ध्यायाभि चिन्तयामि अहं ब्रह्मास्मीति लक्षितलक्ष्यरूपां चिन्तयामीसाशयः ॥१५॥ इदानीं त्याज्यसर्वविषयजन्यानन्दरूपशक्तिस्मरणपूर्वकं परमानन्दरूपलेन तां स्मरति। आनन्दानपि संविहाय विषयानन्दानमन्दादरा- दादानार्थिभिरर्थितानपि जडैरानन्दलेशानमून्। आनन्दोपनिषत्प्रमाणपठितामानन्दसीमाशिखा- मानन्दामृतवाहिनीं भगवतीमानन्दरूपां भजे॥१६॥ इति श्रीनरहरिवि० बोध० योगदीक्षाचिन्ताम० शैवः शिवश- क्तिपराक्रमः॥४॥ आनन्दानपीति। अहंशक्तेस्तालिकरूपचिन्तकः सा-

योगदीक्षाचिन्तामणौ शैष: शिवशकक्तिपराफ्रमः । १५९

gनोऽन््वत्त्चि स विषयानन्दान्विय- रोगजन्यसुखानि अमन्दादरादतीवादरेखदानार्थिभिग- नं विषयभोगजन्यसुखानुभवस्तमर्थितुं याचितुं शीलं येषां तथोक्तास्तैर्जडैर्मूढैरज्ैरित्यर्थः, अर्थितानीप्सितानपि आ- न्दान्विपयजन्यसुखलवान् यद्यपि ते मूर्खानुभवेनानन्दाः तीयन्ते तथापि ते नानन्दा इत्यर्थः, कुत इत्यत आहान- दलेशानिति, आनन्दलेशानानन्दस्य ते लेशा अंशाः प्र- तविम्बानीत्यर्थः, तानमून्पसिद्धानपि संविहाय त्यक्त्का- डनन्दोप निषत्पमाणपठितामानन्दस्य प्रतिपादिकोपनिपदान- दोपनिषत् 'सैषानन्दस्य मीमांसा भवति, युवा स्यात्साधु- वाध्यायक:, आशिष्टो दृढिष्ठो बलिष्ठः, तस्येयं पृथिवी सर्वा वेत्तस्य पूर्णा स्यादि'त्यादिना मानुपानन्दज्ञानाय मानुषान- दलक्षणानि प्रतिपाद्य 'स एको मानुष आनन्द' इति मानुपा- न्दं लक्षयित्वा 'ते ये शतं मानुषा आनन्दाः स एको मनुष्य- (नधर्वाणामानन्द' इत्यादिका 'स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये एकः' इत्यन्ता सैव प्रमाणं तस्मिन्पठितां मानुषानन्दादुत्त- त्तिरं शतशतगुणत्वेन प्रतिपादितामानन्दसीमाशिखामान- दानां मानुपानन्दादिव्रह्मानन्दान्तानां सीमावधिर्व्रह्मानन्द- तस्य शिखावदूर्ध्व 'स यश्चायं पुरुषे यश्चासावादित्ये स एकः' ति श्रुत्योपास्यादित्यतदुपासकपुरुषस्थितानन्दैकत्वेन प्रति-

मानन्दामृतवाहिनीमा् निरतिय सुखं सवमृतं जग- जीवकत्वादमृतमिव जलमित्यर्थः, तस्य वाहिनी प्रवहनशीला ॥ यथा नदी निरन्तरं जलप्रवाहेनोपलकक्षिता तथाखण्डानन्द-

१६० बोधसारे।

ज्ञेयं, वस्तुतस्तु परमानन्दाभिन्नत्वादानन्दरूपामानन्द एव रूपं य स्यास्तां भगवतीं पढ्ठुगैश्वर्यसंपन्नां शक्तिं भजे चिनतयामि ॥१६॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपौ योगदीक्षाचिन्तामण्यर्थप्रकाशे शिवशक्तिपराक्रमा- र्थप्रकाशश्चतुर्थः ॥४॥

अथ लययोगः। एवं शिवशक्तिपराक्रमं निरुप्येदानीं लयभेदप्रकारनिरू पणाय लययोगाख्यं षद्त्रिंशच्छोकं प्रकरणमारभते, तत्रादौ ल- यपयोजनमाह। चञ्चलं हि न जानाति मनो निश्चलतासुखम् । तद्विचिन्तयितुं तस्मै मुनिभिर्दर्शितो लयः ॥ १॥ चश्चलमिति। हि प्रसिद्धं गीतादौ तथाच गीता 'चञ्चलं हि मनः कृष्ण पमाथि बलवद्दृढं। तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करमि'ति चश्चलमास्थिरं मनोन्तःकरणं कर्त निश्चलतासुखं निश्चलतया स्थैर्येण यत्सुखं जायते यत्तन्न जानाति न वेत्ति अतो मुनिभिर्विवेकिभिस्ततसुखं विचिन्तयितुमनुभवितुं तस्मै मनःस्थैर्पाय लयो लीयते मनोनेनेति लयो मनश्चाञ्चल्यनि- वर्त्तको योगभेदो दर्शितः प्रतिपादित इत्यर्थः ॥ १॥ इदानीमेतत्संप्रदायज्ञापनपूर्वकमेतस्यानन्ततया संक्षेपनि- रूपणं प्रतिजानीते। आख्याताः शम्भुना गौर्यै ह्यसंख्याता लयक्रमाः । केन ज्ञेया: केन वर्ण्याः किश्चित्तु कथयान्यहम् ॥२॥

योगदीक्षाचिन्तामणौ शैवो लययोगः । १६१

आख्याता इति। शम्भुना शिवेनासङ्ख्याता न स- याता न गणिता इत्यर्थः, लयक्रमा लयस्य लययोगस्य क्रमा मेदा गौरये पार्वत्या आख्याता उपदिष्टाः सन्तीति शेपः, ते कनेदानीन्तनेन पुरुषेण स्वल्पायुरबुद्धिवलवीर्यवता ज्ञेया ज्ञातुं शक्या न केनापीत्यर्थः, किश्च केन पुरुपेण वर्ण्या वर्णितुं शक्या न केनापीत्यर्थः, नतु तर्हि तज्ज्ञानं कथ स्यात्तत्राह किश्चिदिति, अहं तु अहमपि किश्चित्स्वल्पं यथा तथा कथ- पामि वर्णयामि॥ २॥ एवं लयनिरूपणं प्रतिज्ञायेदानीं लयस्थाननिदर्शनपूर्वकं लयानन्तरं कार्यमुपदिशति। निद्रादौ जागरस्यान्ते निद्रान्ते जागरोदये। लयो भवति चित्तस्य कार्य तत्रात्मचिन्तनम्॥३॥ निद्रादाविति। निद्रायाः पूर्वक्षणे जागरस्यान्ते जाग्रतो- उन्तक्षणे तथा निद्रान्ते निद्रायाः सुपुप्तेरंतक्षणे जागरोदये जाग- रो जागृतिस्तस्योदय उदयोपलक्षितकाले निद्राजागरयोरुभय- सधावित्यर्थः, चित्तस्यान्तःकरणस्य लयो नाशो भवति जायत एतत्सर्वानुभवसिद्धं, तत्र तस्मिन्काल आत्मचिन्तनं निर्मन- कस्थित्युपलक्षितस्यात्मनश्चिन्तनं ध्यानं तत्पत्ययावृत्तिरूपं का- र् कुर्यादित्यर्थ: ॥ ३ ॥ अन्यदपि लयस्थानं दर्शयति यदेति। यदा शिथिलतां याति भारं त्यक्त्वेव भारिकः । आत्मादरेण कर्त्तव्यं तदैव शिवपूजनम् ॥ ४ ॥ यदेति। आत्मान्तःकरणोपाधिको जीवो भारं सत्केव २१

१६२ बोधसारे।

काष्ठादिभारं त्यक्ता विसृज्य शिरस्तो दूरीकृत्येत्यर्थः, भारिक इव भारवाहीव व्यवहाररूपं भारं त्यक्त्का यदा यस्मिन्काले शिथिलतां मनसि व्यवहारविषयकशैथिल्यमौदासीन्यमित्यर्थः, याति प्राम्नोति तदैव तस्मिन्नेव काल आदरेश प्रेम्णा शिवपू- जनं शिवस्य प्रत्यगानन्दरूपस्यात्मनः पूजनं ध्यानं कर्त्तव्यं कार्यम् ॥४ ॥ उक्तलयस्थानाभ्यामन्येष्वपि लयस्थानेषु आत्मध्यानादरो विधेय इत्याह। यदा यदा शिथिलतां याति चित्तं तदा तदा। चिन्तनीयो महेशानस्तदेव शिवपूजनम् ॥ ५॥ यदा यदेति। चित्तमन्तःकरणं यदा यदा यस्मिन्यस्मि- न्काले शिथिलतामुदासीनवत्तां याति पाम्नोति तदा तदा त- स्मिस्तस्मिन्काले महेशानः परमेश्वरश्चिन्तनीयो ध्येयस्तदेव ध्यानमेव शिवपूजनं शिवस्यात्मनः पूजनं ध्यानरूपा पूजा भवतीति शेषः ॥ ५॥ इदानीं सर्वेष्वपि कालेपु लयोपायकथनपूर्वकं ध्यानं विधत्ते। सर्वेष्टानिष्टभावानामिष्टत्वेनैवभावनात्। नीरागद्वेषता चित्ते या सैव शिवपूजनम् ॥ ६ ॥ सर्वेति। सर्वेष्टानिष्टभावानां सर्वे च त इष्टाश्रानिष्टाश्र ये भावाः पदार्थास्तेषामिष्टत्वेनैव प्रीतिविषयत्वेनापि भावना- चचिन्तनाच्चित्ते मनसि नीरागद्वेपता रागद्वेषरहितत्वं योदेति सैव शिवपूजनं शिवस्य सुखरूपस्यात्मनः पूजनं पूजा ज्ञेया॥ ६॥ तामेव भावनामुदाहृत्य दर्शयति पीडैवेत्यादिभिः।

योगदीक्षाचिन्तामणौ शैवो लययोगः । १६३

पीडैव परमा पजा यथा चरणपीडनम्। दुःखमेत परा पूजा रूक्षमुद्दर्त्तनं यथा॥७॥ पीडेति। पीडैव दुःखमेवैवोप्यर्थः, हि प्रसिद्धं सर्वज- नेषु परमा श्रेष्ठा पूजा पूजनं भवति, ननु दुःखस्य परमप्रसाद- कारणपूजात्वं कथमित्याशङ्ा दृष्टान्तेन तत्तत्र सम्भावयति यथेति, यथा यद्वच्चरणपीडनं चरणयोरङ्ग्यो पीडनं मर्दनं तद्दुःखरूपमपि सुखहेतुलाद्यथा सुखं भवति तथा दुःखमपि स्वनाशेन सुखपर्यवसायित्वात्पुण्यवासनाजनकत्वाच्च पुण्य- क्रियया च सुखफलत्वेन सुखरूपत्वाच्च पूजैवेति भाव:, एवं सु- खकारणतो दुःखस्य सुखरूपत्वं प्रदर्श्य स्वरूपतोपि तदाह दुःखमेवेति, दुःखमेव स्वतो दुःखं पीडापि परा श्रेष्ठा पूजा पू- जनमात्मनो भवति, ननु दुःखस्य चित्तमालिन्यकारणत्वमसिद्धेः कथं चित्तप्रसादहेतुपूजात्वं तत्राह रूक्षमिति, यथा यद्दूक्षं शुष्कमामलक चणकादिचूर्णादिना कृतमुद्वर्त्तनं मलनिवर्त्तकं शरी- राभ्यञ्ञनं तद्यथा दुःखरूपमपि मलापकर्षणेन शरीरका- न्त्यभिव्यञ्जकत्वात्सुखं भवति तथा दुःखमपि स्वभोगेन पापरूप- मलनिवर्त्तकत्वादन्तःकरणप्रसादहेतुत्वेन पूजैव सेति भावः।।७।। ननु दुःखाविर्भावे खेदो जायते मनसीलारड्कााह। खेद एव परा पूजा खेदे चिंति मनोलयः । भयं हि परमा पूजा 'भीषाऽस्मादि'ति च श्रुतेः॥८॥ खेद इति। खेदश्चित्तवैक्लव्यं स एव सोपीत्यर्थः, परा श्रेष्ठा पूजाऽरचा जायते, ननु खेदस्य कर्थ पूजात्वं तत्राह खेद इति, खेदे वैक्व्ये सति चिति चैतन्ये मनोलयो मनसोन्तःकरणस्य लयो नाशो भवति चितः सर्वाधिष्ठानत्वेन खेदे च मनोलय-

१६४ चोधसारे।

स्याधिष्ठानमात्रपरिशेपात्पूजात्वमिति भावः, ननु खेदान्यं भ- वतीत्याशद्काह भयमिति, हि प्रसिद्धं चैतद्विद्रत्सु भयं भरीतिः पुण्यकर्मणि प्रवर्त्तकत्वान्भयहेतुत्वेन प्रसिद्धात्मातुमन्धायकत्वाच परमा पूजा श्रेष्ठा पूजा भवति, ननु भयस्य पुण्यकर्मणि प्रव- त्तकत्वमात्मानुसन्धायकत्वं च कुतो ज्ञातं तत्राह भीपेति, हि उपनिपत्सु प्रसिद्धाया भीपास्मादिति च 'भीपास्मादि'त्यादि- कायाः श्रुतेर्वेदव।क्यतो ज्ञातमित्यर्थः ॥८॥ दानस्यापि पूजात्वमाह। दानं तु परमा पूजा दीयते परमात्मने। अदानं परमा पूजा यदि चित्तं प्रसीदति॥९॥

दानमिति। दानं तु स्वस्वीयत्वनिव्ृत्तिपूर्वकं पदार्थे पर- स्वीयत्वप्रतिपादनमित्युक्तलक्षणं दानमपि अन्तःकरणशोधक- त्वात्प्रसादहेतुत्वाच्च परमा पूजा भवति, ननु दानस्य कथं पू- जात्वं तत्राह दीयत इति, यदीयते दानं क्रियते तत्परमात्मने कार्यकारणातीतायात्मने 'नान्योतोस्ति द्रष्टे'त्यादिश्रतेः खम्मिन्- कर्त्तृत्वनिषेधेन प्रसादहेतुत्वात्प्रतिग्रहीतुरपि पृथगसत्वेन दा- नस्य परमात्मार्थत्वाच्च दानस्य पूजात्वं सिद्धमेवेति भाव:, ननु तर्हि अदानं निपिद्धं स्यात्तत्र मे मनसः स्वाभाविकी प्रवृत्तिस्तत्र किं कर्त्तव्यमित्याशङ्काहादानमिति, अदानं दानविरोधि- प्रतिग्रहः करग्रहो वा लोभेन दानाभावो वा परमा पूजा भ- वति, ननु अदानस्य कथ पूजात्वं तत्राह यदीति, चित्तमन्तःक- रणमदाने यदि यर्हि प्रसीदति प्रसन्नं भवति तर्हि पूजा स्या- दित्यर्थः, पूजादिसर्वकर्मणश्चित्तपसादार्थत्वादतोऽदानं चित्तप- सादे सति पूजैवेति भावः ॥ ९ ॥।

योगदीक्षाचिन्तामणी शैवो लययोगः । १६५

इदानीं रोगेप्वपि पूजात्वं सम्भावयति। रोगा एव परा पूजा रोगैः पापक्षयो यतः । आरोग्यं परमा पूजा नैरोग्यं मुक्तिसाधनम् ॥१०॥ रोगा इति। रोगा एव व्याधयोपि परा पूजा भवति, ननु होगेषु कुतः पूजात्वं तत्राह रोगैरिति, यतो यस्मात्कारणा- दोगैरव्याधिभि: पापक्षयः पापानां किल्विपाणां क्षयो नाशो भवात पूजायाः पापक्षयकारकत्वप्रसिद्धे रोगाणामापे तथा- वात्पूजात्वं सम्भाव्यमति भावः, आरोग्ये तु प्रनिद्धं पूजात्वं दर्शयत आरोग्यमिति, निर्गता रोगा यस्मात्स नीरोगस्तस्य भावो नैरोग्यं रोगराहित्यं मुक्तिसाधनं मुक्तेर्मोक्षस्य साधनं स- व्साधनेषु श्रवणमननादिपूपयोगित्वेनोपचा रा त्सा ध नमित्यर्थ :, अतः पूजाया: मुक्तिफलत्वादारोग्यं रोगराहित्यं परमा पूजा भवति ॥ १० ॥ कर्मण्यपि तद्दर्शयति। करिया तु परमा पूजा शिवार्थ क्रियते डखिलम् । अक्रियैव परा पूजा निश्चला ध्यानरूपिणी ॥११॥ क्रियेति। क्रिया तु क्रियते सा क्रियापि परमा पूजा भवति कुत इत्यत आहाखिलं सर्व यत्क्रियते तच्छिवार्थ शिव आत्मा तदर्थमेव, अत्र वृहदारण्यकीयाश्रुतिरपि 'आत्मनस्तु कामाय सर्वे प्रियं भवती'त्यादिः, वृद्धा अप्याहुः, आत्मा चवं गिरिजा मतिः सहचरा: प्राणाः शरीरं गृहं पूजा ते विषयोपभोगरचना निद्रा समाधिस्थितिः। सश्चारः पदयोः प्रदक्षिणविधि: स्तोत्राणि सर्वा गिरो यद्यत्कर्म करोमि तत्तदखिलं शम्भो तवाराधनमि'ति॥

१६६ बोधसारे।

अतः सर्वक्रियाया आत्मार्थत्वात्पूजात्वमिति भाव:, ननु क्रियाय।: पूजात्वमस्तु मम तुसा नैव रोचते तत्राहाक्रियेति, अक्रियैव क्रियात्यागोपि परा पूजा भवति, ननु अक्रियायां प- त्यवायसत्त्वात्कथं पूजात्वं सम्भाव्यं तत्राह निश्चलेति, निश्चला चाश्चल्यहीना हेतुगर्भ विशेषणं निश्चलत्वादेव ध्यानरूपिणी ध्यानं चिन्तनमेव रूपं यस्या: सा तथोक्ता त्रिपुटीराहित्यमेवात्मनो- ध्यानमित्यक्रियायाः ध्यानत्वमिति भात्रः॥११॥ सत्सङ्गेपि तद्दर्शयति। सत्सङ्ग: परमा पूजा सत्सङ्गो मोक्षसाधनम् । असत्सङ्ग: परा पूजा यत्र मोहः परीक्ष्यते ॥१२॥ सत्सङ्ग इति। सत्सङ्ग: सतां जीवन्मुक्तानां सङ्गः परमा पूजा भवति सत्सङ्गस्य कथ पूजात्वं तत्राह सत्सङ्ग इति, सत्सङ्ग: सतां ज्ञानिनां सङ्ग: सत्सङ्गो मुक्तिसाधनं मुक्तर्मोक्षस्य साधनं कारणं भवति मोक्षकारणत्वेन सत्सङ्गस्य विधीयमानत्वाच्छा- स्त्रेषु मोक्षकारणत्वं सत्सङ्गस्य प्रसिद्धमेवेति भाव:, ननु सत्स- ङ्रस्य मुक्तिसाधनत्वादस्तु तदसत्सङ्गे तु तदभावात्तदभावो मम तु तत्रैव रुचिर्भवति किं कर्त्तव्यमित्याशख्ाहासत्सङ्ग इति, असत्सङ्गोऽसतां विषयिणं दुष्टानां च सङ्गः संयोग सोपि परा पूजा भवति असत्सङ्गस्य कथ पूजात्वं तत्राह यत्रेति, यत्रासत्सङ्गे मोहोऽज्ञान परीक्ष्यते ज्ञायते दुःसङ्गनिकपं बिना मोहहेम्नः शेषपरीक्षा न स्यादिति भावः ॥१२॥ इदानीं धैर्येपि तत्सम्भावयति। धैर्य तु परमा पूजा धीरो ह्यमृतश्नुते। अधैर्य परमा पूजा शीघ्रं कार्यविमोक्षतः ॥ १३॥

योगदीक्षाचिन्तामणौ शैवो लययोगः । १६७

धैये त्विति। धैर्य तु धीरत्वमपि परमा पूजा भवति कुत त्यत आह हि, यस्मात्कारणद्धीर: प्राप्तेष्वपि सुखदु ः खेप क्षो - महीन: पुरुपोऽमृतं मोक्षमुते ममोत , नुर् धै वस्य मुक्ति हेतुत्वाभावान्न पूजात्वमित्याशद्ा तत्रापि तत्सम्भा- यति अधैर्यमिति, अधैर्य कस्मिंश्चिदपि कार्ये सत्वरं प्वृत्ति- तदपि परमा पूजा भवति कुत इत्यत आह शीघ्रमिति, शीघ्रं सलरं यथा स्यात्तथा कार्यविमोक्षतः कार्यात्कर्तव्याद्विगोक्षी नि- त्तिस्तस्मात्कार्यमकृत्वा हृदि रुद्धचित्तेन मलिनेन्तःकरणे प्रवणादि सम्यक् न स्यादिसधैर्येण कृते तस्मिस्तावन्मात्रमलन्नि - तेरधैर्येपि पूजात्वमिति भावः ॥ १३ ॥ स्तुतौ प्रसिद्धं तद्दशयति। स्तुतिरेव परा पूजा स्तुतौ देवः प्रसीदति। निन्दैव परमा पूजा सुहृदां गालयो यथा॥ १४ ॥ स्तुतिरिति। स्तुतिरेव स्तुतिः स्तवनमपि परा पूजा भवति कुतस्तदाह स्तुताविति, स्तुतौ कृतायां ससां देव आत्मा प- सीदति पसन्नो भवतीति प्रसिद्धमावालगोपमिति भाव:, ननु हि सा निदायां न स्यादित्याशख्काह निन्देति, निन्दैव गर्हापि परमा पूजा भवति, नतु निन्दाया असन्तोषकारणत्वं स्पष्टमतः कथ सन्तोपकारणभूतपूजात्वं तस्यामित्याशङ् दृष्टान्तेन त- तस्यां सम्भवयति सुहृदामिति, यथा यद्वत्सुहृदां सम्बन्धिनां यालादीनां गालयो निन्दारूपा अपि सन्तोपकारणानि भव- तीत्यर्थः, तद्रन्निन्दापि भावनया सुखहेतुरपि भवती- ति भावः ॥ १४ ॥ इदानीं तृप्णायामपि पूजात्वं सम्भावयति।

१६८ बोधसारे।

तृष्णैत परगा पूजा देवार्थ वह काङ्कते। सन्तोष: परमा पूजा देवः सन्तोषलक्षणः ॥ १५॥ तृष्णैवेति। तृष्णैव तृष्णापि परमा पूजा भवति कुत इ- त्यत आह देवार्थमिति, यदित्यध्याहार्य, यद्धह्ु अधिकं द्रव्यादि काङ्कत इच्छति तद्देवार्थ देत आत्मा तदर्थ तत्प्रयोजनायेसर्थः, 'नान्योतोस्तो'त्यादिश्रुत्यात्मनो व्यतिरिक्तभोक्तृत्वस्य प्रतिपेध- नात्तदर्थविषयतृष्णाया अपि पूजात्वमिति भावः, सन्तोपे तु त- त्परमिद्धमेवेसाह सन्तोप इति, सन्तोषो निरिच्छत्वं वैतृष्ण्यमि- त्यर्थः, परमा पूजा भवांति कुत इत्यत आह देव इति, देव- श्चैतन्यस्वरूपः आत्मा सन्तोपलक्षणः सन्तोषो वैतृप्ण्यमेव लक्षणं चिह्न यस्य स तथाभूतोऽतः सन्तोपस्यापि पूजात्व- मिति भावः॥१५।। गमनेपि तदर्शयति। यात्रा हि परमा पूजा देवस्यैतत्प्रदक्षिणम्। आसनं परमा पूजा स्वासनं योग उत्तमः ॥१६॥ यात्रेति। यात्रा हि गमनमपि परमा पूजा भवति केन रूपे- गोत्यत आह देवस्येोत, एतद्रमनं देवस्यात्मनः प्रदक्षिणं प्रदक्षि- णारूपं भवति, ननु यस्य गमनेप्यरुचिस्तस्य तदभावात्सा न स्यादित्याशक्क तत्रापि तत्सम्भाव्यात आसनमिति, आसन- मास्यते स्थीयतेऽस्मिन्नित्यासनं स्थिरत्वं तदपपि परमा पूजा भवति कुत इत्यत आह स्वासनमिति, स्व्रासनं सुष्ठु आसनं स्थैर्यमुत्तम: श्रेष्ठो योगो धारणाविशेष एव ज्ञेय:, अतः पूजैव तदिति भाव:॥१६ ।। भोजनेपि तत्सम्भावयति।

योगदीक्षाचिन्तामणौ शैवो लययोगः । १६९

भोजनं परमा पूजा देवनैवेद्यरूपतः । अभोजनं परा पूजा ह्युपवासप्रियो हरिः ॥१७॥ भोजनमिति। भोजनं भुज्यते तद्भोजनमाहारस्तदपपि परमा पूजा भवति, कुतो भोजनस्य पूजात्वं तत्राह देवेति, देवनैवेद्य- रूपतो देवश्चिदात्मनोऽभिन्नो भोक्ता तस्य नैवेद्यो निवेदनं स- मर्पणमित्यर्थः, स एव रूपं यस्य तस्माद्, इदानीमभोजनेपि तत्सम्भावयति अभोजनमिति, अभोजनमनाहार परा पूजा भतति, अभोजने कुतः पूजात्वं तत्राह हीति, हि यस्मात का- रणाद्धरिः सर्वदुःखहरणशीलः प्रत्यगभिन्नः परमात्मोपवास- पिय उपवास एव तस्य पूजेति भावः ॥१७॥ स्थितावपि पूजात्वं सम्भावयति । स्थितत्त्वं परमा पूजा तदुपस्थानमात्मनः । पतनं परमा पूजा नमस्कारस्वरूपिणी ॥ १८॥

स्थितत्वमिति । स्थितत्वं स्थितं स्थानं तस्य भावस्तत्वं तदेव परमा पूजा भवति, ननु स्थितौ कथं पूजात्वं तत्राह त- दिति, तत्स्थानमात्मनः प्रत्यगात्मनः प्रकाश्यरूपेण समीप- त्वादुपस्थानरूपं भवति, इदानीं पतनेपि तत्सम्भावयति प- तनमिति, पतन भूमौ स्वस्य निपातः परमा पूजा भवति, पतने कथं पूजात्वं तत्राह नमस्कारेति, नमस्कारस्वरूपिणी नमस्कारो नमनक्रियैव स्वरूपं यस्या: सा तथोक्ता पूजायां भूमौ निपात एव नमस्कार इति सार्वजनीनप्रसिद्धिरिति भावः ॥ १८॥ भाषणेपि तत्सम्भावयति। भाषणं परमा पूजा सर्व स्तुतिमयं हरे: । २२

१७० योधसारे।

मौनं तु परमा पूजा मौनं व्याख्यानमस्य तत ॥१ ९।। भाषणमिति। भाषाणं लौकिकं वैदिक च सर्ववचनमपि परमा पूजा भवति, ननु भाषणे स्तुतिनिन्दयोः सत्वात्सर्वभा- पणे कथं पूजात्वं तत्राह सर्वमिति, हरे: सर्वद्वैतहरणशीलस्य त- स्मिन्सर्वस्य समत्वात्सर्व भाषगं स्तुतिमयं स्तुतिप्रधानं भ- वति, यद्वा तस्यैवेश्वरत्वादीश्वरे च धर्माधर्मज्ञानाज्ञानवैराग्यावै-

स्तोत्रमेव सर्वभापणमित्यर्थः, यद्वा साकारे विष्णौ सर्व-

भाषणस्य स्तुतित्वमित्यर्थः, यद्वाऽहमावच्छिन्ने चिदात्मनि सर्वभाषणस्य स्वेष्टसंपादकत्वेन स्तुतिमय्त्वमितर्थः, मौनेपि त- त्सम्भावयति मौनमिति, मौनं तु मौनं लोकप्रसिद्ध वाग्रोधन- रूपमपि पूजा भवति, मौने कथं पूजात्वं तत्राह मोनमिति, य- न्मौनमसम्भापण तदात्मदेवस्यास्य व्याख्यानं प्रतिपादनं भ- वति 'यतो वाचो निवर्त्तन्ते अप्राष्य मनसा सह, यद्वाचानभ्यु- दितम्, अथात आदेशो नेति नेती'त्यादिश्रुतिभ्यो वाग्विपय- त्वनिषेधात् 'त्रैगुण्यचिषया वेदा' इति गीतायामपि वेदानां त्रि गुगाविषयत्वप्रतिपादनाच्च मौनस्यात्मशिवरूपप्रतिपादनेन स्तु- तिरूपत्वात्पूजात्वं सम्भाव्यमिति भावः ।१९ ।। इदानीं मनोबुद्धीन्द्रियचेष्टासु तद्दर्शयति। चेष्टैव परमा पूजा चेष्टते तत्प्रकाशतः । अचेष्टा हि परा पूजा जोषमास्व्रेति वेदबाक् ॥२०॥ चेष्टैवेति। चेष्टैव मनोबुद्धीन्द्रियाणं व्यापारोपि परमा पूजा भवांत हि यस्मात्कारणात्तत्मकाशतस्तस्य शिवस्य प्रकाशतः

योगदीक्षाचिन्तामणौ रैवो लययोगः । १७१

मकाशाच्चेष्टते व्यापृणोति सर्वचेष्टाप्रकाशनलक्षणेन लक्षणेन- लक्षकत्व/चेष्टायामपि पूजात्वं सम्भाव्यमिति भावः, चेष्ट- डभावेपि तत्सम्भावयति अचेष्टेति, अचेष्टा तूष्णीं स्थिति: सापि परमा पूजा भवति, नन्वचेष्टायां कथं पूजात्वं सम्भाव्यं तत्राह जो- षमिति, जोपं तूष्णीं यथा तथाSSस्व भवेति एवं वेदवाग्वेदवच- नमस्ति देवस्याज्ञ।रूपत्वाद्वेदस्येति तदाज्ञाङ्गीकारवत्त्वादेवाचेष्टायां पूजात्वमिति भाव: ॥२०॥ जन्मैत्र परमा पजा सोवतारो हरेःसतः। जीवनं परमा पूजा जीवन्कार्याणि साधयेत् ॥२१।।

जन्मैवेति। जन्मैव जननमपि परमा पूजा भवति, जन्मनः कथ पूजात्वं तत्राह स इति, सतः सदूपस्य हरे: सर्वद्वतहरणशी- लस्यावतारो विभूतिर्जेयो जन्माभावे निराकारस्य पूजा न सम्भवति अतः पूजायामुपयोगाज्जन्मनः पूजात्वमिति भाव:, जीवनेपि तद्शयति जीवनमिति, जीवनमायुः परमा पूजा भवति, कथमित्यत आह जीवन्निति, जीवन्सन्पुरुषः कार्याणि कर्त्तव्यानि श्रवणकीतनादीनि साधयेत्सम्पादयेत्सर्वकार्यसा- धनोपयोगित्वाज्ीवनस्यापि पूजात्वमिति भावः ॥ २१।। दीर्घायुष्यपि तद्दर्शयति। दीर्घायुः परमा पूजा योगिनो दीर्घजीविनः । स्वल्पायुः परमा पूजा सद्यो ह्यस्माद्विमुच्यते॥२२॥ दीर्घायुरिति। दीर्घ चिरकालं वर्त्तमानमायुरायुष्यं प- रमा पूजा भवति, ननु दीर्घायुषि कथ पूजात्वं तत्राह योगिन इति, योगिनो योगाभ्यासिनो दीर्धजीविनश्चिरजीवनवन्तो

१७२ बोधसारे।

भवन्ति योगदार्ढ्यसाधनोपयोगाद्योगिनस्तद्योगेन साधयन्ति तत्स्वतः सिद्धं दीर्घायुः परमा पूजैव श्रवणाद्युपयोगेनेति भाव:, तर्हि स्वल्पायुपि तदसम्भवोस्त्विति तत्राह स्वल्पायुरिति, स्वल्पायुः स्त्रल्पं चाचिरमायुश्च जीवनं तत्परमा पूजा भवति हि यस्मात्कारणादस्मात्संसारदुःखात्सद्यः शीघ्रं विसुच्यते मुक्तो भवति शीघ्रं संसारदुःखमे।चकत्वात्स्वल्पायुपि पूजा- त्वमिति भाव: ॥ २२।। मरणेपि तत्संभावयति। मरणं परमा पूजा निर्माल्यत्यागरूपिणी ! शोको हि परमा पजा शोको वैराग्यसाधनम्॥२३॥ मरणमिति। मरणं देहत्यागस्तदपि परमा पूजा भवति, ननु मरणे कथं पूजात्वं सम्भाव्यं तत्राह निर्माल्येति, निर्मा- ल्यत्याग रूपिणी निर्माल्यस्यानद्यतनपूजाद्रव्यवन्निर्माल्यरूपो देहस्तस्य त्यागो विसर्जनं तदेव रूपं यस्या: पूजायाः सा त- थोक्ता पूजायां निर्माल्यत्यागस्यावश्यकत्वाद्देहत्यागस्यापि त- थात्वात्पूजात्वमिति भाव:, नतु मरणेपि शोको जायत इत्या- शड्ाह शोक इति, शोको वैराग्यसाधनं वैराग्यस्य विषय- वैतृष्ण्यस्य साधनं कारणं भवति अतः शोकस्तु शोकोपि प- रमा पूजाभवति वैराग्ये कारणत्वाच्छोकस्य पूजात्वं सम्भा- व्यमिति भावः ।।२३।। हर्षेपि तत्सम्भावयति। हष एव परा पूजा हृष्टरूप: सदा हरिः । पुष्टिस्तु परमा पूजा स्वस्थचित्तो हि पुष्टिमान्॥२४॥ हर्ष इति। हर्ष आनन्दोपि परमा पूजा भवति, कुत इत्यत

योगदीक्षाचिन्तामणी शैत्रो लययोगः । १७३

ृष्टरूप इति, हि यस्मात्कारणाद्धरिः सर्वदुःखसंहारको देवो ष्टरूपो हृष्ट सुखमेतर रूपं यस्य स तथोक्तः सदा नित्यमस्ति देव- वरूपत्व्रादेव हर्पस्य पूजात्वमिसाशयः, पुष्टावपि तत्सम्भावयति ुष्टिस्त्विति, पुष्टिस्तु पुष्टिरपि परमा पूजा भवति हि यस्मात्का- णात्पुष्टिमान्पुष्टः पुरुषः स्वस्थचित्तः स्वस्थं स्थिरं चित्तं चेतो यस्य स तथाभूतो भवति ॥ २४ ॥ इदानीं कृशत्वेपि पूजात्वं सम्भावयति । कृशत्वं परमा पूजा कृशगात्रा हि योगिनः । लाभ एव परा पूजा लाभः सन्तोषकारणम्॥ २ ५॥ कृशत्वमिति। कृशत्वं क्षीशत्वं परमा पूजा भवति हि पस्मात्कारणाद्योगिनो योगाभ्यासवन्तः कृशगात्राः कृशं प्षीणं गात्रमङ्गं येषां ते तथोक्ता भ्वन्ति गात्रकार्श्यस्य यो- साधनत्वात्पूजात्वमिति भाव:, लाभेपि तत्सम्भावर्यात लाभ र्वेति, लाभ एवादायोपि परा पूजा भवति, कुतो लाभे ूजात्वं तत्राह लाभ इति, लाभो द्रव्यादेः प्राप्तिः सन्तोषकारणं सन्तोषस्य तृप्ते: कारणं हेतुभैवति ॥२५॥ हानावपि पूजात्वं दर्शयति। हानिरेव परा पूजा तस्मादेव विमुच्यते। गुण एव परा पूजा साधूनां संमतो गुणी ।।२ ६।। हानिरेवेति। हानिरेव द्रव्यादेर्नाशोपि परा पूजा भवति, नतु हानौ कुतः पूजालं तत्राह तस्मादिति, तस्मादेव यस्य यस्य वनादेर्नाशो जायते तस्मात्तस्मादित्यर्थः, तत्तद्रक्षणादिचिन्तात इत्याशयः, विमुच्यते मुक्तो भवति द्रव्यादिरक्षणादिचिन्तायाः पुरुषस्य विमोचकत्वाद्धानेरपि पूजात्वमिति भाव:, गुणेष्वपि

१७४ बोधसारे।

तत्सम्भावयति गुगा एवेति, गुणा एव विद्यादिगुणा अपि परा पूजा भवति, गुणेपु कुतः पूजात्वं तत्राह साधूनामिति, गुगी गुणनान्साधूनां सज्जनानां सम्मतो मान्यो भवति स- ज्जनकृतसन्म।नविषयत्वाद्गुणेषु पूजात्वमिति भावः । २६।। इदानीं दोपेपि तत्सम्भावयति। दोषा एव परा पजा निरहङ्कारता यतः । मान एव परा पूजा मान्यते परमेश्वरः ॥ २७॥

दोपा एवेति। दोषा एव लाञ्छनान्यपि परा पूजा भ- वति, नतु दोषे कथं पूजात्वं तत्राह निरहङ्कारतेति, यतो येभ्यो दोपेभ्यो निरहङ्गारता निर्गतो निषटत्तोऽहङ्ारो यस्य तस्य भाव- स्तत्ता सा भवति अहङ्गारानुदयकारणत्वेन दोषेष्वपि पूजात्व- संभव इति भाव:, इदानीं मानेपि तद्दर्शयति मानएवेति, मान एव मान आदरोपि परा पूजा भवति, ननु माने कथं पूजारू- पत्वं संभाव्यं तत्राह मान्यत इति, परमेश्वरः परमः कार्यका- रणातीत आत्मा स एवेश्वर नियन्ता सर्वत्र नियन्तृत्वेन स्थित आत्मा शिव एव मानार्हत्वान्मान्यत आद्रियतेऽतः पूजात्वं मा- नेपि संभवतीति भावः ॥२७॥ ननु तर्ह्यपमाने तन्नस्यादित्याशङ्क तत्रापि तत्संभावयति। अपमानः परा पूजा योगी सिन्देदमानतः । धनं हि परमा पूजा धनं धर्मस्य साधनम् ॥२८॥ अपमान इति। अपमानोऽनादरः परा पूजा भवति, कुत इत्यत आह योगीति, योगी योगाभ्यास्यमानतोऽनाद- रात्सिद्धेद्योगसिद्धिं प्राप्नुयादतोनादरेपि योगस्य स-

योगदीक्षाचिन्तामणी शैवो लययोगः । १७५

त्कर्मणो वा फलसाधकतया पूजात्वं संभाव्यमिति भाव:, दृद्धा अप्याहुः। 'मानितः पूजितो योगी दुग्धा गौरिव गच्छती'ति। अपमानपुरस्कारेणार्थसिद्धौ नीतिवाक्यमू।। 'अपमानं पुरस्कृत्य मानं कृत्वा तु पृष्ठतः। स्वकार्य साधयेद्धीमान्कार्यभ्रंशो हि मूर्खते'ति॥ इदानीं धनित्वेपि तत्संभावयति सघनत्वमिति, सधनत्वं धनं द्रव्यं तेन सहितः सधनस्तस्य भावस्त्त्वं तदपि परा पूजा भवति, कुत इत्यत आह धनमिति, धनं द्रव्यं धर्मस्यान्तःकर- णशुद्धिकारणभृतस्य दानादेः साधनं साधकं भवति अतः स- धनत्वे पूजात्वं संभाव्यमिति भावः ॥ २८ ।। इदानीं निर्धनत्वेपि तद्दर्शयति। निर्धनत्वं परा पूजा ब्रह्म प्राप्तमकिञ्चनैः । अप्रमाद: परा पजा ह्यप्रमत्तो हि सिद्धति ॥२९॥ निर्धनत्वमिति । निर्धनत्वं निर्धनो धनहीनस्तस्य भाव- स्तत्वमपि परा पूजा भर्वात, कुत इत्यत आह ब्रह्मेति, अकि- श्वनैनिर्धनैर्निष्किश्चनैरित्यर्थः, ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छे- दशून्यं भूमानन्दरूपं प्राप्तमनुभूतम्, अिश्चनत्वस्य भूमानन्द- प्रापकत्वात्पूजात्वमनुमन्धेयमति भाव:, दक्षतायामपि तत्संभा- वयति अप्रमाद इति, अप्रमादोSविस्मरणं परा पूजा भवति हि यस्मात्कारणादपमत्तः सावधानः सिद्ध्यति कार्यफल- भागी भवत अत एवाप्रमादेपि कार्यसाधकत्वात्पूजात्वं सम्भा- व्यमिति भावः ॥२९॥ प्रमादेपि तद्दर्शयति।

१७६ घोधसारे।

प्रमाद: परमा पूजा कर्त्तव्यं विस्मरेद्यतः । सुपुप्तिः परमा पूजा समाधिर्योगिनां हि सः ॥३०॥ प्रमाद इति। प्रमादः कर्त्तव्यविस्मृतिः परमा पूजा भवति, कुत इत्यत आह कर्त्तव्यमिति, यतः प्रमादात्कर्त्तव्यं कार्य वि- समाधाप्सूनामिष्टत्वा- त्तत्साधनत्वेन प्रमादोपि पूजैवेति भावः, इदानीं सुपुप्तावपि पूजात्वं सम्भावयति स्तुपुप्तिरिति, सुपुप्तिर्निद्रा परमा पूजा भवाति, ननु निरर्थिकायां सुपुपौ कुतः पूजात्वं तत्राह समाधिरिति; हि यस्मात्कारणात्स सुप्तिरूपो योगिनां ज्ञानिनां समाधि: समं ब्रह्माधीयतेऽनुभूयतेस्मिन्निति समाधिर्निर्विकल्पसमाधिरित्यर्थः, ज्ञानिदृष्ट्या निद्रासमाध्योरैक्यात्सुप्ेरपि समाधित्वात्पूजात्व- मिति भावः ॥ ३०॥ कर्मयोगेपि तत्साधयति। कमयोगः परा पूजा कर्म ब्रह्मार्पणं हरौ। भक्तियोगः परा पूजा यो मद्जक्तः स मे प्रियः॥३१॥ कर्मयोग इति। कर्मयोग: कर्माचरणं परा पूजा भवति, कर्मयोगे कुतः पूजात्वं तत्राह कर्मेति, हरौ सर्वद्वैतहरणशीलेऽख- ण्डरसात्मक आत्मनि वास्तवकर्माभावाद् 'नान्योतोस्ति श्रोते'- त्यादिश्रुतेः कर्तुः पृथगसत्वादपि सर्वे कर्म ब्रह्मार्पणं ब्रह्मणि अर्पणं ब्रह्मार्पणं ब्रह्मरूपेणैव दृश्यं भवतीत्यर्थः, भक्तौ तत्सम्भा- वयति भक्तियोग इति, भक्तियोगो भजनं भक्तिस्तस्या योग- र्संयोगस्तदङ्गीकरणमिसर्थः, परा पूजा भवति, कुत इत्यत आह य इति, यः पुरुषो मद्क्तो मम भक्तः सेवको भवति स पुरुषो मे मम परिय इष्टो भरवतीति भगवदुक्तत्वादित्यर्थः, भगव-

योगदीक्षाचिन्तामणी रैधो लययोगः। १७७

त्पीतिसाधनत्वाद्धक्तियोगस्य पूजात्वमिति भावः ॥ ३१ ॥। ज्ञानयोगेपि पूजात्वं सम्भावयति। ज्ञानयोग: परा पूजा ज्ञानात्कैवल्यमश्नुते। तुरीयं परमा पूजा साक्षात्कारस्वरूपिणी ॥ ३२ ॥ ज्ञानयोग इति। ज्ञानयोगो युज्यतेनेनेति योगो जीवव्रह्मैक्यं ज्ञानमेव योगो ज्ञानयोग: परा पूजा भवति, कुत इसत आह ज्ञा- नादिति, ज्ञानात्तत्वमसीत्यादिवाक्यजन्यादहं ब्रह्मास्मीति

'ज्ञानादेव तु कैवल्यं प्राप्यते येन मुच्यते' इति श्रुतेः, ज्ञाला देवं सर्वपाशापहानिः क्षीणैः क्लेशैर्जन्ममृत्युप्रहाणिरि'ति च श्रुतेः, 'तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाये'ति घ श्रुतेरपि ज्ञानस्यैव साक्षान्मुक्तिसाधनलात्पृजात्वं प्रसिद्धमेवेति भावः, तुरीयेपि तत्सम्भावयति तुरीयमिति, तुरीयं तुर्यावस्था- रूपं साक्षिचतन्यं परमा पूजा भवति, कुत इत्यत आह सा- क्षादिति, साक्षात्कारस्वरूपिण्णी साक्षात्कारः प्रत्यक्षानुभवः स एव स्वरूपमसाधारणं रूपं यस्यास्तुर्यावस्थारूपपूजायाः सा तथोक्ता स्वरूपत्वादेव तुर्यस्य पूजात्वमिति भावः ॥ ३२।। श्रवणे तत्सम्भावयति। श्रवण परमा पूजा श्रूयते परमेश्वरः । मननं परमा पूजा मननं ध्यानसाधनम् ॥ ३३ ॥ श्रवणमिति। श्रवरं तु श्रवणमपि परा पूजा भवति, कुतः श्रवणे पूजात्वमित्यत आह श्रूयते इति, परमेश्वरः कार्यकार- णातीत ईश्वर ईशनादिशक्तिमानात्मा श्रूथते श्रवणविपयी- क्रियतेऽतः श्रवणस्य पूज्यात्मविपयतया पूजात्वमिति भाव:, २३

१७% बोधसारे।

मननेपि तां सम्भावयति मननमिति, मननं श्रुतस्यार्थस्य युक्त्या सम्भावनं तत्परमा पूजा भवति, मनने कथ पूजानुस- न्धेया तत्राह मननमिति, मननं श्रुतार्थसम्भावनरूप ध्यान साधनं ध्यानम्य विजातीयप्रत्ययानन्तरिततत्मजातीयप्रत्यय- प्रवाहरूपस्य साधनं साध्यतेनेनेति साधनं कारणमतो मनन- मपि पूजवेति भावः ॥ ३३ ॥। ननु सर्वेष्विष्टानिष्टपदार्थेपु इष्टबुद्धिरेव विधेयेत्युक्तं तत्तु- दुर्घटमत्याशद्क मद्ठुरुसद्दशगुरुलाभे सुलभमेवेत्याह। मद्गुरो: सदृशः कश्चिद्गुरु: कर्णे लगेद्यदि सतमेव तदा पूजा देवस्य लयरूपिणी ॥ ३४ ॥ मह्ुरोरिति। मद्गुरोर्मम गुरोदैशिकस्य सदृश- क्तुल्यः कक्ित्कोपि गुरुदेशिकः कर्रों कर्णमूले लगेदुपदिशे- द्यदि गहिं तर्हि सर्वमेव समस्तमपि लयरूपिणी साम्येन लयो नाश एव रूपं यस्या: सा तथोक्ताडत एव देवस्य चैतन्य शिवस्य पूजार्चा भवेत्स्यात् ॥ ३४॥ इदानीमुक्तसवलयेम्यो नादानुसन्धानस्य श्रैष्ठ्यमाह। लयानामपि सर्वेषां विश्वविस्मृतिहेतुतः । श्रेछ्ठं नादानुसन्धानं नादो हि परमो लयः ॥३५॥ लयानामात । सर्वेषामपि समस्तानामप्युक्तलक्षणानां ल- यानां लयोपायानां मध्ये निर्धारणे पष्ठी यतश्च निर्धारणमिशत सूत्राद्,विश्वविस्मृतिहेतुतो विश्वस्य समस्तवाह्यपदार्थजातस्य विस्पृतिरननुसन्धानं तस्य हेतुतः कारणत्वान्नादानुसन्धानं दक्षिणकर्णस्थितानाहतस्य नादस्यानुसन्धानं श्रवर्णं श्रेष्ट-

भक्तिरसायनम । १७९

मुत्तमं हि यस्मात्कारणान्नादो नादानुसन्धानं परमः श्रेष्ठो लयो लयोपायोऽस्ति, लोकेपि गायनवाद्यादिनादलुब्धस्य सर्वकार्यविस्मृतिर्द्श्यत इति भावः ॥ ३५॥ उक्तमेव नादानुसन्धानश्रैष्ठयं सदष्टान्तं सहेतुकं चाह। मकरन्दम्पिबन्भृङ्गो यथा गन्धं न काङ्कति नादासक्तं तथा चित्तं विषयान्नाभिकाङ्गति ॥३६॥ इति श्रीनरहरिविरचिते बोधसारे योगदिक्षाचिन्तामणौ लययोग:॥६।। मकरन्दमिति। भृङ्गो भ्रमरो मकरन्दं पुष्परसं 'मकरन्दः पुष्परस' इसमरसिंहः, पिवन्पानं कुर्वन्सन्गन्धं तद्वहिर्वत्तिनं केसरस्थं परिमलं न काङ्कति नेच्छति यथा यद्वत्तथा तद्रन्नादा- सक्तमनाहतनादे वाह्ये वासक्तं रक्तं चित्तमन्तःकरणं विष- यान्नादातिरिक्तविपयान्नाभिकाङ्गति नेच्छति अतो नादा- नुसन्धानस्य श्रैष्ठ्यमिति भाव:, राजयोगपक्षे तु आकाशगुणत्वेन शब्दस्य नाममात्रत्वानुसन्धानेन तद्वाच्यजगतोपि मिथ्यात्वेन च स्वरूपमात्रशेषलक्षणमेत्र नादानुसन्धानं लयोपायमङ्गीकु- र्यादिति भावः ॥ ३६ ॥ ! इति श्रीनरहरिशिष्यदविवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपी योगदीक्षाचिन्तामण्यर्थप्रकाशे लययोगार्थप्रकाशः पञ्चम: ॥५॥ इति श्रीयोगदीक्षाचिन्तामण्यथंप्रकाशो द्वादशः ॥१२ ।

अथ भक्तिरसायनम् एवं सर्वसाधनानि प्रतिपाद्येदानीं सर्वसाधनशिरोभृतं सर्वसाधनमुख्यसाधनं स्वतोन्यसाधननिरपेक्षं भत्त्याख्य साधनं

१८० बोधसारे।

प्रतिपादयितुं भक्तिरसायनाख्यं सार्धद्विपश्चाशच्छोकं प्रकरण- मारभते, तत्र तावदेतत्पकरणश्रवणे शिष्यं प्रेरयति। अथ सिद्धान्तसर्वस्वं शृणु भक्तिरसायनम् जन्ममृत्युजराव्याधिभेषजं तद्रसायनम्॥ १ ॥ अथेति। अथ योगश्रवणानन्तरं हे शिष्य सिद्धान्त- सर्वस्वं सिद्धान्तस्य सर्वशास्त्रतात्पर्यस्य सर्वस्वरं मुख्यतात्पर्यभूतं भक्तिरसायनं भक्तिर्भजनं स एव रसः सुखं तस्यायनं मार्ग- भूतं प्रापकमित्यर्थः, एतन्नामकं प्रकरयं शृणु अवधारय, ननु भक्तिपतिपादकस्य प्रकरणस्य कुतोरसायनशब्दयोगस्तत्राह जन्मेति, तद्भक्तिरूपं साधनं जन्ममृत्युजराव्याधिभेषजं जन्म देहाहम्भावरूपो मृत्युरत्यन्तदेहविस्मृतिरूपो जरा दृद्धत्वरूपो देहविकारविशेषस्तेन चान्येपि विकारा ग्राह्या, व्याघयश्च त- न्मूलज्वरादयस्तेपां भेपजमौपधं तन्निवर्त्तकमित्यर्थः, अतो रसा- यनं रसायननाम्नाभिहितमित्यर्थः ॥ १॥ उक्तमेव सर्वसाधनश्रैष्ठ्यं भक्तर्विशदयति। धर्मार्थकाममोक्षाणं ज्ञानवैराग्ययोरपि अन्तःकरणशुद्धेश्र भक्ति: परमसाधनन् ॥ २ ॥ धर्मेति। धर्मार्थकाममोक्षाणां धर्मश्र स्वस्ववर्णाश्रमोचित- कर्माचरणरूपोऽर्यश्र द्रव्याद्यर्थमुद्योगप्रतिपादकं शास्त्रं तत्प- तिपाद्य उपायश्च, कामश्चेन्द्रियविषयसंयोगसुखच्छारूपस्तया च- तल्लाभस्तत्प्तिपादकशास्त्रोक्तसाधनानि च ग्राह्याणि, मोक्षश्च मोक्षपधानार्थशास्त्रं च तत्प्रतिपादितानि तत्साधनानि च ग्रा- ह्यागि, तेपां ज्ञानवैराग्ययोरपि ज्ञानस्य जीवात्मैक्यविषयस्य

भक्तिरसायनम् । १८१

वैराग्यस्यापि अन्तःकरणशुद्धेश्वान्तःकरणं चित्तं तस्य शुद्धी रागादिमलविसर्गस्तस्या अपि भक्ति: स्नेहरूपावृत्तिः परमसा- धनं श्रेष्ठं साधनं मुख्यकारणमित्यर्थः ॥२॥ भक्तिलक्षणमाह। ययात्र रत्त्या जीवोयं दधाति ब्रह्मरूपताम्। साधिता सनकादैः सा भक्तिरित्यभिधीयते ॥३॥ ययेति। अयं जीवः प्रत्यक्षः प्राणादुपाधिमानधिष्ठानस- हितो बुद्धिस्थश्चिदाभासोऽत्र प्रतक्परोक्षादिरहिते चिदात्मनि यया रत्त्या रागरूपया वृत्या प्रेमापरपर्यायया ब्रह्मरूपतां ब्रह्मणो देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यस्प रूपं सच्चिदानन्दैकरस्यं तस्या भावस्तत्ता तां दधाति धारयति या च सनकादैः सनक आद्यो येपां सनन्दनादीनां ते तथोक्तास्तैः साधिता कृता, आदिप- देन नारदादीनामपि ग्रहणं, सोक्तलक्षणा भक्तिरित्यभिधीयते भक्तिरित्येवं नाम्ना प्रतिपाद्यते शास्त्रेष्वित्यर्थः ॥ ३॥ एवं भक्तेर्लक्षणं प्रतिपाद्येदानीं भक्तिहीनानां सर्वसाध- नानां वैय्यर्थ्यमाह। सर्वा साधनसंपतिरस्ति भक्तिस्तु नास्ति चेतू। तर्हि साधनसंपातस्तुषकण्डणवहृथा ॥ ४ ॥ सर्वेति। सर्वा नित्यानित्यवस्तुविवेकादिका साधनस- म्पत्तिः साधनानां मोक्षकारणभूतानां सम्पत्तिः सम्पादनमस्ति विद्यते भक्तिस्तु प्रेमलक्षणा वृत्तिस्तु तुशब्दोत्र भक्ते: सर्वसां- धनसापेक्षत्वेन स्वतोन्यनिरपेक्षत्वेन च वैलक्षण्यं दर्शयति नास्ति चेत्तन्न विद्यते चेद्यदि तर्हि तदा साधनसम्पत्तिः साधनानां १ सर्वसाधनानि सापेक्षाणि यत्र तस्या भावस्तत्वं तेन।

१८२ बोधसारे।

सर्वसाधनानां सम्पत्तिः सम्पादनं वृथा व्यर्था तत्र दृष्टान्तस्तुप- कण्डनवत्तुपस्य धान्योपरितनधान्यहीनत्वचः कण्डनं मुस- लादिना कुट्टनं तद्यथा निष्फलं श्रममात्रं तद्वद्बक्तिक्ीनानि सर्वसाधनानि श्रममात्राणीत्यर्थः ॥।४।। एवं भक्तेरन्येसाधनसपेक्षतां प्रतिपाद्येदानीं तस्या अन्य- साधननिरपेक्षत्वं प्रतिपादयति। यद्यन्यत्साधनं नास्ति भक्तिरस्ति महेश्वरे। तदा क्रमेण सिद्धन्ति विरक्तिज्ञानमुक्तयः ॥५॥ यदीति। अन्यत्साधनं नित्यानित्यवस्तुविव्रेकादिकं सा- धनं नास्ति न विद्यते यदि यर्हीश्वर ईशनादिशक्तिमति वात्म- तत्वे वा भक्तिरुक्तलक्षणा पेमतृत्तिरस्ति विद्यते तदा तर्हि क्रमेणानुक्रमतो विरक्तिज्ञानमुक्तयो विरक्तिवैराग्यं ज्ञानं जीवव्रह्मैक्यविषयं महावाक्यजन्यं मुक्तिर्मोक्ष एत सिद्धयन्ति सिद्धाः भवन्तीत्यर्थः ॥५॥ ननु 'ज्ञानादेव तु कैवल्यं प्राप्यते येन मुच्यते' इत्यादिश्रुते- र्ञानस्यैव मोक्षहेतुत्वप्रतिपदिनात्किं भत्त्येत्याशङ्ा भत्त्यैवे- श्वरप्रसादे ज्ञानं जायते ततो मोक्ष इति ज्ञानद्वारैव भक्तेर्मुक्तिहे- तुत्वमित्याशयेनाह। न हि कश्चिद्वेन्मुक्त ईश्वरानुग्रहं बिना। इश्वरानुग्रहादेव मुक्तिरित्येष निश्चयः ॥ ६ ॥ नहीति । कश्चित्कोपीश्वरानुग्रहं विनेशनादिशक्तिम- तोन्तर्यामिगोऽनुग्रहो दया तामृते मुक्तो मोक्षं प्राप्तः संसारा- दुतीर्ण इत्यर्थः, न न भवेद्धि प्रसिद्धमित्यर्थः, व्यतिरेकमु- १ अत्यसाघनानि सापेक्षाणि यत्र तस्या भावस्तत्ता ताम।

भक्तिरसायनम्। १८३

खेन दर्शितमर्थमन्व्रयमुखेन दर्शयतीश्वरेति, ईश्वरानुग्र- हादेवेश्वरस्यान्तर्यामिणोनुग्रहः कृपा तत एव केवलं मुक्ति- मोर्क्षो भवतीति शेप:, एपोडयं निश्चयो निश्चीयतेऽनेनेति नि- श्रयो निर्णयोऽस्ति मुक्तेः प्रधानसाधनभूतज्ञानस्य सुर्वधीन- त्वाद्गुरोक्षेश्वरानुग्रहमाप्यत्वादीश्वरानुग्रह एव दैशिकपापण- द्वारा ुक्तिहेतुरिति भावः ॥६॥ ननु तर्हीश्वरपसादस्य मुक्तिहेतुत्वे किं भत्त्येत्याशद भक्तिं विना तहौर्लभ्यादित्याह। ईश्वरः परिपूर्णत्वान्न तु किञ्चिदपेक्षते । प्रीत्यैवाशु प्रसन्नः सन्परं कुर्यादनुग्रहम् ॥ ७॥ ईश्वर इति। ईश्वर ईशनादिशक्तिमान्सर्वनियन्ता परिपूर्ण- त्वात्सच्चिदानन्दघनतयाSSपकामत्वा्किं चिदज्ञदानादिकं स्व- भोगोपयोगि द्रव्यादिकमपि न तुनैवापेक्षत इच्छति अतः प्रीत्यैव केवलं प्रेम्णैवाशु शीघ्रम, अनेन यज्ञदानस्वधर्मानुष्ठा- नजपादिनेश्वरः प्रसीदति तथापि बहुकालेन तत्रापि भक्तिसा- पेक्षितेन भक्त्या त्वन्यनिरपेक्षितयैवेश्वरशीघ्रपसादोपलब्धिरिति भावः, प्रसन्नः प्रीतः सन्पर ज्ञानपदगुरुपरापकमनुग्रहं प्रसाद कुर्याद्, अन्यसाधनै्भैक्तिसापेक्षितैः सांसारिकफलकारणमीश्व- रानुग्रहो जायते केवलभक्त्या तु केवलेश्वरानुग्रहेण गुरुपाप्त्या ज्ञानपाप्तिद्वारा मोक्षपाप्तिरिति भावः ॥७॥ एवं प्रेगलक्षणवृत्तेरेव केवलमीश्वरप्रसादहेतुत्वं प्रतिपादे- दानी पेमलक्षणवृत्तेरेवेश्वरे स्थैर्य मार्थयति। या प्रीतिरविवेकानां विषयेष्वनपायिनी। त्वामनुस्मरतः सा मे हृदयान्मापसर्पतु ॥ ८॥

१८४ बोधसारे।

येति। अविवेकानां विकेकहीनानां विषयेपु वनितास्त्र- कूचन्दनादिपु अनपायिनि अव्यभिचारिणि अनेकविधदुर्ल- दन्यविन्नान्यविगणयय तत्रैव प्रवर्त्तमानेत्यर्थः, या प्रीतिर्य- द्वत्स्नेहरूपा वृत्तिरस्ति विद्यते सा सेव तादृशीत्यर्थः, त्वा- मीशनादिशक्तिमन्तं त्वामनुस्मरतस्तया वृत्त्या सदा चिन्तयतो मे मम हृदयादन्तःकरणान्मापसर्पतु मा गच्छतु त्वद्विपया सा सदैव तिष्ठत्वित्यर्थः, यद्वा सा त्वेद्विपया प्रीतिर्हृदयाद्धे माप लक्ष्मीपते सर्पतु निवृत्ता भवतु इति मार्थना ॥।८।। पूर्वप्रीतिलक्षणे सूत्रमपि प्रमाणयति। तथा च शाण्डिल्यं सत्रं 'सापरानुक्तिर्रीश्वर' इति। तथाचेति। तथा च तम्मिन्नुक्ते भक्तिलक्षणे शाण्डिल्यस्य मुने: सूत्रमस्ति तदाइ सेति, येत्यध्याहार्यम; ईश्वर ईशनादिश- क्तिमत्यन्तर्यामिणि परे ब्रह्मणि वा परा निरतिशयाऽनुरक्ति: स्मेहः सा भक्तिरित्यर्थः ॥१॥ एवं भक्तिलक्षणप्तिपादकं सूत्रमुपन्यस्येदानीं भक्ति- सिद्धौ सर्वसाधनसिद्धि: स्यादित्याह। परमात्मनि विश्वेशे भक्तिश्वेत्प्रेमलक्षणा। सर्वमेव तदा सिद्धं कर्तव्यं नावशिष्यते॥ ९॥ परमात्मनीति । विश्वेशे विश्वस्य जगत ईशे नियन्तरि परमात्मनि वस्तुतः कार्यकारणहीने ब्रह्मणि व्यावहारिकद्ृष्ट्या त्वीश्वर इत्यर्थः, मेमलक्षणा प्रेम स्नेह एव लक्षणं यस्या: सा तथाभूता भक्तिश्चिन्त्याकारा व्ृत्तिश्वेद्यदि सिद्धा भवति तदा १ त्वत्तोऽन्यविषया।

भक्तिरसायनम । १८५

तर्हि सर्वमेत्र समस्तमपि साधनजातं सिद्धं भवति तदा कर्तव्यं कार्य नावशिष्यते नैव शिष्ट विद्यते, भक्तिसिद्धौ तु सर्वमेव सिद्धं भवतीति भावः ॥ ९॥ वेदान्तप्रतिपादिताया अपरोक्षानुभूतेरि भक्तिफलत्वमाह। अपरोक्षानुभूतिर्या वेदान्तेषु निरूपिता। प्रेमलक्षणभक्तेस्तु परिणामः स एव हि ॥ १॥ अपरोक्षानुभूतिरिति। या विद्वदनुभवसिद्धा वेदान्तेषु वेदान्तशास्त्रेपु प्रतिपादिता निरूपिताऽपरोक्षानुभूतिरपरोक्षा प्रत्यक्षाऽनुभूतिरनुभवः सा प्रेमलक्षणभक्तेस्तु प्रेमा निरतिश- यस्नेहः स लक्षणं यस्या भक्तेः सा तथोक्ता तस्या एव परि- णामः फलमेव निश्चयेन ज्ञेयं हि विद्वत्सु प्रसिद्धमेतदित्यर्थः ॥१०॥ ननु ज्ञानहेतुकत्वं कृतकृत्यत्वफलाया अपरोक्षानुभूतेर्वे- दान्तेषु प्रसिद्धं दृश्यते तत्कर्थ विरुद्धं भक्तिफलत्वं तस्या उच्यत इत्याशद् प्रेमलक्षणवृत्तेर्द्वैतविस्मारकत्वेन ज्ञान- स्याप्यद्वैतरूपत्वेन च ज्ञानभत्तयोर्वैलक्षण्याभावात्तयोरैक्यं द- शयति द्वाभ्याम। शास्त्रार्थः संपरिज्ञातो जातं प्रेम महेश्वरे। प्रेमानन्दप्रकारेण द्वैतं विस्मरणं गतम् ॥ ११ ॥ शास्त्रार्थ इति। शास्त्रार्थः शास्त्राणां व्याकरणादिवेदान्ता- न्तानामर्थस्तात्पर्य संपरिज्ञातः सम्यगूज्ञातो निश्चितश्चानन्तरं म- हेशवरे वेदान्तप्रतिपादित ईश्वरत्वारोपाधिष्ठानभूते तच्वे प्रेम स्नेहो जातमुत्पन्नं यदेखध्याहार्य यदा यस्मिन्समये तदा तस्मि- नसमये प्रेमानन्दपकारेण प्रेम्ण स्नेहेन य आनन्दः सुखं तस्य प्रकार उल्लासस्तेन द्वैतं जगद्विस्मरणमभानं गंत पाप्तं भवति ।।११। २४

१८६ घोधसारे।

वासुदेवमयं सर्व वासदेवात्मकं गजत। इत्थं द्वैतरसाढ्यस्य ज्ञानं किमवशिष्यते ॥ १२॥ तदा तस्य भक्तस्य सर्वे समखतं वासुदेवमयं वा वि- कल्पेनामूनां प्राणाद्युपाधीनां देवः प्रकाशकः प्रकाश्य- मिथ्यात्वेनाप्रकाशको व्यवहारावस्थायां प्रकाशं विना प्रकाश्यानिर्वाहाच्च प्रकाशकश्चेति विकल्पेन प्रकाशकत्वं वासुदेवशब्दार्थस्तन्मयं तत्प्रधानं प्रतीयत इत्यर्थः, अतो जग- द्विश्वं वासुदेवात्मकं वासुदेवो जगदारोपाधिष्ठानं जगतो वि- कल्पेन प्रकाशकं चैतन्यमात्मा यस्य तत्तथा वासुदेवान्यन्न प्र- तीयत इत्यर्थः, इत्थमेवं प्रकारेण द्वैतरसाढ्यस्य द्वैते जगति यो रस आनन्दस्तेनाढ्यस्य संपन्नस्य पुरुषस्य ज्ञानमद्वैतात्मस्वरूप- मनशिष्यतेऽवशिष्टं भवेत्किन्नैवेत्यर्थः, तस्यैवाद्वैतलक्षणज्ञानव- त्वान्न भक्ति ज्ञानयोर्भेद सिद्धिरिति भावः ॥१२ ॥ इदानीं ज्ञानभत्त्योरुक्ताभेददार्ढ्याय विष्णुशिवभक्तयो- र्भजनप्रकारं चतुर्भिः श्रोकैराह। वासुदेवः परं ब्रह्म परमात्मा परात्परः । अन्तर्बहिश्व तत्सर्व व्याप्य नारायण: स्थितः॥१३॥ वासुदेव इति। वासुदेवो 'वासनाद्वासुदेवस्य वासितं भुवनत्रयम् । सर्वभूतनिवासोसि वासुदेव नमोस्तुते'॥ इति वचनाद्वासुदेवसत्तया सर्वसत्तानिर्वाहलक्षणेन सर्वमूत- निवासत्वात्सर्वव्यापित्वलक्षणेन च लक्षित वासुदेवं स्मरन्वासुदेव इति नामोच्चरति, परं ब्रह्म परं जगत्कारणं ब्रह्म बृहद्देशकालवस्तु- परिच्छेदशून्यं ब्रह्मशब्दार्थ विचिन्त्य परं ब्रह्मेति नामोच्चरति, तथा

भक्तिरसायनम । १८७ परमात्मा कार्यकारत्वहीन: परमः परमश्चासावात्मा चेति स तथोक्त इसर्थानुसन्धानपूर्वकं परमात्मेति नामोच्चरति कार्यकारण- हीनमात्मानमनुस्मृत्यैतन्नामोच्चारं करोतीति भावः, तथा परा- त्परः पराज्जगदारोपाधिष्ठानत्वेन कारणादारोप्यमिथ्यात्वेन परस्तदतीत इत्येवमर्थमनुसन्धाय परात्परमित्येवं नामोच्चरती त्यर्थः, तथा तत्सर्व तत्सर्वमिति पदद्येन समस्तः कार्यकारण- त्मकः प्रपश्च उच्यतेऽन्तर्वहिश्राऽऽनतरं देशं वाहयं देशमपि व्याप्यं व्याप्तुवन्सन् स्थितो वर्ततेऽतो नारायणो नृणां जी- वानां समूहो नारं तदेवायनं स्थानं प्रापकत्वान्मार्गभूतं वा यस्य स तथोक्तः, यद्वा- 'आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वैनरमूनवः । अयनं तस्य ताः प्रोक्तास्तेन नारायण: परः' ॥ इति स्मृतेः, नरात्पुरुषाज्जाता नारा जलानि ता अयनं य- स्येसर्थः, अत्रापि 'अम्भो मरीचीर्मरमाप' इति श्रुतेर्जलप्रधा- नकारणके कार्यरूपे जगति व्यापकत्वमेव नारायणशब्दार्थ एवमुभयपक्षेपि व्यापकत्वमव्यभिचरितमित्यादिनारायखपदा- र्थानुसन्धानेन नारायण इति नामोच्चरतीत्यर्थः॥१३॥ अणुर्वृहत्कृशः स्थूलो गुणभृन्निर्गृणो महान्। इत्यादिवचनैर्मक्तो वैष्णवः स्तौति केशबम् ॥१४॥ अणुरिति। अणुर्बुद्ध्य।दीनामव्यक्तत्वात्सूक्ष्म इत्यणु- शब्दार्थ लक्ष्यीकृत्याणुरिति नामोच्चरति, तथा बृहद्देशादपरि- च्छिन्नत्वात्महानित्यर्थानुसन्धानपूर्वकं बृहदिति नामावृत्तिं क- रोतीत्यर्थः, कृशः कृशत्वस्यापि तव्वतिरेणासिद्धेर्घटाभिन्ने घटे घटत्वमिवेश्वराभिन्ने कृश ईश्वरत्वात्तन्नाम्न्यपि नामा- भेदोपचारादीश्वरनामैव कृश इति ज्ञात्वा कृश इत्येवं नामोच-

१८८ बोधसारे।

रतीत्यर्थ:, एवं स्थूल इति च नामोच्चरति, तथा गुणभृद्ध- णानामाश्रय इत्यर्थानुसन्धानपूर्वकमेतन्नामोच्चरतीत्यर्थ:, तथा निर्गुणो गुणानां मिथ्यात्वात्सदैव गुणरहित इत्येवमनुसन्धाय निर्गुण इति नाम जपतीत्यर्थः, तथा महाञच्छ्रेप्ठो सर्वजगत्पूज्य इत्यर्थः, इत्यादिवचनैरवमादिभिर्वाचकैः शब्दैर्वैष्णवो वि- ष्णुसम्बन्धी विष्णुदेवताको वोक्त उपासकः केशवं केऽन्त :- करणे शेते स्वपिति अन्तःकरणमननुसन्धाय स्त्ररूपमनुसन्दधा- तीत्यर्थः, तमन्तर्यामियां स्तौति वर्णयति ॥१४॥ एवं विष्णुभक्तभजनप्रकारं प्रदर्श्य शिवभक्तस्यापि तं दर्शयति। शिव: कर्ता शिवो भोक्ता शिवः सर्वेश्वरेश्वरः । शिव अत्मा शिवो जीवः शिवादन्यन्न विद्यते॥१५॥ शिव इति। शिवः प्रत्यगात्मा कूटस्थः कर्ता कर्मेन्द्रिय- व्यापारवान्बुद्धिस्थश्चिदाभासोडस्ति तथा शिवो भोक्ता शिव एव सुखदुःखादिसाक्षात्कारवानानन्दमयोपाधिको बुद्धिस्थो 'नान्योतोस्ति द्रष्टे'त्यादिश्रुतेः, 'क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धी'त्यादिस्मृ- तेश्च कर्तुर्भोक्तुश्च प्रत्यगात्मनोऽपृथत्तकपतिपादनादिति भाव:, तथा शिव आत्मा सर्वेश्वरेश्वरो सर्वस्य जगतो य ईश्वरा व्र- ह्मविष्णुरुद्राख्यास्तेपामपशवरो नियन्ता तथा शिवो जगत्सुख- कारणं परमात्मा घटाकाशमहाकाशयोरिव प्रत्यगात्मशिवयोर- भेद इत्यर्थः, तथा शिवो जीव: शिवः समष्टयुपाध्याछटतं चैतन्यं तत्पदवाच्यार्थ एव जीवो देहत्रयसहितः साधिष्ठानश्चिदाभासोऽ स्ति उपाध्यैक्यादुपहितयोरप्यैक्यमिति भाव:, अतश्शिवात्प- रमात्मनोऽन्यद्भिन्नं किमपि न विद्यते नास्तीत्यर्थः, आत्मनो व्यतिरिक्तस्यासत्त्वादिति भाव: ॥१५।।

भक्तिरसायनम्। १८९

खंवायुतेजोजलभूक्षेत्रज्ञार्केदुमूर्तिभिः । अष्टाभिरष्टमूर्ति च शांभवः स्तौति शङ्करम् ॥१६॥ किश्च खभिति । खवायुतेजोजलभूक्षेत्रज्ञार्केन्दुमूर्तिभि: खमाकाशं वायु: पवनस्तेजोऽग्निर्जलं सलिलं भू: पृथ्वीः क्षे- त्रज्ञो जीवोडर्कः सूर्य इन्दुश्चन्द्र इत्येवमभिधाभिर्मूर्तिभिर- ष्टाभिरष्टसद्व्याभिः शाम्भवः शिवभक्तोऽष्ट्रमूर्तिमष्टौ मूर्तयो रूपाणि यस्य तं सर्वरूपामसर्थः, शङ्करं सकलजगदानन्दकर- मात्मानं स्तौति प्रशंसति ॥ १६ ॥ एवं विष्णुशिवभक्तयोर्भेजनप्रकारं निरुप्येदानीं पूर्वोक्त- मेव ज्ञानभत्त्योरैक्यं सिद्धान्तयति। इदं यदा परिणतं प्रेम तज्ज्ञानमेव हि इदमिति। इदमुक्तलक्षणमेताद्टशं भजनमेव यदा यस्मि- न्काले परिणतं परिणामं प्राप्तं निरतिशयसुखरूपेण पर्यत्रसि- तमित्यर्थः, तत्प्रेम स्नेहो भवति तदेव ज्ञानं ज्ञानशब्देनोच्यते ही-

उक्तभक्तिज्ञानैक्ये युक्तिरप्यस्तीत्याह। अथ युक्त्यन्तरम् । अथेति । अथात्रेत्यर्थः, युत्त्यन्तरमन्या युक्तिरप्यस्ती- त्यर्थः, तामेवाह त्रिभि: श्लोकैः वालक इत्यादिना। वालकस्तात तातेति जनकं प्रति भाषते। न पुनस्तातशव्दार्थ स तु जानाति किञ्चन ॥१७॥ वालकोर्भकस्तात तातेति हे तात हे तात एवं प्रकारेण जनकं पितरं प्रति उद्दिश्येत्यर्थः, भापते ब्रूत एव केवलं पु-

१९० बोधसारे।

नरन्यत्स तु वालकस्तातशब्दार्थ पितृवाचको यस्तातशब्दस्त- स्यार्थ पितृरूपं किश्चन किमपिन जानाति वेत्ति नैवेत्यर्थः।।१७॥ यदा तातपदार्थस्य व्युत्पति यात्यसौ क्रमात्। तदा तु सत्यमेवायं तात इत्येति निश्चयम् ॥१८॥ यदेति। असौ स वालो यदा यस्मिन्काले क्रमात्करमेया तातपदार्थस्य तातेति यत्पितृवाचकं पदं नाम तस्यार्थः पि- तृरूपस्तस्य व्युत्पत्ति ज्ञानं याति प्राप्नोति तदा तु तस्मिन्काले चायमेप वालस्तात एव पितैव सत्यं तथ्यमित्येवं निश्चयं निर्णयमेति प्राप्नोति यथा ॥ १८ ॥ तथा भक्तो भजन्देवं वेदशास्त्रोदितैः क्रमैः । व्युत्पति परमां प्राप्य मुक्तो भवति हि कमात्॥१९॥ तथेति। तथा तद्वन्भक्तोऽव्युत्पन्नो भजनक्रियावान्वे- दशास्त्रोदितैवैदाश्र ऋगादयः शास्त्राणि वेदान्तातुकूलानि

उक्तास्तैः क्रमैः पक्रियाभिर्देवमीश्वरं भजन्सेवमानः सन्न- न्तःकरणशुध्या परमां यथार्था व्युत्पत्ति वाच्यलक्ष्यभेदेन श- ब्दार्थज्ञानं प्राप्य लब्ध्वा क्रमाज्ज्ञानस्थैर्यक्रमेशा मुक्तो मोक्षं प्राप्तो भवति जायते हि एतत्सर्वत्र प्रसिद्धमित्यर्थः ॥ १९॥ अन्यदपि ज्ञानभक्तयोरभेदे कारणं दर्शयति। किं च लक्षणभेदो हि वस्तुभेदस्य कारणम्। न भक्तज्ञानिनोर्दष्टा शास्त्रे लक्षणभिन्नता॥ २० ॥ किश्चेति। किश्चान्यदपि ृण्वित्यर्थः, हि यस्मात्कारण- द्वस्तुनः पदार्थस्य भेदोन्यलं तस्य कारणं हेतुर्लक्षणभेदो ल-

भक्तिरसायनम्। १९१

क्ष्यते भेदो याभ्यां ते लक्षणे तयोरभेदो भिन्नवं भवति जायते तन्र तदभावं दर्शयति नेति, भक्तज्ञानिनोरुपासकबुद्धयोर्ञानी- त्वत्र यथार्थस्वरूपवेत्ता लक्षणभिन्नता लक्षणयोश्विह्रयोर्भिन्नता पार्थक्यं चिह्नभेद इत्यर्थः, शास्त्रे वेदान्त उपासनाप्रतिपादके च शास्त्रे न दृष्टा नैव दष्टातो ज्ञानभक्तत्योर्लक्षणैक्यादैक्यमे सिद्धमिति भावः ॥ २० ॥ तान्येव ज्ञानभक्तयोर्लक्षणानि स्फुटं दर्शयति। विरागश्च विचारश्र शौचमिन्द्रियनिग्रहः । वेदे च परमा प्रीतिस्तदेकं लक्षणं दयोः ॥२१ ॥ विराग इति। विरागश्च विरागो विषयवैतृष्ण्यमेकं लक्षणं, विचारश्च विचारो विवेकोपि द्वितीयं, शौचमान्तरं रागादि- मलराहित्यं वाहयं स्नानादिशौचं शुद्धिहेतु: क्रिया तृतीयम्, इन्द्रि- यनिग्रह इन्द्रियाणां श्रोत्रादीनां निग्रहः स्वस्वविषयेभ्यो ज्ञा- नभक्तिसाधनव्यतिरिक्तेभ्यो व्यावत्तिश्चतुर्थ, वेदे च श्रुता- वपि परमाऽव्यभिचारिणी प्रीतिः प्रेमा पश्चममित्यादीन्य- न्यान्पपि ज्ञेयानि तत्तस्मात्कारणाद् द्योर्भक्तिज्ञानयोर्लक्षणं लक्षकं चिन्हमेकमभिन्नमतो ज्ञानभत्त्योर्न भेद इत्यर्थः ॥२१॥ ननु ज्ञानभत्त्योर्लक्षणैक्यं क हष्टं तत्राह। अध्याये भक्तियोगाख्ये गीतायां भक्तिलक्षणम्। यदुक्तमष्टभिः श्लोकैर्दृष्टं ज्ञानिषु तन्मया ॥२२॥ अध्याये इति। गीतायां श्रीमन्भगवद्गीतायां भक्तियो- गाख्ये भक्तियोग इत्येवमाख्या यस्य तस्मिन्नध्याये द्वाद- शाध्यायेऽष्टभिः श्रोकैः 'अद्वेष्टा सर्वभूतानामि'त्मादिभिः, 'भ-

१९२ बोधसारे।

क्तास्ते तीव मे प्रिया' इत्यन्तैरष्टसङ्व्याकैः श्रोकैर्यद्याटशं भक्तिलक्षणं भक्तर्भजनस्य लक्षणं चिह्नं जातित्वादेकवचनमुक्तं कथितमस्ति तत्तदेव लक्षणं ज्ञानिषु ज्ञानवत्सु मयोभयल- क्षणपरीक्षकेण तत्रैव त्रयोदशाध्याये 'अमानित्वमदम्भित्वमि'- त्यादिभिः'एतज्ज्ञानमिति प्रोक्ताम'त्यन्तैः पादोन पश्चभिः श्रोकैः प्रतिपादितं दृष्टमवलोकितं तस्मादाप ज्ञानभत्त्योरैक्यमेव सि- द्धमिति भावः ॥ २२॥ तवास्मीति भजत्येकस्त्वमेवास्मीति चापरः । इति किञ्चिद्विशेषेपि परिणामः समो ह्योः ॥२३॥ ननु ज्ञानिभक्तयो: सोहंभावदासोहंभावरूपभजनाभ्यां वै- लक्षण्यमस्तु तेन च भेदोपि स्यादित्याशख्काह तवेति, द्वयोर्ज्ञानिभक्तयोर्मध्य एको भक्तस्तव तेऽहं त्वदंशत्वात्से- वक एवास्मि भवामीत्येवं भजति सेवते, अपरोऽन्यो ज्ञानी त्वमेव 'निष्कलं निष्क्रियं शान्तामि'ति ्रुतौ निरंशत्वप- तिपादनान्नापि त्वदशोहं किन्तु त्वमेव त्वदभिन्न एवाहमस्मि भवामीसेवं प्रकारेण, यद्वा त्वं सर्वजगत्कारणं सर्वाधिष्टानं स- रवज्ञ ईशनशक्तिमान्त्वमेवाहं सर्माष्टिव्यष्टउपाध्योरैक्याव्यावहारि- कभेदेपि न परिमार्थिकभेदकल्पनायुक्तेति भाव:, भजति सेवते इति किश्चिद्विशेषेपि एवं प्रकारेण स्वल्पे भेदे सत्यपि तयोः प- रिणामः परिपाकः सम एकरूपोऽतोपि ज्ञानिभक्तयोरैक्यमेव सिद्धमिति भाव: ॥२३॥ ननु भक्तज्ञानिनोर्भजनैक्यलक्षणः परिणामः क् दृष्ट इ- साशख्वाह सार्धेन। अन्तर्बहिर्यदा देवं देवभक्तः प्रपश्यति ।

सूचौपचम्। गणपाठ: 0 गोलप्रकाश: २ 6 गंगालहरी १ गुरसारणी जातकतत्त्वम ० १२ 0 तत्वदीप १ O तर्कसंग्रह: १

V दत्तकमीमांसा 0 धर्म्मशास्त्रसंग्रहः w १ धातुपाठ: (शिला -) ) ٥

२ धातुरूपावली २ नैषध चरित नारायणी टीका टाइप aC परिभाषापाठ: ٥ 0 पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता २ O O प्रथम परीक्षा २ 0 प्रथमपुस्तक हिन्दी १ O 0 प्रश्नभूषणम (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम ग्रन्थ) O aC बीजगणितम (म० म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ O भट्टीकाव्य ५ सर्ग ६ मनोरमा शब्दरतनसहिता (टाइप) 0 लघुकीमुदी टिप्पणीसहिता लक्षणावली २ लीलावती (म० म० पं० सुधाकरऊतटिप्पणीसहित) १ O वसिष्ठसिद्धान्तः १ ६ वार्तिकपाठ: ४ O विष्णुसहस्रनाम O १ शब्द रूपावली १ ६ शङ्गार सप्तशती १

समासचक्रम समासचन्द्रिका १ सरखतीकण्ठाभरणम साङ्ग्यचन्द्रिका टिप्पणीसहिता V साङ्गयतत्त्वकौमुदी ६ 0 सिद्धान्तकौमुदी सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता ३ O उपसर्गवृत्ति १

विज्ञापनम् । -: ० :- बनारससंस्कृतसीरीजनाम्नी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली । इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति। अस्यां संस्कृतभाषा निवद्धा बहवः प्राचीना वुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभाषानुवा- दसहिताश्र ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति। तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये Sपि विद्वांस: शोधयन्ति। यैर्ग्रा- हकमहाशयैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य ।।।) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्यैर्म- हाशयैर्येः कानिचित् खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येकं खण्डानां १) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देय इति॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्था:। रु० आ० सिद्धान्ततत्त्वविवेक: खण्डानि ५ ५ अर्थसङ्ग्रहः अंग्रेजीभाषानुवादसहितः १ तन्त्रवार्ततिकम् खण्डानि १३ १३ का त्यायनमह्रिप्रणीतं शुक्कयजु:प्रातिशाख्यम सभाष्यं O ६ सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता १ वाक्यपदीयम् खण्डानि ३ रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ परिभाषावृत्ति: खण्डे २ २ O वैशेषिकदर्शनं किरणावलीटीकासंवलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्डे २ २ शिक्षासङग्रह: खण्डानि ५ ५ 0 नेषकरम्यसिद्धि: खण्डानि ४ ac महर्षिका त्यायनप्रणीतं शुक्कयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम सभाध्यं ऋुग्वेदीयशौनकप्रातिशाख्यं सभाष्यम खण्डानि ४ CC (बृहत्) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम् ac विवरणोपन्यास: सटीकवाक्यसुधासहित: खण्डे २ २ तत्वदीपनम् (पश्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम) ८ वेदान्तदीप: (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ o o टुप्टीका खण्डानि ४ ४

CC रसमश्जरी। व्यङ्गचार्थकौमुद्या प्रकाशेन च सहिता ३ भेदधिकार: व्याख्यासहितः o00 १ बोधसारो नरहरिकृत: तच्छिष्यदिवाकरकृत दीकया स०(वे०)२ न्यायलीलावती (यन्त्रस्था) व्रजभूषगा दास और कम्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़कबनारस।

BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLE GE, . . UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A.,C. I. E. AND G. THIBAUT, PH. D. No. 94.

Bodhasarah बोधसार LIBRARY AUG 3 0 1965 श्रीविद्द द्वर्यनरहरिविरचितVEid! OF TO PONTO तच्छिष्यश्रीदिवाकरकृतयाऽर्थदीप्त्या सहितः। श्रीमवुदासीनवर्यस्ामिगोविन्दानन्दशिष्येण दयानन्दसामिना परिशोधितः । BODHSÂR, A TREATISE ON VEDANTA, BY SRI NARHARI, With a commentary by the author's pupil PANDIT DIVÂKAR. EDITED BY SWÂMÎ DAYÂNAND. Fasciculus III. BENARES. Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot.

Printed at the Vidyâ vilas Press, BENARES.

भक्तिरसायनम। १९३

दासोहं भावयन्नेव दाकारं विस्मरत्यसौ ॥ २४ ॥ अन्तरिति। देवभक्तो देवस्य चिन्मात्ररूपिणः परमात्मनो भक्तः सेवको दासोहं भावयन्रेव दासः सेवक एवाहमिति चि- न्तयन्सन्नपि तादृटशभजनेनैव शुद्धान्तःकरणो यदा यस्मन्का-

तया च वहिर्जगत्पकाशकतया जगद्गतघटपटादिपदार्थसन्धिप- काशकतया व देवं चिन्मात्रैकस्वभावमात्मानं प्रपश्यति साक्षा- त्करोति तदा तस्मिन्कालेडसौ भक्तो दाकारं विस्मरति भेद- बोधकं दा-इसेवं पूर्वमक्षरं नानुसन्धत्ते॥ २४॥ दृष्टमेकान्तभक्तेषु नारदप्रमुखेषु तत्। किंचिद्विशेषं वक्ष्यामि त्वमेकाग्रमनाः शृणु ॥२५॥ दृष्टमिति। एकान्तभक्तेषु अव्यभिचारिभक्तेपु नारदम- मुखेषु नारद: प्रमुख आद्यो येपां तेपु तद्दाकारविस्मरणं दृष्ट- मवलोकितमतो ज्ञानभत्त्योरैक्यमेव सिद्धमिति भाव:, एवं ज्ञानभत्त्योरैक्यं प्रसाध्य भक्तिश्रद्धाविवृद्धये ज्ञानतो भक्तेरा- धिक्यं दर्शयितुं किश्चिद्वैलक्षण्यं दर्शयति सार्द्धभ्यां किश्चि- दिति, अहं किश्चित्सूक्ष्मं विशेषं ज्ञानतो भक्तेराधिक्यं वक्ष्यामि कथयिष्यामि तं त्वमेकाग्रमना एकाग्रं स्थिरं मनोन्तःकरयां यस्य स तथाभूतः सञ्च्छृणु अवधारय ॥ २५॥ एवं भत्त्याधिक्यश्रवणे शिष्यमभिमुखीकृत्येदानीं तयो- रैक्यनिरूपणपूर्वकं किश्चि्वैलक्षण्यं दर्शयति।

यदीश्वररसी भक्तस्तदीश्वररसी बुधः । उभौ यद्यप्येकरसौ तथापीषद्विलक्षणौ ॥ २६॥

१९४ बोधसारे।

यदिति। भक्तो यदीश्वररसी यस्येश्वरस्य रसः सुखं वि- द्यते यस्य स तथोक्तोडस्ति बुधो ज्ञानी तदीश्वररसी तस्यैवे- श्वरस्य रसः सुखं तद्विद्यते यस्य स तथोक्तोऽस्ति एवं यद्यपि सत्यमित्यर्थः, उभौ भक्तज्ञानिनावेकरसावेकसुखविपयौ स्त- स्तथापीपद्विलक्षणावीपत्स्वल्पं विशेषं लक्षणं चिन्हं ययोस्तौ तथोक्तौ भवतः ॥ २६ ॥ तदेव वैलक्षण्यं दर्शयति। बुद्धा बोधरसादन्यरसनीरसतां गताः । तथाधिकप्रेमरसान्न तु भक्ताः कदाचन ॥ २७ ॥ बुद्धा इति। यथा बुद्धा ज्ञानिनो वोधरसाद्वोधो ज्ञानं तदेव रसः सुखं 'रसो वै स' इतिश्रुतेः, तस्मादन्यरसनीरसतां गता अन्यो वैषयिको रसः सुखं तस्मिन्नीरसतां वैरस्यं गताः भाप्तास्तथा विम्बरससहित- त्वेन द्विगुणत्वेन प्रतीयमान: प्रेमा तद्रसविपयकस्नेहरूपा वृ- तिस्तद्विषयभूतो रसः सुखं तस्माद्धेतोर्भक्ता उपासकाः क- दाचन कस्मिन्नपि काले न तु नैवान्यरसविरसत्वं याता ज्ञा- निनः स्वरूपसुखमात्रं भक्तस्य तु तत्सहितवृत्तिसुखमतो भक्ते सुखाधिक्याज्ज्ञानितो वैशिष्ठ्यमिति भावः॥२७॥ एवं ज्ञानिभक्तयोर्मध्ये भक्ते वैशिष्ठ्यं प्रदश्येदानीं भक्तेर्ज्ञानं ज्ञानान्मोक्ष इत्येवं व्यवस्थासिद्ध्यै ज्ञानभक्तयोरेकनिष्ठत्वससिद्धेः शास्त्रषु वसिष्ठादिपु ज्ञानित्वं नारदादिषु तुभक्तत्वं च भिन्नत्वेन कुतः पतिपाद्यते तत्र हेतुं ज्ञापयितुं प्रश्नमुत्थापनं प्रतिजानीते। अथप्रश्नः । अथेति।अथेदानीं प्रश्न उत्थाप्यत इत्यर्थः, तमेवाह सार्धाभ्याम्।

भक्तिरसायनम । १९५

ननु ज्ञानं बिना मुक्तिर्नारित युक्तिशतैरपि। तथा भक्तिं बिना ज्ञानं नास्त्युपायशतैरपि ॥२८॥ नन्विति। ननु इयमत्राशङ्का ज्ञानं विना ज्ञानं जीवव्रस्मै- क्यविषयं महावाक्यजन्यमपरोक्षं विन ऋते युक्तिशतैर्राप यु- क्तीनां योगधारणानां शतैः शतसङ्ग्याकैरसङ्वययोगधार- णाभिरित्यर्थः, मुक्तिर्मोक्षो नास्ति न भवति तथा तद्वद्भक्तिं विना प्रेमलक्षणवृत्तिमीश्वरविषयां विन ऋते ज्ञानमात्मवोध उपायशतैरपि उपायानां कर्मोपास्त्यादीनां शतैरपि असह्वचे- योपायैरित्यर्थः, नास्ति न भवतीत्येवं निर्णयः सर्वशास्त्रे- षििति भावः ॥२८।। भक्तेर्ज्ञानं ततो मुक्तिरिति साधारणक्रमः । ज्ञानिनस्तु वसिष्ठाद्या भक्ता वैनारदादयः ॥२९॥ भक्तेरिति। भक्तेरीश्वरविषयकप्रेमवृत्तर्ञानं जीवव्रै- क्यवोधो भवति ततो वोधान्मुक्तिर्मोक्षो भवतीति एवं क्रमो निर्णयः साधारणः सामान्योऽस्ति एवं सत्यपि वसिष्ठाद्यास्तु वसिष्ठ आद्यो मुख्यो येषां ते तथोक्तास्त एव ज्ञानिनो ज्ञान- वन्तो भवन्ति नारदादयो वै नारद आदिर्येषां ते तथोक्तास्त एव भक्ता ईश्वरविषयकप्रेमलक्षणवृत्तिमन्तो भवन्ति ॥ २९॥ एवमादिव्यवस्थायाः कारणं किं निरूप्यताम् । अत्रोच्यते विचित्रं यत्कारणं तन्निशामय ॥ ३०॥ एवमिति । एतमादिव्यवस्थाया एवंरूपा याऽडदि: पाचीना व्यवस्था मर्यादा तस्या: कारणं वीजं किमस्ति तन्नि- रूप्यतां कथ्यताम्, इदानीं दृष्टान्तसहितोत्तरश्रवणे शिष्यं प्रेरयति

१९६ बोधमारे।

अत्रेति, अत्रास्यां व्यवस्थायां विचित्रं विलक्षणं यद्यादृशं कारणं वीजमस्ति तदुच्यते मया कथ्यते तत्कारणं त्वं नि- शामय शृणु ॥ ३० ॥ तत्कथनं प्रतिजानीते। कथयामि सदृष्टान्तं येनार्थ: स्फुटतां ब्रजेत्। स्यात्तापस्य च पापस्य गंगास्नानेन हि क्षयः ॥३ १॥ कथयामीति। अहं सद्ृष्टान्तं द्ृष्टान्तेन सहितं यथा तथा तत्कारणं कथयामि निरूपयामि येन निरूपणेनार्थः पृष्टोर्थः स्फुटतां प्राकव्यं ब्रजेद्च्छेत, प्रतिज्ञातार्थनिरूपणे तावद्दृष्टान्त- माह स्यादित्यादित्रिभिः, गङ्गास्नानेन गङ्गाया अवगाहनेन ता- पस्य शरीरगतौष्ण्यस्य पापस्य च कलुपस्यापि क्षयो नाशः स्याद्भवेद्धीदं सर्वलोकशास्त्रयोः प्रसिद्धमियर्थः॥ ३१॥ यस्तु स्यात्तापशान्त्यर्थी तस्यापि स्यादघक्षयः । यस्तु स्यादघशान्त्यर्थी तापस्तस्यापि नश्यति ॥३२॥ यस्त्विति। यस्तु योपि तापशान्सर्थी ताप उष्णत्वं तस्य शा- न्तिर्नाशस्तामर्थते मार्थयतीति स तथोक्तस्तस्यापि शीतेच्छु- पुरुपस्यापि अघक्षयोऽयं पापं तस्य क्षयो नाशः स्यान्भवेद्, यस्तु योपि अघशान्त्यर्थि अघं पापं तस्य शान्तिर्नाशस्तामर्थत इच्छति स तथोक्तः स्याद्रवेत्तस्यापि पापक्षयेच्छुपुरुषस्यापि ताप औष्ण्यं नश्यति नष्टो भवति ॥ ३२ ॥ तापपापक्षयौ स्नानं त्रयमेतत्समं दयोंः । तथाप्येकस्तु शैत्यार्थी शुद्धर्थी तु द्वितीयकः ॥३ ३ ॥ तापेति। तापपापक्षयौ तापश्चोष्णत्वं पापं च कलुष तयो

भक्तिरसायनम्। १९७

क्षयौ नाशौ स्नानं चैतत्त्रयमिदं त्रितयं द्वयास्तापपापक्षया- र्थिनोरुमयोरपि समं तुल्यं भवाति यद्यपि यर्ह्यपि तथापि तयो- र्मध्य एकस्तु एक एव शैत्यार्थी शीतलत्वार्थीति लोके नाम्रो- च्यते द्वितीयकस्तु अन्य एव शुद्ध्यर्थी पापनिष्सर्थीति नान्नो- च्यत इत्यर्थ: ॥ ३३ ।। यथैव भावभेदेन नामभेदस्तयोरभूत् । एवमेव बुधैर्यैस्तु देवो मुक्त्यर्थमाश्रितः ॥३४ ॥ यथेति। एवमनेन प्रकारेण यथा यद्वन्भावभेदेन वास- नाभिन्नत्वेन द्वयोरुभयोर्नामद्धयमेव द्वे एव नामनी जातं व्यव- हार उत्पन्नम्, दार्श्टान्तिकमाह सार्धत्रिभिरेवमिति, एवमेवैवं प्रकारेणैव बुधैर्विवेकिभियैर्याद्शैर्देवश्वेतनरूपः परमात्मा मुत्त्यर्थ

भत्त्या ज्ञानमवाप्यैव ये मुक्ता ज्ञानिनो हि ते। यैस्तु संसारविरसैर्भक्त्यर्थ हरिराश्रितः ॥ ३५॥ भक्तयेति। ते बुधा भत्त्या प्रेमवृत्या सहैव ज्ञानं जीवव्रसमै- क्यवोधमवाप्य संप्राप्य मुक्ता मोक्षं प्राप्तास्ते ज्ञाने भक्तौ च समाभ्यासवन्तो ज्ञानिनो ज्ञानिनामानो हि प्रसिद्धा लोके शा- स्त्रे चेत्यर्थः, यैस्तु यैरपि संसारविरसैः संसार ऐहिकपारलौ- किप्रपश्चे विरसैर्दोषदृष्ठ्या विरत्तैर्ज्ञानमोक्षयोरवज्ञानात्तदि- च्छाभावेन भत्त्यर्थ केवलं भक्तिरर्थः प्रयोजनं यस्यामाश्रयक्रि- यायां यथा तथा हरिर्भक्तदुःखहारक आश्रितोवलम्वितः॥३५॥ ततो भक्तिप्रभावेन स्वभावाज्ज्ञानमुद्गतम्। तज्ज्ञानं प्राप्य मुक्ता ये तेभक्ता इति वर्णिताः॥३६॥

१९८ बोधसारे।

तत इति। ततो हरेराश्रयणान्जक्तिमभावेन भक्तेर्भजन- स्य प्रभावः प्रतापस्तेन स्वभावाद्रागादिमलनिवृत्या स्वस्या- त्मनो भावात्सत्तानुभावाज्ज्ञानं जीवव्रह्माणेरैक्यलक्षणमुद्गतमु- त्पन्नं भवतीति शेषः, तज्ज्ञानं ते वो्ध पाप्य लब्ध्वा ये पुरुषा भक्ता इति भक्ता एवं प्रकारेण वर्णिताः कथिता: पुराणा- दि्वित्यर्थः ॥ ३६ ॥ उभयोः फलैक्यं दर्शयति। विरक्तिभक्तिविज्ञानमुक्तयस्तु समा द्योः । तथापि भावभेदेन नामभेदस्तयोरभूत ॥ ३७॥ विरक्तीति। द्वयोर्ञानिभक्तयोस्तु अपि विरक्तिभक्तिविज्ञा- नमुक्तयो विरक्तिश्च वैराग्यं भक्तिश् पेमलक्षणा विज्ञानं जीव- ब्रह्मैक्यविषयं मुक्तिश्च मोक्ष एता समास्तुल्याः सन्ति तथापि फलसाम्ये सत्यपि तयोरक्षानिभक्तयोरभावभेदेन भावयोर्भिन्न- विषयकवासनयोभैदेन भिन्नत्वेन नामभेदो नाम्नोरभिधान- योर्भेद: पृथत्कमभूज्जातम् । ३७। एवं फलैक्ये भक्तज्ञानिनोरैक्यं प्राप्त तत्प्रकरणविरुद्धत्वा- न्निवारयितुं ज्ञानतो भक्तेराधिक्यं दर्शयति। मुक्तिर्मुख्यफलं ज्ञस्य भक्तिस्तत्साधनत्वतः । भक्तस्य भक्तिर्मुख्यैव मुक्तिः स्यादानुषङ्रिकी॥३८॥ मुक्तिरिति। इ्ञस्य ज्ञानिनो मुक्तिर्मोक्षो मुख्यफलं मुख्यं प्रधानं च तत्फलं च मुख्यफलमस्ति भक्तिरीश्वरविषयक प्रेम तत्साधनत्वतस्तस्य मोक्षस्य साधनत्वादेव हेतोने मुख्यफल- मस्ति भक्तस्योपासकस्य भक्तिरेवेश्वरविपया पेमवृत्तिरेव

भक्तिरसायनम्। १९९

मुख्या प्रधाना भवति मुक्तिर्मोक्ष आनुपङ्गिकी भक्तिफलरूपेया भक्तिसहचारिणी स्यान्वेत्॥३८॥ रीत्यानयापि सुमते वरिष्ठा भक्तिरीश्वरे । अथान्योपि महिमा परमानन्दरूपोसौ परमात्मा स्वयं हरिः ॥ ३९॥ रीत्येति। हे सुमत इदमेव ते सुमतित्वं यद्भक्तिसहचरि- तज्ञानेन मुक्तिसम्पादनमित्यनेन सम्बोधनेन सूचितम, अनयो- क्या रीत्या प्रकारेगोश्वरे परमात्मनि भक्ति: प्रेमलक्षणा- वृत्तिरेव वरिष्ठा श्रष्ठा, एवं ज्ञानतो भक्तेराधिक्यं प्रतिपादेदानीं भक्तेरेव प्रकारान्तरेण महिमानं निरूपयितुं प्रतिजानीते-अ- थेति, अथ भक्तिश्रैष्ठ्निरूपणानन्तरमन्योपि उक्तप्रकारा- द्विलक्षणोपीत्यर्थः, महिमा भक्तर्महत्त्वं निरुप्यत इत्यर्थः, तमेव प्रकारमाह परमानन्दरूप इति, असौ स परमात्मा कार्यका- रणातीत आत्माऽत एव परमानन्दरूपः परमो निरतिशयो य आनन्दः सुखं तदेव रूपमाकृतिर्यस्य स तथोक्तोडत एव हरि: सर्वदु:खहरणाशील: स्वयमात्मापि।। ३९॥ शिवभक्ति पुरस्कृत्य भुङ्क्ते भक्तिरसायनम्। सनकाद्या वसिष्ठाद्या नन्दिस्कन्दशुकादयः॥४॥ शिवभकत्तिमिति।शिवस्य कूटस्थस्यात्मनो भक्ति प्रेमलक्षणां वृत्ति पुरस्कृस ध्वजीकृत्यभक्तिरसायनं सर्वसुखानां विम्बभूतानन्द- विषयताद्भक्तेः रसायनत्वमित्यर्थः, ज्ञानस्य तु परव्रह्मस्वरूपत्वेन परमानन्दरूपत्वे सत्यपि तस्य निर्विषयत्वात्मेमलक्षणवृत्तेस्तु वृत्तिविषयकानन्दस्य परमानन्दस्य च सत्वात्सर्ववैषयिकानामपि

२०० बोघसारे।

तत्रैव सत्वाच्च प्रेमातिशयेन सर्वदुःखतिरोभावेन च केवलसु- ख समूहरूपत्वाच्च भक्तौ विष्णोरपि प्रवृत्तिरद्येत्याशयः, जीव- न्मुक्ति सुखादपि भक्तिसुखमधिकमिति सनकादिप्रवृतिनिरू- पगोन दढीकरोनि सनकाद्या इति, सनकाद्याः सनक आद्यो मुख्यो येपां सनत्कुमारादीनां ते तथोक्तास्तथा वसिष्ठाद्या वसिष्ठ आद्ो मुख्यो येषां व्यासादीनां ते तथोक्तास्तथा नन्दिस्कन्दशु- कादयो नन्दिः शिववाहनभूतो वृपभः स्कन्दो गुदः शुको व्यास- पुत्र एत आदयो येपां ते तथोक्ताः ॥ ४० ॥ भुञ्जते तत्पदं प्राप्ता अपि भक्तिरसायनम् । द्वैतं विना कथं भक्तिरिति तत्रोत्तरं शृणु॥ ४१ ॥ मुअ्त इति। तत्पदं तत्प्रत्यगभिन्नं पदं स्वरूपं माप्ता अपि तदरपा: सन्तोपि भक्तिरसायनं भक्तिसुखं भुअतेऽनुभवन्ति। ननु भक्तेर्द्वैतमिश्रितत्वे 'नाल्पे सुखमस्ती'ति श्रुत्या विषसंपृक्ता- न्नस्य विपत्वमिव भक्तेर्दुःखमिश्रितत्वेन दुःखरूपत्वात्कर्थ सुख- रूपत्वं श्रुतिविरुद्ध प्रतिपाद्यत इत्याशङ्कामुद्भाव्योत्तरयति सा- धेन द्वैतमिति, द्वैत बिना भेदमृते भक्तिर्भजनं कथ केन प्रकारेण स्यान्न कथमपीसर्थः, इति चेदेवं यदि वदसि तहि तत्र प्रश्न उ- घरं प्रत्युत्तरं शृणु अवधारय ॥ ४१ ॥

द्वैत मोहाय बोधात्प्राक्प्राप्ते बोधे मनीषया। भत्तयर्थ कल्पितं द्वैतमद्वैतादपि सुन्दरम् ॥ ४२ ॥ द्वैतमिति। द्वैतं भेदो बोधात्माग्जीवव्रह्मैक्यज्ञानात्पूर्व मो- हयितुं भवति बोधे प्राप्ते जीवात्मैकत्वज्ञाने लब्धे सति मनीपया स्वेछया भत्तयर्थ भक्तिं कर्त्तु कल्पितं कल्पनया कृतं द्वैतं

भक्तिरसायनम्। २०१

द्वैवं पृथत्क्मद्वैतादपि सामान्यैकरूपात्सुखादपि सुन्दरमतिसुख- मेवास्ति आनन्दद्वैगुण्यादिति भावः ॥ ४२ ॥ अत्रार्थे भागनतं प्रमाणयति। तथा चोक्तं भागवते तथा चेति। तथा च तथैवेत्यर्थः, भागवते भगवल्लीला- प्रतिषादनप्रधाने शास्त्र उक्तं, तद्वाक्यं पठति। 'आत्मारामाश्च मुनयो निग्रन्था अप्युरुक्रमे। कुर्वन्त्यहेतुकीं भक्तिमित्थंभूतगुणो हरिः ॥ ४३ ॥ आत्मारामा इति। आत्मारामाश्चात्मनि सच्चिदान- न्दवन आरमन्ते क्रीडन्ति ते तथोक्तास्तथाभूता अपि नि- ग्रन्था अत एव ग्रन्थनिरपेक्षा अपि मुनयो मननवन्त उ- रुक्रम उरुबहुः क्रमः पादविक्षेपो यस्य तस्मिन्नहैतुकीं फलापे- क्षाहीनां भक्तिं श्रवणकीर्त्तनादिनवलक्षणामन्तःकरणवृत्तिं कुर्वन्ति प्वर्त्तयन्ति, नतु 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोपि प्रव- र्त्तत' इति न्यायात्फलापेक्षारहितानां परमानन्दानुभविनां च मुनीनां क्रियारूपायां भक्तौ कथं प्रव्ृतत्तिस्तत्राहेत्थमिति, हररि: समस्तदुःखहारी विष्णुरित्थंभूतगुण इत्थंभृता निरपेक्षत्वेपि पुरुषाणां स्वेषु प्रवर्त्तका गुणा यस्य स तथोक्तोऽस्ति गुणसं- स्कार एव गुणेषु प्रवर्त्तको गुणानां भवतीति भावः ॥४३ ॥ उक्तमेत्र भत्त्यर्थकल्पितद्वैतस्य सुखातिशयरूपत्वं दृष्टा- न्तेन विशदयति। जाते समरसान्दे द्वैतमप्यमृतोपमम्। मित्रयोरिव दंपत्योर्जीवात्मपरमात्मनोः ॥ ४४ ॥ जाते इति । समरसानन्दे सम एकरूपो रसः सुखरू- २६

२०२ बोधसारे।

पत्वं यस्य स चासावानन्दश्व स तथोक्तो जीवब्रह्मणोरैक्य- लक्षणे सुख इत्यर्थः, जाते प्राप्ते सत्यपि जीवात्मपरमात्म- नोर्जीवस्य परमात्मनश्च यद्भत्त्यर्थ भक्तिं कर्तु कल्पितं कल्प- नयाङ्गीकृतं द्वैतं पृथकत्वं तदमृतोपमममृतं मुक्तिसुखमेवोपमा तुला यस्य तत्तथाभूतमस्ति तत्र दृष्टान्तो मित्रयोरिति, मि- त्रयोः परस्परं प्रेमवतोर्दम्पत्योरिव जायापयोः पृथक्तमि- वेति॥ ४४ ॥ दृष्टान्तं विशदयति। हृदये वसति प्रीत्या लोकरीत्या च लज्ते। यथा चमत्कारमयी नित्यमानन्दिनी वधूः ॥ ४५॥ हृदय इति। यथा यद्वद्वघूर्जाया 'वधूर्जाया स्नुपा स्त्री- चे'ति विश्वः, हृदयेन्तःकरणे प्रीत्या पतिमेम्णैव वसति तिप्ठति लोकरीत्या च लौकिकव्यवहारेण च लज्जते त्पते यथा यादृशी चमत्कारमयि आश्चर्यवती नित्यं सर्वदाऽडनन्दिनी पत्यावा- नन्दवर्धनशीला भवति एतत्प्रसिद्धं सर्वेष्विति भावः ।। ४५।। ननु परमानन्दरूपमुक्तिं त्यक्त्वा किं दुःखरूपद्वैतरूपभ- त्ये त्याशख्ाह। पारमार्थिकमद्वैतं द्वैतं भजनहेतवे। तादृशी यदि भक्तिश्वेत्सा तु मुक्तिशताधिका॥४ ६॥ पारमार्थिकमिि। अद्वैतं जीवव्रह्मैक्यं पारमार्थिकं ता- विकमित्यङ्गीकृत्य द्वैतं पृथक्त्वं भजनहेतवे भजननिमित्तमङ्गी- करोति गुरुशिष्यादिरूपं द्वैतमङ्गीकरोतीसर्थः, यद्वा भजनं भ- क्तिस्तदेव हेतु फलं तदर्थ द्वैतं गुरुशिष्यादिद्वारा श्रवणमन- नादिरूपं सेव्यसेवकादिरूपं चाङ्गीकरोतीत्यर्थः, तादृशि एवं

भक्तिरसायनम। २०३

रूपा भक्तिर्भजनं चेद्यदि अङ्गीकृता तर्हि सा भक्तिस्ता- दशी उक्तलक्षणा मुक्तिशताधिका मुक्तीनां शतं मुक्तिशतं त- स्मादप्यधिकोत्कृष्टा ॥ ४६ ॥ पुनर्भक्तेराधिक्यप्रतिपादनाय भक्तिज्ञानयोरेकफलतप्रति- पादनाय च तृत्तमाह। प्रियतमहृदये वा खेलतु प्रेमरीत्या पद्युगपरिचर्या प्रेयसी वा विधत्ताम्। विहरतु विदितार्थो निर्विकल्पे समाधौ ननु भजनव्िधौ वा तद्द्वयं तुल्यमेव ॥ ४७ ॥ प्रियतमेति। प्रेयसी प्रियतरा स्त्री पियतमहृदयेऽति- प्रीतिविषयः प्रियतमस्तस्य हृदये वक्षसि वेति पक्षे प्रेमरीत्या प्रेमप्रकारेण खेलतु क्रीडतु इत्येक: पक्षः, वाऽथवा पदयुग- परिचर्या पदयोरङ्ग्योर्युंगं युग्मं तस्य परिचर्या सेवां विधत्तां क्रियतामुभयत्र सुखं तुल्यमिति भावः, यथा यदूत्तथा विदि- तार्थो ज्ञाततत्वो निर्विकल्पे विकल्पा नामरूपजासादयस्ते निर्गता निदटत्ता यस्मात्तस्मिन्समाधौ समं ब्रह्माधीयते ल- क्ष्यतेऽस्मिन्निति समाधिस्तम्मिन्विहरतु क्रीडतु वेत्येकः पक्षः, अथवा भजनविधौ भक्तिपकारे विहरतु क्रीडतु तद्द्वयं तदुभ- यमपि तुल्यमेवैकमेवास्ति ननु निश्चय इसर्थः ॥ ४७॥ एवमुभयोः साम्यं प्रतिपाद्ेदानीं प्रकरसविषयत्वाद्भक्ते: श्रैष्ठ्यं सदृष्टान्तमाह। विश्वेश्वरस्तु सुधिया गलितेपि भेदे भावेन भक्तिसहितेन समर्चनीयः ।

२०४ बोधसारे।

प्राणेश्वरश्चतुरया मिलितेपि चित्ते चैलाञ्चलव्यवहितेन निर्रीक्षणीयः ॥ ४८॥ विश्वेश्वर इति। सुधिया तु शोभना रागादिरहिता धीर्म- तिर्यस्य स तथोक्तस्तेनापि भेदे सेव्यसेवकादिलक्षणे पृथकत्वे गलितेपि निवृत्ते सत्यपि भक्तिसहितेन श्रवणादिनवलक्षणल- क्षितयान्तकरणवत्त्या सहितेन भावेन प्रेम्णा विश्वेश्वरो जग- दीश्वरः परमात्मा समर्चनीयः पूज्यः, तत्र दृष्टान्तः प्राणेश्वर इति, चतुरया बुद्धिमत्या स्त्रिया चित्तेन्तःकरणे मिलितेपि एकीभूते सत्यपि चैलाञ्चलव्यवहितेन चैलमूर्ध्ववस्त्नं तस्याञ्चलमंशस्ते- नान्तरितं तेन चक्षुपेति शेपः, प्रागोश्वरः पतिर्निरीक्षणीयः प्रेक्षणीयोऽन्यथा सुखं न स्यादथा तथा श्रवणादिभक्तिं वि- नापि केवलसमाधौ सुखं न स्यादिति भावः ।। ४८ । उक्ते भक्तिश्रैष्ठ्ये वृद्धवाक्यं प्रमाणयितुमाह। अथ भक्तिरसमाश्रित्य क्लोकः । अथेति। अथात्रेत्यर्थः, भक्तिरसमाश्रिस भक्तिसुखमव- लम्ब्य श्रोक श्ोकावित्यर्थः, जातित्वादेकवचनमस्ति तमे- वोदाहरति। योगें नास्ति गतिर्न निर्गुणविधौ सम्भावनादुर्गमे नित्यं नीरसया धिया परिहते द्े ऐहिकामुष्मिके। गोपः कोपि सखाकृतः स तु पुनर्नानाङ्गनासङ्गवा- नस्माकं पदमर्थयन्ति मुनयश्चित्रं किमस्मात्परम्॥४९॥ योग इति। अष्टाङ्गसहिते योगे चित्तनिरोधाख्ये स- माधौ मम गतिः प्रचारो नास्ति न विद्यते किश्च सम्भावना- दुर्गमे सम्भावनाया निश्चयट्टत्तेर्दुर्गमोऽमाप्तिर्यस्मिन्, यद्वा सम्भा-

भक्तिरसायनम । २०५

वनया दुर्गमे दुष्पापे निर्गुणविधौ निर्गुणं गुणरहितं ब्रह्म वि- धीयते निश्चीयतेऽस्मिन्निति तथाभूते वेदान्त इत्यर्थः, गतिः प्र- चारो नास्ति ताह वैपयिके सुखे एव प्रचारोस्तु तत्राह निखं सर्वदा नीरसयोदासीनया घिया वुद्धयैहिकामुष्मिके इह लोके भवमैहिकं स्रकन्दनवनितादिविषयजं सुखमामुप्मिकं चामृतभोगादिविषयजन्यं पारलौकिक सुखं च ते द्वे उभे अपि परिहृते त्यक्ते अतो नात्र मनसो रमणमिति भावः, पुनः पश्चादन्यदेव विचार्य मया कृतं किं तदित्यत आह गोप इति, मया कोपि अनिर्वचनीयो गोपो गोपालो ग्रामीण इत्पर्थः, स तु सोपि नानाङ्गनासङ्गवान्नानाऽनन्ताश्च ता अङ्गनाः स्तियश्च तासां सङ्ग: सम्भोगोस्यास्तींत तथाभूतः स सखा मित्रं कृतः आश्रितो मित्रत्वेनाश्रित इत्यर्थः, ननु गोपालमङ्रत्या वुद्धिभ्रं- शेनाधः पात एव स्यात्तत्र किं पुनर्वक्तव्य नानाङ्गनासङ्गवद्गो- पालसङ्रेनाधः पात इतिशङ्कायामाहास्माकामेति, मुनयो मन- नवन्तोषि अस्माकं तादृशगोपालसङ्गवतांः न पदं प्रेमानन्दस्थि- तिरूपमधिकारमित्यर्थः, अर्थयन्ति प्रार्थयन्तीत्यर्थः, अतोस्मा- त्परमेतदाश्चर्यादन्यदाश्चर्य श्रेष्ठं किं न किमपीत्यर्थः, इदमेवा- तिश्रेष्ठमाश्चर्यीमति भावः ॥४९॥ आश्चर्यान्तरमाह। रोमाञ्चेन चमत्कृता तनुरियं भक्त्या मनो नन्दितं प्रेमाश्रूणि विभूषयन्तिं वदनं कण्ठं गिरो गद्गदाः । नास्माकं क्षणमात्रमप्यवसरः कृष्णारचेनं कुर्वतां मुक्ति द्वीरि चतुर्विधापि किमियं दास्याय लोलायते ॥५०॥ रोमाश्चेति। कृष्णार्चनं कृष्णस्य भूमानन्दरूपस्यार्चनं

२०६ बोधसारे।

ध्यानरूपं वाह्यमपि साकारस्य पूजनं कुर्नतामस्माकं नः । कृषिर्भूवाचकः शब्दो णश्च निरद्ृतिवाचकः । तयोरैक्यं परं ब्रह्मकृष्ण इत्याभधीयते'॥ इति प्रभृतिवचनैः कृष्णशब्दार्थस्य भूमानन्दत्वेन प्रतिपा- दनादियमेषा तनुर्देहयष्टी रोमाश्चेन रोम्णां बालानामश्चः पुलकस्तेन चमत्कृता चमत्कारवती दृश्यत इति शेषः, मनश्चा- न्तःकरणं भत्त्या प्रेमलक्षणया दृत्याऽSनन्दितमानन्देन समृद्ध प्रेमाश्रूणि स्नेहाSडनिर्भूतानि अश्रूणि नेत्रजलानि वदनं मुखं विभूपयन्ति अलंकुर्वन्ति गद्गदाऽव्यक्ताक्षरा गिरो वाण्यः कछठं गलमवरोधयन्तीति शेप:, एवंलक्षणवतामस्माकं क्षगा- मात्रमपि क्षणामात्रं तावन्मात्रमपि अवसरः समयोऽन्यविषय- मङ्गीक ्त्तु न न विद्यते तथापि चतुर्विधापि सायुज्यसार्ष्टिसामीप्य- सारूप्यभेदेन चतु:प्रकारापि मुक्तिर्मोक्षो द्वारि पारिमार्थिक- जीवव्रह्मैक्यलक्षणमोक्षद्वारमूते भजने दास्याय दास्यं कर्त्तु लो- लायते लोला चश्चलेवाचरति अतश्चतुर्विधा मुक्ति: प्रपञ्चनि- वृत्तिः किं न किमपि अति तुच्छेत्यर्थः ॥५० ॥ उक्तश्रोकौ मधुसूदनकृताबुदाहतौ स्वश्लोकेनापि भत्तया- धिक्य प्रतिपादकेनाश्चर्यान्तरमाह। घन: कामोऽस्माकं तब तु भजनेऽन्यत्र नरुचि- स्तवैवांधिद्वन्द्े नतिषु रतिरस्माकमतुला। सकामे निष्कामा सपदि तु सकामा पदगता सकामास्मान्मुक्तिर्भजति महिमायं तब हरे॥५१॥ इति श्रीनरहरिविरचिते बोधसारे भक्तिरसायनम ॥१३ ॥ घन इति। तव तु तवैव नान्यस्येत्यर्थः, भजने भक्ताव- स्माकं त्वद्क्तिरुचिमतां नो घनो गाढ: काम इच्छाऽस्ति

राजयोगे भूमिकाभेदभास्करः । २०७

अन्यत्र कर्मणि ज्ञाने वाऽन्यभजने वापि रुचिः प्रीतिर्न नास्ति कुत इस्त आह तवेति, तवैव त एव केवलमङ् घ्रद्वन्द्वेऽङ्घग्रो: पादयोर्द्वन्द्वं युग्मं तस्मिस्तद्विपयिणीष्वित्यर्थः, नतिषु प्रणामेपु अस्माक त्वद्धक्तानां रतिः प्रीतिरतुला न विद्यते तुलोपमा यस्याः सा तथाभृताऽस्ति यतोऽत इत्यर्थः, किश्च सकामे विषयेच्छावति पुरुषे निष्कामेच्छारहिता तु अपि यद्वा तु प्रसिद्धेत्यर्थः, सकामा कामवती भूत्वेति शेपः, मुक्ति: सायुज्य- सार्ष्टिसामीप्यसारूप्यरूपा सपदि शीघ्रं पदगता पदयोश्चरणयो- र्गता लग्ना सती संकामास्मान्कामसहितान्नो भजत सेवते हे हरे है सर्वदुःखांनरासक अयमेष महिमा महत्वं तन तेऽस्ति ।।५१।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपौ भक्तिरसायनार्थप्रकाशस्त्रयोदशः ॥१३।।

अथ राजयोगे भूमिकाभेदभास्करः। एवं सर्वसाधनानि प्रतिपाद्येदानीमेतैः साधनैः साध्या- मवस्थां निरूपपितुमुतरग्रन्थारम्भः, तत्र च फलरूपां तामवावस्थां भूमिकाभेदेन निरुपयितुं भूमिकाभेदभास्कराख्यं प्रकरणं सार्ध- चतुःषष्डुयतरशतश्रलोकमारभते, तत्र च त्याज्यग्राह्यभेदेन भूमि- काश्चतुदर्श प्रतिपादयितुं प्रकरणद्वयमस्ति, तत्रादौ त्याज्यसप् - भूमी स्त्याजयितुं तज्ज्ञानार्थमज्ञानभूमिका निर्णेतुमज्ञानभूमिकानि- र्याख्यं पादोनचतुर्दशश्लोकं प्रकरणमारभते, तत्राप्यादौ ता- वदुत्तरग्रन्थ इत ऊर्ध्व राजयोगनिरूपणं प्रतिजानीते।

भूमिकाभेदमारभ्य यावद्ग्रन्थसमापनम् । अगाधबोधसारेऽस्मिन्राजयोगो निरुप्यते ॥ १ ॥

२०८ बोधसारे।

भूमिकाभेदमिति। भूमिकाभेदं भूमिकानां चतुर्दशभूमीनां भेदं भेदांनरूपकप्रकरणमारभ्यारम्भं कृत्वा ग्रन्थसमापनं याव- द्रन्थस्य बोधसाराख्यग्रन्थस्य समापनं समाप्तिर्यावद्रन्थसमाप्ति पर्यन्तमित्यर्थः। अस्मिन्प्रकृतेगाघवोधसारेडगाधो दुरवगाहोऽ- नुभवं विनाडर्थतो दुरवगाह इत्यर्थः, स चासौ बोधसारश्रै- तन्नामको ग्रन्थस्तस्मिन्राजयोगो राज्ञां नृपाणां स्वस्थाने स्थि- त्वापि साधयतुं शक्यत्वात्तत्सम्बन्धी योगो जीवव्रह्मैक्यविषय- कज्ञानलक्षणो निरुप्यते प्रतिपाद्यते ॥ १ ॥ एवमुत्तरग्रन्थार्थनिरूपणं प्रतिज्ञायेदानीं प्रकरणार्थ श्रोतुं फलपर्दशनेन शिष्यं प्रेरयति। अथायं हृदि कर्तव्यो भूमिकाभेदभास्करः । यस्य प्रसादमात्रेण तमो हार्द विलीयते ॥ २ ॥ अथेति। अथ साधनश्रवणानन्तरमयं प्रत्यक्षो निरूप्यमाणो भूमिकाभेदभास्करो भूमिकानामवस्थानां निरूपयिष्यमाणानां चतुर्दशसख्यानां भेद: परस्परवैलक्षण्येन पार्थक्यं तस्य भास्करः सूर्य इव प्रकाशको ग्रन्थो हृदि अन्तःकरणे कर्तव्योऽवधार्यः, नन्वेतदवधारणे कि फलं तत्राह यस्येति, यस्य भूमिकाभेदभा- स्करस्य प्रसादमात्रेण प्रसन्नतयैव केवलं हार्द हृदि भवमन्तः- करण उत्पन्नं तमोऽज्ञानलक्षणमान्ध्यं विलीयते नश्यति ॥२॥ एवं प्रकरणार्थविचारस्य फलं प्रदर्श्येदानीं प्रकरणप्रति- पाद्यसर्वभूमिकासंख्यामादद। अज्ञानभूमिका: सप्त सप्तैव ज्ञानमूमिकाः । बीजजाग्रत्तथा जाग्रन्महाजाग्रत्तथैव च ॥। ३ ।। अज्ञानेति। अज्ञानभूमिका अज्ञानस्य मोहस्य भूमिका

राजयोगे भूमिकाभेदभास्करः । २०९

अवस्थाः सप्त सप्तसङ्खयाः सन्ति, ज्ञानभूमिका एवाज्ञाननिर्त्तव- कस्य विवेकस्य भूमिका अवस्था अपि सप्त सप्तसङ्वयाः सन्ति, एवं भू मिकासङ्ग्यां प्रदर्श्य त्याज्यत्वेनाज्ञानभूमिकाज्ञानार्थ प्रथम- मज्ञानभूमिकाः सप्त नामभेदेन निदिशत बीजजाग्रदिति, बीज- जाग्रद्रीजजाग्रन्नाम्न्येका, तथा तद्वज्जाग्रज्जाग्रन्नान्नी द्वि- तीया, तथैव च तद्वदेव महाजाग्रदेतन्नाम्री तृतीया,। जाग्रत्स्तप्नस्तथा स्वप्नः स्वप्नजाग्रत्सुषुप्तकम्। इति सप्तविधो मोहस्तेषां विवरणं शृणु ॥ ४॥ • तथा जाग्रत्स्वप्रो जाग्रत्स्त्रप्ननाम्नी चतुर्थी, तथा तद्वत्स्व- प्रनाम्नी पश्चमी, तथा स्वप्रजाग्रन्नाम्नी षष्ठी, तथा सुषुप्तकं सुषुप्तिनाम्री सप्तमी, सर्वसंख्यामाहेतीति, एवं प्रकारेण मो- होडज्ञानं सप्ततरिधः सप्तप्रकारोडस्ति, तासां भेदज्ञानाय ता निरूपयितुं तच्छरवणे शिष्यं प्रेरयति तेषामिति, तेषां सप्त- विधमोहानां विवरणं विस्तरं शृणु अवधारय॥ ३४॥ तासु प्रथमां लक्षयति सार्घेन। कुसूले संस्थितं बीजं तत्र सर्वो यथा द्रुमः । तथा यत्र स्थितं विश्वं न तु व्याक्तिमुपागतम्॥५॥ बीजरूपं स्थितं जाग्रद्वीजजाग्रत्तदुच्यते। संसारप्रथमावस्था महामोहः स एव हि ॥ ६ ॥ कुमूल इति। कुसूले धान्यसश्चयार्थ मृदादिना निर्मिते पात्रे संस्थितं पूर्व स्थापितं बीज चणकादिधान्यानां कारणभूतं धान्यमस्ति तत्र बीजे सर्वः शाखाकाण्डपुष्पफलो- पेतो द्ुमो दृक्षो यथा यद्वदस्ति तथा तद्वद्यत्र मायाशबले ब्रह्मणि २७

२१० बोधसारे।

विश्वं जगत्स्थितमस्ति व्यक्ति प्रकटतां न तु नैवोपागतं मासं तदेव जगज्जाग्रच्छन्दवाच्यं वीजरूपत्वाद्वीजमिव जगत्कारणं मागांशवलं ब्रह्म तदेव रूपं यस्य तत्तथाभूतं स्थितं तिष्ठति त- त्कारणमेत्र वीजजाग्रदेतन्नामकमुच्यते कथ्यते मुनिभिरिति शेपः, तस्यैव ग्रन्थान्तरे नामान्तराणि सन्ति तान्याह संसारेत्या- दिना, संसारप्रथमावस्था संसारस्य ब्रह्माण्डस्य प्रथमा गर्भस्थिति रूपाडवस्था स्थितिरिति सैवोच्यते स एव हि उक्तलक्षण एव हि पसिद्धो महामोहो मूलाज्ञानमिति नामान्तरैरुच्यते ॥५६॥ तदेवाज्ञानमित्युक्तं यत्स्वबोधेन लीयते। कुसूले संस्थितं बीजं क्षेत्रे निक्षिप्यते यदा ॥७॥ तदेव बीजजाग्रदेवाज्ञानं ज्ञानविरोधि भावरुपमिति एवं नाम्नोक्तं कथितं वेदान्तेष्विसर्थः । कुत इत्यत आह यदिति, यद्यस्मात्कारणात्स्वबोधेन स्वस्याज्ञानस्य वोधो ज्ञानं तेन, यद्वा स्वस्यात्मनो वोधो ज्ञानं तेनेसर्थः, लीयते नश्य- तीत्यत इत्यर्थः, द्वितीयां सदष्टान्तां लक्षयति कुसूल इति सा- र्धाभ्यां, कुसूले धान्यसश्चयनार्थ मृदादिना निर्मिते पात्रे संस्थितं पूर्व संस्थापितं बीजं चणकादिकारणभूतं चणकादि यदा यस्मिन्काले क्षेत्रे भूमौ निक्षिप्यत उप्यते ॥।७॥ तदेत्यध्याहार्य, तदा तस्मिन् काले। अंकुरोन्मुखतां याति सावस्था जाग्रदुच्यते। इदमेव महत्तत्त्वमिति सांख्यैर्निरूप्यते ॥८॥ अङ्करोन्मुखतां किश्चिदङ्करोत्पत्या दृक्षजनने सन्मुखतां याति प्राम्नोति तस्यावस्थ्रेवावस्थानं या सा जाग्रन्नाम्नोच्यते

राजयोगे भूमिकाभेदभास्करः । २११

कथ्यते तस्या एतस्या अपि शास्त्रान्तरे नामान्तराणि सन्ति तान्याहेदमित्यादिसार्धेन, इदमेवेयमवस्थैव सांख्यैः सांख्य- शास्त्रंविद्िर्मह तत्त्वमिति एवं नाम्ना निरुष्यते प्रतिपाद्यते।८। ईक्षणं चेति वेदान्तैः सामान्याहङ्कृतिस्तथा। आनन्दमयकोशश्च तत्साक्षी त्वीश्वरः स्मृतः ॥९॥ तथा तद्वद्वेदान्तैरुपनिषद्वाक्यैः 'स ईक्षते'त्यादिभिरीक्षणं चेक्षणमवलोकनमिति नाम्नेदमेव प्रतिपाद्यते तथा तद्दत्सामा- न्याहङ्कतिः समष्ठ्यहङ्कार इति आनन्दमयकोशश्चेति च तैरेव वेदान्तिभिरभिधीयते तत्साक्षी तु तस्या जाग्रतः साक्ष्यव्यवधा- नेन प्रकाशकस्तद्विलक्षणश्वेश्वर इति स्थृत उक्तः ॥ ८ ९॥ तृतीयां लक्षयति त्रिभि: पादैः। विशेषाहङकृतिः सुक्ष्माङ्कुरवद्दयावहारिकी। महाजाग्रह्ुधैः प्रोक्ता व्यष्ट्यवस्थान्रये तु सा॥१०। जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ताख्येवस्था जाग्रदिति स्मृता । जाग्रदेव यदा जीवो मनोराज्यं करोति हि ॥१ १॥ विशेषेति। सूक्ष्माङ्कुरवद्यवादिधान्यानां परिचितिकारणं यद्वत्तद्वव्वावहारिकी व्यवहारे भवा विशेषाहङ्कतिर्विशेषा मुख्यहं दुःख्यहं काणोहं वधिरोहं पुष्टोहं कृशोहं ब्राह्मणोहं क्ष-

जाग्रदेतन्नाम्ना मोक्ता कथिता, अस्या एव नामान्तरं व्यावहा- रिकमाह व्यष्टीति, सा तु सैव जाग्रत्स्वप्रसुषुप्त्यारूये जाग्रच्चे

रणाज्ञानमात्नावस्थाने जाग्रत्संस्कारजः प्रसयवान्स्वम इत्युक्त

२१२ बोधसारे।

लक्षणः, सुपुप्तिश्चाज्ञानमात्रस्थितिरूपा, एता आख्या आहा यस्य तस्मिन्व्यव्ट्यवस्थात्रये व्यस्तरूपवुद्धेरवस्था जाग्रत्स्वप्रसुषु- प्रयस्तासां त्रयं तस्मिआ्जाग्रदिति नाम्ना स्मृता मोक्ता मु- निभिरिति शेपः, चतुर्थी लक्षयति जाग्रदेवेति, जीवः साधि- प्ठानबुद्धिस्थश्चिदाभासो यंदा यस्मिन्काले जाग्रदेव जाग्रत्स- न्नपि मनोराज्यं मानसं संसारं करोति संकल्पयति हि प्र- सि द्वमेतत्सर्वेषामित्यर्थः ॥ १०॥ ११॥

जाग्रतः स्वप्न इव यत्स जाग्रत्स्वप्न उच्यते। लोकप्रसिद्धोयः स्वप्नःस स्वप्नइति कथ्यते॥१२॥

जाग्रत इति। जाग्रतो जागरयावतः स्वप्न इव स्वमवद्य- न्मनोराज्यं स जाग्रत्स्वमो जाग्रत्स्वमनाम्न्यवस्थोच्यते कथ्यते, पश्चमीमाह लोकप्रसिद्ध इति, यो लोकप्रसिद्ध आगो- पालं सर्वैरनुभूतः स्व्रमोऽस्ति स स एव स्वमनाम्नी कथ्यते निरुप्यते ॥ १२ ॥ पष्ठीं लक्षयति।

जातेपि जागरे जन्तोः स्वप्नद्ष्टार्थभासनम्। प्रत्यक्षमिव संस्कारात्स्वप्नजाग्रत्तदुच्यते ॥ १३।। जातेपीति। जन्तोर्जीवस्य जागरे जागरणे जातेपि उत्पन्नेपि जाग्रद्दृ- ग्गोचराभावेनाप्रत्यक्षमपि प्रत्यक्षवत्स्मृतिचिषयं स्वप्रद्ष्टार्थभा- सन रवमे ये दृष्टा अर्था गिरिनदीनगरादयस्तेषां भासनं पतीति- स्तद्रासनं स्वमजाग्रदेतन्नाम्न्यवस्थोच्यते कथ्यते ॥१३॥

राजयोगे भूमिकाभेदभास्करः । २१३

सप्मीं लक्षयति। षडवस्थापरित्यागे सुपुप्तिः सप्तमी मता। अज्ञानभूमिकास्त्वताः शृणु विज्ञानभूमिका ॥१४॥ इति श्रीनरहरिकनौ बो० भूमिकाभेदभास्करSज्ञानभूमिनिर्णयः। पडिति। पडवस्थापरित्यागे पण्णामुक्तलक्षणानां जाग्रदाध- वस्थारना परित्यागेऽभावे सति या सुपुप्तिर्निद्रा सा सप्तमी स- पम्यवस्था मतोक्ता मुनिभिरिति शेषः, उक्तमज्ञानभूमिका- निरूपणमुपसंहरति अज्ञानेति, हे शिष्य एता निरूपिता अ- ज्ञानभूमिका अज्ञानस्य महामोहस्य भूमिका अवस्था उक्ता इति शेप:, एवं सलक्षणा अज्ञानभूमिकाः पतिपाद्येदानीं ज्ञान- भूमिका श्रोतुं शिष्यं पेरयति शृण्विति, विज्ञानभूमिका विज्ञा- नस्य विवेकस्य भूमिका अवस्था पूर्व सप्त निर्दिष्टास्ता इ- दानीं त्वं शृणु अवधारय ॥ १४॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदविवाकरविरचितायां बोधसाराथंदीत्षी

निर्णयार्थप्रकाशः प्रथमः ॥ १॥

अथ ज्ञानभूमिका। एवं अज्ञानभूमिकाः सलक्षणाः सप्त निरूप्येदानीं ज्ञानभू- मिकाः प्रतिपादयितुं ज्ञानभूमिनिर्णयाखयं प्रकरणमेकोनसार्धश- तश्लोकमारभते, तत्र चावान्तरप्रकरगानि प्रथमभूमिका द्विती- यभूमिका तृतीयभूमिका चतुर्थ भूमिका पश्चमभूमिका षष्ठभूमिका- सप्तमभूमिकानिर्णयाख्यानि सप्तभूमिकाशास्त्रार्थनिर्णयाख्यं च- त्यष्टौ क्रमेणैकोनत्रिशच्चतुस्तिंश देकादशाष्टरादशद्वाविंशतिनवनवस- प्तदश श्रलोकानि सन्ति तत्रादौ पथमभुमिका निर्णयाख्यमेकोनत्रिंश-

२१४ बोधसारे।

चछोकं प्करणमारभते, तत्र च तावन्निरुप्यमाणभूमिकानामान्याह। जिज्ञासाथ विचाराख्या ततस्तु तनुमानसा। सत््वापत्तिरसंसक्तिः पदार्थाभाविनी तथा ॥ १ ॥ सप्तमी तुर्यमित्युक्ता तुर्यातीतमतः परम्। जिज्ञासेत्यादिसार्घेन। जिज्ञासा ज्ञातुमात्मनस्तास्विकं रूपमिच्छेति जिज्ञासानाम्न्येका, अथानन्तरं विचाराख्या वि- चारो विवेक: पकृतिपुरुषात्मानात्मादीना सैवाख्या यस्याः सा तथोक्तेतनास्री द्वितीया, ततस्तु द्वितीयभूमिकानन्तरं तु ताभ्यां विलक्षणा तनुमानसा तनवः सूक्ष्मा मानसा मनोवि- कारा: कामादयो यस्यां सा तथोक्तैतन्नाम्नी तृतीया, ततो- नन्तरं सत्वापत्तिः सत्त्वस्य सत्त्वगुणस्यापत्तिः प्राप्तिर्यम्यां सा तथोक्ता यद्राऽन्यासन्वदृष्ठ्यात्मनः स्वस्य कालत्रयावा- धितस्याप्तिः प्राप्तिर्यस्यां सा तथोक्ता चतुर्थी झेया, ततोनन्तरम- संसक्तिर्न विद्यते संसक्ति: केनापि सम्वन्धपतीतिः स्वस्मि- न्यस्यां सैतन्नाम्नी पश्चमी ज्ञेया, तथा तद्वत्पदार्थाभाविनी पदानि जीवेश्वरादिनामानि अर्थास्तद्रच्यानि रूपाणि तेषाम- भावोऽसत्वं विद्यते यस्यां सा पदार्थाभाविनी पष्ठी नाम्ना ज्ञेया, तुर्यमित्युक्ता तुर्यमिसेवं नाम्नोक्ता मुनिभि: कथिता सा स- प्तमी झेया, अतः परं सप्तमभूम्यस्पृष्टं तुर्यातीतमेतन्नाम त्त्वमस्ति ॥ १॥ आसां भूमिकानां ग्रन्थान्तरे नामभेददर्शनेन भ्रमो माभू- दिति नामान्तराण्यपि वक्तुं प्रतिजानीते। आसामव नामान्तराणि। आसामिति। आसामेवोक्तनाम्नीनां भूमीनां नामान्त-

राजयोगे भूमिकाभेदभास्करः । २११

राणि अन्यानि नामानि उच्यन्त इति शेप:, तान्येवाह। सुमुक्षा च समक्षा च परीक्षा च परोक्षका॥ २॥ मुमुक्षेति। मुमुक्षा मोक्तुं संसांरवधनादिच्छा मुमुक्षा प्रथमा भूमिका ज्ञेया, च पुनः समक्षा सम्यगक्षं समीचीनं विचाररूपं नेत्रं यस्यां सा तथोक्ता द्वितीया, च पुनः परीक्षा परीक्षणं परीक्षा मननं तदस्यामस्तीति सा तथोक्ता तृतीया, च पुनः परोक्षका परोक्षं परोक्षतया ज्ञातं कं ब्रह्म यस्यां सा तथोक्ता चतुर्थी जेया॥२॥ अपरोक्षा महादीक्षा पराकक्षेति सप्त ताः। प्रथमा त्वधिकारास्या द्वितीया श्रवणात्मिका ॥ ३॥ अपरोक्षेति। अपरोक्षा न परोक्षं ब्रह्म यस्यां सा तथोक्ता ब्रह्मसाक्षात्कारवतीत्यर्थः, पञ्चमी; महादीक्षा महत्यनवच्छिन्ना दीक्षाऽहं ब्रह्मेतति दीक्षणं संस्कारविशेषो यस्यां सा तथोक्ता पष्टी ज्ञेया, तथा पराकक्षा परोत्कृष्टा ब्रह्मपाप्तेः कक्षा द्वारभूता स- समी, इत्येवं ता भूमिकाः सप् सप्तविधा ज्ञेयाः, पुनश्व ग्रन्थान्तर- स्थितं भूमिकानामभेदमाह प्रथमेति, अधिकाराखयाऽघिका- रित्वं सैवाख्या नाम यस्या: सा तथोक्ता प्रथमा प्रमथभूमिका ज्ञया, तथा श्ररणात्मिका श्रवणं वाक्यानामादिमध्यावसानेषु ए-

त्मा स्वरूप यस्याः सा तथोक्ता द्वितीया भूमिका जेया॥३॥ तृतीया मननप्राया निदिध्यासश्चतुर्थिका। साक्षात्कारः पञ्चमी स्यात्ष्ठी परिणतिः स्मृता॥४॥ तृतीयेति। मननप्राया मननं श्रुतार्थस्य युत्त्या संभावित- त्वानुसन्धान मननमित्युक्तलक्षणं प्रायं बहु यस्यां सा मायश-

२१६ बोधसारे।

व्दोत्राकारान्तः सा तृतीया जेया, निदिध्यासः श्रुतार्थस्य सजा-

वनानितर्त्तको निदिध्यासो वृत्तिविशेषः सा चतुर्थिका चतुर्थभू- मिका जेया, साक्षात्कारः साक्षात्करोतीति साक्षात्कारो जीव- ब्रह्मैक्याव्यवहितानुभवरूपा वत्तिः सा पश्चमी भूमिका जञेया, प- रिणतिस्तास्मिन्नेव जीवव्रह्मैक्ये परिणतिः परिणामरूपा वृत्तिः सा पष्ठी भूमिका स्मृता मुनिभिरिति शेषः ॥ ४ ॥ सप्तमी तु परा काष्ठा सैव तुर्यमितीरिता। प्रथमायां तु विद्यार्थी द्वितीयायां पदार्थवित् ।।५।। सप्तमीति। पराकाष्ठा तु जीवव्रह्मैक्यार्थपरिणतिरूपा वृ- त्तिरेव परा काठ्ठा निरतिशयसुखरूपेगा गाढं परिणता सती स- प्तमी भूमिका जेया, सैव सप्तम्येव तुर्थमिति तुर्येत्येवं नाम्ने- रिता कथिता, एवं भूमिकानामान्यभिधायेदानीं तास्वारूढपुरु- पलक्षणपतिपादनेन तासां लक्षणं विस्तरेण प्रतिपादयितुं ता- स्वेवारूढलक्षणं संक्षेपेणाह दवाभ्यां, प्रथमायां प्रथमभूमिकायां जिज्ञासाSडह्नायामारूढो विद्यार्थीति विद्यां जीवब्रह्माभेदाप- रोक्षज्ञानमर्थते तच्छीलो भवति, तु पुनर्द्वितीयायां विचारा- खयारयां भूमिकायामारूढः पदार्थवित्पदानि तत्वमसीत्यादीनि तेषामर्था वाच्यलक्ष्यौ तत्त्वमोद्योरैक्यं चासिपदस्येसादयस्ता- न्वेत्तिति स तथोक्तो भवति ॥ ५॥ निःसंशयस्तृतीयायां चतुर्थ्या पण्डितो भवेत। प्राप्तानुभूतिः पञ्चम्यां षष्ठ्यामानन्दघृर्णितः ॥६॥ निःसंशय इति।तनुमानसानाम्न्यां तृतायभूमिकायां निःसं-

राजयोगे भूमिकाभेदभास्करः । २१७

शयो निर्गताः संशया यस्मात्स तथोक्तो भवति, चतुर्थ्या चतुर्थ- भूमिकार्या सत्त्वापत्तिनाम्न्यामारूढ: पण्डितः समस्तपदपदार्थेपु समबुद्धिर्भवेत्स्यात्, तथा पश्चम्पां पश्चमभूमिकायामसंसक्ति- नाम्न्यामारूढ: प्ाप्तानुभूति: प्राप्ता लब्धाऽनुभूतिर्जीवात्मक्य- स्यानुभवो येन स तथोक्तो भवति, तथा षष्ठ्यां षष्ठभूमिकार्या पदार्थाभाविनीनाम्न्यामारूढः पुरुष आनन्दघूर्णित आनन्दे- न भूमानन्देन घूर्णितो व्याप्तो भवेदानन्दानन्यास्वादीभवे- दित्यर्थः ॥६॥ सप्तमी सहजा तुर्या तुर्यातीतमतः परम्। भूमिका त्रितयं पूर्व त्वत्र जाग्रदिति स्मृतम् ॥७॥ सप्तमीति। सप्तमी सप्तमभूमिका तुर्यैतन्नाम्नी सह- जा सहजस्वभावा तदारूढ: सहजानन्दवान्भवतीत्यर्थः, अतः परं तुर्याख्यसप्तमभूमे: परमुत्कृष्टन्तदसपृष्टन्तदन्यच्च तुर्यातीतं तुर्यायाः सप्तमधूमेरतीतमस्पृष्टं तत्वं ज्ञेयमित्यर्थः, एवं सप्तभूमिका- स्वारूढलक्षणं संक्षेपतः प्रदर्श्येदानीं सप्तमभूमेस्तुर्यशब्दवाच्यत्वं पदुक्तं तद्विशदययितुं सप्तभूमिकासु चतस्त्रोवस्था दर्शयति सा- धोभ्यां भूमिकात्रितयमति, अत्र तु अत्र ज्ञानेपि पूर्व प्रथमम- वस्थात्रितयमवस्थाना भूमिकानां त्रितयं त्रिकं जिज्ञासाविचा- रातनुमानसाखयं जाग्रदितति जाग्रन्नाम्ना स्मृतं भोक्तं मुनिभि- रिति शेप: ॥ ७॥ कुत इत्यत आह। जिज्ञासोरत्र संसारो यथापूर्व यतः स्थितः। चतुर्थी स्वप्न इत्युक्ता स्वप्नाभं यत्र वै जगत् ॥।८।। जिज्ञासोरिति। यद्यस्मात्कारणादत्र भूमित्रये जिज्ञासो- २६

२१८ बोधसारे।

रमुमुक्षोर्यथापूर्व पूर्वमनतिक्रम्येति यथापूर्वमज्ञानावस्थार्या यथा संसारः स्थितस्तर्थवेसर्थः, संसारो दृश्यदर्शनद्रष्टवरूप: स्थितस्तिष्ठति अत इत्यर्थ :; अयं भावः, एतद्गमित्रिके पूर्ववत्सं- सारप्रतीतौ सत्यामपि भूमित्रिकस्यैतस्य मोक्षसाधनवाज्ज्ञान- खेन तुर्यले जाग्रन्तुर्य्त्वं जाग्रत्वं तु सप्तमीभूमिकायास्तुर्यात्वा पेक्षयेति ज्ञेयं, एवं भूमित्रिके जाग्रत्वं पदर्श्येदानीमेतदपेक्षया च- तुर्थ्या स्त्रम्त्वं साधयति चतुर्थीति, चतुर्थी चतुर्थभूमिका स- च्वापत्तिनाम्नी स्वम्न इत्युक्ता स्वम इत्येवं नाम्रोक्ता कथिता कुत इत्यत आह स्वमाभमिति, यद्यतः कारणाद्यत्र चतुर्थभृ- मिकायां जगद्विश्वं स्वप्राभं स्वमस्याभेवाभा यस्य तत्तथाभूत- मस्ति प्रतीयत इत्यर्थः, अत इति योज्यम्। अत्राप्ययं भावः, ज्ञा- नसाधनत्वाज्ज्ञानत्वेप्यस्यां जगतो मिथ्यात्वपूर्वपतीतेः स्वमत्वं स्वप्नोत्थितपुरुषे स्वप्नपदार्थप्रतीतिरिवास्यां जगतस्तात्कालि- कमिथ्यात्वेन स्वन्नतुर्यत्वमिति ।८।। इदानीं सुपुप्त्यवस्थाभेदप्रदर्शनपूर्वक भूमिकादये क्रम- प्राप्तं सुपुप्तं दर्शयति।

सुषुप्ति: शिथिला गाढा द्विविधाऽडद्या तु पञ्चमी। षष्ठी गाढसुषुप्तिः स्यात्सप्तमी तुर्यमुच्यते ॥ ९ ॥

सुपुप्तिरिति। सुषुप्तिर्निद्रा द्विविधा द्विपकाराडस्ति एका शिथिलाऽपरा गाढा घना तत्राद्या तु शिथिला सुषुप्तिस्तु पश्चमि असंसक्तिनाम्नी पश्चमभूमिका ज्ञेया, षष्ठी पदार्थाभाविनी भू- मिका गाढसुपुप्तिर्गाढा घना सुपुप्तिर्निद्रा सा तथोक्ता स्याद्, एवं च शिथिलात्वगाढात्ववैलक्षण्येनोभयत्र भेदेपि सुपुप्तित्वं स-

राजयोंगे भूमिकाभेदभास्करः। २१९

ममेव। अयं भावः, प्रपश्चास्फूर्त्या सुपुप्तत्वमहङ्कारलयाभावेन स्वरूपस्फूर्त्या च सुपुप्ततुर्यत्वमिति, यदर्थमन्रस्थात्रयं प्रदर्शितं त- दिदानीं तुर्यत्वं सप्तम्यां दर्शयति सप्तमीति, सप्तमी सप्तमभूमिका तुर्य तुर्यावस्थोच्यते विद्वद्भिः कथ्यते पूर्वावस्थाषद्वस्थिता- वस्थात्रयापेक्षया सप्तम्यास्तुर्यात्वं पूर्वावस्थापद्वस्य ज्ञानत्वेन तु- र्यत्वापेक्षया तु तुर्यतुर्यात्वमिति भावः ॥ ९॥ एवं ज्ञानभूमिका: सप्तापि संक्षेपतो निरुप्येदानीं ता एव विस्तरतो वर्णयितुमज्ञानभूमिकाभ्यो ज्ञानभूमिकास्व्रवतरणे कारणं ज्ञापयितुं प्रश्नमुत्थापयति त्रिभिः। अत प्रश्नः । अत्रेति। अत्र ज्ञानभूम्यवतरणकारण इसर्थः, प्रश्नोनुयोगः क्रियत इति शेष:, तमेवाह। संसारमेव यो वेत्ति मोक्षमार्ग न वेत्ति यः । तस्य संसारिण: पूर्व मुमुक्षा जायते कथम् ॥ १०॥ संसारमिति। यः कश्विदज्ञानी संसारमेव केवलं संसारं पपश्चमेव वेत्ति जानाति केवलं वर्त्तमानमेव दृश्यं जानातीत्यर्थः, न तु पारमार्थिक रूपं पारलौकिकं च, यश्चाज्ञानी मोक्षमार्ग मोक्षस्य ब्रह्मात्मभावस्थितर्मार्गमु- पायभूतं साधनं शास्त्रं च न वेत्ति न जानाति उभयोरैहिकमा- त्रज्ञानपारलौकिकज्ञानाभ्यां भेदे ससपि मोक्षमार्गाज्ञानं समा- नमेवेति भावा, तस्य तथाविधस्य संसारिणः संसारप्रतृत्तस्य पुरुपस्य पूर्व प्रथमं मुमुक्षा मोक्षेच्छा कथ केन प्रकारेण जायते भवति तत्कथ्यताम् ॥ १० ॥ इदानीं पृष्टमेवार्थमाक्षिप्य पुनः पृच्छति।

२२० बोधसारे।

यादृशो यस्य संस्कारस्तादृदशी तस्य वासनाः । संसारसंस्कारवतो मुमुक्षा जायते कथम् ॥११॥ यादृश इति। यस्य पुरुपस्य याद्ृशो यद्वत्संस्कार: पू- र्वजन्मकर्मजन्यो वासनाविधानकारणं भवति तस्य पुरुषस्य वासनेच्छाविशेषस्तादृशी तद्वद्भ्रवेत्तत्र संसारसंस्कारवत इ- दानीं संसारपटटत्तस्य पूर्वमपि संसारसंस्कार एवानुमीयते- इतस्तद्वतः पुरुषस्य मुमुक्षा मोक्षेच्छा कथ केन कारणेन जायते भवति। अत्रायं प्रयोगः, अयं संसारसंस्कारवान्भवितुमईति सं- सारे प्रवर्तमानत्वाज्जाग्रत्संसारसंस्कारेण स्व्रममंसारपवृत्तव- दिति, इह जन्मनि संसारपव्टत्तस्य पूर्वजन्मन्यपि संसारसंस्कारे- णैव भाव्यमिति तस्य न मोक्षमार्गे पदत्तिः सम्भवतीति भाव:॥।११॥ ननु विषयसुखलोभेन विषयब्ञानेन विषयसाधनपवृत्तिव- न्मोक्षविषयकज्ञानेनैव मोक्षेच्छया मोक्षसाधनेषु प्रवृति: स्यादि- साशङा तस्याज्ञानित्वाद्विपयप्रात्यक्ष्येण मोक्षस्य चापात्यक्ष्ये- णाऽपिं तन्न भवतीत्याशयेनाह।

मोक्षे तु विषयो नारिति सुखं न विषयैर्विना। इति मूढधियां पूर्व मुमुक्षैव कथं भवेत् ॥ १२ ॥

मोक्षेत्विति । विषयस्तु सुखसाधनभूतो विषयश्च मोक्षे वेदान्तप्रतिपाधे मोक्षाख्ये ब्रह्मणि नास्ति न विद्यते सुखं श- र्मापि विषयैर्विना सुखकारणभूतविषयानृते न नास्तीति एवं मूढधियां मूढाऽज्ञानवती धीर्निश्चयात्मिकान्तःकरणवृत्ति- र्येषां तेषां विपरीतज्ञानिनामित्यर्थः, मुमुक्षैव मोक्षेच्छैव पूर्व प्रथमं कर्थ केन प्रकारेण भवेत्स्यान्न कथमपि भवेदत एवाज्ञा-

राजयोगे भूमिकाभेदभास्करः । २२१

नभूभ्योज्ञानिनः ज्ञानभूम्यवतरणं केन हेतुना स्यात्तत्कथ्यता- मिति प्रश्नतात्पर्यम् ॥१२ ॥ एवं प्रश्नमुत्थाप्य तदुत्तरं वक्तुमाह। अत्रोतरम्। अत्रेति। अत्राज्ञानभूमिकाभ्यो ज्ञानभूम्यवतरणकारणपश्न इत्यर्थः, उत्तरं प्रतिवाक्यमुच्यत इति शेषः, तदेवाह। निष्कामा वा सकामा वा भक्तिर्विष्णोः शिवस्य वा। सप्रेम हृदये जाता मुमुक्षाकारणं हि तत् ॥ १३ ॥ निष्कामेति। विष्णोर्जगद्व्यापकस्य परमात्मनः साका- रस्य विष्णुरूपस्य वा शिवस्य वा सुखरूपस्याहन्तादिसाक्षि- णस्त्वंपदलक्ष्यस्य वा निष्कामा निर्गतः कामो हेतुर्यस्याः सा तथोक्ता तदभावपक्षद्योतको वाशव्दः, सकामा वा काम इच्छा- विषयभोगानां तेन सहिता वा सपेम प्रेम स्नेहस्तेन सहितं य- था तथा हृदयेन्तःकरणे भक्तिर्भजनानुरागवती वृत्तिर्जातो- त्पन्ना चेत्तत्तदवेत्यर्थः, मुमुक्षाकारण मुमुक्षायां हेतुर्भवति हि प-

स्थानभेवेनापि कृतस्य विशिष्टतपसी मोक्षेच्छाहेतुत्वमाह। कदाचिच्छुद्धभावेन गङ्गातीरे तपः कृतम्। तत्पुण्यपरिपाकेन मुमुक्षा जायते सताम् ॥१४॥ कदाचिदिति। कदाचिदिह निष्कामत्वेनेह जन्मनि ज- न्मान्तरे वा शुद्धभावेन निष्कामतया गङ्गातीर उपलक्षणमेत- त्कस्मिंश्चिद्रङ्गादुपलक्षिते पुण्यस्थाने तपः शीतोष्णादि सहि- ष्णुतया स्वस्व्वर्णाश्रमोचितकर्मानुष्ठानं कृतमाचीर्ण ततपुण्य-

२२२ योधसारे।

परिपाकेन तस्य पुण्यस्य तपःपुण्यस्य परिपाकः फलदाने प्र- वृत्तिस्तेन सतां शुद्धान्त:करणानां मुमुक्षा मोक्षेच्छा जायत उत्पद्यत ॥ १४॥ कारणान्तराण्याह। विदुषां वीतरागाणामन्नपानादिसेवया। सङ्गत्या प्रणयेनापि मुमुक्षा SSकस्मिकी भवेत् ॥१५॥ विदुषामिति। वीतरागाणां वीतो रागो विपयस्नेहो येपां तेपां विद्ठुर्षा विवेकिनां ज्ञानिनामित्यर्थ:, अन्नपानादिसेवया- डद्यते तदन्नं यवगोधूमादिकं सिद्धमन्नं वा पीयते तत्पानं ज- लादिकं ते आदिनी येरषा दर्शनसंभाषणादीनां ते तथोक्तास्तपां सेवाङ्गीकारस्तया तेपामेव सङ्गया समागमेन प्रणयेनापि नम- स्कारेण चाकस्मिक्यकस्मान्भवाSडकस्मिकी कारणाननुसन्धानपू र्विकेसर्थः, मुमुक्षा मोक्षविषयिणीच्छा भवेत्स्याव ॥ १५ ॥ आकस्मिकमोक्षेच्छोत्पत्तौ गीतापि ममायमस्तीत्याह। तदुक्तम् । तदिति। तदाकस्मिकमोक्षेच्छाजन्म गीतायां भगगद्गीताया- मुक्तं कथितं, केन वाक्येनेत्याशक्का तद्वाक्यं पठति। मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये। यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मांवेत्ति तत्वतः ॥१६। मनुष्याणामिति मनुष्याणामधीतवेदवेदाङ्स्त- दर्थज्ञः शमादिगुणवान्पापभीरुर्युवा दृढः सङ्कल्पितविषयपा- प्तिमान्वलवांश्चैताद्टशस्य सप्तदीपवती पृथिवी राज्यं धनधा- न्यसमृद्धिमद्यदि स्यात्तर्हि स मनुष्य इत्युच्यते तादृशानां

राजयोगे भूमिकाभेदभास्करः । २२३ मनुष्याणां सहस्रेषु सहस्रसङ्गयेपु बहुसङ्गेपु मध्ये क- श्वित्कोपि विरलः सिद्धये मुत्त्यर्थ यतति निष्कामकर्मा- दिविचारान्तेपु सम्यक्पवर्त्तते यततामपि तादृशयत्रं कुर्व- तामपि बहूनां मध्ये कश्चिद्विरलः सिद्धो मुक्तो भर्वात ताह- शानां मध्ये कश्चिद्विरलो मामात्मानं यथार्थभूतं तत्त्वतस्तान्वि- करूपेण वेत्ति जानाति अस्मिन्नर्थे श्रुतिरपि 'श्रवणायापि बडुभि- र्यो न लभ्यः शृण्वन्तोपि बहतो यन्न विद्युरि'ति, अन्यापि 'कश्चि- द्वीरः प्रत्यमात्मानमैक्षदावृटत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्नि'ति ॥१६॥ वासिष्ठवाक्यमपि पमाणयितुमाइ। तथा च वासिष्ठे। तथ।चेति। तथा च तथैव वासिष्ठे वासिष्ठनाम्नि ग्रन्थ उक्तमिति शेपः, कथितमित्यर्थः । केन वाक्येनेत्याशङ्कायां तद्राक्यं पठति। चलार्णवयुगच्छिद्रकूर्मग्रीवाप्रवेशवत्। अनेकजन्मनामन्ते विवेकी जायते पुमान् ॥१७॥ चलेति। चलार्णवयुगच्छिद्रकूर्मग्रीवापवेशवचलौ चञ्चलौ यावर्णवावर्णसा जलेन वातो गच्छतस्तावर्णवौ तरङ्गौ पृ- पोदरादित्तात्सलोपस्तयोर्युर्ग युग्मं तस्यच्छिद्र मध्यवर्त्याकाशं तत्र स्थितो यः कूर्मः कमठस्तस्य कच्छपस्योभययार्शे बहुकालं निरन्तरं तरङ्गकृतताडनेन विह्वलत्वे ग्रीवाप्रवेशो ग्रीवा कण्ठ- स्तदुपलक्षिततदाद्यङ्गपवेशो यथा जायते तद्वत्पुमान्पुरुषार्थ्य- निकजन्मनामनन्तजन्ममरणोपलक्षितसुखदुःखानां स्पर्शेन खि- नस्तदन्तःकरणवाह्यकरणानि स्वस्त्रविपयेभ्यो व्यावर्त्य वि-

निष्कामत्वेन कृतानामुपास्तिसहितानां कर्मणामपि मो- क्षहेतुभूतज्ञानेच्छाकारणखमाह।

२२४ बोधसारे।

सोपास्तीनां कर्मणां तु चित्तशुद्धि: फलं मतम्। वेदनेच्छा वेदनं वा चित्रा सत्कर्मणां गतिः ॥ १८॥ सोपास्तीनामिति। सोपास्तीनामुपासनासहितानां कर्मरणं स्व्रस्ववर्णाश्रमोचितक्रियाणां तु अन्यफलेपु सत्स्वपि तद्विल- क्षणं चित्तशुद्धिश्चित्तस्यान्तःकरणस्य शुद्धी रागादिमलविसर्ज- नमेव फलं मुख्यप्रयोजनं मतमिष्टं ज्ञेयम्, अन्तःकरणस्यातीव म- लविसर्जने सति तेषामेव कर्मणां वेदनेच्छा वेदनं ज्ञानं तस्ये- च्छा स्पृहा जिज्ञासेत्यर्थः, तदेव फलं भवति, ततोप्यतिशयान्तः- करणशुद्धौ सत्यान्तेषामेव कर्मणां वेदनं वा ज्ञानमेव फलं भ- वति, ननु वन्धहेतूनां कर्मणां मुक्तिकारणं ज्ञानं कथ फलं स्या- दित्याशङ्काह चित्रेति, सत्कर्मणां काम्यानां निष्कामानां वा सत्कर्मणां विध्युक्तकर्मणां गतिः फलं चित्राऽडश्वर्यरूपास्ति कर्कव्यादिपु काम्यतपसोपि मुक्तिहेतुज्ञानलाभः श्रूयते वासिष्ठ, दाशुरेपि मौठ्यग्रस्तत्वेपि वह्नयाराधनेन तद्दत्तकदम्ववृक्षस्थित्या तत्रैव कर्म कृत्वान्तःकरणाशुद्ध्या ज्ञानं जातमित्यादि च, तस्मा- दुपास्तयः कर्माण्यपि मुमुक्षाकारणानि भवन्तीत्यर्थः ॥ १८। साम्प्रदायिकैर्वेदान्तेषु कर्मणोङ्गीकृतत्वादपि कर्मणो मुमर- क्षाहेतुत्वं ज्ञेयमित्याशयेनाह। वेदान्तैरपि जिज्ञासोस्तस्मात्कर्मोररी कृतम्। श्रद्धा चित्तस्य शान्तिश्र दान्तिश्चोपरमस्तथा। मुमुक्षा साधनानां हि संपत्प्रथमभूमिका ॥ १९॥ वेदान्तैरपीति। यतो ज्ञानसाधनं कर्म तस्मात्कारणद्वेदा- न्तैरपि उपनिपदादिभिर्ज्ञानप्रधानफलप्रतिपादकैरपि ग्रन्थैरजि-

२२५

ज्ञासोर्जनिच्छोरन्तःकरणशुद्धया ज्ञानेच्छादार्व्याय कर्म स्व- स्ववर्णाश्रमोचितनित्यनैमित्तिकं पायश्चिताख्यमुररीकृतमङ्गी- कृतमतोपि ज्ञानेच्छाहेतुत्वं कर्मणः सिद्धमिति भावः । एवं मुमुक्षाकारणानि प्रदर्श्येदानीं तदोराहणाय तत्साधन- भूर्ता सम्पद प्रथममाह। श्रद्धेति। श्रद्धा गुरुवेदान्तवाक्येषु विश्वासस्तथा चित्तस्थान्त :- करणस्य शान्तिर्निर्वासनत्वं च पुनर्दान्तिर्वाहेन्द्रियांणां नि- ग्रहः पुनरुपरमः सर्वेविषयेषु विरसता तथा यद्वन्मुमुक्षाभूमि- रुत्तरभूमीनां तथेयमपि मुमुक्षा साधनानां जिज्ञासाख्यभूमे: सा- धनानां कारखभूतानां सम्पत्पाप्तिः प्रथमभूमिका जिज्ञासायाः प्रथमसाधनभूता तदारोहणार्थ वेदिका ज्ञेया, तुपदेनोक्तसर्वसा- धनेभ्य एतस्या आवश्यकत्वं सूचितम् ॥१९॥ ततोप्यन्तरङ्गमावश्यकं साधनमाह।

गुरूपसदनं पर्व कर्त्तव्यं डि मुमुक्षुणा। गुरुमेवाभिगच्छेच विज्ञानार्थमिति श्रुतिः ॥२०॥ गुरूपसदनमिति। पूर्व प्रथमं मुमुक्षुणा मोक्षेच्छुना गुरूपसदनं गुरोवैदान्तवक्तुरुपसदनं सेवकतया समीपस्थानं कर्त्तव्यङ्कार्य हि श्रुतौ पसिद्धमेतव। तामेव श्रुतिमर्थतः पठति गुरुमिति, वि- ज्ञानार्थ ज्ञानमाप्त्यर्थ गुरुमुक्तलक्षयां दैशिकमेवेति तं विना- ज्ञानं न स्यादिति सूचितम, अभिगछेच्छरणं भूयादिति एवं श्रुतिरस्तीति शेषः ॥ २० ॥ एवं मुमुक्षारोहणे हेतूंस्तत्साधनान्युक्केदानी जिज्ञासाभूमि- का रूढलक्षण निरूपणेन जिज्ञासालक्षणानि वक्तुमाह। २९

२२६ बोधसारे।

तल्लक्षणानि। तस्या जिज्ञासाया लक्षणानि चिह्नानि उच्यन्त इति शेपः। तान्येवाह नवभिंः । मोक्ष एव ममास्त्वीश मास्तु संसारदर्शनम् । इति यः सुदृढो भावो मुमुक्षालक्षणं हि तत् ॥ २१॥ मोक्ष इति। हे ईश हे अन्तर्यामिन्मम मे मोक्षेच्छोर्मोक्ष एव मुक्तिरेव केवलमस्तु भवतु संसारदर्शनं संसारस्य संसारका- रणस्याज्ञानस्य तत्कार्यस्य विक्षेपस्यापि दर्शनं प्रतीतिर्मास्तु मा भवतु इसेवं प्रकारेण सुदृढोऽनवच्छिन्नो यो यत्प्रकारको भावोन्तःकरणपीतिः सोस्तु भवतु इति यत्पार्थनं तन्मुमुक्षाल- क्षणं मुमुक्षाया जिज्ञासाभूमेर्लक्षणं चिह्नं ज्ेयप ॥२१ ॥ लक्षणान्तरमाह। पुण्यक्षेत्रेषु या बुद्धि: पुण्यतीर्थेषु या रुचिः । मोक्षधर्मेषु या श्रद्धा मुमुक्षाल० ॥ २२॥ पुष्पक्षेत्रेष्त्रिति। पुण्यक्षेत्रेपु पुण्यानि पवित्रागि यानि क्षे- त्राणि कुरुक्षेत्रादीनि तेपु या बुद्धिर्निश्चयविशिष्टान्तःकरण- प्रींतिः, किश्च पुण्यतीर्थेषु या रुचि: पुण्यानि पवित्राणि यानि तीर्थानि पुष्करादीनि तेपु या रुचि प्रीतिः, किश्च मोक्षधर्मेपु मोक्षस्य मुक्तेरयें साधनभूता धर्मा निष्कामधर्मा गुरुमेवना- दिविवेकान्ता वा तेषु श्रद्धा विश्वासो या प्रसिद्धा तद्धि तदपि मुमुक्षालक्षणं ज्ञेयम ॥ २२ ॥ अथान्यदप्याह। यतः कुतश्चिदानीय ज्ञानशास्त्राण्यवेक्षते।

राज·भूमिकाभेद·ज्ञानप्रथमभूमिकानिणयः । २२७

चिन्तयंस्तस्य तात्पर्य मुमुक्षा० ॥२३॥ यत इति। यतः कुतश्चिदत्र कुत्रापि मिलितानि ततस्त- तोपि ज्ञानशास्त्राणि वेदान्तशास्त्रगतग्रन्थानानीय संगृह्या- वेक्षतेवलोकयति तस्य ग्रन्थस्य तात्पर्यमर्थ चिन्तयन्विचारय- न्सन्तिष्ठति तदेतद्धि प्रसिद्धं मुमुक्षालक्षणं जिज्ञासाभूमिकाया- श्विहं जेयम् ॥ २३॥ अन्यान्यपि लक्षखान्याह। महतापि प्रयत्नेन कुर्यात्पण्डितसङ्गतिम् । संस्थापयित्वा मूर्धानं तेषां चरणपङ्कजे ॥ २४ ॥ महतेति। तेषां विद्ठुपां चरगापङ्कजे चरणोSङ्गिरेव पङ्कजं कमलं तस्मिन पङ्कजपदेन यथा भ्रमरः कमल आसक्तस्तथायं मुमुक्षुर्गुरुचरण आसक्तो भवेदिति सूचितमत्र मूर्धानं शिरः संस्थापयित्वा समर्प्य महतापि अखण्डेनैव पयन्रेन पौरुषेण विघ्नानविगय्य प्रयत्नः कार्य इति विशयः, पण्डितसङ्गति पण्डि- तानां विवेकिनां सङ्गति सह वासं कुर्यात्कर्तव्यो मुमुक्षूणां सर्वदैव गुरुसेवा विहितेति भावः ॥ २४॥ किश्च । प्रश्नान्मनोगतान्पृच्छेत्स्वाज्ञानं च प्रकाशयेत। तेषामुतरवाक्यानां तात्पर्य हृदि भावयेत् ।२५॥ पश्नानिति। मनोगतान्मनसि स्थितान् प्रश्नान्पष्टव्यार्थान्- पृच्छेत्कुर्यादिसर्थः, च पुनः स्व्ाज्ञानं स्वस्यात्मनोऽज्ञानं प्रका- शयेद्विवेकिनामग्रे प्रकटयेत्ततस्तेपां विवेकिनामुत्तरवा- क्यानां पतिवाक्यानां तात्पर्यमर्थ हृदि अन्तःकरगे भावयेद्- १ आशय: ।

२२८ बोधसारे।

विचारयेदिदमपि मुमुक्षालक्षणं हेयम् ॥२५॥ अन्यच्च। नाधर्मो रोचते यस्य यस्य धर्मे सदा रुचिः । काम्यधर्मे न च श्रद्धा मुमुक्षालक्षणं हि तत्॥।२६।। नेति। यस्य पुरुषस्याऽधर्मोडविहिताचरणरूपो न रो- चते न मियो भवति, किश्च यस्य पुरुपस्य धर्मे श्रुतिस्मृत्युदि- ताचारलक्षणे सदा सर्वदा सम्पद्यापदि च रुचिः प्रीतिरस्ति, किश्च काम्यधर्म ऐहिकपारलौकिकविषयसाधनभूते श्रुतिस्मृत्यु- दिताचारे न च नैव श्रद्धा विश्वासोनेनैवाइं सुखीकृतार्थश्र स्यामिति मतिरित्यर्थः, तदेतद्धि प्रसिद्धं मुमुक्षा लक्षणं ज्ञेयम्॥२६।। अन्यच्च। रागद्वेषमदकोधलोभमत्सरवृत्तिषु। स्वभावाद्ग्लानिमाप्नोति मुमुक्षालक्षणं हि तत् ॥२७॥ रागेति। रागद्वेषमदक्रोधलोभमत्सरवृत्तिषु रागः र्रया- दिषु स्नेहो द्वेषोस्तेष्वेव प्रतिकूलेष्वप्रीतिर्मदो देहाद्यहन्तया स्वोत्कृष्टत्वबुद्धि: क्रोधो रोषी लोभस्तृष्णा मत्सरः परोत्कर्षा- सहनमेतासु वृत्तिषु स्वभावात्सहजतयैव न तु दोषदृष्ठ्या ग्लानिं वैरस्यमाम्नोति याति तदेतद्धि प्रसिद्धं मुमुक्षाल- क्षणं झ्ेयम् । २७ ।। एतल्लक्षणबोधने शृङ्गारक्षोक वक्तुमाह। तत्र ल्लोकः । तत्रेति। तत्र मुमुक्षालक्षणनिरूपणे श्रोकोSसीति शेषः, जातित्वादेकवचनं श्रोकौ स्त इसर्थः । तमेवाह।

२२९

प्रेक्षितुं न विजानाति प्रेक्षणे कुरुते मनः । लज्जां जहाति नैवेयं वयःसन्धिरयं किल ॥ २८॥ प्रेक्षितुमिति। इयं सन्निकृष्टा पुरो दृश्यमाना काचित्रायिका पति स्वेष्ट भर्तारं प्ेक्षितुं द्रष्टुं न विजानाति न वेत्ति मनश्र सङ्क ल्पविकल्परूपा वत्ति: प्रेक्षये अवलोकने कुरुते प्रेरयति मनोभिल- पितपतिदर्शने दशोऽप्रवृटत्तौ हेतुमाह लज्जामिति, लज्जां त्रपां नैव जहाति नैव त्यजति तदेतल्लक्षणेन लक्षितोऽयं पुरो दृश्यमानना- यिकायामारूढो वयःसन्धिर्वाल्ययौवनाख्यवयसो: सन्धिर्मध्यं कि- लेति निश्चयेन ज्ञातव्य:, इदमेव लक्षणं मुमुक्षारूढवुद्धौ योज्यं, तथाहि प्रेक्षितुं वेदान्तशास्त्रं तत्पतिपाद्यमर्थ जीवत्रह्वैक्यरूपं द्रष्डुं न विजानाति न वेत्ति मूढत्वाल्लज्जालुत्वाल्लोकहास्यादिशङ्कया वा न प्रवर्त्तत इसर्थः, मनः सङ्कल्पविकल्परूपामन्तःकरणदृत्तिं प्रेक्षणे वेदान्तावलोकने तद्वक्तृगुरुदर्शनेपि कुरुते प्रेरयति, तर्हि कुतो न प्रवर्त्तते तत्रेत्यत आह लज्जामिति, इयं मुमुक्षुमतिः प्- कृता लज्जां त्रपां नैव जहाति नैत त्यजति तदेतल्लक्षणवानयं दृश्यमानो वयःसन्धिरज्ञानज्ञानलक्षितकालयो: सन्धिर्मध्यं किलेति निश्चयेन ज्ञेयः ॥ २८ ॥ तईि स सन्धावेव स्थिरो भवतूत्तरत्र प्रवृत्तः स्यान्नवेति सन्दिहानं प्रत्याह। चलिता स्वामिगेहाय वधूः खिद्यति रोदिति। इदमत्र समाधानं पदमग्रे दधाति यत् ॥ २९ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे भूमिकाभेदंभास्करे प्रथम- भूमिकानिर्णयः ॥२॥ चलितेति। वयःसन्धिमती स्त्री 'वधूर्जाया सतुपा स्त्री

२३० बोधसारे।

चे'नि कोशः, स्वामिगेहाय स्वामिनः पतेर्गेहं गृहं तद्गन्तुं चलि- ता पितृगृहाद्वहिर्निःसृता सती खिद्यति खिन्ना भवति रोदिति अश्रुपातं करोति यदा तदेत्यध्याहार्य तदाग्रे चलति वा नेति सन्देहेऽत्रास्मिन्संशये यत्पदमङ्गिमग्रे पुरतो दधाति धत्ते तदिदं प्रत्यक्षं समाधानं प्रत्युत्तरं सन्देहनिवर्तकत्वाज्ज्ञेयं, तथा वधूर्वधयति बन्धयति आत्मानं सा वधूर्बुद्धि: स्वामिगेहाय स्वामिनो जीवस्य गेहं निवासस्थानं निर्विकारमात्मरूप गन्तु चलिता पितृगृहात्पालकत्वात्पिता मोहस्तस्य गेहं कार्यरूप देहत्रयं तत्कारणं महामोहश्च तस्माचलिता चलायमाना सती खिद्यात पूर्वस्रेहसंस्कारात्खिन्ना भवति रोदिति विरक्त्ततया रजःप्रधानां रागरूपा वृत्ति च स्वस्यास्त्यजति अत्रोत्तरत्र ज्ञानभूमिकासु आरोहति वा नवेति सन्देहे पदं यत्पद्यतेनेनेति पदं स्थानं स्थितिमित्यर्थः, अग्रे तूतरभूमिकासु क्रमेण दधाति धरति तदिदं प्रत्यक्षं समाधानं पत्युत्तरं सन्देहनिवर्त्तकं ज्ञेयम्॥।२९।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ौ भूमिभेदभास्क रार्थप्रकाशान्तर्गतज्ञानभूमिकार्थप्रकाशे प्रथमभूमिक्ार्थप्रकाशो द्वितीयः ॥२॥

एवं सविस्तरां सलक्षणां प्रथमभूमिकां निरूप्येदानीं चतु- स्तििंशच्छोकैर्द्वितीयां निरूपयितुमाह। अथ द्वितीया।

अथेति। अथ जिज्ञासानिरूपणानन्तरं द्वितीया विचा- राख्या भूमिका निरूप्यत इति शेष, तत्र तावदूद्वितीयभूमिकाल- क्षणान्याह पश्चभिः ।

२३१

प्रकृतर्लक्षणं त्वेतदिदं विकृतिलक्षणम् । स्वरूपं पुरुषस्येदं तद्विचारस्य लक्षणम् ॥ १ ॥ प्रकृतेर्गुणसाम्यावस्थारूपायाः कारणभूतायाः प्रकृत्या- ख्याया लक्षणं लक्षकं चिन्हमेतदिदमिति विकृतिलक्षणात्पुरुष- लक्षणाच्च विविच्यैतदिति प्रत्यक्षतयानुभवति, तथा विकृतिल- क्षणं विकृतेः कार्यनर्गस्य लक्षणं चिह्नमपीदमेतदिति प्रकृति- लक्षणात्पुरुपलक्षणाच्च विविच्यैतदिति मसक्षतयानुभवनं, तथा पुरुषस्यासङ्गोदासीनस्यात्मनः स्वरूप स्वेनात्मना रूप्यते प्रकाशासङ्गरूप चिन्हमिदमेतदिति प्रकृतिलक्षणाद्विकृतिलक्षणाच्च विविच्य साक्षात्करणं तदुक्तं विचारस्य लक्षणं चिन्हं ज्ञेयम् ॥१॥ अन्यदप्याह।

इदं सत्यमिदं मिथ्या त्विदं चेत्यमियं हि चित्। इदं ब्रह्म त्वियं माया तद्विचारस्य लक्षणम् ॥ २ ॥

इदमिति। सत्यं कालत्रयावाधमात्मस्वरूपमिदममिति सदसती विविच्य सतो विलक्षणत्वेन साक्षात्करणं, तथा मिथ्या प्र- कृनिविकृतिजातं सतो विविच्येदमेतदिति साक्षादसत्वेनानु- भवरनं, तथा चेत्यं चेतनाविषयजातं प्रकृतिविकृतिरूपमिदमिति चेतनतो विविच्येदमिति साक्षात्करणं, चिद्धि चेतनापि अ- सङ्गकूटस्थस्वरूपेयमेपेति चेत्यादसदपाद्विविच्य विलक्षण- त्वेनानुसन्धानं, तथा ब्रह्म देशकालवस्तुभिरपरिच्छिन्नं सच्चि- दानन्दलक्षणमिदमेतदिति साक्षात्करगां, तथेयं माया माया तु अघटितघटनासमर्था शक्तिरपीयमेपेति ब्रह्मतो विविच्य सा- क्षादनुभवनं, तदेतद्विचारस्य लक्षणं ज्ञेयमिति पूर्ववद् ॥२॥

२३२ बोधसारे।

किञ्च। कस्मिन्निदं कुतश्रेदं किमिदं केन वा कृतम्। कथमेतद्विलीयते तद्विचारस्य लक्षणम् ॥ ३ ॥ क्मिन्निति। इद दृश्यं कार्यकारणजात कस्मिन्नाधारेडस्ति सति वाऽसति, नाद्ः सदसतोराधाराधेयत्वायोगाद्, न हि खद्टक्षस्य व्यावहारिकसत्खमाधारं हृष्टं श्रुतं वोपलभ्यते, नचा- सति असतो निरात्मकस्य व्यावहरिकसदाधारत्वायोगादतो जगदिदं निराधारकत्वेन दृश्यमानमपि मिथ्यैवेति निश्चयः, तथेदं दृश्यं कुतः कारणादुत्पन्नं किं सत उतासतः, न ताव- दाद्योऽसतो दृश्यस्य सत्कार्यत्वासम्भवाद्, नापि द्वितीयो- डसतः शून्यात्मकस्य व्यावहारिकसत्वेन प्रतीयमानस्य दृश्यस्य कारणत्वायोगाव, किश्च जगतोऽसत्कार्यत्वे त्वसदसदिति प्र- तीतिः स्यादू, न हि जगदसदसदिति प्रतीयतेऽतो जगतोऽसत्का- र्यत्वं नेति निश्चयः, तथा किमिदमिद दृश्यं किं सदुतासद्, न सदुत्पत्तिलयवत्वाव, सतो हि उत्पतिलयवत्वासम्भवाच्, पतः श्रुतिरप्यसत्वं वदति 'अतोन्यदार्त्तमि'ति, अतश्चापवदति श्रुतिः, 'नेह नानास्ति किश्चने'ति, अतो न सन्नाप्यसदसतः शशभृङ्गादेरुत्पच्यादिमत्वस्यादृष्टत्वाद् जगतस्तूत्पत्तिस्थितिलया दृश्यन्ते सत्सदितिमतीतिविषयं चेदमतो नासव, सदसत्वपक्ष स्य विरुद्धत्वान्नोभयत्वमिति निश्चयः, तथा केन वा कर्त्रा कृतमिद दृश्यजातमुत्पादितं, तथाहि-इदं सत्कर्तकमुतासत्कर्तकं, न तावत्सत्कर्तकमसतः कार्यस्य सत्कर्तृकत्वायोगाद् न हि श्र- वाशृङ्गधनुषः सद्धनुष्कारकर्तृकत्वं दृष्ट नाप्यसत्कर्तकं व्यावहा- रिकसत्पतीतिविषयस्य जगतोऽसत्कर्तकत्वेऽसदसदिति पती- तिविषयत्वसम्भवाद् न च दृश्यमसदसदिति प्रतीयतेऽतो ना-

२३३ सत्कर्तृकत्वं जगत इति निश्चयः, तदिदं जगत्कथं केनो- पायेन विलीयते विनश्येत कर्मणोत योगेनऽथवा ज्ञानेन, न तावत्कर्मणा मिथ्याभूतस्य जगतः कर्मनाश्यत्वायोगान्न हि रज्जुसर्पो दण्डादिताडनरूपकर्मणा विनाशितो दृष्टोऽतो न कर्मनाश्यं जगद्, न तावद्योगेन योगस्यापि कर्मसहायत्वेन द्वैत- विनाशकत्वासम्भवात् क्वचिद्योगेन विनष्टत्वेन प्रतीतावपि बीज- सत्वाच्च तस्मात्परिशेषाज्ज्ञानेनैव नश्येतेति निश्चयः, अथवेदं दृश्यं सदाधारकं रज्जुसपदिरज्ज्ाधारत्ववत, तथेदं दृश्यं स दुत्पन्न रज्जूत्पन्नरजुसर्पवत, तथेदं सदुसतदित्येवं विचार्यमाण उत्पत्यादिमच्चेनासदेवेति निश्चयः, तथासत्कर्तकत्वेऽसन्ता सच्वात्सत्कर्तृकमेवेन्द्रजा लिककर्तकेन्द्रजालवद्, इदं कथं विलीये- तेति विचार्यमाणे ज्ञानेनैवेति निश्चयस्तदेतदिति व्याख्यातम् ॥३॥ किश्च। क ईश्वरश्च को जीवः का मुक्ति: किन्तु बन्धनम्। कि द्वैतं कथमद्वैतं तद्विचारस्य लक्षणम् ॥ ४ ॥

क इति। ईशनादिशक्तिमानीश्वरः क इति सन्दिह्य- विचार्य चेशनादिशक्तिमान्सर्वज्ञः सर्वकरणान्तर्यामी विद्यो- पाधिको निमित्तकारणमित्यादिलक्षणैर्लक्षितः पुरुषविशेप इति निश्चयः, जीवश्च क इति संदिद्याविद्योपाधिक: किश्चिज्ज्ञादिल- क्षणवान्कूटस्थसाक्षिचिदात्मसहितो वुद्धिस्थश्चिदाभासो जीव इति निश्चयः, तस्य च का मुक्तिर्मोक्ष: कः किंस्वरूपमिति सन्दिह्य कूटस्थरूपेय ब्रह्माभिन्नं यथा भवति तथा स्थितिरेव मुक्तिरिति निश्चयः, तथा बन्धनं तु बन्धनमपि किं किंरूपमेवं सन्दिद्योक्तात्मरूपविपर्ययेणावस्थानं वन्धनमिति निश्चयः, तथा ३०

२३४ बोधसारे।

कि द्वैतं द्वैतं किरूपमिति सन्दिह्य पृथक्सत्वाभावादसद्रपमिति निश्चयः, तथाडद्वैतं द्वैतरहितमात्मस्वरूपं कथ केन प्रकारेणा- स्तीति सन्दिह् सर्वदा द्वैतानुत्पत्तिमत्वादसङ्गत्त्वाच्चात्मरूपं द्वै- तास्पृष्टमिति निश्चयः, तदेतद्विचारस्य लक्षयां ज्ञेयम् ॥४॥ नित्यानित्यविवेकेन नित्यव्रस्तुनि वस्तुता। अनित्ये तुच्छताबुद्धिस्तद्विचारस्य लक्षणम् ॥५॥ नित्येति। नित्यानिअविकेन नित्यमात्मस्वरूपमनित्य- मनात्मस्वरूपं प्रकृतिविकृत्यादि तथोर्विवेको विवेचनं तेन निसवस्तुनि नित्यं त्रिकालावाध्यं यद्वस्तु आत्मस्वरूपं तस्मिन् वस्तुता सत्यत्वप्रतीतिः, ततोऽनित्येऽनात्मनि मायायां तत्कार्ये जगति च तुच्छताबुद्धिस्तुच्छत्वमुदासीनविषयत्वं तस्य बुद्धिर्नि- श्चयः, तदेतद्विचारस्य लक्षयां ज्ञेयं पूर्वमेव व्याख्यातम् ॥५॥ मौढविचारलक्षयामाह। एवमभ्यासयोगेन विदुषां मनसा सह। जायते ब्रह्मवादो यः सा तु प्रौढविचारणा ॥ ६॥ एवमिति। विदुषां चिवेकिनामेवमुक्तरीत्याऽभ्यास- योगेनाभ्यासः पुनः पुनरावर्त्तनं तस्य योगः सम्बन्धसेन कृच्वा मनसा सहान्त:करणेन समं यो ब्रह्मवादो देशकाल- वस्तुकतपरिच्छेदशून्यं ब्रह्म तस्मिन्वाद: पश्यंत्याख्यवाचा स- म्भाषणं जायते भवति सा तु सा च प्रौढविचारण मौढा हढा विचारणा विचारो जेया॥ ६॥ तामेव शिष्यबुद्धिरोहायोदाहरति स्वयमित्यादिभि: के- वलं ब्रह्म तिष्ठतीत्यन्तैरष्टाविंशतिभिः श्रोकैः।

२३५

स्वयं प्रकाशरूपोडयं पृष्टः कोसीति संवदेत्। अहमज्ञो न जानामि मामहं कोहमित्युत॥ ७॥ स्वयमिति। अयं जीवः स्वयं प्रकाशरूपो वस्तुतः स्व्रतो डन्यप्रकाशनिरपेक्षतया प्रकाशरूपः प्रकाश एव रूपं मूर्ततिर्यस्य स तथोक्तोपि केन चिज्ज्ञानिना प्रसङ्गेन त्वं कोसीति त्वं किं- रूपोसीसेवं पृष्ट आक्षिप्तः सन्मामात्मानमहं जीवोऽहम- हमित्येवं सर्वदा व्याप्रियमाणः कः किरूपः कि देहरूप उते- न्द्रियरूपः किं वा पाणरूपोऽयवा मनोरूपो किंवा बुद्धिरूप: किं वाहङ्काररूपः किं वाज्ञानरूपः, एवं निश्चयेन नजानामीत्यत हेतोरहमज्ञोऽज्ञानमेवेति सम्वदेत्पतिवचनन्दद्यात्।॥ तत्र प्रतिवचने विचारो यथा कर्तव्यस्तथाह। आत्मभानादते नाहमज्ञ इत्युक्तिसम्भवः । आत्मानमेव नो वेत्ति तर्ह्ययं जड एव हि॥ ८ ॥ आत्मभानादिति। देहादिनिरासक्रमेण बुद्धिपर्यन्ते सर्व- स्मिन्निरस्तेप्यात्मज्ञानाभावेनाहमज इत्युक्तावात्मभानाद्ृतेऽहङ्का रारोपाधिष्ठानमात्मा तस्य भानात्मकाशनादृत आत्मभानं व- र्जयित्वाऽहमज् आत्मन्यारोपितस्याज्ञानविशिष्टस्याहमः स्फू- तिर्न स्यात्तां विना च तद्विपयकाज्ञोहमित्युक्तिर्भाषणं तस्या: सम्भवः सम्भावना न भवतीसर्थः, 'यन्मनसा ध्यायति तद्ाचा वदती'ति श्रुत्या वचनविषयज्ञानं विना वाचकशब्दानुच्चारस्य प्रतिपादितत्वादिति भाव:, ननु केवलात्मज्ञानाभावेोप अज्ञा- नभानेन तद्विशिष्टाहंपदवाच्यात्मज्ञानेन वाज्ञोहमित्येवं प्रतीति- सम्भवात्तया चाज्ञोहमित्युक्ति: सम्भवेदित्याशख्कात्माभानेऽड्री- कृतेपि तेनात्मनो जडत्वेन घटादिवदज्ञाहंभावस्यापि प्रकाश-

२३६ बोधसारे।

कत्वासम्भवात्प्रकाशाभाव इसाश्षयेनाहात्मानमिति, आत्मान- मेत्राज्ञानमहङ्कारश्च त्यक्त्का केवलमात्मानं नो वेत्ति न जानाती- ति चेत्तर्हि तस्मिन्पक्षे हि अपि अयमात्मा जड एवाभानरूप एव केवलं भवेद्धि प्रसिद्धमेवेदं स्वतोऽभानरूपेषु घटादिपु।।८।। इष्टापत्तिर्जगदभानेनेत्याशङ्ा जगदान्ध्यप्रसङ्गेन दूपयति। जडत्वाच्च घटादीनि कथमेव प्रकाशयेत्। तस्मादयं स्वमात्मानं जानात्येवेति निर्णयः ॥ ९॥ जडत्वादिति। एवं चात्मन एवाभानेऽड्रीकृते सति जड- त्वादभानरूपत्वादात्मा घटादीनि घटो जडत्वेन प्रत्यक्ष: कुम्भ आदि: प्रथमो येपां पटादिवस्तूनां तानि वस्तूनि कथं केन प्- कारेण प्रकाशयेत्प्रकाशितानि कुर्यान्न कथमपीत्यर्थः, जडस्य घटादेः पटादिप्रकाशकत्वाभाववत्वस्य मात्यक्ष्यात्तद्वदात्मनोप्य- भानरूपत्वेन जडत्वे जगदान्ध्यप्रसङ्ग इति भावः, अतो भानमेव सर्वदात्मनोङ्गीकार्यमिति सिद्धान्तयति तस्मादिति, तस्मात्कार- णादयं जीवः स्वंस्वीयमात्मानं स्वरूपं जानासेव वेत्येवेसेवं निश्चयो निर्णयोऽस्तीत्येवं सिद्धान्त: ।। ९।। नतु सर्वदाऽडत्मभाने सिद्धेऽहमज् इत्युक्तिवाच्यस्याहमज इति स्फुरणस्य कागतिरित्याशख्काह। अथात्मानमसौ वेत्ति परन्तु न हि वेत्ति यत्। विशेषं स्वगत तस्मात्स्वरूपज्ञानवानयम ॥१०॥ अथेति। अथातः कारणादSसावात्माऽत्मानं स्वस्व्- रूपं वेत्ति जानाति परन्तु तथापि न वेत्ति न जानातीति हि- प्रसिद्धं यत्तत्स्वगतं स्वस्मित्नेव स्थितं विशेषं स्वयं प्रकाशचिद्रू- पापेक्षया परप्रकाश्याचिद्रूपत्वाद्विशेपरूपमज्ञानमस्ति तस्मात्तेन

२३७

कारणेनायमात्मा स्व्ररूपाज्ञानवान्स्वस्यात्मनो रूपमसङ्गा- द्वितीयस्वप्रकाशचिन्मात्रं तस्याज्ञानं तद्वान्भवति स्वस्मिन्रज्ञा- नमारोप्याज्ञानवानिव प्रतीयत इति भावः ॥१० ॥ अत्र ब्रूमो विशेषोत्र नास्त्यवाच्ये तु चिह्नने। निर्विशेषस्वरूपेऽत विशेषं यदि वेत्ति सः ॥११॥ अत्रेति। अत्रात्मन्यज्ञानस्फूर्तौ ब्रूमः कथयामोऽत्रात्मनि चिद्धने सघनचिन्मात्रस्वरूपेऽवाच्ये वाचामविपये 'यतो वाचो निवर्त्तन्ते, यद्वाचा नभ्युदितमि'सादिश्रुतिभ्यः, कल्पयितुरभा- वात्कल्पितस्यावास्तवत्वाच्च विशेषः कल्पिताज्ञानस्वरूपो ना- स्ति न विद्यते तुपदेनासन्तासत्वं सूचितमज्ञानस्य, नन्वज्ञानस्य कल्पितत्वं कथं निश्चेयं तत्राह निर्विशेपेति, निर्विशेषस्वरूपे निः- शेषं गतो व्यावत्तो विशेषोऽज्ञानस्व्रूपो यस्मात्स तथोक्त: स एव स्वमसाधारणं रूपमाकृतिर्यस्य तस्मिन्नत्रात्मनि स आत्मा विशेषमज्ञानस्वरूपं यदि योह वेत्ति जानाति तर्हि॥११॥ वेद्यत्वात्कल्पितः स्वस्मिस्तेन किं तद्विचारणैः। निर्विशेषतया ज्ञातो निर्विशेषस्वरूपवान् ॥ १२ ॥ वेद्यत्वादिति । स विक्षेषः स्वस्मिन्नात्मनि अतस्मि- स्तद्दुद्धिरिति तल्लक्षणसत्वात्कल्पित आरोपितस्तत्र हेतुर्वे- द्यत्वाद्वेदनविषयत्वात्तथा चायं प्रयोग:, अयं विशेष आरो- पित आधारात्पृथगसच्वे सति वेदनविषयत्वान्मानोरिकपुर- वद्, अयमात्माऽनारोपितो विद्यमानत्वे सति अवेद्यत्वान्मनोर- थकर्तृवत्, तेनाज्ञानस्य कल्पितत्वेन तद्विचारणैस्तस्य मिथ्या- भूतस्य विशेषस्य विचारणैः किमस्य कारणं किं चास्य स्वरूपं किं चास्य कार्यमियादिविचारैः किं कि फलं न किमपीत्यर्थः,

२३ बोधसारे।

तत्र बाघ्टाष्टिरेव कर्त्तव्या न विचार: कर्त्तव्य इति भावः, ननु निविशेपात्मज्ञानमेव विचारस्य फलमस्तु तत्राह निर्विशेषतयेति, यदि यर्हि निर्विशेपस्वरूपवान्निर्गतो वि- शेपोऽज्ञानरूपो यस्मात्तत्स्वरूपं यस्यासाधारणं रूपं सदेवा- स्यास्तीति तद्वानसदैव निद्टत्ताविद्य इत्यर्थः, आत्मा निर्विशेपतया निटटत्ताज्ञानरूपत्वेन ज्ञात उक्तविचारेण साक्षात्कृतश्ेव ॥१२॥ पर्णबोधस्तर्हि जातो जिज्ञासैव निरर्थिका। किञ्जातीयः किंगुणोऽसौ किश्चेष्टो नाम तस्य किम्॥१३॥ तहि तदानीमेव पूर्णबोधः परिपूर्ण ज्ञान जात उत्पन्नस्ततश्र जिज्ञासा निर्विशेषात्मज्ञानेच्छा यया विशेषविचारोपेक्ष्यते सैव निरर्थिका निष्फलैवातो विशेषविचारो निर्रर्थक एवेति भावः। ननु निर्विशेषात्मज्ञानमात्मनोस्ति नवेति शङ्कायां तक्षा- दृशमात्मभानं स्पष्टीकर्तु तज्जात्यादिप्रश्नमुत्थापयति। किं जातीय इति, असावात्मा किंजातीयः का जातिर्य- स्यात्मनः स तथोक्त आत्मनः का जातिरित्यर्थः, तथाऽसा- वात्मा किंगुगा: के गुणा यस्य स तथोक्त आत्मनो गुगाश्च क इति द्वितीयः प्रश्नः, तथाऽसावात्मा किंचेष्टः काश्चेष्टा यस्य स तथोक्त आत्मनश्चेष्टाश्र का इति तृतीयः प्श्नः, तथा तस्या- त्मनो नामाभिधानं किमिति चतुर्थः प्रश्नः,। किं प्रकार: किमाकार: किंविचारश्र पृच्छसि। न जातिर्निर्गुणस्यास्य निश्चेष्टो नाम तस्य न ।१४।। तथा किंपकारोऽसावात्मा किंप्रकार: कः प्रकार प्रकृतिः स्वभावो यस्य स तथोक्त आत्मनः का प्रकृतिरिति पश्चमः, तथा किमाकार: क आकार आकृतिर्यस्य स तथोक्त आत्मन आका-

२३९

रश्र क इति पछ्ठः पश्नः, तथा किंविकारश्र को विकारो विक्र- तिर्यस्य स तथोक्त आत्मनः कार्यमपि किमिति सप्तमः मश्नः, एवं यदि त्वं पृच्छसि प्श्नान्करोपि यदि तर्हि त्वं शृण्विति शेषः । अध्य निर्गुणस्य निर्गता निव्टत्ता गुणा यस्मात्स तथोक्त- स्तस्यात एवास्यात्मनो जातिर्नित्यमेकमनेक्ृत्तिसामान्यमित्येवं- लक्षणलक्षिता जातिर्न न विद्यते गुणवद्वस्तुनिष्ठत्वाज्जातेरात्मनि गुणस्य जातेश्चाभाव इत्याशयः, तथा गुणजातिरहितत्वा- देव निश्चेष्टो निर्गता निद्टत्ता चेष्टा व्यापारो यस्मात्स तथो- क्तोऽत एव तस्यात्मंनो नामाभिधानं न नास्ति नाम्न: क्रियाव- द्वस्तुनिष्ठत्वादात्मनि क्रियाभावेन नाम्नोप्यभाव इति भावः।।१४॥ निष्प्रकारो निराकारो निर्विकारः स निश्चितः । सच्चिदानन्दरूपेण जिज्ञास्य इति चेद्वदेत् ॥१५॥

निष्प्रकार इति। गुणजातिक्रियानामरहितत्वादेवात्मा स निष्पकारो निर्गतः प्रकार: पक्रिया यस्मात्स तथोक्तो- डस्ति अत एव निराकार आकृतिहीनोऽत एव निर्विकारो विकाररहितः स आत्मा निश्चित निर्णीत उपनिषत्ति्वअर्थः, अनो जात्याद्यभावादात्मनस्तद्रैशिष्ठ्याभाववत्त्वं तेन च तद्वि- शिष्टात्मज्ञानाभावेपि केव्रलात्मज्ञानस्य विद्यमानत्वेन जिज्ञा- साया नैरर्थक्यं सिद्धमिति भावः, ननु सामान्येनात्मनि ज्ञातेपि सच्चिदानन्दलक्षणैर्ज्ञातत्वाभावाज्जिज्ञासायाः सार्थक्यमस्तु इति प्रश्नमुश्थापयति सदिति, आत्मा सच्चिदानन्द रूपेण सत्कालत्रयाS- वाध्यं चिज्ज्ञानरूपमानन्दः सुखमेतत्त्रयमभिन्नं स्वरूपं यस्य तेन लक्षणेन जिज्ञास्यो ज्ञानेच्छाविषयः कर्त्तव्य:, एवं च जिज्ञासायाः सार्थकतेति चेद्रदेद्बूयाचचेत्तर्हि ॥१५॥

२४० बोधसारे।

सच्चिदानन्दरूपेण ज्ञात एवायमेव हि। अस्य विवरणम् । अयमात्मा स्वमात्मानं सद्रूपेण न वेत्ति किम् ॥१ ६॥ सच्चिदानन्दरूपेणेति। अयमात्मा सच्चिदानन्दरूपेण स- द्विद्यमानत्वं चिज्ज्ञानमानन्दः सुखमेतद्रपमाकारो यस्य स त थोक्तप्तेन रूपेण ज्ञात एवानुभूत एव हीति निश्चयः । आत्मनः सचिदानन्दरूपत्वेन ज्ञानसत्वमेव्र स्पष्टीकर्तु प्रतिजानीते। अस्येति, अस्य प्रतिज्ञातार्थस्य विवरणं विस्तरः क्रियत इति शेपः, तदेव निरूपयति अयमिति, हे शिष्य अय मत्यगात्मा ह्वीयमात्मानं स्वरूपं सद्रपेण विद्यमानरूपत्वेन न वेत्ति किं न जानाति किमिति प्रश्नः सिद्धान्तिनः ॥ १६ ॥ नेति चेत्तत्र पृच्छति सिद्धान्ती। अहमस्मीति जानाति नाहमस्मीति तद्वद। अहमस्मीति जानाति पश्चाद्विज्ञेय आत्मनः ॥१७॥ धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च यतते स्वयम्। तस्मात्सद्रूपतायां तु नास्त्येवाज्ञानमात्मनः ॥१८॥

अहमिति। हे शिष्य अहं सामान्याहन्त्वावच्छिन्नः प्रत्य- गात्माडस्मि विद्यमान इत्येवं जानाति वेत्ति वा नाहमस्मीति अहमविद्यमान एवेत्येवं जानाति तत्त्वं पृष्टं वद ब्रूहि एतत्पृष्टं विचार्य निश्चित्य ब्रूहीसर्थ:, विचार्यमागे च किं निश्चीयते तदाह धर्म इति, पूर्व प्रथममहमात्माडस्मि विद्यमान इत्येवं वेत्ति जानाति पश्चादनन्तरमात्मनः स्वस्य विज्ञेय इदन्तया स्फूर्तति-

२४१

विषये धर्मे श्रुतिस्मृत्युदिते स्ववर्णाश्रमोचिते परलोकसाधन- भूते कर्मणि च पुनरर्थे द्रव्यादिसाधनभूते नीसादौ च पुनः काम इन्द्रियभोगजन्यसुखसाधने विवाहादिकर्मि च पुनर्मोक्षे मुक्तिसाधनभूते गुरुसेवाश्रवग्ादिकर्मणि आत्मा स्वयं यतते यत्रं करोति आत्मनः सत्वज्ञानाभाव आत्मनः कस्मित्नपि कर्मणि पवृत्तिर्न स्यादिति भावः, उक्तमर्थमुपसंहरति तस्मादिति, तस्मा- त्कारणादात्मनः स्वस्य सदूपतायां सत्कालत्रयावाध्यं रूपंस्त्र- भावो यस्य तस्य भावस्तत्ता तस्यां विषये स्वस्यात्मनोजज्ञान- मस्फुरणं न विद्यते तु नास्येवेति निश्चयः॥१७॥१८॥ एवमात्मनः स्वसदपताविषयं ज्ञानं प्रसाध्येदानीं चिद्रूप- ताविषयं ज्ञानं साध्यते। चेतनोऽहं विजानामि घटादीनीति यो वदेत। स्वस्य चिद्रूपतायां तु तस्याज्ञानं न विद्यते ॥१ ९॥ चेतन इति। य आत्मा घटादीनि घटः कुम्भ आदि- र्षेषां पटादिवस्तूनां तानि अहमहन्लावच्छिन्नः कूटस्थ आत्मा विजानामि सामान्यतया कूटस्थरूपेण विशेषतया तत्सहितचि- दाभासरूपेण वेदीति अतो हेतोश्वेतनोहं चैतन्यस्वरूपोऽहम- स्मीति वदेदेवं ब्रयात्तस्यात्मनः स्वस्य स्वस्वरूपभूतायां रा- होशिर इति वदभेदे पष्ठी चिद्रूपतार्या चिन्मात्रस्वरूपत्वविपये- डज्ञानमभानं न तु विद्यते नैवास्ति स्वचिद्रपतास्फृर्ति विना- डहं जानामीति वागुचार एव न सम्भवति 'यन्मनसा ध्यायति तद्वाचा वदती'तिश्रुत्या वाच्यज्ञानं विना वचनोच्चारासम्भवस्य प्रतिपादितत्वादिति भावः ॥। १९ ।। एवमात्मनः सच्चिद्रपत्वभानं प्रसाध्येदानीमानन्दरूपत्व- भानं प्रसाध्य दर्शयति। ३१

२४२ बोधसारे।

सर्व प्रियं स्वकामाय तस्मात्प्रियतमः स्वयम् । तेनात्मनस्तु सा युक्ता स्पष्टैवानन्दरूपता॥२०॥ सर्वमिति। सर्वे स्त्रीपुत्रादिविपयजातं स्वकामाय स्वस्या- त्मनो भोकतृभावेन कल्पितस्य कामाय काम्यत इति कामो भोगस्तस्मै तदर्थ मियमिष्टं भवति सर्वविषयजातं भोक्तृशेषं न तु भोग्यशेपो भोक्तेति भावः, तथा च श्रुतिः 'नवा अरे सर्वस्य कामाय सर्वे प्रियं भवसात्मनस्तु कामाय सर्व पियं भवती'ति, तस्मादात्मार्थमेव सर्वस्य पियत्वात्स्वयमात्मा मियतमोऽतिश- यितः प्रियोऽस्तीति निश्चयः, तेन श्रुतियुत्त्यनुभवसिद्धेन पिय- तमत्वेनातिपेमविषयत्वेन सुखस्यैवागोपालं लोके प्रियत्वप्रसिद्धे- रात्मनः स्वस्यानन्दरूपता सुखरूपता स्पष्टैव व्यक्तवानुभूयते, आनन्दरूपत्वज्ञानमप्यात्मनोस्सेवेति भावः ॥२०॥ उपसंहरति। तेनात्मनसु सा व्यक्ता सच्चिदानन्दरूपता। तस्मात्स्वयं प्रकाशेऽस्मिन्सच्चिदानन्दरूपिणि॥२१॥ तेनेति। तेनात्मनः सच्चिदानन्दरूपत्वज्ञानसच्चेना- त्मन आत्मसम्वन्धिनी सा तु सापि सच्चिदानन्दरूपता स- त्कालत्रयावाध्यं चिज्ज्ञानमानन्दः सुखमेतत्त्रयमभिन्नं रूपं यस्य स तथा तस्यात्मनो भावस्तत्ता व्यक्ता भाताऽतो जिज्ञासाया निरर्थकत्वं सिद्धमिति भाव:, तस्मात्कारणात्सच्चिदानन्दस्वयं- प्रकाशात्मनि अज्ञानस्यामम्भवेनारोपितत्वं सिद्धमित्याह सद- ष्टान्तं द्वाभ्यां तस्मादिति, तस्मात्सचिदानन्दरूपेय भासमान- त्वात्स्वयंप्रकाशेवेद्यत्वे सत्यपरोक्षत्वं स्वप्रकाशत्व्रमित्युक्तलक्ष- णस्त्रपकाशलक्षणवति सच्चिदानन्दरूपिणि सदबाध्यं चिज्ज्ञान-

२४३

मानन्दः सुखमेतत्रयमभिन्नं रूपं विद्यते यस्य तस्मिन्नस्मि- न्प्रकाशमान आत्मनि ॥ २१॥ आकाशे नीलिमा यद्दत्तोयं मरुमरीचिषु। जले च नैल्यमन्येन चेतनेन प्रकल्पितम् । अज्ञानं चित्स्वरूपेण स्वयं स्वस्मिन्प्रकल्पितम्॥२२॥ आकाश इति। चित्स्वरूपेण चिज्ज्ञानमेव स्वमसाधारणं रूपमाकृतिर्यस्य तेनात्मना स्त्रयमात्मनैवारोपककर्त्रा स्व- स्मिन्नात्मन्येवाधारेऽज्ञानं ज्ञानविरुद्धं व्यावहारिकभावरूप- जभानं प्रकल्पितमारोपितं तत्र दृष्टान्ता अन्येन भिन्नेना- रोपितादत्यन्तविविक्तेनेसर्थः, चेतनेन ज्ञानवता पुरुषेणाका- शेऽवरकाशरूपे द्रव्ये वियत्संझके नीलिमा नीलत्वं यद्दद्यथा तथान्येन चेतन पुरुषेण मरुमरीचिषु मरुर्धन्वा नाम देशविशेष- स्तस्मिन्ये मरीचयः सूर्यकिरगास्तेषु तोयं जलमारोपितं यद्व- त्तथान्येन चेतनपुरुषेगा जले स्वतः शुक्करूपे तोये नैल्यं नी- लत्वं प्रकल्पितमारोपितं यद्वत्तद्वदिति योज्यम ॥२२॥ तस्य चान्यथा स्फूर्तिहेतुकत्वमाह। मोहस्यापि स्वभावोऽयं विश्वरूपेण भासनम् । विद्यया नाशिते मोहे तत्स्वभावो न भासते ॥२३॥ मोहस्येति। यद्विश्वरूपेण विश्वं जगत्तदेव रूपमाकार- स्तेन भासनं प्रकाशनं तदयं प्रसक्षो मोहस्याधि अज्ञानस्यैव स्वभावः स्वरूपमस्ति तस्य लयस्तर्हि कर्थ स्यात्तत्राह विद्य- येति, मोहेडज्ञाने विद्यया ज्ञानेन नाशिते नाशं प्रापिते सति तत्स्वभावस्तस्य मोहस्याज्ञानापरपर्यायस्य स्वभावः स्वरूपं

२४४ बोधसारे।

जगद्रूपेणान्यथा भासनं न भासते न प्रतीतो भवति निमित्ता- पाये नैमित्तिकस्याप्यपायादिति भावः ॥२३ ॥ एतदेव सदष्टान्तं निरूपयात द्वाभ्याम्। जीवचैतन्यभास्यानां वृत्तीनां प्रलये लयः । वृत्तीनां प्रलयादेव न भासन्तेऽत्र वृत्तयः ॥२४॥ जीवेति। यथेत्यव्याहार्य जीवचैतन्यभास्यानां जीवनाम- कमाधारभूतकूटस्थचैतन्यसहितं बुद्धिप्रतिविम्बितं यच्चैतन्यं तस्य भास्या: प्रकाश्यास्तासां वृत्तीनां कामादिसर्वदृत्तीनां प- लयेडन्तःकरणस्य कारणरूपेऽज्ञाने लये सति अज्ञानमात्राकारेण स्थितौ ससामित्यार्थः, लयो नाशो भवति अत्र पलये वृत्तीनां कामादिद्टतीनां प्रलयान्नाशादेव उृत्तयः कामादिका न भा- सन्ते न प्रकाशन्ते ॥ २४ ॥ तत्पुनर्जीवचैतन्यं यथा पूर्व हि वर्तते। न पुनर्वृत्तिभासात्मा जीवस्तत्र विनश्यति ॥२५॥ तत्पुनरिति। तत्तत्र पुनः पश्चाज्जीवचैतन्यमधिष्ठानस- हितबुद्धिस्थचिदाभासरूपं चैतन्यं यथा पूर्व प्रथमं वृत्तिव्यवहा- रकाले यथा स्थितं तथैव वर्त्तते वर्तमानमस्ति हि प्रसिद्धमे- तद्विद्वत्सु पुनः पश्चादपि वृत्तिभासात्मा वृत्तीनां प्रकाशक आत्मा तत्र वृत्तिलये सति न विनश्यति न नष्टो भवति ॥२५॥ दार्ष्टान्तिकमाह। आत्मचैतन्यभास्यस्य मोहस्य प्रलये तथा। मोह एव निवर्तेत यथा पूर्व लसत्यसौ॥ २६॥ आत्मेति।आत्मचैतन्यभास्यस्यात्मचैतन्यप्रकाश्य स्य मोहस्या-

राज·भूमिकाभेद ०ज्ञानद्वितीयभूमिका निर्णयः। २४५

ज्ञानस्य प्रलये प्रकर्षेण लये नाशे सति तथा तद्वन्मोह एव अज्ञान मेव केवलं निवत्तेत निवटत्तं भवेदसौ स आत्मा सचचिन्मात्रस्व- रूपो यथा पूर्व मोहस्थितिकाले यथा स्थितस्तथैव लसति म- काशते ॥ २६ ॥ ननु बोधेन मोहे विनाशितेपि वोध: शिष्टः स्यासेन चात्मनः सद्वितीयत्वं भवत्विसाशक्का तन्नाशो भवेदिति स ह- ष्टान्तमाह। दीपप्रभायामायातौ श्वेतकृष्णपटौ यथा। तौ तया काशितौ पश्चात्तन्नाशे सा यथा स्थिता॥।२७।

दीपेति द्वाभ्याम। दीपप्रभायां दीपस्य प्रकाशे क्रमेण यु- गपद्रा श्वतकृष्णपटौ श्वेतः थुक्तः कृष्णः श्यामस्तौ च तौ पटौ वस्त्रे आयातौ प्राप्तौ तौ च तावेव तया दीपप्रभया काशितौ प्रकाशितौ तदापि दीपप्रभास्ति तन्नाशे तथो: श्वेतकृष्णपटयोर्नाशेऽन्यत्र न- यने तथा दाहेन नाशे वा जाते सति पश्चादनन्तरमपि सा दीप- प्रभापि यथापूर्व प्रथमं यथा यद्वत्तथा तथैव स्थिता ॥ २७॥ आत्मभायां समायातौ मोहबोधौ यथाक्रमात्। तया प्रकाशितौ पश्चात्तन्नाशेन सा यथा स्थिता॥।२८।। आत्मेति। आत्मभायामात्मन आत्मचैतन्यस्य भा म- काशस्तस्यां समायातौ काकतालीयन्यायेन प्रासौ क्रमात्क्रमेण मोहवोधौ मोहोऽज्ञानं बोधश्च ज्ञानं तौ च मोहवोधौ तया- SSत्मप्रभया प्रकाशितौ भासितौ तदापि आत्मभा यथा स्थिता तथैव तन्नाशे तयोर्मोहबोधयोर्नाशे लये सति पश्चात्तु अनन्तर- मपि यथा यद्वन्मोहबोधयोः प्रकाशसमये स्थिता तद्वन्मोहबो-

२४६ बोधसारे।

धनाशसमयेपि स्थितेसर्थः, यथा्निर्दां काष्ठादि दध्वा स्वयमपि नश्यति तथा बोधोपि स्वविरुद्धमज्ञानं विनाश्य स्वयमपि मश्य- त्येव ततश्चात्माशेषसम्बन्धरहितः प्रकाशत इति भावः ॥२८॥ एवं द्वितीयभूमिकालक्षणनिरूपणप्रसङ्गेन विचारस्वरूपं फ- लपर्यन्तं प्रदर्श्येदानीं द्वितीयभूमिकाभ्यासफलं निरूपयति चतुर्भि:। वेदान्तसंप्रदायेन कृत इत्यादिचिन्तने। असम्भावनया युक्ता विपरीतत्वभावना ॥ २९॥ वेदान्त इति। वेदान्तसंप्रदायेन वेदान्तस्योपनिपदादे: संप्रदायस्तदर्थानुसन्धानं तेन तदनुकूल आचारस्तेन चेत्यादि- चिन्तन इत्येवमुक्तलक्षयां चिन्तनमादि यस्य तस्मिंश्चिन्तनेऽर्य- विचारे कृते पुनः पुनरभ्यासिते सति असम्भावनयोक्तार्थ- स्यासम्भावनाऽनङ्गीकारस्तया युक्ता सहिता विपरीतत्वभा- वनाऽसङ्गाद्वितीयकृटस्थात्मनि सर्ववेदान्तपमाणसंसिद्धेपि वि- परतित्वेन ससङ्गसद्वितीयसविकारजीवरूपत्वेन भावना प्रतीति- र्याडस्ति॥ २९॥ सा नश्यति द्वितीयायां प्रज्ञातैक्ष्ण्यं च वर्धते। 'दृश्यते त्वग्रयया बुद्या' सा बुद्धिस्तस्य जायते॥३०॥ सेति। सा विपरीतभावना द्वितीयायां विचाराख्यायां न- इयति नष्टा भवति च पुनः प्रज्ञातैक्ष्ण्यं प्रज्ञा बुद्धिस्तस्यास्तै- क्षण्यमज्ञानभेदनसामर्थ्य बर्धते दृद्धं भवति अत्रार्थे श्रुतिमपि प्रमाणयति दृश्यते इति, अग्य्रयाडग्रे भवाडग्रया सूक्ष्मसर्थः, तया बुद्ध्या मत्या दृश्यते साक्षादनुभूयत आत्मेति शेष:, सा श्रुत्युक्ता बुद्धिर्मतिस्तस्य द्वितीयभूम्यारूढस्य जायत उत्प- न्ना भवति॥ ३० ॥

२४७

विचारफलं सदृष्टान्तमाह द्वाभ्याम। सक्षारैरगनिसंस्कारैर्विहिते हेमशोधने। श्यामिका क्षयमायाति केवलं हेम तिष्ठति ॥३१।। सक्षारैरिति। सक्षारैः क्षारद्रव्यसहितैरग्रिसंस्कारैरग्नि- कृतदाहादिसस्कारैर्हैमशोधने हेम्रः सुवर्णस्य शोधने शुद्धौ वि- हिते कृते सति श्यामिका कृष्णता क्षयं नाशमायाति प्राप्नोति ततः केवलं शुद्धं हेम सुवर्ण तिष्ठति अवशिष्टं भवति यथा तथे- त्यध्याहार्यम् ॥ ३३ ॥ सतकैर्बोधसंस्कारैर्विहिते ब्रह्मशोधने। अविद्या क्षयमायाति केवलं ब्रह्म तिष्ठति ॥३२॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे भूमिकाभेदभास्करे द्वितीय- भूमिकानिर्णयः ॥२॥ सनकैरिति। तथा तद्वत्सतर्कैस्तर्कसहितैर्बोधसंस्कारैबों- धस्य विवेकस्य दढाभ्यासजन्यैः संस्कारैर्वसनारूपैर्ब्रहशोधने

वचने विहिते कृते सति अविद्या कार्यकारणरूपाऽज्ञानापर- पर्याया क्षयं नाशमायाति प्राप्नोति ततश्र केवलमसङ्गाद्विती- यकूटस्थात्मस्वरूपं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु तिष्ठति अवशिष्टं भवति, इदमेव द्वितीयभूमिकाभ्यासफलमिति भावः ॥ ३२॥ इति थीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपौ भूमिकाभेदभास्करार्थप्रकाशे ज्ञानद्वितीयभूमिकानि- र्णयार्थप्रकाशस्तृतीयः॥ ३॥

२४८ बोधसारे।

एवंलक्षणां द्वितीयभूमिकां निरूप्येदानी सलक्षणां तृती- यभूमिकामेकादशश्चोकां निरूपयितुं प्रतिजानीते। अथ तृतीयभूमिकानिर्णयः। अथेति। अथ द्वितीयभूमिका निरूपणाSनतर तृतीया तृती- यभूमिका निरूप्यत इति शेषः, तत्रादौ पूर्वभूमिकाभ्यासहेतुकां तत्माप्तिमाह। भूमिकाद्वितयाभ्यासत्तृतीया तनुमानसा। मननापरपर्याया भवेत्तलक्षणं शृणु॥ १॥ भूमिकेति। भूमिकाद्वितयाभ्यासाद्गूमिक योर्जिज्ञासाविचा- राख्ययोर्द्विवयं युग्मं तस्याभ्यासात्पुनः पुनरावर्त्तनलक्षणा- न्मननापरपर्याया मननमित्यपरोऽन्यः पर्यायो नाम यस्याः सा तथोक्तैतन्नान्नी तृतीया पूर्वद्यापेक्षया तृतीया भूमिका भवेत्स्यात्तल्लक्षणं तृतीयभूमिकाया लक्षणं चिह्नं शृणु अ- वृधारय॥१ ॥ तदेव प्रतिज्ञांत चिह्नं दर्शयति। सान्धकारगृहस्थस्य पर्यालोचनया चिरम् । सक्ष्मोरथों भासते यद्वत्तृतीयायां तथा मुनेः ॥२॥ सान्धकारेति । यद्वद्याद्टक् सान्धकारगृहस्थस्यान्ध- कारेण तमसा सहित युक्तं पद्हं मन्दिरं तस्मिन्स्थः स्थितो वर्हिर्देशादागत्य दीप्रचक्षुष्टया स्थितस्तस्य पुरुषस्य चिरं बहुकालं तत्नैव स्थित्वा पर्यालोचनया सर्वतोऽवलोकनेन सूक्ष्म: पूर्व दृष्ठ्यगोचरोरडर्थो घटादिपदार्थो भासते दृश्यते तथा तद्व- नृयीयायां तृतीयभूमिका्या मनननाम्न्यां प्रथमद्वितीयभूमिका-

भ्यासेन तृतीयायां प्रविष्टस्य तत्र चिरं स्थित्वा मुनेर्मननवतः पु- रुपस्य पर्यालोचनया मननेन सूक्ष्मः पूर्व दृत्ते: स्थूलत्वात्तद- गोचरोरऽर्थस्तत्वंपदयोरर्थो वाच्यो लक्ष्यश्र भागलक्षणया जी- वव्रह्मैक्यलक्षणो भासतेऽनुभवारूढो भर्वात ॥२ ॥ सुनेर्जात्यन्तरप्राप्तिरुप तृतीयारूढस्य चिन्हं सदष्टान्तमाह। बालस्य शूद्रकल्पस्य गायत्र्या उपदेशतः । यथा द्विजत्वमायाति तथा जात्यन्तरं मुनेः ॥३॥ वालस्येति। वालस्य द्विजातिभवार्भकस्य शूद्रकल्पस्य शू- द्रतुल्यस्य गायत्र्या गायन्तमावर्तयन्तं पुरुषं त्रायते या सा गायत्री त्रिपदा चतुर्विशसक्षरा तस्या उपदेशत उपदेशेन सार्वविभक्तिकस्तसिः, यथा यद्वद्द्विजत्वं द्वाभ्यां जन्मसंस्का- राभ्यां जातो द्विजस्तस्य भावस्तत्वं द्विजत्वरूपं जात्यन्तरमिसर्थः, आयाति प्राम्नोति तथा तद्टन्मुनेस्तृतीयभूमिकारूढस्य सुनित्व- रूपं जात्यन्तरं द्वितीया जातिरित्यर्थः, जायत इति शेप:, इद- मपि तृतीयारूढस्य चिन्हं ज्ञेयम् ॥ ३ ॥ लक्षणान्तरमाह। दृष्ट्रा लोकस्थितिं लोलां सविस्मय इव स्थितः । अन्तरेव विषीदेत तृतीयालक्षणं हि तत् ।। ४ ।। दृष्ट्रेति। लोकस्थितिं लोकानां दृश्यपदार्थाना स्थितिं गति लोलां क्षणपरिणामिनीं दृट्ट्ावलोक्य सविस्मय इत विस्मय आश्चर्य तेन सहित इव स्थितो वर्तमानः सर्वपदार्थानां नित्य- परिणामित्वासेपां परिणामेन वास्तवाश्चर्यरहितोपि साश्चर्यव- द्वर्त्तमान इति भावः, अतोन्तरेवान्तःकरण एव केवलं श्रव- णादिसाध्यफलप्राप्तिपर्यन्तं शरीरादिस्थैर्याविश्वासेन विषीदेत ३२

२५० बोधसारे।

विपण्णो भवेत्तद्धि तत्मसिद्धं विवेकिपु तृतीयालक्षणं तृतीया- यास्तनुमानसाया लक्षणं चिन्हं ज्ञेयम्, एतत्पूर्वत्रोत्तरत्र च योज्यम् ॥४ ॥ अन्यच्च। दिनं गतं गता रात्रिर्गतमायुर्गतं वयः । कदा स्थास्यामि निष्ठायां यत्र मोहो न बाधते ॥५॥ दिनमिति। दिनं दिनमिद गतमतीतं तथा रात्रिरियं रा- त्रिर्निशा गताऽतीता तथाऽडयुर्जीवनं गत नष्टं तथा वयस्ता- रुण्यं गुरुसेवादिसाधनेषु क्षमं तदपि गतं नष्टं यत्र यस्यामव- स्थायां मोहोऽज्ञानं न वाधते न व्यथयति तज्जन्यं दुःखं च न व्यथयति तस्यां निष्ठायां स्थितावहं कदा कस्मिन्समये स्थास्यामि स्थितो भविष्यामि एवं सदा चिन्तयति तदपि तृती- यालक्षणं जञेयम् ॥५ ॥ अन्यदपि। गतेहि शोचति मुहुर्गतनाह्वा किमर्जितम्। गतायां च तथा रात्रौ कि मे रात्र्यानयार्जितम्॥६॥ गत इति। अद्वि दिने गते व्यतीते सति गतेनातीतेनाह्वा दिवसेन मोक्षेच्छना मया मोक्षसाधनं किमर्जित कि सम्पादितं न किमपीत्यर्थः, एवं विचार्य मुद्दुः पुनः पुनः शोचति शोकं करोति तथा गतायां यातायां रात्रौ निशि सत्यामनयैतया रा5्या निशीथिन्या मया मुमुक्षुणा किमर्जित कि सम्पादित न किमपीत्यर्थः, एवं मुह्ुः पुनः पुनः शोचति शोकं करोति तृती- यालक्षणं हि तदिति च योज्यम् ॥ ६॥ अन्यच्चापि।

२५१ अनिषिद्धेषु भोगेषु प्राप्तेष्वपि यदच्छया । निषिद्धानिव तान्पश्येत्सा स्थितिस्तनुमानसा ॥७॥ अनिषिद्धेष्व्रिति। अनिषिद्धेपु शास्त्रलोकाविरुद्धेपु भोगेपु भुज्यन्त इति भोगा भोग्यविपयास्तषु यहच्छया पूर्वकर्मानुसा- रेण प्राप्तेष्वपि लब्धेषु सत्स्वपि तान्भोगान्निषिद्धानिव निपिद्धा: शास्त्रलोकविरुद्धास्तानिव तद्वत्पश्येदवलोकयेद् यस्यां स्थित्या सा स्थितिः सावस्था तनुमानसा तनुमानसानाम्नी तृतीया भूमिका झेया ॥ ७ ॥ तथान्यच्च। बहिर्मुखजनस्तुत्या लज्जते निन्दितो यथा। परमार्थिजनस्तुत्या प्रसादमधिगच्छति ॥८ ॥। वहिरिति। बर्हिमुखजनस्तुत्या बहिर्बाह्यविषयेपु भोजने मुखमित्र भोगे प्रवृटत्तवाह्येन्द्रियस्ताद्शो जनः पुरुषस्तस्य स्तुतिः पशंसनं तया बहिर्मुखजनकृतया स्वस्तृत्या वा यथा निन्दितः सन्निन्दास्पदीभूतो यद्रल्लज्जते तद्रल्लज्जते त्रपते परमार्थिजन- स्तुत्या परमः कार्यकारणातीत आत्मैवार्थो विषयः सत्यतया यस्य सेव्योस्ति तस्य ताष्टशजनस्य स्वककतयान्यकृतया वा स्व- स्पैवान्यतादशजनेन कृतया वा स्तुत्या स्तवनेन, मसादं प्रस- न्नतामधिगच्छति अधिकं यथा तथा प्राभनोति तदिदमपि तृतीया लक्षणं ज्ञेयम् ॥८ ॥ एवं तृतीयालक्षणान्युक्त्वा शृङ्गारक्षोकेनापि तानि नि- रूपयितुमाह। तत्र श्लोकः । तत्रेति। तत्र तृतीयभूमिकालक्षणनिरूपणे श्लोक: शृङ्गार- रसिक: श्रोको जातित्वादेकवचनमस्ति।

२५२ बोधसारे।

अस्यै तु पतिरात्मानं दातुमुत्कण्ठितः सदा। • आदातुं न विजानाति नित्यमुत्कण्ठितापि सा।९॥ तानेवोदाहरति अस्या इति। पतिस्तु पातीति पतिर्भर्तापि अस्यै नायिकाया आत्मानं आत्मा देहस्तं तत्कृतं भोगमिसर्थः, दातुमर्पितुं सदा नित्यमुत्कण्ठित उद्युक्तो बर्सते तथापि सा पत्री नित्यं सर्वदोत्कण्ठितापि उद्युक्तापि लज्जाद्याधिक्यादादातु- मङ्गीकत्तुं न विजानाति न वेत्ति यथा तथा प्स्तुतेऽर्थेपि योज्यं पातीति पतिः स्वसच्चिदानन्ददानेन पालक एव बुद्धेरस्यै मोक्षेच्छावसै तृतीयारूढायै बुद्ध्या आत्मान सच्चिदानन्दासङ्गकू- टस्थस्वरूपमात्मभावमियर्थः, दातुमर्पितुं सदा नित्यं उत्कण्ठितः उद्युक्तोऽस्ति परन्तु सा मननवती बुद्धिर्नित्यं सदोत्कण्ठि तापि उद्ुक्तापि आदातुमात्मभावमङ्गीकर्तु लोकेपणादिभि- रवरुद्धा सती न विजानाति नवेत्ति निःशङ्कतया, इदमपि तृती- यालक्षणं ज्ञेयम ॥ ९ ॥ ननूभयत्रापि दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः परस्परमुत्कण्ठितत्वं कुतो निश्चीयते तत्राह। सौभाग्यकामिनी नारी नायको रतिदायकः । परन्तु मुग्धभावेन किं चित्कालं विलम्बनम्॥१०॥ सौभाग्येति। नारी स्त्री सौभाग्यकामिनी लोके हि द- म्पसो: परस्परं भोगसुखमेव सौभाग्यनाम्ना प्रसिद्धं तत्काम- यितुं शीलमस्याः सा तथोक्ताडस्ति तथा नायको नीयन्ते प्राध्यन्ते पत्न्या भोगा अस्मात्स नायकः पुरुषो रतिदायको रतेर्भोगसुखस्य दायको दानशीलोडस्ति अतः परस्पररागव- त्वेनैव परस्परमिच्छाप्तीति ज्ञायत इति भाव:, तर्हि कुतो न र-

राज०भूमिकाभिद०ज्ञानतृतीयभूमिकानिर्णयः। २५३

तिस्तत्राह परन्त्विति, परन्तुभयोरिच्छार्या सत्यामपि मुग्ध- भावेन मुग्धस्य मौठ्यस्य भावो विद्यमानत्वं तेन किश्चित्कालं किश्चित्कालपर्यन्तं विलम्बनं विलम्वो भवतीति ज्ञेयं, प्रस्तुते तु न रातीति नरो वैराग्यादिसम्पन्नः पुरुषस्तस्येयं नारी प- पश्चविरक्ता बुद्धि: सा सौभाग्यकामिनी सु शोभनं भगमैश्वर्य- मसङ्गाद्वितीयरूपं तत्कामयितुं शीलमस्याः सा तथोक्ताऽस्ति तथा नायको नयति प्रापयति ब्रह्मभावं स नायको जीवोपाधि- बुद्धेर्व्रह्मभावप्रापको विवेको रतिदायको रतेर्जीवब्रह्मैक्यभावेन सुखस्य दायको दाताऽसिति परन्तु एवं साधनसम्पन्नवुद्धौ विद्यमानायां विवेके च विद्यमाने सति मुग्धभावेन मुग्धं मौढ्यं तस्य भावः सच्वं तेन किश्चित्कालं किश्चित्कालपर्यन्तं यावत्म- तिवन्धक्षयमित्यर्थः, विलम्वनं चिलम्बोऽस्ति प्रतिबन्धक्षये जीव व्रह्मैक्यानुभवजन्यसुखाविर्भावः स्यादिति भावः ॥।१०॥ ननूभयत्र मौठ्यमेव सुखप्रतिबन्धकमिति कुतो निश्चेयं तत्राह।

इदमेव कथं नु स्यादिति क्विश्यति चात्मना। भूयः कटाक्षकलहं करोति स्वामिना सह ॥ ११॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे भूमिकाभेदभास्करे तृतीयभूमिकानिर्णयः ॥४॥ इदमेवरेति। इयं नायिकेदमेवेदं मनोभिलषितं पत्या सह भोगसुखमेत्र कर्थ कीहक्स्याद्भ्रवेन्तु इति वितर्कयति च पुनररित्येवं वितर्क्यात्मनान्तःकरणेन क्िश्यति तत्माप्त्य- भावेन लिष्टा भवति तत्रैकमत्येनोभयोः केवलसुखपाप्तिसम्भवे सति सुखेच्छायां च सत्यां विरुद्धमतित्वेन दुःखानुभवनं मौढ्य- कारणकमेवेति भाव:, ननु सुखेच्छायां सत्यामपि विरुद्धमति-

२५४ बोधसारे।

स्वमस्तीस्येतत्कुतोऽवगम्यत इत्याशङ्काह भूय इति, इयं नापि- का स्वामिना पत्या सह समं भूय: पुनः पुनः कटाक्षकलहं कटाक्ष: स्नेहपूर्वकं नेत्रपान्तेनावलोकनं कलहश्ापीस्या घिरु- द्ववचनं च तयो: समाहारो भूयः कटाक्षकलहं करोति क्रिय- माणा रर्पते लोकेऽतः सुखसाधने सम्भोंगे विद्यमाने सति सुखे- चछारयां च सत्या दुःखजनकाचारो मौढ्यविलसितमेवेति भाव:, प्रकृशे तु इयं साधनसंपन्ना मुमुक्षुबुद्धिरिदमेवात्मसुखं प्रपश्च- जन्यदुःखरहितं केवलं सुखं कथं कीद्टक् स्याद्रवेदिति एव तु- वितर्कयति च पुनरात्मनान्त:करणेन क्रिश्यति लिष्टा भवति तत्साधनेषु क्लेशं करोतीत्यर्थः, भोगच्छया मोक्षसुखसाधनेषु केशवती, आत्मसुखेच्छया च तेपु विरजज्यात्मसुखमाश्टीरक्कावती घ पुनः पुनर्भवतीति केवलात्मसुखेच्छार्या सत्यामपि कादाचित्क-

गेन केवलस्वाधीनदुःखरहितससैकसुखाननुभवो मौठ्यं वि- नानुषपन इति भाव:, नन्वत्र मौढ्यमस्तीत्येतत्कुतो निश्चेयं त- त्राह भूष इति, इयं मुमुक्षुबुद्धि: स्वामिना स्त्रपालकेनात्मना सह समं भूय: पुनः कटाक्षः सपेमसूक्ष्मदष्ठ्यावलोकनं 'दृश्यते त्वग्रथया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिरि'ति श्रुतेः कलहश्च यर्त- मानप्रतिबन्धहेतुककुतर्केण विरुद्धवचनोच्चारस्तयोः समाहारः भूय: कटाक्षकलहं कदाचिदात्मावलोके रमणं कदाचिद्विरुद्ध- वाद इति भावः, करोति कुर्वती दृश्यते तदिंद मौढ्यं विनानु- पपन्नमिति मौढ्यमेवात्र कारणं निश्चेयमिति भावः ॥११॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितार्या बोधसारार्थदीसी भूमिकाभेदभास्करार्थप्रकाशे ज्ञानतृतीयभूमिकानि- र्णयार्थप्रकाशश्चतुर्थः॥४॥

राज०भूमिका भेदवज्ञानच तुर्थभूमिकानिर्णयः । २५५

अथ धतुर्थभूमिकानिरणयः। एवं सलक्षयां तृतीयभूमिकां पतिपाधेदानी चतुर्थभूमिका- श्ला. १८ मष्टादशक्षोकां निरूपपितुमाह। अयेति। अथ तृतीयभूमिकानिरूपणानन्तरं चतुर्थी चतुर्थ- भूमिका सक्वापतिनास्नरी निरूप्यत इति शेपः, तत्र तावत्पूर्वभू- मिकाभ्यासेन रजस्तमोनाशेन सतववृदधया चतुर्थी माप्यत इत्याह। तृतीयभूमिकाम्यासान्नाशमेति रजस्तमः । सत्त्वापतिश्चतुर्थी स्यान्निदिध्यासनरूपिणी ॥ १ ॥ तृनीगेति। तृतीयभूभिकाभ्यासात्तृतीयाया मननापरपर्या- यायास्ननुमानसाख्यभूमिकाया अभ्यासात्पुनःपुनरावर्तनल- क्षणाद्रजो रजोगुणस्तमस्तमोगुणस्तत्कार्येण रागमौढ्यरूपेया सहैत नाशं लयमेति पामनोति यदा तदेसध्याहार्य निदि- ध्यासनरूपिणी निदिध्यासनं निक्चयो ध्यानं वा तदेव रूपं स्व्र- भावो यस्याः सा तथोक्ता सच्वापत्तिनात्री चतुर्थी भूमिका स्यान्भ्रवेत्माप्ता स्यादित्यर्थः ॥१॥ ननु सच्वापत्तेर्मुक्तिहेतुत्वे देवानां तदापन्नानां कुतो न मु- क्तिरित्याशङ्ा परिहरति। अत्राक्षपपरीहारः। अत्रेति। अत्र मुक्तिसाधनभूतसत्त्वपाप्ती ससामपि देवारना मुत्त्यभावे शङ्कायामाक्षेपपरीहार आक्षेपस्याशङ्कायाः परिहार उत्तरमुच्यत इति शेपः प्रतिज्ञातं परिहारमेवाह द्वाभ्याम्। भोगार्थमेव देवत्वं प्राप्ता देवा न मुक्तये। मुमुक्षाविरहात्तेषां सत्त्वापत्तिर्न मुक्तिकृत् ॥ २ ।।

२५६ बोधसारे।

भोगार्थमिति।देवा अमरा भोगार्थमेव खुज्यन्त इति भोगा वि- पयास्तदर्थ तविच्छयैव केवलं देवत्वं स्त्वगुणप्रधानममरत्त्वं प्राप्ता याता न सुक्तये नैव सुत्तयर्थमतो मुमुक्षाविरहान्मोक्तुमिच्छा मुमु- क्षा तस्या चिरहाद्वियोगात्तेपां देवानां सत्वापत्ति: सत्त्वस्य सत्वगुणस्यापत्तिः माशिर्मुक्तिकन्मोक्षदा न नैव भवतीसर्थः ॥२॥ एवं मोक्षेच्छाव्यतिरेकेण सत्वापतर्मुक्तिकारणत्वाभावं प्रति- पाधेदानीं मुक्तीच्छान्वयेन तस्या एव मोक्षहंतुत्वमपि दर्शयति। देवेष्वपि तथा शक्रकुवेरवरुणादयः । ये मुमुक्षां गतास्तेषां मुक्तिप्राप्ति: किमन्हूतम्।।३। देवेष्वपीति। देवेष्वपि सत्वापतिमत्स्वपि अमरेषु तथा मुक्ती चछावन्त इत्यर्थः, शक्रकुवेरवरुणादयः शक्र इन्द्रः कुवेरो वितेशो वरुणो जलेश आदयो मुख्या येषु ते तथोक्ता ये ये य इत्र्थः, मुमुक्षां मोक्षेच्छां गताः पाप्ताः सन्ति तेषां देवानां सत्वापत्ति- मतामपि मुक्तिपासतिर्मुक्तिलाभो जातस्तत्रस्तत्र किमद्भुतं किमा- श्वर्य सप्तम्यन्तपाठे मुक्तिलाभविषय इत्यर्थः, न किमप्याश्चर्य- मित्यर्थः, तस्मान्मुक्तीच्छापूर्वकसत्वापतर्मुक्तिकारणत्वं न भोगे- चछापूर्विकाया इति भाव: ॥ ३॥। एवं सत्वापतिप्राप्तिं सहेतुकां साक्षेपपरिहारां निरुप्येदानीं सलक्षणनिरूपणं मतिजानीते। अथ लक्षणानि। अथेति। अथेतः परं सच्वापत्तिपाप्तिक्रमनिरूपणानन्तरमि- त्पर्थः, लक्षणानि सच्वापत्तेश्चिह्रानि निरुप्यन्त इति शेप:, तान्ये- वाह पञ्चभिः। एकान्ते मुक्तिगाथानां गानं रोदनमेव च।

पेद०जानचतुर्थभूमिकानिर्णयः। २१७

कण्ठे सत्त्वापत्तेस्तु लक्षणम्।।४।। एकान्त इति। एकान्ते निर्जनस्थाने स्थित्वेति शेष:, मुक्तिग।थानां मुक्तिर्मोक्षस्तस्यास्तत्साधनभूतवैराग्यादेश्व प्रति- पादिका गाथा ग्रन्थविशेषास्तासां गानं पठनं तस्मिंश्च मध्ये मध्ये स्वस्य मुत्त्यभावस्मरणेन रोदनमश्रुपातो मध्ये मध्ये रो- माञ्चो रोमोत्थानं कण्ठे च गले गद्रदोऽस्पष्टाक्षरोच्चार:, इद सर्वे सच्वापत्तेस्तु सत्वापतिनाम्न्याश्चतुर्थभूमिकाया लक्षणं चिह्न ज्ञयम॥४ ॥ इदं च परमतेन लक्षणमुक्तमिति सूचयति। स्वमतमाह। स्वमतमिति। स्व्रमत स्वस्य ग्रन्थकारस्य मतमिष्टं सच्वाप- त्तेश्चिन्हमाह कथयति। तदेवाह। वेदान्ताः सभ्यगभ्यस्ता अथ ध्येयो महेश्रवरः । प्राप्तातिसौरभे भृङ्गे रसपानं गुणाधिकम् ॥ ५॥ वेदान्ता इति। मुमुक्षुरेवं विचारयति मनसि वे- दान्ता उपनिषत्सूत्रभाष्यादयः सम्यक्पूर्वापराविरोधेनाभ्य- स्ता: पुनः पुनरवलोकिता अथेतः परं मया मुमुक्षुणा महेश्वरः सर्ववेदान्तनिर्णीतजीवव्रह्मैक्यलक्षणलक्षित आत्मे- शवरत्वाधिष्ठानरूपत्वादश्वरतत्वं ध्येय ध्यातव्यो वेदान्तग्र- न्थाभ्यासं परित्यज्य तत्प्रतिपाद्यात्मरूपमेव चिन्तनीयमिति भाव:, अस्मिन्नर्थे द्ृष्टान्तमाह यथा प्राप्तेति, पाप्तातिसौरभे प्राप्तं लब्धमतिसौरभमतिगन्धवत्केसरस्थानं् येन तस्मिन्भृद्रे भ्रमरे रसपानं रसस्य तदन्तर्गतमधुनः पानं माशनं गुणाधिकं गुणेन ३३

२५८ बोघसारे।

तृप्तिहेतुत्वेन मिष्टतया चाधिकमुत्कृष्टम् ॥५।। अन्यदपि सच्वापत्तेर्लेक्षणमाह।

नित्योडस्मि शुद्ध एवास्मि काज्ञानंक च बन्धनम्। एवमादिचमत्कारः सत्त्वापत्तेस्तु लक्षणम् ॥ ६ ॥ नित्य इति। अहं नित्यः सदूपोडस्मि भवामि अहङ्कारादिश- रीरान्तलक्षणादनित्याद्विन्नमात्मानं लक्ष्यीकृत्याहमविनाश्यस्मी- ति चिन्तयतीत्यर्थः, तथा शुद्ध एवास्मि शुद्धोमायाविद्यादिम- लरहिनो निश्चयेनाहं भतामि स्वस्य स्वयं प्रकाशरूपत्वान्मा- याSविद्ययोर्जडासत्वरूपत्वेन चासङ्गत्वादात्मनः शुद्धत्वं नि- शचिनोति, तथा क कुवाज्ञानं मोहोऽस्ति न कापीसर्थः, तथ।हि अज्ञानमात्मनि विद्यते वाज्ञान उत जगति, नाद आत्मनः सच्चिदानन्दघन निर्विकारनिरंशत्वेनाज्ञानाधिष्ठानत्वायोग।दुभयो- र्विरुद्धत्वेन प्रकाशतमसोरिवाधाराघेयत्वासिद्धेः प्रत्युतनाश- कत्वाच्च, नापि द्वितीयः स्वस्य स्वाधारत्वासम्भवादसच्वेनाप्यु- भयोराधाराधेयत्वाभावाच्च, न च तृतीयोपि जगतोऽज्ञानकार्यत्ेन तदाधारत्वायोगाद् न हि कारणभूताया मृदो मृत्कार्यो घट आ- धारो दृष्टः कार्यस्योत्पसादिमच्वेनोत्पत्ते: प्रागभावात्कारणस्या- नुत्पन्नत्वेन सत्वान्न कार्यकारणयोराधाराधेयत्वमिति भाव:, किश्च क च बन्धनं वद्ध्यतेनेनेति वन्धनं बन्धसाधनं द्वैतं तत्का- रणस्याज्ञानस्यासच्वे क कुत्र न कुत्राप्यस्तीत्यर्थः, अतो नित्य- मुक्तः शुद्धोज्ञानादसपृष्ट एवाहमस्मीसर्थः, एवमादिचमत्कार एवमियेवरूप आदिः पमुखो यस्य तथाभूतश्चमत्कार: स्व- स्फुरणां सत्वापत्तेः सत्वापत्तिनाम्न्याश्चतुर्थभूमेर्लक्षणं चिह्न ज्ञेयम ॥ ६ ॥

अन्यच्चापि लक्षणमाह। यथा निजकथास्तद्वच्छृणोत्युपनिषत्कथाः । यथान्यस्य कथास्तद्वच्छृणोति जनसंकथाः ॥७॥ यथेति। यथा यद्वन्निजकथा अन्यकृताः स्वगुणख्यापका वार्त्ता: स्वस्तुतिपियः पुरुषः हर्षाविर्भावपूर्वकं शृणोति अवधा- रयति तद्वत्सत््वापसारूढः पुरुष उपनिषत्कथा उप समीपे नि- षण्णं वाच्यलक्ष्यभावेन ध्येयं लक्ष्यं च श्रेयो ब्रह्मसुखं यासु- ता उपनिषदस्तासां कथा वार्त्ता आत्मतत्त्वप्रकाशिका वार्ता इत्यर्थ:, शृणोत्यवधारयति, किश्च यथेति, यथा यद्धदन्यस्य पर- स्य शत्रोरित्यर्थः, कथास्तद्ुगाख्यापका वार्त्ता अप्रीसा शृणोति तद्वत्तथा जनसंकथा जनस्य जन्मनः सम्बन्धिनीः कथा लौ- किकीः पुराणादिष्वपि धर्माधर्मादिकथा अवतारादिचरित्रा- ण्यपि संसारोत्कर्षवोधिनीर्वार्त्ता अपि अप्रीसा शृणोसवधार- यति, इदर्मार सत््वापत्तेर्लेक्षयां ज्ञेषम् ॥७॥ अन्यदपि चतुर्थीलक्षणमाह। देहेन्द्रियमनःप्राणबुद्धहङ्कारचेतसाम् । निर्राक्ष्य विविधाश्रेष्टा आस्ते विस्मितवन्मुनिः॥।८॥ देहेन्द्रियेति। देहेन्द्रियमनःप्राणबुद्धयहङ्कारचेतसां देहस्या- न्नमयाख्यस्य स्थूलदेहस्य जन्ममरणवाल्यतारुण्यवार्धक्यस्थूलकु- शव्याधिगौरकाष्ण्यिय:, इन्द्रियार्णं करणानां वधिरत्वाबधिर- त्वकाणत्वाकारणत्वान्धत्वानन्धत्वादिरूपा:, मनसश्चेष्टाः संकल्प- विकल्पाध्यासादय:, माणस्य श्वासादयः, बुद्धेश्रेष्टा जाग्रतस्वपसुषुप्ति- निश्चयादयः, अहङ्कारस्य कर्तृत्वाकर्तृत्वसुखित्वदुःखित्वादिरुपाः,

२६० बोधसारे।

विविधा अनेकपकारा एताश्चेष्टाः क्रिया निरीक्ष्यावलोक्य वि- स्मितवदारश्चर्यवानिवास्ते वर्तते, इदमपि चतुर्थीलक्षणं ज्ञेयम् ॥८॥ अथान्यदपि लक्षणमाह। ज्ञत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वजन्ममृत्युजरादिकान्। भावानन्यस्य जानाति तदन्यं भावमात्मनः ।।९।।

नेन्द्रियसहितस्य बुद्ध्यवस्थितचिदाभासस्य, कर्तृत्वं कर्मेन्द्रियस- हितस्य बुद्ध्यत्रस्थितचिदाभासस्य, भोक्तृत्वमानन्दमयोपहित- चिदाभासस्य जन्ममृत्युजरादिका: स्थूलदेहस्य, तत्र तादात्म्या- पन्नस्य चिदाभासस्य वा, एतान्सर्वान्भवान्विकारानन्यस्य स्त्रात्मतो विविक्तस्य चिदाभासस्य जानाति वेत्ति आत्मनः स्वस्य भावं स्वरूपं तदन्यं तेभ्य उक्तेभ्यो विकारेभ्योऽन्यं विल- क्षणं जन्ममृत्युजराकर्तृत्वभोक्तत्वज्ञत्वादिरहितं जानाति वेत्ति अनुभवतीसर्थः ॥९॥ अन्यच्चापि लक्षणमाह। मोहजालाद्दिनिर्गत्य जालादिव बिहङ्गमः । खेचरत्वमनुप्राप्तो धन्यतामनुविन्दति॥ १० ॥ मोहजालादिति। जालादानायाद्विहङ्गमः पक्षी विनि- र्गस विमुच्यानु पश्रात्खेचरत्वमाकाशगामित्वं प्राप्तः सँल्- ब्धाः सन्ननु पश्चाद्धन्यतां कृतकृत्यतां विन्दति पाम्ो- तीव यथा तथाडयं सत्ापनो मोहजालान्मोह आत्माज्ञानं स एव स्वनाशहेतुत्वाज्जालमिव जालं तस्पाद्विनिर्गस विमुच्यानु

राज·भूमिकाभेद०ज्ञानच तुर्थभूमिका निर्णयः । २६१

तृत्वं प्राप्तः लब्धः सन्ननु पश्चाद्धन्यतां कृतकृसत्वरूपां निरङ्कुशां तृप्तिं विन्दति प्राम्ोतीत्यर्थः, इदमपि चतुर्थीलक्षणं ज्ञेयम॥१०॥ अन्यच्चापि सच्वापतेर्लेक्षणमाह। दरिद्र इत संप्राप्य निधानं विस्मयं गतः । ईश्वरानुग्रहो जात इति नृत्यति हृष्यति ॥ ११॥ दरिद्र इवेति। निधानं निधीयते द्रव्यमत्मिन्निति निधानं द्र व्यपूर्ण भाण्डं संपाप्योपलभ्य विस्मयमाश्चर्यगतः प्राप्तो दरिद्र इव निर्धनः पुरुष इव गर्व प्राप्त इत्यर्थः, तथा तद्वन्मुनिः सच्वापन्न आत्मानन्द एव निधानं निधीयन्त आधियन्ते सर्वाणि सुखान जगन्ति च यस्मिन्निति निधानं परमानन्दस्वरूपमात्मानं पा- प्योपलभ्य विस्मयमाश्चर्य गतः प्राप्तः सन्नीश्वरानुग्रहो जात ईश्वरस्येशनादिशकक्तियुक्तस्य गुरोरनुग्रहः प्रसादो मयि जात- उपन्न इति एवं मत्वा तृसति नृत्यं करोति हृष्यति हर्ष प्ा- प्रोति; एतदपि सत्वापन्नस्य लक्षणं ज्ञेयम् ॥ ११ ॥ अन्यदपि च लक्षणमाह। विषयैः शब्दसंस्पर्शगन्धरूपरसैर्न यः । प्रियैरपि भवेत्तादक्सात्विकानन्दमागतः ॥१२॥ विषयैरिति। यः पुरुषः पियैरपि मौढ्यावस्थायामिष्टैरपि शब्दसंस्पर्शगन्धरूपरसैः शब्दश्वाकाशगुणत्वेन प्रसिद्धः संस्प- शश्च वायुगुणो रूप्च तेजोगुणो गन्धश्र पृथिवीगुणो रसश्च जल- गुण एतन्नामकैर्विषयैरगोचरैस्ताहग् यादृक्पूर्व हर्षखेदादिवि- कारवान्स्थितस्वाद्टकूतद्रन्न भवेन्नस्यात्तत्र हेतुमाह साच्तिकानन्द- मिति, सात्विकानन्दं सतत्वगुणोपाधिकमानन्दं सुखमागतः प्राप्त:, इदमपि सत्वापन्नस्यैव लक्षणां ज्ेयम् ॥ १२ ॥

२६२ घोधसारे।

अन्यदपि लक्षगामाह। व्यतिरिक्तमिवात्मानं पश्यन्भावेषु सन्नपि। चाण्डालीमिव यो मायां न स्पृशन्दूरवत्स्थितः॥१३॥। व्यतिरिक्तमिति। यः पुरुषो भावेषु पदार्थेषु स्व्रान्वया- भावे तेषामसत्वाद्यवहारायोग्यत्वान्चवहारकाले तेषु सन्नपि अस्तिभातिपिय रूपेण नामरूपात्मकेषु तेषु विद्यमानोपि अनु- वृत्तोपीत्यर्थः, आत्मानं तेष्वनुद्टत्तं सच्चिदानन्दरूपं भावानामस्- च्वात्ततः पृथत्कस्यापि तथालाव्तिरिक्तमिव पृथगिव पश्य- नसन्पश्यमानश्चाण्डालीमिव नटरज्जुगनचाण्डालीं तत्स्थकृत्रि- मब्राह्मणीमित्र मायामविद्यापरपर्यायां न स्पृशन्स्पर्शमकुर्वाण एव दूरवदात्मसत्तान्वयाभावे मायातत्कार्ययोनिर्वाहायोगा- न्मायायां तत्कार्ये चान्वितोपि तयोरमिथ्यात्वेन ततो दूरत्वस्यापि सच्वाभावाहूर इव स्थितो विद्यमानोडस्ति, इदमपि चतुर्थीलक्षणं जेयम ॥१३॥ सच्वापत्ते: परीपाकस्य लक्षणमाह। औदासीन्येन यः पश्येत्स्वप्नाभं जागरे जगत् । सत्त्वापत्तिपरिपाकलक्षणं तदुदाहृतम् ॥ १४ ॥ औदासीन्येनेति। यो विशिष्टः पुरुष औदासीन्येन उदासीनोऽनासक्तस्तस्य भाव औदासीन्यमनासक्तत्वं तेन जा- गरे जागरावस्थायामेव किं पुनः स्वमावस्थायां वक्तव्य- मित्यर्थः, जगत्तिपुटीरूपं विश्वं स्वप्ाभ स्वम्स्याभेवाभा का- नितिर्यसष्य तत्तथा स्वम्ोस्थितपुरुषस्य स्मृतिविषयं स्वम्जगदि- वेत्यर्थः, पश्येदवलोकयेत्तदेतदुक्तं सत्वापत्तिपरीपाकलक्षणं स- च्वापत्तेश्रतुर्थभूमे: परिपाकः स्थैर्येणोत्तरभूमिकासु परिणामयो-

२६३

ग्यच्तरं तस्य लक्षणं चिन्हमुदाहृतं कथितं मुनिभिरिति शेषः ॥१४॥ इदानीं सत्वापत्तेरेव लक्षणं स्फुट बोधयितुमाह। अत्र श्लोक: । अत्रेति। अत्र चतुर्थीलक्षणवोधने शृंङ्गारक्षोकोडस्ति अ- त्रापि जातित्वादेकवचनं श्रोकाः सन्तीत्यर्थः, तानेव क्रमेणाह। भावः सम्पक्परिज्ञातो ग्रहणेपि मनः कृतम् । आदानमवशिष्टं हि कृत्वाभूषणमात्मनः ॥१५॥ भाव इति। भाव आशयः सम्यग्यथार्थ परिज्ञातः परीक्षित उभयोराशय उभाभ्या ज्ञात इत्यर्थः, आत्मन: शरीरस्य भृषणम- लद्कारं कृत्वा विधाय ततो गृहणेपि परस्परमङ्गीकारेपि मनः संकल्परूपमन्तःकरणां कृत प्रवर्त्तितं परं तु कयाचिच्छङ्गया- SSदानं केवलमङ्गीकरणमवशिष्टमुर्वरितं यथा, तथा मुमुक्षुबुद्ध्या निदिध्यासनवत्या भावः सत्ताऽडत्मन इत्यर्थः, सम्यक् संशय विपर्ययरहितं यथा तथा परिज्ञातोऽवलोकितस्तत आत्मनो बुद्धेः साधनचतुष्टयमेत भृषणमलङ्करणं कृत्वा विध्याय गृहणेपि आत्मत्वाङ्गीकारेपि मनः संकल्परूपमन्तःकरणं कृतं मेरितं त- थापि आदानं हि आत्मभावाङ्गीकरणमेव केवलमवशिष्टं केन चित्परतिवन्धेनोर्वरितम, एतच्च चतुर्थभूमिस्थितपुरुषबुद्धिलक्षणं ज्ञयम ॥ १५॥ तमेव परीक्षाविषयं भाव विशदयति। अहं त्वनुढा तरुणी न कस्यापि परिग्रहः। एनमेव वरिष्यामि पाति को वा हसिष्यति ॥ १६ ॥ अहं त्विविति। तरुणी तु यौवनापन्नापि अहमनूढा न केनापि विव्राहिता वित्राहविधिपूर्व नाङ्गीकृताडस्मि मम मे केनापि पु-

२६४ घोधसारे।

रुपेण सह पतिग्रिहः परिग्रह्वते हस्तोडस्मिन्निति परिग्रहो वित्राहो जातो नेति एनमेत मम मनः्रियं पुरोवर्ततिनमेव नान्यं पति मम पालनक्षमं पुरुषं वरिष्यामि विधिपूर्वकं परिणेष्यामि अनेन सह परिणयने जाते सति मां मा को वा पुरुषो हसिष्यति हासं करिष्यति विधिपूर्वकं परिणयने जात उपहासाभावेन निःश्ङ्क भोगसुखं स्यादिति भावः, यथा तथा मुमुक्षुबुद्धिरपि निश्चिनोति तमेव निश्चयमाह-अहमिति, तरुणी तु यौवनसंपन्ना मोक्षसुखानु- भवे क्षमेत्यर्थः, अनूढा न मोहादिभिर्वरैः परिणीता तैरस्पृष्टेत्यर्थः, अहं मोक्षेच्छावती बुद्धिरात्माकारास्मि स्थितवती-अत एव न कस्यााप अहङ्कारादे परिग्रहः सत्वेनाङ्गीकारो मय्यस्तीति शेप:, अतः स्वतः स्थातुमशक्यत्व्रादेनमेव पुरो दृश्यमानमेव प्ति स्व्र- चित्सुखदानेन पालकमात्मानं वरिष्यामि अभिन्नत्वेनाङ्गीकरि- व्यामि अहंब्रह्मास्मीत्येवं महावाक्यविचारलक्षणवेदोक्तविधि- नाऽनुभविष्यामीति भावः, अत्र महावाक्यप्रमाणेनाहंब्रह्मेति स्वस्य ब्रह्माभिन्नतसाक्षात्करणे मां को वा हसिष्यति न कोपि हसिष्यति विधिपूर्वकं श्रुत्यादिपामाण्येन ब्रह्माहंभावेऽङ्गीकृते सति नोपहासास्पद भवेदिति निश्चयः, सच्वापन्नबुद्धिलक्षणमे- वेति भावः॥१६॥ पुनरपि सत्वापन्नवुद्धिलक्षणमेवाह । हतः कामी कटाक्षेण कयाचिन्मृगचक्षुषा। व्यसनित्वमवाप्नोति तथायं मुक्तिकान्तया ॥१७॥ हत इति। यथा कामी स्त्रीकामवान्पुरुषः कया चिदती- वसुन्दर्या मृगचक्षुषा मृगस्य हरिणस्य चक्षुरिव चक्षुर्नेत्रं यस्या: सा तथोक्ता तया कान्तया कटाक्षेण नेत्रपान्तेन हतस्ताडितः सन् व्यसनित्वं तत्पाप्त्यभावेन विह्वलत्वं विरहव्यथावत्वमित्यर्थः,

२६५

अवामोति यथा यद्वत्तथा तद्वदयं प्रकृतः सत्वापन्नः पुरुषी मुक्तिकान्तया मुक्तिर्मोक्ष एव कमनीयत्वात्कान्ता तया कया- चिदनिर्वचनीयया मृग्यते शोध्यते ब्रह्मसुखं येन तन्मृगमेता- हर्श चक्षुर्ब्रह्मावलोकनसाधनभूता वृत्तिर्यस्याः सा तथोक्ता तया कटाक्षेण कटति आवृणोति ब्रह्मसुखमिति कर्ट तच्च तदक्षं नेत्रं च तेन इतः प्राप्तः सन्नहं ब्रह्मास्मीति विद्धः सन्नियर्थः, व्यस-

इदमपि स्त्वापन्नस्यैव लक्षणं ज्ञेयम ॥ १७॥ ननु सच्वापन्नस्य मुक्तिसुखानुभवेऽयासक्ति: कुतो हेया तत्राह। गुञ्जह्ृङ्गिध्वनिं श्रुत्वा गुञ्जन्कीटो यथा विले। ब्रह्मास्मीति तथैवायं भवितुं ब्रह्म गुञ्जति ॥१८॥ इति श्रीनरहारेकृतौ बोधसारे भूमिकाभेदभास्करे ज्ञानचतुर्थभूमिकानिर्णयः ॥५॥ गुञ्जदिति। यथा यद्वत्कीटः क्रिमिर्विले मृदादिनिर्मिते छिद्रे स्थितः सन्गुअद्भृद्गिध्वनिं गुअ्जन्गुआरवं कुर्वाणो यो भृङ्गी भ्रमरविशेषस्तस्य ध्वनिं रवं बहिर्देशाच्छुत्वा श्रवणे- नावधार्य स्वयं क्रिमिर्गुअ्न्गुआरवं कुर्वन्सन्तिप्ठुति तथा त- द्वदयं मकृतः सच्वापन्नः पुरुषः स्वदेहरूपे विले स्थित्वा तद्वहिःस्थितस्य गुरुभ्रमरस्याहं ब्रह्मास्मीति जीवव्रह्मैक्यल- क्षकं महावाक्यरूपं ध्वनिं श्रुत्वा श्रवणादिना निश्चित्यैव ब्रह्म- भवितुं स्वयमपि गुरुरूपव्रह्माभिन्नभावं प्राप्तुं ब्रह्मास्मीत्येवं गुअ्ति वाक्यवत्तिरूपं गुज्जारवं सर्वदैव करोतीत्यर्थः ॥१८॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीसौ भूमिकाभेदभास्करार्थप्रकाशे ज्ञानचतुर्थभूमिकानि- णंयार्थप्रकाशः पञ्चमः ॥५॥

३४

२६६ बोधसारे।

एवं सलक्षणा सविस्तरा चतुर्थभूमिका निरूप्येदानी पञ्च- मभूमिकानिर्णयाख्यं द्वाविशतिश्चोकं प्रकरणं निरूपयितुमाह। अथ पञ्चमी भूमिका। अथेति। अथ चतुर्थभूमिकानिरृपणानन्तरं पश्चमी पथ्चमी भूमिका निरूप्यत इत्यर्थः। तत्र तावत्सहेतुका तत्माप्तिमाइ। दशाचतुष्टयाभ्यासादसंसक्तिस्तु पंचमी। सुषुप्तिप्रथमावस्था साक्षात्कारनवांकुरा ॥ १॥ दशेति। दशाचतुष्टयाभ्यासाइशानां भूमिकानां चतुष्टयं च- तुष्कं तस्याभ्यासः पुनः पुनस्तासु चित्तस्थिरीकरणं तस्माद्- हेतास्तुपदेन पूर्वाभ्यो वैलक्षण्यमस्या: सूचितम, असंसक्तिरमं- सक्तिनाम्नी सुपुप्तिपथमावस्था सुषुप्तेरविद्वन्निद्रारूपायास्तुरी- पाख्यायाः प्रथमा शिथिलाख्या वक्ष्यमाणावस्थारूपाडतः साक्षात्कारनवाङ्करा साक्षात्कारः प्रत्यक्षानुभवस्तस्य नवस्त- त्कालोलान्रोडङुर उद्गमो यस्यां सा तथोक्ता पश्चमी प. श्वमभूमिका लभ्यत इति शेपः, माप्यत इत्यर्थः ॥ १॥ तल्लक्षण निरूपण परतिज्ञापूर्वकं तल्लक्षणान्याह। साडपरोक्षा नैव निशा शृणु तस्यास्तु लक्षणम् । प्रथम: स्वचमत्कारः स्वरूपानन्दलक्षणम् ॥ २ ॥ सेति । तस्यास्तु तस्या अपि लक्षयां लक्षणानीत्यर्थः, जातित्वादेकवचनं शृणु अवधारय तान्येवाह सा भूमिरप- रोक्षा न परोक्षं ब्रह्म यस्यां सा तथोक्ताऽत एव नैव निशा विषयरूपद्वैतप्रकाशाभावेन निशात्वेन निशात्वेपि स्वप्रकाश ब्रह्मापारोक्ष्यान्नैव रात्रिः सा पश्चमभूमिरित्यर्थः, प्रथमस्वच- मत्कारः प्रथम आद्यः स्वस्यात्मनश्चमत्कारोऽनुभवः, इदमपि

२६७

लक्षण पश्चम्या ज्ञेयं, स्वरूपानन्दलक्षणं स्व्रेनैव रुप्यते प्रकाश्यत इति स्वरूपो य आनन्दः सुखं तल्लक्ष्यतेऽनेनेति स्वरूपानन्दलक्षणं चिह्न स्वरूपसुखलक्षकत्वमपि पश्चमभूमेरलक्षणमित्यर्थः ॥२॥ लक्षणान्तराण्याह। ब्रह्मत्वसंस्मृतिः सैव सैव जीवत्वविस्मृतिः । तदेवाज्ञानमरणममृतत्वं तदेब हि। ३ ॥ ब्रह्मत्वसंस्मृतिरिति। सैव पश्चमभूमिकैव ब्रह्मत्वसंस्मृतिः स्वस्य यत्पारमार्थिक ब्रह्मत्वं तस्य संस्मृतिर्दढस्मरणं पश्चम्या लक्षणं ज्ञेयं, जीवत्वविस्मृतिः स्वस्मिन्नारोपितं यज्जीवत्वं तस्य विस्मृतिरननुसन्धानमपि सैव पश्चमीभूमिरेव हेया, आरोपितस्य जीवत्वस्य मिथ्यात्वेन तद्विस्मृतेरपि मिथ्यात्वाद्विस्मृतिरिवविस्मृ- त्तिरिति व्याख्येयं सा पश्चमी भूमिकेसर्थः, तथा सदेव पश्चम्येवा डज्ञानमरणमज्ञानस्य महामोहस्य मरणं नाशस्तदपि पश्चम्या ल- क्षणं ज्ेयम्, अमृतत्वं मोक्षस्तदेव हि तदज्ञानमरणनाम्ना प्र- सिद्धमेवर विवेकिनाम्, एतचापि पञ्चमीलक्षणं ज्ञेयम् ॥ ३॥ अन्यदपि लक्षणमाह। आविर्भता तु सा नैव नाविर्भूतत्वभाक्पुनः । कथं भूयो भ्रमत्येष भ्रान्तिरेव गता यदि ॥ ४॥ आविर्भूतेति। सा साक्षात्काररूपा पश्चम्यवस्था तु सर्वाभ्यो विलक्षणा विर्भूता पाकव्यं प्राप्ता सती पुनः पश्चाव्यवहारेण व्यवधाने ससपि नाविर्भूतत्वभाक्नाविर्भूतत्वमनाविर्भूतत्वं भजते तच्छीला नैव भवेदिदमेव पूर्वाभ्यो वैलक्षण्यरूपं पश्चम्या लक्षणमिति भाव:, तदारूढवैलक्षण्यनिरूपणद्वारापि तल्लक्षणमाह भूय इति,

२६८ बोधसाऐे।

एप पचम्यारूढो जातसाक्षात्कार: पुरुषो यदि यहि तस्य भ्रान्तिर्भ्रमो गतैव निषटत्तैव यतोऽतः यूयो पुनर्न भ्रमति भ्रान्तिमान्न भवति, एतदपि पञ्चम्या लक्षणं ज्ेयम्॥४॥ अन्यदपि लक्षणमाह। यथा वर्तुलपाषाणा गिरेः शिखरतश्च्युताः । ध्वंसंत्येव न तिष्ठन्ति विकारास्तड्दत् हि॥ ५॥ यथेति। वर्तुलपापाणा: कपित्थादिवद्वर्तुलाकाराः पा- पाणा अश्मानो गिरेः पर्वतस्य शिखरतः शृङ्गाच्च्युता अधः पतिताः सन्तः ध्वंसन्सेवाघोधः पतन्सेव न तिष्ठन्ति मध्ये मध्ये स्थिरा न भवन्ति यथा यद्वत्तद्वत्तथा विकारा रागद्वे- षादयोऽत्र पश्चम्यारूढे पुरुषे च्युता ग्रन्थिभेदेन स्वात्मनो- भिन्नत्वेनान्त:करणे स्थिता निर्वला: सन्तः क्रमेण ध्वंसन्त्येव नश्यन्त्येव न तिष्ठन्ति न स्थिरा भवन्ति, एतद्षि पश्चम्या लक्षयां ज्ञेयम् ॥५॥ नतु स्वस्माच्च्युतानामपि विकाराणां कुतो न स्थानं तत्राह। मुनिरर्धकाटक्षेण यं विकारमवेक्षते। सदः पतत्यसौ पृथ्व्यां नोत्तिष्ठति यथा पुनः ॥६॥ सुनिरिति। मुनिर्मननशीलो जातसाक्षात्कारोऽर्धक- टाक्षणेपद्विवेकवत्या यं मुनिृत्तिगोचरं यं यं विकारं का- मादिकं विकारमवेक्षते पश्यति असौ विकार पृथ्वया प्रथ- यति आत्मानमनेकरूपेणेति पृथ्वी क्षेत्रशब्दवाच्या बुद्धि- स्तस्यां सद्यस्तत्कालमेव पतति पतितो भवति क्षेत्रे एव स्थितो भवतीत्र्थः, यथा पुनर्यथा यद्वत्पूर्वमात्मनि प्रतीयमान उ- त्थितोऽयूत्तथा पुनर्भूयः स्वात्मसाक्षात्कारानन्तरं नोत्तिष्ठति

२६९

नोदितो भवति पारब्धशेषपर्यन्तं मतीयमानोपि बुद्धावेव प्ती- यते नात्मनि पतीयत इति भाव:, तदुक्तं विद्यारण्यस्व्रामिभि: 'अप्रवेश्य विदात्मानं पृथक्पश्यन्नहङ्कतिम। इच्छस्तुं कोटिकस्तूनि नवाधो ग्रन्थिभेदत' इति । गीतायामापि। 'पश्यन्शृण्वन्पृशन् जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्व्र पञछसन्नि'सादिना, 'गुणगुणेषु वर्त्तन्त इति मत्वा न सज्जते'इसन्तेनोक्तमेतदेव।। ६५ अन्यदप्याह। अविगीते न तुष्येत्तु विगीते न विषीदति। विस्मरत्यखिलं कार्य रमते स्वात्मनात्मनि।।७॥ अविगीतेनेति। अयं पश्चम्यारूढः पुरुषोऽविगीते वि- गीतं विरुद्धं वचनं लौकिक शास्त्रीयं वा तन्न विद्यते यस्मिन्वाक्ये तस्मिन्नुच्चरिते सति न तुष्येन्न सन्तुष्टो भवेत्तु पुनर्वि- गीते केन चिल्लोकशास्त्रविरुद्धे वचन उच्चरिते सति न विषी- दति न खिद्यति अखिलं संपूर्ण कार्यमवश्यकर्तव्यं विस्मरति नानुसन्धत्ते र्वात्मनान्तःकरणसाक्ष्यभिन्नेनान्तःकरणेनात्मनि व्रह्माभिन्नकूटस्थे रमते क्रीडति, इदमपि पश्चमीलक्षयं हे- यमिति भावः॥७।। ननु तईि अखिलकार्यविस्मरणे सति कर्माचरण विना देहः कर्थ वर्तेत तत्राह। भताविष्ट इवाकस्माद्वर्णाश्रमविधिक्रमम् । प्रेरितः पर्वसंस्कारैः करोति न करोत्यपि॥८॥ भूताविष्ट इति। भृताविष्ट इव यथाभूताविष्टो भूतः पिशाच आविष्टः प्रविष्टो यस्मिन्स तथोक्तः स पुरुषोडकस्माद-

२७० बोधसारे।

नुसन्धानरहिनोपि तत्क्षणमेत्र पूर्वसंस्कारैः पूर्व प्रथमं यानि कृतानि कर्माणि तेपां ये संस्कारा वासनाविशेपास्तैः कृत्वा मेरितो नोदितः सन्वर्णाश्रमविधिक्रमं वर्णाश्च ब्राह्मणावय आश्रमाश्च व्रह्मचारिप्रभृतयस्तेषां विधिर्वेदकृतं मेरणं 'ब्रह्म चर्यमामरणान्तं द्वादशवार्षिकं वाचरेत्, सन्ध्यामुपासीते'त्यादि- रूपस्तस्य क्रममाचरणं करोत्यपि कर्तारं विना कर्म निर्वा- हायोगात्तत्कृतं कर्म प्रतीयमानमपि न करोति भूतावेशेन त- दनुसन्धानाभावान्न तत्कर्तकं तत्कर्मेति भाव:, तथा तद्वत्पश्च- म्यारूढो जातमाक्षात्कारः पूर्वसंस्कार: पूर्वमज्ञानावस्थायां क- तानि यानि स्वस्मिन्पारमार्थिककर्तृत्वनिश्चयेन कृतानि कर्माणि तेर्षा संस्कारा वासनास्तैः कृत्वा प्रेरितो नोदितः सन्नक- हमात्पूर्वापरानुसन्धानरहितस्तत्क्षणमेवेसर्थः, वर्णाश्रमविधिक्रमं स्ववर्णाश्रमोचितवेदपेरणानुकूलं कर्म करोसपि कर्तत्वं विना कर्मनिर्वाहायोगात्तत्कर्वकं कर्म मतीयमानमपि न करोति कर्तृत्वस्य बाघितत्वादमङ्ग आत्मनि च तदयोगात्कर्मणो- व्यसत्वाच्च तस्मिस्तत्कर्म च तत्कर्तृत्वं चोभयमपि न सम्भाव्य- मिति भाव:, एतदपि पश्चमीलक्षणं हेयम॥ ८ ॥ पुनश्च लक्षणान्तरमाह सार्घेन। यथैव लौकिकज्ञाने प्रमाणं चक्षुरादयः। ब्रह्मज्ञानस्य विषये तथैवोपनिषन्मता ॥ ९॥ यथैवेति यथा यद्वल्लौकिकज्ञाने लोके भवा लौकिका घटादयो दृश्यपदार्थास्तेषां ज्ञानं मतीतिस्तस्मिंश्चक्षुरादय- श्वंक्षू रूपपरकाशसाधनं नेत्रगोलकस्थमिन्द्रियं तदादि येषां त्व- गादीनां ता उत्ती: पमाणं प्रमाभूतमेवास्ति तथा तद्वङ्वह्म- ज्ञानस्य विषये ब्रह्मणो देशकालवस्तुकतपरिच्छेदरहितस्यात्मनो

राज· भूमिकाभेद· ज्ञानपञ्चमभूमिकानिर्णयः। २७१

ज्ञानं मानं राहो: शिर इति वदभेदे भेदव्यपदेशो ब्रह्मस्वरूपमेव ह्ञानमिति भाव:, तस्य विषये तत्सम्बन्ध्यर्थवर्णने तज्ज्ञाने चो- पनिषदुप समीपे निषण्णं स्थितं वाच्यत्वेन लक्ष्यत्वेन च ब्रह्म- स्वरूपभूत सुखं यस्यां सोपनिषत्ततत्वमसीत्यादिवाक्यरूपा तज्जन्यं ज्ञानं च प्मेयत्वे ब्रह्मणः प्रकाशकं मानं मताऽक्री- कृता मुनिभिरिति शेषः ॥ ९ ॥ यत्साक्षित्वात्प्रमाणानि तानि कर्तत्र संशयः विधिकिङ्करतां त्यक्त्वा ह्यकिञ्चित्करतां गतः। अकिञ्चनत्वमापन्नो न चिन्तयति किश्च न ॥१० ॥

पदिति। तानि लौकिकानि चक्षुरादीनि वैदिकं ब्रह्मणि विषय उपनिषदुपनिषद्वाक्यजातं तज्जन्यं ब्रह्मविषयकं ज्ञानं चैतानि स्वतो जडत्वासत्वाभ्या तेषां प्रामाण्याभावाद्यत्सा- सित्वाद्यस्य पञ्चम्यारूढस्य ब्रह्माभिन्नत्वसाक्षात्कारवतो ब्रह्म- रूपत्वासस्यैव साक्षित्वात्मकाश्यत्वेन प्रमाणानि प्रमेयप्रकाश- कानि भवन्ति आत्मचैतन्यकृतमेव प्रामाण्यन्तेषु न स्वत इति भाव:, तत्रान्यप्रमाणनिरपेक्षतया स्वतः प्रमाणभूत आत्मस्वरूपे पख्चम्यारूढपुरुषे संशयः संदेहः कः कि रूपो न कोपीसर्थ:, इद निःसंशयत्वमपि पश्चमीलक्षणं श्ेयम्, अन्यदप्याह विधिकिङ्ग- रतामिति, अय पञ्चम्यारूढो विधिकिङ्गरतां विधेर्वेदाज्ञायाः कि- करो दासस्तस्य भावस्तत्ता तां त्यक्त्ानादृत्याSकिश्चित्करतांन किश्चित्करोतीत्यकिश्चित्करस्तस्य भावस्तत्ता ता गतः प्राप्तः, तत्र हेतुमाहाकिश्चनत्वमिति, अकिचनत्वं 'नेहास्तिकिश्व- ने'ति श्रुत्या निषेधितं यत्किश्चनपदवाच्यं द्वैतं यत्र तदकिश्चनं तेन सर्वद्वैतानषेधविधितया लक्षितं ब्रह्म ग्राह्यं तस्य भावस्त्त्वं ब्रह्म

२७२ बोधसारे।

स्मापनः प्राप्तः किञ्चन द्वैतं तन्निपेधं वा किमपि न चिन्तयति न स्मरति, इदमपि पश्चमीलक्षयां हेयम ॥। १० ।। अन्यच्चापि तदाह। संलसे व्यातपे भोनोर्हिमाचलशिलेव थः । बहिरन्तश्र संपूर्णः शीतलत्वं न मुञ्चति ॥ ११॥ संलग्नेपीति । हिमाचलशिलेव यथा हिमन्तुषारस्तस्या- चलः पर्वतो हिमवानू गिरिस्तस्य शिला वहत्याषाणो हिमपा- षाण इंत्यर्थ:, सा भानो: सूर्यध्यातप उष्णे संलग्नेपि स्पृष्टे सत्यपि बहिर्त्राद्यदेशेऽन्तश्र गर्भे संपूर्ण व्यासं शीतलत्वं शैत्यं न सुश्चति न अजति तथा यः पश्चम्यारूढ: पुरुषः स सूर्य इव तापकोहङ्कारस्तस्य दुःखं तस्मिन् संलग्नेपि स्वस्मिन् प्रतीते सत्यपि बहिर्द्श्यकोटा- वन्तश्र द्रष्ट्टकोटौ संपूर्ण परिपूर्णशीतलत्वं दुःखरहितसुखमातत्वं न मुश्चति न त्यजति, एतच्ापि पश्चमीलक्षणं जेयम् ॥११॥ अन्यदपि लक्षयामाह। स्फटिक: स्फटिकत्वज्ञः सलिलं सलिलत्ववित्। गगनं गगनत्वज्ञं यदि स्यात्सा दशा चितः॥११।। स्फटिकइति। स्फटिक: स्फटिकाइमा स्फटिकत्वज्ञ: स्व- स्मिन्स्फटिकत्वं निर्भलत्वं रागाद्यसपृष्टत्वं तज्जानातीति स त थोक्तो यदि यर्हि स्यान्भवेत्तथा सलिलं जलं सलिलत्ववित्तव- िमन्यत्सलिलत्वं नैल्यास्पृळटत्वं तरङ्गादिविकारोन्भवेपि निर्वि- काररूपत्वं च तद्रेतीति तत्तथोक्तं यदि यर्हि स्यान्भ्वेत्तथा ग- गनमाकाशं गगनत्वज्ञं स्वस्मिन्यद्वगनत्वं नीलिमाकटाहाद्याका-

२७३

रैरहपृष्ट्त्वं तज्जानातीति तत्तथोक्तं यदि यर्हि स्याद्रवेत्तर्हि सा दशावस्था चितः पश्चम्यारूढस्य पुरुपस्य चेतनाया ज्ञेया, अंभूतोपमया निरूपमत्वं द्योतितं पश्चम्यारूढपुरुषचेतनायाः। एतदपि पश्चम्या रूपमुक्तम् ॥१२॥ नतु तर्हि नानाविधसुखदुःखेपु सत्सु कर्थं मोहो न स्या- त्पश्चम्यारूढस्येसाशड्ा तस्मिन्मोहाभावं दृष्टान्तेन सम्भावयति। बुधो यथा न मुह्येत नानारङ्गगृहेष्वपि। तथा मुह्यति नात्मायं नानारङ्गगृहेष्वपि॥ १३ ॥ बुध इति। बुधश्चतुरः पुरुपो नानारङ्गगृहेष्वपि नानाS- नेकविधा ये रङ्गा रञ्जकद्रव्याणि येषु तथाविधेपु गृहेषु गेहेपु दर्पणादिभिर्मार्गादिविस्मारकेषु वसन्नपि न मुह्यति मोहं न प्राम्नोति यथा तथा तद्रदय पश्चम्यारूढो यत आत्मै- व परिपूर्णः पुरुषोतो नानारङ्गगृहेष्वपि नानाSनेकविधा रङ्गा रञ्रका अतिग्रहापरपर्याया विषयास्तैर्युक्तेषु गृहेषु गृ- ह्यन्ते विषया यैस्तेषु इन्द्रियेषु व्यवहारदृष्ठ्या वर्तमानोपि न मुह्यति तत्ससत्वनिश्चयेन स्व्रात्मानं न विस्मरति, इदमपि प- श्चम्या लक्षणं ज्ञेयम् ॥ १३ ॥ ननु तर्हि वहिर्मुखजनसङ्गं त्यक्त्वा पश्चम्यारुढ आत्मानु- सन्धानानुकूलेषु तत्ववित्सु गुहादौ वा वसेदित्याशङ्कौकान्तवासो विद्रत्सु वासो मूढजनवासश्र सम एव तस्येति सदष्टान्तमाह। योगी क्रीडति निद्राति हसत्यपि वदत्यपि। बहिर्मुखैरपि जनैः पिशाचैरिव शंकरः ॥ १४ ॥ योगीति। योगी जीवव्रह्मैक्यज्ञानवान् पश्चम्यारूढः पुरुपो वहिमुखैरपि वहिर्मुखा मूढास्तैः सहापि शब्दाद्विद्वव्भिरपि जनैः ३५

२७४ घोधसारे।

पुरुपैः सह क्रीडति रमते कदाचिन्निद्राति तैरेव सह निद्रासुखमपि अनुभवति तथा हसत्यपि तैः सह हास्यादिकं करोति तथा वदत्यपि तैः साक भापणमपि करोति एतादृशव्यवहारे तेन कृतेपि तस्य योगित्वं न नश्यतीति भावः । तत्र दृष्टान्तः, पिशाचै- रिवेति, शङ्करः सकलजगदानन्दकर: शिवो यथा पिशाचै- भूतप्रेतादिभि: सह कीडादिक कुर्वन्नपि जगदानन्दकरस्वभा- वान्न च्यवति तद्धदित्यर्थः ॥१४॥ ननु पश्चम्यारूढे किं सुखमस्ति येन ब्रह्मेन्द्रादिपदपापक- कर्मत्यागेन तत्रैवासक्तो भवेत्तत्राह। न प्राप्तपरमार्थस्य तुलामर्हति वासवः । वासवस्तत्पदाकांक्षी न स वासवताप्रियः ॥१५ ॥ नेति। वासव इन्द्र उपलक्षणमेतद्रह्मादीनामपि प्राप्तप- रमार्थस्य माप्तो लब्धः परमोतिश्रेष्ठोर्थस्तच्वं येन स तथोक्तो जातमाक्षात्कार इत्यर्थः, तस्य तुलां तुलनां नाहीत योग्यो न भवति कुत इसत आह वासव इति, वासव इन्द्रस्तत्पदाकाङ्की तस्य पश्चम्यारूढस्य पदं पश्चमीभूमिकास्थितिरूपं तस्याSडका- द्च्छावानस्तीति शेप:, स जातमाक्षात्कारः पश्चम्यारूढ: पुरुषो वासवतापियः वासवो इन्द्रस्तस्य भावस्तत्तेन्द्रपद- मित्यंर्थः, उपलक्षणामेतद्रह्मादिपदानां सा मिया यस्य स त- थोक्तो न न भवति ब्रह्मादिपदसुखस्यात्मानन्दकणत्वेनासत्वेन च ज्ञानीच्छाविषयत्वाभावः, ज्ञानिप्राप्तसुखे तु पारमार्थिकत्वेन ब्रह्मेन्द्रादिकामनाविषयत्व्रमिति भावः ॥१५ ।। ननु ज्ञानिनां प्रारब्धशेपे देहधारणस्य म्रतीयमानत्वात्कथं देहराहिसं तस्मिंश् सति कर्मफलेच्छाभावेन कर्मण्यप्त्टतौ तां विना देहनिर्वाहः कथं स्यादित्याशद् दृष्टान्सेन तत्सम्भावयति।

२७५

वन्हिपकं यथा मांसं पूर्ववत्स्थितमस्थिषु । संसक्तमप्यसंसक्तं स्वशरीरे तथा मुनिः ॥१६ ॥ वन्हिपक्कमिति। वह्निपकं वह्निरग्निस्तस्मिन्पकं पाचित्तं स- म्मांसं पिशितं यथा यद्रदस्थिपु अस्थिनि तत्सन्धौ च पूर्व- षदपक्ावस्थायामिव स्थिते वर्तमानमपि न स्थितं नैव निष्ठति कुत इत्यत आह संसक्तमिति, तन्मांसं संसक्तमपि अस्थिसंलग्न- मपि दृश्यमानत्वादसंसक्तं न संसक्तं नैव संलग्नं वृद्धादि- परिणामस्यादृश्यमानत्वात्तथा तद्रन्मुनिर्जातसाक्षात्कारवान्पश्च म्यारूढ: स्वशरीरे स्वस्यात्मनः शरीरं देहस्तस्मिनासक्तोपि देहाभिमानाभावे देहचलनाद्ययोगादासक्त इव प्रतीयमानोपि वासक्तो वाधितत्वेनाहङ्गारादेरसक्तो न भवति पूर्वेतद- विद्यावस्थायामित्र लोकवद्यापियमागात्वात्स्वशरीरे स्थितोपि विद्यमानोपि तद्दृष्ठ्या वाधितत्वान्न स्थितो नैवर विद्यमानः, इदमपि पश्चमीलक्षणं ज्ेयम ॥ १६ ॥ उक्तपश्चमीलक्षणानुभवायैव शृङ्गारश्षोकैस्तु तल्लक्षणं नि- रूपयितुं पतिजानीते तत्रेति। तत्र श्लोकाः । तत्र पश्चमीलक्षणवोधने श्रोकाः सन्ति। तानेतोदाहरति। इयं पराङ्मुखीभय पतिं प्रत्यगवेक्षते । प्रेमप्रसन्नया दृष्ट्या ह्यस्या यौवनमागतम् ॥१७। इयमिति। इयं पुरोद्ृश्यमाना काचिन्नायिका पराङ्मु- खीभूय पतिसन्मुखं पृष्ठं कृत्वा प्रेमप्रसन्नया प्रेम्णो स्नेहेन प्- सन्ना मुदिता तया दृष्ठ्या नेत्रे पति स्वभर्त्तारं प्रत्यक्पृष्टतो यथा तथाऽवेक्षते पश्यति अतोऽनेनैव लक्षणेनास्याः पुरोव- र्तिन्या नायिकाया यौवनं तारूण्यं पत्या सह भोगक्षमं वय

२७६ बोधसारे।

इसर्थः, आगतमारूढमिति लक्ष्यते यथा तथेदमपि प्रकृते योज्ये तद्यथा, इयं पश्चम्यारूढबुद्धिरियं प्रकृता पति पाति रक्षतीति पतिरात्मा स्व्रसत्सुखदानेन बुद्धिपालक इत्यर्थ:, तं पराङ्मु- खीभूयाहङ्गारादिवरीरान्तेषु सन्मुखत्वेन व्यवहारावस्थाया- मात्मानं पृष्ठतः कृत्वापि मेममसनया दृष्ड्या प्रेम्णा निरतिश- यस्ने हेनात्मविषयकस्नेहेनेत्यर्थः, प्रसन्ना रागादिहीनत्वेन नि- र्मला तया दृष्ट्या दृश्यत आत्मानया सा दृष्टिः प्रत्यगात्मवि- पयान्तःकरणवृत्तिस्तया पाति स्वरमिति पतिरात्मा तं प्रत्यग- न्तर्मुखं यथा तथाऽवेक्षतेऽवलोकयति यदा तदेसध्याहार्य यदा यस्मिन्काले तदा तस्मिन्समये हि पसिद्धमस्या विवेकिनां दृश्यमानाया अहं व्रह्मास्मीत्याकारपमावृत्तेर्यौवनं स्व्रात्मसु- खानुभवसामर्थ्यवत्स्वरूपमागतं प्राप्तमिति ज्ञेयं, यद्वा स्वात्मना सह मिश्रणामिश्रणेनात्मानुसन्धानपूर्वकव्यवहारक्षमत्वं प्राप्तमि- त्यर्थः, युमिश्रणामिश्रणार्थकधातुप्रकृतिकत्वादिति भाव: ॥१७।। अन्यच् लक्षणान्तरमपि द्ृष्टान्तदार्ष्टान्तिकोक्त्याह। न खेलति वयस्याभि: शिथिला गृहकर्मणि। रह: पश्यति चिन्हानि प्राप्ता प्राणपतेः सुखम् ॥१८॥ नेति। यदेत्यध्याहार्ये यदा यस्मिन्काल इयं नायिका व- यस्याभि: क्रीडासहायाभिः समानवयस्काभिः कन्याभिः सह न खलति न क्रीडति तथा गृहकर्मणि गृहस्य मन्दिरस्य कर्म लेप- नसमार्जनादिकं तस्मिजिच्छथिला मन्दा भवति तथा रह ए- कान्ते चिन्हानि यौवनलक्षणानि सतनादीनि भोगजन्यानि नख- रादीनि वा पश्यति अवलोकयति तदा तस्मिन्काले प्राणपतेः पत्युः सकाशात्सुखं शर्म पाप्ता लब्धवतीति ज्ञायते, एवं पश्च- म्यारूढमतावपि योज्यं तथाहि, इय पश्चम्यारूढ़ा बुद्धिर्यदा य-

राज•भूमिकाभेद०ज्ञानपञ्चमभूमिका निर्णयः। २७७

स्मिन्काले वयस्याभिरात्मक्रीडासहायाभिः सान्तिदान्त्या- दिभि: समानवृत्तिरुपसखवीभिः सह प्रयोजनमिद्धौ ताभिः सह- क्रीडाया निष्फलत्वान्न खेलति न क्रीडति तथा गृहकर्मणि गृ- ह्यते स्वात्मतयाङ्गीक्रियत इति गृहं शरीरं तस्य कर्म स्वस्वर्णा- श्रमविहितक्रिया वैदिकं लौकिकं च भोजनादिकं तस्मिकचछ थिलाहङ्कारस्य बाधितत्वान्मन्दं मन्दं प्रवर्त्तमाना भवति ग्रह- कर्मणीति पाठे ग्रहा इन्द्रियाणि तेषां कर्मासि श्रवणादीनि तेषु जातित्वादेकवचनं शिथिला 'नान्योतोस्ति द्रष्टे'त्यादि श्रुत्या SSत्मनः पृथत्कस्य द्रष्टृत्वादिषु बाधितत्वादनादरवतीसर्थः । नायिका पक्षे तु ग्रहेति पाठे ग्रहागामिन्द्रियाणां यत्कर्म वचना- दानादि कर्मेन्द्रियाणां अन्यवात्ताश्रवणादि ज्ञानेन्द्रियाणां तस्मि- जिच्छथिला पतिसंभोगसुखानुसन्धाने सक्ततया मन्दादरेतर्थः, तया रह एकान्ते स्थित्वेति शेपः, चिन्हानि स्वात्मनि स्थैर्यास्थैर्य- न्यूनत्वाधिकत्वादिलक्षणानि स्वरात्मनो वा लक्षणानि सच्चिदान- न्दादीनि पश्यति साक्षादनुभवति तदा तस्मिन्काले प्राणपतेः प्राणस्य बुद्धेर्जीवनस्य पतिः पालक आत्मा तस्य सुखमानन्दं पाप्ता लब्धेति ज्ञेया, एतदपि पञ्चम्या लक्षणं ज्ञेयम् ॥ १८॥ ननु शारीरः 'सन्न्यासादिवेपः सन्यासयोगादि'त्यादिश्रु- तिषु श्रूयते तत्कुतस्तत्कर्मण्यनादरो ज्ञानिबुद्धेरित्याशख्ाह। न वेषो विहितः कश्चिन्न वा वचनचातुरी। किन्तु प्रेमातिसातत्याद्वालया लालितो हरिः ॥१९॥ न वेष इति। वालया राधया कश्षित्कोपि वेष: शृङ्गारो न विहितो हरिमीत्यर्थ न धृनस्तथा वचनचातुरी वचनानां वा- क्यानां चातुरी कुशलता न विहिता न कृतेत्यर्थः, किन्तु ककिं तर्हि कृतमित्याशङ्गायामाह प्रेमेति, पेमातिसातत्यात्मेम्णः स्रेह-

२७८ बोधसारे।

स्यातिसातसं नैरन्तर्षे सन्ततपवाहवत्वं तस्मादेव केवलं तया राधया हरिर्भक्तदुःखहरणशील: श्रीकृष्णो लालितः करीडितो वशीकृत इत्यर्थ:, अतः शरीरवेषेण पाण्डित्येन वा न भगवान्व- शीभवति किन्तु प्रेम्णैव केवले वशः स्यादिति भावः, प्रकृतेपीदं- योज्यं तद्यथा, वालया वाल: केशस्तद्वदतिसूक्ष्मया 'दृश्यते त्व- त्वग्रथया बुद्ध्या सूक्ष्मया मूक्ष्मदर्शिभिरि'ति श्रुतेः पश्चम्यारूढ- बुद्ध्या वेष: संन्यासादि: कश्चित्कोपि न विहित आत्मसाक्षा- त्काराय न धृतस्तथा वचनचातुरी वचनानां वाक्यानां चातुरी पाण्डिसं न वा नैव कृता किन्तु किं तर्हि कृतमित्येपक्षायामाह प्रेमेति, प्रेमातिसातत्यात्पेम्णः निरतिशयस्रेहस्यातिसातत्यं निर- म्तरमवाहस्तस्मादेव कारणात्केवलं तया बुद्ध्या हरिर्हरति सर्वे द्वैनमिति हरिरात्मा लालितो वशीकृतोऽतो नाश्रमवेष- पाण्डिसादिकमात्मज्ञाने हेतुरिति भावः ।।१९ ।। अत एवालङ्गारादीनां स्वरूपप्राप्त्यभावे वैय्यर्थ्यमेवेत्याह।

नालङ्कृता नो कुलीना न विदग्धा न सुन्दरी। यस्यां तु रमते स्वामी सा सौभाग्यवती वधूः॥२॥

नेति। वधू: स्त्री 'वधूर्जाया स्तुषा स्त्रीचै'त्यनेकार्थः, अल- डकृता भूषणैर्भूषितापि पत्या सह रमणाभावान्न सौभाग्यवती सौभाग्यं पतिभोगपुत्रादिजन्यं सुखं विद्यते यस्यां सा तादृशी नैव भवति अलङ्कृतायामपि विधवाया व्यभिचारेण पुरुष- भोगजन्यसुखे सत्याप पुत्रजन्यसुखाभावान्न सौभाग्यव्त्वं व्य- भिचाररहितायाश्च तस्यामुभयाभावात्तदभावः प्रसिद्ध एव सधवार्या चालङ्कृतायां सत्यामपि पत्यु: प्रेमाभावेन तत्र त- द्रमणाभावान्न सौभाग्यवत्वमुभयत्रोभयमेमाभावे च परस्पर-

राज·भूमिकाभेद०ज्ञानपञ्चमभूमिकानिर्णयः । २७९

भोगेनापि तदभावः प्रसिद्ध एव, अतः स्वामी तु पतिरेव य्स्यां भार्यायां तत्प्रेम्ण वशीकूतः सत्रमते क्रीडति सा सौभाग्यवती सौभाग्यं पतिपुत्रादिजन्यं सुखं विद्यते यस्यां सा तादृश्य- स्तीति ज्ेया, तथा कुलीना सत्कुलभवा श्रेष्ठकुलोद्भवेत्यर्थः, न सौभाग्यवती न सौभाग्यसम्पन्ना भवति तथा सुन्दरी सुरूपा वधू: स्त्री न सौभाग्यवती नैव सौभाग्यसंपन्ना भर्वात तथा विदग्धा चतुरी स्त्री न सौभाग्यवती भवाि यस्यां त्विति व्याख्यातं तत्सर्वत्रैव थोज्यं, तम्मादलङ्कारकुलवैदग्ध्यसुन्दरत्वादयो गुणा न सौभाग्ये हेतवो भवन्ति किन्तु प्रियस्नेहेन स्वस्मिस्तद्रमणमेव सौभाग्यकारणांमति भावः, एवं प्रकृतेपि योज्यं तद्यथा, वधयति बन्धयतीति वधूबुद्धिः सालङ्कृता शृङ्गारादिरसज्ञानवती संन्यासादिवेषपूर्व शान्त्यादिवृत्तिभिर्वा भूषितापि न सौ- भाग्यवती सु शोभनं भगमेश्वर्यादिषद्व तदविधते यस्यां सा त- थोक्ता पडैश्वर्यवती मुक्ता न नैव भवति लोके तद्वत्त्वेपि तद्वत्वा- भावदर्शनात्तथा वधूर्बुद्धि: कुलीना कौ क्षेत्रे लीना नष्टा क्षेत्रा- कारत्वान्नष्टेत्यर्थः, यद्वा श्रष्ठकुलजत्वाभिमानवती न सौभाग्य- वती सौभाग्यसम्पन्ना मुक्तत्वेम षडैश्वर्यवती न भवतीत्यर्थः, तथा विदग्धा लौकिकपाण्डिसादिगुणवत्याप वधूर्बुद्धिर्न सौभाग्यवतीति पूर्वव त्तथा सुन्दरी निर्मलत्वेन सुन्दरत्वाभिमानेन वा युक्तापि वधूर्बुद्धिर्न सौभाग्यवती भवति तर्हि का सौभा- ग्यवतीत्यपेक्षायामाह यस्यां त्विति स्वामी बुद्धिपालकः सच्चि- दानन्ददानेन बुद्धिसाक्षी कूटस्थस्तुपदेन बुद्धेर्विलक्षणत्वमा- त्मनः सूचितं, यस्यां बुद्धितो वैलक्षण्येन निरतिशयस्रेहवत्यां बुद्धौ रमते सहजसुखरूपेणाविर्भवात सा वधूरियावर्तनीयं वा- क्यभेदात्सा वधयति हिंसति सर्व द्वैतमिति वधूर्बुद्धिरद्वैतात्मा-

२८० बोधसारे।

कारा मतिः सौभाग्यवती पद्ठुणैश्वर्यवती मुक्ता निसतृप्तिमती- सर्थः, भवति तस्मादात्ममुखाविर्भावाभावेऽलङ्कारादिकं सर्वे ·पर्थमेवेति भावः।। २०॥। स्वरूपसुखानुभवं विना स्वरूपज्ञानाभावे द्ृष्ठान्तमाह। यस्मिन्देशे सिता नास्ति तद्देश्यो वेत्ति किं सिताम्। सं एव वेद माधुर्य येनैवास्वादिता सिता॥२१॥ यस्मिन्निति। यस्मिन्देशे यत्र जनपदे सिता खण्डं नार्ति न- विद्यते तद्देश्यस्तस्मिन्देशे भवः पुरुषः सितां खण्डं वेत्ति कि जा- नाति किं नैव जानातीत्यर्थः, तर्हि को जानाति तमाह स ए- वेति, येनैव पुरुषेण सिता खण्डमास्वादिता भक्षिता स एव ख- ण्डास्वादक एव नान्यो माधुर्य मधुरतां वेद जानाति यथा तथा- त्मसुखानतुभवी नात्मसुखं वेत्ति तदनुभव्येवात्मसाक्षात्कार- वानिति भावः ।। २१॥ पुनश्च पश्चम्यारूढलक्षणमाह। तृष्णां विहाय तुच्छेभ्यो मुनिर्निःशल्यतां गतः । स्वरसायनतृप्तात्मा दिनानुदिनमेधते ॥२२ ॥ तृष्णामिति। मुनिर्मननत्रान्पश्चम्यारूढः पुरुपस्तुच्छेभ्य- सतुच्छान्विषयान्भोक्तुं या तृष्णेइच्छा तां विहाय परित्यज्य निः- छल्यतामन्तर्वासना: शल्यमित्र दुःखहेतुत्वाच्छल्यं तन्निर्गतं यस्मा- त्सनिःशल्यस्तस्य भावस्तत्ता ताङ्गतः प्राप्तः सन्स्वरसायनतृप्ता- त्मा स्व्रमात्मरूप रसानां मानुपानन्दादिहिरण्यगर्भानन्दान्तानां सुखानामयनं स्थानं लयाधारं वा सनत्कुमारेण नारदायोक्तं छान्दोग्ये 'यो वै भूमा तत्सुखमि'ति श्रुत्या भूमाशब्दवाच्यमा- त्मसुखं तेन तृप्तः सुखित आत्माऽन्तःकरणं यस्य स तथाभूतः

२८१

सन् दिनातुदिनं पूर्वपूर्वदिनादुत्तरोत्तरदिन इसर्थ:, इदं चोपल- क्षणं लवक्षणादेरित्यर्थः, एघते वर्धते। इदमपि पञ्चम्पारूढल- क्षणां हेयम् ॥ २२ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाक्करविरचितार्या बोधसारार्थदीपौ भूमिकाभेदभास्करार्थप्रकाशे ज्ञानपश्चमभूमिकानि- र्णयार्थप्रकाश: षष्ठः॥ ६ ॥

एवं पश्चमभूमिकां सलक्षणा सविस्तरां निरूप्येदानी नव- श्लोकां पष्ठीं भूमिकां निर्णेतुमाह। अथ षष्ठी भूमिका। अथेति। अथ पश्चमभूमिकानिरूपणानन्तरं पष्ठी पष्ठी भू- मिका निरप्यते इति शेष:, सहेतुकं तज्जन्माह। भूमिकापञ्चकाभ्यासात्पदार्थाडभाविनी भवेत्। षष्ठी घनसुषुप्ति: स्यान्महादीक्षेति सा भवेत् ॥१॥ भूमिकेति। भूमिकापश्चकाभ्यासादूमिकानामुक्तलक्ष- णानां पश्चकं तस्याभ्यासस्तत्र तत्र चेतसः स्थिरीकरणं तस्मा- द्वेतोः पष्ठी भूमिका पदार्थाभाविनी पदानि नामानि अर्था रूपाणि तेपामभावो विद्यते यस्यां सा तथोक्ता नामरूपपार- मार्थिकास्फुरणवतीत्यर्थः, भवेत्स्यात्तस्या नामान्तरैः सहोत्पत्ति निरूपयति सार्धेन घनेति, सा सैवेत्यर्थः, घनसुषुप्तिर्ना पदा- र्थास्फुरणेन निविडा सुपुप्तिर्निद्रानात्नी स्यान्भवेत्तथा सा सैव पष्ठी भूमिका महादीक्षा महती दीक्षाऽज्ञत्त्वनिरासेन ज्ञानित्व- संस्काररूपा यस्यां सा तथोक्तैतन्नाम्री सा स्यान्भवेव ॥ १॥ महानिद्रेति सा प्रोक्ता यस्यामानन्दघूर्णिता। ३६

२८२ योघसारे।

पदार्थविस्मृतिः सैव प्रोक्ता परिणतिश्र सा ॥२। महानिद्रेति । सा पष्ठी भूमिका महानिद्रेति, पञ्चम्या: शिथिलनिद्रात्वापेक्षया महती गाढात्यन्तविषयाऽस्फूर्सा सुपुप्ति- र्महानिद्रेति नाम्नी मोक्ता कथिता ग्रन्थान्तर इति शेष:, तथा थस्यां पष्ठभूमिकायामानन्दघूर्णिताSSनन्दस्य सुखस्य घूर्णिता व्याप्तिरस्ति आनन्दमात्रस्फूर्त्या सर्वदुःखास्फूर्तिस्तस्यां भवती- स्यर्थ:,। तथा सैव षष्ठभूमिकैव पदार्थविस्मृतिः पदानि नामानि अर्था रूपाणि तेषां विस्मृतिरभानं यस्यां सा तथोक्तैतन्नाम्ी भवेत्सा च षष्ठी भूमिकैव परिणतिरात्मनि परिणामात्परि- तिनाम्नी प्रोक्ता कथिता मुनिभिरिति शेषः ॥ २ ॥ तल्लक्षणानि वक्तुमाह। तलक्षणानि। तदिति। तल्लक्षणानि तस्याः षष्ठभूमिकाया लक्षणानि चिह्ानि उच्यन्ते इति शेष:, तान्येवाह सप्तभिः। नरवाहनसंरूढाः सुप्ता एव यथा नृपाः। चलन्ति तद्दत्स्वानन्दे सुप्त एव चलत्यसौ॥ ३॥ नरेति। सुप्ता एवं निद्रिता एव नरवाहवसंरूढा नरैरुह्यते पाप्यते देशान्तर इति नरवाहनं शिविकादिकं तस्मिन्संरूढा आ- रूढा तृपा राजानो यथा चलन्ति गच्छन्ति अगच्छति राजि यथा गमनं व्यवहियते तद्वत्तथाऽसौ पष्ठयारूढः पुरुषः स्वा- नन्दे भूमानन्दे स्थित्वा पपश्चे सुप्तः सन्निद्रित एव नराद्भिधे शरीरे स्थितः सन्नहङ्कारादिभिः कृत्वा चलतीत्युपलक्षणं व्या- पृणोतीसर्थः, इदं च पष्ठ्यारूढलक्षणं ज्ञेयम् ॥ ३॥ अन्यदपि लक्षयामाह।

२८३

ध्यानाध्वरविधौ यस्य पशवश्चक्षुरादयः । स्वयमेवोपतिष्ठन्ति रन्तिदेवमखे यथा ॥ ४ ॥ ध्यानेति। यथा यद्धन्तिदेवमखे रन्तिदेवस्य राज्ञो मखे पशव अज्ञा: स्वयमेवोपस्थिताः, एतच्च पुराणेषु प्रसिद्धम् । रन्तिदेवनामा राजेक्ष्व्राकुवंशोद्रवः कश्िद्याशीलस्तं चर्षयो य- झैयाजयितुं पतृत्तास्तेन च तन्नाङ्गीकृतं हिंसाभयात्तदा ब्राह्म- गौस्वन हिंसा न स्याद्यथा तथा कुर्म इति प्रतिज्ञाय ततो ब्रा- ह्मणैः स्व्रयमेव पशवः पशुवधार्थमभिमन्त्रिते शस्त्रे स्वस्वशिरो यथा च्छेत्स्यन्ति तथाभिमन्त्रितास्तैश्र ततः स्वयमेत्र स्वस्व्रशि- रांसि च्छित्वा तत्तदेवताभ्यः स्वस्वशरीराण्यर्पितानीति तथा यस्य पष्ठ्यारूढस्य पुरुषस्य ध्यानाध्वरविधौ ध्यानमात्मचिन्तनं तदेवाध्वरो यज्ञस्तस्य विधिर्विधानं क्रिया तर्मिश्रक्षुरादयक्च- क्षुर्नेत्रगोलकस्थं रूपज्ञानसाधनमिन्द्रियं तदादि येषां ते पशवो वहिमुखत्वात्पशव इव पशवः स्वयमेव पयाहारादि प्रयत्नं वि- नैवोपतिष्ठन्ति स्वस्वदेवतासु दिगादिषु लीना भवन्तीसर्थः, गृताः कला पश्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे प्रतिदेवतासु' इति श्रुतेः, इदमपि पष्ठी लक्षणं ज्ञेयम् ॥४ ॥ अन्यदप्याह। पूर्णे बोधे समुत्पन्ने मनोबुद्धीन्द्रियादयः । अपूणा: पूर्णतां यान्ति का वाच्या तस्य पूर्णता॥५।। पूर्ण इति। मनोबुद्धीन्द्रियादयो मनश्च संशयात्मिकान्तः- करयादत्तिरूपं बुद्धिश्च निश्चयात्मिकान्तःकरणवृत्तिरुपा-इन्द्रि- याणि श्रोत्रादीनि शब्दादिज्ञानकरणानि कर्णादिगोलकस्थानि तानि आदीनि येषां देहादीनां ते सर्वे प्याविद्यकत्वात्स्वतो-

२८४ वोधसारे।

डपूर्णा अपि पूर्णतां विद्ययाडविद्यानाशे सति तेषामप्यात्मत्वा- त्पूर्णतामानन्दरूपत्वेनान्यसुखनिरपेक्षतां यान्ति पाप्तुवन्ति कस्मिन्सतीसतआह पूर्ण इति, पूर्ण आनन्दघनत्वेन परिपूर्णे बोधे ज्ञाने समुत्पन्ने सम्यक्संशयविपर्ययरहितत्वेनोत्पन्न उदिते सति तहि तदा तस्य सर्वदा परिपूर्णस्यात्मत्वात्पष्ठ्यारूढस्य पुरुषस्य पूर्णे बोधे समुत्पन्ने सति पूर्णताऽऽनन्दघनान्यसुखनि- रपेक्षता का वाच्या किंकथनीया, इदं च पष्ठ्यारूढलक्षणं ज्ञेयम्।।५।। पुनरन्यल्लक्षणमाह। तत्सर्वममृतं तस्य यत्खादति पिवत्यपि। यत्र तिष्ठनि सा काशी स जपो यत्प्रजल्पति ॥६।। तदिति। स पष्ठ्यारूढः पुरुषः यदन्नादिकं खादति क्षति यदपि जलादिकं पिवति पाश्नाति तद्भक्ष्यं पेयं च सर्व- मपि सकलमपि तस्य षष्ठ्यारूढस्य ज्ञानिन इत्यर्थः, 'यदश्नाति तदस्य हविरि'ति श्रुसा ज्ञानिनो ज्ञानयज्ञे भक्ष्यस्यैव हविष्टप- तिपादनात्तस्य च यज्ञशिष्टत्वेन यज्ञशिष्टामृतभुज इति भगवता गीतायाममृतत्वप्तिपादनाच्चामृतं भवति अमृतस्य च भोज-

षठ्य।वलोकितयोर्भोक्तुरप्यात्मत्वान्मर णाशून्यत्वेनामृतत्वं भक्ष्यस्य तन्भोजनेनामरत्वमप्यात्मनः प्रसिद्धमेवेति भावः, ननु च तस्य सर्वेषामिव सुक्तयर्थ काश्यां गमनं विहितमेवातस्तत्कर्तव्यमेवेत्या- शङ्ाह यत्रेति, स पष्ठयारूढो यत्र यस्मिन्स्थाने तिष्ठति व- सति सा तदेव स्थानं काशी वाराणसी जायत इति श्ञेपः, तस्य षष्ठयारूढस्य ज्ञानित्वेन 'ब्रह्मविद्गह्मैव भवती'ति श्रुतेः, 'क्षेत्रज्ञं चापि माँ विद्धीति स्मृतेश्र, क्षेत्रज्ञस्य तत्साक्षिणश्चैकत्वप्तिपा- दनाच साक्षिव्रह्मणोरेकत्वस्य सिद्धांन्तितत्वादीश्वरत्वं तद्वास-

राज·भूमिकाभेद०ज्ञानपष्ठभूमिकानिर्णयः । २८५

श्वेन तत्सङ्रेन चान्येषामपि ज्ञानपाप्त्या मुक्तिहेतुलाज्ज्ञानिवा- सस्थानस्य काशीत्वमिति भावः, तथा स पष्ठ्यारूढो यल्लौकिकं वैदिकं वा प्रजल्पति सहजं भाषते स तत्सर्वमपि वचनजातं जपो भवति जपस्यान्तःकरणशुद्धया ज्ञानप्दत्वप्सद्धेर्ज्ञा- निभाषणस्यापि सर्वेपां स्वस्य चान्त:करणशोधनेन विवेकज- नकत्वेन साफल्याज्जपत्वमिति भावः ॥६।। ननु ज्ञानिना तीर्थयात्रादिकं त्ववश्यं कर्त्तव्यमिखाशख्ाह। संचारस्तीर्थसंचारः समाधिः शयनं मुनेः। यं पश्यति स विश्वेशः शृणोत्युपनिषच्च सा ॥७॥ सच्चार इति। तस्य षष्ठ्यारूढस्य ज्ञानिनः सञ्चारः स्वा- भाविकं गमनं तीर्थसश्चारस्तीर्थानां पुष्करादीनां शुद्धिकारणानां सश्चारो गमनं भवति ज्ञानिनो ब्रह्मरूपत्वेनेश्वरत्वात्सर्वतीर्थानां

मनं ज्ञानिगमनेनैव भवतीति भाव:, यद्वा ज्ञानिनाऽत्मसुखप- रिपूर्णत्वेन निरपेक्षत्वाद्। 'निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम्। अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यंत्रिरेणुभि'रिति॥ श्रीभागवते ज्ञानिगमनानुगमन स्वस्य भगवतैवोक्तमतो ज्ञानिगमने भगवच्चरणस्थितसर्वतीर्थसश्चारः सम्भाव्य इति भावः, ननु तहि मा करोतु ज्ञानी तीर्थगमनं समाधिस्तु चित्तविक्षेपपरिहाराय कर्त्तव्य एव तस्येत्याशख्ाह समा- धिरिति, मुनेर्मननवतः षष्ठ्यारूढस्य शयनं निद्रापि मन- नेनैवर जाग्रदवस्थायां सर्वद्वैतजातस्य वाधितत्वाज्जाग्रतीवा- त्मसुखस्फूर्ते: सत्वाद्द्वैतास्फुरणस्यैव लोके समाधित्वपसिद्धे- रनिद्रा समाधिर्भवति किं पुनर्ज्जाग्रत्स्वमसमाधीनां तस्य स- माधित्वं भवतीति वक्तव्यमिति भात्र:, ननु ज्ञानिवासस्य वि-

२८६ बोधसारे।

श्वेश्वरवानाभावे तत्र कथ काशीत्वं तत्राह यमिति, ज्ञानी यं पटघटपृथिव्यादिकं यं यं पदार्थ पश्यति अवलोकर्यात स प- दार्थो नामरूपयोर्वाधितत्वात्तद्द्ृष्टेरपि वाघितत्वाच्च स्वात्मनो विश्वेश्वररूपत्वेन सर्वत्र सर्वदैवावलाकनाद्विश्वेशो विश्वस्ये- शवर आत्मा जगदीश्वरो भवति एवं च ज्ञानिनः सर्वत्र सर्वदैव विश्वेश्वरदर्शनात्तद्वासस्थानस्य काशीत्वं निःसन्देहं सम्भा- व्यमिति भाव:, ननु ज्ञानिनस्तृपनिषच्छूवणं विहितमतस्तत्कर्तव्य- मेवरेत्याशख्वाह शृणोतीति, ज्ञानी यां वाणीं लौकिकीं वैदिकीं तिरश्चां वा शृणोति अवधारयति सा चोपनिषदुप समीपे तस्मिन्तस्मिन्वाक्ये ध्वनौ वा तच्छवणे तच्छ्रोनर्यपि निपण्ण त्रि- पुटीनामरूपवाधपर्यवशेषेण स्थितं ब्रह्म यत्र सा तथोक्ता भवति ज्ञानिनः सर्वत्र मनुष्यादिपतङ्गन्तजाते तत्साक्षित्वेन ब्रह्मात्म न एव प्रतीतेर्ज्ञा निश्रात्रगतशब्दमात्रस्योपतिषत्वमिति भावः।।७।। ननु तर्हि ज्ञानिनः सर्वत्रानादरेपि प्रेमलक्षणभक्तिस्तु कर्त- उपैव तेनेसाशड्ाह। पीयते प्रेम पीयृषं श्विष्यते परमा कला। भुज्यते परमानंदो योगिना न स भोगिना ॥८ ॥ पीयते इति। योगिना जीवब्रह्मैक्यज्ञानवता षष्ठ्यारूढपुरु- षेण प्रेम पीयू्ष प्रेमात्मविषयको निरतिशयस्रेहस्तदेव सुखरूप- त्वेन नित्यतृप्तिहेतुत्वात्पीयूषमिव पीयूषममृतं पीयते प्राश्यते 'सर्व खल्विदं ब्रह्मे'ति श्षतिदृष्ठ्या नामरूपात्मकप्रपश्चस्य सर्वश- ब्दवाच्यस्य बाधितत्वाल्लोकदृष्ठ्या सर्वत्र यत्पेम पीयते तत्तद्दृष्ठ्या व्रह्मात्मविषयमेवरेति सर्वदैव योगिनः प्रेमामृतसेवनं सिद्धमिति सम्भाव्यमिति भावः, नतु ब्रह्माकारा वृत्तिस्तु कर्तव्यैवेत्याशख्काह श्लिष्यत इति, योगिना परमा कला परं कार्यकारणातीत ब्रह्म

राज०भूमिकाभेद०ज्ञानपष्ठभूमिकानिणयः । २८७

माति साक्षादभिन्नतया विषयीकरोति सा परमा ब्रह्मविषया कला शुद्धसच्वान्तःकरणवृत्तिरहंब्रह्मास्मीसेवं रूपा श्रिष्यत आलिड्यते यावद्वत्तीनां सर्वविषयवाधेन ब्रह्मण एव शेपितत्वा- त्सर्वदत्तीनां ब्रह्मविषतया ब्रह्माकारत्वाद्योगिनः पष्ठयारूढस्य ब्रह्माकारवृत्तिपवाहः सर्वदैव सिद्ध इति न तत्कर्तव्यता तस्येति भावः, ननु तर्हि ब्रह्मसुखानुभवस्तु कर्तव्य एवेत्याहशड्काह भु- ज्यते इति, योगिना परमानन्दः परमो निरतिशय आनन्दः सुखं भुज्यतेऽनुभूयते सर्वसुखानां ब्रह्मपतिविम्बत्वेन ब्रह्मा- भिन्नत्वान्नामरूपात्मकसर्वपदवाच्यस्य प्रपश्चस्य वाधितत्वाच्च ज्ञानिना यत्सुखमनुभूयते तङ्रह्मसुखमेवेति षष्ठ्यारूढस्य सदैव परमानन्दानुभवान्नतत्प्रयासः पृथगपेक्षित इति भाव:, भोगिषु तु तत्यागेन तत्कर्त्तव्यतादृढत्वाय तदभावमाह नेति, स प- रमानन्दो भोगिना भोग्यसत्वनिश्चयपूर्वकस्वभोक्तृसत्वप्रतीति मता पुरुषेण न भुज्यते नैवानुभूयते तस्य तु प्रपश्चसुखदुःखा- तुभव एव न ब्रह्मसुखातुभव इति भावः ॥ ८।। नतु षष्ठ्यारूढस्य परमानन्दनियानुभवसच्वे कि लक्ष णं तत्राह। संप्राप्ते परमानन्दे न शोचति गतं वयः । भूतं भवन्भविष्यच्च सर्वमानन्दतां गतम् ॥ ९ ॥ इति श्रानरहरिकृतौ बोधसारे भूमिकाभेदभास्करे ज्ञानषष्ठभूमिकानिर्णय:।।७॥ सम्प्राप्त इति। षष्ठ्यारूढ: पुरुपः परमानन्दे निरतिशयभूमा- खयसुखे सम्पाप्ते लब्धे सति गतमतीतं वय आयुः सफलत्वा- त्तस्य न शोचति न धिकरोति-इदमेकं चिन्हं, द्वितीयं त्वाह भू- तमिति, भूतमतीतं जन्मादि भवद्रर्तमानं भविष्यच्च भाव्यमपि

२८८ बोधसारे।

सर्व सुखदुःखादिकारणं फलभूतसुखदुःखाभ्या सहानन्दतां सुखरूपना गत प्राप्तं न तु तस्य सुखदुःखादि किं चिदपि स- ववेन मतीयत इति भाव: । ९॥

भूमिका भेदभास्करार्थप्रकाशे पष्ठीनिर्णयार्थप्रकाशः सप्तमः ॥७॥

एवं पष्ठीं सलक्षणा निरुष्येदानीं नवश्लोकां सप्तमीं निरूप- यितुमाइ अथेति। अथ सप्तमी। अथ षष्ठीनिरूपाणानन्तरं सप्तमी सप्तमी भूमिका नि- रूप्यते इति शेषः, तत्र तावत्षष्ठ्यारूढस्य षप्ठसुलङ्गन पूर्व सप्त- मीपाप्तिमाह। ततः षष्ठीमतिक्रम्य तुरीयां याति सप्तमीम्। महाकक्षति सैवोक्ता सैव गूढसुषुप्तिका ॥ १ ॥ तत इति। ततः षष्ठयारोहणानन्तरं षठ्ठीं पदार्थाभाविनी- नामीं भूमिकामततिकम्योल्लङ्ग्य योगी तुरीयां व्यावहारिकजा- ग्रदाद्यवस्थात्रयापेक्षया तुरीयां चतुर्थी सर्वज्ञानभूमीनां तुर्य- त्वापेक्षया तु तुरीयातुरीयां पूर्वज्ञानभूमिषद्वापेक्षया सप्तमीं याति पाम्नोति। तस्या एव नामान्तराणि स्मारयति महाक- क्षेति, सैव सप्तम्येव महाकक्षा महती निरावरणाऽडत्म- पाप्तौ कक्षा द्वारभूताऽतो महाकक्षेत्येवं नाम्नी ग्रन्थान्तर उक्ता कथिता सैव सप्तम्येव गृढसुपुप्तिका गूढाSSच्छ्न्ना सु- पुप्तिकाऽल्पसुषुप्तिर्यस्यां सा तथोक्तातो गूढसुपुप्तिरिति- नाम्नी ग्रन्थान्तर उक्ता कथिता ॥ १॥

सूचौपत्रम्। गणपाठ: ४ 0 गोलप्रकाश: गंगालहरी १ गुरसारणी ४ ٥ जातकतत्त्वम O १२ तत्वदीप त्केसंग्रह: O दत्तकमीमांसा O

O २ ६ धातुपाठ: (शिला - )) २ 0 धातुरूपावली २ नैषध चरित नारायणी टीका टाइप 0 परिभाषापाठ: पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता २ प्रथम परीक्षा O २ 0 प्रथमपुस्तक हिन्दी १ O प्रश्रभूषणम (प्रस्न विचार का बहुत उत्तम ग्रन्थ) 0 बीजगणितम (म० म० पं० सुधाकरकतटिप्पणीसहित) १ O भट्टीकाव्य ५ सर्ग w 0 मनोरमा शब्दरतसहिता (टाइप) 0 O लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता लक्षणावली O २ O लीलावती (म.म. पं० सुधाफरक्कतटिप्पणीसहित) १ O घसिष्ठसिद्धान्त: १ धार्तिकपाठ: विष्णुसहस्रनाम १ शब्दरूपावली O १ शङ्गार सप्तशती O समासचक्रम O १ समासचन्द्रिका O २ सरखतीकण्ठाभरणम् 0 साङ्गयचन्द्रिका टिप्पणीसहिता V O साङ्गयतत्वकीमुदी 0 सिद्धान्तकीमुदी सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता उपसर्गवृत्ति

बनारससंस्कृतसीरीजनान्नी वाराससेयसंस्कृतपुस्तकावली । इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति। अस्यां संस्कृतभाषा निवद्धा बहवः प्राचीना वुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभापानुवा- दसहिताश् ग्रन्था मुद्रिता सवन्ति। तांश्र ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये पि विद्वांस: शोधयन्ति। यैर्ग्र्रां- हक्महाशयैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य ।।।) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्यैर्म- हाशयैर्ये: कानिचित् खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येकं खण्डानां १) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =)देय इति॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्था:। रु० आ० सिद्धान्तततत्वविवेक: खण्डानि ५ ५ अर्थसङ्ग्हः अंग्रेजीभाषानुवादसहितः १ 0 तन्त्रवार्ततिकम् खण्डानि १३ १३ 0 कात्यायनमह्षिप्रणीतं शुक्कयजु:प्रातिशाख्यम सभाष्यं ख०६ ६ O सांख्यकारिका चन्द्रिकाटी का गौडपादभाष्यसहिता १ O वाक्यपदीयम् खण्डानि ३ ३ O रसगङ्गावरः खण्डानि ९ 0 परिभाषावृत्ति: खण्डे २ २ वैशेषिकदर्रनं किरणावलीटीकासंवलितप्नशस्तपादप्रणीत- भाध्यसहितम् खण्डे २ २ 0 शिक्षासङ्ग्रह: खण्डानि ५ ५ 0 नेषकरम्यसिद्धि: खण्डानि ४ 0 महर्षिकात्यायनप्रणीतं शुक्कयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम सभाध्यम ऋुग्वेदी सशौनकप्रातिशाख्यं सभाध्यम् खण्डाननि ४ CC AU (बृहतू) वैयाकरणभूषणम पदार्थदीपिकासहितम् खण्डानि ४ ४ विवरणोपन्यासः सदीकवाक्यसुधासहित: खण्डे २ तत्व ोपनम् (पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम) ख० ८ वेदान्तदीपः (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ .0 टुप्टीका खण्डानि ४ 0

व्याकरणमिताक्षरा। श्रीमदन्नंभट्टप्रणीता खण्डानि० ५ 0 रसमश्जरी। व्यङ्यार्थकौमुद्या प्रकाशेन च सहिता ख० ३३ मेदधिकार: व्याख्यासहित: श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रमप राकमसहिन: खराडे २ २ 0 घोधसारो नरहरिकृत: तच्छिष्यदिवाकरकृतटीकया स० ख०३३ ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचिता। O व्रजभूषगा दास और कव्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़क बनारस।

BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS . EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A.,C. I. E. AND G. THIBAUT, PH. D. No. 96. LIBRARY

बोधसारः । AUG 3 0 1966 UNIVERSITY OF T श्रीविद्दद्वर्यनरहरिविरचितः । BONTO

तच्छिष्यश्रीदिवाकरकृतयार्थदीप्त्या सहितः । श्रीमदुदासीनवर्यस्वामिगोविन्दानन्दशिष्येण द्यानन्दखामिना परिशोधितः । BODHSÂR, A TREATISE ON VEDANTA, BY SRI NARHARI, With a commentary by the author' s pupil PANDIT DIVÂKAR. EDITED BY SWÂMÎ DAYÂNAND. Fasciculus IV. BENARES. Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot.

Printed at the Vidyâ vilâs Press, BENARES.

1905,

सूचौपच्रम्। गणपाठ: ० ४ गोलप्रकाशः २ ८ गंगालहरी १ गुरसारणी 0 aC

जातकतत्वम १२ तत्वदीप तर्कसंग्रह: 0 १ दत्तकमीमांसा नि 0 धर्म्मशास्त्रसंग्रहः १ धातुपाठ: (शिला - ) ) २ ٥

धातुरूपावली २ नैषध चरित नारायणी टीका टाइप ac परिभाषापाठ: १ पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता O २ प्रथम परीक्षा २ प्रथमपुस्तक हिन्दी १ प्रश्नभूषणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम ग्रन्थ ) ० 0 OC बीजगणितम (म० म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ ८ भट्टीकाव्य ५ सर्ग ६ 0 मनोरमा शब्दरत्नसहिता (टाइप) लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता लक्षणावली २ O लीलावती (म० म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ O वसिष्ठसिद्धान्तः O १ ६ वार्तिकपाठ: O विष्णुसहस्रनाम १ 0 ٥

शब्दरूपावली १ ६ ٥ शृङ्गार सप्तशती १ ८ O

समासचक्रम् १ समासचन्द्रिका १ C ٥

सरस्त्रतीकण्ठाभरणम् ३ ٥ O साङ्ग्यचन्द्रिका टिप्पणीसहिता, ८ साङ्गयतत्त्वकौमुदी O ६ सिद्धान्तकौमुदी ४ 0 0 सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता ३ उपसर्गवृत्ति १ 0

२८९

योगनिद्रेति सा प्रोक्ता परा काष्ठेति सा स्मृता। अनुत्तरं च सहजं स्वरूपस्थितिरित्यपि ॥ २ ॥ योगनिद्रेति। सैव सप्तम्येव योगनिद्रेसेवं नाम्ना पुराणे- पूक्ता कथिता तथा सा सप्तम्यवस्था परा श्रेष्ठा काष्ठा स्थि- तिरित्येवं नाम्ना स्मृता चिन्तिता मुनिभिरितिशेप:, सहजं स्व्रा- भाविकमनुत्तरं नोतरं प्रतिवाक्यं यस्मिस्तत्तथोक्तं सहजानु- त्तरनाम्न्यपि सैवोच्यत इत्यर्थः, तथा स्वरूपस्थिति: स्वेनैव रू- प्यते प्रकाश्यत इति स्वरूपा सा चासौ स्थितिरवस्थेत्येवं नाम्नापि सोक्ता कथिता ॥ २ ॥ अत एवास्या निरूपणाव्रिषयत्रूपं लक्षणमाह। मौनमेवावलम्बन्ते यस्यां हरिहरादयः ! सा तु वर्णयितुं शक्या न केनापि कदाचन ॥ ३॥ मौनमिति। यस्यां सप्मभूमिकायामारुढाः सन्तो हरि- हरादयो हरिर्विष्णुर्हरः शिव आदी प्रमुखौ येपां ब्रह्मेन्द्रम- भृतीनां ते सर्वेपि मौनमेव मननफलभूतं स्वप्काशात्मस्वरूपं चिन्मात्रमेव केतलमवलम्वन्त आश्रयन्ते न तु वागादिव्या- पारं किश्चिदपि कुर्वन्तीति भाव:, कुत इत्यत आह सात्विति, सातुसा सप्तमी भूमिका तुपदेनास्याः पूर्वभूमिकाभ्यो वैल- क्षण्यं श्रेष्ठत्वं च सूचितं, तदेवाह केनापि, सर्ववेदयोनिना ब्रह्म- णापीदं चोपलक्षणं हरिहरादीनां, कदाचन कस्मिन्नपि काले वर्णयितुं वर्णनविषयीकर्तु न शक्या न संभाव्या, इदं च लक्षणं सप्तम्या जयम ॥३ ॥ सप्तम्यारूढस्य वोधेपि निरपेक्षरूपत्वे लक्षणान्तरमाह। चिदङ्गे कोमले लग्नो दैवादज्ञानकण्टकः। ३७

२९० बोधसारे।

तं बोधकण्टकेनायं विनिवार्य सुखं स्थितः॥ ४ ॥ चिदङ़ इि। कोमल ईपदप्यज्ञानकण्टकासहे चिदङ्गे चिन्मात्ररूपेडक्रे स्वरूपे दैवात्काकतालीयतोऽज्ञानकण्टको- ड्ज्ञानमेव दुःखमदत्वात्कण्टक इव कण्टको लग्नः स्पृष्टोऽयं स- पम्यारूढ: पुरुषो बोधकण्टकेन बोधस्तत्वमस्यादिवाक्यजन्यं संशयविपर्ययरहितमहं ब्राह्मास्मीत्याकारकमपरोक्षं ज्ञानं जीव- ब्रह्मैक्यनिषयं स एवाज्ञानलक्षणकण्टकनिष्कासनोपयोगात्कण्ट- कसादृश्यात्कण्टकस्तेन तमज्ञानकण्टकं विनिवार्य निष्कास्य सुखं यथा भवा तथा स्थितस्तिष्ठतीसर्थः, सप्तम्यारूढस्याज्ञानमिन्र ज्ञानमप्यनादरणीयमेतदपि लक्षणान्तरं सप्तम्पारूढस्ये- ति भाव: ॥ ४ ॥ इदानीं सप्तम्यारूढस्य स्थिति वर्णयति त्रिभिर्ट्टत्तैः। अमृतजलधौ यस्मिन्वार्त्ता न मीनतरंगयो- ने च परिचयः पारावारस्थितेरपि कुत्रचित् । समरसपरब्रह्मानन्दप्रणुन्नविकल्पनः सहजगलितद्वैतज्वालः स भाति महामुनिः ॥५॥ अमृतेति। यथा कस्मिंश्चिद्यस्मिन्विलक्षणे प्रलयतटद्वेडमृ- तजलधावमृतमिव मिष्ट जलमुदकं धीयते ध्रियते यस्मिन्निति अमृतजलधिस्तस्मिन्मीनतरङ्गयोर्मीनो मत्स्यस्तरङ्ग ऊर्मिस्तयो- र्वार्ता वत्तान्तः समुद्रस्यागाधत्वेन नास्ति च पुनः कुत्रित्क- स्मिन्नपि भागे तस्मिन्समुद्रे पारानारस्थितेरपि पारा परतरा अ- वारा अर्वाचीना स्वदग्गोचरा स्थितिः स्थानं तस्याः परिचयोपि अनुभवोपि न च नैव विद्यते केवलं तत्र समरसपरब्रह्मानन्दप- णुन्नविकल्पनः सम एकरूपो रसः सुखं यत्र स चासौ परं का-

२९१ र्यकारणातीतं ब्रह्म देशादिभिरपरिच्छिन्नं भूमापरपर्यार्यं तद्रूप आनन्दश्च सुखं तन कृत्वा प्रणुन्नं निवारितं बाधितमिसर्थः, विकल्प्यते विपरीतत्वेन भाव्यतेऽनेनेति विकल्पनमज्ञानं का- रणकार्योभयरूपं येन स तथाविधो विकल्पनमित्यत्र करणेल्युड् अत एव सहजगलितद्वैतज्वाल: सहजं स्व्रभावेनैव गलिता नष्टा द्वैतं नानात्वमेव ज्वालेव तापहेतुत्वाज्ज्वाला यत्र स त. थोक्तः स पुराणादौ प्रसिद्धो महामुनिर्व्रह्मा भाति प्रकाशते स्व्रयमेवेत्यर्थः, प्रस्तुतार्थे तु यथाऽमृतं सुखमेव समुद्रे जलमिव पूर्ण धीयते ध्रियते यत्र सो Sमृतजलाधरिति मुनिविशेषयां, यद्रा-अमृतं सुखं जडमचलं स्थिरमित्यर्थः, डलयोरभेदाद्वीयते ध्रियतेऽस्मिन्निति स तथोक्तः स्थिरसुखाधारत्वेनोपलक्षित इत्यर्थः, यहि्मिंश्च महामुनौ मीनतरङ्रयोर्मीनो मीयत आत्रियत इति मीनो जीवः शिष्यभावापन्नस्तरन्तारकं वाक्यजातं गायति उपदिशतीति तरङ्गो महावाक्योपदेष्टा वेदोच्चारकश्चेश्वरो गुरुभावापन्न ईश्वरश्चेयर्थः, तयोगीर्ता कथनं न न विद्यते च पुनर्यस्मिन्कुत्रचित्कस्मिन्नांप काले देशे वा पारवारस्थिते: पारा कारणरूपा निर्गुणा वाडवारा कार्यरूपा सगुणा वा या स्थि- तिरवस्था तस्याः परिचयो भानमपि न चन विद्यते तत्र हेतु: समरसपरव्रह्मानन्दप्रणुन्नविकल्पनः सम एकरूपो रमः सुखं यस्मिन्स चासौ परव्रह्मानन्दः कार्यकारणहीनं भूमशब्दवाच्यं सुखं तेन कृत्वा प्रणुन्नं विकल्पनं तिकल्पकारणमज्ञानं येन स तथोक्तोऽत एव सहजगलितद्वैतज्वालः सहज स्वाभाविकं यथा तथा गलिता नष्टा द्वैतं भेद एव तापकत्वाज्ज्वालेव ज्वाला य स्मिन्स ससम्यारूढो महामुनिर्मुनिश्रेष्ठो भाति मकाशते, इदं च सप्तमीलक्षणां ज्ञेयम् ॥ ५ ॥

२९२ बोधसारे।

किश्च। बंधध्वंसमभीप्सुना सुमनसा जिज्ञासया तीव्रया। ज्ञाते व्रह्मणि बाधिताक्षविषये बोधे चमत्कुर्वति। स्वान्तर्मन्तृविमानमान्यविवृतिव्यावृत्तिनिर्भङ्गको भाति ज्ञानसुखात्मकः स्वयमयं योग्यापगानां पतिः॥।६।। वन्धेति। वन्धध्वंसं बन्धयतिं अवरोधयति नित्यमुक्तमप्या- त्मानमिति बन्धोऽज्ञानं तस्य ध्वंसो नाशस्तमभीप्सत इत्यभी- सुरिच्छवांस्तेन सुमनसा साधनसंपन्नं यन्मनस्तेन कर्त्रा तीव्रया दृढया जिज्ञासया ज्ञानेच्छ्या करणभूतया ब्रह्मणि अपरिच्छिन्ना- त्मवस्तुनि ज्ञाते साक्षादनुभूते सति ततो वाधिताक्षविपये वा- धिता निरस्ता अक्षविपया इन्द्रियगोचरा यस्मिन्स तथोक्तस्त- स्मिन्वोधे ज्ञाने चमत्कुर्वति सर्वदा पकाशमाने सति स्वान्तः

घिष्ठानसहितबुद्धिस्थचिदाभासः ममाता विपरीतं मन्यतेऽने- नेति विमाना मतिः करणे घञू मान्यं मन्तव्यमेतत्रिपुटीरूपा या विृतिर्भ्रान्तिस्तस्या व्यावृत्तिर्निवृत्तिस्तया कृत्वा नि- रभङ्रको निस्तरङ्गो विक्षेपरहित इत्यर्थ, अत एव ज्ञानसुखा- त्मको ज्ञानं बोधस्तदभिननं सुखमानन्दः स एवात्मा स्वरूपं यस्य स तथोक्तः स्वयं स्व्रतः सिद्धोऽयं सप्तम्यारूढ़ो योग्यापगानां योगिनोऽतर पूर्वभूमिकापद्वस्थिता ग्राहयास्ते एतापगा नद्य इव नद्यस्तेपासुत्तरोत्तरभूमिकांसु वृत्तर्नदीव सन्ततगमनवत्तान्न- दीत््वं तासां पतिः पालकः आत्मत्वात्सर्वेपां पालकत्वं ससम्या- रूढस्य स उक्तलक्षणो भाति स्वयं प्रकाशरुपेण विराजते ॥६ ॥

२९३

किश्न। वाचा मौनमयी गतिः स्थितिमयी निद्रामयो जागरो निद्रा बोधमयी निशा दिनमयी नक्तंमयो वासरः । कर्म ब्रह्ममयं जगत्सुखमयं किश्ञचिन्न किञ्चिन्मयं दुर्लङ्ध्यं गुणवर्त्म लङ्गितवतो वार्त्ता कथं वर्ण्यताम्॥७॥ वाचति। दुर्लङ्ग्यं दुःखेनातियत्रेन लद्गितुं योग्यं दु- लङ्घयं गुणवर्त्त्म गुणानां सत्वरजस्तमर्सा वर्त्म मार्गे लद्वित- वतोऽतिकान्तवतः सप्तम्यारूढस्य वार्त्ता वृत्तान्तः कथ केन प्रकारेण वर्ष्यतां वर्णनीया न केनामि प्रकारेण वर्णनीया, उक्त- मवर्णनीयत्वमेव विशदयाति वाचेत्यादिविशेषणैः तस्य वाचा वाणी मौनमयी मौनरूपा भवति 'नेह नानास्ति किश्नने'ति श्रु- त्या सर्वशब्दवाच्यपपश्चस्य वाधितत्वाद्वक्तृवचनवाच्यरूपप्रप- श्चमिथ्यात्वेन 'यद्वैतन्न वदति वदन्त्र तेन्न वदति न हि वक्तु- र्वक्तेविपरिलोपी विद्यतेऽविनाशित्वान्न तु तद्द्वितीयमस्ति ततो न्यद्विभक्तं यद्वदेदि'ति श्रुत्या वचनस्य वक्तुः स्वरूपत्त्रप्रततिपा- दनात्ततः पृथगसत्त्वमतिपादनाच्च वाच्यस्यापि पृथगसत्वाच्च वागभावेन लोके प्रतीयमानाया वाचोपि पारमार्थिकत्वाभा- वाच्च तस्या मौनत्वं सिद्धमिति भावः, तथा गतिर्गमनं लोके पतीयमानापि स्थितिमंगी स्थैर्यरूपा भवति 'अपाणिपादो ज- वनो ग्रहीते' सादिश्रुत्या पादराहित्येपि गमनवत्वप्रतिपादना- त्पादराहित्येन गमनं यत्पतीयते तत्पारमार्थिकं न भवतीत्यतो गमनेपि स्थैर्य संभाव्यमिति भावः, तथा तम्य जागरो जागर- णमपि निद्रामयो निद्रारूपो भवति लोके निद्रावस्थायां सर्व- त्रिपुटीलयप्रसिद्धेः सप्तम्यारूढस्य त्रिपुटीगिथ्यात्वप्रतीत्या जा- १ वक्तव्यम।

२०४ बोधसारे।

गरस्यापि निद्रात्वमति भात्र:, तथा तस्य निद्रा सुपुपप्तिरपि वोधमयी जागररूपा भर्वत सुखमहमस्वाप्सं न किश्चिदवेोदि- पमित्युस्थितस्मरणान्यथानुपपत्याऽज्ञानवोधस्य तत्र सच्वात्तद्विप- याज्ञानस्य च सत्तात्तत्र ज्ञातृज्ञानज्ञयरूपांत्रपुठ्या विद्यमानत्वेन जाग्रल्लक्षणसच्वान्निद्राया जागरत्वमिति भावः, तथा तस्य निशा रात्रिर्दिनमयी दिवसरूपा भवति लोकदृष्ठ्यान्धकारसत्वेपि निशार्या सप्तम्यारूढस्य प्रकाश विनाऽप्रकाशपतीत्यतुपपत्या तत्प्रकाशकमकाशवच्वेन रात्रर्दिनत्वमिति भावः, तथा तस्य वा- सरो दिवसो नक्तंमयो रात्रिमयो भवति व्यवहारस्य मिथ्या- त्वेन तत्मतीतेरपि पारमार्थिकत्वाभावे तत्पकाशस्यापि तथा- त्वादन्धकारस्वरूपरात्रित्वं दिनस्य सम्भाव्यीमाति भावा, तथा तस्य कर्म क्रियापि ब्रह्मम्यं निष्क्रियब्रह्मरूपं भवति कर्तृकरगा- कार्यरूपत्रिपुठ्याः सप्तम्यारूदद्ृष्ठ्या परिमार्थिकत्वाभावान्नि- ष्क्रियव्रह्मरूपत्वरं कर्मराः सिद्धमिति भावः, यद्वा 'ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्मायौ ब्रह्मणा हुतं ब्रह्मैत तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधि- ने'ति भगवदुत्त्या कर्तहविरग्नितदर्पणफलेषु नामरूपवाधेन पर्य- वशेषितब्रह्मरूपधारगाया त्रिपु्यभावेन ब्रह्मरूपत्व्रप्रतिपादना- त्कमर्गा एव समाधित्वप्रतिपादनानुमन्धानेन सप्तम्यारूढस्य कर्मणोपि निष्क्रियब्रह्मरूपत्वमिति भावः, तथा तस्य जगल्लो- कपसिद्धं दुःखमयं जगद्विश्वं सुखमयं सुखस्व्ररूपं ब्रह्मैव भवति सप्तम्यारूढदृष्ठ्या जगतो मिथ्यात्वानुसन्धानेन तत्र प्रतीयमा- नस्यापि दुःखस्यात्यन्तासत्वाच् जगद्गतसुखस्य च केवलब्रह्मसु- खाभिन्नत्वानुमन्धानेन च जगतः सुखमयत्वं सिद्धमिति भाव:, तथा तस्य किश्चिद्द्दग्विषयजातमेव न किश्चिन्मयं न किश्चिद्द्ट- गगोचर आत्मा तन्मयं तद्रूपं भवति 'सर्व खल्विदं ब्रह्म नेह ना-

२९१

नास्ति किश्चने'ति श्रुसां वाघसामानाधिकरण्यस्य ब्रह्मेदंशब्दयोः प्रतीयमानत्वादूदृग्गोचरस्य सर्वपदवाच्यस्य जगतोऽयन्तासच्वेन दृश्यं जगदेवादृश्यं व्रह्मेति भावः, एवं च सप्तम्यारूढवात्तार्या वर्णनस्य विरुद्धत्वेन प्रतीयमानत्वादर्णनासम्भव इति भावः।।9।। इदानीं सप्तम्यारूढस्य प्रतापनिरूपणेन तल्लक्षणमाह। अत्यन्तहीनो बलपौरुषाभ्यामकिंचनो यो गलिताभिमानः। तेनैव नीता रिपवो विनाशं न ये हतास्तात महेन्द्रमुख्यैः ॥॥ अस्यन्तेति। लोके तावद्वलवान्धनी साभिमानी शत्रून्ाशयति अत्र त्विवमाश्चर्य यः पुरुषो बलपौरुषाभ्यां वलं शरीरदार्व्य पौरुषमुद्योगसाभ्यामत्यन्तहीनोऽसन्तरहितः पुनश्चाकिञ्चनो निष्किश्चनः पुनश्च गलिताभिमानो गलितो नष्टोऽ्भि- मानो यस्य स तथोक्तो योऽस्ति तेनैव नान्येन पुरुषेण रिपव: शत्रव्ो विनाशंलयं नीता: प्रापिताः, इदमाश्चर्य सप्तम्यारूढेऽस्तीति भावः, ननु वलादिहीनेन ये नाशिता: शत्रवस्ते निर्बला एव भ- वेयुरित्याशङ्काह नेति, हे तात हे शिष्य ये शत्रतः कामादयो म- हन्द्रमुख्यैर्महेन्द्रो मघत्रा मुख्यो आदिर्येषु ते तथोक्तास्तैर्न हता न मारिता: प्रत्युत तैः कामादिशत्रुभिरेवेन्द्रादयो जित्वा स्व्रवशे स्थापितास्तादशाः प्रवला अपि शत्रवः सप्तम्यारूढेन पौ- रुषादिहीनेनापि नाशिता इति भावः ॥। ८ ।। रूपकेण सप्तम्यारूढस्थितिं बुध्यारोहायाह। व्रह्मविद्वह्मविद्यायां भवान्यां पुत्रतां गतः । निजाङ्गे लालयत्येनं परमात्मा सदाशिवः ॥ ९॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे भूमिकाभेदभास्करे ज्ञानसप्तमभूमिकानिर्णयः ॥८।।

२९६ बोधसारे।

वस्तु वेत्ति जानाति स तथाभूतः पुरुषो ब्रह्मविद्यायां ब्रह्मणो देशादिपरिच्छेदरहितस्य वस्तुनो विद्या ज्ञानमेतन्नाम्न्यामि- त्यर्थः, भवान्यां पार्चच्या पुत्रतां पुत्रभावं गतः प्राप्तो यदा तदे- त्यध्याहार्ये परमात्मा कार्यकारणातीत आत्मा सदाशिवः सर्व- दैव सुखरूपत्वाच्छङ्कर एनं ब्रह्मविदं सप्तम्यारूढमियर्थः, नि- जाङ्गे निजं स्वीयमंशत्वादङ्गं शबलं ब्रह्म तस्मिन्नभेदेन लालय- ति प्रीत्या खेलयति ॥ ९ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीती भूमिका भेदभास्करार्थप्रकाशे सप्तमभूमिकानिर्णयार्थ- प्रकाशोSषमः॥८॥

एवं सप्तविधां सलक्षणां ज्ञानभूमि प्रतिपादेदानीं तासां निर्णयाय भूमिकाशस्त्रार्थनिर्णयाख्यं सप्तदशश्लोकं पकरणं वक्तुं माह। अथ भूमिकाशास्त्रार्थनिर्णयः । अथेति। अथ सप्तभूमिकानिरूपण्णानन्तरं भूमिकाशास्त्रार्थ- निर्णयो भूमिकानां पूर्वोक्तसप्तभूमीनां शास्त्रार्थः शासकवाक्या- र्थस्तस्य निर्णयो निश्चयो निरूप्यत इति शेषः, तमेवाह। भूमिकात्ितयं जाग्रच्चतुर्थी स्वप्र उच्यते। तावती साधकावस्था तारतम्येन योगिनाम् ॥ १ ॥ भूमिकेति।पूर्व जिज्ञासा-विचारा-तनुमानसाखयं भूमिकात्रि- तयं भूमिकानामवस्थानां त्रितयं जाग्रज्जागराख्यावस्थोच्यते क- थ्यते तथा चतुर्थी सत्त्वापत्याख्या भूमि: स्वमः स्वमावस्थो-

२९७

कयते कथ्यते तावती चतुर्थभूमिपर्यन्ता योगिना जिज्ञासूर्ना तारतम्येन न्यूनाधिकत्वेन साधकावस्था साधकत्वरूपाडवस्था स्थितिरिति जञेया ॥ १ ॥ तत उत्तरावस्थासु सिद्धाऽवस्थात्वं तारतम्येन दर्शयति। पश्चमीं तु समारभ्य सिद्धावस्थैव सा त्रिधा। तिसृणामप्यवस्थानां दष्टान्तोऽत्र निरूप्यते ॥२ ॥ पश्चमीमिति। पश्चमीमसंसक्तिनान्नीं भूमिकां समारभ्य स- म्यगङ्गीकृत्योत्तरा सिद्धावस्थैव सिद्धस्थितिरेव श्ेयाऽडत्मी- परोक्ष्यात् सा सिद्धावस्था त्रिधा त्रिपरकारा ज्ञेया तद्रेदस्वरूपं द- शयितुं दृष्टान्तनिरूपणं प्रतिजानीते तिटरणामिति, तिसृणां त्रि- संख्यानामपि अवस्थानां भूमिकानामत्रास्मिन प्रकरणे दृष्टान्तो युत्त्यपरपर्याय उदाहरयामित्यर्थः, निरूप्यते कथ्यते ॥ २॥ प्तिज्ञातमेव दृष्टान्तमाह द्वाभ्याम्। सुषुप्तेः प्रथमावस्था तस्यां यत्सुखमाप्यते। सुषुप्तेर्या धनावस्था तस्यामपि तदेव हि॥ ३ ॥। सुपुप्तेरिति। सुपुप्तेरलोकम्सिद्धनिद्राया या प्रथमा शिथिला- डवस्था स्थितिस्तस्यामवस्थायां यत्मुखं यत्पकारक सुखमा- व्यते लभ्यते तदेव तत्सुखमेव सुपुप्तेर्निद्राया या घनावस्था निविडा स्थितिरस्ति तस्यामप्यवस्थायामाप्यते प्राप्यते हि प्रसिद्धमिदं लोक इत्यर्थः ॥ ३ ॥ सुखं घनसुषुप्तौ तत्सुखं गाढसुषुप्तके। तुर्यायामपि सप्तम्यामानन्दानुभवः समः ॥४॥ सुखमिति। यत्सुखं शर्म घनसुपुप्तौ घना निविडा सुपुपि- ३८

२९८ बोधसारे।

रनिद्रा तस्यामस्ति तत्सुखमेवानन्दो गाढसुपुप्तके गाढं दृढं य- त्सुपुसकं निद्रा तम्मिन्नस्ति अतस्त्रिविधसुप्ती शिथिलघनगाढत्व- भेदेन त्रिपकारायामीप निद्रायामानन्दानुभव आनन्दस्य सु- खत्यानुभतः प्रतीति: सम एक एव स्यान्गवेद्यथा यद्ूत ॥।४।। दारष्टान्तिके यो जयति। तथा य एव पञ्चम्यां षष्ठ्यामपि स एव हि। तुर्यायामपि सप्तम्यां ब्रह्मानन्दः स एव हि ॥ ५॥ तथेति। तथा तद्वय एव विद्वत्मसक्षो ब्रह्मानन्दो भूमश- ब्दवाच्यं सुखं पञ्चम्यामसंसक्तिनाम्न्यां पश्चमभूमिकायामस्ति स एव हि असावेव ब्रह्मानन्दः षष्ठ्यामपि पदार्थाभाविनीना- म्न्नामप्यवस्थायामस्ति हि प्रसिद्धं तथा यो ब्रह्मानन्दः पष्ठ्या- मस्ति स एव हि असावेव प्रसिद्धो ब्रह्मानन्दस्तुर्यायां तुर्या- ख्यायां सप्तमभूमिकायामपि अस्ति अतस्तिसृष्वप्यवस्थासु व्र- ह्मानन्दस्लेक एवेति भावः ॥५॥ नन्वानन्दस्यैकत्वे कुतो भूमिभेदस्तत्राह। अभ्यासतारतम्येन तारतम्ये चिरस्थितौ। अपरोक्षानुभूतेस्तु तारतम्यं मनाङ़ हि ॥ ६ ॥ अभ्यासेति। अभ्यासतारतम्येनाभ्यासो विचेकावृत्ति- रूपस्तस्य तारतम्यं न्यूनाधिकभावस्तेन चिरस्थितौ चिरं बहु कालं या स्थितिरवस्थानमानन्दाकारता तस्यां तारतम्ये सती त्यर्थः, अपरोक्षानुभूतेरपरोक्षा प्रत्यक्षा याऽनुभूतिरतुभव- स्तस्या मनागीपदपि तारतम्यं न्यूनाधिक्यं न हि नैव निद्यते॥ ६॥ अपरोक्षानुभूतेर्न्यूनाधिक्याभावे दृष्टान्तमाह।

२९९

नास्वादिता सिता यावत्तावन्नास्व्रादितैव सा। एकदास्वादिता चत्सा नैवर नास्वादिता भवेत्॥७॥ नेति। सिता श्वेतखण्डं यावद्यत्कालपर्यन्तं नास्वादिना न भक्षिता भवति तावत्तत्कालपर्यन्तं सा सिता श्वेतखण्डं ना- स्वादिता नैव भक्षिता भवेत्स्यात् सा सितैकदास्त्रादितै- कस्मिन्समय एकवारमपि आस्त्रादिता खादिता स्याच्चिन्भ्रवेद्यदि सर्हि नास्वादिता न भक्षिता नैव भवेन्न स्यादेकदैव भ- क्षितायां तर्स्या बहुवारं वा भक्षितायां च स्वादस्पैकरूपत्वं यथा यद्रत् । ७ ।। दार्ष्टान्तिकमाह। जाता चेत्सा तु जातैव जातु नाजाततां भजेत्। कथं भयो भ्रमत्येष भ्रन्तिरेव गता यदि ॥ ८ ॥ जानेति। तथा सा तु अपरोक्षानुभूतिश्र जाता चेदु उत्पन्ना यदि स्यात्त्हि जातु कदाचिदपि अजाततामनुत्पन्न्तां न भजेन्न व्रजेत, कुतः इत्यत आह कथमिति, एप पच्चम्यारूढो जातसाक्षात्करो जीवो यदि यर्हि भ्रान्तिरेव केवलं भ्रमोपि गता निद्टत्ता तर्हि भूय: पुनः कर्थ केन प्रकारेय भ्रमति वि- क्षिप्यते न कथमपीयर्थः ॥८ ॥ एवमपरोक्षानुभवस्यैकरूपतां तस्मिंश्व सति पुनर्भ्रन्त्यभावं च प्रदर्श्येदानीं तत्रोपाधिकृतविशेषं दर्शयितुमाह। अथ कश्िद्विशेषः । अथेति। अथेदानीमपरोक्षानुभुतौ कश्वित्कोपि विशेषो भेदोऽस्ति स उच्यत इति शेपः, तमेव निशेषं दर्शयति सार्धाभ्यामू।

३०० बोधसारे।

तुरीया प्रथमाभासे विद्युदाभासलक्षणा। ततश्चञचलदीपाभा ततो निश्चलदीपवत् ॥९॥ तुरीयेति। तुरीया जाग्रदाघवस्थात्नयाडपेक्षयाऽपरोक्षा- नुभूतिः पञ्चम्यादिभूमिकात्रयरूपा तुरीया चतुर्थी जेया सा प्र- थमाभासे प्रथमः पश्चमभूमिकायामाभासोनुभवस्तस्मिन् विद्युदा- भासलक्षया विद्युतस्तडित आभास: प्रकाशः स एव लक्षणं चिह्नं यस्यां सा तादृशी ज्ञेया ततोऽनन्तरं पष्ठभूमिकाया आरम्भे चश्चलदीपाभा चश्चलो वायुचालितो यो दीपस्तस्याभेवाभा कान्तिर्यस्याः सा तादृशी भवति। ततस्तदनन्तर षष्ठ्यामेव प- रिणामेन निश्चलदीपवत्सापरोक्षानुभृतिर्निश्चलः स्थिरो यो दीपस्तद्वस्तस्य प्रभेवेयर्थः, सा भवति ॥ ९॥ सूर्यप्रभावच्च ततः सप्तमी चिरवर्ततिनी। उदयास्तविहीना सा दिनपक्षर्त्तुवत्सरम् ॥ १० ॥ सूयेति। ततोनन्तरं सप्तम्यां साडपरोक्षानुभूति: सूर्यप्रभा- वत्सूर्यस्यादिसस्य प्रभा मकाशस्तद्वत्ततुल्या भवति च पुनः स- पमी तुर्याख्याऽपरोक्षानुभूतिश्चिरवर्तिनी चिरं वर्तितुं शील- मस्याः सा तथोक्ता भवति बहुकालस्थिरेसर्थः, सा च सप्तम्य- डपरोक्षानुभूतिः परिणता सती दिनपक्षर्तुवतसरं दिनं दिवस:, पक्षश्च शुक्ककृष्णभेदेन पञ्चदशदिनसमूहात्मक:, ऋतुश्च मासद्वया- त्मको वसन्तादिर्वत्सरश्च द्वादशमासात्मकः प्रभवादि: काल ए- तेषां समहारद्वन्द्वैकवद्ावोऽत्यन्तसंयोगे द्वितीया तेष्वित्यर्थः॥१०॥ पुष्कला निश्चला पूर्णा परमानन्दसुन्दरी॥ ११ ॥ निश्चला स्थिरेत्यर्थः, अत एव पुष्कला परिपुष्टा पूर्णा सर्वत्र

राज·भूमिकाभेद०भूमिकाशास्त्रार्थनिर्णयः । ३०१

परिपूर्णा तथा परमानन्दसुन्दरी परमानन्दो निरतिशयसुखं तेन सुन्दरी सर्वेषां कमनीया॥ ११ ॥ एवमपरोक्षानुभवे तारतम्यं मदरश्येदानीमपरोक्षानुभनवता सामर्थ्ये निरूपयति। येषां ध्यानकलायां च लीयन्ते गुणपङ्गयः ! येषां कृपाकटाक्षण सदो मुक्तिरवाप्यते ॥ १२ ॥ येपामिति। येपामपरोक्षानुभविनां जिज्ञासुभिरन्यैः कृतं यद्ध्यानं तस्य कलांशस्तस्यां गुणपङ्गयो गुगानां सत्वरजस्तमसां तत्कार्याणां कामादीनां च पङ्मयः समूहा लीयन्ते लीना भ- वन्ति तथा येषामपरौक्षानुभववतां कृपाकटाक्षेण कृपया दयया- यः कटाक्ष नेत्रैकदेशेनावलोकनं तेन जिज्ञामूर्ना सद्यस्तत्का- लमेव मुक्तिर्मोक्षोऽवाप्यते माप्यते, इदमप्युत्तरभूमित्रयारूढ लक्षयं ज्ञयम् ॥ १२ ॥ पश्चम्यादिभूमित्रयारूढस्य पुनर्जन्माभावमाह। पञ्चमीमथवा षष्ठीं सप्तमीं वा समाश्रिताः । न तेषां पुनरावृत्ति: कल्पकोटिशतैरपि॥ १३ ॥ पञ्चमीमिति। ये पुरुषाः पश्चमीममंसक्तिनान्नीं भूमिका- मथवा यद्रा षष्टीं पदार्थाभाविनीनाम्नीं सप्तमीं वा तुर्याख्यां सप्तमभूमिकां वा समाश्रिताऽडश्रित्य स्थिना: सन्ति तेपां पुरु- पाणां कल्पकोटिशतैरपि कल्पानां ब्रह्मदिनानां ब्रह्मायुष्य रूपाणां महाकल्पानां वा शतानि अनन्तानि तैर्व्यतीतैरपि पुनराधत्तिः पुनः पश्चान्मुक्तेरनन्तरमावृत्ति र जन्ममरणरूपा संसृतिर्न न भवति॥१३॥

३०२ योधसारे।

एवमुत्तरावस्थात्रये स्थितानां सिद्धावस्थात्वं मुक्तत्वं च प्रतिपाद्येदानीं पूर्वावस्थाचतुष्कस्थितानामपि मरणादिना केन- चित्मतिबन्धेन तत्वज्ञानानुत्पत्तौ मुत्त्यभावेपि जन्मान्तरे पूर्वव- दभ्यासेन मुक्तिपाप्तिमाह सार्धेन। पूर्वावस्थाचतुष्के ये स्थिता देहं विहाय ते। पुनर्देहान्तरं प्राप्य व्रह्माभ्यासं प्रकुर्वते ॥ १४ ॥ पूर्वेति। ये मुमुक्षतः पूर्वावस्थाचतुष्के पूर्वाः प्रथमा या अ- वस्था भूमयो जिज्ञासा विचारा तनुमानसा सत्त्वापसाख्यास्तासा चतुष्कं चतुष्टयं तस्मिन् केन चित्प्रतिवन्धेन तत्त्वसाक्षात्कारा- लाभेन स्थिता वर्त्तमाना भवन्ति ते पुरुषा देहं शरीरं वि- हाय त्यत्क्का पुनर्भूयो जन्मान्तरमन्यज्जन्म प्राप्य लब्ध्ा व्र- ह्माभ्यासं । तच्चिन्तनं तत्कथनमन्योन्यं तत्प्रबोधनम्। एतदेकपरत्वं च ब्रह्माभ्यासं विदुर्धुधाः॥ इत्युक्तलक्षणं ब्रह्मपाप्तिसाधनभूतं यत्नं प्रकुर्वते पकर्षेणानुशी- लयन्ति ॥ १४ ॥ ननु पूर्वभूमिकाचतुष्कस्थितानामन्यजन्मनि मोक्षो भव- तीति स्वकपोलकल्पितनिसाशखाह। योगभ्रष्टास्त उच्यन्ते क्रमेण व्रह्मगामिनः । योगिनो योगसिद्धाश्च दत्ताद्या जनकादयः ॥१५॥ योगभ्रष्टा इति। ते पूर्वभूमिक/चतुष्कस्थिता योगभ्रष्टा योगभ्रष्टनामका उच्यन्ते कथ्यन्ते गीतादाचिति शेषः, तथा च गीता।

३०३

'पाप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः। शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोभिजायते।। अथवा योगिनामेत्र कुले भर्वात धीमतामू। एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम ॥ त्रत तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदैहिरकाम'ति। ते च श्रुतिपु क्रमेणोत्तरोत्तरलोकप्राप्तिक्रमेण ब्रह्मगामिनो ब्रह्मप्ाप्ता भविष्यन्तीत्युक्तास्तया च श्रुतिः,। 'वेदान्तनिज्ञानसुनिश्चितार्थाः सन्यासयोगाद्यतयः शुद्धमच्वाः। ते ब्रह्मलोकेपु परान्तकाले परामृना परिमुच्यन्ति सर्वे' इति॥ एवं पूर्वभूमिकाचतुष्टयस्थितानां जन्मान्तरे मुक्तिं सम्भा- व्येदानीं सिद्धानपि कांश्चिदुत्तरभूमित्रयारूढानुदाहृत्य दर्श- यति योगिन इति, ब्रह्मादयस्तु स्वत एद योगिनो योगशब्द- वाच्यजीवव्रह्मैक्यज्ञानवन्तः स्व्रत एवेत्यर्थस्तथा दत्ताद्या दत- नामाऽत्रिपुत्र आद्यो मुख्यो येपां ते तथोक्तास्तथा जनका- दयो जनको मैथिलः स आदिर्मुख्यो येपां ते तथोक्तास्ते सर्वे योगसिद्धा योगेन हठादिना वा तत्फलभूतजीवब्रह्मैक्यज्ञानेन घा सिद्धा मुक्ता जाता इत्यर्थः ॥१५॥ तथा। ईश्वरानुग्रहं प्राप्ता अर्वाचीनाश्र के चन। स्वरूपानुभवं प्राप्ता मुक्तास्ते सर्व एव हि ॥१ ६॥ ईश्वरेति। केचन कति चित्पुरुषा अर्वाचीनाश्ेदानी- न्तना मनुग्रहः कृपा तदुपलक्षितं सहुरुपराप्तिसच्छास्त्रसेवनरूपं माप्ता लब्धास्तत्पाप्त्या मोक्षं भाप्ता इति भाव:, तदुक्तं।

३०४ बोधसारे।

'यावन्नानुग्रहः साक्षाज्जायते परमेश्वराद। तावन्न सदुरुं कश्षित्सच्छ्वास्त्रमपि नो लभेदि'ति॥ सर्व एव त उक्ता: समस्ता अपि पश्चम्यादिभूमित्रयारूढा इत्यर्थ:, मुक्ता मोक्षं माप्ता भवन्ति हि विद्वत्स्वेतत्मसिद्धमित्यर्थः, तत्र हेतुमाह स्वरूपेति, स्वरूपानुभवं स्वस्यात्मनो रूपं सें- विदानन्दघनत्वं तस्यानुभवः साक्षात्कारस्तं माप्ता लब्धा अतो मुक्ता इसर्थः ॥१६॥ एवं सिद्धान्मदशयेदानीं ते्षां भूमिकाभेदसत्वेपि मुक्तेरेक- रूंपखं दर्शयति। सुषुप्तौ केचिदाश्वस्ता: केचिद्धनसुषुप्तके। केचिद्राढसुषुप्तौ च सर्वेषाममृतं समम् ॥१७ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे भूमिकाभेदभास्करे भूमिकाशास्त्रार्थनिर्णयः ॥९॥ सुषुप्ताविति। केचित्सनत्कुमारनारदप्भृतयो व्यवहारीव कदाचित्पटृटत्तत्वात्सुपुप्तौ शिथिलसुपुप्त्याख्यारयां पश्चम्यामि- त्यर्थः, आश्वस्ता विश्वस्ता, इयमेव परा काष्ठेति निश्चित्य तत्रैव स्थिता इति भाव:, केचिद्धनसुपुप्तके केचिद्यासदहस्पतिपमुखाः परेच्छया वासनोद्धोधेन व्यवहारे पवर्तमाना दृश्यन्तेऽतस्ते घनसुपुप्तके निविडसुपुप्तौ पष्ठ्यामित्यर्थः, आश्वस्ताः कृतार्थत्वं निश्चित्य स्थिता इत्यर्थः, तथा केचिद्रह्मविष्णुपरभृतयः परमा- रथतो व्यवहारापवृत्तेर्गाढसुपुप्तौ गाढा दढा सुपुप्तिर्निद्रा प- रकृतघोधेनापि व्युत्थानानर्हा सप्तमी भूमिस्तस्यामाश्वस्ता वि- 5वस्य स्थिताः, अयं भाव:, पञ्चम्यारूढानां कदाचित्स्व्रत एव पपश्चसत्वदृष्ड्या व्यवहारपवृत्तिः, पष्ठ्यारूढानां परकृतवोधनेन भपश्चसत्वबुद्ध्या कदाचि्चवहारपवृत्तिः, सप्तम्यारूढानां तु स्वतः

३०५

पेरतोपि प्रपश्चसत्वबुद्ध्या व्यवहारापवृत्तिरिति भेद:, मिथ्यात्व- बुद्ध्या तु सर्वेषां व्यवहारप्वृत्तिस्तुल्यैवेति, तथा सत्यपि अमृत मोक्षसुखं सर्वेषां भूमित्रयस्थितानां सममेकरूपमस्ति अतः पञ्चम्यादिभूमित्रयं सिद्धावस्थैवेति भावः ॥१७॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थंदीपी भूमिकाभेदभास्करार्थप्रकाशे सप्तमभूमिकानिर्णयार्थ- प्रकाशो नवमः ॥ ९॥ समाप्तं चेदं प्रकरणम् ।

एवं ज्ञानाज्ञानभूमीश्चतुर्दश सलक्षणाः प्रदर्श्येदानीं मद- र्शितमेव पूर्वप्रकरखार्थ विशदीकर्तु प्रकारान्तरेखवस्था व्य- वस्थापयितुं चावस्थाव्यवस्थाभिधं षद्त्रिशच्छोकं पकरयं मवक्तुमाह। अथावस्थाव्यवस्था। अथेति। अथ भूमिकाभेदभास्करनिरूपणानन्तरमवस्था- व्यवस्थाऽवस्थानां वक्ष्यमाणानां जाग्रदादीनां व्यवस्था व्य-

मिति भावः, निरूष्यत इति शेषः। प्रतिज्ञातमेव प्रकरणं निरूप- यितुं तच्छूवणे शिष्यं प्रेरयति। अथावस्थाव्यवस्थाख्यं किञ्चित्प्रकरणं शृणु। यस्मिन्परीक्षिते सम्यक्परीक्ष्यं नावशिष्यते॥१॥ अथेति। हे शिष्य त्वमथातः परं किश्चित्स्वल्पं सं- क्षिप्तमित्यर्थः, अवस्थाव्यवस्थाख्यमवस्थानां वक्ष्यमाणलक्ष- णानां व्यवस्था मर्यादास्ति यस्यामिति अर्शआद्यज् अत एतदाख्यमेतन्नामकं प्रकरणं मया वक्ष्यमाणं भृणु अव- ३९

३०६ बोधसारे।

धारय, नन्वेतच्छवणे कि फलं तत्राह यस्मिन्मकरणे सम्यग्य- थार्थ परीक्षितेऽवलोकिते सति पुनः पुनर्दढ विचार्य धृते सती- त्यर्थ:, परीक्ष्यमवलोकनीयमन्यन्नावशिष्यतेऽवशिष्टं न वि- द्यते सर्वत्र परीक्ष्यवस्तुन एतत्मकरणप्रतिपाद्यवस्तुमात्रत्वा- दिति भाव:।।१.।। प्रतिज्ञातप्रकरणनिरूपणायैव तत्पतिपाद्या अवस्था नाम- सङ््याभ्यां निर्दिशति। जाग्रत्स्वप्नः सुषुप्तिश्च तथा मूढसमाघिता। मूर्च्छा मृत्युस्तुरीयञ्चेत्यवस्थाः सप्त कीर्तिताः ॥२। जाग्रदिति। जाग्रज्जागरनाम्न्येकावस्था स्वमः स्त्रम्र- नाम्नी द्वितीया तथा सुषुप्तिः सुप्तिनाम्नी तृतीया तथा त- द्वन्मूढ समाधिता मूढसमाधिनाम्नी चतुर्थी तथा मूर्च्छा मूर्च्छा- नाम्नी पश्चमी तथा मृत्युर्मरणमेतन्नाम्नी च षष्ठी तथा तुगैयं च तुर्यनाम्नी सप्तमी-इति एवं प्रकारेणावस्थाऽन्तःकरया- स्थितयः सप्त सप्तसङ्गयाः कीर्तिता कथिता विद्वन्विरि- ति शेषः ॥ २ ॥ ता एव विशदयति। जाग्रत्स्वप्नः सुषुप्तिश्र व्यक्ता मूढसमाधिता। मूर्च्छा मृत्युस्तुरीयं चव्यक्ता नित्यानुभूतितः ॥३। जाग्रदिति। जाग्रदिन्द्रियैरर्थोपलब्धिर्जागरितमित्युक्तल - क्षणावस्था, स्वन्रो लीनेष्विन्द्रियेषु जागरसंस्कारजो विषया- भासः स स्वम् इत्युक्तलक्षणा स्वप्नावस्था, सुषुप्तिश्च निद्रा वि- पयाभानरूपा, एतास्तिस्रोवस्थाः सर्वत्रोक्तत्वात्सर्वानुभवसिद्ध- त्वाच्च व्यक्ता: सर्वेषामाबालगेपं प्रकटा एव भवन्त्यतस्त्नि-

३०७

रूपणं न क्रियत इत्यर्थः, मूढसमाधिता मूढसमाधिनाम्न्यवस्था मूर्छा मुग्धेडर्सम्पत्तिरिति सूत्रोपदर्शिता मू्छावस्था मृत्युर्मर- या।वस्था तुरीयं च तुर्याख्यानस्था चैताश्वतस्त्रोवस्था नि- त्यानुभूतितो नित्यानुभवरूपेणात्मचैतन्येनैव व्यक्ता: प्रकाशिता भवन्तीति जेयाः ॥ ३ ॥ मूढ समाध्यवस्था तु पूर्वमेवोक्ताडतो नोच्यत इसाह। उक्तं मृढसमाधानं भवप्रत्ययसंज्ञकम् । पुराSसंप्रज्ञातनामसमाधेर्भेदवर्णने ॥४॥ उक्तमिति। पुरा योगदीक्षाचिन्तामण्यारयप्रकरणेडस-

वपत्ययसंज्ञकं भवस्य संसारस्य प्रत्ययोनुभवो बीजरूपेणास्मि- न्नस्तीति भवप्रत्यय इत्येवं संज्ञा नाम यस्य तत्तथोक्तं मूढस- माधानं मूढममाधिरुक्तं कथितमतः पुनर्नोच्यत, इति भावः ।।४।। तदेव बीजरूपेणावस्थानं प्पश्चस्य तत्स्थव्यवहारोदाहरयो- न विशदयत्यर्घेन। तत्समाधिस्थिता जित्वेन्द्रादीनस्वर्गेशतां ययुः । मृत्युर्मर्च्छा प्रसिद्धति तुरीयमभिधीयते ॥ ५॥ तदिति। तत्ममाधिस्थिताः स एव भवप्त्ययनामा समाधिस्त- त्ममाधिस्तस्मिन्स्थताः स्थिरीभूता ये हिरण्यकशिप्वादयस्ते समाधिव्युत्थानादनन्तरमिन्द्रो मरुच्वानादि: प्रथमोः येषाम- ग्रियमादीवां ते तथोक्तास्ताञ्ित्वा युद्धे पराभूय स्व्रगेशता स्व र्गेस्येशतामीश्वरत्वं ययु: प्रापुरतो मूढसमाधौ वीजरूपेण संसार प्रत्थयो विद्यत इति भावः, नतु तर्हि मृत्युमूर्छे एव निरूप्येतामि- त्याशङ्ा ते अपि प्रसिद्धत्वान्मुमुक्षूगामनादरणीयत्वाच्च, न नि रूप्येते इत्याशयेनाह मृत्युरिति, मृत्युर्मरणं मूर्च्छाऽर्धमृतिनाम्ना

३०८ बोधसारे।

पसिद्धाऽनुभूतैवेति अतो हेतोस्ते अपि पारत्यज्य प्रथमं मुमुक्षू- ामादरणीयत्वात्तुरीयं तुर्यार्यैवावस्थाडभिधीयते निरूप्यत इत्पर्थः ॥५॥ प्रतिज्ञातामेव तुर्यावस्थां निरूपयति। वेदान्तसंप्रदायेन निदिध्यासनदाढ्यतः । परमात्मनि चित्तस्य लयस्तु तुर्यमुच्यते ॥ ६ ॥ वेदान्तेति। वेदान्तसंप्रदायेन वेदान्तस्योपनिषदादिग्र- म्स्य संपरदाय: परिपादी तेन तदनुकूलतयेत्यर्थः, निदिध्यास-

दाढ्यनो दृढत्वेन परमात्मनि कार्यकारणातीत आत्मनि चित्त- स्यान्तःकरणस्य लयस्तद्रूपेशावस्थानं यत्ततु तदेव तुर्ये तुरी- यनामकमुच्यते कथ्यते विद्वन्भिरिति शेषः ॥ ६ ॥ तस्मिश्र सति किं फले तदाह। तत्र साक्षात्कृतं ब्रह्म मूलाविद्याविनाशकृत्। तत्र प्रश्नः । स्वप्नजागरयोस्तुल्यः संसाराडम्बरो मुने॥७॥ तत्रेति। तत्र तुर्यावस्थायां ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेद- शून्यं वस्तु स्वस्मिन्नेव साक्षात्कृतं स्वाभिन्नमनुभूतं सन्मूला- विद्याविनाशकृन्मूलाविद्या स्वस्य ब्रह्मणश्चैक्याज्ञानं मूलाविद्या तस्या विनाश: क्षयस्तस्य कृत्कर्तृ भततीति फलं तुर्यपाष्तौ ज्ञेयम्, एवं सङ्कपतोवस्थाः सप्तापि प्रदरश्येदानीं ता एव विस्तरतो वक्तुं पश्नावतरणं प्रतिजानीते तत्रति, तत्रावस्थासु मध्ये प्रश्नोऽनु- योगः क्रियत इति शेष :; तमेवाह स्वमेति, हे मुने मननशील हे युरो संसाराडम्बर: संसाररूपो घटाटोपः स्वम्रजागरयोः इवसे

स्वनावस्थार्या च जागरे च जाग्रदवस्थायां तुल्यः सम एव सुखदुःखप्रतीतिः समैवोभयत्रेति भावः ॥। ७। तर्हि केन विशेषेण संज्ञा भेदस्तयोर्वद। अत्रोत्तरम्। जानीहि प्रथमं तात भेदं विस्मृतिबोधयोः ॥ तहीति। तर्हि तदा केन विशेषेण केन वैलक्षसयेन तयोः स्वप्नजागरयोः संज्ञाभेद: सेज्ञयोरभिधानयोर्भेदः पृथक्तं तत्कारयं वद ब्रूहीति प्रश्नार्थः ।अस्योत्तरं वक्तुमाह। अत्रेति। अन्नोक्तपक्ष उत्तरं प्रतिवाक्यमुच्यत इति शेष:, तदेवाह जानीहीति, हे तात हे शिष्य त्वं प्रथमं पूर्वे विस्मृतिवो- धयोर्विस्मृतिश्र विस्मरणं बोधश्च ज्ञानं तयोर्भेंदं पृथक्त जा- नीहि विद्धि पश्चादनन्तरं स्वप्जागरयोः स्वम्श्च जाग्रदविषयवा- सनावासितबुद्धौ विषयानुभवाभासलक्षणो जागरश्च जागृति- रिन्द्रियैरर्थोपलब्धिर्ज्जागरितमित्युक्तलक्षणा तयोर्भेंदं पृथकत्वं ज्ञास्यसि वेत्स्यसि अतः पूर्व तं विस्मृतिबोधभेदं शृणु अ- मधारय ॥। ८।। एवं शिष्यं निरूप्यमाणाभेदश्रवसो संमुखीकृत्येदानीं प्रति- ज्ञातमेत्र भेदं दर्शयति। स्वप्नजागरयोभेदं पश्चाज्ज्ञास्यसि तं शृणु। विस्मृतिर्यन्न भासेत बोधो मिथ्यात्वनिश्चयः॥९॥ जागरानन्तरं निद्रा तत्र स्वन्नो यदा भवेत्। स्वप्ने स्याज्ागराभानं न तु जागरबोधनम् ॥१०॥ विस्मृतिरिति। यत्पदार्थजातं किमपि न भासेत न प्रती-

३१० बोघसारे।

येत सा निस्मृतिर्विस्मरण ज्ञेया तथा मिथ्यात्वनिश्चयः पदा- र्थानां मिथ्यात्वस्यासत्वस्य निश्चयोऽध्ववसायः स वोधो ज्ञानमित्युच्यत इदमेत्र निस्मृतिबोधयोर्वैलक्षण्यं ज्ञेयमिति भावः, एवं विष्मृतिवोधवैलक्षण्यं प्रदश्यैदानी प्रस्तुतजाग्रत्सव- प्रयोमेदं दर्शयति जागरेति, जागरानन्तरं जागरो जागृति- स्तस्या अनन्तरं पश्चान्निद्रा सुपुप्तिर्भवतीति स्पष्टमेत्रावालगोपं तत्र तस्यां सुपुप्तौ यदा यस्मिन्काले स्वन्नः प्रातिभासिकवि- पयस्फुरणरूपो भवेत्स्यात्तदा तस्मिन्काले सवने स्वप्नावस्थायां जागराभानं जाग्रदशाया अभानं विस्मृतिर्भैवेत्स्याज्जागरबोधने जागरस्य जाग्रदवस्थाया बोधनं भान जागरमिथ्यात्वनिश्चय इत्यर्थः, न तु भवेबैव स्याद ॥ ९ ॥ १० ॥ एतदेव स्पष्टमाह। जागरोडयं तु मिथ्येति बुद्धि: रवप्ने न वर्तते। किन्तु जागरविस्मृत्या स्वप्ने स्वप्नार्थदर्शनम्॥११॥ जागर इति। अय प्रतक्षतया दृश्यमानो जागरो जागृति- प्रपश्चो मिथ्या भान्तिरूप इतेवं प्रकारा बुद्धिर्निश्चयरूपान्त :- करणवृत्तिः रवमे स्वन्नावस्थायां न तु नैव वर्त्तते नैव विद्यत इत्यर्थः, किन्तु किं तहि स्व्रमे स्वनावस्थारयां जागरविष्मृत्या- जागरस्य जागरगास्य विस्मृतिरभानं तया स्वम्ार्थदर्शन स्व्र- मे स्व्रम्ावस्थायां ये प्रातिभासिका अर्थास्तेषां दर्शनं प्रतीति- रस्ति विद्यते जाग्रन्मिथ्यात्वनिश्चयाभावो जागराभानं च रवमे. जागृतिता वैलक्ष्यण्यं ज्ञेयमिति भावः ॥११ ॥ उक्ते जाग्रतः स्वम्नस्य वैलक्षण्यं निगमयति। स्वप्नस्यैतन्निजं रूपं जागरस्याधुना शृणु। स्वप्नस्यानन्तरं तात जागरो हि यदा भवेत् ॥१२॥।

राज·भूमिकाभेद·भूमिकाशास्त्रार्थनिर्णयः । ३११

स्वप्नस्येति। एतदिदमुक्तलक्षणं स्वपस्य स्वमावस्थया निजं स्व्रीयं रूप ज्ेयम, एवं जाग्रदशातः स्व्रप्नस्य वैलक्षण्यं प्रदर्श्येदानीं जागरस्यापि स्वप्नतो वैलक्षण्यं श्रोतुं शिष्यमभिमुखीकरोति जागरस्येति, हे शिष्य अधुनेदानीं जागरस्य जागरणस्य स्वरूपं शृणु श्रोतव्यं, प्रतिज्ञातमेत्र जाग्रस्वरूपनिरूपयां करोति स्वम्न- स्येति, हे तात हे शिष्य स्वन्नम्य स्वन्नावस्थाया अनन्तरं पश्चा- ददा यह्मिन्काले हि प्रसिद्धो जागरो जागरणं भवेत्स्यात् ॥१२।। स्वप्नमिथ्यात्वबुध्यात्मस्वप्नबोधस्तदा भवेत्। अन्यच्च। स्वप्ने तु यादृशी तात भवेज्जागरविस्मृतिः ॥१३॥ स्वम्नेति। तदा तस्मिन्समये स्व्रन्नमिथ्यात्वबुद्ध्या स्वन्स्य सविषयस्वम्ावस्थाया मिथ्यात्व्रमसत्त्वं तस्य बुद्धिर्निश्चयात्मि- आत्मनः स्वमद्रष्टः स्वस्यैत स्व्प्रावस्थायी बोधो ज्ञानं भवेत्स्याज्जागरे स्वमा- विस्मरणं स्वप्नवोधश्ेति स्वन्नतो जागरस्य वैलक्षण्यं सिद्धमिति भावः, अन्यदपि वैलक्षण्यं वक्तुमाहान्यच्चेति, अन्यच्च लक्ष- णान्तरमपि उच्यत इति शेष:, तदेवाह स्वमे त्विति, हे तात हे शिष्य स्वमे स्व्न्नावस्थायां जागरविस्मृतिस्तु जागरविस्मृति- र्जागराभानमपि याद्ृशी यद्व्भ्रवेत्स्याव ।। १३ ।। जागरे तादृशी नास्ति स्वप्नसंसारविस्मृतिः । जागरे स्मर्यते स्वप्नस्तस्य मिथ्यात्वदर्शनम्॥ १४॥ जागर इति। जागरे जाग्रदवस्थार्या स्वप्रसंसारविस्मृतिः स्वमे स्व्रम्ावस्थायां यः प्रतीयमानः संसारः सुखदुःखजन्ममर- णादिरूपस्तस्य विस्मृतिरभानं तादृशी तद्वन्नास्ति न विद्यत

३१२ बोधसारे।

इदं च वैलक्षण्यं स्पष्टमवेति भावः, अन्यदपि वैलक्षण्यान्तरमाह जागर इति, जागरे जागरावस्थारयां स्वमनः सविषया स्वमाव- स्था स्मर्यतेऽनुसन्धीयते तस्प स्वन्नस्य मिथ्यात्वदर्शनं मिथ्या- त्वस्यासक्वस्य दर्शनं भानमस्तीति शेषः ॥ १४ ॥ रवप्ने न स्मर्यते जाग्रन्न तन्मिथ्यात्वदर्शनम् । अनेनातिविशेषेण स्वप्नजागरयोर्भिदा॥१५॥ सम्र इति। यथा तथेयध्याहार्ये रवन्े स्वमावस्थायां जा- ग्रत्सविषया जाग्रदवस्था न स्मर्यते नानुसन्धीयते तन्मिथ्यात्व- दर्शनं तस्या जाग्रदवस्थाया मिथ्यात्वमसच्वं तस्य दर्शनम पीसध्याहार्य, न नैव विद्यते, उक्तं स्वप्रजाग्रद्भेदनिरूपणसुपसंह- रति अनेनेति, अनेनोक्तेनातिविशेषेण त्रिप्रकारेणाप्यतिवैल- क्षण्येन स्वप्रजागरयोः स्व्श्चोक्तलक्षणा स्वम्ावस्था जागरश्व जागृतिस्तयोभिंदा भेद: सिद्ध इति भाव: ॥१५॥। एवं सप्तावस्थासु मध्ये पूर्वमवस्थाद्वयं भेदेन प्रदश्येदानीमु- त्तराः पश्चाप्यवस्था भेदेन प्रदर्शयितुं पश्नोत्धापनमवतारयति। अथप्रश्नान्तरम् । अथेति। अथ पूर्वावस्थाद्वयभेदज्ञानानन्तरं पश्नान्तरमन्यो द्वितीयः प्रश्नोनुयोगः प्रश्नान्तरं पूर्वपश्नापेक्षया द्वितीयः प्रश्न इ- त्यर्थ:, क्रि्यत इति शेषः। तमेवाह। ननु मूढसमाधौ च मूर्च्छामृत्युसषप्तिषु। तुरीये च न दृश्यश्रीस्तर्हि तेषां भिदा कुतः ॥१ ६॥ नान्वति। नन्विति शङ्कायामियं ममाशङ्का जाता मू- ढसमाधौ पूर्वोक्तलक्षणे मूढसमाधाने भवपसयनामके पु- नश्च मूर्छामृत्युसुपुप्तिषु मूर्छा चार्धमृतिरूपा सुग्धेर्धसम्प- च्तिरितिसूत्रोपदर्शिता मृत्युश्च पाणादिवियोगेन देहपत-

अवसाव्यवस्था। ३१३

नरूप: प्रसिद्ध: सर्वेषु, सुषुप्तिश्वान्तःकरगेन्द्रियादीना कारण- ज्ञानमात्ररूपेणावस्थानं निद्रापरपर्याया तासु तुरीये च तुर्या- वस्थायामपि दृश्यश्रीर्द्वश्यस्य त्रिपुटीरूपपपश्चस्य श्रीः शोभा न न विद्यते दृश्याभानं पश्चावस्थास्वपि तुल्यमिति, तदा तहि तेर्षा मूर्च्छादितुर्यान्ताऽवस्थालक्षणानां भिदा भेद: कुतः कुतः का- रणादस्ति वैलक्षण्याभावान्न कुतोपि भेदः सम्भवतीति भावः॥।१६।। एवं प्श्नं निरूप्योत्तरं वक्तुं प्रतिजानीते। अत्रोत्तरम् । अत्ेति। अब्र द्वितीये पश्न इत्यर्थः, उत्तरं प्रतिवाक्यमुच्यत इति शेषः। तदेवाह। सिद्धिकामनया यैस्तु तप उग्रं कृतं महत् । देहोपि विस्मृतस्तैस्तु क्रितिमिकीटादिभक्षितः ॥१७॥ सिद्धीति। यैस्तु संसाररसिकैर्हिरण्यकशिप्वादि- भिः सिद्धिकामनया सिद्धीनामिन्द्रादिपदपाप्तिरूपाणां का- मनेच्छा तया महद्वहूग्रं त्रैलोक्यसन्तापकं तपः शीतो- ष्णादिक्लेशसहनेन ब्रह्माराधनरूपं कृतमाचीर्णे तैस्तूक्तैहि- रण्यकशिप्वादिभिर्देहोपि कायोपि विस्मृतो न ज्ञातः, ननु तैर्दे- हो विस्मृत इति कुतो निश्चितं तत्राह क्रिमिकीटेति, क्रिमिकीटा- दिभक्षितः क्रिमयश्च पिपीलिकाः कीटास्तद्विशेषा एव त आदयो येपां ते तथोक्तास्तैर्भक्षितो जग्धः स न ज्ञातोऽत एव तेपां भानं देहे नास्तीति निश्चीयत इति भावः ॥१७ ॥ नेयं मूरच्छा न रोगोयं न मृत्युर्जीवनादयम्। सुषुप्तानन्दविरहान्न सुपुप्तिरिति स्फुटम् ॥ १८॥ ४०

३१४ बोधसारे।

वस्था न न भर्वात कुतो न मूछोत्वमस्यास्तत्राह नेति, अयं तपाक्केशो रोगो व्याधिर्न न विद्यते, नन्वस्या मूर्च्छातं मास्तु मृत्युत्वं कुतो न स्यादियाशङ्काह नेति, इयं वि- स्मृतिर्मृत्युर्मरशं न न भर्वात, कुतो नास्या मृत्युत्वं तत्नाह जी- वनात्प्राणधारणादिसर्थः, प्राणवियोगस्यैव मृत्युत्वपसिद्वेरिति भावः, नन्वस्य समाधेर्मूच्छात्वं मृत्युत्वं च मा भूतां सुपुप्तत्वमस्तु तत्राह सुपुप्तेति, सुपुप्तानन्दविरहात्सुपुपं निद्रा तस्मिन्य आ- नन्दः सुखमस्ति उत्थितस्य पुरुपस्य सुखमहमस्वाप्समिति स्मृ- त्यन्यथानुपपच्यानुमेयं यतसुखं तेन विरहाद्वियोगान्न सुपुप्तिर्न निद्रा सुपौ हि सरवैः सुखमनुभूयतेऽतस्तद्रहितत्वान्नास्य सुपुप्ति- त्वमिति भाव:, इति एतत्स्फुटं पकटमस्ति अत्र न कस्यापि सन्देह इति भावः ॥। १८ । नन्वस्या विस्मृतेर्मास्तु सुपुप्तित्वरं तुर्यत्त्रमस्तित्याशक्काह। स्वरूपलाभविरहान्मूढत्वान्न तुरीयकम्। दृश्यभानं तु नास्त्यासु तावता न कृतार्थता॥१९। स्वरूपेति। इयं विस्मृतिस्तुरीयकं तुरीयावस्थापि न न भवति, नन्वस्याः कुतो न तुर्यात्वं तत्राह स्वरूपेति, स्वरूपस्य स्व्रप्रकाशचिन्मात्रस्वभावस्यात्मनो लाभः साक्षादनुभवस्तेन विरहो वियोगस्तस्माद्वेतोः स्वप्रकाशात्मलाभ एव तुर्यशब्द- वाच्यः सर्वशास्त्रेपु प्रसिद्धोऽतः परिशेपान्मूढत्वाच्च मूढभावा- दस्या विस्मृतेर्मूढसमाधित्वं सिद्धमिति ज्ञेयम। अयं भावः, मौढ्य- शेपेण तपःक्लेशेन च देहादिव्रिस्मृतिर्मूढसमाधिरित्युच्यते, रोगा- दिपीडापूर्विका देहादिविस्मृतिर्मूर्छा, माणादिवियोगपूर्विका देहादिविस्मृतिर्मृत्युित्युच्यते, सुखानुभवपूर्विका मौठ्यावशिष्टा

अत्रस्थाव्यवस्था। ३१५

देह।दिविस्मृतिः सुपुप्तिरुच्यते स्वयं प्रकाशात्मलाभपूर्विका मौ- ढ्यहीना तुर्येति विवेक:, ननु मूढसमाध्यादितुर्यान्तावस्थापत्चके दृश्यभानाभावमात्रेणैव मौठ्यशेपेपि मुक्तिसिद्धि: कुतो नेत्या- शद्म तदर्धाङ्गीकारेण शेप समाघत्ते दृश्यभानमिति, आसु तू- क्तपश्चावस्थास्वपि दृश्यभानं दृश्यस्य जगतो भानमनुभवो नास्ति न विद्यते सत्यमेतत्परन्तु तावता दृश्यमानाभावमात्रेगौव केवलं न कृतार्थता कृतकृत्यत्वलक्षणा निसतृप्तिर्न न भवेव ॥१९॥ कुत इयस आह। व्युत्थानानन्तरं तेषां संसारोपि यदास्थितः । यदात्मदर्शनं नास्ति संसारोऽबाधितस्ततः ॥२०॥ व्युत्थानेति। तेपां मूढसमाध्यादिसुपुप्त्यन्तावस्थाचतु- षकस्थितानां व्युत्थानानन्तरं तत्तदवस्थातो व्युत्थानं देहादि- व्यापारप्वृत्तिस्तस्मादनन्तरं पश्चात्संसारोपि सुखदुःखजन्म- मरणादिरूपा संसृतिरपि यद्यतः कारगादास्थितोऽभि- व्याप्यान्तःकरणं स्थितो विद्यमान इत्यर्थः, दृश्यते इति शेषः। ननु मूढसमाध्यादिसुपुप्त्यन्तास्त्रनस्थास्त्रिव व्युत्थानानन्तरं दृश्य प्रतीतिस्तुर्येपि समानैवेति पूर्वावस्थाचतुष्कतुर्ययो: को वि- शेपो येन तुर्यस्य मुक्तिरूपत्वमन्यासां नेत्युच्यत इत्याशक्ा व्यु- त्थानकाले संसारप्तीतौ समायामपि दृश्यसंसारवाधितावाधित- त्वलक्षणं तयोवैलक्षण्यं दर्शयति यदिति, यद्यतः कारणान्मूढस- माध्यादिसुपुप्त्यन्तावस्थाचतुष्क आत्मदर्शनमात्मनः सच्चिदा- नन्दघनस्य स्वस्य दर्शनं ज्ञानं नास्ति न विद्यने ततस्तस्मा- त्कारणात्तास्व्रवस्थासु संसारो जन्मादिरूपोडवाधितोऽसत्व- दृष्ठ्या नावलोकितः स्थितो वर्त्तत इति शेप:, अतः पूर्वावस्था- चतुष्के संसारभानाभावमात्रेण न तु सिद्धिः, तुर्ये च तत्स्त्वेपि

३१६ बोधसारे।

वाधितत्वाद्व्युत्थानादौ तदसत्वस्य प्रतीयमानत्वेन सर्वदैव संसा- राभाने सति मुक्तिसिद्धिरिति भावः ॥ २० ॥ उक्तार्थे दृष्टान्तकथनं प्रतिजानीते। कथयाम्यत्र दृष्टान्तं सावधानमनाः शण। स्वप्ने तु विस्मृतं जाग्रज्जाग्रत्स्वप्ने न बाधितम् ।।२१।

कथयामीति। अहं अत्रोक्तार्थे दृष्टान्तमुपमानं कथयामि निरूपयामि त्वं सावधानमना अवधानमुक्तार्थावधानं तेन सह वर्त्तत इति सावधानमुक्तार्थग्रहगाक्षमं मनोन्तःकरणं य- स्य स तथाभूतः सञ्छृणु अवधारय; प्रतिज्ञातमेव दृष्टान्तं सार्धे- नाह स्वमे त्विति, रवमे स्वमावस्थायां जाग्रज्जागरव्यापारजातं विस्मृतं तु विस्मृतमाप अभातमपी्यर्थः, लयावस्थयाऽभातं तज्जाग्रज्जागरयां सवने स्वमावस्थायां न बाधितं नासत्वेन नि- श्वितम् ॥ २१ ॥ तस्मादनन्तरं जाग्रत्स्वप्नस्य च यथास्थितम्। जागरे बाधितः स्वप्नस्तेन मिथ्यात्वमागतः ॥२२।

तस्मात्कारणात्स्वपस्य स्वमावस्थाया अनन्तर पश्चाद् पथा स्थितं यथा यद्वत्पूर्व जाग्रदवस्थायां स्थितं वर्तमानं तथा तद्वज्जाग्रज्जागरयं स्थितं विद्यत एवेति सिद्धं सर्वलोकप्रत्य- क्षमिदमिति भावः । किश्च जागर इति, स्वम्नः स्व्रम्नव्यवहारो जागरे जाग्रदवस्थायां वाधितोऽसच्वेन ज्ञातोऽस्ति तेन कारणेन मिथ्यात्वमसत्वमागतः प्राप्तो भासमानोपि असन्नेव स इत्यर्थः, यथेति शेषः ॥ २२ ॥ दार्ष्टान्तिकमाह द्वाभ्याम्।

अवस्थाव्यवसथा।

तथा मूढसम्गधौ तु विस्मृत सकलं जगत्। व्युत्थानानन्तरं पश्चाद्यथापूर्वमवस्थितम् ॥ २३ ॥ तथेति। तथा तद्वन्भूढसमाधौ तूक्तलक्षणे भवप्रत्यय- नाम्रि समाधानेपि सकलं सम्पूर्ण जगद्विश्वं विस्मृतमभात- मपि न वाधितमसत्त्वबुद्ध्या न निश्चितं यत इत्यध्याहार्ये, अतो हेतोः पश्चात्समाध्युत्थानानन्तरं यथापूर्व यथा यद्ध- त्पूर्व प्राक्समाधे: स्थितं तथा तद्रत्सत्यतयैवावस्थितं बीजरूपेय समाध्यवस्थायामपि स्थितमियर्थः, उपलक्षणमेतन्मूर्छामृत्युसु- घुप्तीनामपि। २३॥ किश्च । तुरीये बाधितं विश्वं तस्मान्मिथ्यात्वमागतम्। व्युत्थानेपि मुनेस्तात तन्मिथ्यैव न वास्तवम् ॥२४।। विश्वं जगत्समस्तत्रिपुटीरूपं तुरीये तुर्यावस्थायां बाधितं मिथ्यात्वनिश्चितमस्ति तस्मात्कारणात्तद्विश्वं मिथ्यात्वमसत्व- मागतं प्राप्तं यतः कारणाद अतस्तद्विश्वं व्युत्थानेपि समा- धितो व्युत्थाने जागरणे जाते सत्यपि तद्विश्वं पतीयमानमपि मिथ्यैवासदेव न वास्तवं नैव सत्यं भवेदिति ज्ञेयमतस्तुर्या रूढानां सर्वदैव तुर्यास्थितिः सिद्धेति भावः ॥२४॥ उक्तार्थमेव द्रढयितुं द्ृष्टान्तान्तरमाह द्वाभ्याम्। रज्जुसर्प यथा दृष्ट्रा कश्चिदेशान्तरं गतः। यदा पुनः समायाति तदा तस्माद्विभेत्यसौ ॥२५॥ रज्जुसर्पमिति। यथा कश्चित्पुरुषो देवदत्ताद्यभिधो र- उजुमर्प रज्जुविवर्त्त भुजङ्गं दृष्ट्राऽवलोक्य तत्रैव विचारमकृ त्वैव देशान्तरं स्थानान्तरं गतः प्राप्तः । स यदा यस्मिन्समये

३१८ घोधसारे।

पुनर्भूयः समागाति आगच्छति तदा तम्मिन्समये तम्माद्रज्वाव- तसर्पादसौ देवदत्ताद्यभिधः पुरुषो विभेति भीतिं प्राम्नोति ॥२५।। नायं सर्प इति ज्ञात्वा यदि देशान्तरं गतः । यदा पुनः समायाति तदा तस्माद्विभेति न ॥२६॥ नायमिति। स देवदत्ताद्यभिधः पुरुपो रज्जुसर्पभ्रान्ति- स्थले स्थित्वा दीपादिकमानीय रज्जुं द्ृष्ट्राडयं मद्दृष्टिगोचरः सर्पः सर्पो न भवनि किन्तुरज्जुरेवेयमित्येवं ज्ञात्वाऽनुभूय यदि यर्हि देशान्तरमन्यस्थानं गतः प्राप्तः, तत्र च कार्ये कृत्वा यदा यस्मिन्समये पुनर्भूयः समायाति आगच्छति तदा तस्मिन्काले सर्पस्य वाधितत्वान्मिथ्यात्वेनावलोकितत्वान्मिथ्यात्वेनापि स्मृ- तिमायाते सर्पे प्रतीयमाने मसपि तस्मात्सर्पान्न विभेति भयं न प्राप्नोति यथा यद्त् ॥ २६ ।। दार्ष्टान्तिकमाह द्वाभ्याम्। तथा मूढसमाधानाद्गतः संसारविस्मृतिम् । यदा व्युत्थानमाप्नोति तदा संसारजं भयम् ॥२७॥ तथेति। तथा तद्वन्मूढसमाधानान्मूढत्वपूर्वकं यत्समाधानं भवप्रत्ययसंज्ञकं तस्माद्वेतोः संसारविस्मृति संसारस्य जन्ममर- णादिरूपपपश्चस्य विस्मृति विस्मरणमभानमित्यर्थः, गतः पाप्तो भवति, स पुरुषो यदा यस्मिन्समये व्युत्थानं प्रपश्चस्फुरणरूपं जागरणं ततः समाधेराप्रोति आयाति तदेत्यध्याहार्य तदा तस्मिन्काले संसारजं संसाराज्जन्ममरणादिरूपाज्जातं भयं भीति पामोति ॥ २७॥ किश्च। यदि विद्वत्समाधानाद्रतः संसारविस्मृतिम्।

अवस्थाव्यवस्ा। ३१९

यदा व्युत्थानमाप्नोति बाधितत्वाद्विभेति न ॥२८।। पदीति। स पुरुषो यदि यर्हि विद्ृत्समाधानाज्ज्ञानपूर्व यत्समाधानं समाधिस्तस्माद्धेतोः संसारविस्मृति संसारस्य ज- न्ममरणसुखदुःखादिरूपस्य पपश्चस्य विस्मृतिमभानं गतः प्ाप्तो भवति, स च यदा यस्मिन्समये ततः समाधेर्व्युत्थानं प्रपश्चस्फुर- णरूपं जागरयामाप्नोति आयाति तदेसध्याहार्य तदा तस्मि- नसमये प्रपश्चस्य पूर्वसंस्कारेण प्रतीतारवा वाधितत्वादसच्वेन निश्चितत्वान्न विभेति भयं न प्राम्नोति ॥२८॥ नतु प्रपश्चविस्मरणादेव कृतार्थता न वाधितत्वेनावलोक नादित्याग्रहं कुर्वाणं प्रत्याह। यदि विस्मरणादेव मुक्तिर्भविति देहिनः । सुषुप्तिर्जायते नित्यं तया मुक्तो न किं भवेत्॥२९॥ यदीति। यदीति सम्भावनार्या देहाभिमानिनो जीवस्य विस्मरणादेव प्रपश्चमानाभावादेव केवलं ज्ञानं विना मुक्ति- र्मोक्षो भवेदिति सम्भाव्यते, तर्हि तदा नित्यं सर्वदैव सुपुप्तिर्निद्रा जायते भवति तत्र प्पश्चविस्मृतिसत्त्वेपि बिना बोधतया सुपुप्त्या मुक्तो मोक्षं प्राप्तो न किं भवेत्कुतो न भवेन्न स्याददि विस्मृ- त्यैव कृतार्थता स्यात्तर्हलं गुरुसेव।दिमयत्नैरितिभावः ॥२९॥ तस्मान्तुरीया सर्वासामुत्तमा च विलक्षणा। षडप्यवस्था एतस्या: कलां नार्हन्ति षोडशीम्॥३०॥ तस्मादिति। तस्मात्कारणात्सर्वासां सर्वावस्थानां मध्ये तु- रीया तुर्यावस्थोत्तमा श्रेष्ठाविलक्षगाा लक्षगौरपि भिन्नास्ति, तदेवोक्तं तुर्यश्रौष्ठ्यं पुनर्द्रयति पडपीति, पडपि पड्संख्याका

३२० घोधसारे।

तम्यास्तुरायाया अवस्थायाः पोडशीं पोडशसंख्याकां कलामंशं नाहति नाप्तुवन्ति अतस्तुर्यावस्था सर्वावस्थासु श्रेष्ठेति ज्ञेया॥३०। साच श्रद्धादिसाधनैर्विना कर्मर्भिस्तत्साध्येपु लोकेपु न लभ्यत इत्याशयेनाह। आब्रह्मकल्पं गरुडो यदि धावेत्सवेगतः । न चाप्नोति तथाप्येनं दूराद्दूरतरैव सा ।। ३१। आव्रह्मेति। गरुडो वैनतेय आब्रह्मकल्पं ब्रह्मणो विरिश्चेः कल्पं नाशमाऽभिव्याप्येसाब्रह्मकल्पं द्विपरार्धकालपर्यन्तमितर्थः, सवे- गतः स्वसंभ्रमेण सह धावेत शीघ्रं गच्छद्यदि यर्हिं तथापि तह्यपि सा तुर्यावस्थैनं गरुडं न चाप्नोति नैव प्ाप्नोति च पुनर्दूराहूरतरैव दूरतोपि दूरा भवति विना ज्ञानादिसाधनैर्न प्राप्यत इति भावः । तहि कैः साधनै माप्यत इसाशक्का तानि दर्शयति।

श्रद्धा यद्यस्ति वेदान्ते तीव्रा यदि मुमुक्षुना। ध्यानाभ्यासस्तथा गाढः सर्वत्र सुलभैव सा ।३२।। श्रद्धेति। कस्यापि पुरुषस्य वेदान्ते वेदान्तशास्त्रे श्रद्धा वि- श्वासरूपान्तःकरणवत्तिर्यदि यर्हि स्यान्भवेत्तथैव तद्वदेव तीव्रा- नवच्छिन्ना दढेत्यर्थः, मुमुक्षुता मोक्षेच्छुत्वं यदि यर्हि स्याद्भ- वेत्तथा तद्वद्वाढो दृढो निरन्तर इत्यर्थः, ध्यानाभ्यासो ध्यानं

भ्यास: पुनः पुनरावर्त्तनरूपो यदि यर्हि स्यान्भवेत्तरहि सा तुर्या- वस्था सर्वत्र स्ववासस्थानेऽन्यत्र ब्रह्मलोकादिनरकान्तस्थाने-

अवस्थाव्यघस्था। ३२१

ष्वपि, यद्वा सर्वत्र स्वस्य जाग्रदादिपडवस्थास्वपीत्यर्थः, सुलभैव सुखेन लब्धुं शक्येत्यर्थः, स्वरूपत्वादिति भावः ॥ ३२॥ उक्तावस्थासु मध्ये तिसृणां निष्फलतामाह। मृत्युमूर्च्छासुषुप्तिश्र न तपस्तेन निष्फलाः । रूढमूढसमाधानं तप उग्रं महाफलम् ॥ ३३ ॥ मृत्युरिति। मृत्युमरणावस्था पीडादिना देहाधज्ञानरूपा मूर्च्छा- वस्था सुपुप्तिश्च निद्रापि लोकमसिद्धा-एतास्तिस्त्रोऽवस्था न तपः। तप इत्युपलक्षणं पारलौकिककर्माद्यभावेनैहिकसुखसाधनकर्माद्य- भावाच्च तेन कारणेन निष्फला निष्पयोजना भवन्ति अत- इतासु अतीविानादरः कर्तव्य इति भावः, सांसारिकफलेप्सुभिस्तु मूढसमाघावेवादरो विधेयो न सुमुक्षुभिरित्याशयेनाह रूढेति, रू- ढमूढसमाधानं रूढं प्राप्त मूहत्वपूर्वकं समाधानं समाधिरुग्रं शापातुग्रहसामर्थ्यजनकमतो महाफलं महच्छेष्ठं फलं राज्यादिकं यस्मात्तत्तथोक्तं तपस्तपो भवति अतस्तत्र सांसारिकफलेप्सुभिरे- वादरो विधेयो न सुमुक्षुभिरिति भावः ।। ३३ ।। मुमुक्षुभिस्तु तुर्यायामेवादरो विधेय इत्याशयेन तुर्यास्व- रूपं तत्फलं च निरूपयति। विद्या िद्वत्समाधिस्तु तेन मोक्षप्रदो हि सः। सप्तानामप्यवस्थानामेवंरूपा व्यवस्थितिः ॥३४।। विदेति। विद्वत्समाधिस्तु विदुर्षा ज्ञानिनां समाधिः समं ब्र- ह्माऽडधीयते साक्षाक्रिकियतेऽस्मिन्निति समाधिस्तुर्यावस्था तु- पदेन मूढसमाधेरस्यातिवैलक्षण्यं सूचित, विद्या ज्ञानमेव्रास्ति स विद्वत्समाधिस्तेन विद्यारूपत्वेन मोक्षप्रदो मोक्षस्य मुक्तेः मदो दाता भवति हि पसिद्धमेतद्विद्वत्सु अतो मुमुक्षुभिरत्रैवादरो ४१

३२२ बोधसारे।

विधेय इति भावः, उक्तमवस्था निर्णयमुपसंहरति सप्तानामिति, हे शिष्य सप्तानामपि सप्तसंख्याकानामपि अवस्थानां स्थितीनां व्यवस्थितिर्व्यवस्या मर्यादेत्यर्थः, एवंरूपैवमीटशं रूपं स्वरूपं पस्याः सा तथोक्ता जेया ॥ ३४॥ एवं सप्ताप्यवस्था निरूप्येदानीमेतत्सप्तावस्थानिरूपणं सप्तावस्थावच्चित्तसाक्षिचिन्मात्रज्ञानार्थ निरुपितमिति द्योतयात। सप्तावस्था इमाः सन्ति चित्तस्यैव चितेस्तु न । अवस्थाभवनं चित्तमवस्थासाक्षिणी तु चित् ॥३५॥ सप्तेति। इमा निरूपिता: सप्त सप्तसंख्या अवस्था भू- मयश्चित्तस्पैवान्तःकरणस्यैव सन्ति विद्यन्ते, चितस्तु अवस्थासा-

सूचितं, नैव सन्ति। कुतः इत्यत आहानस्थेति, अव- स्थाभवनमवस्थानां जाग्रदादितुरीयान्तानां स्थितीनां भवनं क्षेत्रं गृहं वोतत्पादकत्वान्निवासत्वाच्च चित्तमन्त:करणमस्ति चिच्चैतन्यं तद्विलक्षणाडस्ति, तदेव वैलक्षण्यमाहाऽवस्थेति, अवस्थासाक्षिण्यवस्थानां सप्तानां भूमीनां साक्षिण्यव्यवधानेन प्रकाशिका डस्ति ॥ ३५॥ एतत्मकरणाभ्यासफलमाह। अवस्थानां व्यवस्थेयं यदि भूयो विभाव्यते । अवस्थानां तदा साक्षी साक्षात्प्रत्यक्षमीक्षते ॥३ ६। अवस्थानामिति। यदि यर्हीयं निरूपिताऽवस्थानां सप्त संख्याकानां स्थितीनां व्यवस्था व्यवस्थितिर्मर्यादेत्यर्थः, भूयः पुनः पुनर्विभाव्यते विचार्यते तदा तहि अवस्थानां जाग्रदा- दीनां सप्तावस्थानामेतद्विचारकः साक्षी साक्षादव्यवधानेन प्र-

अघस्थाव्यवस्था। ३२३

काशकश्चिन्मात्ररूपोऽहमस्मीति साक्षात्मसक्षमेव स्व्रयं मत्य- क्षमपरोक्षं यथा तथेक्षते पश्यति जानातीत्यर्थः, अतो मुमु- क्षुभिः सर्वदैवेयं विचार्येति भावः ॥ ३६ ॥। इति श्रीनरहरिशिष्यदविवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ा- घस्थाव्यवस्थार्थप्रफाशः पञ्चदशः ॥१५॥

अथमुनीन्द्रदिनचर्या। एवमवस्थाव्यवस्थां निरूप्येदानीं तत्फलभूतचिन्मात्रस्व- रूपेSवस्थाSवस्थातत्साक्षिणि मनःस्थिरतासिद्धयै मुनीन्द्रदिनच- र्यामिषेण तत्स्वरूपं निरूपयिष्यन्मुनीन्द्रदिनर्चाख्यं सार्धव्चशीत्यु- त्तरशतश्लोकं प्रकरणमारभते, तत्र चावान्तरप्रकरणानि जाग- रण शौच प्रातःस्मरण स्नानकाल स्नान वस्त्रधारण पवित्रादि- धारण।चमन प्रातःसंध्या प्राणायामार्धदान गायत्रीजपोपस्था-

ब्रह्मयज्ञ तर्पण देवपूजा देवपूजोपयुक्तशास्त्रार्थ पश्चमहायज्ञोपयज्ञ दान मध्यान्हमंध्या वैश्वदेव वलिदान भोजन ताम्बूलग्रहण- वामकुक्षिशयन पुराय सायंसँध्या रात्रिकृत्य दिनचर्याफल- निर्णयाख्यानि क्रमेण त्रि चतुः पश्च त्र्यैकैक सार्धश्चेक सार्धत्रि पोडश त्रि चतुर्दवि पश्चदश पश्चैक चतुर्दश सप्ैक त्र्यैकैकैकै- कैकैक द्वि सार्द्धद्वासप्तति द्वि द्वि त्रीणि श्लोकानि क्रमेणोपन्य- स्तानि, तत्र तावत्तां मुनीन्द्रदिनचर्या प्रतिज्ञातां निरूपयितुं पतिजानीते। अथ मुनीन्द्रदिनचर्या। अथेति। अथावस्थाव्यवस्थानिरूपणानन्तरं मुनीन्द्रदिनचर्या मुनयो मननवन्तस्तेपामिन्द्राः श्रेष्ठास्तेपां दिनं वक्ष्यमाणमहस्तस्य

३२४ बोधसारे!

सम्बन्धिनी चर्याSडचारो मुनिसम्बन्धिदिवसे मुनीनामेवाचार इसर्थः, निरूप्यत इति शेषः। एवं प्रकरणनिरूपणं पतिज्ञायेदानीं मुनीन्द्रदिनचर्यानिरूपणे स्वमयोजनमाह। विचित्राक्षरविन्यासैः पवितार्थकथारसैः । पावयामि निजां वाणीं मुनीन्द्रदिनचर्यया ॥ १॥ विचित्रेति। अहं विचित्राक्षरविन्यासैर्विचित्रा अक्षराणा विन्यासा वर्णस्थापना येषु पदेषु तैस्तथा पवित्रार्थकथारसैः प- वित्रोडर्थो यासां कथानां तास्तथोक्ता: कथास्तासां कथानां रसा: सुखविशेषा यत्र विद्यन्ते तथाभूतैः पदैर्युक्तयेति शेषः, मुनीन्द्रदिनचर्यया मुनीन्द्रा मुनिश्रेष्ठाः पश्चमभूमिकाद्यारूढा- स्तेर्षां दिनं स्वात्मनः साक्षात्मकाशरूपं तत्र या चर्याऽडचार- स्तया तत्प्रतिपादकेन प्रकरणेनेत्यर्थः, निजा स्वीया वाणीं भार्षा पावयामि पवित्रां करोमि, एतदेव स्वमयोजनमिति भावः ॥१।। एवं स्वपयोजनमभिधायेदानीमेतत्मकरणस्य मामाण्यायै- तत्संप्रदायज्ञानाय च गौरीमहेश्वरसंवादेनैतत्माकठ्यं दर्शयात। गौरीं महेश्वरः प्राह चिदानन्दमयीं स्थितिम्। वदामि तन्मतच्छायां दिनचर्यापदेशतः ॥ २ ॥ गौरीमिति। महेश्वरो महान्व्रह्मादिष्वतिश्रेष्ठः स चासा- वीश्वरः सर्वनियन्ता सदाशिव इसर्थः, गौरीं पार्वतीं प्रति चि. दानन्दमयीं चिच्चेत्यरहितं चिन्मात्रं तदभिन्नो य आनदसदूपां स्थितिमवस्थां पाधान्ये मयद् माहोक्तवानहमपि अत्र भक- रगे दिनचर्यापदेशतो दिनस्य मुनीन्द्रसन्वन्धिदिवसस्य चर्या मुनीन्द्राणामेवाचारस्तस्या अपदेशो व्याजं तेन कृत्वा सार्ववि- भक्तिकस्तसिः, तन्मतच्छायां तस्य शिवस्थ यन्मतं चिदभिन्नस-

मुनीन्दू9 प्रातर्जागरणनिर्णयः। ३२५

खनिरूपकाभिपायस्तस्य च्छायामंशमात्रमिसर्थः, वदामि कथयामि अत एतत्प्करणनिरूप्यार्थस्य प्रामाण्यमिति भावः ॥ २॥ इदानीं मुनीन्द्राणां दिनचर्या निरुषयितुं मुनीन्द्रदिनवो: धनाय तत्मातर्जागरणं लक्षयति। यस्मिञ्जागरणे प्राप्ते पुनार्निद्रा न जायते। सुमङ्गलं मुनौंद्राणां प्रातर्जागरणं हि तत् ॥ ३ ॥ इति बो० मुनीन्द्र० प्रातर्जागयानिर्णयः प्रथमः ॥१॥ यस्मिन्निति। लौकिकार्थस्तावद्यस्मिन्प्रसिद्धे लौकिके जागरण इन्द्रियैरर्थोपलब्धिर्जागरितमित्युक्तलक्षणे जागरिते माप्ते लब्धे सति पुनर्भृयस्तददिने निद्रा सुपुप्तिरिन्द्रियैः सहा- न्तःकरणस्य कारणाज्ञानमात्रस्थितिः सुपुप्तिरित्युक्तलक्षणा न जायते न भवति तदुक्तलक्षणं सुनीन्द्राणां श्रेप्ठकर्मशास्त्रज्ञा- निनां विधिनिषेधज्ञानवतामित्यर्थः, पातर्जागरयं सूर्योदयात्मा- गुपलक्षिते पातः प्रभाते जागरणं जागृतिर्ज्ञेयं हि प्रसिद्धमेत- तसर्वजनेष्वित्यर्थः, प्रकृतेर्थे तु यस्मिन्प्रपश्चपसिद्धविलक्षगो जा- गरयो स्वस्वरूपस्फुरगालक्षणे जागरिते 'यो जागार तमृचः का- मगन्ते यो जागार तमु सामानि यन्ति यो जागार तमयं सोम आह तत्राहमस्मि सख्येन्योकाः, इति श्रुतेः । 'या निशा सर्वभूनानां तस्यां जागर्ति संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशापश्यतो मुनेः' ॥ इति। स्मृतेश्र, पाप्ते लब्धे सति सोहमिति स्वरात्मन्यनुसं- हिने सतीसर्थः, पुनर्भूयो निद्रा स्वरूपास्फुरणरूपा सु- प्तिर्लोकमसिद्धा निद्रापि न जायते न प्रादुर्भवति सत्ववनी न भवतीत्यर्थ:, मुनीन्द्राणां मननशीलेपु श्रेष्ठानां पञ्चम्याद्या-

३२६ बोघसारे।

रूढानामित्यर्थः, सुमझलं शोभनं मङलं मोक्षरूप यत्र तद्रक्तल- क्षणं प्रातर्जागरयां चिदादित्योदयोपलक्षिताहं ब्रह्मास्मीति वृत्तौ भवं प्राभातिकं जागरणं जागृतिर्भवति हि एतद्विद्वत्सु प्रसि- द्धमित्यर्थः ॥ ३॥ इति थीनरहरिशिप्यदि० बोधसारा० मुनीन्द्रदिनचर्यार्थ- प्रकाशे प्रातर्जागरणार्थप्रकाशः प्रथमः ॥१॥

अथ शौचनिर्णयः। एवं मुनीन्द्राणां जागरणं निर्णीयेदानीं तेषामेव शौचं निर्णेतुं मुनीन्द्रशौचनिर्णयाखयं चतुःश्रोकं प्रकरणमारभते, त- त्रादौ मुनीन्द्राणां शौचं प्रदर्शयितुमशौचकारणमाह।

अशुचावात्मभावोसावशुचित्वस्य कारणम् ।।१। देहेति। ददेन्द्रियमनःमायाबुद्ध्यहङ्कारचेतसि देहश्च काय:, इन्द्रियाणि च श्रोत्रत्वकूचभ्षूरसनघ्राणारयानि प्च शब्दस्प- शे रूपरसगन्धज्ञानकरणानि, वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानि पञ्च वचनादानगमनविसर्गानन्दाख्यक्रियासाधनानि, मनश्च संशय- रूपान्तःकरयवृत्तिः, बुद्धिश्च निश्चयात्मिकान्तःकरणवृत्तिः, अह- क्वारश्रैतेषु तादात्म्यभ्रमरूपान्तःकरणवृत्तिः, चेतश्च स्मृतिपरत्य- भिज्ञानुभवकरयारूपान्तःकरणृत्तिः, एतेषां समाहारे द्वन्द्व एक- वन्दाव एकवचनान्तप्रयोगः, एतस्मिन्समूह आविद्यकत्वेन म- लिनत्वावथुचावशुद्धे य आत्मभाव आत्मानं विस्मृसात्मनः सत्तां तत्रारोप्य तस्मिन्नात्मप्रतीतिरसौ सोऽनात्मन्यात्म- भावोऽशुचित्वस्य परमशुद्धात्मन्यशुद्धतायाः कारणं निमितं

मुनीन्द्रदि० प्रातःशौचनिणयः। ३२३

भवति अतः शौचमपेक्षितमिति भाव:, लोके तावदेहे विड्मू- त्रादिना मलिनद्रव्येण लिप्ते सति अशुचित्वं यत्प्रतीयते, इन्द्रियेपु चाशुिशब्दा दिश्रवणादिनाऽशुचित्वस्फूर्त्याऽशुचित्वं, मनसि पाणे च तेपामशुचित्व्रसङ्गल्पादिनाऽशुचित्वं, बुद्धौ च तेषाम- शुचित्वनिश्चय एवाशुचित्वम, अहङ्गारे च तेषु आत्मतादात्म्ये- नाहमशुचिरिसशुचित्वं, चेतसि तु तेपामहङ्कारादिदेहान्तानाम- शुचित्व।नुसन्धानरूपमशुचत्व्रम, इदमेव सर्वमशुचित्वस्य कारणं भवति अत एवैतदनुसन्धानाभाव आवालगोपमाशौचावध्य- भावोपि दृश्यत इति भावः ॥ १॥ एवमशुचित्वकारणं निरुप्येदानीं शौचं विधत्ते। साक्षित्वभावनातोयैस्तथा वैराग्यमृत्स्या। गन्धलेपक्षयकरं शौचं कुर्यादतान्द्रितः ॥ २ ॥ साक्षित्वेति। यथा लोके निर्मलोदकेन शुद्धमृदा च मलमू- त्रादिधावनपूर्वकं तद्गन्धनिषृत्तिपर्यन्तं गुदहस्तपादादिपक्षालनरूपं शौचमालस्यं परित्यज्य क्रियते तद्रदत्र अतन्द्रितोऽनलसो भूत्वीत शेषः, आलस्यं परित्यज्य पवर्त्तमान इत्यर्थः, एतादृटशो मुनिः साक्षित्वभावनातोयैर्देहादिचित्तान्तेषु यत्साक्षित्वं सा- क्षादव्यवधानेन प्रकाशयितृत्वं स्वस्य तस्य भावना चिन्तन- मखण्डसच्चिदानन्द आत्माहमितिअनुसन्धानमिसर्थः, तदेव स- र्वमलक्षालकत्वात्तोयानि जलानि तैः कृत्वा तथा तद्वद्वैराग्य- मृत्स्या विगतो रागो यस्मात्स विरागो ब्रह्मलोकान्तसर्वविष- येषु विरसस्तस्य भावो वैराग्यं देहादिचित्तान्तेष्वनात्म- पदार्थेषु विरसत्वमित्यर्थः, तदेव तेषु स्वस्य वासनारूपगन्धनि- वर्त्तकत्वान्मृत्स्ना प्रशस्ता मृत्तया 'पशस्ता तु मृत्स्ा मृत्सा च मृ-

३२८ घोधसारे।

त्तिके समरसिंह:, गन्धलेपक्षयकरं गन्धस्याहङ्गारचित्तादिदेहा- नतेपु अनात्मभूतेषु वासना एव गन्धवत्तदाश्रयद्रव्यस्मारकत्वा- द्रन्धस्तस्य लेंपः सम्वन्धः स्वस्मिन्तेषां साक्षिभूते पूर्वकालिक- तादात्म्याध्याससंस्कारेण स्फुरणात्तद्वत्त्वप्रतीतिरूपस्तस्य क्षयो नाशस्तस्य करं कारकमिति शौचविशेषयां शौचमनात्मभूतदेहा- दिचित्तान्तपदार्थानां सत्वपूर्वकस्फूर्तिनिरासनृपं शुद्धात्मस्फूर्ति- रूपं वा कुर्यात्सम्पादयेद्, यद्वा गन्धलेपक्षयकरमिति क्रियावि- शेपणं तस्मिंश्व पक्षे गन्धलेपक्षयकरं यथा भवति तथा शौचं सम्पादयेदिर्थः ॥२॥ एवं पादादिपक्षालनरूपशौचवन्मुनीनां पूर्वाङ्गमूत शौचं निरुप्येदानीं मङ्गलपदार्थदर्शनस्पर्शनलक्षणशौचवच्छौचं मुनि- सम्बन्धि दर्शयति अर्धेन। एवं विधेन विधिना यत्सर्वै मंगलार्जनम्। एतदेव मुनीन्द्राणां प्रातःशौचं विशुद्धिकृत ।।३।। एवमिति। एवं विधेनोक्तमकारेण विधिना शौचानुष्ठा- नेन यद्यादृशं सर्व सर्वशब्दवाच्यं द्वैतजातं व्यवहारकाले स- माधिकाले च तद्वाधेन व्रह्मैव प्रतीयते तत 'सर्वे खल्विदं ब्रह्मे'- तिश्रुतिदृष्ठ्या ब्रह्मैवेति मङ्गलार्जनं मङ्गलस्य शुभस्यार्जनं सम्पा- दनमेव ज्ञेयं, उक्तं शौचमुपसंहरति एतदेवेति, मुनीन्द्राणां श्रेष्ठमु- नीनां पश्चम्यादिभूमिकारूढानामिसर्थ:, विशुद्धिकृद्देहादिम- लनिरासकत्वादत्यन्तथुद्धिकारकं प्रातःशौचं लौकिकप्रातःशौ- चवत्पातर्ज्ञानसूर्योद योपलक्षितपञ्चम्यारोहणलक्षणे पात :- काले शौचं शुद्धिकारणं कर्मैतदेवोक्तलक्षणमिदमेव ज्ञेयं ना- न्यल्लोकप्रसिद्धं गुदहस्तपादादिप्क्षालनरूपं दर्पणधेनुमूर्यादि- दर्शनरूपमङ्गलार्जनरूपं वा तत्तु सर्व लौकिकमात्रमिति भावः।। ३।

मुनीन्द्र० प्रातःस्मरणनिर्णयः। ३१९

एवं इस्तपादादिप्क्षालनशौचवच्छौचं मङलपदार्थदर्शन- रपर्शनं च मुनीनां निरुप्येदानीं मुखपक्षालनं मुनीनामाह। ज्ञानयोगप्रसन्नानां मुमुक्षा मुखमुच्यते। श्रद्धाजलेन तच्छुद्धिर्मुखप्रक्षालनं हि तत् ॥ ४ ॥ ज्ञानयोगेति। लोके तावत्मसिद्धमुखस्यैव मसिद्धजल- धन्तमार्जनचूर्णादिना शुद्धि: प्रसिद्धा, ज्ञानिरना त्वेतद्विलक्षणा ज्ञानयोगपसन्नानां ज्ञानमेव जीवव्रह्मैक्यप्रमारूपं महावाक्यजन्यं ज्ञानमेव जीवव्रह्मयोगकारणत्वाद्योगस्तस्मिन्तेन वा प्रसन्नानां शुद्धान्तःकरणानां वैराग्यपूर्वकतदभ्यासनिष्ठानामित्यर्थः, मुमुक्षा सीव्रा मोक्षेच्छा प्रथमभूम्यारूढचित्तवृत्तिरेव मुखं भोजनसाधनं मुखमिव 'चेतो मुख' इति श्रुतेः, मुक्तिसुखभोजनसाधनत्वान्मुख- सुच्यते कथ्यते विद्वन्भिरिति शेषः, एवं ज्ञानिनां मुखं प्रदरश्ये- दानी मुनीन्द्राणां तत्प्रक्षालनमाह श्रद्धेति, श्रद्धाजलेन मुमुक्षा- रयभूम्युत्तरभूमिका विचारणादिकास्तदभ्यामे श्रद्धा विश्वासः

कमिव जलं तेन तच्छुद्धिस्तस्य मुमुक्षाख्यमुखस्य शुद्धिर्मल- निवृत्तिर्भवताति शेष:, नित्यमुक्तत्वनिश्चपेन स्व्स्मिन्मुक्तीच्छा- भावव्त्वं भवतीसर्थः, तदुक्तलक्षयां मुखपक्षालनं मुखधावनं हि ज्ञानिषु पसिद्धं ज्ञेयं, मसिद्धमुखप्क्षालनं तु व्यवहारयोग्य- तामात्रापादकमिति भावः ।४॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदि० मुनीन्द्रद्विनचर्यार्थप्रकाशे शौचनि- र्णयार्थप्रकाशो द्वितीयः ॥२॥

अथ मातःस्मरणम। एवं मुनीन्द्राणां प्रातःशौचं निर्णीयेदानीं तेषामेव प्रातःस्मरणं ४२

३३० बोधसारे।

निर्मेतुं पातःस्मरणनिर्णयाख्यं प्रकरणं पश्चश्लोकमभिदधान आहा प्रातः स्मरन्ति मुनयो देवस्य सवितुर्मह्य । वरेण्यं तद्वियः साक्षि तदेवास्मीति संततम् ॥१।। अथेति। अथ प्रातःशौचनिर्णपानन्तरं मातःस्मरणं मुनी- नद्राणामेव प्रातः प्रभाते ज्ञानसूर्योदयात्मागुपलक्षिते पश्चमभूम्यु- दये तदारूढवृत्तौ स्मरणं चिन्तनं कथ्यत इति शेष:, लोके हि देव- ताग्रहपुण्य कर्मपुरुपादिस्मरयं क्रियते यथा तथा मुनीनामपि स्म-

ब्रह्माभिन्नात्मस्मरणमनुसन्धापयति प्ातरिति, मुनयः पश्चम्या- घयारूढा जातसाक्षात्कारा इसर्थ:, पातः स्वात्मसूर्योदयोपलक्षित कालात्माक्काल: मातःकालस्तस्मिन्पञ्चम्यारोहणसमय इत्य- र्थः, सवितुर्मायोत्पादनशीलस्य सर्वजगत्कारणस्येत्यर्थः, देवस्य- स्वतो दयोतमानस्य स्वयं प्रकाशस्येत्यर्थ, तस्यचिन्मात्ररुपस्यात्म- नस्तच्ुतिभिः परोक्षतेन निर्दिषं वरेण्यं वरणमङ्गीकारस्तद्योग्यं

रूपं तेज इत्र तेज: कर्मभूत घियः समष्टिबुद्धेःसाक्षि अव्यवहितम- काशकं तदेव सर्वजगत्मकाशकत्व्रादिलक्षणैरुपलक्षितमेवातः स- र्वबुद्धिसाक्षित्वात्तस्य स्वस्य च व्यष्टिबुद्धिसाक्षित्वेन साक्षिमात्र- त्वस्योभयत्रैक्यात्तत्पदलक्ष्यं ब्रह्मचैतन्यमेवाहम्पदलक्ष्यं कूटस्थ- चैतन्यमस्मि भवामीति एवं प्रकारेण स्मरन्ति अनुसन्दधतीति विद्वत्पक्षेऽर्थः, उपासनापक्षे तु मुनय उपासनाशास्त्रद्।रोपासना- ज्ञानवन्त इसर्थः, पातः सूर्योदयात्मागुपलक्षिते पभाते तद् 'येनसू- ्यज्योतिपा वाघसे तमो जगच्च विश्वमुदियर्पिभातुने'तिश्रुत्या तमो- बाधनसर्वजगत्मकाशकत्वादिगुयविशिष्टं निरूपितं वरेण्यं स्वै-

मुनौन्द्र० प्रातःस्मरणनिर्णयः। ३३१ वर्यवहारिजनैव्यवहारोपयोगितयैष्टव्यं यतो धियः साक्षि धियो ज्ञानेद्रियविशेषस्य चक्षुपः साक्षि साक्षादव्यवधानेन प्रका- शकं सवितु: सूर्यस्य देवस्य प्रकाशरूपस्य महस्तेजस्तदेवोक्तलक्ष- णमेत तेजोऽहं चक्षुःक्रियाभिमानी द्रष्टा चक्षुपः पृथगसत्वेन द्रष्ट- रपि तथात्वात्मूर्यतेजोमात्ररूप एव द्रष्टाहमस्मि भवामीत्येवं र्म- रन्ति चिन्तयन्ति तेषां फलं सूर्यत्यमाप्तिरूपं श्रुतिषूक्तं, ज्ञानिनान्तु पूर्वोक्तलक्षणेन स्मरणेन ब्रह्मत्वपाप्तिरूप फलं च भवतीति- ज्ञेयम् ॥ १॥

स्मरणं विदुषामाह। अन्वयव्यतिरकाम्यां जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु। यदेकं केवलं ज्ञानं तदेवाहमहं हि तत् ॥ २॥ अन्वयेति। जाग्रत्स्वप्नसुपुप्तिषु जाग्रच्चेन्द्रियैरर्थोपलब्धि- र्जागरितमित्युक्तलक्षणा जागरावस्था, स्वप्श्च जाग्रद्दृष्टश्रुता- नुभूतविपयसंसकारवासनावासितबुद्धौ पपश्चाभासरूप इत्यु- क्तलक्षणा स्वप्नावस्था, सुपुसिश्च जाग्रत्स्वप्विषयाकारवृत्तिभि: सहैत बुद्धेर्लयेन कारणाज्ञानमात्रात्मतया स्थितिरित्युक्तलक्षणा निद्रा, एतासु तिसृष्ववस्थासु अन्वयोऽनुवृत्तिर्ज्ञानस्य व्यतिरेको व्यावृत्तिरवस्थानां परस्परं ताभ्यां कृत्वा ज्ञानं विनाऽवस्थाप्रका- शाभावाज्ज्ञानस्यान्वयोऽवस्थासु अन्योन्यस्यामवस्थाडभावद- शनादवस्थानां व्यतिरेक इति चिवेकस्ताभ्यामेव लक्षितं यत्के- वलमभिन्नं ज्ञानमस्ति तदेवावस्थान्रयेण तद्गतत्रिपुटीभिश्वा- स्पृष्टत्वादभिन्नमत एव सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितं ज्ञानं कूठस्थचैतन्यमस्ति तदेवोक्तलक्षणं कूटस्थचैतन्यमेवाहमहम्प-

३३२ बोधसारे।

दवाच्यो देहद्रयविशिष्टश्चिदाभासोऽस्मि भवामि उपाधिवि- विक्तस्य चिदाभासस्य कूटस्थज्ञानाभिन्नत्वमुभयोर्लक्षणैक्या- दिति भाव:, अन्वयमुखेनोक्तं कूटस्थचिदाभासयोरैक्यं व्यतिरे- कमुखेनाप्याहाऽहमिति, अहमहम्पदवाच्यश्चिदाभासस्तत्कूटस्थ- चैतन्यमस्मि भवामि हि एतच्चिदाभासकूटस्थचिदात्मनोरैक्यं यदुक्त तद्विद्वत्सु श्रुतिष्वपि पसिद्धमिति द्योतितं हिपदेन। 'न पृथ्वी न जलं नागनिर्न वायुधौर्न वा भवान्। एषां साक्षिणमात्मानं चिद्रूपं विद्धि मुक्तये, ।l इत्यादिश्लौकैरयमेवार्थो विद्वद्भिः प्दर्शितः । श्रुतयश्च, 'जागरत्स्वप्रसुषुप्यादिपपश्चं यत्पकाशते। तड्रह्माऽहमिति ज्ञात्वा सर्ववन्धैः म्रमुच्यते'।

इदानीं ज्ञानाज्ञानादिसर्वपपश्चमकाशयतृत्वेन तस्मिञेव- ज्ञाने व्रह्मलक्षणसम्भावनेन स्वस्मिन्नहम्पदवाच्ये चिदाभासे तदभिन्नत्वानुसन्धानरूपं विदुषां प्रातःस्मरणमाह। ज्ञानाज्ञाने तद्विषयौ तदहङ्कार एव च। प्रकाश्यन्ते येन भुम्ना तदहं ह्यहमेव तत ॥ ३ ॥। ज्ञानाज्ञाने इति। ज्ञानाज्ञाने ज्ञानं च घटपटादिपतीतिरूप- मज्ञानं च पटाद्यभानरूपं ते उभे तद्विपयौ च तयोर्ज्ञानाज्ञानयो- रविषयौ ज्ञानविषयो ज्ञानप्रकाश्यो ज्ञातघटोऽज्ञानविषयोऽज्ञाना- वृतोऽज्ञातघटस्तौ च च पुनस्तदहङ्कारस्तयोर्ज्ञानाज्ञानयोरह- ङ्वारो ज्ञान्यहमज्ञान्यहमित्यपि एने सर्वे येन स्वयं प्रकाश- त्वेन प्रसिद्धेन भूम्ना व्यापकेन चैतन्येन प्रकाश्यन्ते प्रकाशिता भवन्ति ज्ञानाज्ञानयोस्तत्सन्धौ च ज्ञाताज्ञातविषययोस्तत्सन्धौ

मुनीन्द्र० प्रातःस्मरणनिर्णयः । ३३३

च ज्ञानाज्ञानाइम्भावयोस्तत्सन्धौ च तेषां सर्वेषां प्रकाशयितृ- त्वेन विद्यमानत्वात्सत्वं ज्ञात्रादित्रिपुटीनां तत्सन्धौ च भान- रूपेणानुद्टत्तत्वाव्यापकत्वं च तस्य झ्ञेयं, तद्रमाखयं चैतन्य- महमहम्पदवाच्यं साधिष्ठानमाभासचैतन्यं समष्ठ्यहम्पदवाच्य- चैतन्पतल्लक्ष्यसर्वजगत्मकाशक चैतन्ययोरैक्येन तस्य व्यष्ठ्यह- क्कारादिसाक्षिचैतन्यस्थ च मकाशमात्रलक्षयौक्यादभिन्नत्वं सा- क्षिचैतन्याहम्पदवाच्यचैतन्ययोरपि उपाधिनिरसनेन वास्तव- मभिन्नत्वमिति भाव:, अस्मि। अन्वयमुखेनोक्तं व्यतिरेकमुखे- नाहाऽहमिति, अहमेत्र तदहम्पदवाच्याभिन्नस्तल्लक्ष्यः कूट- स्थमात्रं तदूमाख्यचैतन्यमस्मि हि प्रसिद्धमिद विद्ुषा- मिसर्थः ॥ ३॥

शरीरत्रयनिरासेन तत्स्थचिदाभासस्य चैक्पानुसन्धानरूपं वि- दरुर्षां मातःस्मरणमाह। विश्वश्च तैजसः प्राज्ञो नास्म्यहं सत्स्वरूपतः । यतस्ते तु प्रकाश्यन्ते तदहं नास्मि चेतरत् ॥४ ॥ विश्व इति। विश्वः स्थूलदेहतादात्म्यापन्नो जाग्रदभिमानी विश्व इत्युच्यते सोऽहं नास्मि न भवामि, तथा तैजसस्तेजोम- पान्त:करणरूपलिङ्गशरीरतादात्म्यापन्नः स्वप्राभिमानी तैजस इत्युच्यते सोडहं नास्मि न भवामि, तथा प्राजश्र कारणशरी- राभिमान्यहमज् इत्यनुभववान्प्राज्ञ इत्युच्यते स च सोप्यहं नास्मि न भवामि, तत्र हेतुमाह सदिति, सत्स्वरूपतः सत्काल- त्रयावाध्यं स्वं स्वरीयं रूपं यस्य स तथोक्तो, यद्वा सत्कालत्र- १ ह्यहमेव तत्।

३३४. बोधसारे।

यावाध्यं सवं स्वतः सिद्धं र्वयमेव रूप्यत इति रूपः प्रकाशो यश्य स तथोक्तस्ताटशरूपत्वान्ममाSतोडहं ते न भवामीति योज्यं, विश्वादीनामन्योन्यस्मिन्व्यावृत्तत्वात्तत्सन्धौ च तेपाम- भावात्तदसत्वं मम तु तज्ज्ञत्वेन तेष्वनुस्यूतत्वात्तत्सन्धौ च स- न्धिमकाशकत्वेन विद्यमानत्वात्सत्वमित्युभयोर्वैलक्षण्य स्यानु- भूयमानत्व्ात्तेडहं न भवामीति भाव:, प्रकाश्यप्रकाशकत्वरूपं वै- लक्षण्यमप्यनुसन्धत्ते यत इति, ते विश्वतैजसमाज्ञा उक्तलक्षणा पतो यस्मान्निर्विकारचैतन्यात्मकाश्यन्ते प्रकाशिता भवन्ति तन्तु सर्वदेहादिज्ञानविलक्षणं चैतन्यं ब्रह्म विश्ववैश्वानरयोस्तदु- पाध्योः समष्टिव्यष्टिस्थूलदेह्योश्च वनवृक्षयोस्तदवच्छिन्नाकाश- योश्वैक्यमिवैक्यात्तैजसहिरण्यगर्भयोश्च तदुपाध्योरपि समष्टिव्य- प्टिलिङ्गशरी रयोर्वनवृक्षयोस्तदवच्छिन्नाकाशयो ैक्यव ैक्या तथ। प्राज्ञेश्वरयोस्तदुपाध्योः समष्टिव्यष्टिकारगाशरीरयोरपि तथै- क्यात्माज्ञादीनां प्रकाशक चैतन्यस्यैव बैश्वानरादीनामपि प्रका- शकत्वाङ्रह्मत्वमतो व्रह्माभिन्नं तद्विश्वादिपकाशकं कूटस्थ- चैतन्यमहमहम्पदवाच्यार्थनिरासेनास्मि भामि, इतरत्कूट- स्थचैतन्यादितरद्भिनं चिदाभासरूपं विश्वादिरूपं वा तदुपा- धिजातं वा तद्भिनं ब्रह्म वा ततश्च भिन्नं कूटस्थचैतन्यं वा व्र- ह्मप्रकाश्यमीश्वरादि चैतन्यं तदुपाधिभूतं समष्टिशरीरत्रयं वा- डहं नास्मि किन्तु सचिचिदानन्दाखण्डैकरस एवाहमस्मीति भाव:, पाठान्तरे व्यतिरेकेशाहम्पदलक्ष्यकूटस्थस्य तत्पदलक्ष्यब्रह्मण-

इदानीं ज्ञानाज्ञानप्रपश्चतल्लयसाक्षितवेन सर्वदा सवसचचिद्व- पत्वानुसन्धानरूपं विदुर्षा प्रातःस्मरणमाह। ज्ञानाज्ञान प्रपञ्चेSस्मिञ्ज्ञानाज्ञानेन नाशिते।

मुनीन्द्रदि० स्न्नानकालनिर्णयः। ३३५

यत्सच्छिष्टं परं ब्रह्म ह्यहं तन्नेतरत्स्मरेत् ॥ ५ ॥ ज्ञानेति। अस्मिश्चैतन्यात्मनो मम प्काशयत्वेन मत्यक्षे ज्ञानाज्ञानप्रपश्चे ज्ञानं च साभासान्त:करयदत्तिरित्युक्तलक्षण- मज्ञानं च ज्ञानविरोधिभावरूपमझ्ञानमित्युक्तलक्षणं तयोः प्र- पञ्चः ज्ञाताज्ञातरूपस्तस्मिञ्ज्ञानाज्ञानेन ज्ञानं च साभासान्त :- करणवृत्तिरूपं तेनाऽज्ञानं च चिदाभासव्यक्तिहीनं ज्ञानविरोधि- भावरूप तेन च समाहारे एकवद्धानो नाशिते नाशं प्रापिते सति ज्ञानाज्ञानयो: परस्परं विरोधाज्ज्ञानेन साज्ञानाज्ञातपप- श्वलयोऽज्ञानेन सज्ञानतत्पपश्चलय इति विवेकस्तदा घटादि- ज्ञानाज्ञानभावाभावावस्थायां घटादिभावाभावावस्थायां दीप इव यदनिर्वचनीयं चित्स्वरूप शिष्टमुर्वरितं तत्सत्कालत्रया- वाध्यमात्मचैतन्यं चैतन्यरूपोऽहमस्मि तचैतन्यस्य च घटावच्छिन्नाकाशस्य तत्स्थजलप्रतिविम्बिता- काशस्य चैक्यवचैक्यस्य पारमार्थिकत्वादिति भाव:, अन्वयोक्तं व्यतिरेकेणापि दर्शयति हीति, अहमहंवृत्तिमतिविम्बितश्चिदा- भासस्तदुपाध्यहङ्कारासच्ेनाभासस्य च पृथगसच्वेन तत्सदूप ब्र- ह्माभिन्नं कूटस्थचैतन्यमेव्राSस्मि भवामीतरत्कूटस्थचैतन्यादन्य- त्किमपि न नास्ति सत्यं न भवतीत्यर्थः, इसेवं स्मरेदऽनुस- न्दध्याद् हि एतत्कूटस्थचैतन्यचिदाभासचैतन्ययोरैक्यं विद्वत्सु प्रसिद्धमिति ह्यर्थः ॥ ५ ॥ इति, श्रीनरहरिश्िप्यदि० मुनीन्द्रदविनच० प्रातःस्मरणनिर्ण- यार्थप्रकाशस्तृतीयः ॥ ३॥

अथ सनानकालनिर्णयः। एवं मुनीन्द्राणां प्रातःस्मरं निरुप्येदानीं तेपामेव स्ा

३३६ बोधसारे।

नकालनिर्गायपूर्वकं स्नानविधि निर्णेतुं द्विश्लोकं स्नानकालनि- र्णयाखयं प्रकरणमारभते, तत्र तावत्स्नानकाल एव स्नानकर्त- व्यतावश्यतायां बौधायनस्मृतिमुदाहरति। अरुणककिरणग्रस्तां प्राचीमवलोक्य स्नायादिति वचनात्सानम् । अरुणेति। अरुयाकिरणग्रस्तामरुणस्य सूर्यसारथेः कि- रणा: करास्तैर्ग्रस्तां व्याप्ता मार्ची पूर्वी दिशमवलोक्य प्र- दर्श्य स्नायात्स्नानं कुर्यादिसेवं बौधायनवचनात्स्नानं कुर्यादि- ति शेष: ॥ १ ॥ तथा मुनीनां स्नानयोग्यमरुणोदयकालं निर्णेतुमाद। तथाहि। तथाहीति। तथा हि स एव स्नानकाळः प्रदर्श्यत इस्र्थः। समेवाह। नश्यन्त्या मोहनिद्रायामन्धकारे गलत्यथ। आरोहति विचाराद्विशिखरे ज्ञानभास्करे॥ २॥ मोहनिद्रायामिति। लौकिकार्थे तावत्सर्वमपञ्चविस्मारकत्वा- तसवात्मविस्मारकमोह इव निद्रायां सुप्तौ नश्यनत्यां नाशं प्रा- प्तुवसां सत्या अथानन्तरमन्धकारे व्वान्ते गलति नश्यति सति तथा ज्ञानभास्करे ज्ञानस्य रूपविशेषज्ञानकरणस्य चक्षुपः भास्करे प्काशके सूर्ये विचाराद्रिशिखरं विचारवद् दिख्मोह- निवर्त्तकोऽद्रि: पूर्वाचलस्तस्य शिखरं भृङ्गमारोहति आरो- हगां कुर्वति सति, प्रकृतेर्ये तु मोहनिद्रायां मोह एव स्वात्मवि-

मुनीन्द्र० सानकार्लनिर्णयः। ३३७

नाशं प्राप्तुवत्यां सत्यामथानन्तरमन्धकारेऽन्धं स्वात्मदर्श- नहीनं करोतीति अन्धकार आत्मदर्शनवृत्तिचक्षुर्हीनकर्तेत्यर्थः, तस्मिस्ताटशेऽज्ञाने गलति नश्यति सति तथा ज्ञानभा- स्करे ज्ञानमेव सर्वपपश्चपकाशकत्वान्भास्करः सूर्य इत भास्करः सूर्यस्तस्मिन् विचाराद्रिशिखरं विचारो विवेक एवाद्रिरिवा- भ्यासेन स्थिरीभूतत्वात्पर्वतो, यद्रा विचार आत्मानात्मविवेक एवात्तीति सर्वानात्मनाशकत्वादद्रिस्तस्य शिखरं पश्चमषठ्ठसप- मभूमिकारूपं शृङ्गमारोहति आरोहणं कुर्वति सति, यद्वा विचा- राख्य स्याद्रेरभ्यासेन स्थिरीभूताया द्वितीयभूमिकायाः शिखरमिव तृनीयचतुर्थभूमिकाख्यमिति व्याख्येयं ततः परं साक्षात्कारादिति भावः ॥२।। किश्च।

दिक्षु किंचित्प्रकाशासु दिङ्मोहे गलिते सति । संदेहकौशिके नष्टे जाते प्रागरुणोदये ॥ ३ ॥

इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे मुनीन्द्रद्विनचर्यायां स्नानका- लनिर्णयश्चतुर्थः॥४॥

दिक्ष्विति। लौकिकार्थस्तावद् दिक्ु पूर्वादिदिशासु किं - चित्स्वल्पं यथा भवति तथा प्रकाशासु प्रकाशो विद्यते यासु तथा भूतासु सतीषु ततो दिङ्मोहे दिग्भ्रमे गलिते नष्टे सति ततः सन्देहकौशिके सन्देहः संशय इवामङ्गलरूपः कौशिक उलूक- स्तस्मिन्नष्टे नाशं प्राप्ते सति गमनाशक्तनया कापि लीने सती- त्यर्थः, पागरुणोदये प्राग्सूर्योदयात्पूर्वमरुणस्य सूर्यसारथेरु- दये उर्ध्वागमने जाते भवति सतीत्यर्थः। प्रकृते तु दिक्ु दिश्यते ४३

३३८ बोधसारे।

व्रह्माऽडभिरिति ब्रम्मानुभवकारणभूता दिशो गुरूपदेश पूर्व कमहा- वाक्पजन्याहं ब्रह्मास्मीति पमारूपा वृतयस्तासु किश्चित्पकाशासु किश्चित्स्वल्पः प्रकाशोSलौकिको ब्रह्मापारोक्ष्यरूपो यासु तासु पश्चम्यारूढवृत्तिषु सत्स्वित्यर्थः, अत एव दिख्ोहे दिश्यते व्र- हाभिस्ता दिशः पमारूपा वृत्तयस्तासां मोह आत्मव्रह्मै- क्यास्फूर्त्तिरूपस्तस्मिन्गलिते नष्टे सति, यद्वा दिक्षु अन्तःकरण- वृत्तिषु किश्चिद्वह्मम्फुरणरूपासु सतीष्वित्यर्थः, दिन्ाहे लौ- किकं पूर्वादिदिग्ज्ञानं मोहकार्यत्वान्मोहो भ्रम एवेसर्थः, तस्मिन् गलिते नष्टे सति। उपासनापक्षे तु विवेकः पूर्वा दिगविवेक: पश्चिमा दिगुभयत्र चिदादित्योदयास्तप्रतीतेः कर्मज्ञानं दक्षिणा दिगुपासनाज्ञानमुत्तरा दिक्पितृलोकदेवलोकमाप्तिसाधनत्वाद 'कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोक' इति श्रुतेः, एतज्ज्ञानेन लोकप्रसिद्धद्विग्ज्ञानमेव दिग्भ्रमस्तस्मिन्रष्टे सतीसर्थः, ततः स- न्देहकौशिके सन्देहः संशयोऽहं देहादिभ्यो भिन्नो वाऽभिन्न, देह।दिभिन्नोषि सविकारो वा निर्विकारः, निर्विकारोपि ब्रह्मा- भिन्नो वा भिन्न इत्यादिरूप स एव कौशिक इवान्धकारचा- रित्वादमङ्गलरूपत्वाच्चोलूकस्तस्मिन्नष्टे निवृत्ते सति। उ- पासनापक्षे तु तत्तदुपास्यज्ञानगतसंशय एवोलूकोऽमद्गल- रूपत्वासतः प्रागरुणोदये चित्मूर्योदयात्मागुपलक्षितकालेऽ- रुणोदयो यथा सूर्योदयोपलक्षकस्तदवच्वित्सूर्योद योपलक्षयाभू- तागां पश्चम्यारूढबुद्धौ किश्चित्साक्षात्कारपकाशोदये सति। उ- पासनापक्षेपि उपास्यविषये किश्चित्पकाश आविर्भूते सती- ति योज्यम ॥३॥ इति श्रीन० मु थंप्रकाशे स्नानकालनिर्णयार्थप्रकाशश्चतुर्थः॥४॥

मुनीन्द्र० स्नाननिर्णयः। ३३९-

अथ स्नाननिर्णयः । एवं सुनीनां स्नानकालं निर्णीयेदानी तेपामेव स्नानं नि- णेतुं स्नामनिर्णणाख्यमेकश्लोकं प्रकरणमारभते। अथ स्नाननिर्णयः । अथेति। अथ स्नानकालनिणंयानन्तरं स्नाननिर्णयः स्ना- नस्यावन। हनस्य निर्णयो विचारः क्रियत इति शेष:, तमेवाह। ज्ञानगङ्गाहदे शुद्धे मझो नखशिखावधि। यः स्नाति मूलमंत्रेण सर्वदैव स निर्मलः ॥१॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे मुनीन्द्रदिनचर्यायां आननि- र्णयः पश्चमः ।५।। ज्ञानेति। लौकिकपक्षे तावदुक्तलक्षणप्रसिद्धारुणोदयकाले ग- श्वेति शेपः, शुद्धे निर्मले ज्ञानगङ्गाहदे ज्ञानममित्र 'न हि ज्ञानेन सदशं पवित्रममिह विद्यते' इति स्मृते:, ॐ अस्नाविरं शुद्धमपापवि- द्धमि'ति श्रुतौ च ज्ञानस्य शुद्धत्वमुक्त द्रष्टव्यं, गङ्गायास्तु पाप- निवर्तकत्वं प्रसिद्धमेत्र पुराणादौ स्वतः पवित्ररूपत्वात्पवित्रका- रकत्वाच्च गङ्गा भागीसथ्यस्ति तस्या हदोडगाधजलोवयव- स्तत्र नखशिखावधि नखानि अङ्गिकरजानि शिखा च चूडा ते अ- वधी मर्यादे यस्यां क्रियायां भततस्तत्तथाऽSनखमाशिखमि- त्यर्थः, मग्नः सदेहं जले प्रविष्टः सन्यः कर्मविशेषज्ञानवान्कर्ग- कर्त्ता कश्चित्पुरुपो मूलमन्त्रेण मूलं स्मृतिपुराणादीनां श्रुति- स्तदूपमन्त्रेण/क्षरसमूहात्मकवाक्येन 'इम मे गङ्गे'इत्यादिकेन गा- यश्षीरूपेण मन्त्रेण वा 'गङ्गागङ्गे'त्यादयः पुराणोक्ताश् मन्त्रा ग्राह्यास्तैजातित्वादेकवचनं सर्वदैव सर्वकालमेत्र प्रतिदिन- मित्यर्थः, स्राति अवगाहते स पुरुषो निर्मल: शुद्धोस्तीति ज्ञा- तव्यः। प्रकते तु यः पश्चमभूम्याद्यारूढो मुनीन्द्र: शुद्धे ज्ञातृज्ञा- नज्ञेयारयत्रिपुटीरूपमलरहिते ज्ञानगङ्गाहदे ज्ञानं महावाक्यज-

३४० बोधसारे।

न्यमहं व्रह्मास्मीत्यपरोक्षं तदेव सर्वाविद्यादिमलनिवर्तकत्वाद्- ङ्रेव गङ्ञा सन्ततपरटत्तं तस्या हदोडगाधजल: स इव निर्विक- ल्पाख्यः समाधिस्तस्मिन नखशिखावधि न विद्यन्ते खानी- न्द्रियाणि तज्जन्यज्ञानानि तद्विपयाश्च तेषामपीन्द्रियमात्रत्वा- त्खमात्रत्वं शिखा वक्ष्यमाणाऽथर्वशीपर््थज्ञानरूपा यम्मिन्क- र्मणि तद्यथा भवति तथा मग्न आत्माकारतामापन्नः सन् मूलम- न्त्रेणाडहं ब्रह्माहिम सोहमोङ्कारादिमन्त्रैर्जातित्वादेकवचनं स- र्वजगत्कारणभूतव्रह्मतत्त्वप्रतिपादकत्व्रादेषां मूलमन्त्रत्वं तेन च तदर्थातुसन्धानपूर्व स्वस्य ब्रह्मभावानुसन्धानेनेसर्थः, स्नाति अवगाहते तत्स्वात्मसुखमेवानुसन्धत्त इसर्थ, स ज्ञानी सर्वदैव सर्वकालमपि निर्मलोऽविद्यादिमलरहित एवास्तीति निश्चे- तव्यम्। उपासना पक्षे तु यः कोप्युपामकः शुद्धे सिद्धिकामना- रूपमलहीने ज्ञानगङ्गाहदे ज्ञानमत्र परोक्षमुपास्यव्रह्मावपयं त- देव सन्ततमुपास्यव्रह्मविष्यसन्मुखपवाहवत्वेन गङ्गेच तस्या हदोडगाघजलवतिस्थिरीभूनत्वाद्रद इत ध्यानरूपेण परि- णतं तस्मिन् नखशिखावधि प्रत्यक्षनखशिखापर्यन्तं यथा भ- वति तथा मग्नो लीनः सन् स नखशिखदेहास्फुरणवाञ्जातः स- न्नित्यर्थः, यद्वा न न विद्यन्ते खानीन्द्रियाणि शिखाश्चाथर्वशी- र्षज्ञानरूपा यस्मिन्तन्नखशिखं तदवधिः सीमा यस्मिन्कर्मणि तद्यथा भवति तथा मग्नो लीनः सन्नित्यर्थः, मूलमन्त्रेण सोहमिति मन्त्रेय सर्वदैव नित्यमेव स्नाति अवगाहते ध्यानेन ध्येयाकारो भवतीत्यर्थः, स उपासको निर्मलः शुद्ध एव ज्ञेयः । १ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपौ मुनीन्ददिन चर्यार्थ प्रकाशे स्नाननिर्णयार्थप्रकाशः पश्चम: ॥५॥

मुनीन्द्र० वस्त्रधारणनिर्णयः। ३४१

एवं मुनीन्द्राणं स्नानं निर्णीयेदानीं तेपामेव वस्त्रधारण- निर्गायपूर्वकं पूर्ताभिमुखस्थिति निर्णेतुं वस्त्रधारणनिर्णयाख्यमे- कश्लोकं प्रकरयमारभमाण आह। अथ वस्त्रधारणम्। अथेति अथ स्नानानन्तरं वस्त्रधारणं निर्णीयत इति शेपः। तदेवाह। अथ भक्तिप्रसादाख्ये परिधायांशुके मुनिः : यत्रोदयः सैव पुर्वा काष्ठा तस्याश्र सन्मुखः ॥१॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे मुनीन्द्रदि० वस्त्रधारणनिर्णयः॥६॥ अथेति। अथ स्नानानन्तरं मुनिर्मननशीलो मुनीन्द्र इत्यर्थः, भक्तिपसादाख्ये भक्तिः प्रेमलक्षणा वृत्तिः प्रमादो रागादिरा- हित्येन निर्मलत्वं ते आखये आह्वे ययोस्ते तथोक्तत ते यथा ज्ञा- नसाधने तथा कर्मसाधने इत्यर्थः, अंशुके वस्त्रे परिधाय परि- धानं कृत्वा यत्र यस्यां दिशि उदयः सूर्याविर्भावो भवति सैव नान्या पूर्वा माची काष्ठा दिगू भवति तस्याश्च प्राच्याश्च सन्मुखो- डभिमुखो भवेत्। प्रकृते तु अथोक्तलक्षणस्नानानन्तरं मुनिर्मनन- वान् पञ्चम्याद्यारूढ इत्यर्थ:, भक्ति: पेमलक्षणा जीवब्रह्मैक्यवि- षयान्तःकरणवृत्ति: प्रसाद्श्च रागादिमलनिवृत्तिपूर्त कद्वैतास्फु- रणलक्षणा चित्तस्थिरता ते आख्ये आह्वे ययोस्ते अंशूके वस्त्रे परिधाय सन्धाय यत्र वृत्तावुदयश्चित्सूर्योदयश्चिन्मात्रस्व- रूपात्माविर्भावो भवति सैव सा वृत्तिरेत्र पूर्ता प्रथमा काष्ठा स्थितिरवस्थेसर्थः, तस्याश्च स्थितेः सन्मुखोऽभिमुखो भवे- दिति शेषः ॥ १ ॥ इति श्रीन० मुनी० वस्त्रधारणनिर्णयार्थप्रकाशः पष्ठः ॥६॥

३४२ बोधसारे।

अथ पवित्रादिधारणनिर्णयः । एवं मुनीनां वस्त्रधारणनिर्णयं निरुप्येदानीं तेपामेव पवित्रा- दिधारणं निर्गोतुं पवित्रादिधारयनिर्गायाख्यं सार्धद्विक्षोकं प- करयं वक्तुमाह। अथ पवित्रादिधारणनिर्णयः । अथेति। अथ वस्त्रधारणनिर्णयानन्तरं पवित्रादिधारणं प- वित्रमादि सुख्यं येषां तिलकादीनां ते पवित्रादयस्तेषां धारण- मङ्गीकरणं नन्निर्णीयत इति शेपः। तत्रादौ कुशनिर्णयमाह। पवरिताः सक्ष्मशास्त्रार्थास्तीक्ष्णाग्रा हरिताश्र ये। शातना कुत्सितस्यैते कुशा इति निरूपिताः॥१॥ पवित्रा इति। तत्र तावल्लौकिकपक्षे पवित्रा: शुद्धिकारण- त्वात्स्वतः पूतास्तथा सूक्ष्मशास्त्रार्थाः शस्त्राण्येव शास्त्राणि स्त्रार्थेण् मूक्ष्माणि सूक्ष्मधारागि क्षुरादीनि तेपामर्थः प्रयोजनं येभ्यो जायते ते तथोक्ताः क्षुगदिभ्यश्छेदनमिव कुशेभ्योपि जायमानत्वादित्यर्थः, अत एव तीक्ष्णाग्रास्तीक्ष्णानि तीव्राणि अ- ग्राणि येपां ते तथोक्ता हरिताश्च हरितवर्णाश्चैताद्टशा ये प्र- सिद्धा भवन्ति त एते कुत्सितस्य पापस्य विन्नादिरूपस्यामङ्ग- लस्य शातनाइछेदका यनो भवन्ति अतः कुशा इत्येवं नाम्ना निरूपिताः कथिताः। प्रकते तु पवित्रा अज्ञानसंशयादिनिवृत्तिपू- र्वकवेदान्ताविरोधेन निर्णीतत्वात्पूता इत्पर्थः, सूक्ष्मशास्त्रार्थाः सू- क्ष्माणि सूक्ष्मार्थानि शास्त्राणि तेपां स्थूललौकिटगगोचरत्वात्मूक्ष्मा ये शास्त्रागामर्था उपदेशकवाक्यानां निर्णीतार्थास्ेपां तात्पर्यरूपा इत्यर्थः, अत एव तीक्ष्णाग्रास्तीक्ष्णानि तीव्राणि अज्ञानभेदने स- मर्थानि अग्रागि तात्पर्यपर्थवसानानि येषां ते तथोक्तास्तथा हरिताश्च हरिता नवीना: सदा बुद्धौ स्फुरिता इसर्थः, त एत उ-

मुनीन्द्रदि० पतित्रादिधारणनिर्णयः। ३४३

क्तलक्षयाः कुत्सितस्य बन्धकत्वादशुभस्य संसारस्य शातना नाशका यतो भवन्ति अतस्ते शास्त्रार्था एव कुशा इत्येवं नाम्ना निरूपिताः कथिता ज्ञेया नान्ये लौकिका: कुशा इत्यर्थः ॥१॥ यदर्थ कुशनिर्यायः कृनस्तदाह। तत्पवित्रकरो भुत्वा मुनिः सव्येन वर्त्मना । वेदान्तसुत्रं यत्सूत्रं यस्याथर्वशिखा शिखा ॥ २ ॥ तदिति। तत्पविव्रकरस्तेपां कुशानां पचित्रे करयोर्हस्त्योर्यस्य स तथोक्तस्तथा विधो भूत्ना मुनिः कर्मज्ञानी मव्येन वर्त्मना वामस्कधतो दक्षिगाकुक्षौ स्थितन वेदान्तसूत्रं यथा ज्ञानसाधनं तद्वत्कर्मसाधनं मूत्रं यज्ञोषवीतं तत्सूत्रं धृत्वा तथा तद्वदथ- रवशिखाऽथर्वशी षैवच्छिखा शिखा चूडा कर्मठपक्षेयमर्थः। प्रकृते तु मुनिर्ज्ञानी पश्चम्याद्यारूढ इत्यर्थः, तत्पवित्रकरस्तैश्रीक्तैः शा- स्ार्थरूपैः कुशैः पनित्रौ वेदान्तार्थाविरुद्धौ करौ साङ्ययोगा- ख्यौ हस्तौ यस्य वेदान्तनिष्ठावतो ज्ञानिनः स ताइगो भूत्वा सव्येन वर्त्मनाउद्वैततात्पर्यरूपेण शङ्करोक्तरीत्येर्थः, यत्पसिद्धं वे- दान्तसूतं वेदान्ता उपनिषदस्तेपां सूत्राणि उपनिषदर्थसंग्रह- कागिा व्यासप्रणीतानि शारीरकमूत्राययि जातावेकवचनं तदर्थ धारयामेव यज्ञोपवीतधारणमित्यर्थः, शिखामाह यस्येति, यस्य ज्ञानिनोऽथर्वशिराऽथर्वशीर्पाणां मन्त्राणामर्थः शिखा चूडा- डस्ति ॥२ ॥ तिलकनिर्णयमाह। जिज्ञासा दीर्घतिलको ब्रह्मकर्म समारभेत्। इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे मुनीन्द्रदिनचर्यायां पवित्रा. दिधारणनिर्णय:।।७।

३४४ बोधसारे।

जिज्ञासेति। कर्मिपक्षे जिज्ञासा ज्ञानेच्केत्र दीर्घस्तिलको यस्य स तथोक्तो ब्रह्मकर्म ब्रह्म वेदस्तदुक्तं कर्म संध्यादि कर्म समारभे- त्कुर्याद्। ज्ञानिपक्षे जिज्ञासा SSत्मज्ञानेच्छैव दीर्घो लम्वायमान- स्तिलको यम्य स तथोक्तो ब्रह्मकर्म 'ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविरि'ति स्मृत्युक्तं कर्म समारभेत्कुर्यादित्यर्थः ॥ ३॥ इति श्रीन० दि० बो० मुनीन्द्रदिन० पविव्रादिधारणनिर्णयार्थ- प्रकाशः सप्तमः ॥७॥

अथाचमननिर्णयः । एवं पवित्रादिधारणं निर्णीयेदानी मुनीनामाचमनं वक्तु- माचमननिर्णयाख्यं प्रकरणमेकश्लोकमभिदधान आह। अथाचमननिर्णयः । अथेति। अथ पवित्रादिधारणनिर्ायानन्तरमाचमनं मुनी- न्द्राणामाचमनमाचामो निर्णीयत इति शेष:। तदेवाह। जडं करतले कृत्वा समुद्रमिव कुंभजः । यदाचामति योगीन्द्रस्तदाचमनमुत्तमम् ॥१॥ इति श्रीनरहरिकृती बोधसारे मुनीन्द्रदिनचर्यायामाचमन- निर्णयोऽष्टमः ॥८॥ जडमिति। योगीन्द्रो युज्यते संयोगं प्राप्यते कर्मफलेन स योगः कर्म स येषामस्तीति योगिनस्तेषामिन्द्रस्तेषु श्रेष्ठ इत्यर्थः, कर्मठो जडं डलयोरभेदाज्जलं करतले करस्य हस्तस्य तलमुपरिभागस्तस्मिन् कृत्वा सन्धार्य कुम्भजः कुम्भात्कलशाज्ातः कुंभजोऽगस्त्यः समुंद्र सागरमित्र यत्मसिद्धमाचामति पिवति तत्ताद्टशमाचमन- माचाम उत्तमं श्रेष्ठमित्यर्थः । प्रकृतेर्थेतु योगीन्द्रो योगो जीवव्र- ह्वैक्यं तज्ज्ञानं च तद्येषामस्ति ते योगिनः प्रथमादिचतुर्थ्यन्तभू-

मुनीन्द्र दिन० आचमनप्रातःसन्ध्यानिर्णयः । ३४५

मिकासु आरृढास्तेषामिन्द्रस्तेपु श्रेष्ठ इत्यर्थः, पश्चम्याद्यारूढो जा- तसाक्षात्कार इति भाव:, जड 'तदेतज्जडं मोहात्मकं मायामात्र- मि'ति श्रुतेः, मायारूपं तत्कार्य च करतले करोति आत्मानात्म- विवेचनमिति करः सांख्यं स एव साज्यद्वैतत्यागसाधनत्वाद्- इस्त इवेसर्थः, तस्य तलमित्र तलं करोपरितनभागस्तद्वत्पुरुषोपि साङ्व्यहस्तोपरितनभागत्वात्करतलं तस्मिन् कृत्वा तद्भोग्यत्वेन जगतः 'आत्मनस्तु कामाय सर्वे पियं भवती'तिश्रुतेः, स्वन्नपदा- र्थभोक्तरि स्वन्नपदार्थजातमिव तदभिन्नत्वेनालोक्येत्यर्थः, कुम्भ- जोडगस्य: समुद्रं सागरमिव पुरुषमात्रावशेषं यथा भवति तथा यद्यादृटशं मुनिप्रत्यक्षमाचामति पिवति तत्तादशमाचमनमाचाम उत्तमं श्रेष्ठमित्यर्थः। जगत्करतले-इति पाठे कर्मठपक्षे ग- च्छति त्रजति पुनः पुनः स्वक्रियायामिति जगत्तल्वक्षणः करो हस्तस्तस्य तले जलमिसध्याहार्य। ज्ञानिपक्षे तु 'अम्भो मरीची- रधरमाप' इति श्रुतः, जलकार्यत्त्रप्रतिपादनात्कार्यकारणयोरभेदाच्च जगदेव जलमन्यन्तु पूर्ववत् ॥ १ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवा० बोध० मुनीन्द्रदि० आचमन- निर्णयार्थप्रकाशोष्टमः ॥८।।

अथ प्रातःसन्ध्यानिर्णयः । एवं मुनीनामाचमनं निरुप्येदानीं मुनीनां मात:सन्ध्या- निर्णेतुं पातःसंध्यानिर्णयाखयं सार्धत्रिश्लोकं प्रकरणमाह। अथ प्रातःसंध्यानिर्णयः । अथेति। अथाचमननिर्णयानन्तरं प्रातःसंध्यानिणयः मभाते या संध्या तस्य निर्णयो विचारः क्रियत इति शेष:। वमेव प्रतिजानीते ।

३४६ योधसारे।

अथोपयुक्तः क्रियते प्रातःसन्ध्याविनिर्णयः । मनोजन्म जगजन्म मनोनाशो जगल्लयः ॥ १ ॥ अथेत्यर्घेन।अथाचमननिर्णयानन्तरमुपयुक्त: पातःसन्ध्यो- पयोगी प्रातःसन्ध्याविनिर्णयो मुनीनां मातः प्रभाते या मंध्या र्कम तस्या विनिर्गायो विचारः क्रियते निरूप्यत इत्युभयत्रा- व्येक एवार्थः, प्रतिज्ञातागेव मुनीनां प्रातःसध्यां निर्णेतुं पातः- संधिमाह मन इति, कर्मठानां तु प्रातःसन्धिः स्पष्ट एवेति तमुंप- क्ष्य मुनीनामेव तं निर्णीय दर्शयात मनोजन्मेति, मनसः संकल्प- विकल्पात्मकान्तः करणवृत्तेर्जन्माविर्भावः स एव तत्संकल्पितम्य जगतो जन्माविर्भावो मनःकल्पितस्य जगतो मनोमात्रत्वान्मनो- जननमेव जगज्जननममिति भावः, अन्वयमुखेनोक्तं व्यतिरेकमु- खेनाप्याह मनोनाशो मनसः संकल्पविकल्परूपांतःकरणवृत्तर्ना- शो लयः स एव जगल्लयो जगतो विश्वस्य लयो नाशः सुपुत्यादौ मनोलये सति सर्वप्रपंचलयदर्शनाज्जाग्रति च मनस उदयेनैव सर्वप्रपंचोदयदर्शनाच्चेति भाव॥ १ ॥ तत्र हेतुमाह।

समाध्यभ्यासशीलस्य पूर्वसंस्कारकारणात् ॥२ ॥ तस्येति। यतो हेनोस्तश्य मनस उन्मेपनिमेपाभ्यामु- न्मेपः संकल्परूपेशापपश्चसन्मुखत्वरं निमेपश्च संकल्पयागेन प्र- पश्चांमुखत्वं ताभ्यां जगत उदयगलयावुदय उत्पतिः प्रलयो ना- शस्तौ भवतोऽनो मनस आविर्भावे जगत आविर्भावस्तल्लये च तल्लय इति भावः। तत्र समाधिरूपप्रपश्चलयस्य जाग्रदादिरूपप्रपश्रोन्भवम्य च मनोलयमनोजन्मनोः संधिरेव संध्याकालो मुनीनामित्याह।

मुनीन्द्र दिन० प्रानःसन्ध्याप्राणायामनिर्णयः । ३४७

समाधीति। समाध्यभ्यासशीलस्य मनोजन्ममनोलयमा- क्षिचैतन्याकाग्परिणामो मनमः समाधिस्तस्य योऽभ्यास पुनः पुनस्तत्र वृत्तेः स्थिरीकरणं तदेव शीलं स्वभाव्रो यस्य तस्य पुरु- षम्य मनसो वा पूर्वसंस्कारकारणात्पूर्व प्राग्यत्पपश्चाकारवृ- त्तित्वं तक्य संस्कारो वामनारूप: स एव कारगां निमिसं व्युत्थाने तस्माद्धेतोः ॥२॥ यदुत्थानं समाधानात्स सन्धिः सन्धिरत्र हि। तत्रापि प्राप्ततत्त्वानां गुरूणामुपदेशतः ॥ ३ ॥ समाधानात्ममाधितो यत्पसिद्धमुस्थानं प्रपश्चे जागरणं जायते स प्रपश्चलयम्य प्रंपश्चाविर्भावम्य च मनोलयस्य मनआविर्मा- वम्य च वा मध्यरूपो सन्धिः सम्यीयते चिन्त्यते निरुपा- धित्ेनात्मा यत्र स संधिशब्दवाच्यः कालोडत्र मुनीन्द्रसंध्याक- र्मणि निहितः काल: संधि: संधिनामको ज्ञेगः, हि मसिद्धश्चायं शास्त्र उक्तः, तथोक्तं। 'निद्रादौ जागरस्यान्ते निद्रान्ते जागरोदये। लयो भवति चित्तस्य कार्य तत्रात्मचिन्तनमिति'॥ ३॥ एवं संधिमुत्का मंध्यामाह। खण्डितं नानुसन्धानं सा सन्ध्येत्युच्यते बुधैः॥४॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे मुनीन्द्रदिन० मुनीन्द्रप्रातःसन्ध्या- निर्णयो नवमः ॥९॥; तत्रापीति। गुरूणां महावाक्यार्थद्रारा स्वम्मिन्व्रह्मत्वो- पदेष्टृणामुपदेशत उपदेशेन मार्वविभाक्तकस्तसिः, पामतच्तानां पापं लब्धं तत्वमनारोपितात्मस्व्ररूपं यैस्ते तथोक्तास्तेषां तत्रापि उत्थाने जातेपि। ३ ।।

३४ बोधसारे।

अनुसंधानं स्फुरयां स्वात्मम्फुरणमित्यर्थः, न खण्डितं न भग्रं यदि तर्हि सा स्वात्मानुसंधानरूपा संध्येति प्रपश्चसा्षिण: अरपश्चोद्भवस्य च सन्धिभवत्वात्स्वात्मानुसन्धानवृत्ते: सन्ध्या- त्वमिसेवं बुधैर्विवेकिभिरुच्यते कथ्यते ॥ ४ ।। इति श्रीन९ मुनी० मुनीन्द्रप्रातःसन्ध्यानिर्णयार्थप्रकाशो नवम: ॥ ९॥

अथ प्राणायामनिर्णयः । एवं मुनीन्द्राणं सन्ध्यां निरणीयिदानीं तेषामेवर प्राखायामं निरगोतुं पाणायामनिर्णयाख्यं पोडशश्लोकं प्रकरणमारभमाण माह। अथ प्राणायामनिर्णयः । अथेति। अथ प्रातःसन्ध्यानिरुपण्णानन्तरं प्राग्ायामो मुनीन्द्रागं प्राणायामो निर्यीयत इतति शेषः। तमेन निर्णयमाह। शरीराभ्यन्तरो वायुः प्राणापान इतीरितः । स एव गतिभेदेन संज्ञादशकमागतः ॥ १॥। शरीरेति। शरीराभ्यन्तरः शरीरस्य वपुपोऽ््भ्यन्तरः श- रीरावच्छिन्नो वायुर्मारुतः माणापानः प्रकर्षेणानिति जीव- यति देहेन्द्रियादिसंघातं स प्राणोऽपानिति निःसत्य वहिः पारयति देहेन्द्रियािसंघातं सोऽपान इत्येवं नाम्नेरितः कथितः, ननु शारीरस्य वायोर्दशविधत्वं तत्र तत्र शास्त्रेषु दृष्टं तत्कथमत्र द्वैविध्यमेवोच्यते तत्राह सएतरेति, स एव प्राणापाना- ख्यः शारीरो वायुरेव गतिभेदेन गतिर्गमनं तस्या भेदेनोर्ध्वाध इत्यादिस्थानैश्चलनभिन्नत्वेन संज्ञादशकं संज्ञानां नाम्नां द- शकं दशत्वमागतः प्रातः प्राणापानव्यानोदानसमाननागकू- १ मारयतीति वा पाठ:।

मुनीन्द्र दिन० प्राणायामनिर्णयः। ३४९

र्मकृकरदेवद त्तधनंजयाख्यां प्राप्त इसर्थः ॥ १ ॥ ननु तर्हत्र द्वैविध्यमेत्र कुत उक्तं तत्राह। ऊर्ध्वाधोगतिमुख्यं द्विरूपं तस्य गतिद्वयम् । ऊर्ध्व गच्छन्भवेत्प्राणस्त्वपानः स्यादधश्चलन्॥२॥ ऊर्ध्वाध इति। तस्य शारीरस्य वायोरूर्ध्व चाधश्चोध्वधि ऊर्ध्वाधश्च ते गती च गमने ते मुख्ये प्रधाने यस्य तत्तथोक्तं ग- तिद्वयं गत्योर्गमनयोर्द्रयं युग्मं द्विरूपं द्वयो रूपयोः समाहारो द्विरूपमस्तीति शेषः, नतु कया गया किं नाम तस्येत्यत आहो- ध्र्वमिति, ऊर्ध्वमुपरि गच्छञ्चलन् सन् स शारीरो वायु: पाणः प्राणनामा भवेदुपरितनभागे नासाग्रसमवर्तिषोडश- न्तस्थाने चलन्पाणो भवेदित्यर्थः, तथा स एव शारीरो वायु- रध: पोडशान्तादधो हृदयकमलान्तं चलन्गच्छन्सन्नपानो- डपाननामा स्यान्द्रवेव॥२ ॥ ननु माणरूपेणापानरूपेण वा शरीर एव कुतस्तिष्ठति वहिः कुतो न गच्छति तत्राह। अपानः कर्षति प्राणं प्राणोऽपानं च कर्षति। अनयो: शृङ्खला देहे तेन जीवो न निश्चलः ॥३॥ अपान इति। अपानोऽधोगत्युपलक्षितः शारीरो वायु- विशेष: प्राणमूर्ध्वगमनशीलं शारीरं वायुं कर्पति आकर्षति ततः भागाः प्राणनामा वायुरपानमपाननामानं वायुं चापि कर्षति आकर्षति, नन्वधऊर्ध्वगतिमतोर्वाय्वोः परस्परमाकर्षणं परस्पर- कृतं कथं सम्भवतीत्याशद्काहानयोरिति, अनयो पराणा- पानयोर्देहे शरीरे शृङ्खला शृङ्गलेव परस्परं बन्धनं ग्रन्थिरि-

३१० बोघसारे।

त्यर्थः, अस्त ति शेष :; तयो: परस्परं शृद्गलासच्वे चिन्हमाह तें- नेति, तेन प्राणापानशृह्लासप्लेन जीवो जीवोपाधिश्चिततं न- निश्चलो न स्थिरो भवति अतः प्राणापानयोर्वन्धनमस्तीति निश्चेतव्यमिति भावः, अनः माणापानावरोधं बिना चितस्थैर्ये न स्यादिति भावः ॥ ३॥ तत्रापि मतभेदमाह। चले वाते चलं चित्तं निश्चले निश्चलं भवेत्। चित्ते चले चलः प्राणो निश्चले निश्चलो भवेत्॥४॥ चल इति। वाते प्राणवायौ चले चश्चले सति चित्तमन्तः- करगां जीनोपाधिभूनं चलं चश्चलं भवेत्स्यात्तस्थिन्ेव पायाबायौ निश्चले स्थिरे सति चित्तमन्तःकरणं निश्चलं स्थिरं भवेत्स्यादिति केषां चिन्मतं। तथा केषां चिन्मते चल इति, चित्ते जीवोपा- धिभूत्तेऽन्तःकरणे चले संकल्पविकल्परूपेण चलायमाने सति प्राण: शरीरावच्छित्नो वायुश्चलश्चञ्लो भवेत्स्यात्तस्मित्नेव जीवोपाधिभूतेऽनतःकरणे निश्चले मंकल्पविकल्पत्यागेन स्थिरी- भूते सति स एव शारीरो वायुर्निश्चलः स्थिरो भवेत्स्यादिसेवं केपा चिन्मनं ज्ेयम् ॥४ ॥ मतभेदगेव किंचित्म्पष्टीकुर्वन्नाह। कश्चित्प्राणजयेनैव मनोनिश्चलतां भजेत् । कश्चिन्मनोजयेनैव प्राणनिश्चलतां भजेत ॥५॥ कश्विदिति। कश्चित्कोपि हठयोगीत्यर्थः, प्राणजयेनैव प्राणः शरीराभ्यन्तरो वायुस्तस्य जयः स्थैर्येण स्वाधीनीकरणं तेनैव केवलं मनोनिश्चलतां मनसोन्तःकरणस्य निश्चलतां स्थैर्य भजेत्पा- प्नुया त्तथाऽन्यः सांख्य: पातञ्जलश्रत्यर्थः, मनोजयेनैव मनसो

मुनीन्द्रदि० प्राणायामीनणंयः । ३५१ उन्तःकरणस्य जयः स्थैर्यसम्पादनं तेनैव केवलं प्राणनिश्चल- ता प्रागास्य शरीरावच्छिन्नस्य वायोनिश्चलतां स्थिरत्वं भजे- त्माप्नुयात् ॥ ५॥ अन्यंदपि मतमाह। कश्चिद्द्वयजयेनैव मनोनिश्चलतां भजेत् । इति योगगतिज्ञानां त्रिविधा योगिनां गतिः ।६।। कश्विदिति। कशश्चित्कोपि मुनिर्मननवान्वेदान्तीसर्थः, दरय- जयेनैव द्रयं मनःमागायोर्द्वयं युग्मं तस्य जय: स्वाधीनीकरगा स्थैर्पसम्पादनमिय्र्थः, तनैत्र निश्चलतां स्व्रात्मनि स्थैर्ष भजेत्मा- प्नुयाद्, उक्तं मतवेदमुपसहन्य निगमयतीतीति, इत्येवं प्रकार योगगनिज्ञानां योगस्य जीवव्रह्मैक्यज्ञानस्य गतः प्राप्तिस्तां जानन्ति विदन्ति ते तथोक्तास्तेपां योगिनां योगवतां गतिर्गमनं योगपापकं साधनमित्यर्थः, त्रिविधा त्रिपकाराऽस्तीतति शेषः, अन्तःकरणशुद्धिद्वारा जीवत्रह्मैक्यकारगां त्रिप्रकारं ज्ञेयमिति भाव: ॥ ६॥ नन्वेतानि केपां मतानीति ज्ञानापेक्षायामाह। प्राणद्वारा मनः साध्यं मतं हि हठयोगिनाम्। मनसैव मनः साध्यमिति विज्ञानयोगिनाम् ॥७॥ प्रगाद्वारेति। प्राणद्वारा प्राणावरोधनद्वारभूतेन पागायामा- दिरूपेण हठेन मनः स्वान्तं साध्यं स्थिरत्वेन स्वाधीनं कार्य हि एतद् हृउयोगिनां हठयोगवर्ता मतं निश्चितमस्तीति शेषः, तथा मनसैत त्रिवेकरूपेण मनोशेनैव केवलं मनः संकल्पविकल्परूपो मनोशः साध्यं संकल्पविकल्पलयेन स्थिरं कार्यमति एवं रूपं मत निश्चितं विज्ञानयोगिनां पातञ्ञलसांख्यादीनामस्ति। तत्र

३५२ बोधसारे।

केवल विवेकेनैव मनःस्थैर्य न भवति किन्तु प्राणावरोधेनैव योगि- व्वेव तत्स्थैर्यस्य दृश्यमानत्वादिति हठमतं, केवलप्राणायामादिना कृतेपि प्राणावरोधे मनोमौठ्यावशेषाद्वीजरूपेण मनोवशिष्टमिति सुप्तिर्मूछादिष्विव न मनोलयरूपः पुरुषार्थः सिद्धयतीति विवे- केनैव केवलं मन्तव्यमिथ्यात्वपतीतौ दृढततरायां सत्यां मनसः शैथिल्येन क्रमाल्लयरूप: पुरुषार्थः सिद्धेदिति ज्ञानिनां मतमिति विवेकः ।। ७ ॥ वेदान्तमतमाह। मनःप्राणद्वययुजस्ते तु श्रेष्ठतराः स्मृताः । चेच्छुष्कहठिनो मूढास्ते भण्डा न तु योगिन:।।८।। मनःप्राणेति। ये तूक्तोभयविलक्षणा इति तुपदार्थः, तदेव वैलक्षण्यमाह मन इति, मनश्रान्तःकरणं प्राणश्र शारीरो वायुस्तयोदयं युग्मं तद्युञ्न्ति लीनं स्वात्मनि कुर्वन्तीति ते त- थोक्तास्ते श्रेष्ठतरा अतिश्रेष्ठा इत्यर्थः, स्मृता उक्ता मुनिभिरि ति शेष:, विनैव गुरुदीक्षां स्वबुद्धया हठे प्रवृत्तान्निन्दति चेदिति, मूढा हठक्रियाज्ञानशून्या गुरुशिक्षारहिता इत्यर्थः, अत एव शुष्कहठिनो निष्फलहठाभ्यासरताश्चेदयदि भर्वान्त तर्हि ते शु- ष्कहठाभ्यासिनो भण्डा हठक्रियाविनोदिन एव ज्ञेयाः, तु पुन- स्ते योगिनो हठयोगाभ्यासिनो न न भवन्ति हठमिषण ते लोक- वश्चका ज्ञेया इति भावः ।।८।। इदानीं सिद्धयनादरेण मुक्तावादरं विधातुं सिद्धिकामेन हठेप्रृटत्तानां क्षुद्रत्वं दर्शयति। ते त्वर्धयोगिनः प्रोक्ताः क्षुद्रसिद्धर्थयोगिनः। पिङ्गलेडा सुषुम्णा च मुख्यास्तिस्रस्तु नाडिषु।९॥

मुनीन्द्रादेन० प्राणायार्मनर्णयः । ३५३ ते त्विति। ये तु तुपदेन गुरुशिक्षया हठाभ्यामिषु पूर्वेभ्यः श्रैप्ठ्यं सूचिनं, क्षुद्रमिद्ध्यर्थयोगिनः क्षुद्रास्तृच्छा: परकायप- वशाकाशगमनादिका मोक्षांवन्नभूना या: सिद्धयस्ता एवार्थः प्र- योजनं तम्मै तत्पाप्तुं योगनो योगाभ्यासिनो भर्वान्त तेडर्पयो- प्रधानफल- भूतमोक्षाभावात्तपां क्षुद्रत्वाच्चधयोगिनः प्रोक्ता: कथिता मु- मुक्षुभिस्तत्रादरो न कर्तव्य इति भावः, अत्र पतर्ञ्जालरप्याह 'ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धग' इति। अस्यार्थ:, या: सिद्धयो डन्तर्धानादयस्ते समाधौ मुक्तावुपसर्गा विन्नभूता भवन्ति, ननु समाधावन्तकरणलये सति कर्थं सिद्ध्यनुभवस्तत्राह व्युत्थान इंत, समातो व्युत्थानेन प्रपंचे्धवे सति य एत सिद्धयः सिद्धिशब्दवाच्योर्थ इत्यर्थः, स एव विन्नभूनो ज्ञेय इति, अतः सिद्ध्यादरं पारत्यज्य मुक्तिहेतुकं योगमभ्यसितुं योगाङ्गभतं प्राणायामं निरुपयिष्यन्तदुपोद्वानत्वेन नाडीभेदमाह पिंगलेनि, नाडिपु द्वासप्ततिसहस्त्रमंख्यासु देहान्तर्वर्तिनीपु नाडिपु मध्ये मु- ख्या: प्रधावास्तिस्त्रस्तु त्रिसंख्याका नाड्यो भर्वा्त तदधीन- त्ात्मर्वामामिति भावः, तुपदेन द्वामप्तनिमहस्त्रनाडीभ्यास्तस्त्रो- Sतिविलक्षणा इनि सूचितं, ता एव नामतो निर्दिशति पिङ्गलेति, पिङ्गला पिङ्गलानाम्न्येकेडेडानास्री द्वितीया सुपुम्णा- च सुपुम्शानाम्न्यपि तृनीया भवति ॥ ९॥ स्थानतोपि ता निर्दिशति। इडा वामा पिङ्गलान्या सुषुम्णा मध्यवर्तिनी। वामदक्षिणमार्गेण सदा वहत मारुतः ॥ १०॥ इडेनि। वामा वामभागे प्रवर्तमानेडेडानाम्नी जेया, अन्या दक्षिणा दक्षिशाभागे पवर्तमाना नाडी पिङ्गला पिङ्गला-

३५४ बोधसारे।

नाम्नी भवति, तथा मध्यवर्तिनी मध्ये प्रवर्तमाना नाडी सुपुम्णा सुपुम्णानाम्नी ज्ञेया, यदर्थ नाडीभेद उक्तस्तमाह वामेति, मा- रुतः शारीरो वायुर्वामदक्षिणमार्गेण वामः सव्यो दक्षिणो- पसव्यो मार्गो नाडीच्छिद्रं तेनेडापिङ्गलानाडीभ्यामित्यर्थ, सदा निसं वहति चलति ॥ १० ॥ तर्हि सुपुम्णायां कदा चलतीत्यत आह। यदा द्वावपि रुध्येते प्राणमार्गो सुयोगिना। तदान्यत्सर्पवत्प्राणो रन्ध्रमाविशति स्वयम् ।११।। यदेति। सुयोगिना सम्यग्योगाभ्यासवता पुरुषेण द्वावपी- डापिङ्गलानामानावुभावपि पासमार्गो पाशस्य शरीरावच्छि- न्नस्य वायोर्मार्गौ पन्थानौ रुद्धयेते रुद्धौ भवतो यदा यस्मि- न्काले तदा तस्मिन्काले प्राणः शारीरे वायुः सर्पवद्यथा सर्पः सर्वेषु चिछ्किद्रेषु रुद्धेपु सत्सु तदन्यत्सूक्ष्ममपि च्छिद्र प्रतिशति त- द्वदन्यदिडापिङ्गलाभ्यां भिन्नं रन्ध छिद्रं तृतीयं सुपुम्णाख्यं स्वयं स्वत एवाविशति प्रविशति, इडापिङ्गलारोधनमेवापेक्षितं न तु ततोन्यः सुषुम्णायां वायोः प्रवेशने प्रयत्रोऽपेक्षित इति भाव: ॥। ११॥

स्थिता कुण्डलिनी मूले जीवशक्तिरनुत्तमा। तामुत्थाप्य तया सार्ध सुषुम्णां प्राण आविशेत्॥१२॥ स्थितेति। मूले मूलाधाराख्यचके मुदस्थान इत्यर्थः, अन्जुत्तमा न विद्यत उतमा श्रेष्ठा यस्याः सा तथाभूताऽतिश्रेष्ठे- त्यर्थ:, जीवसक्तिर्जीवस्य साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभाम- स्येत्यर्थः, शक्ति: सामभ्येरूपा कुण्डलिनी कुण्डलिनीनास्री

मुनीन्द्रदिन० प्राणायामनिर्णयः । ३५५

जाग्रदादिमोक्षपर्यन्तजीवसंसारजनयित्रीत्यर्थः, स्थिता वर्तमाना- डस्तीति शेषः, अस्तु किं तत इत्यत आह तामिति, मारः शारीरो वायुः प्राणायामाभ्यासेनावरुद्धस्तां कुण्डलिनी- मुत्ाप्यान्तर्मुर्खी कृत्वा जीवस्य यत्पारमार्थिकं शिवस्वरूपं तदभिमुखीं कृत्वेसर्थः, तया जीवशत्त्या साध सह सुपु- म्णां ब्रह्मनाडीमाविशेत्मवेशं कुर्यादेवे माणस्य सुपुम्णा- प्रवेशक्रमो ज्ञेय: ॥ १२ ॥ ततः किमित्यत आह। सुषम्णावाहिनि प्राणे ब्रह्मरन्ध्रं गते सति। तत्र निश्चलतां याते मनो निश्चलतां व्रजेत ॥१३॥ सुपुम्णेति। प्राणे प्राणवायौ सुपुम्णावाहिनि सुपुम्णा ब्रह्मनाडी तस्यां वाहिनि पचेशवति सनि ततस्तया नाड्या त्र- ह्मरन्ध्ं भ्रमरगुहानामकं स्थानं मात गते पाप्ते सति ततश्च तत्र व्रह्मरन्धे निश्चलर्ता स्थिरतां याते प्राप्ते सति ततो मनः सङ्क- ल्पनिकल्पात्मकं जीवोपाधिभूतमन्तःकरणं निश्चलतां स्थैर्य व्रजेत्प्राप्नुयात् ॥१३॥ एनं हठक्रमेण मनोलयप्रकारमुक्केदानीं ज्ञानक्रमेणापि तमाह। मनो यदि निरुध्येत केवलं ज्ञानयोगिना। प्राणापानौ नश्यतस्तु मनोनाशन तत्क्षणात् ।। १४।। मन इति। ज्ञानयोगिना ज्ञानयोगाभ्यासवता केवलं प्रा- शोपाधितो विनिक्तं सद्यदि यर्हि विवेकेन मनः सङ्कल्पवि- कल्पात्मकमन्तःकरणं सङ्कल्पनरिकल्परूपांशं संसाज्य निरुध्येता- वरुन्ध्यात्तर्हि तदा मनोनाशेन सङ्कल्पविकल्पांशमनसो नाशेन लयेन तत्क्षणात्सय एव प्राणापानौ प्राणापाननामानौ वायु

३१६ बोधसारं।

नश्यतो नष्टौ भवतो निद्रामूच्छःदौ मनोलये सति प्राणापान- पत्राहस्य विद्यमानत्वेपि वाधादर्शनादिति मनोलयेनैव तयोनीश इति भावः ।। १४ ।। एनमुभयमतं निरुप्येदानी मुमुक्षुग्राह्यं वेदान्तमनमाह। तस्मात्सिद्धान्त एवैको हृठविज्ञानयोगिनोः। शास्त्रोक्तमिति विज्ञाय निर्णयं प्राणचेतसोः ॥१५॥ तस्मादिति। हठविज्ञानयोगिनोरहठयोगज्ञानयोगाभ्या- सवतोस्तस्मान्मनोलयस्यैवोभयत्र साध्पत्वाद्धेतोः सिद्धान्तो निश्चय एक एन सम एव भवतीत्येवं शास्त्रोक्तं वेदान्तशा- स्त्रोक्तं प्राणचेतसोः शरीरावच्छिन्नस्य वायोर्मनसश्च निर्णयं सि- द्वान्तं विज्ञाय ज्ञात्ा ॥१५॥ प्राणायाम मुनिः कुर्यान्मनोलयसमन्व्रितम् ॥ १६ ॥ इतिश्रीन० घो० मुनीन्द० प्राणायामनिर्णयो दशमः ॥१० ॥ मुनिर्मननवान् सन् विवेकपूर्वकमित्यर्थः, पागायामं प्रा- णानां शारीरवायूनामायाममवरोधनं मनोलयममन्विनं म- नमः सङ्गल्पविकल्पात्मकवृत्तेर्लयो नाशस्तेन समन्वितं स. हिनं यथा भवति तथा कुर्यात्क्रियतामित्यर्थः, केवलप्राणाया- मेन प्राणस्थैर्येपि विवेकाभावेन बीजनाशाभावान्मनोनाशाभावः केवलविनेकेन मेनोनिरोधे प्राणायामाभावात्पुनः पुनस्तदुद- यान्मनोनाशाभाव इति मनोमलनिवसै प्राणायामोपेक्षितस्ततो निवेकेनोत्पन्नेन मनोलयो भवतीति निश्चयोयं मुमुक्षुभिग्राह्य इति भावः ॥ १६ ॥

प्राणायामनिर्ण ्थिप्रकाशे दशमः ॥ १०॥

मुनीन्द्रदिन० अधदाननिर्णयः । ३५७

अथार्घदारनानिर्णयः। एवं प्राणायामनिर्णयमभिधायेदानीं मुनीनामर्धदानं नि- णेतुमहर्दानानरणयारुयं प्रकरगां त्रिश्लीकमारभमाणा आह। अथाघदानम् । पूणोञ्जलिमयासतयर्घा भावनागाङ्गचारिणा। सर्वपापविशुद्धर्थ प्रदेयाः कर्मसाक्षिणे ॥ १ ॥ अथेति। अथ प्राणायामनिर्णयानन्तरमर्घदानमर्घीणां दानं समर्पगां निर्णीगत इति शेषः, तत्र लौकिकाघदाने तु प्र- सिद्ध जलपूर्णेनाञ्तलिना प्रसिद्धनैव त्रयोर्धा दीयन्ते। ज्ञान्यर्धदाने तु जलं किमञ्जलिश्च कः प्रयोजनं च किं कस्मै देयश्च तत्स- र्वमाह पूर्णेति, मुनिना पूर्णाञ्जलिमया: पूर्गी व्रह्म तदेव जल- स्थानीयं रसरूपत्वाद् 'रसो वै म' इति श्रुतः, अञ्जलिश्चोगयक- रमंहतिरूपः प्रमिद्धो लोके, अत्र तु वक्ष्यमाणसाङ्गययोगाख्य- करगोरविगेधज्ञानरूपोडअ्र लः पूर्णम्य ब्रह्मणोञ्जलिः सा-

योगं च यः पश्यति स पश्यनी'तिणगवद्ुक्तत्वात, सङ्ख्यामाह कयर्घा इति, त्रिसङ््चाका अर्घाः, जलमाह भावनेति, भावना गाङ्गचारिगा साङ्क्ययोगयोरविरोधस्य भावना चिन्तनं तदेव- गाड़गं वारि गङ्गाजलं तेन, फलमाह मर्वेति, सर्वपापविशुद्ध्र्थ सवे सर्वपदनाच्यं द्वैतमेतर पापं दुःखकारणत्वात्तम्य विशुद्धि: 'सर्व खल्विदं ब्रह्मे'ति श्रुसर्थवोधेन सर्वपदवाच्यद्वैतवाधनाड्र- ह्मत्वप्रतीतिरूप तदर्थ ताद्ृशप्रयोजनाय देवतामाह पदेया इति, कर्ममाक्षिणे लोके तावत्मूर्यागार्घो दीयते, एते त्वर्घाः कर्मसा- क्षिगे कर्मणः क्रियायाः साक्षिणे साक्षात्मकाशकाय चिदादि-

३१८ बोधसारे।

त्याय पदेया: समर्प्याः ।१॥ प्रतिज्ञातमर्घत्रित्वं स्पष्टयति सार्घेन। इद दृश्यमहंद्रष्ट प्रथमोर्घो मनीषिणाम् व्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या द्वितीयोर्घस्ततः परः ॥२॥ इदगिति। इदमहङ्कारादिदेहान्तं त्वम्पदलक्ष्यकूटस्थचैत- न्यभास्यं तथा देहादिमायान्तं सर्व तत्पदलक्ष्यत्रह्मचैतन्यभास्यं

चाभेदात्तत्वर्व व्रम्माभिन्नकूटस्थस्य मम दृश्यं काश्यमस्ति अहं ब्रह्माभिन्नः कूटस्थोहं तम्य सर्वस्य दृश्यजातस्य द्रष्टा भा- सकोऽन्मीत्येनं वोधो मनीपिणां विवेकिनां प्रथम आद्यो- डर्घो ज्ञेयः, द्वितीयं दशयनि ब्रह्मेति, ब्रह्मदेशकालवस्तुकृतपरि- च्छेदशून्यं वस्त भूमशब्दवाचयं सत्यं कालत्येप्यवाधितत्वात्प- रमार्थरूपर्मास्ति जगचश्चलस्वभावं मायातत्कार्य चान्योन्य- स्मिन्व्यावृत्तत्वान्मिथ्याSससमित्येवं बोधस्ततः प्रथमादर्घात्परो डन्यो द्वितीय इत्यर्थः, अर्घोऽ्यमस्तीति ज्ञेय: ॥ २ ॥ एवं द्विनीयमर्घ निरूप्येदानीं तृतीयमर्ध निरूपयति। नेदमस्त्यहमेवरास्मि तृतीयोर्घः परात्परः । एवं विधार्धदानन चिदादित्यः प्रसदिति ॥ ३ ॥ इति श्रीनरह० बो० मुनीन्ददिन चर्यायामर्धदाननिर्णयः॥११॥ नेदामति। इदं सर्व दृश्यजातं नास्ति नैव विद्यते किं तु अहमेव व्रह्माभिन्नः कूटस्थचैतन्यरूपस्त्वम्पदलक्ष्य एव केवल- मस्मि भवामि 'नेहनानास्ति किश्च ने'ति श्रुतेर्द्वैतजातस्य वा- घिनत्वादिति भावः, इत्येनं बोधः पराद्द्वितीयात्परोऽन्य- स्तृतीयोर्घोंडध्थ ज्ञेयं, फलमाहैवमिति, एवं विधार्धदानेनैवं-

मुनीन्द्रदि० गायश्रीजपनिर्णयः । ३१९

विधानामुक्तलक्षणानामर्घाणामध्यानां दानेनात्मनः पृथ-

त्मैनादित्यः सूर्यः सर्वजगत्मकाशकत्वात्पसीदात निर्मलः स- न्स्वयं पकाशते ॥ ३ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्य दि० बोधसारार्थदीपी मुनीन्द्रदिनचर्यार्थप्रकाशे- ऽघदाननिर्णयार्थप्रकाश पकादशः ॥ ११।।

अथ गायत्रीजपनिर्णयः। एवं मुनीन्द्राणामर्धदानं निणीयेदानी तेपामेव गायत्रीजपं निर्णेतुं गायत्रीजपनिर्णयाखयं चतुःश्रोकं मकरगां वक्त- काम आह। अथ गायत्रीजपननिर्णयः । अथेति। अथार्धदाननिर्णयानन्तरं गायत्रीजपो मुनीन्द्रागं गायत्र्या गायत्रीमन्त्रस्य जयो निर्णीयन इति शेप:। तमेवाह। अखण्डमण्डलाकारं देवं ज्योतिर्मयं स्मरन्। उपदेशात्सदाऽव्ृत्तिरिति वेदान्तसूत्रतः ॥ १॥ तिष्ठेञ्जपेच्च गायत्रीमष्टोत्तरशतत्रयम् । गायन्तं तायत्ते यस्माद्वायत्री तेन सा स्मृता ॥२। अखण्डेति। मुनिरखण्डमण्डलाकारमखण्डमेकरसं म- ण्डलं विम्बमाकार आकृतिर्यस्य स तथोक्तस्तं देवं ज्योतिर्मयं चिन्मात्रस्वरूपं देवं स्वप्रकाशमात्मानं स्मरन्ननुसन्दधानः सन् तिष्ठेदासीत, अत्र प्रमाणमाहोपदेशादिति, 'उपदेशात्सदाह- त्तिरि'ति वेदान्तसूत्रत उपदेशादुपदेशादारभ्य सदा नितमा-

३६० बाधसारे।

मुपदेशकवाक्यजातस्य पुनः पुनः श्रतणाद्यावर्त्तनमितर्थः, कर्न- व्येति शेपः, इत्यवं वेदान्तसूत्रपरामाण्याद्वेतोर्गायत्रीं च ज- पाख्यां जपेदावर्तयेद्, जपमंख्यामाहाष्टोत्तरशतत्रयमष्टावष्टौ चो- त्तरागि अधिकानि येषु शनेषु तेषां त्रय त्रिकं यथा तथा जप- श्वतुरविश्त्यधिकानि त्रिशतानीसर्थः, उपलक्षणमेतत् पठू शताधि- कैंकविंशतिमहस्त्रमख्व्याया अजपायाः, नित्यं गायत्रीजपस्य च- तुर्विशयधिकत्रिशतसंख्याकस्य निसकर्मतेन पापनिवृत्तिफल- कत्वाद्, अजपाया अपि पद्शताधिकैकविंशनिसहस्त्राया अपि

वृत्त्या सर्वदुःखनिवर्तकत्वाद् नित्यकर्मत्वाच्च चतुर्विशसधिक- त्रिश तसंख्यग।यत्री जपस्य पद्शताधिकैक विंशतिसह स्तर जपस्य च साम्यत्वमात्मानुसन्धायकत्वेनाजपाया एव जाव्यत्वं मुनी- न्द्रागा, नतु अजपाया गायत्रीत्वं कुत इत्यत आह गायन्त- मिति, गायन्तमात्मानुसन्धानपूर्वकं स्वमुच्चरन्तं यस्माद्यतः का- रणात्तायते रक्षति साडजपा तेन कारणेन गायत्री गायत्री- नाम्नी स्मृतोक्ता मुनिभिरिति शेषः ॥ ?॥ ननु गायत्र्यर्थस्याजपथस्य च भिन्नत्वात्कथमजपाया गायत्रीत्वमिसाशङ्का गायत्रयर्थमजपायां सम्भावयितुं गायतपर्थ ताबदाह। अन्तर्यामिस्वरूपेण सर्वधीवृत्तिनोदकम् । सवितृमण्डले ध्येयं गायत्यर्थपरं महः ॥ ३ ॥ अन्तर्यामीति। अन्तर्यामिस्वरूपेण'यः पृथिव्यां िप्ठुन्नि'सदि यः सर्वेषु तिष्ठन्सर्वान्यमयती'श्रुत्या सर्वान्तर्याम्युक्तः स स्वरूपं यस्य तत्तथोक्तं तेन कृत्वा सर्वधीवृत्तिनोदकं सर्वपदवाच्यं य द्द्वैतजातं तदाकारा या धवितयो बुद्धिवृत्तयस्तासां नोदकं पे-

मुनीन्द्र० गायत्रीजपनिर्णयः। ३६१

रकं गायत्र्यर्थपरं 'तत्सवितुरि'ति पसिद्धगायत्रीमन्त्रार्थतात्पर्य- भूतं महस्तेजः सर्वप्रकाशकं चिन्मात्रमित्यर्थः, सवितृमण्डले स- वितुर्मायातत्कार्यप्सवितुः शवलाख्यस्य जगत्कारणभूतस्य ब्रह्मणो मण्डले बिम्बभूते चिन्मात्रे ततः पृथगसत्वाद्विम्बभूतमेव तद्ध्येयं चिन्तनीयम्। अजपायामपि तदहंशब्दवाच्यस्य तच्छ- ब्दवाच्यस्य च परोक्षप्रत्यक्षादिविरुद्धांशत्यागेन भागलक्षणया लक्षितं जीवब्रह्मैक्यं लक्षयन्त्यां गायत्र्यर्थवत्वेन गायत्रीत्वं सं- भाव्यमिति भावः॥।३ ॥। नतु व्यक्षराया अजपाया गायत्रीत्वे लोकमसिद्धगायत्र्यां

चतुर्विशत्यक्षरया गायत्र्या ब्रह्मविद्यया। चतुर्विशतितत्वानां लयकृद्माह्मण: शुचिः ॥ ४ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे मुनीन्द्रदिनचर्यायां गायत्री- जपनिर्णयां द्वादशः ॥१२ ॥ चतुर्विशतीति। चतुर्विशत्यक्षरया चतुर्विशतिसंख्यान्यक्षराणि वर्णा यस्यां सा तथोक्ता तया ब्रह्मविद्यया ब्रह्मोपासनाङ्गमन्त्र रूपया, यद्रा ब्रह्मज्ञानार्थवत्त्वाड्रह्मविद्यात्वं गायत्र्यास्तथा चतु- विशतितत्वानामष्टौ प्रकृतयः षोडशविकाराश्चेत्येवं चतुर्विशति- संख्यानां सांखयोक्ततत्वानां लयकृन्नाशकृत्मकृतितत्कार्यलये कृते सति पुरुषस्यासङ्गसच्चिदानन्दव्रह्मलक्षयावत्वज्ञानेन स्वस्यापि ब्रह्माभिन्नत्वज्ञाने सति ब्राह्मणो ब्रह्मविभ्भवति अत एव स शुचिर्निर्मलो जायत इति शेषः, इदमेव मयोजनं चतुर्विशत्य- क्षरमयोगे ज्ञेयम् ॥४ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपी मुनीन्द्रदिन चर्यार्थप्रकाशे गायत्रीजपनिर्णयार्थ- प्रकाशो द्वादथ: ॥१२ ॥

४६

३६२ बोधसारें।

अथोपस्थाननिर्णयः । एवं गायत्रीजपनिर्णयं निरूप्पेदानीं मुनीन्द्राणामुपस्थानं निर्णीय मदर्शयितुमुपस्थाननिर्णयारूयं द्विश्लोकं प्रकरणं क- थयननाह। अथोपस्थाननिर्णयः । अथेति अथ गायत्रीजपनिर्णयनिरूपणानन्तरसुपस्थान- निर्णयः क्रियत इति शेष:, तमेव निरूपयितुं हस्तौ निर्णीय दर्शयति। मुनिः प्रसार्य सरलौ प्रलम्बौ सपवित्रकौ सांख्ययोगौ निजौ बाहू उपतिष्ठेत भास्करम् ॥१॥ मुनिरिति। लोके तावत्प्रसिद्धावेव करौ प्रसिद्धकुशप वित्रस- हितावुपार लम्वायमानौ कृत्वा प्रसिद्धसूर्यसन्मुखं स्थित्वा 'मित्रो जनान्यातयती'सादि मन्त्रैरुपस्थानं क्रियते। अत्र तु ह- स्तादिविशेषसहितमुपस्थानविशेषमाह मुनिर्मननशीलो ज्ञानी- त्यर्थः, सरलौ प्रकृतितत्कार्यमत्त्वजीवानेकत्वेश्वरताटस्थ्यरूपवि- रोधत्यागेन वेदान्तानुकूलौ मलम्बौ जीवव्रह्मैक्यवोधपर्यन्तौ स पवित्रकावुक्तसर्वसूक्ष्मशास्त्रार्थरूपकुशपवित्रसहितौ सांख्ययोगौ सांख्यशास्त्रयोगशास्त्राख्यौ निजावात्मीयौ वाहू हस्तावना- त्मत्यागस्यात्मग्रहणस्य च साधनत्वात्प्रसार्य वेदान्तादरेण तयोरादरशैथिल्पेन शिथिलौ कृत्वेत्यर्थः, भास्करं भा जगत्प- काशस्तस्य करं कर्त्तारं 'तस्य भासा सवैमिद विभाती'ति- श्रुतेश्चिदात्मानमित्यर्थः, उप समीपे पारमार्थिकात्मस्वरूपेण व्यावहारिकचिदाभासस्य वाधितत्वदृष्ट्या व्यवहारनिर्वाहक- त्वात्समीपवर्तित्वमिति ज्ञेयं, तिष्ठेत स्थितिं कुर्यात् ॥ १॥

मुनीन्द्रदिन० उपस्यानतिर्णयः । ३६३

मन्त्रमाह। नमः सवित्रे जगदेक चक्षुषे जगत्प्रसूतिस्थितिनाशहेतवे। त्यीमयाय त्रिगुणात्मधारिणे विरिञ्जिनारायणशङ्करात्मने ॥२ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे मुनीद्रदिनचर्यायामुयस्थान- निर्णयस्त्रयोदशः ॥१३।। नम इति। सवित्रे मायायास्तत्कार्यस्य च जनकायेति तटस्थलक्षणलक्षितायेसर्थः, स्वरूपलक्षणेन लक्षयति जगदिति, जगदेकचक्षुपे जगतो द्वैतजातस्यैकं मुख्यं चक्षुर्दर्शनसाधन- भूतं चक्षुरित चक्षुश्चिन्मात्रं तस्मै जगत्प्रकाशकायेत्यर्थः, पुनस्त- टस्थलक्षणेन लक्षयति जगदिति, जगत्पसृतिस्थितिना शहेतवे ज- गतो द्वैतजातस्य प्रसूतिरुत्पत्तिः स्थितिः स्थानं नाशो लयस्तेषां हेतुः कारगं तस्मै यं बिना जगदुत्पत्तिस्थितिलया न भवन्ती- सर्थः, पूर्वत्र मायातत्कार्ययोरधिष्ठानत्वेन कारणत्वमत्र तूपादा- नकारणत्वमिति विवेक:, अत एव त्रिगुण्ात्मधारिणेत्रयो गुणा: सच्वरजस्तमोभिधास्तानात्मनि धारयतीति तच्छीलायाडत एव विरिश्चिनारायखशङ्करात्मने विरश्चिर्व्रह्मा नारायणो विष्णु: शङ्करो रुद्रस्तेपामात्मनेऽन्तर्यागिरूपिणे, यद्दा वि- रश्चिर्व्रह्मा नारायणो विष्णुः शङ्करो रुद्रस्त्रयाणां गुणानां र- जःसच्वतमसामभिमानिनस्त एवात्मानो देहा यस्य तथा वि- धायेसर्थः, अत एव त्रयीमयाय त्रयी वेदत्रयी तन्म- याय तद्योनितवेन सर्वज्ञत्वादिलक्षणलक्षिताय, यद्वा त्रयी वेद- अरयी तन्मयाय वेदत्रयप्रतिपाद्यायेत्वर्थः, तथाहि सूत्रं 'शास्त्रयो- नित्वादि'ति॥२॥

३६४ योधसारे।

इति भीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसा० मुनीन्द्रदिनचः यांर्थ प्रफाश उपस्थाननिर्णयार्थप्रकाशस्त्रयोदशः ।।१३।।

अथ सहोमाङ्गहोमनिर्णयः। एवमुपस्थाननिर्यायं निरूप्येदानीं होमाङसहितं होमं नि- णेतुं सहोमाङ्गहोमनिर्णयाख्यं सार्धचतुर्दशश्लोकं प्रकरणमार- भमाया आह। अथ सहोमाङ्गहोमनिर्णयः । एवं समाप्प विधिना प्रातः संध्याविधिं मुनि। होमस्यावसरं ज्ञात्वा यज्ञशालां ततो विशेत ॥ १ ॥ अथेति। अथोपस्थाननिर्णयानन्तरं सहोमाङ्गहोमनिर्यायो होमस्य हवनस्याङ्गानि यज्ञशालाप्रायश्चित्तादीनि तैः सहितस्य होमस्य हवनस्य निर्णयः सिद्धान्तः क्रियत इति शेष:, तत्रादा- वितिकृतयमाहैवमिति, एवमुर्तुपकारेण विधिना विधानेन पा- तःसन्ध्याविधि प्ातःकालीना या सन्ध्योक्तलक्षणा सन्ध्या- ख्या क्रिया तस्या विधिमनुष्ठानं समाप्य समाप्त कृत्वा मुनिर्म- ननवान् होमस्य वक्ष्यमाणलक्षणहोमस्यावसरं समयं यत्र का- लेऽहन्ताममते वाधकत्व्रेन स्फुरतस्तं कालमिसर्थः, ज्ञात्वाऽवगस ततोऽनन्तरं यज्ञशालामिज्यते पूज्यत आत्मानेनेति यज्ञः स- माधिस्तस्य शाला स्थानं वक्ष्यमाणमाविशेत्प्विशेद। लौकिक- पक्षे तु मुनिः कर्मकाण्डविवेकवानेवमनेन प्रकारेण विधिना विधानेन प्रातःसन्ध्या विधिं प्रातःकालीना या सन्ध्या सन्धिभवा क्रिया तस्या विधिमनुष्ठानं समाप्य समापतं कृत्वा ततः स- न्ध्य।कर्मानन्तरं होमस्य गाईपसहोमस्यावसरं समयं सूर्योदय-

मुनीन्दूदिनि० सहोमाङ्गहोमनिर्णयः । ३६५

काल मित्यर्थः, ज्ञात्वाऽवलोक्य यज्ञशालां यज्ञस्य यजनस्य शालां गृहं विशेत्मविशेत। प्रकृते तु यज्ञशाला वक्ष्यमाणा ज्ञेया ॥१॥ लोके तावत्मसिद्धा यज्ञशालाडत्र तु विशिष्टां तामेवाहार्घेन। यज्ञशाला भूमिका स्यात्तृतीया तनुमानसा। सव्यार्हान्सव्यतः कुर्यादसव्याहोनसव्यतः । संचरत तथा नैव प्रायश्चित्तीयते यथा ॥२॥ यज्ञशालेति। तृतीया भूमिका भूमिस्तनुमानसा तनुमा- नसा तनुमानसानाम्री तनवः सूक्ष्मा मानसा मनोधर्माः स- कल्प विकल्प राग द्रेषेच्छाकामादयो यत्रेति तन्नास्रीत्यर्थः, यज्ञशाला ज्ञानियज्ञस्य शाला विशिष्टं गृहं स्यान्भ्रवेत्तां प्रविशेदिति पूर्व- त्रान्बयः, ततः किंकुर्यादित्यत आह सव्यार्हानिति। लोके ताव-

भूतान्सव्यतः सव्ये वामभागे कुर्यात्स्थापये त्तथाऽसव्यार्हा- नसव्येऽपसव्ये दक्षिणभाग इत्यर्थः, अर्हान्योग्यान्पदार्थान्हो- मसामग्रीभूनानसव्यतोऽसव्येऽपमव्ये दक्षिणभाग इत्यर्थः, उभयत्र सप्तम्यन्तात्तसिः, यथा येन प्रकारेग मायश्चित्तीयते मा- यश्चित्ती भवति तथा तेन प्रकारेण नैवर सश्चरेत नैव वर्तेतेत्यर्थः। प्रकृते तु सव्यार्हानडद्वैतं मोक्षसाधनत्वात्सव्यं तत्राहान्योग्या- न्विवेकादीन् सव्यतोऽद्वैतात्मस्वरूपपाप्िसाधनत्वादात्मनः पृथ- क्सच्वरहितत्व्राच्चाद्वैत आत्मनि कुर्यात्स्थापयेदद्वैतात्मवत्ता- भान:, तथाऽसव्यार्हानिसव्येऽप- सव्यवत्पितृलोकप्राप्तिकारणत्वेन कर्मनिर्वाहकं द्वैतं तत्रार्हान् योग्यान्यज्ञादिधर्मान्साधनैः सहितानसव्यतोऽपसव्ये द्वैत- रूपसंसारे कुर्यात्तत्कारणत्वेन विभाव्य तत्रोपेक्षां कुर्यादित्यर्थः,

३६६ बोधसारे।

एवं साधनानि द्वैनाद्वैतोपयोगेन विविच्य थथा येन प्रकारेण मायो बहुशश्चित्तीयते चित्तं द्वैतकार्यसाधनरतमन्तःकरणं त- स्याचरणमित्राचरणं क्रियते यथा तथा तेन प्रकारेग नैव स- श्चरेत संपरवर्तेत केवलाद्वितीवात्मपाप्तिसाधनेषु विवेकादिष्वेव प्रनर्तेतेति भावः ॥२ ॥ तथापि पूर्ववासनया कदाचिच्चित्तस्य चित्तधर्मेषु प्रृत्तौ सत्यां तन्निवर्तकचित्तधर्माङ्गीकाररूपं प्रापश्चित्तं विधत्ते। अथ कर्मातिपातः स्याद्दुर्गत्वाङ्रह्मकर्मणः । प्रायश्चित्तविधिं ज्ञात्वा तच्च सदः समाचरेत् ॥३। अथेति। अथऽथापि चित्तधर्मेषु चेतः पट्टतौ रुद्धायामपी सर्थः, ब्रह्मकर्मणो ब्रह्मस्वरूपभूतकर्मणः समाधिरूपस्येत्यर्थः, दुर्गत्वाद्दुःसाध्यत्वात्कर्मातिपातः कर्मणो ब्रह्मस्वरूपभूतस्य क- र्मणः समाधेरित्यर्थः, अतिपातो नाशः प्रपश्चव्युत्थानरूप इ- त्यर्थः, स्यान्ववेत्तदा प्रायश्चित्तविधिं मायो बहुशश्चित्तविधि चित्तनाशविधिं वक्ष्यमाणं ज्ञात्वाऽवलोक्य निश्चित्येसर्थः, तथ्व तदपि चित्तधर्मनिवर्त्तकचित्तधर्मविशेषाङ्गीकरणरूपं प्रायश्चित्त- मिसर्थः, सदयस्तत्कालमेव नोपेक्षया विलम्बः कर्त्तव्य इति भावः, समाचरेत्कुर्वीत। लौकिकार्थस्तावदथाथापि सावधा- नतया पटत्तौ ससामपीयर्थः, ब्रह्मकर्मणो ब्रह्म वेदस्तदुक्तस्य कर्मणो दुर्गत्वाद्दुःसाध्यत्वात्कर्मातिपातः कर्मणः क्रियाया अतिपातो विघातः स्याद्रवेत्तदा प्रायश्चित्तविरधिं प्रायक्चित्तानां कमांतिपातजन्यदोषनिवर्तककर्गणां विधिं प्रकारं ज्ञात्वा निश्चित्य तच्च प्रायश्चित्तमपि सद्यस्तत्कालं समाचरेत कुर्वीत नतूपेक्षां कु- र्यादिति भावः ॥ ३ ॥। सदः प्रायश्चित्तकर्तव्यतायां बोधायनस्मृतिमुदाहति।

मुनोन्द्रदिन० सहोमाङ्गहोमनिर्णयः । ३६७

'कर्मातिपाते प्रायश्चितं तत्कालमि'ति वचनात्प्रायश्चित्तानि ॥ ४५॥ कर्मेति। कर्मातिपाते कर्मणो विघाते सति मायश्चित्तं कर्मा- तिपातजन्यदोपनिवर्तककर्मरूपं तत्कालं तदानीमेव कर्तव्य- मितिशेपः, इति वचनादिसेवं वौधायनवाक्याद्वेतोः॥४॥ लौकिकप्रायश्चित्तविलक्षयानि मुनीनां प्रायश्चित्तानि व- क्तुमाह। अथ प्रायश्चित्तानि। अथेति। अथ प्रायश्चित्तकर्तव्यतायां पमाणनिरूपणानन्तरं मायश्चित्तानि मुनीनां कर्मातिपातजन्यदोषनिवर्त्तकानि चित्तध- माङ्गीकरणरूपाणि उच्यन्त इति शेष:, तान्येवाह। क्षमयैव जयेत्क्रोधं सत्येनैवानृतं जयेत। अश्रद्धां श्रद्धया जिच्वा दानैः कृपणतां जयेत् ॥५॥ क्षमयेति।क्षमयैव क्षान्त्यैव केवलं नान्येनोपायेन क्रोर्षं गुरुवेदान्तवाक्येष्वश्रद्धारूपं कर्मातिपातजं दोषं श्रद्धया गुरुवेदान्तवाक्येषु विश्वासेनैव जये- न्नाशयेत्तथा दानैरुदारचित्ततया सत्पात्रसमर्पितैरर्थः कृत्वा कृ- पणतामनुदारतारूपं समाधिरूपब्रह्मकर्मातिपातजं दोषं जयेन्ना- शयेद ॥५॥ अत्रोक्तेर्थे प्रमाणतां साधयत्यर्धेन। इतीमे सेतुसामोक्ताश्चत्वारः सेतवो दृढाः । उपलक्षणमवैतदन्यानपि तथा जयेत् ॥ ६ ॥ इतीति। इत्येवमिम एते चत्वारश्चतुःसंख्या हढा वालिष्ठाः

३६८ बोधसारे।

सेतवो मार्गा: सेतुसामोक्ता: सेतवो मार्गास्तत्पतिपादकं साम 'सेतूं- स्तरेदि'त्यादिगीतिरूपं तस्मिन्तुक्ता: कथिता ज्ञेयाः, अत एतद- प्रामाणिकं न मन्तव्यमिति भावः, नन्वेते किश्नत्वार एव नेत्य।हो- पलक्षणमिति, एनच्चतुःसेतुनिरूपणमुपलक्षणमुपलक्षकमन्येपा- मपि एव निश्चेतव्यं तथा तथासति उपलक्षणत्वे सतीत्यर्थः, अ- न्यानपि कर्मातिपातजान्दोपाञ्जयेन्निवारयेव॥ ६॥ तानेव दर्शयति। उत्थानेन जयेन्निद्रां कामं सङ्कल्पवर्जनात। सन्तोषेण जयेलोभं मोहं बेोधदृशा जयेत् ॥७॥ उत्थानेनेति। उत्थानेनोत्थानं निद्रानिदृत्यै स्थानान्त- रगमनादिकं तेन निद्रां सुषुपतं जयेन्नशयेत्तथा सङ्कल्पवर्जना- त्सङ्कल्पस्य गुणबुद्ध्या चिन्तनरूपस्य वर्जनं सागस्तस्मात्कामं मनसोभिलाषरूपां वृत्ति जयेन्नाशयेत्तथा लोभं लोभरूपां वृत्ति सन्तोषेण सन्तोषोऽलंबुद्धिस्तया जयेन्नाशयेत्तथा वोधदृशा बोधो ज्ञानं सैव दृग्दृष्टिः स्वात्मस्मृतिरिसर्थः, तया मोहमात्म- साक्षात्कारसाधनानवधानरूपं स्वात्मविस्मृतिरूप वा जयेन्ना- शयेत॥श॥। मदमत्सरमुख्यांश्र सर्वभूतात्मभावनात्। अन्यानपि जये द्दोषान्नित्यानित्यविचारणात् ॥।८।। मदेति। मदमत्सरमुख्यांश्च मदः सर्वगुणैः स्वस्मित्राधि- क्यबुद्धिर्मत्सरः परोत्कर्षासहनं तौ मुख्यौ येषां कामादीनां ते तथोक्तास्तानपि सर्वभूतात्मभावनात्सर्वाणि समस्तानि यानि भूतानि पृथिव्यादीनि तत्कार्याणि च तेषु आत्मनोऽस्ति- भतिपियरूपेण स्वस्य भावनं नाम चिन्तनं नामरूपासत्वप-

मुनीन्द्रदिन० सहोमाङ्गहोमनिणयः। ३६९

तीतिपूर्वकं सच्चिदानन्दरूपेण चिन्तनं ततस्तेनेसर्थः, जयेन्ना- शेयत्तथाऽन्यानपि उक्तदोषेभ्योतिरिक्तानपि दोषान्स्वसा-

नन्दरूपेण सर्बत्र नामरूपात्मकेषु स्थितमनित्यं चानात्म- रूपमसज्जडरूपं दुःखरूपं च माया तत्कार्य चानयोविचार- णाद्विविच्य दर्शनाज्जयेन्नाशयेदात्मानात्मविचारणादिति पा- ठेपि स एवार्थः ॥८॥ लये सम्बोधयेचित्तं विक्षिप्तं शमयेत्पुनः । सकषायं विजानीयात्समप्राप्तं न चालयेत ।। ९।। लय इति। लये सुषुप्तौ लीने सति चित्तं मनः प्रवोधये- दोगेन समाधौ निरुध्यमानं चेतो विषयेभ्पो व्यावृत्तमपि ल- याभिमुखं चेत्तदानीमुत्थापनप्रयनेन, यद्वा लयकारणनिरासेन तत्सम्यगुत्थापयेद्, लगकारणानि पातञ्जल उक्तानि 'लयहेतवो निद्राश्रेषोऽजीर्णवह्ृशनश्रमा' इति।अस्यार्थः, लयस्य लयाभि- मुखस्य चेतसो लयसन्मुखत्वे हेतवः कारणानि निद्राशेषो नि- द्राया अपूर्णतैकः, अजीर्ण भक्षितान्नस्योदरे परिपाकाभावो द्वितीयो, वह्वशनं स्वाहारादधिकान्नभक्षणं तृतीयः, श्रमश्च च- तुर्थ इत्येवंरपाश्चत्वारो हेतवो भवन्ति तन्निवारयेन जाग्र- दभिमुखं कृत्वा ततः समाधौ निरुन्ध्यादिति भाव:।ततो लया- दुत्थापितं चित्तं यदि विक्षिप्तं स्यान्नियं जाग्रद्विषयप्रतीत्य भ्यासवशात्कामभोगेषु विक्षिप्तं विक्षेपं प्ाप्तं भवेच्चश्चलं भ- वेदित्यर्थः, तर्हि पुनर्भूयोपि शमयेद्विवेकिमत्यक्षभोग्यवस्तुस्थि- तसर्वपकारदुःखानुसन्धानेन शास्त्रार्थानुसन्धानेन जन्मादि- विकाररहिताद्वितीयात्मानुसन्धानेन वा भोग्यावस्तुत्वनिश्चयेन ४७

३७० बोधसारे।

वा शमयेननिर्वासनं कुर्यात्ततश् तच्चित्तं सकपायं कषायस्ती- त्रचित्तदोपस्तीव्ररागद्वेपादिवासना तया ग्रस्तं यदि भवेत्तर्हि तद्विजानीयात्कदाचित्समाधिस्थितमिव लयविक्षेपशून्यं दुःखै- काग्रमवतिष्ठते तादृशं चित्तं विजानीयात्समाहितचित्ता द्विविच्य जानीयादियर्थः, असमाहितमिदमिति निश्चिस कपायपतीकारं कुर्यादिति भाव:, तथा सममाप्त समं ब्रह्म 'सम सर्वेषुभूतेष्वि'त्या- दिस्मृतेः, तत्माप्तं तदाकारं यदि भवेत्तर्हि तच्चित्तं कपायलय- ग्रस्तत्वभ्रमेण ततो न चलितं कुर्यात्समे व्रह्मणि चित्ते स्थापि ते सति तत्रैव स्थिरं तत्कुर्यादिति भावः ॥९॥ ततोपि किं कार्यमित्यत आह। नास्वादयेद्रसं तत्र निःसङ्ग: प्रज्ञया भवेत् । विशेदेकाग्रया बुद्या सिद्धिमेवमवाप्नुयात् ॥१०॥ नेति। तत्र समे ब्रह्मणि चेतसि स्थापिते सति परमानन्दा- विर्भावः स्यात्तत्र तस्मिन्परभानन्दाविर्भावे सति रसमानन्दं ना- स्वादयेन्नानुभूयाद् 'रसो वै स' इति श्रुतेः, । ननु 'सुखमात्यन्तिकं यत्तद्वुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियमि'ति स्मृतेः। समाधिनिर्धूतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं भवेद। न शक्यते वर्णयितुं तदा गिरा स्वयं तदन्तःकरणे न गृह्यते।। इति श्रुतेश्च, समाधावाविर्भूतस्य ब्रह्मानन्दस्य श्रुति- स्मृतिभ्यां बुद्धिग्राह्यत्वमुक्तं भवता तु तद्विरुद्धं बुद्ध्यग्रा- ह्यत्वं कथमुच्यत इति चेन्नायं दोषः समाधिविरोधि-

ष्मदिनेषु मध्याह्वे जाह्नव्यादिनदीजलनिमग्नेनाप्यनुभूयमानं शै- त्यसुखं तदा वक्तुमशक्यं पश्चात्ततो निःसतेनोच्यते, यथा वा

मुमीन्द्रदिन० सहोमाङ्गहोमनिर्णयः। ३७१

दानीं सविकल्पेनान्तःकरणेन गृहीतुमशक्यमपि प्रबोधकाले तु स्पष्टं तत्पराम्ृशति, तथा समाधौ वृत्तिरहितेन संस्कारमात्रशे- पतया सूक्ष्मेण चित्तेन सुखानुभवः श्रुतिस्मृतिविवक्षितः, अस्मा- भिस्तु महदिदं समाधिसुखमन्त्रभूव्रमिति व्युत्थितस्य स्मृति- विषयः सविकल्पो रसास्वादशब्देनानन्दोभिहितः स च प्रतिः षिध्यतेऽतो न विरोधः। एतदभिप्रायं विशदयितुमाह निः- सङ्ग इति, पज्ञया प्रकृष्टं सविकल्पकं ज्ञानं प्रज्ञा तया निःसङ्ग: संङ्ग: सम्बन्धस्तद्रहितो भवेत्स्याद्, यद्रा धृतिगृहीता बुद्धि: प्रज्ञा तया निःसङ्ग: समाधिसुखनिरूपणाद्यासक्तिरहितो भवेत्स्या- दिसर्थः, यद्वा प्रज्ञया समाधिरूपवृत्त्या निःसङ्गस्तात्विकसम्बन्ध हीन: शुद्धचिन्मात्रो भवेदित्यर्थः, एतदभिपायेणाप्याह विशेदिति, एकाग्रयैकं स्वगतादिभेदरहितमग्रं पर्यवसानं यस्याः सा त- थोक्ता स्वलयेन ब्रह्ममात्ररूपयेतर्थः, बुद्ध्या निश्चयात्मिकान्त :- करणवृत्त्या विशेल्लीनो भवेह्रह्माकारो भवेदित्यर्थः, ततः किं तत्राह सिद्धिमिति, एवं प्रकारेश सिद्धिं मुक्तिमवाप्तुयात्मा- प्नुयान्नान्यथोक्तलक्षणब्रह्मकर्मफलसिद्धिरिति भावः ॥ १० ॥ एवं होमविघातकानि प्रायश्चित्तानि निरुप्येदानीं होमा- द्रेतिकर्तव्यतामाह। उद्धृते गार्हपत्यानौ तत्तत्संस्कारसंस्कृते ! सत्यरूपः स्वयं यज्या श्रद्धा पत्नी पतिव्रता॥ ११॥ उद्धृत इति । ग ार्हपत्याय् वक्ष्यमाणे गार्हपतनामन्यग्रावु- द्वृत्ते वक्ष्यमाणालक्षणेनोद्धरणेनोद्धृते वहिर्निष्कासिते सति तत- स्तत्तत्संस्कारसंस्कृते ते ते तच्छुद्धिकारणभूताः संस्कारा जीव- स्य ये विवेकिप्रमिद्धाः शान्त्यादयस्तैः संस्कृते शोधिते सति

३७२ बोधसारे।

जीवरूपैडग्ौ सत्यरूपस्तवंपदलक्ष्यः शुद्धजीवः स्वयमात्मा यज्वा होमकर्त्ता भवति पतित्रता पत्युरात्मनो व्रतं स्व्रसुखचित्सन्मात्र- स्थितिरूपं व्रतं यस्या: सा तथोक्ता श्रद्धा गुरुवेदान्तवाक्येषु विश्वासरूपा वृत्तिः सा पत्री यज्वपत्री भवति ॥ ११ ॥ लोके तावद्वार्हपत्योग्नि: प्रसिद्ध एवात्र तु गाईपसशब्दनि- रुत्त्या तं विशिष्टं लक्षयति। मृहं देहः पतिर्जीवश्छादितो मोहभस्मना। जीवस्य गार्हपत्याग्नेस्तदुद्रणमुत्तमम् ॥१२ ॥ गृहमिति। देहः शरीरं गृंहं गृह्यत आत्मभ्रान्याङ्गीक्रियत इति गृहं मन्दिरं जीवो जीवयति शरीरमिति जीव:, यद्वा जी- वति भाणान्धरतीति जीव: पतिः पाति रक्षतीति पतिः शरीरस्य जीवकत्वात्माणधारकत्वाच्चास्ति स मोहभस्मना मोहोडज्ञानं जीवाग्न्याच्छादकत्वान्भ्स्मेव भस्म तेनाच्छादित आदटतो भवति तत्ततो मोहभस्मतो जीवस्य जीवरूपस्य गार्हपत्याग्रे: शरीरगृ- हपालकस्य तत्पकाशत्वाच्चायेः। यद्वा तत््तज्ञानेन शरीरगृहदा- इकत्वेनाग्रेस्तस्य च सत्त्वसमर्पणेन पालकस्य चोद्धरमु- द्वार उत्तमं श्ेष्ठमतिश्रेष्ठमित्यर्थः, नान्यल्लौकिकमम्न्युद्धरणं श्रेष्ठमिति भावः ॥१२ ॥ द्वे आहुती जहोत्येते अभिहोत्रविधानतः । ममतां प्रथमं हुत्वाहन्तां च जुहुयात्ततः ॥१३॥। द्वे आहुती जुहोतीति। श्रुति पामाण्येन लौकिके गारह- पत्ाग् द्वे आहुती पक्षिप्पेते अतोत्राप्येनत्मामाण्येनैतदाहुतिद्वय- विलक्षणमाहुतिद्वयमाह द्वे इति, अग्निहोत्रविधानत उक्तलक्षणे- जाग्निहोत्रविधानेनैते वक्ष्यमाणे द्वे द्विसङ्ये आहुती सुनिर्य-

मुनीन्द्रदिन० सह्दोमाङ्गामानणयः । ३७३ ननवाञ्जुहोति प्रक्षिपति ते एवार्घेन दर्शयति ममतामिति, प्रथममादौ ममता ममत्वं हुत्ता पक्षिप्य ततोऽनन्तरमहन्तां चाहन्त्वमपि जुदुयात्मक्षियेद्ठुद्ध्यादौ शरीरान्तेषु आत्मन- स्तादात्म्यबुद्धि सजेदित्यर्थः ॥ १३ ॥ नन्वेतदाहुतिद्वयं जीवस्वरूपे गाईयत्याऔ्रौ भक्षिप्यते चे- त्ततः कि फलं भवेत्तत्राह। हुते चेदाहुती एते सर्वमेतडुतं भवेत्। श्रद्धापत्नीसमेतानां मुमुक्षागृहवासिनाम् ॥१४॥ अगनिहोत्नमिदं नित्यमकृत्य प्रत्यवैति यत् । इ० न० बो.० मु० होमांगसहित होमनिर्णयः॥१३॥ हुते चेदिति। एते उक्तपरकारे आहुती हुते चेदुक्तलक्षणे गाईपत्याऔौ मक्षिप्ते यदि ततस्तर्हि एतत्सर्व दृश्यमानं सर्वे ज- गद्धुतमग्नावुक्तलक्षगो प्रक्षिपं भवेत्स्यादू, नन्विदमग्निहोत्रं न काप्युक्तमिसाशक्ा तैतिरीयकोपनिषदि 'तस्यैवं विदुपो यज्ञ- स्यात्मा यजमानः श्रद्धा पत्री त्यादिनोक्तत्वान्मैवमिसाह श्र- द्धेति, श्रद्धापन्नीसमेतानां गुरुवेदान्तवाक्यषु विश्वासबुद्धिरेव श्रद्धा सैत पत्री भार्या तया समेतानां संयुक्तानां मुमुक्षा गृह- वासिनां मुमुक्षा मोक्षेच्छा सैत गृहं मन्दिरं तत्र वस्तुं वासं कर्तु शीलं येपां तेषां 'सुप्यजातौ गिनिस्ताच्छील्ये' इति शिनिः, इद- मेतदुक्तविधमिसर्थः, अग्निहोत्रमग्निहोत्नारूयं कर्म कार्यमवश्य- कर्तव्यं विहितमित्यर्थः, यदिदं प्रसिद्धं ज्ञान्यग्निहोत्रमकृत्य प- रियज्य प्रत्यवैति मतवायी भवति अतोग्रिहोत्रमिदं नित्यं क- र्तव्यमिति भावः ॥१४॥५५।। इति श्रीनरहरिशिष्यदवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपी मु. नीन्द्रदिनचर्यार्थप्रकाशे होमाङ्गसहितहोमनिर्णयार्थप्रका- शस्त्रयोदयय:॥१३॥

३७४ बोधसारे।

अथ ब्रह्मयश्निर्णयः । एवं होमनिर्यायं परिसमाप्येदानीं ज्ञानिनां ब्रह्मयश नि- गेतुं ब्रह्मयज्ञनिर्णयाख्यं प्रकरणं पश्चश्लोकमभिदधान आह। अथ ब्रह्मयज्ञनिर्णयः ।

अथेति। अथ होमनिर्णयानन्तरं ब्रह्मयज्ञो विदुषां ब्रह्म- यज्ञो निरुप्यत इति शेष:, तत्र तावल्लौकिकब्रह्मयज्ञे प्रमिद्धह- स्तयो: सम्पुटीकरणं विहितं तद्वदत्र ज्ञानिविहितव्रह्मयज्ञे लौ- किकहस्तविलक्षणहस्तयोलौंकिकसम्पुटीकरणविलक्षणं सम्पु- टीकरणमाह।

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ। इति पञचाङ्गुलिमयो यमनामा तु सत्करः।१॥

अहिंसेति। अहिंसा हिंसालागः, सत्यं सत्यवचना- दिग्रहः, यद्राऽसद्वस्तुत्यागेन सद्रस्तुग्रहः, अस्तेयं स्तेयं चौर्य त- त्यागः, ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ ब्रह्मचर्यमष्टाङ्गमैथुनत्यागरूपम, अपरि- ग्रहश्च योगप्रतिकूलविषयासंग्रहः, एतेषां फलान्यपि सूत्रितानि पतञ्जलिना 'अहिंसामतिष्ठायां तत्संनिधौ वैरत्यागः, स- त्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्म, अस्तेयप्रतिष्ठार्या सर्वरत्रोप- स्थानं, ब्रह्मचर्यपतिष्ठायां वीर्यलाभः, अपरिग्रहस्थैर्ये ज. न्मकथन्ता सम्बोध' इति पश्चयमफलानि क्रमेण प्रतिपादिता- नीत्येवं पश्चाङ्गुलिमयः पश्च पश्चसङ्खया अङ्गुलयस्तन्मय- स्तत्प्रचुरो यमनामा यमान्नामयति स्वाङ्गमुख्यत्वेन प्रगटयतीति यमनामा साङ्ग्याख्यः सत्करः सन्मोक्षार्थोपयोगी करो

मुनीन्द्रदिन० ब्रह्मयक्ञनिर्णयः । ३७५

इस्तो यमानां साङ्वय एव प्रधानत्वात्तुपदेन लौकिकहस्ततोऽस्य हस्तस्य वैलक्षण्यं सूचितम् ॥१॥ द्वितीयं करं निर्रदिशति। शौचं संतोषः स्वाध्यायस्तप इश्वरधारणा । इति पञ्चाङ्गुलिमयो नियमो नाम सत्करः ॥२॥ शौचमिति। शौचं वाह्यं स्नानादि आन्तरं रागादित्याग- रूपमुभयं, सन्तोषो यथालब्धेपु भोगेष्वलंबुद्धिः, स्वाध्यायः स्वा- त्मनिरूपकवेदांतग्रन्थानां विवारपूर्वक: पाठः, तपः स्वस्ववर्णाश्रम- विहितकर्मी चरणनिमित्तं शीतवातादिक्ेश सहन रूपं स्वरूपपा प्तिसा- धननिमित्तं केशसहनमति च द्विविधम्, ईश्वरधारणा सर्वत्रास्ति- भातिप्रियरूपेण सचिदानन्देश्वरपतीतिरूपा तद्व्यतिरिक्तनाम- रूपासत्वनिश्चयपूर्विका, इत्येवं पञ्चाङ्गुलिमयः पञ्च पश्चसङ्वया अङ्गुलय इवाङ्गुलयः करशाखास्तन्मयस्तत्मधानो नियमो नाम नियम इति प्रसिद्धो योगे नियमानां प्राधान्यान्नियमप- धानाङ्गैरुपलक्षितो योग इत्यर्थः, सत्करः सन्मोक्षरूपार्थसाधन- भूतः करो हस्तोऽस्ति। एतेषामपि फलानि सूत्रितानि पतञ्ज- लिना 'शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः, सत्शुद्धिः सौमनस्यैका- ग्येन्ट्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानि चेति; संतोषादनुत्तमसुखलाभः,

योगः, समाधिसिद्धिरीश्वरपणिधानादि'ति क्रमेश नियमानां फलानि जञेयानि ॥ २ ॥ एवमङ्गगुलिभिरुपलक्षितौ हस्तौ निर्णीय तयोः सम्पुटी- करणं विशिष्टमाह। संपुटीकृत्य हस्तो हौ-मुनिर्नियमसंयमौ।

३७६ घोधसारे।

ब्रह्मस्तुतिमयं साक्षाद्वह्मयज्ञं समाचरेत ॥ ३ ॥ सम्पुटीकृत्येति। मुनिर्ज्ञानी नियमसंयमौ नियमा: प्

ड्वयस्तौ द्वौ द्विसख््यौ हस्तौ करौ द्वैतत्यागाद्वैतग्रहणसाधनौ स- कृत्वा साक्षाद्वाच्यार्थत्यागेन प्रत्यक्षं यथा भवति तथा ब्रह्मस्तुतिमयं ब्रह्मणः सच्चिदानन्दरूपस्य स्तुतिः पशंसा यत्र वाक्ये तन्मयं तत्प्रधानं वाक्यार्थावृत्तिरुपं ब्रह्मयजं ब्रह्मेज्यतेनेनेति ब्रह्म- यज्ञो बेदान्तपाठस्तं चरेत्कुर्याद् ॥ ३॥

तदुक्तं पातंजले। तदिति। तद्रह्मयज्ञारूयं कर्म पातञ्जले पतञ्जलिपणीते योगशास्त्र उक्तं कथित केन वाक्येनेत्यपेक्षायां तद्वाक्यमुदाहरति। 'स्वायाद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमामनेत्। योगस्वध्यायसंपत्या परमात्मा प्रकाशत' इति॥४॥ स्वाध्यायादिति। स्वाध्यायात्स्वस्यात्मनोऽध्यायः पतति- पादको ग्रन्थो वेदान्तशास्त्रं तत्पाठः कर्तव्यस्तस्मिंश्चित्तस्यौदा- सीन्यमालक्ष्य ततः योगं चित्तवृत्तिनिरोधमासीताभ्यसेत्तत्रापि चित्तस्यौदासीन्यमालक्ष्य योगाद्योगाभ्यासाच्चितं निवर्त्य स्वा- ध्यायं स्वस्यात्मनः प्रतिपादकं शास्त्रमामनेद्विचारयेत्कामा- दिवृत्तीनामवसरं न दद्यादिति भावः ॥ १० ॥ एवं कृते किं स्यात्तदाह। वेदशास्त्रपुराणेषु यद्यत्युण्यफलं स्मृतम्।

मुनीन्द्रदिन० तर्पणनिर्णयः। ३७७

सर्वस्मादपि संप्रोक्तं ब्रह्मयज्ञफलं महत् ॥ ५ ॥ इति श्रीनर० बोध०मुनीन्द्र० ब्रह्मयहहनिर्णयः ॥१५॥ योगेति। योगस्वाध्यायसंपत्या योगश्चित्तवत्तिनिरोधलक्षणः स्वाध्यागश्च विचारपूर्वकं वेदान्तपाठस्तपोः सम्पत्या सिधधया सम्पादनेनेसर्थः, परमात्मा कार्यकारणातीत आत्माऽखण्डै- करस आत्मा प्रकाशते स्वयमेत्र प्रकाशितो भवतीतीत्थं पातअले प्रोक्तमस्तीसर्थः ॥४ ॥ एतस्य विद्वद्वह्मयज्ञस्य फलमाह। वेदेति। वेदशास्त्रपुराणेषु वेदः सतः पमाणत्वेनान्यप- माणनिरपेक्षोऽपौरुषयवाक्यकदम्वरूपः शास्त्राणि मुनिप्रणी- तानि वेदार्थप्रतिपादकानि वेदान्तमीमामादीनि पुराणानि च व्यास।दिपणीतानि भागवतादीनि सेतिहाससयुक्तिकवेदशा- स्नार्थसंग्राहकाणीत्यर्थः, तेषु विचारपूर्व पठठितेषु सत्सु यद- चत्र तत्रोक्तं पुण्यफलं पवित्रकारकं फलं प्रयोजनं स्मृतं कथितं तस्मात्सर्वस्मादपि फलात्समूहीभूताङ्र्ह्मयज्ञफलमेतस्य विद्वद्वि- हितव्रह्मयज्ञस्य फलं प्रयोजनमात्मप्राप्तिरूपत्वान्महच्छेष्ठं संपोक्तं कथितमतोयमेव ब्रह्मयज्ञः कर्तव्यो विद्ृद्भिरिति भावः ॥५॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचचिनायां बोधसारार्थदीप्ी मुनीन्द्रदिनचर्यार्थप्रकाशे ब्रह्मयक्षनिर्णयार्थपकाशः पञ्चदशः ॥१५॥

अथ तर्पणनिर्णयः। एवं मुनीनां ब्रह्मयज्ञं निरुप्येदानीं तत्पसङ्गात्तेषामेक- श्लोकं तर्पणनिर्णयाखयं प्रकरणं निरूपयन्नाह। अथ तर्पणनिर्णयः। अथेति। अथ ब्रह्मयज्ञनिर्णयनिरूपणानन्तरं तर्पणनिर्णयस्तर्प- ४८

३७८ बोधसारे।

गास्य मुनीन्द्रतर्पणस्य निर्णयो निश्चयः क्रियत इति शेषः, तमेवाह। देवर्षिपितृभूतेभ्यो दत्तो येन जलाञ्जलिः । ब्रह्मैवास्मीतिमंत्रेण तर्पणं तत्सुतर्पणम् ॥ १ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे मुनींद्रदिनचर्यायां तर्पणनिर्णयः ॥१६॥ दवर्षोति। देवर्षिपितृभूतेभ्यो यथा लोके देवर्षिपितृभू- तभ्यो जलाअ्जलिदीयते तद्वदत्रापि देवा इन्द्रियाधिष्ठातारः स- मष्टिव्यष्टिरूपा ऋपयश्च ब्रह्मादयः पितरश्राग्निष्वातादयः स्व्रपितरश्च भृतानि वियदादीनि भौतिका: प्रेतादयश्च सर्वे प्राणिनस्तेभ्यो ब्रह्मैवास्मीनिमन्त्रेणाहं सच्चिदानन्दलक्षणस्यो- भयोरविशिष्टत्वाड्गह्मास्मि भवामि नान्योऽहंपदवाच्यो जीवो- स्मीत्यर्थानुमन्धानपूर्वकमनेन मन्त्रेण कृत्वा जलाअलिर्ज- डस्य जडभागस्योभयो: पदयोर्वाच्यांशस्य विरुद्धस्याघेया- धारत्वेन मम्बन्धरूपोञ्जलिः साङ्ख्ययोगहस्तयोरेकार्थपर्यव- सानरूपोऽञ्जलिर्दत्तः समर्पितः स्वसम्बन्धं परित्यज्य देवर्षि- पितृभूतसम्बन्धत्वेनानुभूत इत्यर्थः, तन्निषधस्यापि तत्सम्बन्ध- वत्वमेत्रेोंत भावः, सदेतदज्ञानिनां परोक्षमपि ज्ञानिनां त्वप- रोक्षमिसर्थः, तर्पणं तृप्तिजनकं कर्म सुतर्पणं नित्यतृप्तिजनकं नार्न्या्नियतृप्तिजनकमतो विद्धद्विरेतदेव कर्तव्यमिति भावः ॥।१।। इति श्रीनरहरिशिष्यादवाकरविरचिनायां बोधसारार्थदीपी मुनी- न्द्र दिन चर्यार्थप्रकाश तर्पणनिर्णयार्थप्रकाश: बोडशः ॥१६॥

अथ देवपूजानिर्णयः। एवं तर्पणं निरुप्येदानीं मुनीनां देवपूजां वक्तुं देवपूजा- निर्गाय।खयं चतुर्दशश्षोकं प्रकरणं निरूपयन्नाह।

मुनीन्द्रदिन० देवपूजानिर्णयः। ३७९.

अथ देवपूजाचतुर्दशीः । अथेति। अथ तर्पणनिरूपणानन्तरं देवपूजाचतुर्दशी देवपूजायाश्चतुर्दशी चतुर्दशश्लोकसमाहाररूपं प्रकरणं निरूप्यत इति शेषः । तत्र तावज्ज्ञानिनां पूजा निरुपगितुं तत्पूज्यदे- वतातत्वानुसन्धानं कृत्वा पूज्यपूजानिरूपणं प्रतिजानीते। मायाशक्तिविलासतो नगणितब्रह्माण्डभाण्डोदरे क्रीडाकौतुकसंभ्रमात्मकमपि प्रत्यक्प्रकाशात्मकम् । ध्यात्वा किंचिद्चिन्त्यचिद्धनरसं स्व्ानंदसत्ताद्वयं सिद्धांतस्वरसेन पूजनाविधि वक्ष्यामि विश्वात्मन:॥१॥। मायेति। मायाशक्तिविलामतो मायानास्नी शक्तिर्जग- ज्ननमामर्थ्यरूपा तस्या विलासतो विलासरुपे सप्तम्यन्तात्त- सिलू, नगणितब्रह्माण्डभाण्डोदरे नगणितानि अनन्तानि यानि ब्रह्माण्डरूपाणि भाण्डानि पात्रागि तेषामुदरे जठरे क्रडाकौ- तुकसंभ्रमात्मकमपि क्रीडायां विलामे यत्कौतुकमाश्चर्य तस्य संभ्रम आवेशः स. एनात्मा स्वरूपं यस्य तत्तादृशमपि लौ- किकदृष्ड्या तादृशं प्रतीतमपीसर्थः, प्रसक्पकाशात्मकं प्र- स्यक्सर्वप्रकाशकत्वेनान्तश्चित्पकाशः सः आत्मा स्वरूपं यस्य तत्तथोक्तमस्तीति शेष:, तदेव किश्चित्सत्वाम्त्वादिना केनापि प्रकारेण निर्देशानर्हमचिन्त्यचिद्धनरसं स्व्ानन्दसचाद्वयं न चिन्त्यश्चिन्तनस्य, ध्यानस्य विपयो भवितुमहः स चासौ चि- देव चिन्मात्रं तदूपेगा घनः सघनो निविड इसर्थः, रसः सारो यत्र स तादृश आनन्दः स्वरूपभूत आनन्दस्तस्य सत्ता भाव- स्तयाऽदयं भेदरहिनमिष्टद्रेवतास्वरूपं ध्यात्वा चिन्तयित्वा त- देवाहमित्यनुभूगेत्यर्थः, अहं सिद्धान्तस्वरसेन, सिद्धान्तः सर्व-

३८० बोधसारे।

वेदान्तलक्ष्यो य स्वरस आत्मस्वरूपसुखं तेनैव्र केवलं वि- श्वात्मनः सर्वात्मशिवस्य पूजनविधि पूजनस्यार्चनस्य विधिं पकारं वक्ष्यामि कथयिष्यामि॥ १ ॥ एवं पकारनिरूपणं प्रतिज्ञायेदानीं विशिष्टमावाहन लक्षयति। सेव्यः श्रीगुरुवेदवाक्यजनितश्चिद्वोध आवाहनं सर्वव्यापकताविनिश्चयमतिः पूर्ण पवित्रासनम् । त्वत्तोनान्यदवैमि किंचिदिति तत्पुण्याम्बु पादोदकं त्वय्येवास्त्वचला ममेश मतिरित्यर्घोस्तु ते सुंदरः॥२॥ सव्य इति। श्रीगुरुवेदवाक्यजनितः श्रीगुगेवैराग्यादै- शवर्ययुक्तस्य गुगेदैशिकस्योपदेशवाकयैवेंदवाकयैः कृत्वा ज- नित उत्पन्नशिद्वोघश्चितशचिन्मात्ररूपस्यात्मनो बोधो ज्ञानं सेव्योऽड्गीकार्यः सोङ्गीकार पवात्र ज्ञानिपूजायामावाहन- मावाहनरूपोपचारो भवतीति शेष:, एवमावाहनमुक्का SSसन- माह सर्वेति, सर्वव्यापकता विनिश्चयमतिस्त स्यैवात्मशिवस्य सर्वत्र व्यापकताSस्तिभातिपियरूपेण विद्यमानता तस्या विनिश्चयो- ध्यवसायस्तद्रपा मतिर्मननरूपान्तःकरणवत्ति: पूर्गो तत्र स्था तुर्देवस्यात्मशिवस्य योग्यं पवित्रासनं पवित्रं निर्मलमासनं ज्ञेयं, पाद्यमाह त्वत्त इति, त्वत्तः सचचिदानन्दरूपादात्मनोऽन्यद्भित्रं किश्चित्किमपि नावैमि न जानामीत्येतद्यज्ज्ञानं तदेतस्यां पू जायां पुण्याम्वु अन्तःकरणोपाधिमलनिवर्तकत्वात्पुएयं पवित्र- मम्बु जलं पादोदकं पादाभ्यामङ्गिभ्यामुदक जलं पाद्यमि- त्यर्थ:, ज्ञेयम, अधर्यमाह त्त्रयीति, हे ईश हे शिन ममान्तःकरणा- वच्छिन्नस्य साधिष्ठानचिदाभासस्य मतिर्मेननरूपा वृत्तिस्तवययेवो याधिं निरस्याखण्डैकरसे भवतु केवलमस्तु स्पादिति

मुनीन्द्रदविन० देवपूजानिर्णयः । ३८१

एवं प्रकारा मार्थनरूपा वृत्ति: सुन्दरः सुखजनकत्वात्कम- नीयस्ते स्वात्मशिवार्थमर्घोऽघर्यमस्तु भवतु ॥ २ ॥ मधुपर्कमांप विशिष्टमाह। शीतोष्णं कटुतिक्तमम्लमधुरं क्षारं विचित्रं रसै र्यत्तस्यास्य समत्वभावमधुना पर्कः कृतश्चेद्यदि। मुख्योयं मधुपर्क उत्तमरसस्तेनामुना सादरं पूज्यानामपि पूज्य एष परमो देवः सदा पूज्यताम्॥३। शीतोष्णमिति। रसैः सुखविशषैः शीतोष्णं शीतं शीत- गुणवदुष्णं च तापकं समाहारे एकतन्भावस्तथा कटुक- षायरसवत्तिक्तं तीक्ष्णरसवदम्लमधुग्मम्लमम्लरसवन्मधुरं मधुररसवह्ुडादिकमत्रापि समाहारैकवचने क्षारं क्षाररसवद्- यत्पदार्थजातं तदाकारमन्तःकरणं च विचित्रं विचित्ररसव- त्प्रतीयते तस्योक्तस्यानेकरससहितस्यान्तःकरणस्वास्य सा- क्षिणो मम प्रकाश्यस्य समत्वभावमधुना समत्वमस्तिभाति- प्रियरूपेण समत्वान्नामरूपयोरपि पृथगमत्वाच्च सर्वत्रस्तुनस्तदा- कारान्तःकरगास्य च समत्वं तस्य भावो भावना तदेवोत्कृष्ट- पारमार्थिकरसरूपत्वान्मधु तेन पर्कः लपः स्वात्मशिते कृतः सम्पादितो यदि चैद्यंि भवेत्तहि अयं वितरेकिनां प्रसिद्ध उ- त्तमरस उतम उद्गतं निव्टतं तमोडज्ञानं तत्कृतमावरणं च य- स्मात्तथाभूतो रसः सुखं यत्रात एन मुख्यः प्रधानो मधु- पर्कः मधुना पर्कों लेपो भवति तेनोक्तलक्षणेनासुना मम सा- क्षिण: प्रत्यक्षेण मधुपर्केण पूज्यानामपि पूज्या: सर्वजगत्पूज्या ब्रह्मादयस्तेपामपि पूज्यः पूजा परिचर्या तदर्ह एष मसक्प- रोक्षरहितो ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मरूपः परम कार्यकारणरहितो

३८२ बोधसारे।

देवश्चित्स्वरूप आत्मा सदा सर्वावस्थासु निरन्तरमिसर्थ, पू- ज्यतां पूज्य: ॥ ३ ॥ एवं मधुपर्क निरुष्य स्नानमाह। सर्वाङ्गीणसुखावहं मुहुरहो यज्जन्मनो मजनं शुद्धे बोधसुधाम्बुधौ शुचितरे स्नानं विशुद्धिप्रदम् । आभानं स्फुरति द्वितीयमिव यत्तत्सर्वमाचम्यता मित्युक्तो गुरुभिस्तदेष विधृतश्चित्ते स एवाचम:॥४॥ सर्वाङ्गीणेति। यत्पसिद्धं ज्ञानिनां जन्मनः जन्मकारगा- दज्ञानात्तत्कार्याज्ीवत्वाच्च निःस्सेनि शेषः, शुद्धे कार्यकारगा- तीते शचितरऽन्तःकरणस्यातीवश्ञोधकत्वात्स्वतश्र मार्यावि- द्यामलरहितत्व्राच्चातीव शुद्धे 'न हि ज्ञानेन सदशं पवित्रमिह विद्यत' इति स्मृते बोधसुधाम्बुधौ बोधो जीवात्मैक्पज्ञानं महा- वाक्यजन्यमहं ब्रह्मास्मीतिसाक्षात्काररूपं स एव सुधाऽमृतं सुखरूपं जलस्थानीय तस्याम्बुधिः समुद्र इवाधार: स्वरूपान- न्दस्तस्मिन्स्ानमवगाहनं मुहुर्भूयो भूयस्तत्सर्वाङ्गीणसुखा- वहं सर्वे सर्वपदनाच्यं द्वैत तदेवाड्गं शरीरं तत्न भवं सर्वाङ्गीणं यत्सुखं तस्यावहं परापकं द्वैतजातेपि आत्मसुखपतीतिकारकमि- सर्थ:, अहो इत्याश्चर्ये, स्यान्भवेद्विशुद्धिपदमन्तःकरणमलनि- वृसात्यन्तशुद्धिकरं भवति, आचमनमाह आभानमिति, द्विती- यमित्रात्मभानादन्यदिव यत्पसिद्धमाभानमा-ईषद्धानं चिदा- भासरूपं जगत्प्रकाशकं स्फुरति भासत तत्सर्वमाचम्यतां त- त्सकलमपि पाश्यतामात्मनः पृथङ्गास्तीसेवं वाध्यतामि- सर्थः, इत्येनंप्रकारेण गुरुभिर्महावाक्यार्थोपदेष्टृभिरुक्त उप- दिष्टस्तदेप उक्तलक्षण उपदेश श्वित्ते चेतसि विधृतोऽङ्गीकृतः

मुनीन्द्रदिन० देवपूजानिर्णयः । ३८३

स एवास्यां पूजाया माचम आचमनं भवति॥ ४ ॥

श्रद्धा निर्ममता विरागशुचिता निःसङ्गता पूर्णता भक्तिप्रेमरसप्रसादपरमानन्दादयो ये गुणाः । वस्त्रालङ्करणानि तत्न विदुषा दयानि विश्वम्भरे सोहंभावमनोहरेण विधिना यद्यदथा रोचते।।५।। श्रद्धेति। श्रद्धा गुरुवेदान्तवाक्येषु विश्वासबुद्धिनिर्ममता ममत्वराहिसं विरागशुचिता विरागेण वैतृष्ण्येन सहिता शु- चितान्तःकरणनिर्मलत्वं निःमङ्गताऽलिप्तत्वं पूर्गाता व्यापक- त्वांनश्चयो भक्तिपेमगसपसादपरमानन्दादयो भक्ति: साकारध्या- नसेवादिरतिः परेमरसो निरतिशयसुखात्मविषयकनिरतिशय- स्रेहसुखं प्रसाद: प्रसन्नता परमानन्द आत्मसुखानुभव एत- दादयो ये योगिषु प्रसिद्धा गुणाः सत्त्तगुगावृतयः सन्ति ते सर्वे त्रिदुषा ज्ञानिना वस्त्नालक्करणानि वस्त्नाणि अलङ्गाराश्च तत्र तस्मिन्विश्वम्भरे जगदाधारे आत्मनि यद्यद्रस्त्रं वाडल- कवरणं वा तदन्यत्किमपि सुगन्धादि द्रव्यं वा यथा यद्वद्रोचते प्रियं भवति तत्तत्तथा सोहंभावमनोहरेण स इति परोक्ष: प- रमात्मा डहमहंपदलक्ष्यः प्रत्यक्ष आत्मा तयोः प्रसक्परोक्षता- सागेन भागलक्षणाया लक्षितमखण्डैकरसात्मानुभवपूर्वकं त- दर्थप्रतिपादकेन सोहमितिमन्त्रेण मनोहरेगा मनःप्रीतिकरेण विधिना विधानेन देयानि समर्प्याणि॥५॥ चन्दनमाह। अद्वैतप्रतिपत्तिरात्मविषया सा सामरस्यान्चिता गात्रालेपनचारुचन्दनमिदं देवस्य देयं प्रियम्।

३८४ बाधसारे।

शान्तिः क्षान्तिरलोलता सरलता निर्मत्सरत्वादयः शास्त्रार्था यदि न क्षताश्च वितुषाः शुद्धास्त एवाक्षताः॥६। अद्वतेति। आत्मविषयाऽडत्मा ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा विषयो गोचरो यस्याः सा तथोक्ताऽद्वैतप्रतिपत्तिरखण्डै- करसात्मानुभृतिः सोक्तलक्षगा सामरस्याश्चिता सामरस्यं द्वैताद्वैतभेदनिरासेनैकरस्येनाश्चिता युक्ता चेन्द्रवति तर्हीद- मुक्तलक्षणं विद्वत्पसक्षं गात्रालेपनचारु गच्छति लयमिति गा जगदूदृष्टिस्तां त्राति रक्षतीति गात्रं सचचिदानन्दघनं तस्याले- पनं लक्ष्यलक्षकत्वेन किश्चित्सम्बन्धाह तेन चारु सुन्दरं च- न्दनगाल्हादकं देवस्य चित्स्वरूपस्य मियमिष्टं देयं समर्पणी- पम, अक्षनानाह शान्तिरिति, शान्तिरन्तःकरणनिर्वासनता क्षान्तिः सहनताऽलोलतान्तःकरणस्य स्थैय सरलता निष्का- पट्यं निर्मत्सरत्वमीष्यारहितत्वमादि प्रथमं येषां तेऽक्रो घादयस्ते शास्त्रार्थाः शास्त्राणं वेदान्तादीनामर्थास्तात यदि यहिं न क्षता वेदान्तानुकूल्येनाखण्डमनुसन्धिता न- श्ेत्तर्हि ते एवात्रास्यां पूजायां वितुषा भेदतुषरहिता एव शुद्धा निर्मला अक्षता अवाधितत्वादक्षता ज्ञेयाः॥ ६॥ पुष्पाण्याह। संफुलैर्निजभावशुद्धकुसुमैः सद्वासनासुन्दरैः संपज्यो हि महेश्वरः सुमनसांसा धन्यता वर्णिता। कर्मज्ञानमयो यदिन्द्रियगणः क्षिप्तो विरागानले देवस्यास्य दशाङ्गदाहसुरभिर्धूपः सदा वल्लभः॥७॥ संफुल्लैरिति । संफुल्लैः प्रसन्नतासहितैः सद्वासनासुन्दरैः

विज्ञापनम्।

वनारससंस्कृतसीरीजनाम्नी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली ।

इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति। अस्यां संस्कृतभाषा निबद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभाषानुवा- दसहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति। तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये 5पि विद्वांस: शोधयन्ति। यैर्ग्रा- हकमहाशयैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तस्तदे- कैकस्य खण्डस्य ।II) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्यैर्म- हाशयैर्ये: कानिचित् खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येकं खण्डानां १) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =)देय इति॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। ह० आ०

सिद्धान्ततत्वविवेक: खण्डानि ५ 0 अर्थसङ्ग्रहः अंग्रेजीभाषानुवादसहितः १ 0 देन्त्रवार्ततिकम् खण्डानि १३ १३ 0 सर्वे िनमहार्षिप्रणीतं शुक्कयजुःप्रातिशाख्यम सभाष्यं ख० ६६ तत्र यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता १ क्यपदीयम् खण्डानि ४ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्ड ३। द्वितीयभाग: तृतीयाका- ण्डम् हलाराजटीकासहित खण्ड १) ac रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ परिभाषावृत्ति: खण्डे २ २ O वैशेषिकदर्रनं किरणावलीटीकासवलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्डे २ २ शिक्षासङ्ग्रहः खण्डानि ५ ५ नैष्कर्म्यसिद्धिः खण्डानि ४ 0 म हर्षिका त्यायनप्रणीतं शुक्क यजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम सभाष्यम ऋुग्वेदीय शौनकप्रातिशाख्यं सभाष्यम् खण्डानि ४ cc (बृहत्) वैयाकरणभूपणम् पदार्थदीपिकासहितम् खण्डानि ४ ४ ० विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहितः खण्डे २ २

तत्वदीपनम् (पश्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम) स० ८८० वेदान्तदीपः (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ 0 O टुप्टीका खण्डानि ४ ४

0 व्याकरणमिताक्षरा। श्रीमदन्नंभट्टप्रणीता खण्डानि० ५ ५ O रसमश्जरी। व्यङ्ग्यार्थकीमुद्या प्रकाशेन च सहिता ख० ३३ ० भेदधिक्कार: व्याख्यासहित: श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रमप राक्रमसहित: खगडे २ २ बोधसारो नरहरिकृत: तच्छिष्यदिवाकरकृतटीकया स० ख०४४ ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्कुरानन्दभगवद्विरचिता। १

व्रजभूषण दास और कम्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़क बनारस।

BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A.,C. I. E. AND G. THIBAUT, PB. D No. 101. LIBRARI

बोधसार: AUG 3 0 1966 UNIVERSITY श्रीविद्वद्वर्यनरहरिविरचितः OF TOR

श्रीमदुदासीनवर्यस्वामिगोविन्दानन्द शिष्येण दयानन्दस्वामिना परिशोधितः। BODHASÂR, A TREATISE ON VEDANTA, BY ŚRI NARHARI, With a commentary by the author' s pupil PANDIT DIVÂKAR. EDITED BY SWÂMÎ DAYÂNAND. Fasciculus V. BENARES. Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot. Printed at the Vidyâ Vilâs Press, BENÀRES. 1905.

सूचोपत्रम्। गणपाठ: 0

गोलप्रकाशः २ ८

गंगालहरी १ गुरसारणी ४

जातकतत्वम ०१२ तत्वदीप १ 0 0 तर्कसंग्रह: दत्तकमीमांसा ८. 0 धर्म्मशास्त्रसंग्रह: १ ह धातुपाठ: (शिला -) ) २ धातुरूपावली २ नैषध चरित नारायसीी टीका टाइप ४ 0 परिभाषापाठ: १ पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता २ O प्रथम परीक्षा २ प्रथमपुस्तक हिन्दी १ 0 प्रश्नभूषणम (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम ग्रन्थ) ४ धीजगणितम (म० म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ O भट्टीकाव्य ५ सर्ग मनोरमा शब्दरतसहिता ( टाइप) लघुकीमुदी टिप्पणीसहिता लक्षणावली २ O लीलावती (म० म० पं० सुधाकरकतटिप्पणीसहित) १ वसिष्ठसिद्धान्तः वार्तिकपाठ: विष्णुसहस्रनाम १ शब्दरूपावली १ शृद्गार सप्तशती १ 6 समासचक्रम १ समासचन्द्रिका सरखतीकण्ठाभरणम साङ्गयचन्द्रिका टिप्पणीसहिता साङ्ग्यतत्त्वकौमुदी ६ सिद्धान्तकौमुदी ४ सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता ३ उपसर्गवृत्ति १

मुनीन्द्रदिन० देवपूजानिर्णयः। ३८५ सत आत्मस्वरूपस्य वासना: संस्कारास्ताभिः सुन्दरैः शोभा- यमानैर्निजभावशुद्धकुसुमैर्निजः स्वीय आत्मीयो भावस्ता दात्म्यं तेन शु्द्धर्ननिमलैः कुसुमैः पुष्पैः सुमनसां सुष्ठु शोभनं मनोन्तःकरणं येषां तेषां निर्मलमनसामिसर्थः, महेश्वर ईश्व- रत्वारोपाधिष्ठानं ब्रह्म सम्पूज्य: सम्यक्पूजनीयः सा सैव ध- न्यता कृतकृत्यता वर्णिता कथिता शास्त्रेरष्विात शेष:, धूपमाह कर्मेति, कर्मज्ञानमयः कर्म क्रिया ज्ञानं शब्दादिविषगो बोध- स्तन्मयस्तज्जनको यदिा्द्रियगणो यः प्रसिद्ध इन्द्रियाणां कर- णानां गगा: समूहो दशन्द्रयाणीत्यर्थः, विरागानले विरागो वैतृष्ण्यं तदेवानलोऽग्निस्तस्मिन क्षिप्तः समर्पितश्चेत्तहि सोयं पसिद्धो ज्ञानिनामस्य प्रत्यगात्मनो देवस्य चिन्मात्ररूपस्य दशाङ्गदाइसुरभिर्दशानां दशसङ्क्यानामङ्गानामवयवानाममिन्द्रि- यरूपागामितर्थः,।दाहो दहनं नाश इत्यर्थः, तेन सुरभिः सुग- न्धिः, सदात्मवासनावच्वादूपो धूपरूपोपचारः सदा नित्यं व- लभः पियो भवति ॥ ७॥ दीपमाह। यस्मिन्नुज्ज्वलिते न तिष्ठति तमो बाह्यं न चाभ्यन्तरं सोयं ज्ञानमयः प्रकाशपरमो दीपः समुज्ज्ाल्यताम्। यद्दक्ष्यं प्रियमस्य यस्य परमा तृप्तिर्मवेद्धक्षणे द्वैनं तत्तु निवेदनीयममितं नैवेद्यमत्युत्तमम् ॥८॥ यस्मित्निति। यस्मिञज्ञानरूपे दीप उज्ज्लिते सति - जवालिते सांत वहां ब्रह्मवषयं जगत्पदार्थविपयं च तमोऽज्ञानं न तिष्ठति न स्थिरति प्राम्तोति आभ्यन्तरं च पसगात्मनरिषयमह- द्ारादिविषयं च तमोडज्ञानं न तिष्ठति न स्थिर्ति प्रामोति स

३८६ बोधसारे।

उक्तलक्षणो ज्ञानिप्रत्यक्षोयं प्रकाशपरम प्रकाशेन श्रेष्ठः 'यस्य भासा सर्वमिद विभाति, येन सूर्यस्तपति तेजमेद्ध' इत्यादि- श्रुतेः, ज्ञानमयो ज्ञानरूपा दीपो दीपर्यात पकाशयति स्वात्मान- मिति दीप: समुज्जाल्यतां प्रजनाल्यतां नवेधमाह यदिति, अस्य तिद्वत्पत्यक्षस्य देवम्य चिन्मात्ररूपस्यात्मनी यत्मसिद्धं भक्ष्यं भ- क्षितुं योग्यं पियमिष्टं भर्वात यस्य भक्ष्यम्य भक्षगो भोजने कृत- सत अध्य देवम्य परमा तृप्तिर्निरंकुशाख्या तृोप्तर्भवत्म्यात्तत्तु द्वैतं तदुक्तलक्षणं द्वनं सर्व जगन्तुपदेनाज्ञानिपूजानैवेद्यादति विलक्षणत्वमस्य नैोद्यस्य सूचितम्, अमितमपरिमितमनन्तमि- सर्थः, एनमेनात्र पूजाय निवेदनीयं समर्पणीयं नैवेध्य नैवेधरूपो- पचारमत्युत्तपमातश्रंछठं वदन्ति मुनय इति शेषः ॥८।। आचमनीयमाह। पश्चादाचमनीयमत्र विहितं सदो विशुद्धिप्रदं सन्तोषामृतमेत्र पूजनविधौ पानीयमानीयताम्। यन्मैत्र्यादिचतुष्ट्यं मुनिमते पातञ्ञले वर्णितं ताम्बूलं वदनप्रसादजनकं देवाग्रतः स्थाप्यताम् ॥९॥ पश्चादिति। अत्रास्मिन्पूजाविधावात्मशिवस्य पूजाविधाने विहहिनं योग्यं सद्यस्तत्कालमेव विशुद्धिमदं विशद्धी राग।दि- राहित्येन निर्मलता तां पददाति प्रयच्छति तत्तथोक्तं सन्तोषामृ- तमेव सन्तोषो विषयेषु अलम्बुद्धिस्तदेवामृतं सुखरूपत्वाज्जलं तदेवाचमनीयमाचमनाय हितं पानीयं च प्राशने हितं च, आत्मसुखलाभे सति विषयसुरेच्छ Sभावात्पूर्गाकामत्वाच्च वि- धयेषु दुःखदर्शनाधिक्याच चिषगालम्वुद्धि: सन्तोषशब्दार्थः, आनीयतां स्वात्मशिवे समर्प्यतां ताम्बूलमाह यादीत, मुनिमते

मुनीम्द्रद्टिन० देवपूजानिर्णयः। ३८७

मुनीनां योगिनां मते विवेकिनां च मते मान्ये चित्तवृत्तिनिरो- धद्वारा ब्रह्ममःपकत्वात्पानअ्जले पतञ्जलिपोक्ते शास्त्रे यत्पसद्धं मैत्रयादिचतुष्टयं मैत्री स्व्रसमेषु मित्रताऽडदिर्यामा करुणामुदि- तोपेक्षाणां तामां चतुष्टयं चतुष्कं नर्णित कथितं नत्तदेव, तत्र च करुणा दया म्वन्यूनेषु जिज्ञासुपु, मुदिता पसन्नता स्वाधिकयद- शने, उपेक्षोदासीनता स्ववाक्येऽश्रद्धालुपु मूढेपु वदनप्रसादज- नकं वदनं मुखमात्मानन्दभोजनसाधनं शुद्ध चेनः 'चेतो मुख' इति श्रुतेः, तस्य प्रसादो निर्मलत्वेन शोभायमानत्वं तस्य जनकमु- तपादकं लोकेपि ताम्बूलगक्षणस्य मुखशोभाकारित्वपरसिद्धे, त- देव ताम्बूलं देवाग्रनो देवस्यात्मीिवस्याग्रतोडग्रभागे स्थाप्यता- म्ध्यताम, आनन्दानुभवाकारवृत्तिनैर्मल्यमात्मशिवस्य सदास्फु- रयाविषयं यथा तथा क्रियतामिति भावः ।। ९ । फलार्पणमाह। निष्कामोत्तमधर्मसंभ्रमजुषां जन्मावलीनां फलं भक्ति: सा परमेश्वरस्य पदयोरांवदनीया मया। सर्वस्वं मम तत्किलेति स मया क्लप्तस्य पूजाविधेः पूर्णत्वाय निवेदितो निजमनश्चिन्तामणिर्दक्षिणा॥१॥ निष्कामेति। निष्कामोत्तसधर्ममंभ्रमजुपां निष्कामाः का- मनारहिता अत स्वोत्तमाः श्रेद्ठाः ये धर्मा नियनैमित्तिक- कर्माणि तेषु संभ्रमः प्रीत्युल्लासस्तं जुपन्ते मेवन्ते तास्तथोक्ता- स्तासां जन्मवलीनां जन्यनामावल्य: पङ्मयस्तासा फले फलरूपा- नन्तजन्मनां फलभूतेत्पर्थः, भक्तिरीश्वरचरणवपयकपेमरूपा वृत्ति: सा सैव फलरूपत्वेन परमेश्दरस्य पगम ईश्वरत्वाधिष्ठन- रूपेणातिश्रेष्ठ ईश्वरो ब्रह्माभिन्नः गत्यगात्मा तस्य पदयो:

३८८ बोधसारे।

रारोपापवादद्वयाधिष्ठानत्वेन कल्पिताशयोगवेदनीया मया साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासरूपण पूजेकनावेदनीया सम- र्पणीया तत्रैव सा द्रष्टव्या नात्मनीति भावः, दक्षिणामाह सर्वस्वमिति, मम साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासस्य पूजकस्य मे त- त्सर्वविवेकिषु प्रत्यक्षं मनः सर्वस्वं सर्वजगद्रूपं स्वं धनं किल निश्चयेन निजमनश्चिन्तामणिर्निविजं स्व्रीयं मनः संकल्पविक- ल्पान्तःकरगावृत्तिरूपं तदेव चिन्तामणिश्चिन्तनद्वारा फलम- दत्वात्स मया क्लृप्स्य कल्पितस्य पूजाविधे: स्वात्मशिवपूजा- विधानस्य पूर्णत्वाय समाप्तिसिद्ध्यर्थमन्यथा पूजाविधानाममाप्ति- रेवेति भाव:, दक्षिणा दक्षिणोपचारो निवेदितः समर्पितः॥१०॥ स्तृतिमाह। यावन्त्येव भुत्रां रजांस्यगणितब्रह्माण्डकोटिस्पृशां ताबद्भी रजसां गणैर्गणयितुं शक्या गुणा यस्य न। त्वं ताद्ृग्गुणवांस्तथापि मुनिभिर्यन्निर्गुणः स्तूयसे तत्क स्तौमि महेश हे शिव भवद्रूपं विदूरं धियाम् ॥११॥ यावन्तीति। ब्रह्माण्डकोटिस्पृशां ब्रह्मणो वस्तुतो ब्रह्मरूपस्य जीवस्य जन्मकारणयूनानि पक्षिणामण्डानीवाराडानि ब्रह्माण्डा- नि तेषां कोटयः कोटिसंख्या अमितान्यण्डानीत्यर्थः, ताः स्पृ- शन्तीति तास्तथोक्तास्तेषु ब्रह्माण्डेषु स्थिता इत्यर्थः, तासाम्भुवा पृथ्वीनां यावन्येव यावत्संख्याकान्येव रजांसि धूलीकणा: सन्ति तावद्भिस्तावत्परिमितै रजसां धूलीकणानाङ्गणैः समूहैर्गणायितुं गणनां कर्तु यस्य स्वात्मशिवस्य गुणा जगदुत्पादनादिधर्मा न शक्याः शक्या न भषन्ति हे महेश हे ईश्वरत्वाधिष्ठानभूत त्वं ता- रशा ये गुाः सत्वरजस्तमोविकारास्ते विद्यन्ते यस्मिस्वयि

मुनीन्द्रदिन० देवपूजानिर्णयः । ३८९

तथाविधस्त्ममि वर्त्तसे तथापि तवेदृशगुणवत्वे सत्पि मुननि- भिर्मननशीलैर्विवेकिभिरित्यर्थः, यद्यतः कारणान्निर्गुणो गुणा- स्पृष्ट एव स्तूयसे प्रतिपाद्यसेऽनुभूयसे तत्ततः कारणाद्धे शिव हे सुखात्मन्नहं परिच्छिन्नो जीवो धियां बुद्धिवृत्तीनां विद्वू- रमगोचरं भवद्रपमुभयमपि तत स्वरूपं किं स्तौमि कि वर्णयाममि वचनविषयत्वाभावादिति भावः ॥ ११ ॥ नमस्कारमाह। श्वेतं श्याममिति प्रकाशयति चेदर्कः स किं श्यामतां श्वेतत्वं च दधाति तद्ददितरो मुग्धेषु बु्द्ेषु यः । द्वैत।द्वैतविकल्पजालकलनातीताय शुद्धात्मने जाग्रत्स्वानुभवप्रकाशमहसे देवाय तस्मै नमः ॥१२॥ श्वेतमिनि। स आकाशस्थोडर्कः सूर्यः सामान्यपेण प्रक।शयपागिनेत्रस्थविशिष्टरुपेणच श्रवेतं शुक्कं सुधारूप्यादिद्रव्य- मिदं शुक्कमितेवं प्रकाशयति व्यक्तीकरोति चेद्यदि तथा श्यामं नीलं कज्जलादिद्रव्यं श्याममितेवं पकाशयति व्यक्तीकरोति चैद्यदि तर्हि स आकाशस्थश्चक्षुष्ठो वा सूर्यः श्याम्तां नी- लत्वं श्वेनत्वरं च शुक्कत्वमपि दधाति धरति किं नैव दपातीसर्थः, चक्षुष्ठः सूर्योपि परमार्थतः श्वेतत्वं शयामत्वं वा न दधाति च- क्षुष्ठसूर्य स्यापि आकाशस्थसूर्यमात्रत्वात् किं पुनराकाशस्थसूर्यो न दधातीति वक्तव्यमिति भावः, तद्वत्तथा मुग्धेषु अज्ञानिषु बुद्धेधु ज्ञानिषु इतरो भिन्नो ज्ञानाज्ञानयोः सामान्यपकाशरू- पोपीदं ज्ञानमिदमज्ञानमिति विशेषप्रकाशकतया स्थितोपि य आत्मास्ति स सामान्यप्रकाशकरूपो विशेषपकाशकरूपो वा ज्रानाज्ञानाभ्यां तद्वव्यां च भिन्नोऽस्ति ज्ञान्यज्ञानित्वे चिदाभा-

३९० योधसारे।

सेपि परमार्थनो न स्तः किं पुनर्वक्तव्यं न चिदात्मनीति भाव:, य एवं भूतस्तस्मै द्रैतचिकल्पजालकलनातीताय द्वैतं कल्पितं ज- गदद्वैतं तन्निषेधकं कल्पितं शवलं ब्रह्म तयोर्निकल्पः सि- दानन्दलक्षणलक्षितात्मविपरीतत्वेन कल्पना तदेव जालमा- वरकत्वात्तस्य कलना कल्पना तस्या अतीनाय मुक्तायात एव शुद्धात्मने मायातत्कार्यास्पृष्टरूपाय जाग्रत्स्वानुभनप्रकाश- महमे जाग्रदृत्प्रकाशमानः स्वोडसाधारणोऽनुभवो यत्र त- चथोक्तं तथाभूतं प्रकाशरूपं महस्तेजो यस्य तस्मै देवाग चि- न्मात्रस्वरूपायातशिवाय नमो नमस्कारोऽस्तु स्व्रात्मनश्श्िदाभा - सस्य पृथत्काभान एव नमस्कारः कल्पनीय इति भातरः ।१२।। क्षमापनमाह। संप्राप्यापि पदारविन्दपदवीमद्वैतविद्यावता- मेतावन्तमनेहसं न तु वयं लीनाः सदा ब्रह्मणि। मुक्तानामपि मोहतः समरसत्वद्धावपूर्णात्मना- मस्माकं ह्यपराध एव परमः क्षन्तव्य एवं प्रभो ॥१३॥ संप्राध्योत! अद्वैतविद्यावतामद्वैनं भेदगहतमात्मवस्तु तस्य विद्या ज्ञानं सा येपां विद्यते ते तथोक्तास्तपां ज्ञांननामि- त्यर्थ:, पदारविन्दपदवीं पदं पादः स एवारविन्वं कमलं सैव प- दवी पद्धतिर्मोक्षस्य मार्गभूता तां संपाप्यापि उपलभ्यापि वय- मेनावन्तमद्यपर्यन्तमनेहसं कालं ब्रह्मणि अखण्डैकरसे सच्चि- दानन्दे सर्वदैव निरन्तरं न तु नैतर लीनास्तदाकारा न जाता इत्यर्थः, ननु तर्हि द्वैतादर्शनाभावे मुक्तिसुखातुभवो न स्या- नत्राह सुक्तानामिति, मोहतोऽज्ञानानमुक्तानामपि मोक्षं पाप्ता-

मुनीन्द्रदिन० देवपूर्जापयुक्तशास्त्रार्थनिर्णयः। ३९१ ननु तर्हि द्वैतरूपदुःखानिवृत्तौ वैषययकसुखेच्छया परममुखानु- भवो न स्यादिसाशक्काह समरसेति, समरसत्वद्धावपूर्गात्मनां समः मदकरूपो रसं सुखं यत्र ताद्टशो यस्त्वद्भावस्त्वत्स्वरूपत्वरं तेन पूर्णात्मनां निसतृप्तमन्तःकरणं येषं तादृशानामस्माकं ज्ञानेन वाधिते द्वते मतीयमानेपि अवाधिनार्द्रितसुखानुभवो भ- वसेवांत भावः, अस्माकं त्वत्पूजकाना साधिष्ठानवुद्धिस्थचिदा- भासरूपाणामिसर्थः, हि प्रसिद्ध एपाडयमेत्र परमोडतिश्रेष्ठी- डपराधाडन्यायो हे प्रभो हे समर्थ हे शिव त्वया क्षन्तव्य एव क्षम्यतामेत्र प्रारब्धक्षयपर्यन्तं विद्यमानस्य द्वेतजातस्य त- तक्षये क्षयसम्भवात्तत्क्षयपर्यन्तं सहनमवोचित्मात भावः ॥१३॥ पुष्पाञ्ञलिमाह। आत्मैवायमनन्तचिडनरसो नित्यं विमुक्त: स्वयं को बन्धः किमु बन्धनं कथमसौ बद्धा विमुक्त: कथम्। सानन्दाश्रु सगद्रदं सपुलकं चिद्वोधपूजाविधौ दवस्यास्तु मदीयविस्मयमयः संपूर्णपुप्पाञ्जलिः ॥१४॥ इति श्रीनरहरि० बो० मु० देवपूजानिर्णयः ॥१७॥ आत्मैवायमिति। अयमधिष्ठानसहितो बुद्धिस्थश्चिदाभासः साक्षिणो मम प्रतक्ष आत्मनः परमार्थतोऽभिन्नत्वादात्मैव स- चिदानन्दलक्षणः प्रत्यगभिन्नः परमात्मैवानन्तचिद्धनरमो य- तोऽनन्ता देशकालवस्तुकतपरिच्छंदरहिता चिच्चेतना तया घनो निततिडो यो रसः सुखं तद्यास्मन्विद्यते स तथोक्तोडर्श आद्यज्, अथना घनो निविडो रमः सुखरूपोडत एव स्वयं स्व्रतो नित्यं सर्वदा वविमुक्तो बन्धनरहितोऽस्ति अतोस्य को वन्धः कीह- शोऽवरोधोऽनतन्त्वादेव बन्धासिद्धेर्न कोपि बन्ध इत्यर्थ:, व-

३९.२ बाधसारे।

न्धकारण। भावादपि बन्धाभावमाह किम्विति, बन्घनं बध्यतेने- नेति वन्धनं बन्घसाधनं रज्जवादीव गुणास्तत्कार्य वा किमु किमस्ति न किमपीत्यर्थः, धर्म्यत्यन्तामत्वेन धर्मासलादिति भावः, अतोमावात्मा कथ केन प्रकारण बद्धो न केनापि प- कारेण बद्ध इत्यर्थः, अतोसावात्मा तिमुक्तो बन्धराहतः कर्थ केन प्रकारेण न मुक्तोपीत्यर्थः, बन्धमापेक्षत्वान्मुक्तर्मोक्षोप्या- त्मनि नैव वास्तव इति भावा, एवं मदीयविस्मयमयो मम सा- धिष्ठुानबुद्धिस्थांचदाभासरूपस्य पूजकस्य विस्मय आश्चर्यानु- भवस्तन्मयस्तेन प्रचुरोऽन्तःकरणवृत्तिममूह एव चिद्धोधपूजा- विधौ चिचचिन्मात्र आत्मैव तस्य बोधो ज्ञानमेव पूजाविधि: पूजाप्रकारस्तस्मिन् सानन्दाश्रु आनन्दस्यात्मसुखानुभवस्याश्रु जलं तेन सह यथा भवनि तथा, तथा सगद्दं गद्गदः कण्ठाव- रोधेनाक्षरशैथिल्यं तेन सहितं यथा भवात तथा, तथा सपुलकं पुलको रोमाञ्चस्तेन सहितं यथा भनति तथाऽस्य देवस्य स- दैव मत्यक्षस्यात्मशिवस्य सम्पूर्णपुष्पाञ्जलि: सम्पूर्गाय पूजा- पूर्या तायै पुष्पाञ्जलिः साङ्गययोगाख्यहस्तयोरेकार्थानुकूल्य- रूप उक्तवृत्तिपुष्पाणामञ्जलिरिवाञ्जलिरस्तु भवतु ॥ १४ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यद्दिवाकरविरचितारयां बोधसारार्थदीतौ मु- नीन्द्रदिनचर्यार्थ प्रकाशे देवपूजानिर्णयार्थप्रकाश: सप्तदयः ।।१७।।

अथ देवपूजोपयुक्तशास्त्रार्थनिर्णयः। एवं देवपूजां निरुप्येदानीं देवपूजाज्ञानसिध्यै देवपूजो- पयुक्तशास्त्रार्थ, निर्णेतुं देवपूजापयुक्तशास्त्रार्थनिर्णयारूपं सप्त- श्ोकं प्रकरणमभिदधान आह अथेति।

सुनीन्द्रदन० देवपूजोपयुक्तशास्त्रार्थनिर्णयः । ३९३

अथ देवपूजा निर्खयानन्तरं देवपूजोपयुक्तशास्त्रार्थनिर्णयो देवस्य चिन्मात्रस्वरूपस्यात्मनः पूजोक्तलक्षणार्चा तस्यामुपयुक्त उपयोगी यः शास्त्रार्थः सिद्धान्तस्तस्य निर्णयो विचार: क्रियत इति शेपः, तत्र तावदज्ञानपूज त्यागन ज्ञानपूजैवाङ्गीकार्येत्याह। त्यक्त्वा मोहमयीं पूजां पूजां बोधमयीं कुरु। चन्दनैरर्चनीयोयं न तु पङ्कन शंकरः ॥ १ ॥ त्यत्केति। हे शिष्य त्वं मोहमयीमज्ञानमचुरां पूजां लो- कपमिद्धां परिचर्या त्यवत्तरा विसृज्य बोधमर्यी बोधो ज्ञानं त- त्साधनं वाडद्रोहादिकं गीतोक्त तन्मर्गी तत्पधानां पूजामर्चा कुरु विधीयतां कुत इत्यत आह चन्दनैरिति, अय प्रत्यक्षो ज्ञा- निपूज्य: शङ्करः स्वयं सुखरूपः समस्तजगदानन्दकरश्चास्ति

वतेति शेष:, न तु पङ्केनाक्ञानकार्यत्वाद्दुःखरूपत्वाच्च पङ्गेन स्वस्वरूपलेपकारणभूतेन लोकमसिद्ध चन्दनादिद्रव्यार्पणरूपपूज- नेन न तु नैव पूज्योऽतोऽज्ञानपूर्जा सत्का ज्ञानपूजैव।ङ्गीका- र्येति भाव:, चन्दनैरित्यत्र चादघातोः करणे ल्युद् ॥१॥ ज्ञानाभावे देवपरिचयाभावेन पूजैव न स्यादित्याह। परिचीय पुरा देवं देवपूजापरो भत्र। देवे पिचयो नार्ति बद पूजा कर्थं भवरेत् ॥ २ ।। परिचीयेतति। हे शिष्य त्वं पुरा प्रथमं देवं चिन्मात्ररूपमात्मानं यरिचीय ज्ञात्वा ततो देवपूजार्या परो रतः सन्भत तिष्ठ, ननु देव- पूजा देवपारचयाभावे सति कुनो न स्यादित्याशख्काह देव इति, देवे पूज्ये चिदात्मनि परिचयो ज्ञान नास्ति न विद्यत चेत् पूजा- ५०

३९४ बोधसारे।

डर्चा कथं कीदशी स्यान्भनेत्तद्वद कथय, परिचयाभावे देवस्य पू- जैव न स्यादिति भावः ॥ २ ॥ कुतः परिचयाभावे पूजा न स्यासत्राह। तावत्पूजां न मनुते यावत्परिचयो न हि । जाते परिचये देवः पूजामपि न काङृति ॥ ३॥ तावदिति।देवशचिन्मात्र आत्मा यावद्यत्कालपर्यन्तं परिचयो ज्ञानं न हि न विद्यते तावत्तत्कालपर्थन्तं कृतामपि पूजामर्ची न मनुते नैवाङ्गीकरोति सर्हि ज्ञात्वव तं देवं पूजा कर्तव्या तत्राह जात इति, देवशचिन्मात्र आत्मा पारचये नुभवे जात उत्पन्ने सति पूजा- म अर्चामेत न काङ्गांत नेच्छति स्वस्य सुखरूपत्वप्रतीतौ ससां तत्सुखपनीतिप्रतिपक्षत्वाद दुःखरूपस्य पूज्यपूजकभावस्यानङ्गी- कारदेन तत्माध्यपूजेच्छाभाव इति भावः ॥। ३ ।। ननु नर्हि ज्ञाने पूजाSसम्भवादज्ञानपूजैत् कर्त्तव्येत्याशख्काह। पक्षद्वयेपि पश्यामि पूजां देवस्य दुर्घटाम् । पूज्यपूजकता न ज्ञे मूर्खस्त्वज्ञानसूतकी ।। ४ ॥ पक्षद्रय इति। हे शिष्य अहं पक्षद्वयेपि पक्षयोर्नाज्ञानपक्षयो- द्रैयं युग्मं तस्मिन् देवस्य चिन्मात्रम्यात्मनः पूजामर्ची दुर्घटां दुःमंपादा पशयामिजानामि कुन उभयपक्षेपि पूजाया दुःसंपादत्वं तत्राह पूज्यपूजकता पूजितुं योग्य: पूज्यः पूजार्ह ईश्वरभावः पूजति अर्हनि स पूजको जोवभावः पूजाकर्त्ता तयोर्भीवः सत्ता न नास्ति अनो ज्ञानवाति पूजाऽभावः सिद्ध इति भाव:। मूर्खस्तु अज्ञानी तु अज्ञानमूतक्यज्ञानं ज्ञानविरोधिभावरूपं तदेव सू- तकमाशौचं विद्यतेऽस्य स तथोक्तः सूतकिनः पूजानिषेधः क-

सुनीन्द्रदिन० देवपूजोपयुक्तशास्त्रांर्थिनिर्णयः। ३९१ र्मेकाण्डे प्रसिद्ध एन तुशब्देनाऽज्ञानिनो ज्ञानितोऽतीन वैलक्षण्यं सूचितमिति ज्ञेयम ॥ ४ ॥ ज्ञानिविहितदेवपूजायां धूपदीपादीनामप्यपेक्षा नास्तीसाह। न जाने क पलायन्ते धूपदीपाक्षनादयः । अस्माकं देवपूजायां देव एवाविशिष्यते ॥ ५ ॥ नेति। अस्माकं नो ज्ञानिनामित्यर्थः, देवपूजायां देवस्य चि- दात्मशिवस्य पूजार्चा तस्यां क्रियमाणायां मत्यामित्यर्थः, धूदी- पाक्षतादय := कर्मज्ञानमयो यदिन्द्रिगगा इत्यत्रोक्तलक्षणो धूपो लौकिकोंप, दीपश्च यस्मिन्तुज्वलिते न तिष्ठति तम इस्पत्रोक्तल- क्षणो लोकमसिद्धोपि, अक्षताः शान्तिः क्षान्तिरलोलता सरलता इत्यत्रोक्तलक्षणा लोकपसिद्धा अपि, आदयो मुख्या येपां नै- वद्यादीनामुक्तलक्षणानां लोकप्रसिद्धानामपि ते तथोक्तास्ते क कुत्र पलायन्ते गच्छन्तीसहं न जाने नैव जानामि तर्हि सर्व- वृत्तीनां शून्यत्वे शून्यपरिशेष: स्पन्निताहास्माकमिति, सर्वो पचाराभावेषि अहं व्रह्मास्मतिट्वत्तेर्विषयभूनो वेव एव केवलं चिन्मात्र आत्माSवशिष्यतेऽवशिष्टो भवति ॥ ५॥ अन्यत्र लोकप्रसिद्धपूजायां पूजाक्रमविस्मृतिस्तु विघा- सायैत भवति। अत्र तु सैव पूजाफलरूपत्याह। देवानुसंधानधिया विस्मृते पूजनक्रमे। पूजायां जायते विघ्नः पर्णपजाफलं हि तत् ॥ ६ ॥ देवेति। देवानुमन्धानधिया देवश्चिन्मात्रस्वरूप आत्मा तस्यानुसन्धानं तद्विपयकविजातीयप्रत्ययानन्तरितसजातीग- प्रत्ययपवाहरूपं तद्रूपा धीर्वुद्धिस्तया पूजनक्रमे पूजनस्योक्तल- क्षयास्योक्तलक्षणे कमे विस्मृते विस्मृतिविषये जाते सति पूजा-

३९६ बौधसारे।

यामुक्तपूजाकल्पनायां विघ्नो विघातो जायते भवति हि प्रमि- द्धमेत्र सर्ेषामेतन,ताद्वप्नरू लोकटष्ठ्या यत्तत्पूर्णपूजाफलं पूर्ण- ब्रह्माकाररूपल्वात्पूर्ण पूजाया उक्तलक्षणायाः पूजायाः फलं पयोजनं ज्ञेगं लौकिक्या आंप तज्ज्ञेयं तस्मिश्र सति नोभय- विधपूजायां प्रयासः कार्य इति भावः ॥ ६॥ ननु भनदुक्तपूजाधिकारिणि विदुषि पूज्यपूजकता न झै इसनेनोभपभावो निषिद्धः, तथा त्यत्क्का मोहमर्यी पूजामित्यत्र बोधमयपूजने प्रनर्तितव्यं नाज्ञानपूजायामिति अतः पूर्वापरं वि- रोधाडतोस्यां पूजायां पूज्यपूजकत्वाभावे कथं पूजायां पछ- त्तिर्ज्ानिनः स्यादित्याशङ्का पारम्भे जिज्ञामायां सत्यामज्ञानां- शेन पूज्यपूजकत्व्रसंम्भवात्तत्र प्रव्टत्ति: पूर्गो ज्ञानेज्ञानांशस्य निवारितत्वा/त्पूज्यपूजकत्वाभावो ज्ञानिननि सम्भवत्यनो न वि. रोध इसाशयेनाह। आनन्दघनगोविन्दपूजनारम्भकर्मणि। बोधे स्फुरति मोहात्मा यजमानः पलायितः॥ ७॥ इति श्रीनरहरिकतौ बोधसारे सुनीद्रदिनचर्यायां देवपूजो पयुक्तशास्त्रार्थनणयः॥१८।। आनन्देति। आनन्दघनगोविन्दपूजनारम्भकर्मणि आ- नन्दो निरतिशयसुखं 'यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्तीति श्रुनौ यद्धमशब्दवाच्यं सुखं तेन घनो निबिडो निश्छिद्र इत्यर्थः, स तादृश एन गोविन्दो 'घियो यो नः मचोदयादिगत गाय- त्रयास्तृतीयपादे बुदध्धिपेरकत्वेन निर्दिष्टः स्वमच्वदानेन गां बुद्धि विन्दांत रक्षतीति धातूनामनेकार्थत्वाद्गोविन्दो बुद्धिसाक्षी ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा तस्य पूजनं पूजाऽडरभ्यते प्रक्रियते- डस्मिस्तच तत्कर्म करिया तस्मिन बोधे केवलात्मज्ञाने स्फुरति

३९.७

मरकाशमाने सति मोहात्मा मोहोडज्ञानं तत्कार्यरूपो भ्रमश्चा- SSत्मा स्व्ररूपं यस्य स तथोक्तो यजमानः पूजको जीवभावः पलायिनो गतो नष्ट इसर्थः, अखण्डकरसात्माशवपूजारम्भे के- वलबोधम्फुरणेनाज्ञानरूपस्वकारणनाशेन तत्कार्यभूतपूजकलय- सम्भवाल्लौकिकपूज्यपूजकलयोषि सम्भाव्य इति भानः ।। ७ ।। हांत श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोघासाराथेदीप्री मु. सीन्ददिन चर्यार्थप्रकाशे देवपजोपयुक्तशास्त्रार्थनर्णयार्थ प्रकाशो Sषादशः॥१८।!

अथ पञ्चमहाथज्ञनिर्णयः। एवं ज्ञानिनां देवपूजा सशास्त्रार्थी निरणीयेदानीं तेषामेव

पमिदधान आह। अथ पञ्च महायज्ञाः ।

पञ्चसंख्या महायाज्ञा महान्तः श्रेष्ठा यज्ञाः ऋतनो निर्गयन्त इति शेष:, तानेवाह। ज्ञाननिष्ठा क्षमा सत्यं विवेक: परिपूर्णता। एते पञ्च महापज्ञाः संमता ब्रह्मवेदिनाम् ॥१॥ इंति नर० बोध• मुनीन्द्र० पश्चमहायज्ञनिर्णय॥१९॥ ज्ञानांनषयेति। ज्ञाननिष्ठा ज्ञाने भागत्यागलक्षणया महा- वाक्यजन्याहंब्रह्मास्मीतिसाक्षात्काररूप निष्ठा सहजपीतिरेक:, क्षमा सुखदुःखादिद्वन्द्वानां सहनता द्वितीयः, सत्यं सत्यपतिज्ञा सत्यभाषणादि च तृतीयः, वरिवेको विविस्यते आत्मानात्मपदा- र्थावनेनेति विनेको विचारश्चतुर्थः, परिपूर्णता सर्वत्र स्वपरि- पूर्णत्वनिश्चयः पञ्चमः, एन इमे पञ्च पञ्चमङ्ग्याः महायज्ञा श्रेष्ठा

बोघसारे।

यज्ञा ब्रम्मनेदिनां ब्रह्मज्ञानिनां संमता इष्टा ज्ञातव्या:॥ १॥। इनि श्रीनरहारिशष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीमी मुनीन्द्रदिनचर्यार्थप्रकाशे पञ्चमहायक्षनिर्णयार्थप्रकाश एकोंनविंश. ॥ १९ ।

अथोपयक्षनिर्णयः ।

तुमुपयज्ञांनर्णयाभिधं त्रिक्लोक प्रकरणमभिदधान भाह। अथोपयज्ञनिर्णयः । अथेति। अथ पश्चमहायज्ञननिरूपणानन्तरमुपयज्ञा नैमि- त्तिका यज्ञा: क्रतवां निरुप्पन्त इति शेष:, तत्र तावज्ज्ञाननिनामु- पयज्ञकर्त्तव्यतां विधने। एतस्यां दिनचर्यायां प्राप्ते पर्वण पर्वणि। मध्ये मध्ये चोपयज्ञाः कर्तव्या दीक्षितेन हि॥१॥ एतस्यामिति। एनस्यामुक्तलक्षणायां विवेकिपत्क्षायां दि- नचर्यायां मुनीन्द्रदिनव्यवहतौ पर्वीगा पर्वशि उक्तलक्षयदिन- व्यवहारतद्विरुद्धव्यवह। रयोः सन्धौ सन्धौ माप्ते लब्धे सति मध्ये मध्ये तदन्तरन्तरे चोपयज्ञा नैमित्तिंका यज्ञा दीक्षितेन गुरू- पदेशरूपदीक्षावता मुमुक्षुणा कर्त्तव्या: कार्या हिएते चोपयज्ञा व्ञानिषु मसक्षाः ।। " ॥ तानेव विशिष्टान्दर्शर्यात। यत्पुरोडशतां याति कालखण्डं मनः पशोः। कत्तव्यास्तादृशा यज्ञा देवेन्द्रप्रीतिहेतवे॥ २ ॥ यदति। मनः पशोः सङ्कल्पविकल्परूपान्तःकरणपशोः,।वक््पति हि

मुनीन्द्रदिन० उपयक्षनित्यदाननिर्णयः । ३९९

चित्ताहङ्कतिबुद्धिमानसमयैर्युक्तं चतुर्भि: पदै- श्छित्वान्तः करणं पशुं परशुना बोधेन तीक्ष्णेन यः । इत्यादि, कालखण्डं कालस्यापि मनसा कल्पितत्वान्मनः पशुमम्बन्धिकाल एव खण्डं शकलमंश इत्यर्थः, यत्पुरो डाशतां येषां ज्ञानियज्ञानां तेषामाप ज्ञानरूपत्वात्पुरोडाशतां पुरोडाशो यजमानभक्षणीयो हुतशेषस्तस्य भावस्तता तां याति प्राम्मोति; वक्ष्यति हि, कालेन भक्षितं विश्वं कालो बाधेन भकक्षित इत्यादिना तादृशास्तादग्लक्षणवन्तो यज्ञाः क्रतवो देवेन्द्रमीत-

डन्तःकरणानिच्छिन्नः साधिष्ठानश्चिदाभासस्तस्य प्रीतिः स- न्तोषो नित्यतृप्तिरित्यर्थः, तस्या हेतवे तदर्य कर्त्तव्याः कार्या मुमुक्षुभिशित शेषः ॥२ ॥ तादशा इत्युत्त्या तेपां लक्षणज्ञानमपेक्षितमिति तलक्षगाज्ञानाय ज्ञानिविहितसुपर्णचयनलक्षणं तत्फलं चान्ययज्ञलक्षगयानति जञातुमाह् एकीकृत्य मुपणो द्वौ चीयते चेत्सुपर्णचित। जीयते तन्मुनीन्द्रेण शतस्याग्निचितां फलम् ॥ ३ ॥। इति श्रीनरहरिकतौ बो० मुनी० उपयशनिर्णयो विशः ॥२०॥ एकीक्रतेति। द्वावुभौ सुपणौ व्यावहारिकदृष्ठ्या द्विलेन पतीतौ सु शोभनौ पगों पक्षी ययोस्तौ सुपर्गो जीवस्य धर्माधमा- विष्टानिष्टगतिमाधनत्वात्पक्षौ, ईश्वस्य तुजगत्पालनादि पांत्तसा- धनं मायारूप एक:, द्विनीयः स्वरूपस्थितिसाधनभूतो ज्ञानरूप इति विवेक:, सुपर्णत्वं च हंसत्वमनगो: श्रुतोपासनार्थमुक्तं तथा च श्रुतिः 'द्रा सुपर्णा सयुजा सखाया सम नं वक्षं परिषस्वजाते तयोरन्यः पिप्पलं स्व्राद्ृत्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीती'तति, एता-

४०० बाधसारे।

मांत निशशचित्पेर्थः, नथा च तदुत्तरमन्त्रः । 'एकः सुपर्णः स समुद्रमाविवरेश। स इदं विश्वम्भुवनं वि- चष्ट'इत्यादिः । ममुद्र इति वाचो नाम वाक्पतिपाद्त्वाद्वाखात्रं जग- दित्पर्थः, चीगते एकीभावेनावलोक्यते मुनिना चद्यदि त्हि सु- पर्णचित् सुपर्णचयननामा यज्ञो जायत इति शेप:, तत्तहिं मुनी- द्रेण मननवत्सु श्रेंष्ठेनोक्तलक्षणसृपर्गाचयनकृता पुरुषेणाभ्नि- चितां लोकपमिद्धानाम्निचयनानां शतकस्य फल पुण्यं जी- यते माध्यते ॥ ३ ॥

विशनितमः ॥२० ॥

अथ नित्यदाननिर्णयः। एवमुषयज्ञान्नर्णीयेदानीं निसदानं निर्णेतुं निसदान- नर्खयाख्यमेक श्लोकं पकरयमारभमाण आह। अथनित्यदानम् । अथेति। अशोपयज्ञनिरुपय्ानतरं निसदानं मुनीना निसदानं निर्गीयत इति शेषः, तदेवाह। समाधितीर्थे मुनिना ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । दत्तमात्मसमं हेम पात्राय परमात्मने ॥ १ ॥ इति श्रीन० बा० मुनी० नित्यदाननिर्णय एकविंशः ॥२१।। समाधितीर्थ इनि। लोके ताव्न्नित्यदानं कांस्यपात्रसुव- णघृताडिकं दीयवे तत्पसिद्धभेव तदपि देशकालतीर्थभेदेन.नि-

मुनीन्द्रदिन मध्यान्हसन्ध्यनिर्णयः । ४०१

मित्तभेदेन च पुण्यप्रद तारतम्येन भवति तीर्थभेदेन पुष्करादि- निमित्तेन देशभेदेन कुरुक्षेत्रादौ कालभेदेन संक्रान्तिग्रहणादौ निमित्तमेदेन पुत्रजन्मादौ दानं च तुलादिकं श्रोत्रियाय पा- नाय दीयत इत प्रसिद्धम्। अत्र तु तत्सर्वमलौकिकं, तद्यथा मुनि- ना मननवता ज्ञानिनेत्यर्थः, समाधितीर्थे सम्यगाधीयते चिन्त्यते ब्रह्म यस्मिन्स समाधिः, यद्रा सम ब्रह्माऽडधीयते लक्ष्यतेस्मि- त्निति समाधिः, यद्रा समा ब्रह्माकारा आधय मानसदुःखानि अस्मिन्निति समाधिः स एवतीर्थ सर्वमलनिवर्तकत्वात्तस्मिन् निममित्तमाह ग्रहण इति, चन्द्रसूर्ययोश्चन्द्रश्चन्दयति आल्हाद- यतीति चन्द्र आत्मसुखानुभवः, सूर्यः प्रकाशकत्वादात्मस्वरू- पस्य सूर्यो विवेकस्तत्फलरूपोऽनात्मवाधस्तयोग्रहणेऽड्गीकारे कृते सति, यद्वा चन्द्रोऽपान: सूर्य माणः, 'अपानश्चन्द्रमा मोक्तः प्ाणः सूर्य: प्रकीर्तित' इत्युक्तेस्तयोग्रहयं वशीकारस्तस्मिन्सतीत्यर्थः, पात्रमाह परमात्मन इति, परमात्मने परः कार्यकारणातीत आ- त्मेश्वरस्तस्मै पात्राय पात्रभूताय ब्रह्माभिन्नः प्रत्यागात्मैवात्र पात्रं ज्ेयं, देयमाह दत्तमिति, आत्मसममात्मनः प्रत्यगात्मनः सम सदशं चिदाभामरूपं हेम सुनर्णवत्तेजारूपं प्रकाशबहुलमित्यर्थ, दत्तं समर्पितं तदभिन्नमनुभूतमित्यर्थ ॥ १॥ इति श्रीनरह बोध मुनीन्द्रदिन नित्यदाननिर्णयार्थप्रकाश एकविय: ॥२१॥

अथ मध्याह्वसन्ध्यानिर्णयः । एवं नित्यदानमुत्का मध्याह्नमन्ध्यां निर्णेतुं मध्याह्वम- मध्यानिर्णयाख्यमेकश्लोकं प्रकरणमारभमाण आह। ५१

४०२ वोधसारे।

अथ मध्याह्नसन्ध्या। अथेति। अथ नित्पदाननिर्णयानन्तरं मध्याह्वसंध्याड्ो दिनस्य मध्यं मध्याह्ं तस्य सन्धिस्तत्र भना मध्याह्रसन्ध्या मध्याह्सन्ध्याख्या क्रिया निर्गीयत इति शेष:, तामेवाह। दर्शनस्पर्शनघ्राणरसनश्रवणादिषु। यश्चैतन्यचमत्कारो मुनेर्मीध्याह्निकं तु तत् ॥ १ ॥ दर्शनेति। दर्शनस्पर्शनघ्राणरसनश्रवणादिषु लौकिकं मा- ध्याह्निकं प्रसिद्धमेव्र, इदं त्वलौकिकं ज्ञानभास्करोदयाद्युपलक्षि- तस्य ज्ञान्यह्वो मध्यता तीव्रपकाशोपलक्षितः कालस्तदा च द- शनं चक्षुरद्वारानिर्गनान्तःकरणवृक्ष्या नीलपीतादिरूपसाक्षात्कार:, स्पर्शन त्वकूद्वारा निर्गतान्तःकरणवृश्या शीतोष्णमृदुकाठिन्या- दिस्पर्शसाक्षात्कारः, घ्राणं घ्राणद्वारा निर्गतान्तःकरणवत्या सुगन्धदुर्गन्धादिविषयसाक्षात्कारः, रसनं रसनाद्वारानिगता न्तःकरणवृच्या मधुरकटुनीक्ष्णादिरससाक्षात्कारः, श्रवणं श्रो- प्रद्वारा निर्गनान्तःकरणवृच्या शब्दांवषयसाक्षात्कार, एतानि आदीनि प्रथमनो येर्षा तेषु आदिपदेनात्र वचनादानादिकर्मे- न्द्रियव्यापारा ग्राह्यास्तषु विद्यमानेषु व्यवहारकाले सत्स्वांप यः सर्वत्रिपुटीवाधपूर्व यः प्रसिद्धो योगिषु चैनन्यचमत्कारश्चै- तन्यस्य चिदात्मनः सामान्यरूपेण चमत्कारः स्फुरणं भर्वात तत्तदेव मुनर्मननव्रतो ज्ञानिन इत्यर्थः, माध्याह्निकं मध्यस्थज्ञा- नभास्करोपलक्षितदिवसमध्यभवं कर्म ज्ञेयमिति शषः ॥ १॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकर विरचितायां बोधसारार्थदीपौ मु- नीन्द्रदिनचर्यार्थप्रकाशे मध्याह्वसन्ध्यानिर्णयार्थप्रकाशो द्वाविंश:॥ २२-।

मुनीन्द्रदिन० घैश्वदेववलिदाननिर्णयः । ४०३

अथ वैश्वदेचनिर्णयः। एवं मध्याह्रसन्ध्यां निणीयेदानीं मुनीनां वैश्वदेवारूपं कर्म निर्योतुं वैश्वदेवनिर्णयाख्यमेकश्लोकं प्रकरणं वक्तुमाह। अथ वैश्वदेवः । अथेति। अथ मध्याह्सन्ध्यानिरूपणानन्तर वैश्वदेवो वै- वदेवारयं कर्म निर्णीयत इति शेषः, तमेवाह। आत्मा विश्वस्य देवोयं विश्वेन हविषेज्यते। तत्कर्म वैश्वदेवाख्यं सर्वसूनानिवृत्तये॥ १ ॥ इति श्रीन० बोधसारे मुनौंद्रदिनचर्यायां वैश्वदेवनि रधडयस्त्रयोविरय: ॥। २३ ।। आत्मेति। अय वित्रेकिषु भस्मदादिषु पतक्षत्वपरोक्षत्वर- हितत्रेन स्वयं प्रकाशमान: प्रत्यक्ष आत्मा प्रत्यगभिन्नः परमा- तमा विश्वस्य समस्तस्य जगती देवश्चन्मात्ररूपेण पकाशकः स विश्वेन समस्तजगता हविषा होमद्रव्येणेज्यते हूयते तत्सम- स्तजगद्रोमद्रव्येणात्मपूजनरूपं कर्म करिया वैश्वदेवारयं विश्व- देवाखयं विश्वदेव आत्मा तस्येदं विश्वदेवसम्बन्धीत्यर्थः, त- स्येदमिति तद्धितोण्, वैश्वदेव आख्या आह्वा यस्य तत्तथोक्तं ज्ञेयं, यद्वा विश्वदेवायात्मने हिनमिति व्याख्येयं तस्मै हितमिति, त- द्वितोण्। फलमाह सर्वेति, सर्वमूनानिवृत्तये 'सर्वे खलदं ब्रम्मेति श्रुतिदृष्ड्या सर्वपदवाच्यस्य द्वैतस्य या सूना हिंसा तञ्निव्ृतये तः त्परिहाराय भवतीति मयोजनं दर्शित, यद्वा सर्वदोषपारहार- येति प्रसिद्ध एवार्थ: ॥ १ ॥ इति श्रीनर० बोधसारे मुनींद्र० वैश्ववनिर्णयार्थप्रकशरू योविंशः॥२३।।

४०४ बोधसारे।

अथ बलिदाननिरसायः । एनं वैश्वदेवं निर्णीयेदानीं तेषामेव बलिदाननिर्णेतुं बालि- दाननिर्यायख्यमेकश्रोकं प्रकरणमभिदधान आह। अथ बलिदानम्। अथेति। अथ वैश्वदेवनिर्णयानन्तरं वालदानं वलेर्भृतवले- दोनं समर्पणं निर्यीयत इति शेषः, तदेव लौकिकबलिदानविल- क्षण मुनीनां वलिदानं दर्शयति। नवद्वारां पुरीमेतामाश्रितम्यो दयालुना। भूतेभ्योपि बलिर्देयः खानपानादिलक्षणः ॥ १ ॥ इति शीनरहरिकृतौ बोधसारे मुनीन्द्रदिनचर्यायां बलिदाननि-

नवद्वारामिति। एतां सर्वजनपरत्यक्षां नवद्वारां नव नवसं- ख्यानि द्वाराणि च्छिद्रागि यस्यांसा तथोक्ता द्वे श्रोत्र्छिद्रे द्े नयनच्छिद्रे द्वे नासा च्छिद्रे एकं मुखचच्छिद्रमित्युपरि सप्र, एकं गुद- च्छिद्रमेकं शिश्च्छिदमिति द्वे अध, एवं नत द्वाराणि ज्ञेयानि, पुरी नगरीं 'नवद्वारे पुरे देही'ति गीतोक्तामाश्रितेभ्य आश्रितस्थि- तेभ्यो भूतेभ्योपि वियदादिभ्यो भूतेभ्योऽपिशब्दात्तत्कार्येभ्य इन्द्रियेभ्यो दयालुना दयावता पुरुषेण एतानि भूतानि किमेतैर्म- मेति नोपेक्षा कर्त्तव्या तेपां तद्धासदानाभावे तत्क्षोभेय वृत्तिस्थैय न स्यादिति भावः, खानपानादिलक्षणः खानमन्नदेर्भक्षणं पानं च जलादेः प्राशन ते आदिनी येषामिन्द्रियभोगादीनां श्रवण- द्यनुकूलानां तान्येव लक्षणानि यस्य स तथोक्तो बलि पूजा देयो दातुं योग्य:।।१॥ इति श्रीन० बोध० मुनंद्रदिनवर्यार्थ० बलिदाननिर्णयार्थप्रका- शश्चतुर्विशः ॥२४ ॥

मुनीन्द्रदिन० भोजनताम्बूलग्रहणनिर्णयः । ४०५

अथ भोजननिर्गायः । एवं मुनीनां भूतवलिं निर्णीयेदानीं नेषामेव भोजनावधि- निर्णयाख्यमेकश्लोकं प्करगामीभिदधान आह। अथ भोजनविधिः । अथेति। अथ वालदाननिर्णयानन्तरं भोजनावधिर्मुनीनां भोजनस्य विधिर्विधानं निर्णीयत इति शपः, तमेव निर्णीय द- शयात। गुरुभिश्र सतीर्थ्येश्र शिष्यैश्च सहितस्तथा। सुरसं चारु भोक्तव्यं ज्ञानपीयूषमुत्तमम् ॥ १॥ इति श्रीनरहरिकृती बोधसारे मुनीन्द्रादनचर्यायां भोजन निणेय: पञ्चविंरयः॥२५॥ गुरुभिरिति। लोके हि पितृभिः पितृव्यैश्च स्व्रपुत्रैरभ्र्र्तृभिश्व सह मिष्टान्नं भुज्यंत तद्वदत्रापि गुरुभिः स्वस्य महावाक्योपदेष्ट- भिः पितृस्थानीयैः मतीर्थ्यैश्च समानमेकं तीर्थ गुरुर्येषां ते तथो- क्ता गुरुबन्धव इत्यर्थः, तैरपि पितृव्यस्थानीथैरित्यर्थः, चका- रात्स्वसतीथ्यां: स्व्रगुरुबन्धवोपि स्वभ्रातृस्थानीया ग्राह्याः, तथा तद्वच्छ्विष्यैश् स्व्रशिष्यैः पुत्रस्थानीयैः सहितो युक्तः मन्मुनिना सुरमं सुष्ठु शोमनो रमः सुखं यत्र तत्तथोक्तं 'रमो वै स'इति श्रुतेः, उत्तमं श्रेष्ठमुद्धतं निरस्तं तमोऽज्ञानलक्षगां यतस्तत्तथोक्तं ज्ञानपीयू्ष ज्ञानं महवाक्यजन्यं जीवव्रह्मैक्यविषयकमपरोक्षं तदेव पीयूपममृतमिव मरशानिवर्त्तकत्वादहं ब्रह्माम्मीति सा-

ज्ञानस्येति भावः, चारु सपेम संशयविपर्ययादिरहितं गथा तथा भोक्तव्यमनुभाव्यमिदमेव विदुपा भोजनं नान्यिति भावः।।१।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधमारथं० मुनी- न्द्रदिनचर्याथंप्रकाशे भोजनविधिनिर्णयार्थप्रकाशः पञ्चविंशः॥२५॥

७०६ बोघसारे।

एवं मुनीन्द्राणां भोजनविधि निर्णीयेदानी तेपामेव ताम्बू- लग्रहणं निर्णेतुं ताम्बूलग्रहणनिर्णयाख्यमेकश्षोकं मकरगामभि- दधान आह। अथ ताम्बूलग्रहणनिर्णयः । अथेति। अथ भोजननिधिविर्णयानन्तरंताम्बूलग्रहणनिर्णय- स्ताम्बूलस्य ग्रहणं सेवनं तस्य निर्णयो विचारः क्रिकियत इति शेष, तदेव ज्ञानिनामलौंकक ताम्बूलं दर्शयति। सत्यं प्रियं च पथ्यं च ब्रह्मचर्चात्मकं वचः । ताम्बूलग्रहणं कार्य वदनं येन राजते ॥। १ ॥ सत्यमिति। सत्यं प्रामाणिकं केवले सत्वचसि अप्नियना च मम्भवति अतस्तां निराकगोंत मिर्य चेति, पियं च पगेक्ष- तया प्रिगं सत्याप्रये वचास पारणामे दुःखमपि कचिद्दृश्यनेऽत- स्तदपि निशाकराति पथ्यं चोत, पथ्य च दुःखर्पाग्णामहीनमेत- द्विशेषगविशिष्टवाक्यं स्पष निर्दिरशात ब्रह्मचचत्मकांमति, ब्रह्म- चचात्मिक ब्रह्मणो दशकालवस्तुकृतपरिचछेदहीनस्यात्मनश्चर्चा वाच्यार्थतया निरूपगां यत्र तदात्मा स्वरूपं यस्य तत्तथोक्तं वचो वचनं ब्रह्मणः सदूपत्वात्तन्निरूपकवचसः सत्यत्वं तथा ब्रह्मणः सुखरूपत्वात्तत्प्रतिपादकवचसः प्रियत्वं तथा ब्रह्मणः परिणा- महीनत्वात्तत्प्रतिपादकवचसो दुःखपरिणामहीनत्वं तादृश वच- नमेव ताम्बूलग्रहणं ताम्बूलस्य ग्रहणं सेवनं कार्य मुनिभि: क- र्त्तव्यं, ननु ब्रह्मचर्चात्मकवचसः कुतस्ताम्बूलत्वमिलाशकका वद- नशोभाकारित्वस्योभयत्र साम्यादियाशयेनाह वदनमिति, येनो- क्तलक्षगाताम्बूलग्रहणेन वदनं मुखं राजते शोभते, 'यद्वा चेतो सुख, इति श्रुतेब्रह्मसुखानुभवकरणरूपान्तःकरणवृत्तिः प्रमा-

मुनीन्द्रदिन० वामकक्षिशयननिर्णयः । ४०७

रयैव भोजनसाधनं मुखमिव ब्रह्मसुखामृनभोजनसाधनत्वाद्वदनं राजते स्वयं प्रकाशतया शोभत इसर्थ, अतोत्र विदुपामिदमेव ताम्बूलग्रहणमुचितमिति भावः ॥१॥

मुनीन्द्रदिनचर्यार्थप्रकाशे ताम्बूलग्रहगनिर्यायार्थ- प्रकाश: षद्धिंशः ॥ २६॥

अथ घामकुक्षिशयननिर्गायः। एवं सुनीना ताम्बूलग्रहणं निर्णीयेदानीं प्रसङ्गमामं तेषा- मेवं विशिष्टं वामकुक्षिशयनं निर्णेतुं वामकुक्षिशयननिर्णयारूयं द्विश्लोकं प्रकरणमारभमाण श्राह! अथ वामकुक्षिशयनानणयः । अथेनि। अथ ताम्बूलग्रहणानर्णयानन्तरं नामकुक्षिशयन- निगया वामे सव्ये भागे कुक्षिस्तमधः कृला यच्छयनं निद्रा मुनिवहिता विशिष्टा तन्निर्गयस्तत्य विचारः क्रियत इति शेषः, तत्र तावदादौ शयनार्थ निश्चिन्तताडपेक्षिताSतस्तन्नि- णंयं करोति। यात्च्छरीरपतनं प्राचीनैः र्कमभिः कृतौ। योगक्षेमौ न चिन्त्यौ हि निर्योगक्षेम आत्मवान्॥१॥ यावदिति। हि यतः कारणाद्योगक्षेमौ योगोऽपाप्तपदा- र्थानां प्राप्तिरूप: क्षेमश्च प्राप्तपदार्थपरिरक्षणरूपस्तौ द्वावषि या- वच्छरीरपतनं यावत्कालं शरीरपतनं शरीरस्य देहस्य पतनं पातो भवांत तावत्तत्कालपर्यन्तं शरीरनाशावधीसर्थः, पाचीनैः पूर्वजन्मभवैः कर्मभिरेतच्छरीरारम्भकैः भारब्धार्यैः कर्मभिः कृतौ सम्पादिताविसेवं निश्चित्य तौ नानुमन्धातव्यौ किन्तु

४०८ बोघसारे।

आत्मवानाऽडत्मा प्रत्यगात्मा ब्रह्माभिन्नश्चिन्त्यतया विद्यते यस्य स तथाविधो भूत्वा निर्योगक्षेमो योगक्षेमचिन्तारहितो भवेदिंत शेप:, इयमेव निश्चिन्तता वक्ष्यमायाशयनोपयोगनी नान्योत भावः ।। १ ॥ एवं शयनोपयोगनीं निश्चिन्ततां निर्णीयेदानीं शयनोप- योगिनामग्रीनिर्णयपूर्वकं शयनं निर्णीय दर्शयति। समाधिशयने शुभ्रे सुखानेद्रां विधाय च। क्षणं विश्रम्य तत्पश्चात्पुराणश्रवणं चरेत् ॥ २ ।। समाधीति। लोके तावच्छुभ्रे निर्मलवस्तैरनिर्मिते श्वेते समा- विशयने समाधिर्ध्येगाकारान्तःकरणवृत्तिपरिणामः स यथा सुखसाधनभूतस्तद्वय्यच्छयनं शेतेस्मिन्निति शयनं पर्यङ्कस्त- स्मिन्, यद्वा समा आधय मानसव्यापारा यत्र भवा्ति तथाभूते झपने पयंक्के सुखनिद्रां सुखाय निद्रा सुपुप्तिस्तां विधाय कृता च पुनस्तत्ततः पश्चादनन्तरं क्षण क्षणकालं विश्रम्य यावदा- लस्यक्षयं तत्र पर्यक्के विश्रामं कृत्वेसर्थ:, पश्चादनन्तरं पुराणश्र- वगां पुराणानां भागवतादीनां श्रवणं चरेत्कुर्यात, पकृते त शुद्ध शुभ्रे निर्विकल्प इत्यर्थ:, समाधिशयने समाधिरेव शयनं पर्य- इस्तम्मिन सुखनिद्रां भूमशब्दवाच्यसुखस्वरूपां निद्रां प्रपश्चा- स्फूर्तिरू सुप्ति विधाय कृत्वा च पुनस्तत्तत उत्थाने तत्र क्षणं क्षणपरिमाणकालं विश्रम्य विश्रामं कृत्वा पश्चादनन्तरं पुराय- श्रवणं पुरागानां भारतादीनां श्रवण वक्ष्यमायालक्षयं श्रव- णांमत्युपलक्षगां मननादीनां चरेत्कुर्यात् ।।२।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाक्करविरचितायां बोधसारार्थदीपी मु- नीन्द्रदिन चर्यार्थप्रकाये वामकुक्षिशय ननिर्णयार्थप्रकाथ: सप्तविंशः॥२७॥

सुनान्द्रदिन० पुराणश्रवणे भारतश्रवणनिर्णयः। ४०९

अंथ पुरासाश्रवणनिर्णयः । एवं वामकुक्षिशयनं निर्णीयेदानी ततोत्र विहितं पुराण- श्रवण निरणेतुं पुरागाश्रवणनिर्याख्यं सार्द्धद्विमप्ततिश्लोक मकरगामारभमाण आह। अथ पुराणश्रवणनिर्णयः। अथेति। अथ वामकुक्षिशयननिर्खयानन्तरं पुराणश्रवणनि- णैयः पुराणानां भारतादीनां श्रवण वक्ष्यमाणलक्षणं तस्य निर्गायो विचार: क्रियत इति शेष:, मुनिभि: कथं पुराणादि श्रो- तव्यं तन्निर्णीयत इसर्थः, तत्र तावत्पसिद्धान्यस्मिन्समये भारत- भागवतरामायशानि अतस्तेपामेत्र प्रथमं निर्णयः क्रियते, तत्र च तावत्सर्वधर्मसंग्रहत्वान्धारतमेव प्रथमं निर्णायते चतुर्भि: श्रोकैः, तदेव प्रतिजानीते। अथ भारतश्रवणनिर्णयः। अथेति। अथ पुराणश्रवणनिर्गायप्तिज्ञानानन्तरं भार- तश्रवगानिर्णायो भारतस्य भारताख्यशास्त्रस्य श्रवर्ण तस्य निर्णयो विचार: क्रियत इति शेषः, तत्र तावज्जिज्ञासूनां श्रोत- व्यतया विहितं भारतमभिनीय दर्शनयति। अष्टादशाध्यायमयी यत्र गीता निरूपिता। सर्वोपनिषदां तत्त्वं तन्महाभारतं शृणु ॥ १ ॥ अष्टादशेति। यत्र यस्मित्नर्थे जीव व्रह्मैक्य रूपेडष्टादशाध्या- यमय्यष्टौ च दश चाष्टादशाष्टादशमंख्या येऽष्टादशपर्वस्थानीया अध्यायास्तन्मयी तन्मुख्या गीता श्रीभगवतार्ऽर्जुनाप शि- व्याय गीता कथिताऽतो गीतानास्नी वाक्यसंह तिरूपा निरूपिता कथिता मा च सर्वोपनिषदामुप समीपे निषण्ण श्रेयो मोक्षरूप यासु ता उपनिषदः सर्वा समस्ता या उपनिपद :- १२

४१० बाधसारे।

'ईशके नकठमश्नमुण्डमाण्डक्यतित्तिरिः। ऐतरेयं च च्छान्दोग्यं हहदारण्यकं दशे'ति॥ दशसंख्याका उक्तास्तासां तत्वं तात्पर्यरूपमस्ति तदुक्त- लक्षणं महाभारतं भारतोर्जुनस्तदर्थ निरूपितत्वान्महतो मोक्ष- रूपार्थस्य प्रतिपादकत्वाच्च महाभारतं शृणु श्रोतव्यं त्व- यात शेष: ॥ १ ॥ ननु शतसहस्त्रमंखये भारते गीतैव श्रोतध्या चेन्धारतकर्त्रा व्यासेनेतिहामैः कुतो विस्तार कृत इंत्याशड्ाह। भारते व्यासमुनिना कथानां विस्तरः कृतः । कथामात्रमिदं विश्वमिति तेन प्रकाशितम् ॥ २ ।। भारत इति। भारते भारतनाम्नि ग्रन्थे व्यासमुनिना व्या- सनाम्ना विवेकिना कथानां कथनीयार्थानां विस्तरो विस्ता- रेण वर्णनं कृत उक्तस्तेन कथाविस्तारेण कृतेनेदं सर्वेषां प्रत्यक्षं विश्वं जगत्कथामात्रं कथा कथनं वाक्तन्मात्रं 'वाचारम्भ- सं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमि'ति श्रुतेरित्येवं पका- शितं सर्वेषामनुभवगोचरं कृतं सर्वस्य भारस्यानेकराजमुनीति- हामनिरूपकत्वादनेकेर्पा राजमुन्यादीनां तत्न तव वर्णनीयार्था- श्रितानामिदानीं दृग्विपयत्वाभावाच्च तेषां कथनमात्रत्वेन ज- गतोपि तल्लक्षणवत्वाद्वाङ्ानत्वं निश्चित्य मुमुक्षुभिस्तत्रादरं प- रितज्य गीताश्रवण एवादरः कर्त्तव्य इतीममर्थ बोधयितुं कथा- विस्तारः कृत इति भावः ॥२ ॥ किश्च भारतान्ते रचितेन शान्तिपर्वाख्यप्रकरणेनापीद- मेव सूचितमित्याह। समाप्ते भारते ग्रन्थे शान्तिपर्व निरूपितम्। तदुक्तं सर्वशास्त्राणां शान्तौ परिसमापनम् ॥ ३ ॥

मुनीन्द्रदिन० पुराणश्र० भारतश्रवणनिर्णयः । ४११

समाप्त इति। भारते भारतनाम्नि ग्रन्थे समास्ते ग्रथ्यते शास्त्रार्थोडनेनेति ग्रन्थः शास्त्रं तस्मिन् समाप्त्युपसन्ने सति व्या- समुनिना शान्तिपर्वारयं प्रकरणं निरूपितं तत्तेन शान्तिपर्वर- चनेन सर्वशास्त्राणां सर्वेपां ममस्तानां शास्त्राणामुपदेशकग्रन्थानां शान्तौ वासनालयात्मनि मोक्षे परिसमापनं तात्पर्यपर्यवसान- मुक्तं कथितं। 'सर्व कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाव्यत'इति स्मृतेः, अतो भारतविस्तारश्रवण आदरं परित्यज्य शान्तिसाधनज्ञान- पतिपादकगीताश्रवण एवादरो विधेय इति भावः।३।। ननु भारते तत्र तत्र वर्णधर्मा आश्रमधर्मा राजधर्मादय- श्रोक्ता दृश्गन्ते तत्कथं तच्छूत्रणं परित्यज्य गीतैव श्रोतव्ये- स्यभिधीयते तत्राहः। नानाख्यानैर्महारन्या मोक्षधर्मा निरूपिताः । तदुक्तं सर्वधर्माणां मोक्षधर्मा परा मताः ॥ ४ ॥ इति श्रीन० बांध० सु० पु० भारतश्रवणनिर्शायः प्रथमः॥१॥ नानेति। मोक्षधर्मा मुक्तिसाधनभूना धर्मा निष्काम- धर्मा भारते तत्र तत्र व्यासेन नानाख्यानैग्नकैरितिहासै- र्महारम्या अतिरमणीया निरूपिताः कथितास्ततेन मोक्षधर्म- विस्तारनिरुपगोन सर्वधर्माणां समस्तानां धर्माणां मध्ये मोक्ष- धर्मा मुक्तिसाधनभूता धर्माः पराः श्रेष्ठा ममेत्यध्याहार्य मम. धर्मनिरूपणकर्तुर्मता निश्चिता इत्येवमुक्तं कथितं व्या सेनेति ज्ञेयप, अतो मोक्षधर्मपतिपादकलादपि गीतैव श्रोतव्या नान्यत्र भारतश्रत्रण आदरः कर्तव्य इति भावः ॥।४ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचित्तायां बोधसारार्थदीपी मुनीन्द्रदिनचर्यार्थप्रकाशे पुरासाश्रवणनिर्णयार्थप्रकाश- न्तार्गतो भारतश्रवणनिर्णयार्थप्रकाश: प्रथमः ।।१।।

४१२ बोघसारे।

अथ भागवतभ्रणनिर्णयः । एवं भारतश्रवणनिर्सायमभिधायेदानी मुनीन्द्राणां भाग- वतश्रवणं निर्णेतुं भागवतश्रवणनिर्णयाख्यं पञ्चश्लाकं प्रकर- णमारभमाण आह। अथ भागवतश्रवणनिर्णयः । अथेति। अथ भारतश्रवणनिर्णयनिरूपणानन्तरं भागवतश्वयनिर्णयो भागवतस्य ब्रह्ममे भगवता प्रोक्त- स्य प्रतिपादकत्वाद्वागवतताभिघस्य शास्त्रस्य 'तेन प्रोक्त'ममि सणू, यद्वा भगवत इद भागतं 'तस्येद'मियण् भगवत्स्वरूपनि- रूपकत्वा ्वगवत्सम्बन्धिशास्त्रस्य श्रवणं कर्तव्यतया विहितं तस्य निर्णयो विचारः क्रियत इति शेषः, तत्र तावददशमः श्रोतव्य- तया प्रधानः श्रीभागवतमाहात्म्य उक्कस्तत्रापि रासपश्चाध्या- य्या: माधान्यमतस्तत्र गोपीभिः सह भगवतः क्रीड़ा निरूपता तस्यास्तात्पर्यमाह। वृत्तिगोपीजनैः क्रीडन्व्रह्मचर्यै न मुञ्चति। यत्रान्तरात्मा गोपालस्तद्भागवतमुत्तमम् ॥ १॥ वृत्तिगोपीजनैरिति। यत्र भागवते भगवत्पतिपादिते ज्ञा- नशास्त्रे वृत्तिगोपीजनैर्र्टत्तयोऽन्तःकरणटत्तयस्ता एव गो- पस्य सर्वेन्द्रियपालकस्याहङ्कारस्य स्त्रियस्तासां वृत्तिगोपीनां ज- ना: समूहास्तैः सह क्रीडत्रममाणः सन्नपि अन्तरात्मा सर्वभू- तभौतिकपकाशत्वेन सर्वान्तर्यामिरूप आत्मा ब्रह्माभिन्नः म- त्यगात्मा गोपालो गा बुद्धिवृत्ती: पालयतीति स्व्रसच्चित्सु- खदानेन रक्षतीति गोपाल: साधिष्ठानवुद्धिस्थचिदाभासो ब्र- ह्माभिन्नपत्यगात्माभिन्नश्चिदाभास इत्यर्थः, 'नान्योतोस्ति द्रष्टे'- सदिश्रुते :-

मुनीन्द्रदिन० पुराण० भागवतश्रवणनिर्णयः। ४२३

'क्षेत्रजञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेपु भारते'त्यादिम्मृतेश्र, अन्तरात्मैव गोपालो नान्य इति मानः, ब्रह्मचर्य ब्रह्मणि तत्प- दलक्ष्ये जगत्कारणेडिन्नत्वेन चरितुं स्थातुं शीलतर नमु- श्चति न सजति व्यवहारसमपे सर्वान्तःकरणतृत्तिमम्बद्धोपि परमार्थनस्तदस्पृष्टो ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मैत्र चिदाभामः सम- ष्टिन्यष्टिरूपः सिद्धान्तित इति भावः, तदुक्तलक्षणार्थपधानमेव भागवतं भगवता ब्रह्मण उक्तं ज्ञानशास्त्रं उत्तममुद्गतं निशत्तं तमो यम्मात्तत्तथोक्तं ज्ञेयमतस्तदेव श्रोतव्यतया विहितं ज्ञाानि- नामिति भाव:, लौंककार्थस्तावद् यत्र भगवह्ुणवर्णनप्रधाने शास्त्रेऽन्तरात्मा सर्वान्तर्यामी परमात्मैत् गोपालो भूत्वा वांत्त- गोपीजनैः सर्न गृहकृत्यं पररित्यज्य रासकी डायां वृत्ताः प्रवृत्ता अतो वृत्तयक्च ता गोप्यो गोपस्त्रियस्तासां जनाः समूहास्ते: सह क्रीडन्रममाण: सन्नपि ब्रह्मचर्य ब्रह्मचारिधर्म जितेन्द्रियत्वामे- त्यर्थ:, न मुश्चति न त्यजति तदुक्तार्थप्रधानं भागवतं भगवद्ध- णवर्णनप्रधानं शास्त्रपुत्तमं श्रेष्ठं ज्ञेयं नान्यदेवीभागवतादिकमि- ति भावः ॥ १ ॥ एवं रासकी डातात्पर्यमुक्ता पूतनावधनिरूपखतात्पर्यमाह। बालानां भक्षिका भीमा पूतना दुष्टवासना। कृष्णेन रुधिरं पीत्वा प्रापिता सापि तत्पदम् ।।२।। वालानामिति। तत्रादौ मुनिग्राह्योर्थो निरुप्य ते वाला नामज्ञात- तच्वानामविवेकिनामित्यर्थः, भक्षिका भक्षणाकत्री भीमा तेपामेव भयजनयित्री पूतमा पूत पवित्रं रागादिहीनमन्तःकरणं नाशयति रागादिभिर्मलिनीकरोतीति पूनना 'अन्येष्वप द्ृश्यते' इति नशे- र्डो डित्व्राट्टिलोप:, एनादशी दुष्टवासना बुष्टा विपयैर्मलिना वासना मूक्ष्मा विषयेच्छासंस्कारकृपा वत्तिर्रास्त या सापि

४१४ बोधसारे।

उक्तमलैग्ययन्तं मोक्षायोग्यापि कृष्णेन ब्रह्माभिन्नेन सुखस्वरूपेण चिदात्मना तदभिन्नम्नानुसन्धानवता चिदाभासेनेत्यर्थः, तदुक्त 'कृषिर्भूवाचकः शब्दो णश्च निर्वतिवाचकः । तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयत' ॥ इति.। रुपिरं तस्या आवरणं स्वस्मिन्यत्तत्पीत्वा प्राश्य स्वस्मि-

न्नमात्मरूपं पदं स्वरूप प्रापिता तत्स्वरूपलेन संपादिता म- सगात्मनः पृगसश्वात्तस्याः सा त न्मात्रत्वेनावलोकिता, लौ- किकार्थस्तु दुष्टवासना दुष्टा वालघातविषया वासनेच्छा यस्या:सा तथोक्ताडत एव वालानामर्भकाणा भक्षिका भक्षणकर्त्री भीमा भयङ्करा पूनना पूतनानाम्नी राक्षसी तस्या रुधिरमसक्पीत्वा प्राश्य कृष्णोन गोपालेन सापि एतादृशीदुष्टापि तत्पदं तत्कृष्णा- रुप पदं स्वरूपं प्रापिता स्व्रस्मिल्लीना कृतेत्यर्थ ॥२॥। कालियदमनस्यापि तात्पर्यमाह।

अबलानां स्वनाथानाममृतत्वाय विष्णुना । ताडितः कालसर्पोपि सर्वमानन्दितं जगत् ॥ ३॥ अबलानामिति। अवलानां नास्ति सामर्थ्य कस्मिन्नपि कार्ये स्वतो येषां ते तथोक्तास्तेषामत एव र्वनाथाना स्व्रयमात्मैव नाथ: स्वामी पालको येषां ते तथोक्तास्तेषां स्व्रसचित्सुखदानेन पालितानां चिदाभासानामियर्थः, अमृतत्वायाऽमृतत्वं मोक्षस्त- दर्थममृतत्व्रं प्रापयितुमितर्थः, विष्णुना सामान्यरूपेण व्यापकेन प्रत्यगात्मना कालसर्पोपि कलयति क्षोभयति जगदिति काल: सर्पति गच्छांत सर्वत्रेति कालसर्पो गुशक्षोभकत्वेन मृत्युरूपण च सर्वत्र विद्यमानत्वात् स तादृशरूपोपि ताडडितो दण्डितः स्व्रस्ा-

मुनीन्द्रदिन० पुराण० भागवतश्रवणनिर्णयः । ४१५

तपृथमसत्तबुद्ध्या बाधित इसर्थः, यदा तदेसव्याहार्य, तदा सर्व समस्तं जगद्विश्वं देहाद्यहङ्कारान्तमातरं बहिश्चेश्वरपर्यन्तमान- न्दितमानन्द: सुखं सञ्जातोऽस्य तदानन्दित सुखितमित्यर्थः, 'त- दस्य सञ्जातंतारकादिभ्य इतजि'तीतज्,आत्मज्ञानेनात्मनो मृत्योः पृथगसच्वे निश्चिते सति परमानन्दो जीवानां स्यादिति कालि- यदमनतात्पर्य ज्ञेयमिति भावः, लौकिकार्थस्तु अ्वलानां निर्व- लानां स्वयं कृष्ण एव नाथ: स्व्रामी येपां तेपां वत्सगोगोपा- लानाममृतत्वाय मरणनिवृत्तये तिष्णुना श्रीकृष्णेन कालस- र्पोपि काल: श्यामः सर्पो भुजङ्गोपि कालियनामा सर्प इत्यर्थः, ताडितो दण्डितो यदा तदा सर्व यमुनाजलजीवि जगत्पाणिजा- तमानन्दितं सुखितम ॥ ३॥ अघासुरवघतात्पर्यमाह। ब्राह्मणा इव ता गावस्तीरस्था वन्यवृत्तयः मोहाजगरनिर्गीर्णा गोविन्देन समुडृताः ॥४ ॥ ब्राह्मणा इति। यथा ब्राह्मणा ब्रह्मविदस्तीरस्था: प्रप- श्चनदीपारतटं निर्विकारस्वरूपं तत्र स्थितो वन्यवृत्तयो वन्यं सम्भजनीयं जीवव्रह्मैक्यं तदाकारा वृत्तयोऽहंब्रह्मास्मीसेवं रूपा येषां ते तथोक्तास्ते कदािन्मोहाजगरनिर्गीर्णा मोहो जीवत्रह्मैक्याज्ञानं मूलाज्ञानं तेन निर्गीर्णा गिलिता यदा भ- वन्ति तदा गोविन्देन स्वासङ्गसच्चिदानन्ददात्रा मत्यगात्मना समुद्ृता मोहाजगरोदरात्पुनर्निष्कास्य जीवव्रह्मैक्यनिश्चये स्थापिता भर्वा्ति तद्दत्ता ब्रह्मवित्सम्बन्धिन्यो गावो वृत्तयो वन्यं सेव्यं ब्रह्मसुखं तत्र वृत्तिः प्रवृत्तिर्यासां ता मोहाजगरन- ्गीर्णा मोहोऽज्ञानं स एव सर्वजगद्रसनशीलत्वादजगरो महा- सर्पस्तेन निगीर्णा आवृता यदि भवन्ति तर्हि गोविन्देन बुद्धे

४१६ बोधसारे।

स्वामङ्गसच्चित्सुखत्वदात्रा प्रत्यगात्मना समुद्धता मोहसर्पोद- रान्निष्काशय स्वत्मिन्स्थिरीकृताः भवन्तीत्यघासुरवधतात्पर्य ज्ञेयं, लौकिकार्थम्तु यथा ब्राह्मणा ब्रह्मजिज्ञासवस्तपस्विन- स्तीरस्था गङ्गादितटस्था वन्यवृत्तयो वने भवं वन्यं कन्दमू- लादिक वृत्तिजीविका येषां ते तथोक्ता मोहाजगरनिर्गीणा मोहोज्ञानं तंदवाजगरो महासर्पस्नेन निर्गीर्णा गिलिता ते गो- विन्देन तेषां बुद्धिमांक्षणा मत्यगात्मना समुद्धता मोहान्नि- ष्कास्प स्व्रानुसन्धाने स्थापिता भवन्ति तथा ता व्रजस्था गावो धनवस्तीरस्था तीरं यमुनातटं तत्र स्था वन्यवृतयो वने भवं वन्यं तृणपर्गाादिकं वृत्तिर्जीविका यासां तास्तथोक्ता मोहव- द्वहुग्रासेनाजगरसर्पेणाघासुरेगा निर्गीर्णा गिलितास्ते गोविन्देन गोपालेन समुद्धृतास्तदुदरान्निष्काश्य जीवायितेत्यर्थः ।। ४॥ कंसवधतात्पर्यमाह। स मूर्त्तिमानहङ्कारः कंसो नाम महाबलः । स्व्रयमुत्पत्य कृष्णेन धृत्वासौ विनिपातितः ॥५।। स इति। यः प्रसिद्धो भागवते कंसो नाम कंमनाम्ना वर्णितो महावलो महज्ज्ञानं विनान्यसाधनैरनिवार्म बलं सामर्थ्य यक्ष्य स तथाक्तः स कं सुखं स्यति खण्डयनीति व्युत्पत्या मूर्ति- मानाकाग्वानहङ्गार ज्ञेयोऽसावहङ्कार: स्वयमा- त्मनैतर कृष्णेन व्रह्माभिन्नेन परमानन्दरूपेणोत्वत्याहङ्कारादुड्डी- एन

याखण्डसच्चिदानन्दरूपो भूत्वा धृत्वा स्वात्मनि कल्पितनिश्च- येन सन्धार्य विनिपातितो मारितो बाधित इत्यर्थः। लौकिका- र्थस्तु यो भागवते प्रसिद्धः कंसो नाम कंसनाम्ना प्रमिद्धो म- ह। बलो महत्सहसत्रगजानां बलं सामर्थ्ये यस्य स तथोक्तः स कंसो मूर्तिमान्साकारोडहद्कार एन ज्ञेय:, स कृष्णेन वासुदे-

मुनीन्द्रदिन पु० रामायणधवणनिर्णयः। ४१७

बेन हाय स्वत एवोत्पसोड्डीयाडसौ कंमौ धृत्या केशेपु संगूहय विनिपातितो मारित पुनगन्यलीलानासपि तातर्गएनेयम ॥५॥ इनि श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीतौ मु- नीन्द्रदिनच्र्यार्थप्रकाश पुरणश्रचणनिर्णचार्थप्रकाशान्त- गंतो भागवतश्रत्रणनिर्णयार्थप्रकाशो द्वितीयः ॥२॥

अथ रामायणश्रवणनिर्णयः । एवं भागवतश्रवगा निणीयेदानीं रामायणाश्रवणं निर्णेतुं रामा- यणश्रवणनिर्यायारूयं पञ्च्लोकं प्रकरगामभिदभान आह। अथ रामायणश्रवणनिर्णयः । अथेति। अय भागनतश्रवणनिर्णयानन्तरं रामायशाश्रत्रण निर्यायो रामायगास्य रामचरितस्य श्रवण तस्य निरणयो वि- चारः क्रियत इति शेष:, आतनोन्यस्य सर्वस्य जडत्वे चिदा भासानामपि तथात्वावैशिष्ड्या 'नदेनज्जडं मोहात्मक मायामात्र- मिति श्रुतेश्चिदाभासानामपि जडलेन देहादिजगतः प्रकाशक- त्व्रासम्भवादात्मनस्त्सङ्गत्वेन देहादिपकाशकत्वायोगाच्च कर्थ प्काशकं विना प्रकाशयनिर्वाह इति शङ्कापनोदायाहिल्योद्धा- रलीला कृनेति दयोतनाय तत्रादौ अहिल्योद्धरगातात्पर्यमाह। आभासरेणुभिस्तद्वज्ड देहादि चेतति। अहिल्यापि शिला यद्द्रामस्य पदपांसुभिः॥ १ ॥ आभामेति। यदूद्था रामस्य दाशरथे: पदपांसुभि: पद- योरङ्ध्य्ो: पांसुभिर्धूलीकणैः शिलापि गौतमशापेन शिली- भृतापि अहिल्याऽहिल्यानास्नी गौतमस्त्री चेतिता चेतनीकृता तद्टत्तथा रामस्येति पुनर्योज्यं रामस्य रमन्ते योगिनोस्मिन्निति रामोऽधिकरणे घञ्् योगिनां हृदि वा रमतेडसी रामः सुख- ५३

४१८ बोधसारे।

स्वरूप आत्मेत्यर्थः, तस्याभासरेणुभिर-ईषद्भासन्ते प्रकाश- न्त इसाभासाश्िदाभामा इत्यर्थः, ते एव रेणव इव वा- युरूपापाधिनाकाशपसरणोपलक्षिता इत हृदयाकाशपसरण- शीलत्वाद्धली कणास्तैरात्मनोन्यस्य सर्वस्य जडत्वनिर्णयादे- हादि सर्व जडं स्वतोऽपकाशरूप जडैरप्याभासैश्चेतति स्वस्व- विषयं परकाशययति एवं संभाव्यमिति भावः ।। १ ।।

त्पर्यमाह। वानरो यत्प्रमादेन संतीर्णः क्षारसागरम् । नरः किं तत्प्रसादेन न तरद्ववसागरम् ॥ २ ॥ बानर इति यत्पसादेन यस्य रामस्य प्रसादो दया तेन कृत्वा वानगे वा विकल्पेन नरडर्धमृगार्धनराकार इत्पर्थ:, स हनूमान्- क्षारसागरं क्षारजलपूर्ण सगरपुत्रेश्च संवर्धित ममुद्रं संतीर्णः सम्यक्तीत्वा परतीरं गतस्तनेदं सूचितं नरो न राति आदत्ते सतत्वबुद्ध्या विषयाननिति नरो वैराग्यादिमाधनसम्पन्नश्चि- दाभामो वेदान्तश्रवगाद्यधिकारी जीव इत्यर्थ:, स तत्मसादेन तस्य रामम्यात्मन इत्यर्थः, प्रमादः 'मर्वे खल्विदं ब्रह्मे'ति श्रु- तिदष्ठ्या सर्वशब्दवाच्यद्वैतवाधन सर्वस्य ब्रह्मत्वे सिद्धे रामेपि गर्त्यगत्मिनि तड्रह्मत्वं पूर्वभेव सिद्धमिति निश्चय एव प्रमाद- स्तेन कृत्वा भवमागरं संसारममुद्रं न तरेतिक किन्तु तरेदेवे- सेवं सम्भावनाजननाय हनूमत्कनसमुद्रोल्ङ्गनं निरूपितमिति भावः॥२॥ एवं हनूमत्कृतममुद्रोल्लङ्टनतात्पर्यमुक्त्वा सेतुनैत्र समुद्रत- रणनांत्पर्थमाह।

मुनीन्द्रदिन• पु० रामायणश्रवणनिर्णयः। ४१९

प्राह रामस्तरन्सिन्धुं शिलरूपेण सेतुना। संसारसिन्धुतरणं निर्विकल्पसमाधिना ॥ ३। माहेतिरामो दाशरथिः शिलारूपेण शिलाः पापाण एव रूपमाकारो यम्य म तथोक्तस्तेन मेतुना कारिवन्धेन सिन्धुं समुद्रं तरहलँद्गमानः सन्माहोक्तवान् किमुक्तवांस्तदाह संमारेतत, संसारसिन्धुतरणं संमारो भवः स एन सिन्धुः समु- द्रस्तम्य तरणमुत्तारो निर्विकल्पसमाधिना निर्गता नितृना: विपरीता विविधाश्च कल्पाः कलना यत्र स नथाभूतः समा- धिरसंपज्ञातनामा तेन भवेत्स्यादिति ज्ञेयम् ॥ ३ ॥ सीतानयनरावणवघरामायखानां तात्पर्यमाह। शान्तिसीता समानीता निहतो मोहरावण:। आत्मारामेण रामेण तद्रामायणमुत्तमम् ॥ ४॥ शान्ति सीतेति। शान्तिनिर्वासना ब्रह्मसुखानुभूतिरूपा- न्तःकरणवृांत्तरेव सीता सीतयति तापत्रयनिवृर्त्ति करोतीत सीता तालव्यादिर्दन्त्यांदश्ागंशब्द्रः समानीनाडङ्गीकृता र- मणेति शेष:, तथा तेैव मोहगवणो मोहो मूलाज्ञानं जीवब्रम्मैंं क्यास्फुरणरूपं स एव सवगो दशेन्द्रियदशमुखो निहतो मा- रित. आत्मास्रमणात्मन्येवासंगमच्िदनन्दरूप, आर्मत: आ -. कीडत इत्यात्मागमस्तेन रामेण 'अत्पक्रड आत्मरति'रिति। श्रृत्युक्तलक्षणो रामो रमन्ते योगि स्मिन्रिोा च हदि रमने स रामो ब्रह्मविद्वसैन भवतीति श्रुतेर्ज्ञाननिनो व्र

र्वयोगियुद्रहृदयारामत्वाज्ज्ञानिगमेण मोहरावगा/ किनाइय शा- नतगाख्यसीतानयनं यवािहितं, तत्ादृशाथनदेव रामायणं सर्व-

४२० बोघसारे।

योग्यारामभूतस्य ब्रह्मात्मनोडयनं मापकं मार्गभूतमित्यर्थः, उत्तमं शेपठं ज्यं नान्यल्वौकिकार्थवद्रामायर्ण श्रेषुमित्यर्थः ॥४॥ एवं रामायणाभिमायमुक्त्वा तमेवार्थ सम्भावयितुं राम- शब्दार्थ स्पष्टमाह। रमन्ते योगिनो यस्मित्रमते योगिनां तहदि। तारकं ब्रह्म रामाख्पं रमतां हृदये मम ॥ ५॥ इतिश्ीन०बो०मु०पु० रामायणश्रवणनिर्णयः॥३॥ रमन्त इति। योगगिनो जीवव्रह्मैक्यज्ञानवन्तो योगाभ्यासव- न्तश्च यह्मिन ब्रह्मणि रमन्ते क्रीडन्ति तदेव योगिनां जीवद्र- ह्ैक्यज्ञानिना हृदि चेति सर्वदा रमते क्रीडति समाधिमतां च समाधिसमये रमते क्रीडति तत्तारकं ब्रह्म तारकः प्रगावस्त- तद्वाच्यं देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यमात्मवस्तु रामारूयं प्र- त्यगभिन्नं ब्रह्मोक्तार्थवत्वेन राम इत्याख्या यस्य तत्तथोक्तं ज्ञेयं तन्मम मे ब्रह्मात्मन इत्यर्थ:, हृदयेङनतः करणे रमतां क्रीडतु इति प्रार्थना॥ ५ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिच्याकरबिरचितारयां बोधसारार्थ० मुनी-

शान्तर्गतो रामायणश्रवणनिर्णयार्थप्र- काशस्तृतीयः ॥३ ॥

अथाष्टादशवद्यास्थाननिर्णयः।

भकरणमारभमाण आह। अथाष्टादशविद्यास्थाननिर्णयः ।

मुनीन्द्रदिन० अष्टादशविद्यास्थानेषु पुराणनिर्णयः। ४२?

स्थाननिर्णपोडष च दश चाष्टादश यानि विद्यास्थानानि ज्ञा- नाश्रयभूतांन शास्त्राणि तेपां निर्णयो विचागः क्रिगत इनि शेष:, तत्र तावत्पथम निरूपयिष्यमाणाष्टादशनिद्यास्थानज्ञापिकां या- ज्ञनल्क्यस्मृति निरूपयितुमाह। तदुक्तं याज्ञवल्क्यसमृतौ। तदिति। तद्विद्यास्थानानामष्टादशत्वं याज्ञवल्क्यस्मृत्तौ याजव- ल्क्पस्य स्मृत्याख्ये वाक्य उक्तं कथितं, तामेव स्मृतिमुदाहरात। पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गामिश्रिताः । वदा: स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चदुर्दश ॥१॥ पुगणोंन। पुराणन्यायमीमांसाधर्मंशास्त्राङ्गमिश्रिता: पुरा- यानि भागवतादीनि, न्यायो न्यायशासत्र गौतमप्रणीतं, मीमांसा कर्मकाण्डार्थनिर्णायको जैमिन्यादिरचितो ग्रन्थकदम्बः, धर्मशाखतरं मन्वादिभि: संग्राहितो धर्मनिगाकः स्मृनिवाक्यकदम्बः, अ- द्रानि षट्शिक्षाकल्पव्या करणनिरुक्तच्छन्दोज्योतिषाख्य।नि, तत्र पुराणं पश्चलक्षणमित्युक्तेः सर्गपतिसर्गवंशमन्वन्तरतद्वंश्यानुच- रितनिरूपकाणि पश्चलक्षणानि, न्यायः षोडशपदार्थवितेचको ग्रन्थः, एतैर्मिश्रिता युक्ता वेदाश्चत्वारोऽपौरुषेयवाक्यकदम्ब- रूपा: स्ततः प्रगागाभूता ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या:, एवं चतुर्दश चत्वारश्च दश च चतुर्दशसंख्यानि विद्यानां ज्ञानानां धर्मस्य च धर्मस्यापि स्थानानि आधारभूतानि मन्दिराणीत्यर्थः, ज्ञेया- नीति शेष: ॥ १ ॥ आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्व चाथशास्त्राकमिनि ॥२ ॥ तथाऽडयुर्वेद: आयुषो ज्ञानमाधनं चिकित्साशासर, धनु-

४२२ वाधसारे।

वैदो धनुपोपलक्षिनसर्वशस्त्र सरपयोगज्ञानसाधनं शासत्र, गान्भव गनज्ञानसाधनं शास्त्रम। अर्थशास्त्रकं चारडर्थानां द्रव्यादीनां पा- प्रिज्ञानसाधनं शास्त्र नीत्याख्यमेवं चत्वारि, पूर्वचतुर्दशभि सहिनान्येताननि चत्वारि िांलत्वाष्टादश भवन्तीति ज्ञेयांन ॥२।। अथ पुराणनिर्णयः। एमष्टादश विद्यास्थानान्यभिधायेदानीं तानि क्रमेण निर्गोतुं प्रथमं पुराणनिर्गायारयं द्विश्लोकं प्रकरणमभिदधान आह। तत्र प्रथमं पुराणनिर्णयः । तमेनि। तत्र निरूपयिष्यमाणेपु अष्टादशविद्यास्थानेषु प्रथममादौ पुरागा निर्गाय: पुरागानां भागकतादीनां निर्ायो विचार: क्रियत इति शेष:, तमेवाह। न घना प्रीतिरुत्पन्ना पुराणपुरुषे यदि तदाष्टादाशभदेन पुराणश्रवणेन किम् ॥ १ ॥ नेनि। यदि यि पुराणपुरुषे जगािविकारहीनः सर्व- जगतः प्राक्कालीनः पुरुपः परिपूर्णो ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा तांस्मनूघना निविडा प्रींतः प्रेमा नोत्पन्ना न जाता चेत्तदा तर्हि अ्वादशमेदेन अष्ट दशसङ्गयाभेदभिन्नेन पुरायाश्रवणेन पुराणानां भागवतादीनां श्रवणेन कृतेनापि किं फलं न किमपीत्यर्थः, पुगणश्रवणं तत्पतिषाद्याखण्डैकरसे ब्रह्माभिन्ने प्रत्यगत्गान प्रेमोन्पदानार्थ तदभावे ईश्वर वाऽतस्तदभावें पुराणश्रवणं कृनमपि निष्फलप्रयास एवेति भावः ।। १॥। पुराणश्रवणशब्दार्थप्रतिपादनेनापि तमेवार्थे द्रढयति। पुराणापि न जीर्णो यः स पुराणस्तु न श्रुतः ।

मुनीन्द्रदिन० अष्टादश न्यायशास्त्रनिर्णयः। ४२३

कायः पुराणतां प्राप्तः पुराणश्रवणेन किम् ॥ २ ॥ इति० बो० मुनी० अष्टादश० पुराणनिर्णयः प्रथमः ॥१॥ पुरागोपीति। यः पुराणेपु प्रतिपादिनः पुगणोपि स- वज्गत्कारणत्वेन जगतः प्राक्कालीनापि न जीर्गो जरादिनि- कारैन विकृतः स तु पुरागो लौकिकपुर गाविलक्षणो न श्रुतः पुराखश्रवणन वृत्तिगोचरीकृतः, किश्च पुराणश्रवणं कुर्नस्तव कायः शरीरं पुराणतां जीर्णतां प्राप्तो यातस्तर्हि पुरागाश्रव- णेनाष्टादशभेदभिन्नपुराणानां श्रवणेन कृतेन किं फलं सम्पा- िवं न किमपि सम्पादितमिसर्थः ॥२॥ इनि श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरावेरचित्तायां बोधसारार्थदीसौ मुनीन्द्रदिन चर्यार्थप्रकाशेSष्टाद शविद्यास्थाननिर्णयार्थ- प्रकाशान्तगंतः पुराणांनर्णयार्थप्रकाशः प्रथम: ॥ १॥

अथ न्यायशास्त्रनिर्णयः। एवं पुराणनिर्णयमभिधायेदानीं क्रमपासं न्यायशास्त्र नि- पेनुं न्यायशास्त्रनिर्णयारूयं पञ्चश्चोकं प्रकरगामभिदधान आह। अथ न्यायशास्त्रनिर्णयः । अथेनि। अथ पुराणनिर्णयानन्तरं न्यायशास्त्रनिर्गायो न्यायशास्त्रस्य मुनिविहहितस्य निर्गायो विचारः क्रियत इत क्षेपस्तमेव वेदान्तानुकूलं न्यायं लक्षयात। यदात्मतत्वे बिमले विश्रान्तिरचला भवत । स एव न्याय इत्युक्त: शेषं त्वन्यायलक्षणम् ॥१॥

४२४ बोधसारे।

गदिि। यद्येन या विवेकिनां प्रत्यक्षा विमले निर्मले मायाऽनिद्यादिमलरहित इसर्थः, आत्मतत्व आत्मस्व्ररूपे त- त्वेऽनारोपिते वस्तुनीत्थर्थः, अचला स्थिरा विश्रान्तिर्विश्राम- रूपा त्रत्तिर्भव्रेत्स्यात् स एवात्मविश्रान्तिसाधनभूत एव न्याय इत्युक्तो न्यायनाम्ना कथितो विद्वद्विरिति शेप:, शेष तु त्-

न्यायस्यापराधस्य लक्षणं चिन्हं ज्ञेयगतस्तन्मुक्षुभिर्नाङ्गीकार्य- मिति भावः ॥ १ ॥

यशःसस्य कथमन्यायत्वमिसाशक्कक्तन्यायविदा तत्वोडशपवा- थंचिन्तनमनिष्टमेव केवलात्मविश्रान्तिरेवेष्टेसन्यायत्वं तस्येत्या- शयेनाह। अचिन्तनं पदार्थानां न्यायं न्यायविदो विदु:। अन्यायमार्गरसिकः स कथं न्यायशास्त्रवित् ॥२॥ अचिन्तनमिति। न्यायविद उक्तन्यायविदो वेदान्तानुकू- लन्यागनेत्तार इसर्थः, पदार्थानां नामरूपमात्राणां षोडशपदा-

नीति विदुर्जानीयुः ननु तहिं पोडशपदार्थनिवेचन प्रधानन्या- यशास्त्राभ्यासिनामेव न्यायशास्त्रवेत्तृत्वं कुत उच्यते लोक इसा- रद्ाह अन्यायेोत, स षोडशपदार्थीवनेचकन्यायशास्त्राभ्या-

वाच्चान्गायस्यापराघस्य मार्गः प्राप्तिसाधनभूतः षोडशप- दार्थविवेकस्तत्र रमिको रसज्ञोऽतः कर्थ न्यायशास्त्रविन्न्या- योपदेशकग्रंथज्ञः कर्थ केन प्रकारेण भवति नैव स न्यायशा- स्तनेततत्यर्थ: ॥२॥

मुनीन्द्रदिन• अष्टादश० न्यायशास्त्रनिर्णयः । ४२५

किश्च तेषां विरुद्धमापित्वादपि तेपां मतं मुमुक्षुभिर्नैव मन्तव्यमित्याह। स्वयं यत्तार्किक: प्राह तर्कोडनिष्टप्रसञ्जनम् । तत्तार्किकस्य तर्केण कथमिष्टं प्रसज्ज्यते। स्वयमिति। यद्यतः कारणात्तार्किकस्तर्क वेत्ति स तार्किकों गौतमः स्वयं तर्कशास्त्रपणेतापि तर्कोऽनिष्टपरसञ्जनम्'अनिष्टपस- अजनलक्षणतान्तर्क' इति तर्कलक्षणप्रतिपादकं सूत्रं प्राह कथि- तवान्तत्ततः कारणात्तार्किकस्येदांनीतनतर्काभ्यासवतः कृतेन तर्केणानुमानेन श्रुतिविरुद्धतर्केणेत्यर्थः, इष्ट मुमुक्षूणां मोक्षारूयं प्रियं सुखमित्यर्थः, कथं केन प्रकारेण प्रसज्यते मसक्तं भवति न कथमपीत्यर्थः, अतः श्रुतिविरुद्धं तर्क परित्यज्य श्रुत्यर्थानु- कूलतर्क एवादरो विधेय इति भावः ॥ ३ ॥ नतु श्रुतिविंरुद्धतर्कस्यैव कुतस्साज्यत्वमित्याशख्ानात्म- गोचरत्वेन निष्फलश्रमत्वादित्याशयेनाह। न तर्कितं परं ब्रह्म मेधया तीक्ष्णतर्कया। तदा कुतार्किकस्यास्य तर्ककर्कशता वृथा॥ ४॥ नेति। तार्किकेश तीक्ष्णतर्कया तीक्ष्णोऽज्ञानभेदने ती- त्रस्तर्कोनुमानं यस्या: सा तथोक्ता तया मेधया धारणावत्या बुद्धिदृत्त्या परं ब्रह्म कार्यकारणातीतं देशकालवस्तुकृतपरि- च्क्वेदशून्यमात्मवस्तु तर्कितं न तर्कगोचरं न कृतं यदा तदा तहिं अस्य पोडशपदार्थविवेचकस्य लोकमसिद्धतार्किकस्य कुतार्कि- कस्य कुत्सितस्य तर्काभ्यासिनो वृथा व्यर्थ निष्फलेत्यर्थः, तर्क- कर्कशता तर्केऽनुमाने कर्कशता कठोरता जेया॥४ ॥ ननु पोडशपदार्थविवेचकस्य तर्कस्य कुतो नैप्फल्यमित्या- ५४

४२६ बोधसारे।

शट्वा पोडशपदार्थविव्ेचनेपि तर्कानवस्थादोपसत्वादित्याह। षोडशापि पदार्थास्ते त्वया तार्किक तर्किताः । तर्को नवस्थितस्तर्हि तर्कातीते मनः कुरु ॥५॥ इतिश्रीनर० बो० मु० अष्टादश० न्यायशास्त्रनिर्णयः। पोडशेति। हे तार्किक हे तर्कज्ञ त्वया तर्काभिनिवेशवता भवता ते तर्कशास्त्रे प्रतिपादिता: पोडश पोडशसङ्ग्याः पदा- र्थास्तच्वानि तर्किता आंप तर्कविपयीकृता यद्यपि तथापि त- कोडनुमानं नावस्थितोऽवस्थितिं न प्राप्तो यदि तर्हि तदा तादृशं तर्क परित्यज्य मनश्चित्तं तर्कातीते तर्कागोचर आत्मनि विषये कुरु स्थापय मननवदन्तःकरणं तर्काभ्यासपरित्यागेना- त्मविषयमननेनात्मनि लीनं कुरुष्वेतिभावः ॥। ५।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाक्करविरचचितार्यां बोधसा रार्थदीप्ी मु-

ततर्कशास्त्रार्थनिर्णयार्थप्रकाशो द्वितीयः ॥२।।

अथ वैशषिरकाािनिर्णयः। एवं न्यायशास्त्रनिर्णयमभिधायेदानीं तत्पसङ्गाद्वैशेषिक- साङ्ग्यपातञ्जलानां निर्णयमभिदधान आह। अथ तर्कप्रसंङ्गन निर्णयः क्रियतेधुना। वैशेषिकस्य सांख्यस्य तथा पातञ्जलस्य च॥१॥ अ्रथेति।अथ न्यायशास्त्रनिर्णयानन्तरं तर्कमसङ्गेन तर्कस्य तर्कशास्त्रस्य प्रसङ्गेन मसङ्गादधुनेदानीं वैशेषिकस्य पटू- पदा र्थवित्रेचनपधानस्य शास्त्रस्य, तथा साङ्गयस्य सम्यकूख्या- पन्ते प्रकथ्यन्ते तच्वानि प्रकृत्यादीननि अस्मिन्निति साङ्ख्यं

मुनीन्द्रदिन० अष्टादश० वेशैविकनिर्णयः। ४२७

तस्य, यद्वा तच्वानां सङ्व्या पश्चविंशतिपरद्िंशत्यष्टाविशत्याद्या- स्तत्प्रतिपादकत्वात्सङ्खयं सङ्व्या अस्मिन्सन्तीति व्युत्पत्या म- तुबर्थेडर्श आद्यच् ततः स्वार्थेडण, तथा पातञ्ञलस्य च तद्वत्प- तञ्जलिपोक्तस्य योगशास्तरस्य निर्णयो विचारः क्रियते निरू- व्यते, एतेषां तर्कस्य चाङ्राङ्गिक्वात्तर्कपरसङ्गादेतन्निर्णयः कथ्यत इति भान: ॥१ ॥ तत्रादावष्टक्लोकं वैशेपिकनिर्गायारयं प्रकरणं वक्तुकाम आह। तत्र प्रथमं वैशेषिकनिर्णयः । तत्रेति। तत्र प्रतिज्ञातेषु मध्य आदौ प्रथमं वैशेषिकनिर्णयो वैशेषिकस्य विशेषनिरूपणपधानस्य शास्त्रस्य निर्णयो विचार: क्रियत इनि शेष:, ततादौ सविशेषपदार्थनिरूपण एव कुशलो वैशेषिको न निर्विशेषव्रह्मनिरूपण इत्याह। सविशेषा: पदार्था ये तत्र वैशेषिक: कृती। निर्विशेषं परं ब्रह्म तत्र वैशेषिकस्य किम् ॥१॥ सविशेषा इति। ये संसारे प्रसिद्धा: सविशेषा चिशे- पेण वैलक्षण्येन सह वर्त्तमानाः पदार्थाः पदानि नामानि अर्था स्तद्वाच्यानि रृपाणि तत्र तत्रैव तेपु पदार्थेपु वैशेषिको वैशेषिकशास्त्रभिनिवेशनान्कणादाद्यः पुरुपः कूती कृतकृत्यो भवेदिति शेष:, नान्यत्र ब्रह्मणीत्पर्थः, कुतो ब्रह्मांगा वेशेषि- काविषयत्वं तव्राह निर्विशषमिति, अम्मारक मुत्त्यरथिनां त्विष्ठं परं कार्यकारणत्वधर्मरहितं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिचक्कदर- हितमात्मनस्तु निर्विशेषं निर्गतो निवत्तो विशेषो भेदो यत- स्तत्तथोक्तमस्ति अतस्तत्र तस्मिन्त्रह्मणि, दिपये वैशेपिकस्य वैशेषिकशास्त्रस्य तज्ज्ञस्य वा किं किङ्कार्ये न किमपि कार्य

४२८ बोधसारे।

तत्र तस्येत्यर्थः ॥ १ ॥ ननु तत्वज्ञानं वैशेषिके निरृध्यते भवतोपीषटं तत्वज्ञान- मतो वैशेषिकस्य समयोजनत्वमस्त्वित्याशक्काह। मुक्तं साधर्म्यवैधम्यैस्तत्त्वज्ञानं हि मुक्तये। साधर्म्यवैधर्म्यकृतं तत्त्वज्ञानं न मुक्तये ॥ २ ॥ मुक्तमिति। साधर्म्यवैधम्यैः सह वर्तते धर्मैः तत्सधर्मे तस्य भावः साधर्म्य विगतो धर्मो यस्मात्तद्विधर्म तस्य भावो वैधर्म्य धर्मरहितत्वं तैर्मुक्तं हीनं तत्वज्ञानं तत्वस्यानारोपि- तस्यात्मतत्वस्य ज्ञानं वेदनं हि पयक्षं तद्विवेकिनां मुक्तये मोक्षाय मुक्तिं प्राप्तुं साधनं भवति साधर्म्यवैधर्म्यकृतं सा- धर्म्येण वैधर्म्येण च कृतमुत्पादितं यत्तत्वज्ञानं साधम्यवैध- मर्यविशिष्टतच्वानां षट्पदार्थानां ज्ञानं वेदनं मुक्तये मोक्षाय न न भवति अतो वैशेपिकमते मुमुक्षुभिरादरो न कर्त्तव्य इति भाव: । २ ॥ वैशेषिकमते मुमुक्षुभिरनादरणीयत्वे हेत्वन्तरमाह। श्रुतिः सर्वपदार्थानां विस्मृत्या मुक्तिमाह यत। तर्हि सर्वपदार्थानां चिन्तनैः किं प्रयोजनम्॥२॥ श्रुतिरिति । यद्यतः कारणाच्छ्ुतिर्वेदवाक् सर्वपदा- र्थानां सर्वपदवाच्यानां द्वैतजातवस्तूनां नामरूपाणामित्यर्थः, विस्मृत्याऽननुसन्धानेन मुक्तिं मोक्षमाह वदति तर्हि तदा सर्वपदार्थानामस्माकं श्रुतिमामाण्यानां मुमुक्षूणां सर्वपदवा च्यद्वैत वस्तुजातानां वैशेषिकनिरूपितपदार्थानामियर्थः, चिन्त- नैर्विचारैः किं प्रयोजनं किं फलं न किमपीत्यर्थः, अतो वैशे- विकमतस्य मुमुक्षूणां मयोजनाभात्रादनादरणीयत्वमेव्र नि-

मुनीन्द्रदिन० अष्टादश० वैशेषिकनिर्णयः। ४२९

श्वितगिति भावः ॥। ३ ।।

त्वेन वैशेषिकस्य सप्रयोजनत्वमस्तवयाशक्ा।समदीयनच्वे सा-

कथं साधर्म्यवैधर्म्ये तत्त्वज्ञानस्य कारणम् । न च साधर्म्यवैधर्म्यमद्दये परमात्मनि ॥ ४ ॥ कर्थामति। साधर्म्यवैधम्यें साधर्म्य सह धर्मधर्मिभाव- वच्वं वैधर्म्य तद्रहितत्वं चैते उभे तत्वज्ञानम्य मोक्षसाधन- भूतस्य पारमार्थिकतत्व्रज्ञानस्य कारणं हेतु: कथं केन प्रका- रेग भवतो न कथमपीसर्थः, कुत इत्यत आह न चेति, अद्ूये न विद्यते द्वय भेदो यत्र तस्मिस्तथाभते परमात्मनि कार्यका- रणातीत आत्मवस्तुनि साधर्म्यवैधर्म्य सहधर्मवत्वं समानध- र्मवत्त्वं च वैधर्म्य धर्मरहिनत्वं विरुद्धर्मवत्त्वं च तयोः समा- हार एकवन्भावः, न चास्ति नैवास्ति अतो वेदान्तप्रतिपाधे ब्रह्मणि साधम्पवैधम्याभावान्न वैशेषिकस्य तत्र सपयोजन- त्वमिति भाव: ।।४ ।।

स्माभि: क्रियनेऽतः सप्रयोजनत्वं वैशेषिकस्यास्त्विसाशख्ा

शयेनाह। पदार्थानां विवेकेन परमात्मा प्रकाशते। इति चेद्वदसि प्राज्ञ तर्हींदं मम संमतम् ॥ ५॥ पदार्थानामिति। पदार्थानां वैशेषिकप्रतिपादितानां षद्- पदार्थानां नामरूपात्मकानां विवेकेन निवेचनेन भिन्नत्वज्ञानेन

४३० बोधसारे।

परमात्मा कार्यकारगात्वहीन आत्मा प्रकाशते स्फुट प्रतीतो भवति अतो वेदान्तानुकूल्याद्वैशेषिकमतमङ्गीकार्यमित्येवं बदासि कथयास चेद्यदि तहीदिं मतं मम मुमुक्षोः संमतामष्टमेव न त्वयं वैशेषिकसिद्धान्तः किन्त्वस्मदीय एवेति भावः ॥५॥। ननु वैशेषिकैस्तार्किकैश् नानात्मत्वं प्रतिपाद्यते वेदान्ति- भिस्तु तांद्वरुद्धमकात्म्यमतः कथमविरोध इसाशक्का व्यवहार- दशायां बद्धमुक्तव्यवस्थायै नानात्मत्वस्य तैरङ्गीकृतत्व्राद्वे दान्तिभिरपि व्यानहारिकनानात्मत्वस्य मायिकस्याङ्गीकृत- त्वात्पामार्थिकमैकात्म्यमुभाभ्यामपि सिद्धान्तितमतो न वि- रोध इसाशयेनाह। बद्वमुक्तव्यवस्थायां नानात्मानो न वस्तुतः । नानात्मानो व्यवस्थान इत्याह मुनिगौतमः ॥६॥ बद्धमुक्तेति। वद्धमुक्तव्यवस्थारयां वद्धानां मुक्तानां व व्यवस्था मर्यादा तस्यां निमित्तभूतायां सत्यां तन्निमितमि- सर्थः, नानात्मानो नानाडनेक आत्मानो जीवा: मन्ति व स्तुनः परमार्थतो नानेके मन्तीसर्थ:, इत्ेवं तार्किकाणां वैशे- पिकागां च मतं तद्वेदान्तिनामध्यनुकूलमिति भाव:, ननु ता- किकवैशेषिकयोरमते बद्धमुक्तव्यवस्थायायेव नानात्मत्वं न प- रमार्थत इति कुनो ज्ञातं भवतेस शङ्का गौतमप्रशीतमूत्रादेवे- साशयेन गौतममूत्रोदाहरगोन गौतमाशयं मदर्शयति नाना- त्मान इति, नानात्मानो नाना बहवो आत्मानो जीवाः सन्नि व्यवस्थाने व्यवस्थानं व्यवस्था बद्धमुक्तानां मर्यादेत्यर्थः, त- स्मिन्तन्निमित्तमित्यर्थः, चर्मणि द्वीपिनं हन्तीति वन्निमित्ते स- पमी, इसेवं मुननिगौतमो मुनिर्मननतान्गौतमनाम ऋपिराह पोक्तवानतो स्माभिज्ञीतमिति भाव ॥६॥

मुनीम्दरदिन० अष्टादश० साङ्ग्यनिर्णयः । ४३१

किश्च तेषां मते कल्पनालाघवं साध्यते तदपि तेषां क- लपनागौरवमेव सिध्यति, वेदान्ते तु मायाङ्गीकारे कल्पनाला- घव सिध्यतस्तेषामपि मायात्तत्वाङ्गीकार इष्टपवेति वेदा- न्ताङ्गीकारः कर्त्तव्य इसाशयेनाह। कल्पनागौरवं दोष: कल्पनालाघवं गुणः । इति यत्तार्किकैरुक्त तदेव मम रोचते ॥७॥ इति० वो० मु० अष्टा० वैशेषिर्कानर्णयः ॥३॥ कल्पनेति। कल्पनागौरवं कल्पनानां गौरवमाधिक्यं दोषोडचातुरी कल्पनालाघवं कल्पनानां लाघवं न्यूनत्वं गु. णश्चातुर्यमित्येवं यत्प्रसिद्धं तार्किकरुक्तं न्यायशास्त्रविद्धि: क- थितमेव केवलं न तु अङ्गीकृतं मायाङ्गीकारं बिना तत्र न मि- ध्यतीति भावः, मम तु मायातत्वाङ्गीकर्तुस्तदेव कल्पनाल।घमेव रोचत इष्टें भवति अतस्तर्कवैशेषिकमतादरं परित्यज्य वेदान्त एवादरो विधेय इति भाव: ।। ७ ।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकतरविरचित्तारयां बोधसारार्थदीसौ

प्रकाशान्तगंतो वैशेषिकनिर्णयार्थप्रकाश स्तृतीय: ॥ ३॥

अथ सांख्यनिणयः । एवं वैशेषिकनिर्गायमभिधायेदानीं प्रसङ्गपाप्तं सांख्यनिर्ण- याखयं चतुःश्रोकं प्रकरणमभिदधान आह। अथ सांख्यनिर्णयः । अथेति।अथ वैशेषिकनिर्णयानन्तरं सांख्यनिगीयः सांख्यस्य सांख्याभिघशास्त्रस्य निर्णयो विचार: क्रियत इति शेषः, तत्र

४३२ बाधसारे।

लावत्पथमं सरयातीतस्य ब्रह्मणः केवलतश्वसंखयामात्निर्णा- यकसांख्यविषयर्त्वभावात्सांख्यस्य निष्फलश्रमत्वं देशयति। असंख्याः सांख्य तत्त्वानां संख्याः संख्यातवानासि। किं सांख्य संख्यया व्रह्म संख्यातीतं विचिन्तय ।।१।। असंरूंया इति। हे सांख्य सम्यक्ख्यायन्ते प्रकथ्यन्ते त- त्वान्यास्मिन्तत्सांख्यं तद्वेत्ति अधीते वा सांख्यस्तस्य सम्बो- धने हे सांख्य त्वं तच्वानां प्रकृतिपुरुपादीनाममख्ख्या न- विद्यन्ते मङ्ग्या गणना यासां तास्तथोक्ताः सख्व्या गणना: पञ्चविंशतिपद्धिंशसादिरूपा: सङ्व्यातवान्निरुपितवानसि वि- दसे तर्हिं सांङ्व्यसङ्व्यया साङ््यशास्त्रनिरुपितया संख््यया गगानया किमस्माकं मुमुक्षूणां किं फलं न किमपि फलमि- सर्थः, अतः साङ्व्यस्यापि निष्फलश्रमत्वात्साङ्ज्यादरं परि- सज्य ब्रह्मचिन्तने प्रवर्तितव्यमति साङ्ग्यं प्रेरयति ब्रह्मेति, त्वं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदरहितमात्मवस्तु विचिन्तय स्मर, ननु साङ्गयत्रिचारेणापि ब्रह्मैव चिन्सत इति चेन्नेत्याह सङ्वयातीतांमात, सङ्ग्यातीतं साङ्योक्तसङ्म्यया विषयीकृतं न भवति ब्रह्माऽनः साङ्व्यस्य निष्पयोजनश्रममात्रत्वात्तत्यक्त्ा परं ब्रह्मैत चिन्तनीयमिति भावः ॥ १॥ ननु तत्वज्ञानं मोक्षसाधनत्वेन भवतामपीष्टं साङ्व्यं च तक्तज्ञानप्रतिपादकं तत्कुतः साङ्ज्य नाङ्गीक्रियते भवत्विरि- त्याशशाह। तत्वज्ञानं त्वया प्रोक्तं तत्त्वज्ञानं मतं मम। तत्त्वातीतस्य विज्ञानं तत्त्वज्ञानं हि मुक्तये ॥२।। तत्वज्ञानमिति। हे साङ्कय त्वया भवता तत्वज्ञानं तरवानां

मुनीन्द्रदिन० अष्टादश० साङ्ग्यनिर्णयः । ४३३

प्रकृतिपुरुषादीनां ज्ञानं बोधनं प्रोक्तं कथितं मम मे मुमुक्षो- स्तच्वज्ञानं तत्त्वबोधनमेव मतामिष्टं तथापि त्वत्पतिपादितं त- क्वज्ञानं न मोक्षसाधनं तर्हि तत्कीदृशं मोक्षसाधनं तत्वज्ञानं तत्राह तत्वातीतस्येति, तत्वातीतस्य तत्त्वेभ्यो भतदुक्तपकृतिपु- रुषादितत्त्वेभ्योऽतीतस्य भिन्नस्य तत्वास्पृष्टस्पेत्पर्थः, विज्ञा- नमनुभवस्तत्वज्ञानं तत्त्वस्यानारोपितस्वरूपस्य जीवव्रह्मैक्यल- क्षशास्य ज्ञानं बोधनमस्माकमिष्टं तदेव मुक्तये सुत्त्यर्थ भवति न त्त्मोक्तं मुक्तये तत्वज्ञानं भवतीत्यर्थः, अतस्तन्नाङ्गीक्रियते- डस्माभिरिति भावः ॥२॥ ननु तत्व्रविवेचनं पुरुपज्ञानार्थमस्माभि: कृतमित्याशख्का- ड्रीकरोति। पुरुषस्य परीक्षार्थ मया संख्या निरूपिता। सांख्य एवं यदि प्राह तर्हीदं मम संमतम् ॥ ३ ॥ पुरुषस्येति। पुरुषस्य प्रकृतिविकृतिविलक्षणस्यासङ्गस्या· त्मन:, तदुक्त। 'मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतितविकृनयः सप्। पोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः' इति॥ परीक्षार्थ ज्ञानार्थ मया साङ्व्यशास्त्रपणेत्रा सङ्व्या तत्वानां प्रकृत्यादीनां पञ्चविंशतिषद्विंशत्याद्या निरुपिता प्रतिपादिते वमनेन प्रकारेण यदि यर्हि साह्ख्यः साङ््यशास्त्रप्रणेता कपिलस्तदध्ययनवान्तज्ज्ञो वाडन्यः कोपि माह वक्ति तर्हि तदेदं वचनं साङ््यापसिद्धान्तापातेन त्वंपदार्थशोधनमात्रो- पयोगिनया च मम मुमुक्षोः संमतमिष्टं भवति भवान्साङ्वयसि- द्धान्तं परिलज्य वेदान्त आगत इति भाव: ॥ ३ ॥

४३४ बाधसारें।

तत्रैषाभिनिवेशो न कर्त्तव्य इत्याह। पुरुषान्नपरं किश्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः । पुरुषं पशय रे सांख्य संख्यया किं प्रयोजनम् ॥४॥ इ० बो० मु० अष्टा० सांख्यनिर्णयश्चतुर्थः॥४॥ पुरुषादित। पुरुषादमंङ्गसचचिदानन्दपरिपूर्णा रुप। द्ा त्म नः परं श्रेछ्ठं किश्च्चित्किमपि न न विद्यते सैव काठ्ठा सर्व- सुखावधिरूपा सोक्तलक्षणा परोत्कृष्टा गतिः स्थितिर्झेया, अरे साङ्ग्य सङ्वयायामभिनिवशित्वान्नीचसम्बोधनं त्वं पु. रुष परिपूर्णरूपमात्मानं पश्यावलोकय तं सत्क्का संङ्ख्यया त- सानां गगानया किं प्रयोजनं कि फलं न किमपीसर्थः, अतः सङ्ग्याभिनितेशेन व्यर्थश्रमो न कर्तव्य इति भावः ॥४ ॥ इनि श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरावेरचितायां बोधसारार्थदीपी मुनीन्द्रद्विनचर्यार्थप्रकारेऽष्टाद शविद्यास्थाननिर्णयार्थ- प्रकाशान्तगंतः साङ्ग्यनर्णयार्थप्रकाशश्चतुर्थः।।४।

अथ पातञ्ञलनिर्णयः। एवं साङ्वयनिर्णयमभिधायेदानीं पातञ्जलयोगं निर्णेतुं पातञ्जलनिर्णयारूयं दशश्चोकं प्रकरगामभिदधान आह। अथ पातञ्जलनिर्णयः । प्रथेनि। अथ साङ्गयनिर्णयानन्तरं पातञ्जलनिर्याय: प तञ्जलिना प्रोक्त पातअ्ल शास्त्रं तस्य निर्णपो विचार: क्रियत इति शेष:, पातञ्जलमिसत्र 'तेन शोक्तमि'तिसूत्रेणाण्, तत्रादौ योगसिद्धिपसत्त्या श्रमहेतुत्वे मुमुक्षूणामादरं आजयितुं पात- अलस्य दर्शपति।

मुनीन्द्रविन० भष्ठादृश० पातञ्लनिर्णयः। ४३५

योगसिद्धिप्रसक्तोयं पातञ्जलपरिश्रमः । कलाकौशलमेवेदं न स्वरूपस्थितिर्हि सा ।। १।। योगसिद्धीति। अय पतअ्जलिपोक्तो योगाख्य: परिश्रमः सर्वकालं श्रम एव यतो योगसिद्धिमसक्तो योगानां धारणा- विशेषाणां सिद्धय आकाशगमनाद्यास्तासु मसक्तोडत्याम- क्ोऽतः पातअलपरिश्रमः पानञ्जले पतअ्ञलिपोक्ते शास्त्रे प- रिश्रम एव केवलं ज्ञेयो न तत्रोक्तमाधनैर्मोक्ष इति भावः, त्हि किं तत्रतसाधनैर्भवतीत्याशक्काह कलेति, इदं पातअलं कला- कौशलमेत्र कलासु योगभिद्धिषु कौशलं कुशलत्वं चातुर्यमात्र केवलमित्यर्थः, सा कुशलता न स्वरूपस्थिति: स्वस्यात्मनो रूप तस्य स्थितिस्तदाकारा स्थितिरित्यर्थः, न न. भवति हि एतद्विवेकिनां पसिद्धम् ।। ॥ कायव्यूहसिद्धिपसत्त्या योगाभ्वासपपक्रं प्रत्याह। रे योगसिद्ध जीवानां कायव्यूहो न दुलभः । विदेहमुक्तता सिद्धि: कायव्यूहो न सिद्धये॥२।। रे योगसिद्धेति। रे योगसिद्ध रेइति नीचमम्बोंधने यो- गसिद्धिपसक्तत्न्रात्नीचत्वं हे योगसिद्ध्यासक्त जीवातां जी- वत्वं पाप्तानां कायव्यूहः कायानां देहानां व्यूहः समूहो न दुलभो न दुःष्मापः किन्तु सुलभ एवेत्यर्थः, ननु योगाभ्या- से न विना जीवानां कायव्यूहो दुर्लभ एवेति चेन भमजन्य- स्वाप्नमानोरथिकप्रपश्चादावनन्तदेहाना तदीयतेन दर्शना ज्ाग्रत्मपश्चस्यापि विचारदृष्ठ्या हिरण्यगर्भस्त्रप्त्वात्तैजसाहि रण्यगर्भयोरभिन्नत्वस्य पारमार्थिकत्वात्स्वमत्वस्यः तुलगत्वे क।यव्यूहत्वसतिद्धे: सुलभत्वं कायव्यूहस्य जीवानामति भावः,

४३६ बोघसारं।

ननु तहि तत्र तत्र वेदान्ते तत्त्रज्ञानात्सिद्धिरवाप्त इत्युचत्यते तत्कथं सिद्धिर्निन्ध्ते भवद्भिरिति चेत्तत्राह व्रिदेहति, विदेह- मुक्तता देहरहितच्वेन ब्रह्मरूपतया स्थितिरेव मिद्धि: सिद्धि- शब्देनाभिहिता वेदान्ते कायव्यूहः शरीरसमूद्दधारयेनाने- कभोगभोगो न सिद्धये मुक्तये न भवतीति तत्र तत्न वेदान्ते निश्चितमिति भावः ॥२॥ एवं कायव्यूहसिद्धिं विदूष्येदानी परकायपवेशरूपां सिद्धिं दूषयन्परकायमवेशसिद्धीच्छया योगाभ्यासासक्तं प्रयाह। हे योगसिद्ध जानासि परकायप्रवेशनम् । परं तु नैव जानासि परकायप्रवेशनम्॥ ३॥ हे योगसिद्धेति। हे योगसिद्ध हे योगधारणया सिद्ध- मन्य त्वरं पाकार्यप्रवेशनं परेपामन्यप्राणिनां कायेषु देहेषु प्र. वेशनं प्रवेशयुक्तिं जानासि वेत्सि तथाप्ययमभिमान एव तव परकायप्रवेशनं नैवर वेत्सि कुत इसत आह परं त्विति, परन्तु तथापि त्वं परकायप्रवेशनं परं परमात्मानं कायति वक्ति भा- गलक्षणयोपदिशतीसर्थः, तत्परकायं महावाक्यजातं तत्त्वमस्या- दिरूपं तस्मिन्दृढमोक्षेच्छया प्रवेशनं तदर्थावगाहनं, यद्रा परका- येन महावाक्योपदेशेन प्रवेशनं मवेशोऽर्थादात्मनीसवगन्तव्य तन्नैव जानासि नैव वेत्सीति मन्येहम् ॥२ ॥ ननु मास्तु महावाक्यद्वारात्मनि पचेशनमन्यशरीरपवेश रूपा सिद्धिस्तु वर्त्तत एव ममेसाशद्काह। भूतादयोपि जानंति परकायप्रवेशनम्। सा सिद्धिनैंव बन्धः सा यद्धि कायप्रवेशनम् ॥२॥

मुनीन्द्रदिन० अष्टादश० पातञ्जलनिर्णयः। ४३७

भूनादय इति। भूतादयो भूताः पिशाचा आदयो मुख्या येपां ते रोगज्वरादगोप्यादिशब्देन ग्राहयास्ते परकायपवेशनं परेषामन्यप्रागिनां कायेषु प्रवेशनं प्वेशयुक्तिं जानन्ति वि- नदन्ति तद्योनिपापकेन क्षुद्रकर्मणापि तादृशयोनिपाप्त्या सा स्यादेवाऽतस्तदर्थ महांश्चित्तावरोधयोगरूपः प्रयासो नैवापे- क्षितोऽनस्तयैन न कृतार्थतेति भावः, ननु परकायपचेशरूपा सिद्धिर्योगफलमेवातः कुतो भतद्भिर्निन्ध्यत इति चेत्तत्राह सेति, यत्पसिद्धं कायप्वेशनं काये शरीरे प्रवेशर्न प्रवेश इति सा कायप्रवेशरूपा नैत्र निद्धिनैव मुक्तिरमवति किन्तु सा प- रकायप्रचेशरूपा बन्धो बन्धनमेत भवति हि प्रसिद्धममिदं सर्व- शास्त्रेषु विवेकिषु चातः परकायपवेशसद्धिसाधनभूतयोग- धारणासक्तिं परित्यज्य मोक्षसाधनभूते वेदान्तश्रवणादावेव भवर्ततितव्यमिाि भावः ॥ ३ ॥। एवं परकायपवेशादरं परित्याज्य चिरजीवितसिद्धिकार- णभूतयोगधारगासक्तं मसाह। अवश्यं मरण तर्हिं कीदृशी चिरजीिता। जन्ममृत्युजराध्वंसि त्वं विज्ञानामृतं पित्र ॥ ५॥ अवश्गमिति । हे योगसिद्ध यत्र चिरजीवनेऽवश्यं नि- श्वयेन मरणं मृत्युर्भवति तर्हि तदा सा चिरजीविता बहुकालं जीवनता कीदशी कर्थ सिद्धा न कथमपीसर्थः, यथा जन्मतो मरणान्तं रुग्यास्य समाशतं जीवनमपि न तज्जीवनत्वेन गृ-

मरणतुल्यत्वात्तथा मरणभीत्या योगधारणायां स्थितः सन्- चिरजीनित्वं साधितं तत्राप्यन्तेऽव्रश्यं मरणे सिद्धे निरन्तरं

४३८ योधसारे।

तत्मतीत्या तद्भयेन निरन्तरं धारणायामेव स्थितस्यैहिकभो- गमाधनव्यवहारे प्रतृत्ययोगेन भोगाभावाद्योगधारणायाश्च चिरजीवित्वसिद्धिफलकत्वे चरितार्थत्वात्तस्या अन्यलोकभो- गफलकत्वाभावाच तवन्यधर्मदिसाधनाचरणासिवेश्च पारलौ- किकभोगाभाववतत्वं तस्या मोक्षसाधनश्रवणाद्यनुष्ठानासिद्धे- श्रैता दशांचरजीवित्वस्य चिररुग्णत्वसास्यान्निरमरणमेत्र तदि- तिज्ञात्ा तस्मिस्तद्धारणायां चानादरो मुमुक्षुभिः कर्त्तव्य इति भातः, नतु तर्हि मरणनिष्टत्तेरेव मोक्षत्वान्मोक्षस्य च भवता- मपीष्टत्वाश्चिरजीवत्वं भवतामपीष्टमतः कुतो निन्दते तत्राह जन्मेति। वं भवाञ्जन्ममृत्युजराध्वंसि जन्म सदद्वैतानृनद्वै-

क्षितं जन्म जथा मृत्युरपि विवेकेन सदद्वैतानृतद्वैनयोर्विवेचने- न पृथत्कावलोकनरूप गरणमिति लक्षितो मृत्युलोकप्रसक्षे जन्ममरणे वा जरा वार्धक्यं तेषां विध्वंसि नाशकं विज्ञानामृतं विज्ञानं जीवब्रह्मैक्यसाक्षात्काररूप तदेवोभयलक्षयमरणनि- वर्त्तकत्वादमृतमिवामृतं मोक्षरूपं तदेवास्मकमिष्टं तत्त्यं पिब प्रा- शयाङ्गीकुर्विसर्थः, मुसुक्षूणामिष्टो मरणनितृत्तिरूपो मोक्षो ज्ञा- नेनैव साध्यः स एवासन्तमरणनिव्टात्तरूप: परमपुरुषार्थरूपः, ननु एकदेशिकया कथाचिद्योगधारणया चिरजीविताऽतस्त- दादरं परित्यज्य मुमुक्षुभिर्वेदान्तश्रवणादिष्वेवादरः कर्तव्य इति भावः ॥ ५॥ एवं चिरजीनितसाधनभूतयोगधारणां विदूष्येदानी पर

परचित्तस्थितं वस्तु त्वया ज्ञातं ततश्र किम्।

मुनीन्द्रदिन० अष्टादश० पातञ्ञलनिर्णयः । ४३९

स्त्रचित्तसंस्थितं वस्तु परं ब्रह्म बिलोकय ॥ ६ ॥ परेति। त्वया हे योगिन्भवता धारणावता परचित्तस्थित परे- षामन्यम्राणिना चित्तान्यतःकरणानि तेषु स्थितं चिन्त्यनया वर्न- मानं वस्तु पदार्थजातं ज्ञातमनबुद्ध ततश्च ततो ज्ञानादपि तव- किं कि फलं न किमपीत्यर्थः, पग्मात्मनोन्यत्कल्पितं चित्तं तत्रसं वस्त्वपि कल्पितमतस्तनसर्वेषामप्यस्ति अतस्तावन्मात्रेगा- कृतार्थता नैव मंतव्या तदर्थ महान्यागरूपः प्रयासश्च नैव क- र्त्तथ्य इनि भाव:, त्हि किंकर्त्तव्यमियत आह स्त्रेति, स्वचि- पसंस्थितं स्वस्य चित्तमन्तःकरणं तत्र संस्थितं वस्तु सत्यरूपं परं ब्रह्म कार्यकारणत्वरहितं देशकालनस्तुकतपारच्छेदशून्मात्म- स्वरूं विलोकय साक्षात्पश्य स्व्रतः पृथक्तया भ्रांन्तासद्ध सम- ष्टिव्यष््यन्तःकरणं तत्र स्थितभ्रमरूपजगद्विपयकज्ञानस्यापि भ्रमरूपत्वादस्माकं तेनापि प्रयोजनं ना्ति तर्हि तदेकदेशव्य-

स्तीति कि वक्तव्यमतस्तवादरं परितज्य स्व्रचित्तवाधेन स्व्र- चित्तस्थितव्रह्मसाक्षात्कारसाधनेषु वेदान्तश्रवणादिष्वेवादरो मु. मुभिः कर्त्तव्य इति भावः ॥६॥

रते मसाह।

का सिद्धि: सा तु या सिद्धिर्दूरश्रवणदर्शनम् ।।७॥। निकटेति। अत्यन्तान्याव्यतहितत्वान्निकटस्थ स्यातिसमीपव- तिन आत्मनः स्व्रात्मनः स्व्रात्मवस्तुनः श्रवणदर्शनं श्रवण- मित्युपलक्षणं मननमिदिध्यासनयोः, तद्वारा दर्शनं च साक्षा-

४४ बाधसारं।

त्कारस्तयो: समाहार एकव्दावः, न स्याश्चेन्न भवेद्यदि तहि या तु योगशास्त्रे प्रसिद्धा दूरश्रवणदर्शनं दूरस्थपुरुषाद्युच्चा- रितशब्दानां श्रवयां तथा दूरस्थितपदार्थानां दर्शनमवलोकनं चेति सिद्धिर्विभूतिरस्ति सा का न सा मिद्धिर्गणनार्हसर्थः, दूरश्रवणदर्शनरूपसिद्धयोरनात्मविषयत्वेन मिथ्यात्व्रात्तदभ्या- सस्य च व्यर्थश्रमत्वात्तदादरं परित्यज्यात्मविषयकवेदान्त- श्रवगामनननिनिदिध्यासनेष्वेव प्रयत्रः कर्त्तव्यो नान्यत्रेति भाव: । ७॥ एवं दूरश्रवणदर्शनाख्ये सिद्धी प्रत्याख्यायेदानीमाका- शगमनाख्यसिद्धीच्छया तत्साधनभूतयोगधारभ्यासासक्तं प्रत्याह। भवन्ति वायसादीनामपि खचरतादयः । सिद्धिभिर्नैव सिध्येत सिद्धिभिः किं प्रयोजनम् ॥८।। भवन्तीति। खेचरतादयः खेचरताऽडकाशगतित्वमादिये- षामन्तर्धानप्रभृतीनां तास्तथोक्तास्ता: सिद्धयो वायमादीनामपि वायसः काक आदिर्येषां श्येनभासगरुडादीनां तेषामपि विना योगधारणां भवन्ति प्राप्तुवन्ति काकादीनामाप बिना योग- धारणमाकाशगमनसिद्धेरपिशब्दाद्गतादीनामपि विना योग- धारणामन्तर्धानादिसिद्धेः प्रत्युत तेषां योनिप्ाप्तेरविहितक र्मफलत्वेन तुच्छत्व्रान्न तत्रादरो मुमुक्षुभिर्विधेय इति भावः एतमेत् सर्वसिद्धीनामपि निष्पयोजनत्वं दर्शयति सिद्धिभिरिति, सिद्धिभिः पातञ्जलोक्ताभिरकाशगमनादिरूपमिद्धिभिर्नैव सि- द्ध्येत नैव निश्चयेन मुच्येत तर्हि मुमुक्षूणामस्माकं सिद्धिभिः परकायपवशादिरूपाभिः सिद्धिभिः किं प्रयोजनं किं फलं न किमपीत्यर्थः ॥ ८।।

मुनीन्द्रदिन० पुराण० अष्टादश० पातञ्जलनिर्णयः । ४४१

ननु योगसिद्धिरेव मुक्ति: सा तु भवतामपीष्टातः कुतः सा निन्धत इसाशख्ाह। न सिद्धिर्योगसिद्धिर्हि बलवीर्यादिसिद्धिकृत् । एतेन योगः प्रत्युक्त इति वेदान्तभाषितम् ।९। नेति। हि यस्मात्कारणाद्योगसिद्धिर्योगधारणाभिर्या सि- द्विर्जायते सा न सिद्धिर्न मुक्तिर्वेदान्ते मुक्तिरेव्र सिद्धि- पदेनोक्ता नाकाशग मनादिरपोक्ता सिद्धिशब्देनेत्यर्थः, सा यो- गसिद्धिस्तु योगधारणया या सिद्धिर्जाता सा बलनीर्यादिपि- द्विकरद्वलं च शरीरदार्ढ्य वीर्ग च शुक्रभूयस्तवं पतापभूयस्त्वं च ते आदिनी येषामन्तर्धानोध्वरेतसत्वादीनां तेर्षां सिद्धि: प्राप्ति- स्नस्या: कृत्कर्त्री भनति नतु मुक्तिकृदित्यर्थः, अनो मुमुक्षुभिस्त- त्रासक्तिर्नैव कार्येति भाव:, ननु योगपसाखूयानं स्वकपोलक- ल्पितत्वादपमायमित्याशद्ा तत्र श्रीवादरायणमूतं पमाणयात एतेनेति, 'एतेन योगः प्त्युक्तः' एतेन साङ्व्यप्रत्याखयानेन यो- गो योगसिद्धान्तः प्रत्युक्त: प्रत्यारुयातो न पृतक्पयासः कर्त्तव्य इति भाव:, इति एवं वेदान्तभाषितं वेदान्त उपनिषदर्थसंग्राहके शारीरकसूत्रेषु मध्ये भाषितं कथितमस्तीति शेपः, अतो यो- गमतखएडनमिदं मुमुक्षुभिः प्रमागापूर्वमस्तीति ज्ञयमिति भावः।।९।। नन्वरात्मज्ञानमेत्र सिद्धिपदवाच्यं योगशास्त्रे पतिपादितम- न्यसिद्धयस्तत्साधनभूतधारणाविशेषाश्च तत्तजज्ञानपूर्वकं तत्या- गायैवेत्याशद्कौतच्च मतं वेदान्तानुकूल्यादस्माकमिष्टमेवेति यो- गसिद्धान्तापहतिरित्याशयेनाह। सिद्धिरात्त्मपरिज्ञानमन्तरायास्तु सिद्धयः । इति चेद्योगवित्प्राह मतमस्माकमेव तत् ॥ १० ॥ इ० बो० मु० पु० अष्टा० पातञ्जलनिर्णयः पञ्चमः ॥५॥ ५६

४४२ बोधसारे।

सिद्धिरिति। आत्मपरिज्ञानमात्मनो ब्रह्माभिन्नस्य प्रत्यगा- त्मन: परिज्ञानं बोध: स एव सिद्धि: सिद्धिशब्देनोक्त: सिद्ध- यस्तु तदन्याडकाशगमनादिरूपा: सिद्धयोऽन्तराया आत्म- ज्ञानस्य विघ्नरूपाः सन्ति अनस्तास्तत्र तज्ज्ञानपूर्व तत्यागायैवा- भिहिता इति भावः, इत्ेवं योगविद्योगतात्पर्यवेत्ता कश्चित्माह वक्ति चैद्यदि तहीदं तदद मतं मम वेदान्तिनः संमतमिष्टं न तु योगसिद्धान्तः स इति भावः ॥१० ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविराचितायां बोधसारार्थदीपी मु- नीन्द्रदिनचर्यार्थप्रकाशे पुराणश्रवणनिर्णयेऽप्रादशविद्या स्थाननिर्णयप्रकाशान्तर्गतः पातक्जलनिर्णयार्थ- प्रकाश: पञ्चमः ॥५॥

अथ मीमांसानिर्णयः । एवं पातञ्जलनिर्णयमभिधायेदानीं मीमांमानिर्गायमभिधा- तुं मीमांसानिर्णयाखयं सप्तश्लोंकं प्रकरणमभिधास्यन्नाह। अथ मीमांसानिर्णयः । अथेति। अथ पातअ्जलनिर्णयानन्तरं मीमांसानिर्णयो मीमा- साया निर्गायो विचार: क्रियत इति शेष, तत्र तावत्पथमं त- न्मताग्रहत्वज्ञापनाय तन्मौढ्यं दर्शयति। कष्टं कर्मेत्ययं न्यायो मतो मीमासकस्य चेत आत्मनः कृशभागित्वं तेनैवांगीकृतं तदा॥ १ ॥ कष्टमिति ' कष्टं कर्मेसयं कर्म क्रिया कष्टं दुःखरूपमस्तीति शेषः, अयमुक्तः प्रसक्षो न्यायः सिद्धान्तो मीमांसकस्य मीमां- साशास्त्रज्ञस्य जैमिनेर्मत इष्टश्चेद्यदि भवेत्तदा त्हि आत्मनः स्वस्य कर्मकर्तृत्वाभिनिवेशवतः केशभागित्वं,दुःखभोक्तृत्वं ते- नैत्र मीमांसकेनैव्र कोशकारक्रिम्यादिनेवाङ्गीकृतं भवेदिति शे

मुनीन्द्रदिन० पुराण अष्टादश० मीमांसानिर्णयः। ४४३ पः, गर्वशास्त्रषु सुखस्यैवेष्टत्वेन प्रतिपादनात्सर्वजनेषु सुखस्यैवे- ष्टत्वेनानुभूयमानत्वाच्चाहो मीमांमकस्यातीत्र मौढ्यं सिद्ध य- तः कर्मग्ो दुःखरूपत्वं निश्चित तस्यैवेष्टत्वेनाङ्गीकरखमिति त- पस्यापि मूर्खत्वमन्येषामपि तद्चनविश्वासेन तत्र पवृत्तानाम- पि मूर्खत्वमेव्रेति न तत्रादरो मुमुक्षुभिः कर्त्तव्य इति भावः।।१। ननु तर्हि कष्ट कर्मेति वदतः कोभिपाय इत्याशख्ाह। मीमांसक: सत्यमाइ कष्टं कर्मेति कर्मवित्। तर्हि तस्यापि जिज्ञास्यं ब्रह्मानिष्टनिवृत्तये ।।२। मीमांसक इति। मीमांसको मीमांसाशास्त्रपणेता जैमिनि: कष्टं कर्मेति कर्म क्रिया कष्ट दुःखमेव केवलमस्तीसेवमाह कथितवान्यत्तत्सत्यं तथ्यमेव नानृतमित्यर्थः, यतोऽसौ जैमिनि: कर्मवित्कर्मगाः क्रियाया वेत्ता ज्ञाताऽस्ति कर्मारम्भकाले दुःखं- प्रसिद्धमेव्र सर्वेषां फल च दुःखरूपं जन्ममरगारूपं तत्र भोगानामपि डप्रास्तौ तत्पाप्तौ च तद्ररक्षणन्यूनत्वनाशस्व्रतोन्यभोगाधिक्यदर्श- नादिभि: दुःखमेवेति तत्रादरो न कर्त्तव्य इतयमाशयो जैमिने- रिति भाव:, तर्हि तदा कर्मणो दुःखरूपत्वे ज्ञाते सति तस्य मी- मांसकस्यापि मुमुक्षूगां किं वाच्यमित्यपेरर्थः, अनिष्टनिव्टत्तयेअ्र- निषटस्य निवृत्तये नाशाय परमानन्दपाप्या सर्वदुःखानि नाशयि- तुमित्यर्थः, ब्रह्म भूमशब्दवाच्यं परमानन्दरूपं ब्रह्म केवलं नान्य- त्कर्म वा तत्फलं च वा जिज्ञास्यं जिज्ञासितुं योग्यमस्तीति शेष:, अतो मुमुक्षुभि: कर्ममीमांसायां नैवादर: कर्त्तव्य इति भाव:॥।२॥ ननु कर्मणो विषयजन्यसुखसाधनत्वेनेष्टत्वं स्वतो दुःखरू- पत्वेप्यस्तु अनस्तत्रादरो विधेय एवेत्याशड्का जन्ममरणादिरूप- कमफलस्यातीत दुःरूपत्वेन सर्वजनेष्तनुभूयमानत्वाद्विपयां

४४४ बोधसारे।

णामपि तत्फलभृतानां दुःखग्रस्तत्वेन दुःखरूपत्वाच्च स्वतोपि दुःखरूपत्वात्कर्मणो नादरविषयंतत्याशयेनाह। कर्मणा संभवेज्जन्म जन्मना कर्मसंभवः । तर्हि कर्मजडस्यास्य जन्ममुक्ति: कथं भवेत्॥ ३॥ कर्मणेति। कर्मणा विहितनिपिद्धादिरूपया क्रियया जन्म ज- ननं मरणस्याप्येतदुपलक्षणं सम्भवेत्स्यात्तनश्र जन्मना धृतेन कर्मसम्भवः कर्मणां विहितनिषिद्धादिरूपाणां क्र्र्याणां स- म्भव उत्पतिर्थवतीति शेषः, तर्हि जन्ममरणरूपदुःखफलत्वेन क- र्मणः स्वतोपि दुःखरूपत्वे सिद्धे तत्रैवाभिनिवेशवनो मीमांस- कस्य मौर्ख्यस्यातिशयात्कर्मजडस्य कर्मणीष्टानिष्टज्ञानशून्य- त्वेन पवृत्तस्यास्य मीमांमकस्य जन्ममुक्तिर्जन्ममरयरूपाद् दुःखान्मुक्तिर्मोक्षः कथ केनोपायेन भवेत्स्यान्न केनापीसर्थः ॥३॥ नतु कर्मणो जन्मफलकत्वं कुतो ज्ञातमिसाशङ्ा ज्ञा- नकर्मणो र्मोक्षजन्मफलकत्वस्य सिद्धान्तितत्वादिसाशयेनाह। मुक्तिप्राधान्यमेवारितं बोधप्राधान्यवादिनाम् । जन्यप्राधान्यमेवास्ति कर्मप्राधान्यवादिनाम् ॥४।। मुक्तीति। बोधप्राधान्यवादिनां बोधस्य जीवव्रह्मैक्य- ज्ञानस्य प्राधान्यं मुक्तिहेतृत्वानमुख्यत्वं वदितुं शीलं येषां ते तथोक्तास्तेषां 'सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्य' इति णिनिः, ते्षां मुक्तिमाधान्यं मुक्तर्मोक्षस्य पाधान्यं मुख्यत्वमस्ति विद्यते न तु जन्मपराधान्यमित्यर्थः, तथा कर्ममाधान्यवादिनां कर्मणः क्रियाया: प्राधान्यं मुख्यत्व्रं ये वदन्ति तच्छीलानामत्रापि णिनिः, तेषां जन्मपाधान्यं जन्मनो जननस्य प्राधान्यं मुख्यत्व- मस्ति विद्यते ॥ ४ ॥

भुनीन्द्रदिन० पुराण० अष्टादश मीमांसानिर्णयः। ४४५

ननु मीमांसकैर्यज्ञादनधिकारिणां निष्कामकर्मणि ज्ञाने वाधिकार इत्युच्यते, तथाहि। 'ये कागावधिरा मूका अन्धपङ्ग्वादयश्चये। तेषां निष्कामकर्माणि ज्ञानं वापि विधीयते' । इसादिनयाशख््ाह। यः स्वयं कर्मजाड्येन यज्ञेष्वनधिकारतः । निष्काममशुचिप्रायं जगाद स कथं शुचिः ॥५ ॥ य इति। स्वयं मीमांसक: कर्मजाड्येन कर्मणि क्रियायां यज्जाड्यं मौढ्यं तेन कृत्वाऽन्धादीनां यज्ञेषु सोमचयनादिषु अनधिकारतोऽधिकाराभावाद् व्यङ्गतेन निष्कामं कामना- रहितमशुचिपायं स्वतः पागशोऽयुद्धमन्धाद्यधिकारेण त- दित्येवं जगाद कथितवान् स कर्मजडः कथं केन प्रकारेया शुंचिः शुद्धः स्यान्न कथमपीसर्थः, अन्तःकरणशोधककर्मण्य- नादरेण न कथमपि शुद्धो भवेदिति भावः ॥५॥ ननु कर्मणामन्तःकरणशोधकत्वादस्माभिरप तत्रैव सं- वेपां रुचिमुत्पादयितुं तदाग्रहः क्रियत इत्याशङ्कौतदस्मदनुकू- लमेवेत्याशयेन कष्ट कर्मेतिन्यायस्य केनलकाम्यकर्मविषयत्वं सिद्धान्तयति। शुद्धिकृत्कामनिर्मुक्तं कर्म मीमांसितं वदेत्। तत्काम्यकर्ममीमांसा केवलं कष्टरूपिणी ॥ ६ ॥ शुद्धिकृदिति । कामनिर्मुक्तं कामनावर्जितं कर्म वर्णाश्र- मविहितं कर्म शुद्धिक्रृदन्तःकरणशोधकं भवति अतस्तदेवा- स्माभिर्मीमांसितं विचारितमिति वदेद्ब्रूयाच्चेत्तत्त्हिं केवलं निष्कामकर्मवर्जिता काम्यकर्ममीपांसा काम्यकर्माभिशंसकं शास्त्रं कष्टरूपिणी दुःखरूपैव सिद्धा, काम्यकर्मायि ज्योतिष्टोम-

४४६ बोधसारे।

पुत्रेष्ठयादीनि पारलौकिकैहलौकिकसुखमाधनभृतानि ज्ञेयानि तेपां मीमांमा विचारपक्रियाऽनस्तदादरं परितज्य मुमुक्षु-

ड्रीकार्यागति भाष: ॥ ६ ॥ निष्कामकर्मणोन्वःकरणशुद्धिद्वारा मोक्षसाधनज्ञानपाप- कत्नप्रतिपादनेन वेदान्तानुकूल्यं प्रतिपादयतिं। कर्मभिश्चेतसः शुद्धि: शुध्धा विज्ञानमाप्यते। इनि चत्कर्मठः प्राह तहींदं मम संमतम् ॥७॥ इति० वो० मु० पु० अष० भीमांसानिर्णयः। कर्भगिरिनि। कर्मभिः स्वस्ववर्णाश्रमनिहिताभिः क्रिया भिश्षेतमोन्तःकरणस्य शुद्धी रागादिमलनिवृत्या विचार- गोग्यत्वरूपा निर्मलता जायत इति शेष:, तया च शुद्ध्याऽन्तः करणमलनिवृत्या विज्ञानं जीवव्रह्मक्यसाक्षात्काररूपमहं ब्रह्मा- स्मीति ज्ञानमाध्यते प्राप्यत इत्येवें कर्मठो मीमांसक: प्राह- वदनि चद्यदि त्हि तदानीमिद भाषणं मम मे वेदान्तिनः सं- मतमिष्टं जातमति शेष:, अस्माकं वेदान्तिनामेवायं सिद्धान्तो न तु मीमांमासिद्ान्त:, 'तमेतं वेदातुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेन तपमा नाशकेने'याश्रुतेः, 'कर्मगीव हि ससिद्धिमास्थिता जनकादय' इसादि स्मृते- श्रेनि भावः ।। ७।।

नीन्द्रदिन चर्यार्थप्रकाशे पुराणश्षवणनिर्णयप्रकाशऽप्राद- शविद्यास्थाननिर्णयार्थप्रकाशान्तर्गतो मीमांसानिर्ण- यार्थप्रकाश: पष्ठः ॥ ६॥।

मुनीन्द्रदिन० पुराण अष्टादश धर्मशास्त्रनिर्गयः। ४४७

अथ धर्मशास्त्रनिर्णयः। एनं मीमांसानिर्णयमभिवायेदानी धर्मशास्त्रं निर्गेतुं ध- मशास्त्रनिर्णयाख्यं द्विश्लोंकं प्रकरणमभिदधान आह। अथ ध्मशास्त्रनिर्णयः। अथेति। अथ मीमांसानिर्णयानन्तर धर्मशाखत्रनिर्णयो ध- मशास्त्रस्य निर्णयो विचारः क्रियत इति शेषस्तत्र तावद्वर्म- शास्त्रविचारेणापि फलवाहुल्यादनायासेन क्त्तु शक्यत्वादड- करणे प्रत्यवायाभावाच्च मोक्षधर्मस्यैव श्रैष्ठ्यं दर्शयाति। धर्मशास्त्रविचारेण मोक्षधर्मो महाफलः । नेहाभिक्रमनाशोस्ति प्रत्यवायो नविद्यते ॥ १ ॥ धर्मशास्त्रेति। धर्मशास्त्रविचारेण धर्मशास्त्रस्य धर्मपतिपा- दकशास्त्रस्य विचारेय विवेकेन कृतेन मोक्षधर्मो मोक्षसाधन- भृतो निष्कामधर्मो महाफलो महद्धहुठ मोक्षरूपं फलं प्रयोजनं यस्य स तथोक्तोडस्ति अतस्तस्य श्रष्ठत्वमिति भावा, निष्का- मधर्मस्य श्रैष्ठ्ये हेत्वन्तरमाह नेति, इह मोक्षसाधनभूते धर्मे- डभिक्रमनाशोऽअभिक्रमस्य पौर्वापर्यक्रमस्य नाशो विघातो डनुकमनाशजन्यो दोष इत्यर्थः, नास्ति न विद्यतेऽन्यत्र का- म्यधर्मेषु क्रमविघाते धर्मनाशोऽनस्ततोऽस्य श्रष्ठ्यमिति भावः, हेत्वन्तरमप्याह प्रत्यवाय इंति, इहेत्यनुवर्तनीयमिह मोक्षधर्मे प्र- त्यवायोऽकरगो दोषो न विद्यते नैवास्तीत्पर्थः, तथा च गी- तायामपि भगवतोक्तं। 'नेहाभिक्रमनाशोस्ति प्रत्यायो न विद्यते। स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयादि'ति॥ अतोतरवादेरो मुप्रुक्षिर्विधेय इति भाव॥ १ ॥

४४८ बोधसारे।

अस्मित्नर्थे याज्ञवल्क्यवाक्यं प्रमाणयितुमाह। तथा च याज्ञवल्क्य: । तथाचेति। तथा च तथैत याज्ञवल्क्यो पाजवल्क्यनामा मुनिराहेति शेष:, केन वाक्येनेत्याशक्ा तद्वाक्यमुदाहरतीज्येति। इज्याचारदमाहिंसादानस्वाध्यायकर्मणाम्। अयमेव परो धर्मो यद्योगेनात्सदर्शनम् ॥ २॥ इ० बो० मु० पुराण० अष्टा्घर्मेशन्स्रनिर्णयः ॥।७॥ इज्येति। इज्याचारदमाहिंसावानस्वाध्यायकर्मगामिज्या यागक्रियाऽडचार: स्व्रस्ववर्गाश्रमोचितधर्मानुष्ठानं दमो वा- हेन्द्रियागां स्वाधीनताऽहिंसा सर्वभूतेषु दयालुता दानं स- त्पात्रेषु विधिपूर्वक द्रव्पादेः समर्पणं स्वाध्यायः स्वशाखोक्त- व्रतपूर्वकं स्वशाखापाठ एतन्नामकानि यानि कर्माणि तेषां मध्ये परः श्रेष्ठो धर्मो विहितकर्मरूपोऽयमेव, अयं क इत्यतः रपष्टं दर्शया यदिति, यद्विवेकिषु प्रत्यक्षं योगेन जीवात्मै- क्यज्ञानेनात्मदर्शनमात्ममो ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मनो दर्शन दृश्यते ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्माऽनेनेति दर्शनं साक्षात्कारो भवति सो- यमित्यर्थः, अन्तःकरणमलनिष्टत्तिद्वारा ज्ञानोत्पादको निष्का- मधर्म एव श्रेष्ठ इति भावः ।। २ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरबिरचितायां बोधसारार्थ० मुनी- न्द्रदिनचर्यार्थप्रकाशे पुराणश्रवसानिरणयार्थप्रका-

धर्मशास्त्र निर्णयार्थप्रका- शस्सप्रम: ॥७॥।

सुनौन्द्रदिन० पुराण० अष्टादश० श्रीतस्मार्तनिर्णयः। ४४९

अथ भौतस्मार्तनिर्णयः । एवं धर्मशास्त्रनिर्णयमभिधायेदानीं तत्मसंगाच्क्रौतस्मार्त- निर्णयं वक्तुं श्रौतस्मार्तनिर्खयाख्यं द्विश्लोकं प्रकरणमभिदधा न आहं। अथ श्रौतस्मार्तनिर्णयः । अथेति। अथ धर्मशास्त्रनिर्णयानन्तरं प्रसङ्गपासो धर्मशास्त्रनिर्णयम- सङ्रेन पाप्तो वर्णनायागतः श्रौतस्मार्त्तनिर्णयः श्रौताख्यकर्मणः स्मार्त्ताख्यकर्मणश्च निर्णयो विचारः क्रियत इति शेपः, त- मवाह। श्रवणं श्रौतमित्युक्तं स्मरण स्मार्त्तमुच्यते। श्रवणं मननं चेति श्रौतस्मार्त्तविनिर्णयः ॥१॥

वाक्यानां तात्पर्यभूतव्रह्मचिन्तनपूर्वकं वेदान्तश्रवणमेव श्रौतना मकं कर्मेयेवमुक्तं कथितं मुनिभिरिति शेषः, स्मरणं श्रुत्युक्ता- र्थानुचिन्तनमेव स्मार्त कर्मेसेवमुच्यते कथ्यते विव्रेकिभिरिति शे- पः, इत्यतो हेतो: श्रवणं मननं च सर्ववेदान्तवाक्यानामादिमध्या- वसनिपु अखण्डैकरसे तात्पर्यावधारणलक्षणं श्रवणं मननं च श्रुतार्थस्य युत्त्या सम्भावितत्व्रानुसन्धानलक्षणं शारीरक्वि- तीयाध्यायोक्तं मननमपि कर्त्तव्यमित्ययं श्रौतस्मार्त्तविनिर्णयः श्रौतस्मार्ताख्यकर्मणो विनिर्यायो विवेक: सिद्धान्त इत्यर्थः, ज्ञेय इति शेप: ॥ १ ॥ पकारान्तरेणाप्याह। श्रुतं श्रीगुरुवक्र्केम्यः स्मृतेमव न विस्मृतम्। १७

४५० बोघसारे।

श्रौतस्मार्तमिदं येषां श्रौतस्मार्त्तविदो हि ते ॥ २ ॥ श्रुतमिति। श्रीगुरुवक्र्केभ्पो वैराग्यादिसम्पत्तिमन्तो ये गुरवो महावाक्योपदेष्टारस्तेपां वक्रेभ्यो मुखेभ्यः श्रृतं श्रव- गेन विषयीकृतं तदेव श्रौतं ज्ञेयं, तत्स्मृतमेव सर्वदानुसन्ध- समेव न विस्मृतं विस्मरणविषयं नैव कृतं तदेव स्मा्ति ज्ञेयम्, इदं श्रवणस्मरणरूपं श्रौतस्मार्त औ्रौतस्मार्त्तारूयं कर्म येरषां विवेकिनामस्ति हि ते वितेकिन एव प्रसिद्धाः श्रीतस्मार्त्तविदः श्रौतस्मार्त्ताखयकर्मवेत्तारो भवन्ति नान्ये ॥ २ ॥। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीतौ मु- नीन्द्रदिनचर्यार्थप्रकाशे पुराणश्रवणनिर्णयप्रकाशेऽष्टाद- शविद्यास्थाननिर्णयार्थप्रकाश्ान्तर्गतो श्रीतस्मार्चनि-

अथ ङ्ानि। एवं श्रतस्मार्तनिर्णयमभिधायेदानीमङ्गानि निर्णेतुमङ्गनि- र्ायाख्यं पकरणमभिदधान आह। अथाङ्गानि। अथेति। अथ श्रौतस्मार्तनिर्णयानन्तरमङ्गानि निर्णी- यन्ते शिक्षादीन्यङ्गानि विचार्यन्त इत्यर्थः, तत्रादावङ्गानि सं- गृह्य दर्शयति। शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्द एव च ज्योतिषं च षडङ्गानि तेषामेव निर्णयः ॥ १ ॥ शिक्षेति। शिक्षा शिक्षानामकं पाशिनिकृतमेकं, तथा कल्पः कल्पनामक श्रुतर्थानां कर्मोपासनादिरूपाणां प्रतिपा- दक द्वितीयं, तथा व्याकरणं शब्दशास्त्रं तृतीयं, तथा निरुक्तं

मुनीन्द्रदिम० पुराण० अष्टादश० शिक्षानिर्णयः। ४५१

निरुक्तनामकं यास्करचितं वेदनिषण्ट्रर्थसंग्राहकं चतुर्थ, तथा च्छ- न्द एव च च्छन्दोनामकं वैदिकलौकिकच्छन्दोलक्षणज्ञापकं शास्त्रं पिङ्गलनागनिर्मितं पञ्चमं, तथा ज्योतिषं च. ज्योतिषनामकं य- ज्ञार्थकालपतिपादकं पश्चसम्वत्सरमयमित्यादिवाक्यकदम्वरूपं पष्ठम्, एतानि षट् षट्सङ्व्यानि अङ्गानि वेदस्यावयवरूपाणि तेषामङ्गानामेषो वक्ष्यमाणो विनिर्णयो विचारो ज्ञेयः ॥१॥ अथंशिक्षानिर्णयः। तत्रा दौ शिक्षानिर्यायाख्यमेकश्लोकं शिक्षां निर्णेतुं पक- रणमारभमाण श्रह। अथ शिक्षानिर्णयः । अथेति।अथाङ्गनिरूपणप्रतिज्ञानानन्तरं शिक्षानिर्णय: शिक्षायाः शिक्षातात्पर्यस्य निर्णयो विचार: क्रियत इति शेष: तमेवाह। शुद्धो विदेहभावेन शिक्षितः शिक्षया यया। सा शिक्षा यदि न प्राप्ता शिक्षया शिक्षितं किमु ।।२।। शुद्धेति। यया विवेकिमसिद्धया शिक्षया महावाक्योप- देशरूपया शिक्षित उपदिष्टः सन्विदेहभावेन देहासन्तास- व्वज्ञानेन शुद्धो देहाद्यसपृष्टो भवति माणी सा शिक्षा स उ- पदेशो यदि य्हि न पाप्ता न लब्धा गुरुतस्तहि तदा शि- क्षया पाणिन्युक्तया शिक्षया यच्छिक्षितं वर्णास्वरस्थानादि ज्ञातमपि तत्किमु अतितुच्छं तदिति भावः ॥२॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाककरविरचितायां बोधसारार्थदीपी मु. नीन्द्रदिनचर्यार्थप्रकाशे पुराणनिर्णयार्थप्रकाशेऽष्ादश- विद्यास्थाननिर्णयार्थप्रक्ाशान्तर्गतः शिक्षा- निर्णयार्थप्रकाशो नवमः ॥९॥

४५२ याधसारे।

एवं शिक्षानिर्णयं निरुप्येदानीं कल्पं निर्णेतुं कल्पनिर्ण याखयं द्विश्लोकं प्रकरणमारभमाण आह। अथ कल्पसूत्रनिर्णयः । अथेति। अथ शिक्षानिर्णयानन्तरं कल्पसूत्रनिर्यायः क- लपसूत्राणां निर्णयो विचार: क्रियत इति शेप:, तत्र तावत्सर्व कल्पनाधारभूतं निःशेषविकल्परहितं न ज्ञातं चेत्तत्र कल्पित- विषयनिर्णायककल्पसूत्राणां निरर्थकतामाह। कल्पानां प्रथम: कल्पो निर्विकल्पमिद न चेत्। विकल्पसंकल्पमयै कल्पसत्वैः किमर्जितम् ॥ १॥ कल्पानामिति। कल्पानां कल्प्यन्ते निरुप्यन्ते कर्माण्यु- पासनानि च यैस्ते कल्पास्तेपां कल्पाभिघसूत्राणां कल्पनानां चाधारत्वेन कल्पितत्वात्प्रथमः पूर्वः कारणभूत इसर्थः, कल्प आत्मा निर्विकल्पं निर्गता विकल्पा विपरीतनामजात्यादि- कल्पना यतः कर्मगि यथा भवन्ति तथेदमिति साक्षान्न वेत्ति चेन्न जानाति यदि, यद्रा सर्वकल्पनाधारभूत आत्मैव नि- विकल्पं ब्रह्म तदिदमिति साक्षान्न कृतं चद्यदीत्यर्थः । सर्वकल्पनाधारभूतं ब्रह्मैव निर्विकल्पपदेनोक्तोऽहमादिक- ल्पनाधारभृतः प्रसगात्मा पथमकल्पपदाभ्यामुक्तस्तयो: कल्पितं सर्वे जगदिदमिति पदेनोक्तं तत्र 'नेह नानास्ति किश्चनातो- क्यदार्त्तमि'त्यादिश्रुतिभ्यो द्वैतजाते वाघितदृष्टिं कृत्वा 'तत्त्रमसि, प्रज्ञानं ब्रह्माहंब्रह्मास्मि, अयमात्मा ब्रह्मे'त्यादिश्रुतिभ्यस्तत्वमा- दिपदार्थभूतयोः शोधितयोः शुद्धजीवेश्वरयोः प्रत्यक्षपरोक्षत्वा- दिविरुद्धांशत्यागेन चिन्मान्स्वरूपत्वेनैक्यमनुभूय यावत्मार- कधमाभासमात्रत्वेन दृश्यमानं जगज्जातं 'सर्व खल्विदं ब्रह्मे'ति-

मुनीन्द्रदिन० पुराण० अष्टादश० कल्पसूत्रनिर्णयः। ४५३

श्रुतिदृष्ठ्या सर्वत्र ब्रह्मदृष्टिर्न कृता चद्यदीत्यर्थः, तर्हि तदा विकल्पमङ्कल्पमयैर्विकल्पसङ्कल्पप्रचुरैः कल्पसूत्रैः कल्पाभिधैः सूत्रैः किमर्जितं किं सम्पादितं न किमपीत्यर्थः, तैः प्रतिपादि- तस्यावस्तुत्वादिति भावः ।। १ ॥ ननु कल्पविचारो विहितस्तत्क निन्धते भवतेत्याशड्ा मुमुक्षूगां ब्रह्मभावकल्पस्यैव विहितत्वात्तदभावे निरर्थकत्वं क-

कल्पको येन कल्पेन ब्रह्मभूयाय कल्पते। स कल्पो नैव क्लप्तश्रैत्कल्पसूतं निरर्थकम् ॥ २॥ कल्पक इति। कल्पकः कल्पनाकुशलो येन कल्पेनाहं- ब्रह्मास्मीति अहं ब्रह्मशब्दार्थयोः शुद्धजीवब्रह्मणोर्भागलक्ष- याया प्रत्यक्षत्वपरोक्षत्व्ररूपविरुद्धांशत्यागेन चिन्मात्रैक्यलक्ष- णलक्षितसाक्षात्करणरूपकल्पेन कल्पनारृपेण पृथत्तस्य क- ल्पितत्वादपृथत्कस्यापि कल्पितत्वमिति भावः, ब्रह्मभूयाय व्रह्मभावमङ्गीकर्त्तु कल्पते योग्यो भवति स उक्तलक्षणाः कल्पः कल्प्यते ब्रह्मभावोनेनेति कल्पोऽहंव्रह्मास्मीति साक्षात्काररूपः क्लृप्ः प्राप्तो नैव चेन्न विद्यते यदि तर्हि कल्पसूत्रं कल्पसूत्र- नामकं वाक्यजातं निरर्थक व्यर्थ ज्ञेय कल्पसूत्रपतिपादितेर्थे- स्रुमुक्षुपयोजनाभावात्तत्र तैर्नाभिनिवेशः कर्त्तव्य इति भावः ॥२।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपौ मुनीद्रदिनच यार्थप्रकाशे पुराणश्रवणनिर्णयार्थप्रकाशे- इशद्शविद्यास्थाननिर्णयार्थप्रकाशातर्गतः कल्पसूत्र निर्णयार्थप्रकाशो दशमः ॥१० ॥

४५४ बोधसारे।

अथ व्याकरणनिर्णयः । एवं कल्पनिर्गायमभिधायेदानीं व्याकरणं निर्णेतुं व्याक- रणनिर्णयाख्यं त्रिक्लोकं प्रकरणमभिदधान आह। अथ व्याकरणनिर्णयः । अथेति। अथ कल्पनिर्णयानन्तरं व्याकरणनिर्गायो व्याक- रणस्य व्याकरगशास्त्रस्य निर्णयस्तात्पर्यविचारः क्रिरियत इति शेषः, तत्र तावन्महावाक्यार्थज्ञानाय महावाक्यस्थपदानामर्थस्य च व्युत्पत्तये व्याकरणाभ्यासोभिहितस्तदभावे चस व्पर्थ इत्याह। पदव्युत्पत्तिरन्वेष्या महावाक्यार्थबुद्धये। स एव यदि न ज्ञातस्तर्हि व्याकरणेन किम्॥१॥ पदव्युत्परिति। महावाक्यार्थबुद्धये महान्ति श्रेष्ठानि यानि वाक्यानि तत्वमसीत्यादीनि तेपामर्थस्तात्पर्य तस्य बुद्धिरबोध- स्तस्मै तदर्थमितर्थः, पदव्युचत्पत्तिः पदानां तत्त्वमसीत्यादीनां व्युत्पत्तिर्ज्ञानमन्वेष्याSन्वेष्टव्या पदबोधोपयोगितयैव केवलं व्या- करणमध्येतव्यमिति भाव:, स एव महावाक्यार्थ एव यदि यर्हि नज्ञातस्तदा व्याकरणे न व्याकरणशास्त्रेण तदध्ययनेनेत्यर्थः । किं कृनमिति शेष:, न किमपि कृतमित्यर्थः, महावाक्यार्थज्ञा- नाभावे व्याकरणाध्ययनपयासो व्यर्थ एनरेति भाव: ।। १॥ व्याकरणपदनिरुत्त्यापि तमेवार्थ द्रढयति। येनेदं व्याकृतं विश्वं तदेव व्याकृतं न चेत। बृहन्नो वेत्ति यत्तर्हि तद्धि व्याकरणेन किम् ॥ २॥ येनेति। येन ब्रह्मणेदं विश्वं ज्ञानविषयभूतं प्रत्यक्षं ज- गन्याकृतं विविधाकारवत्कृतं तदेव तद्दह्मैव व्याकृतं जग द्वेपरी- ताकारेणSखएडसचच्चिदानन्दरूपं साक्षाज्ज्ञातं न चेन्न यदि तर्हिं

मुनीन्द्रदिन० पुराण० अष्टादश० निरुक्तच्छन्दोनिर्णयः। ४५५

उक्तमेवार्थ स्पष्टमाह बृहृदिति, बृहद्रह्म यद्यदा नो वेत्ति न जा- नाति तरहि तदा व्याकरणेन व्याकरुणशास्त्राभ्यासेन कि कृत- मिति शेष:, न किमपि कृतमितर्थः। यद्वा कि फलं न किमपी- सर्थः, अतः पदव्युत्पतिपर्यन्तमेव व्याकरणाभ्यासो विहित- स्ततो वेदान्तश्रवणादिपयास एव कार्यो मुमुक्षुभिरिति भाव:।२।। ननु महावाक्यार्थोपयोगितया महावाक्यपदव्युत्पत्तिस्त- त्पयोजनतयैत व्याकरणोपयोगश्चेत्तत्रान्येपि शब्दा: कुतः सा- घिता इसाशङ्का पकृयर्थपत्ययार्थज्ञानद्वारा तेषां पदार्थानां स्व- रूपेण हेयत्वज्ञानेन तांस्यक्त्ा महावाक्यश्रवणादिषु पद्टत्यर्थ- मिसाशयेनाह। यतस्तु परिनिष्पज्ञैः शब्दैः शास्त्रान्मुहुमुहुः । हेयादेयौ न विज्ञातौ तर्हि व्याकरणेन किं॥ ३ ॥ इति श्रीन० बो० मु० पु० अष्टा० व्याकरणनिर्णवः ।।१।। यत इति। यस्मादेव व्याकरणाच्छास्त्रात्परिनिष्पन्नैरुत्प न्नेः शब्दैरना मभिर्मुदुर्मुहुर्वारं वारं हेयोपादेयावनात्मत्वेन हेयस्त्या- ज्यो मायातत्कार्यरूप: पपश्च टस्थासङ्ग इसादिशब्दानामर्थभूतस्तौ न विज्ञातौ न बुद्धौ यदि तर्हि तदा व्याकरणेन व्याकरणशास्त्राभ्यासेन कि कि फलं भवति न किमपीत्यर्थः, अतो व्याकरणस्यानन्तशब्दसाधकत्वेि महावाक्यपदसाधनपरतैवेति मुमुक्षुभिस्तदधीत्य महावाक्यार्थ- निष्ठैव विधेया न व्याकरणाध्ययनाभिनिवेशः कार्य इति भावः ॥। ३ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिचाकरविरचितायां बोधसारार्थ० सुनी-

विद्यास्थानिर्णयार्थप्रकाशान्तर्गतो व्याकरणनि- मंयार्थप्रकाश एकादय: ॥।११।।

४५६ बोघसारे।

एवं व्याकरणनिर्णयमभिधायेदानीं निरुक्तं निर्णेतुं निरुक्त- निर्ायाख्यमेकश्लोकं पकरणमभिधान आह। अथ निरुक्तनिर्णयः । अथेति। अंथ व्याकरणनिर्णयानन्तरं निरुक्तनिर्णयो नि रुक्तस्य यास्कपणीतस्य 'समाम्नायः समाम्नात' इत्यादिवाक्य- कदम्वरूपस्य निरुक्ताख्यग्रन्थस्य निर्णयो मुमुक्षुग्राह्यो विचार: क्रियत इति शेप:, तमेव निरुक्तशब्दनिरुत्तयाह। निरुक्तं चिदवस्थानं निरुक्तं बोधनं चितः। तन्निरुक्तं न चेद्वेद निरुक्तस्य किमुक्तिभिः ॥१॥ इति श्री०बो०मु.पु०अ०निरुक्तनिर्णय: ॥१२॥ निरुक्तमिति। चिदवस्थानं चितश्चिन्मात्ररूपस्यात्मनो डवस्थानं स्थितिर्निरुक्तं निर्गत निषृटत्तमुक्तं भाषणं यस्मात्त- न्निरुक्तं वचनाविषयमित्यर्थः, अस्तीति शेषः, तथा चितश्चि- न्मातररूपस्यात्मनो बोधनं वोध्यतेऽनेनेति बोधनमुपदेशस्त- ननिरुक्तं वागविषयं 'यतो वाचो निवर्त्तते अप्राप्य मनसा सह, यद्वाचानभ्युदितमवचो नैव मोवाच स ह तूष्णीं वभूवे, सा- दिश्रुतेः, तदुक्तविधं निरुक्तं चिदवस्थानं चिद्वबोधनरूपं न वेद न वेत्ति चेद्यदि तर्हि निरुक्तस्य यास्ककृतनिरुक्ताभिधग्रन्थस्यो क्तिभिर्भाषणैः कि किं फलं मुमुक्षूणां न किमपीत्यर्थः, अतो

अ्रवणाद्येवावर्तनीयमिति भावः ॥१॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरचिरचितायां बोधसारार्थदी- ती मुनीन्द्रदिनचर्यार्थप्रकाशे पुराणनिर्णयार्थप्रकाशे Sष्टादशविद्यास्थाननिर्णयार्थप्रकाशान्तर्गतो मि- रुक्तनिर्णयार्थप्रकाशो द्वादशः॥१२॥

ुनीन्द्रदिन० पुराण० अष्टादश० छन्दोज्यौतिषनिर्णयः ।४५७

अंथ च्छन्दोनिर्यायः। एवं निरुंक्तनिरषायं कृत्वा च्छन्दो निर्णयं कर्ततु कन्दोनिर्ण- पाख्यमेकश्ोकं प्रकरणंमभिदधान आह। अथ च्छन्दोनिर्णयः । अथेति। अथ निरुक्तनिर्णयानन्तरं छन्दोनिर्णयशछन्दः शं- रदवाच्यस्याडर्थस्य निर्यायो विचारः क्रियत इति शेषः, तमेवाह। तच्छन्दो यदि न ज्ञातं स्वछन्दो येन खेलति। यरस्तजन्नमोपेतैश्छन्दोभिः किं प्रयोजनम् ॥१॥ इ० बोघ० मु० पु० अ० छन्दोनिर्णयः॥ १३ ॥ सदिति। तज्जीवन्मुक्तेषु प्रसिद्धं छन्दः स्वाभाविकव्यव हार रूपं सहजवर्तनं न ज्ञातंन विदितं यदि यर्हि तर्त्कि येन स्वच्छन्दचा- रित्वेन स्वच्छन्दः स्वाधीनः सन् खेलति क्रीडति तदिति योज्यं, तर्हि यरस्तजभ्नमोपेतैः 'लध्वादिसमन्वित यकाराख्यमि'ति पि- डलसूत्रोक्तलक्षणलक्षितो यो यगण:, तथा रो रगणो 'लघुमध्यमं तु रेफमि'त्युक्तलक्षणः, सः सगणः 'सकारमन्ते गुरुनिबद्धममि'त्यु- क्तलक्षयः, तस्तगणो 'लध्वन्त्यं हि तकारमित्युक्तलक्षयः, जो जगणो 'जकारमुभयोर्लघुं विजानीयादि'त्युक्तलक्षणः, भो भगण 'आ- विगुरुं च भकारमि'त्युक्तलक्षणः, नो नगणो 'नकारमिह पैङ्गले त्रिलशुमित्युक्तलक्षणः, मो मगणाः 'त्रिगुरुं विद्धि मकारमि'त्युक्त- लक्षयाः, एतैरुक्तलक्षणैर्गणैरुपेतानि युक्तानि तैश्छन्दोभिरार्यादि-

प्रयोजनं किं फलं मुमुक्षूणां न किमपीत्यर्थ:, छन्दःशास्त्रादरं परि- त्यज्य मुमुक्षुभिरवेदान्तश्रवणादिष्वेवादरो विधेय इति भाव: ॥१।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ी

बोधसारे।

मुनीन्द्रदिन चर्यार्थप्रकाशे पुराणश्रवणनिर्णयार्थप्रकाशेSट्टादश-

काशस्त्रयोदर्शः ॥१३॥

अथ ज्यौतिपनिर्णयः। एवं छन्दोनिर्णयमभिधायेदानीं ज्यौतिषं निर्णेतुं ज्यौ- तिपनिर्यायाख्यमेकश्लोकं प्रकरणमभिदधान आह। अथ ज्यौतिषनिर्णयः । अ्रथेति। अथ च्छन्दोनिर्शायानन्तरं ज्यौतिपनिर्गायो ज्यौ- तिषस्य ज्यौतिपशास्त्रस्य निर्णयो मुमुक्षुविहितो विचार: क्रि- यत इति शेष:, तमेवाह। ज्योतिषा येन सर्यादि ज्योतिर्भाति न वेत्ति तत। यदि येन तदा तेन ज्योतिर्ग्रन्थेन किं कृतम् ॥१॥ इति श्रीनरहकृती वो०मु० पु०अ० ज्योतिःशास्त्रनिर्णयः। ज्योतिपेति।येन विदुषां पत्यक्षभूतेन ज्योतिषा स्वयं पका- शरूपेगा चिद्रूपेण 'तदेव ज्योतिपां ज्योतिः, आत्मैवास्य ज्यो- तिर्भवती इत्यादिश्रुतिभ्यः, सूर्यादि मूर्य आदिस आदिर्षस्या- शनिचन्द्रवाग्रूपस्य ज्योतिपस्तत्तथोक्तं ज्योतिर्व्यवहांरपकाश- साधनं सूर्यादिरूपं भाति प्रकाशते सूर्यादीनां ज्योतिष्वे श्रुत- यस्तावव 'सूर्य एवास्य ज्योतिर्भवत, चन्द्रमा एवास्य ज्योतिर्भ- वति अधनिरेवास्य ज्योतिर्भवति वागेवास्य ज्योतिर्भवती'त्या- दय:, तदात्मरूप ज्योतिर्येन ज्यौतिषशास्त्रेया न वेत्ति न जा- नाति यदि यर्हि तदा तर्हि तेन लोकमसिद्धज्योतिपा सूर्यादे- र्निरूपशपधानेन ज्योतिर्ग्रन्थेन ज्यौतिषशास्त्रेण किं कृतं किं

मुनीन्द्रदिन० पुराण० भष्टादश० ऋग्यजुर्वेदनिर्णयः। ४५९

सम्पादितं न किमपीत्यर्थः, तत्साध्यस्य सर्वार्थस्यानात्मत्वा- दिति भावः, सूर्यादिज्योतिप आत्मज्पोतिःप्रकाशयत्वे श्रुत- यस्तावद्'येन सूर्यस्तपत तेजसेद्रः, तस्य भासा सर्वमिदं वि- भाति, आत्मनैव जयोतिषास्ते'इसादयाः ॥१॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपौ मु- नीन्द्रदिन चर्यार्थप्रकाशे पुराणथवणनिर्षयार्थप्रकाशेSप्टाद- शविद्यास्धाननिर्ययार्थप्रकाशान्तर्गतो ज्यौतिषनिर्या- यार्थप्रकाशश्चतुर्दशः ॥१४॥

अथ वेदनिर्णयः । एवमङा निनिर्णीयाङ्गिनो वेदान्निर्णेतुमाह। अथ वेदा:। अथेति। अथाङ्गनिर्णयानन्तरं वेदा ऋगादयाश्वत्वारो वेदा निर्णीयन्त इति शप:, तेष्वाद।वग्वेदं निर्गोतुमृग्वेदनिर्ण- यारुगमेकश्लोकं पकरणमारभमाण आह। तत्रादावृग्वेदनिर्णयः । तत्रेति। तत्र वेदनिर्णय आदौ प्रथममृग्वेदनिर्गाय ऋगु- थल क्षेतमन्त्रसमूहस्य वेदस्य ज्ञानसाधनभूतस्य निर्णयो मुमुक्षू- पयोगी विचारः क्रियत इति शेप:, तमेवाह। यः परानन्द्दः स्वात्मा तं त्वा वयं यजामहे। इत्याहुतो न विश्वात्म ऋचा हौत्रिण कि तदा ॥ १॥ इति श्रीन० बो० मु० पु० अ०ऋुग्वेदनिर्याय:॥१५॥ य इति। यो विचेकिषु मसिद्ध: परानन्ददः परो निर- तिशयो य आनन्दः सुखं तं ददाति यच्छति स तथोक्तः 'एप

बाधेसारे।

होचानन्दयाती'तिश्रुतैः, स्वात्मा स्वरूपभूत आत्माऽस्तीति तमुक्तलक्षणं त्वा त्वामात्मरूपं यजामह इदंममास्पदसर्वविष- याहुया पूजयाम इसेवं विश्वात्मा विश्वस्य जगत आत्मा दव- रूपभूतो न आहुतः सर्वजगदाहुसा न तर्पितो यदि यर्हि तदा तर्हि ऋचा ऋशुपलक्षितेन 'इतथं भृतलक्षणे' इति तृतीया, हौत्रेय हौवाख्यकर्मखा किं किं फलं मुमुक्षूरणां न किमपीसर्थ:, सर्व- गर्वेदमन्त्राणामात्मज्ञानमेव फलमतोन्यकर्मप्रतिपादकमन्त्रानना- हसात्मज्ञानपतिपादकमन्त्रसमूह एवादरो विधेय इति भाव:।।१।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थ० मुनी- न्द्रदिनचर्यार्थप्रकाशे पुरायाश्रवणनिर्णयार्थप्रकाशेऽष्टादय्य- विद्यास्थांनिर्णयार्थप्रकाशान्तर्गत ऋग्वेदनिर्ण- यार्थप्रकाशः पञ्चदशः ॥१५।।

अथ यजुर्वेदनिर्णयः । एवमृग्वेद निर्णीयेदानीं यजुर्वेद निर्णतुं यजुर्वेदनिर्णया खव्य मे क श्षों कं प्रकरणमभिदधान आह। अथ यजुर्वेदनिर्णयः । अथेति। अथग्वेदनिर्णयानन्तरं यजुर्वेदनिर्षायो यजुर्वेदस्य निर्णयो मुमुक्षूणामुपयोगी विचारः क्रि्रयत इति शेष:, तमेवाह । लोहिता धवला कृष्णा प्रजाहेतुरजा यदि। नोपालब्धा ब्रह्मसत्रे यजुषाध्वर्यवेण किम् ॥१॥ इति श्रीन०बोध मु०पु०अ०यजुर्वेदंनिर्णयः ॥१६॥ लोहितेति। लोहिता रक्ता रजोगुगावतीसर्थ:, धवला शुक्का सत्वगुखवतीयर्थः, कृष्णा श्यामा तमोगुणवतीसर्थ:, ए-

मुनीन्द्रदिन० पुराण० अष्टादश० सामाथर्वणवेदनिर्णयः। ४६१

पन्त उत्पद्यन्त इति मजा महादा: प्रकृतिविकृतिरूपास्तासां हेतु: कारणभूता जगज्जन यित्री सर्थः, अजा मायात्वादेवानुत्पन्ना गुणसाम्यावस्थारूपा शक्तिर्व्रह्मसत्रे ब्रह्म देशकालवस्तुकृत- परिच्छेदशून्यमात्मवस्तु व्यापकं तदेव सत्रमित सत्रं सर्वसत्रफ- फलरूपत्वाद् ब्रह्मरूपं सदात्मवस्तु त्रायते रक्ष्यतेस्मिन्निति सत्रं 'ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हवि'रित्यादिनोक्तलक्षणं तस्मित्निति वा, नोपा- लब्धा लौकिकयज्ञे पसिद्धाऽजेव न हिंसिता 'सर्व खल्विति, नेह नानास्ती'सादिश्रुतिदृष्ठ्या न बाधितेसर्थः, यदि तहि तदा प- जुपा यजुर्मन्त्रैनिर्वाहितेनाध्वर्यवेणाध्वर्युकृतेन कर्मणा किं किं फलं न किमपीअर्थः ॥ १ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितारयां बोधसारार्थदीपौ मु- नीन्द्रदिनचर्यार्थप्रकाशे पुराणनिर्णयार्थप्रकाशेऽष्टादश- विद्यास्थाननिर्णयार्थप्रकाशान्तर्गतो यजुर्षे- दनिर्णयार्थप्रकाश: षोडशः ॥ १६॥।

सथ सामवेदनिर्णयः । एवं यजुर्वेदं निर्णीयेदानीं सामवेदं निर्णेतुं सामवेदनि- र्ययाख्यमेकश्लोक प्रकरणमभिदधान आह। अथ सामवेदनिर्णयः। अथेति। अथ यजुर्वेदनिर्णयानन्तरं सामवेदनिर्णयः सा- मवेदस्य गीतिप्रधानस्य वेदस्य निर्ययो विचारो मुमुक्षुग्राह्य: क्रियत इति शेष:, तमेवाह। छान्दोग्येनोपनिषदा प्रेमगद्रदया गिरा। साम्ना गीतं न चेद्रह्म सामोद्ात्रेण किं तदा ।।१।। इति श्रीन० बो० मु० पु० अ० सामवेदनिर्णय: ॥१॥

४;२ बोधसारे।

क्वान्दोग्पेनेति। च्छ्ान्दोग्येन च्छान्दोग्यनाम्नोपनिप- दोप निषण्णं समीपे स्थित विचारद्वारा श्रेयो मुक्तिरूप यस्यां सोपनिषत्तया, आविष्टलिङ्गत्वेन विशेषयविशेष्यभा- वस्तदुक्तं। 'लिङ्गसङ्व्याविभेदेपि विशेषणविशेष्यता। विभक्ति: पुनरेकैत विशेषणाविशेष्ययोः ॥ आविष्टलिङ्गं तत्मोक्तममि'ति। मेमगद्गदया गिरा मेम्ख निरतिशयस्रेहेन कृत्वा गद्गदयाऽरुद्धकण्ठनिःसृतया गिरा वाण्या ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदहीनमात्मवस्तु गीतं गा- नविषयीकृत न चेन्न यदि तदा तर्हि सामौद्वात्रेण सामप्रोक्ते- नौद्धात्राख्यकर्मणा कि किं फलं भवेळ किमपीत्यर्थः, अतो- डनात्मविषयकं सर्व साम परिसिज्यात्मविषयकमेव साम श्रोतुं मन्तुं निदिध्यासितुं गातुमादरो विधेयोमुमुक्षुभिरिति भावः।।१।। इति श्रीनरहरिशिष्यद्विवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपी मु- नन्द्रदिन चर्यार्थप्रकाशे पुराणनिर्णयार्थप्रकाशेSपशवद्या स्थारननिर्णयार्थप्रकाशान्तर्गतः सामवेदनिर्णयार्थप्रका- शः सप्दशः ॥ १७॥

अथाथवैणवेदनिर्णयः। एवं सामनेदनिर्णयमभिधायेदानीमथर्वणवेदं निर्णेतृमथर्व- णवेद निर्गा याखयमेक श्रोकं प्रकरणमारभमाण आाह। अथाथर्वणवेदनिर्णयः । अथेति। अथ सामवेद निर्णयानन्तरमथर्वणवेदनिर्णयोऽय- र्वगावेदस्याथर्वगानाम्नो वेदस्य निर्णयः मुमुक्षूपयोगी विचार: क्रियत इति शेष:, तमेवाह। आथर्वणी ब्रह्मविद्या पिप्पलादमुखाच्च्युता।

मुनीन्द्रदिन० पुराण अष्टादश० आयुर्वेदनिर्णयः। ४६३

चमत्कृता न हृदयें किं फलं तर्ह्यथर्वभिः ॥१॥ इति श्रीनर० बो० मु.पु०अ० अथर्वणवेद निर्णयः ॥१२॥ आथर्वणीति। आथर्वण्यथर्वयावेदोद्भवा ब्रह्मविद्या पि- प्यलादमुखाच्च्युता पिप्पलफलानि अत्ति भक्षयतीति पिप्प- लाद एतेन वैराग्यातिशयो ध्वनितः, तस्य मुखाद्वदनाच्चयुता निःसृताऽनेन मुमुक्षुभिरत्यादरणीयत्वं ध्वनितं, ब्रह्मविद्या - ह्मणो वेशकालवस्तुकृतपरिच्छेदरहितस्यात्मवस्तुनो विद्या ज्ञापिका ब्रह्मज्ञानप्रतिपादयित्रीत्यर्थः, हृदयेन्तःकरणे चमन्कृ- ताSडविर्भूता न चेन्न यदि तर्हि तवाऽथर्वभिरन्यैरथर्वण- प्रयोगैः कि फलं कि प्रयोजनं न किमपीत्यर्थः, ब्रह्मज्ञानेतर- विषयप्रतिपादकमर्थवणवाक्यममूहमनादृत्य ब्रह्मज्ञानविषयका- थर्वणवाक्यसमूहश्रवणादिष्वेत प्ृत्तिर्मुमुक्षुभिः कर्त्तव्येति भावः ॥ १॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीसी मुनीन्द्रदविनचर्यार्थप्रकाशे पुराणश्रवसानिर्णयार्थप्रका-

णवेदनिर्यायार्थप्रकाशोऽप्टादशः ॥१८।।

अथायुर्वेदनिर्णयः। एतं वेदनिर्णयमभिधायेदानीमायुर्वेदं निर्णेतुमायुर्वेदनिर्ण- याखयमेकश्लोकं प्रकरणं वक्तुकाम आह। अथायुर्वेदनिर्णयः । प्रथेति। अथाथर्ववेदनिर्णयानन्तरमायुर्वेदनिर्णय आ- युषो वेदस्य ज्ञानस्य ज्ञानसाघनस्य चिकित्साशास्त्रस्पेसर्थः, नि- र्णयो मुमुक्षूपयोगी सिद्धान्तः क्रियत इति शीषः, तमेवाह।

४६४ बोधसारे।

ज्ञानामृतं न चेत्पीतममृतत्वं न साधितम्। मृत्युरेव पुनः प्राप्त आयुर्वेदो निरर्थकः ॥१॥ इति श्रीन० बो० पु० अ० आयुर्वेदनिर्णयः ॥१९ ॥ ज्ञानामृतमिति। ज्ञानामृत ज्ञायते ब्रह्माऽनेनेति ज्ञानं महावा- क्यजन्यं साक्षात्काररूपमहं ब्राह्मास्मीत्याकारं तदेवामृतं पी- यूषं जरामरणादेर्निवर्त्तकत्वात् तत्पीतं पाशितं न नास्ति चेद्य- दि तर्हि तवाऽमृतत्वं न मृतं ब्रह्म तस्य भावस्त्त्वं न साधितं न संपादितं स्यात्तदा तर्हि पुनर्भूयो मृत्युरेव मरणमेव पाप्तो लब्धस्तदाऽडयुर्वेद आयुषः साधनभूतं यज्ज्ञानं तत्मतिपादको ग्रन्थो निरर्थको व्यर्थ इत्पर्थः, अत आयुर्वेदादरं परित्यज्य मो- क्षसाधनभूतज्ञानसाधननेदान्तश्रवर्णादिष्वादरो मुमुक्षुभि कर्त- कय इति भावः ॥ १ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यद्िवाककरविरचितार्यां बोधसारार्थदी- पौ मुनीद्रदिनचर्यार्थप्रकाशे पुराणनिर्णयार्थप्रकाशे- Sष्टादर्शविद्यास्थाननिर्णयार्थप्रकशान्तर्गत आयुर्वे- दनिर्णयार्थप्रकाश एकोनविंश: । १९ ।।

अथ धनुर्वेदनिर्णयः । एवमायुर्वेदं निर्णीयेदानीं धनुर्वेदं निर्णेतुं धनुर्वेदनिर्ण- या ख्यमेक श्लोकं प्करणमारभमाण आह। अथ धनुर्वेदनिर्णयः । प्रथेति। अथायुर्वेदनिर्यायानन्तरं धनुर्वेदनिर्णयो धनुषो धनुरुपलक्षितस्य शस्त्रास्त्रसमूहस्य वेदः प्रेरणाकर्षणादिज्ञान- प्रतिपादकं शास्त्रं तस्य निर्णयो मुमुक्षुसंमतः सिद्धान्तः क्रि० यत इति शेष:, तमेवाह।

मुनीन्द्रदिन० पुराण० अष्टादश० धनुर्गान्धर्ववेदनिर्णयः । ४६५

प्रणवेनैव धनुषा प्रबोधेन शरेण च। लक्ष्यं ब्रह्म न चेद्विद्धं धनुर्वेदो निरर्थकः ॥१॥ इति न० बो० मु० पु० अ० धनुर्वेदनिर्णयः ॥ २०॥ मणवेनेति। प्रणवेनैवोङ्कारेणैव धनुषा वाणासनेन क- रगेन प्रवोधेन ज्ञानेन 'उमित्येतदक्षरमिदशसर्व भूतं भवद्भवि- ष्यच्च सर्वमोङ्कार एवे'त्यादिमाण्डक्योपनिषदुक्तमकारज्ञानरू- पेण शरेया च सायकेनापि वाह्यकरणेन तस्य वोधस्य प्रणव- द्वारकत्वात्मशवस्य धतुद्वं ज्ञानस्य च शरत्वं ब्रह्म देशकालत- स्तुकृतपरिच्छेदशून्यमात्मवस्तु लक्ष्यं लक्षितुं योग्यं तस्य बो- धवाणस्य लक्षणादृत्या विषयत्वाद्वेघारहमुच्यते श्रुत्येति शेष, कथ्यते। तथा च श्रुतिः । 'पणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते। अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेदि'ति। लक्ष्यं लक्षणावृत्त्या बोधविषयं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतप- रिच्छेदशून्यमखण्डसच्चिदानन्दरूपं वस्तु विद्ध वेधितं बुद्धमिस- र्थः, न नास्ति चेद्यदि तर्हि तदा धनुर्वेदो धनुरुपलक्षित स- र्वशस्त्रास्त्रपयोगाकर्षणज्ञानप्तिपादकं शास्त्रं निरर्थको निष्पयो- जन इत्यर्थः, तत्र मुमुक्षुविषयाभावादिति भावः ।। १ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपी मु- नीन्द्रदिन चर्यार्थप्रकारो पुराणश्रवर्णनिर्णयार्थप्रकाशेऽष्टादय- विद्यास्थाननिर्णयार्थप्रकाशान्तर्गतो धनुर्वेदनिर्णयार्थ प्रकाशो विंशः ॥२० ॥

अथ गान्धर्वनिर्णयः । एवं धनुर्वेदनिर्णयमभिधायेदानीं गान्धर्वनिर्णयाख्यमेक- शलोकं पकरणं निरूपयिष्यत्नाह। ५९

४६६ बोधसारे।

अथ गान्धर्ववेदनिर्णयः । अथेति। अथ धनुर्वेदनिर्णयानन्तरं गान्धर्वनिर्णयो गान्धर्वस्य गानज्ञानप्रतिपादकस्य शास्त्रस्य निर्णयः सिद्धान्तो मुमुक्षुग्राहः क्रियत इति शेष:, तमेवाह। आत्मा कलेन गीतेन गान्धारेण स्वरेण हि । न चेद्रन्धर्ववद्गीतो गान्धर्वेण कृतं किमु ॥ १ ॥ इति श्रीनर० बोध० मुनीन्द्र० पुराण० अष्टादश० गान्ध- वैनिर्णयः ॥२१॥ आत्मेति। गान्धर्वेण गन्धर्वकर्मभूतेन स्वरेगा जातित्वादेकव- चनं निषादादिस्वरैः कृत्वा कलेन मधुरेण गीतेन गानेनात्मा स- च्चिदानन्दलक्षणो ब्रह्माभिन्नः प्रसगात्मा गन्धर्ववत् यथा गन्घर्वा गायन्ति तद्वद्ीतो गीनेन लक्ष्यीकृतो न नास्ति चेद्यदि तदा गा- न्धर्वेण गान्धर्ववेदाभ्यामेन किमु कृतं कि संपादितं न किमपी- त्यर्थः, आत्मनो व्यतिरिक्तविषयस्य गान्धर्वस्य निष्पयोजनत्वा- त्तदादरं परित्यज्यात्मविषयकगान्धर्ववेदमात्र आदरो विधेय इति भावः ॥ १॥ .इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपी मु- नीन्द्रदिननचर्यार्थप्रकाशे पुराणश्रवणनिर्णयार्थप्रकाशेSप्टादश- विद्यास्थाननिर्णयार्थप्रकाशान्तर्गतो गान्धर्वनिर्णयार्थ- प्रकाश एकविंशः ॥ २१।।

अथार्थशास्त्रनिर्णयः। एवं गान्धर्वनिर्णयमभिधायेदानीमर्थशास्त्रं निर्णेतुमर्थशा- स्त्रनिर्णयाखयमेक श्रलोक पकरणमारभमाण आह। अथार्थशास्त्रनिर्णयः ।

मुनीन्द्रदिनचर्यायां सायंसन्ध्यानिर्णयः । ४६७

धनादे साधनभूतज्ञानप्रतिपादकं शास्त्रं ग्रन्थस्तस्य निर्णयो मुमु- क्षुविहितः सिद्धान्तः क्रियत इति शेषः, तमेत्राह। अनर्थाः सर्व एवार्थाः सदर्थ: परमार्थदृक्। परमार्थो न लब्धश्रेदर्थशास्त्रं निरर्थकम् ॥ १ ॥ इति श्रीनर० बो० मु० पु० अ० अर्थशास्त्रनिर्णयः ॥२२॥ अनर्था इति। सर्वे लोकप्रसिद्धा धर्मार्थकामाख्या अरथा अनर्था एव दुःखास्पदत्व्रादर्थशून्या एव केवलं ज्ञेया:, कस्तहर्थ इत्यत आह सदर्थ इति, परमार्थटकूपरमः कार्यकारणरहितो यो- डथः सदूप आत्मा तस्य दकू ज्ञानं तदेव सदर्थः संश्वासानर्थश्च कालत्रयावाध्योऽर्थः सुखरूपत्वात्मयोजनरूपो ज्ञेयः स पर- मार्थ: सच्चित्सुखात्मरूपोर्डर्यों न लव्धो न प्राप्तश्वेर्द्यांद तर्हि- अर्थशास्त्रमर्थपाप्तिसाधनवोधकं श्ञास्त्रं नीत्यारूयं शास्त्रमित्य- र्थः निरर्थकमर्थशून्यं ज्ञेयमत आत्मरपार्थान्यार्थपाप्तिमाधन- बोधकार्थशास्त्र आदरं परित्यज्य मोक्षाख्यार्थमाप्तिसाधनभू- तज्ञानोपदेशके वेदांतशास्त्र एवादरो विधेयो मुमुक्षुभिरि- ति भावः ॥। ? ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपौ मु- नीन्द्रदिनचर्यार्थप्रकाशे पुरानश्रवणनिर्णयार्थप्रकाशण-

शास्त्रनिर्णयार्थप्रकाशो द्ार्विशः॥२२। इति पुराणीजणयार्थप्रकाशोष्टाविंशः॥२८.।.

अथ सायंसन्ध्यानिर्णयः। एवं पुरागानिर्णयं सविशेषं निरुप्येदानीं मुनीनां सार्ग सन्धयानिर्गायाख्यं द्विश्लोंकं पकरणमारभमाण आह।

४६८ बोधसारे।

अथ सायंसन्ध्यानिर्णयः। अथेति।अथ पुराणश्रवणनिर्यायानन्तरं सायंसन्ध्यानिर्णयो मुनीनां सायंकालीना या सन्ध्या सन्ध्याख्यं कर्म तस्या नि- र्णयः सिद्धान्तो मुमुक्षुविहितः क्रियत इति शेषः, तत्र तावत्पूर्वो- क्तदिनाचाराचर योनोक्तलक्ष णदिनस्थान्ते सायं का लमाप्षिमाह। इत्थं ज्ञानविनोदेन वेदशास्त्रकुतूहलैः। दिवसं सकलं यातं सायंसन्ध्या समागता।। १॥। इत्थमिति। इत्थमुक्तपकारेण ज्ञानविनोदेन ज्ञानरूपेण वि- नोदेन परिहासेनोपलक्षितं वेदशास्त्रकुतृहलैर्वेंदानामृगादीना शास्त्राणां न्यायादीनां कुतुहलैरुक्तलक्षणैः कौतुकैः कृत्वा सकलं समस्तं दिवसं दिनं यातं व्यतीतं ततश्च सायंसन्ध्या सायं- कालीना सन्ध्या तदुपलक्षितः काल इत्यर्थ:, समागता पाप्ता ज्ञेया॥१॥ तत्र मुनीनां सायंसन्ध्यां निर्णीय दर्शयति। एवमेव कियत्कालं व्यवहारावलोकिनः । पुनः समाधौ सन्धानं सायंसन्ध्या हि सा स्मृता॥२ इति श्रीनर० बो० मु० सायसनध्यानिर्णयः ॥२९॥ एवमेवेति। एवमेवानेनोक्तपकारेणैव कियत्कालं यावदस्मि न्नुक्तलक्षणे विनोदे रुचिस्तावत्पर्यन्तं कालं व्यवहारावलोकि- न उक्तलक्षणां व्यवहारमवलोकयितुं शीलमस्य स त्तथोक्त- स्तस्य मुने: पुनर्भूयः समाधौ समाधिविषयक संधानं स्मरणं यद् हि विदुषामनुभनविषया सोक्तलक्षणा सायङ्कालीना स- ज्ध्या स्मृता कथिता मुनिभिरिति शेष:, उक्तलक्षणव्यवहारोप- संहारात्सायंकालत्वं तस्योपसंहारस्य, उक्तलक्षणदिनसमा-

मुनीन्द्रदिनचर्यायां निशाव्यवहारनिर्णयः। ४६९

धिरात्योः सन्धिभवत्वादनुसन्धानस्य सन्ध्यात्वं ज्ेयमि- ति भावः ॥२ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीती मुनीन्द्रदिनचर्यायां सायसंध्यानिर्णयार्थप्रकाश एकोनत्रिंश:।। २९।।

अथ निशाव्यवहारनिर्णयः। एवं सायंसन्ध्यां निर्णीयेदानी मुनीनां निशाकृतं नि- ्गेतुं निशाव्यवहारनिर्णयाखयं द्विश्लोकं पकरगं निरूपयि- ष्यन्नाह। अथ निशाव्यवहारनिर्णयः । अथेति। अथ सायसन्ध्यानिर्णयानन्तरं निशाव्यवहारो निशायां रात्रौ यो व्यवहारो व्यवहततिः कृमिसर्थः, निर्यीयत इति शेष:, तमेवाह द्वाभ्याम्। यातेऽथ व्यवहारनाम्ति दिवसे भुक्ते च सन्ध्यासुखे जातायां निशि निश्चलेन मनसा दत्वा कपाटार्गलाः । पीत्वा संप्रति शुद्धबोधमधुरं क्षीरं यथेष्टं युवा पर्यङ्के सुसमाधिनामनि मुहुः काश्िद्ुनक्ति प्रियाम्॥१॥ यात इति। व्यवहारनास्नि व्यवहियतेस्मिन्निति व्यव- हार उक्तलक्षणस्तदेव नाम यस्य तस्मिन्दिवसेऽहनि याते व्यतीते सति अथानन्तरं सन्ध्यासुखे पूर्वोक्तज्ञानिव्यवहार उदासीनतयोपसंहृतेऽनन्तरं पूर्वोक्तज्ञानिव्यवहारोपलक्षित दिव- सस्य समाध्युपलक्षितरात्रेश्च सन्धिभवं यत्पूर्वमुक्तं सन्ध्याख्यं कमे तस्य सुखं वासनानन्दापरपर्यायं तस्मिन्युक्तेऽनुभूते

बाधसारे।

सतीदमेव सायभोजनं मुनीनामिसर्थः, ततो निशि पूर्वोक्त- व्यन हाराहपदार्थास्फुरणलक्षणायां रात्रौ समाधिरूपायां रात्रा- वित्यर्थः, जातायां माप्तायां सत्यामाविर्भावोन्मुखायां सत्या- मित्यर्थः, निश्चलेन स्थिरीभूतेन मनमा चेतसा कपाटार्गला: कं सुखं पाटयन्ति खण्डयन्तीति कपाटानीन्द्रियाणि तेषाम- र्गला: शृङ्गलावद्रोधकत्वात्मयाहारलक्षणाः शृङ्गला दत्वा प- दाय प्रत्याहारं कृत्वेत्यर्थः, इदमेव कपाटवन्धनं मुनीनां ज्ेयं, संप्रति तात्कालिकं तात्कालिकस्यैव दुग्धस्य वैद्के पौष्टिकत्वो- क्र्वक्ष्यमाणबोधलक्षणस्य पयसोपि तत्कालभवस्यैव मुक्तिहे- तुत्वोक्ेश् संप्रतीत्युक्तं, शुद्धबोधमधुरं शुद्धो मायाविद्याख्यम- लगहितो यो बोधश्चिद्वन आत्मैव सुखरूपत्वान्मधुरं मिष्ट त्रिविधमायारहितं शुद्धात्मस्वरूपसुखमेव्रेत्यर्थः, क्षीरं स्त्रानुस- न्धानवर्ता क्षरति स्रवत्यात्मसुखमिति क्षीरं पयो यथेष्टमातृप्ति यथा भवति तथा निःसंशयसाक्षात्कारेय नित्यतृप्तिपर्यन्तमि- त्यर्थः, पीत्वा पाश्याहंव्रह्मास्मीत्यनुभवमषि स्वस्मिन्विलीये- सर्थ:, युवा यौवनसम्पन्न आत्मनि स्ैर्योत्साहशकक्तिमानि- त्यर्थः, सुनिर्मननवान् ज्ञानीत्यर्थः, सुसमाधिनामनि सुशो- भनो निर्विकल्पाख्यः समाधिः स एव नाम वाचकमभिधानं यस्य स तथोक्तस्ता्मिन्पर्यङ्के मश्चे परितः सर्वतोऽकं चिह्नं सच्चिदानन्दरूपं यत्र स्फुरति तत्रेत्यर्थः, काश्चिदनिर्वचनीयां सच्वेन तावन्न निर्वकुं शक्या 'नेह नानास्ति किश्चन, अतोन्य- दात्तीम त्यादिश्रुतिभिर्विद्वदनुभवेन च शक्तिमतः पृथगसत्त्वस्य शक्तेरनुमितत्वेन च बाधितत्वस्य सर्वत्र शास्त्रेषु दृश्यमानत्वादू, न चासच्वेन कार्यरूपेण तत्कारणरूपेया चानुभूयमानत्वात् स- व्वासत्वयोश्च परस्परं विरुद्धत्वात् काश्चिदित्युक्तं, मियां सुख-

मुनीन्द्रदिनचर्यायां निशाव्यवहारनिर्णयः। ४७१

रूपत्वादिष्टां प्रीतिविषयामित्यर्थः, भुनक्ति अनुभवति आत्मन: सचचिदानन्दरूपां शक्तिमेवनुभवतीति भावः ॥।१॥ तामेव विशेषणैर्निरूपयन्पापं भोगित्वं मुनौ निवारयति। तन्बङ्गीं तरुणीं विलासरसिकां चित्ते चमत्कारिणीम् जाते प्रेमणि नित्यमेव सुखदामानन्दलीलामपीम्। खेलन्तीमुरसि प्रियां निजकलामालिङ्गय तत्सङ्गमा द्वोगीन्द्रत्वमुपागतः सुखनिधिर्योगीन्द्रचूडामणिः ॥२। तन्वङ्गीमति। तन्वङ्गीं तनु सूक्ष्ममङ्गं स्वरूपं यस्या बु. द्धयाद्यगोचराका रामित्यर्थ, तरुणीमात्मपुरुषेच्छानुरूपजगदुन्पा- दने स्वात्मसुखानुभवे वा सामर्थ्यवयोन्विितां विलासरसिकाँ विलासे प्रपश्चानर्माणरूपे तल्लयेन स्वात्ममात्रपरिक्ेपरूपे वा र- सिकां रसवतीमत एव चित्ते स्व्रात्मपुरुषोपाधिभृते चेतसि च- मत्कारीणीं चिदाभासचमत्करिणीं परमार्थतस्वात्मरूपाविर्भा- वलक्षणचमत्कारकारिणीं प्रेमण स्नेहे जाते स्वात्मशक्तिप्रिया यां स्व्रात्मपुरुषाचतस्त्नेह उत्पन्ने सतीसर्थः, नितमेत्र सर्वदैव सु- खदामानन्ददात्रामाननदलीलामयीमानन्दः सुखं तदरूपा लीला क्रीडा तन्मयीं तद्रूपां खेलतीं क्रीडन्तीं निजकलां निजां स्वीयां कलामंशरूपां प्रियां सुखरूपत्वादिष्टामुरसि परमार्थतः स्व्रा- भिन्ने व्यवहारदष्ठ्या तत्कल्पितैकदेशलक्षणे स्वाङ्गविशेष आर- लिङ् परिरभ्य स्व्राभिन्नामवलोक्येसर्थः, तत्सङ्गमात्तस्या उ-

भोगिन आनन्दमयकोशोपाधिका व्यष्टिजीवास्तेषामिन्द्रत्वमी- श्वरत्वं प्रेरकत्वमितर्थः, उपागतः प्राप्तोपि योगीन्द्रचूडा- र्माणरयोगिनो जीवन्रह्मैक्यसाक्षात्कारवन्तो जीवन्मुक्ता बा-

४७२ बोधसारे।

धितप्रपश्चा इसर्थः, तेषामिन्द्रा जीवन्मुक्तश्रेष्ठा ब्रह्मादीशरान्ता- स्तेपामप्याधारशुद्धब्रह्मरूपत्वाच्चूडामणिरिव भवतीति ज्ञेयः, उभयत्र हेतुः सुखनिधिः सुखानां वैपयिकमानुषादिसुखानां विम्वभूतसुखरूपत्वान्निधि: समुद्र इवाडतो भोगीन्द्रत्वं योगी- न्द्रचूडामणित्वं चोभयमप्येकत्र सम्भाव्यमिति भाव ॥ २ ॥ इति श्रीमरहरिशिष्यदिवाकतरविरचितायां बोधसारार्थदीपी मु- नीन्द्रदिनचर्यायां रात्रिकृत्यार्थप्रकाशस्त्रिंय॥३० ॥।

अथ मुनीन्द्रदिनचर्याविचारफलनिरूपसाम। एवं मुनीन्द्राणां रात्रिकृतं निणीयेदानीं मुनीन्द्रदिनचर्या- फलं निर्णेतं मुनीन्द्रदिनचर्याफलनिरुपण्णारूयं त्रिश्लोकं प्रकरयं वक्तकाम आह! अथ मुनीन्द्रदिनचर्याविचारफलनिरूपणम्। अथेति। अथ रात्रिकृसनिर्यायानन्तरं मुनीन्द्रदिनचर्याफल- निरूपणं मुनीन्द्रदिनचर्याया: फलस्य पयोजनस्य निरूपयां प- तिपादनं क्रियत इति शेष:, तदेवाह। मुनीन्द्रदिनचर्येयं चिन्तनीया दिनेदिने। न चिराच्चिन्तनेनास्या नरो निश्चिन्ततां व्रजेत् ॥१॥ मुनीन्द्रेति। हे शिष्य इयं निरूपिता मुनीन्द्रदिनचर्या मुनी- नां मननवतां मध्ये य इन्द्राः श्रेष्ठास्तेषां दिनचर्याSSहि- कनिरूपणप्रकरणं दिने दिने मत्हं नित्यमेवेत्यर्थः, चिन्तनी- या विचारणीया भवताऽन्यैरपि मुमुक्षुभिः, नन्वस्या विचारणे- न किं फलन्तत्राह नेति, नरो न राति आदत्ते विषयानिति नरो वैराग्यादिसाधनसंपन्नः पुरुषोऽस्या मुनीन्द्रदिनचर्याया-

मुनीन्द्रदिनचर्यायां मुनीन्द्रदिनचर्याफलनिरूपणम्। ४७३

श्चिन्तनेन विचारेण न चिराच्छीघ्रमेव निश्चिन्ततां स्वात्मनि- स्छिरतां व्रजेत्पाप्नुयात्॥१॥ एतत्प्रकरणविचाररीतिनिरूपणपूर्वकमस्या विचारे विशिष्टं फलं निर्दिशति। साध्यसाधनसंबन्धफलसंस्कारयुक्तििः । ज्ञातायां सम्यगेतस्यां ज्ञातव्यं नावशिष्यते ॥ २ ॥ साध्येति। साध्यसाधनसम्बन्धफलसंस्कारयुक्तिभिः सा- ध्यमखण्डैकरसं ब्रह्मत्वं, साधनानि अस्मिन्पकरण उक्तानि रूपकैः प्रातःशौचादिपदवाच्यव्रह्माकारवृत्तिरूपायि, संबन्धश्च तासां वृत्तीनां तत्साध्यस्य व्रह्मणश्च साध्यसाधनरूपो लक्ष्य- लक्षकरूपो वा, फलं च समाध्युत्थानसमयेपि उक्तलक्षणव्यवहा- रेगा व्रह्मात्माविस्मृतिरूपं, संस्कारश्रान्तःकरण एतत्पकरण- निरूपितवृ्त्त्यनुसन्धानेन ब्रह्मात्माभेदवासनारूप:, युक्तिश्च व्र- ह्मात्मनि चेतसः स्थिरीकरयारूपाSविरोधशब्दवाच्या, एताभि: साधनभूताभिः सहैतस्यां मुनीन्द्रदिनचर्याख्यमक्रियायां ज्ञा- तायां विचारितायां सां ज्ञातव्यं विचारणीयमन्यत्किमपि शास्त्रं नावशिष्यतेऽवशिष्टं न भवति सर्वमाप ज्ञातं भवतीसर्थः, एतत्मकरणविचारस्य सर्वशास्त्रविचारफलरूपत्वादिति भाव:।। २। इदानीं मुनीन्द्रदिनचर्याया मुनीन्द्रवागगोचरत्वनिरूपण- पूर्वकं स्वस्य तत्र वाचाटत्वं क्षमापयति। मुनीन्द्रदिनचर्येयं मुनीन्द्रैरपि दुर्वचा। मम वाचालतां तत्र क्षम्यतां पार्वतीपतिः ॥३॥ इति थ्रीनर वो० मुनीन्द्रदविनचर्यायां मुनीन्द्रदिनचर्या विचारफलनिर्णयः॥३१॥ मुनीन्द्रेति। इयं मदुक्ता मुनीन्द्रदिनचर्या मुनयो मनन- ६९

४७४ बोधसारे।

शीला: प्रथमादिचतुर्थ्यन्तभूमिकास्थितास्तेपु मध्य इन्द्राः श्रेष्ठाः दश्चम्यादिसप्तम्यन्तभूमिकासु स्थितास्तेर्षां दिनचर्याSडह्निक- निरूपणाख्या प्रकरयारूपा मुनीन्द्रैरप श्रेष्ठमुनिभिरपि दुर्वचा निरूपयितुमशक्याऽस्ति, ननु तहि भवता कथं निरपिता तत्राह ममेति, तत्र मुनीन्द्रदिनचर्यानिरुपये मम तन्निरुपगा- समर्थस्य मे वाचालता वाचाटत्वं पार्वतीपतिः पार्वत्याः पांतः स्वाभी शिवः क्षम्यतां सहतु पर्वतीपतिरिसनेन पूर्वजन्मांन सत्या दक्षकन्यायाः स्व्रपितृदक्षाध्वरगमननिवारणजनितकोपेन स्वस्मिन्सनीकृतं वाचाटत्वमनुभूयापीह पार्वतीजन्मनि पर्व- तस्य जाड्याधिक्येन तत उत्पन्नायाः पार्वसा अपि जाड्याधि- क्यस्यानुमेयत्वात्तत्मूलकस्य वाचाटत्वस्यापि आधिक्येनानु- मेयस्य सत्वात्तच्तादृशवाचालाया: पार्वसा अङ्गीकाराच्छिते वाचालत्वक्षमावत्वाधिक्यमस्त्यतो मद्दाचालत्वं क्षन्तु योग्य: शिव एवेति भावः ॥। ३ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपी मु- नीन्द्रदिननचर्यार्थप्रकाशे मुनीन्द्रदिनचर्याफलनिरूपर्णार्थ- प्रकाश एकत्रिंश: ॥३१ ॥ इति मुनीन्द्रदिनचर्यार्थप्रकाशः बोडय:॥१६।।

अथ निरञ्जनपश्चाशत्कम्। एवं मुनीन्द्रदिनचर्या निरुप्येदानीमात्मनः सर्वधर्मैरलि- पत्वं साक्षात्कारयितुं जिज्ञासूनां निरञ्जनपश्चाशत्काख्यं पश्चा- शच्छ्ोकं प्रकरणमभिदधान आह। अथ निरञ्जनपञ्चाशत्कम्। अथेति। अथ मुनीन्द्रदिनचर्यानिरूणानन्तरं निरञ्जन- सर्वसम्बन्धकारण-

निरसनपख्चाश कम ४७५

वात्स निर्गतो निवृत्तो यस्मात्स निरञ्जनो निरुपाधिक आत्मा तस्य पश्चाशत्कं पच्चाशतां पञ्चाशच्छोकानां समूहः पश्चाशत्कं समूहे कनू, अस्य प्रकरणस्य तत्पतिपाद्यात्मनश्च निरूप्यनिरु- पकभावरूप: सम्बन्धोऽनोस्य भकरणस्याभिधानगपि निरञ्ज- नवश्चाशत्कं तन्निरप्यत इति शेषः, तत्रादावत्रैतत्पकरणस्य प्रा- माण्यसिद्धये प्रामाण्यहेतुज्ञापनपूर्व निरूपयितव्यमकरयविष- य निरूपणं पतिजानीते। यत्र प्रमाण वेदान्ता अनुभूतिस्तथा सताम्। देवो निरञ्जनः सोयं बोधसारे निरूप्पते ॥ १ ॥ यत्रेति। यत्र यास्मन्देवे वेदान्ता वेदशिरोभागा उप- निषद इत्पर्थ:, प्रमाणं प्रमास्ति तथा तद्रत्सर्ता सदर्थ मोक्षं प्रा- पानां जीवन्मुक्तानामिसर्थः, अनुभूतिस्तुभवो यत्र देवे, प्रमा- णमस्ति उक्तद्विविधप्रमाणसिद्धः सोडयं मद्ुद्विव्ृत्तिपत्यक्षो देवश्चिन्मात्रस्वरूप आत्मा निरञ्जन उपाधिरहितोSत्रास्मि- न्यकरणे विविच्य सर्वोपाधिभ्यः पृथक्कृत प्दर्श्यते मुमुक्षू- णामनुभनगोचरो यथा भवति तथा प्रकर्षेण निरुष्यत इत्यर्थः ॥१॥ तत्र तावदादौ अज्ञत्वाभिमानरूपोपधिरात्मानं विविच्य दर्शयात। अहमज्ञो न जानामि मामहं कोहमित्युत ! अज्ञानप्रभवो भाव आत्मा शुद्धो निरञ्जनः ॥२।। अहमिति। अहमहमावच्छिन्नश्चिदाभासोऽहं कः-भहं चिद्ूपोडिदूपो वा ससङ्गो निःमङ्गे वा जीवो ब्रह्म वेत्यु- सेत्यपि मां मान जानामि न वेधयि अनोहपज्ञोऽहमज्ञान्य- स्मीत्यनुभवरूपो भावः पदार्थोऽज्ञानगभवोडज्ञानं ज्ञानीवरुद्ध

४७६ बोधसारे।

भावरूपमज्ञानमिति लक्षणलक्षितादविद्यापरपर्यायात्मभव उ- त्पत्तिर्यस्य स तथोक्तोऽस्ति आत्मा ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगा- त्माऽज्ञानस्य तज्जन्याहङ्कारस्याडहमज्ञ इति भावस्य च प्र- काशकत्वात्ताभ्यां भिन्नो निरञ्जनः स्वयंप्रकाशरूपत्वादज्ञा-

र्वदा चिन्तनीयमिति भावः ॥२॥ एवमज्ञानतदहङ्काराभ्यां विविच्यात्मानं वर्शयित्वा जी- वस्य ब्रह्मविषयकध्येयत्वभ्रमोपाधेरात्मानं विविच्य दर्शयति। यदियं ब्रह्मविषया जीवस्य ध्येयतामतिः । स हि भ्रान्तिमयो भाव आत्माशुद्धो निरञ्जनः॥३॥ यदिति। यद्या ध्यानिषु प्रत्यक्षेयं साक्षिचैतन्यमकाश्या ब्रह्मविषया ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं ब्रह्म शवलं त- द्विषयो ध्येयं यस्याः सा तथोक्ता जीवस्य प्राणोपाधिकस्य साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासस्य जीवसम्बन्धिनीत्यर्थः, ध्येयता- मतिर्ध्यानविषयत्वनिश्चयरूपा वृत्तिरस्ति तस्याः साक्षिपका- श्यत्वाद्वह्मणोऽविषयत्वे सति विषयत्वेनाङ्गीकाराच त्मि- न्नेव परमार्थतो ब्रह्मस्वरूपे सति जीवत्वनिश्चयाच्च स उक्तो भावः पदार्थो भ्रान्तिमयो भ्रन्तिरेत् केवलमस्ति अतस्त- त्साक्षी-आत्मा ब्रह्माभिन्नो प्रत्यगात्मा निरञ्जनोऽज्य- तेनेनेत्यअ्जनमुपाधिरुक्तभ्रान्तिरूपः स निर्गतो निवृत्तो य- स्मात्स तथोक्तोंडत एव शुद्धो निर्मलो भ्रान्तिसाक्षित्वमलरहित इत्र्थः, अस्तीति शेषः, विद्यते एवं निश्चेतव्यमिति भावः ॥३॥ एवमुक्तलक्षणं भ्रान्तेरात्मानं विविच्य दर्शपित्वेदानी

निरञ्नपञ्चाशत्कम्। ४७७

गुणत्रयात्तत्कृतबन्धनात्तदभिमानाच्चात्मानं विविच्य दर्शयति । त्रिभिरगुणैरनिबद्धोहं संसारे संसराम्यहम्। इत्याद्याः प्राकृता भावा: आत्मा शुद्धो निरञ्जन:॥४॥ त्रिभिरिति। अहमन्तःकरणस्यान्तरा वृंत्तिरहमिति त- द्विपयोहं तद्वेद्यो ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा परमार्थतः सन्नपि अन्तःकरणविषयत्वेन प्रतीयमानः सोडहं त्रिभिस्त्रिसङ्गया- कैर्गुगैः सत्त्वरजस्तमोभिधैर्निवद्धो बन्धनं प्राप्तोरऽास्म अनः सत्त्तगुणबद्धत्वादहं ज्ञानीतिपरतीतिरहं शमवाञ्जितेन्द्रियो विरक्तो मुमुक्षुरित्यादिप्रतीतिश्च स्व्रस्मिन्करोति, रजोगुणबद्ध- त्वादहङ्कामी कर्त्ता लोभीसादिप्रतीति स्वस्मिन्करोति, तमो- गुणबद्धत्वादहमज्ञानी क्रोधी स्ब्ध इत्यादिपतीति स्व्स्मि- नकरोतीत्य तस्त्रिगुणबद्धत्वमिति भावः, अत एव संसारे सम्य- कूसरति मसरतीति संसार: प्पश्चोऽज्ञानतत्कार्यरूपस्तस्मिन्नेव- संसरामि वर्त्ते डहं साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासो जन्ममरणादि- संसारमङ्गीकरोमीत्यर्थः, इत्याद्या एवमादय भावा साक्षिदृश्याः पदार्थाः प्राकृताः परकृतिसम्भवाः मकृतेस्त्रिगुगाात्मत्वात्तेषां धर्माणां च गुणकार्यत्वमिति ज्ञेयम्, आत्मा तत्साक्षी निरञ्जनः प्रकृतितद्रणतद्वद्धोपाधिराहतोऽत एव शुद्धस्तत्साक्षित्वमलर-

एवं प्रकृतितद्ठुणतत्कृतबन्धनतद्वद्धोपाधिभ्य आत्मानं वि- वित्िच्य दर्शयित्वेदानीमन्तःकरणचतुष्टयरूपोपाधेरपि तं वि- विच्य दर्शयति। मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तं चेति चतुष्टयम् । अन्तःकरणजा भावा आत्मा शुद्धो निरज्जनः ।५।।

४७८ वाधसारे।

मन इति। मनः संकल्पविकल्पात्मिकान्तःकरयावृत्तिः,

पान्त:करणवृत्तिरित्येवं चतुष्टयं चतुष्कं यदस्ति तत्स भावः प- दार्थोऽनतःकरगाः पश्चभूतसत्वगुणभागकार्यरूपं द्रव्यं सम्मा- ज्जात उत्पन्नोऽन्तकरयविकृतिरूपो ज्ञेय आत्मा ब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मा निरअ्जनोऽन्तःकरगातद्धत्तिचतृष्कोपाधिरहितोऽन एव

एवमन्तःकरगाचतुष्टयोपाधेरात्मानं विविच्य वर्शयितवे- दानीं मनोवत्तिभ्योपि तं विविच्य दर्शयति। यच्च सङ्कल्प्यते पूंर्व सङ्कल्प्य च विकल्प्यते। एते मनोभवा भावा आत्मा शुद्धो निरज्जनः ॥ ६ ॥ यच्चेत। यत्सर्वेषु प्रसिद्ध पूर्व पथमतः संकल्प्यत इदं समी- चीनमिति सम्यक्तया चिनत्यते तत्संकल्प्य सम्यक्तया विचिन्स विकल्प्यते च विपरीतल्ेनासमीचीनत्वेन चिन्त्यतेऽपिएतेउक्ताः संकल्पविकल्परूपा भावा विकार मनोभवा मनसो मनो- नाम्न्या अन्तःकरणतत्तर्भवा उत्पन्ना मनोवृत्तय इत्यर्थः, ज्ञेगा आत्मा ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा निरञ्रनो मनस्तदृत्युपाधि- भिन्नस्तदस्पृष्ट इत्र्थ:, अत एव शुद्धो मनस्तद्ृत्तिसाश्षिलमलर-

एवं मनोवृत्तिभ्योप्यात्मानं विविच्य दर्शयित्वेदानीं बुद्धिट- त्तिभ्योप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। इदमित्थमिदनत्थमिति निश्चीयते तु यत्। स हि बुद्धिमयो भाव आत्मा शुद्धो निरञ्जन: ॥७॥

४७९

इदमिति। इदं घटादि द्रव्यं पुरो दृश्यमानमित्थमेतादृटशं घ- टाहिरूपमेव तथेदं रज्ज्वादि द्रव्य नेत्थं नेताहश सर्पादिरुपं नैव भवतीत्यवं यत्पसिद्धं निश्चीयते निश्चयेन ज्ञायते स हि स उक्तो हि प्रमिद्धो भावो विकारो बुद्धिभवो बुद्धिजन्योऽस्तीांत झ्ञेयम्, आत्मा तत्सःक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जनो निर्गतं मर्वदा नि- वृत्तमञ्जनं बुद्धितद्वृत््युपाधिर्यस्मात्स तथाभूतो Sत एन शुद्ध-

इदानीमहङ्कारवृत्तिभ्योप्यात्मानं विविच्य दर्शर्यात। ज्ञत्वकर्तृत्वभोक्तृत्ववध्यघातकतादयः । अहङ्कारभवा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः ॥८।। ज्त्व्रेति। ज्ञत्वकर्तृत्वभोक्तृत्ववध्यघातकतादयो ज्ञत्वं ज्ञाने- न्द्रियव्यापारकर्ततवाभिमानित्वं कर्तृत्वं कर्मोन्द्रयव्यापारकर्तृत्वा- भिमानित्वमेतदुभयं विज्ञानमयाभिमानजन्यं, भोक्तृत्वमहं भा- क्ेसेवमभिमानित्वमेतदानन्दमयको शाभिमानवृत्ति:, वध्योडह- मेतस्य वधाई इत्ेवं स्थूलशरीराभिमानित्वं, घातकता घातको- हमेतस्येस भिमानस्तस्य भावस्तत्ताऽडदिर्येषां ते तथा भूतास्ते सर्वेपि भावा विकारपदार्था अहङ्गारादुद्वव उत्पत्तिर्येषां ते तथा भूता जेया आत्माऽहङ्कारतद्वृतिसाक्षी मसक्कैतन्यरूपो निरञ्जनोऽहक्कारतद्वृत्त्युपाधिरहितोत एव शुद्धस्ततत्सा-

इवानीं चित्तदवृत्तिरूपोपाधिभ्य आत्मानं विविच्य दर्शयति। स्मृति: पूर्वानुभूतस्य प्रत्यभिज्ञा च तादृशी। एते चित्तभवा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः ॥९॥ स्मृतिरिति। पूर्वानुभूनस्थ पूर्व पूर्वकाले कदादिदनुभूतो

४८० बोधसारे।

नुभवगोचरः कृतो यः पदार्थस्तस्य घटादिपदार्थस्य स्मृतिः स्मरणं, तादृशी तद्वत्प्रत्यभिज्ञा चानेकवृत्तिविषयाणामनेकवृ- प्तीनामेकविषयत्वपूर्वकमेकवृत्तित्वप्रतीतिरिति लक्षयालक्षिता सा मत्यभिज्ञाखया वृत्तिः, एताभ्यामनुभवाख्या वृत्तिरपि ग्राह्या, एते स्मृत्यादयो भावाः पदार्था विकारा इत्यर्थः, चित्तभवाच्चित्ता च्िताख्याया अन्तःकरणवृत्ते भैव उत्पतिर्येषां ते तथोक्ता ज्ञेया, आत्मा चित्ततद्रृत्तिसाक्षी प्रत्यगात्मा निरअ्नश्चित्ततद्-

डस्तीत्यनुसंधेयम् ॥ ९॥ एवमन्तःकरणचतुष्टयतद्वृत्युपाधिभ्य आत्मानं विविच्य दर्शयित्वेदानीं शरीरत्रयतदभिमानिभ्योप्यात्मानं विविच्य द- शयति।

ये विश्वतैजसप्राज्ञा जाग्रत्स्वप्रसुषप्तिषु। अवस्थाभेदजा भावा आत्मा शुद्धो निरज्जनः॥१०॥ ये इति। जाग्रत्स्वप्रसुषुप्तिषु जाग्रतीन्द्रियैरर्थोपलब्धिर्जा- गरितममित्युक्तलक्षाणायां जाग्रदवस्थायां सवम्ने च जाग्रदवस्था- वत्सर्वेन्द्रियेषु सुप्तौ लीनेषु सत्सु जाग्रत्संस्कारजः मसयःस स्वम् इत्युक्तलक्षणायां स्व्रम्नावस्थायां च सुषुप्तौ च सर्वेन्द्रियाणां स्व- कारणाज्ञाने लयेन स्वकारणाज्ञानमात्रत्वमित्युक्तलक्षणायां सुषु- प्त्यवस्थायां क्रमेण ये पसिद्धा लोके च शास्त्रे च तत्तदव- स्थाभिमानिनो विश्वतैजसपराज्ञा विश्वश्च जाग्रदभिमानी विश्वा- भिधस्तैजसश्च स्वभावस्थाभिमानी तैजसनामा प्राज्ञश् सुषुप्स- भिमानी पाजनामकः सन्ति ते सर्वेप्येतेऽवस्थाभेदजा अव- स्थानां जाग्रदादवस्थानां ये भेदा वैलक्षण्यानि सन्ति तेभ्यः

बनारससंस्कृतसीरी जनाम्नी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली। ।

इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति। अस्यां संस्कृतभाषा- निवद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभाषानुवा- दसहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता भचन्ति । तांश्र ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये Sपि विद्वांस: शोधयन्ति। यैग्रा- हकमहाशयैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य ।।।) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्यैर्म- हाशयैर्थेः कानिचित खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येक खण्डानां १) मूत्यं प्रापणव्ययश्च =)देय इति॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्था:॥ ह० आ० सिद्धान्ततत्वविवेक: खण्डानि ५ अर्थसङ्ग्रह अंग्रेजीभाषानुवादसहित: १ O तन्त्रवार्ततिकम् खण्डानि १३ का त्यायनमहार्षिप्रणीतं शुक्कयजुःप्रातिशास्यम सभाष्यं स्०६ ६ ० १३

सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीका गौडपादभाष्यसहिता १ वाक्यपदीयम खण्डानि ४ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्ड ३। द्वितीयभागा तृतीयाका- ण्डम् हेलाराजटीकासहित खण्ड १). रसगङ्गाघरः खण्डानि९. परिभाषावृत्ति: खण्डे २ २. ०. वैशेषिकदर्शनं किरणावलीटीकासंवलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्डे ₹ शिक्षासङ्ग्रह: खण्डानि ५ नैष्कर्म्यसिद्धि: खण्डानि ४ oC म हर्षिका त्यायनप्रणीतं शुक्कयजुस्सर्वानुक्रमसुत्रम सभाष्यम ३ ऋुग्वेदीयशौनकप्रातिशाख्यं सभाष्यम खण्डानि ४ ४ (बृहत्) वैयाकरणभूषणम पदार्थदीपिकासहितम खण्डानि४ ४ विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहितः खण्डे २ तत्वदीपनम् (पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम) ख० ८८ ० वेदान्तदीप: (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ टुप्टीका खण्डानि ४: ४ 0

१ व्याकरणमिताक्षरा। श्रीमदस्नंभट्टप्रणीता खण्डानि ६ ६ रसमश्जरी। व्यङ्गयार्थकौमुदा प्रकाशेन च सहिता ख० ३३ 0 भेदधिक्कार: व्याख्यासहितः श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रमप- राक्रमसहित: खराडे २ बोधसारो नरहसकृत: तच्छिष्यद्रिवाकरकृतटीकथा स० ख०५५ ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्गरानन्दभगवद्विरचिता। १ दैवज्ञकामधेनुः अर्थात् प्राचीनज्योतिषग्रन्थः । श्रीमदणुभाष्यम्। श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम्। गोस्वामिश्रीपुरुष्ोत्तमजी महाराजविरचितभाष्यप्रकाश्राख्य- व्याख्या समतम।

व्रजभूषण दास और कम्पनो चांदनीचचौक के उत्तर नई सड़क बनाइस

BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, .. UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A.,C. I.E. AND LIBRAR G. THIBAUT, PH. D. No. 105. AUG 3 0 1966 बोधसारः । UNIV ERSITY OF TORO TO

श्रीविद्वद्वर्यनरहरिविरचितः । तच्छिष्यश्री दिवाकरकृतयाऽर्यदीप्त्या सहितः । श्रीमदुदासीनवर्यस्वामिगोविन्दानन्दशिष्येण दयानन्दस्वामिना परिशोधितः। BODHASÂR, A TREATISE ON VEDANTA, BY ŚRI NARHARI, With a commentary by the author' s pupil PANDIT DIVÂKAR. EDITED BY SWÂMÎ DAYÂNAND. Fasciculus VI. BENARES. Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot. Printed at the Vidyâ Vilàs Press. BENARES.

I905.

सूचोपत्रम्। गणपाठ: ac

गोलप्रकाश: २ गंगालहरी १ गुरसारणी ٥

0 जातकतत्वम १२ तत्वदीप १ 0 O तकसग्रहं: १ ६ दत्तकमीमांसा धम्मशास्त्रसंग्रह: १ O ६ धातुपाठ: (शिला -) ) २ ٥ धातुरूपावली २ नैषध चरित नारायणी टीका टाइप ४ परिभाषापाठ: १ O O पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता २ प्रथम परीक्षा २ 0

प्रथमपुस्तक हिन्दी १ प्रश्नभूषणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम ग्रन्थ) O aC बीजगणितम् (म० म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ मनोरमा शब्दरत्नसहिता (टाइप) लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता O लघुकीमुदीभाषाटीका ४ O लक्षणावली २ लीलावती (म० म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ वसिष्ठसिद्धान्तः १ विष्णुसहस्र नाम १ O शब्दरूपावली १ 0 शुङ्गार सप्तशती १ O

समासचक्रम् १ समासचन्द्रिका १ सरस्तीकण्ठाभरणम् 3 साङ्ग्यचन्द्रिका टिप्पणीसहिता ٥

0 साङ्ग्यतत्त्वकौमुदी ६ सिद्धान्तकौमुदी सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता O उपसर्गवृत्ति १ क्षेत्रकौमुदी 0 क्षेत्रसंहित २

निरञ्जनपश्चाशत्कम्। ४८१

जाता उत्पन्ना भावा विकारा ज्ञेया:, एपां भिन्नत्वपतीतावव- स्थावैलक्षण्यमेव तदभावे तदभावदर्शनादिति भावः, आत्मा तत्साक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जनोऽवस्थात्रयतदभिमानिविश्वा- दित्रयोपाध्यतीतोऽत एव शुद्धस्तत्साक्षित्वमलास्पृष्टोऽस्तीत्य नुसन्घेयः ॥ १० ॥ एवमवस्थात्रयतदभिमानिविश्वादित्रयरूपोपाधेरात्मानं वि- विच्य दर्शयत्वेदानीं तमस्तदृत्तिरूपोपाधिभ्योष्यात्मानं वि- विच्य दर्शयति। निद्रालस्यं प्रमादश्च परिमोहो विषादकः । एते तमोभवा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः ॥११॥ निद्रेति। निद्रा सुषुप्तिरालस्यं कर्त्तव्याकर्त्तव्ययोरतु- रंसाहपूर्व मुपेक्षा, तत्र पमादश्च कर्तव्यास्फूर्तिस्तद्विपरीतस्फूर्तिवा, परिमोहः केवलास्फुरणमेव हिताहितयोविषादको विपरी- तकूसं कुलानुखेद:, एते पसिद्धा लोकेषु भावा विकारास्ते तमोभवास्तमसस्तमोगुणाद्भव उत्पतिर्येषां ते तथोक्ता ज्ञेयाः, आत्मा• तमस्तन्द्वविकारसाक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जनस्तमस्तद्वि- कारोपाधिरहितोऽत एव शुद्धस्तमस्तद्विकारसाक्षित्वमलर- हितोऽस्तीत्यनुसन्धेयः ॥११॥ सत्वगुणतद्वतिभ्योपि तं विविच्य दर्शयति। शमो विवेक: सौम्यत्वं प्रकाशश्च प्रसन्नता । एते सत्त्वमया भावा आत्मा शुद्धो निरज्जनः ॥१२॥ शम इति । शमः श्रवणादिव्यतिरिक्तविषयेभ्य इन्द्रिय- व्यादृतिरिति लक्षणलक्षितः शान्तिनामको भावोन्तःकरणस्य, विविच्येते आत्मानात्मानावनेनेति विवेको विचार:, सौ- ७०

४८२ बोधसारे।

म्यस्वं विक्षेपरहितता, मकाशश्र पदार्थानां यथावत्त्फुरणरूपो- डन्तःकरणविकार:, मसन्नता क्षोभराहित्येनात्मसुखस्फुरणं, एते वरिवेकिपु दृश्यमाना भावाः पदार्थविकारा: सत्त्वमयाः स- क्वस्य सतत्वगुणस्य विकार ज्ेयाः, आत्मा सत्तगुणतदृत्ति- साक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जनः सच्त्वतद्विकाररूपोपाधिरहितोऽतः शुद्धः सत्त्वतद्विकाराणां मायाकार्यत्वात्तत्साक्षित्वमलरहितोऽ- स्तीसनुसन्धेयः ॥ १२॥। इदानीं रजोगृणतद्विकारोपाधिभ्योप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। लोभश्चचलताक्षाणामारंभः कर्मणामपि। एते रजोभवा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जन: ॥१३॥ लोभ इति। लोभः प्राप्तेष्वपि विषयेषु सत्सु अपरितृप्ति- रूपा वृत्तिरक्षाणामिन्द्रियाणां चञ्चलता स्वस्त्रविषयेष्वस्थैर्य, कर्मणां व्यापाराणामारम्भोपि आरम्भोत्साहोपि, एते व्यव- हारे प्रसिद्धा भावा अन्तःकरणविकारपदार्था रजोभवा रजोगुणाद्भव उत्पततिर्येषां ते तथोक्ता ज्ञेयाः, आत्मा रजोगु- गाताद्विकारसाक्षी प्रतगात्मा निर्ञ्जनो रजोगुगतद्रिकारोपा- ध्यनीतोऽत एव शुद्धो रजोगुणतद्विकारसाक्षित्वमलरहितो- डस्तीसनुमन्घेयः ।। १३ ॥। एवं गुणत्रयतद्विकारोपाधिभ्य आत्मानं विविच्य दर्शयि- स्वेदानीं कर्तृत्वतदभिमानतत्कल्पितभावोपाधिभ्योप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। विधिश्च च प्रतिषेधश्च धर्माधर्मौ शुभाशुभम्। कर्तृत्वभाविता भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः ॥१४॥

निरञ्ञनपश्चाशस्कम्। ४८३

विधिरिति। विधिश्च विधीयते प्रवर्सतेऽननेति विधिः स्व- विहितकर्माण प्रवर्त्तकं शास्त्रवाक्यं 'ब्राह्मणो बृहस्पतिसवेन य- जेत, क्षत्रियो राजसूयेन, वैश्यःसोमेने'त्यादिरूपं, तथा पतिषेधश्र प्रतिषिध्यते निवार्यतेनेनेति प्रतिषेधोऽविहितकर्मतो निवर्तकं वाक्यं 'ब्राह्मणं न हन्यादि'त्येवं रूपं, धर्माधर्मो धर्मश्र स्वचर्णा- श्रमविहितोऽधर्मश्र तद्रिपरीतस्तौ, तथा शुभाशुभे शुभं च ध- र्मफलं पुण्यमशुभं चाधर्मफलं पापम्, एते मसिद्धा भावा विकार: कर्तृत्वभात्रिताः स्वत्मिन्यदध्यस्तं कर्तृत्वं तेन सह- कृतेन स्वयं भाविता: सन्तीति ज्ञेयम, आत्माऽध्यस्तकर्तृत्वतत्क- ल्पितभावसाक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जनः कर्तृत्वतत्कल्पितधर्मोपा- धिरहितोऽत एव शुद्धः कर्तृत्वतत्का्पितसाक्षित्वमलरहिता- इस्तीत्यनुसंघेयः ॥ १४ ॥ इदानीं क्रियातत्करणादिरूपोपाधिभ्योप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। कृति: कार्य चकरणं तत्र चेष्टाः पृथग्विधाः । कर्तृत्वस्यानुगा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जन:॥१५॥ कृतिरिति। कृतिः क्रिया गमनादिरूपा, कार्य क्रियानिषयः करेण तृगां छ्िन्नमत्यत्र चि्क्कदिक्रियाव्यासंतृणं, करसं चतत्रै- व च्क्वििक्रियासाधनं कररूपमेतट्विकारजातं पृथग्विधं पृथ- गभिन्ना विधा प्कारो यस्य तत्तथाभूतं तत्र तेषु सत्सु पृथगवि- धाः पृथग्विधा प्रकारो यासां तास्तथोक्ताश्चेष्टा: स्थानगम- नागमनोथथानादिरूपा: सन्ति ते एते सर्वे भावा विकार: क- सृत्वस्य स्व्रस्मिन्नध्यस्तं यत्कर्तृत्वं तस्यानुगा अनु. पश्चाद्ग- चछन्तीत्यनुगा: कर्तृत्वोपजीविन,इत्यर्थः, सन्तीति ज्ञयाः, आत्मा कर्तृत्वतदनुवृत्तभावसाक्षी पत्यगात्मा निरञ्नः कतृत्वतदनुसा-

४८४ बाधसारे।

रिभावोपाधिभ्यो भिन्नोडत एव शुद्धः कर्तृत्वतदनुगभावसा-

एवं कर्तृत्वभोक्तृत्वतज्जन्यभावोपाधिभ्य आत्मानं वि- विच्य दर्शयित्वेदानी पश्चभृतोपाधिभ्यस्तं विविच्य दर्शयितुं तद्रुखभूतशब्दादिविषयोपाधिभ्यस्तं विविच्य दर्शयति। शब्द: स्पर्शश्र रूपं च रसो गन्धक्च पञ्चमः । पञचभूतोद्जवा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जन:॥१६॥ शब्द इति। शब्द आकाशगुणत्वेन प्रसिद्ध:, स्पशो वा- युगुशात्वेन प्रसिद्ध: सामान्यरूप:, रूपं च तेजोगुणत्वेन प्रसिद्धं सामान्यरूपं, रसो जलगुणतवेन मसिद्ध: सामान्यरूपः, पश्चम: पञ्चसङ््यापूरको गन्धश्च पृथ्वीगुरत्वेन प्रसिद्धः सामान्यः, एते सर्वे भावा विकारा: पश्चभूतोन्द्रवाः पञ्चसङ्व्यानि यानि भूतानि चियदादीनि तेभ्य उद्भव उत्पतिर्येषान्ते तथोक्ता ज्ञेया:, आत्मा तल्साक्षी पसगात्मा निरअनः शब्दादयुपाधिरहितो-

एवं शब्दाद्युपाधिभ्यो विविच्यात्मानं दर्शयित्वेदानी त- दाधारभूतपश्चभूतोपाधिभ्योष्यात्मानं विविच्य दर्शयति। आकाशमनिलस्तेजस्तोयमुर्बी च पञ्चमी। पश्रभूतमया भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥१७॥ आकाशमिति। आकाशं वियदनिलोवायुस्तेजोऽग्नि- सोयं जलं पश्चमी पश्चसङ्ख्यापूरकोर्वी च धरा चैते सां- रये लोकेषु च प्रसिद्धा भावा विकारा: पञ्चभूतमयाः पञ्चसङ्गयानि यानि भूतानि वियदादीनि तन्मयास्तदूपा: सन्तीति ज्ञेयाः, आत्मा पश्चभूतसाक्षी भत्यगात्मा

निरञ्जनपश्चाशत्कम्। ४८५

निरञ्नः पश्चभूतोपाधिरहितोऽत एव शुद्धः पश्चभूतसासि-

एवं पश्चभूतोपाधिभ्य आत्मानं विविच्य दर्शयित्वेदानीं त- त्कार्यत्वेन प्रसिद्धज्ञानेन्द्रियोपाधिभ्योप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। श्रोत्रं त्वड्यनं जिह्वा गंधग्राहश्र पश्चमः । ज्ञानेन्द्रियमया भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥१८। श्रोत्रमिति। श्रोत्रं श्रूयते ज्ञायते शब्दोनेनेति श्रोत्रमाकाश- कार्यमाकाशगुणभूतशब्दज्ञानकरणं, त्वग्रोमकूपेषु स्थितं कार्य वा- योस्तद्ुणस्पर्शज्ञानकरणं, नयनं नीयते प्राप्यते रूपमनेनेति नयनं तेजःकार्यन्तद्वुणरूपज्ञानकरणं जिह्वा मुखस्थं जलकार्ये तह्ुगारस- ज्ञानकरणं पश्चमः, एतेषां चतुर्णा पश्चसख्व्यापूरको गन्धग्राहश्च ग्रृह्यतेङ्गीक्रियतेनेनेति ग्रहो गन्धस्य पृथ्वीगुणत्वेन पसिद्धस्य ग्रहो ग्रहणकरणभूतो ग्रह एव ग्राहः स्वार्थेण, यद्वा गन्धं गृह्णा- तीति गन्धग्राहः 'कर्मण्यण' शब्दज्ञानकरणमितर्थः, एते सर्वे ज्ञा- नेन्द्रियमया ज्ञानक्रियाकरणभूतानि ज्ञानेन्द्रियाणि तन्मयास्त- दूपा भावा विकारा: सन्ति आत्मा पश्चज्ञानेन्द्रियसाक्षी प्- सगात्मा निरजन: पश्चज्ञानेन्द्रियरूपोपाध्यतीतोऽत एव शुद्ध:

एवं पश्चभूतकार्यभूतकर्मेन्द्रियोपाधितोप्यात्मानं विवि- च्य दर्शयति। वाक्पाणिपादौ पायुश्च तथोपस्थश्च पञ्चमः । कर्मेन्द्रियमया भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥१९॥ वागिति। वागुच्यतेऽनया सा वाकूशब्दोच्चारक्रिया- करगां पाणिपादौ पाणिश्च हस्तगोलकस्थमादानक्रियासाग-

४८६ बोधसारे।

क्रिययो: करणं, पादश पादगोलकस्थङ्गमनागमनादि क्रियाकरणं, पायुश्च गुदस्थं मलोत्सर्गक्रियाकरणं, तथा पश्चमः पञ्चसंख्यापूरक उपस्थश्व शिस्त्रभगगोलकस्थं मैथुनक्रिकियातज्न्यसुखपाप्तिक्रिययोः करगाम्, एते सर्वे भावा विकार: कर्मेन्द्रिमया कर्माणि क्रिकयास्त-

सस्य भोक्तु: सम्बन्धीनीन्द्रीयाणि तन्मयास्तदूपा भावा वि- कारा झ्ेया:, आत्मा पश्चकर्मेन्द्रियसाक्षी प्रतगात्मा निरञ्जनः कर्मेन्द्रियोपाधिरहितोऽत एव शुद्ध: पश्चकर्मेन्द्रियसाक्षित्वमलर- हितोऽस्तीत्यनुसन्घेग: ॥ १९॥ एवं दशन्द्रयोपाधित आत्मानं विविच्य दर्शयतवेदानीं तद्विपयेश्योपि तं विविच्य दर्शयति पश्चभिः, तत्रादौ शब्दतद्भ्र- दोपाधिभ्य आत्मानं विविच्य दर्शयति। ध्वनिर्वर्णविभेदा य आहतानाहतादयः । शब्दभेदमया भावा आत्मा शुद्धो निरञ्ञनः ॥२०॥ ध्वानरिति। ध्वनिरव्यक्तनादो मध्यमावाग्रूपो ये च व- र्गाविभेदा ये प्रसिद्धा वर्णानामकचटतादयस्तेषां विभेदा: संयुक्तवर्णाद्या स्कस्तादयो ये चाऽडहनानाहतादय आहता भेर्यादिजनिता अनाहताश्च स्वत उत्पन्नाः पंचभूनोद्धवाः क- र्गास्य पिधाने कृते सति अयमाणास्त आदयः प्रथमा येषां- ते तथोक्ता आदिपदेन मेघादिजनिताः शब्दा ग्राह्याः, सर्वे त एते लोकेनुभूयमाना: शब्दभेदमयाः शब्दस्याकाश- गुणलेन प्रसिद्धस्य यो भेद: पार्थक्यं तन्मयास्तदरूपा ज्ञेयाः, आत्मा शब्दतन्द्रेदसाक्षी कूटस्थो निरञनः श- व्दतद्देदविकारोपाधिरहितोऽत एव शुद्धः शब्दतद्ेदचिका- रसाक्षित्वमलर हितोऽस्तीत्यनुसन्धेयः । २०॥

निरअ्नपंच्चाशरकम्। ४८७

एवं शब्दतद्देदरूपोपाधेरात्मानं विविच्य दर्शयित्वेदानीं- मध्यमाशब्दवाच्यध्वनिभेदज्ञापनपूर्वकं ततोष्यात्मानं विविच्य दर्शर्यात। निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैवताः । स्वरभेदमया भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥ २१॥ निषादेति। निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैव्रता निषादो निषादनामक एक, ऋषभो ऋषभनामको द्विनीयः, गान्धारो गा- न्धारनामकस्तृतीयः, षड्जः षडजनामकश्चतुर्थः, मध्यमो मध्यम नामकः पश्चमः, घैवतो चैवतनामा षष्ठः, अनुक्तोपि पश्चमनामा सप्तमः, एते भावा विकारा: स्वरभेदमयाः स्व्रोऽव्यक्तनाद- स्तस्य भेद: पार्थक्यं तन्मयास्तदूपा ज्ञेयाः, आत्मा तत्साक्षी प्रत्यगास्मा निरञ्जनः स्व्ररतद्भेदोपाधिरहितोऽत एव शुद्ध:

एवं स्वरतद्भेदोपाधित आत्मानं विविच्य दर्शयित्वेदानीं वायुगुणभूतस्पर्शतन्द्ेदोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शपति। शीतोष्णमृदुकाठिन्यतीक्ष्णरूक्षादिभंदतः । स्पर्शभेदमया भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जन:॥२२॥ शीतेति। शीतोष्णमृदुकाठिन्यतीक्ष्णरूक्षादिभेदतः शीतः शीतल उष्णस्तापको मृदुः कोमलः काठिन्यः कर्कश- स्तीक्ष्णो दाहको रूक्षः शुष्कः, एत आदयो येपां ते तथोक्ता ये भेदा भेदवन्तः स्पर्शा सार्वविभक्तिकस्तसिः, ते सर्वे भावा वि- कारा: स्पर्शभेदमयाः स्पर्शस्य वायुगुणत्वेन प्रक्षिद्धस्य सामा- न्यस्पर्शस्य ये भेदाः पश्चीकृतत्वेनानेकत्वं तन्मयास्तदूपा ज्ञेया:, आत्मा स्पर्शतन्वेदसाक्षी मसगात्मा निरञ्नः स्पर्शतद्रे-

४८८ बोधसारे।

दरूपोपाध्यतीतोडत एव शुद्धः स्पर्शतन्ेदसाक्षित्वमलरहितो- उस्तीसनुसन्घेयः ॥२२॥। इदानीं रूपभेदतोपि तं विविच्य दर्शयति। रक्तं पीतं सितं कृष्णं हरितं चित्रमित्यपि। रूपभेदमया भावा आत्मा शुद्धो निरज्जन: ॥२३॥ रक्तमिति। रक्तं शोषितं पीतं हरिद्राभं सितं श्वेतं कृष्णं नीलं हरितं पालाशं चित्रं किर्मीरमिसेवर्मापशब्दादन्यदपि एते भावा विकार रूपभेदमया रूपस्य तेजोगुणत्वेन भसिद्धस्य सामान्यरूपस्य यो भेद: पृथक्कं तेजसः पञ्चीकृतत्वेन तद्ु- णस्यापि पृथत्कं तन्मयास्तदूपा ज्ञेयाः, आत्मा त- त्साक्षी कूटस्थो निरञ्जनो रूपतन्ेदोपाध्यतीतोऽत एव शुद्धो

इदानीं रसभेदोपाधितोषि त विविच्य दर्शयति। कटुः कषायो मधुरो लवणोम्लश्च तिक्तकः । रसभेदमया भावा आत्मा शुद्धो निरज्जनः॥२४।। कटुरिति। कटुः कटुत्वविशिष्टः, कपायः कषायरसः, मधुरो मिष्टरमः, लवण: क्षाररस:, अम्लश्चाऽम्लरसः,तिक्तकहितिक्तरसश्च, एते सर्वेभावा विकार रसभेदमया रसस्य जलगुणत्वेन भ- सिद्धस्य सामान्यरसस्य जलस्य पश्चीकृतत्वेन भेद: पृथकत्वं त- न्मयास्तदरूपा ज्ञेयाः, आत्मा तत्साक्षी प्रसगात्मा निरञ्जनो रसतन्देदविकारोपाध्यतीतोऽत एव शुद्धो रसतद्विकारसाक्षि- त्वमलरहिताऽस्तीसनुसन्घेयः ॥।२४।। इदानीं गन्धतज्ेदरूपोपाधितोपि त विविच्य दर्शयति।

निरञ्जनपश्चाशस्कम । ४८९

चित्रा: परिमलामोदसौरभासौरभादयः । गन्धभेदमया भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जन:॥२५॥ चित्रा इति। परिमलामोदसौरभासौरभादयः परिमलो ज- नमनोहरो गन्धः, आमोदो दूरगामी गन्धः, सौरभः सुगन्ध:, अ- सौरभो दुर्गन्धः, एत आदयः प्रथमा येषां ते तथोक्ताश्चित्रा विचित्ररूपा:, यद्रा चित्रापरिमलेतिपाठे चित्रगन्धोपि व्यञ्जना- दीनां ग्राह्य:, अपरिमलश्च सामान्यसुगन्धः, एते भावा विकार गन्धभेदमया गन्धः पृथ्वीगुणत्वेन प्रसिद्धः सामान्यस्तस्य यो भेदः पश्चीकृतत्वेनानेकत्वं तन्मयास्तदूपा ज्ञेयाः, आत्मा- गन्धतद्देदविकारसाक्षी प्रसगात्मा निरञ्जनो गन्धतद्विकारोपा- धितो भिन्नोऽत एव शुद्धो गन्धतद्विकारसाक्षित्वमलरहितो- डस्तीति ज्ञेयः ॥ २५॥ एवं पश्चभूततहुणोपाधित आत्मानं विविच्य दर्शयित्वे- दानीं पश्चीकृतभूतजन्यस्थूलदेहयोनिभेदोपाघितोप्यात्मानं वि विच्य दर्शयति।

प्राणिभेदमया भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥२६।। जरायुजेति। जरायुजाण्डजस्वेदसंभवोन्गिज्जकादयो जरा- युजा गर्भोपरिवेष्टनजालं जरायुखस्माज्जाता, अण्डजा अ- डेभ्यो जाता: पक्ष्यादयः, स्वेदसम्भवाः स्वेरेदो धर्मस्तस्मात्स- म्भवो जन्म येपां ते तथोक्ता यूकामत्कुणादयः, उन्भिज्जका उद्भिद्य पृथिवीं जाता उत्पन्नास्त उद्भिज्जकाः, एत आदयो येषां ते तथोक्ताः, एते भावा विकार योनिभेदभवा योने: कारणस्य यो भेदः पार्थक्यं तस्माद्गवा उत्पन्ना ज्ञेया:, आत्मा ६२

४९० बोधसारे।

योनितद्वेदतदुद्गवदेहसाक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जनो योनितद्ेदत- दुद्भवदेहाद्युपाधिरहितोऽत एव शुद्धस्तत्साक्षित्वमलरहितो- डस्तीत्यनुसन्धेयः ॥ २६ ॥ तत्र योनिभेदोत्पन्नेषु मध्ये म्राशिपु नीचत्वेनाण्डजानु- पेक्ष्य जरायुजभेदोद्भवोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। ससुरासुरगन्धर्वयक्षरक्षोनरादयः । जीवजातिमया भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः ॥२७।। ससुरेति। ससुरासुरगन्धर्वयक्षरक्षोनरादयः सुरदेवैः स- हिता: ससुरा असुरा दैसाः, गन्धर्वा देवगायका, यक्षाः किं- नरा:, रक्षांसि राक्षसाः, नरा मनुष्याः, आदय प्रथमा येषा ते सर्वे भावा विकारा जीवजातिमया जीवानां कल्पितदे- हजातिरूपा ज्ञेयाः, आत्मा जीवतत्कल्पितदेहजातिसाक्षी प्र- त्यगात्मा निरञ्जनो जीवतत्कल्पितदेहजात्युपाध्यस्पृष्टोऽत एव शुद्धो जीवतत्कल्पितदेहजातिसाक्षित्वमलराहतो Sस्तीसनुस- न्घेयः ॥ २७॥ एवं स्थूलजातिरूपोपाधित आत्मानं विविच्य दर्शयित्वे- दानीं स्थूलदेह उपास्यभेदेन कल्पितजात्युपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। शैववैष्णवसावित्रशाक्तगाणपतादयः । इष्टदैवतजा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः ॥२८।। शैवेति। शैववैष्यवसाववित्रशाक्तगाणपतादयः शैवाः शि- वोपासका:, वैष्णवा विष्णूपासकाः, सावित्रा सूर्योपसकाः, शाक्ता: शत्तयुपासकाः, गाणपता गयेशोपासकाः, एत आ- दयो मुख्या येषां ते तथोक्तास्त एत इष्टदैवतजा इषं मियं य-

निरञ्जनपश्चाशत्कम। ४९१

दैवतं देवता ततो जाता उत्पन्नास्ते तथोक्ता भावा विकार ज्ञेया:, आत्मा-इष्टदैवततदुपासनतत्कर्तृरूपोपाधिसाक्षी पयगात्मा निरञ्न इष्टदैवततदुपासकोपाधिरहितोऽत एव शुद्ध इष्ट-

एवमुपास्यतज्जन्यतिकारोपाधित आत्मानं विविच्य द-

विच्य दर्शयति। वासिष्ठगार्ग्यशाण्डिल्यभार्गवाङ्गिरसादयः । गोत्रप्रवरजा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥:२९।। वासिष्ठेति। वासिष्ठगाग्यशाण्डिल्यभार्गवाङ्गिरसादयो वा- सिप्ठो वसिष्ठस्य गोत्रापत्यं पुमान्वामिष्ठो वसिष्ठकुलजत्वाद- सिष्ठगोत्र इत्यर्थः, गाग्यो गर्गस्य गोत्रापत्यं पुमान्गार्ग्यो गर्ग- कुलोद्वलाद्वाउर्य, इत्यर्थः, शाण्डिल्यः शाण्डिल्यकुलोत्पन्न भार्गवो भृगोर्गोत्रापत्यं पुमान्भार्गवो भृगुकुलोत्पन्नत्वाद्भार्गव- इत्यर्थ:, आङ्गिरसोऽङ्गिरसो गोत्रापत्यं पुमानाङ्गिरसोडङ्गिर :- कुलोच्पन्न इत्यर्थः, एते भावा विकार गोत्रपवरजा गोत्राणि पवराश्च तेभ्यो जाता उत्पन्ना विज्ञेयाः, आत्मा गोत्रपवर- तदुत्पन्नभावसाक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जनो गोत्रपवरतज्जभावो- पाध्यतीतोडत एव शुद्धो गोत्रपवरतदुत्पन्नभावोपाधिसाक्षि-

इदानीं विद्यातदवृत्तिभावोपाधिभ्योप्यात्मानं विविच्य दर्शयात।

विद्यावृत्तिभवा भावा आत्मा झुद्धो निरञ्जनः ॥३०॥ पौराणिकेति। पौराणिकच्छान्दसिकज्योिविद्भििषगा

४९२ बोधसारे।

दयः पौराणिकः पुराणान्यधीते वेत्ति वा पौराणिकः पुराय- विद्योपजीवी, छ्वान्दसिकश्छन्दो वेदमधीते वेद वा स च्छान्द- सिको वेदोपजीवी, उभयत्र 'तदधीते तद्वेदे'ति तद्धितष्ठुक्, 'ठस्येक' इतीक:, ज्योतिर्विज्ज्योतिर्ज्योतिःशास्त्रं वेत्तीति ज्योतिर्वि- ज्ज्योतिःशास्त्रोपजीवी, भिपरवैद्यो वैद्यविद्योपजीवी, एत आ- दयो मुख्या येषां शिल्पी शास्त्रीसादीनां ते तथोक्तास्ते सर्वे भावा विकारा विद्यावत्तिभवा विद्या ज्ञानसाधनभूतशास्त्राणि, यद्वा विद्या पुराणाद्यास्ताभ्यो या दृत्तिजीविका ततो भवा उ- त्पन्ना ज्ञेया:, आत्मा विद्यातदृत्तितज्जन्यभावानां साक्षी मस- गात्मा निरञ्नो विद्यातदवृत्तितज्जन्यभावोपाधिरहितोऽत एव

इदानीं यागजन्यभावोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। प्राच्यौदीच्यप्रतीच्यादया दाक्षिणात्यादयः परे। यागभेदोद्वा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जन:॥३१॥ माच्येति। माच्यौदीच्यमतीच्याद्या: माच्या यज्ञेपाग्दि- उद्राराधिकारिण:, औदीच्या उदग्दवाराधिकारिण:, प्रतीच्या: पश्चिमद्वाराधिकारिण, एत आद्याः प्रथमा येषां ते तथोक्ताः परेडन्योपि दाक्षिणात्यादयो दाक्षिणासा दक्षिणद्वाराधिका- रिण आदयः प्रमुखा येषां ते तथाभूताः, त एते सर्वे भावा विकार यागभेदभवा यागो यज्ञस्तन्निमितको यो द्वारभे- दस्तस्मान्भवो जन्म येषां ते तथाभूता ज्ञेया, आत्मा यागतद्- द्वारतद्वेदतज्जभावसाक्षी पसगात्मा निरञ्जनो यागतद्वारनिमि- त्तोन्धवभावोपाध्यस्पृष्टोऽत एव शुद्धो यागादिविकारसाक्षि त्वमलरहितोस्तीसनुसन्घेयः।। ३१ ॥

निरञ्जनपञ्चाशत्कम्। ४९३

इदानीं क्रिकयातज्जन्यभावोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। चित्रकृल्लेखकस्तक्षा वाचक: पाठकः परे। क्रियाभेदभवा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः ॥३२॥ चित्रकृदिति। चित्रकृचित्रक्रिर्योपजीवी, लेखको लेख- क्रियोपजीवी, तक्षा काप्ठतनूकरणादिक्रियोपजीवी, वाचको व- चनक्रियोपजीवी, पाठकः पठनक्रियोपजीवी, परेऽन्येपि गन्ता- स्थातेसादयो ग्राह्याः, एते भावा विकाराः क्रियाभेदभवाः क्रियाणां कृतीनां यो भेदः पार्थक्षं तस्मान्भवा उत्पन्नाः ज्ञेयाः, आत्मा तत्तक्क्रिया-तत्तत्कर्तृ-तत्तद्रेदसाक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्नो क्रिया-तत्कर्तृ-तन्देदोपाध्यतीतोऽत एव शुद्धः क्रिया तत्कर्त- तद्देदसाक्षित्वमलरहितो ऽस्तीत्यनुसन्धेय ।। ३२ ॥।: इदानीं शरीरसुन्दरताजन्यविकारोपाधितोप्यात्मानं वि- विच्य दर्शयति। हेमगौरविशालाक्षसिंह संहननादयः । कायसौन्दर्यजा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥३३॥ हेमगौरेति। हेमगौरविशालाक्षसिंहसंहननादयो हेमगौरो हेम सुवर्ण तद्वद्वौरः पीतवर्गः, 'पीतो गौरो हरिद्राभ' इसमरः, वि- शालाक्षो विशाले आकर्णान्तं विस्तीर्णे अक्षिणी नेत्रे यस्य स तथोक्तो विशालनयन इसर्थः, सिंहसंहननः सिंहो मृगेन्द्रस्तद्व- त्संहननं गमन यस्य स तथोक्तः, यद्रा सिंहवत्संहननमुच्चस्क- न्धोचवक्षस्थलत्वादिरूपं सौन्दर्य यस्य स तथोक्त, एत आदयो मुख्या येपां ते तथोक्ता, भावा विकारा: कायसौन्दर्यजाः कायस्य देहस्य यत्सौन्दर्य कमनीयत्वं तस्माज्जाता उत्पन्ना ज्ञेयाः, आत्मा शरीरतत्मौन्दर्यतज्निकारसाक्षी प्रतगात्मा निर-

४९४ योघसारे।

अन: एव शुद्धः नुसन्धेयः ॥ ३३। इदानीं शरीरविरूपत्वतज्जन्यभावोपाधितोप्यात्मानं विचि- च्य दर्शयति। मूकान्धपङ्गुबधिरकाणकञ्जाक्षकादयः । कायवैरूप्यजा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥३४॥ मूकेति। मूकान्धपङ्गवधिरकाणकआ्क्षकादयो मूको गत- बागू, अन्धश्चक्षुर्हीनः, पङ्गः पादरहितो, वधिरः श्रात्रहीनः, काणो गतैकनेत्रः, कञ्जाक्षको विडालाक्षः, केकरतेति पाठे तिर्यङ्रत्र, एत आदपः प्रथमभूता येषां कुब्जादीनां ते तथोक्ताः, त एते सर्वे भावा विकारा: कायवैरुप्यजा कायस्य देङस्य यद्रैरू व्यमसौन्दर्य तस्माज्जाता ज्ञेयाः, आत्मा शरीरतद्रैरूप्यतदुत्पन्न- विकारसाक्षी मसगात्मा निरञ्जनः शरीरतद्वैरुप्यतज्जभावोपा- ध्यस्पृष्टोऽतः शुद्धः शरीरतद्वैरूप्यतदुत्पन्नभावसाक्षित्वमलरहितो डस्तीसनुमन्घेयः ॥ ३४।। सप्तलोकोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयकि। पातालं वसुधा स्वर्गो महस्तपो जनादयः । लोकभेदभवा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥३५॥ पातालमिति। पातालमधोभुवनं, वसुधा नरलोक:, स्वर्गो देवलोक:, महो महर्लोक:, तपस्तपोलोको, जनो जनलोकः, आदिः प्रथमो येषां सत्यगोलोकादीनां ते तथोक्ताः, लोकभेदभवा लो- कानां स्थानानां यो भेद: पृथत्क तस्मान्भव उत्पतिर्येषां ते त- थाभूता भावा विकार ज्ञेया:, आत्मा लोकतन्द्ेदसाक्षी कूटस्थो

निरञ्ञनपश्चाशश्कम्। ४९५

निरस्नो लोकतद्भेदोपाध्यतीतोऽत एव शुद्धो लोकतद्देदसा- क्षित्व्रमलरहितोस्तीत्यनुसन्धयः ॥ ३५॥ इदानीं स्थूलदेहोपलक्षितं यत्पशुत्वं तद्देदोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शर्यात। सिंहव्याघ्रवराहक्षहरिणप्लवगादयः । पशुभेद्भवा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः ॥३६॥ सिंहेति। सिंहव्याघ्रवराहर्क्षहरियापुवगादयः सिंहः केसरी, व्याघ्र: शार्दूलः, वराहः सूकर:, ऋक्षो भल्लूकः, हरिणो मृगः, पुव्रगो वानरः, एत आदयः प्रथमा येषां ते तथोक्ताः, एते सर्वे भावा विकारा: पशुः पशुत्वं तस्य भेदो भिन्नत्वं तम्माद्भवा उ- उत्पन्ना ज्ेयाः, आत्मा पशुतन्भेदसाक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जनः पशु

वसाक्षित्वमलरहितोऽस्तीसनुसन्धेयः ॥ ३६॥ इदानीं धातुतन्भेदोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। त्वगसृङ्मांसमेदोडस्थिमज्ाशुकादयः परे। धातुभेदभवा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः ॥३७॥ त्वगिति। त्वकत्वचा, अस्ग्रुधिरं, मांसमामिपं, मेदस्त्वग- न्तरस्थितशुक्ृत्वगाकृतिः, अस्थि शरीरयुक्तयः, मज्जाऽस्थिलग्न: सूक्ष्मत्वगाकृतिः, शुकं रेतः, एत आदयो मुख्या येषु ते तथोक्ताः, परेडन्येि भावा विकरा धातुभेदभेवा धातूनां शरीरधारकाणां तगादीनां यो भेद: पृथक्कं तस्मान्भवा उत्पन्ना ज्ञेया:, आ- त्मा धातुतद्द्रेदसाक्षी प्रतगात्मा निरञ्जनो धातुनद्दरेदोपाध्यतीतो-

सनुसन्घेयः ॥ ३७ ॥

४९६ बोधसारे।

इदानीं शारीरवायुतद्रेदोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयति प्राणापानसमामाश्चोदानव्यानौ च पञ्च ते। प्राणभेदभवा भवा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥३८॥ प्राण इति।पायाः पकर्षेणानिति जीवयति शरीरेन्द्रियादिकं स प्राण एतन्नामको वायुः, अपानोऽपानिति शरीरेन्द्रियादिकं परिसज्य गच्छति, यद्वा शरीरादिकं तर्पयति सोऽपानो वायुः, समान: समं यथा भवति तथाऽडनयति मापर्यति सर्वशरीर- नाडीषु भक्षितमन्नपानादिकं स समान एतन्नामको वायुः, चापि उदानव्यानौ चोदान उदूर्ध्वमनितीत्युदान उक्कमण- वायुः, व्यानश्च विशेषेणानिति सर्वे शरीरं व्यापको भूत्वा जीवयति सर्वशरीरंमति व्यानः, त एत पश्च पञ्चसंख्याकाः, उदानो व्यानश्च पश्चम इति पाठ पञ्च संख्यापूरको व्यानोपीति व्याख्येयम्, एते भावा विकारा: प्राणभेदभवाः प्राण शारीरी वायुस्तस्य यो भेद: पृथक्त्वं तस्मान्वा उत्पन्नाः,आत्मा पञ्चपा- णतृत्तितद्देदसाक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जनः पश्चमाणतन्देदोपाध्यस्पृ-

सन्घेयः ॥ ३८॥ इदानीसुपप्नाणतद्द्ेदोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। नाग: कूर्मश्र कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः । उपप्राणमया भावा आत्मा शुद्धो निरज्जन:।३९॥ नाग इति। नागो नागनामा वायुर्नेत्रोन्मीलनकर:, 'नाग उन्मीलनकर' इत्युक्ते, कूर्मश्च कूर्मनामा वायुर्निमीलनकरः, 'कूर्मः स्यात्तु निमीलने' इत्युक्ते:, कृकर: क्षुत्करो वायुः, 'स्षुत्करस्तु कृकर' इत्युक्ते, देवदत्तो देवदत्तनामा जम्भणाकरो वायु, 'देवदत्तस्तु

निरञ्जनपश्चाशत्कम्। १९७

जृम्भणे' इत्युक्ते:, धनञ्जय: पोषणकरो वायुः, मृत शरीरं संव्याप्य गते प्राणेपि तिष्ठति धनञ्जयः' इत्युक्ते:, एते भावा विकार उ- पप्ायाभवा उपपाणा प्राणानुसारिणस्ततो भवा उत्पन्ना ज्ञेया, आत्मा उपमाणतन्देदसाक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जन उपमा- णतद्रेदोपाध्यतीतोऽतः शुद्ध उपप्रायतन्रेदसाक्षित्वमलरहितो-

इदानीं ज्वरादिरोगोपाधितोष्यात्मानं विविच्य दर्शयति। उतरापस्मारकुष्ठानि वातपित्तकफादयः। धातुवैषम्यजा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥।४०। ज्वरेति। ज्वरापस्मारकुष्ठानि ज्वरस्तापरोग:, अपस्मारो मूर्छारोगः, कुछ्ठं चाष्टादशभेदभिन्नश्वेतकुष्ठादिकं, वातपित्तकफा- दपो वातो वायुः, पित्तं पित्तनामधातुः, कफ: श्लेष्मा, आदयो मुख्या येषां ते तथोक्ताः, एते भावा विकारा धातुवैषम्यजा रेतआदिधातूनां वैषम्यं क्षोभो वातपित्तकफरूपस्ततश्च जाता झ्ञेया:, आत्मा धातुतद्वैषम्यतदुत्पन्नविकारसाक्षी प्रसगात्मा निरञ्जनो धातुतद्वैषम्यतदुत्पन्नरोगरूपोपाध्यस्पृष्टोऽत एव शुद्धो धातुनद्वैषभ्यतज्जरोगसाक्षित्वमलरहितोऽस्तीसनुसन्घेयः ॥४०॥ इदानीं नाडीभेदोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। पिङ्ग्लेडा सुषुम्णा च गान्धारी हस्तिकादयः । नाडीभेदभवा भावा आत्मा शुद्धो निरज्जन:॥४ १॥ पिङ्रलेति। पिङ्गला दक्षिणनासापुटे पवहतीनाडी पिङ्ग- लाख्या, इडा वामनासापुटे पवहती नाडी-इडाख्या, अन्या सु- पुम्णा च क्षणं वामनासापुटे क्षणं दक्षिणनासापुटे मवहती नाडी ६३

४९८ बोधसारे।

सुषुम्णाख्या, गान्धारी गान्धारीनाम्नी नाडी, हस्तिका-ए- तन्नाम्नी नाडी, आदि: प्रथमा यासां तास्तथोक्ता एते सर्वे- भावा विकार नाडीभेदभवा नाडीनां पिङ्गलादिनाडीनां भेदः पृथक्कं तस्मान्भष उत्पत्तिर्येषां ते तथोक्ता झेपाः, आत्मा नाडी-तद्द्रेदोद्रवविकारसाक्षी मसगात्मा निरञ्जनो नाडीत- दद्रेदोपाधिशून्योऽत एव शुद्धो नाडीतद्रेदसाक्षित्वमलरहितो- डस्तीसनुसन्घेयः ॥४१॥

विच्य दर्शयति। उक्रान्तिगत्यागतयो या: स्वर्गनरकप्रदाः । लिङ्गभेदोज्वा भावा आत्मा शुद्धो निरज्जन:॥४२ ।। उत्क्रान्तीति। उत्क्ान्तिगसागतय उत्कान्तिरुदानगसा शरीरपरिखागसन्मुखता, गतिर्लोकान्तरं प्रति गमनम्, आगतिर्न- रक इह लोके वाऽडगमनम्, एता या: शास्त्रेषु प्रसिद्धा: स्वर्ग- नरकप्दाः स्वर्गस्य स्वर्गसुखस्य नरकस्य नरकदुःखस्य च प्रदा दाकगस्त एते भावा विकार लिङ्गभेदोन्भवा लिङ्गश- रीरस्य यो भेदः सत्वादिगुणोद्रेकेख पूर्वपूर्वगृहीतभावसागपु- रःसरमन्यभावाङ्गीकरय रूपस्तस्मादुन्भवा उत्पन्ना ज्ञेयाः, आत्मा लिङ्गतद्वेदतदुद्रवभावसाक्षी प्रसगात्मा निरञ्जनो लिङ्गत-

त्वमलरहितोऽस्तीत्यनुसन्धेयः ॥ ४२ ॥ इदानीं वर्णतद्देदोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्र इत्येवमादयः । वर्णभेद्भवा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जन:॥४ ३।।

निरञ्जनपञ्चाशरकम। ४९९

ब्राह्मगा इति। ब्राह्मणे ब्रह्मवृत्त्युपजीचिकः, क्षत्रेण क्षत्रं वा चरति क्षत्रियः क्षत्रधर्मेण प्रवर्त्तते क्षत्रकर्म वाऽडचरती- त्यर्थः, क्षत्रधर्मोपजीवीत्यर्थः, वैश्यो विशा वैश्यवत्त्या चरति स वैश्यो वैश्यवृत्त्युपजीवीत्यर्थः, शूद्रः शूद्रटत्त्युपजीवी, इत्येवमेते- चादयो येषां ते तथोक्ता भावा विकार:, आदिपदेन सूत- तक्षचर्मकारसुवर्णकारादा ग्राह्या:, वर्णभेदगवा वर्णानां गुणकृ- तस्त्रभावानां यो भेद: पृथक्कं तस्मान्भवा उत्पन्ना झेया:, आत्मा वर्णत्द्ेदतदुद्भवाचकारसाक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जनो वर्णतद्भेद- तदुद्धवविकारोपाध्यतीतोऽत एव शुद्धो वर्णतद्रेदतज्जनि-

इदानीमाश्रमभदोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुरिति क्रमात्। आश्रमप्रभवा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जन:॥४४॥ ब्रह्मचारीति। ब्रह्मचारी ब्रह्मचर्यव्रतनिष्ठः स चोपकु- र्वाणो नैष्ठिकश्च द्विविधोपि, गृही गृहस्थधर्मवान, वानप्स्थो वा- नपस्थधर्मवान, भिक्षुः संन्यासी, इति एवं क्रमात्क्रमेण ज्ञेया ते भाना विकारा आश्रमपभवा आ्राश्रम्यतेस्मिन्निसाश्रमस्तः स्मात्प्रभवा उत्पन्ना ज्ञेया:, आत्माSडश्रमतन्ेदसाक्षी मत्यगात्मा निरञ्जन आश्रमतद्वेदरूपोपाध्यतीतोऽत एव शुद्ध आश्रगतन्भे- दसाक्षित्वमलही नो ऽस्तीत्य नु सन्घेय:।। ४४.।1 इदानीं पाखण्डतद्द्रेदतदुपाधितोप्यात्मान विविच्य दर्शयति। कापालिका: क्षपणकाः स्वेच्छाचारा दिगम्बराः । पाखण्डप्रभवा भावा आत्मा शुद्धो निरज्जन; ।४५।। कापालिका इति.। कापालिका एककर्गोऽस्थिकुण्ड-

५०० बोधसारे।

लधारिणो मुण्डमालां च विधृतवन्तो विशिष्टचेषा: प्रसिद्धा:, क्षपणकाः परमारणक्रियानिष्ठाः संन्यासधर्मरहितसंन्यासवेषघा- रिणः स्वेक्काचारा: स्व्रस्येच्क्वयैवाचारो येषां ते वैदवि- हितान्यवेषाचारधारिय: कञचुकाचारिया इति पसतिद्धा:, दि- गम्वरा माध्यमिकनामानो नास्तिकाः, ते एते सर्वे भावा वि- कारा: पाखण्डमभवा: पापस्य दुःकृतस्य खण्डं चिह्नं तस्मा- त्मभव उत्पत्तिर्येषां ते तथोक्ता जेया:, आत्मा पाखण्डतद्वेदो- व्ववविकारसाक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्नः पाखण्डतद्द्ेदतदुद्भव- विकारोपाधिरहितोऽत एव शुद्धः पाखण्डतद्ेदतदुद्भवविकार- साक्षित्वमलरहितोऽस्तीसनुसन्धेयः ॥ ४५॥ इदानीं ममत्वनिर्ममत्वाभ्यां तदभिमानतोप्यात्मानं कि विच्य दर्शयति। ममता संमता मूढैन मता समतास्थितैः । सोप्यहन्ताभवो भाव आत्मा शुद्धो निरञ्जन:॥४ ६॥ ममतेति। मूठैर्मूखैर्ममता ममत्वरूपो माव: सा संमता- इष्टरीकृता, समतास्थितैः समतायां समस्े गुणसाम्यरूपायां म- कृताविसर्थः, स्थितैरमूहैर्न मता नेष्टीकृता सोपि ममत्वेष्टी- करणानिष्टीकरणरूपोपि भावो विकारोऽहन्ताभवोऽहन्ताया अहङ्काराज्द्रव उत्पत्तिर्यस्य स तथोक्ती ज्ञेयः, आत्मा ममत्वा- ममत्वसाक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्नो ममत्वनिर्ममत्वरूपोपाध्य- तीतोऽत एव शुद्धो ममत्वनिर्ममत्वसाक्षित्वमलरहितोऽसीस- नुसंन्घेयः ॥ ४६ ॥ नतु तर्हि ममतैव त्याज्याडहन्तायां को दोषो येनासौ त्य- ज्यते तत्राह।

निरञ्ञनपश्चाशत्कम्। ५०१

अहन्ताममते धीमन्नुभे मातृसुते अपि। ते परस्परकुट्टिन्यौ तदेकामपि मा स्पृश ॥ ४७॥ अहन्तेति। हे धीमन हे विवेकिन् उभे द्वे अहन्ताममते अ- हङ्कारममकारत्वे मातृसुते अपि अहङ्कततिर्ममताया माता तस्या- स्तत उन्भवान्ममतापि अहंकृतेर्माता तस्या अपि तत उद्भ- वादेवमन्योन्यसुतात्वमप्युभयोर्ज्ञेयं, तथापि ते अहन्ताममते पर- स्परकुट्टिन्यावन्योन्यथोः कुट्टिन्यौ दूतिके स्तः, तत्तस्मात्कार- णादुभयोर्मध्य एकामपि अहन्तां ममतां वा मा स्पृश मा- ड्रीकुरु एकार्ङ्रीकारे उभयोरप्यङ्गीकार: स्यादिति भावः।।४७।। इदानीं सर्वभावलयोपलक्षित बोधरूपोपाधितोप्पात्मानं वि. विच्य दर्शयति। सर्वें भावाः प्रलीयन्ते यस्मिन् भाषे समुद्रते। सोपि बोधमयो भाव आत्मा शु्ो निरञ्जनः॥४८॥ सर्ने इति। यह्मिन्विद्धत्मसिद्धे भावे विकारे समुद्रते सति समुत्पन्ने सति सर्वे समस्ता भावा विकारा: मलीयन्ते नाशं प्राप्तुवन्ति सोषि सर्वलयलक्षणलक्षितोपि भावो विकारो बोधमयो ज्ञानस्वरूपो ज्ेयः, आत्मा सत्तत्कार्यवोधसाक्षी प्रसगात्मा निर्नः सच्तत्कार्यरूपवोधोपाधिशून्योडत एव युद्धः सत्त्वतत्कार्यबोधसाक्षित्वमलरहितः ॥ ४८ ।। इदानीं बोधतद्विषयजगदभावोपलक्षितशून्यरूपोपाधितो ध्यात्मानं विविच्य दर्शयति। यत्र बोधमयो भावो नास्ति भावे समुद्रते। स हि शून्यमयो भाव आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥४९॥

५०२ बोधसारे।

यत्रेति। यत्र यस्मिन्प्रत्यक्षे भावे विकारे समुकत उत्पन्ने सति बोधमयो ज्ञानरूपो भावो विकारो नास्ति न विद्यते वो- धमयाभावग्रहणेन तद्विपयभूतजगदभावोपि ग्राह्यः, जगर्दाप नास्ति न विद्यते सोपि बोधतद्वोध्यजगदभावोपलक्षितो भावो विकार: शून्यरूपो ज्ञेय:, आत्मा शून्यसाक्षी कूटस्थश्चिन्मात्र- स्वरूपो निरञ्जन: शून्यत्व्रोपाधिरहितो अत एव शुद्ध: शून्यसा- क्षित्वमलरहितो ऽस्तीत्यनुसन्धेयः।। ४९ ॥ नतु तर्हि देहादिसमस्तजगत्पदार्थानां तदभावाख्यस्य शू- न्यस्य च तद्वोधस्यापि प्रतीयमानस्य सर्वस्यानात्मत्वेन निषेधे कृते सति तद्रहिनस्तदन्यश्चात्मा क इत्याशख्ाह। शून्याशन्ये समे यस्मिन् भावे च समातां गते। स भावस्त्वमसि प्राज्ञ आत्मा शु्द्ो निरञ्जनः॥५०॥ शून्याशून्ये इति। यस्मिन् विद्रत्पत्यक्षे भावे सम एकरूपे भावे पारमार्थिकसद्रूप आत्मनि शून्याशून्ये शून्यं जगदभावरूप- मशून्यं च जगद्भावरूपं ते उभे द्वे अपि समतां गते समतामे- करूपतां गते प्राप्ते भवतः स भावः शून्याशून्योभयसाम्यम- काशको भावः पाज्ः प्रकर्षेण ज्ञः प्रज्ञः ्रज्ञ एव प्राज्ञः सर्वज्ञ इत्यर्थः, स्व्रार्थेणपज्ञशब्दात्कर्त्तव्य, ततश्र पाज्ञशब्द: सर्वज्ञवाचक: सिद्धः, आत्मा स्वयं सदूपेण सर्वत्र सन्ततो व्यापक इत्यर्थः, नि- रञ्नो शून्याशून्यनत्साम्थलक्षणोपाधिरहितोऽतः शुद्धः शून्या- शून्यतत्साम्यसाक्षित्वमलरहितो यः स त्वमसि त्वत्प्रकाश्यत्वेन, सर्वपूर्तोक्तोपाध्यनुभवाज्वानेवात्मेत्यर्थः, 'न शून्यं नापि सदा- टक्ाटृक्तत्वमिहेष्यतामि'त्युक्तताद्, 'नासदामीत्रो सदासीदि'ति श्रुया सदसतो्निपिद्धत्वात्तत्साम्यस्यापि तदुपक्षितत्वसिद्धेस्त- त्मकाशकमात्मस्तरूपं पारमार्थिकं निश्चेतव्यमिति भाव:।५०।।

यमुनाष्टकम। ५०३

इदानीमेतत्पकरणविचारफलमाह। निरञ्जनस्य देवस्य पञ्चाशत्कविचारतः । निरञ्जनस्य देवस्य निरञ्जनपदं व्रजेत् ॥ ५१ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे निरञ्जनपञ्चाशात्कं सप्तदशः॥१७। निरञ्जनस्येति। निरञ्जनस्योपाधिरहितस्य देवस्य चिन्मात्र- रूपस्यात्मनः पश्चाशत्कविचारतः पश्चाशतां पञ्चाशत्संखूयानां श्लोकानां समूहः पश्चशत्कं समूहे कन्पसयः, एतत्मकरणस्य विचारतो विवेकान्निरञ्जनस्योपाधिरहितस्य केवलस्येसर्थः, देवस्य चिन्मात्रस्वरूपस्पात्मनो निरञ्जनपद निरूपाधिकं यत्पदं स्वरूपं तद्दजेत्माप्नुयात् ॥५१॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाक्करविरचितायां बोधसारार्थदीपी निरञ्षनपश्चाशत्कप्रकाशः सप्रदशः ॥१७।।

अथ यमुनाष्टरकम् । एवं निरुपाधिकमात्मस्वरूपं सर्वोपाधिभ्यो विविच्य दर्श- ित्वेदानीं तस्यैव लक्षणैर्लक्षितानि लक्षणानि तैर्लक्षयितुं यमु- नासादृश्येन तदेव निरूपयेष्यन्यमुनाष्टकाख्यमष्टश्लोकं पकरण- मारभमाण आह। अथ यमुनाष्टकम् । अथेति। अथ निरञ्जनपश्चाशत्कनिरुपणानन्तरं यमुनाष्टकं यनुनाष्टकार्यं प्रकरणं निरूप्यत इति शेष:, तत्र तावदादौ यमु- नाचितोः समानधर्मनिरूपणे सादृश्यं प्रदर्शयति। उज्जवला मधुरा शीता पवित्रा यमुनेव चित् । विविच्य दृष्टा हि मया श्यामिका याऽत्र स भ्रमः॥१॥

५०४ बोधसारे।

उज्ज्वलेति। उज्ज्वला निर्मलजला पवित्रा पवित्रयति जना- न्सा पवित्रा स्वतश्च पचित्रा, मधुरा मिष्ठजला, शीता शीतलगुणा, पमुनेतर यथा यमुना कालिन्दी नवी तथा चिश्चेतनापि उ- उञ्चला निर्मला मायाऽविद्याविमलरहिता मधुरा सुखरूपत्वान्मि- ष्टेति यावत, शीता तापत्रयनिवर्त्तकत्वाच्छीतलगुणा, पवित्रा प- वित्रयति रागाविरहितं करोत्यन्तःकरणं स्व्राविर्भावेनेति प. वित्राऽस्तीति शेष:, ननु यमुनेव चिदस्तीति कुतो ज्ञातं तत्राह विविच्येति, हि यस्मात्कारणान्मया तव लत्स्वरूपोपदेशकेन विविच्य सर्वोपाधितो विवेचनेन पृथककृत्य द्ृष्टाऽनुभूता, एवं च सवैरपि मदन्यैः सर्वोपाधितो वििच्यैवैतादृशी ज्ञातुं शक्येति भाव:, ननु दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोरुज्ज्वलत्वधर्मे समाने प्रतीय- माना इयामिका कुतस्या तत्राह श्यामिकेति, या प्त्पक्षा सर्वेषां श्यामिका नीलता नैल्यमित्यर्थः, अत्र यमुनायां चिति च यमु- नायां नीलत्वं चिति त्वज्ञानरूपं नैल्यमिति विवेक:, स भ्रमः सा भ्रान्तिरवेति निश्चेतव्यम, अतो यमुनाचितोः साम्याद्यमु- नादृष्टान्तेन चिति तल्लक्षयालक्षितानि लक्षणानि योज्यानीति भाव: ।। १॥ एवं यमुनाचितोरुजज्वलत्वादिगुणैः सादृश्यं प्रतिपादेदानीं स्थूण।निखननन्यायेन तदेव द्रढयितुमाक्षिप्य समाधत्ते चतुर्भिः,

यत्वं वदसि चिद्देवी नीरूपा तूज्ज्वला कथम्। तया प्रक्षालितं पश्य निर्मलं हृदयं मम ॥ २ ॥ यदिति। हे शिष्य त्वं भवान् यद्यस्मात्कारणाच्चिद्देवी चि- न्मात्रस्वरूपा देवी स्वयंप्रकाशमाना तु दृष्टान्तीकृतयमुनावि- लक्षणा, तदेव वैलक्षण्यं स्पष्टमाह नीरूपेति, नीरूपा निर्गतं रूपं

यमुनाष्टकम। ५०५

पस्याः सा तथोक्ताडस्ति तत्ततः कारणादुज्ज्वला स्वच्छा कथ केन प्रकारेया स्यादितेवं वदसि पृच्छसि तर्हि त्ं तया चिता प्रक्षालितं स्वाविर्भावेन धौतं मम मे हृदयमन्तःकरयां नि- र्मलं मलरहितं रागादिहीनमित्यर्थः, पश्याऽवलोकय। तथा चा- त्रायं प्रयोग:, चिदुज्ज्वला भवितुमहति मदन्तःकरणनिर्मलका- रित्वाद् यन्नैनं न तदेवं यथा मलिनजलादि तथा च तन्नान्य मलनिवर्त्तकमपि भवति अतस्तदुज्ज्वलमपि न भवतीत्यादि:।।२।। एवमुज्ज्वलत्वं मसाध्येदानीं चिति मधुरत्वमाक्षिप्य समाधत्ते। यत्त्वं वदसि चिद्देवी नीरसा मधुरा कथम्। आस्वादयन्ति तां नित्यं रसिका: शङ्करादयः।।३॥ यदिति। हे शिष्य यद्यस्मात्कारणात्वं भवाश्चिद्देवी चेत्यरहितचिन्मात्ररूपा स्वयंप्रकाशमाना नीरसा निर्गतो रसो रस्यत इति रसो मधुरत्वादिरसो वैषयिकसुखमिसर्थः, यस्या: सा तथोक्ता, रसनेन्द्रियरहितत्वाद्वा नीरसा रसज्ञानरहिता- डस्ति तत्ततो हेतो: सा मधुरा मिष्टा कथ केन प्रकारेण ज्ञेया- इसेवं वदि तर्हि शृणु रसिका रसं जानन्ति ते रसिकाः शङ्करादय: शङ्करः सुखकरः शिव आदि: प्रथमो येषां विष्णु- ब्रह्मादीनां ते सर्वे तां चिति नित्यं सर्वदाऽडस्व्रादयन्ति अनुभ- वन्ति अतस्ते जगत्सुखप्रदा ज्ञेयाः, सुखप्रदत्वे हेतुः स्वानन्दानु- भवः, तेन च सुखरूपत्वे सुखम्रदत्वमपि, सुखप्रदत्वात्सुखरूपत्वाच्च रसिकत्वं तेषु विष्ण्वादिषु, रसिकत्वेन च तेर्षा स्वयं प्रकाशचि- न्मात्रात्मरूपे रमणं चिति सुखरूपत्वं निश्चाययतीति भावः। अत्राप्ययं प्रयोग:, चिन्मधुरा भवितुमर्हति रसिकशङ्करादिमीति- विषयत्वाद्यननैवं न तदेवं यथा दुःखं तद्रसिकपीतिविषयं न भ- ६४

५०६ बोधसारे।

वति अतस्तत्सुखरूपमपि न भवतीति ॥ ३ ॥ एवं मधुरत्वं सम्भाव्येदानीं शीतलत्वमप्याक्षिप्य सम्भावयति। यत्त्वं वदसि चिद्देवी निःस्पर्शा शीतला कथम् । पश्य तस्याः प्रसादेन गतं तापतयं मम ॥४ ॥ यत्वमिति। हे शिष्य यद्यस्मात्कारखात्त्वमाक्षेपको भूत्वा चिद्ेवी चेत्यरहितचिन्मात्ररूपा देवी स्वयंप्रकाशरूपेण द्योत- माना निःस्पर्शा च्वगिन्द्रियरहितत्वेन स्पर्शगुणरहिनाडस्ति तत्ततो हेतोः शीतला शैत्यगुणवती कथ केन प्रकारेण सम्भाव्या-इसेवं वदसि कथयसि यदि तर्हि शृणु तस्याश्चितः प्रसादेनाविर्भा- वलक्षणोनानुग्रहेण मम मे तापत्रयमाधिभौतिकाधिदैविकाध्या- त्मिकानां तापानां दुःखानां वयं त्रिक गत नष्टं त्वं पश्यावलो- कय त्वगिन्द्रियविषयत्वाभावेपि चिति शीतलत्वमन्तःकरणता-

मिति भावः । अत्रायं प्रयोगः, चिच्छीतला भवितुमहति अस्प- शत्वे सति चेतस्तापनिवर्तकत्वाद्यन्नैवं न तदेवं यथा जलादि द्रव्यं तच्चास्पर्शत्वे सति चेतस्तापनिवर्त्तकं न भवांत अतः पारमार्थिकं शीतलमाप न भवति। एवं चात्मचिदेव पारमार्थिकी शीतलाS- जन्यत्तु पातिभासिकं शीतलं जेयम् ॥४ ॥ एवं शीतत्वं सम्भावययित्वा पवित्रत्वमपि आक्षिप्य सम्भा- वर्यत। यत्वं वदसि चिद्देवी निर्गुणा पावनी कथम्। तत्पवित्रीकृतान्पश्य कचदत्तशुकादिकान् ॥ ५॥ यदिति। हे शिष्य त्वं पृच्छको भूत्वा चिच्चेत्यरहितचिन्मात्रा देवी दयोतमाना स्वयंपरकाशेत्यर्थः, निर्गुणा गुणरहिताऽस्ति

यमुनाष्टकम। ५०७

यद्यतोऽतः पाननी पावनस्यापि गुणत्वात्सा पावनी पावनं पवि- त्रकरणरूपो गुणः सो स्याऽस्तीति पावनी करथं केन प्रकारेण सम्भाव्या-इसेवं वदसि व्रूषे चेत्तर्हि त्वं तत्पवित्रीकृतान्तयैव चिता स्वाविर्भावेन पनित्रीकृतान्मायाविद्यारागादिमलनिरासेन शुद्धीकृतान्कचदत्तशुकादिकान्कचो वृहस्पतेः पुत्रः, दत्तो Sवेः, शुको व्यासपुत्रः, एते आदयो मुख्या येपामार्षभादीना ते तथो- क्तास्ान् त्वं पश्यावलोकय।अत्रायं प्रयोगः, चित्पावनी भवितु- मर्हति निर्गुगात्वे सतन्येपां पातनलाद्न्नैवं नतदेवं यथा वा- आादि: स निर्गुशात्वे ससन्यपानको न भवति अतः स्व्रतोषि पावनो न भवति अतश्विदेव परमार्थतः पावनी वाष्वादिपु यत्पावनज्ञानं तद्ान्तमेवेति भावः ॥।५। अतः परं शिष्यप्रश्नमनतारयितुमाह। अथ शिष्य: पृच्छति। अ्थेति। अथानन्तरं शिष्यः पृच्छति प्रश्नं करोति, तमेव प्श्नमुदाहरति। गुरो लाक्षणिकैरेव किं लक्षयासि: लक्षणैः । लक्षणैर्लक्षय स्वामिस्तल्क्ष्यं लक्ष्यते यथा ॥ ३ ॥ गुरो इति। हे गुरो गुणाति हितमुपदिशतीति गुरुस्तस्य संवोधने हे गुरो हे दैशिक लाक्षणिकैरेव लक्षगौर्लक्षणया वो- धितैरैत केवलं लक्षगौश्चिन्हैस्तदात्मरूप लक्ष्यं लक्षणैवोद्धं यो- ग्यं वस्तु किं कुतो लक्षयसि बोधयसि हे स्वामिन्हे गुरो तदा- तमस्वरूप लक्ष्यं लक्षणैर्ज्ञाप्पं वस्तु लक्षणैश्चिन्हर्यथा यद्वल्ल- क्ष्पते ज्ञायते तथा तद्वलक्षय बोधय. ॥६॥ अस्य प्रश्नस्योत्तरं दातु माह ॥

५०८ बोधसारे।

अत्रोत्तरम् । अत्रेति। अत्रास्मिन्पश्ष उत्तरं प्रतिवाक्यमुच्यत इति शेप:, तदेवोत्तरमुदाहरति। लक्ष्ये लक्षणवल्लक्ष्यमिह लक्ष्ये न लक्षणम्। विलक्षणमिदं लक्ष्यं लक्षणैवात्र लक्षणम् ॥ ७॥ लक्ष्य इति। लक्ष्येऽन्यलक्षणैर्बोध्ये वस्तुनि लक्षणवद्यथा लक्षणानि सन्ति तद्वदिहात्मस्वरूपे लक्ष्ये लक्षणैरवोध्ये वस्तुनि लक्षणं चिन्हं न लक्ष्य न लक्षितुं योग्यं कुत इसत आह वि- लक्षणमिति, इदमात्मस्वरूपं लक्ष्यं लक्षणया बोद्धुं योग्यं वस्तु विलक्षणमन्यलक्ष्यचिपरीतलक्षणावल्लक्षणहीनं चास्ति निर्गुण- त्वादरूपत्वात्स्वपकाशत्व्राच्चातो लक्षणैव कैवलं भागलक्षणैवा- त्रास्मिललक्ष्ये लक्षणं बोधाय चिह्न भवाति नान्यद, अन्यलक्ष्ये तु लक्षणसंभवात्परप्रकाश्यत्वाच्च लक्षणं संभवसेव्रेति भावः ।।॥ एवं प्रश्नं समाधायेदानीं द्ष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोः श्यामि कापदवाच्यमप्यर्थ बोधयंस्तन्निषेधति। पयस्यमलगम्भीरे श्यामिका भ्रान्तिरूपिणी। ब्रह्मण्यमलगम्भीरेप्यविद्या भ्रान्तिरूपिणी ॥ ८ ॥। इति०न०बो०यमुनाष्टकम् ॥ १८॥ पयसीति। अमलगम्भीरेडमलं च तद्रम्भीरं चागान्धं त- स्मिन्पयसि जले श्यामिका कालिमा या प्रदृश्यते सा भ्रान्ति- रूपिणी भ्रान्तिर्भ्रम एव रूपं स्वरूपं यस्यास्तथाभूतास्तीति ज्ञातव्या न तु सा वास्तवीत्यर्थः, श्यामत्वभासने हेतुरगाधत्वं तदसत्वसम्भवे हेतुनिर्मलत्वमिति विवेक: । दाष्टान्तिकेप्याह ब्रह्मणीति, अमलगम्भीरे न विद्यते मलोडविद्यादिरूपो

शिलाषट्कम्। ५०९

पहिमिस्तदमलं गम्भीरं चानन्तत्वादगाधमेतादृशे विशेषणद्- यवति ब्रह्मगि देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्य आत्मनि अरंव- द्यापि अज्ञानमाप भ्रान्तिरूपिग्ी भ्रान्तिर्रम एव रूप स्वरूपं यस्या: सा तथाभूताऽस्ति न तु वास्तवीसर्थः, अत्रापि चेत्यर- हित चिन्मात्रानन्तत्वमविद्यापतीतौ हेतुः, निर्मलस्वप्रकाशचिन्मा- त्रत्वमविद्यासत्वे हेतुरिति वितेकः, अतो द्ृष्टान्तदार्ष्टान्तिकसाम्यं सिद्धमिति भावः ॥८।। इति श्रीनरह० दि० बो० यमुनाष्टकप्रकाशोष्टादशः ॥१८।।

अथ शिलाषट्वम्। एवं यमुनासादृश्येनात्मस्वरूपं निरुप्येदानीं तदेव पुनः शिलाधेनुरूपेण निरूपयञ्छिलाधेनुषट्वारयं पकरणं पटूश्लो- कमारभमाण आह। अथ शिलाषटम्। अथेति। अथ यमुनाष्टकनिरूपणानन्तरं शिलाधेनुपद्व शिलाधेनोः षद्ूं षण्णां श्रोकानां समूहरूपं प्रकरशं निरू- व्यत इति शेष:, तत्र तावदादौ शिलाधेनोः स्वस्य साक्षात्का- रोस्तीत्याह। अनन्तकोटिचन्द्राणां चन्द्रिकाभि: कृता किमु! आह्लादरूपिणी दृष्टा मया धेनुः शिलामयी॥१॥ अनन्तेति। अनन्तकोटिचन्द्राणामनन्ता अपरिमिता: को- टय: कोटिसंख्या ये चन्द्रा निशाकरास्तपागनन्तकोटिव्र- ह्माण्ड।पेक्षया चन्द्राणामप्यनन्तकोटितं ज्ञेय, तेपां चन्द्रिकाभि- ज्योत्स्नाभिरुपादानभूताभिः कृता निर्मिता किमु किमित्यु त्मेक्षा, चन्द्रिकाकार्यत्वोत्पेक्षणे निमित्तमाहाSडह्वादरूपिणीति,

५१० बोधसारे।

आह्लादो हर्ष एव रूपमाकारो यस्या: सा तथोक्ता शिलामयी शिलारूपा चेत्यरहितचिन्मात्ररूपत्वाच्चितेर्जडशिलासाहृश्यं ज्ञे- यम्, धेनुर्थिनोति प्रीणाति जगदिति धेनु: सकलजगदानन्दकर- त्वाद्धेनुत्वम्, 'एप ह्येत्रानन्दयाती'ति श्रुतेः, मया तत्स्वरूपनिृप णकर्त्रा दृष्ट साक्षादनुभूताऽतो मत्कृततन्निरूपणेडपामाण्यं न शङ्कनीयमिति भावः ।।१ ॥ ननु धेनुत्वे तस्या धावनखानपानाद्यपेक्षा लोकधेनोरिव स्यादिसाशड्का तां वारयसर्घेन। न धावति न हन्त्येव न खादति पिबत्यपि। स्वभावनिर्मला सेयं हृष्टिपुष्टिमती स्थिता ॥ २ ॥ नेति। न धानत न गच्छति 'अपाणिपाद'इति श्रुतेः, पादर- हितत्वाद्गन्तव्यदेशाभावाच्च, तथा न हन्त्येव नैव हिंमति हिस्य स्यान्यस्याभावात्कर्तत्वस्यापि वाधितत्वाचच, न खादति न भ- क्षति आनन्दरूपत्वेन निततृप्तत्वान्भोज्यद्वैतासत्वाच्चाऽपि च निर्विकारत्वेन भोक्तृत्ववविकारासम्भवाच्च, न पिवत्यपि आन- न्दरूपत्वेन नियतृप्तत्वादेव न पानाद्यपेक्षेति भाव:, स्वभावनि- र्मला स्वभावेनैव स्वत एन निर्मला शुद्धाऽत एन नित्यं सर्व- दैव हृष्टिपुष्टिमती हष्टर्हर्पः पुष्टिः पुष्टत्वं तद्ूनी स्थिता तिष्ठ- तीति जञेया॥ २ ॥ क।मधेनोर्विश्वामित्रदण्डाय निःसतानि सोमभ्यः सैन्या- नीति पुराणेषु प्रतापः श्रूयते यस्ततोष्यस्यामाधिक्यं प्रताप- स्य दर्शयति। रोमरेखासु विभ्रान्तास्तस्या ब्रह्माण्डकोटयः । अपर्यन्ता स्थिता घेनुः सा काश्मीरशिलामयी॥३॥

शिलापट्कम। ५११

रोमरेखास्त्रिति। तस्या: शिलाधेनो रोमरेखासु रोमकूपे- पु ब्रह्माण्डकोटयो ब्रह्मण्डानां त्रिलोकानां कोटयोऽपरिमित- कोटिकोटिसमूहा विभ्रान्ता विपरीततया विशिष्टरूपेय च भ्रान्ता भ्रमरूपास्तिष्ठन्तीति शेप:, शवलब्रह्मणामत्र रोमरेख।- स्थानीयखं तत्रैव ब्रह्माराडानां कल्पितत्वादिति भावः, तस्या महत्वमपि अन्यसामान्यधेनुकामधेनुभ्योप्यधिकं दर्शयति अ- पर्यन्तेति, सोक्ता धेनुः सर्वप्राणितर्पकत्री गौरपर्यन्ता न विद्यते परितोऽन्तः परिच्छेदो यस्याः सा तथोक्ताऽनन्तेत्यर्थः, स्थिता तिष्ठति सा च काशमीराशिलामयी काश्मीर उत्पन्ना शिला स्फटिकारया तन्मयी तद्रूपेतर्थ:, अस्तीति शेप:, स्व्रच्छले- न चेत्यरहितचिन्मात्रत्वाज्ज्ञानाभावेन च काश्मीरशिलारूपत्वं निरूपितमिति भावः ॥ ३ ॥ तस्या: स्फटिकमयत्वं यदुक्तं तत्प्रयोजनमाह। आयान्ति यान्ति धावन्ति नृत्यन्ति च हसन्ति च। प्रतिबिम्बा जीवरूपास्तस्याः सातु यथा स्थिता॥४।। आयान्तीति। तस्या: काश्मीरशिलामयधेनोर्जीवरूपा जीवा- कृतयः प्रतिविम्बा आभासा आरयान्ति आगच्छन्ति यान्ति गच्छ- न्ति धावन्ति त्वरितं वेगेन गच्कन्ति अपि च पुनर्नृत्यन्ति हर्षेण नटवदनन्तरूपैर्नृत्यं कुर्वन्ति च पुनर्हसन्ति वैषयिकसुखोद्गवे सु- खित्वाभिमसा हास्यमपि कुर्वन्ति एवंविधजीववित्रिधाकारेपु प्रतीयमानेष्वपतीयमानेषु च सत्सु अपि अनेकविधमतिविम्बपु पतीयमानेष्वपि स्फटिक इव सा तु काश्मीरशिलाधेनुश्च यथा स्थिता यथा पूर्व ननिर्विकार तथैत स्थिता तिष्ठति ॥४ ।। ननु पापाणमयत्वे नीरसत्वं स्यादिसाशङ्का स्थूलदृष्ट्या नीरमत्वेषि तस्या रसरूपत्वमस्तीत्याह।

५१२ बोधसारे।

नीरसापि सुधामिष्टा निर्गुणापि प्रिया सताम् । नीरूपाप्यतिकान्ता सा मया दृष्टा न तु श्रुता।५॥ नीरसेति। नीरसापि यद्यपि रसः सुखं वैपपिकषड्विधो रसश्च निरगतो निदृत्तो यस्या: सा तथोक्ताऽा्त तथापि 'यो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति, विज्ञानमानन्दं ब्रह्म, रसो वै- सः' इसदिश्रुतिभिः सुस्वरूपत्वपतिपादनात,सुखरूपत्वादेव- सुधामिष्टा सुधामृतं तद्रन्मिष्टा मधुराऽस्ति, तथा निर्गुणापि नि- र्गता निवृत्ता गुगाः सत्वरजस्तमोरूपास्तत्कार्याि च सु शीलत्वादयो यस्यां सा तथोक्ताडस्ति यद्यपि सतां ततत्सव रूपनिश्चयवताम आस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुरि'तिश्रु- तेः, प्रिया प्रीतिविषयष्टेत्यर्थः, भवतीति शेषः, तथा नीरूपा पि निर्गत रूपं यस्या: सा तथोक्ता निशाकारेत्यर्थः, अस्ति यद्यपि तथापि सा धेनुरतिकान्ताऽत्यन्तकमनीया भ- वांत प्रीतिविषयत्वादतिकमनीयत्त्रमपि सुखरूपत्वादेव ज्ञेयम्, ननु एतादृशी धेनुभवता दृष्टा वाश्रुता श्रुता चेद्ूश्चकैर्मि थ्याभ्रामितत्वरेन तद्वचनजन्यं ज्ञानं ग्लावपुत्रवाक्यवद्गान्तमेवा- तोऽपामाण्येनाग्राहं स्यादित्याशक्याद्यानङ्गीकरेणैव द्वितीयमव- प्टभ्याह मयेति, मया त्वदुपदेशकेन दृष्टा साक्षादनुभूता न तु श्रुता केवलश्षतस्यापि शिलापुववाक्यजन्यज्ञानस्य भ्रान्तत्ववद्धान्तत्वं निवारयितुं दृष्टत्वं मप्यङ्गीकार्यमित्युभयोर्ग्रहणमित्यनवद्यमिति भावः॥ ५ ॥ नन्वन्यधेनुदुग्धपानवत्तद् दुग्धपानेच्छोर्मम कथं तल्लाभः स्या- दित्याशड्काह। स्रकन्तीममृतं नित्यं जिह्वया ब्रह्मविद्यया।

निद्रापश्चकमू। ५१३

वत्सः शिलामयो भूत्वा पिब धेनुं शिलामयीम् ॥६॥ इतिश्रीन० बो० शिलाधेनुषट्रम्॥१९॥ स्रवन्तीमिति। हे शिष्य त्वं भवानू शिलामयः शिलावत्सम- कूट स्थचिद्रूपस्तत उभयोर्जात्पिक्येन वत्स इव धेनोः साजा- कयेन वच्सो यथा तथा भूला ब्रह्मधेनुवालत्वं स्वस्मिन्सं- पाद्ेति भाव:, ब्रह्मविद्यया स्वस्य ब्रह्माभिन्नत्वज्ञानरूपया जि- ह्वया रसनया तान्त्रिकसुखरसानुभवकरणत्वाद्रह्मविद्याया रस- नारूपत्वं ज्ञेयम, अमृतं सुखं यत्पयःस्थानीयं नित्यं सर्वकालमपि स्रवन्तीं दुहन्तीं शिलामयीं शिलावत्समरूपां ब्रह्मरूपामित्यर्थः, पिव प्राश्नीहि अनुभवेत्यर्थः ॥ ६॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपौ शिलाधेनुषट्वार्थप्रकाश एकोनविशः ॥१९॥

अथ निद्रापञ्चकमू। एवं शिलाधेतुरूपकेणात्मस्वरूप निरुप्पेदानीं तदेव निद्रा- रूपकेण निरूपयितुं निद्रापश्चकाख्यं पश्चश्लोकं प्रकरणमारभ- माय आह। अथ निद्रापञ्चकम् । अथेति। अथ शिलाषट्ठ निरूपणानन्तरं निद्रापश्चकं निद्राया निरूपकं पश्चकं पश्चश्चोकानां समूहरूपं प्रकरयं निरूप्यत इति शेपः, तत्र तातल्लौकिकनिद्राया एतत्मकरणे वर्णयिष्यमायनि- द्राया वैलक्षण्यं दर्शयितुमाह। न सन्ति यस्यां निद्रायां जाग्रत्स्वप्रसुषुप्तयः । अवस्थात्यरूपिण्यः सर्वद्वन्द्वविवर्जनात् ॥ १ ॥ नेति। यस्यां विद्वदनुभवगम्यायां निद्रायां सुपुपतौ सर्वप्पश्च- ६१

५१४ बोधसारे।

लयाधारत्वाद्गह्लैव निद्रारूपेण प्रतिपादितमत्र ज्ञेयम, अवस्थात्रय- रूपिण्योऽवस्थाः स्थितयस्तासा त्रयं त्रिकं तदेव रूपमाकृति- र्यासां तास्तथोक्ता जाग्रत्स्वप्रसुपुप्तयो जाग्रच्चेन्द्रियैरविपयोपल- व्धिर्जागरितमित्युक्तलक्षणा जाग्रदेतन्नाम्न्येका, स्वप्नश्च जा- ग्रत्संस्कारवासनावासितबुद्धौ जाग्रत्संस्कारजः प्रत्ययः स्व्प्र इत्युक्तलक्षणा स्वप्नावस्था द्वितीया, सुपुप्तिश्वाज्ञानमात्विषया त- दावृटतसुखननिषया चेतिलक्षणालक्षिता निद्रा च तृतीया, एता न सन्ति न विद्यन्ते तत्र हेतुः सर्वद्वन्द्वविवर्जनात्सर्वायि समस्तानि यानि द्वन्द्वानि सुखदुःखादीनि तेपां विवर्जनादसन्ताभावाद्।।१।। ननु निद्रात्वे तस्यास्तामसत्वं स्यात्तवाह। गुणातीततया तत्र तमोलेशो न विद्यते। स्वयंप्रकाशरूपत्वादप्रकाशोषि नास्ति हि॥। २॥ गुगातीततयेति। तत्रोक्तनिद्रायां गुणातीततया तस्या गु- णातीतत्वात्तमोलेशस्तमसस्तमोनाम्नो गुणस्य लेशोंडशो न विद्यते नैवास्ति, नतु मास्त्वस्यां तमस्तथापि निद्रात्वेनास्यामन्य- सुप्तौ जगदप्रकाश इवापकाशः स्यात्तत्राह स्वयंपकाशरूपत्वादिति, निद्रायास्तस्या: स्वयंप्काशरूपत्वाद् अवेद्यत्वे ससपरोक्षत्वं स्व्र- प्रकाशत्वमित्युक्तलक्षणः स्वयंप्रकाश एव रूपं यस्या: सा त- ोक्ता तस्या भावस्तत्वं तस्मादेव हेतोः, अन्यनिद्रायां च वेद्यत्वं प्रसक्षसिद्धमतः परपकाश्यत्वेन तस्यां स्वप्रकाशाभावोडस्ति, अव तु स्वप्रकाशत्वादेवाप्काशोपि नास्ति अपि शब्दादू दृश्यत्वमपि नास्ति हि विदुषामेतदनुभवसिद्धमिसर्थः ॥२॥ ननु ताह निद्रात्वेनास्या: प्राप्तिः सहजा निष्फला च स्यात्तत्राह। यत्प्राप्तये महापुण्यास्तपस्यन्ति तपरवनः ।

निद्रापञ्चकम्।

विचारयन्ति विद्वांसो वेदान्तवचनानि च ॥ ३ ॥ यत्प्राप्तय इति। महापुण्या महद्धद्दु अन्तःकरणशोधकं पुण्यं पांवत्रं कर्म येषां ते तथोक्ता अत एव तपस्विरिनस्त- पसि रताः पुरुषा यत्पाप्तये यस्या निद्रायाः प्राप्तिर्लाभस्तस्यै तदर्थ तपस्यन्ति तपः कुर्वन्ति तेषां विवेकिनां यत्तपआद्यनुष्ठानं तदुक्तलक्षणनिद्रालाभायैवरेति भावः, किश्न विद्वांसो विवेकिनो वेदान्तवचनानि च वेदान्ता वेदशिरोभागा उपनिषद इसर्थः, तेषां वचनानि वाक्यानि तानि अपि विचारयन्ति जीवव्रह्मैक्य- तात्पर्यतयावलोकयन्ति अतोस्या सुलभत्वरं निष्फलत्वं च न मन्तव्यमिति भावः ॥ ३॥ नन्वन्यनिद्रायामपि सुखभोगः फलमस्ति तद्वत्रापि अतः कोस्यां विशेष इत्पाशख्ाह। सुखभोगः फलं नात्र सैवीनन्दस्वरूपिणी। पुरुषार्थस्वरूपत्वान्न कालक्षेपरूपिणी ॥ ४ ॥ सुखभोग इति। हे शिष्य अत्रास्यां निद्रायां सुखभोग: सुखस्यानन्दस्य भोगोऽनुभवः फलं प्योजनं न न विद्यते किन्तु सैव सोक्तलक्षणा निद्रैवाSSनन्दस्वरूपिणी-आनन्दः सुखमेत्र स्त्रमसाधारणं रूपयस्या: सा तथोक्ताऽस्ति लौकिकनि-

पुथ्या विद्यमानत्वात्तस्य खण्डितत्वेन वृत्तिविषयत्वेन चापारमा- र्थिकत्वम्, अस्यास्तु सुखरूपत्वात्तिपुटीरहितत्वाच्चानन्दरूपत्वं पारमार्थिकमिति भावा, ननु अन्यनिद्राया इवास्या: कालक्षेप- मात्रत्वं स्यादित्याशद्ास्यां तन्निवारणपूर्व विशेषं दर्शयति पुरुषार्थति। हे शिष्य इयं सुषुप्तिः पुरुषार्थस्वरूपत्वातपुरु-

५१६ बोधसारे।

पार्थो मोक्षस्वरृपः स एव स्वरूपमात्मा यस्यास्तस्या भान- स्तत्ता ततो हेतोरन्यनिद्रावत्कालक्षेपरूपिणी कालस्य सम- यस्य क्षेपोऽतिक्रमणं तदेव रूपं यस्याः सा तथोक्ता न न- विदयते ॥ ४ ॥ ननु तर्हन्यनिद्रेव साधारणतया सर्नेपां तत्माप्ति: कुतो नेत्याशंक्य तस्या दुष्पापत्वनिरूपयापूर्वकं तत्पाप्तावपि वि- शेपं दर्शयति। सुलभा शुद्धबोधानां दुर्लभा विषयात्मनाम् । सहजा माधवादीनां सा निद्रा तु महाफलम् ॥५॥ इति श्रीन० बो० निद्रापश्चकम् ॥२०॥ सुलभेति हे। शिष्य शुद्धवोधानां शुद्धो भागसागलक्षण- या विरुद्धांशत्यागेन शुद्धात्मविषयको यो वोधः स शुद्धबोधो ज्ञानं येषां तेपां पुरुषाणा सा निद्रोक्तलक्षणा सुलभा सुख- प्रापाडस्ति, किंच विषयात्मनां विषयेषु भोग्यबुत्ध्या जगत्प- दार्थेपु आत्मा मनो येपां ते तथोक्तास्तेषां सा निद्रा दुर्लभा दुःष्प्रापाडस्ति, किंच माधवादीनां माधवो लक्ष्मीपतिरादि- मुख्यो येषान्ते तथोक्ता: शिवादयस्तेपां सोक्तलक्षणा निद्रा सहजा साभाविकी तेषां शुद्धसत्त्वोपाधित्वात्सा निद्रा- तत्पकृतिरेवात एव सैव योगनिद्वेति नाम्ना शास्त्रेषु कथ्यते- 5तः सर्वप्रकारेण सोक्तलक्षणा तु लोकनिद्राविलक्षणा म- हाफलं सर्वकर्मणां सर्वोपासनानां च ज्ञानस्यापि फलभूतेय- मतो महाफलरूपा ज्ञेया॥ ५ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपौ निद्रापश्चकार्थप्रकाशो विशः ॥ २०॥

अनुभवनवकम्। ५१७

अथानुभवनवकम् । एनं निद्रारूपकेणात्मस्वरूपस्थिति निरुप्पेदानी स्वानुगवं निरूपयितुं परमकपयानुभवनवकाख्यं नव्श्लोकं पकरण- मारभमाण आह। अथानुभवनवकम् । अथेति। अथ निद्रापश्चकनिरूपणानन्तरमनुभवनवकमनुभ- वस्यात्मानुभवस्य निरूपक नवक नवानां श्लोकानां समूह- रूप प्रकरणं समूहे कन् निरुप्यत इति शेपः, तत्र तावदादौ गु- रोरनुगवस्य स्वस्वरूपस्य स्वानुभववृत्तेः स्त्रानुभवविपयस्य चैकरूप्यं स्वानुभूतं शिष्यनिश्चयाय निरूपर्यात।

स्व्रानन्दबोधघनमेव मम स्वरूपम्। स्वानन्दबोधघनया कलया कया चि- तस्वानन्दबोधघनमेव मयानुभूतम्॥ १॥ स्वानन्देति। स्वानन्दवोधगुरुभिः स्व आत्मस्वरूपोय आनन्दः सुखं 'यो वै भूमा तत्सुखमि'तिश्रुत्युक्तस्तदभिन्नो यो बोधो ज्ञेयरहितं ज्ञानं तेन गुरवः श्रेष्ठस्तर्गुरुभिर्मद्धितोपदे- शकैर्निरुक्तं महावाक्यद्वारा भागत्यागलक्षणयोपदिष्टं कथ- मिसत आह स्वानन्देति, स्व्रानन्दवोघघनमेव स्त्र आत्मस्व- रूपो य आनन्दः सुखं निरतिशयानन्द इत्यर्थः, तदभिन्नो यो बोधश्चेत्यरहितश्चिन्मात्रप्तेन घनं निविडं निश्छिद्रमित्यर्थः, केवलं मम मे स्वरूपं स्त्रमसाधारणं रूपमाकृतिर्यस्य तत्तथो- क्तम्, एवमुपदिष्टमिति योज्यम्, ततो गुरूपदिष्टरीत्यैव मया त्वद्ध- रुरूपेण स्वानन्दवोधघनया स्व आत्मरूपो य आनन्दः सुखं

५१८ बोधसारे।

तदभिन्नो यो वोधो ज्ञानं तेन घना निविडा तया कया चि- त्सच्वेनासत्वेन वा केनापि निर्देष्टुमशक्यया कलयान्तःकर- णवृत्त्या तन्मम मे स्वरूपमसाधारणकारः स्व्रानन्दबोधघनमेव स्व आत्मस्वरूपो य आनन्दः सुखं तदभिन्नो यो बोधो ज्ञानं निरतिशयसुखस्त्ररूपचैतन्यगित्यर्थः, तेन घनं निश्छिद्रमखण्डै- करसमिसर्थः, अनुभूतं साक्षात्कृतम् ॥१॥ नन्वेतादगनुभवः कथमन्येषां मादशानां स्पादित्याशख्ाह। श्रद्धाभक्तिभृतां विशेषविदुषां शिक्षावतां योगिनां मिथ्यावस्तुनि वस्तुतां विजहतां त्यागे गते गाढताम्। सत्ये सत्यतया स्फुरत्यविरतं चित्ते चमत्कारिणि स्वैरं स्फूर्जति निर्विकल्पपरमानन्दस्वरूपो हरिः ॥२ ॥ श्रुद्धेति। श्रद्धाभक्तिभृतां श्रद्धा च गुरुवेदान्तवाक्येषु वि- श्वासरूपान्तःकरणवृत्ति:, भक्तिश्च 'श्रत्रणं स्मरयं विष्णोरर्चनं पादसेवनं स्तवनं कीर्तनं ध्यानं सख्यमात्मनिवेदनमि'ति नव ल- क्षणलक्षितान्तःकरणवृत्तिः, यद्ा 'सा परानुरक्तिरीश्वरे,। देवानां गुणलिङ्गानामानुभ्रविककर्मणाम्। सच्व एवैकमनसो वृत्ति: स्वाभाबिकी तु ये'ति।। शाण्डिल्यसूत्रभागवतवचनार्भ्या लक्षिता पराभक्तिरत्र ग्राह्या, ते उभे विभ्रति धारयन्ति ते तथोक्तास्तेषाम्, अत एव विशेषविदुषां कर्मभक्तिज्ञानेषु मध्ये यो विशेष आ- धिक्यं पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तरोत्तरे श्रैष्ठ्यमिसर्थः, तद्विदन्ति जानन्ति ते तथोक्तास्तेषां, तत्र हेतुः शिक्षावतां गुरुतः शिक्षा भाप्तानां न तु स्वमसैवायथार्थज्ञाने पव्टत्तानामित्यर्थः, अत एव गुरूपदेशक्र- मेरव मिथ्यावस्तुनि मिथ्याभूते द्वैतपदार्थे वस्तुनां सत्यसत्वं-

अनुभवनवकम्। ५१९

स्वमतिमियर्थः, विजहतां विशेषेण त्यागं कुर्वतां ततश्च तस्मि- न्यागे जगदसत्वप्रत्ययलक्षगो त्यागे गाढनां दृढत्वं गते पाप्ते सीत योगिनामुक्त लक्षणयोगाभ्यासिनां चगत्कार्गिण आत्मम्फुर- गलक्षणचमत्कारवति चित्तेऽन्तःकरणे सत्ये सत्यात्मरूप आ- त्मनि ससतया सत्त्वरूपेणाडर्थादमद्रूपे जगति असदूपेण चा- डविरतं विरामरहितं यथा भवति तथा निरन्तरमिसर्थ:, रफु- रति मकाशमाने सति तस्मिन्नेव चित्ते निर्विकल्पपरमानन्द- स्वरूपो निर्गता निवृत्ता विकल्पा विपरीता विविधा वा क- ल्पना यतः स तथाभूतो यः परमो निरतिशयः आनन्दः सुखं स एव स्त्रमसाधारयं रूपमात्मा यस्य स तथोक्तः, अन एव हरि: सर्वद्वैतह रणशीलो डद्वैतानन्दरूप इत्यर्थः, स्वैरं स्व्रेच्छगैव स्फुर्जति प्रकाशते श्रद्धाद्युपायैरन्तःकरणे शोधितेऽन्तःकरणे स्त्रप्रकाश- नित्यसिद्धात्मसाक्षात्कारो जात इत प्रतीयते न तु जायते वा- स्तनसाधननिरपेक्षत्वात्स्वसिद्धाविति भावः ॥ २ ॥। नन्वेतादृशोनुभवो मम केनोपायेन स्यादिसाशङ्का तानेवो- पायान्दर्शयति। तृष्णां संहर संहरेन्द्रियचयं संहृत्य सर्वा: क्रिया- श्चेतः संहर संहरान्यधिषणां खादप्यणुस्त्वं भत्र। अन्तः संप्रविशात्मधामनि मनागासादिते तत्पदे सर्वाज्ञानकपाटभञ्जनपटुर्भावः स्थिरः स्थास्यति॥ ३॥ तृष्णामिति। हे शिष्य त्वं तृष्णां पाप्तेष्वपाप्तेष्वपि पदार्थेषु अतृप्तिरूपा वृत्ति संहर संरोधय ततः इन्द्रियचयमिन्द्रियाणां दशसंख्यानां श्रोत्रादीनां चयः समूहस्तं संरोधय प्रसाहारं कुर्वित्यर्थः, ततश्च सर्वाः समस्ताः क्रिया इन्द्रियव्य!पारानू सं-

५२० बांधसारें।

हृत्यऽवरुव्य ततश्च चेतोऽन्तःकरणं संहर संरोधय ततश्चान्य- घिषणामन्यद्वैतं तत्सत्वविषर्या निश्चयरूपां वृत्ति संहर नाशय लीनां कुर्विसर्थः, ततस्त्वमेतेष्वभिमन्ता भवान् खादपि अभिम- न्तव्यविषयलयेनाकाशादपि आकाशस्य धर्मदूयवच्वेन स्थूलत्वं तम्मादषि अणु: सूक्ष्म एकरूपत्वादिसर्थः, भवाडमि तत आत्म- स्वरूपे धामनि स्थानेऽन्तस्तन्मध्ये तदभेदेनेत्यर्थः, संपविश लीनो भवेत्यर्थः, ततो मनागीषत्तत्पदे तस्मिन्नात्मरूपे पदे स्व्ररूप आसादिते प्राप्ते सति सर्वाज्ञानकपाटभञ्जनपटु सर्व समस्तं यदज्ञानं तदेव क- पाटमित्र आत्मदर्शनविरोधकत्वात्कपाटपट्टमित्र तस्य भञ्जनमु- द्वाटनं तस्मिन्पटुः कुशलो भावः स्वरूपस्फूर्तिलक्षणः पदार्थः स्थिरो निश्चलः स्थास्यति स्थितो भविष्यति ॥३॥ ननु भवद्द्रिः समाधिः केनोपायेन सम्पादितस्तमुपायं वदेसपेक्षायामाह। किं मां पृच्छसि सादरेण मनसा साधो समाधिक्रमं नूनं निर्गतमेव मोहतिमिरं जातः प्रकाशो महान्। आत्मस्रेहघनां दशामुपगते बोधप्रदीपे मयि द्रागुडीय पतन्ति वृत्तिनिवहा नष्टुं पतङ्गा इव ॥,8 ॥ किमिति। हे साधो हे समाधिसाधनेच्छो त्वं भवानूसा- दरेण समाधिसाधनादरवता मनसान्तःकरणेन समाधिक्रमं क्र- म्यते साध्यतेऽनेनेति क्रमः साधनजातं समाधेर्मम निर्वि- कल्पसमाधे: क्रमं साधनमुपायमित्यर्थः, किं पृच्छसि किमर्थ पृ- च्छसि समाधिसाधनसिद्धेः साधकेच्छापेक्षत्वान्मयि तु तत्सहज- त्वात्तदिच्छाभावेन तद्भावे तत्पृच्छैत्रायुक्तेति तत्कथनमपि मयि नैव सम्भाव्यमिति भावः, ननु भवत्समाधौ सहजत्वे तद-

अनुभवनवकम्। ५२१

सम्भवः स्यात्तदेव क्थंसम्भवं तत्राह नूनमिति, मोहतिमिरं मोहो जीवत्रह्मैक्याज्ञानमेव तिमिर तमो नून निश्चयेन निर्गत- मेव नष्टमेव तथा महान्निरावरण: प्रकाशः काशयते ज्ञायते- डनेनेति प्रकाश आत्मविषयक निरावरणं ज्ञानमिसर्थः, जात उत्पन्नः, नतु भवात प्रकाशोत्पत्तौ तिमिरनाशे च किं निमित्त- मित्याशङ्का निमित्तं दर्शयितुं रूपकमाहाSडत्मेति, मय अहंपद- वाच्ये साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासे बोधगदीपे बोधो ज्ञानं त- त्हवरूपे प्रदीपे दीपकरूप आत्मस्रेहघनामात्मनि व्रह्माभिन्ने प- त्यगात्मनि यः स्नेहो निरतिशयं प्रेम तेन तैलस्थानीयेन घनां निविडार्द्रा दशामवस्थां वर्तिस्थानीयामुपगत आरुढ आश्रिते सतीत्यर्थः, वत्तिनितहा वृत्तीनामन्तःकरणत्तीनां निवहा समूहा: पतङ्गा इन शलभादयो यथा किश्चिदुड्डीय नष्टुं दीपे पतन्ति तथा द्रागी पद्यावत्पार्धक्षयं विद्यमानस्य वृत्तिसमूहच।श्चल्पस्य 'तम्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्य' इति श्ुत्या क्षणिक- त्वोक्ते:, ईषत्कालेनेपत्वम्, उड्डीयोत्पत्य नष्टुं नाशाय पतन्ति- माप्तुवन्ति अतो मत्समाधेः सहजत्वान्न साधनापेक्षेति त्वत्पश्रो- डनुपपन्न एनत भाव: । ४ ।।

भवत्सु अदृश्यमानत्वात्तैर्विना कर्थ तत्सिद्धि: सम्भाव्या भवत्सु इत्याशङ्कानुपयोगित्वं साधनानां स्वस्मिन्दर्शयति। गाढं वाडस्तु विलीनमस्तु न घृतं साधो घृतत्वाद्तं चैतन्यस्य चमत्कृतिः किल तथा चित्तं तदेवाद्यम्। तस्माच्चित्तलयस्य साधनमसौ तत्वे तु साक्षात्कृते प्रत्याहारपरिश्रमापि स मया संत्यक्त एवाधुना।।५।।

५२२ बोधसारे।

गाढमिति। हे साधो साध्नोति समाधिसाधनानीति साधु- स्तस्य सम्बोधने हेसाधो घृतं सर्पिर्गाढं दृढमस्तु भवतु शी- तयोगेन घनीभूतमस्तियर्थः, वा यद्वा विलीनमुष्ययोगेन रु- सीभूतमस्तु तद्घृतं घृतत्वात्सर्पिद्टान्न गतं न निदृत्तं घृतभा- वादन्यभावं न पाप्त तह्ुगास्योभपत्राप्पेकरूपत्वेनानुभवाद् गा- ढघृते लीनघृते वा घृतमतीतेरेकरूपान्न घृतत्वहानिरिति भाव:, यथा यद्वत्तथा तद्वच्चैतन्यस्य चैतन्यरूपस्यात्मनश्चमकृतिर्घनी- भावरूपश्चमत्कारश्चित्तं मनोडस्ति अतः पतीतौ भेदे भती- यमानेपि वास्तवं वृतत्वं घृतद्वयेऽभिन्नमिव तदेव तच्चैतन्यमेक चित्तमतोऽद्यं भेदरहितं ब्रह्मचैतन्यमेवास्ति तस्मात्कारणा- दसावसन्निकृष्टो मत्तो दूरे वर्त्तमान इत्यर्थः, चित्तलयस्य यो- गमतेन सदपस्य चित्तस्य मनसो यो लयो नाश: स्वरूपम- तीसभावरूपस्तस्य साधनं साधनभूतोऽतो मयाऽडत्मयाथा- थर्यज्ञानवता तुपदेन योगिज्ञानात्स्वज्ञानस्यातीव वैलक्षण्यम- स्तीति सूचितं, तच्चे चितस्य पारमार्थिके रूपे साक्षात्कृतेऽप- रोक्षतयानुभूते सति प्रत्याहारपरिश्रमोपि प्रसाहारः स्वस्ववि- धयेभ्य इन्द्रियपरावृत्तिरूपः मत्याहारोपलक्षितानि ध्याना- दीन्यपि ग्राह्यागि, स परिश्रमः साधनकाले रक्षणकाले नाश- काले फलकाले च सर्वदा श्रमो दुःखरूप एवाडसः स यो- गसाधनसमूहोऽधुनेदानीं सन्त्यक्त एव सम्यग्निःसंशयं विसृष्ठ एव निष्पयोजनत्वात्तस्येति भावः ॥५॥ ननु ति साधनैर्विना करथं समाधिलाभ इत्याशङ्का तस्यापि

अवस्थान्तरवत्स पाप्तोत्येवेति मम तत्राप्यनादरोस्तीसाशयेनाह। जाते विद्वदनुग्रहेण सहजानन्दागमे साधकै-

अनुभवनवकम्। ५२३

रौदास्येन यथा यथा पिहतः कष्टः स योगोद्यमः। आश्चर्य न मनीषितापि निबिडा निद्रा यथेयं बला- दायात्येव तथा तथा मुनिमतो माढः समाधि: क्रमः॥६॥ जात इति। विद्वदतुग्रहेख विदुपां ज्ञानिनामात्मसाक्षात्का- रवतामित्यर्थः, अनुग्रहः कृपा तेन सहजानन्दागमे सहजः स्व्रा- भाविक आनन्दो निरतिशयं सुखं तस्यागमो लाभस्तस्मि- आ्षात उद्गते सति साधकैः पूर्व साधकावस्थावद्भिरस्माभि: स योगशास्त्रोक्तो योगोद्यमो योगः समाधिस्तत्साधनभूत उद्यम उद्योग: कष्टः खदरूप एवेति हेतोरौदास्येन तत्साधनेषु तत्र च यदौदास्यमुदासीनत्रं तेन यथा यथा यावद्यावदिसर्थः, परिहत उपेक्षितस्तथा तथेत्यावृत्तिशेषेणोतरत्र योज्यं तावत्तावदि- त्यर्थः, न मनीपितापि मयानीप्सितापि निविडा सघनेयं लो- कमसिद्धा निद्रा सुषुप्तिर्वलाद्धठात्स्वयमेवायाति प्राम्नोति तथा

मत इष्टत्वेनादतो गाढो दृढः समाधिक्रमः समाधेर्वेदान्तिमत- स्वात्मरूपसमाधेः क्रमः प्रापकः साधनभूतो निरोधाख्यः स- माधि: स्वयमयत्नमेत्र वलाद्धठादेवायाति प्राप्नोति एतदाश्चर्यम- वलोकयेति शेषः ॥ ६॥। ननु भवतां सहजसमाधिर्येनोपायेन जातस्तमुपायं ब्रूही- त्याशङ्का फलसहितमुपायं वदति।

तन्व्या घिया निगमिते निगमान्ततत्वे। आलोकितेष्वथ तटस्थधियाऽखिलेषु भावेषु बोधघनता सहजा भ्युपैति ॥७॥

५२४ बोधसारे

ध्यानेति।ध्यानामृतार्णवनिमय्नसमस्तमूर्त्या ध्यानमात्मनि-

सर्वतामृतपाप्तिरिवामृतं ब्रह्मसुखं तत्मापकत्वादमृनार्णतस्तस्मिन् निमग्रा प्रविष्टा समस्ता संपूर्णा मूर्तिराकारो यस्या: सा तथोक्ता तयाऽत एव तन्व्या सूक्ष्मया घिया बुद्ध्या दृश्यते त्वग्रचया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिरि'ति अ्रुनेः, निगमान्ततच्व्रे निगमो वेद- स्तस्यान्ते वेदान्ते यत्निरूपितं तत्त्वमनारोपितस्वरूपं तस्मिन्, यद्रा निगमानां वेदानामन्तः परिसमाप्तिर्यस्मिन्तस्मिस्तच्वेऽनारो- पितात्मस्वरूपे ब्रह्माभिन्ने प्रत्यगात्मनीतति यावद्निगमिते वो- घिते साक्षादनुभाविते सति अथानन्तरमेवाखिलेषु भावेषु पदार्थेषु तटस्थधिया यथा तटस्थः पुरुषः स्वदष्ठ्या नदीमवाह- पतितानि तृगाकाष्ठयादोनरादीनि प्रतिबिम्वितान्तृक्षादीनपि पश्यति तथा मायानदीतटस्थस्वसाक्षात्कारघिया बुद्धिव्टस्याSS- लोकितेषु साक्षादृद्वष्टेेषु सत्सु सहजा स्वाभाविकी बोघघनता बोधस्यात्मनो धनता निविडता प्रपश्चरहितत्वेन चिद्धनस्वरूपते- त्यर्थः, अभ्युपैति प।म्नोति, यद्वा तटस्थधिया नद्यादितटस्थितवृ- क्षादिषु जलगतप्रतिविम्बरूपेगा द्विधापतीयमानेष्वपि तद्विपयैक-

दृत्ेति योज्यम ॥ ७॥ एवं सहजसमाधे: पराप्ति ससाधनां निरुप्येदानीमेतस्था मधुमतीविद्यात्वं साधयति। एषा मधुमती विद्या सर्वत्र मधुदर्शनात्। स्वशरीरार्कवृक्षेपि दृष यतपुष्कलं मधु ॥८॥ एपेति। एपा सहजसमाधिरूपा मधुमतीविद्या मधुमती

निद्रापश्चकमू। ५२५

नाम्नी विद्योपासना ञेया, कुत एतस्या मधुमतीत्वं तत्राह सर्वत्रेति, सर्वत्र सर्वपदार्थेषु मधुदर्शनान्मधुनो ब्रह्मसुखस्य दर्शनात्साक्षात्काराद्, ननु अस्मात्सर्वत्र मधुदर्शनं जातमिये- तत्कुतोनिश्चेयं तत्राह स्वशरीरेति, यद्यस्मात्कारणात्सवशरीरा- र्कव्रक्षेपि स्वध्यात्मनः शरीरं स्व्तो विशीर्णस्त्रभावमत एव दुःखदत्वान्मरणपदत्वाच्च तावहेतुत्वाच्च वृश्चनीयत्वाच्चार्कवृक्ष- स्तह्मिन्नपि प्रधु ब्रह्ममुखं पुष्कलमतन्ततृप्तिकर्तृत्वाद्धहु दृषटं साक्षादनुभूतमतः सर्वपदार्थेषु तद्ृष्टमेव्रेसतो मधुमतीत्वमेतस्याः सम्भाव्यमिाति भावः, मधुगतीविद्यापतिपादको मन्त्रस्तावद्, 'मधु- वाता ऋताय ते मधु क्षर्रान्त सिन्धनः माध्वीरनः सन्त्ोषधीः मधु नक्तमुतोषमि मधुमत्पार्थितर रजः मधु द्यौरस्तुनः पिना मधु- मान्नो वनस्पतिर्मधुमानस्तु सूर्य: माध्वीर्गानी भवन्तु न' इति। अस्यार्थः, वाता वायवः शारीरा: माणादयो विराट्शारीरा आवहमनहादय एते सर्वे पश्चीकृता अपश्चीकृताश्चाकाश कार्यरूपास्ते सर्वे ते तव ऋनाय ऋनं ब्रह्म सुखं पाप्तुं भवन्तु 'ऋत सतं परं ब्रह्मे'ति श्रुतेः, शाखान्तरे ऋतायते-इसेकं पदं तदा मधु ब्रह्मसुखरूपाः सन्त ऋतायते ऋतं समिवाSडचर- न्तीति तादृशा भवन्तु, तथा सिन्धनः समुद्रा मधु ब्रह्मसुखं क्ष- रन्ति स्रवन्तु लोडर्थे लड् अत्र सिन्धुशब्देन पश्चीकृतजलरशि- रूपा अपश्चीकृतजलंच शारीराः कुक्षयश्च तदभिमानिन्यो दे- वता आप ग्राह्माः, ओषधीरोपध्यो यवादिरूपा नोऽस्पा- कं माध्वीर्ब्रह्मसुखपदाः सन्तु भवन्तु आत्मसुखपाप्तिप- र्यन्तं शरीरस्य श्रवगाधुपयोगित्वात्ताटटशशरीरोपजीवनानुकू लतया निर्विम्नपाप्तिरेव धान्यानां मधुपदत्वं ज्ञेयमिति भाव:, नक्तं रत्रिरपि मधु ब्रह्मसुस्वरूपं भवतु ब्रह्मसुखपाप्तिसाधन-

५२६ बोधसारे।

विचारदावनुकूलं नो भवतु इत्यर्थः, तथोपमि उतोषस्यपि प्रभातेपि नोऽस्माकं मधु ब्रह्मसुखं स्फुरत्विति शेष:, ब्रह्मसु- खम्फुरणेऽनुकूलता पभातेस्त्वित्यर्थः, उपस इत्यप शाखान्तरे पाठ:, अर्थः स एव, पार्थिवं पृथिव्या इदं पार्थिव पृथ्वीस- म्वन्धि रजो रेणुस्तज्न्यं घटाद्यपि पृथिती च मधुमन्मधु ब्रह्म- सुखं बिद्यने यत्र तथाभूतमस्तु ब्रह्मसुखमानपूर्वकं तत्सर्वे भातु वा ब्रह्मसुखसाधनं भवतु इत्यर्थः, न इत्पनुवर्तनीयं, तथा पिता पालकः सर्वप्राणिपालनशीलेत्यर्थः, द्यौः स्वर्गोपि मधु ब्रह्म- सुखलक्षकं नोऽस्माकमस्तु भवत् द्यौःपदेनाकाशोपि ग्रा- ह्यस्तथा वनस्पति: पुष्पं विना फलवानश्वत्थादिर्वनोपलक्षितौ- पधीस्वामी चन्द्रोपि मधुमान्मधुसुखं विद्यतेऽस्मित्निति मधु- मान्ब्रह्मसुखविशिष्टस्तत्मदश्च नोऽस्माकमस्तु भवतु सूर्य- स्तपनो ब्रह्मसुखपदो भवतु तथा गावो धेनवो वाचश्चेन्द्रि- पाणि च बुद्धि्च यज्ञश्च दिशश्च वज्रं वाणाश्चेत्यादिजातं स- कलं नोऽस्माकं ब्रह्मसुखानुसन्धानवतां माध्वीव्रह्मसुखानुरूपा भवन्तु प्रतीयन्तु सर्वत्र प्रार्थनायां लोदू ॥ ८॥ इदनीं स्वस्याज्ञानावस्थातो ज्ञानावस्थायां स्थितस्य म- महदन्तरं दर्शयति। विष्णोर्मे दर्शनं भूयादेवमासीन्मनोरथः । इदानीं कृपया विष्णोः सर्व विष्णुमयं जगत् ॥९॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारेऽनुभवनवकमेकविंशम् ॥। २१॥ विष्णोरिति । हे शिष्य पूर्व ज्ञानपाप्तिपूर्वकालेऽज्ञाना- वस्थायामित्यर्थः, मे मम विष्णोव्यिकस्य परमात्मनो दर्श- नं साक्षात्कारो भूयाद्भ्वतु एवीमस्थ मे-इसावर्तनीयं, मम म- नोरथोडभिलाष आसीदभूत्, केवलाज्ञानावस्थायां तु विष-

निद्रापश्चकम। ५२७

येष्वेवेच्छाऽडसीन्, ततश्च तदर्थ कर्मोपासनाद्यनुष्ठानेनान्तः- करये किश्चिच्छुद्धे निष्कामपूर्व तदतुष्ठानेन वेवेष्टि व्याम्रो- ति जगत्स विष्णुर्गुरुः । 'गुरुर्व्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुरेव परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरने नम'॥ इति। वृद्धवचनादत्रैव च।*

मोक्षलक्ष्मीनिवासाय नमः श्रीगुरुविष्णवे।

भवेन ज्ञेयम्, इदानीमधुना ज्ञानपाप्तौ सत्यां विष्णार्ज- गव्यापकस्य गुरोः कृपा दया तया सर्वे समस्तं जगद्विश्व वि- ष्णुमयं विष्णुर्व्यापक आत्मा गुरुश्च तन्मयं तद्रूपं दृश्यत इति शेषः, 'सर्व खल्विदं ब्रह्म नेह नानास्ति किश्चन, पुरुष एवेदं सर्वे यद्धूतं यच भव्यं, विश्वं नारायण' इत्यादि श्रतिद्वारा गुरोरु- पेदेशरूपकृपया वाचारम्भणश्रुत्युक्तयुत्त्या च पर्यालोचनेन का- र्यस्य कारणव्यतिरिक्तसत्ताभावाज्जगतो ब्रह्ममात्रत्वं तदभिन्न- गुरुदृष्ठ्या च गुरुमात्रत्वं लोकपसिद्धविष्णुदृष्ट्या च विष्णुमा- त्रत्वं च साक्षात्कृतमसर्थः ।९। इति श्रीनरहरिशिष्याद्विवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ा- वनुभवनवकार्थप्रकाश एकविंश्यः ॥२१।।

अथ विद्वत्प्रभावनवक्तम् । एवं स्वानुभवं निरुप्पेदानीं ज्ञानिनां प्रतापं वर्णयितुं वि- द्वत्मभावनवकाख्यं प्रकरणं नवश्ोकं निरूपयिष्यन्नाह। अथ विद्वत्प्रभावनवकम् । प्रथेति। अथेदानीं स्वानुभवनवकनिरूपणानन्तरं विद्वत्म-

५२८ बोंधसारे।

भावनचकं निदुर्षां चिवरेकिनां मभावः प्रतापस्तस्य निरूपकं न- बकं नवानां श्रोकाना ममूहो नवकं विद्वत्पभावनवकारूपं प- करगां निरुप्पत इति शेषः, तत्रादौ तावदेतत्मकरयनिरुपयिष्य- माणविषयमत्र निर्दिशतति। अभावो यत्र भावानां स भावो यत्र वर्णितः । स्वभावसुखदं तात प्रभावनवकं शुणु ॥। १ ॥ अभाव इति। यत्र यस्मिन् भावे भावानां कार्यकारणरू- पार्णा जगद्वतपदार्थानामभावोऽसन्तासत््वमस्ति स भावः सचिदानन्दरूपो भावः पदार्थ आत्मा यत्र प्करणे वर्गिातो निरूपितो हे तात हे शिष्य स्व्रभावसुखदं स्व्रभाव प्ररा- त्मसत्ता तदभिन्नं सुखं तत्मददातीति तत्तथोक्तं प्रभा- वनवकं पभावस्य तिद्ृत्पतापस्य निरूपकं नवकं नवक्षोकममृ- हरूपं प्रकरणं शृणु अवधारय ॥ १ ॥ इदानीं विदुषो विषयदर्शनेन कामादयुत्पतौ ससामपि तद- स्पर्श ज्ञानिषु दर्शयन्कामादिविकाराणां शक्तितिरस्करणरूपं परतापं निरूपयति। अयं विहाय कामादीन्क्षुद्रान्दूरगतो मुनिः । पश्यत्यपि कदाचित्तान्न चैनं प्राप्नुवन्ति ते ॥२॥ अयमिति। अय यत्पतापवर्णनमारब्यं सोयं ज्ञानी क्षुद्रान्का- मादीश्क्षुद्वान्तुच्छान् मायिकपदार्थनिषयान् कामादीन् कामोड- भिलाष आादि: प्रथमो येषां ते तथोक्तास्तानू क्रोधादीन् बड्- रिपून् विहाय परित्यज्य दूरगतो दूर आराद्तः स्थितो मुनिर्म- ननं विवेकोऽस्याडस्ति स मुनिः प्रारब्धभोगकाले तान्विषयान्तद्वि- पयकान्कामादीश्च पश्यसप यद्यप्यवलोकयति तथापि ते कामा-

विद्वत्प्रभावनवकम्। ५२९ दयस्तद्विपयाश्चैनं ज्ञानिनं न च नैव प्राप्तुनन्ति सम्बन्नन्ति कामादीनां विकारत्वादसत्वाच्च विदुषो 'ब्रह्मविद्धह्मैत्र भवती'ति श्रुतेर्निविकारसच्चिदानन्दब्रह्म रूपत्वादुभयोरविरुद्धस्वाभाव्येन का- मादिविकारसम्बन्धो विवेकिनि पारमार्थिको नैव संभवति एवं विद्वत्मभावो ज्ञेय इति भावः॥२॥ इदानीं द्वैतादर्शनरूपं प्रतापं दर्शयति। न यान्ति नूनं तज्ज्ञस्य सम्मुखे द्वैतदृष्टयः । दुष्टा दुष्टतया ज्ञाता दर्शयन्ति मुखं कथम् ॥३॥ नेति। तज्ज्ञस्य तदात्मस्वरूपं जानातीति तज्ज्ञ आत्मयाथा- थर्यवेत्ता तस्य सम्मुख आत्मयाथाथ्यवेदनरूपवृत्यग्र इत्यर्थः, द्वै- तदृष्टयो द्वैतं जगदूदृदश्यत आभिस्ता द्वैतदृष्टयो जगद्विषयका वृ- त्तय इत्यर्थः, न यान्ति नूनं निश्चर्यं नागच्छन्ति अत्र सन्देहो नैव कर्त्तव्य इति भाव, तत्रोपपत्तिमाह दुष्टा इति। दुष्टाः स्वत एवासत्वदुःखप्रदत्वपरिणामादिभिर्दोपैदूषिता अतो दुष्टतया दुष्ट- त्वेन ज्ञाता अवगता: सन्तस्ते विषया मुखं वदनं क्थ केन प्रका- रेण दर्शयन्ति न कथमपीत्यर्थः, लोकेपीदं दुषैः स्वदोषज्ञानि- नामग्रे स्वमुखदर्शन न क्रियत इति प्रसिद्धमेवेति भावः ॥। ३ ॥ इदानीं मायाया अपि ज्ञान्यग्रे स्थातुमशक्तिकत्वमित्येवरंविधं प्रतापं दर्शयति। माया मायेति विज्ञाता सर्वाकारविकारिणी। गता कुत्राप्यनावृत्यै संस्थितो निर्मलो मुनिः ॥४॥ मायेति। माया प्रकृत्यपरपर्याया जगदुत्पादनशक्ति: सत्त्वा- सच्वादिवचनैरनिर्वाच्या सर्वाकारविकारिणी सर्वे समस्ता य आकार रूपाणित एव विकार: परिणामरूपा विद्यन्ते यरस्या ६७

५३० बोधसारे।

सा तथोक्ता। एवं लक्षणैरलक्षितेयं मायार्थशून्या सती प्रतीय- मानेसेवं विज्ञाता साक्षादनुभूता सती मुनिनेति शेष:, अत एव सा कुतापि कापि मिथ्यापदार्थलयस्थानस्यापि सत्वास- च्वादिभिरनिर्वचनीयतया कुवापीत्युक्तम, अनातृत्यायपुनराग- मनाय गता निषृत्ताऽतो मुनिर्मननवाब्ज्ञानी निर्मलो माया- विद्यादिमलास्पृष्टः शुद्ध इत्यर्थः, संस्थितस्तिष्ठुतीत्यर्थः, लोके डपि दुष्टस्त्रिया दुष्टत्वे ज्ञाते सा लज्जया पुरःस्थातुमशक्ता सती विषादिभक्षगोन पुनरदर्शनरूपं मरणं प्रसिद्धं तद्रदत्रापीयर्थः ॥४॥ इदानीं विद्वत्समीपे विपयाणां प्रसरणाशक्तिनिरुपयभिपेगा विद्वत्मतापं दर्शयति। निर्जिता विषया नूनं चपेटाभिश्र ताडिता:। नोपसर्पन्ति ते तस्मादस्मानेष हनिष्यति॥५॥ निर्जिता इति। विषया: शब्दादयस्तत्समूहरूपाश्च स्त्रीपुवध- नगृहादयो नूनं निश्चयेन ज्ञानिना निर्जिता: पराभूता: कृताः, च पुनश्चपेटाभिर्दोपदृष्टिरुपाभिश्चपेटाभिस्ताडिता दण्डिताश्च मुनि- भिरिति शेप:, यतो यस्मात्कारणात्तस्मात्कारणात्ते विषया एष मुनिरस्मान्नो हनिष्यति मारयिष्यतीति हेतोर्नोपस- र्पन्ति न मुनिसमीपं गच्छन्ति अयमपि मुनिपतापो विषयेषु भी- तिरूपो ज्ञेयः ॥ ५ ॥ इदानी तुच्छिषयतृप्णारूपश्ञल्यनिराकरखेन स्वात्मानुभवे सति नियतृप्त्योत्तरोत्तरक्षण स्वरूपे स्थैर्याधिक्यं ज्ञानिनां दर्श- यन्तन्मिषेणापि ज्ञानिप्रभाव निरूपर्यात। तृष्णां विहाय तुच्छेभ्यो मुनिर्निःशल्यतां गतः । स्व्ररसायनतृप्तात्मा दिनानुदिनमेधते ॥ ६॥

विद्वत्प्रभावनवकम्। ५३१

तृष्णामिति। मुनिर्ज्ञानी तुच्छेभ्यस्तुच्छविपयेभ्यस्तृष्णां लोभवृत्ति विहाय परित्यज्य निःशल्यतां शरीरेऽवशिष्टं शस्त्रादि खण्डं शल्यं तद्वद् दुःखमदत्वाद्विपयवासनैवाशिष्टाऽतःकरणे श ल्पपदेन ग्राह्या तद्रहिततां निर्वासनतां गतः पाप्तः सन्नत एव स्नरसायनतृप्तात्मा स्व्र आ्रात्मा स एव सुखं 'रसो वै स' इति श्रुतेः, तस्यायनं पराप्तिसाधनमखण्डाकाराकारिता प्रमारुपा दृत्तिस्तेन तप्तः संतुष्ट आत्मान्तःकरणं यस्य स तथाभूतः सन्, यद्वा स्व्र आत्मैव रसानां हैरण्यगर्भसुखादिमानुषानन्दप- र्यन्तानां वैषयिकसुखानामयनमाश्रयस्तेनैव तृप्तः सन्तुष्ट आत्मा- न्तःकरणं यस्येत्यर्थः, सन्दिनानुदिनमेतदुपलक्षणां पूर्वपूर्वक्षण- दुन्तरोत्तरक्षण इसर्थः, एधते वर्धतेऽत्र स्व्ानुभवे स्थैर्यसंपादन- रूपो ज्ञानिप्रभावो वर्णितो ज्ञेय: ॥ ६ ॥ इदानीं ज्ञानिनामविद्याया अस्फुरणमेवोत्प्रेक्षते। पूर्वा मां वल्भां त्यत्त्का रमते त्रिद्ययाडधुना। इत्यविद्या लज्जितेव नायाति मम संमुखम् ॥७॥ पूर्वामिति। यथा काचित्स्री पूर्व स्त्रपतिमियाऽनन्तरं तत्र दोपदर्शनेनान्यां स्तियं वित्रहति ततस्तया सहैतर रमते च ता ज्ञात्वा स्वस्यां दोषदृष्ड्यानादरमपि ज्ञाच्वा ततस्तस्य पत्युः सं- मुखमपि लज्जया नायाति, तथा पूर्वी ज्ञानोदयात्पूर्वकाले वल्ल- भामतीव परियां मामविद्याख्यां स्तियन्सत्का दोषदृष्ठ्या परित्य- ज्याडधुनेदानीं वेदान्तश्रवणादिविधिना तामङ्गीकृत्येदानीं वि- दया विद्यानाम्न्या ख्रिया सह मामनावृत्त्य रमते क्रीडतीति हेतोरविद्या माया मम मे तद्दोपज्ञानिन इत्यर्थः, सन्मुखं व्र- ह्माकारवृत्तिदृष्टिविषयत्वं नायाति नागच्छतीव नागच्छति किसु, तत्र हेतुर्लज्जिता लज्जा त्रपा सआ्जताऽस्पाः सा तथोक्ता, एव-

५३२ बोधसारे

मविद्याया अपि लज्जोत्पादनरूपः प्रभावो ज्ञानिनां जेय:।।७।। इदानीमज्ञानिषु ब्रह्मव क्तृताशक्यतानज्ज्ञानिनामपि तद्वक्तृ- ताशक्यतायामपि सत्यामवचनेनैव ब्रह्मवक्तृत्वरूपं मतापं प्रदर्शयति। ब्रह्म वक्तुं न जानाति यथात्यन्तजडो जनः । तथैवात्यन्तबोधात्मा ब्रह्म वक्तुं न बुध्यते॥८ ॥ ब्रह्मेति। यथा यद्धदत्यन्तमतिशयं जडो मूर्खो जनः पुरुषो ब्रह्म देशकालतस्तुकनपरिच्छेदशून्यं सचचिदानन्दलक्षयां वस्तु कर्मभूतं वक्तुं वचनेन प्रतिपादयितुं न जानाति न वेत्ति अज्ञ त्वादू विषयाज्ञाने तन्निरुपणाशक्तौ श्रुतिस्तावद' यन्मनसा ध्या- यति तद्राचा वदती'ति, अतो मनसा ज्ञातस्यैव वाचा निरूपयितुं शक्यच्वादज्ञानां त्रह्मनिरूपणासामर्थ्यमेव सिद्धमिति भावः, तथा तद्दसन्तवोधात्माऽत्यन्तमतीव यो बोधो बुध्यते ज्ञायते ज- गदनेनेति बोधश्चिन्मात्र आत्मान्तःकरणं यस्य स तथाविध आ- त्माकारपरियतान्तःकरणो व्रह्माभिन्नस्व्रसाक्षात्कारवानित्यर्थः, ब्रह्म देशादपरि्छ्विन्नमात्मवस्तु बक्तुं वचनद्वारा निरूपितुं न वुध्यते न जानाति बुधेर्दिवादिपाठात्कतररि लटि दिवादिभ्य श्यन्निति श्यनि च स्व्ररितेत्वाल्लटस्तङ्, 'अवचनेनैव मोवाच, स ह तूष्णीं वभूते'ति श्रुतेः, अज्ञानिवद्गह्मवक्तृत्वाभावेपि तूष्णी- भावेनैव ब्रह्मवक्तृत्वशक्तिमत्त्वाज्ज्ञानिनो वचनाविषयत्वेषि व्र. ह्मनिरूपयारूप: प्भावो दर्शितः ॥८॥ इदानीमालस्यस्याविद्वत्सु कार्यघातकत्वेपि ज्ञानिषु प्राप्तव्या- भावादविघातकत्वं प्रत्युत केवलसहजसमाधेर्द्वैतारुचिप्रतिपाद- न पूर्व कत द्विस्मृति कार कत्वा त्तस्याSSत्मस्थितिवृद्धिसाधनत्वेनेष्ठत्वं दर्शयति। ·

निर्वाणदशकम। ५३३

नूनमालस्यदोषो हि शक्रस्यापि श्रियं हरेत्। यथा यथाऽलसो ज्ञानी वर्धतेडसौ तथा तथा ॥९॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसार विद्वत्प्रभावनवक द्वार्विशं ॥ २२॥। नूनमिति। शक्रस्यााप आलस्यव तस्त्रैलीक्पराज्यं प्राप्तस्यापी- न्द्रस्याऽपिशब्दात्किमन्यस्य वक्तव्यमितर्थः, श्रियं सम्प्द हरे- न्नाशयेद्ः सोयं प्रसिद्ध आगोपालमालस्यदोपोऽलसस्य भाव आलस्यं कार्योपेक्षारूपा बुद्धिवृत्तिस्तदोषो दृपगां नूनमस्ति विद्यतेऽत्र संशयो नास्तीत्यर्थः, तथापि ज्ञानी-आत्मसाक्षात्का- रवान्यथा यथा पूर्वपूर्वकालादुत्तरोत्तरकालं याद्ृशोऽलस आलम्पतांद्धमानू भर्वात तथा तथा पूर्वपूर्वक्षणादुत्तरोत्तरक्षणम- सावलसो ज्ञानी वर्द्धते स्व्ररूपस्थितिवृद्ध्युपलक्षितो भवति अ- ज्ञानिकार्यनाशकस्यालस्यस्य ज्ञानिकार्यसाधकत्वसंपादनरूपोयं ज्ञानिपतापोत्र दर्शितो जेयः ॥ ९ ॥ इति श्रीनरह० बोधसा० विद्वत्प्रभावनवकार्थप्रकाशो द्वार्विशः।। २२॥

अथ निर्वाणदशकम्। एवं विद्वत्मभावनवकं निरुप्पेदानीं तेषामेत्र तात्विक निर्वायात्मरूपमन्येषां जिज्ञासूनामवबोधयितुं निर्वाणदशकाख्यं दशश्लोकं प्रकरणमारभमाण आरह। अथ निर्वाणदशकम्। प्रथेति। अथ विद्धत्पभावनवकनिरूपणानन्तरं निर्वाणद- शकं निर्वाणस्य निरुषाधिकेत्रलात्मरूपस्य निरूपकं दशकं द- शश्लोक समूहात्मकं प्रकरणमुच्यत इति शेषः, तत्रादौ निर्वाणा- त्मस्वरूपस्य वचनाविषयत्वेपि शिष्यकृपयैव केवलं स्वस्य त- त्निरुपये प्दृत्तिरिति शिष्यं प्रत्याह।

५३४ बोधसारे।

न शक्यं वक्तुमवेदं तथापि कृपया त। कया चित्कलयां वत्स निर्वाणदशकं ब्रुवे ॥ १॥ नेति। हे शिष्य इदं वक्ष्यमाणं मद्ुद्धिप्रत्यक्षं निर्वाण- दशकं निर्वाणस्याखण्डचिन्मात्रस्वरुपस्य निरूपकं दशकं द- शश्लोकममूहात्मकं पकरणं वक्तुं वचनेन प्रतिपादयितुं शक्यं शक्तिविपयं नैवास्ति नैव विद्यते यद्यपि तथापि वक्तुमशक्य- त्वेषि तव ते कृपया दगया तव साधनसंपन्नत्वेनाधिकारित्वं यदस्ति तेन हेतुना मय्युत्पन्ना या दया तयेसर्थः, हे वत्स अनेन सम्वोधनेन गोर्वत्म इव मत्कृपापात्रस्तवमिति सूचितं, कया चि- सच्ेनासत्वेन सदसच्वेन वा केनापि निर्देशेन निर्देष्टुमश- क्यया कलयति आत्मानमिति कला आत्मसाक्षात्कारवृत्ति- स्तयाऽहं निर्वाणात्मस्वरूपसाक्षात्कारवान्त्वदुपदेष्टा निर्वाणद- शकं निर्वाणात्मनो निरूपकं दशश्षोकसमूहरूप पकरणं झ्रुवे कथयामि॥ १॥ एवं सविषयं प्रकरगानिरुपणं प्रतिज्ञायेदानीमेतत्पकरण- निरूपयिष्यणाणात्मस्वरूपविपये जाग्रत्वं सम्भाव्योत्तरार्धेन तन्निषेधति। मोहनिद्रा न तत्रास्ति तेनायं जागरो महान्। भावादयो न भासन्ते तेनायं नैव जागरः ॥ २ ॥ मोहनिद्रेति। हे शिष्य तत्र निर्वाणात्मनि मोहनिद्रा मो- होडज्ञानमेव निद्रा सुषुप्तिः स्वरूपास्फोरकत्व्रात्सुषुप्तित्वं मो- हस्य ज्ञेयं नास्ति न विद्यते तेन मोहनिद्राभावहेतुनाडयं म- द्ुद्धिगोचर आत्मप्रकाशः पकृतो महानखण्डो लोकप्रसि- द्धजागरस्य निद्राभिः खण्डितत्वादमहत्त्वमेतस्य तु मोहनिद्रा-

निर्वाणदशकम् । ५३५

दिभिरखण्डितत्वान्महत्वं, जागरो जागृनिरस्तीति मम्भा- व्यते तत्रेसावर्त्तनीयं तत्र निर्वारणत्मस्वरूपे भावादयो भात्रो घटादिपदार्थानां विद्यमानत्वं स आदिर्येषामभावानां ते त- थोक्ता घटादिपदार्थभावाभावा इसर्थः, लौकिकजाग्रनीव न भासन्ते न प्रतीयन्ते तेन घटादिपदार्थभावाभावप्सयाभावेन हेतुनाडयं मद्दुद्धिपसक्षो आत्मप्रकाशो जागरो जागृतिनै- वास्ति नैत्र सम्भाव्यते ॥२ ॥ इदानीं तत्रैव स्वप्नत्वं सम्भाव्य निषेधीति। अपूर्व भासते वस्तु तेन स्वप्नोयमुत्तमः । दृश्यं न भासते तत्र तेन स्व्प्नो न चैत्र सः ॥३॥ अपूर्वमिति। तत्रेसावर्त्तनीयं तत्र निर्वाणात्मस्व्ररूपेऽ- पूर्व सच्त्रासत्वाभ्यामनिर्वचनीयं चमत्कारकारि वस्तु पदा- र्थजातमात्मवस्तु वा भासते प्रतीयते तेनापूर्ववस्तुभानस्वम्र- लक्षणसच्वेन हेतुनाऽयं मद्दुद्धिपसक्ष आत्मपकाश उत्तम: श्रेष्ठः स्वतोऽस्ति विद्यत इति सम्भावनीयम, एवं स्त्रप्रत्वं स- म्भाव्येदानीं तन्निषेधति दृश्यमिति, यत्रात्मप्रकाशे दृश्यं लौकि- कस्त्रप्े यथा दृश्यं भासते तथा दृश्यं दृष्टिविषयं घटादिविषय- जातं न भासते न प्रतीयते तेन दृश्यभानाभावेन हेतुना स्वमः स्त्रम्ावस्था न चैव नैवास्ति हीति पसिद्धं सर्वेषां स्व्रप्रे दृश्य- भानमिति द्योतितम् ॥। ३ ॥ एवमात्मपरकाशे स्वन्नत्वं निषेध्येदानीं सुषुप्तित्वं सम्भाव्य निषेधति। अभावात्सा पदार्थानां सुषुतिः सुखरूपिणी। न ज़ाड्यं न तमस्तत सुषुप्तिरपि नैत्र सा।। ४ ।।

५३६ बोधसारे।

अभावादिति। पदार्थानां नामरूपात्मकानां घटपटादिप- दार्थानां तत्र निर्वाणात्मनि अभावादविद्यमानत्वातसुखरू- पिगी सुखमात्मस्व्ररूपमेत्रानन्दरूप रूप्यते मकाश्यतेऽत्रीत सा- तथोक्ता सुखप्रतीतिरूपेसर्थः, अत एव सा स्थितिः सुपुप्ति- र्निद्रा ज्ञेया, एवं निद्रात्वं सम्भाव्येदानीं तदप निषेधांत नेतति, तत्रात्मनि जाड्यमज्ञानं न नास्ति तत्र हेतुमाह नेति, तत्रात्म- स्व्ररूपे तम आवरणस्वरूपं तमोगुणतत्तरं न न विद्यतेऽतः साऽडत्मस्थिति: सुषुप्तिरपि निद्रापि नैव नास्लेव।। ४ ।। अवस्थात्रयरहितत्वेन तुर्यत्वमात्मनि सम्भावयति। अवस्थात्रयनिर्मुक्तं तुरीयमिति कीर्तितम् । नैवैकद्वित्रिविज्ञानं तुरीयं किमपेक्षया ॥ ५॥ अवस्थेति। तदात्मस्वरू यतोवस्थात्रयनिर्मुक्तमवस्थार्ना जाग्रत्स्वप्रसुषुप्त्यारूयानां स्थानानां त्रयं त्िकं तेन निर्मुक्तं हीनमिति अतो हेतोस्तुरीयं चतुर्थमवस्थानं 'चतुर्थ मन्यन्ते स आ- त्मा स विज्ञेय'इति श्रुतेः, कीर्तितमुक्तम्, एवं तुर्यत्वं सम्भाव्ये- दानीं तदाप निषेधति नैवेति, यत्रात्मस्वरूप एकद्वित्रिविज्ञान- मेकस्य द्वयोस्त्रयाणां चैकत्व्रदवित्वत्रित्वानामिसर्थः, विज्ञानम- तुभवो नैवास्ति नास्त्येव तत्तुरीयं चतुर्थ किमपेक्षया कस्या- पेक्षा किमपेक्षा तया किमपेक्षया भतेन्नैव भवेदितर्थः, सं- इयाया अन्योन्यसापेक्षत्वादिति भाव: ।। ५ ॥ इदानी तत्रात्मनि जीवत्वं सम्भावयति। जीवस्यैतन्निजं रूपं तेन जीवोयमुव्यते। जीवचेष्टा न तत्रास्ति तेन निर्जीवता स्फुटा ॥६॥ जीवस्पेति। एतचतुरवस्थाप्रकाशकं चैतन्यं जीवस्य बु-

निर्वाणदशकम। ५३७

द्व्यादिप्तिविम्बित साधिष्ठानं भाणाधुपाधिमच्चैतन्यं जीव इ- त्युच्यते जीव पाणधारण इति धातुपकृतिकत्वात्तस्य निज स्वीयं रूपं स्वरूपमस्ति तेनैतस्य जीवपारमार्थिकरूपत्वेनायं मद्दुद्विप्रत्यक्ष आत्मपकाशो जीवो जीवनामोच्यते कथ्यते, एवं जीवत्वं सम्भाव्य र्तादिदानी निषेधति जीवेति, तत्रात्मनि जीवचेष्टा जीवस्य प्रायोपाधिमच्चैतन्यस्य चेष्टा कर्तत्वभोक्तृं तवादिरूपा नास्ति न विद्यते तेन जीवचेष्टाभावेन हेतुना स्फुटा पसक्षा निर्जीवता जीवस्य भावो जीवता निर्गता निषटत्ता जीवता जीवभावों यस्या: सा तथोक्ता जीवभावरहितत्वरं भासते ॥६॥ नतु तदात्मरूप ब्रह्मैवास्तीत्याशङ्ा तदपि वाचामविषयः त्वान्न शक्यते वक्तुमित्याह। सच्चिदानन्दरूपत्वाह्गह्म चेन्नापि तज्वेत्। यो वेद स तु न ब्रूते यो न वेद गिरास्य किम्।।७॥ सच्चिदिति। तदात्मचैतन्यं सचचिदानन्दरूपत्वात्सत्कालत्रया- वाध्यं, चिज्ज्ञप्तिरूपम्, आनन्दः सुखम्, एतञ्रयमभिन्नं रूपं यस्प तत्तथोक्तं तस्य भावस्तत्वं तस्पाद्धेतोः 'ससं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, विज्ञानमानन्दं ब्रह्मे'त्यादिश्रुतेः, ब्रह्मलक्षणस्य सचिदानन्दत्व- पतिपादनाड्रह्म भवतीति चेदयदि ब्रूषे तर्हि तदपि न भ- वेन्न स्यात् कुत इत्यत आह य इति, यः कश्चित्तद्रह्म वेद जानाति तस्य ब्रह्मरूपत्वाद्रह्मणश्च वागविषयत्वात्तिपुटेर्वा- घितत्वाच्च स तु ब्रह्मविन्न ब्रूते ब्रह्मादिशब्दैर्न प्रतिपादयति तुशब्देन तस्य वक्तृत्वाद्भिन्त्वं सूचितं, किंच यः कोपि पुरूषों न वेद न वेत्ति अस्य ज्ञानिनः पुरुषस्य गिरा वाचा कि तद्राच्य भवति न भवसेवेसर्थः॥७॥ अत्रार्थे श्रुति विद्ूदनुभवं स्वानुभनं च प्रमाणयति। ६८

५३८ बोधसारे।

तस्माच्ुतिः प्राह सत्यमवाङ्मनसगोचरम् । यथानुभतं मुनिभिस्तथैवेदं न संशयः ॥८ ॥। तस्मादिति। हे शिष्य तस्माद्वह्मणोनिर्वचनीयत्वाच्छुतिः 'यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्ते, यतो वाचो निवर्त्तन्त'इत्या दिका वेदवागवाड्ममनसगोचरं वाचो मनसश्चागोचरम विषयं ब्रह्म यत्पाह कथितवती तत्सत्यं प्रमाणमेव, किच मु- निभिर्मननशीलैर्यथा यादशं मनोवागगोचरत्वलक्षणलक्षि- तमनुभूतं ज्ञातमिदं मद्ठुद्धिमसक्षं ब्रह्म तथैव तादृशमेवास्ति अब संशयः सन्देहो मम न विद्यते मयापि तादृशमेवानुभू- मिति भाव: ॥८ । इदानीमेतदात्मस्वरूपमेव सर्ववेदान्तविषय इसाइ। एतदन्तः समाम्नाय एतदन्ता तपस्व्रिता । उपदेशोप्येतदन्त एतदन्ता विवेकिता॥९॥ एतदन्त इति । हे शिष्य समाम्नायः सम्यगाम्नायते तत्वमस्मित्निति समाम्नाय आत्मतत्त्वमतिपादको ग्रन्थसमूहो वेदान्त एतदन्त एतदात्मस्वरूपमन्तस्तात्पर्यमवसानं वा यस्य स तथोक्तोऽस्ति अत्रैव सर्ववेदान्तानामवसानमिसर्थेः, 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ती'तिश्रुतेः, 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छा- मी'तिश्रुतेश्च, यद्वा-एष आत्माऽन्तो लयाधिष्ठानं यस्य स त- थोक्तो वाचोऽविषयत्वाद् 'यतो वाचो निवर्त्तन्त'इति श्रुतेः, अत्रैव सर्वे वेदा कीना भवन्ति वाचारम्भसमात्रत्वेन निरर्थका भवन्तीसर्थः, 'वाचारम्भणं विकारो नामधेय मृत्तिकेसेव सस- मि'सादिश्रुतेः, 'सैगुण्यचिषया वेदा निस्तैगुण्यो भवारजुने'तिसमृ- साश्चत्मनः पृथक्सत्ताकत्वाभावाह्गणानां गुगकार्याणं च

बोघर्दपिपञ्चकम्। ५३९

तपादकस्य वाज्मात्रस्यार्थशून्यत्वप्रतिपादनाव, किश्च तप- वता तपो वर्याश्रमधर्मनिष्ठतया शरीरे शीतोष्णादिक्लेशसहनं तपो यस्यास्तीति तपस्वी तस्य भावस्तत्तैतदन्तैतदा- स्वरूपं तज्ज्ञानं चान्तोऽवसानं फलरूपं यस्या: सा स- क्ताडस्ति 'तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्तीति'श्रुतेः, यत्फलका क्रिया सा तत्सिद्धौ समाप्यत इति लोकमसिद्वेश्व तप :-

स्था इति भाव:, किश्चोपदेशोपि गुरुकृतस्तत्वमस्यादिवा- योपदेश उपासनादयुपदेशोपि एतदन्त एतदात्मस्वरूप ज्ञानं चान्त: फलरुपेया नाशरुपं यस्य स तथोक्तोसिति

व्रक्येन नाशरूपमात्मैवेति भावः, किश्च विवेकिता विविच्येते त्मानात्मानावनेनेति विवेक: सोऽस्मिन्विद्ते विवेकी स हय भावस्तत्ता विवेकित्वं सैतदन्तैतदात्त्मस्वरुपं तज्ज्वानमन्त शो यस्पा: सा तथोक्ताऽस्ति विवेकस्यापि क्रियात्वात्तत्फ- प्राप्तौ तस्या अपयोजनतरत्वेनात्मसाक्षात्कार एव नाशो ज्ेय त भाव:, इतीदमेव तत्वज्ञानमिति निश्चेतव्यम् ॥ ९॥ इदानीं सर्ववेदश्रवण शिष्ये संपन्नमिति शिष्यं प्रसाह। श्रोतव्यं श्रुतिवाक्येन सर्व ब्रह्म त्वया भ्रुतम्। भवितव्यं यदि ब्रह्म तर्हि ब्रह्मैव भूयताम् ॥१०॥ इति नरहरिकृतौ बोधसारे निर्वाणदशकं त्रयोविशम ॥।२३।। श्रोतव्यमिति। हे शिष्य त्वया भवता श्रुतिवाक्येन श्रु- रूपं यद्वाक्यं तेन श्रोतव्यं श्रवशविषयत्वेन विहितं सर्वे स- स्तं ब्रह्म देशादिपरिच्छेदशून्यमात्मवस्तु श्रुतं श्रवणेनावगतम्, तोनन्तरं यदि यहि त्वया ब्रहम देशादिपरिच्छेदशून्यं वस्तु

५४० बोधसारे

भवितव्यं भवितुं विहितं चेत्तर्हि व्रझ्मैत भूमैव भूयता- मास्यताम् ॥१०॥

अथ बोधदीपपञ्चकमू। एवं निर्वाणात्मस्व्ररूपनिरूपक निर्वाणदशकं निरुप्येदानी तदेव विलक्षणदीपकरूपेण निरूपयितुं बोधदीपपश्चक/रूयं प- शश्लोकं प्रकरणमारभमाण आराह। अथ बोधदीपपञ्चकम्। अथेति। अथ निर्वाणादशकनिरूपणानन्तरं बोधदीपपश्चकं बोधो ज्ञानं स एव प्रकाशकत्वादीप इव दीपस्तस्य निरूपकं पश्चकं पञ्चश्चोकसमूहरूपं प्रकरणं निरूष्यत इति शेप:, एत- त्पकरणप्तिपाद्यस्य दीपस्य लौकिकदीपाट्वैलक्षण्यं दर्शयति प ञ्चमिः श्रोकैः, तत्रादौ लौकिकदीपस्येवाधारपात्रतैलवर्तिकज्ज- लाद्यपेक्षाभावरूपं लौकिकदीपाटैलक्ष्ं रे चतुर्भि : पाै रेतस्य दर्भयति। नाधारपात्रमादत्ते न च तैलमपेक्षते। न वर्तिकामाश्रयते न धत्ते कज्लं मनाक् ॥ १ ॥ नाधारेति। हे शिष्य अयं बोधदीपो लौकिकदीप इव तैल- संग्रहार्थ मृण्मयपात्रमिवाऽडधारपात्रमाधरियन्ते तैलं वर्तिका दी- पश्च यस्मिन्निति आधारस्तदूप पात्रं लौकिकं मृण्मयादिपात्रं नादत्त इति स्पष्टमेव वस्तु तस्तु लौकिकदीपे तैलवर्तिदीपाधार- भूतं मृण्मयादिपात्रमिव समाष्टिव्यष्ठ्यन्तःकरणमेव श्रुतिभि: प्र- विपादितमात्माश्रयरूपं तदेव विषयस्नेहस्य तैळस्थानीयस्पाह-

बोधदीपपञ्चकम्। ५४१

क्वारस्य वर्ततिस्थानीयस्य चाधारत्वात्पातीति व्युत्पसा बोधदी- परक्षकत्वेन लोके पतीतत्वादाधारपात्रमिव तन्नापेक्षते स्वस्थित्य- र्थे नेच्छत बोधदीपस्यानारोपितत्वेन ससत्वादन्तःकरणस्य तु आरोपितत्वेन मिथ्यात्वाच्च बोधादीपान्तःकरणयोर्नीधाराधेयत्वं पारमार्थिकमिति नाधारपात्रापेक्षा स्वतःसिद्धस्वयंप्रकाशवो- घदीपस्येति भावः, नतु तर्हि आधारपावापेक्षाभावेनाधारपात्रा- नङ्गीकारे दीपापेक्षितं तैलं तज्जीवनभूत क स्थाप्यमित्याशड्का त- दपेक्षाप्येतस्य नास्तीसाह न चेति, हे शिष्य अयं बोधंदीपो लो- किकदीप इन तैलं तिलानां विकारस्तैलमित्युपलक्षणां घृतादिस्त्रे- हानां तैलघृतादिस्रेहद्रव्यं दीपजीवनकारणं किमपि स्वस्य नि- त्यत्वात्स्वयंप्रकाशत्वाच्च नापेक्षते स्वजीवनाय नेच्छति वस्तुतस्तु बोधदीपस्य णामपि मिथ्यात्वेन तैलस्थानीयस्य तत्स्नेहस्यापि मिथ्यात्वे सति बोधदीपजीवनहेतुत्वाभावाच्च न बोधदीपस्य विषयस्रेहतैलापे- क्षेति भाव:, ननु ताहिं बोधदीपस्य तैलापेक्षाभावे कथं वर्ततिका- श्रयेण तिष्ठेदित्याशङ्ा तदपेक्षापि लौकिकदीपस्येव तस्य ना- स्तीत्याह नेति, हे शिष्य अय वोधदीपो लौकिकदीप इव वर्तिका कार्पासादिद्रव्यजन्यां सूत्रादिरूपां दशां नाश्रयते सत्यस्वयंप्रपका- शरूंपस्य प्रवोधदीपस्थ विकृतत्वेन मिथ्यारूपवर्त्तिकायाश्चाश्रयाश्र- यित्वाभावान्नाश्रितो भवतीति स्पष्ट एवार्थ:, वस्तुतस्तु लौकिकदीपे तैलाकर्षणं वर्त्तिकयैव दीपकृतमनुभूयते यथा तद्वत्तैलस्थानीयस्य विषयस्नेह सम्बन्धस्यात्मन्यप्रतीयमानत्वाच्च बोघदीपस्याहङ्कारव- तर्याश्रयत्वं प्रतीतमपि अ्रहङ्कारस्य कल्पितत्वेन मिथ्यात्वाद्वोघ- दीपस्य च तत्कल्पनाधारत्वेनाकल्पितत्वेन च सत्यत्वाच्चोभयो- नाश्रयाथ्यित्वं पारमार्थिकमिति नापेक्षा बोधदीपस्य वर्ततिका-

५४२ बोघसारे।

श्रयण इति भावः, इदानीं कज्जलाभाववत्वेन लोकदीपतोस्य वो- धस्य वैलक्षण्यं दर्शयति न धत्त इति, हे शिष्य अरयं बोधदीपो मनागीषदपि कज्जलं कार्ष्ण्य लौकिकदीप इव न धत्ते न धारयति कार्ष्ण्यजनकवर्तितैलादिद्रव्यामावादेवास्य कज्जळा- धारकत्वमिति स्पष्टार्थ एव, वस्तुतस्तु कज्जलं कुत्सितजलं डलयोरभेदाज्जडमविद्यातत्कार्यरूपं मनागीषदृपि तक्वतो न धत्ते न विभतीति व्याख्येथमू॥ १॥ अन्यच्च वैलक्षण्यमाह न तापकर्त्ता कस्यापि वायुना न च कम्पते। न विनाशमवाप्नोति तमः सर्वे निहन्ति च ॥२ ॥ न तापकर्तेति। कस्थापि पुरुषस्य तापकर्त्ता तापस्य कर्त्ता लौकिकदीप इव कारको न भवति स्वतः सुखरूपलवेन तापत्र- परहितत्वादन्येपामपि तापत्रयनिवर्त्तकत्वाच्चेति भाव:, किश्च वायुना पत्रनेन न च नैव कम्पते चलति लौकिकदीप इवाब दीपे वायोरसत्व्रादस्य स्थिरत्वाच्च न चञ्चलत्वमिति भावा, किश्चा- यं दीपो विनाशं लयं लौकिकदीप इव नावाप्रोति न मा- म्ोति निसस्वरूपत्वादस्येति भाव:, नाशसाक्षियो नाशाङ्गीकारे असाक्षिकस्य नाशस्याप्यसिद्धेरिति च भाव:, किश्च लौकि- कदीपस्तु किश्चिद्गृहैकदेशवर्ति तमो निहन्ति नाशयति न तु सर्वम्, अयं दीपस्तु सर्व गृहान्तवर्ति वाहां च। वास्तवार्थेऽन्तःप- त्यक्कैतन्यावरकं तमोऽज्ञानं बाह्यं च तत्वंपदार्थयोरैक्याज्ञा- नरूपं घटादिपदार्थाज्ञानरुपं च निहन्ति नाशयति॥२॥ वैलक्षण्यान्तरमाह। एकरूपा: प्रकाशन्ते सर्वे भावा यदर्चिषा।

योधदीपपञ्चकम्। ५४३

यदग्रे न प्रकाशेत च्छाया माया स्वरूपिणी॥ ३ ॥ एकरूपा इति। यदर्चिषा यस्य दीपस्यार्चिषा ज्वालया प्रकाशेनेसर्थः, सर्वे समस्ता भावाः पदार्था एकरूपा एकमेक- मेव रूपं येषां ते तथोक्ता: सन्तः प्रकाशन्ते दीप्यन्ते लौकिक- दीपपकाशेन तु अनेकरूपा घटपटादयः प्रकाशन्त इति लौ- किकदीपादतिवैलक्षण्यमस्येति भावः, अन्यदपि वैलक्षण्पान्त- रमाह यदग्र इति, लौकिकदीपस्य पुरतोधः स्थिता च्छाया ह- इयते तद्वदू यदग्रे यस्य बोधदीपस्याग्रे पुरो देशे माया स्व्र- रूपिणी माया सदसन्यामनिर्वचनीया जगज्जननसामर्थ्यरूपा शक्तिरेवाऽडत्मनः पृथगसच्वेन जगज्जननानुपपसाख्ययुत्त्या- नुमेया माया सैव स्वमसाधारयं रूपं विद्यतेऽस्याः सा त- थोक्ता च्छाया प्रतिभा न प्रकाशेत नैव प्रतीयेताडतो लौकि- कदीपादस्येदमपि वैलक्षण्यान्तरं ज्ञेयम् ॥ ३ ॥ अन्यदपि वैलक्षण्यं दर्शयति। यश्चक्षुषामविषयो रूपाकारविर्जितः । मनसोप्यप्रकाश्यश्ष रूपाकारप्रकाशकः ॥ ४ ॥ य इति। यो बोधदीपो लौकिकदीप इत चक्षुषां लोक- चक्षुरिन्द्रियाणामविपयो विषयो गोचरो न भवति कुत इत्यत आह रूपेति, रूपाकारविवर्जितो रूपं स्वरूपमाकारश्वाकृति- स्ताभ्यां विवर्जितो हीनोऽतश्चक्षुर्विषयो न भवतीति भाव:, ननु चक्षुषोऽविषयत्वेपि स्वर्गादिवत्परोक्षत्वेन मनोविषयत्व- मस्यास्वित्याशद्काह मनस इति, आकाररहितत्वादेव मनसो- व्यन्तःकरयास्यापि अपकाश्यः प्रकाशाविषयो भवति स दीपः, ननु रूपाकाररहितत्वेनास्य चक्षुर्मनसोरविषयत्वाभावे कथं स-

५४४ बोधसारे।

द्वावोवगन्तव्य इत्याशब्ाह रुपेति, अय प्रकृतो दीपो रूपा- कारप्रकाशको रूपाणि नीलपीतादिभेदभिन्नानि आकाराश्चा- कृतयस्तेषां प्रकाशकः प्रकशयिताऽस्ति सर्वरूपाकारज्ञानान्य- थानुपपत्याऽस्य दीपस्य सतत्तमभ्युपगन्तव्यमिति भावः ।। ४ ॥ वैलक्षण्यान्तरनिरूपणपूर्वकमस्य दीपस्य स्थानं दर्शयति। कदाचित्कचिदेवासौ तात केनापि हेतुना। प्रवर्तते बोधदीपः सतां हृदयमन्दिरे ॥ ५॥ इति श्रीनहारकृती बांधसारे बोधदीपपञ्चकं चतुर्विशं॥२४॥ कदाचिदिति। कदाचित्कस्मिन्नपि समये लौकिकदीप वद्धतवर्नमानभविष्यत्कालः परिच्छेदकोस्य दीपस्य पतृत्तेर्नास्ति कालस्यास्मादीपात्पृथक्सत्त्वाभावादिति भावः, क्चिदेव क- स्मिथिदाघारेऽस्य दीपस्थ सर्वाधारत्वादाधारनिरपेक्षत्वा- दाधारस्य च कल्पितत्वेनानिर्वचनीयत्वेन कचिदित्युक्त, हे तात हे शिष्य केनापि हेतुना केनापि कारणेनास्य दीपस्य सर्वहेतुत्वारस्वतो निर्हेतुकत्वाच्च स्वतः परिपूर्णत्वेन मयोज- नाभावादपि न कारणं निश्चेतुं शक्यमतः केनापीत्युक्तं कार- णनियमाभावोस्येति भावः, असावुक्तलक्षणो वोधदीपो ज्ञा- नस्वरूप: सर्वजगत्मकाशकत्वाद्दीप इव दीपः सतामात्मज्ञान- वतां जीवन्मुक्तानामित्यर्थः, ह्ृदयमन्दिरे हृद् 'नेह नानास्ति किश् ने सादिश्रुतिभिः सर्वद्वैतवाधो द्वैतापवाद इसर्थः, तम- यते प्रकाशयतीति हृदयं. सर्वद्वैतवाधपूर्विकाहंब्रह्मास्मीयाकारा प्रमा रूपा वृत्तिस्तदेव मन्दिरं गृहं तस्मिन् प्रवर्त्तते तिष्ठति एतदपि न पारमार्थिकमुपलब्धिस्थानत्वेनोक्तं ज्ञेयम् ॥५॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थंदीपी

उपदेशषोडशी। ५४५

अथोपदेशषोडशी । एवं दीपरूपेश्ात्मस्वरूपं निरुप्पेदानीं शिष्याय तदेवोप- देष्टुमुपदशषोडश्याखयं पोडशश्लोकं प्रकरणमभिदधान आह। अथोपदेशषोडशी। अथेति। अथ बोधदीपपञ्कनिरूपणानन्तरमुपदेशषोडश्यु- पदेशस्यादेशस्य प्रतिपादिका पोडशी षोडशश्लोकानां समाहा- रपैतन्नामकं प्रकरणमित्यर्थः, निरृप्यत इतिशेष:, तत्र ताव- दादौ स्वरूपस्थिग्तायां दुःसंपाद्यत्वबुद्ध्या शिष्यचित्ते तदनावरं लक्ष्यीकृत्य तत्रादरं विधातुं तस्याः सुसंपाद्यत्वं संभावयति। युत्तयैव वृत्तिभि: पूर्ण रिक्तीकुरु मनो घटम्। न कश्षिद्धविता तात ब्रह्मणा पूरणे श्रमः ॥ १॥ युत्त्यवेति। हे तात हे शिष्य वृत्त्तिभिर्जगद्विषयचिन्तनरूपा- भिन्टत्तिभिः पूर्ण भरितं मनोघटं मनोऽन्तःकरयामेव घटः कुंभस्तं युत्तर्यनान्त्रयव्यातरकाख्ययुक्तिभिरेव घंटे घटाका- रत्तौ च वत्तिताद्वषयमम्यत्कासम्यत्तकरूपस्फुरगोन मनसोन्वयः, तत्रैव मनास पटतदवृत्योव्पतिरेकः, एवं पटे तदाकारवृत्तौ च त- त्मम्यत्कासम्यत्कस्फुरण रुपेय्रा मनसोन्वयः, तत्रैव मनांस घट- विषयकट नर्व्यांतरेकः, एवमन्व्रमव्यातेरेकाख्ययुत्तयैव रिक्तीकुरु व्यवहार्कालेऽरिक्तमपि वुध्यारिक्तत्वं तस्यानुभत ततस्त-

येन घट इच पूरगो पूरणक्रियायां तत्र घट आकाश इव सर्व- दा स्थितत्वात्कश्चित्कोपि स्वल्पोपीसर्थः, श्रमः खेदो न भविता नैव भविष्यति अतो व्रह्मणि चित्तस्थैर्य सुकरमेवेति भाव:॥१॥ ननु चिन्तारूपदृत्तिभिः पूर्ण मनः क्थ रिक्तं कार्य तत्राह। ६९

५४६ बोधसारे।

त्यज चिन्तां महाबुद्धे भज निश्चिन्ततासुखम। त्वयार्जितामिमां चिन्तां वद कान्यः परित्यजेत् ॥२ त्यजेति। हे महावुद्धे महत्यपरिच्छित्रा ब्रह्माकारा वु- द्विर्मतिर्यस्य स तथोक्तस्तस्य सम्बोधने हे महावुद्धे सं चिन्ता जगद्विषयकां चिन्तनरूपां वृत्ति सज जहि, ननु जगद्विपयक- चिन्तावत्तित्यागे मनसो जीवनोपायः क इत्याशख्काह भजेति, हे शिष्य त्वं निश्चिन्ततासुखं निर्गता निृत्ता चिन्ता चिन्त- नरूपा वृत्तिर्यस्मात्ततादटशं त्रिपुटीरहितं ब्रह्मसुखं तस्य भाव- स्तत्ता तज्जन्यं यत्सुखं विद्यानन्दापरपर्यायं भजाडङ्गीकुरु अय- मेव मनसो जीवनोपाय इति भाव:, ननु चिन्तासागोतिदुष्करः स एव मम कथ स्यात्तत्राह त्वयेति, हे शिष्य त्वया भवता- डर्जिंतां सम्पादितामिमां प्रसिद्धां चिन्ता जगद्विषयचिन्तन- रूपां वृत्तिमतस्तामन्यस्त्वत्तोन्यो भिन्नः कः पुरुषः परि- संजेज्जह्यात्तदवद ब्रूहि न कोपीत्यर्थः, लोकेपि अन्यसम्पादित- गृहादेरन्यत्याज्यत्वादर्शनादिति भावः ॥२।। ननु तहि चिन्तासाग उपायो वक्तव्य इसाशक्का स- मेव दर्शयति। चिन्तनीयं त्वया वस्तु चिन्तारोगस्य भेषजम्। अथ वा तात चिन्ताख्यं रोगमेव परित्यज॥ ३॥ चिन्तनीयमिति। हे शिष्य त्वया भवता चिन्तारोगस्य चिन्ता जगद्विपयाचन्तारूपा वृत्तिरेव रोगो रुज्यते पीड्यते- डनेनेति रोगः पीडाहेतुर्व्याधिर्दुःखप्रदत्वात्तस्य निवर्त्तक- त्वाद्रेषजमौपधमिव वस्तु कालत्रयावाध्यत्वात्पारमार्थिकस- द्रूपं ब्रह्म चिन्तनीयं स्मरणीयं तेन चिन्तारोगनिव्ृत्तेः स ए-

उपदेशपोडशी। ५४७

वोपाय इति भावः, तदशक्तावुपायान्तरमाहाथवरेति, हे तात हे शिष्य अ्रथवा तदसम्भवे सतीत्यर्थः, त्वं चिन्ताख्यं चिन्ते- त्याख्याह्ना यस्य स तथोक्तस्तं रोगमेत्र व्याधिमेव केवलं प- रित्यज सर्वदाऽसत्वबुद्ध्या पश्य ततोपि स निवृत्तः स्या- दिति भावः॥३॥ ननु चिन्तारोगनिवर्त्तकमात्मवस्तुचिन्तनं कर्तुमशक्यं चि- नतारोगयागोपि द्वितीय उपायोडस्वाधीनत्वाद्ुष्कर एवेत्याश- ङ्कमानं प्रत्याह। वर्धिता वर्धते चिन्ता त्यक्ता नश्यति सत्त्वरम्। ईदृशेनापि रोगेण दुर्धियो मरणं गताः ॥।४ ॥ वर्धितेति। चिन्ता जगद्विपयकस्मृतिरूपा वृत्तिर्वर्धिता वृद्धिं पापिता सती वर्षत एधते सा सक्ता हाता सती सत्वरं शीघ्रं नश्यति नष्टा भवति चिन्ताया वृद्धिक्षयोत्पत्यादिभावा न चिन्ताधीनाश्चेत्यत्वेन जडत्वात्तस्याः कि तु चेतनाधीना एव त इति भाव:, इदं चागोपालं प्रसिद्धमेव तथा सतीदृशे- नापि स्वाधीनेनापि रोगेण चिन्ताख्यव्याधिना मरणमसदा- काररूपं देहात्मत्वमेव मरण नाशं भाप्ता ये ते दुर्धियो विष- यविदूषितमतयो ज्ञेयाः, यथा लोके प्रज्वलितगृहे स्वनिर्गमाय मार्गे सत्यपि धनपुत्रवस्त्रादिलोभ दू पि मस्ततै मरयां मा- ्नुवन्ति तद्वदिति भावः ।। ४ । एवं चिन्तात्यागे स्वाधीनतां प्रदर्श्येयानीं विषयलोभग्रस्त- बुद्धेस्तत्राप्यशक्तिमालक्ष्य तच्चिन्तार्या दोषं दर्शयति। कर्कशा कलहा कृत्या वन्ध्या नित्यममङ्गला। त्यज्यतां कामना चण्डी भुज्यतां मुक्तिसुन्दरी।।५।।

५४८ बोधसारे

कर्कशेति। कर्कशाऽकोमलस्पर्शा तत्स्पर्शनान्नःकरणे दु :- खातुभवात्, कलहा कलिरूपा कलहमूलत्ात, कृत्या मारिका स्वस्पृष्टपुरुषस्य मृतिहेतुत्वाद्, वन्ध्या निष्फला सुखस्वरूपपुत्राज नकत्वाव, निसं सर्वदाऽमङ्गला न विदयने मङ्गलं शुभ पस्या: सा- तथोक्ताऽभद्रहेतुत्वाद्, एतादृशी कामनेच्छा रूपा चण्डी क्रो- धवती स्त्री त्यज्यतां विसृज्यतां ततः किंकत्तव्यमित्यत आह मुक्तीति, मुक्तिसुन्दरी मुक्तिर्मोक्षरूपा सुन्दरी सुखरूपत्वा त्कमनीयरूपा स्त्री भुज्यतां भोक्तव्या मुक्तिसुन्दरीति विशेषगोन पूर्वाण्येव विशेषणानि विपरीततयास्यामपि योज्यानि; तद्यथा, अकर्कशा सुखस्पर्शाडकलहा कलहनिवर्तकाSकृत्या मृतिहेतुभूता न भवति अनन्ध्या सुखपुत्रजनयित्री निय मङ्गला शोभना डकामना कामनानिवर्त्तकेति । ५।। मुक्तिसुन्दरीभोगो येन साधनेन साध्यते तत्पाण्डित्यं साधयितुं तत्रव रुच्युत्पादनाय तत्र सुखाधिक्यं मम्भावयति। जनैः पण्डित इत्युक्तः प्राप्नोषि परमं सुखम् । मनसा कर्मणा वाचा भव पण्डित एव तत् ॥ ६ ॥ जनैरिि। हे शिष्य त्वं जनैलोंकैः स्वतोऽपण्डितोपि मू- ढैः पण्डित इत्युक्तः पण्डितो विद्वानित्येवमुक्त: कथितः स- न्परममुत्कृष्टं सुखं शर्म प्राप्नोषि प्राप्तो भवसि कि तत इ- साह मनसेति, पण्डितनाममात्रेण सुखोत्पत्तेरनुभूययमानत्वात्त- त्ततः कारणान्मनसाऽहं पण्डितो भवामीति संकल्परूपेण्ान्त :- करणेन कर्मणा समदर्शनरूपक्रियया वाचा समदृष्ट्िप्रतिपादक वचनेनापि एभिः कृत्वा पण्डिन एव विद्रानेव भत भूया:, पण्डि- तनाममात्रेण मूढजनैः कल्पितेनापि स्वस्मिस्तदभावेपि तत्व- निश्चयेन भ्रान्तज्ञानेन सुखप्रतीतौ पारमार्थिकपाणण्डित्यसंपादने

उपदेशपोडशी। ५४९

स्वस्मिन्परमार्थसुखाविर्भावः स्यादिसत्र कः मन्देह इति भाषः ॥६। इदानीं विधिमुखेन प्रसक्षमेत्र बोधयति। नित्यमत्र स्फुरद्रूपो ननु त्वं चित्स्वरूपतः । स्फूर्त्तिमूर्तेस्तवैतेयं का चित्स्फूर्त्तिरिदं जगत् ॥७।। नित्यमिति। हे शिष्य त्वं माधनसम्पन्नो बोधाधिकारी नि- समेव सर्वदैव स्फुरद्रूपः स्फुरत्स्वरयं प्रकाशमानं रूपमाकृतिर्यस्य स तथोक्तोऽसि, ननु ममस्वरूपं स्वयं प्रकाशमानमिति कुनः सम्भाव्यमित्यत आह चिदिति, चित्स्व्ररूपतश्चिन्मावस्वरूपत्वादू, एवं स्व्फूर्तिरूपत्वे हेतुमुक्का तत्र स्फूर्तिरूपत्वसम्भावनायैत्र ज- गत्म्फूर्त्यन्यथानुपपसा स्फूर्ततिरूपत्वमेन दृढयात स्फृर्त्तिमूर्तेरिति, स्फूर्तिमूर्ति: स्फूर्तिः प्रकाश एव मूर्तिराकृतिर्यस्य तस्य तव भ वत इदं दृश्य जगद्विश्वमियं प्रसक्षा काचिदनिर्वेचनीया स्फू- तिरेव प्रकाश एव त्वत्स्वरूपस्फूर्यभावे जगत्स्फूरणमेव न स्यादू, 'यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्कोहेनान्यात्कः प्राण्यादी'सा- दिश्रुतेः, आसमन्नात्काशने प्रकाशन इत्याकाशः स्वयंप्रकाशमान इति व्युत्पत्या स्वयं प्रकाशत्वपनिपादनादिति भाव ॥ ७॥ ननु मम स्फूर्ततिरूपत्वे मुक्त एवाहं किं मम ज्ञानेनेत्याशड्ा ज्ञानं विना भ्रमनिदृत्तर्नेत्याशयेनाह। भास्व्रतो मम भामात्रमिति ज्ञाते भ्रमे गते। क्क द्वितायिं क संसारः क माया तत्कृतं किमु ॥८।। भास्व्रत इति। भास्व्रतः प्रकाशस्व्ररुपस्य मम मे भामात्रं- प्रकाशमात्रं स्वरूपमस्तीत्येव ज्ञाते बुद्धे सति तेन च ज्ञानेन- भ्रमे चिज्जडरूपे जगतिः स्वरात्मतादात्म्यप्रतीतिरुपे भ्रमे भ्रा- न्तौ गते निवृत्ते सति ततो द्विनीयमज्ञानं जगत्कारणं क कुत्रा-

५५० बोधसारे।

SSत्मनि स्वयंप्रकाशे नैव सम्भवतीत्यर्थः, स्वस्मिन्नपि असदूप- त्वान्न सम्भवति निराधारत्वादसत्व्ाच्च तन्नास्त्येवेति भाव:, त दभावे च कि स्पादित्यत आह क्ेति, संसारः संसरणं तत्कार- या स्यैवाज्ञानस्याभावात्कारणं विना पतीयमानस्यापि संसारस्य वन्ध्यापुत्रादेरिवासत्वात्स नात्मनि प्रकाशरूपे सम्भाव्य इति भावः, नापि स्त्रस्मिन्नपि सम्भवति अतो निराधारत्वादसत्वाच्च न कापीसर्थ:, अतस्तत्कारणरूपा मायापि नैव क्वापि सम्भवती- त्याह क्ेति, माया सदसन्ामनिर्वचनीया जगज्जननशत्त्यपर- पर्याया कार्यासच्वेन तत्कारणभूतशक्तेरण्यसत्वाव क कुत्र न कुत्रापीत्यर्थः, न कारणस्य कार्याधारत्मनुत्पन्नत्वेन पृथगसच्वेन च कार्यस्य, नात्माधारत्वमपि तस्याः सदसतोराधाराधियत्वायो- गाद्यतः सा कापि न सम्भवतीति भावः, अत एव तत्कृतव- न्धनस्याप्यभाव एवेत्याश्चयेनाह तत्कृतमिति, तत्कृतं तस्या मा- याया: कृतं कार्यमावरयविक्षेपादिकं बन्धनं किमु किम्भवति न किममीत्यर्थः। 'तुच्छमिदं रूपमस्ये'ति श्रुत्या तुच्छत्वप्रतिपाद- नात्तुच्छमेव तन्नातिशयमात्मनि जनयितुं क्षममिति भावः ॥८ ।। ननु स्वप्रकाशात्मनो जाड्यमहानुभूयमानत्वात्क्थं चि- न्मात्रज्ञानेनात्मनि पतीयमानजाड्यनिरास इत्याशक्ा सर्वत्र ज- डचैतन्ययोरुभयोरपि प्रतीयमानत्वात्तत चिन्मात्रात्मरूपविचि- न्तनेन तदितरजडानादरे कृते जाड्यनिरासः स्यादित्याशयेनाह। ज्ञत्वं कर्तृत्वभोक्तृत्वे जडचैतन्यदृष्टयः । स्फुरणानि स्वकीयानि मणिर्भूत्वा विलोकय।।९।। ज्ञत्वेति। ज्ञत्वं कर्तृत्वभोक्तृत्वे जडचैतन्यदृष्टयो जञत्वं ज्ञा- नित्वं ज्ञानेन्द्रियवृत्तिमत्वमित्यर्थः, कर्तृत्वं कर्मेन्द्रियवृत्तिमत्वं, भो- कृत्वं भोगक्रियाफलवत्वम्, एता अन्याश्च जडचतन्यदृष्टयो जडं

उपदेशपोडशी। ५५१

जाड्यमुपाधिश्चैतन्यं च चिदाभासरूपं तदुभयमिलिता द- प्टयो दृश्यन्तेऽनुभूयन्ते स्वस्वविषया आभिस्ता दृष्टयो वृत्तय इ- त्यर्थः, सन्ति तासु वृत्तिषु स्वकीयानि स्वस्य चिद्रूपस्यात्मनो धर्मभूतानि स्फुरणानि ज्ञानानि, एवं केवलं तान्येव त्वं मणि- र्यथा माणिक्यादि: स्वयंप्रकाशोन्यदीपादिपकाशापेक्षारहित एव स इव भूत्वा चेत्यरहितश्चिन्मात्रो भूत्वावलोकय पश्य जडं व्यावर्त्य सर्वत्र चिन्मात्ररूपं स्वात्मधर्ममेवानुभवनूस्थित- व्वेत्स्व्रचिन्मात्रत्वानुभवो जाड्यनिरासश्च भवेदिति भावः ।।९।। उक्तात्मचिन्मात्रे स्वात्मस्थैर्यायोपायं दर्शयाि द्वाभ्याम्। परस्परमविज्ञाता जाग्रत्स्वप्रसुप्तयः । त्वया तिस्रः स्त्रियो भुक्तास्तुरीयां सुन्दरीं भज॥।१०॥ परस्परमिति। त्वया भत्रता परस्परमन्योन्यत्राविज्ञाता नावलोकिता जाग्रत्स्व्रप्सुपुप्तय उक्तलक्षणा जाग्रदवस्था स्व्र- प्रोप्युक्तलक्षण उक्तलक्षणा सुपुप्तिश्चैतास्तिस्त्रस्त्रिसङ्याकाः स्तिरियो वनिता इव भुक्ता अनुभूता अत इदानीं तुरीयां तु- र्याख्यां सुन्दरीं कमनीयरूपां केवलसुखरूपत्वात्तामेवान्या अ- नादृत्य भजानुभव ॥ १० ॥ नतु जाग्रत्स्वप्रसुप्त्याख्यास्तिस्त्रः स्त्रियोनुभवगोचराः सर्व- दैव भवन्ति अतस्तत्रैव वृत्तिमवाह स्वाभाविकः, तुर्यायां तुस न स्वाभाविकस्तस्या अनुभवागोचरत्वादतस्तं स्वाभाविकमनुभवं परित्यज्य ताश्च परित्यज्य स्वाभाविकेन वृत्तिप्रवाहेन कर्थ साडनुभाव्या स्यादित्याशङ् गृहस्थानां परस्त्रीभोगसुखे सुल- भेि नरकपाप्तिहेतुत्वज्ञानेन तत्परित्यज्य स्वस्त्रीभोगजन्यसुख- स्यौचित्यं विहितत्वं पारलौकिकसुखहेतुत्वमित्र जाग्रत्स्वप्रमु- पुप्त्याख्यस्त्रीपु परस्त्रीत्वादटुःखहेतुत्वाच्च संसारनरकमाप्तिकारण-

५५२ बोधसारे।

त्वाच्च तद्भोगसुखमनादृत्य तुरीयस्वस्त्रीभोगसुख एवादरो वृ- तिरोधिन विहितत्वान्मुक्तमुखहेतुत्वाच्च विधेय इत्याशयेनाह। जाग्रत्स्तप्नसुषुप्तानि पुनस्तानि त्वमीक्षसे तुरीयं तब धामैव न तत्किमिति पश्यसि ॥ ११ ॥ जाग्रांदांत । हे शिष्य त्वं भवाञ्जाग्रत्स्वप्सुषुप्तानीन्द्रि- यैरर्थोपलब्धिर्जागरितमित्युक्तलक्षणा जाग्रदस्था, स्वन्ा जाग्र त्संस्कारवासनावासितबुद्धौ प्रातिभासिक विषयपती।तरित्युक्त- लक्षणा स्वप्नावस्था, सुपुत विपयेन्द्रियेः सहान्तःकरणस्य त- त्कारगाज्ञानमात्राकारेणावस्थानं सुषुसतिरित्युक्तलक्षणा सुषुप्त्य- वस्था, एतानि परगृहणीतुल्यानि प्रकृतिकायत्वप्ाधान्यात्- पुन्वारं वारमीक्षसे पश्यात परस्त्रीतुल्यानां तेषां भोगः पर- स्त्रीभोग इत्र निन्धत्वात्याज्य एवातस्तत्रासक्ति: किमर्थ तनोत भावः, किश्च तुरीयं तुरीयावस्थानं तवैव स्व्रयंपरकाशसखस्य प्राधान्याद्धाम निवासस्थानमस्ति तत्तुरीयं किमिति कि- मर्थ न पश्पमि नानुभवास तुर्यसुखभोगस्तु स्वस्त्रीभोग इव एचावश्यं कर्तव्प इति भावः ॥ ११ ॥ ननु सुखमाधनत्वेन प्रतीते द्वैतजात आसक्तिर्योग्येवेत्या-

कत्वाच्च तत्र स्थैरये यत्मुखं तदेव सुखं नान्यत्रेत्याशयेनाह। मा धाव सुखहेतोस्त्वं धावतां न सुखं सखे। सुखरूपे निजे रूपे सुखं तिष्ठ सुखी भव ॥१ २॥ मा धावेति। हे शिष्य हे मित्र अनेन सम्बोधेन स्ववचने विश्वासः कर्तव्य इति सूांचत, त्वं भवानसुखहेतोः सुखं शर्म

उपदेशपोडशी। ५५३

तदेव हेतुः प्रयोजनं तस्मात्तन्निमित्तमिसर्थः, मा धाव शीघ्रमा- गच्छ कुत इसत आह धावतामिति, हे मित्र घावतां सर्वत्र शीघ्रं भ्रमनां न सुखं न शर्मेति स्पष्टमेवागोपालम्, अतस्तदर्थ न भ्रममि- तव्यांमति भावः, तहि किं कर्त्तव्यं येन सुख स्यात्तताह सुख- रूप इति, सुखरूपे सुखं शर्मैव रूपमाकृतिर्यस्य तत्तथोक्तं त- स्मिन् निजे स्व्रीये रूप आकारे सुखं यंथा स्पातथा तिष्ठ वस ततश्च त्वं सुख्याऽडनन्दी भवाऽडस्वरेति कृषयाऽडशीर्वादो दत्तो गुरुणेन ज्ञेयम् ॥ १२ ॥ एवं शिष्यं स्वरूपे स्थिरतां कर्तु प्रबोध्येदानीं तत्रैव स्थिरं कर्तु शिष्यमज्ञानामभिसारिकां नायिकां प्रकल्प्य स्वात्मानं- दूतीरूपं च प्रकल्प्य शृङ्गारश्षौकैः पवोधयितुमाह। अत्र क्रोकाः । अत्रेति। अस्मिन्नेवार्थे स्वात्मनि स्थैर्यसंपादनबोधन इत्य- र्थः, श्लोकाः शृङ्गाररसाभासाः श्लोकाः पद्यानि सन्तीति शेषः, तान्यत उच्यन्त इति योज्यं, तत्रादौ वरयोग्यवयसि स्त्रीणां वरं विना स्थितिर्न भवति तद्वदधिकारिदेहमासौ ज्ञानेप्सूनामपि आत्मस्वरूपमासि विना स्थानमनुचितमेवेत्याहार्घेन। वरयोग्यासि कल्याणि न स्थास्यसि वरं बिना। वरणीयो वरस्तादृटग्यो भवेदजरामरः ॥ १३ ॥ वश्योग्येति। लौकिकार्थस्तावद् हे कल्याणि हे शोभने अ- नेन सम्बोधनेन मातृपितृकुलस्य वक्ष्यमागपदिष्टाचरगेन शो भनकारित्वे योग्यत्वं दूत्या नायिकायामस्तीति नायिकाया: सू- चितं, त्वमिदानीं वरयोग्या वरः पतिस्तस्मिन्योग्या पुरुषेण सह भोगसुखे योग्यवयस्का तरुणीत्यर्थः, असि विद्यसेऽतः ७०

५५४ बोधसारे।

पितृगृहे पूर्ववदितः परं वरं विना स्वं वृणुतेऽङ्गीकरोत्यसौ वरो भर्त्ता तं विना-ऋते पतिरहितेत्यर्थः, न स्थास्यसि नैव स्थिता भविष्यसि अत इतस्ततः केन चित्पुरुषेगा सह रमणे मातृपितृ- कुलदूषणं स्यादतो भवसा ताटृक्तादृशगुणनान्वरः पति- र्वरणीयो विवाहेनाङ्गीकर्त्तव्यः कीदृग्गुणवानित्यत आह य इति, यः पतिरजरामरो न जरा वार्धक्यं यस्य स चासौ न विद्यते मरो मरणं यस्य स तथोक्तो भवेत्स्याद्वद्वपुरुषविव्ाहे स्वकामापूरणेन परपुरुषेण रमखात्तदेव पूर्वोक्तमुभयकुलदूपरं तन्मृतौ च तदेवेति पुरुषायुःपर्यन्तं वार्धक्यमरगरहितपतिवरणे पितृमातृकुलभूषणं स्वस्योभयकुलजानां चश्ञोभनमप स्यादिति भावः। प्रकृतार्थस्तु हे कल्याणि कल्यायं मङ्रलमस्या विद्यते सा तथोक्ता तस्या: सम्वोधने हे कल्याणि अनेन सम्बोधनेन त्वयि मङ्गलं भवतेति सूचितं, त्वं भवतीदानी वरयोग्या छृ- णोति व्याम्नोति जगदिति वरं ब्रह्म त्वं तस्मिन्सर्वश्रेष्ठे योग्यार्हा- डसि भवसि अतः परं ब्रह्मभावं विना-ऋते न स्थास्यसि नैव स्थातुं शक्ष्यसेऽत उपास्यब्रह्मभावं परोक्षत्वकृतकत्वादि- दोषदुष्टं मा वणु तादग्वरस्तादृशगुगावान्वरः श्रेष्ठो ब्रह्मभावो वरणीयः साक्षादहंब्रह्मास्मीतिगुरूपदेशपूर्वमहावाक्यार्थविचा- रद्वाराङ्गीकार्य: कीदृश इसत आह य इति, यो वरो ब्रह्मभा- वोऽजरामरो न विद्यते जरावार्धक्यविकारो यत् स तथोक्तो- डमरश्र न विद्यते मरो मरणं यत्र स तथोक्तो जरामरणहीन इसर्थः, भवेत्स्यात्तादृश इसर्थः। ज्ञानेनैव ब्रह्मभावोङ्गीकार्यो न तूपासनेन तस्य कृतकतेरेन विनाशित्वादिति भावः । भत्रोक्तं विद्यारण्यस्वामिभि: । 'ध्यानोपादानकं यत्तद्ध्यानाभावे विलीयत' इति ॥१३।

उपदेशपोडशी।

ननु भवदुपदिष्टवरवरणे मम मनः प्रवृटत्तमपि पुनः पुनस्ततो निवर्तते निश्चयेन तत्रैव न प्रवृत्तं भवति अतो मनसस्तत्रैव प्रवृ- नौ क उपायो विधेय इत्याशडा वैषयिकस्त्रीपुरुषभोगादिवा- र्ताशश्रवशेनैव कामवृद्धेः प्रतक्षसिद्धत्वात्तस्याश्च पुरुपभोगे प्र- वर्चकत्वात्तादृशवार्त्ताश्रवणमेवोपाय इत्याशयेनाह। न शृणोषि वरं यावत्तावत्ते कम्पते मनः । पश्चान्महोत्सवैर्भद्रे स्वामिनं त्वं वरिष्यसि॥१४॥ नेति। हे भद्रे हे कल्याशि यावद्यत्कालपर्यन्तं त्वं भवती वरं पति पत्या सह सम्भोगवार्त्तामियर्थः, पतिसम्भोगसुखज्ञामु- खान्न शृगोषि न श्रोत्रेणावधारयसि तावत्तत्कालपर्यन्तं ते तव मनश्चित्तं कम्पते चलति तत्र प्रवृत्तिनिदृत्तिरूपं चा- खचल्पं भजत इत्पर्थ:, पश्चात्तच्छूवणानन्तरं महोत्सवैर्महान्तो दीर्घाः फलपर्यन्तमनर्वच्छिना इत्यर्थः, ये उत्सवाः संकल्परूपा उल्लासा इतर्थः, तैः कृत्वा स्व्ामिनं पति वरिष्यसे परियोष्य- सि. अतस्तह्ठुणतत्सम्भोगवार्त्ताश्रवमेव पसा सह भोगेच्छाज- ननेन तत्र प्रवर्त्तकत्वादुपायो नान्य इति भावो लोकप्सिद्धेर्थे। प्रकृतेर्थे तु, नतु त्वद्ुपदिष्टवरब्रह्मभावाङ्गीकरणे प्रवृत्तमपि मे मनः पुनः पुनस्ततो निवर्त्तते तत्रैव दृढनिश्चयेन न प्रवर्ततेऽत- स्तत्र दृदनिश्चयेन तत्पवृतौ क उपाय इत्याशद्क 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इसादिश्रुत्या

भूतत्वेन श्रवणविधानात्तज्ज्ञगुरुमुखा त्तच्छव गामेवोपायो नान्य इत्याशयेनाह नेति, हे भद्रे इति सम्बोधनेन वक्ष्यमाणोपायेना- वश्यं कल्याणं तव भावीति सूचितं, त्वं यावद्यत्कालपर्यन्तं वर श्रेष्ठं जीवब्रह्मैक्यं महावाक्यद्वारा गुरुमुखेन न शृणोषि नाव

५५६ बोधसारे

धारयसि श्रोत्रेण तावत्तत्कालपर्यन्तं ते तव मनोन्तःकरगां क- म्पते चलति असम्भावनादिदोपैश्चलायमानं मनति पश्चाच्छ- वणे कृते तत्परिपाकादनन्तरं महोत्सवैरतीव हर्पैः स्वामिनं स्व्रं ब्रह्माभिन्नं प्रसगात्मानमामनोति उपदिशति असौ स्वामी महावाक्यार्थो गुरुवाक्यार्थो वा तं वरिष्यसि अङ्गीकरिष्यमि अखण्डैकरसमात्मानं ब्रह्माभिन्नमङ्गीकरिष्यसीति भावः ॥१४॥ ननु पतिसम्भोगादिवार्ताया अश्रवणे इदानीं तद्भोगे- छछावत्या मया किङ्कार्ये तत्राह। परेण पुरुषणाद्य रमस्व वचनान्मम । सखि पश्चात्स्वतश्चित्तं कुरु यत्राघिकं सुखम्॥१५॥ परेणेति। हे सखि है मित्र अनेन सम्बोधनेन स्व्रवचने विश्वासः कर्तव्य इति सूचितं, त्वमद्ेदानी तह्ुणश्रवणात्पूर्व वर्तमानसमय इत्यर्थः, मम त्वत्कल्याणेच्कोमें वचनाट्वाक्येन वि- श्वासं कृत्वा परेण स्वमातृपितृकुलजेष्वतिपरिचयात्तदन्यकुल- जत्वेन परिचयाभावादन्यतया मतेन पुरुषेण स्वपतिना सह रमस्व क्रीडस्व्र पश्चादनन्तरं यत्र पत्या सह रमगो वा भ्रात्रा- दिभि: सह रमणेऽधिकमुत्कृष्ट सुखं शर्म भवति तत्स्वतो ज्ञात्वा तव चितं मनः कुरु कर्तव्यं। प्रकृतेर्थे तु स्वात्मसाक्षा- त्कारहतुयूतदृढश्रवणाभावे ततः पूर्व मया ब्रह्मसुखपाप्तीच्छा- वता तत्माप्तये किं कर्तव्यं तत्राह परणेति, हे सखि हे मित्र अनेन सम्बोधनेन तव मद्ूचने विश्वासः कर्तव्य इति सूचितम, अद्येदानीं ब्रह्माभिन्नस्वसाक्षात्कारहेतुभूतश्रवणात्पूर्व मम त्व- दुरोमें वचनाद्वाक्यान्मद्वचने विश्वासं कृत्वेत्यर्थः, परेश का- र्यकारणातीतेन पुरुषेण परिपूर्णस्वरूपेणात्मना सह रमस्व क्री- डस्व भूमशब्दवाच्यसुखरूपब्रह्मणा सहैकीभूय रमस्वेत्र्थः, प-

उपदेशपोडशी। ५५७

श्वादनन्तरं यत्र ब्रह्माभेदे भेदे वाऽघिकमुत्कृष्टं सुखं शर्मा- डस्ति तज्ज्ञात्व्राऽधिक सुखं यत्र स्यात्तत्र स्त्रतः स्वयमेव चित्तमनुसन्धानरूपामन्तःकरणवृत्ति कुरु स्थापय स्वात्मसाक्षा- त्कारात्पूर्वे गुरुवचने विश्वास एव विहित इति भावः ।। १५॥ इवानीं मदुपदिष्टकार्यविलम्वेनायुपो व्यर्थमेव व्ययो भवे- दतः शीघ्रमेत् पतिभोगे प्रतिबन्धभूतलज्ात्यागेन पत्या सह भोगं कंर्तु त्वरयति। यातं दिनं न पुनरेति नवं वयस्ते लज्ां विहाय भज तं रमणीयरूपम् । बाले परः पुरुष एष यदा समतः स्वर्गेण किं किमु तदा नृसुखेन वा ते ॥ १६ ।। यातमिति। हे वाल स्वहिताज्ञानित्वादज्ञे हे नवयौवने यात- मतीतं दिनमह इत्युपलक्षणं क्षणलवादे: पुनर्भूयो नैति नायाति किश्न ते तव नवं नूतनं वगस्तारुण्यावस्थाडस्ति अतस्तव ल- ज्जाधिक्यमस्मिन्वयसि योग्यपुरुषभोगप्रतिबन्धकमतस्तां लज्जां त्रपां विहाय परित्यज्य रमणीयरूपं रमणीयं सुन्दरं रूपं यस्य तं सुन्दराकृतिमित्पर्थः, भजाङ्गीकुरु। ननु पति भोगे कः सुखा- तिशयो येन तत्र प्रतृत्तिर्मया कर्त्तव्येत्यत आह वाल इति, पर- स्त्वन्मातृ पितृकुल भिन्नकुलजत्वात्वत्परिचयाभावाच्चान्यत्वेन मतः पुरुषो नर एष पुरोवर्त्ती पर्यक्के त्वदिच्छया स्थितो यदा य- स्मिन्समये समेतस्त्वया सह मिलितो भवेत्तदा तस्मिन्समपे ते तव नृसुखेन सार्वभौमसम्पत्तिसुखेन कि भवति न किमपी- सर्थः, वा यद्वा स्वर्गेण स्वर्गसुखेनापि ते तव किमु कि भवति न किमपीसर्थः, ते उभे अि पतिसम्भोगसुखादति तुच्छे इत्पर्थः,

५५८ बोधसारे।

अतस्तव पतिसम्भोगजसुखेनैव कृतार्थता स्यादिति भावः। पक- तार्थे तु इदानीं विलम्बनेन मुक्तिसुखानुभवं विना व्यर्थमायु- वर्ययो न कार्य इत्याशयेनाह यातमिति, दिनमित्युपलक्षणं निमे- पादेर्दिनं निमेषादि: कालो यात गत पुनर्भूयो नैति नायाति किश्न ते तव वगधातोर्गत्यर्थत्वाद्ये गत्यर्थास्ति ज्ञानार्था इत्युक्ते- र्वयो ज्ञानं नव नूतनं कोमलमिसर्थः, जातिकुलधर्मैषणावत्वात्सं- शयैर्दूषितत्व्राच्च ज्ञानस्य कोमलत्वमिति भावः, अतो लज्जां त्रपां लोकलज्जां विहाय परिस्य तं कार्यकारणतीतं रमणीयरूपं रन्तुं योग्यं रमगीयं सुखस्वरूपत्वादूपमाकृतिर्यस्य तं तथोक्तं भज सोहमस्मीसेवमभेदेनाङ्गीकुरु, ननु तादृशपरमात्मस्वरुपस्य सोह- मितभेदेनाङ्गीकारे कः सुखातिशयो येन तत्रैव मया प्रवर्तितव्यं तत्राह बाल इति, ह वाले नवयौबने पूर्णविवकाडभावाद्वालत्वं ज्ञेयम्, एप मदनुभवेन प्रसक्ष: परः कार्यकारणातीतः पुरुषः प- रिपूर्ण आत्मा यदा यस्मिन्काले समेतस्त्वया प्राप्तोऽभिन्नत्वेना- ड्रीकृत इत्यर्थः, तदा त्मिन्समये ते तव नृसुखेन 'युवा स्यात्सा- धुयुवा अध्यापक'इत्यादिकया 'स एको मानुष आनन्द'इत्यन्तया श्रुसा प्रतिपादितेन मामुषसुखेन किं किंपयोजनं न किमपीत्पर्थः, किश्च स्वर्गेण गन्धर्वानन्दादिहैरण्यगर्भानन्दान्तेन सुखेन 'ते ये शतं मानुषा आनन्दा'इत्यादिकया 'स एको ब्रह्मणा आनन्द'इत्य- न्तया श्रुत्या प्रतिपादितेन शर्मणा वाडपि किमु किं प्रयोज़नं न किमपीत्यर्थः, सर्वसुखानामात्मसुखपतिबिम्बत्वादात्ममुख- पाप्तौ तेषां तुच्छत्वाच्च न तेष्वपेक्षोदयो ज्ञानिनामिति भाव:ा१६।। इति श्रीन० बोध० उपदेशबोडश्यर्थप्रकाशः पञ्चविंद्यः ॥२५॥

अथ ब्रह्मचर्चाविशतिः । एवमुपदेशपोडशीं निरुप्येदानीं शिष्यस्य ब्रह्मस्वरूपं बो-

चर्चाविंशति। ५५९

धयितुं ब्रह्मचर्चाविशत्याखयं विशतिश्लोकं प्रकरणमभिधास्यन्नाह। अथ ब्रह्मचर्चाविशतिः । अथेति। अथोपदेशषोडशीनिरूपणानन्तरं ब्रह्मचर्चाविशति- ब्रह्मण श्वर्चा कथनं यत्र विशतौ सा तथोक्ता विंशातविशात- श्लोकात्मकं प्रकरणं निरुप्यत इति शेषः, तत्रादौ ब्रह्मचर्चायां रुच्युत्पादनाय ब्रह्मचर्चामाहात्म्यनिरूपणपुरःसरं तत्निरूपणं प्रतिजानीते। अर्चालक्षाधिका प्रोक्ता चर्चैव परमात्मनः । अतः शिष्यप्रबोधाय ब्रह्मचर्चा निरूप्यते ॥१॥ अर्चेति। परमात्मनः परः कार्यकारणातीतो य आत्मा तस्य चर्चैव संवाद एवार्ऽर्चालक्षाधिकारऽर्चानां पूजानां यल्कं नियुतं ततोप्यधिकोत्कृष्टा लक्षशब्दोत्रानन्त्यपरोऽनन्तपूजनफल- दात्रीत्पर्थः, प्रोक्ता कािता 'क्षणामेक ऋतुशतस्यापी'ति श्रुतेः,

चिन्तनं विना तत्कथनासम्भवस्य 'यन्मनसा ध्यायति तद्वाचा वदती'ति श्रुत्या प्रतिपादनादिति भाव, यतः कारणादतो हेतो: शिष्यप्रबोधाय शिष्यस्य जिज्ञासोः प्रबोधाय ज्ञानाय ब्रह्मचर्चा ब्रह्मणो देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदरहितस्यात्मवस्तुनश्चर्चा सं- वादो वचनविलास इसर्थः, यत्र प्रकरणे सा निरूप्यते॥ ?॥ तत्रादौ ब्रह्मगाः सर्वाधारत्वनिरूपणपूर्वकं तन्निराधारत्वं वास्तवं दर्शयति। आधार: सर्वभूतानां तस्याधारो न कश्चन। निराधारस्वरूपं चेन्नारित ब्रह्म तदा क्वचित् ॥ २॥

५६० योधसारे।

आधार इति। सर्वभूनानां सर्वाि समस्तानि यानि भृता- नि वियदादीनि तत्कार्याणि च ब्रह्माण्डादिकीटकान्तानि पाणिजातानि तेषामाधार अध्रियतेडांस्मन्नियाधारािष्ठा- नं ब्रह्मास्ति अधिकरणे घञू तस्य सर्वाधारस्य ब्रह्मण आधा-

धेयत्वायोगाव्च कश्चन कोपि न न विद्यते, नतु ब्रह्मणो निग- धारत्वे ब्रह्म क्वापि नेत्येवं प्रयोगः स्यात्ततश्च ब्रह्म कापि नास्ती- त्यर्थत्वेन ब्रह्मणः शून्यत्वमायातमत्याशङ्कते निराधारेति, ब्रह्म देशकालवस्तुकतपरिच्छेदशून्यं वस्तु निराधारस्वरूपं निर्गतो निवृत आधारोऽधिष्ठानं यस्य तत्तादृशं स्वरूपं यस्य तत्ताह- शाकारमस्ति चेद्यदि स्यात्तदा तस्मिन्पक्षे ब्रह्म देशापरि- च्छिन्नं वस्तु क्वचित्कुत्रापि नास्ति न विद्यते ब्रह्मण शून्यत्वं सिद्धमिति भावः ॥२ ॥ न ब्रह्मणोSसत्वं तत्कार्यस्य जगतो निरधिष्ठानत्वेनासचे सत्वभानानुपपत्तेरिसेवं समाधत्ते। अधिष्ठानं बिना कार्य न तिष्ठति कदाचन। सर्वाधिष्ठानरूपं हि कथं ब्रह्म न कुत्र चित् ॥३॥ अधिष्ठानमिति। हे शिष्य ब्रह्मणः सर्वाधिष्ठानस्यास- व्वाङ्गीकारऽधिष्ठानमाधारं विना-ऋते कदाचन कस्मिन्नपि काले कार्य लोकप्रसिद्धं घटादिरूपं कल्पितं रज्जुसर्पादिकमपि स्वाधारं मृदादिकं रज्ज्वादिक च वर्जरयत्वेत्यर्थः, न तिष्ठति नैव्र स्थितिं प्राम्नोतीति लोके प्रसिद्धमेव तर्हि तङ्रह्म सर्वाधारस्व- रूपं सर्वस्य जगत आधारोऽधिष्ठानं स्वमसाधारणं रूपमाकारो यस्य तत्तथाभूनमस्ति तदसच्वे निरधिष्ठानस्य जगतोप्यसतत्वेन

५६१ भानं स्यात्ततु सत्मदिति प्रतीयतेऽतो ब्रह्म देशादपरिच्छितं वस्तु कुत्र चिक्क्कापप न नास्ति न विद्यते कर्थ केन मकारेण न कथ- मपि किं त्वस्त्येत्यर्थः । ३ ॥। ननु तहि जगदाधारत्वेन स्वतो निराधारत्वेन च जगतो वैलक्षण्य त्तङ्रह्य जगनः पृथगेवास्त्विति शङ्कते। सर्वस्मात्तत्पृथग्व्रह्म त्विति वक्तुं न शक्यते। यदात्मकमिदं सर्व सर्वस्मात्तत्पृथकथम् ॥ ४॥ मर्वस्मादिति। तङ्ह्म सर्वाधारं स्व्रतो निराधारं चेत्येतैर्लक्ष- गैरलक्षितं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशुन्यं वस्तु सर्वस्मात्स- गस्तजगतः पृथ्भिन्नमस्तीति चेदिति तु एवमपि वक्तं क- थितुं न शक्पते नैव शक्यं जायते कुत इसत आह यदिति, इदमे- तत्सर्वे समस्त जगवदात्मकं यद्रह्मैवात्मा स्वरूप यस्य तत्तथो- क्तमस्ति तङ्रह्म ततो जगनः पृथक्केनाविद्यमानात्मर्वस्मात्सर्व- शब्दवाच्यात्समस्तजगतः पृथगन्नं कथ केन प्रकारेण स्यान् कथमपीत्यर्थः, वस्तुगतमेदसिद्वेस्तत्पतियोगिवस्तुसत्व- सापेक्षत्वाड्रह्मगतभेदाससिद्धिर्जगतः पृथगसत्ादितनि भावः ।।४।। ननु तहि सर्वाभिन्नत्वाङ्वह्म सर्वरूपमस्त्विति शङ्कते। सर्वस्मादपृथग्ब्रह्म वक्तुमित्यपि नार्हसि। सर्वस्मात्पृथगेवेदमनुभूतं महर्षिभिः ॥५॥ सर्वस्मादिति। सर्वस्मात्समस्ताज्जगनो ब्रह्म देशाधपरिच्छिनं वस्तु अपृथगभिन्नं सर्वरूषमेव्रेत्यर्थः, अस्त्विति चेद्यदि वदमि त- हीसेवमपि वक्तुं कथितुं नार्हसि योग्यो न भवमि कुन इन्पत आह सर्वष्मादिति, इदं ब्रह्म महर्विभिर्महान्तोडतिश्रेष्ठाः य ऋषयः ससनादिनस्तैः सर्वस्मात्समस्ताज्जगतः स्वतोऽसन्तवन लक्षितातपृ- ७१

५६२ बोधसारे

थगेत भिन्नमेन सत्तेनानुभूतं ज्ञातमतस्तत्सर्रूपं वक्तुं न श- क्यामति भाव: ॥५।। ननु तर्ह्यात्मरूपं तद्रह्मास्त्वतति शङ्कते। आत्मरूपमिदं वाच्यमिति तर्कस्त्वया कृतः । अनात्मरूपं किं न्वरित स्वात्मरूपं यतरित्विदम्॥६॥ आत्मरूपमिति। हे शिष्य इदं प्रस्तुतं ब्रह्मात्मरूपमात्मैव रूपमाकारो यस्य तत्तथोक्तं वाच्यं वक्तव्यर्मास्ति चय्यदीत्येवं तर्कोऽनुमानं त्वया भवता कुतः साधितो यदि तर्हि तदा डना- त्मरूपं न विद्यत आत्मा तान्विकं रूपमाकारो यस्य तत्तथोक्त किं नु किं वस्तु निश्चितं चितर्कितं वार्डस्त विद्यते हि प्रसिद्धं विवेकिनाम, इदं प्रकृतं ब्रह्म देशाद्यनवच्छिन्नं बृद्ददात्मरूपमा- त्मा व्यापकं रूपमाकृतिर्यस्य तत्तथोक्तं स्यात्तद्वदेति शेषः, ब्र- ह्मणो व्यतिरिक्तस्य सर्वस्यानात्मत्वरेनामत्वात्तन्नपेधकात्मश- उदार्थयोरपि तथात्वान्नात्मशब्दवाच्यत्वं ब्रह्मणो वास्तवं म- न्तव्यमिति भाव: ॥ ६॥ ननु तर्हि वेदान्ते 'ज्ञानादेव तु कैवल्य पाष्यते येन मुच्यते, ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानि:, तमेवें विद्वानमृत इह भनति, नान्य: पन्था विद्यतेऽयनाये'त्यादिश्रुतिशतैर्व्रह्मज्ञानस्यैव मोक्षहेतु त्वेन मुसुक्षूगां विहितत्वपतिपादनाड्रह्मणो ज्ञानविषयत्वम- हित्वति शङ्कने। ज्ञानस्य व्रह्म विषय इति वक्तुं न शक्यते। ज्ञानस्वरूपं तद्गह्म ज्ञानस्य विषयः कथम् ॥७ ज्ञानस्येति। ब्रह्म देशाद्यपरिच्छिन्नमात्मवस्तु ज्ञानस्य ज्ञायते वेद्यतेऽनेनोत ज्ञानं साभासान्त:करणवृत्तिरूपं तस्य विषयो

ब्रह्मचर्चाविशतिः । ५६३

गोचरोऽस्तु एवं वदमि चैद्यदि तहीति एवमपि व्त्तु क- ितुं न शक्यने न युज्यते कुत इत्यन आह ज्ञानस्वरूपगिति, त- त्प्रकृतं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु ज्ञानस्वरूपं ज्ञानं चेतनं तदेव स्व्रमसाधारणं रूपमाकृतिर्यस्य तत्तथोक्त- मस्ति अतस्तद्रह्म ज्ञानस्य साभासान्तःकरणवत्तिरुपचेतनस्य विषयो गोचरो ज्ञेयगिसर्थ:, कथ केन प्रकारेण भवति लोके- पि ज्ञानविषयो घटादि: स्व्रतो जडत्वेन मसिद्धो ब्रह्मयान्तु चि न्मात्रत्वेन स्व्रयंपकाशरूपत्वान्न ज्ञानवषयत्वमिति भावः।।७। ननु तर्हि ब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपत्वमेवास्त्विति शङ्कते। ज्ञानस्वरूपमेवास्तु ब्रह्मेति यदि मन्यसे। ज्ञेयमेव न यत्रास्ति ज्ञानत्वं तस्य कीदशम्॥८॥ ज्ञानेति। ब्रह्म प्रकृतं देशादिकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु ज्ञान- स्त्र रूप ज्ञानं चेतनं तदेव स्वमसाधारणं रूपमाकारो यस्प त- चादृशमस्तु भवतु इसेवं यदि यर्हि मन्यसेऽङ्गीकुरुषे तर्हि तदपि न सम्भवतीसाह ज्ञेयमिति, यत्र ब्रह्मणि ज्ञेयमेव ज्ञानविषयो ज- गदेव नास्ति न विद्यते तस्य ब्रह्मगो ज्ञेयविषयाभावाज्ज्ञानत्वं ज्ञानरूपत्वं करीदशं कथ स्यादिति शेप, ज्ञेयसापेक्ष ज्ञानं लोके प्रसिद्धं ताहि ज्ञेयाभावे ब्रह्मणो ज्ञानरूपत्वं नैत्र सम्भवतीति भान: ।।८।। मनु तहिं तद्रह्म ज्ञात्रेवस्त्विति शङ्कते। ज्ञातृस्वरूपमेवास्तु व्रह्मेति यदि कल्प्यते। स्वयंप्रकाशरूपे हि ज्ञानस्याश्रयता कथम् ॥ ९॥ ज्ञात्रिति। तत्पकनं ब्रह्म देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं वस्तु ज्ञा- उस्तरूपं ज्ञाता साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासो ज्ञानेनन्द्रियैः सहितः

५६४ बोधसारे।

स एव स्वमसाधारयां रूपमाकारो यम्य तत्ताहशमस्तु भवतु इ- त्येवं यदि यर्हि कल्प्यते निरूप्यते तहिं तन्न मतति कुत इत्यत आह स्वयमिति, हि पसिद्धं विदुषास, स्वयंप्रकाशरूपमवेद्यत्वव स- त्यपरोक्षत्वं स्वपकाशत्व्रमित्युक्तलक्षण स्व्रयंपरकाश ज्ञानाविष- यत्वेनापरोक्षतया प्रकाशमानं रूपमाकृत्तिर्यस्य तास्मन्व्रह्मणि ज्ञानस्य साभासान्तःकरणवत्तिरुपस्थाश्रयताऽडश्रयत्वं ज्ञान- ्रिकयावश्वमित्यर्थः, कथ केन प्रकारेण सम्भाव्या सम्भावनाईा न कथमपीत्यर्थः ॥ ९॥ ननु तर्हिं 'सर्वे खल्विदं ब्रह्मे'ति श्रुर्तेः सर्वरूपत्वणेव भृ- योप्यस्त्विति ब्रह्मणः शङकने। सर्वरूपमिदं ब्रह्म वक्तुं कः शक्नुयादिति। सदैकरूपमेवेदं यतः शाश्वतमुच्यत॥ १० ॥ सर्वरूपमिति। इदं प्रकन ब्रह्म देशाय्परिच्छितं वम्तु सर्वरूपं सर्वमनेकरूपं जगदेव रूपमाकृतिर्यस्य तत्तथोक्तमस्तु भवतु इति चेदित्पेवं वक्तुं कथितुं कः पुरुषः शक्नुयात्समर्थो भवेन्न को- पीत्यर्थ:, कुत इत्यत आह सदेोत, इद प्रकृतं ब्रह्म सदा नित्यमेवै- करूपमेकं स्वगतसजातीयविजातीयभेदरहितं सचिदानन्दघन- मस्ति 'सर्वे खल्विदं ब्रह्म'ति श्रुत्या सर्वपदेदंपदयोर्वाच्यार्थीशप- रित्यागेनाविरुद्धेन ब्रह्मपदार्थेन सह सामानाधिकरण्येनैक्यबो- धनादिति भावः, कुत एकरूपत्वमित्यत आह यत इति, यनः कारणाच्छ्वाश्वत इन्युच्यते कथ्यते नित्यध्यानेकत्वासम्भवा- दिति भावः ॥१०॥ नतु तर्होकरूपत्वमेव तल्लक्षणमहित्वति शङ्कते। एकरूपमिदं ब्रह्म न वक्तुमिति शक्यते।

घ्रह्मचर्चाविशतिः ।

निर्गुणं तत्परं ब्रह्म स्यादेकत्वं यतो गुणः ॥ ११॥ एकरूपमिति। इदं प्रकृत ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेद- शून्यं वस्तु एकरूपमेकमेकसंख्या रूपमाकृतिर्यस्य तत्तथोक्तमस्तु भवतु इति चेन्न कुत इसत आह वक्तमिति, इसेवं वक्तुं कथितुं न शक्यते नैत्र युज्गते कुन इत्यत आह निर्गुणमिति, त- त्मकृतं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छ्ेदशून्यं वस्तु परं कार्य- कारणातीतमत एव निर्गुणं निर्गता निवृत्ता गुणा यस्मा- त्तत्तथोक्तमस्ति, अस्तु निर्गुणं तस्यैकत्वं कुतो नेत्यत आह स्या- दिति, यतो यम्मात्कारणादेकत्वमेकस्य भाव एकत्वं गुगाः स्याद्गुगो भवेह्वर्णकार्यमिसर्थः, तार्किकैरपि संख्यायागुगेषु गृहीतत्वादिति अतो नैकरूपं ब्रह्मेति वक्तुं युक्तमितिभावः।।११॥ ननु तहि निर्गुणत्वमेव लक्षणमस्तु ब्रह्मण इति शङ्कते। निर्गुणं तत्परं ब्रह्म ननमेतदसांप्रतम्। अनन्तेनैव गीयन्ते ह्यनन्ता एव तद्गुणाः॥१२॥ निर्गुगामिति। तत्पकृतं ब्रह्म देशकालवस्तुकतपरिच्छेदशून्यं वस्तु परं कार्यकारणाभ्यां परमता निर्गुणं निर्गता निदृत्ता गुणाः सत्वरजस्तमोभिधा यस्पात्तत्तथाभूत मस्तु भवतु, गु- णका र्याण्यप्येकत्वादीनि गुणशब्देन ग्रह्याणीति चेन्नेत्याह नू- नांमति, एतड्रह्मणो निर्गुणत्व्रप्रतिपादनमसांपन्तमसमञ्रसं नूनं निश्चयेनास्ति कुत इत्यत आहानन्तेनेति, भ्नन्तेनैव न निद्यतेन्तो यस्य तेनैन शेषेणाहङ्कारेगा वा वेदेनवा 'अनन्ता वै वेद।'इति वचनाद्वेदस्यानन्तत्वं, शेषस्य तु मसिद्धं ना- मैत्ानन्त इति, अहमस्त्वनन्त्त्वं ज्ञानं बिना नाशाभावादिति ज्ञेयम्, तदुगा: कीर्सादयो गुणकार्याणि सृष्ठ्यादयश्च तस्य

५६६ बोधसारे।

ब्रह्मो गुणा अनन्ता एव नान्तः संख्यापरिच्छेदो येपां ते तथ क्ता एव गीयन्ते वर्ण्यन्तेतोनिर्गुणत्वर्माप ब्रह्मो वक्तुमयुक्तमिति भावः ।१२ ।। ननु नर्हि केनापि लक्षणेन वघनाविषयत्वेऽवस्तुत्वेनास- दवणेव ब्रह्मगोस्तु इति शङ्कते। ब्रह्म नास्तीति को याद्भातीदं यस्य सत्त्वतः । तर्ह्यस्ति ब्रह्मेत्यपि नो नातः सत्ता पृथग्यतः ॥१३॥ ब्रह्मति। ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु वच- नाविषयच्तात्नास्ति न विद्यत इति चेन्नेसाहेती्ति-इसेवं ब्रह्म नास्तीति वचनं कः सन्नसन्वा पुरुषो ब्रूयात्कथयेत्मन्निति चेन्न ब्रह्मणोऽमच्ते तव्वतिरिक्तम्य वक्तुरप्यमत्वं स्यात्नान्यो- तोस्ति द्रष्टे'सादिश्रुया कर्तुब्रह्मतो भिन्नसत्वाभावपतिपादनाद- तो ब्रह्मभिन्नत्वेनामिद्धस्य वक्तुर्ब्रह्मासच्वेन तदसत्त्वस्यापि सिद्धेर्न तादृशवक्तुब्रह्मासत्ववचनसिद्धिरिति भाव:, द्वितीये तु स्पष्टैव साडतो ब्रह्मणोऽसत्ववचनं परास्तमेव तदेव स्पष्टं निरूपयति भातीति, यस्य ब्रह्मणः सच्वतः सत्यत्वेनेदं व- कृवचनवाच्यादित्रिपुटीरूपं जगद्भाति प्रकाशते तदसच्वे व- कुरेवासत्वापत्तिरिति भाव:, ननु तर्हि घटोस्तीत्यत्र घटस्य स- त्ताश्रयत्वमित ब्रह्मास्तीति प्रयोगे ब्रह्मणोपि सत्ताश्रयत्वमेवास्तु इति शङ्कते तहीति, तर्हि तदा ब्रह्ममत्वासिद्धाननिसर्थः, ब्रह्मदे- शकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु अस्तीति सत्ताश्रयमेवास्तु इति चेन्नेसाहेतीति-इत्यपि एवमपि ब्रह्मणः सत्ताश्रयत्व- मपि नो नास्ति कुन इत्यत आह नेति, यतो यस्मात्कारणा- दतोऽस्माड्रह्मणः पृथग्भिन्ना सत्ता न नास्ति अतो ब्रह्मणः सत्ताश्रयत्वं नेति भावः ॥१३ ॥

ब्रह्मचर्चाविशतिः । ५६७

ननु सत्तादिना केनापि रूपेण वचनाविषयत्वे ब्रह्मणः स्वूपाभाववत्त्वेन शून्यतास्तिवसाशङ्कते। अस्वरूपमिदं ब्रह्म विद्वानिति कथं वदेत्। स्वस्वरूपमिदं ब्रह्म प्रत्यक्षमनुभयते ॥ १४ ॥ अस्वरूपामति। इदं प्रकृतं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेद- शून्यं वस्तु अस्वरूपं न विद्यते स्वरूपमाकृतिर्यस्य तत्तथोक्त मस्तु इति चेन्नेत्याह विद्वानिति, विद्वाव्ज्ञानी चेत्तर्ीत्पेनं कथं केन प्रकारेण वदेद्ब्रूयान्नैव वदेदित्पर्थः, अज्ञानी वदेचे-

कर्तव्यतया विहित इति भात:, नतु ब्रह्मास्त्ररूपमिति कुतो- न ब्रूयात्तत्राह स्वस्व्रूपमिति, इद प्रकृनं ब्रह्म देशकालवस्तुक- तपरिच्छेदशून्यं वस्तु स्वस्वरूप स्वस्यात्मनः स्वममाधारणं रु. पमाकृतिर्यस्य ततथोक्तं, यद्वाऽडत्मनः स्वपदवाच्यस्य स्वं स्व्रीयमभिन्नमिसर्थः, रूपं रूप्यते प्रकाश्यते जगदनेनेति रूपं प्रकाशो यस्य तत्तथोक्तं त्वंपदलक्ष्यपत्यगात्माभिन्नं ब्रह्मेत्यर्थः, इत्येवं प्रत्यक्षमपरोक्षतया ज्ञानिनाऽनुभूयते साक्षाज्ज्ञायते स ज्ञानी-अस्वरुपं ब्रह्मेति कर्थं ब्रूयान्नैव बूयादिति योज्यम् ॥१४॥ ननु तर्हिं स्वस्वरूपत्वेनैव वचनविषयं ब्रह्म भवतु इति शङ्कने। स्वस्वरूपमिदं ब्रह्म चेदित्यप्ययथातथम् । तत्र को नु स्वशब्दार्थो यत्स्वरूपामिदं भवेत्॥१५॥ स्त्रस्वरूपमिति। इदं ब्रह्म पंकृतं देशकालवस्तुकृतपरिच्छेद- शून्यं वस्तु ज्ञानिना स्वस्वरूपत्वेनानुभूयमानत्वात्स्वस्वरूपं स्वस्या- त्मन: स्वरूपं स्वमभिन्नममाधारगां रूपमाकृतिर्यस्य तत्तथोक्तं ताटशरूपेणैव वचनविषयमस्तु भवतु इति चेन्नेत्याहेतीति,

५६८ बोधसारे।

इत्यपि एवमपि नचनं वाक्यमयाथतर्थ न यथातर्थ सत्य त- दयथातर्थं यथार्थ न भवतीत्यर्थः, कुत इत्याशक्का तदंव कथ- यितुं गुरुः पृच्छति तत्रति, तत्र ब्रह्मस्वस्वरूपांमतति वाक्ये-इदं प- कृतं ब्रह्म देशादपरिच्छ्िन्नं वस्तु यत्तवरपं यस्य स्वशब्दार्थस्य स्वरपमसाधारणं रूपमाकारो भनेत्स्यात्स स्वशब्दार्थः र्व- शब्दस्याडर्यों वाच्यः पदार्थो को नु ब्रह्म वा तद्भित्रोवा, नाद:

स्वशब्दार्थस्याभावात्स्वस्वरूपत्वेनापि ब्रह्मणो विषयत्वमय- थार्थमनरेति भावः ॥। १५ ।। इदानी पूर्ववादी स्वशब्दार्थ साधयति। परव्यावर्त्तकं स्त्रत्वमिति चेत्तर्हि तद्वद। यत्र स्वपरभावो न ब्रह्म किं तत्र नास्ति हि।।१६॥ परेति। परव्यावर्त्तकं परस्यान्यस्य व्यानर्तकं निषेधक स्वत्वं स्वशब्दार्थो भवतीत्येवं चेद्याद वदसि तहि तदा तस्मि- नपक्षे यदहं पृच्कामि तदुत्तरं वद कथय तमेव प्रश्नमाह यत्रेति, यत्र यस्मिन्काले सवपरभावो मूच्छांनिद्राममाधिषु स्वस्य स्वश- वदस्य परव्यावात्तिरूपः परस्य च सव्याद्टांत्तरूपो भावोरऽर्थ- सत्ता न न विधते तत्र काले निद्रावौ स्वपरार्थसन्धौ च ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदन्शूयं वस्तु नास्ति कि न विद्यते कि किन्तु विद्त एनेसर्थः, हि प्रसिद्धमेतद्विदुनामित्यर्थः, मू्च्छानि- द्राममाधिमृत्युस्त्रपरमन्धिसत्तापकाशान्यथानुपपत्या तत्रापि ब्रह्मसत्ताभ्युपगमेन परव्यावर्त्तकस्य खवशब्दस्य ब्रह्मताचकत्वा- नुपपांत्तरिति भावः॥१६।। नतु तर्हि 'अहमस्मि ब्रम्माहमस्पी'सादिश्रुतिपु ब्रह्माहंश-

ब्रह्मचर्चाविशतिः। ५६९

्दयोः सामानाधिकरण्यस्योपलभ्यमानत्वादहमर्थत्वं ब्रह्मणो- स्त्विति शङ्कते। अहमेव परं ब्रह्म 'ब्रह्माहमि'ति च श्रुतेः । कथं भवदहंव्रह्माहन्ता यत्र न विद्यते॥ १७ ॥ अहमेवेति। 'अहमस्मि, ब्रह्माहमस्मी'तिश्रतावहंव्रह्मपदयोः सामानाधिकरण्यदर्शनादहमेवाहंशव्दार्थ एव ब्रह्म देश- कालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु प्रकृतं भवतु इति चेन्न कुत इत्यत आह कथामति, अह दृश्याहमर्थभूतं ब्रह्म दे- शकालत्रस्तुकृतपरिच्छेदशुन्यं वस्तु कर्थं केन मकारेय भवेत्स्यान्न कथमपीत्यर्थः, अपरिच्छिन्नादृश्यसदूपपरिच्छिन्न- दृश्यासदूनयो: परस्परविगेादिति भावः, तदेव स्पष्टमाहा- हन्तेति, यत्र प्रकृते व्रह्माण अहन्ताडहमो भावोऽहन्ताऽहं- पदवाच्याहङ्कारसत्ता न विद्यते नास्ति 'अह ब्रह्मे'ति श्रुतावहं- पदवाच्यांशत्यांगन लक्ष्याशस्य ब्रह्मत्वेन प्रतिपादनाद्यतोऽहमर्थ- बाधन वाघसामानाधिकरण्यमस्ति न तु मुख्यार्थसामानाधिकर- ण्यमतो नाहन्ताया ब्रह्मरूपर्त्वामात भावः ॥१७।। ननु तर्हि त्वं ब्रह्मात श्रुतेस्त्वमर्थत्वं स्व्रसन्निक्वष्टस्वभिन्नस्व- प्रत्यक्षलक्षणत्वमस्तु ब्रह्मणा इति शङ्गते । त्वमेव तत्परं ब्रह्म 'त्वं ब्रह्मे'तिश्रुतिर्जगौ। त्वमेव तत्क्थ ब्रह्म त्वंता यत्र न वर्त्तते ॥ १८॥ त्व्मेत्रेति। यतः 'त्वं ब्रह्मे'ति श्रुतिस्त्वंपदार्थस्य स्नरमत्य- क्षस्व्रसान्नहितस्वभिन्नलक्षगास्य ब्रह्मशब्दार्थस्य च देशकल-

नैक्यं जगौ कथितवती तत्ततस्त्वमेत त्वंपदार्थ एव स्व्रमत्यक्ष- ७२

५७० योधसारे

स्वभिन्नस्वसन्निकृष्टत्वलक्षणलक्षितः पदार्थ एव ब्रह्म देशादप- रिच्छ्वित्रं परं कार्यकारणातीतं वस्तु भवेत्स्यादित्येवं शङ्काम- ड्रीकृसोत्तरमाह त्वमेवेति, तत्पकृतं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरि- च्छेदशून्यं वस्तु त्वमेच त्वमर्थमेव स्व्रसन्निकृष्टस्वप्त्यक्षस्वभिन्न- त्वलक्षणमेव कथ केन प्रकारेण भवेत्स्यान्न कथमपीसर्थ:, स्व्रा- भिन्नदेशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यस्य ब्रह्मशब्दार्थस्य त्वमर्थस्य

रिच्छिन्नजडरूपस्य परस्परं विरुद्ध्त्वनैक्यानुपपत्तेरिति भाव:, तदेव स्पष्टमाह त्वन्तेति, यत्र प्रकृते ब्रह्मणि तवन्ता त्वेपदार्थस्य स्वसन्निकृष्टस्वभिन्नस्वप्रत्यक्षत्वरूपस्य भावः सत्ता न विद्यते नास्ति तत्रापि त्वंपदवाच्यांशवाधेन लक्ष्यांशभूतकूटस्थचिदा- त्मनो ब्रह्मणा सहैक्यप्रतिपादनमिति भावः ॥१८ ॥ ननु तर्हि 'तद्व्रह्मे'ति श्रुतेस्तत्पदार्थस्पै परोक्षत्वादिविशि- ष्टस्य ब्रह्मत्वमस्तु इति शङ्कते। 'तद्रह्मे'ति श्रुतेर्वक्तुं तद्रह्नेति न शक्यते। अत्यन्ताव्यवधाने हि परोक्षमित तत्कथम् ॥ १९॥

ब्रह्मशब्दार्थस्य च देशादपरिच्छिन्नस्य सामानाधिकरण्यस्य प्र- तीयमानत्वनैक्यप्तीतेस्तत्तत्पदार्थः परोक्षत्वविशिष्ट एव ब्रह्म ब्रह्मशब्दार्थों देशाद्यपरिच्छिन्नत्वलक्षणलक्षितोऽस्तु भवतु इति चेन्नेत्याहेतीति, इत्येवं वक्तुं कथितुं न शक्यते न युज्यते कुत इसत आहाऽसन्तेति, हि यस्मात्कारणादत्यन्ताव्य- वधानेऽत्यन्तमतिशयितमव्यवधानं व्यवधानाभावो यस्मि- नूब्रह्मीण तस्मिन्परोक्षमित्र तत्पदवाच्यत्वं परोक्षवत्तत्तदिति

स्वेच्छाचारचतुष्टयी। ५७१

बाचकं पदं कर्थ केन प्रकारेण युक्तं स्यान्न कथमपीत्यर्थः, ब्रह्म- शब्दार्थस्य देशाद्परिच्छिन्नस्य तत्पदार्थस्य च परोक्षदेशपरि- चि्छन्नस्य परस्परं विरोधात्तत्राप वाच्यांशपरित्यागे वाघसा- मानाधिरकण्येन प्रयोगान्न तत्पदार्थव्रह्मणो मुख्यं सामानाधि- करण्यमतो न तत्पदार्थस्य ब्रह्मपदार्थतेति भावः ॥१९॥ ननु तर्हिं तद्रह्म किं रूपं तत्कथयेत्याशङ्कायामाह। नष्टायां मोहनिद्रायां गलिते मानसे मुनेः । यच्छिष्टं तत्परं ब्रह्म मनोवाचामगोचरम् ॥२०॥ नष्टायामिति। मोहनिद्रायां मोहोऽज्ञानमेव निद्रा स्वरूपवि- समृतिंहतुत्वात्पपश्चस्वमवीजत्वाच्च सुपुप्तिस्तस्यां नष्टायां वि- लीनायां सत्यां तथा मुनेर्मननवतो विवेकिन इत्यर्थः, मानसे मन एन मानसं तस्मिन् गलिते नष्टे सति यद्विद्वत्पत्यक्षं शिष्ट- मवशिष्टं तदज्ञानमानसाभावसाक्षिलेनोपलक्षितं तत्परं कार्य- कारणातीतं ब्रह्म देशादपरिच्छिन्नं वस्तु अस्ति तच्च मनोवाचां मनसो वाचाश्चागोचरमरूपत्वान्मनसो वाचश्चाविषयं स्व्रयंप्रका- शसद्रूपत्वाच्च निर्गुणत्वाच्चास्तीति निश्चेतव्यमिति भावः ॥२०॥ इदानीमेतत्मकरणविचारपूर्व पाठकानाशीर्वादयति। चर्चितुं योग्यया भूयस्त्वनया चर्चया बुधाः। चर्चयन्तु परं ब्रह्म तुष्यन्तु च रमन्तु च ॥२१।। चर्चितुमिति। बुधा विवेकिनश्चरचितुं संत्रादयितुं योग्य- यार्डर्हयाऽनया तु सर्वमन्यत्कथनं परित्यज्यैतयैव केवलं च- रचया ब्रह्मविपयककथनरूपपक्रियया तुपदेनास्या लौकिकवै- दिकसर्वचर्चाभ्यो वैलक्षण्यं सूचितम, अत एवात्रादरो विधेय-

१७२ बोघसारे।

इसाशयः। भूयः पुनः परं कार्यकारणातीतं ब्रह्म देशकालनस्तु- कृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु अ्रपस्ति तच्च चर्चयन्त अन्योन्यं संवाद- यन्तु तेन संवादेन च तुष्यन्तु सन्तोषं पाप्तुवन्तु रमन्तु चानेन संवादेनैव क्रीडन्तु ॥ २१ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ी ब्रह्मचर्चाविशत्यर्थप्रकाश: षड्िंशः ॥२६॥

एवं ब्रह्मचर्चा निरुप्येदानीं तत्रैव नष्टायां मोहनिद्रायां गलिते मानसे मुने। यच्छिष्टं तत्परं ब्रह्म मनोवाचामगोचरमिति॥ अनेन मोहमनसोलयसाक्षित्वेन लक्षगोन यल्लक्षयितुं तत्रैव तदाकारा वृत्तिर्व्यवहारे सति मुमुक्षोरहंकारानशिष्टत्वेन न ्यादितीमामाशङ्गां शिष्यस्यालक्ष्य ज्ञानोत्तरं यावरत्यारब्ध- शेषमहंकारस्य विद्यमानत्वेपि क्मतस्तदनादरेण स्व्ररूपपेमतृ- द्धया तन्नाशोषि स्यादिसर्थ सम्भावयितुं तत्सत्त्वस्य समाध्य- विरोधित्वदर्शनाय स्वेच्छाचारचतुष्टय्यारयं चतुःश्रोकं प्करणं वक्तुकाम आह। अथ स्वेच्छाचारचतुष्टयी अथोति। अथ ब्रह्मचर्चाविशतिनिरूपणानन्तरं स्वेच्छाचा- रचतुष्टयी स्वेच्छाचारपतिपादकं श्लोकचतुष्करूप प्रकरणं नि- रूप्यत इति शेष:, तत्रादौ एतत्मकरणश्रनणं तच्छैष्ठ्यनिरुपण- पूर्त्रकमादरकर्त्तव्यतां विधत्ते। श्रोतव्या श्रीमता साधो नुनमेकाग्रचेतसा । परमार्थस्य सर्वस्वं स्व्रेच्छाचारचतुष्टयी।।१॥

५७३

श्रोतव्येति। है साधो पूर्वोक्तव्रह्मणणि चित्तस्थैर्यसाधक अ्रप- नेन संबोधनेनैतत्पकरणश्रवणेधिकाररिता सूचिता, श्रीमता वैराग्यादिमाधनसंपद्टता त्वयान्येनापि वा कर्त्रा-एकाग्रचेत- सैकं स्वगतसजातीयविजातीयभेदशून्यं ब्रह्माग्रे पुरोभागे विषयतया विद्यते यस्य तत्तथोक्तं तादृशेन चेतसान्त:कररेन करणभूतेन परमार्थस्य तात्विकार्थस्य सर्वस्वं सर्वसंपद्रूपा स्वे- च्छाचारचतुष्टयी स्वेच्छाचारस्य निरूपिका चतुष्टयी चतुर्गी श्रो- कानां समूहरूपा-एतदाख्यं प्करणमित्यर्थः, श्रोतव्या श्रवण- विषया कत्तेव्या॥१॥

प्रतिज्ञातमेव स्वेच्छाचारं रूपकेणाह। निजं पतिं परित्यज्य गृहस्थैव प्रपञचती। पत्या परेण रमते चतुराख्याभिचारिणी ॥ २ ॥ निजमिति। व्यक्तार्थस्तावन्निजं स्वकीयं पति भर्तारं परि- त्यज्य विहाय गृहस्थैव निजपतिनिर्मिते गृहे स्थिता सत्येव प्र- पञ्चती स्वपतिवश्चनशीला चतुरारुया चतुरेत्येनमाख्याऽडह्वा यस्या: सा सथोक्ता चतुरानाम्नी काचिदभिचारिणी व्याभ- चारिणी स्त्री परेणान्येन पत्या जारेण सह रमते क्रीडति। प्रकृ- तार्थे तु, निजं स्त्रीयं पति पातीति पतिः 'पातेडतिः' बुद्धे: पालकत्वादहङ्कारस्य बुद्धे: पतित्वं त परित्यज्य विहाय गृहस्थैव गृहयते स्त्रात्मतयाङ्गीक्रियत इति गृहं शरीरं तत्र स्था स्थितैव, यद्रा गृहेष्विन्द्रियेषु स्थितैव प्रपश्चती स्व्रपतिरहङ्गारस्तद्ूश्चनपरा चतुराखया चतुरा तुर्या-इत्यारूयाऽडह्वा यस्याः सा तथोक्ता-अ- भितः सर्वतश्चरितुं गन्तुं शीलमात्मन्यस्याः सा तथोक्ता वुद्धि- स्तुर्यानाम्नी जीवन्मुक्तबुद्धिरित्यर्थ:, परेण कार्यकारणातीतेन

५७४ बोधसारे।

पत्या पाति स्व्रमच्चित्सुखदानेन रक्षतीति पतिर्व्रह्माभिन्नः प- त्यगात्मा तेन सहैकीभूय रमते क्रीडतीति ॥ २ ॥ किश्च। अहङ्गारं पृथक्कृत्य तुर्यबुद्धिर्दिने दिने। पत्या परेण रमते पुंश्चली परसङ्गिनी ॥ ३ ॥ त्हङ्गारमिति। तुर्यबुद्धिस्तुर्येव जातिकुलाभिमानशून्या बु- द्विर्मतिर्यस्याः सा तथोक्ताऽन एव पुंश्चली पुरुषेषु चलितुं गन्तुं शीलमस्या:सा तथोक्ता व्यभिचारिणीत्यर्थः, अत एव प- रसङ्गिनी परस्यान्यपुरुषस्य सङ्ग: सम्बन्थो भोगोऽस्याऽस्तीति सातथोक्ता 'सुप्यजातानि'ति णिनिः, एतादृशी काचित्त्री,अह- झारं पितृमातृकुलजासभिमानं पृथक्कृत्य स्वान्तःकरणान्निरस्य दिने दिने पतिदिनं सर्वदेत्पर्थः, परेणान्येन पत्या पुरुषेण जारे- णत्यर्थः, सह रमते क्रीडति यथा। तद्वत्मकृतेपि, तद्यथा तुर्यबुद्धि- स्तुर्याख्या बुद्धिर्मति: पुंश्रली पुंसः पुरुषाद्वेहाभिमानवतो जी- वादिति यावच्चलितुमात्मानं प्रतिगन्तुं शीलमस्या: सा तथोक्ता- डत एव परसङ्गिनी परस्य कार्यकारणातीतस्य ब्रह्माभिन्नप्- त्यगात्मनः सङ्ग: समागमो विद्यते यस्याः सा तथोक्ताऽत एव अहङ्गारं देहवर्णाश्रमकुलजात्यभिमानं पृथक्कृत्यात्मनः स्व्- तश्च भिन्नत्वेनानुभूय दिने दिन इत्युपलक्षणं प्रतिक्षयामित्यर्थः, परेण कार्यकारणातीतेन पत्या पाति स्वसच्चित्सुखदानेन रक्षति बुद्धिमिति पतिः बुद्धिरक्षकः प्रत्यगभिन्नः परमात्मा 'कोहेवा- न्यात्कि: प्राण्याद्यदैष आकाश आनन्दो न स्यादू, एष ह्ेवानन्द- यातीति श्रुतेः, तेन सह रमते क्रीडते आत्मना सहैकीभूय स्व्रात्मसुखमनुभवतीति भावः ॥ ३ ॥। ननु स पुरुषः सवस्त्रीं परपुरुषसङ्गात्कुतो न निवाश्यति

स्वेच्छाचारचतुष्टयी। ५७५

तद्यभिचारं च कथमवलोकयति तत्राह। पश्चान्तु स्त्रीजितः सोपि प्रतिकत्तुमनीश्वरः । अस्या: सम्भोगवेलायां गृहं सन्त्यज्य गच्छति ॥४ ॥ पश्चादिति। सोपि तदीयपतिरपि स्त्रीजितः स्त्रिया भा- यया वशीकरणेन वलवत्परपुरुषाश्रयणेन वा जितः सामर्थ्य- हीन: कृतः सनूपश्चादनन्तरं वलवतीं तां स्त्रीं प्रतिकर्तु ताड- नादिना निवारयतुमनीश्वरोऽममर्थो भवात तु पुनः अस्य स्व्स्त्रियाः सम्भोगवेलायां सम्भोगस्य परपुरुषमङ्गस्य वेलायां समये गृहं मन्दिरं सन्सज्य विहाय गच्छति याति न तु तद- वलोकयतीति भावः। प्रकृतार्थेतु, सोपि अहङ्कारोपि आत्मानुस्त- न्धानरतां पूर्वतन्निवार्य स्वानुसन्धानवतीं कुतो न करोतीति चेत्तत्राह पश्चादिति, सोपि अहङ्कारोपि स्त्रीजितः शब्दमात्ररू- पया बुद्ध्या जितोऽसच्तेन तुच्छत्वेन चावलोकितः सन् वाचा- रम्भणश्रुया वाञ्मात्रत्वप्रतिपादनात्स्त्यायतेः शब्दार्थत्वात्तत्म- कृतिकत्वाच्च स्त्रीशब्दस्य तद्वाच्यतुर्यबुद्धेरपि वाऊ्यात्रत्वं पश्चा- दनन्तरं तां स्त्रियं शब्दमात्रां बुद्धिं प्रतिकर्तुमात्मानुसन्धा- नान्निवारयतुं स्वानुसन्धानवतीं कर्तुमिसर्थः, अनीश्वरोऽस- मर्थो भवति प्रमाणजन्यज्ञानस्य भ्रमज्ञानेन वाधाशक्तेरिति भातः, तु पुनरस्याः तुर्याख्यबुद्धेः सम्भोगवेलायां सम्भो- गस्य स्व्रात्मानुमन्धानवृपभोगस्य वेला समयस्तस्मिन्विद्यमाने सति गृहं 'शरीरं गृहमुच्यत'इत्याचार्योक्तेः, गरृह्यते स्वात्मत- याङ्गीक्रियत इति गृहं शरीरं, तथात्रैत च गृहं देहः पतिर्जीन इत्युक्तेश्र सन्सज्य परिसज्य गच्छति विलीनो भवति अतस्तु- र्याख्यबुद्धौ स्वात्मानुसन्धाने स्वेच्छाचारः सिद्ध इति भावः॥।४।। नन्वेतादशे स्त्रीपुरुषव्यवहारेपि पत्युर्गृहसागाभावात्संसा-

५७६ बांधसारें।

रजन्यसुखदुःखादिमत्वाच्च पूर्ववददपतीभानः स्यादिसाश्माह। इदृशे व्यवहारे तु दाम्पत्यं वद कीदृशम्। दिनैः कतिपयैरेव स्वेछाचारः प्रवर्त्तते ॥ ५॥ ईद्श इति। ईदश उक्तलक्षगो व्यवहारे स्वस्त्रिया सह स्व्गृहे वर्तने मसपि दाम्पसं दम्पसोर्जायापयोर्भावः सत्ता कर्म वा दाम्पत्यं स्त्रीपुरुषसङ्गसुखमित्यर्थः, कीदृशं कर्थ स्यात्तदवद ब्रूहि येन तदासक्तिर्भवेत्मर्वदा तस्य दुःखमिश्रितत्व।त्तद् दुःख- मेवेति भावः, अतस्तदनासत्तयैत तु पुनः कतिपयैरेत कतिचि- त्मङ्गचैरेत्र दिनैः दिवसैः स्वेच्छाचारः सर्वलौकिकधर्ममनादसो भयोरांप स्वेच्छाचारः स्वरेच्छापूर्वकमाचरणं यथेष्टाचार इतर्थः, प्रवर्त्तते शीघ्रमेव भविष्यतीसर्थः, वर्त्तमानसामीप्ये वर्तमानप- योगः। प्रकृतार्थे तु अहङ्कारस्य बुद्धेश्च विद्यमानत्वेोप तत्सम्ब- न्धेन कचित्संसारोभ्भवोपि स्यादित्याशक्काहेद्श इति। ईटरंड हङ्कारानादरेणात्ना मह रमगालक्षणे व्यवहारे वर्त्तमाने सति दाम्पत्पं जायत उत्पद्यते संसारोऽस्यामिति जाया बुद्धि: साच पतिश्च बुद्धिपालकोहङ्गारस्तगोः कर्म संसारोन्भावनरूपं दाम्पत्यं कीदशं कथ स्यात्तदवद ब्रूहि उभयोरन्योन्यसत्तय- भावे बुद्ध्या तत्तुच्छत्वरे च विनिश्श्चिते न संसारोन्भ्रव इतति भाव:, किश्च तु पुनः कतिपयैरेव कांतचित्मङ्गयैरपि दिनैर्दिवमैः स्वेच्छाचारः स्वेच्छयाऽडचारो व्यवहारोऽहङ्कारस्य विधिनिष- धातीतत्वेन वुद्धेश्च तद्रोधकाहङ्कारौदास्य आत्मचिन्तननैरन्त- र्यरूप: स्वेच्छापूर्वक एव प्रवत्तते भविष्यति॥ ५ ॥ इदानीमेतत्प्रकरणतात्पर्य जिज्ञासुबुद्ध्यारोहाय स्पष्टमाह गद्येन। स्वानुभवानां सत्यपि बाधिता- हन्कारे समाधिभङ्गो नास्तत्यिर्थः ॥ ६॥। इ० न० बो० स्वेच्छाचारचतुष्टयी।। २७॥

बनारससंस्कृतसीरीजनान्नी वाराखसेयसंस्कृतपुस्तकावली।

इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति। अस्यां संस्कृतभाषा- नियद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभाषानुवा- इसहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति। तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये Sपि विद्वांस: शोधयन्ति। यैर्ग्रा- हकमहाशयैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य ।।।) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्यैर्मे- हाशयैये: कानिचित् खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येक खण्डानां ) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =)देय इति॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। रु० आ० सद्धान्ततत्वविवेक: खण्डानि ५ ५ O अर्थसङ्ग्रह अंग्रेजीभाषानुवादसहितः १ नन्त्रवार्ततिकम् खण्डानि १३ का त्यायनमहार्षिप्रणीतं शुक्कयजुः प्रातिशाख्यम सभाष्यं स० ६ १३ ०

सांख्यकारिका चन्द्रिकाटी का गौडपादभाष्यसहिता १ O वाक्यपदीयम खण्डानि ५ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे एण्यराजटीकासहित खण्ड ३। द्वितीयभाग: तृतीयाका- डम् हेलाराजटीकासहित खण्ड २) 5 O सगङ्गाघरः खण्डानि ९ O रिभाषावृत्ति: खण्डे २ २ O शेषिकदर्शनं किरणावलीटीकासंव लितप्रशस्त पादप्रणीत- पाष्यसहितम् खण्डे २ २ O शक्षासङ्ग्रहः खण्डानि ५ O षकर्म्यसिद्धि: खण्डानि ४ oc हर्षिका त्यायनप्रणीतं शुक्कयजुस्सर्वानुक्रम सूतरम सभा्यम ३ 0 हुग्वेदीय शौनकप्रातिशाख्यं सभाष्यम् खण्डानि ४ बृहत्) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम् खण्डानि ४ ४ 0 वेवरणोपन्यासः सटीकवाक्य सुधा सहित:खण्डे २ २ 0 त्वदीपनम् (पश्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम) ख० ८८ 0 दान्तदीप: (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ ० प्टीका खण्डानि ४ ४

ooO व्याकरणमिताक्षरा। श्रीमदन्नंभट्टप्रणीता खण्डानि ६ ६ रसमश्जरी। व्यङ्गयार्थकीमुद्या प्रकाशेन च सहिता ख० ३३ भेदधिकार: व्याख्यासहित: श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रमप- राक्रमसहित: खराडे २ २ O बोधसारो नरहरिकृत: तच्छिष्यदिवाकरकृतटीकया स०ख०६६ ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचिता। १ 0 दैवज्ञकामधेनु: अर्थात् प्राचीनज्योतिषग्रन्थः । २ श्रीमदणुभाष्यम्। श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम। गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजी महाराजविरचितभाष्यप्रकाशाख्य- व्याख्या समतम।

व्रजभूषण दास और कम्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़क वनारस

BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, .. UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A., C. I. E. AND G. THIBAUT, PH. D. No. 108. LIBRA बोधसारः । AUG 3 0 1966 UNIVE श्रीविद्वद्वर्यनरहरिविरचितः । ITY OF T PONT

तच्छिष्यश्रीदिवाकरकृतयाऽर्यदीप्त्या सहितः । श्रीमदुदासीनवर्यस्वामिगोविन्दानन्दशिष्येण द्यानन्दस्वामिना परिशोधितः। BODHASÂR, 111156

A TREATISE ON VEDÂNTA,

SRÎ NARAHARI, BY

With a commentary by the author' s pupil PANDIT DIVÂKAR. .. EDITED BY SWÂMÎ DAYÂNAND. Fasciculus VII. BENARES: Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot.

Printed at the Vidyâ Vilâs Press, BENARES. 1905.

सूचौपन्रम्। गणपाठ: 0

गोलप्रकाश: २ V गंगालहरी २ गुरसारणी O oc

जातकतत्वम १२ तत्वदीप 0 १ C तकसंग्रह: १ ६ दत्तकमीमांसा धर्म्मशास्त्रसंग्रह: १ ६ धातुपाठ: (शिला -) ) २ धातुरूपावली २ नैषध चरित नारायणी टीका टाइप ४ परिभाषापाठ: O १ पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता २ प्रथम परीक्षा २ प्रथमपुस्तक हिन्दी १ प्रश्नभूषणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम ग्रन्थ) बीजगणितम (म० म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) मनोरमा शब्दरतसहिता (टाइप) लघुकोमुदी टिप्पणीसहिता लघुकामुंदीभाषाटीका लक्षणावली २ लोलावती (म० म० पं० सुधाकरकतटिप्पणीसहित) १ वसिष्ठसिद्धान्त: १ विष्णुसहस्रनाम शब्दरूपावली २ शङ्गार सप्तशती १ समासचक्रम DOAY समासचन्द्रिका सरखतीकण्ठाभरणम् 0 साङ्गयचन्द्रिका टिप्पणीसहिता V

सिद्धान्तकौमुदी सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता उपसर्गवृत्ति O क्षेत्रकौमुदी w क्षेत्रसंहिता २

५७७

स्वानुभवानामिति। स्वानुभवानां स्व: स्वीय आत्मवि- पयकोऽनुभवोऽनुभूतिः, यद्रा तस्याप्यात्मनः पृथगसत्त्वा- त्स्वात्मभूतोनुभवो येषामस्ति ते तथोक्तास्तेपां जीवन्मुक्तार्ना व्यवहारकाले वाघिताहङ्कारे बाधितोऽसच्वरेन निश्चितो यो- डहङ्कारोहङ्कतिस्तस्मिन्ससपि विद्यमानेपि समाधिभङ्ग: समाधे: स्वात्माकारवृत्तिलक्षणस्य परपुरुपासक्तस्त्रीपरपुरुषस- ङ्रसुखाकारट्टत्तेरिव स्नेहातिशयाद्दङ्गो नाशो नास्ति न भवती- सेवमर्थोस्य प्रकरणस्य ज्ञेयः ॥ ६ ॥ इति श्रीनरह० दि० बोधसारार्थदीपौ स्वेच्छाचारार्थप्रकाशः सप्तविंशः ॥२७।।

एवं स्वेच्छाचारपश्चकं निरुप्येदानीं ज्ञानिषु व्यवहारकाले- डहङ्कारसत्वेि तस्य बाधितत्वेनाबाधकत्वं दर्शितमेव द्रढयितुं सदष्टान्तमहङ्कारस्याबाधकत्वमदर्शनत्रय्याखयं विश्लोकं प्रकर- णमभिदधान आह। अथाहंकारस्याबाधकत्वप्रदर्शनत्रयी।

दर्श्यतेऽनया सा तादृशी त्रयी त्रयाणां श्लोकानां समाहार- स्त्रयी-एतन्नामकं प्रकरणमित्यर्थः, निरप्यत इति शेप: तत्र तावदादौ द्ृष्टान्तमाह सार्धेन। भित्तिचित्रकृतं सर्प द्ृष्ट्रा बाल: पलायते। केन चिद्धालकेनोक्तं चित्रसर्पोयमित्युत ॥ १ ॥ भित्तीति। वालोऽव्युत्पन्नो डिम्भो भित्तिचित्रकृतं भित्तौ

५७८ बोधसारे

कुड्ये यानि चित्राणि तेपु कृतं लिखितं सर्प भुजङ्ग द्ृष्ट्राऽव- लोक्य पलायते ततः स्थानात्वरयाउपसर्पति यदा तदा केन- चिदन्येन बालकेन किंचिद्व्युत्पन्नेन पोतेनायं भवद्दृष्टश्षित्रसर्पीश्च- वरूपः सर्पो भुजङ्गोऽस्तीत्युतेसेवं मकारेणोक्तं कथिक्तम् ।। ?।। ततः प्रभृत्यसौ बिद्वांस्तेनैव सह खेलति। तथात्मस्थमहंकारं श्रुत्वा मूढः पलायते ॥ २ ॥ तत इति। अमौ वालस्ततः प्रभृति तं कालमारभ्य वि- द्वान्सर्पमिथ्यात्वज्ञानवान्ततोन्यत्र सत्यसर्पे सर्पसत््वज्ञानवान्- तेनैव मिथ्यात्वेन ज्ञातेन चित्रसर्पेय सहैत्र साकमेत्र खलति क्री- डति यथा। दार्ष्टान्तिकमाह तथेति, तद्वत्तथा मूढोऽज्ञानी- आत्मस्थमात्मनि प्रत्यगात्मनि स्थमधिष्ठितमहङ्कारमहंकृति श्रुत्वा शास्त्रोक्तं श्रवणेन निश्चित्य पलायते तद्भयेन समाधौ लीनो भर्वात ॥ २ ॥ तत्र सद्गुरुणा प्रोक्तं चिदेवास्तीह नेतरत्। ततः प्रभृत्यसौ विद्वांस्तेनैव सह खेलति ॥३ ॥ इति श्रीनरहीरकृती बोधसारेहङ्कारावाधकत्वप्रदर्शनन्नयी॥ २८॥ तत्रेति। तत्राहङ्कारभाने तन्भये च सद्गुरुणा सन्नहङ्कारादि- जगन्मिथ्यात्वज्ञानपूर्वमात्ममाथार्थ्यज्ञानवान्यो गुरुमहावाक्यद्वा- राऽडत्मयाथार्थ्यस्व्ररूपवोधकस्तेने हाहङ्गारादिजगन्भाने चिदेव चतनमेत्र प्रत्यगात्मचैतन्यमेव केवलमस्ति विद्यते नेतर- त्तदन्यत्किमपि अहङ्गाराविकं नास्तीत्येवं प्रोक्तं कथित यदा तदा ततः प्रभृति तत्कालमारभ्यासावुक्तलक्षणो मूढः पूर्व स एव विद्वानहङ्गारादिमिथ्याज्ञानपूर्वमात्मयाथार्थ्यवेत्ता ज्ञान्यवस्थायां तेनैवाहङ्कारादिजगतापि सह साकं बाघित-

प्रश्नोत्तरमुक्ताफलद्वयम्। १७९

छात्निशङ्गं खेलति क्रीडति वाघिताहङ्कारस्य मुनौ बाघ- कत्वं नास्तीति भावः॥ ३॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ा-

अथ प्रश्नोत्तरमुक्ताफलद्यमू। एवमहङ्काराबाधकत्वमदशनत्रयीं निरनूप्येदानीमात्मचि- नतने स्वनाशभावनया तव्रानादरं जिज्ञासोरालक्ष्प तदभाव दर्शयितुं जीवविषयवासनासम्वादमतिपादकं प्श्नोतरमुक्ताफ- लद्टयाख्यं प्रकरणं द्विश्लोक निरूपयिष्यत्नाह। अथ प्रश्नोत्तरमुक्ताफलद्दयम् ।

श्रोतरमुक्ताफलदूयं प्रश्नोनुयोग उत्तरं प्रतिवचनं ते एवमुक्ताफले मौक्तिके तयोर्द्वयं युग्मेमतन्नामकं प्रकरणमित्यर्थः, निरूप्यत इति शेषः, तत्रादौ जीवं प्रति विषयवासनाप्रक्षं निरूपयितुमाह। तत्र विषयवासनोवाच। तत्रेति। तत्रात्मनाशसम्भावनायां विषयवासना विषया: श वदस्पर्शादयस्तेवां वासनेच्छोवाच जीवं प्रतीति शेषः, कथया- मास। किमुनाच तदाह। अहिकराडा न कर्त्तव्या कर्त्तव्यं नात्मचिन्तनम्। अहो जीव महामूढ मरणं ते भविष्यति ॥ १॥ अहिक्रीडेति। ह महामूढ हे महामूर्ख इति स्वेष्टनाशप्रतीत्या SSक्न्दपूर्वकं संवोधनप, अहो जीव अनेन संवोधनेन स्व्रजीवनहे- तुत्वाज्जीवहितवक्तव्यता स्वस्य सूचिता, त्वयाऽहिक्रीडाडहि- ना सर्पेग खवनाशकारखत्वात्सर्पमदशेनात्मना सह क्रीडा रति-

५८० बोधसारे।

रजीवनेष्छावता पुरुषेा सर्पेण साकं रतिरिव न कर्तव्या न का- र्या तदेव स्पष्टमाहाऽडत्मचिन्तनमिति, आत्मनः प्त्यगभिन्न- ब्रह्मणश्चिन्तनं स्मरणं न कर्तव्यं न कार्य कुत इत्यत आह म- रणमिति, ते तवोभयकरणेन मरणं मृत्युर्भविष्यति भवेदत उभयमपि समानमतो न कार्यीमत्याशयः ॥१॥ एवं प्रश्नमभिधायेदानीमुत्तरं वदन्नाह। स जीव उवाच। स इति। स उक्तरीसा विषयवासनया पृष्टो जीवः उना- च साधिष्ठानवुद्धिस्थश्चिदाभास: कथितवान्, किमुवाचेत्यत आह। अहिनानेन ये दष्टा अमरत्वं गता हि ते। अस्यामृतमयी दंष्ट्रा तत्कीडाम्यमुनाहिना ॥ २॥ इति श्रीनरहरि० बो० प्रश्नोत्तरमुक्ताफलद्वयमेकोनविशः॥२९॥। अहिनेति। अनेनात्मस्वरूपेणाहिना न हीयते नश्यती- सहिरविनाशिस्वरूपो जीवत्वनाश्ञकत्वादहिरिव तेन ये वि- रला दष्टा भुक्तास्ते पुरुषाः शुकादयोऽमरत्वे न विद्यते म- रो मरणं यत्र तदमरं ब्रह्म तस्य भावस्तत्वं ब्रह्मत्वं गताः प्रा पा ब्रह्माभिन्ना जाता इसर्थः, हि प्रासिद्धमेतच्कुतिपु विद्वत्सु च। अथवा न हिनस्ति नाशयती त्यहिर्जीवस्य जीवनहेतुत्वात को 'होनान्यात्कः प्राण्यायदेष आकाश आनन्दो न स्यादि'- ति श्रुतेः, अन्यत्समानं तत्तस्मात्कारणादमुना प्रसक्षेणाहिना- Sविनाशिस्व्ररूपेण मज्जीवनभूतेन चात्मना सह क्रीडामि रमे, ननु सर्पदंशे मृत्युरेद भवतीत प्रमिद्धिस्तत्कथमेतदहिदंशेऽमर- स्वपाप्ति: सम्भाव्येत्याशड्काहाऽस्येति, अस्यात्मसर्पस्य दंश् दशक्रियाकरणरूपा वृत्तिर्विवेकाख्याSमृतमयी-अमृतं मरणर- हितं क्रह्मात्मत्वमेव प्रधानं यस्यां सा त्तथोक्ताडस्ति अत पृ-

प्रश्नोत्तरचमत्कारत्रयी ५८१

तइंशेSमरत्वप्ाप्तिर्निश्चेतव्येति भावः ॥२॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ी प्रश्नो त्तरमुक्ताफ लद्वयार्थप्रकाश एकोनत्रिंशः ॥२९॥

अथ प्रश्नोत्तरचमत्कारत्रयी । एवं प्रश्नोत्तरमुक्ताफलदूयं निरुप्येदानीं पूर्व ज्ञानिप्वहङ्का- रस्यावाधकत्वमुक्तं तत्र ज्ञानिष्वहङ्कारस्य विद्यमानत्वे व्यवहा- रोपि स्यात्तस्मिंश्च सति पूर्ववत्कामादीनां बलं स्यादिसाशड्ा तां निशाकर्तु प्श्नोत्तरचमत्कारत्रय्याख्यं त्रिक्षोकं प्रकरणमभि- दधान आह। अथ प्रश्नोत्तरचमत्कारत्रयी । अथेति। अथ प्रश्नोत्तरमुक्ताफलद्वयानन्तरं प्रश्नोत्तरचम- त्कारत्रयी प्रश्नश्चातुयोग उत्तरं च प्रतिवाक्यं तयोश्चमत्कार: कौतुकं विलास इसर्थः, तस्य प्रतिपादिका त्रयी श्रोकत्रयरूपा मक्रियैतन्नामकं प्रकरणमित्यर्थः, निरूष्यत इति शेपः। तत्रादौ मोहादीनां कामादीन्पति प्रश्नवचनमुदाहरति। यथापूर्व न खेलन्ति यथापूर्व हसन्ति न। कैश्ित्कामादयः पृष्टाः भवन्तः किं हतप्रभाः ॥१॥ यथापूर्वमिति। भो कामादयो भवन्तो यथापूर्व पूर्वकाले यथा यद्वत्खेलन्तः स्थितास्तथेदानीं न खेलन्ति न क्रीडन्ति, किश्र भवन्त इदानीं हतपभा हता नष्टा प्रभा येषां ते तथोक्ताः किं कुतः कारणादित्येवं कैश्चिन्पोहादिविकारैः कामादयः कामोभि- लाप आदिर्मुरुयो येषां ते पृष्टा अनुयुक्ताः ॥ १॥ कामादीनामिदानीं मोहादीन्मत्युत्तरं वदन्नाह।

५८२ बोघसारे।

कामादय उचु:। कामादय इति। कामादयः कामोभिलाप आदिर्येषां क्रोधादीनां ते तथोक्तास्त ऊचु: कथयामासुः, किमिसत आह। अस्यान्पुष्णाति या नित्यं साडस्माकं जननी मृता। सुखलुब्धेन पित्रा नः का चिदन्या कृता वधूः॥२। अस्मानिति। हे मोहादयो याडविद्या निसं सर्वदा- इस्मान्कामादिविकारान्पुष्णाति पालयति साडस्माक कामादीनां जननी माता मृता नष्टा, ननु भवतां मातरि नष्टायामपि पितृतः पालनं भवतु तत्राहुः सुखलुब्धेनेति, नोऽस्माकं सुखलुब्धेन सुखं स्त्रीभोगजन्यं लोके। परमार्थतस्तु विद्यासुखं तस्मिल्लब्ध आसक्तस्तेन पित्राऽस्मत्पालनमनादस पाति अस्मानिति पिता जनकोहङ्कारस्तेन काचिदपूर्वाऽनिर्वचनीयेति यावदन्या द्वि तीया विद्याख्या वधू: स्त्री 'वधूर्जाया स्तुपा स्त्री चे'त्यनेकार्थः, वधयत नाशयति सर्वमवरिद्याकृतं संसारममिति वधूर्विद्या कृता परिणीता संपादितेत्यर्थः ॥२॥ नतु सा भवतां पालनं कुर्यात्तत्राह। अस्मान्द्विष्यति सा नित्यं न पुष्णाति कदाचन। दिनैः कतिपयैरेव गृहत्यागो भविष्यति॥ ३ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे प्रश्नोतरचमत्कारत्रयी वरिंशा॥ ३० ॥

निसं सर्वदैव द्विष्यति द्वेष्टि दोषदष्ठ्याऽवलोकयतीत्यर्थः, किश्व् साविद्याऽस्मान्कामादीनविद्यापुत्रान्नः कदाचन कस्मिन्नपि समये न पुष्णाति नैव पालयति, किश्चाऽतः कतिपयैः

स्तनपानलीलाष्टकम । ५८३

कतिचित्संर्यैर्दिनैर्दिवसैरस्माक कामादीनां गृहत्याग एव गृहं मन्दिरं शरीरं च तस्य त्यागो विसर्जनमपि भविष्यति भवे- द्विद्याऽविद्यानाशे कृतेप्यहङ्कारसत्वं कामादिपोषक न भवति प्रत्युत विद्यासुखलोभेन तद्द्रेष एनातः क्रमेण कामाविविकार- लय एव सम्भाव्य इति भाव: ॥ ३ ॥

अथ स्तनपानलीलाष्टकम्। एवं प्रश्नोत्तरचमत्कारत्रय्याहङ्कारसत्वेपि विद्वत्सु क्रमेया ह-

न्नस्य विदाभासस्यापि विद्यायामेव्र रुचिमुत्पादयितुं स्तनपानली- लाष्टकाख्यमष्टश्लोकं प्रकरणमभिदधान आह। अथ स्तनपानलीलाष्टकम्। अथेति। अथ प्रश्नोत्तरचमत्कारत्रयी निरूपणानन्तरं स्तन- पानलीलाष्टकं स्तनयो: पानं स्तनपानं दुग्धपानमितर्थ:, तद्रूपा लीला कीडा तस्या: पतिपादकमष्टकमष्टश्लोकसमूहरूपं प्रकरणं निरूप्यत इसर्थः । श्रीगुरुरुवाच। तत्रादौ श्रीगुरुः वैराग्यादिस्वरूपसंपत्तिमान् हितोपदेष्टी- वाच कथयामास, कि कथयामास तदाह। उपमाता च माता च बाल मातृद्वय हि ते। उपमातु: स्तनरसः कट्टम्लमधुतिक्तक: ॥ १ ॥ उपमातेति। हे वाल हे पुत्र ते तव हि पसिद्धं मातृद्रयं मात्रोर्ज-

५८४ घोधसारे।

नन्योर्दयं युग्ममस्ति, ननु मातृत्वे समाने तयो्भेदः कि निवन्धनस्त- त्राहोपमतेति, उपमाता च घात्री-एका, माता च जननी च द्वितीया, पालकत्वेन मातृत्वे समानेपि पोषकत्वजनकत्वरूपवैलक्षण्येन भेदो ज्ञेय इति भावः। प्रकृतार्थेतु हे वाल हे मूढ अनेन संवोधनेनो- पमातृतुल्याविद्यास्तनरसतुल्यविपयरसासत्त्या मूढत्वं त्वयि वि- शिष्टममिति द्योतितं, हि प्रसिद्ध ते तत साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदा- भासस्येसर्थः, मातृदयं मात्रोः परिच्छेदकारणरूपोपाध्योर्द्वयं द्विक- मस्तीति ज्ञेयं, ननु परिच्छेदहेतुत्वं समानं भेदहेतोर्वैलक्षण्याभा- वात्तदभावे च कथं तयोर्द्वित्वं सम्भाव्यं तत्राहोपमाता चेति, उपमाता चोपमीयते परिच्छिद्यते, यद्दोपमीयत उपमाविषयी- क्रियत आत्माऽनयेति उपमाताऽविद्या माता च मीयते सा- क्षात्क्रियते जीवव्रह्मैक्यमनया सा माता विद्या च चकाराभ्या- मतन्तं वैलक्षण्यं सूचितम्, एवं मातृभेदं प्रदर्श्येदानीं वालत्वादे- वोपमातरि विशेषप्रीतिमालक्ष्य तत्रामीति मातरि च पीर्ति ज- नयितुमुपमातृस्तनरसस्वादं दर्शया उपमातुरिति, हे बाल त- वोपमातुर्धात्र्याः स्तनरसः स्तनयोः कुचयो रसो रस्यत आ- स्वाद्यत इति रस: पयः कद्धम्लमधुतिक्तक: कद्म्लमधुतीक्ष्ण- भक्षणात्कटुरम्लो मधुस्तिक्तश्रानेकरसोडत एव चित्रद्वैत- रसात्मकश्चित्रोडनेकरसो द्वैतरसो भिन्नास्वादरूपोऽस्ति॥ १॥ स्वरूपं प्रदर्श्य फलमपि दर्शयति। जरामरणसंसर्गी चित्रद्वैतरसात्मकः । निजमाता तव तु या तन्माहात्म्यं वदाम्यहम् ॥।२।। जरेति। जरामरणसंसर्गी जरा वार्धक्यं तत्सदशं नै- र्वल्यं वा मरयामपि अकालमरणं तत्सदशं वा धर्मार्थका- मंमोक्षानुपयोगिमूढजीवनं वा ते संसज्येते माप्येते अ-

स्तनपानलीलाष्टकम्। ५८५

नेनेति स तथोक्तोऽस्पिन्स्ति स तादृशो जञेयः। प्रकृतार्थे तु है बाल हे मूढ त उपमातुरतिद्यायाः स्तनरसः स्तन्यन्ते ध्वन्प- न्से नामभि: प्रतिपाद्यन्त इति स्तना इह लोकपरलोकभवा वि- षयास्तत्मापकसाधनप्रतिपादकानि शास्त्राणि च तेषां रसः सुखं सत्प्रतिपाधं च सुखं कद्वम्लमधुतिक्तक एवं कटुरम्लो मधुर्म- धुरस्तिक्तकतीक्षण एवं चित्रद्वैतरसात्मकश्चित्रमाश्चर्य रूपं यद्द्वैतं भेदस्तद्विशिष्टो यो रसः सुखमात्मा स्वरूपं यस्य स तथोक्तो- डस्ति, फलतोपि दोषं दर्शयति जरेति, जरा वार्धक्यं मरणं मृहपुस्ते संसृज्येते पाप्येते अनेनेति स तथोक्तः सोऽ्मिन्नस्तीति स तथोक्तोडस्ति अतस्तदादरो नैव कार्य इति भाव:, नतु मम आातुस्तर्हि किस्वरूप तद्वदेसशङ्गाह निजेति। तव ते तुश- ्दोऽत्रोक्तोपमातृतोडस्या वैलक्षण्यद्योतनार्थः, या त्वज्जातौ प्र- सिद्धा निजमाता निजा स्वरीया माता जनन्यस्ति तन्माहात्म्यं तस्यास्त्वदीयमातुर्माहात्म्यं महत्वं वदामि कथयामि अहं त्वदु- पदेषा ॥२॥ तत्पतिज्ञातमेवाह। सैत माता पिता सैव जगतामीश्वरी च सा। सा गतिः सा परं तत्त्वं तत्परं नास्ति किञ्चन ॥३॥ मैवेति। सैत तब माता जननीयं धात्री न ज- ननीसर्थ:, तथा तब सैव जनन्येव पिता पालको जनक इतर्थः, जगतां सर्वेषामपि लोकानामीश्वरी धर्मशास्त्रे पूज्यत्वेन प्रतिपादिता सा माता वालानां गतिः शरयमस्ति तथा सा माता परं तत्वं वालानामुपास्या परश्रह्मरूपाडतो वालारना तत्परं ततो मातृतः परमन्यत्सेव्यं श्रेष्ठं नास्ति न विद्यते किश्चन किमपि। प्रकृतार्थे तु सैव विदयैव माता मीयते साक्षादनुभूयते ७४

५८६ बोधसारे।

ब्रह्मानया सा माता विदैव माता नान्येसर्थः, तथा सैव वि- दैव पिता पालको मृत्युमुखरूपसंसाराद्रक्षकत्वादित्यर्थः, च पुनर्जगतां समस्तलोकानामीश्वरीश्वरोपाधित्वादीश्वररुपेण पूज्या सा विद्यास्ति सा विद्या गतिर्मुमुक्षूणां शरणमस्ति किं च सा विद्या परं कार्यकारणातीतं तत्त्वमनारोपितं वस्तु अस्ति ब्रह्मेत्यर्थः, तत्परं ततो विद्यायाः परमन्यच्छेएठं किश्र न किमपि नास्ति न विद्यतेऽतोऽविद्यां परित्यज्य त्वया विद्यैवाश्रयणीयेति भावः ।। ३।। भिन्नजातित्वादपि घात्री त्याग उचित इति दर्शयन्धा- त्रीमात्रोर्जातिभेदमाह। उपमाता कुजातिस्ते माता तब सुजातिका। तां कुजातिं परित्यज्य सुजातिं मातरं श्रय ॥ ४ ॥ उपमातेति। से तवोपमाता धात्री कुजाति: कुत्सिता नीचा जातिर्यस्याः सा कुजातिरस्ति तव ते माता जननी सुजातिका सु शोभना जातिर्यस्या सा तथोक्ता श्रेष्ठजात्युत्पन्ने- त्यर्थः, अतस्त्वं तामुक्तलक्षणा कुजाति कुत्मितजाति घात्रीं प- रित्यज्य विहाय सुजातिमुत्तमजाति मातरं जननीं श्रया- श्रितोभव, अन्यथा कुजातिमम्पर्के बुद्धिमालिन्येनाधर्माच- रखान्नरकपातः स्यादिति भावः । प्रकृतार्थे तु हे मूढ ते ततरोप- मानोपमीयते परिच्छिद्यतेऽनया सोपमाताऽविद्या कुजाति: कुत्सितो जन्ममरणसुखदुःखादिमाआयत उत्पद्यते यया सा कुजातिर्ज्ञया, तव ते माता मीयते साक्षादनुभूयते तत्ं यया सा तथोक्ताऽहंब्रह्मेत्याकारा प्रमा रूपा वृत्तिरित्यर्थ:, सु- जातिका सुष्ठ शोभनो जायते भूयते यया सा तथोक्ता ब्रह्म-

स्तनपानलीलाप्टकम। ५८७

स्वरपो जायते ययेति भाव:, झ्ेया Sतस्त्वं मुमुक्षु: कुजातिं सु. खदुःखजन्ममरणादियुक्तस्व्रोत्पादनकत्रीं तामविद्यां परित्यज्य विहाय सुजार्ति स्वस्य ब्रह्मभावोत्पादनकर्वी मातरं मीयते साक्षाक्कियत आत्मतत्त्वमनया ता विद्या श्रयाऽडश्रितो भया- ड्री कुर्वित्यर्थः, तथा च तव मोक्षोभवेदिसर्थः ॥४॥ दुग्धगुणवैल्यक्षण्यतोषि घात्रीतो जनन्याः श्रैष्ठ्यर्माक- दायाश्च विद्यायामपि श्रैष्ठ्य दर्शयति। निजमातुस्तनरसस्त्वद्वैतामृतवर्षणः । जन्मरोगजराध्वंसी सकृत्पीतोपि मृत्युजित ॥५॥ निजमातुरिति। हे वाल निजमातुर्निजा स्व्रीया या माता जननी तस्या: स्तनरसः स्तनयोः कुचयो रस्पत आ- स्वराद्यात इति रसः पयः, तुर्धात्रीदुग्धाज्जननीदुग्धस्यातिवैलक्षण्य- द्योतक:, तदेवाहाऽद्वैतामृतवर्षणो 'यत्नदुःखेन सम्भिन्नगि'त्या- दिस्मृतिपरतिपादितस्य स्वर्गसुखस्य नित्यनिरतिशयनिरुपम- त्व्पतीतेरद्वैतं निरुपमं यदमृतं सुखं स्वर्गसुखमिलर्थः, तस्य च धर्माधीनत्वाद्धर्मस्य च सुबुद्धिजन्यत्वात्सुबुद्धेश्च कुजातिसम्प- र्कपरित्यागेन स्वर्गसुखस्य वर्षणः प्रापकोस्ति, किश्च जन्मरोगजराध्वंसी ज- =मैव दुःखदत्वाद्रोगः कुबुद्धया निषिद्धाचरणेन रोगो जायते जरा चाकालनार्धक्यं तयोर्ध्वैसी नाशकोडस्ति सुबुद्धिजनक- लेन रोगजरानाशक इत्यर्थः, किश्र सकृत्पीतोपि सकृदेकवा- रमपि पीतः प्राशितो मृत्युजिन्मृत्युलोकस्य मृत्योश्च निवर्त्तको भर्वत स्व्रजननीदुग्धपानस्य सुबुद्धिजनकत्वरेन तद्वाराSमरत्व- मापकत्वात्मृत्युलोकमृत्युनिवर्त्तकत्वं ज्ञेयं, प्रकृतार्थे तु निजमातु:

५८८ बोधसारे।

स्वीयसाक्षात्कारकारणभूतविद्याया: स्तनरसः सतन्पेते ध्वन्येते अध्यारोपापवादौ यैस्ते स्तना उपनिषद्वाक्यानि तेषां रसः सुखं 'रसो वै स' इति श्रुतेर्वेदान्तपतिपायं ब्रह्मसुखमित्यर्थः, तुपदेनाविद्यासुखाद्गह्मसुखस्य वैलक्षण्यं सूचितं, सोद्वैता- मृतवर्षणोऽद्ैतं भेदरहितं यदमृर्त सुखं तस्य वर्षणो वृष्टिकर्त्ता भवति, किश्च जन्मरोगजराध्वंसी जन्म सदद्वतानृतद्वैतयोरैक्यप्- तीतिरुपं तस्याऽत एव रोगवार्धक्ययोरपि नाशकः, किश्च स रसः सकृदपि एकवारमपि पीतः प्राशितः सन्मृत्युजिन्मरय- निवर्त्तको भवतीति ज्ञेयम् ॥५॥ नन्वेतावत्कालमेतयो भेद: कुतो न ज्ञातस्तजाह। न ज्ञातं मूढभावेन पूर्वमन्तरमेतयोः । इदानीमन्तरं ज्ञात्वा निजमातुस्तनं पिव ॥ ६ ॥ नेति। उभयपक्षे भवता वालेन मुमुक्षुगा च मूढभावेन मो- ढ्येन पूर्व पथमं मदुपदेशात्मागित्यूर्थः, एतयोर्घात्रीमात्रोरवि- द्याविद्ययोश्चान्तरं वैलक्षण्यं न ज्ञातं न ज्ञानविषयीकृतमि- दानीमधुना मदुपदेशेन कृत्वाऽन्तरं भेदं ज्ञात्वा साक्षात्कृत्वा निजमातु: स्वीयजनन्या विद्यायाश्च स्तन स्तनस्थं दुग्धं स्तन्य त उपदिश्यते ब्रह्म येन स स्तनो ब्रह्मोपदेशकवाक्यसमूहस्तं च पिव प्राश्नीहि अङ्गीकुरु च एवमुभयत्र योज्यम् ।६॥। ननु मद्धात्र्या जीवनं मत्कृततत्स्तनपाननिमित्तकाऽन्नवस्त्ना- दिपाप्त्या भवति तत्स्तनपाने मया त्यक्ते तत्कर्थ स्वादिति त- तस्नेहेन तन्नाशमसहमानं मत्याह। त्वया स्तने परित्यक्ते सा विदीर्य म्रियेत चेतु। नश्येत्कुजातिसंसर्गो हितमेत्र तदा भवेत् ॥७॥।

• स्तनपानलीलाप्रकस।

त्वगेति। हे बाल त्वया भवता सने घात्र्या: सने धात्री स्तनपाने इत्यर्थ:, परित्यक्ते विसृष्टे सति सा ध.त्री विदीर्य जी- वनचिन्तया कृशीभूय म्रियेत मृनिपाप्तुयाच्चेद्यदि तर्हि कुजा- तिसंसर्गो नीचजातिसंपर्कों नश्येत्रष्टो भवेत्तदा तहि धर्मेया स्व्र- र्गादिसाधनबुद्धीच्छोस्ते हितमेवेष्टमेव भवेत्स्यात्। प्रकृतार्थस्तु त्वयेति। त्वया मुमुक्षुणाSविद्यायाः स्तने शब्दे कर्मादिपतिपा- दकवाक्यजाने परित्यक्ते सर्वभावेन तत्फलनासनया सह विसष्टे सति साऽविद्या विदीर्य कृशीभूय म्रियेत नश्येच्ेद्यदि तर्हि कुजातिसंसर्गः कुत्सितः संसारी जायते यया सा कुजाति- रविद्या तद्वासना च तम्याः संसर्गः संपर्को नश्येन्नष्टो भवेत्- तदा तर्हि मुमुक्षुत्वात्तन हितमेव मोक्षरूपमिष्टमेव भवेत्स्यादू,

ननु कुजातिसम्पर्के मम काहानिरित्याशक्का पूर्वमेव हा- नेरुक्तत्ाज्ज्ञानित्वेनाबाधकत्वं मत्वा वक्षि चेत्निष्फलत्वाच्च

मायाब्रह्ममयस्तात किमर्थ वर्णसंकरः । मायामेव परित्यज्य शुद्धव्रह्ममयो भव ॥ ८ ।। इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे स्तनपानलीलाष्टकमेकर्न्रिशम ॥३१ ॥: मायाब्रह्मभय इति। हे तात हे पुत्र मायाब्रह्ममयो माया कापठ्यं ब्रह्म च ब्राह्मणाकर्म तयोर्विकाररूपः सङ्करोऽन्य- जातिसंपृक्तब्राह्मणजातिरूप इसर्थः, अ्रत एव वर्णसङ्करो व- र्णस्य ब्राह्मगावर्यास्य सङ्करो भ्रष्टत्वं किमर्थ कस्मै प्रयोजनाय कर्त्तव्य इति शेष:, त्हि कि कर्त्तव्यं तत्राह मायामिति, माया- मेव कापव्यं नीचयोनिजन्यसङ्कररूपं परिसज्य विहाय सर्व- भावेन परित्यज्य शुद्धत्रह्ममयः शुद्धमन्यजाससंपृक्त ब्रह्म व्रा-

बोधसारे।

ह्मगाजातिस्तन्मयः सा प्रधाना यस्य स तथोक्तो भवाऽडस्व। भकृतार्थे तु हे तात हे शिष्य माया जगत्कारमाभूता मदस- ्वामनिर्वचनीया शक्तिर्ब्रह्म च देशाद्नवच्छिन्नं मत्यगभिन्नः परमात्मा तयोर्विकारभूतो वर्णमङ्करो वर्णयोः शुद्धाशुद्धयोः सङ्करो मेलनं मालिन्यमिसर्थः, किमर्थः कोऽर्यः प्रयोजनं यस्यां क्रियायां त्वगा क्रि्यन इति शेषः, जीवनस्यान्यथासिद्धत्वात्त- त्संपर्कस्य च दोषरूपत्वेन दुःखजनकत्वाच्चेति न कर्त्तव्य एव स इति भाव:, अतो मायामंव जगज्जननशक्तिमेव परिसज्य विहाग शुद्धव्रह्ममयः शुद्धं माययाऽस्पृष्टं ब्रह्म प्रत्यगभिन्नं त- न्मयस्तद्रूपो भव स्या:, तथा सति उभयसंयोगरृपसंसारसङ्करो न स्यादिति भावः ॥।८ ।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसाराथंदीपौ स्तनपानलीलाष्टरकार्थप्रकाश एकतिंश: ।।३१ ।।

एवं स्तनपानलीलानिरुपणमिषेगा मायातत्कार्ययो रुचि परिसाज्य शुद्धब्रह्मणि रुचिमुत्पाद्ेदानीं तत्रैव स्थैर्यसम्पाद- नाय तत्स्वरूपज्ञानमपेक्षितमिति तत्स्वरूपं निरूपयितुमाश्चर्य- चतुष्टय्याख्यं चतुश्लोकं पकरणमभिदधान आरह। अथाश्चर्यचतुष्टयी।

र्यचतुष्टयी आश्चर्यस्याश्चर्यरूपस्य ब्रह्मगो निरूपकत्व्रात्तत्स- म्वधिनी चतुष्टयी चतुःश्रोकसमूहात्मक प्रकरणं निरूप्यत इबिं शेषस्तदेव ब्रह्मण आश्चर्यरूपत्वरं निरूपयति।

आाश्चर्य्तुष्टयी। ५९१

अन्धः पश्यति सर्व च पङ्गुर्याति पुरात्पुरम्। जडः कार्याणि कुरुते नीरसो रसमश्नुते ॥ १ ॥ अन्ध इति। अन्धश्चक्षुर्हीनः सर्व घटादिजातं पश्यति अवलोकयति, ननु विपयावलोकनमन्धस्य विरुद्धं कथ सम्भा- व्यमिति चेन्न 'पश्यसचक्षुरि'त श्रुत्या ब्रह्मणोऽचक्षुद्टेपि अव- लोकितृत्वमनिपादनात्तया च श्रुसाऽचक्षुष्टे प्रतिपादिते 'नि- षकलं निष्क्रियमि'ति श्रुत्या च निरनयवत्वे च प्रतिपादिते तं विना जगदवलोकयितृत्वस्य 'नान्योतोस्तिद्रष्ट'त्यादिश्रुसाऽस- स्त्रप्रतिपादनाच्चैनन्यं बिना जगदतलोकनासिद्धेश्वान्धस्य जग- दवलोकयितृत्वमुक्तमविरुद्धं सम्भाव्यं, च पुनः पङ्गु: पाद- हीनः पुरात्पुरं पूर्वनगरातपुरान्तरं याति गच्छते, नतु पादहीने गतिः कथं सम्भाव्येति चेन्न 'अपाशिपादो जवनो गृहीते'सा- दिश्रुतेर्व्रह्मणः पादराहित्येपि गतिमत्त्वपतिपादनान्नििष्कलं निष्क्रियं शान्ताम'ति श्रुत्या च निरवयवत्वपतिपादनाच्च नि शवयवत्वेनापि ब्रह्मण: पादराहिये सिद्धे ससपि गतिमत्त्वपति- पादनाद्गन्तुरपि ब्रह्मणो भिन्नस्यासत्त्वपतिपादनात्पङ्गुत्वं ग- तिमत्वं च मिद्धं पुरमत्र शरीरं 'नवद्वारे पुरे देही'त्युक्त्तेः 'पुरमे- कादशद्वारममि'ति श्रुतेश्च, परात्परमिति पाठे तु त्वंपदवाच्यार्थ- त्यागेन लक्ष्यार्थकूटस्थचिन्मात्ररूपिणो 'निष्कलमि'ति श्रुत्या नि- रवयवत्वपतिपादनात्पादराहित्पेन पङ्गुत्वं स एव ब्रह्मणोS- भिन्नत्वज्ञानात्सवस्य परात्कारणादव्यक्तारुयास्परं ततो भिन्नं तस्य कल्पितत्वात्तदस्पृष्टं च परमात्मरूपं याति माम्रो- तीत्यर्थः, यद्वा लोकप्रमिद्धपुरान्नगरातपुरं नगरं याति पाप्तो- तीत्यर्थ एनास्तु तस्यापि गन्तुर्व्रह्मण: पृथगसत्तेन ब्रह्मत्वाड्गह्म- णश्च 'निष्कलम'ति निश्वयवत्वपतिपादनाद'पाछिपाद' इति

५९२ बोधसारे

श्रुत्या पादराहित्ये गनिमत्त्रगांतपादनात्पङ्गुत्वं गन्तृत्वं च सम्भाव्यमिति दिक्, आश्चर्यान्तरमाह जड इति, जडश्रैतन्या- त्मनो विविक्तो जीव: कार्याणि कर्त्तव्यतया विहितानि क- र्माणि कुरुत आनरति चैतन्याद्भिन्नस्य जाड्यं प्रसिद्धमेव त- स्यैत कर्तृत्वमण सर्वशास्त्रेयु मांतपादितं तदधिकारेगौव सर्व- शास्त्रनिधानाच्चात्मनेपदप्रयोगेण च कर्मफलमपि तन्निप्ठुमि- त्यांप सूचितं, यद्रा चेत्यरहहितत्वेन चिदात्मन एव जडवत्वा- ज्जडत्वं कर्मकर्तुराप तनः पृथगसत्वप्रतिपादनाज्जडलं कर्मक- तृत्वं च सम्भाव्यप्, अम्मिन्नपि पक्षे क्तृत्वजाड्ये ब्रह्मण्येव स- ्वाधिष्ठानत्वात्सम्भाव्ये इति भावः, यद्रा जडो मायातत्कार्य- रूपः पपश्चो व्रह्मविष्णुरुद्वादिरूपः कार्याणि कर्माणि उत्प- क्यादीनि कुरुत आचरात 'तदेतज्जडं मोहमात्रमि'ति श्रुसा मा- याया जडत्वप्रतिपादनात्तत्कार्यस्यापि ब्रह्मादिपपश्चस्य ज. डत्बं 'जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भ- चती'ति श्रुत्या तस्या एव कर्तृत्वप्रतिपादनादात्मनेपदेन च कर्मफलं तन्निष्ठमेनेति ब्रह्मणः कर्तृत्वभोक्तृत्वराहित्यं सूचि- तमिति भावः, यद्रा मायातत्कार्ययोरुभयोरपि जडत्वात्तस्या- स्ततका र्यजीवेश्वरयोरपि ब्रह्मणोऽभिन्नत्वाद्यद्यतो न भिन्नं त- नदेवेति लोके शास्त्रे च प्रसिद्धे: परमात्मैव जडस्तं बिना कर्त्तारं कार्यनिर्वाहायोगात्स एव कार्याणि आकाशादिब्रह्माण्डान्तानि तदादिपिपीलिकान्तानि च कुरुत उत्पादयति एवं जडे कार्य- कारित्वमाश्चर्यमनेरतिभावः, आश्चर्यान्तरमाह नीरस इति, रस्यत आस्नाद्यनेडननोन रसना तद्रहित आत्मा रसं माधुर्यादिकम- शनुतेऽनुभवति 'नान्योतोस्ति द्रष्टे'सादिश्रुते रसयितुरात्मन पृथ- कसत्ताभावप्रतिपादनान्नि ष्फलमि'ति श्रुतेश् निरवयवात्मत्वम- तिपादनाच रसनारहितलेप्णात्मनो रसानुभवितृत्वं सम्भाव्य-

आश्चर्यचतुष्टयी। ५९३

मिति भावः, यद्वा 'रसो वै स' इति श्रुते रसाः सुखानि विषय- जन्यानि निर्गतानि निषृटत्तानि यस्मात्स नीरसस्ततोपि रस- यितुः पृथगसत्त्त्रप्रतिपादनान्नीरसत्वं रसानुभवितृत्वं चात्म- न्येन सम्भाव्यमिति भावः ॥१॥ अन्यान्यप्याश्चर्याण्याह।

निश्चेता निश्चिनोत्य१न्तं विरक्तो भोगमञ्चति। सर्वस्पर्शविहीनोपि ब्रह्मसंस्पर्शमश्नुते ॥ २ ॥ निश्चेता इति। निश्चेता निर्गतं निवृत्तं चेतोऽन्तःकरणं यस्मात्स तथोक्त आत्मा सोऽसन्तमतिक्रान्तमन्तान्नाशा- दित्यसन्तं प्रसगभिन्नं ब्रह्म निश्चिनोति निदिध्यासति स्वय'म- श्रोत्रममनऽस्कमि'ति श्रुत्याऽ्डत्मनो निर्मनस्कत्वप्रतिपादनाद्- आत्मनश्च मनसः पृथगसत्वाच्चात्मनो निर्मनस्कत्वं तं विना च केवलमनसो पदार्थनिश्चयाऽशक्तेर्निश्चेतस आत्मन एव पर- मार्थनिश्चायकत्वं सम्भाव्यामात भातः, असर्थमिति पाठे तु असत्वेन निश्च- यविषयीकरोतीसर्थः, अन्यदप्याश्चर्यमाह विरक्त इति, विष- याणां मिथ्यात्वादात्मनः परिपूर्णत्वाच्च विरक्तो रागर- हित आत्मा तं विना च भोक्तृत्वासिद्धे: स एव भोगं भु- ज्यत इति भोगस्तं सुखदुःखाद्यनुभवमश्चति पाममोति अन्य- दप्याश्चर्यमाह सर्वेति, सर्वस्पर्शविहीनोपि सर्वे समस्ता ये रूप- शाः स्पृश्यन्ते काठिन्यादिविषया यैस्ते स्पर्शास्त्वगिन्द्रियाणि स्पृश्यन्ते त्वगिन्द्रियेणानुभुयन्त इति स्पर्शास्त्वग्विषयास्तै- र्विहीनोषि रहितोपि आत्मेन्द्रियणां विषयारणां चात्मनः पृ- १ निश्चिनोत्यंर्थ।

५९४ बोधसारे।

थगसत्त्वात्सर्वस्पर्शविहीनत्वमात्मनः सम्भाव्यं, स ब्रह्ममंस्पर्श ब्रह्मणा देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्येन वस्तुना संस्पर्शमै- क्यमश्रुते प्राम्ीति ॥ २ ॥ आश्चर्यान्तराण्यप्याह। सर्तराहारी निराहारमुदरे धारयत्ययम्। मुग्धो भुनक्ति पाण्डित्यं सिद्धान्तं वक्ति मौनवान्॥ ३॥ मर्वाहारीति। सर्वाहारी सर्वस्य समस्तस्याहारः भो- जनं विद्यते यस्य स तथोक्त आत्मा पृथगसत्त्वमेव जगत आत्गनो भोजनं कालरूपेण वा भोजनं समस्तजगनः सो यम:त्मोदरे जठरे निराहारं निरगतो निषटत्त आहारो भो- जनं यस्मात्तद्यथा तथा धारयति स्थापयति सर्वद्वैतस्य मिथ्या- त्वात्तदाहारस्यापि तथात्वान्निराहारत्वं ज्ञेयं, सर्वाहारत्वे च श्रुतिः, 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः, मृत्युर्यस्यो- सेचनं क इत्था वेद यत्र स' इति, अन्यदप्याश्चर्यमाह सुग्ध इति, मुग्धो ज्ञेयस्यासत्वात्तद्विपयकज्ञानस्यापि तथात्व्रात्तद- भाववत्वेन मुग्धत्वमात्मनो ज्ञेयं, स आत्मा पाण्डिसं पण्डितस्य भाव: पाण्डिसं वैदुष्यं समदृष्टित्वलक्षणं 'शुनि चैव श्वपाके च पण्डिता: समदर्शिन' इति भगवदुक्तेः, भुनक्ति पालयति अभ्यव- हरति वा, अन्यदप्याश्चर्यमाह सिद्धान्तामति, मौनवान्मौनी सि- द्धान्तं वाचा विषयो नेति सर्ववेदान्तसिद्धान्तस्तं वक्ति ब्रूते 'अवचनेनैव प्रोवाच, सह तूष्गीं बभूवे'ति श्रुतेः, यद्वा वागिन्द्रि- चस्य मिथ्यात्वात्तद्रहितो मौन्यात्मा सः सिद्धान्तं सर्वशास्त्र- सिद्धान्तनिर्णायं वक्तुरपि ततः पृथगसत्त्वात्स एव वक्ती इत्यर्थ: ॥ ३॥

आश्चर्यचतुष्टयी। १९५

किं चान्यदप्याश्चर्यमाह। निर्वैरो जयमाप्नोति निष्कामः पूर्णकामताम्। सुप्तो जागर्त्ति विज्ञानी मृतोष्यमृतमश्चुते॥४॥ इति श्रीनरहरिकतौ बोधसार आश्चर्यचतुष्टथी॥३२॥ निर्वैर इति। समत्वात्स्वस्य द्वेव्यविषयमिथ्यात्वाच्च निर्वेरो निगनं निवृत्त वैरं विरोधो यस्मात्स तथोक्त आत्मा जयं सर्वो- द्योगफलरूप मोक्षमाप्नोति लभते, आश्चर्यान्तरमाह निष्काम इति, काम्यविपयाणामसत्त्वात्स्वस्य च पूर्णत्वान्निष्कामो निर्गताः कामा यस्मात्स तथोक्तः स एवात्मा पूर्णकामतां पूर्णाः पर्याक्ाः कामा यस्य यस्मिन्त्रा स तथोक्तस्तस्य भावस्तत्ता तामापोति 'सर्वान्कामान् समश्तुन' इति श्रुतेः, आपकामत्वादपीत्यर्थः, किं चान्यदप्याश्चर्यमाह सुप्त इति, विज्ञानी विज्ञानमात्मानुभवः स विद्यते यस्य स तथोक्तः पुरुषः सुप्तः पपश्चस्य वाधितत्व्रेन तद्विषय- कज्ञानस्यापि वाधितत्व्रादज्ञानलेन सुप्तत्वं स जागर्ति जाग्रदिपपा- ननुभवति, यद्वा। 'या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागरति संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेरि'ति भगवदुक्त:,।। पपश्चे सुप्तत्वं स्वरूपे जाग्रत्वं चेति सुप्ते जाग्रत्वं संभाव्यं, यद्वा जाग्रदवस्थावत एव विश्वस्य स्वस्त्ररूपे सुप्तत्व्रात्मपस्ने जागरगां चेति सुप्े जागृतिसम्भनः सम्भाव्यः, यद्रा लोकदृष्ड्या सुप्तस्यैव जाग्रत्वं तत्रापि अज्ञानानन्दत्रिपुड्यो: सच्तेन जाग्रल्लक्षणसद्भावादिसर्यः, अन्यदाश्चर्यान्तरमाह मृतो- पीति, मृतोि जीवत्वनाशं प्राप्तोति अमृनं न विद्यते मृतं मरणं यस्मिस्तदमृतं ब्रह्माऽशनुते पाप्तोति, यद्वा लोकपसिद्ध

५९६ बोधसारे।

मरणवानपि स्वाधारं ब्रह्मैव प्राम्तोति, यद्रेह लोके मृतोपि अ्र्प्र- न्यलोकेऽमृतं सुधामश्नुते प्राप्ोति पुण्येन कर्मणेत्यर्थः ॥४॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाक्तरविरचितायां बोधसारार्थदीप्षा- वाश्चर्यचतुष्टय्यर्थप्रकाशो द्वात्रिशः ॥३२।।

अथ तुरीयतुलसीपूजा। एवमाश्चर्यचतुष्टयीनिरूपणमिषेणाश्चर्यस्वरूप ब्रह्म निरुप्ये-

तुरीयतुलसीपत्रपूजाख्यं षट्श्लोकं प्रकरणमभिदधान आह। अथ तुरीयतुलसीपत्रपूजा। अथेति। अथाश्चर्यचतुष्टयीनिरूपणानन्तरं तुरीयतुलसीपत्र पूजा तुरीया जाग्रदादपेक्षया चतुर्थ्यात्मसाक्षात्कारवती बुद्धि: सैव तुलसी विष्णोर्जगव्यापकस्यात्मनः पियत्वात्तस्याः पत्राणि विशेषभावगर्भवृत्तयस्तैः पूजाडर्चा तन्निरूपकत्वादस्य मक- रणस्याप्येतदेव नाम निरूप्यत इति शेष:, तत्रादौ तन्निरुपणमेव परतिजानीते। तुरीयतुलसीपत्रैर्विष्णुपूजा निरूप्यते। प्रेमप्रधानभावेन शृङ्गाररसरूपिणी ॥ १ ॥ तुरीयेति। मया प्रेमप्रधानभावेन पेम्णः स्नरेहस्य प्रधानो मुख्यो भावः सत्ता यत्र मयि तेन मया शृङ्गाररसरूपिणी शृद्गार: ्ुचियों रसो रूप्यते प्रकाश्यतेडस्यां सा तथोक्ता तुरीयतुलसी- पत्रैस्तुरीया स्वात्मसाक्षात्कारवती बुद्धिः सैव तुलसीव विष्णो जगव्यापकस्य विष्णोरात्मनः मियत्वात्तुलसी तस्या: पत्राणि वृत्तिविशेषास्तैर्विष्णुपूजा विष्णोर्जगव्यापकस्यात्मनः पूजाऽर्चा

तुर्रायतुलसपित्रपूजा। ५९७

ध्यानमित्यर्थः, लौकिकपक्षे विष्णुः प्रसिद्धस्तुरीयेव मुक्तिदा सुखदा च तुलसी शेषं समानम ॥ १ ॥ तत्र गोपीवाक्यम्। तत्रोभयलक्षणार्या पूजायां गोपीवाक्यं गोपस्य स्त्री गो- पी तस्या वाक्यं वचनम्। प्रकृतर्थे गा इन्द्रियाणि पातीति गोपी बुदद्धिस्तस्या: वाक्यं वचनं, यद्वा गां महावाक्यरूपां वार्णी पाति रक्षतीति गोपी बुद्धिस्तुर्यस्व्ररूपा तस्याः शान्त्यादिसखीः प्रति वाक्यं वचनमिन्द वक्ष्यमाणं ज्ञेयमितर्थः, तद्वाक्यमुदाहृस दर्शयति। दृष्ट्या मया मधुरया कलितोऽधुनायं यत्कामिनीजनमनोहरणो मुकुन्दः । तं चिन्तयामि हृदये न सुखं गृहेरिंम- स्तस्मिन्वने भवतु तेन सहैत वासः ॥२ ॥ दृष्टयेति। लोके तानदर्थो यः प्रसिद्धः कामिनीजनमनोह- सखः कामिनीनां कृष्णेन सह भोगकामवतीनां गोपिकार्ना जनः समूहस्तस्य मनसो हरणो वशीकर्त्ता मुकुन्दो मुक्तिपदः श्रीकृष्णो मया राधाख्यया मधुरया मूक्ष्मपरेमभावगर्भितया सुखरूपयेत्यर्थः, दृष्ट्या दृशाऽधुनेदानीमयं मत्पुरोवर्त्ती कलितो वशीकृतो दृष्टश्र तं साक्षादूदृष्टमेव श्रीकृष्णं हृदये मनसि चिन्तयामि स्मरामि अनो मम मेऽतः परमस्मिन्मत्यक्षे गृहे वेश्यनि तत्कृत्ये च सुखं शर्म न विद्यते तर्ह्यनः परं किमिच्छ- सीति चेत्तत्राह तस्मिन्निति, तस्मिन्यत्र दृष्टस्तत्रैव वने वंदा- वने तेन श्रीकृष्येन सहैव साकमेव वासः स्थितिभवतु अ-

बोधसारे

स्तु इति प्रार्थयामीत्यर्थः। पकृतार्थे तु यः प्रमिद्धः 'सत्यं ज्ञानम- नन्तं ब्रह्मे'त्यादिश्रुतिषु कामिनीजनमनोहरगाः कामोभिलाप आत्मसुखविपथकः स यासु बिद्यने ताः कामिन्य आत्मस्रेहत- त्तयस्तासां जनः समूहस्तस्य मन आत्मविशयकसंशपरू- पान्तःकरणत्तिस्तस्य हरणः स्व्रनिषयकनिश्चयोत्पादनेन नाशकोऽत एव मुकुन्दो मुक्तिपदः परमात्मा मया तुर्या- ख्यया बुद्ध्या मधुरगा स्वात्मसुखातुभवृत्या सूक्ष्मया च दृष्ट्या दृश्यते साक्षादनुभूयत आत्मा यया सा दृष्टिरहं ब्रह्मा- स्मीति प्रमा रूपा वृत्तिस्तयाडयं प्रसक्षपरोक्षत्व्ररहितो भाग- लक्षणया कलितो ज्ञातः पाप्तश्व, अतोऽधुनेदानीं व्यवहा- रसमयेपीसर्थः, अहं तुर्या बुद्धिस्तं ब्रह्माभिन्नं पत्यगात्मानमेत्र हृदये हरति संर्व द्वैतमिति हृदयमपत्रादस्तमयते प्राम्नोतीति त-

ध्यायामि अत एवास्मिन्प्रत्यक्षे गृहे ग्रृह्यते स्वात्मतयाङ्गी क्रियत इति गृहं शरीरं तन्निमित्तो व्यवहारश्व नम्मिन्सुखं शर्म मम नन विद्यतेऽत इतः परं तस्मिन्तुपनिषदुक्ते वने वनषणसम्भक्तौ-इति प्रकृतिकत्वाद्वनशब्दस्य सम्भजने जीव- ब्रह्मैक्यचिन्तन इत्यर्थः, मम चिदाभासविशिष्टतुर्याख्यबुद्धेस्तेन प्रत्यगभिन्नपरमात्मना सहैव साकमेव वास: स्थितिर्भवतु अ्रस्तु इति प्रार्थयामीत्येवं भाव एवैकं पत्रममिति भावः ॥ २ ॥ एवं निजेच्छां सख्यग्रे प्रकटीकृत्येदानीं कृष्णसंगात्पूर्ववृ- त्तान्तमनुस्मृत्य राधिका सख्यग्रे निरूपयाति। गोपालिकास्मि चतुरा न च मे मनीषा देहश्रिता विविधगोरसवासना मे। किम्त्रा विधेयमिति चिन्तयती स्थिताहं

आश्चर्यचतुष्टयी। ५९९

तावद्वलान्मिलित एव मया मुकुण्दः ॥ ३ ॥ गोपालिकेति। अहं गोपालिकाऽडभीरकुलोत्पन्ना ग्रामी णेत्यर्थः, अ्रस्मि भवामि तथासयि मे मम मनीषा बुद्धि: चतुरा चातुर्यवती न न विद्यते तत्रापि मे मम विविधंगोरसवासना विविधोडनेकपकारे दुग्धदधितक्रनवनीतादिरूपो गोरस- स्तस्य वासना गन्धो देहश्रिता देहे शरीरे श्रिताऽडश्रिताडस्ति एते सर्वे दोषा: श्रीकृष्णचित्तरञ्जने प्रतिकूला एव र्मय सन्ति अतः श्रीकृष्णचित्तरञ्जने मया कि विधेयं कि कर्त्तव्यमित्येवं चिन्तयती चिन्तां कुर्वत्यहं राधिका यावत्कालं स्थिता स्थित- वती तावत्तत्कालमेव मुकुन्दो मुक्तिपदो भक्तानां श्रीकृष्णो मया सह बलात्स्वरच्छयैव मिलितः प्राप्तः। प्रकृतार्थे तु तुरीया बुद्धि: स्व्रात्मसाक्षात्कारात्पूर्ववृत्तान्तं स्वस्या अनुस्मरन्ती शान्त्यादि- वृत्ती: प्रत्याह गोपालिकेति। अहं बुद्धि: प्रपश्चनिश्चयात्मिका- वृत्तिगोपालिका गा इन्द्रियाणि पालयति रक्षति असौ गोपा- लोडहङ्कारो मोहो वा तस्य स्त्री तद्भोगकरणत्वाद्गोपालिका- डस्मि भवामि मोहसंबद्धाऽहङ्गारसंबद्धा वेत्यर्थः, अत एव मे मम मनीपा मतिश्रतुराऽडत्मानात्मनिवेचने कुशला न न विद्यते च पुनर्मे मम विविधगोरसवासना विविधोऽनेकमकारो गन्रा- मिन्द्रियागां रसः सुखं तस्य वासनेच्छा देहश्रिता देहे लिङ्गदेहे श्रिता लग्नाडस्ति तिष्ठति एतादृश्यामात्मसाक्षात्कार- प्रतिकूलसामग्य्रां मयि विद्यमानायां साध्य स्वात्मसाक्षात्कारे मया किं वा विधेयं किं कर्त्तव्यमितेवं चिन्तयती विचारं कुर्वती यावत्कालपर्न्तं स्थिता स्थितवत्यस्मि तावत्तत्कालमेव ब- लात्स्वयमेव मुकुन्दो मुक्तिमदः पसगभभिन्न परमात्मा मया त- चिन्तावत्या तुर्याख्यबुद्धया सह मिलित एव प्राप्तः साक्षादतु-

६०० बोधसारे।

भूत इत्यर्थ:, इतीदं द्विनीयं पत्रं ज्ञेयम् ।। ६ ॥ इदानीं स्वस्या: कष्णेन सह रनिमदृष्ट्वनीनामपि सखी- नां स्मितमुखान्यवलोक्य तत्र कारणं चानिश्चित्य विस्मितमु- खी राधिका प्रियसखीं प्रत्याह। एकाकिनी बत गतास्मि बने निशीथे कुञ्े निलीय रमणस्य रसो गृहतिः । चित्रं भजामि कलयामि न तत्र हेतुं सर्वाः प्रसन्नवदना यदिमा वयस्याः ॥४॥ एककिनीति। हे सखि एकाकिन्येकलाऽहं राधिका निशीथे- डर्धरात्रे अर्धरात्रनिशीथौद्वा वि'त्यमरः' वने वृन्दानने गता याता- डस्मि बत हर्षेण ततस्तत्र कुञ्जे लतादाटृतस्थाने 'निकुञ्जकुञ्जौ वा क्रीवे लतादिपिहितोदरे' इसमरः, निलीयान्तर्धाय लोकदर्शना- विषयीभूयेत्पर्थः, रमणस्य रतिसुखदातुः श्रीकृष्णस्य रस आ- नन्दो भोगसुर्खामात यावद् गृहीतोऽङ्गीकृतस्तत्र श्रीकृष्णेन सह भोगसुखाङ्गीकारे यद्यस्मात्कारणदिमा एता मत्पुरो - यमाना: सर्वाः समस्ता वयस्या मक्कीडासहायिन्यः सख्यः प्रसन्नवदना: प्रमन्नं हास्पशोभितं वदनं मुखं यासां तास्तथोक्ता: सन्ति तं हेतुं कारणं न कलयामि न जानामि तासां मया सह गमनाभावे मत्कृनमम्भोगस्य तासामदर्शने च कुञ्जेन्तर्हितया मया कृष्येन सह रतिसुखेङ्गीकृते चैतासां तज्ज्ञानं कथं संजातं तज्ज्ञानाभावे च सत्यपपि मां दृष्ट्वैतासां मुखे स्मितं दृश्यतेऽतोत्र हेतुनिश्चयाभावे केवलं चित्रमाश्चर्य भजामि सेवा- मि। प्रकृतार्थे तु इदानीं तुरीया स्व्रस्या ब्रह्मणा सहैक्यसुखा- जुभने तदननुभवित्रीणां शान्सादिवृत्तीनां प्रसन्नतां लक्ष्गीकृस

तुरीयतुलसीपत्रपूजा। ६०१

तत्कारगां चानिश्चित्य विस्मितवती सविकल्पसमाधिवृत्ति प- त्याहैकाकिनीति। हे सखि 'डों खं ब्रह्मे'ति श्रया ब्रह्मणः खा- भिधानेन प्रतिपादनात्सह खन वर्त्तत इति सखी ब्रह्मणा सह वर्तमाना वृत्तिः सविकल्पममाध्याख्या तस्या: सम्वोधने है सखि, वतेति तस्या एव कोमलसम्बोधनात्मकमव्ययं हर्षार्थकं वा, एकाकिन्यसहायिन्याद्विनीयेत्यर्थः, भूत्वेत्यध्याहार्य, वने सम्भजनार्हे ब्रह्मणि वनधातोः सम्भजनार्थत्वात्तत्पकृतिको वन- शब्दः, निशीथे गाढान्धकारतया विषयादर्शनमिव ब्रह्म- ण्यपि द्वितीयाSदर्शनाग्निशीथमिव निशीथं ब्रह्म तस्मिन्गता पाप्तार्डस्मि भवामि 'या निशा सर्वभूतानामि'ति भगवदुक्तेः, ततः कुञ्जे कुं कुत्सितं माया तत्कार्ये च जयति वशीकरोतीति कुञ्जमी- श्वरतत्वं तस्मिन्निलीय तदाकारतां प्राप्य, यद्वा कु क्षेत्रं बुद्ध्यादिकं जयत स्ववशतया स्वस्तकार्ये पेरयतीति कुअ्जं ब्रह्माभिन्नं मस- गात्मस्वरूप तस्पिन्निलीयैकीभूय कुः पृथ्वी सा यथा बीजस्याने- क रूपेणाविर्भूतिकारणा तद्वदात्मनानात्वपतीतिसाधना बुद्धयादि- क्षत्ररूपा कुशब्देन ग्राह्यात्र, रमणस्थ रमयति सुखयति जगदिति रमणं ब्रह्म तस्य 'एष ह्येवानन्दयाती'ति, श्रुतेः, 'एतस्यैवानन्द- स्थान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ती'सादिश्रुतेश्च रस आनन्दो 'रसौ वै स' इति श्रुतर्गृहीतोऽङ्गीकृतोऽनुभूत इसर्थः, तत्र मम ब्रह्म सुखानुभवे यद्यस्मात्कारणादेतासां शान्सादीना लौकि- कृृत्तीनां च मत्सहचारित्वाभावे सति मदनुभूतब्रह्मसुखस्य तामु प्रतीत्यभावे च सतीमा मम ब्रह्माकारायाः प्रकाश्यत्वेन दृश्यमाना वयस्या मत्समन्रयस्का विवेकसमय एव मत्सहि- तानां शान्त्यादिवृत्तीनामुत्पत्तेः शान्यादिवृत्तयः सर्वाः समाप्ताः पसन्नवदना: प्रसन्नं निर्मलं रागादिहीनं वदनं 'चेतोमुख' इति ७६

६०२ बोधसारे।

श्रुतेर्विप पभोगसाधनमग्रमेवात् वदनं मुखं यासां तास्तथोक्ता: सन्ति तं हेतुं कारगामहं तुर्याख्या बुद्धिर्न कलयामि न जानामि किं च केवलं चित्रमाश्चर्य भजामि सेवामि ममात्मसुखानुभवे सति मदद्िन्नानामेतासां कथमानन्दानुभव इत विस्मयामि केवलं तद्धेतुं न जानामीत्येव भावस्तुर्याख्यतुलस्यास्तृतीयं पत्रं हेयम्।।४।। ननु श्रीकृष्णभोगजन्यं सुख कीदृशं तत्कथयेसाशङ्का त- स्यानिर्वचनीयत्वनिरुपयापूर्वकं चिह्नरेव तन्निरुपयति। किं वर्णयामि पुरतः किल कस्य वर्ण्ये किं वर्णितेन सखि वर्णयितुं न शक्यं। अङ्गानि मे विगलितानि सहैव नीव्या दष्टे 5धरे रतिरसे रतिनायकेन ॥ ५॥ किमिति। कस्य पुरतो यस्याग्रे वर्णनीयं तस्य तदनुभवा- भावान्न कस्याप्यग्रे वर्णनीयमिसर्थः, तथा कस्य वर्ण्य वचन- विषयं भवेन्न कस्यापीत्यर्थः, अनुभवितृवक्रोः क्रियाभेदेन क-

स्य वक्तुर्वचनविषयत्व्रासम्भवादिति भाव:, वर्णितेन श्रीक्- षणसंभोगजन्यसुखवर्णनेन कृतेनापि किं किं फलं न किर्मा फ- लमित्यर्थः, अतो हे सखि हे आलि तत्सुखं वणीयतुं वर्षानं कर्त्तु न शक्यं न सामर्थ्यतरिषयमतः कि वर्णायामि कथं वर्ण- यामि न कथमपि वर्णयामीतियावद्, अरत एव लक्षणेनैव तल्ल- क्ष्यमित्याश्ञयेन श्रीकृष्णभोगसुखानिर्भावेऽस्यां लक्षणानि त- त्कालीनान्याहाऽङ्गानीति, रतिनायकेन रतिसुखस्य पुरुषा- धीनताद्रनर्गेथुनसुखस्य नायकः स्वामी श्रीकृष्णस्तेनाधरे- डघरोष्ठे दष्टे चुम्बिते सति ततो रतिरसे रतमैंथुनस्य रसः

तुरीयतुलसीपत्रपूजा। ६०३

सुखं तस्मिन्नाविर्भूत इति शेष:, मे मम नीव्याऽपरवस्न- बन्धेन सहैव साकमेवाङ्गानि हस्तपादादीनि विगलितानि शि- थिलानि जानानि एतनैव लक्षणेन श्रीकृष्णोन सह रतिसुखं जानीहि न तु तद्रचनेन निरूपयितुं शक्यमिति भावः, परकृता- र्थेपि तुरीया बुद्धि: स्वसमीपनर्त्तिनीं सविकल्पसमाधिरूरपा वृत्ति प्रति ब्रह्मसुखानुभवस्यावर्णनीगत्वनिरूपणपुरःसरं तत्सुखं स्व्रानुभुनं स्वस्यां तच्चिह्वैर्लक्षयति किमिति। कस्य पुरनो न क- स्यापीसर्थः, ब्रह्मसुखाकाराया मम द्वितीयाभावादिांत भावः, तथा कस्य वक्तुस्तत्सुखं वर्ण्य वर्णनविषयं भवेन्न कस्यापीसर्थः, 'यतो वाचो निवर्त्तन्त' इत्यादिश्रुया ब्रह्मसुखस्य वागविषयत्व- प्रतिपादना 'न्रान्पोतोस्ति द्रष्टे'त्यादिश्रुत्या वक्कुरण्यनः पृथगस- चप्रतिपादनाच्चेति भावः, अन एव किं वर्णितेन तद्वर्गानस्य प्र- लापत्वादुपहासास्पदेन तद्वर्णनेन कृनेनापि कि फलं न किम- पीत्यर्थः, व्यर्थश्रममात्रं तदिति भावः, अतो हे सखि तुर्यानुकू- ल्यान्मित्रत्वेन सविकल्पसमाधिमुद्दिश्य तुर्यारयबुद्धिकृतं सम्वो- धनं योज्यं तत्सुखं वर्णयेतुं वर्णनविषयीकर्तु न शक्पं न सा- मर्थ्यविषयमस्ति अतः कि वर्णपामीत्युदामीनता वाक्पपश्रे स्वस्या: दर्शिता ब्रह्मसुखानुसन्धानविरोधितगा वाक्पपश्र- स्येनि दुःखरूपत्वेन निष्फलत्वेन चेति भावः, अनस्त्चिह्नेनैव दर्शयति अङ्गानीति, रतिनायकेन रने रमणस्य सुखस्येत्यर्थः, नायकेन स्वामिना ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मना 'एष ह्ेतानन्दया- ती'ति श्रुत्या जगदानन्दयितृत्वपतिपादनात्सुखस्यात्माधीनले- नात्मनस्तत्स्वामित्वमिति भावः, अधरे 'मनसवेदमाप्तव्यमि'त्या- दिश्रुत्या वृत्तिव्याप्यत्वपनिपादनात्तस्या एव वत्तेर्व्रह्मणोऽघ :- स्थिरितत्वात्तुर्याख्यबुद्धेर्ममांशत्वेनाधरत्वं तस्मिन, यद्वा धातीति

६०४ बोधसारे।

घरः पपश्चधारकोऽविवेकाशस्तस्मिन्वष्टे सति नाशिते सति, दृत्तिपक्षे स्पृष्टे सतीसर्थः, स्वैक्ये सम्पादिते सनीति वा, ततो रतिरमे रते रमणस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मज्ञानलक्षणाक्रीडाया रसे सुखे निरतिशयानन्द आविर्भूते सतीति शेष:, मे मम तुर्याख्य- बुद्धेर्नीव्या सहैवाघरवस्त्रबन्ध इन वस आ्च्छादन इति धा- तोर्वस्त्रशब्दनिष्पत्तेस्तस्य चाच्छादनार्थत्वेन शरीरस्याप्यात्मा- च्छादकत्वेन वस्त्रसादृश्यात्तस्यात्मनश्च सम्बन्धहेतुत्वादहङ्कार एव नीवी सादृश्यान्नीवीशब्देनात्र ग्राहासेन सहैव साकमेवा- द्ानि अनुभवित्रतुभवानुरभावतव्याख्यानि त्रिपुटीरूपायि वि- गलितानि नष्टानि अन्यानि प्रसिद्धानि शरीराणि च नष्टानि अनेनैव लक्षगेन तत्सुखमनुमेयमिति भावः ॥ ५ ॥ इदानीं स्वस्या: कृष्णेन सह सम्भोगे पूर्वसुकृतमेव कारयां निश्चित्य सख्यग्रे निवेदयति। नन्वेतदेव सुकृतं फलितं मदीयं यत्कामिनीषु रसलंपट एष कृष्णः । लक्ष्मीपतेरितरथा न भवेदकस्मा- दस्मासु गोपतनितासु कथाप्रसङ्ग: ॥ ६॥ नन्विति। एतत्कृष्णेन सह भोगफलकं मदीयं ममेदं मदीयं मत्पूर्वकृतमित्यर्थः, सुकृतमेव पूर्वजन्मकृतं पुण्यकर्मैव फाितं श्रीकृष्णभोगरूपेण परिणतं नन्विति वितर्कयामि कुत इसत आरह यदिति, यद्यस्मात्कारणादेप मत्पुरोवर्त्ती श्रीकृष्णो भूमानन्दरूप ब्रह्मैवास्ति। 'कृषिर्भूवाचकः शब्दो णश्च निर्दृतिवाचकः। तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते'॥

तुरीयतुलसीपत्रपूजा। ६०५१

इत्युक्ेस्तस्य च निष्कामेष्वेव साक्षाद्दृश्यत्त्रोक्तेरस्माकं सर्वदा दृश्यमानः, किश्च कामिनीषु कामवतीषु अस्मासु पा- कृतस्त्रीयु रसलम्पटा रमः सुखमस्मत्मम्भोगजन्यं सुखं त- स्मिल्लम्पटो लुब्धोऽस्ति तस्मात्कारणादिति योज्यं, तदुक्त- मेव व्यतिरेकेण द्रवयति लक्ष्मीपतेगिति, इतरथाऽन्यथा स्पत्सुकृतोदयाभाव इत्यर्थः, लक्ष्मीपतेरिति हेतुगर्भ विशेषयां स्रीलुब्धत्वं यदि श्रीकृष्णे यदि सम्भाव्यं तहि सर्वस्त्रीरत्नं ल- क्ष्मीस्तस्या ब्रह्मादिमार्थनीयत्वं प्रसिद्धं तथा सति तस्यास्तेषु चा- ख्चल्यं प्रसिद्धं, तस्था एव श्रीकृष्णे स्थैर्य दृश्यने शास्त्रेपु च लक्ष्पी- पतित्वं चास्य प्रसिद्धं, किश्चास्य तस्यामुदासीनत्वादपि तस्थैर्य- मिति तस्य श्रीकृष्णस्याकस्माद्विना साधनानुष्ठानं तत्र हेतुर्गोपत- नितासु गोपानामाभीराणां वनितासु खीघु अस्मासु राधिका- दासु कथापसङ्ग: कथायां वार्त्तायामपि प्सङ्गः संबन्धो न म- वेन्न स्यात् किं पुनर्वक्तव्यं सम्भोगपसङ्गा न स्यादिति तस्मात्पू- र्वसुकतमेत फलितमिति निश्चयः । प्रकृनार्थे तु तुर्या बुद्धि: स्वस्या व्रह्मैक्याकारवृत्तिजन्यसुखानुभूने पूर्वानन्तजन्मसम्पादितसुकृतमेव कारणं निश्चित्य सविकल्पसमाधिमेव पुरोवर्निनी लक्ष्यीकृत्य तदग्रे निवेदयति नन्विति, एनत्स्वस्या जीवव्रह्मैक्यसुखाप्तिरूप- मिदं मदीयं ममेदं मदीयं मयैवानन्तजन्मसु सम्पादितमित्यर्थः, सुकतं पुण्यमेन सम्पादितं फलिनं जीव व्रह्मैक्यभावज्ञानरूपेण त- त्सुखावाप्तिरृपेण च परिणतं नन्वित्येवं निश्चिनोमि कुत इत्यत आह यदिति, एष मत्पुरः साक्षाद्दृश्यमानोऽयं कृष्णो व्र- ह्मानन्दोऽस्ति। कृषिर्भूवाचकः शब्दो णश्च निर्वतिवाचकः । तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयने ॥

६०६ बोधसारे

इत्युक्तेस्तम्य तु निष्कामेष्वेवानुभूयमानत्वप्रसिद्धेरस्मासु अहंकारविशिष्टासु अन एव गोपवनितासु गा बुद्धिवृत्तीरात्मस- च्वारोपेण पानीति गोपो बुद्धिवृत्तिपालकोऽहंकारस्तस्य वनिता स्तद्भजनरता वयं तुर्याया आंप अहंकारसम्बन्धवत्वाद्गोपवनिता- त्वमन्यदृत्तिवदेव ज्ञेयं, वनधातोः सम्भजनार्थत्वाद्निताशद्ष्य च

कविषयेच्छावतीषु निष्कामेष्वेव ब्रह्मसुखानुभवप्रतिपादनािांत भावः, यद्वा कामयितुं ब्रह्ममुखमर्थयितुं शील यामां तास्तथो- क्तास्तासु स्वरूपसुखस्य नित्यमाप्तत्वादपि तदिच्छापि तदनुभवे वाधकैवेति तत्कामवतीष्वाप तत्साक्षात्कारो दुर्लभ इति भाव:, तदेव व्यतिरेकेण द्रढयति लक्ष्मीपतेरिति, इतरथाऽन्यथाऽस्म- त्सुकतफलोदयोनमुखताभावे सनीसर्थः, लक्ष्मीपतेर्लक्ष्मीरत्र गुरुवाक्यस्थिता भद्रा ग्राहा 'भद्रैषां लक्ष्मीर्निहिताधिवाची'ति श्रुनेस्तस्या मोक्षलक्ष्म्या: पतिः पालकः स्वामी परमा- त्मा तस्य मोक्षलक्ष्मीदातुः परमात्मनो गुरोशाकस्माच्छीघ्रं अस्मासु तुर्यादिनाम्नीषु गोपवनितासु बुद्धिवृटत्तीरि- न्द्रियाणि च पाति रक्षतीति गोपो महामोहोऽहद्ारो वा ते वनन्ति सम्भजन्तीति गोपवनिता अव्ञानव्टत्तयोऽहद्कारसं- वद्धाश्च तादृशीषु भारब्घपर्यन्तं सर्व्रतिष्वपीत्पर्थः, कथामसङ्ग: कथया वार्त्तया प्रसङ्गः संबन्धो न भवेन्नस्यात्तत्र किं वक्त्तव्यं साक्षादनुभवो न भवेदिति अ््परनोत्र सर्वदा सर्वत्ृत्तिषु अस्माक- मात्मानुभवेऽस्मत्सुकृतमेव कारणमिति निश्चेतिव्यमिति भावः।।६॥

लितमाह। तुरीयतुलसीपत्रैर्वनमाली सुपूजितः ।

हेतुमालाहीरावली। ६०७

अस्मिन्वने महामिष्टं यत्फलं तत्प्रयच्छति॥ ७॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बांधसारे तुरीयतुलसीपत्रपूजा त्रयस्त्रिंया॥३३। तुरीयिति। अधिकारिशरीरं प्राध्य पुरुषेण तुरीयतुलसीपत्रै- स्तुरीयमित्र मोक्षफलदात्री तुलसी तस्याः पत्राणि दलानि तैः कृत्वा वनमाली वनमालाऽडपादलम्विनी माला स्रग्विद्यते यस्य स श्रीकष्ण 'आपादलम्बिनीं माला वनमालां विदुर्बुधा' इति कोशोक्ते:, सुपूजितः सुष्ठु पेम्णा पूजितोऽर्चितश्चेद्यदि तर्हीत्पध्याहायम्, अस्मिल्लोकपसिद्धे वने कर्माद्युपासनान्तल- क्षणे सम्भजने यन्महामिष्टं प्रमिद्धमत्यन्तसुखरूपं फलं सर्व- जन्मकृनकर्मणामुपामनानां च फलत्वात्तदेवफलं मरेमलक्षयां त- त्मरयच्छति ददाति। प्रकृतार्थे तु अधिकारिणा तुरीयतुलसीपत्रै- न्तुरीयाऽडत्मसाक्षातकारवती बुद्धिरेव तुलसीत विष्णुभियत्वा- दात्मपियत्व्राच्च तस्याः पत्राणीव तद्टृत्य उक्तलक्षणास्तै र्व- नमाली वनं तुर्यबुद्ध्याऽडतमानुसन्धानलक्षणं भजनं तेन मा- लाते शोभते इति वनमाली तुर्यानुभूनः परमात्मा सुपूजितो

रमोपासनाज्ञानलक्षणे सम्भजने यद्विवेकिप्रसिद्धं महामिष्टं नि- रतिशञयसुखस्वरूपं मोक्षारूयं फलं तत्पयच्छति ददाति ।।७॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपौ-

अथ हेतुमालाहीरावली। एवमात्मानुमन्धानरूरपा तुरीयतुलसीपत्रपूर्जा निरुप्ये- दानीं ज्ञानवर्ता जन्माभावादिधर्माः शास्त्रेपु कितास्तेषां हेतू- नूप्रतिपादयितुं तेपां बहुत्वेन च हीरकघटितमालेव कण्ठशोभा-

६०८ बोधसारें।

क रित्वाद्धेतुमालाहीरावल्यारयं द्वाविशतिश्लोक प्रकरणं मा- रभमाण आह। अथ हेतुमालाहीरावली। अ्थोत। अथ तुरीयतुलसीपत्रपूजानिरूपणानन्तरं हेतुमा- लाहीरावली हतूनां कारणानां माला सगेन हीरानली हरिक- स्रगतदाख्यं प्रकरणमित्थंः, निरूप्यत इति शेष:, नतु ज्ञा- iनषु जन्माभावादिगुणा: श्रुत्युक्ताः सांन्त श्रुतीनां च सर्वप- माणांशरोमणित्वात्तदुक्तरथे मामाण्यमेवातः किन्तदर्थहेतुविचा-

श्रतिप्रामाण्यसिद्वेऽर्थे हेतुभिः किं तथापि हि। अपूर्वरचानात्मत्वादलङ्कारो महान्यतः ॥ १ ॥ शुनीति। श्रुनिप्रामाण्यसिद्धे श्रुतीनां स्वतः ममाणभूतार्ना वेदवाक्पानां प्रामाण्यं प्रामाणिकृत्वं सर्वप्रसिद्धं तेन चोक्ते कथिनेरये पदार्थ आस्तिकार्ना सर्वेषामपि निश्चयारूढत्वा- द्धेतुिः कारणप्श्नैस्तन्निरूपणैश्च किं किं प्रयोजनं न किम- पीत्वर्थः, तथापि हेतुनिरूपणस्य निष्पयोजनत्वेपि हि यतोऽपू- र्वरचनात्मत्वादस्य प्रकरगास्यापूर्वा पूर्वाचार्ये्निरूपितत्वाभा- वात्संग्रहण नोक्ता रचना घटना यस्या: सा तथा भूता डडत्मा स्वरूपं यस्य प्रकरगास्थ तस्य भावस्तत्वं तस्मादस्प पकरणस्य निरूपणेन साफल्यमस्तीति भाव:, हेत्वन्तरमाहा- लद्कार इति, यतः कारणादिदं हेतुमालानिरूपणं तद्रचनं च कण्ठे धृतेऽधिकारिणा महात्नतिश्रेष्ठोऽलद्कारो भूषणं भवेद- तोस्य निरूपणं सफलमेवेति भाव:, हेतुमाला निरूप्पत इति १ हतुमालायाः।

हेतुमालाहीरावली। ६०९ वा पाठः, अतो हेतुमाला हेतूनां कारणानां माला स्रगिवैतत्म- करणं निरप्यते प्रतिपाद्यत इत्यर्थः ॥ १ ॥ तत्रादौ ज्ञानिषु जन्माभावकथनस्य हेतुं दर्शयति। जन्म नामासतः सत्ता जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः । सद्रूपतामेव गतस्तेन जन्म न विद्यते॥ २ ॥ जन्मेति। असतोऽहंकारादेः सत्ता स्वात्मसत्तारोपेण सच्य- पतीति: स्व्रात्मतादात्म्यमित्यर्थः, जन्यं जननं नाम प्रसिद्धमस्ति तदुक्तं विद्यारण्यस्वामिभि:। सदद्वैतेऽनृतद्वैते यदन्योन्यैक्यवीक्षणम्। तस्यान्तकालस्तन्वेदबुद्धिरेव न चेतरः ॥ इति । तथा सति जातसाक्षात्कृतिर्जातोत्पन्ना साक्षात्कृतिरद्वैता- त्मसाक्षात्कारो यस्य स तथाभूतो मुनिर्मननवान्सद्रूपतां सतो ब्रह्मणो रूपमाकारस्तस्य भावस्तत्ता ता गत एव तेन हेतुना तस्य मुनेर्जन्म सदसदैक्यपतीतिरूपं जननं न विद्यते नास्तीति प्रतिपादितं श्रतिभिरिति शेषः सर्वत्र कर्त्तव्यः । २।। इदानीं ज्ञानिषु मरणाभावप्रतिपादने हेतुं दर्शयति। प्राप्तवानमृतं ब्रह्म जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः । अमृतं येन संप्राप्तं स मृतत्वं कथं व्रजेत् ॥३ ॥ पाप्तवानिति। अमृतं न विद्यते मृतं मरणं यत्र तदमृतं ब्रह्म देशकालवस्तुकतपरिच्छ्वेदशून्यं वस्तु प्रत्यगभिन्नमात्मानमिसर्थः, पाप्तवाल्लब्धवानत एव जातसाक्षात्कृतिजातोत्पन्ना साक्षा- त्कृतिर्मरणरहितात्मसाक्षात्कारो यस्य स तथोक्तो सुनिर्ज्ञान्य स्ति अतो हेतोर्येन मुनिनाऽमृतं मरणरहितं ब्रह्म सभातं लब्धं ७७

६१० बोधसारे।

निःसंशयमहमिति स्वात्मत्वेनाङ्गीकृतमिअर्थः, स मुनिर्मृतत्वं मरगाभावं कथ केन मकाशेण व्रजेत्माप्तुयात्॥ ३॥ तत्रैन मकारन्गरेण हेत्न्तरमाह। मृतिः शरीरसंत्यागो जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः । शरीरं त्यक्तवान्पूर्व मृतस्य मरणं किमु ॥ ४ ॥ पृतिरिति। पृतिलोकमसिद्धा शरीरसन्साग: शरीरस्य दे- हस्य सन्यागः सम्यत्त्यागो विसर्जनं प्सिद्धा तथा सति जा-

साक्षात्कारो यस्य स तथोक्तो मुनिर्ज्ञानी शरीरं देहं पूर्वलो- कप सिद्धमरणात्मागेव त्यक्तनान्विसृष्टवानतो हेतार्मृतस्य त्यक्त देहस्य मरणं मृत्यु: किसु किगिव कथमिव न कथमपि भवती- त्यर्थः, अनो ज्ञानिनो मरगा नास्तीत्युक्तं ज्ञेयम् ॥४ ॥ इदानीं ज्ञानिषु कतृत्वाभानोक्तेर्हेतुं दर्शयात। अहन्तया सहैवायं जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः । कर्त्तृत्वमत्यजत्तरमात्कर्मभिर्न स लिप्यते ॥ ५॥ अहन्तयेति। जातसाक्षात्कृतिर्जातात्पन्रा साक्षात्कृ- तिग्हक्कारातीतात्ससाक्षात्कारो यस्य स तथोक्तो मुनिर्ज्ञा- न्ययं प्रकृतोऽहन्तया सहैवाहङ्गारेय साकमेव कर्तृत्वं कर्त्ता कर्मेन्द्रियैः सहितो विज्ञानमयस्तस्य भावस्तादात्म्यमत्यजत्त्य- क्वान्तस्पाद्धेनोः स मुनिः कर्मभि: क्रियाभिर्न लिप्यते लिसो न भवनीति ज्ेयम् ॥५॥ ननु कर्मभिर्ज्ञानिनां लेगो नास्तीत्युक्तं तत्र पापजनकैः क- मेभिलेंपे माभूत्पुण्यकर्मभिस्तु स्यादेवेत्याशक्का तैरप ज्ञानिनां केपो नास्तीति कथयन्तत्रापि हेतुं दर्शयति।

हेतुमालाहीरावली। ६११

स्वयमेत्र पवित्रात्मा जातसाक्षात्क्रृतिर्मुनिः । न च पुण्यैः पवित्रोऽसौ तेन पुण्यैर्न लिप्यते ॥६॥ स्वयमेव्रेति। जातसाक्षात्कृतिर्जातोत्पन्ना साक्षात्कृति- रात्ममाक्षात्कारो यस्य स तथाभूतो मुनिर्ज्ञानी स्व्रयमेव स्वत एन पनित्रात्मा पवित्रः पावन आत्मा स्वरूपं यस्य स तथाभूतो- डस्ति असौ ज्ञानी पुण्यैः पुण्यकर्मभिः पवित्रः पावनो न च नैवर भवेत्तेन हेतना पुण्यैः पवित्रकर्मभिर्न लिप्यते न लिसो भवति स्व्रतः पवित्रस्य ज्ञानिनो न पुण्यकर्मकृतपवरित्रत्वलेप इति भाव: ॥६॥ ननु तर्हि पापैरेव लेपोस्तु ज्ञानिनस्तत्राह। अत्यन्तशुद्धरूपोऽसौ जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः । तत्करोति पवित्रं यत्तन पापैर्न लिप्यते ॥७॥ असन्तेति। जातसाक्षात्कृतिर्जातोत्पन्ना साक्षात्कृतिरा त्मसाक्षात्कारो यस्य स तथोक्को मुनिर्ज्ञन्यिसौ ज्ञान्यसन्त- शुद्ध रूपोऽत्यन्तमुत्कृष्टं शुद्धं निर्मलं रूपमात्मा यस्य स तद्विघोऽस्ति अतः यत्पसिद्धं शास्त्रविहितं कर्म शुद्ध निर्मलमस्ति तत्करोति आचरति तेन स्वतः शुद्धत्वेन हेतुना शुद्धकर्माचरगोन हेतुना च पापैः किल्विषैर्न लिप्यते न लिसो भर्वात, यद्रा पापकर्मा- नाधरणं हेतु: शुद्धत्वे शुद्धत्वं च पापालेपे हेतुर्ज्ेयः ।। ७॥ इदानी ज्ञानिषु हर्षाभावोक्तेर्हेतुं दर्शयति।

येन हृष्यति तन्नास्ति तस्मादेष न हृष्यति ॥८।। सहजेति। सहजानन्दरूपत्व्रात्सहजः स्व्राभाविको य आ्र-

६१२ बोघसारे।

नन्दो निरतिशयसुखं स एव रूपं यस्य स तथोक्तस्तस्य भा- वस्तर्वं साक्षा- त्कृतिरानन्दात्मसाक्षात्कारो यस्य स तथोक्तो मुनिजानी येन पदार्थन हष्यति हर्ष पामोति तत्पदार्थजातं नास्ति न नि- दते ज्ञानिदृष्ठ्या 'नेह नानास्ति किश्चने'सादिश्रुता द्वैतजातस्य समस्तस्य बाधितत्वादिति भावः, तस्मात्स्वतः सुखरुपत्वादन्यस्य सुखकारणविषयस्यासत्वाद्वेनोश्चैष मकृतो ज्ञानी न हृष्यति हर्ष नामोति स्व्राभाविकानन्यरूपत्वं द्वैतासत्वं च हर्पाभावे हेतुद्वगं ज्ञयम ॥८॥ इदानी ज्ञानिषु द्वेषाभावोक्तेर्हेतुँ दर्शयति। नापकर्त्तु क्षम: कश्चिज्ातसाक्षात्कृतेर्भवेत्। अपकर्त्तुरभावेन स तु न द्वेष्टि कंचन ॥ ९ ॥ नेति। जातसाक्षात्कृतेर्जातोत्पन्ना साक्षात्कृतिः स्वात्म- साक्षात्कारो यस्य स तथाविधस्तस्य मुनेर्ज्ञानिनोऽपक र्त्तुमपकार कर्त्तु क्षमः समर्थः कश्चित्कोपि न न विद्यते निर्विका रात्मस्त्ररू- पत्वाज्ज्ञानिनोऽपकर्तुरपि पृथगसत्व्राच्चापकर्तुरप्यात्मत्वाच्चेति भावः, अतोऽपकर्तुरभावेनापकारक्ारिणोऽसत्वेन हेतुना स तु ज्ञानी तु कञ्चन कमपि न द्वेष्टि नापियं मनुते ॥९ ॥ इदानीं ज्ञानिनां शोकाभावोक्तेहेंतु सोपपत्तिकं दर्शयति। अप्राप्यमवाशिष्टं किं जातसाक्षात्कृतेर्मुनेः । हानिर्नारि्ति ततो हेतोर्न शोचति कदाचन ॥ १० ॥ अप्राप्यमिति। जातसाक्षात्कृतेर्जातोत्पन्ना साक्षात्कृतिः सर्वात्मसाक्षात्कारो यस्य तस्य मुनेरपाप्यं न पाप्तुं लब्धुं योग्यमप्राप्यमवशिष्टमुर्वरितं किं किं वस्तु अस्ति न किमपी-

हेतुमालाहीरावली। ६१३.

त्यर्थः, सर्वात्मपाप्त्यैव सर्वपाप्तिसिद्धेरिति भावः, अतो हानि- नाशो ज्ञानिनो नास्ति न विद्यते ततस्तस्माद्विनोः कारणात्क- द।चन कस्मिन्नपि समये न शोचति शोकं न करोति ॥ १०॥ इदानीं ज्ञानिषु इच्छाभावोक्तेर्ेतुं दर्शषतति । केनाप्येष प्रकारेण जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः। व्रह्म सर्वात्मकं प्राप्य न कांक्षति किमप्युत ॥११। केनापीति। एष प्रकृतो जातसाक्षात्कृतिर्जातोत्पन्ना सा- क्षात्कृतिः स्वात्मसाक्षारकारो यस्य स तथोक्तो मुनिर्मननना- न्सर्वात्मकं सर्वस्य द्वैनजातस्यात्मा तत्त्वं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतप- रिच्छेदशून्यं वस्तु प्ाप्य लब्धवा केनापि प्रकारेण केनापि हे- तुना किमप किश्चिदाप वस्तु न काङ्कति नेच्छति ॥११ ॥ इदानीं ज्ञानिषु भयाभावोक्तेहेंतुं दर्शयति। न ह्यन्यो बलवान्कश्चिज्ातसाक्षात्कृतेर्भवेत। यस्माद्विभेति तन्नास्ति तस्मादेष विभेति न । १२॥। नहीति। जातसाक्षात्कृतेः जतोत्पन्ना साक्षात्कृतिरनिर्भ- यात्मसाक्षात्कारो यस्य तस्याऽन्यो द्वितीयः कश्चित्कोपि बल- वान्वली न भवेन्न स्याद्धि प्रसिद्धमेतत्सर्वविवेकिषु यस्गा- त्पुरुषाव्याघ्रादेरवा विभेति ज्ञानी भयं प्राम्नोति तत्पुरुषजातं व्या- घादिकं वा नास्ति न विद्यते 'नेह नानास्ति किश्चने'ति ञ्जया सर्वस्य द्वैतजातस्य बाघितत्वादिति भाव:, 'द्वितीयाद्वै भयं भवती'ति श्रुखा द्वितीयस्य भयहेतुत्वप्रतिपादनाच्चात्मनोन्यस्य निर्बलत्वाच्चेति तस्माद्वेतो रेष ज्ञानी न विभेति न भयं प्रा- प्रोति ॥ १२॥ इदानीं ज्ञानिषु विषादाभावोक्तर्हेंतुं दर्शयति।

६१४ बोधसारे

यदस्य कार्य परमं जातसाक्षात्कृतेर्भव्रेतु। तत्सर्वमेव संसिद्धं न तस्मात्स विषीदति ॥ १३ ॥ यदिति। अस्य प्रकृतस्य जातसाक्षात्कृतेर्जानोत्पन्ना साक्षात्कृतिः स्वात्मसाक्षात्कारो यस्य तस्य मुनेर्जानिनो य- त्सर्वशास्त्रेषु विद्धत्सु च प्रसिद्ध परमं श्रेष्ठं मुख्यमित्यर्थः, कार्य कर्तव्यं साध्यमित्यर्थः, तत्कार्य सर्व समस्तमपि संसिद्धं फलि- तमेव न त्ववशिष्ट किश्चिदपि कार्यमस्ति आत्मज्ञाने सर्वेकर्म- समाप्तेः, तदुक्तं भगवता। 'सर्व कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यत' इति। तस्मात्सर्वकर्मफलभूतज्ञानोत्पत्तेर्हैतोः स ज्ञानी न निषीदति विषादं न प्रामोति ॥ १३ ।। इदानीं ज्ञानिषु मानाभावोक्तेर्हेतुं दर्शयति। मान्यस्तु पझ्मजादीनां जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः । मानितो यदि लोकेन स तु मानं न विन्दति॥१४॥ मान्यस्तविति। जातसाक्षात्कृतिर्जातोत्पन्ना साक्षात्कृ तिर्श्रह्मादिमान्यात्मसाक्षात्कारो यस्य स तथाविधो मुननिर्म- ननशीलो ज्ञानीसर्थः, पद्मजादीनां पद्मात्कमलाज्ात उत्पन्न: पद्मजो ब्रह्मा स आदिर्मुख्यो येषां विष्ण्वादीनां तेषां मा- न्यस्तु मानितुं योग्य एवास्ति स ज्ञानी लोकेन सामान्य- जनेन यदि यर्हि मानितः पूजितस्तर्हि स तु ज्ञानी तु मानं पूज्यत्वाभिमानं न विन्दति न प्रामोति नाङ्गीकरोतीसर्थः, यथा सूर्यस्य स्वतः प्रकाशरूपस्य लोकैः पूजायां दीपोज्ज्वलने कृते- डपि तत्पकाशानङ्गीकार इन ज्ञानिन आत्मरूपलवेन ब्रह्मादि-

हेतुमा लाहीरावली। ६१५ मान्गत्वस्य स्वतः सिद्धत्वाल्लोककृतपूजाऽन्यमानविकारन- ड्रीकरगा मिति भावः । १४ । इदानीं ज्ञानिनोऽपमानाभावोक्तेरपि हेतुं दर्शयति। मान्य एव सुरेन्द्राणां जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः । न मानितो यदि जनैरपमानं न विन्दति ॥ १५॥ मान्य इति। जातसाक्षात्कृतिर्जातोत्पन्ना त्कृनिर्ब्रह्मादिमान्यात्मसाक्षात्कारो यस्य स तथा भूतो मुननि- साक्षा-

ज्ञान्यात्मत्वात्सुरेन्द्राणां सुराणां देवानाभिन्द्रा ईश्वरा व्र- ह्माद्यस्तेषाँ मान्य ए पूज्य एवास्ति अतो यदि यर्हि जनैः सामान्यलोकैर्न मानितो न पूजितस्तर्हि सोपमानमना- दरं न विन्दति न मापोति ॥ १५॥ इदानीं ज्ञानिषु शत्रुमित्रयोः समदृष्टित्वोक्तेर्हेतुं दर्शयति। उपकारापकारौ हि जातसाक्षात्कृतेरमुनेः । शक्यौ न के न चित्कर्त्तु तुल्यो मित्रारिपक्षयोः॥१६॥ उपकारिति। जातसाक्षात्कृतेर्जातोत्पन्ना शतुमित्रत्व- रहिनात्मसाक्षात्कृतिर्यस्य तस्य मुनेज्ञानिनो हि यर्मात्कार- णादुपकारापकाराघुपकार: कस्मिश्चिदपि कार्ये साहाय्य- मपकारश् कस्मिन्नपि कार्ये प्रतिकूलता तौ केन चित्केनापि पुरुषेण कर्त्तुमाचरितुं न शक्यौ न सम्भाव्यावतो ज्ञानी मित्रारिपक्षगोरमित्रं हितकारि अरिश्राहितकर्त्ता शवुस्तयोः पक्षावनुकूउपतिकूलाचरगारूपौ तयोस्तुल्यः समः ॥१६॥ इदानीं स्तुतिनिन्दाजन्यविकारानङ्गीकारोक्तेर्ञानिषु हेतुं दर्शयत। गुणदोषदशातीतं जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः ।

६१६ बोधसारे।

प्राप्तवान्परमं धाम तुल्यनिन्दास्तुतिर्हि सः ॥ १७॥ गुणति। जातसाक्षात्कृतिर्जातोत्पन्ना साक्षात्कृतिर्गु- णदोपरहितात्मसाक्षात्कारो यस्य स तथोक्तो मुनिर्ज्ञानी गु- णदोषदशातीतं गुखाश्चोनमाः शौचादयो दोषाश्चाशौचा- दयो दैवासुरीमकृतिरूपास्तेषां दशा अवस्था: सुचित्वाशुचि- त्वादिरूपास्ताभ्योऽतीतं विमुक्तमस एव परमं कार्यकार- णातीतं धाम स्वरूपं पाप्तवाल्लब्यवान् हि यतः कारखात्स ज्ञानी तुल्यनिन्दास्तुतिस्तुल्ये निरर्थकत्वेन समे निन्दा गर्हा स्तु- तिश्च प्रशंसनं च यस्य स तथोक्तो भवति ॥१७॥ इदानीं ज्ञानिषु अनिकेतत्वोक्तेर्हेंतु दर्शयति। गेहादिममता नास्ति जातसाक्षात्कृतेर्मुनेः । तेनानिकेत इत्युक्तो यत्र सायं गृहो मुनिः ॥१८॥ गेहादीति। जातसाक्षात्कृतेर्जातोत्पन्ना साक्षात्कृतिः स्वा- त्मसाक्षात्कारो यस्य स तथोक्तस्तस्य मुनेर्ज्ञानिनो गेहादिम- मता गेहं गृहमादि मुख्यं येषु पुत्रदारादिषु तेषु ममता मदीय- त्वाभिमानो नास्ति न विद्यतेऽतो मुनिर्ञानी यत्र यस्मिन्स्थाने सायं सायंकालो भवति तत्रैवेत्यध्याहार्ये गृहो गृहं मन्दिरं यस्य स तथोक्तो मतुवर्थेऽचूपत्ययः, भवति तेन हेतुनाऽनिकेता न विद्यते निकेतं गृहं यस्य स तथोक्त इत्येवमुक्त: कथितः ॥१८।। इदानीं ज्ञानिषु निर्योगक्षेमत्वोक्तर्हेतुं दर्शयति। अप्राप्तं प्राप्तवान्बोधं जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः । स तु न क्षीयते तेन निर्योगक्षम आत्मवान् ॥१९॥ अमाप्तमिति। जातसाक्षात्कृतिर्जातोत्पन्ना साक्षात्कृति

हेतुमालाहीरावली। ६१७

निर्योगक्षेमात्मसाक्षात्कारो यस्य स तथोक्तो मुनिर्ान्य- प्राप्तं न पाप्तो लब्घोऽपाप्तस्तत्स्वरूपत्वाद्वोघं ज्ञानं पाप्तवाहँ- ब्धवानमाप्तपाप्ेरेव योगशब्देन प्रतिपादनादिति भाव:, स तुस बोधश्च न क्षीयते न विनश्यति तेन हेतुना प्राप्तपरिर- क्षणस्यैव क्षेमशब्दार्थत्वप्रतिपांदनेनेसर्थः, आत्मवानात्मसाक्षा- त्कारवान्निर्योगक्षेमो निर्गतौ निदृत्तौ योगक्षेमचिन्ते यस्य स तथाविधोऽस्ति ॥ १९ ॥ ननु ज्ञानिनः स्तुतिनिन्दयोः समत्वे किं तत्स्तुला प्रयोजनं तवेसाशख्ाह। समो यद्यपि सर्वत्र जातसाक्षात्कृतिरमुनिः । तथापि तत्स्तावकस्य मम स्तुतिफलं महत ॥२०। सम इति। जातसाक्षात्कृतिर्जातोत्पन्ना साक्षात्कृतिः स- मात्मसाक्षात्कारो यस्य स तथाविधो मुनिर्ज्ञानी यद्यपि यर्हा- पि सर्वत्र स्तुतिनिन्दयोः सर्वपदार्थेषु च सम एकरूप एवाडस्ति तथापि तथा सत्यपि तत्स्तावकस्य तस्य मुनेः स्तावकस्य स्तु- तिकर्तुमर्म मे स्तुतिफलं मत्कृतस्तवनस्य फलं पुण्यरूपं भ- योजनं महच्छ्रेष्ठमस्ति मद्दावनयैव तत्सिद्धे, तथा च श्रुतिः, 'उपयन्ति सुहृद: साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्यामि'ति॥२०॥ इदानीमस्य पकरणस्य मयोजनकथनपुरःसरं कण्ठे धा- रणं विधत्ते। हेतुमालामयी धार्या कण्ठे हीरावली बुधैः। अपूर्वरचनात्मत्वादलङ्कारो महान्यतः ॥ २१ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे हेतुमालाहदीरावली चतुस्त्रिंशा ॥।३४॥ हेतुमालामयीति । बुद्धैर्निवेकिभिर्हेतुमालामयी हेतूनां

६१८ बोधसारे।

कारखानां माला पङ्गिस्तन्मयी तत्प्रचुरा हीरावली वज्रम- णिस्त्रगियं कण्ठे गले धार्या धर्त्तु योग्यास्ति कुत इत्यत आहापूर्वेति, यतः काणदपूर्वरचनात्मत्वादपूर्वाडत्याश्चर्य- रूपा रचना घटना सैवात्मा स्वरूपं यस्या: सा तर्थोक्ता तस्य- भावस्तत्वं तस्मादयमेतत्मकरणरूपो महानतिश्रेष्ठोऽलंकारो भूषणं भवेदत एव तस्याः कण्ठे धारणं विहित- मिति भाव: ।। २१ ।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारर्थदी- पी हेतुमालाहीरावल्यर्थप्रकाशश्चतुस्त्रिंशः ॥ ३४॥

अथ कैवल्यकुश्चिका। इदानीं श्रीगुरुः परमकारुणिकत्वेन जिज्ञासुजनोद्धरणाय तेषामेव कैवल्यपदपाप्तये कैवल्यकुश्चिकाखयं द्वानिंशच्छोकं म- करयामारभमाण आह। अथ कैवल्यकुश्चिका। अथेति। अथ हेतुमालाहीरावलीनिरुपण्ानन्तरं कैवल्य- कुश्चिका कैवल्यस्य मोक्षस्य कुश्च्िकाऽज्ञानकपाटोद्वाटनाय क- रणत्व्रात्कुश्चिकेव कुश्चिकैतन्नामकं प्रकरणमित्यर्थः, निरुप्यन इति शेषः, तत्रावावेतत्प्रकरणश्रवणे शिष्यं संमुखीकरोति । कैवल्यकुञ्चिकां तात त्वं सम्यगवधारय। उद्धाटय कपाटं च बोधरत्नं करे कुरु ॥ १ ॥ कैवल्येति। हे तात हे शिष्य त्वरं भवान्कैवल्यकुन्रिका कैवल्यस्य मोक्षस्य कुश्चिकेव कुश्चिकैतन्नामकं प्रकरणमिसर्थः, स- म्यग्दृढं यथा भतति तथाऽवधारय शृणु भरेसर्थः, सम्यग्धृत्वा

कैवल्यकुश्चिफा। ६१९

च किद्कार्य तदाहोद्वाटयेति, त्वं तथा कैवल्यकुश्चिकया कपाटं कं सुखं पाठयति आदृणोति तत्कपाटमज्ञानं, यद्धा कं सुखं पा- टयति च्छिनात तत्कपाटमहंकारस्तमुद्घाटय निवारय ततक्ष वोधरतनं बोधस्वरूप रत्नं स्वयं मकाशरूपं ब्रह्म करे हस्तेऽपरो- क्षमित्यर्थः, कुरु कर्त्तव्यमित्यर्थः ॥ १॥ एवं शिष्यं मंमुखीकृत्य तत्रादौ दृष्टश्रतानुभूतेषु सर्वपदा- र्थेषु पश्चधा शकलीकरणं विधत्ते। दृष्ट्या श्रुत्याऽनुभूत्या वा यो यो भावः परिस्फुरेत्। तं भावमविलम्बेन पञ्चधा शकलीकुरु॥ २ ॥ दृष्ठ्येति। दृष्ठ्या चक्षुषा श्रुत्या श्रवगोनाऽनुभूत्याऽनुभ- वेन वा यो यो घटः पटो वा पदार्थः परिस्फुरेत्पकाश्येत तं तं तमित्यावत्ति: कार्या तं तं घटपटादिरूपं भावं पदार्थमविल- म्वेन स्मरणादिस्फुरगासमकालमेव पश्चधा पश्चपरकारं यथा भ- वति तथा शकलीकुरु खण्डभावेन सम्पादय॥ २ ॥ तान्येव शकलानि पञ्च स्वयमेत्र कृत्वा दर्शयति। अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपञ्चकम् । आद्यं त्रयं ब्रह्म रूपं मायारूपं ततो द्वयम् ॥ ३ ॥ अस्तीति। अस्ति विद्यत इत्येवं शकलमेकं, भाति प्रका- शत इति द्वितीयं शकलं, पियं सुखमित्येवं तृतीयं, रूपमाकृति- रित्येवं चतुर्थ, नाम तु नामापि वाचकशब्द इत्येवं पश्चमोशः, इत्येवमंशपञ्चकमंशानां शकलाना पश्चक पञ्चसमूहस्तत्रैव- मंशपश्चकं प्रदरश्यदानीं तेपु मायाब्रह्मणोरंशान्विभज्य दर्स- यति आद्यमिति, आद्यमादौ प्रथमं भवमाद्यमस्ति भाति मि- यमिति त्रयं त्रिकं ब्रह्मरुप ब्रह्मणो रूप स्वरूपं झ्ञेयं ब्रह्मण:

६२० बोधसारे

सच्चिदानन्दरूपत्वादिति भाव:, ततोऽनन्तरं दवय द्विकं नामरू- पसंज्ञं मायारूपं मायायाः सदसदूपशक्ते रूपं स्वरूपमस्ती- ति ज्ञेयम् ॥ ३ ॥ तत्र नामरूपाभ्यामस्पृष्ट ब्रह्म लक्षयितुं तयोरसत्वं दर्शयति। नामरूपे तु नैव स्तस्तत्र हेतुं वदाम्यहम्। नाम तु व्यवहारार्थ कल्पितं न तु वास्तवम्॥।४॥ नामेति। नामरूपे तु नाम सर्वपदार्थानामभिधानं रूपं चाकारस्ते द्वे अपि तुपदेन व्रह्मांशत्रयाद्विविक्तत्वं नामरूपयोः सूचितं ज्ञेयं, नैव स्तः सती नैव भवतः कुत इत्याशक्का तत्र हे- तुनिरूपणं प्तिजानीते तत्रेति, तत्र नामरूपासच्चे हेतुं कारण- महं वदामि कथयामि तत्र पतिज्ञाते नामरूपासत्वहेतुनिरूपयो प्रथमं नाम्नोऽसत्वहेतुं प्रदर्शयति नाम त्विति, नाम तु रूपतो वि- लक्षणं विविक्तं सदभिधानं व्यवहारार्थ व्यवहियते व्यापिय- तेऽनेनेति व्यवहारो व्यापारः स एवार्थः प्रयोजनं यस्य त- त्तथाभूतं कल्पितमारोपितं कल्पनया स्थापितमित्यर्थः, अस्ति न तु वास्तवं नैव ससं लोकेपि कल्पितस्य रज्जुसर्पादेरस- न्वदर्शनादिति भावः ।। ४ ।। एवं नामासत्वे कल्पितत्वं हेतुं पदश्य तदेव दृढयितुं त- त्रैव हेत्वन्तरमाह। घटो न घो नापि च टस्तावुभौ यत्त्खमाश्रितौ । घः कष्ठ्यष्टश्च मूर्धन्यस्तावुभावपि नैकदा ॥५॥ घट इति। घटो घटपदवाच्यो मृद्धिकार: पृथुबुभ्नोदरा- कारो दृश्यमानो न घो घकारो न न भवति च पुनष्ट- ष्ट्कारवर्णरूपोपि न न भवति अतो मृद्धिकारे घकारटकारयो-

कवल्यकुश्चिका। ६२१

रदृश्यमानत्वात्तद्घटितनाम्नस्तत्र कल्पितत्वं निश्चेतव्यमिति भाव:, तत्रैव हेत्वन्तरमाह तावुभाविति, यद्यस्मात्कारणात्तौ घ- कारटकारावुभौ द्वौ खमाकाशमाश्रितावाश्रित स्थितौ तयो- शुन्यरूपत्वाप्त- योरपि तथात्वेनासत्वमितिभावः, तयोरपि स्वस्मित्नेवासच्वे- डन्योन्योचारसमये व्यादटत्तत्वं दर्शयति घ इति, घः कवर्गीयो घवर्ण: कराठ्य: कण्ठे गले भवः कण्ठ्यः कण्ठस्थानजन्योडस्ति टश्च टकारोपि मूर्धन्यो मूर््नि भवो मूर्धास्थानोत्पन्न इत्यर्थः, भ्रत एव तौ घकारटकारावुभावपि द्वावपि एकदैकस्मिन्समये न न विद्येते तयोरन्योन्यवाभावे विद्यमाने तद्घटितनाम्नो- डसच्वं स्वस्मिन्नाप सिद्धमिति भावः ॥५॥ उक्तं घटनामासत्वमन्यत्राप्यतिदिशति। एवं नामानि सर्वाणि रूपमङ्ग विचारय। घटस्तु पृथिवीरूपं सा जडा जलरूपिणी ॥ ६ ॥ एवमिति। एवमनेन प्रकारेण सर्वाणि समस्तानि ब्रह्मा- दिपिपीलिकान्तपदार्थानां नामानि अभिधानानि कल्पितानि ज्ञेयाि, एवं नाम्नोSसत्वं प्रदर्श्येदानीं रूपस्यापि तथात्वं द- शयितुं तच्छवणे शिष्यमभिमुखीकरोति रूपमिति, हे अङ्र हे शिष्य त्वमिदानीं रूपमाकारं विचारय वक्ष्यमाणविचारेण जानीहि तमेव विचारमभिनीय दर्शयति घट इति, घटस्तु ना- म्नो विविक्तो घटपदवाच्यो घटः पृथुबुध्नोदराकारवान्दृश्य- मानः पदार्थस्तस्य च तत्कारणभूतपृथिव्याः सकाशात्पृथगस- च्वात्पृथिवीरूपं पृथिव्या भूमेरेव रूपमाकृतिरस्ति कार्यस्य कारणानन्यत्वादेवं सर्वत्र, सा पृथिवी जडाSचिदूपा डनेना-

६२२ बोधसारे।

प्रकाशरुपेण रूपस्यासतत्वमुक्तं सर्वरूपोपलक्षणमेतत्सा पृथिवी जलरूपिणी जलमुदकमेत रूपमस्या: सा तथोक्ता जल-

इति भाव:, भूमेर्जलकार्यत्वे श्रुतिः 'अद्यः पृथिवी'ति॥ ६॥ ननु जलस्य शुक्करूपत्वं प्रतीयते तदेव पारमार्थिकमस्तु नेलाह । तेजसो जलमुत्पन्नं तद्वायोः स च खोङ्गवः । खादि सर्वमहङ्कारात्स च प्रकृतिसम्भवः ॥७॥ तेजस इति। तेजसोडग्रेः सकाशाज्जलमुदकमुत्पन्नं जातमास्ति तेजसो जलस्य पृथगसत्त्वं तत्कार्यत्वादिति भावः, तर्हिं तेजस एव पारमार्थिकत्व्रमस्तु तत्राह तिति, तत्तेजो वायोः सकाशादुत्पन्नं सम्भूतं तस्यापि वायुकार्यत्वाद्वायुव्यतिरिक्त रूपं नास्तीति भावः, त्हि वायोरेव पारमार्थिकत्वमस्तु तत्राह स चेति, स च वायुरपि खोन्भवः खादाकाशादुद्भ उत्पत्तिर्यस्य स तथोक्तोऽस्ति तस्यापि शून्यरूपाकाशतः पृथक्सत्वं नास्तीति भावः, तर्ह्याकाशस्यैव पारमार्थिकत्त्वमस्त्वत्याशख्ाह खादी- ति, खादि खमाकाशमादि प्रथमं यक्य तत्खादि सर्व समस्त जगदहङ्कारादहङ्कारतत्वादुत्पन्नमिन्द्रियाणि विषया देवाश्च भू- तानि सर्वपदेन ग्राह्यास्ते सर्वे त्रिगुग्णत्माहङ्कारादुत्पन्ना अहङ्कारात्पृथवसत्वं सर्वेषां नास्तीति भावः, तर्हि तस्यैन स- नवमस्तु तत्राह स चेति, स चाहङ्गारोपि प्रकृतिसम्भनः प्र- कृते: सर्वजगत्कारगाभूतपरमात्मशक्तेः सम्भव उत्पत्तिर्यस्य स तथोक्तोडस्ति अहङ्कारस्यापि प्रकृतिकार्यत्वान्न तस्य ततः पृ- थक्सत्वमिति भावः ।। ७।। ननु तर्हि पकृतेरेत्र सत्त्वमस्तु तत्राह। १ रूपमात्रो

कैवल्यकुश्चिका। ६२३

गुणात्मा प्रकृतिर्मार्या माया मय्येव नास्ति सा। नामरूपे ततो न स्तोऽथास्तीत्यादि विचारय॥८।। गुगाात्मेति। गुणात्मेति हेतुगर्भ विशेपणं प्रकृतिः सर्वज- गदुपादानभूता परमात्मशक्तिर्गुखात्मा गुणाः सत्वरजस्तमो- भिधास्त आत्मा स्वरूपं यस्याः सा तथोक्ताऽस्ति तेषां च गु- णानामन्योन्यव्याव्ृत्तत्वेनासत्वात्सा प्रकृतिर्माया स्व्तोऽसदु- पत्वरेन मायाऽनिर्वचनीयाऽतः सा त्रिगुणसाम्यावस्थारूपा मकृतिर्मिथ्याभ्रमरूपाऽतः सा सचचिदानन्दरूप आत्मनि मय नास्येव नैत्र विद्यते ब्रह्माभिन्ने प्सगात्मनि तस्या असच्वमेवे- त्यर्थः, उक्तं नामरूपासत्वमुपसंहरति नामरूपे त्विति, ततस्त- स्मात्कारणान्नामरूपे नामाभिधानं रूप चाकारस्ते द्वे न स्तो न विद्यत इति सिद्धमिति भावः, एवं नामरूपासत्वं निरुप्येदानीं पूर्वाशत्रयविचारे शिष्यं प्रेरयति अथेति, हे शिष्य त्वमथ ना- मरूपामत्त्वविचारानन्तरमस्तीत्यादि अस्ति सत्तेत्येवं विभाग आदिर्यस्य तत्तथोक्तमस्तीत्यादित्निकमित्यर्थः, विचारय वि- वेचय ॥ ८॥। तदेव शकलीकरणं स्वयमभिनीय दर्शयति। अस्ति सत्ता भाति चिच्च प्रियमानन्दलक्षणम् । सच्चिदानन्दरूपं तत्कैवल्यमवशिष्यते ॥ ९॥ अस्तीति। अस्ति सत्तेत्येवमंश एक स ब्रह्मणः सत्ता ज्ञेया, भातीत्पंशश्चिद्वह्मणश्चेतनता ज्ञेया, प्रियं च पियमित्यंशोपि आनन्दलक्षणं व्रह्मण आनन्दरूपत्वस्य लक्षणं चिह्न ज्ञेयं, तत्सत्ता चितिः प्रियं चेत्यंशत्रयं सचिदानदरूपं सत्कालत्रयावाध्यं चिच्चेतनमानन्दः सुखं चसेतत्रयमभिन्नं रूपमाकृतिर्यस्य त-

६२५ बोघसारे।

त्थोक्तं कैवल्यमखण्डैकरसं ब्रह्मावशिष्यने नामरूपवाधेनावशि- षृमनुभूयते ॥ ९॥ इवानीं सचचिवानन्दलक्षणस्य ब्रह्मणो नामरूपतो विवेचनं यदर्थमुक्तं तदाह। समाधिस्तत्र कर्त्तव्यो ह्ययमर्थानुबेधितः । अथ शब्दानुबिद्धं तु समाधिं कथयामि ते ॥१०॥ समाधिरिति। तत्र सचिदानन्दरूपे ब्रह्मगि समाधिरन्त :- करणव्ृत्तेः सचचिदानन्दमात्रकार: परिणामः कर्त्तव्यः कार्यः, एवं लक्षणसमाधे: साध्यनां विधाय तद्रेदं दर्शयतुमुक्तसमाधे- रभिधानमाहायमिति, अयमुक्तलक्षणः समाधिरर्थानुवेधितो- डर्थो रूपं तेनानुविद्धत्वादर्थद्वारा वानुविद्धत्वादर्थानुविद्ध- नामा समाधिरईेयः, समाध्यन्तरं निरूपयितुं प्रतिजानीतेऽ्थेति, अथार्थानुविद्धसमाधिनिरूपणानन्तरं तु ततो विलक्षणां शब्दानु- विद्धं शब्दद्वारानुविद्धः सिद्धस्तं समाधि समाधानं ते तन क- थयामि निरूपयामि त्वं शृण्विति शेषः ॥ १० ॥ तमेवाह पञ्चभि:। नित्य एवास्मि शुद्धोस्मि चिद्रूपोस्मि निरन्तरः । सहजानन्दरूपोस्मि न मे माया न मे मलः॥११॥ नित्य इति। अ्रहमहंपदलक्ष्यः कूटस्थचिद्रूपो निसो Sविनाशयस्मि भवामि 'अविनाशी वा अरेयमात्मा, नित्यो नि- त्यानां चेतनश्चेतनानां, नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्ममि'इत्यादिश्रु- तिभ्यः, अन्यथा नाशस्यापि साक्षिनित्यचैतन्यापेक्षसिद्धिकत्वा- नदसिद्धेस्तस्यापि मिद्ध्यायाऽत्मनित्यत्वमङ्गीकार्यमति भावः, किश्चाहमहंपदलक्ष्य आत्मा शुद्ध एवाडस्मि भवामि अत एव

कैवल्यकुश्चिका। ६२५

चिदूपश्चिच्चैतन्यं रूपं स्वरूपं यस्य स तथोक्तोऽहमहं पदळक्ष्य आत्माऽस्मि भवागि 'चेतनश्चेतनानामि'ति श्रुतेः, अचेतनस्पा- हङ्कारादेर्जगतस्तत्पकाशकं मां विना प्रकाशानुपपत्तरिति भाव:, किश्च निरन्तरो निर्गतं निवृत्तमन्तरं भेदो यस्मात्स तथोक्तो- डखण्डैकरस इत्यर्थ:, अ्हंपदलक्ष्य आत्माडस्मि भवामि भेदकोपा- घेरहङ्कारादिजगतः कालत्रयेप्यसच्चेनाखण्डैक रसत्वमात्मन्पङ्गी- कार्यमिति भावः, किश्च सहजानन्दरूपोस्मि सहजः स्वाभाविको य आनन्दः सुखं निरूपाधिक आनन्द इत्यर्थः, स एव रूपमा- कृतिर्यस्य स तथाभूतोऽहमहंपदलक्ष्य आत्माडस्मि भवामि मे मम प्रतगभिन्नव्रह्मरुपस्य माया जगज्जननसामर्थ्यरूपाशक्तिर्न न विद्यते तस्या मत्तः पृथक्सत्वाभावादिति भाव:, किश्र 'वि- ज्ञानमानन्दंब्रह्म, आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानादि'त्यादिश्रुतेर- न्यथा जगज्जीवनानुपपत्तेरानन्दरूपत्वमात्मनः सिद्धमिति भाव:, आत्मानन्दाभावे जगज्जीवनानुपपत्तौ श्रुतिः 'कोहयेवान्यात्कः प्राण्यादू, यदेष आकाश आनन्दोन स्याद्, एप हेवानन्दयातीति' अत एव मे मम मलो रागादिरूपो न न विद्यते स तु अन्त :- करणस्यैवाविवेकिभिरात्मनि व्यर्थमारोप्यत इवि भावः॥११॥ स्वस्य स्वाधीनकतया जगत्सत्तापदातृतत्संहारकत्वाभ्यामै- श्वर्यमनुसन्धत्ते। अस्मिन्नसति सत्ता हि चिदूपेण मयार्पिता। उपसंहृत्य सत्तां तां स्वसत्तायामहं स्थित: ॥१२।। अस्मिन्निति। एतावत्कालं हि प्रसतिद्धाऽस्मिन्पत्यक्षेऽसति जगति या सत्ता सद्रूपता सा चिद्रूपेण चिच्चेतनमेव रूपमात्मा यस्य तेन मयाऽर्पिताSडरोपिताSडरोपस्य चेतनाधीनता लोके पसिद्धति भाव:, अतस्तां सचां नामरूपात्मकजगदध्यस्ता स- ७९

६२६ बोधसारे।

त्तामुपसंहृत्य जगनः पृथक्कृत्याडहं सचिदानन्दस्वरूप आत्मा स्वरसत्तार्या स्व्रा स्व्रात्मरूपा या सत्ता सद्रूपता तस्यामेन स्थिनो व्त्वमानो डस्पि ॥ १२ ॥ इदानीमात्मनोऽसद्रत्वं लक्ष्यीकरोति। विकृत्या विकृतिर्नाहं प्रकृत्या प्रकृतिर्न च। तथापि जातं मयि चेत्तर्हि जातमजातवत् ॥१३।। त्रिकसेति। अयमहंपदलक्ष्यश्चिदात्मा विकृत्या विकारेग कार्येणेत्यर्थः, विकृता विकारं प्ाप्तो न नास्मि पुनश्च पकृत्या कारणेन जगत्कारणेनाव्याकृतेन वा प्रकृति: कारगामव्याकतं वाडइपास्मा न न भवाभि एवं विकाररहिते मयि मत्यगभिन्ने ब्रह्मणि लोकदृष्ठ्या जातं कार्यकारणरूप द्वैतमुत्पन्नं चद्यादि तहि तदा यज्जातमुत्पन्नमुत्पद्यमानस्याद्यन्तयोरसचेन मध्येध्यस- सादजातवन्न जाते तच्वत उत्पन्नं न तदजातं यन्मृगतृष्णाज- लादि तद्रन्मिथगैवेत्यर्थः ॥१३॥ तस्याप्युपसंहारः स्व्राधीन एवेत्याह। उपसंहर विश्वात्मन्निति यातद्वदाम्यहम्। उपसंहृतमवेदं दृश्यते नैव तिष्ठति॥ १४ ॥ उपसंहरेति। हे विश्वात्मन्त्रिश्वस्यात्मा सत्ताप्रदस्तस्य संवा- धने हे विश्वात्मंसत्वं विश्वं जगदुपसंहर लीनं कुरु इतेवं यावद्य- त्कालपर्यन्तं वदामि कथयामि अहमहंपदलक्ष्य आत्मा ताव- तत्कालमेवेदं जगदुपसंहृतमेव लीनमेव दृश्यते प्रतीयते म० दग्रे नैव तिष्ठति न स्थिति पामोंत एतादृश्युत्पत्तिसंहा- रयोः स्वाधीनता मयि विद्यत इति भानः ॥। १४ ॥ नन्वेता दशशब्दानां स्व्ात्मानुसन्धायकत्वेन शब्दानुविद्धिस-

केवल्यकुश्चिफा। ६२७

माध्यनुकूलस्वेपि तेरपां मामाणिकच्वाभावेनाश्रद्दधानस्य तभ्न स्यादिस:शद्ा नेषां पामाणिकत्वोपपादनपूर्व तवर्थचिन्तनेंनों- क्तसमाधिसिद्धिमाह।

शब्दानुविद्धनामा हि समाधिर्जायते मुनेः ॥१५॥ इनीति। इसादयुपनिषद्वाक्यपदतात्यर्यचिन्तयेति एवमु- कानि वाक्यानि आदीनि मुख्यानि येषां तानि उपनिषर्दा वाक्यानि उपनिषण्णं समीपे माध्यत्वेन स्थित श्रेयो मोक्षरूपं यासु ता उपनिषदः स्वतः प्रमाणभूता वेदशिरोभूता ईशा- दमिघा: श्रुतयस्तासां वाक्यानि तेषां पदानि सर्वज्ञः सर्वान्त- र्यामीसादीनि तेर्षा तात्पर्यमर्थोऽखण्डैकरस आत्मा तस्य चिन्तया ध्यानेन करयेन हि पसिद्ध: प्रकृतः शब्दातुविद्धनामा शब्दानुविद्ध इति नामाभिधानं यस्य स तथाविद्धः समाधि- वृत्तिधर्येयाकारपरिणामरूपं समाधानं सुनेरुक्तशब्दार्थमननवतो ज्ञानिनो जायते भवति ॥ १५॥ एवं समाधिद्वियं मसाधनक्रमं निरुप्बेदानीं यदर्थ समाधि- hss वकमाह। अर्थानुवेधितस्तूक्तस्ततः शब्दानुवेधितः ॥ तावुभौ सम्यगभ्यस्य विशेन्निरनुवेधितम् ॥१६ ॥ अर्येति। तु प्रथममर्थानुवेधितोऽर्यानुविद्धनामा समा- धिरुक्तः कथिनस्ततोऽनन्तरं शब्दानुवेधितः शब्दानुविद्ध- नामा ममाधिरुक्तः कथितो नाम तु व्यवहारार्थमिसंवना- डयमर्थानुनेधित इत्यन्तेन ग्रन्थसन्दर्भेण मथमः, द्वितीयस्तु अथ

६२८ बोधसारे

सद्धानुविद्वं त्पित्यादिना समािर्जायते मुनेरित्यन्तेन ग्रन्थेनो- क्तो प्ेयः, ताबुक्तलक्षणौ द्रौ समाधी सम्यग्दढं यथा भवति तथा अभ्यस्याभ्यासन स्वाधीनीकृत्य ततो निरतुनेधितमननुवि- द्धनामानं समापि विशेत्मविशेव ॥ १६॥ पूर्वोक्तसमाधिद्वयस्य साधनत्वे निरतुविद्धसमाधेः साध्य- त्वे च दष्टान्तमाह। शर्कराद्वितयं धृत्वा प्रणवो लिख्यते यथा। समाधिद्वितयं धृत्वा प्रणवार्थोपि लिख्यताम् ॥१७॥ शर्करेति। यथा यद्वदनभ्यासवतो वालस्य प्णवलेखने शर्कराद्वितयं शर्करयोः सूक्ष्मवर्तलपाषाणयोर्द्वितयं युग्मं धृ- त्वा स्थापयित्वा पणव उक्वारो लिख्यते रेखाकारेण व्यक्ती- क्रियेत तथा सद्वत्समाधिद्वितयं समाध्योरर्थानुविद्धशब्दानुवि- द्धसमाध्योर्द्वितयं युग्मं धृत्वाऽभ्यस्य प्रशावार्थोपि प्रणवस्यो- द्वारस्यार्थो लक्ष्यार्थो निरतुविद्धसमाधिरूपोऽपि लिख्यर्ता ब्रह्माहमस्मीति स्वात्मसाक्षात्कारटृत्तावनुभूयताम् ॥१७॥ तस्मिश्च सिद्धौ पूर्वसमाधिद्वयानुपयोगमीपि दृष्टान्तेनाह। पटो: प्रणवलेखेषु ते हि नावश्यके यथा। समाधिद्वितयं तद्दत्प्रणवार्थपटोरपि॥ १८॥ पटोरिति। पटो: प्रणव लेखने कुशलस्य प्रणवलेखेषु प्रणवस्यो- द्वारस्य लेखा लेखनानि तेषु क्रियमाणेषु हि प्रसिद्धे ते शर्करे नावरसके उपयोगिन्यौ न भवतो यथा यद्दत्तथा तद्वत्प्रणवार्थ- पटोः पणवस्योङ्गारस्यार्थोऽखण्डैकरसरूप आत्मा तस्मिन्कु- शलस्थात्मसाक्षात्कारवतो मुनेः समाधिद्वितयमपि समाध्यो-

कैवल्यकुश्चिका। ६२९

र्द्वितयं युग्ममपि अर्थानुविद्धशब्दानुविद्धनामकं नावश्यकमुप- योगि न भवति ॥ १८ ॥ एतत्पकरणविचारस्य फलमाह। निर्विकल्पसमाधाने निष्ठा सा बोधयोगिनः । कपाटोडाटने हेतुरियं कैवल्यकुश्चिका ॥ १९॥ निर्विकल्पेति। इयं मदुक्ता कैवल्यकुश्चिका कैवल्यक्ु- श्चिका नाम प्रकरणं कपाटोद्वाटने कं ब्रह्म पाट्यति आणो- तीति कपाटमज्ञानं तस्योद्घाटन उत्सावने हेतु: कारयं भवति अतोस्य नामापि कैवल्यकुश्चिकंति, अज्ञाननिवर्त्तकत्वमनिष्टनि- वृत्तिरुपं फलमभिधायेदानीमिष्टपाप्तिरुपं फलं प्रदर्शयितुं वि- शिनष्टि निर्विकल्पेति, वोधयोगिनो बोधो जीवव्रह्मैक्यज्ञानमेव योगः स्वात्मपाप्तिसाधनं यस्य विद्यते तस्य सोक्तलक्षणा कैवल्यकुश्चिका निर्विकल्पसमाधाने निर्निकल्पकसमाधौ निष्ठा स्थितिरेव फलतो हेया ॥ १९ ॥ एतस्या माहात्म्यमाह। रहस्यं हि रहस्यानां निधीनां परमो निधिः । युक्तीनां परमा युक्तिरियं कैवल्यकुञ्चिका ॥२०॥ रहस्यमिति। हि प्रसिद्धेयं कैवल्यकुश्चिका कैवल्यकुश्चि- कानाम्नी पक्रिया रहस्यानां गोप्यानां मध्ये रहस्यं गोप्य- मस्ति तत्र हेतुर्निधीनां निधीयन्ते स्थाप्यन्ते द्रव्याणि येषु ते तथोक्ता द्रव्यपूर्णभाण्डानि तेपां मध्ये परमः श्रेष्ठो निधिर्द्र- व्यपूर्ण भाण्डं सदात्मद्रव्यपूर्णत्वादतिश्रेष्ठोनिधिरित्यर्थः, किश्च युक्तीनां युज्यते प्राप्यत आत्मा आभिस्ता युक्तयो योगास्तेपां मध्ये परमा श्रष्ठा युक्तिर्योग इयं कैवल्यकुश्चिका जेया ॥२० ॥

६३० बोधसारे।

एतस्या: पामाण्याय परम्परागनत्वं दर्शयति। वसिष्ठव्यासपद्धत्या शङ्कराचार्यमार्गतः । सा पुनः शङ्कराचार्यैः करुणारसनिभरैः ॥२१॥ वसिष्ठेति। वसिष्ठव्यासपध्ध्यसा वमिष्ठो ब्रह्मपुत्रो व्यास: पराशरपुत्रस्तावेव पद्धती मार्गौ ताभ्यां जातावेकवचनं, ततः शङ्कराचार्यमार्गतः शङ्कराचार्य एव मार्गः पन्थास्तस्मादागता पाप्ता केन क्रमेणेत्यत आह सेति, सा शङ्कराचार्य आगता पु- नस्तदनन्तरं करुणारसनिर्भर: करुणा दया सैव रसस्तेन नि- भैरैः पूर्गः शङ्कराचार्येः सर्वेपां कल्याणकर्तृभिराचार्यैः श्री- मदाचायैः ॥२१॥ अर्पितानन्दबोधेभ्यस्तक्रमेण बुधैर्धृता। अवधार्या विशेषण सेयं कैवल्यकुञ्चिका ॥ २२ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे कैवल्यकुश्चिका ॥३५॥ अर्पितेति। आानन्दबोधेभ्य आनन्दबोधनाम्ने शिष्याया- र्पिंता समर्पिता दत्तेसर्थः, ततो बुधैर्ज्ञानिभिस्तत्क्रमेण स उक्तो. यः क्रमस्तेनानन्ववोधात्क्रमेयेसर्थः, धृता पाप्ता सा परम्परया मम प्राप्ता मया तुभ्यमियं प्रत्गक्षा दत्ता हे शिष्य सेयं कैवल्यकुश्चिका विशेषेणात्यादरेया त्वयाऽवधार्या स्व्ा- घीनीकर्त्तव्या ॥ २२॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थंदीप्ी के- वल्यकुश्विकार्थप्रकाश: पञ्चत्रिंशः॥३५॥

अथ बुद्ध्धिप्रशंसा। इदानीं मुमुक्षूणां मोक्षस्यैनेष्टत्वात्तस्य च ज्ञानाधीनत्वात्त

बुद्धिप्रशंसा । ६३१

उज्ञानं च यतो बुद्ध्यधीनमतो बुद्धावादरं तिधातुं बुद्धिमाहात्म्य- निरूपक बुद्धिप्रशंसानामक चतुःक्रोकं प्करणमारभमाण आह। अथ बुद्धिप्रशंसा । अथेति। अथ कैवल्यकुश्चिकानिरूपणानन्तरं बुद्धिपशंसा बुद्धर्मतेः प्रशंभा स्तुतिरेतन्नाकं प्रकरणं निरुप्यत इति शेषः, तत्र तावदादौ सर्वलौकिकवैदिकव्यवहारस्य कारयत्वं घुद्धरवाह। व्यवहारस्य सर्वस्य बुद्धिर्मूलं यथा भवेत। तद्दन्तु परमार्थस्य निदानं बुद्धिरेत्र हि ॥ १ ॥ व्यवहारस्येति। सर्वस्य संसारमोक्षकारयभूतो यो व्यवहा- रस्तस्य वुद्धिरेत्र मतिरेत्र मूलं कारणं यथा यद्वन्भ्वेत्स्यात्तथा तद्वत्परमार्थस्य मोक्षाख्यस्यार्थस्य तु अप्यर्थः, निदानमा- दकारणं बुद्धिरेव मतिरेत्र हि प्रसिद्धमतद्विवेकिनाम् ॥ १ ॥ ननु बोधरूपस्यात्मनो बुद्धयनपेक्षत्वात्कुतो बुद्धेर्महत्त्त्वमि- त्याशक्का बुद्धिबुद्धस्यैवात्मनो बुद्धत्वं नाबुद्धस्पेति बुद्धेरेव म- हर्त्वामसाशयेनाह। यहुद्धमप्यबुद्धं तहुद्या बुद्धं न चेत्तदा। बु्या बुद्धं तु यहुद्धं तन्नाबुद्धं कदापि च । २ ॥ यदिति। यदात्मचैतन्यं चिन्मात्रत्वाद्दुद्धर्मप वोधरूपमपि बुद्ध्याऽज्ञानमात्रनिवृत्तिफलयाडहं ब्रह्मास्मीति प्रमाखयया वृत्ा बुद्धमज्ञाननिरासेन साक्षादनावृतं बुद्ध प्रकाशित न चेन्न विधते यदि तदा तहि तदात्मरूपमबुद्धमज्ञातं भवति अज्ञातस्यात्मनः संसृतिकारणत्वात्न मोक्षसिद्धिरिति भाव:, एवं बुद्धस्याप्पात्मनो

६३२ बोधसारे।

बुद्धत्वजननेन बुद्धे: श्रैष्ठ्यमभिधायेदानीं बुद्धिवृत्तेः क्षणिकत्वेन बुद्धिवृत्ति नाशे तदुत्पन्नबुद्धत्वनाशादपि पुनरप्यात्मनि संसरण- प्रसक्तिरित्याश् ता निरस्यन्बुद्धिजन्यस्यात्मान वुद्धत्वस्य नाशाभावनिरूपणनाप तच्छेद्ष्ठ्यं दर्शयति यच्विति, यत्तु यञ्ज्ञा- निमत्यक्षं बुद्धगात्मचिन्मात्रं बुद्ध्या बुद्धं बुद््याऽ्ज्ञाननिवृत्तिमात्र प्रयोजनयाऽहं ब्रह्मास्मीति प्रमावृत्त्या वृद्धमनावृतं प्रकाशितं चे- दयांदि तदनावृतमात्मचिन्म/त्रमबुद्धमज्ञातं कदापि कस्मिन्नपि समये वृत्तिभावे तदभावे वा न भवेन्न स्यादू, एकवारं वुद्धिप्रका- शितस्यात्मचैतन्यस्य सर्वदा मकाशमानत्वेनापि वुद्धरेव महत्त्वं तज्ज्ञेयमिसाशयः ॥२॥ इदानीमनात्मबुद्धावात्मामकाशे ज्बुद्धौ चात्मपकाशे च वुद्धेरेव हेतुत्वेन श्रैप्ठ्यमाह। बुद्या न बुद्धो यो बोधो द्वैतबोधबुधैरपि। बुद्या बुद्धमिमं विद्धि बुद्धिसाक्षितया बुधैः ॥।३॥ बुद्धयेति। द्वतैबाधबुधै्द्वतस्य जगतो यो बोधो ज्ञानं कर्मो- पास्तिविषयं तस्मिन्ये बुड्धा: पण्डितास्तैः कर्तृभिर्बुद्ध्या कर्मो- पास्तिनिर्णायकमता कग्गाभूतया यो विवेकिपसक्षो वोधश्चि- न्मात्र आत्मा स न बुद्धोपि न साक्षात्कृतोप तमिममात्मान- मात्मनि बोधरूप बुरधर्ज्ञानिभिर्वुद्धिसाक्षितया बुद्धेरहं व्र- ह्मास्मीति वृचे: साक्ष्यव्यवधानेन पकाशक आत्मा तस्य भावः सत्ता तया बुद्ध्या मसैव बुद्धं ज्ञातं विद्धि जानीहि॥ ३॥ इदानीमात्मवोधे केनापि प्रकारेणासाद्यमाने सत्यपि तत्र वुद्धे: कुशलतां दर्शयन्वुद्धे: श्रैष्ठ्यमाह। न बुद्धमपि यहुद्धं यच्च बुद्धमबुद्धवत्

रङ्गलीलातयी। ६३३

बुद्धाबुद्धसमं बुद्या बुद्धाबुद्धविलक्षणम् ॥ ४ ॥ इति श्रीनरहरिकृती बोधसारे बुद्धिप्रथंसा पदत्रिया॥ ३६ ॥ न बुद्धमपीति। यज्ज्ञानिप्रत्यक्षमात्मरूपं न बुद्धमपि चेस- रहितचिन्मात्ररूपत्वान्न ज्ञातमपि युद्धं ज्ञानस्वरूपमस्ति तस्प ज्ञानरूपत्वाभावे जगद्वानानुपपत्तेः, तथा च श्रुतिः-'यदैष अ्र- काश आनन्दो न स्यात् को ह्येत्रान्यात्कः प्राण्यादि'ति, किश्च यच्च यदपि आत्मरूपमबुद्धवद्दुद्धिविषयत्वाभावात्स्वयं प्रकाशमान- त्वाच्चािज्ञातमिव बुद्धं प्रकाशमानं वस्तुतश्च बुद्धाबुद्धयो- ्ाताज्ञातयोः समं सदैकरूपं, यद्रा बुद्धाबुद्धयोर्ञान्यज्ञानिनोः समं निर्विशेर्ष तथा च श्रुतिः। यस्यामतं तस्य मत मतं यस्य न वेद सः। अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानतामिति।। अत एव बुद्धाबुद्धविलक्षणं बुद्धं बुद्ध्या विषयीकृतमबुद्ध बुद्ध्या न विषयीकृतं ताभ्यां विलक्षणं स्वयं प्रकाशमानं बुद्ध्या मसां बुद्धं ज्ञातमतो बुद्धेरेव श्रैष्ठ्यमिति भावः ।४ ॥ इति श्रीन० शि० दि० वि० वो० बुद्धिप्रशंसार्थप्रकाशः पदत्रिशः॥३६॥

अथ रङ्गलीलात्रयी। एवं बुद्धिपशंसां निरुप्येदानीं जीवन्मुक्ते जगत्पती ते र वा । धकत्वप्रदर्शनाय रङ्गलीलात्रय्याख्यं त्रिश्लोकं प्रकरणमभिधा- स्यन्नाह। अथ रङ्गलीलात्रयी। अथेति। बुद्धिपशंसानिरूपणानन्तरं रङ्गलीलात्रयी रङ्गस्य लीलाऽनायासेन धारणरूपा तन्निरूपिका त्रयी त्रिश्लोकावय- वैतन्नामकं प्रकरगामित्पर्थः, निरुष्यत इति शेषः, तत्र ताव

६३४ बोधसारे।

द्स्त्रं यथा याहग्रङ्रे निक्षिप्यते तादृशं रहं स्वस्मिन्धारयतति तथा हृदयमपि यादशरङ्गे निक्षिप्यते तादृटशं रङ्गं धारयतीसाह। रञ्जितं रञ्जनैश्चित्रैश्चित्रं जातं हृदम्बरम् । रङ्गे निरञ्जने क्षिप्तं रङ्गं प्राप्तं निञ्जनम् ॥ १ ॥ रक्जितमिति। रञ्जनै रञ्जयन्ति स्वमंपृक्तं द्रव्यमिति रञ्जनानि अन्तःकरणविचित्रताकारणभूता विषयाश्चित्राश्चत्र- यन्ति हृदयमिति चित्राणि जगत्पदार्थास्ति कृत्वा र्जिनं विचित्रितं सद्धृदम्बरं हृड्ृदयमेवाम्बरमाकाशं चित्रं वविंचि तमनेकरूपमिति यावत्तज्जातं सम्पन्नं तन्मयेदानीमधुना नि- रजजने निरुपाधिके स्त्रतः सिद्ध इत्यर्थः, रङ्े रज्यते प्रकाशयते जगदनेनेति रङ्गः परमात्मा तस्मिनक्षिप्तं स्थापितं सन्निरञ्जनं निरुपाधिकं रङ्गं रञ्जकमात्मानमित्यर्थः, प्राप्त लब्धं जातम्। लौकिकार्ये तावद्रञ्जनै रञ्जयन्ति विचित्रयन्ति वस्त्रादिकं तानि रअ्नानि तैश्वित्रैश्चित्रयन्ति स्वसंसृष्टं द्रव्यं तानि रञ्जकद्रव्या- यि तै रञ्जितं चितत्रितं सद्धृदम्बरं हृद्धृदयमिवाम्बरं वस्त्रं चित्रं विचित्ररूपं जातं सम्पन्नं तन्मया निरञ्जने निरुपाधिके ड्गे रञ्जके द्रव्ये स्व्रतः पीतादिद्रव्ये क्षिप्तं स्थापितं सन्निरञ्जनं निरुपाधिकं पीतादिकं रङ्गं रागं प्राप्तं लब्धं भवतीति ॥ १॥ ततश्च किं जातं तदाह। रङ्गं निरञ्जनं प्राप्तमिदानीं तु हृदम्बरम् । रञ्जितं रञ्जनैश्चित्रैरपि रङ्गं बिभर्ति न ॥ २ ॥ रङ्गमिति। तद्धदम्बरं तु हृदयरूपमाकाशर्माप निरञ्जनं निरुपाधिकं रङ्गं रज्यने प्रकाश्यते जगदनेनेति रङ्गः प्रकाशरूप आत्मा तं मातं लब्ध सदिदानीमधुना रञ्जनै रञ्जकाश्षत्रै-

चन्द्रिकाचन्द्रचमत्कारचतुष्टयी। ६३१

श्वित्रसटशैर्जगत्पदार्थेः परस्परविलक्षणौ रञ्जितं संपृक्तमपि रङ्गं जगत्पदार्थमम्बन्धं न विभर्ति न घारयति व्यवहारदशायां जगत्पदार्थसम्बन्धवत्पतीतमपि ज्ञानिहृदय वास्तवं सम्वन्धं नं धारयतीति भावः। लौकिकार्थे तावद्धृदम्बरं हृद्धृदयनद्वदम्बरं वस्त्नं निरञ्जनं निरुपाधिकं गैरिकादिरञ्जनद्रव्यं प्राप्तं सदि- दानीं तादृशरङ्धारणानन्तरमस्मिन्काले चित्रेरनेकै रञ्जन रञ्जकद्रव्यरञ्जितमपि संपृक्तमपि रङ्गं रञ्जनं स्वस्मिन्न बि- भर्ति न पूर्ववद्धारयतीति ॥ २ ॥ इदानीमेतत्मकरणार्थधारणां तद्विचारं च विधत्ते। रङ्गलीलाद्वयीमेतां तात चित्तेऽवधारय। रङ्रं परीक्षय घिया साञ्जनं च निरञ्जनम् ॥ ३ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोंधसारे रङ्गलीलात्रयी सप्तत्रिशा॥ ३७॥। रङ्गलीलेति। हे तात हे शिष्य एतां मदुक्तां रङ्लीला- दवयीं रज्यतेऽनेनेति रङ्ग: सोपाधिको निरुपाधिकश्च तस्या- नायाससिद्धत्वाल्लीला क्रीडा तस्या: प्रतिपादनकन्त्री दवयी श्लोकद्यात्मकं पकरणं तां त्वं चित्ते चेतमि अवधारय संगृह्गी- ष्व ततश्च घिया बुद्ध्या साअनं चाज्यतनेनेत्यज्जनमुपाधि- स्तेन सहितं रङ्गं प्रकाशं निरज्जनं निरुपाधिकं रङ्गं पकाशमात्मा- नान्मप्रकाशमिति यातरत्तत्परीक्षयावलोकय ।। ३ ।। इति श्रीनरहरिशिष्यदित्राकरविरचितायां बोधसारार्थदीपी रङ्ग लीलात्रय्यर्थप्रकाशः सप्तत्रिंयः॥३७॥

अथ चन्द्रिकाचन्द्रचमत्कारचतुष्टयी। एनं रङ्गलीलात्रय्या जीवन्मुक्ते व्यवहारकाले जगत्मतीतावपि

६३६ शोघसारे।

वाधकाभावं प्रदर्श्येदानीं तदेव दढीकुर्वञ्जगत्मकाशचैतन्यात्म- चैतन्ययोरभेदं दर्शयितुं चान्द्रिकाचन्द्रचमत्कारचतुष्टय्याखयं च- तुःश्लोकं पकरणमारभमागा आह। अथ चन्द्रिकाचन्द्रचमत्कारचतुष्टयी अथेति। अथ रङ्गलीलान्रयीनिरुपगानन्तरं चन्द्रिकाचन्द्र चमत्कारचतुष्टयी चन्द्रिका कौमुदी चन्द्रश्च सोमस्तयोश्रमत्कारो व्यवहारकौतुकं चन्दयति आनन्दयति जगदिति चन्द्रो ब्रह्मा- भिन्नः मत्यगात्माऽनन्दरूपत्वात्तस्येयं चन्द्रिका ज्योत्स्ना जगत्पकाशिका चेतनेखर्थः, तस्याश्चन्द्रस्य च परमसुखरूपत्वा- ज्जगदानन्दयितु: परमात्मनश्च यश्चमत्कारो भेदे प्रतीयमानेष्य- भिन्नत्वाव्यभिचाररपस्तस्य प्रतिपादयित्री चतुष्टयी श्रोकच- तुष्टयरूपा पक्रिया निरुष्यत इति शेव:, तत्र तावदादौ सर्वदा च-

तिपादयति। अचन्द्रे चन्द्रिका नास्ति न चन्द्रश्ची्द्रिकां बिना। चन्द्रिकाचन्द्रसंयोग: कंथं वा विनिवार्यताम्॥१॥ अचन्द्र इति। अचन्द्रे चन्दयति आनन्दयति सर्वे ज- गदिति चन्द्रो निरतिशयस्त्रयंपरकाशानन्दरूप आस्मा स न भवतीत्यचन्द्रोडनात्मा तस्मिन्घटादिजगत्पदार्थे चन्द्रिका जग- दानन्दयित्री जगत्पकाशिका चेतना च नास्ति न विद्यते विद्- माना न स्यादित्यर्थः, एवं चेज्जगदान्ध्य पसङ्ग इति भाव:, ततश्च जगत्पकाशान्यथानुपपच्या तदानन्दानुपपत्या चात्मनः स- चमङ्गीकर्त्तव्यं तथा सति चन्द्रचन्द्रिकयोरिवात्मचैतन्यजगत्म- काशचैतन्ययोरपि द्वित्वं स्यादियाशङ्ा चन्द्राच्चन्द्रिकाया इवा-

६३७

SSत्मचै तन्याज्गत्पकाशचैतन्यस्य पृथक् सत्त्वं निषेधति नेनि, चन्द्रिकां कौमुदीं विना-कने चन्द्रः सोम इव चन्द्रिकां जगत्म- काशकचेतनामृत चन्द्र आनन्दरूप आत्मा न नास्ति एक- ससताकत्वादुभयोरिति भावः, अतश्चन्द्रिकाचन्द्रसंयोगश्चन्द्रि- काया जगत्मकाशकचेतनायाश्चन्द्रस्य चात्मनः संयोग ऐक्पं कौमुदीचन्द्रयोरैक्यमपि कथं वा केन प्रकारेश विनिवार्यतां नि- षेध्यता न कथमपीत्यर्थः ॥१॥ नतु तहि चन्द्रिकाया जगत्पकाशकचेतनायाश्च कादा- चित्कत्वं कथं प्रतीयते तत्राह। विस्मृत्या चन्द्रिका नाप्ता स्मृत्याऽSप्ेव तु चन्द्रिका। चन्द्रिकाचन्द्रतादात्म्यं केनाहो विनिवारितम्॥२॥ विस्मृयेति। चन्द्रिका कौमुदी विस्मृत्या निद्रादिरूपवि- स्मरणेनात्मचेतनापि विस्मृत्याऽज्ञानरूपनिस्मरेण नाप्ता न दृष्टाऽननुभूता च करि्मिशश्चित्समये स्मृत्या स्मरणेन ज्ञानेन चा- प्ेव माप्तेत प्रतीयते वस्तुतस्तु चन्द्रिकाचन्द्रसंयोगवियोगा- चैकरूप्यात्र स्तस्तत्मतीतिस्तु भ्रान्तिविलसतितमितिभात्र:, अतोऽहो शिष्य चन्द्रिकाचन्द्रतादात्म्यं चन्द्रिकायाः कौमुदाश्चन्द्रस्य च सोमस्य तादात्म्यमैक्यमात्मनो जगत्पकाशचेतनायाश्चेक- त्वमभिन्नरूपत्वमितर्थः, केन निमित्तेन पुरुषेण वा विनिवारितं विनाशितं न केनापीसर्थः ॥२॥ इदानीं शिष्यस्य चन्द्रचन्द्रिकाभिन्नत्वे मतीतेऽपि जीवन्मु-

स्य सप्रयोजनत्वं दर्शयति।

६३८ बोधसारे।

त्वयाऽनुभूनमेवास्ति चन्द्रिकाचन्द्रकौतुकम्। दृष्टान्तदर्शनायाङ्ग पुनस्तत्प्रकटीकृतम् ॥ ३॥ त्वयेति। त्वया भवता चन्द्रिकाचन्द्रकौतुकं चन्द्रिका जग- त्मकाशरूपा चेतना चन्द्रश्चेसरहिताचदानन्द आत्मा तयोः कौतुकमांभत्नत्वे सतपि भिन्नत्वव्यवहारनिर्वाहरूपं कुतूहलमनु- भूतं ज्ञातमस्त्येव विद्यत एव ताहिं पुनः किमर्थ तन्निरूपगां तत्राह दृष्टान्तेति, हे अङ्ग हे शिष्य पुनर्भूगस्तव दृष्टान्तदर्श- नाय दष्टान्तस्योपमानस्य दर्शनाय निरूपणाय ब्रह्मचित्तचै- तन्ययोरभिन्नत्वं तच्चन्द्रिकाचन्द्रकौतुकमिषेण प्रकटीकृतं स्फुट- मुक्तमतोस्य न निष्पयोजनत्वमिति भावः ॥ ३ ॥ इदानीं ब्रह्मचिच्चित्तचितोरनन्तत्वं चन्द्रिकाचन्द्रदृष्टान्ता- द्वैलक्षण्येन दर्शयति। तावती चन्द्रिका प्रोक्ता यावानेव हि चन्द्रमाः । अनाद्यन्तस्तु चन्द्रोयमनाद्यन्तास्य चन्द्रिका ॥४॥ इति श्रीनरहरिकृनी बोधसारे चन्द्रिकाचन्द्रचमत्कारच- तुष्टय्यष्टात्रिंया ॥ ३८ ॥ तावतीति। हे शिष्य हि विद्धत्सु श्रुतिषु च प्रसिद्धश्र- न्द्रमा चन्दयति आनन्दयति जगदिति चन्द्रमाः 'एष ह्ेचानन्द- याती'त्यादिश्रुतेः परमात्मा यावानेव यत्परिमाण एवास्ति तावती तत्परिमाणा चन्द्रिका चेतना प्रोक्ता कथिता कियत्प- रिमागाश्चन्द्रो कियत्परिमाणा च चेतनारूपा चन्द्रिकत्या वाङ्गाहानादन्त इति, अयं विद्ृत्ममिद्धश्चन्द्रः सकलजग- दानन्दकरः परमात्मा तु लोकपसिद्धचन्द्राद्विलक्षणोऽनाद्यन्तो न विद्येते आदि: कारणमन्तश्च नाशो यस्य स तथोक्तोऽ-

६३९

स्ति अस्य परमात्मचन्द्रस्य चन्द्रिका तु जगत्पकाशकचेतन- शक्तिरपि अनाधन्ता न विद्येते आदिरन्तश्च यस्या: सा तथोक्ता डस्ति उभावप्यनन्ताविति भावः ॥४ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपी चन्द्रि- काचन्द्र चमत्कारचतुप्य्यर्थप्रकाशोSष्टात्रियः ॥३८॥

अथा द्ुंताशर शछेदपश्चकमू। एवं व्रह्मचैतन्यचित्तचैतन्ययोरभेदं प्रदर्श्येदानीं मोक्षसा- धनेषु समस्तेषु मनोबाधलक्षणस्य साधनस्य श्रैष्ठ्यं दर्शयतु- मद्ु तशरश्छेदपश्चचका्यं पश्चश्लोकं प्रकरणमारभमायाआह।

अथेति। अथ चन्द्रिकाचन्द्रचमत्कारचतुष्टयीनिरूपणानन्त- रमद्भुतशिरशक्केदपश्चकमद्भुतोऽत्याश्चर्यरूपो यः शिरश्छेदः सर्व- पांणनां शिरश्छेदे मरणं जायत इति प्रसिद्धं यथा तथा मनंसो वाधे जगन्नाशसम्भवाज्जगतो मन एव शिरः शीर्ष तस्य च्छेदो बाधस्तस्य निरूपकं पञ्चानां श्रोकानां समू- हरूपं प्रकरणं निर्प्यात इति शेष:, तदेव प्रतिपादयितुं सर्व- पदार्थेषु प्रतयेक विरागविवेकरूपसाधनेभ्यो विश्वविस्मृतिरुप- स्य श्रैष्ठ्यमाह। तत्तद्विचारवैराग्याद्वरिष्ठा विश्वविस्मृतिः । छेद्यस्य शिरसइश्छेद: प्रत्यङ्गच्छेदनाद्वरः ॥ १ ॥ तत्तदिति। तत्तद्विचारवैराग्यात्तस्य तस्य घ- टादिपदार्थस्य तत्तदाकारवृत्तेश्च तत्तद्वष्टुर्भोक्तुश्चेत्येवमादिस- मूहस्य विचारो विवेकस्तत्तद्विपयं वैराग्यं च वैतृष्ण्यमनयोः

६४० बोधसारे।

समाहारैकवचनं तम्मान्गोक्षसाधनभूता विश्वविस्मृतिर्विश्वस्य जगतस्तत्कारणस्य मनसश्च विस्मृतिः-'नेह नानास्ति किश्चने'ति बाधपूर्व तरिस्मरणं मोक्षसाधनमिसर्थः, वरिष्ठा श्रेष्ठा तत्सम्भाव- यितुं द्ृष्टान्तमाह च्छद्यस्येति। च्छेद्यस्य चछतुं योग्यस्य शिरस : शी र्पस्यच्छेदः कर्त्तनं पतयइच्छदनात्पतकमङ्गानामनयवानां छेदना- त्कर्त्तनादवर:श्रंष्ठः, अव भावः, केन चिंत्तीव्रापराधेन कस्य चिद्दध्य- स्य वधे राज्ञाऽडज्ञप्ते सति तद्दृष्ठ्या बिना शिरश्छेदं मृत्योरसम्भ-

साधनं श्रेष्ठमित्र मुमुक्षोर्मोक्षसाधनभूतात्तत्तत्पृथक्पदार्थतिवेकवै- राग्याद्विश्वविस्मृतिलक्षणं मनोवार्धं विना मोक्षासम्भवाद्विशोपल- क्षितमनोवाघलक्षणमाधनस्यैव श्रैष्ठ्यं मुमुक्षुदृदष्ठ्येति भावः॥१॥ वध्यस्स्य प्रत्यङ्गच्छदने कतेऽपि शिरश्छेदं बिना मृत्यस म्भवात्म्ङ्गचछेदनवैय्यथर्यवन्मुमुक्षोः मत्येकं विषयतरैरग्यविचा- रयो: कृतयोरपि विश्वविस्मृतिलक्षणमनोनाशं बिना मोक्षा- सम्भावात्प्रत्येकं विषयविचारवैराग्ययोर्निष्पयोजनत्वमाह। प्रत्यङ्गच्छेदनेप्यस्य च्छेद्यमेव शिरो यदि। प्रथमं तच्छिरश्छिन्धि वृथा किं चेष्ट्याऽन्यया॥२॥

प्रत्यङ्गीत। हे शिष्य अस्य जगतः प्रसङ्गच्छ्वेदनेपि अङ्गम ङ्रं प्रतीति प्रसङ्गं तस्य च्छदने विकर्त्तने कृते ससपि पृथक्पृथ- गङ्गानां त्रिपुटीलक्षर्णा नाशे कृतेपीत्यर्थः, शिर: शिर इ जगज्जीवनकारणं मन एव तत्वज्ञानेन विशीर्यमाणत्वाच्च शिरस्तस्य जगतो नाशाय च्छेद्यमेव चछेत्तुं विकर्त्तितुं योग्यमेव यदि यहि तत्तर्हि त्वं प्रथममादौ शीर्यते तत्वज्ञानाद्विनश्य- तीति शिरो मनो जगज्जीवनकारणत्वात्सर्वाङ्गिषु मुख्याङ्गं

अन्भतशिरश्छेदपश्चकम। ६४१

शिर इत सप्तदशावयवेषु मध्ये मुख्यं मन एवेत्यर्थः, छिन्धि विकर्त्तयाडन्पया पृथक्पृथकूत्रितुटीलयलक्षणया ृथाचेष्टया नि- ष्ययोजनचेष्टया व्यापृसा किं किं फलं न किमपित्यर्थः, ॥२॥ ननु मुनीनां दयाशीलत्वं प्रसिद्धं तथा च मृत्युकारणभृते

मनोनाशात्मत्यकत्रिपुटीलयस्यैव श्रैष्ठ्यमस्तवित्याशङ्का शिर- शछेदस्य प्रत्यङ्गच्छेदनस्य च दुःखरहितशीघ्रमरणहेतुत्वेन दु :- खहेतुत्वपूर्व मृत्युहेतुत्वेन चातीव वैलक्षण्यमेवेति मत्यङ्गच्छे- दाच्छिरशछेदस्य श्रैष्ठ्यममिव दुःखमात्रकारणात्मत्येकं त्रिपुटी- ळयाद्विश्व वरिस्मृया मनोनाशस्यैव श्रैष्ठ्यं दर्शयति। दयाशीला हि मुनयो मुनेः सापि दयालुता। यच्छिनत्ति मनः शीर्ष विनाङ्गच्छेदवेदनाम् ॥३॥ दयाशीला इति । मुनयो मननशीला ज्ञानिन इत्यर्थः, दयाशीला दया कृपा शीलं स्वभावो येषां ते तथोक्ताः सन्ति हि प्रासद्धमेतच्छास्त्नेषु ता्हि कर्थ निर्दयवज्जगज्जीवनहेतुमनः- शीर्षच्छेदने प्र्ृत्तिस्तत्राह मुनेरिति। मुनेर्विवेकिन: सापि सैव दयालुता दयास्वभावता सा केत्यत आह यदिति, मुनिर- ङच्छेदवेदनां विनाडङ्गानां त्रिपुटीलक्षणानामवयवानां छेद- शछेदनं विकर्तनमित्यर्थः, तस्य वेदनां यातनामृते मनः शीर्ष मन एव शीर्ष शिरच्छिनत्ति विकर्त्तयतीति यद्या सेति योज्यम्, अयं भाव :- प्रत्यङ्गच्छेदजन्यदुःखस्य बहुत्वादक- स्माच्छिरछदे च तदभावान्मन:शिरश्छेदकर्तुर्मुनेरपि दया- लुत्वसिद्धिरिति भावः ॥ ३ ॥ ८१

६५२ बोधसारे।

नतु तिवेकिवुद्धौ तत्सिद्धावषि यस्य शिर्ेद्यने तद्दृष्ठ्या तु तदसिद्धिरेवेत्याशद्का तद्टष्ठ्यापि तत्सिद्धिं दर्शयति। सदो मम शिरश्छिन्धि मामित्याह मनो मम । मया सोढुं न शक्यन्ते प्रत्यङ्गच्छेद्दुर्दशाः ॥४॥ सद्य इति। वध्यपुरुष एवायमस्य प्रत्यङ्ग छेत्तव्यमिति राजा- SSज्ञापां सक्यां प्रसङ्गच्छेदने दुःखबहुत्त्वं ज्ञात्वा वधकर्त्तारं बहु- द्रव्यं दत्वा मम शिरः सद एव च्छिन्धीति वदति तद्दृष्ट्या प्रत्यङ्गच्छेदनं कत्र्तुः सकाशाच्छिरश्छेदकत्तरे दयालुत्त्वं स्फु- रति यथा तथा मम मनोपि मे ज्ञानिनो मनोऽन्तःकरणं प्रत्यङ्ग- चछेदने दुःखबाहुल्यं ज्ञान्वैव जगदाकारं मनो मम मे जगद।का- रस्य मनसः शिरस्त्च्वज्ञानन विशीर्यमाणत्वाचिक्करोभूतं जग- ज्जीवनभूतं सङ्कल्पनिकल्परूपं मनः सदः शीघ्रं छिन्धि विकर्त येत्येव मां मुमुक्षुं तन्नाशकमाह कथयति। नतु जगदाकारस्य त जीवनहे तुभूतमङ्कल्पविकल्पात्मकमनःशीर्षछ्केदने मरणा हेतुभूते कुतो मां पेरयसीति पृष्टं मनो मां प्रति कथयामासेत्याह मयेति, मया जगदाकाररूपेगा मनसा मत्यङ्गच्क्केददुर्दशाः प्रसङ्गानां पृथक् पृथगङ्गानां त्रिपुटीरूपाणामव्रयवानामित्यर्थः, छेदो विकर्त्तनं त- ज्जन्या दुर्दशाः पीडाः सोढुं क्षन्तुं न शक्यन्ते तत्सहने नाहं समर्थ इसर्थः, अतः प्रत्येकमङ्गच्छेदने दुःखबहुत्वज्ञानाहुःखा- भानेन तत्कालशिरश्छेदकर्ततुर्दयालुत्वस्य वध्यपुरुषद्ृष्ठ्या सि- द्धिरिवानन्तत्रिपुटीलक्षणामङ्गानां प्रत्येकच्क्वेदनेन दुःखबहुत्वज्ञा-

धकर्त्तररि मयि दयालुत्वसिद्धिरिति भावः ॥ ४ ॥ किंच वध्यस्य प्त्यङ्गच्छेदने कृतेपि वधाभाववदनन्तचित्ता

श्रीगुरुप्रश्नामृतम्। ६४३

वयवानां कर्त्तनासम्भावात्तत्क्त्तनेपि तन्नाशाभावाच शिरश्छे द इव जगच्छिरो मन एव च्छिन्नमिसाह। असङ्ग्याश्चित्तजा भावा शक्याश्छेत्तुं क्रमात्कथम्। चित्तमेतत्समाछिन्नमत एव मया मुने ॥५॥

असंख्या इति। हे शिष्य चित्तजाश्चित्तादुत्पन्ना भावा वि- कारा असख््या न विद्यते सङ्ग्या गगना येपान्ते तथाभूता अ्रनन्ता इतर्थः, अत एव ते क्रमाक्रमेण च्छेत्तुं विकरत्तितुं शक्पा: सामर्थ्यविषयाः कथ केन प्रकारेण भवन्ति न कथमपीतर्थः, हे मुने इति सम्बोधनेन त्वमप्येवं जानास्येवेति सूचितम, अ्रत एवास्मादेव कारणान्मया मनोनाशकत्रैतदिदं मतक्ष चित्तं मनः समाच्छिन्नं सम्यकपुनरुत्पन्नं न स्यादयथा तथाSSाच्छन्नं वि- कर्ततितं यदि च्वं मोक्षमिच्छसि तर्हि स्वयापि सङ्कल्पतिकल्प- रूपमनोनाश एव कार्य इति भावः ॥ ५॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्तावद्दु- तशिरश्छेदपश्चकार्थप्रकाश एकोनचत्वारिंशः ॥ ३९।।.

अथ आतसाक्षात्कारं शिष्यं प्रति श्रीगुरो: प्रश्नापृतम ॥ इदानीमुपदिष्टार्थस्य शिष्ये स्िरतापरीक्षणाय स्व्रप्रश्ना- नुदाहर्ततु श्रीगुरुपश्नामृताख्यं नवश्लोकं प्रकरगामभिदधान आह। अथ जातसाक्षात्कारं शिष्यं प्रति श्रीगुरोः प्रश्नामृतम् । अथेति। अथाद्गुतशिर्छेदपश्चकनिरूपणानन्तरं जात- साक्षात्कारं जात उत्पन्नः साक्षात्कार: स्वात्मपात्यक्ष्यं यस्य तं तथोक्त शिष्यं प्रति शि्यस्य प्रतियोगे द्वितीया श्रीगुसे:

६४४ बोधसारे।

श्रीगुरुकृतं कर्त्तरिपष्ठी प्रश्नामृतं प्रश्नानां पृच्छानाममृतं शिष्ये पकरणमिसर्थः, निरूप्यत इति शेष:, तत्रादौ परमपदानुभवो जातो वा नेति पृच्छति। नित्यानुभूतमपि यन्नानुभूतत्वमागतम्। अनुभूतिरसस्पर्शैरनुभूतं परं पदम् ॥ १ ॥ निसानुभूतमिति। यत्पसिद्धं विदुषां निसानुभूतमपि स्वयं प्रकाशरूपत्वान्निसं सर्वदाऽनुभृतमनुभवरूपमपि भावे निष्ठा नानुभूतत्वं नानुभूतमनुभवविषयस्तस्य भावस्तव्वं क- ्मेशि निष्ठा नागतं न पाप्तमवेद्यत्वात्तदुक्तलक्षरां परं कार्य- कारणातीतं कार्यकारणयोस्तत्रैव कल्पितत्वेनामच्वादित्यर्थः, पदं पद्यते श्रुतियुत्त्यनुभवैर्गम्यते तत्पदं मत्यगभिन्नं ब्रह्मा- जुभूतिरसस्पर्शैरनुभूतेरतुभवस्य यो रसः सुखविशेपस्तस्य स्पर्शा: साक्षात्कारास्तैस्त्वया कर्वाडनुभूतं साक्षात्कृतं किं किमु न वेति एक: प्रश्नः ॥१॥ इदानीं प्रत्यगात्मनि ब्रह्मलक्षणानि साक्षात्कृतानि न वेति पृच्छति। प्रत्यक्षलक्षणैरव पराग्वृत्तिविलक्षणैः । साक्षात्कृतः शिवः साक्षात्सच्विदानन्दलक्षणैः ॥२॥ प्रसक्षलक्षणैरिति । हे शिष्य त्वया पराग्वृत्तिविलक्षयौः पराग्वहिरश्चन्ति गच्छन्तीति पराञ्च्यो बहहिर्मुखा यो छ- त्तयोऽन्तःकरणास्य घटाद्यनुभवकरणरूपा अंशास्ताभ्यो वि- लक्षणैरविषयभूतैर्विगतानि लक्षणानि चिह्नानि स्वलक्ष- कानि येभ्यस्तैः मसक्षलक्षणैः प्रसक्षाणि अव्यवहितपकाश-

श्रीगुरप्रश्नामृतम्। ६४५ रूपाणि लक्षणानि चिह्नानि येषां तानि तैस्तेपां स्वयं प्रकाश- त्वेन सर्वदास्फुरणरूपत्वात्तत्पासक्ष्यं सर्वत्र सर्वदानुभूयमानमिति भाव:, सचचिदानन्दलक्षणौः सत्कालत्रयावाध्यं चिज्ज्ञपप्तिमात्रमा- नन्दः सुखमेतान्येवाभिन्नानि ब्रह्मणो लक्षकत्वाल्लक्षणानि तैः शिवः सुखरूपस्त्वंपद- लक्ष्यः प्रत्यगात्मा साक्षात्मत्यक्षमनुभूतः किमिति पूर्वश्षो- कादावर्त्तनीयं किं किमु नवेति प्रश्नः ।२। इदानीं वेदान्तश्रवणेन जनिततत्तत्फलं ब्रह्मसुखाविर्भूसा निद्रायामिव सर्वदुःखविस्मरणं जातं नवेति पृच्छति। यशोदागीतमधुरैर्मदुवेदान्तभाषितैः । लालितः प्रापितो निद्रां मुकुन्द इव मोदसे ॥३ ॥ यशोदेति। हे शिष्य त्वं यशोदागीतमधुरैर्यशोदाया नन्दपत्न्या गीतानि गायनानि कृतानि यानि तेषां माधुर्याणि मृष्टानि सुखविशेषा इत्यर्थः, तैर्लालितः क्रीडिनः सन्निद्रां सुषुप्तिसुखं प्रापितः प्राप्तः कृतः सन्मुकुन्दः श्रीकृष्णो यथा मोदते हृष्यति सुखितो भवतीत्पर्थः, तद्ृत्त्वं यशोदागीतमधुरै- र्यशः कीति ददातीति यशोदा विवेकवती बुद्धिर्विध्येति या- वत्तया गीतानि गानानि कृतानि गुरुमुखाच्छुनानि वाक्यानि तेन माधुर्याणि सुखविशेषा येपु तानि तथोक्तानि तैर्मृदुवे- दान्तभाषितैर्मृदूनि कोमलस्पर्शानि सूक्ष्मार्थत्वात्सुखजनकत्वा- च्चेसाशयः, यानि वेदान्तानामुपनिषदां भाषितानि वचासि तैर्लालितो विक्रीडितः सन्निद्रां प्रपश्चविस्मृतिलक्षगात्मसमा- धिरूपां सुपतिं प्रापितः पाप्तः कृतो मोदसे हृष्यसि न वेति प्रश्नः किं पदानु्ृटत्तिः कर्त्तव्यात्रापि॥ ३ ।।

६४६ बोधसारे।

इदानीं स्वरूपसुखानुभवेन तप्तोसि कि न वेति पृच्छति। नवनीतरसग्रासैश्रमत्कारैः स्वसंविदाम् । अन्तराप्यायितो बालमुकुन्द इव खेलसि ॥४ ॥ नवनीतेति। हे शिष्य त्वं बालमुकुन्द इत यथा बालमुकुन्दो वालो वालभावापन्नो मुकुन्दो मुक्तिपदो भक्तानां श्रीकृष्णो नवनीतरसग्रासैर्नवनीतं हैय्यङ्गवीनं तस्पैव ग्रामाः कवला भोग्या येषां ते तथोक्तास्तैः स्व्संविदां स्वस्य श्रीकृष्णस्य सं- विदश्चेतना अन्तःकरणवत्तयश्चिदाभासविशिष्टा इसर्थः, तामां चमत्कारैर्विलासैरन्तराप्यायितोऽन्तरेव तृप्तः सन्खेलति क्री- डति तद्वन्वनीतरसग्रासैरनवनीतस्य हैय्यङ्रवीनस्य रस इव तृ- प्तिकारकत्वाद्रसः सुखं 'रसो वै स' इतिश्रुतेस्तदेव ग्रामो भोजनं येषां तैः स्वसम्विदां स्व्राऽडत्मरूपा याः सम्विदो ज्ञानानि तासां चमत्कारैर्विलासैरन्तराप्यायितोऽन्तरात्मन्यत तृप्तः सन्खे लसि कि नवेति पश्नः ॥ ४॥ इदानीं स्वानन्दे स्थितोसि किं न वेति पृच्छते। स्वात्मनि प्रलयं नीत्वा दश्यमेकाकितां गतः । किं नृत्यसि निजानन्दे महादेव इवात्मनि ॥५॥ स्वात्मनीति। हे शिष्य त्वं महादेव इव यथा महादेव: शिवोऽहङ्कारदेवता रुद्र इति यातद्दृश्पं दर्शनविषयं जगत्- स्वात्मनि स्व्ररूपेडहङ्कारे प्लयं नाशं नीत्वा प्रापयित्वैका- कितामेकलत््वं गतः प्राप्तः सन्निजानन्दे स्व्रात्मसुखे स्थितो भूत्वा नृस्ति तद्रद्दृश्यं ज्ञानविषयं समस्तं जगत्स्व्रात्मन व्र- ह्ाभिन्ने मयगात्मनि प्रलयं प्रकृष्टो निर्वीजो लयो नाशस्तं नीत्वा प्रापगित्वा बार्ध कृत्वेत्यर्थः, तत एकाकितमंद्रैनरु

श्रीगुरुप्रश्नामृतम्। ६४७

पतां गनः प्राप्तः सन्निजानन्दे निरतिशयात्मानन्द आत्मनि व्रह्माभिन्ने प्रत्यगात्मनि स्थिता नृससि कि नृअं करोषि किं न वेति प्रश्नः ॥ ५।। इदानीं मविकल्पममाधौ स्थितोमि कि नवेति पृच्छति। सायङ्काले समाध्याख्ये स्त्निन्धां सर्वोङ्गसुन्दरीम। निजशक्तिमुमां पश्यन्महेश इव नृत्यसि॥ ६॥ सायंकाल इति। हे शिष्य त्वं महेश इव यथा महेशः शितः सायंकाले प्रदोषसमये स्निग्धां मेमवती सर्वांङ्गसुन्दरी सवाि समस्तानि यानि अङ्गानि हस्तपादनासिकानेत्रादीनि तैः सुन्दरीं कमनायां निजशक्ति स्वशक्तिमुमां पार्वतीं पश्य- न्नवलोकयन्तृत्यति नृत्यं करोति तद्वत्समाध्याख्ये समाधि- नामनि सायंकाले सचिकल्पसमाधिरूपप्रदोषसमये सविकल्पस्य समाधेः सर्वजगतो वाधपूर्व स्फूर्त्तिस्त्त्व्रवत्वेन प्रदोषकालत्व- मिति भाव:, स्त्निग्धां स्वात्मनि प्रेमवतीं सर्वाङ्गसुन्दरीं सरवे: समस्तैरङ्गैरत्रयवैरनुभाव्यानुभवानुभवितृरूपैः सुन्दरीं कमनी- यरूपामु-उकारवाच्यं लिङ्गशरीरं सर्माष्टिव्यष्टिरूपं द्विविधं तद- भिमानिद्रयमाप तैजसाहरण्यगर्भाख्यं तन्माति साक्षाद्दृटश्यत्वे- नानलोकयाि सा तथोक्ता तां, यद्रा-उ व्रह्मैव प्रत्यगभिन्नं माति अनुभवति सा तथोक्ता तां, 'यो जागार तमु सामानि यन्ती'ति श्रुतेनिजशक्तिं निजा स्वरीया शक्तिर्जगज्जननसामर्थ्यरूपा तां चिच्छक्ति पश्यन्सन्साक्षादवलोकयन्सन् किं तृत्यसि या- वत्पारब्धक्षपं व्यापृतिरूपं नृत्यं करोषि किमिति प्रश्नः ॥६।। इदानीं दृश्यातलयपरिपाको जातो न वेति पृच्छति। दृश्यं निपीय गरलं पाचयित्वा तदात्मनि।

६४८ घोधसारे।

मृत्त्युञ्जयपदं प्राप्तः किं हृष्यसि हरो यथा ॥ ७॥ दृश्यमिति। हे शिष्य त्वं यथा यद्धद्वरो हरति भक्त- दुःखमिति हरः सदाशिवो दृश्यं सर्वदेवासुरादिर्द्टाग्विपयं गरलं समुद्रादुत्पन्नं हालाइलं निपीय निशेषं पीत्वा तद्धालाइलमात्म- नि स्व्रदेहे पाचयित्वा जारयित्वा मृत्युञ्जयपद मृत्युअ्यतीति मृत्युञ्जयस्तदेव पदं नाम प्राप्तः लब्धः सन् हृष्यति मोदते तथा तद्वद् दृश्यं ज्ञयं सर्वे जगद्गरलं गरं विषं तद्धर्मे लाति अङ्गीकरोतीति गरलं स्वसेवकस्य नाशकत्वरात्तत्निपीय निःशेषं पीत्वाऽडत्मनः पृथगसच्वेनावलोकित्वेसर्थः, तद्रस्तं वाधितं जगदात्मनि प्रसगभिन्ने ब्रह्मणि पाचयित्वा पक्ं कृत्वा पुन- रुदयाक्षमं कृत्वेत्यर्थः, मृत्युंजयपदं मृत्युं मृतिकारणं संसारं जयतीति मृत्युञ्जयो ब्रह्म तस्य पदं स्वरूपं प्राप्तो यातः सन् ह- ष्यसि नित्यतृप्तो जातोसि किं न वेति प्रश्नः ॥७॥ इदानीमन्तःकरणतत्तौ स्वात्मानं साक्षात्पश्यसि नवेति पृच्छसि। यथा संमुखतां नीत्वा मुकुरे मुखमीक्षितम्। अखण्डवृत्तौ च तथा स्वरूपं किं विलोकितम् ॥८॥ यथेति। हे शिष्य त्वया यथा यद्वत्सन्मुखतां स्वसन्मुख- तां दर्पणं मुकुरं नीत्वा प्रापयिच्ता तह्मिन्मुकुरे दर्पणं मुखं वदनमीक्षितमवलोकितं तथा तद्वत्स्वरूप स्वस्यात्मनो रूपमा- कृर्ति स्वतो द्रष्टुमशक्यमपि अखण्डवृत्तौ ध्यानाभासेनाखण्डा- काराकारितायां वृत्तावहंब्रह्मास्मीत्याकारायामित्यर्थः, स्वरूपं स्वस्यात्मनो रूपं सच्चिदानन्दघनमविलोकितं हष्टं किं नवेति मक्षः ॥|८| इदानीं मायायामन्तर्वहिश्चात्मानं जगद्रूपां माया च दृष्टा परमाश्चर्यवाआ्तोसि किं नवेति पृच्छति।

शिष्यप्रतिषचनम्। ह४९

बहिरन्तर्हरिं पश्यन्मायां पश्यञ्जगन्मयीम्। विस्मयं परमं यासि मार्कण्डेय इवात्मनि॥ ९ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे श्रीगुरुप्रश्नामृतं चत्वारिंशम्॥४०॥ बहिरिति। हे शिष्य त्वं मार्कण्डेय इव यथा मार्कण्डेयो मृकण्डुपुत्रो वहिर्चाह्यवेशे वटपत्रस्थितं वालमुकुन्दरूपमन्तश्च तहेहे पविष्टः सन्स्वाश्रमे नारायणारूपं हरिं विष्णुं पश्यत्ञव- लोकयन् मार्या च मुकुन्ददेहाद्वहिर्बाह्देशेऽन्तश्च तद्देहे ज- गत्स्वाश्रमादिद्ृश्यरूपां जगन्मर्यी जगदूपा पश्यत्रवलोकयन- सन्परममुत्कष्टं विस्मयमाश्चर्य यातः पाप्तस्तद्वद्वहिर्जगतो बा- हदेशे स्वस्वरूपे स्थितमन्तश्च जगति स्वदेहे सचिचिदानन्दरू- पेणानुवृत्तं हरि सर्वद्वैतहरणशीलं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म पश्यत्र- वलोकयन्सन्मायामपि जगन्मयीं जगद्रूपां पश्यन्नवलोकयन्सन्नात्मनि अन्तःकरणे परमं श्रेष्ठमुत्कृष्टमित्यर्थः, विस्मयमाश्चर्य यासि प्राम्नोषि कि किमु न वेति प्रश्नः ॥ ६ ।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीती भी-

अथ शिष्यप्रतिवचनम । इदानीं शिष्यप्तिवचनं निरूपयितुं शिष्यपतिवचना- रूयमेक श्लोकं प्रकरणमभिदधान आह। अथ शिष्यप्रतिवचनम् । प्रथेति। अथ गुरुपश्नामृतनिरूपणानन्तरं शिष्यप्रतिवचनं शिष्यस्य च्छात्रस्य पतिवचनं पत्युत्तरणमेतन्रामकं मकरणं ८२

६५० घोघसारे।

निरूप्यत इनि शेष:, तदेवाह। श्रीगुरो सानुभावानां करुणापूर्णचेतसाम् । श्रमितां कृपया नूनमस्माकं किमु दुर्लभम् ॥१॥ इति श्रीनरहरिकृती बोधसारे शिष्यप्रतिवचनमंकचत्वारिंयम्॥४१॥ श्रीगुरो इति। ह श्रीगुरो श्रिया स्वरूपसंपसा युक्तो गुरु- राचार्थस्नस्य संबोधने हे श्रीगुरो अ्र्र्रनेन संबोधनेन त्वादग्गुरुणां कृपया शिष्याणां सर्वे सुलभमिति सूचितं, तदेव स्पष्टमाह सा- नुभावानामिति, सानुभावानामनुभावः प्रतापस्तेन सहितानां, य- द्व.डनुभावः स्वात्मानुभनस्तेन सहितानामिसर्थः,अत एव करुणा- पूर्णचतसी करुणा दयपा पूर्ण भरितंचेतश्चितं येषां तेषां श्री- पतां स्व्रसाक्षातकारसंपत्तिमतां युष्माकं कृपया दययाडस्माकं त्व- चछिष्यभावं माप्तानां नूनं निश्चयेन दुर्लभं दुःपापं किमु किमस्ति न किमपि सर्वमपि सुलभमेवेत्यर्थः ॥१॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितयां बोधसारार्थदीपौ. शष्यप्रतिवचनार्थप्रकाश एकचत्वारिंयः॥। ४१॥

अथ चर्याचतुष्टयी। एवं शिष्यप्रतिवचनमभिधायेदानी शिष्याणां ज्ञानित्वा- भिमानेन निषिद्धाचरणे पवत्ति वारयितुं पूर्णाज्ञानिनां तत्र पतृ- त्तावपि तददोषं च दर्शयश्चर्याचतुष्टय्याख्यं चतुक्षोकं प्रकर- यामभिधास्यन्नाह। अथ चर्याचतुष्टयी। अथेति। अथ शिष्यप्रतिवचन निरूपणानन्तरं चर्याचतुष्टपी चर्याया आचारस्य निर्यायिका चुष्टयी चतुःश्लोकममूहरूपै- तन्नामकं परकरणमित्यर्थः, निरुष्पत इति शेष:, तत्र तावदादौ

चर्याचतुष्टयी। ६१

ब्रह्मविदो 'न मातृवधेन न भ्रूणहत्यये' त्यादिश्रुत्या निषिद्धा- चरणस्य दोषाभावप्रतिपादनात्केवलं तत्रैव पद्टत्तिर्माभूदिति तत्र पत्ृत्याSशोभाकारित्वं सदष्टान्तमाह। जात्या यद्यपि गौरमेव वदनं रूपस्य नास्ति क्षति- स्तर्तिक कज्जलकालिमा मुखतले संलापनीयो बुधैः। अस्तु ब्रह्मविद: कृतैरपि न तैदुष्कर्मभिश्चेतक्षतिः किं कामादिकदर्थिता वरमहो निःसङ्सौख्यं वरम् ॥ १॥ जासेति। हे शिष्य ब्रह्मविदो ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपर- च्छेदशून्यं वस्तुवेत्ति जानातीति ब्रह्मवित्तस्य ब्रह्मविद: कृतैरा-

षिद्धानि यानि कर्माणि तैः क्षतिर्नाशोन नास्ति चेद्यदि त्हि अप्तु भवतु दोषाभानः श्रतिपामाण्यात्तथापि ब्रह्मविदः कामादिकद- र्थिंता कामो विपयभोगेच्छाऽSदिगेषां क्रोधादीनां तैः कदर्थिता तुच्छता वरमुत्तमं किमहो किमुत निःसङ्गसे।रयं निःसङ्ग नाशा- दिभिरसंबद्धं सौर्यं सुखमेव सौख्यं निरतिशयं सुखमित्यर्थ:, वरं श्रेष्ठं तद्देति शेष:, तत्र दृष्टान्तो वदन पर्दाप मुख जात्या स्वयावरेन गौरवर्णमस्ति अन एन तत्र लग्नोप कजले रूपस्य क्षतिर्हानिर्नास्त्येव न विश्त एव परन्तु नेत्रपान्तभागेष्ेव लग्नेन कज्जलेन रूपस्य क्षतिर्नास्तीत्युक्तं सत्यमंत्र किश्च मत्युन रूपशोभाकार्येत तद्भति तत्ततो हेतोर्युयैर्चिवेकिभिर्मुखालें बइनफलके कजलं कालिमा कजलस्य तैलादिमंयुक्तदीपोत्प- लनस्य काष्ण्पद्रव्यस्य कालिमा वयामत्वं संलापनीयो लेपनीय इत्यर्थः, अर्प भान :- यद्यपि 'नमातृबधेने'त्यादि श्रुनिभिर्ज्ञानिना निषिद्धाSडचरण दोषाभाव उक्तस्तथापि न तत्र विधि: किन्तु

१५२ बोधसारे।

तीव्रमारब्घवशेन जातेपि तस्मिन दोषाभाव उक्तोऽतस्तत्रैव न प्वर्त्तितव्यमसङ्गात्मसुख एव रतिः संपाद्या यथा गौरवर्गो मु- खे लोकव्यवहारवशेन मुखशोभायै नेत्रयोरअ्नं कार्यमित्युक्ते- र्नेत्रयो: कज्जलेऽजिते तच्कोभा स्यात्तस्मिंश्च मुखतले संलापिते सति लोकेडशोभैव स्यादेवं तीव्रपारब्धवेगेन कृतपि निषिद्धक- रमणि तत्क्षयेन शुद्धिकारणत्वादन्तःकरणास्य ज्ञानिनो गुण एव तस्मिश्च बुद्धिपूर्व कृते च मुखमण्डले कज्जललेप इव लोकहास- जन्यं दुःखमेव स्यात, किश्च तदाचरणेन च नरकादिजन्यं दुःख मेव स्यादतस्तत्र न प्रवृत्ति: कार्येति ॥१॥ ननु विद्यावतां पबलश्रुसोक्तस्य निषिद्धाचरणे दोषाभा- वस्य सच्ात्तदाचरणे को दोष इसाशाखाह। विधयैवाधिगता सदामृतमयी विद्यावता तत्सुखं स्थेयं वर्त्मनि सङ्गदोषरहित्ते सङ्ः पुनः कीदृशः। किं भूषाडस्य वरा स्थिति: स्तुतिमयी सा राजसिंहासने द्वारि द्वारि कपर्दिकार्थमटनं किं वाऽस्य राज्ञो वरम्॥२॥ विधैवेति। विद्यावता ज्ञानिना विदयैव ज्वानमेवाऽघिगता पाप्ता सा चामृतमय्यमृतं सुखं ब्रह्म तन्मयी तद्रूपाडस्ति यदि यहि तत्तर्हि सुखं यथा भवति तथा सङ्गदोषरहिते सङ्ग: का- मादिभि: सम्बन्धस्तज्जन्यो यो दोषो दुःखरूपमनिष्टं तेन रु- हिते व्यतिरिक्ते वर्त्मनि आचरणरूपे मार्गे स्थेयं स्थिति: कार्या पुनर्ज्ञानपापेरनन्तरं कीदृशः किं प्कारः सङ्ग: पा- पकर्मभिः सम्बन्धो भवेत्नैव भवेदिसर्थः, ननु किं निःसङ्गसुखेन विदेहमुक्तिस्तु स्यादेव ज्ञानफलत्वात्तस्या इत्याशक्का जीवतो मुक्तिसुखाननुभवे तस्या अप्यसिद्धिरिति निश्चित्य सङ्गसुखा-

चर्याचतुषटयी। ६५३

त्रिःसङ्सुख आधिक्यं तदादराय प्रदर्शयन्दष्टान्तेन पृच्छति किमिति, अस्य राजकुलोत्पन्नस्य पाप्तराज्यस्य च पुरुषस्य रा- जसिंहासने राज्ञो नृपस्य यत्सिहासनं पदं तस्मिल्लाकादरणी- यस्थान इसर्थ:, सा पसिद्धा लोकपूज्या स्थिति: स्थानं सा वरा श्रेष्ठा भूपाऽलङ्कतिः स्तुतिमयी स्तोत्ररूपा कि किमु कि किवाऽस्य पाप्तराज्यस्य राज्ञो नृपस्य द्वारि द्वारि लोकाना द्वारे द्वारे कपर्दिकार्थ कपर्दकलाभेच्छयाऽटनं भ्रमगां वरं श्रेषठं तत्कथय निन्धाचरयेन जीवन्मुक्तिसुखातुभवाभावाल्लोकनि- न्दाजन्यदुःखाधिक्याच्च विदेहमुत्त्यभावेन च नरकदुःखस्य विद्यमानत्वाच्च न निन्धाचरणे प्रवर्ततितव्यमिति भावः ॥२।। ननु श्रुतिपावल्येन निन्धाचरणे व्ञानिनां मवृटत्तिर्भवतु को दोव इसाशक्ा पयोजनाभावान्न कार्येत्याशयेनाह। शिष्टाचारपथ बिना यदि भवेदात्मप्रबोधो महां- स्त्याज्यस्तर्हि तु सर्वदैव विदुषा वर्णाश्रमाणां क्रमः । वर्त्म ज्ञस्य विलक्षणं यदि कृतार्तिकचाकृतात्कर्मणः संगृह्नातु जनांस्तदा मुनिजनस्तेनापि नास्य क्षतिः॥३॥ शिष्टाचारेति। हे शिष्य तव शिष्टाचारपर्थं विना शि- ष्टानां श्रेष्ठानामाचारः कर्म तदेव पन्था मार्गः स्वर्गापवर्ग- कारणत्वात्तं तथोक्तं विना वर्जयित्वा निन्दाचरणेनेसर्थः, म- हान्मबोधो दृढं ज्ञानं यदि यर्हि भवेत्स्यात्तर्हि तु तर्होत वि- दुषा ज्ञानिना वर्णाश्रमाणां वर्णाश्च ब्राह्मणादा आश्रमा ब्रह्मचर्याद्यास्तेषां क्रम आचारः सर्वदैव सर्वकालमपि त्याउप- स्तक्तुं योग्यः स्यान्निषिद्धाचरणेनैव ज्ञानपाप्तौ सत्यां सर्वेषा- मेव मुक्ति: स्यादेवं च सर्वेषामपि तत्र प्रवृत्तौ सन्मार्गोच्छेद-

६५४ बोधसारे।

प्रसङ्गो न हि सन्मार्गगामिनां पवृत्तिस्तत्र दृश्यते न हि च नि- पिद्धाचाराणां मुक्तिरपि सर्वेषां दृश्यते किन्तु केवलनरकपा- पतिरेव दृश्यते शरूयते चाऽतो निन्दकर्मणि प्रवृत्तिनैव कारगेति भाव:, नतु 'नैनं कृताकृते तपतः, एत९ह वाव न तपति किमह साधु नाकरवं किमहं पापमकरवमि'त्यादिश्रुतिभिर्ञानिषु सुक्र- तदुष्कृतभयाभावमतिपादनार्त्क निष्फलसत्कर्माचार एवाग्रह इत्याशड्का लोकसंग्रहफलसद्भावान्मैवमित्याह वर्त्मेति, जञस्य ज्ञा- निनो वर्त्माऽऽचरणरूपो मार्गः कृतात्कर्मणोऽकृतादकर्मणः कर्मसागादियर्थः, यद्वा कृतात्कर्मफलात्स्वर्गादेरकृतान्मोक्षा- चात्र श्रुतिः। 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृनाद्। अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसति तद्रढे'ति। विलक्षणं भिन्नमस्तीति यदि चेद्वदसि तदा तर्हि मुनिजनो मुनीनां ज्ञानिनां जनः समूहो जनाल्लीकान्कर्माधिकारिजीवा- निसर्थः, संगृद्वातु ग्राहयतु स्वयं कर्म कृच्वा लोकानपि कार- यतु इत्यर्थ:, । 'लोक संग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमईसी'ति। भगवद्गीतोक्तेः, नतु तर्हि लोकसंग्रहार्थमेव कर्षकुर्वतोपि तवाSSसत्त्या बन्घः स्यादित्याशबाह तेनापीति, तेनापि लोक- संग्रहार्थ कृतेनापि कर्मणाऽस्य ज्ञानिनो क्षतिर्नाशो न न विद्यने निषिद्धाचारेण बन्धाभाव इव सत्कर्माचारेपि बन्धाभावाल्लोक- संग्रहाय सत्कर्माचार एव ज्ञानिना प्रवर्तितव्यमिति भावः ।।३।। नतु तहि दत्तादीनां कथं तत्र तत्र पुराणेषु स्वेच्छाचार: श्रूयते इत्याशख्काह। दत्तोऽसावृषभो जडश्र भरतो मङ्किश्र संवर्त्तक:

६५१

कर्मभ्रष्टपथं गताः कथममी चेत्पूर्वपक्षस्तव। साधो जागरितान्प्रतीद मुदितं पश्यन्ति शृण्वन्ति ये निद्रान्धा न विलोकयन्ति न पुनः शृण्वन्ति वाच्यानते ४ इति श्रीनरहरिकृती बोधसारे चर्याचतुष्टयी द्विचत्वारिंशा॥४२॥। दत्त इंत। असौ पुराणेषु पसिद्धो दत्तो वत्तात्रेय ऋषभ ऋषभनामा राजा नाभे: पुत्रो जडो भरतो भागवते प्सिद्धो जडभरतो माङ्कश्च मङ्गिनामा मुनिरपि संवर्त्तकश्च संवर्तकनामे- त्येवमम्येते कमभ्रष्टपथं कर्मभ्यो विहितकर्मभ्यो भ्रष्टश्च्युतो यो पन्था मार्गस्तं गताः प्राप्ताः कथ कुत इति तव पूर्वप- क्ष: पश्नश्ेधदि तहि हे साघो अ्रनेन सम्बोधनेन तव सा- धकत्वादेव कथितमिति सूचितं, तदेव स्पष्टमाह जागरितानिति, ये पश्यन्ति अवलोकयन्ति जगद्गतपदार्थाननुभवन्तीत्यर्थः, किश्च शृण्त्न्ति जगद्रतपदार्थनामानि श्रोत्रेणानुभवन्ति ता- आगरिताञ्जाग्रदनस्थावत इसर्थः, इद लोकसंग्रहार्थ कर्म कर्त्त- व्यमिसेवमुक्तं ये दत्तादय आत्मसाक्षात्कारानन्तरं न विलो- कयन्ति न जगत्पदार्थान्पश्यन्ति न च नैव शृण्वन्ति तत्तत्प- दार्थनामान्यपि श्रोत्रेण नानुभवन्ति ते निद्रान्धा निद्रया प्रप- श्वविस्मृतिलक्षणया सुप्त्याऽन्घाश्चक्षुर्हीनब्रह्मरूपास्ते पुरुषा न वाच्या न वचनार्हास्तेषां ब्रह्मरूपत्वाद्विधिनिषेधानधिका- रितया सत्कर्महीना अप न निन्धा इति भाव: ॥४॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरितायां बोधसारार्थदीतौ चा- र्याचतुष्टय्यर्थप्रफाशो द्विचत्वाररिंयः ।।४२।।

एनं चर्याचतुष्टपीं निरूप्येदानी बहुसन्देनिराकरणेन ज्ञा-

६५६ बोघसारे।

रणमभिदधान आह। अथ ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम्। अथेति। अथ चर्याचतुष्टयीनिरूपणानन्तरं ज्ञानगङ्गातर- मेनाशीतिकं ज्ञानं ज्ञप्ति: सैव गङ्गा पवित्रकारकत्वाद्। न हि ज्ञानेन सदशं पवित्रमिह विद्यते'। इति गीतोक्तेः, यद्ा ज्ञानं ज्ञाप्तिः सैवाऽडत्मसन्मुखतया स- न्ततगतिमत्वात्सागरं प्रति सन्ततगमनवती गङ्गेव गङ्गा तस्या- स्रङ्ा इवास्मिन्पकरणे निरूपयिष्यमाखा: श्रोकास्ते तत्तत्सं- शयमलनिवर्त्तकत्वा त्तरङ्गा भङ्गास्तेषामेकेनोना न्यूनाऽशी तिस्तत्सं- खयानां श्रोकानां समूहरूपमेकोनाशीतिकं प्रकरणमुच्यत इति शेषः, तत्र तावदादाचेतत्मकरयामयोजननिरुपणेनैतच्छवयो शिष्यं मेरयति। ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकं शृणु सांप्रतम्। एकेनाप्यङ्गलग्नेन सर्वपापक्षयो भवेत् ॥ १ ॥ ज्ञानगङ्गेति। हे शिष्य न्वं भवान्सापतमधुना ज्ञानगङ्गा- तरङ्गोनाशीतिकं ज्ञानमहंब्रह्मास्मीतिप्रमारूपा वृत्तिस्तस्यैव ब्रह्मात्मविषये सन्ततमवाहवत्त्वात्पवित्रकारकत्वाच्च तदेव ग- ङ्रेव गङ्गा तस्यास्तरङ्गास्तत्तद्विवेकरूपा वृत्तयस्तासां पतिपा- दकत्वादेतत्मकरणस्थश्लोकानां ज्ञानगङ्गातरङ्ग्त्वं तदाश्रयत्वादे- तत्मकरणस्य च ज्ञानगङ्गात्वं तेषामूनाशीतिकमूना-एकोना या- डशीतिस्तत्परिमितानां श्लोकानां समूहरूपं वक्ष्यमाणं प्रकरणं समूहे कन, शृणु श्रोत्रेगानुभव श्रोतव्यमिसर्थः, ननु ममैतत्म- करणश्रवणेन कि फलं स्यादित्याशक्का।हैकेनापीति, एके.

ज्ञानगङ्गातरङ्रोनाशीतिकम। ६५७

नापि लिङ्शरीरे लग्नेन विचारपूर्व स्थिरीभूतेन गङ्गातरङ्गपक्षे शरी- रलगेन सर्वपापक्षयोऽखिलपापनाशो ज्ञानगङ्गातरङ्गपरामृष्टलि- ङशरीरे सन्देहपापक्षयो भवेत्स्यादतो मुमुक्षुणा त्वयाऽन्यै- श्वेदं प्रकरणं श्रोतव्यमिति भावः । १॥ नतु चिद्रूपब्रह्मणो व्यापकत्वेन सर्वत्र विद्यमानत्वेपि कस्य चिल्लाभः कस्य चिदलाभोड्युक्त इसाशद सदष्टान्तं तत्सम्भावयति। वाङ्यं खं हि सर्वत्र वाचो मूकस्य दुर्लभाः। चिन्मयं ब्रह्म सर्वत्र विद्याहीनस्य दुर्लभम् ॥ २ ॥ वाङयमिति। चिन्मयं चिन्मात्रं ब्रह्म देशकालवस्तुक- तपरिच्छेदशुन्यमात्मवस्तु सर्वत्र समस्तपदार्थेषु समस्तमाणि- व्वपि अस्ति विद्यते ज्ञानिदृष्ठ्या तथा सत्यपि विद्याहीनस्य ज्ञानरहितस्य दुर्लभं दुःखेन श्रवण्दिमयासेनैव लब्धुं शाक्यं नानायासेन लब्धुं शक्यं साधनहीनस्य त्वमाप्यमेव तदिति भाव:, तत्र दृष्टान्तो हि यथा वाद्यं शब्दपचुरमाकाशस्य शन्दगुयावच्वात्खमाकाशं सर्वत्र समस्तमाणिषु अ्ति तथापि मूकस्य मूकत्वफलकेन केन चित्कर्मणा वागिन्द्रियममास्तस्य वाचो व्यक्तवाक्योच्चारा दुर्लभा दुःखेन तत्मापककर्माचरणेनाया- सेन लब्धुं शक्या नान्यथेसर्थः ॥२॥ नतु ब्रह्मचैतन्यस्थ स्वयं प्रकाशरूपत्वे सति कुतोऽन्तःक- रणतृत्यप्काश्यत्वमित्पाशड सदृष्टान्तं तत्सम्भावयति। प्राचीमथ प्रतीचीं वा यत्र क चन गच्छतु। तमसा दृश्यते नैषा ब्रह्मचिद्भास्करो यथा ॥ ३ ॥ ८३

६५८ घोधसारे।

चीमिति। यथा यद्रत्तमसा रात्यन्धकारेण नेत्रपटल- रूपेगा वाSडवृतनेत्र इति शेपः, पुरुषः म्राचीं पूर्वदिशं पति अ्र्- थवा यद्वा प्रतीचीं पश्चिमां दिशं प्रति अथवा यद्वा यत्र क चन यत्र कुत्रापि दक्षिणस्यामुत्तरस्यामध ऊर्ध्व वेत्यर्थः, कुत्रापि सूर्यदर्शनाय गच्छतु यातु तथापि तत्तददिशां पकाशको भास्कर: सूर्यो न दृश्यते नावलोक्यते स्वयंगकाशमानोपि सूर्यस्तिमि- राधतचक्षुषा यथा नैव दृश्यत इति भावः, तथा तद्वत्तमसाS- ज्ञानेनावृतः पुरुषो यत्र क चनोपासनयेन्द्रलोकादिव्रह्मलो- कान्तं कर्मणा वा पितृलोकं निषिद्धकर्मण्ा वा नरकादिस्था- वरान्तं कुत्रापि गच्छतु यातु तथापि एपा विद्धत्मसक्षा ब्रह्म- चिद्देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्या चित्सर्वचेससामान्यमका- शिका चेतना न दृश्यते नावलोक्यते तस्याः स्वयं प्रकाशरू- पत्वेससपि अज्ञानावृतपाणिषु अप्रत्यक्षत्वं तदावरणशून्येपु- विद्वत्सु प्रसक्षत्व्रं चेति भावः ॥ ३ ॥ ननु प्रपश्चासम्बद्धे व्रह्मण तदसम्बद्धप्रपश्चस्य स्थिति: कथं सम्भाव्येत्याशङ्का तदपि सदृष्टान्तं सम्भावयति। आकाशमण्डले शून्ये यथा नक्षत्रमण्डलम् । चिद्धह्मण्डले शून्ये तथा संसारमण्डलम् ॥ ४ ॥

आकाशमण्डल इति। यथा यद्रच्छून्ये वास्तववाय्वादि- सम्बन्धरहितत्वान्नक्षत्रमण्डलसम्बन्धरहित आकाशमण्डल आ- काशस्य नियतो मण्डले स्व्ररूपे नक्षत्रमण्डलं नक्षत्राणं ताराणां मण्डलं समूहोडस्ति तथा तद्वच्छून्ये वास्तवपपश्चमण्डलस- म्वन्धरहिते स्व्तोपि निराकारे मतीतिविषयत्वाभावाच्छून्य- रूपे च चिद्रह्ममण्डले चिन्मात्रव्रह्मस्वरूपे संसारमण्डलं संसा-

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६५९

राणा सर्गाणां मण्डलं सभूहोडस्ति आकाशस्य नक्षत्रमण्डलेन सह वास्तवसम्वन्धाडभावेपि पाततिकसम्वन्ध इव ब्रह्मसंसार- मण्डलयोरपि वास्तवसम्बन्धाभावेपि प्रातीतिक एव सबन्धो ज्ञेय इति भाव: ॥४ ॥ ननु मननवतो मुनेस्तुर्या स्थितिर्वर्ण्यते तत्र तत्र शास्त्रेषु तां कथयेसपेक्षां शिष्यस्यालक्ष्य ता प्रदर्शयति। जाग्रत्स्वरूप एवायं पश्यन्त्स्वप्रमयं जगत् । सुषुप्त इव चिद्रपे मुनेस्तुर्यस्थताहुता ॥ ५॥ जाग्रदिति। सुपुप्ते निद्रायां सुपुप्त्यावृते पत्यगात्मनीति या- वद्, तिष्ठन्वर्त्तमानः सन् सम्नरूप प्रातिभासिकभित्यर्थ:, इव यथा पश्यति तथा तद्वत्स्वरूपं स्वरेनैवान्यनिरपेक्षतया रुप्यते प- काश्यत इति स्वरूपं तस्मिंश्चिदूपे मायोपाधिके जगत्कारण- भूते चिद्रूपेऽव्याकृताभिधे जाग्रज्जाग्रदवस्थायां प्रतीयमानं ज- जद्विश्वं स्वन्नवन्मिथ्याभूतं पश्यत्नवलोकयनू सन् तिष्ठांत स्थिति करोति सैतादृशी मुनेर्ज्ञानिनस्तुर्यस्थता तुर्ये मायाशवले ब्रह्म- णि स्थितिस्तत्ता तद्रपताऽद्गुताSSश्वर्यरूपाडसित सा वक्त- मशक्येति भावः ॥५॥ ननु तर्हि सा तुर्यस्थितिर्मुमुक्षोरपि मम कुतो न जायते तत्राह। मुमुक्षा दम्भमात्रं ते न ते तीव्रा मुमुक्षुना। तीव्रा यदि मुमुक्षा स्यान्न विलम्बो भवेदियान् ॥ ६।। मुमुक्षेति। हे शिष्य ते तव मुमुक्षा मोक्षेच्छा दम्भमात्रं क- पटमेव केवलमस्ति लोकप्रदर्शनायै कवलं सा त्वया धृनेति भावः, ननु मम मोक्षेच्छाया: पारमार्थिकत्वमेवास्ति न तु दाम्भिकत्व

६६० घोधसारे।

मतः कुतो मे सा न प्राप्यत इत्याशख्काह नेति, हे शिष्य ते तव तीव्रा दृढा फलपर्यन्तमपशिच्छिन्ना मुमुक्षुता मोक्षेच्छावत्वं न न विद्यते, ननु मम मोक्षेच्छाया अदार्ढ्ये भवता कथं निश्चितं त- त्राह तीव्रेति, तीव्रा दृढा मुमुक्षा मोक्षेच्छा यि स्याद्भ्वेत्तही- यानेतावान्विलम्वश्चिरकालस्तुर्थस्थितेर्न भवेन्न स्यादतो दा- म्भिकमुमुक्षाया इदं फलं तदभावे वा तददार्ढ्यफलमिति नि- निश्चितमस्माभिरिति भावः ॥६॥

र्वन्तं पत्याह। ननु तर्हि मुमुक्षावरतोपि मे सा पाप्ता भवेन्नवेति सन्वेहं कु-

अभूत्कुह्ूमयं विश्वं पक्षः स मलिनो गतः । इदानीं निर्मल: पक्षो जातं राकामयं जगत् ।।७।। अभूदिति। सत्त्यानुभूतो मलिनः कृष्णः पक्षो मासार्धे गतो व्यतीतः कृष्णपक्षो गत इति कुतो ज्ञातं तत्राहाभूदिति, विश्वं दृश्यमानं पदार्थजातं कुहूमय यस्याममावास्यायां चन्द्रकलाना- मत्यन्तमदृश्यता सा कुहूः 'सा नष्टेन्दुकला कहूरि'त्यमरसिंहः, अ- न्धकाररत्रिर्ग्राह्या तन्मयं तत्प्रचुरमभूति्स्थितं पूर्व तदिदानी रा- कामयं राका पूर्ण चन्द्रवती पूर्णिमा तया चात्र तद्रात्रिर्ग्राह्या तया पकाशितं जगज्जगद्गतपदार्थजातं जातं संपन्नमत इदानी- मधुना निर्मल: शुक्कः पक्षो मासार्ध विद्यतेऽत इदानीं मलिन- पक्षो गत इति निश्चेतव्यम, अयमाशयः-पूर्व तत्रान्तःकरणस्या- ज्ञानावृतत्वात 'षोडशकलः सोम्य पुरुषे' इति श्रुसोक्तषोडशक- लानां तदाऽडटतलेन तत्तात्रपुटीरुपाणां तिथीनां मालिन्यमभू- त्तेन चान्धकाररात्रिषु स्थाण्वादौ चौरादिविपरीतज्ञानवदा- SSत्मन्येव त्तत्तद्रूपत्रिपुटीरूपज्ञानं विपरीतज्ञानमेव्रस्थितं स पक्षो

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६६१

मलिन इदानीं गत इदानीं शुकपक्ष इत प्रतिपदादिपूर्णिमा- न्ततिथिषु चन्द्रकलाधिक्येन रात्रौ प्रकाशाधिक्याद्विपरीत- ज्ञाननिवृत्त्या स्थाण्वादिषु स्थाण्नदियाथार्थ्यज्ञानमिवाज्ञान- निवृत्या श्रवणादिपरिपाके जाते ज्ञानस्य यथोत्तरं वृद्ध्या प-

जायतेऽत इदानीं शुक्कपक्षस्य ब्रह्मपक्षस्पैत म्तात्तजतिति पूर्ण मास्यां: चन्द्रवत्पूर्गी ज्ञानमपि स्यादिति निश्चेतव्यमिति ॥७॥ ननु सूक्ष्मस्यापि मनसो यत्र स्थितिर्न सम्भाव्यते तत्र मुनीनां पर्वतवतिस्थितिः कर्थ सम्भाव्या तत्राह। न तिष्ठति मनो यत्र गोः शृङ्गे सर्षपो यथा। शैला इव समाधिस्थास्तत्रैव स्थितिमागताः॥।८।। नेति । यथा यद्धद्वोर्घेनोः भृङ्गे तिषाणे शृङ्गाग्र इसर्थः, सर्घपः शिरीषबीजं न तिष्ठति नैत्र स्थितिं प्रामोति तत्रैव शैला इव यथा शिलानां समूहरूपा पर्वताः स्वभारेगा तदाक्रम्य स्थितिं स्थिरतामागताः पाप्ता इति सम्भाव्यते तद्वयत्र ब्र- हाभिन्ने प्रसगात्मनि मनः सङ्कल्पनरिकल्पवदन्तःकरणं न ति- ष्ठति न विद्यमानं भवति असन्भवतीसर्थः, यद्वा न स्थिरं भ- वति तत्रैव ब्रह्माभिन्ने पत्यगात्मन्येव समाधिस्था: समाधौ नि- र्विकल्पसमाधौ स्थिताः सन्तो मुनयः स्थितिमागनाः स्थि- रतां प्राप्ताः।८ ।। ननु मुनीनां मननस्थितिः सा कर्थ ज्ञातव्येत्यपेक्षां शि- व्यस्यालक्ष्य गुरुराह। जलप्रवाह इव याऽनवच्छिन्ना स्वभावतः । चतुर्दशधियां दूरे सा मुनेर्मननस्थितिः ॥ ९॥

६६२ बोधसारे।

जलप्रवाहेति। हे शिष्य जलप्रवाह इव यथा जलस्य तोयस्य प्रवाहः स्रोतः स्वभावतः स्वरभावेनैवानर्वाच्छन्नो निर- न्तरोऽखण्ड इसर्थः, अस्ति तथा तद्वद्ा विवेकिप्रसिद्धा स्व- भावतः स्वभावेनैवाऽनवच्छिन्ना नैरन्तर्येग वर्तमाना सोक्त- लक्षणा मुनेर्मननवतः पुरुषस्य मननस्थितिर्मननस्य स्थितिः स्थिरताऽन्येषां तस्य च चतुर्दशधियां चतस्रो मनोबुद्ध्यह- झारचित्ताख्या धियो ज्ञानानि दश च ज्ञानेन्द्रियाणि पश्च क- मेन्द्रियाणि च पश्चेति दश धियश्चैतासां चतुर्दशधियां चतुर्दश- सङ्ग्याकज्ञानानां दूरे वर्त्तमानाऽविषयेसर्थः, अ्तः सा वर्ण- यितुं नैव शक्येति भावः ॥ ९॥ एवं मननस्थितेर्वचनाविषयत्वं निरुप्येदानीं तामेन ल- क्षणेन लक्षयति। परमात्मपदभ्रष्टः स पुनः परमात्मताम्। यया प्राप्तोति विश्वात्मा सा मुनेर्मननस्थितिः ॥१०॥ परमात्मेति। पूर्वमज्ञानेन परमात्मपदभ्रष्टः परं कार्यका- रखतीतं यदात्मस्वरूपं पदं स्वरूपं तस्माद्गष्टश्च्युतः स एव पुनर्भूयो विश्वात्मा विश्वस्य जगत आत्मा स्वस्तरूपभूतः परमात्मतां परमः कार्यकारणास्पृष्टो य आत्मा तस्य भावस्तदूपता तां यया स्थित्या प्राम्मोति याति सोक्तलक्षणा मुनेर्मननवतः पु- रुपस्य मननस्थितिर्मननरूपा स्थितिरवस्था ज्ञेया ॥ १० ॥ तामेव पुनर्लक्षणान्तरेण लक्षयति। प्रतिबिम्बं न गृह्लाति निर्मलो निकटस्थितः । प्रपञ्चवञचने युक्तिः सामुनेरेव नामुनेः ॥११॥ प्रतिविम्वमिति। कश्चिन्निर्मलः शुद्धो दर्पणो मुकुरः स-

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६६३ मीपवर्त्यपि पदार्थानां नीलादिगुणवद्रव्याणां पतिविम्वमा- भासं न गृहलाति नाङ्गीकरोति चेत्तद्वन्निर्मलो रागादिमलशून्यो निकटस्थितो जगद्गतपदार्थानां निकटे समीपे स्थिनो वर्त्तमानः सन्नपि तेषां पदार्थानां प्रतिविम्बमाभासं न गृह्नाति नैवाङ्गी- करोतीति या स्थितिः सोक्तलक्षणा प्रपश्चवश्चने युक्ति: पप- श्रम्य मंसारस्य यद्वश्चनं निरसनं तस्मिन्युक्ति: कुशलता मुने- रेव मननवत एव भवति अमुनेर्मेननरहितस्य न न भवति ॥११॥ इदानीं मुनेः प्रतापं दर्शयति। अपस्म्पन्त्विति प्रोक्ताः क्षणादपसरन्त्यमी । यदाज्ञया मनोभावाः स वशी कस्य नाहुतः ॥१२॥ अपसर्पन्त्विि । अनेन मुनिना अपसर्पन्त्वति अपस- र्पन्तु दूरं गच्छन्तु इसेवं प्ोक्ता आज्ञप्ाः सन्तोऽमी एते म- सक्षा मनोभावा मनसोन्तःकरणस्य विकारा: कामक्रोधा- दयो यदाज्ञया यस्य मुनेराज्ञा प्ेरखा तया क्षणात्क्षणमात्रका- लेनैवापसर्पन्ति निवृत्ता भतन्ति स मुनिर्ज्ञानी कक्ष्य कस्य वि- कारस्यापि वशी वशवर्त्ती न न भवात अतः सोडद्भुतो लोकट- ष्ठ्या विषयवशी प्रतीयमानोपि विषयावशित्वादाश्चर्यरूप इति भावः ।।१२ ।। नन्वज्ञानिनां मनोवृत्त्यधीनत्वं ज्ञानिनां तु तदनधीनत्व- मुक्तं तत्र मनस ऐक्ये पुरुषमेदेन तिलक्षणकारिच्वे को हेतुरि- साशङ्का सदृष्टान्तं हेतृत्त्या तत्सम्भावयति । जारणात्कालकूटस्य शम्भोराशीविषा वशाः । मारणान्मनसस्तद्वन्मुनेरिन्द्रियवृत्तयः ॥१३ ॥ जारणादिति। कालकूटस्य कालकूटनामकं यत्समुद्रो-

६६४ बोधसारे।

तपन्न विषं तम्प जारणात्पाचनाद्, एवं हि पौराखिकी कथा- दुर्वामसः शापन त्रैलोक्यलक्ष्मीः समुद्रे मग्रा तदा त्रैलोक्ये पी- डित इन्द्रादिदेवैः सह ब्रह्मा विष्णुं शरणं जगाम तदा वि- ष्णुना समुद्रमथने प्रेरितैर्देवासुरैर्मिलितैः समुद्रस्थितलक्ष्मी- प्राप्यै संमुद्रमथन आरब्घे सति ततः कालकूटं विष प्रथममु- त्पन्नं तेन च देवासुराः जगच सर्वे पीडिताः पलयकाल इन तदा शिव शरणं गनेषु मर्वेषु शिवेन तद्रक्षणाय तद्गक्षितं पा- चितं चेनि तत एव शम्भोः शम्भुनाममाप्तस्य शिवस्याSडशी- चिषा आशीपूरगद्रंष्टासु विषं गरलं येषां ते तथोक्ताः सर्पा: स्व्रबलं शिवे न्यूनतादकिश्चित्करं ज्ञात्वा वशा: स्व्राधीना जाता यथा यद्दत्तद्वत्तथा मनसः सङ्कल्पविकल्परूपस्यान्तःक- रणस्य मारगान्नाशान्मुनेर्मननवतो ज्ञानिन इन्द्रियवृत्तय इन्द्रियाणामन्त:करणादिमहितानां श्रोत्रादीनां वृत्तय: स्व- स्वविषयग्राहका अंशाः वशाः स्व्राधीना जाताः ।।१३ ।। ननु मुमुक्षूणां प्रथममहंममतयोस्त्यागे विहिते तदशक्तेन किं कार्यमित्याशदा ह। अहन्ताममतात्यागः कर्त्तु यदि न शक्यते। अहन्ताममताभावः संर्वत्रैव विधीयताम् ॥१४॥ अहन्तेति । हे शिष्य यदि यर्हि अहंममतात्यागोऽह- न्ताया देहादिष्नहंमावस्य ममतायाश्च पुत्रदारादिषु ममत्वस्य च त्यागो विमर्गः कर्तु सम्पादयितुं न शक्यते न पार्यते तर्हि सर्वत्रैव सर्वपदार्थेषु आंप अहन्ताममताभावोऽहन्ताया अह- ङ्कारस्य ममताया ममत्तस्य चाडभावोऽसत्तैव विधीयताम- नुसन्धीयतामननैवोपार्यन मोक्षो भवेदिति भाव: ।।१४ ।।

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६६५

इदानीं वर्णाश्रमधर्मेभ्यो विचारवैराग्ययोविशेषमादरं कर्त्तु तच्छैष्ठ्यमाह। वर्णाश्रमवयोवेषाध्ययनाचारसुन्दरः । विना विचारवैराग्यैः पशुरेव न संशयः ॥१५॥ वर्गोति। वर्णाश्रमवयोवेषाध्ययनाचारसुन्दरो वर्णो ब्रा- हयाादिस्तेनाSSश्रमश्च ब्रह्मचर्यादिस्तेन वयश्च तारुण्यं तेन वेषश्चालद्कारः सौन्दर्यसम्पादनं तेन चाउध्ययनं वेदादीना प- उनं तेनापि आचारश्र स्वविहितकर्मानुष्ठानं तेनापि सुन्दरो र- मणीयो दृश्यमानोपि स पुरुषो विचारवैराग्यैविचारः सद- सतोर्विवेको वैराग्यं च ब्रह्मपदान्तवस्तुषु काकविष्ठायामिव वैरस्यमादरे बहुवचनं तैर्चिना ताभ्यां रहितश्चेत्पशुरेव तिर्य- ग्जन्तुरेव ज्ञातव्योऽत्र सन्देहः संशयो न नास्ति ॥ १५।। नतु अन्यसाधनानामभावे केवलविचारवैराग्ययोर्मोक्षसा- धकत्वासामर्थ्येन सामान्यत्वमस्तित्याशक्का तयोः प्रधानत्वं दर्शयति। तीक्ष्णे विचारवैराग्ये चित्ते यस्य निरन्तरे। स पण्डितः किमेतस्य साधनान्तरचिंत्तनैः ॥१६॥। तीक्ष्णे इति। हे शिष्य यस्य पुरुषस्य चित्तेऽन्तःकरये तीक्ष्णे दृढे अज्ञानभेदने समर्थे इत्यर्थः, विचारवैराग्ये विचारो विवेको वैराग्यं च ब्रह्मलोकान्तविषये तृणवत्तुच्छत्वबुद्धिस्ते उभे निरन्तरे सर्वदा वर्त्तमाने भवतः स पुरुषः पण्डितो ज्ञानी ज्ञेय एतस्योक्तलक्षयास्य ज्ञानिनः साधनान्तरकल्पनैः साध- नान्तराणि अन्यसाधनानि तेषां कल्पनैः सङ्कल्पैः किं फलं न किमपि तैः प्रयोजनं तस्येत्यर्थः ॥१६॥

६६६ बोधसारे।

ननु मुमुक्षूणां मोक्षस्यैवेष्टत्वात्तस्यासन्तिकं ज्ञानमेव सा- धनमतस्तेनैव कृतार्थतास्तु किमापातिकेन वैराग्येणेत्याशक्का प- पश्चवृक्षस्य शुष्कताकारगोन वैराग्येण विना तदसम्भवात्केव- लज्ञा नेन प्पश्चवक्षस्य दाह आयासबहुत्वमार्द्रकाष्ठदाह इवेति स- माधत्ते द्वाभ्यां, तत्रादौ दृष्टान्तमाह। वर्धते मूलसेकेन मूलशोषण शुष्यति। भस्मसात्क्रियते वह्िज्वालयेति तरुस्थितिः ॥१७॥ वर्धत इति। यथेत्यध्याहार्य यथा यद्वन्मूलसेकेन मूलेषु- यः सेकः सिच्यतेऽनेनेति सेको जलार्पयं तेन वृक्षो वर्धते एधते स एव मूलशोषेण मूलानां जलार्पणाभावेन यः शोष: शुष्कता तेन शुष्यति शुष्को भवति ततश्च वह्िज्वालया वह्ेरग्नेर्ज्वाला की- ला तया भस्मसान्भस्मरूपः क्रियते सम्पाद्यत इत्येवंप्रकारा त- रुस्थितिस्तरोर्वृक्षस्य स्थितिर्गतिर्भवति ॥ १७ ॥ वर्धते मनसः सेकैर्मनःशोषेण शुष्यति । भस्मसात्क्रियते बोधज्वालयेति भवस्थितिः ॥ १८॥ मूलेति। तथा तद्वन्मनसः संसारवृक्षस्यापि मनोमूलं तस्य तत्कल्पितत्वात्तस्य सेकैर्विषयजलार्पणरूपैः सिश्चनैः पप- श्ववृक्षो वर्धत एधते स एव मनःशोषेण मनसः प्रपश्चमूलभू- तस्य शोषो वैराग्येण शुष्कत्वं तेन शुष्यति शुष्को भवति ततो बोधज्वालया वोधस्य जीवब्रह्मैक्यज्ञानस्याहंब्रह्मास्मीत्या- कारस्य ज्वालाऽर्चिस्तया भस्मसान्रस्मरूपो बाधितत्वेन तु. च्छरूप इसर्थः, क्रियते सम्पाद्यत इत्येवंरूपा भवस्थितिर्भव: संसारस्तस्य स्थितिर्गतिर्भवति अतो ज्ञान इव ममुक्षुभिवै- राग्येप्यादरो विधेय इति भाव: ।।१८ ॥

६६७

ननूपाधौ विद्यमानायां तत्र चित्पतिबिम्बः स्यात्तस्मिंश्च सति कथमद्वैतात्मस्वरूपसाक्षात्कारः स्याज्ज्ञानिनामिसाशड सदृष्टान्तं सं सम्भावयति। परपारस्थितं हंस द्विधेव प्रतिबिम्बितम । तथात्मानं विजानाति तटस्थः सत्त्यदर्शनः ॥१९। परेति। यथा यद्वत्स्वस्थानात्परपारस्थितं परमन्यद्य- त्पारं तट नदीतडागादेस्तत्र स्थितं वर्त्तमानं हंसं हंसनामकं पक्षियां प्रतिबिम्बित जळगतप्रतिबिम्बेन सह वर्त्तमानं द्विधेव द्विप्रकारेण मतीयमानमपि एकरूपं वेत्ति जानाति तथा तद्व- त्ससदर्शनः सत्यं सत्यात्मविषयं दर्शनं दृश्यतेनेनेति दर्शनं ज्ञानं यस्य स तथाविधोऽत एव तटस्थस्तटेऽविद्यानद्यास्तीरे स्थितः सञ्ज्ञान्यन्तःकरणाद्युपाधौ प्रतिबिम्बितेन सहाने- कधापतीतमप्यात्मानं पारमार्थिकमेकेरूपं विजानाति वेति अत उपाधौ सत्यपि तत्र च प्रतिबिम्बेन सहानेकधाप्रतीयमानेप्या- त्मनि एकत्वानुभवः सम्भाव्य इति भाष: ॥१६ । नतु ज्ञानिनि प्रतिविम्बनिमित्तभूतान्तःकरणस्य विद्यमा- नत्वे पूर्ववत्संसारित्वापादनेन बन्धकं स्यादिसाशख्काह। चित्रमल्पेन कालेन बोधभर्जितचतसः । भर्जितस्येव बीजस्य कार्यसाधकता गता ॥२०। चित्रमिति । बोधभर्जितचेतसो वोधेन ज्ञानेन भर्जितं दग्धं यच्चेतोऽन्तःकरणं तस्याडल्पेनाSचिरेण कालेन समयेन कार्यसाधकता कार्यस्य संसारकल्पनारूपस्य कर्त्तव्यस्य साध- कता कारणता गता नष्टेदं चित्रमाश्चर्ये यावान्कालो मनसः

बोधसारे। 1 ...

इत्येवमाश्चर्य ज्ञेयं, तत्र दृष्टान्तो भर्जितस्येति, यथा भर्जितस्या- गनिपकस्य वीजस्य चणकादिवीजस्याडङ्कुरजननादिरूपकार्य- साधकत्वं नश्यति तद्वद, अयमाशयः-भर्जितचयाकादेर्भक्षणा- द्युपयोगेन क्षुन्निवारखादिकिंचित्कार्यसाधकत्वेपि अङ्करादि- जननकार्यसाधकत्वाभाव इव मनसोपि ज्ञानभर्जितस्य पार- ब्धभोगसाधकत्वेपि संसारवन्धनरूपकार्यसाधकत्वाभावस्तथा म- नसः संसारसङ्गल्पने यावान्कालोऽपेक्ष्यते तावान्कालो बोधेन त- ननाशे नापेक्ष्यते यथा चणकादेरङरादिजनने यावान्कालोडपेक्ष्यते तावान्कालोडग्निना तदाहे नापेक्ष्यते तद्वदित्याश्चर्यमिति॥२०॥ नतु तर्हन्त:करणादीनामसन्तलयेन केवलं ब्रह्मसुखानुभव एव संपाद्ः किमन्तःकरणेन चक्षुरादिनिःसतेन जगद्विषयास्व्रादे पदृत्येत्याशख्ाह। पङ्गवस्तु कृता एव दगादया न चलन्ति यत्। अन्धानपि करिष्यामि न पश्यन्ति यथा जगत् ॥२१॥ पङ्गव इति। हे शिष्य दृगाद्याः दृम्दष्टिराद्या प्रथमा येषां श्रोत्रादीनां ताः सर्वा वृत्तयः पङ्गवः पादहीना: कृता एव संपादिता एव निश्चेतव्या भवता यद्यस्मात्कारणात्न च लन्ति स्वविवयेषु न सरन्ति अतस्तासां पङ्गुत्वं संपादितमिति भावः, अत ऊर्ध्व तान्द्गादिपदार्थाश्चान्धानपि चक्षुहीनानपि करिष्यामि संपादयिष्यामि यथा येनान्धत्वसंपादनेन जगद्विश्वं न पश्यन्ति नावलोकयन्ति ॥ २१॥ ननु ब्रह्मणि ज्ञातेऽज्ञाते वा जीवस्य ब्रह्मसत्तयैव जीवनं तथा सति ज्ञाने कोऽतिशयस्तत्राह। जानातु वा न जानातु ब्रह्म जीवस्य जविनम्।

ज्ञानगङ्गातरङ्गेनाशीतिकम। ६६९:

जानाति चेत्परो लाभो न जानाति भयं महत् ॥२२॥ जानात्विति। अयं जीवो ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेद- शुन्षं वस्तु जानातु वेन्तु वाऽथवा न जानातु न वेत्तु तथापि उभयपक्षेपि तङ्ह्म जीवस्याऽधिष्ठानसहितबुद्धिस्थचिदाभा- सस्य सत्ताप्रदत्वेन जीवनं जीवनकारयभूतमस्सेवैतत्ससमेन तहि ज्ञाने कोतिशयस्तत्राह जानातीति, अयं जीवस्तद्रह्म जा- नाति वेत्ति चेदयदि तर्हि परः श्रेष्ठो मोक्षरूपो लाभः प्राप्तिर- स्तीति ज्ञेया, स एन तन्न जानाति न वेतति चैद्यदि तहि महन्मृ- त्युरूपं भयं भीतिर्भवेदयं ज्ञाने विशेष इति भाव: ।। २२।। नतु ब्रह्मणि को विशेषो येन तज्ज्ञानेन तल्लाभः संपाधः कि तु कामधेनूपासनया तत्साक्षात्कारेणेप्सितकामलाभात्तदेव सम्पादयमित्याशक् ब्रह्मणि ततो विशेषं दर्शयति। ब्रह्मधेनोः स्वभावोऽयं देवधेनोर्विलक्षणः । भोक्तैव तहुग्धपानात्त्सद्यरस्तद्रपतां ब्रजेत् ॥२३॥ ब्रह्मधेनोरिति। भौक्तैव जीव एव सर्वविषपभो कृत्वेन प्रसिद्धः स तद्ुग्धपानात्तस्या ब्रह्मधेनोर्दुग्धं दुग्धव त्तृप्तिहेतुत्वा- त्सुखमत्र दुग्धपदेन ग्राह्यं दुह्यते तृप्तिरनेनेति व्युत्पया दुग्धं सुखं तस्य पानादास्वादनात्सद्यस्तत्कालमेव तद्रूपतां ब्रह्मधेनुरूपत्व- मवेयात्माप्नुयादयमुक्तलक्षणो ब्रह्मधेनोर्ब्रह्म देशकालव- स्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु तदेव धिनोति प्रीणाति जगदिति धेनुरानन्दरूपत्वेन जगदानन्दप्रदत्त्वात्तस्या: स्वभावः शील- मस्ति स देवधेनोर्देवानिन्द्रादीन्धिनोति प्रीणातीति देवधेनु- स्तस्या: स्वभावाद्विलक्षणो विचित्रो देवघेनोः स्वभावे तत्तत्का- मपूरकत्वेपि न स्वरूपभापकत्वं ब्रह्मधेनोस्तु तत्ततसुखमापकतवे

६७० बोधसारे।

सति स्वरूपभापकत्वं विशेष इति भावः ॥२३ ॥ इदानीं ब्रह्मण्येव स्थिरत्वसंपादनाय तत्साधनाभ्यासे प्र- वृत्तये वृद्धसमतिमाह। यदि योगे कृता बुद्धिः सप्तमीं गच्छ भूमिकाम्। मग्नश्चेद्रच्छ पातालमिति नीतिविदां वचः ॥ २४॥ यदीति। हे मुमुक्षो यदि यहि त्वया साधकेन बुद्धिर्नि- श्वयात्मिकान्तःकरणवृत्तिः कृता योजिता तर्हि सप्तमीं तुर्या- भिधां भूमिकां भुवं स्थितिमित्यर्थः, गच्छ व्रज ततस्तत्र यदि मग्नो लीनश्चेद्यदि तर्हि पातो नाश आलीनो नष्टो यत्र तत्तथोक्तं ब्रह्म गच्छ प्राप्तुहि ली लय इति धातोराङ्पूर्वाद् 'अन्ये- भ्योपी'ति डष्टेरलोपश्च, इसेवं नीतिविदां नीति न्यायं विदन्ति ते नीतिविदस्तेषां वेदान्तिनामियर्थः, वचो वाक्यमतोऽस्य मा- माण्यं मत्वाऽभ्यास आदरो विधेय इति भावः ॥। २४। ननु केवलचिन्मात्राकारवत्तौ सम्पादितायां मोक्ष: स्या- दित्युक्तं तत्सत्यं तदशक्तौ किं कर्त्तव्यं मुमुक्षुभिरिसाशक्को- पायान्तरं तस्य सदष्टान्तमाह। मध्याह्भास्करं द्रष्टुं साक्षाद्यदि तु न क्षमम् । पटव्यवहितं पश्येज्ले वा प्रतिबिम्बितम् ॥२५।। मध्याह्वभास्करमिति। मध्याह्रभास्करं दिने मध्यभागगतं सूर्य साक्षाच्चक्षुषेक्षितुं द्रषठुं यदि यहिं न क्षमं न शक्यं तहि सूर्य साक्षादर्शनेच्छावता पुरुषेण कि कर्त्तव्यं तदाह पटेति, तदा मध्याह्वसूंर्य पटव्यवहितं पटेन सूक्ष्मवस्त्रेण व्यवहितमन्तर्हितं यथा तथा पश्येदवलोकयेद्वाऽथवा जल उदके प्रतिबिम्बितमाभा सितं पश्येदवलोकयेत्ततश्च दष्टे: स्थिरतायां ससां साक्षाद्वष्टुंस-

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६७१

मर्थोपि भवेदिति भावः ॥ २५ ।। दृष्टान्तमुत्का दाष्टोन्तिकमाह। तथा चिन्मात्रचण्डांशुं निर्विकल्पं न चेतक्षमः । सर्वव्यापितया पश्येदन्तर्यामितयाऽथवा॥२६॥ तथेति। मुमुक्षुरपि तथा तद्वच्चिन्मात्रचण्डांथुं चैतन्यस्वरूप- चण्डांशुं तीक्षणांशुं सूर्यमित्यर्थः, निर्विकल्पं निर्गता निवृत्ता विकल्पा देहनामजात्यायुःकल्पना विपरीतकल्पना यस्मा- त्तथाभूतं श्रह्माभिन्नमत्यगात्मानं साक्षादद्मिति प्रत्यक्षं द्रष्टुम- वलोकयितुं क्षमः समर्थो न चन्न भवेद्यदि तर्हि तदा सर्वव्या- पितया सर्वस्मिन्द्वैतजाते व्यापितया व्यापनस्व्रभावेन लक्षित- मात्मानं पश्येदवलोकयेच्चिन्तयेदितर्थः, अथवा तत्राप्यसामर्थ्ये सति अन्तर्यामितया सर्वेषु भूतेषु भौतिकपदार्थेषु अन्तर्यम- यति पेरयति भूतानीति अन्तर्यामी तस्य भावस्तत्ता तया ल- क्षितमात्मानं पश्येदवलोकयेत्ततश्रान्तःकरणशुद्धिर्यथा यथा भ- वेसथा तथाSSत्मसाक्षात्कारोपि स्यादिति भावः ॥२६॥ नतु सर्वव्या पिधारणायामन्तर्यामिधारणायां वाऽ्भ्यस्य- मानायां सत्यामपि आत्मसाक्षात्कारस्तत्फलं भवेन्न वेसत्र को निश्चयः, किं च तन्निश्चयेपि कियत्कालं साभ्यसनीयेत्याशद्क त- ननिश्याय तदभ्यासविधि च दर्शयितुं द्ृष्टान्तमाह। लक्षं शराः प्रयोक्तव्याः सूक्ष्मे लक्ष्येडपि धन्विना। कदाचिद्दैवसंयोगादेकोपि तु लगिष्यति ॥२७॥ लक्षमिति। धन्विना धनुष्मता पुरुषेय सूक्ष्मेपि दृगगोचरेपि लक्ष्ये वेधार्थे लक्षिते कस्मिश्चित्पदार्थे लक्षं लक्षशः शराः सा- यका: प्रयोक्तव्या: पयोजनीया:, तथा कृते सति किं स्यात्तदाह

६७२ बोधसारे।

कदाचिदिति, दैवसंयोगाल्लक्ष्यवाणयोः संयोगजनकं कर्म यदा पुष्टं सत्तत्संयोगफलोन्मुखं जात तदत्र दैवपदेन ग्राहं तेन दैवेन गः संयोगो वाणलक्ष्पयोः सम्वन्धो जायमानस्तस्मान्नि- मित्तादेकोपि तु एक एवापि लगिष्यति लक्ष्पे संयुक्तो भवि- व्यतींति संभावनीयम्, अपि संभावनार्थः॥२७॥ दष्टान्तमुक्ता दार्ष्टान्तिकमाह। सदैव चेतसो वृत्तिर्ध्यानाभ्यासे विधीयताम्। कदा चित्कृपया शम्भोरखण्डाकारता भवेत् ॥२८।। सदैवेति । मुमुक्षुणा पुरुषेण चेतसोऽन्तःकरणस्य वृत्ति- श्विदाभाससहिता निश्चयात्मिका बुद्ध्यपरपर्याया सदैव निर- न्तरमेव ध्यानाभ्यासे ध्यानमात्मविजातीयप्रसयानन्तरितात्म- सजातीयविषयवृत्तिप्रवाह इति लक्षणलक्षितं तस्पाभ्यास: पुनः पुनरावृत्तिरुपस्तस्मिन्विधीयतां योज्यतां तथा कृते किं स्याच्त- दाह कदाचिदिति, कदाचित्कस्मिन्नपि काले ध्यानाभ्यासेन म- सादितस्य शंभो:शं सुखं भवति जीवेऽस्मादिति शम्भु: पत्यगा- त्मा तस्य कृपया दयया विचेकोत्पादनरूपयाऽखण्डाकारता- डखण्डं भेदरहितं यङ्रह्म तस्याकारः सच्चिदानन्दरूपस्तस्य स० त्ता तत्ता ब्रह्मरूपतेसर्थः, भवेत्स्यादतो निश्चपेन ध्याना- भ्यासो विधेय इति भावः ॥ २८।। ननु ध्याने कृतेऽकृते वा ब्रह्मणि तत्कृतातिशयाभावाज्जी- वेपि तस्मिन्तुभये सति पारमार्थिकब्रह्मरूपत्वस्य सिद्धान्तित- त्वाच्च कि तदाकारवृत्त्युत्पादनायासेनेत्याशख्ा तदभावे मु- स्यभावं प्रतिपादयितुं ब्रह्माकारवृत्तिसम्पादने च प्रवर्तयितुं ब्रह्मणि तद्विदः सकाशान्न्यूनत्वदर्शनायोत्तरक्षोकद्वयं तत्र च पूर्व श्लोकस्यान्यार्थत्वपतीतेः प्रकृतार्थत्वं दर्शयितुं स्वयमेवाह।

इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति। अस्यां संस्कृतभाषा निबद्धा बहवः प्राचीना वुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभाषानुवा- दसहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति। तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये Sपि विद्वांस: शोधयन्ति । यैरग्रां- हकमहाथयैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- ककस्य खण्डस्य ।।।) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्यैर्म- हाशयै्येः कानिचित खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येकं सण्डानां १) मूव्यं प्रापणव्ययश्च =देय इति॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। हु० भा० सिद्धान्ततत्त्वविवेक: खण्डानि ५ 0 अर्थसङ्ग्रह अंग्रेजीभाषानुवादसहितः १ 0 तन्त्रवार्ततिकम खण्डानि १३ १३ O काव्यायनमहार्षिप्रणीतं शुक्कयजुःप्रातिशाख्यम सभाष्यं ख० ६६ ० सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीका गौडपादभाष्यसहिता १ 0 वाक्यपदीयम खण्डानि ५ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्ड ३। द्वितीयभाग: तृतीयाका- ण्डम् हेलाराजटीकासहित खण्ड २) रसगङ्गाघरः खण्डानि ९ परिभाषावृत्ति: खण्डे २ २ वैशयेषिकदर्शनं किरणावलीटीकासंवलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम खण्डे २ २ 0 शिक्षासङ्ग्रह: खण्डानि ५ नैष्कर्म्यसिद्धि: खण्डानि ४ O OC म हर्षिका त्यायनप्रणीतं शुक्कयजुस्सवांतुक्रमसूत्रम सभाष्यम ३ 0 ऋुग्वेदीयशीन कप्रातिश्याख्यं सभाध्यम खण्डानि ४ ४ (वृहत) वैयाकरणभूषणम पदार्थदीपिकासहितम खण्डानि४ ४ O विवरणोपन्यास: सटीकवाक्यसुधासहित: खण्डे २ २ 0 तत्वदीपनम् (पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम) ख० ८८ वेदान्तदीप: (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ टुप्टीका खण्डानि ४ ४

0 व्याकरणमिताक्षरा। श्रीमदस्नंभट्टप्रणीता खण्डानि ६ ६ 0 रसमश्जरी। व्यङ्गचार्थकीमुद्या प्रकाशेन च सहिता ख० ३३ O भेदधिकार: व्याख्यासहित: श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रमप- राक्रमसहित: खपडे २ २ बोधसारो नरहरिकृत: तच्छिष्यदिवाकरकृतटीकया स० ख०७७ ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचिता। १ O दैवश्ञकामधेनु: अर्थात् प्राचीनज्योतिषग्रन्थः खण्डे २ २ O श्रीमदणुभाष्यम्। श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम्। गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजी महाराजविरचितभाष्यप्रकाश्याख्य व्याख्या समेतम् खण्डानि ४ ४ तत्वशेखरः। श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः। तथा-तत्वन्नयचुलुक- संग्रहः। कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमद्वरदगुरुविरचितः। १ 0

व्रजभूषण दास और कम्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़क बनारस

BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSRKIT COLLEGE, .. UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A., C. I. E. AND G. THIBAUT, PH. D. No. 109. LIBRA बोधसारः । AUG 3 0 1966

श्रीविद्वद्वर्यनरहरिविरचितः । UNIVERSITY OF TOHONTO

तच्छिष्यश्रीदिवाकरकृतयाऽर्यदीप्त्या सहितः ।

दयानन्दस्वामिना परिशोधितः। BODHASÂR, A TREATISE ON VEDÂNTA,

ŜRÎ NARAHARI, BY

With a commentary by the author' s pupil PANDIT DIVÂKAR. EDITED BY SWAMÎ DAYÂNAND. Fasciculus VIII. BENARES: Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot.

Printed at the Vidyâ Vilâs Press, BENARES. 1905.

सूचोपन्रम्। गणपाठ: ४ गोलप्रकाशः २ गंगालहरी १ गुरसारणी 0 जातकतत्वम १२ तत्वदीप १ तकसग्रह: १ दत्तकमीमांसा धर्म्मशास्त्रसंग्रहः १ धातुपाठ: (शिला -) ) २ धातुरूपावली २ नैषध चरित नारायणी टीका टाइप oc परिभाषापाठः १ पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता 0 २ प्रथम परीक्षा 0 २ प्रथमपुस्तक हिन्दी १ प्रश्नभूषणम (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम ग्रन्थ) बीजगणितम (म० म० पं० सुधाकरकतटिप्पणीसहित) १ ८ मनोरमा शब्दरतसहिता (टाइप) 0 लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता लघुकौमुदीभाषाटीका लक्षणावली ० २ लीलावती (म० म० पं० सुधाकरकतटिप्पणीसहित) वसिष्ठसिद्धान्त: विष्णुसहस्रनाम O

O O शब्दरूपावली १ V शृङ्गार सप्तशती १ समासचक्रम समासचन्द्रिका o D १ सरख्वतीकण्ठाभरणम् 1 साङ्गयचन्द्रिका टिप्पणीसहिता साङ्गयतत्वकौमुदी ६ सिद्धान्तकीमुदी 0 सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता O उपसर्गवृत्ति 1 क्षेत्रकौमुदी ६ O क्षेत्रसाहती २ C

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६७३

ब्रह्मणोपि ब्राह्मणः श्रेयानित्याह द्वाभ्याम् । ब्रह्मणोपीति। ब्रह्मणोपि ब्रह्मभावादपि ब्राह्मणो ब्रह्मवेत्ता श्रेयानतिश्रेष्ठ इत्येवमाह कथयति द्वाभ्यां न तु पूर्वश्रोकस्यै- वान्यार्थो वेदितव्य इति भाव:, तदेव श्रोकद्यमुदाहृत्य द- र्शंयति। लीलासिन्धोः कियदिव हरे: षोडशस्त्रीसहस्त्रं निःसंख्याता विविधरुचिना येन भुक्ता: स्त्रियस्ताः। तादङ्नीतः स पुनरनया भामया वश्यभावं। सम्यग्भुक्तो यदुपतिरतः सत्यभामैव धन्या ॥२९॥ कीलासिन्धोरिति। हे शिष्य लीलासिन्धोर्लीलानां क्री- डाना जलस्थानीयानां सिन्धुरिव सिन्धुराधारभूतस्तस्य हरेरभे- कतदुःखहरणशीलस्य श्रीकृष्णस्य षोडशस्त्रीसहसत्र षोडशसंख्याकं स्त्रीणां युवतीनां सहस्त्रं सहस्राणि जातावेकवचनं भागवतादौ वर्णितं श्रुत्वाऽSश्वर्य करोषि तत्ोडशस्त्रीसहसरं कियदिव कि- यत्ममाणमिव अतिस्वल्पमेव तदित्यर्थः, कुत इत्यत आह निःसं- खयाता इति, विविधरुचिना विविधाSनेकप्रकारा रुचि: प्रीतिर्यस्य स तथोक्तस्तेन तथाभूतेन येन हरिणा श्रीकृष्णेन ता उक्ता: स्तिपो वनिता निःसंख्याता निर्गता निदृत्ता संख्या गयना याभ्यस्तास्तथोक्ता भुक्ता अभ्यवहृताः क्रीडिता इत्यर्थः, पा- लिताश्र भुजधातोः पालनाभ्यवहारार्थात्निष्ठा तस्मिञछीकृष्णे पोडशस्त्रीसहस्रभोग एव नाश्चर्यकारयमिति भाव:, तत्र विवाहे- नाङ्गीकृतानां स्त्रीणामेवाष्टाधिकशतोत्तरषोडशसहस्त्रसंख्या क - त्वेपि गोपकन्यानां विवाहितानामविवाहितानां चापरिमितानां रासक्रीडायां श्रीकृष्णेन भुक्तत्वादनन्तत्वं श्रीकृष्णभुक्तत्त्रीयां

६७४ बोधसारे।

ज्ञेयं, स श्रीकष्णस्ताद्गुक्तगुणसंपन्नो यदुपत्तिर्यदूनां यदुकुलोत्प- न्नानां पतिः पालक: श्रीकृष्णोऽनया तादृशश्रीकृष्णवशीकरणगु- ेन पसिद्धत्वात्पत्यक्षया मख्यातयेसर्थः, भामया ससभामाना- म्न्या स्त्रिया वश्यभावं स्ववशत्वं नीतः प्रापितश्च पुनः सम्यग्भुक्त आतृप्ति भुक्त: क्रीडितोडतो हेतोः सत्यभामैव सत्यभामानास्री स्त्र्येवोक्ता नन्तश्रीकृष्णवनितानां मध्ये तद्वशी भूताच्छी कृष्णादपि धन्या कृतार्थाडतिश्रेष्ठेति यावदिति लोकपसिद्धार्थः।पकृतार्थस्तु लीलासिन्धोरलींलानां जीवन्मुक्तव्यवहाराणामनायासेन कृ- तत्वात्ता एव लीलापदेनाडत्र ग्राह्यास्तामां लीलानां जलस्था नीयानां नित्यमुक्तात्मव्रह्मैताश्रयत्वात्सिन्धुरिव समुद्र इव तस्य हरे: सर्वद्वैनहरणाशीलस्यात्मनो ब्रह्माभिन्नस्य लोकदृष्ठ्या कस्मिश्चित्ममये कस्मिंश्रिज्ज्ञानिनि अन्तःकरणवच्छिन्नलवेन प्रतीतस्य षोडशस्त्रीमहस्त्रं 'पोडशकलः सोम्यपुरुप' इति श्रुत्या कलानां षोडशत्वपतिपादनात्ता एवात्र पोडशसङ्ग्या ग्राह्यास्तामां च वाझात्रत्वात्परस्पराश्रयाश्रयित्वं विना स्थित्यभावपसिद्ध्या च समूहरूपत्वाच्च स्त्रीति नाम स्सै ष्ठ्यै घातोः शब्दसंघातार्थस्येद स्त्यायतेई्रडिति ड्रटि डकारटकारयो लोपे च डिति टेलोपे च ततो डीषि च स्त्रीशब्दनिष्पत्ते: सर्व- नाम्नां च वाचारम्भणश्रुत्या वाझ्यात्रत्वपतिपादनादनुभूयमा- नपरस्पराश्रयस्य षोडशवृत्तिषु प्रसिद्धेश्च षोडशकलानां स्त्रीश- व्देन प्रतिपादने तासां च पत्येकमनन्तविषयाकारवत्तयाऽनन्त- रूपत्वात्सहस्त्रत्वं तत्पोडशस्त्रीसहस्त्रं भोग्यं कियदिव किय- त्परिमागामिव असथल्पमेव तदिांत येन सुक्तेन बन्धनं तस्य ज्ञा- निनो कथं नेत्याश्चर्य तव जायते तन्न कर्त्तव्यामति भाव:, कुत इत्यत आह निःसङ्व्याता इति विविधा अनेकपकारा

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६७५

रुचयः पीतयो यश्य स तथोक्तस्तेन येन ब्रह्माभिन्नपत्यगा- तमना योगिप्रत्यक्षेन समष्ट्यहङ्कारसम्बद्धसर्वजगत्साक्षिरूपेण ब्रह्मणा हिरण्यगर्भोपासकदृष्ठ्या हिरण्यगर्भरूपेण ता उक्त- लक्षणा व्यप्टिलिङ्गशरीरेषु षोडश षोडशममूहरूपा: मलेकं ताश्च सहस्रं सहस्रं परिणतासता: सर्माष्टलिङ्गशरीरे निःसरूयाता निर्गतसङ््याका अ्रनन्ता इयर्थः, स्त्रिप उक्तलक्षगावत्त्वात्रि- पुट्योऽत्र ग्राह्या भुक्ता भोग्यत्वेनानुभूता इति यावत्तैजम-

घ्र ह्मगास्तैजसहिरण्यगर्भस्य चाभेदात्तदभिपायेगोदमुक्त ज्ञेयं, स

तिरुकारवाच्यस्य स्माष्टिव्याष्टालङ्गशरीरसहिततैज माभिन्न- हिरण्यगर्भस्य सत्ताभानपदत्वेन पालकस्त्वपदलक्ष्यार्थकूटस्थ- चैतन्याभिन्नस्तत्पदलक्ष्यार्थो ब्रह्मचैतन्यं मोऽनया मर्ववेदान्तेषु प्रसिद्धत्वेन ज्ञानिप्रसक्षया 'दृश्यने त्वग्ग्रया बुद्ध्ये'त्यादिश्रुने- भमया पसगभिन्नस्वपकाश ब्रह्म भापदेनात्र ग्राहं तन्माति अज्ञाननिवृटत्तिमात्रफलकत्वेन व्याप्नोतीति भामाऽहंब्रझ्मा- स्मीति प्रमारूपा वृत्तिस्तया वश्यभाव वशमनुकूळत्वमईनीति वश्यस्तस्य भावस्तत्ता तं नीतः पापितो यदानुभवेच्छा तदानु- भतविषयत्वेन दृश्यते तथा सम्पादित इत्यर्थ:, च पुनः स- म्यगमम्भावनाविपरीतभावनारहिनं यथा भतति तथा भु- क्ताडनुभूनो यद्तो हेनोरतो हेतोरनन्तात्रपुटीलक्षण- स्त्रीपु मध्ये ब्रह्मणः सामान्यरूपेण प्रसक्षरूपेगा विद्यमानत्वा- दपि ब्रह्मतोषि ससभामैत्र सत्या कालत्रयावाध्या या भा चितिस्तां माति व्याम्रोतीति सत्यभामाऽहंव्रह्मास्मीति प्रमा- रूपा वत्तिरेव केवलं धन्या कृतार्थरूपा श्ेष्ठेत्यर्थः, ब्रह्मतोपि

६७६ बोधसारे।

ब्रह्माकारटत्ते: श्रैष्ठ्यप्तिपादनेन तद्वतो व्राह्मयास्थात्र श्रष्ठ्यं दर्शितमिति भावः ॥ २९॥ इदानीं स्पष्टमेव तदाह। वर्त्तते ब्रह्म सर्वत्र ब्राह्मणो लभ्यते क्वचित् । समर्घाद्गह्मणस्तस्मान्महर्घो ब्राह्मणो भवेत् ॥ ३० ॥। वर्त्तत इति। ब्रह्म देशादयनवच्छिन्नं वस्तु सर्वत्र समस्तज- गद्रतपदार्थेषु सर्वजाग्रदाद्यवस्थासु चानुस्यूतं वर्त्ततेऽस्ति ब्राह्मयास्तु ब्रह्मवेत्ता च कचित्करिमिश्चित्काले कस्मिश्चिद्देशे वा विरल इसर्थः, लभ्पते प्राप्यते तस्मात्ततः कारणात्समर्घा- त्सर्वत्र सामान्यरूपेणविद्यमानतया समर्घ बहु तस्माद्वह्मयाः प्र- त्यगभिन्नपरमात्मनः सकाशाड्राह्मणो ब्रह्मवेत्ता महर्घो ब- हुयन्रमूल्यलभ्यो भवेत्स्यादतो मुमुक्षुभिर्ब्रह्माकारवृत्तिस- म्पादनेन ब्राह्मणत्वं साध्यमिति भावः ।। ३० ।। ननु तर्हि ब्रह्माकारा रत्ति: कथ सम्पादेसाशका लोके षणादित्यागं विना सा केवलश्रवणादियत्रेनैव न लभ्पत इस्रा- शयेन स्वेष्टवस्तुनि योगिमनोरमयां सदृष्टान्तमाह। परसङ्गसुखासक्तं योगिनां योषितामिव। विहाय लोकसिद्धान्तं रमते स्वमते मनः ॥ ३१ ॥ परसङ्गसुखासक्तमिति। योषितामित यथा योषितां व्य- भिचारियीनां स्त्रीर्णा परसङ्गसुखासक्तं परेणान्यपुरुषेय सह यः सङ्ग: संयोगो मैथुनमित्यर्थः, तज्जन्यं यत्सुखं तस्मिन्नासक्तं रतं सन्मनोऽन्तःकरणं लोकसिद्धान्तं लोकेषु लोकिक- शास्त्रेषु च यः सिद्धान्तो निर्यायस्तं व्यभिचारादिनिषेधरूप- मित्यर्थः, विहाय परित्यज्प स्वमते स्वस्या मतमिष्टं यत्परस-

६७७

ङसुखं तस्मित्नेव रमते क्रीडति तद्वद्योगिना ज्ञानिनां मनोन्त :- करणं परसङ्गसुखासक्तं परः कार्यकारणातीतः परमात्मा तेन सह यः सङ्गः संयोगस्तादात्म्यमित्पर्थः, तज्जन्यं यत्सुखं शर्म तस्मिन्नासक्तं रतं सल्ोकीसद्धान्तं लोकानां तत्तच्छास्त्राण च यः सिद्धान्तो निर्गायो देहाद्यात्मबुद्ध्या वर्णाश्रमाद्याचा- रस्यावश्यकर्त्तव्यरूपस्तं विहाय परित्यज्य स्वमते स्वस्यात्म- नो मत इष्टे ब्रह्मसुख एव रमते क्रीडति एवमेव सर्वलोकधर्मा- न्परिसज्य त्वपा स्वमते ब्रह्मसुख एव रतिः कार्या तेन च ब्र- ह्माकारा वृत्तिर्भवेदिति भाव:, अव भगवद्वचनं। 'सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं त्रज। अहं त्वां सर्वपापभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच' इति, ।। श्रुति्च 'लोकैषयाायाश्च वित्तैषणायाश्चे'सादिः, 'न क- र्मणा न प्रजया न धनेन सागेनैके अमृतत्वमानशु रि'ति च।३१॥ ननु सर्वलौकिकधर्मेभ्योपि व्यावर्ततितस्य मनसो ब्रह्मा- कारता भवेन्नवेति सन्देहमालक्ष्य तन्दूरीकरोति सदृष्टान्तम्। तोयरन्ध्रनिरोधेन भाति पूर्ण सरोवरम् । वृत्तिरन्ध्रनिरोधेन पूर्णो बोध: किमन्भुतम् ॥ ३२॥ तोयेति। हे शिष्य यथेसध्याहार्ये यद्वत्तोयरन्ध्रनिरोधेन तोयस्य जलस्य यानि रन्ध्रागि च्छिद्रायि कर्कटादिभिर्निर्मि- तानि तद्द्वारा जलनिर्गमेन सरोवरस्यापूर्णत्वं भषेविति मसिद्धं तेषामेव निरोधेनावरोधेन कृतेन जलस्य तत्रैत्र स्थिरतया पूर्णी भरितं सरोवरं सरो भाति शोभते तथेत्यध्याहार्य तद्वदवत्ति- रन्धनिरोधेन वृत्तयः कामादय इन्द्रियायि च ता एव रनध्राि अन्त:करणनच्छ्विव्ज्ञानस्य तत्तदविषयं पति गन्तु द्वाराययि तेषां

६७८ बोधसारे।

निरोधेनावरोधेन कृतेन बोधो ज्ञानं पूर्णो परिपूर्णों भाति शो- भतेSत्रास्मिन्नर्थे किमद्गुतं कुत आश्चर्य तव नात्र सन्देहः कार्य इति भावः॥३२॥ ननु सर्वत्ृचिनिरोधस्त्ववश्यं कर्त्तव्यश्चेत्स क्रियतां ज- गद्विषयवासनानां विद्यमानत्वे का हानिरित्याशङ्का तन्निवा- रणमन्तरेण सा न स्यादिसाशयेन तस्या निष्फलत्वनिरुप- यापुरःसरं तद्दोषं दर्शयति। निर्मूला निष्कला शुष्का कदर्या भोगवासना । तया तिरोहितः स्वामी तृणेनेव महागिरिः॥ ३३ ॥ निर्मूलति। निर्मूला वामना विपयाणामसच्वान्मूलहीना निष्कला निर्गना निवृत्ता कला सदंशो यस्या: सा तथोक्ता वास्तवसत्वरहितेसर्थः, शुष्का नीरमा सुखहीनेसर्थः, कदर्या शठा स्व्रस्वविषयात्यागेन दुःदेसर्थः, एतादृशी भोगवासना भुज्यन्त इति भोगा विषयास्तेषां जगद्रतपदार्थानां वासने- च्छाडस्ति, ननु तर्हास्तु सा तादृश्या भोगवासनया किंकर्त- व्यमात्मनो येन तंत्निवारणं सम्पाद्यमित्याशख्काइ, तयेति तया भोगवासनया स्वामी तस्पाः सत्तापदत्वेन पालकः प्र- त्यगभिन्नः परमात्मा तिरोहित आच्छादितोऽसिति अतो न प्काशते, ननूक्तलक्षणवत्त्रेन तस्यास्तुच्छतायां सत्पां कथ ब्रह्म- रूपस्यात्मनआच्छात्कत्वं सम्भाव्यमित्याशड्ा तत्मम्भाव- यितुं दृष्टान्तमाह तृगोनेीति, तृगोनेव यथा तृणं स्वयमतिसूक्ष्म- त्वेन तुच्छमांप स्व्रतो बीजारोपेण तदुत्पन्नतृणसमूहरुपेण प- रणतेन यवसेन महागिरिर्महारनातस्थूलोपि गिरि: पर्वत आ- च्छादितो भवति तद्वंदित्यर्थः, अयं भावः-पर्वतादुत्पन्नस्य तृणस्य

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६७९

स्वस्यानेकत्वरूपपरिणामेन स्वतस्तुच्छे सत्यपि स्वकारणबृ- हत्पर्वताच्छादकत्वसिद्धिरिव वासनायाः स्व्रतस्तुच्छत्वेपि स्व्-

सम्भाव्येति तन्नाशे यत्रः कार्य इति ॥३३॥ तमेव वामनातागं द्रढयितुं तं बिना देशकालादीनां मु- क्तिसाधनानां मुक्तावकिश्चित्करत्वं दर्शयति। न देशकालौ न वयो न युक्तिर्न विदग्धता। यदैव वासनात्यागस्तव मुक्तिस्तदैव हि ॥ ३४ ॥ नेति। हे शिष्य वासनात्यागाभावे सति तव ते देशो तिजनादि: कालश्च प्रत्यूषादिर्ध्यानयोग्यौ न मुक्तिपापकौ भवत एनमग्रेपि तथा वयोऽवस्थापि वार्धक्यादिर्न नैव मुक्तिपदँ भवति न नैव युक्तिर्योगोपि मुक्तिदा स्याद्विद- ग्वता पाण्डित्यं न मुक्तिं साधर्यात, ननु तर्होषामभावेपि के- वलभोगवामनात्यागस्यापि तथात्वमस्तु तत्राह यदैवेति, हे शिष्य पूर्वोक्तसाधनेष्वसत्सुं सत्सु वा यदैन यस्मिन्नेव्र समये तव भवतो वासनात्यागो वासनानां भोगेच्कासस्कारायां त्यागः प्रमोक: स्यात्तदैव तत्रैव समये तवेत्यावर्त्तनीयं मुक्ति- रमोक्ष: स्याद्रवेद्धि प्रमिद्धमेनद्वेदान्ते विद्वत्सु च वासनात्या- गस्यैव मुक्तिपदत्वमित्यर्थः ॥ ३४॥ ननु कृतेप्यभ्यासे ज्ञानं स्यान्नवेत्याशङ्गां शिष्यस्थालक्ष्य सदृष्टान्तं तत्सम्भावयति तत्र दृष्टान्तपक्षेऽर्थस्तावद्। उपायैः शोधिते क्षेत्रे निर्मलं बीजमर्पितम्। किं चित्रं धान्यसम्पत्तौ स देवो यदि वर्षति ॥३५॥ उपायैरिति। उपायैः कर्षणाद्युपायैः क्षेत्रे बीजावापस्थान-

६८० बोधसारे।

भूमौ शोधिते शुद्धे कृते सति तत्तश्च तत्र निर्मलं शुद्धं बीजं कीटा- दिभिरदुष्टं बीजं चणकादि धान्यमर्पितमुप्त यवि च यर्होन स मेघाभिमानी देव इन्द्रो वर्षत वृष्टिं करोति तहि तदा धान्यस- म्पत्तौ धान्यानां चणकादीनां धान्यानां सम्पत्तौ पाप्तौ सत्या किश्चित्रमाश्चर्य कः सन्देहो वा। दार्ष्टान्तिकपक्षेप्यत्रैवार्थ ऊह्यः स यथा हे शिष्य क्षेत्रेन्तःकरया उपायेरुपायान्ति मोक्षसा- धनभूते ज्ञानंऽनुकूला भवन्ति त उपाया बैराग्यादयस्तैः कृत्या शोधिते निर्मलीकृते सति तत्रैव निर्मलं शुद्धं मायात- त्कार्थमलरहिनं भेदरहितमित्यर्थः, बीजं समस्तजगत्कारणभूतं प्रसगभिन्नं ब्रह्मार्पितं धारणया स्थिरीकृतं सददि ताह स- देवः स गुरुरूपो देव ईश्वरो महावाक्पार्थोपदेशेन वेदान्तार्थ- निरूपणरूपंय जलेन वर्षति ज्ञानामृतवृष्टिं करोति तहि तदा धान्यसम्पत्तौ धान्यं धन्यत्वं कृतकृत्यत्वमित्यर्थः, तस्य स- म्पत्तौ मासौ सत्यां किश्चित्रं किमाश्चर्य कः सन्देहो वा न कोपीत्यर्थः । ३५।। ननु महावाक्यविचारेण ज्ञानं भवतीत्युक्तं तत्कीदृशमि- त्याशङ्का लोकमसिद्धज्ञानविलक्षयं तद्दर्शयति। कृतवाक्यविचारस्य परमार्थमभीप्सतः । ज्ञानं गरिष्ठमज्ञानमज्ञानं ज्ञानमुत्तमम्॥ ३६॥ कृतवाक्येति। हे शिष्य कृतवाक्यविचारस्य कृत आव- र्ितो वाक्पानां महावाक्यानां तत्त्वमसीत्यादीनां विचारो विवेको येन स तथोक्तस्तस्यात एव परमार्थ महावाक्यवि- चारेण विविक्तं परमार्थ प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म तदेव मोक्षरूपम- भीप्सतः सर्वभावेनेच्छनो विदुषो गरिष्ठमतिस्थूलं लोकपसिद्धं यत्पाण्डित्पाद्यतिस्थूलं ज्ञानं ज्ञायन्ते विषया: सर्वेऽनेनेति ज्ञानं

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६८१

वेदनं तदज्ञानमवेदनं भवति, यद्वा लोकपसिर्द्ध यज्ज्ञानं वेदनं तद्गरिष्ठं श्रेष्ठमज्ञानं भवतीति व्याख्येयं, तथा लोकप- सिद्धमज्ञानं जगद्विषयकं ब्रह्मविषयकमपि अवेदनं यदुत्तमं श्रेष्ठं ज्ञानं झायते भास्यते पत्यगभिन्नव्रह्मरुपेगा तत्स्वयंप्रका- शरूपव्रह्मभानमेव भवति, यद्वोद्गलं तमोऽज्ञानं यस्मात्तदुत्तम- मज्ञानहीनं शुद्धमित्यर्थः, ज्ञानं ज्ञायते प्रकाश्यते प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मानेनेति ज्ञानं वेदनं भवतीत्यर्थः, तत्तादृशं ज्ञानं मुमुक्षुभि- र्मोक्षाय सम्पाद्यमिति भावः॥३६ ॥। नतु तादृशज्ञानाभावेपि मम वेदान्तव्याख्यातृत्वेनैव मोक्षो भवेदिसाशड्ा तव्याख्यानासत्त्यात्मन्यस्थिरत्वे सति वादिज- यादौ मवत्या मोक्षो न स्यात्मत्युत देहात्मभावरूपं मरणं द्वेप- वृद्धया वाडरिकृतमारणादिपयोगेन लोकप्रसिद्धं देहविसर्ज- रूपं वा मरणं भवेदिसाशयेनाह। व्याख्यासि वेदान्तगिरो जयसि द्वैतवादिनः । नान्तर्विशसि तन्मन्ये तत्रास्ति मरणं तव ॥ ३७॥ व्याख्यासीति। हे शिष्य त्वं भवान्वेदान्तगिरो वेदान्ताना- सुपनिषदां सूत्रभाष्यादीनां च वाक्यानि व्याख्यासि व्या- रूयानं कृत्वा निरूपयसि ससं तव्याख्यानेन च द्वैतवादिनो- डनेकस्वगतादिभेदभिन्नं जगद्रह्मजीवयोर्भेंदं च द्वैतं तद्वदितुं सत्यत्वेन प्रतिपादयितुं शीलं येपां ते तथोक्तास्ताञ्जयसि पराभवसि तदपि सत्यं परन्तु अन्तरन्तरात्मनि न विशसि लीनो न भवास तत्ततो हेतोस्तत्र द्वैतवादिजयाय वेदान्तव्या- रयाने तव ते मरणं देहात्मभावरूपा मृतिस्थवा वादिकृत- मारणादिपयोगेन प्रसिद्धं देहविसर्गरूपं मरणमस्ति विद्यत ८८

६८२ बोधसारे।

इत्यहं मन्पे निश्चिनोमि आत्मानुसन्धानाभावे वेदान्तव्याख्या- नस्य मरणमेव फलं न मोक्ष इति भावः ॥३७॥ अन एव पूर्वपूर्वकाला दुत्तरोत्तरकाल आत्मनि स्थैर्याधि- क्यं सम्पाद्यमित्याशयेनाह। मित्रेण कुशले पृष्टे पूर्वावस्थामनुस्मरन्। इदानीं कुशलं जातमिति हृष्यति योगवित् ॥३८। मित्रेणेति। हे शिष्य योगविद्योगो जीवब्रह्मैक्यं तद्वेत्ति जानातीति योगविज्जीवब्रह्मैक्यवेत्ता मित्रेण हितोपदेशकर्त्रा गु- रुगा कुशले क्षेमे पृष्टेऽनुयुक्ते सति ततः पूर्वावस्थां किं चिद्रह्म- सुखानुभवरूपामवस्थां दानीं पूर्वावस्थातोऽस्मिन् क्षणे कुशलं क्षेमं विशिष्टं जातमुत्पन्न- मित्येवं कथयित्वा गुरुं प्रति स्वयं हृष्यति हर्ष प्रान्नोति एवमेव त्वयापि उत्तरोत्तरक्षणे ब्रह्मसुखस्थैर्यमन्तःकरणे स्यादयथा तथा- डभ्यास: कर्त्तव्य इति भावः ॥ ३८ ॥। ननु मोक्षमाधनभूतज्ञानाभ्यासस्यातीव पयत्रसाध्यत्वा- त्स्वल्पप्रयत्नसाध्यकर्मणैव परलोकसुखादिसाध्यं कि ज्ञानपया- सेनेसाशङ्कां शिष्यस्यालक्ष्य गुरु: कर्मरुचिवरारणेन ज्ञाने रुचि- मुत्पादयितुं कर्मिण: सकाशाज्ज्ञानिनः श्रैष्ठ्यं दर्शयति द्वाभ्यामू। कर्मठः काञ्चनालिप्तशून्यताम्रघटोपमः । विद्वांस्तु रत्नसम्पूर्णहेमकुम्भ इवोत्तमः ॥ ३९॥ कर्मठ इति। कर्मठः कर्मासक्तो वहिः शुचित्वदर्शनादन्तर- ज्ञानावृत्तत्वाच्च काञ्चनालिप्तशून्यनाम्रघटोपमो वहिः काश्चनेन सुवर्णेनालिप ईषल्लिसोऽन्तश्र शुन्यो रिक्तो यस्ताम्रस्य घटः

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६८३

कुम्भ: स एनोपमा दृष्टान्तो यस्य स तथोक्तोऽस्ति तु पुन- विद्वांज्ञानी रत्नसम्पूर्णहेमकुम्भ इव यथा रत्नैर्हीरकादि- भिः सम्पूर्णः परिपूर्णो हेम्रः सुवर्णस्य कुम्भः कलशस्तथो- त्तम: श्रेष्ठोऽन्तर्ब्रह्मसुखपूृर्गात्वाद्धहिरपि मुमुक्षूणां ज्ञानपदत्वा- च्ातः कर्मठाज्ज्ञानी श्रेष्ठ इति भावः ॥ ३६ ॥ ननु देहत्रयव्यवहारे जाग्रत्स्वमसुषुप्तिरूप उभयत्र समाने दृश्यमाने ज्ञान्यज्ञानिनोरन्तरं कथमवगन्तव्य तच्च कीदगिसाशड् सुखप्रदत्वदुःखप्रदत्वाभ्यामेवेसाशयेन तदेव सदष्टान्तमाह। भूरूहत्वाविशेषेपि द्वयोरन्तरमीद्ृशम्। इक्षुकाण्डसमो विद्वान्दण्डकाष्ठसमः पशु: ॥४०॥ भूरुहत्वेति। हे शिष्य भूरुहत्वाविशेषेपि भुवः पृथ्व्या रुढनिति उत्पद्यन्ते ते भूरुहा वक्षास्तेषां भातो जातिस्वस्याSवि- शेपोडवैलक्षण्यं तस्मिन् सत्यषि द्वयोरिक्षुदण्डकाष्ठयोरन्तर भेद ईदृशमेतादृशमस्ति मिष्टरसदानेन तृप्तिकारकत्वं ताडने- नान्येषां दुःखकारणत्वं चान्तरं यद्वल्लक्ष्यते तद्वद्भूरुहत्वाविशेषेपि भूर्भवसस्माज्जगदिति भूशब्दवाच्यं ब्रह्म तस्माद्ुहत उत्पन्नौ भवतस्तौ तथाभूनौ ज्ञान्यज्ञानिनौ देहत्रयं वा ब्रह्मोत्पन्नं तस्य तयोवां भावस्तत्त्ं तस्य देहसत्वस्योभयत्राविशेषेऽवेलक्षण्ये स- त्यपि द्वयोइ्ञन्यिज्ञानिनोरन्तरं भेद ईदशमेतादशमस्ति की- दृदशं तदित्यत आह इक्ष्तिति, चिद्वाज्ज्ञानी मुमुक्षूगां मुक्ति- सुखदानेन नित्यतृप्रिकारकत्वादिक्षुकाण्डेनेक्षुदण्डेन सम- स्तुल्योडस्ति पशुरज्ञानी दण्डकाप्ठसमो दण्डो यष्ट्िम्तत्का- छंतथ्था दण्डपरिणामेन दुःखकारणं तेन सम उत्तरोत्तरं दुः- खकारणत्व्रात्तुल्योडस्ति विद्यत इदमन्तरं ज्ञान्यज्ञानिनोरिति भाव: ॥ ४० ॥

६८४ बोधसारे।

इदानी ब्रह्माकारापरिच्छिन्नवत्तौ ब्रह्माविर्भावस्य तत्र तत्र

म्पाद्य इत्याशयेन तमेवार्थमन्योक्तया प्रतिपादयति। विशालदृष्टौ रमते न त्वन्यत्र पतिर्मम। येन दृष्टिर्विशाला स्यात्स मन्त्रो मम दीयताम्॥४१॥ विशालदृष्टाविति। हे शिष्य काचित्स्री स्वमत सिद्ध प्र- साह हे सिद्ध मम मे पतिर्भरत्ता विशालदष्टौ विशाला बृहती दृष्टिनेत्रं यस्याः सा तथोक्ता तस्यां कस्यां चित्त्रियां रमते रतिं करोति अन्यत्रादीर्घनेत्रासु न तु नैव रमते क्रीडति अतः कारणाधेन मन्त्रेरा उपलक्षणमेतदौपधादीनां दृष्टिर्नेत्ं वि- शाला दीर्घा स्यान्भवेत्स तादृशो मन्त्रो मन्त्रौषधादिर्मम मे दीयतां समर्प्यतामेवं प्रार्थयति, अयमाशयः-यथा स्वपत्युर्वि- शालदृष्टी रमणं निरूपितं तथा प्रकृतेर्थे विशालाऽपरिच्छ्वित्रा दृष्टि'्दश्यते त्वग्ग्रया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिरि'तिश्रुत्युक्ता ब्रह्माकाराऽहंब्रह्मास्मीति ममा दृत्तिरत्र ग्राहा तत्र मम बुद्धय- वच्छिन्नचिदाभासस्य मे पतिः सच्चिदानन्दार्पणेन पालकः प- त्यगभिन्नः परमात्मात्र ग्राह्यो रमते क्रीडति अन्यत्र परिच्छिन्न- वृत्तिषु नैत्र रमतेऽतो येन मन्त्रेण प्रणवादिना तदुपलक्षितेन योगेन ज्ञानेन वा दृष्टिर्द्टश्यतेऽनुभूयते ब्रह्मानयति दृष्टिरहंब्र- ह्मास्मीति वृत्तिर्विशालाऽपरिच्छिविन््रह्मरूपा स्यान्वेत्स उ क्तलक्षणो मन्त्रो मन्त्रादिसाधनं मम साधिष्ठानबुद्धिस्थचि- दाभासस्य त्वच्छिष्यस्य हे गुरो दीयतां समर्प्यतामेवं भार्थना गुरोरग्रे निसं कर्त्तव्येति ध्वनितम् ॥ ४१ ॥। इदानीं गुरुं पाप्यापि उक्तविधमार्थनाया अभावेन ज्ञा-

ज्ञानगङ्गानरङ्गानोशीतिकम। ६८५

नामाप्तौ सत्या सामान्यबुद्ध्या कृतया गुरुसेव्या निष्फला- युर्व्ययमात्रं फलं जायते सतश्च दुःखमेव फलं पर्यवस्यतीति सूचनायान्योत्त्याह गुरु:। पूज्योऽयमिति विज्ञाय पूजितः स्वापितो गृहे। न भुक्तो मृढया स्वामी कश्चित्पुरुष इत्ययम्॥४ २॥ पूज्योयमिति। यथा कया चिन्मूढया स्वपतिज्ञानाभाव- वत्या स्त्रिया स्वामी स्व्रपतिरेव चिरकालाद्देशान्तरादागतो- डयं कश्चित्पुरुषः सामान्यः कोपि नरोडयं दृश्यमान इति निश्चित स्वपत्युः परदेशस्थत्वे प्रसक्षत्वायोगात्तस्मिन्दृश्यमाने तदसम्भवं मच्वेति यावदतः स्वगृहागमनान्मया गृहस्थया पूज्यः पूजितुमर्चितुं योग्योऽस्तीति विज्ञाय निश्चित च पूजितोऽर्चितो भोजनार्पणादिना तर्पितः सन्गृहे मन्दिरे स्वापितो निद्रायितः परन्तु न भुक्ता न रसाऽड्गीकृतोऽतस्ता- वान्कालस्तस्या व्यर्थमेव गतो यथा तथा प्रकृतपि योजनीयं तद्यथा मूढयाऽ्ज्ञानिमुमुक्षुबुद्ध्याडयं कश्चित्पुरुषोडयं मत्पु- रोवर्त्ती दृश्यमान: पुरुष उद्यमत्रान्नरः कोपि अ्ति लोकव- द्याप्रियमाणत्वाउज्ञानी न भवतीत्येवं मच्वा देहधारणवतो मम पूज्य: पृजितुमर्चितुं योग्योडयं मतपुरत आगत इति विज्ञाय निश्चित्य पूजितो भोजनपादसंमर्दनादिनाऽर्चितः से- वित इयर्थः, गृहे स्वमन्दिरे स्वापितः शायितः परं तु भयं स्वामी ममात्मप्रदत्वेन पालको गुरुरस्तीत्येवं झ्ञात्वा न भुक्तो धातूनामनेकार्यत्वाज्ज्ञानपरिप्रश्नेन न सम्वादित इत्यर्थः, अतः कृतसेवायाः पारलौकिकसुखादिफलसच्वेपि मुमुक्षोर्मोक्षस्यै-

एवरेति भावः ।। ४२ ।।

६८६ बोधसारे।

ननु समाधिसाधनेनैव मोक्षोस्तु किं ज्ञानेनेयाशक्ा ज्ञानं बिना संसारानिवृत्तेः समाध्युत्थाने पुनर्दुःखमेव स्यादिसशयेन तमेवार्थमन्योत्त्याह। भोगयोग्येन वेषेण व्यतीत्य शयने निशाम्। प्रियस्य भोगमप्राप्य प्रातः क्रान्दति कामिनी॥४३॥ भोगयोग्येनेति। भोगयोग्येन भुज्यतेऽनुभूयते साक्षात्पत्यग- भिन्नः परमात्माऽनेनेति भोगो ज्ञानमपरोक्षं महावाक्यजन्यं जी- वब्रह्लैक्यविषयं तस्मिन्योग्योऽनुकूलस्तेन वेवेण बहिः संन्या- सादिवेषेणान्तर्वैराग्यादिचिह्वेन चोपलक्षिता सती मुमुक्षुबुद्धि: शयने शेते निन्द्राति सर्वो जाग्रत्स्व्रप्सुषुप्तिृपः प्रपश्चो डस्मिन्निति शयनं सस्मिन् समस्तपपश्चलयोपलक्षिते समाधौ निशा रात्रि। 'या निशा सर्वभूतानां तस्यां जाग्रर्ति संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पशयतो मुनेः॥ इत्युक्तलक्षणां पपश्चास्फुरणारूपां व्यतीत्यातिक्रम्य प्रानः समाधौ प्रपश्चास्फुरणनिशान्ते प्रपचस्फुरणलक्षणदिवसात्पूर्व काले प्रातः प्रत्यूषकालस्तस्मिन् पियस्यात्मसाक्षात्कारवज्ज्ञान- स्यात्मसुखस्य वा भोगं संयोगमनुभवं वाप्ाप्यालभ्य कामिनी तदिच्छ्वावती मुमुक्षुबुद्धि: क्रनदति रोदिति हा खेद ए- तावान्मम कालो व्यर्थमेव गत आत्ममाक्षात्कारेण वि- नेत्याक्रोशतीति भावः। लौकिकार्थे तावत्काचित्का- मिनी स्वपुरुषभोगेच्छावती स्त्री भोगयोग्येन स्व्रपत्या सह- यो भोगो रतिस्तस्मिन्योग्योऽनुकूलस्तेन वेषेण शृङ्गारेगोपल- क्षिता सती केन चिक्रोधादिना मानादिना वा प्रतिबन्धेनाऽव-

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६८७

रुद्धा सती पियस्य स्वेप्सितपत्युर्भोगं रतिमपाप्यालभ्य शयने पयेक्के निशां रात्रिं व्यतीत्याऽतिक्रम्य प्रातः प्रभाते क्रन्दति रो- दिति हा व्यर्थ मानेन कलहादिना वा भोगकालोडतिक्रान्तो म- याऽहो दौर्भाग्यविलसितं ममेदमतोहं हिताहितज्ञानशून्यत्वान्मू- र्खेत्येव विलपतीति भावः ॥४३॥ नतु समाधिसुखस्यापि गीतायां 'यत्रोपरमते चित्तमि'त्या- दिश्षोकैब्रह्मसुखत्वप्रतिपादनात्तेनैव कृतार्थतास्तु कि ज्ञानजन्पेन ब्रह्मसुखसाक्षात्करेणयाहड्कान्योत्त्या साक्षात्कारसुखात्मसमा- धिसुखे कृत्रिमत्वने न्यूनत्वं दर्शयति। चित्रपत्रे कृता नारी विचित्रा रूपसम्पदा । दृश्यते तावदेवाहो यावन्नायाति सुन्दरी॥ ४४॥ चित्रपत्र इति। रूपसंपदा रूपस्याकारस्य संपत्संपत्तिः शो- भेत्यर्थः, तया विचित्राऽत्याश्चर्यरूपा नारी स्त्री चित्रपत्रे चित्रा- धारभूते पत्रे तदुपलक्षिते पटादौ वा कृता लिखिता सा चित्ररूपा स्त्र्यहो शिष्य तावदेव तावत्कालमेव दृश्यतेऽवलोक्पते का- मिभिरिति शेषः, तावत्कियत्कालपर्यन्तमित्यत आह यावदिति, यावद्यत्कालपर्यन्तं सुन्दरी कमनीयरूपा स्त्री नायाति न प्राम्ोति तावत्कालमेव सा पेमभावेनावलोक्यते तदुत्तरं नेति भाव:, म- कृतार्थे तुन रातीति नरो वैराग्यादिसाधनसंपन्नः पुरुषोधि- कारीसर्थः, तस्येयं नारी मुमुक्षुबुद्धिश्चित्रपत्रे चित्रसदशजगत्प- दार्थानामाधारभूते ब्रह्मणि शबले पत्रस्थानीये कृता समर्पिता सा समाधिस्थिता बुद्धी रूपसंपदा रूपं यदद्वैतसुखाकृति तस्य संपत्माप्तिस्तया विचित्राऽसाश्चर्यभूतेत्येवं तावदेव तावत्काळ- मेत्र मुमुश्षुभिर्द्टश्यतेऽवलोक्यतेऽहो शिष्य तातदित्युक्ते का-

६८८ बोधसारे।

लेऽवधिमाह यावदिति सुन्दरी कमनीयरूपा सुखरूपा ब्रह्म चि- तिरित्यर्थः, यावद्यावत्कालं नायाति न प्राम्मोति न प्त्यक्षा भ- वतीति यावत्तावदिति योज्यं, यद्वा चित्रमनेकविचित्रं जगत्तत्पाति रक्षतीति चित्रपोऽह्ङ्कारस्तं त्रायते स्वसच्वदाने- नेति चित्रपत्रं शवलं ब्रह्म तस्मिन्नित्यर्थः ॥ ४४॥ इदानीं गुरुवाक्ये विश्वासकर्तव्यता स्वस्येव मुमुक्षणां विधचे। चिन्तामर्णि कराूष्टं मा शुचः प्राह मे गुरुः । दिनैः कतिपयैरव पुनरेव मिलिष्यति ॥ ४५ ॥। चिन्तामणिरिति। हे शिष्य मे मम गुरुर्महावाक्योपदेष्टा चिन्तामणिमीप्सितफलदातृत्वेन चिन्तामगिरिव ज्ञानं तं करा- त्करोति ध्यानादि तत्करमन्तःकरणं तस्माद्धष्टं नष्टं केन- चिद्विषयरागेया प्रतिबन्धेनान्तर्हितमित्यर्थः, तन्मा शुचः शोकंमा कार्षी: शोकेन तदुधमाभावे पुनस्तत्पराप्तिर्न स्यादतस्तच्छोकत्या- गेन पुनस्तदुद्योगे कृते सति चिन्तामणिर्ज्ञानं कतिपयैः कति- चित्सङ्गचैर्दिनैर्दिवसैः स्वल्पैरेव दिवसैरित्यर्थः, एव निश्चय एव नात्र सन्देहः कार्य इत्यर्थः, पुनरेव भूयोपि मिलिष्यति पाप्तो भविष्यतीसर्थः, इत्येवं मे मां माह प्रोक्तवान्मया च त- द्वचनविश्वासेन पुनस्तदुद्योगे कृते पुनस्तत्माप्तमिति गुरुवचववि- श्वास एव सर्वविघ्ननिद्टत्या परमफलपापक: सर्वत्रेति भावः।।४५॥ इदानीं गुरुवचनविश्वासोपि स्वचित्तनिश्चयेनैव स्यादिति तत्र निश्चयं संपादयितुं स्वस्य संशयग्रस्तत्वे कचिद्विवेकरूपं मन एव मत्संशयनिवारकं भवत्यतो मनसि विवेक एवा स्थापनीय इत्याशयेनाह।

ज्ञानगङ्गातर ङ्गोनाशीतिकम । ६८९

करोमि संशयं यावन्मुकुन्दमुखदर्शने। आश्वासयति मां तावत्परमा देवता मनः ॥४६॥ करोमीति। हे शिष्य अहमज्ञानावस्थायां मुकुन्दमुखदर्शने मुकुन्दो मुक्तिमदो गुरुरात्मा च व्रह्माभिन्नस्तस्य गुरोर्मुखं देहस्थं पत्यत्क्मेव तन्मुखतो महावाक्यद्वारा प्राप्तेन 'चेतोमुख' इति श्रुतेः प्रत्यगभिन्नं ब्रह्माकारवृत्तिरुपं मुखं ग्राह्यमात्मनश्च सैव ब्रह्माका- रावृत्तिर्मुख पदेन ग्राह्या तस्य दर्शनमवलोकनं तस्मिन्यावद्यत्कालप- यन्तं संशयं मम गुरुमुखाच्छ्ुतेन महावाक्यविचारेणात्मव्रह्मसा- सात्कारः स्यान्न वेसेवं रूपं सन्देहं करोमि संपादयामि ता- वत्तत्कालमेव विवेकसंस्कारवन्मनोऽन्तःकरयां परमा श्रेष्ठा देवता देषवदादटतं सत्पकाशबहुलमित्पर्थः, मां सन्दिह्यमानं मा माश्वासयति साम्ना बोधयति अतो विवेकेन मन एव संस्कार्य पूजनीयं च तन्मुमुश्जुभिरिति भावः ॥।४२॥ नतु आत्मनि कंदर्पकोटिलावण्यं किमभिपायेण वर्िातं तच्चासम्भाव्यं सौन्दर्यस्य साकारनिष्ठत्वान्निराकारे तु तदात्म- न्ययुक्तमेवेत्याशर्ङ्गां शिष्यस्य लक्षगौरालक्ष्य तत्सम्भावनेन ता निराकरोति। कन्दर्पकोटिलावण्यं सत्यमुक्तं जनार्दने। कन्दर्पप्रमुखाः सवे तत्प्रकाशे पलायिताः।४७।। कन्दर्पेति। हे शिष्य जनार्दने जनानां जन्मवता जीवाना- मर्दने आत्मत्वेन तन्निर्वाहकत्वाद्गतिरूपे यत्पुराणादिषु कन्दर्प- कोटिलावण्यं कन्दर्पाणां कामानां कोटयोऽपरिमिता मूर्तय- स्तासां लावण्यं सौन्दर्यमुक्तं पुराणादिषु कथितं तत्सत्यं यथार्थ- मेव्र कुत इत्यत आह कन्दर्पप्रमुखेति, यत्पकाशे यस्य सर्वगति-

६९० बोधसारे।

रूपस्यात्मनः प्रकाशे द्योतेऽन्तःकग्गा आतिर्भूते सतीत्यर्थः, सर्वे समस्ता: कन्दर्पप्रमुखाः कन्दर्पः कामः प्रेमुख आद्यो येषां क्रोधादीनां ते तथोक्तास्ते पलायिताः पलाय कापि गता नष्टा इत्यर्थः, अतः सत्यमुक्तमिति योज्यम् ॥ ४८॥ इदानीं रजोविकाररागादित्यागं विनाडविद्यावरयनिरासो न स्यातं विना चात्मसाक्षात्कारो न स्यादितीममर्थमन्योत्तया दर्शयति। अश्रु मुक्तं वियोगिन्या राधया मेलनाशया। तत्रैव मायया गुप्तः प्राप्तः प्रकटतां हरिः ॥४८॥ अश्चिति। वियोगिन्या श्रीकृष्णस्य त्रियोगोऽस्ति यस्या: सा तथोक्ता तया राधया राधानाम्न्या गोपिकया मेलनाशया श्री- कृष्णस्य मेलनं योगस्तस्याशयेच्छया करणभूतयाऽश्रु नेत्राम्तु मुक्तं विसुएं यदा तदेसव्याहाय यदा यस्मिनसमये तदा तस्मिन्ने व समये पूर्व मायया स्व्रान्तर्धानशत्त्त्या गुप्तोऽन्तर्हितो हरि: र्व- भक्तदुःखहरगाशीलः श्रीकृष्णस्तन्नैव यत्र स्थानेन्तर्हित स्तस्मिन्नेव स्थाने प्रकटतामानिर्भूततां पाप्तो यातः, अयं भाव :- यथा का- मादिरजोवृत्तिभी राघायाः कृष्णावलोककरणं चक्षुः पिहितं तदेव कृष्णान्तर्धाने निमिततं जातमन्यथा स्वयंमकाशरूपस- र्वानुस्यूतश्रीकृष्णे न तत्सम्भवः, तथा मुमुक्षोरपि गुरुदर्शने मा- नादिभिर्गुरुदर्शनकरंगाभूतचक्षुपः पिहितत्वात्सांमान्यमनुष्य- दर्शनेन तद्गतगुरुत्दर्शनामम्भवः अ्न्तःकरस्य तु ब्रह्म-

भिराव्ृतत्व्राड्गह्ममाक्षातकारासम्भव उभयत्र स्व्रयंपकाश- लेन स्त्रत आवरणं न सम्भवति, किश्च यदा राधया श्रीक-

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६९१

ष्य दर्शनाशयाऽश्रुत्यागभिषेय मानाबिक रजःकार्य विसष्टं तदैव श्रीकृष्णदर्शनमपि तत्रैव जातं तथा मुमुक्षागृामपि पथमं मानादिरजोवटत्तिसागे तत्रैव पूर्वदृष्टपुरुषे गुरुत्दर्शन जायते त- तश्च तदुपदेशेनान्तःकरणस्य रागादिरजोवृत्तियागेन ब्रह्मसा- क्षात्कारोपि सम्भावनीय, इतीममर्थ सम्भावयितुं ताद्ृशचारि- त्रवर्णनं भागवतादौ कृतमिति भावः ।।४८ ।। इदानीं सर्वसाधनेभ्यः सोपासनकर्मादिभ्यो ज्ञानेन ब्रह्म- सुखाकारस्य वृत्तिविशेषस्य श्रैष्ठ्यं दर्शयत्रन्पोक्तयाह। सौरभ्याय भ्रमन्त्येके मधु काङ्गन्ति चापरे। न भ्रमन्ति न काङ्कन्ति मधुमत्ता मधुवतीः॥४९॥ सौरभ्यायेति। एके कति चिन्मधुव्ता: स्वतो मधुकरण- सामर्थ्यवन्तोपि लद्िस्मृस केवलं सौरभ्याय पुष्पकेसरस्थसु- गन्धप्राप्तये भ्रमन्ति आकाशे भ्रमणमेव कुर्वन्ति, अपरे च भ्र- भरा मधुपुष्पकेसरस्थ सुगन्धमनुभूय तत्र तृप्तिजननाभावं विनिश्चिस तदनादरेण मधुनि तृप्तिजननेन सुगन्धतां विशिष्टता- मालक्ष्य तन्मधुपुष्परमं काङ्कनतीच्छन्ति, किश्च केचिच्च मधुव्रताः स्वतोडन्यत्र मधुकर्त्तु समर्था मधुमत्ता मधुपुष्परसस्तेन तत्पानेन तृप्ा: सन्तो न भ्रमन्ति न सुगन्धेच्छया भ्रमणं कुर्वन्ति न. का- ङन्ति पुष्परसं नेच्छन्ति, अयमाशयः-कर्मफलस्य स्वर्गािविप यजन्यसुखस्य तृप्तिहेतुत्वाभावाद्ूमसुखपर्तिम्वत्वाच्च वासना- मात्रतपा गन्धतुल्पता तदर्थ कर्माद्यनुष्ठानमत्र भ्रमणं ग्राहां त- दन्यलौकिककर्मतः श्रप्ठमपि, तत्ततोपि ब्रह्मसुखमनुर्भावतुं स- माध्यन्तमुपासनं मध्विच्छापदेनाल ग्राहां तच् कमाद्यनुष्ठाना- दूरं, ततोपि विचारेण महावाक्यानां साक्षड्रह्मसुखानुभवेन

६९२ बोघसारे।

नित्यतृप्तिमन्तोSत्र मधुमत्तभ्रमरपदेन सूचिता अत्र ग्राह्यास्तेपां च निसव्रह्मसुखपाप्त्या मधुमत्तभ्रमरार्खं मधुनैराकाङ्य- मिति ब्रह्मसुखेप्यनिच्छत्त्वमत्र सूचितं ते च पूर्वोक्तोभपेभ्पो- प्यतिश्रेष्ठा, अतः कर्माद्यनुष्ठानं तत्फलं स्वर्गाविसुखमुपास- नादनुष्ठानं तत्फलं मोक्षसुखं चानाहृत्य व्ञानमेव सम्पाद- मिति भावः ।।४९।। इदानी हठपातअलायुक्तसमाधितोपि महावाक्यविचा- रेण वेदान्तोक्तरीया नित्यसुखानुभवस्य श्रैष्ठ्यमन्योक्तया दर्शयति। धनं प्राप्नोति कष्टेन प्रदोषे काष्ठभारिकः । सुखासनस्थो विपुलं धनं रत्नपरीक्षकः ॥ ५० ॥ धनमिति। हे शिष्य काष्ठभारिकः काष्ठानां दारूणां भारो भरस्तं वहति असौ काष्ठुभारिकः काष्ठभारोपजीवीसर्थ:, कष्टेन सर्वदिनकृतश्रमेय पदोषे दिनान्तसमये धनं द्रव्यं त- दपि तहिन एवोदरपूर्तियोग्यं तत्रापि न्यूनं वा प्ाप्तोति ल- भते पुनः प्रभाते तदर्थ श्रम एव कर्त्तव्यस्तस्येत्यर्थः, किश्च र- वपरीक्षको रत्नानां हीरकादीनां परीक्षक: परीक्षाकर्त्ता पुरुष: सुखासनस्थः सुखं यथा भवति तथा यदासनं स्वस्थिति- साधनभूतं कार्पासादिपूर्ण कशिप्वादि तस्मिन्स्थः स्थितः स- न्विपुलं सहस्रलक्षादिसङ्ग्यापरिमितं धनं द्रव्यं प्राम्नोति ल. भते बहुधनपाप्तौ बह्वायासोडपेक्षितोऽल्पघनपापौ सोडल्प इति न नियम इति भाव:, अयं भाव :- हठपातञ्जलोक्तसमाघेरष्टा- ङ्रसाधनश्रमापेक्षत्व्रात्तदुक्तसमाधिसुखस्य च समाधिकालमा- त्रस्थितिकत्वाद्व्युस्थानकाले प्रतीतसंसारदुःखेन तिरस्कृतच्व्रा- त्तस्य काष्ठुभारिकार्जितद्रव्य्याल्पत्वमिवाल्पत्वमेवात्र सूचितं

ज्ञानगङ्गातरक्रोमाशीतिकम्। ६९३

श्रमसाध्यत्वादप्यल्पत्वमेवोभयत्र समं च सूचितं, वेदान्तोक्त- रीत्या तु सर्वजगतो वाधनेन ब्रह्मसुखानुभवसमाधी व्युत्थाने वोभयत्र ब्रह्मसुखस्य विद्यमानत्वादखण्डत्वेन देशकालव-

रिश्रमाभावाच्च श्रमरहितरत्नपरीक्षकार्जितबहुद्रव्यतुल्यत्वं ज्ञा- नेन साक्षात्कृतब्रह्मसुखस्येति भावः॥। ५० ॥

ध्यत्वात्तत्र श्रमभीत्या वेदान्तिनां विचारे पवटत्तानां तत्पाप्ति- रासनादिसाधनैर्विना क्थ स्यादिसाशङ्का ब्रह्मसुखपातौ के- वलं श्रम एव नापेक्षितः किन्तु केवलविचारेणापि तत्मापि: स्यादेवेति नासनादीनां तन्निमित्ततेतीममर्थमन्योक्तया दर्शयति। नर्त्तकी स्वाङ्गभङ्गेन धनं प्राप्नोति वा नवा। कुलाङ्गना कटाक्षेण स्वं वशीकुरुते पतिम ॥५१॥ नर्त्तकीति। नर्त्तकी वेश्या स्वाङ्रभङ्गेन स्वस्प स्वदेहस्य यान्यङ्गानि करचरयनेत्रस्तनभृकुष्ठ्यादीनि तेषां भङ्गो नर्त्तनं भङ्ग ऊर्मिरिव तत्तदङ्गनर्त्तनरूपो विकार इत्पर्थः, तेन कृत्वा- डपि धनं द्रव्यं पाप्पोति लभते वा पक्षान्तरे न वा न च पा- प्रोति धनपाप्तौ नियमेनाङ्गनर्त्तनं निमित्तं न दृष्टमिति भाव:, किश्च कुलाङ्गना सत्कुलभवाङ्गना स्त्री कटाक्षेण कटाक्षो ने- त्रमान्तेनावलोकनं तेन वंस्वीयं पर्ति पालकं भर्तां शी कुरुते वशीकृत्वा भुनक्ति अतः पेमैव नियमेन स्वपतित- शीकरणे निमित्तं स च प्ेम्णा वशीभूतः सन्स्वयमेव द्रव्यादि ददातीति भावः, अयमाशयः-यथा वेश्याकृतः स्वाङ्रभङ्गो नियमेन द्रव्यपाप्तिसाधनं न दृष्टप्तथा हठिनामष्टाङ्रयोगस्य

६९४ बोधसारे।

साधनानि आसनादीनि न नियमेन ब्रह्मसुखपाप्तिसाधना नि दृष्टानि तत्सच्व्रेपि कतिपयहठिपु तदपाप्तिदर्शनात्तदसच्वेषि म हावाक्यविचारेशैव केवलं तत्माप्तिर्दर्शनाच्च प्ेम्णैव महावा- क्यविचार: केवलं ब्रह्मसाक्षात्कारे हेतुरत्र नर्तकी सादृयं

मासनादीनां हठमोक्तानां नर्त्तकीस्वाङ्गनर्त्तनस्य द्रव्यपाप्ता- वकिश्चित्करत्वमिवासनादीनां ब्रह्मसाक्षात्कारऽकिश्चित्क- रत्वं, कुलस्त्रीषु अङ्गनर्त्तनाभावेपि कटाक्षेया समनोरथपूरक- पतिवशीकरयामितर वेदान्तनिषठस्य ब्रह्मपेम्णैव केवलं भाग- सागलक्षणालक्षणा विचारेणैव ब्रह्मात्मसाक्षात्कारो जायत एवेति ॥ ५१॥ नतु कृतेपि श्रवणादौ मम ब्रह्मसुखानुभवेन मुक्तिस्तत्सा- धनभृतं ज्ञानं च स्यान्न वेति सन्दिह्यमानं शिष्यं प्रसाह। तव बुद्धिप्रकाशोयं निकटां मुक्तिमाह माम् । नूनं निर्वाणसमये दीपो देदीप्यते भृशम् ॥ ५२॥ तवेति। अयं मत्पसक्षस्तव ते बुद्धिमकाशषो बुद्धेरन्तःक रगस्य प्रकाशो ज्ञानं माँ मा प्रति निकटां समीपवर्त्तिनीं मुक्तिं ते मोक्षमाहोक्तवान् सूचयतीत्यर्थः, पूर्वकालाविदानीन्तनो व- हुतरप्रकाशो मे तत मुक्ति सृचितवानिति भावः, तव दृष्टान्तो नूनमिति नूनं निश्चयेन दीपः प्रदीपो निर्वायासमये निर्वा- रास्य नाशस्य सपये काले भृश बहु यथा भवति तथा देदी- व्यतेऽतीव प्रकाशते एवं तवान्तःकरणपकाशः र्वनाशेन मोक्षं प्राप्तुमुद्युक्त इति भावः ॥५२॥ इदानीं वेदान्तपाठं तदर्थाख्यानाऽन्यकृततदर्थसूक्ष्मज्ञानस्वा

ज्ञानगङ्गातरङ्रोनाशीतिकम। ६९५

:मानुभवेषु मध्ये स्व्रात्मानुभवस्य श्रैष्ठ्यं दरशीयतुमन्योत्तयाह। एके खनन्ति वसुधां तथा विक्रयिण: परे। घर्षयन्त्यपरे रत्नं भोगं गृह्ाति भाग्यवान् ॥ ५३॥ एक इति। एके केचित्पुरुषा वसुधां पृथिवीं खनन्ति हीरकादिरत्नप्राप्तये खनन्ति कर्षयन्ति तथा तद्रदपरेऽन्ये पुरुषा तिक्रयिणो हीरकादीनां विक्रयकर्त्तारो भवन्ति अ- परेऽन्ये केचित्पुरुषा रत्नं हीरकादिकं घर्षयन्ति शायो म- ईयन्ति किश्च माग्यवान्स्वतः सम्पात्तमान्पुरुपो भोगं रत्नस्य- सशरीरे स्वभोग्यस्त्रयादिशरीरे वा सन्धारयारूपं भोगं गृ- ह्वाति अङ्गीकरोति ते च यथोत्तरं श्रेष्ठाः जञेया, तथान्तःकर- णशोधनेन वेदान्तार्थावलोकनपरा अन्तःकरयास्य क्षेत्रत्वा- भिधानात्तत्कर्षकत्वेन हीरकाद्यर्थ पृथिवीकर्षकतुल्या अत्र ग्राह्याः, शिष्यादीनां वेदान्तव्याख्यानद्वारा ज्ञानप्दास्तत्कृ- तस्ेवामूल्यदानेन तेऽ हीरकादिरत्नीवत्रयिपुरुषोत्तया साद- श्याद्राह्याः, वेदान्तश्रवणेन त्यागादिभिरन्तःकरणसूक्ष्मत्वापा- दका रत्नघर्षकोत्त्या तत्सादृश्यादत्र ग्राह्याः, केवलात्मनिष्ठास्तु

तेषु चोत्तरोत्तरं श्रैष्ठ्यात्तेषु केवलात्मनिष्ठानामेव श्रैष्ठ्यमिति · भावः ॥५३॥ इदानीं कर्मोपासनज्ञानजन्यसुखानां मध्ये ज्ञानजन्यमुख- स्याधिक्यं दर्शयन्नन्योत्तयाह। एके तक्रेण तुष्यन्ति दधिदुग्धेन चापरे। तत्वज्ञा नैव तुप्यन्ति नवनीतघृतं बिना॥ ५४॥ एक इति । एके के चित्पुरूषास्तक्रेण दधिविकारेण

६९६ बोधसारे।

दधिमण्डेन तुष्यन्ति तृप्यन्ति, अपरेऽन्ये च केचित्यु रुषा दधिदुग्घेन दभ्ना दुग्धेन वा तृप्यन्ति, किश्च तत्वज्ञा द- धिदुग्धयोर्मध्ये यत्तत्वं नवनीतं घृतं वा तद्ये जानन्ति ते त- थोक्तास्ते नवनीतघृतं विना नवनीतं हैयङ्रवीनं घृतं च स- र्पिस्त उभे विना वर्जयित्वाऽन्येन तक्रादिना नैव तुष्यन्ति न च तृप्यन्ति ते च यथोत्तरं श्रेष्ठा: झञेया:, अयं भाव :- तक्र- तृप्तसदशा अत्र कर्मजन्यविषयसुख इदमेव सुखं नान्यदिति तदासक्ता ग्राहाः, उपासनादिजन्यसायुज्यादिसुखामक्ता अत्र दाधिदुग्धाशनतृप्तपुरुषसादृश्या ग्राह्याः, ज्ञानजन्यब्रह्ममुखरता अत्र नवनीतधृततृप्तसदशा अप ग्राहया, तेषु च यथोत्तरं श्रेष्ठेपु नवनीतघृततृप्तश्रैष्ठ्यवज्ज्ञानतृप्ते श्रैष्ठ्यं ज्ञेयमिति भाव:।।५४।। इदानीमन्येषां केषां चित्कर्मादौ रुचिरस्तु मम तु ज्ञा- नाभ्यासेन सर्वत्र ब्रह्ममुखानुभवाज्ज्ञानाभ्यास एव रुचर- सत्रीति प्रतीसर्थ शिष्यस्य तत्र रुचिमुत्पादयितुमाह। यत् क्वापि स्वपामीति जाता निद्रालुता मम। विस्तीर्ण शयनं प्राप्तं कोमलं ब्रह्म निर्मलम् ॥५५॥ यत्रेति। हे शिष्य मम मे यत्र कापि कर्मरायुपासने वा जाग्रदायवस्थात्रये तुर्थायां वा स्वपामि तत्तत्कालव्यवहा- रेपि प्रपश्चविस्मृतिरूपां निद्रामनुभवामीसेवं निद्रालुता सु- प्तिस्वभावे स्वाभाविकी रुचिर्व्ञानाभ्यासेन जातोत्पन्ना कुत इत्यत आह चिस्तीयामिति, विस्तीणमपरिच्छिन्नम- नन्तमियर्थः, कोमलं सुखस्पर्श सुखरूपत्वान्निर्मलं मायाऽवि दयातत्कार्यमलरहितं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशुन्यं प- त्यगभिन्नं परमात्मरूपं शयनं शेतेऽस्मि्रिति शयनं कशिपुस्था-

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम । ६९७

नीयं पाप्त लब्धमतः सर्वत्र प्रपश्चास्फुरणरूपां निद्रामनुभवा- मीत्येतादृशी निद्रालुता मम ज्ञानाभ्यासेन सम्पन्नेति भावः।५५॥ ननु सर्वदृश्यसच्वे प्रपश्चास्फूर्ति: क्थ स्यादिसाशक्काह। दृश्यं बोधेन निर्घृष्टं तच्चिदाकारताङ्गतम्। यत्र यत्रैव पश्यामि स्वं रूपं तत्र दृश्यते ॥५६॥ दृश्यमिति। हे शिष्य दृश्यं जगद्वोधेन ज्ञानेन निर्धृष्टमुपमर्दितं सत्तज्जगचचिदाकारता गतं चिन्मात्रस्व रूपर्ता यातमस्तीदा नी म तो हं यत्र यत्र यस्मिन्यस्मिन्पदार्थे पश्यामि अवलोकयामि तत्र तत्रे- साष्टत्या योज्यं तस्मिस्तस्मिन्पदार्थे स्वरूपमेव दश्यत आत्म- स्वरूपमेव केवलमवलोक्यतेऽतः सर्वत्रात्मस्वरूपमात्रभानेन त-

र्वावस्थासु निद्रालुत्वसिद्धिरिति भावः ॥५६॥ नतु पूर्ववत्वयि व्यवहारस्य विद्यमानत्वात्कर्थ जगदभा- वस्त्वयि सम्भाव्य इत्याशद्कानन्तव्रह्मण्डानां मया ग्रस्तत्वात्कि- मेकब्रह्माण्डग्रास आश्चर्यमिसाशयेनाह। यदेकोपि जनो गीर्ण: स्तुवन्त्यजगरं जनाः । मां न स्तुवन्ति किं येन गीर्णा ब्रह्माण्डकोटयः॥५७॥ यदिति। यद्येनाजगरेणैकोपि एक एव जनो नरो गीर्णो गिलितस्तमजगरं तिलित्सं सर्पविशेषमित्यर्थः, जना लो- का: स्तुवन्ति प्रशंसन्ति अहो महानयं सर्पोडयं मनुष्यानखादति एवं स्तुवन्ति येन मया प्रत्यगभिन्नव्रह्मस्वरूपेण ब्रह्माण्डको- टयो ब्रह्माण्डानां जगतां कोटयोऽपरिमिता: कोटय इति या- वद्गीर्णा गिलितास्तं मां ब्रह्मस्वरूपं किं कुतो न स्तुवन्ति न ८८

६९८ बोधसारे।

मशंमन्ति अहो अयं महान्यस्य ब्रह्मस्वरूपत्व्ान्न्ास्माभिस्तुल्य- तेति कुनो न जानन्तीति भाव: ।।५७।

व्रह्माहमिति नैव वक्तव्यमित्याशङ्ा यद्यपि लोकप्रतीत्या सम्भा- षनाडविषयमपि श्रुतिप्रामाण्येन मदनुभवेन च तत्सिद्धमेवेत्य।- शायेनाय। मय्यसूया न कर्त्तव्या बहुजल्पामि यद्यपि। ब्रह्मास्मीति वदाम्येव श्रुतिर्मा नाभ्यसूयति ॥५८॥ मयीति। हे जन अहं प्रत्यगभिन्नः परमात्मा यद्यपि यरहापि वहूत्कष्टं यथा भवति तथा लोकदृष्ठ्या ब्रह्मास्मीति जल्पामि वदामि तथापि श्रुतिः-'अहं ब्रह्मास्मि, तत्वमसी'सादा मां प्र- त्यगभिन्नब्रह्मसाक्षात्कररिणाहं ब्रह्मास्मीति वदन्तं मां नाभ्यसू- यति नेर्ष्यो करोति प्रामाणिकवचनवत्वाद्यतस्ततो 'ब्रह्मास्मी'ति वदाम्येव कथयाम्येवाडतो मयि ब्रह्मविदि 'ब्रह्मविद्गह्मैव भव-

व्यतानुपपत्तरसूयेष्या न कर्त्तव्या नैव कर्तु विहिताऽस्ति॥५८।। इदानीं स्वस्मिन्स्वाराज्यसम्पत्ति लक्ष्यीकृत्याह। सिंहासनं समाधिर्मे वेदान्ता मम वन्दिनः । मारितो मोहनामारिर्मम राज्यमकण्टकम् ॥५९॥ सिंहासनमिति। हे शिष्य मे मम समाधिरेव निर्विकल्प- समाधिरव मर्वदाऽडत्मस्फुरणरूप इसर्थः, सिंहासनं राज्यासनं तथा वेदान्तास्त्त्वमसीसादिरूपागि वाक्यानि मम मे व- न्दिनः स्तुतिपाठकाः सन्ति किश्च मोहनामा मोहो नामा-

६९९

भिधानं यस्य स तथोक्तोऽरि: शत्रुर्मया स्वाराज्यप्राप्ति- मता मारितो मृत्युं प्रापितोऽत इदानीं मम मेऽकण्टकं न विद्यते कण्टकः शत्रुर्थस्मिन्तत्तथोक्तं राज्यं स्व्राराज्यमस्ति सर्वप्तिबन्धहीनमात्मराज्यं मया लब्धमिति भावः ॥५९।। ननु कुतस्तव स्व्राराज्यमाप्ति: कुतश्च नान्येषां तत्राह। दृष्टं चिदम्बरं नाम मया विस्तीर्णमम्बरम् । इदं जडाम्बरं शुन्यमत्यल्पं यदपेक्षया ॥ ६० ॥ दृष्टमिति। हे शिष्य मया साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासेन वि- स्तीर्गा देशादिभिरपरिच्छिन्नं चिदम्बरन्नाम चिन्मावस्वरूपं. वि- द्वत्सु प्रसिद्धमम्बरमाकाशं दृष्टमत्रलोकितं कियद्विस्तृतं तदिति लक्षगोन निर्दिशतीदमिति, इदं पश्चभूतेषु प्रसिद्धं दृश्यमानं शून्यमसदूप वा जडाम्वरं जडमचिदूपमम्वरमाकाश यदपेक्षया यस्य सच्चिदानन्दरूपव्रह्माकाशस्यापक्षया दृष्ठ्याऽत्यल्पमति- सूक्ष्ममस्ति अनेनानुमानेन चिदाकाशस्य चिस्तारोऽनुमेय इति भाव:॥ ६०। नतु तवैव कुतश्रिदाकाशदर्शन कुतश्र नान्येषामिलाशडा तद्विपयकप्रेमस्त्त्वामत्त्वाभ्यामिति दर्शयति। इष्टमन्नं क्षुधार्त्तस्य कृपणस्य धनं प्रियम्। तृषितस्य जलं त्विष्टं चैतन्यं मम वल्लभम् ॥ ६१ ॥। इष्टमिति। हे शिष्य यथेत्यध्याहाये यद्वत्क्षुधया बुभुक्षया- SSर्त: पीरडा प्राप्तो यः पुरुषस्तस्यान्नं भोजनमिष्ट प्रियं भ- वति किश्च यद्वत्तपितस्य तृपा पिपासा सञ्जाताऽस्य स तृषितः पुरुपस्तम्य जलमुदकं मियमिष्टं भवति किश्न यद्वत्कृपास्य तु शउस्यापि धनं द्रव्यमिष्टं पियं भर्वात तथेत्यध्याहार्थ तद्वन्मम

७०० बोधसारे।

साधनचतृष्टयसम्पन्नस्य साधिष्ठानवुद्धिस्थचिदाभासस्य मुमुक्षो- में चैतन्यं चिन्मात्रमात्मरूप वल्लभं पियं भवति मयि चिन्मात्र

मिति भावः ॥ ६१ ॥ नतु त्वय्यन्येषामिवाहङ्कारस्य दृश्यमानत्वात्वयि चिदा काशदर्शनमन्येषु नेति कुत एतत्सम्भावनीयमित्याशङ्कौतत्सह- ष्टान्तं सम्भावयति। रसायनप्रसङ्गेन गतं ताम्रमताम्रताम् । तथाऽस्माकमहङ्कारो निरहङ्कारतां गतः ॥ ६२ ॥ रसायनेति। यथा यद्वत्ताम्रं रसायनप्रसङ्गेन रसायनस्य पा रदादिपभवस्यौषधविशेषस्य मसङ्गो योगस्तेनाताम्रतां सु- वर्णादिरूपतां गत माप्तं भवति तथा तद्वदस्माकं ब्रह्मवेदिना-

स्मासतत्रिरहङ्कारं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म तस्य भावः सत्ता तां ब्रह्मता मित्यर्थः, गतः परास्ोऽतोऽस्माकं चिदाकाशदर्शनमन्येषां नेति सम्भवतीति भावः ॥ ६२॥ नतु अहं ब्रह्मास्मीति वदाम्येवेति च्वमेव वदसि अतस्त्व- ययहङ्कारो नास्तीति कथं पतेतव्यमिसाशख्याज्ञानावस्थायामेव बाधकत्वात्तस्य रिपुत्वमिदनीं तद्वाधेनाकिंश्चित्करत्वाद्वाघ कत्वं न प्रत्युत ब्रह्माकारत्वेन सुखकारित्वमित्याश्ञयेनाह। पूर्वमासीदहङ्कारो मम दुःखस्य कारणम् । रिपुरद मृतो दष्टः परमानन्दकरणम्॥ ६३॥ पूर्वमिति। हे शिष्य पूर्वमज्ञानावस्थायामहङ्कारोऽहं- कृतिर्मम मे दुःखस्य खेदस्य कारणं हेतुरासीदासाडलो मे

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम्। ७०१

मम रिपुः शवुरासीत्सोऽद्येदानीं ज्ञानावस्थारयां मृतो वा- धितो दृष्टोनुभूतो सोडतः परमानन्दकारणं परमो नि- रतिशयो य आनन्दः सुखं तस्य कारणं हेतुर्जातोऽत इदानीं तस्य बाघितत्वरेनाबाधकत्वात्तस्मिल्लीकटृष्ठ्या विद्यमानत्वेपि चि- दाकाशदर्शनेऽचिरुद्धत्वमिति भावः ॥६३ ॥ ननु परमानन्दपाप्तावपि किं महत्वं तत्राह सदष्टान्त। भोगेप्सूनां सभामध्ये भोक्ता कान्तो यथा युवा। मुमुक्षण ंतथा मध्ये राजते परमार्थवित् ॥ ६४॥ भोगेप्सूनामिति। भोगेप्सूनां भुज्यन्त इति भोगा विषया- स्तानीप्सन्ति पाप्तुमिच्कन्ति ते तथोक्तास्तेषां विषयिणां खैणा- नामित्यर्थः, सभामध्ये सभा सदोगृहं तस्या मध्येऽनतरे भो- क्ता बहुस्रीभोगी कान्तः सुन्दर युवा तरुण एतद्रुणत्रय- विशिष्टः पुरुषो यथा यद्धद्राजते शोभते तथा तद्वन्मुमुक्षुणां मोक्षेप्सूनां मध्येऽन्तरे परमार्थतित्परमः श्रुतिश्रेष्ठः सत्यरू- पश्च योर्ऽर्थस्तत्वं मयगभिन्नं ब्रह्म वेत्ति जानातीति परमार्थवि- ज्ीवश्रह्मैक्यज्ञानवात्राजते शोभते, अज्ञानदृष्ठ्या तच्छेष्ठ्ये- डपरतीतेऽपि मुमुक्षुदृष्टौ तत्मतीयते इति भावः ॥६४ ॥ नतु व्यवहारिण इव ज्ञानिनोपि व्यवहारसत्वे कथ स- र्वदात्मसुखमानमिसाशड्का सदष्टान्तं तत्सम्भावयति। मृहकार्यप्रसक्तापि भुक्तभोगेव कामिनी। मनसैव मनो नूनमानन्दयति योगवित् ॥६५॥ गरृहकार्येति। भुक्तभोगा ुक्तोऽनुभृतो भोग: परपुरु- पेण सह रतिसुखं यया सा तथोक्ता कामिनी परपुरुषरतिसु- खेच्छावती स्त्री यथा गृहकार्यप्रसक्तापि गृहस्य मन्दिरस्य य-

७०२ बोधसारे।

त्कार्य लेपनसंमार्जनादिक तस्मिन्प्रसक्ताऽसासक्ता प्रती यमाना सत्यपि मनसैव परपुरुषभोगजन्यसुखवदन्तःकरण- वृस्पैव मनो गृहकार्यनिर्वाहकमन्तःकरणमानन्दयति सृ. खीकरोति गृहकार्यजनितखेदास्पृष्टं करोतीसर्थः, तद्वयोग- विद्योगं जीवव्रह्मैक्यं वेत्ति जानातीति स तथोक्तः, यद्वा युज्ये- ते ऐक्येनानुभूयेते जीवब्रह्मणी अनेनेति योगो ज्ञानं तद्विन्दति प्राम्नोतीति योगवित्माप्तजीवव्रह्मैक्यज्ञान इतर्थः, लिङ्गपरि- णामेन सर्वदृष्टान्तविशेषणान्यप्यस्मिन्दार्टान्तिके योज्यानि, भुक्तभोगो लोकप्रतीत्या भुक्ता अभ्यवहृता भोगा विषया येन स तथाभूतोपि अतो गृहकार्यपसक्तोपि गृह्यत आत्मत- याऽङ्गीकक्रियत इति गृहं शरीरं तस्य यत्कार्यमवश्यकर्त्तव्य- तया विहितं वैदिकं स्नानमन्ध्यादिक गर्भाधानादिमरणान्तसं- स्काररूपं स्मार्तत कर्म च लौकिकमशनादिक च, यद्वा लौकिकं प्रसिद्धमेवात्र गृहं मन्दिरं तस्य कार्यमवश्यकर्त्तव्यं द्रव्यार्ज नादिकं तस्मिन्सर्वोक्तलक्षये प्रसक्ताऽत्यासक्त: प्रतीयमानोपि नूनं निश्चयेन मनसैव ब्रह्मसुखातुभववदृत्तिविशेषेणैव मनः श- रीख्यवहारगृहव्यवहारयोनिर्वा हकमन्तःकरणमानन्दयात प्रप- चदुःखास्पष्टं करोति, ग्रहकार्यप्रसक्तापीति पाठे ग्रहा इ- न्द्रियाणि तेषां कार्याणि श्रवणादीनि वचनादीनि च ज्ञान कर्मेन्द्रियाणां सङ्कल्पादिकमन्तःकरणस्य च तेषु प्रसक्तोपी- ति व्याख्येयं। दृष्टान्तपक्षे इन्द्रियकार्याणि खानपानश्रवण- दीनि गमनादीनि च तेषु प्रसक्तापीति योज्यमतो ज्ञानिनि लोकदृष्ठ्या व्यवहारे प्रतीयमानेपि ब्रह्मसुखस्फुरणं सर्वदै वाखण्डितं विद्यत इति सम्भावनीयमिति भावः ॥६५॥ ननु लोकमतीसविषये विदुषि ब्रह्मानन्दे वर्त्तमाने कथ

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ७०३

सम्भावना कार्येलाशड्ा तस्य कचित्कचिल्ोकदष्टावपि भती- तिविषयत्वं दर्शयति। मुनिमानन्दितं द्ृष्ट्रा ग्रामीणो वक्ति तं मुहुः । त्वया यस्तु निधिः प्राप्तस्तं प्रदर्शय मामपि॥६६॥ मुनिमिति। ग्रामीणो ग्रामे भवो ग्रामीणः संसारी मूढ इत्यर्थ:, मुनिं विवेकिनमानन्दितमानन्दो निरतिशयं सुखं सआ्ातमस्य स तथोक्तस्तं सुखसाधनविषयाभावेपि सुखि- तमित्यर्थः, दृष्ट्राऽवलोक्य तं मुनिं मुहुः पुनः पुनस्त्वया भ- वता यस्तु यत्पकारको लोकविलक्षणो निधिर्निधीयन्ते स्था- प्यन्ते सर्वसुखानि अस्मिन्निति निधिर्व्रह्मसुखं स प्राप्तो ल- ब्धस्तं ब्रह्मानन्दं मामपि संसारदुःखद्दःखितं माँ प्रत्यपि मद- र्शय समर्पपेत्येवं वक्ति वदति अज्ञानिदृष्टावपि कचित्कचि- द्रह्मानन्दो ज्ञानिनि प्रतीयत एवाऽन्यथा तत्मार्थनानुपपने- रतस्तत्र तत्सच््वं सम्भाव्यमिति भावः ॥ ६६ ।। इदानीं स आनन्दो गुरुकृपां विना न लभ्यत इत्या- शयेन गुरुपतापं वर्णयति। वञ्चकैर्विषयैस्तात वद के के न वञ्चिताः । गुरुभि: पुरुषव्याघ्रैर्नूनमेतेपि वञ्चिताः ॥६७॥ वश्चकैरिति। हे तात हे शिष्य वश्चकैः स्वासक्तपुरुषा- न्वञ्चयन्ति लुण्ठन्ति ते वश्चकास्तैर्विपयैः स्त्र्यादिपदार्थैः के के व्रह्मादयोपीत्यर्थः, न वश्चिताः स्वरूपं विस्मार्थ लुण्ठिता न भवन्तीति त्वं वद कथय सर्वे ब्रह्मादयोपि विषयैर्वश्चिता एवेति भावः, विषयाणामेतादृशे सामर्थ्येपि एतेपि ईदशमाव- ल्यवन्तोपि प्रत्यक्षा विषयाः पुरुषव्याघ्रैः पुरुषाः पौरुषस-

७०४ बोधसारे।

म्पन्ना उद्योगिनस्तेपु व्याघ्रा: श्रेष्ठा मोक्षसाघनवन्त इ- त्यर्थः, तैरगुरुभिर्गृणन्ति हितमुपन्दिशन्ति ते गुरवस्तैर्नूनं नि- श्वयेन वश्चिता लुण्ठिता: स्वाधीनीकृता इसर्थः, अतः स्वश- रणागतसर्वदुःखनिरसने गुरुरेव समर्थ इति तमेव मुमुक्षुभि: शरयां गन्तव्यमिति भावः ॥ ६७ ।। नतु प्रपश्चपरित्यागेन मोक्षेच्छया गुरौ शरणं गतेपि स्वदेह- सम्वन्धिजनकृतोपद्रवेय विघ्नः स्यात्तत्राह। शीर्षे घटसहस्राम्भ: पातयन्तु जडा जनाः । मौनमेवावलम्बेत शिवलिङ्गमिवात्मवित् ॥६८॥ शीर्ष इति। हे शिष्य शिवलिङ्गमिव यथा शिवस्य महादेवस्य लिङ्गें चिह्नं पूजास्थानं प्तिमाविशेष इति यावत्तज्डा मूढा जना लोकाः शीर्वे शिरसि घटसहस्राम्भो घटानां कुम्भाना सह- स्त्राणि अपरिमिता घटा इसर्थः, तत्परिमितमम्भो जलं पातयन्तु तथापि मौनमेव केवलं तूर्ष्णीभावमेवावलम्वत आश्रयति तन्निवारणं तदसहनं वा न करोतीत्यर्थः, तथा तद्दात्मविदा- त्मज्ञानी जडा मूर्खा जना लोका: स्वसंवन्धिदृश्यदेहे शीर्षे शि-

प्यात्मनि देहवयातीते तदसम्बन्धं निश्चित्य मौनमेव मनोलय- रूपं ब्रह्मभावमेव केवलमवलम्वेताश्रयेत न तत्पत्याख्याने भव- रत्तितव्यमिति भावः ॥ ६८॥ ननु गुरवोपि बहः सन्ति मुमुक्षुभिः क आश्रयणीया इत्याशड्घाह। सविचारास्तु गुरवो विरक्ता गुरुसत्तम । विचारेपि विरक्ता ये गुरूणां गुरबो हि ते ॥६ ९॥।

७०५

सविचारा इति। लोकमसिद्धगुरुषु मध्ये सविचारास्तु वि- चार आत्मानात्मविवेकस्तेन सह वर्त्तमानास्तुशब्देन लोक- प्रसिद्धगुरुभ्य एतेषां श्रष्ठ्यं वर्शितमतस्तत्सेवनमेव मुमुक्षुभि: कार्यमिति भाव:, ततोपि विरक्ता वैराग्यसंपन्नाः सविचाराश्च ये वर्त्तन्ते ते गुरुसत्तमा: पूर्वोक्तसविचारगुरुषु सत्तमाः श्रेष्ठाइ- त्यर्थः, ते सेवनीयाः, ततोपि विचारवैराग्यफलं ब्रह्मानन्दं पाप्ताः सन्तो ये विचारेपि विवकेऽपिशब्दाद्वैराग्ये मयोजनाभावा- द्विरक्ता उदासीना: सन्ति ते हि पसिद्धा गुरूणां मध्ये गुरव: पूज्या: सन्ति अतः पूर्वोक्तोभयविधेभ्य एतेऽत्यादरेण मुमु- क्षुभिः सेव्या इति भाव: ॥६९॥ ननु विषयाशां दृश्यमानत्वाङ्कह्मसुखस्य तु वृत्त्यविषयत्वे- नादृश्यत्वाच्च तदिच्छया विषयसुखत्यागो दुष्कर इसाशख्जाह। दुर्त्यजान्व्रिषयान्मूढो जिज्ञासुरपि मुञ्चति। विदां तद्रागदोषस्य त्यागे किमिव दुष्करम् ॥ ७० ॥ दुस्त्यज्यानिति। मूढः केवलमज्ञो द्वेषादिना विषयानूस्त्रया- दिपदार्थान्मुश्चति परित्यजति जिज्ञासुरपि सुमुक्षुरपि ज्ञानपा- प्यभावादज्ञान्येव सोपि दुस्त्यजान्दुःखेनातिक्लेशेन त्यक्तुं यो- ग्यानपि विषयान्धनादिपदार्थान्मुश्चति परित्यजति तत्तस्मा- द्वेतोविदां ज्ञानिनां रागदोषस्य रागो विषयमेमा स एव दोषो दूषयां बन्धकत्वात्तस्य त्यागे विसर्जने दुष्करं दुःसंपादं किमिव किमु अस्ति न किमपि दुष्करं ज्ञानिनामित्यर्थः॥ ७० ॥ ननु सांसारिकवार्त्ताभिर्ज्ञानिनो ब्रह्मसुखानुसन्धानं व्या- हन्येत तत्राह। जायेत जातबोधानामपि सांसारिकी कथा। ८९

७०६ बोधसारे।

जागरे समनुप्राप्ते यथा स्वप्नकथा नृणाम् ॥७१॥ ज।येतेति। यथा यद्वज्जागरे जाग्रन्नामन्यस्थानिशेषे समनु- पाप्ते सम्यगुपलब्धे सति नृणां मनुष्याणां स्वमवार्त्ता जाग्र- तस्वानुभवविघाताय न भर्वात तथा तद्वज्जातबोधानां जात उ- त्पन्नो वोध: स्वस्मिन्व्रह्मत्वज्ञानं येपां तेपां ज्ञानिनामपि सां- सारिकी संसारविपयिगी कथा वार्त्तापि स्वात्मानुसन्धानविरो- घिनी न जायेन न स्यादित्येवें सम्भावनीयमिति भावः ।।७१।। नतु तुर्यसुषुप्तयोर्द्वश्यभानाविशेषे तद्देदः कित्निवन्धन इसाशडाह। मोहेन विस्मृते दृश्ये सुषुप्तिरनुभूयते। बोधेन विस्मृते दृश्ये तुरीयमवशिष्यते ॥७२॥ मोहेनेति। हे शिष्य मोहेन स्वरूपाज्ञानेन दृश्ये जगति वि- स्मृने विर्मग्णविषयीकृते सति सुपुप्तिनिद्रा जीवेन कर्त्राऽनु भूयने दृश्यते तेनैव जीवेन वोधन जीवब्रह्मैक्यजगदसत्वज्ञानेन दृश्ये जगति विस्मृते विस्मरगाविषयीकृते सति तुरीयं प्रत्यग- भिन्नं ब्रह्मावशिष्यतऽ्र्वाशिष्टं भवति मोहवोधौ सुपुप्तितुर्ययो- र्दृश्यभानाऽविशेषेप भेदहेतुर्भवत इति भावः ॥ ७२ ॥ इदानीं जगत्सूर्यव्यवहारभेदेन दृष्टान्तेनात्मजगव्यवहारभेदं निरूप्यात सार्वचतुर्भि:। दृश्यं चेत्स्याद्रविर्न स्यात्तम एकं तदा किल। रविश्वेत्स्याजगच्च स्या्यवहारस्तदा किल। ७३ दृश्य मित्यादिभिः। हे शिष्य चैद्यदि दृश्यं जगत्स्याद्भ्रवेच्वेद्य- दि रवि: सूर्यो न स्यान्न भवेन्न दग्गोचरो भवेदित्यर्थः, तदा

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीनिकम। ७०७

तस्मिन्समय एक केवलं तमोऽन्घकारः किल निश्चयेनानुभूगते यदा च च्द्यांद रविः सूर्यः स्यान्भवेच्चेदयदि जगदपि स्यान्न- वेत्तदा तस्मिन्समये व्यवहारः क्रयादिरूपो व्यापारः किल नि श्वयेनानुभूयते जगत्सच्त्वे सूर्यासच्वे चान्ध्यमेव सूर्यजगतो: सत्ते व्यापार एव जायत इति भाव: ।।७३ ॥ किश्च। रविरस्ति जगन्न स्याज्ज्योतिरेकं तदा किल। इति लोकस्थितिः पुत्र परमार्थगतिं शृणु ॥७४ ॥ रविरिति। चेदयदि रविः सूर्य: स्यान्भवेज्जगद्विश्वं न स्यान्न भनेत्तदा तस्मिन्समय एकं केवलं ज्योतिस्तेजोरूपः मूर्य एन किल निश्चयेनानुभूयते, उक्तां लोकस्थिति दृष्टान्तभूतामृपसंहत्य परमार्थगर्ति निरूपयिष्यंस्तच्छूतणे शिष्यमभिमुखीकरोतीतीति, इत्येवंप्रकारा लोकस्थितिर्लोकस्य लौकिकव्यवहारस्य स्थि- तिर्गति: कथितेति शेष: हे पुत्र हे शिष्य त्वमित ऊर्ध्वे परमा- र्थंगति परमार्थो दार्ष्टान्तिकः साक्षिचैतन्यसाक्ष्य जगव्ववहाररूपो- Sर्थस्तस्य गतिः स्थितिस्तां शृणु अवधारय ॥ ७४॥ तां प्रतिज्ञातामेव परमार्थगति निरूपयिष्यंस्तत्र विशिष्ट सूर्य प्रदर्शयति। नित्यो हि रविरस्माकं तस्य नाशो न विद्यते। तमोभूतेपि सकले तमःसाक्षी सदव्ययः ॥७५॥ नित्य इति। हि सर्वत्र वेदान्ते पसिद्धो 'येन सूर्यस्तपति तेजसेड' इति श्रुतेर्विद्वदनुभवसिद्धश्चाऽस्माक ज्ञानिनां र- विश्चित्मूर्यः सूर्यादिसर्वजगत्मकाशक इत्यर्थः, नित्यः काल- त्रयावाध्योऽस्ति विद्यतेऽतस्तस्य नाशोडभावो न विद्यते

७०८ बोधसारे।

नास्ति नाशादिसर्वजगत्मकाशकस्य नाशेऽङ्गीकृते नाशसा- क्षिणोडभावान्नाशासिद्धेः कुत इसत शह तमोभूत इति, सकले समस्ते जगति तमोभूते तमसि तमोरूपप्रकृतौ लपेन तन्मात्रे स्थिते सति तदा तस्मिन्समये जगल्लयरूपतमसः प्रकृतेः साक्षी साक्षादव्यवधानेन प्रकाशकतया विद्यमानो- डत एव सदव्ययः सद्ूपोऽव्ययश्चापरिणामी, अव्ययत्वे स० द्रुपत्वं हेतु: सद्ूपत्वे चाव्ययत्वं ज्ञेयः, अस्ति अतो नाशाभा- वान्नित्यत्वं चित्सूर्यस्येति भावः॥ ७५ ॥ एवं दष्टान्तस्थितिमुत्का दार्टान्तिकीं प्रतिज्ञातां परमार्थग- तिं निरुपयति। रविरस्ति जगन्नास्ति समाधानवतो मुनेः । अनेन हेतुना साधो ज्योतिरेकं तदा किल॥७ ६॥ रविरिति। समाधानवतः समाधानं समाधिर्तिद्यतेऽस्य स तथोक्तस्तस्य मुनेर्ज्ञानिनो रविश्चित्सूर्यः समाधिसाक्षि- त्वेन प्रकाशमानोऽस्ति विद्यते जगद्विश्वं नासित न विद्यतेडनेनो- क्तलक्षगेन हेतुना कारणन तदा समाध्यवस्थायामेकं केवलम- द्वितीयं ज्योतिरात्मचैतन्यं किल निश्चयेनास्तीति बेयम्॥७६॥ किश्च। रविरस्ति जगच्चास्ति व्यवहारावलोकिनः । रविर्नास्ति जगन्नास्ति तम एकं तदा किल॥७७॥ रविरिति। व्यवहारावलोकिनो व्यवाहियते व्या- प्रियतेऽस्मित्निति व्यवहारो जाग्रदवस्था तमवलोकयितुं शी- लमस्येति स तथोक्तस्तस्य ज्ञानिनोऽज्ञानिनो वा रविश्चित्सूर्यो जाग्रकसाक्षित्वेन प्रकाशमान इत्यर्थः, आस्त विद्यते जगच्व वि-

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ७०९

श्वमस्ति विद्यते, किश्च सुषुप्तस्य निद्रितस्य ज्ञानिनोऽज्ञा- निनो वाडज्ञानेनावृत्त्त्वादप्रतीयमानो रविश्चित्सूर्यो नास्ति न विदते जगच्च विश्वमपि लीनत्वान्नास्ति न विद्यते तदा त- हिमन्समये तमोऽज्ञानमस्ति विद्यते॥ ७9॥ ननु समाधावात्मपकाशो यदि स्यात्तरहि जाग्रतीव कुतो न भासते तत्राह। प्रकाश्यापगमे पुत्रप्रकाशः कि प्रकाशयेत् । प्रकाश्यत्वंविनाशेपि प्रकाशत्वमखण्डितम् ॥७८।। प्रकाश्येति। हे पुत्र हे शिष्य प्रकाश्यापगमे पकाश्यमा- तमप्रकाशविषयभूतं जगत्तस्यापगमे नाशे सति प्रकाशश्षित्सू- र्पश्चेतनारूपः किं वस्तु प्रकाशयेत्प्रकाशितं कुर्यादतो विद्यमा- नोपि जाग्रतीव न पकाशत इति भाव:, ननु प्रकाश्याभावेन जाग्रतीव न प्रकाशते कि वा स्व्ाभावेनेसत्र कि विनिगमक- मिसाशड जगन्नाशपकाशान्यथानुपपच्या मकाश्याभावेपि त- स्य भावोभ्युपेय इत्याशयेनाह प्रकाश्यच्वेति, पकाश्यत्व्रवि- नाशेपि मकाश्यं चित्पकाशविषयं जगत्तस्य भाषस्तत्वं तस्य विनाशे लये सत्यपि प्रकाशत्वं चिन्मात्ररूपत्वमखण्डितमचिना-

इदानीं मसिद्धसूर्यादात्पसूर्ये विशेषं दर्शयति। आयातु यातु वा भानो: प्राकाश्यं निजहेतुभिः । न मम स्वप्रकाशस्य किञ्चिदायाति गच्छति॥७९। इति बोधसारे ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिक त्रिचत्वारिंशम् ॥४३।। आयातु इति। हे शिष्य भानो: सूर्यस्य प्रकाश्यं प्रकाश- रूपत्वं जगत्पकाशनशक्तिर्वा प्रकाशविषय जगच्च निजहेतुभि-

७१० बोघसारे।

निजा: स्वीया हेतवः कर्मोपासनादिरुपाणि कारणानि तैरा- यातु आगच्छतु यातु वा गच्छतु वा सूर्यस्य तेजोरूपत्वं जग- त्प्रकाशकत्वं तत्पकाश्यं जगच्च सर्वमेतत्कृतकत्वादनिर्यारमात भाव:, स्वमकाशस्य सवतःसिद्धपकाशरूपस्य मम म आत्मसू- र्यस्येसर्थः, किश्चित्मकाशरुपत्वं जगत्मकाशकत्वं वा जगद्वा मकाश्यमायाति नाऽडगच्कति न गच्छांत न नश्यति आत्मसूर्य- प्रकाशस्य नियत्वात्मकाशनशक्तेर्जगतश्च पृथगसत्त्वाच्च न कि- मप्यात्मसूर्य उत्पद्यते विनश्यति चेत्ययं लौकिकसूर्यादात्मसूर्ये विशेष इति भावः ॥७९॥ इति श्रीनरहरिशिष्यद्िवाकरविरचितायां बोधसाराथंदीपी ज्ञान-

अथ मनोमहिमा। एवं ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकार्यं पकरणमभिधायेदा- नीं 'मन एव मनुष्याणाङ्कारणं बन्धमोक्षयोरि'आदिश्रुतिषूक्तं मनोनिरोधे यत्रदारढ्याय मनोमाहात्म्यं तदत्र निरूपयितुं मनो- महिमाखूयं सार्धषद्श्लोकं प्रकरणमभिदधान आह। अथ मनोमहिमा। अथेति। अथ ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिक निरूपगाानन्तरं मनोमहिमा मनसश्चेतसो महिमा महत्वनिरूपकं प्रकरयं निरन- व्यत इति शेष:, तत्रादावात्मनो नित्यमुक्तत्वान्मनःकृतावेव वन्धमोक्षावात्मनि मतीतौ भवत इति तौ विवेकेन मनस्येव वि० ज्ेयावित्याशयेनाह द्वाभ्यामू। किं बडमसि मुक्तं वा मनः पृच्छ महामुने।

मनोमहिमा। ७११

यदि बद्मिति ब्रूयात्तर्हि बडोस्यसंशयः ॥ १॥ किमित्यादिभ्यां। हे महामुने महाविवेर्किस्त्वं भवान्हे मनस्त्वं बद्धं गुयौर्बधनं पाप्तमसि भवसि किं किं वा मुक्तं गु- यतो मुक्ति प्राप्तमसि भवसीत्येवं मनश्चेतः पृच्छाऽतु- योजय तन्मनः कर्तृ च्वामहं बद्धं संमारि अस्मीत्येवं ब्रूयात्कथ- येद्यदि यहि तहि तदा त्वं बद्धोमि मनःकृतं बन्धनं त्वयि अस्तीसत्राSसंशयो न संशयोडसित ॥ १ ॥ किंचिन्मुक्तमिति ब्रूयातिंकचिन्मुक्तोसि मोहतः । यदि मुक्तमिति ब्रूयात्तरहि मुक्तोसि मोहतः ॥२॥ किश्चिदिति । यदि यर्हि किश्चित्स्वल्पं वाह्यवैराम्या- दिना कुतः कुतश्चित्संसारधर्मान्मुक्तमहमस्मीसेवं तन्मनश्श्चित्तं ब्रूपाद्वदेत्तहि तदा त्वं मोहतोऽज्ञानास्क चित्स्वल्पं मुक्तो मोक्ष प्राप्तोऽसीति निश्चेतव्यं यदि यर्हि तन्मनोऽहं मुक्तं मोक्षं प्राप्तमम्मीत्येव ब्रूयात्कथयेत्तर्हि तदा तं मोहतोऽज्ञाना- नमुक्तो मोक्षं प्राप्ोऽमी ति ज्ञेयम ॥ २॥ ननु मनःकृतावेव वन्धमोक्षावात्मनि प्रतीयेते इति कुत उच्यते वास्तवावेत तौ कुतो नस्त इत्याशख्ाह। बद्देन मनसा बद्धो मुक्तो मुक्तेन चेतसा। न बद्दो न च मुक्तोयमिति वेदान्तनिर्णयः ॥३ ॥ बद्धेनेति। हे शिष्य अयं मम प्रत्यक्षमनुभूयमान आत्मा वद्धेन विषयासक्तिमता मनसाऽन्त:कररोन बद्धो बन्धनं प्राप्तो डहित स एव मुक्तेन विषयानासक्तेन चेतसान्त:करयोन मु- को मोक्षं माप्त इसनुभूयते वस्तुतस्तु आत्मनश्चेतसः पृथग-

७१२ बोजसारे।

न बन्धनं प्राप्तो न च नैव मुक्तो मोक्षं माप्त इसेव वेदान्तनि- रयायो वेदान्तानामुपनिपदां निर्णयः सिद्धान्तोडस्ति तथा च श्रुतिः । 'न निरोधो न चोत्पत्तिर्नवद्धो न च साघकः। न मुमुक्षुन वै मुक्त इत्येषा परमार्थते' ति॥३॥ इदानीं ब्रह्मविष्ण्ादिषु धन्मह्त्त्वं प्रतीयते तदपि मन :- कृतमेवेत्याशयेनाह। स्फुरन्ति माहिमानो ये यत्र यत्र जगत्ये। ते सर्वे मनसो धर्मा मनो हि महिमाश्रयम् ॥४॥ स्फुरन्तीति। जगत्रये त्रैलोक्ये यत्र यत्र ब्रह्मविष्ण्वादि- पुये पुरागादिपु वर्णिगता: श्रताश्च महिमानो महत्त्वानि सफु- रन्ति भासन्ते ते सर्वे समस्ता मनसश्चेतसो धर्मा गुणा ज्ञेया:, तेषां मनःकल्पनामात्रत्वादिति भावः, कुत इसत आह मन इति, हि यस्मात्कारणान्मनश्चित्तं महहिमाश्चयं महहिम्नो महत्त्वस्याश्रयमाधारोऽस्ति सर्वमहत्वस्य मनःकल्पित्वादिति भावः॥४ ॥ किश्चाणिमादिसिद्धयोपि मनस एच गुणा इसाह। अणिमा महिमा चैव लघिमा गरिमा तथा। प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं मनसो गुणाः।।५।। अणिमेति। अ्र््रणिमानाम्नी सिद्धिर्महिमा महिमानाम्नी सिद्धिः, लघिमा लघुत्वसन्धारणरूपा योगजन्या शाक्ति:, तथा गरिमां गुरुत्वसन्धारणरूपा योगजया शक्ति:, पाप्ति: प्राप्ति- नात्री सिद्धि:, प्राकाम्यं पाकाम्यनाम्नी सिद्धि:, ईशित्वमीशि-

ज्ञानगङ्गात्तर ङ्गोनाशीतिकम । ७१३

त्वनाम्नी सिद्धि:, वशित्वं वशित्वनाम्री सिद्धिरेते सर्वे मनसो- डन्तःकरयास्य गृणा धर्माः सन्तीति झ्ेयम् ॥ ५ ॥ किश्च। मनो धनुर्मनो मौर्बी मन एव धनुर्धरः । मनो लक्ष्यं मनो वेधो मनो विद्वं विमुक्तये ॥ ६॥ मन इकछ। मनोऽन्तःकरणं धनुः शरासनं ज्ञेयं- 'प्रयावो धनुः शरो ह्ात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यत' इति श्रुत्युक्तरूपके धनुःशब्दवाच्यः प्रणवोपि मन एव ज्ञेयं मनःक- सपतत्वात्तस्येति भावः, एवमुत्तरत्रापि प्रयावद्वारा ब्रह्मरूपलक्ष्ये चेतोदटत्तिरूपशरपरतृटत्तेः, तथा तत्रैव रूपके मौर्वी मूर्व नाम तृयाव- शेष स्तत उत्पन्ना मौर्वी धनुःपयश्चा सापि मन एवाऽन्तःकर णमेव तस्या अपि मनःकल्पितत्वात्, किश्च धतुर्घरो धतुःश- व्दवाच्यस्य मयावस्य धरो धारक: मयावधारणाभ्यासीसर्थः, सोपिं मन एव तस्यापि मनःकल्पितत्वेन मनोमात्रत्वाद, किश्च लक्ष्पं लक्षणाउटया बोध्यं ब्रह्मापि 'ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यत' इति श्रुतेस्तदपि मनोन्तःकरयां व्ञेयमुभयोरेकसत्ताकत्वाद्वह्मणश्च पारमार्थिकलक्ष्यत्व्रगुणनश्वाभावेन लक्ष्यत्ववद्गह्मणोपि मनःक- ल्पितत्वाद्वा मनोरूपत्वं झ्ञेयं, किश्च वेधो विध्यतेनेनेति वेधो ब्रह्म- मनसोरेकाकारसम्पादनरूपा वेधनक्रिया मनोन्तःकरणमेव ज्ञेयं तस्यापि मनःकल्पिततया मनोमात्रत्वादिति भाव:, एतादवं मनोन्तःकरयां विद्धं वेधनक्कियया व्याप्तुमिष्टतमं कृतं स्वि- मुक्तये विवेहमुक्तिमाप्यै भवेत्स्यादिति क्रियाया अध्याहार: कर्त्तव्य:, मुक्तिरपि मनोलयाधीना सर्वत्र शास्त्रेषु निरूपिताS- तो लयनन्मनोरूपत्वात्तस्या मनोरपत्वमेव्र निश्चेतव्यम, आत्मनि

७१४ बोधसारें।

तु पारमार्थिकबन्धमोक्षाभावस्य प्रतिपादितत्वादिति भावः ।६।। इदानीं वन्धमोक्षकारगात्वं मनसो निरूपयंस्तच्छ्ैष्ठयं त्रि- भि: पादैराह। मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । इतो धिकं तु किं वाच्यमद्दये तु स्थितं न तत ।७।। इति श्रीनरहरिकृती बोधसारे मनोमहिमा चतुश्चत्वारिंशः॥४४॥ मन एवेति। मनुष्याणां जीवानां वन्धमोक्षयोर्वन्धो बन्धनं मोक्षश्व मुक्तिस्तगोः कारणं हेतुर्मन एवान्तःकरणमेवा- स्ति अतो मनस्तोऽडघिकं महत कि वाच्यं कि वक्तव्यं मन एवातिश्रेष्ठं ततोधिकं किमपि नान्यदिति भावः, एवं मनसः सर्व श्रैध्ठ्यं प्रतिपाद्ेदानीं तस्य स्वात्मन्यसत्तवं दर्शयति अद्रय इति, तत्तु तन्मनोऽपि अद्ूये न विद्यते दवयं द्वैतं यह्मिन्स तथो- क्तः प्रसगभिन्नः परमात्मा तस्मिन स्थितं विद्यमानं न नास्ति आन्मनः सकाशान्मनसः पृथक्सत्ता नास्तीत्यर्थः ॥७॥ इति श्रीनरहरिशिष्यद्िवाकारविरचितार्यां बोंधसारार्थदी- =

अथ चिश्चण्डीपशुद्यातनम् । एवं मनसः श्रैष्ठ्यनिरूपणपूर्वकमद्वयात्मननि तदसत्वं प्रतिपाधेदानीं तादृशमनस्रा लयं कर्त्तु साधकानां लयोपाये प्रवर्त्तनाय तत्र रुच्युत्पादनाय च मनोलयफलं प्रदर्शयंश्रि- चण्डीपशुघातनाखयमेक श्लाकं प्रकरयमभिदधान आराह। अथ चिच्चण्डीपशुघातनम्। अथेति। अथ मनोमहिमनिरूपणानन्तरं चिच्चण्डीपशु-

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम्। ७१५

घातनं चिदेव चण्डी देवी तस्या अग्रे तस्यै पथुर्वलिरज इसर्थः, घात्यते नाश्यतेऽ्मिन्निति पशुघातनं पशुहिंसनारूयं तन्निरूपकत्वादेतन्नामकं प्रकरयमित्यर्थः, निरूप्यत इति शेषः, तदेवाह पद्येन। चित्ताहंकृतिबुद्धिमानसमयैर्युक्तं चतुर्मि : पदै- श्छित्वान्तःकरणं पशुं परशुना बाधेन तीक्ष्णन यः । चिच्चण्डीचरणाम्बुजार्चनमनुप्राप्तः प्रसाद परं किञ्चित्रं चरणे लुठन्ति रभसात्तस्याखिला: सिद्धयः ॥१॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बो० चिश्चण्डीपशुघातनं पञ्चचत्वारिंशम् ॥४५।। चित्तेति। हे शिष्य चित्ताहङ्कतिबुद्धिमानसमयैश्चित्तम-

च्यत, अहङ्कतिश्राहङ्कारोऽन्तःकरणभागः स द्वितीयः, वु- द्विश्च मतिर्निश्चयरूपोऽन्न:करणभागस्तृतीया, मानसं च स-

संख्याकैः पदैः पादैर्युक्तं सहितमत एव चतुष्पदत्वेनाऽज्ञत्वेन च पशुसाम्पादडन्तःकरयां पश्चभूतसत्वभागोपादानकं कार्यद्रव्यं पशुमजम् 'अजामेकां लोहितशुक्ककृष्णामि'ति श्रुसा प्रकृतेर्षा- यापरपर्यायाया अजत्वरमनिपादनात्तत्कार्यभूनान्तःकग्णस्याप्य- जत्वं चतुष्पदत्वाच्च पशुत्वेनाजत्वं स्पष्टमत्रेति भातः, तं तीक्ष्णेना- ज्ञानभेदनसमर्थेन दढेनेसर्थः, बोधेन ज्ञानाख्येन पर्रथुना परश्ववेन चछ्ित्वा घातयिच्या यो ज्ञानी चिच्चण्डीचरगाम्बुजार्चनं चिच्चे- त्यराहतचिन्मात्रस्वरूप आत्मा स एव चण्डी भगवती तस्या-

१ परं द्वैतजातं श्यतिच्छ्ेदयतीति व्युत्पत्या परशुत्वं बोधस्य।

७१६ बोधसारे।

तांशाबित्यर्थः, तयोर्मध्ये योऽपवादाघिष्ठानत्वरूपोशः स एषात्र चरणो जगद्भक्षकक्त्वाच्चरगाशब्दस्य च गतिभक्षणार्थकचरधातु- प्रकृतिकत्वाच्चेति भाव:, स एवाम्बुजं कमलं तस्यार्चनं पूजनं जगदपवादेन केवलतदनुसन्धानरूपमिति यावत्तत्कृत्वेत्यध्याहा- र्यम्, अनु अनन्तरमेव परं सर्वोत्कृष्टं प्रसाद निरावरणानन्दरूप प्राप्तो लब्घोडस्ति तस्यात्मसाक्षातकारवतो योगिनश्चरणे पाव आरोपाधिष्ठानत्वरूपे कल्पितांका इसर्थः, तस्यैव सर्वसिद्धि निर्वाहकत्वेन सर्वसिद्धीनां गतित्वादिति भाव:, अखिला: सम- स्ता: सिद्धयोऽणिमाद्या रभसा वेगेन योगिनस्तद्विषयानिच्छ्वार्या सत्यामपि स्वेच्छयैवेत्यर्थः, लुठन्ति कदाप्ययमस्मदङ्गरीकारं करोतु इतीच्छया चरयासेवनपरा भवन्तीत्यत्र किं चित्रं कि- माश्चर्ये न किमपीत्यर्थः ॥ १॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीतौ चिख्चण्डीपशुघातनार्थप्रकाशः पञ्चचत्वारिंयः।४५।।।

नुनु सत्यप्यन्तःकरणे ज्ञानसिद्धया माब्यभोगान्ते विदे- हकैवल्यसिद्धेस्तयैव कृतार्थः स्यात्किमापातिकया मनोनाश- लक्षणया जीवन्मुत्त्येत्याशङ्कायां तान्नवारणाय जीवन्मुक्ता- वादरं च विधातुं जीवन्मुक्तिमहत्वख्यापकं जीवन्मुत्त्यष्टादश्या- ख्यमष्टादशश्लोकं प्रकरणमभिदधान आह। अथ जीवन्मुक्त्यष्टादशी। अथेति। अथ चिच्चण्डीपशुघातनानन्तरं जीवन्मुत्तय- ष्टदशी जीवन्मुक्तनेरूपण कर्त्यष्टादश्यष्टादश श्लोकसमाहार रूपै- तन्नामकं प्रकरणं निरूप्यत इति शेष:, तत्र ताववादौ येन

ज्ञानगङ्गानरक्गोनाशीतिकम्। ७१७

मनसः सकाशात्स्व्रात्मा मोचित स ईश्वर एवेति मनोनाशे

संकल्पबद्धं संकल्पाद्विमोच्यात्मानमात्मना। आत्मनात्मनि सन्तुष्टः स्वात्मारामः स्वयं हरिः ॥१॥ संकल्पेति। यः कश्चित्पुरुषधौरेयः संकल्पबद्धं संक- ल्पेन संकल्परूपेगाान्तःकरणेन बद्धं बन्धनं भाप्तमात्मानं स्वं सङ्कल्पात्सङ्कल्परूपान्मनसः सकाशादात्मना तत्माक्षिचैतन्या- भिन्नेन कर्त्रा विमोच्यात्यन्तं मोचयित्वा तेनैव साक्षिचैन- न्यरूपेणात्मनाSत्मनि ब्रह्माभिन्ने चिन्मात्ररूपे सुखे सन्तु- ष्ृस्तृप्तस्तिष्ठति स आत्माराम आत्मा स्व्रयमेवाराम उपवर्न क्रीडावनं यक्य स तथोक्तः स्वयं स्व्रतो हरिर्हरति सर्व जग- दिति हरिः परमात्मैवास्तीति ज्ञातव्य: । १॥। ननु जीवन्मुक्तौ को विशेषो येन तत्सम्पादने पयत्रो वि- घेयस्तत्राह। स्वरूपमेव कैवल्यं संसार: शुद्धमूर्खता। अतिचित्रा गतिः पुत्र जीवन्मुक्तस्य या स्थितिः ॥२। स्वरूपमिति। कैवल्यं विदेहत्वं स्वरूपमेत्र स्वस्यात्मनो रूप माकृतिरेवास्ति, किश्च संसारः संसृतिः शुद्धमूर्खता शुद्धा के- वला मूर्खताऽज्ञताऽस्ति अ्तः संसारात्मनोर्जडचेतनरुपयोः परस्परं विरोधादेकत्रासम्भवेपि जीवन्मुक्तौ तत्सम्भवाद हे पुत्र हे शिष्य जीवन्मुक्तस्य जीवतोपि मुक्तस्य मोक्षं प्राप्तस्य या तेषामेवरानुभूयमाना स्थितिर्गतिः साऽतिचित्राउत्याश्वर्यरूपा गतिरवस्थाऽस्तीति हेया ॥ २ ॥ अन्यमपि विदेहमुक्तेजर्विन्मुक्तिश्रैष्ठ्ये हेतुमाह।

७१८ बोधसारे।

जीवन्मुक्तिसुखप्राप्त्यै स्वीकृतं जन्मलीलया। आत्मना नित्यमुक्तेन नतु संसारकाम्यया॥ ३॥ जीवन्मुक्तीति। नित्यमुक्तेन नित्यं सर्वदा मुक्तो मोक्षं पराप्त- स्तेन तादशेनाSनेन विशेषणेनाऽडत्मनन विदेहमुक्तीच्छाडभावो दर्शितः, आत्मना प्रत्यगभिन्नेन परात्मना लीलया क्रीडयाडनेना- त्मना जन्माङ्गीकारेपि क्लेशाभावो दर्शितः, जीवन्मुक्तिसुखमाप्सौ जीवतो या मुक्तिर्मोक्षस्तस्मिन्यत्सुखमानन्दस्तस्य प्राप्तिर्लाभ- स्तस्यै तदर्थ जन्म जननं स्वीकृतमङ्गीकृतं, ननु नित्यमुक्तस्या- डडत्मनो विदेहमुक्तीच्छा माडस्तु संसारसुखेच्छ्यैव जन्माSस्तु तत्राह न त्विति, हे शिष्य संसारकाम्यया संसारस्य भवस्य का- म्येच्छा तया न तु नैव जन्म स्त्रीकृतं संसारस्य दुःखरूपत्वा न्नाह कस्य चिज्ज्ञानिनोऽज्ञानिनो वा दुःखच्छास्तीति दृष्टेति भाव:।। ३ ॥ ननु निसमुक्तत्वादात्मनो नित्यमुक्तीच्छाऽभावोऽस्तु सं- सारेच्छयैतर जन्माऽड्गीकारोऽस्तृ अन्यथाSविद्यावरणविक्षेपाणा- मङ्गीकारो न स्यात्तदनड्रीकारे व संसारनिर्वाहासम्भवादित्या- शङ्क दुःखानुभवं बिना सुखाधिक्याननुभव इवाडविद्यानङ्गी- कारे दुःखानुभवं विना जीवन्मुक्तिसुखे सुखाधिक्यमतीतिर्न स्यादिति तदर्थमेवाविद्योत्पादनमिसाशयेनाह। यदि न स्यादविद्याख्यमिदं कपटनाटकम्। कथं लभेत विश्वात्मा जीवन्मुक्तिमहोत्सवम्॥४॥ यदीति। हे शिष्य यदि य्हिं अविद्याख्यमविद्येति आ ख्याऽडह्वा यस्य तत्तथोक्तमिदं प्रत्यक्षं कपटनाटक कपटरूपं दम्भरूपं नाटकं नृत्यविलासो न स्पान्न भवेत्तहि तदा वि-

मनोमडिमा। ७१९

श्वात्मा विश्वस्य जगत आत्मा पारमार्थिकरूपो ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा जीतन्मुक्तिमहोत्सवं जीवतो या मुक्तिर्मोक्ष- स्तस्य महाञच्ष्ठो य उत्सवो हर्षस्तं कथ केन प्रकारेण ल- भेत प्राप्तुयान्न केनापि पकारेण प्राप्तुयादिसर्थः, जविन्मु-

प्तिर्न स्यादिति भावः ।। ४ ॥ इदानीं द्वैताद्वैतसुखस्य जविन्मुक्तेष्वेव सच्वे तच्छ्ैष्ठ्य- ज्ञापनाय दर्शयात। अद्वैतं न सदेहेऽस्ति विदेहे द्वैतमस्ति न। जीवन्मुक्तस्य नान्यस्य द्वैताद्वैतमहोत्सवः ॥ ५॥ अद्वैतमिति। हे शिष्य सदेहे देहेन शरीरेण सह वर्त्तमाने पुरुषे संदहत्त्वप्रतीतिमतीसर्थः, अ्द्वैतं न विद्यते द्वैतं द्वितीयं यह्मिस्तदखण्डैकरसं ब्रह्मसुखमिसर्थः, न नास्ति, किंच विदहे विगतो निदटत्तो देहः शरीरं यम्मात्स तथोक्तस्तस्मिन्- पुरुषे देहामतीतिमतीसर्थः, द्वैतं देहादिपपश्चजातं नास्ति न. विद्यत एवं विरोधे परस्परं ससपि जीवन्मुक्तस्य जीवन्सन्यो मुक्तो मोक्षं प्राप्तस्तस्य पुरुषस्य द्वैताद्वैतमहोत्सवो द्वैतं सांसा- रिकं सविषयं सुखमद्वैतं केवलमात्मसुखं तयोस्ताभ्यां वा महा- कच्छरष्ठ उत्सवो हर्षोडस्ति अन्यस्य नित्यमुक्तस्य बद्धस्य च न भवति अतो जीधन्मुक्तिरेव संपाद्येति भावः ॥५॥ इदानीं जीवन्मुक्ते द्वैताद्वैतयोः सचवं र्पष्टमेव दर्शयति। सदेहे न विदेहत्वं विदेहे न सदेहता। सदेहत्वं विदेहत्वं जीवन्मुक्ते प्रवर्त्तते ॥ ६॥ सदेह इति। हे शिष्य सदेहे देहेन शरीरेण सह वर्त्तमाने जीवे

७२० बोधसारे।

देहमत्त्वपतीनिमतीसर्थः, विदेहत्वं देहरहितत्वमात्मरूपत्वमित्यर्थः, न नास्ति, किश्च तथा विदेहे देहरहित आत्मनि सदेहता देहेन शरीरेय सह वर्तमानता न नास्ति, किश्च जीवन्मुक्तो मोक्षं पास्तो यो जीवस्तस्मिन् सदेहत्ं देहेन सह वर्तमानत्वं विदेहत्वं वेहर- हितत्वं चोभयमपि प्रवर्त्तते प्रवृत्तं भवति समाधिसुखं संसा- रसुखं च जीवन्मुक्तोऽनुभवर्तीत्यर्थः ॥ ६॥ ननु सदेहे विदेहता कथं सम्भाव्येत्याशङ्कामुन्भ्ाव्य ह- ष्टान्तेन तां सम्भावयति : सदेहस्य विदेहत्वं यदि न स्यात्तदा वद। जनकस्य सदेहस्य कथं प्रोक्ता विदेहता ॥७॥ सदेहस्येति। हे शिष्य सदेहस्य लोकदृष्ठ्या सदेहस्य दे- हेन सहचर्तमानस्य विदेहत्वं देहरहितत्त्वं यदि यर्हि न स्थात्त- दा तर्हि सदेहस्य लोकदृष्ठ्या सदेहस्य देहेन शरीरेण सहवर्त- मानस्य जनकस्य मैथिलस्य निमेस्तद्वंशजस्यान्यस्य वेत्यर्थः, वि देहता देहरहितत्वं श्रुतिषु कथ कन प्रकारेण मोक्ता कथिता तथा च श्रुतिः 'जनको ह वैदेह आमाच्चकर' इति तत्त्वं भवान्वद कथयाऽतः सदेहेपि विदेहत्वं सम्भाव्यमिति भावः॥७॥ अस्तु सर्हि विदहे सदेहत्वासिद्धिरियाशङ्कामुद्धाव्य ता- मपि निराकरोति। विदेहस्य सदेहत्वं यदि न स्यात्तदा वद। जनकस्य विदेहस्य कथं प्रोक्ता सदेहता ॥ ८ ॥ विदेहस्येति। हे शिष्य विदेहस्य देहरहितस्य सदेहत्वं देहसहितित्वं यदि यर्हिं न स्यान्न भवेचहिं तदा विदेहस्य श्रु-

जीवन्मुत्तयष्टाइशी। ७२१

तिपुराणादिषु वर्णितस्य देहरहितस्य जनकस्य मैथिलस्य निमे- स्तद्वंशजस्य वा सदेहता देहेन शरीरेण सहवर्त्तमानस्य भावस्त- त्ता कथं केन प्रकारेण मोक्ता कथिता तद्वद कथय ततो विदे- हेपि सदेहत्वं सम्भाव्यमिति भावः ॥८।। नतु तत्र तत्र शास्त्रेषु विदेहमुक्तिरेव प्रतिपादिता न जी-

विमुक्तिर्निश्चिता शास्त्रे जीवन्मुक्तिः सुनिश्चिता। जीवन्मुक्तत्वमप्राप्य न विदेहविमुक्तता॥९॥ विमुक्तिरिति। हे शिष्य विमुक्तिर्विंदेहमुक्ति: शास्त्रे वेदा- न्वशास्त्रे यथेत्यध्याहार्य यद्वन्निश्चिता निश्चयेन प्रतिपादिता तथैव जीवन्मुक्तिर्जीवत एव या मुक्तिर्मोक्षपाप्तिः सा सु. निश्चिता सु शोभना निश्चयेन प्रतिपादिताऽस्ति अत उभयो- रपि प्रामाण्यमभ्युपगन्तव्यमिति भाव:, नतु तर्हि विदेहमु- सयैवालं किमापातिकया मनोनाशसाध्यया जीवन्मुत्तये- साशङ्ा जीवन्मुक्ति विना विदेहमुक्तेरसिद्धिं प्रतिपादयति जीवन्मुक्तत्वमिति, हे शिष्य जीवन्मुक्तत्वं जीवत एव लोकदृष्ट्या पाोपाधिमत एव मुक्तत्वं मोक्षं पराप्तत्वमपाप्य न लब्ध्वा विदेह्विमुक्तता कस्यापि पुरुषस्य विदेहो विगतो निद्टत्तो देहः शरीरं यस्मात्स विदेहो देहरहितः स चासौ मुक्तश्च मुक्ति पाप्तश्च तस्य भावस्तत्ता न न सिद्ध्यतीति शेषः, अतो विदेवमुक्तीच्छावतापि जीवन्मुक्ति संपाद्यानन्तरं विदेहमुक्त: स्वयमेव स्यादिति भावः ॥ ९।। ननु 'ज्ञानादेव तु कैवल्यं प्राप्यते येन मुच्यत' इति श्रुतेर्ज्ञा- नेनैव विदेहकैवल्यसिद्धेः प्रतिपादनाज्ज्ञानेनैव विदेहमुक्ति- ९१

७२२ बोधसारे।

रस्तु अतः कथमत्र विरुद्धमुच्यते जीवन्मुत्तयैव विदेहमुक्ति रितीत्याशख्ाइ। ज्ञानं बिना न कैवल्यं न मृतो ज्ञानवान्भवेत्। जीवतो ज्ञानलाभ: स्यात्सा जीवन्मुक्तिरक्षता॥१०॥ ज्ञानं विनेति। हे शिष्य ज्ञानं विना-कते ज्ञानात्कैवल्यं विदेहमुक्तिर्न न भवतीति ससमेव 'ज्ञानादेवतु कैवर्ल्याम'- त्यादिबहुश्रुतिपामाण्यादिति भावः, तज्ज्ञानाभावे केवलं मृतो मरणं प्राप्तो यः सोपि विदेहोऽस्ति तथापि तस्य ज्ञा- नाभावात्स मोक्षभाग्मोक्षं मुक्ति भजति सेवतेडसौ मुक्तिभा- ग्न भवेन्न स्यादू, ज्ञानवानिति पाठे ननु तस्य मरणसमये मोक्षात्यन्तसाधनभूतं ज्ञानं नास्तीति कुतो निश्चेतव्यमित्याश- द मृते पुरुषे ज्ञानाभावः सर्वलोकप्रसिद्ध इत्याशयेनाह मृ- तो मरणं प्राप्तो ज्ञानवान्मू्च्छया पूर्वकालमनभ्यासेन वा ज्ञानी न भवेन्न स्यादित्यर्थः, यद्वा मरसस्याज्ञानकार्यत्वा- ज्ज्ञानस्य च मरणनिवर्त्तकत्वाच्च ज्ञानिनि मरयाभावो मर- णतति च ज्ञानाभावः प्रसिद्ध एवेति मृतो मरयां प्राप्तो यः स ज्ञानी न भवेदतो मरणवति प्रसिद्धदेहाभावेन लोकह- ष्ठ्य। विदेहत्वेपि ज्ञानाभावेन न मोक्षसिद्धिरित्पर्थः, अतो जीवनः पारणधारणवतो ज्ञानलाभो मुक्तेरात्यन्तिकमाध- नभूनज्ञानस्य लाभ: भाप्ि: स्यान्भ्वेज्जीवतः पुरुषस्य अ्रवणादिज्ञानमाधनाभ्याससम्भवाज्जीवत एव ज्ञानपासिरि- ति युक्तमिति भाव:, अस्तु जीवतो ज्ञानलाभो जीवन्मुत्त्या विदेहमुक्ति: करथ मिद्धा तत्राह सेति, सा ज्ञानप्राप्तिरेव जीव- न्मु्तिर्जीवन्मुक्तिश द्वनो क्ताडक्षता न क्षता नष्टा साडक्षता- डविनाशनीत्यर्थः, अ्तो जीवन्मत्त्यनन्तरमेव विदेहमुक्ति-

७२३

स्तां विना सा न सम्भवतीत्यर्थः, सिद्धान्ते तु जीवन्मुक्ति- विदेहमुत्त्योर्न भेद इति भावः ॥ १० ॥ ननु जीवन्मुक्तेरेव विदेहमुक्तिरुपेण परिणामेपि कि स्व- ल्पकालसुखरूपया जीवन्मुत्त्याSSतस्तां विहाय विदेहमुक्तिरेव सम्पाद्येत्याशङ्का जीवन्मुक्तावपि चिरकालसुखं तां बिना विदे- इकैवल्यासिद्धस्त्रन्रादरं विधातुं दर्शयति। जीवन्मुक्तिसुखं स्वल्पकालं किं तेन चेच्छृणु। ब्रह्मलोके विराजन्ते कथं ते सनकादयः ॥ ११॥ जीवन्मुक्तीति। हे शिष्य जीवन्मुक्तिमुखं जीवन्मुक्ते: सु- खमानन्दः स्वल्पकाल स्वल्पोऽदीर्घः काल: समयः परिच्छेद- को यस्य तत्तथोक्तमस्ति अतस्तेन तादृशेन सुखेन किं किफलं न किमपीसर्थः, इत्येवं यदि यर्हिं वदास चेत्तर्हि शृणु अवधारय हे शिष्य जीवन्मुक्तिसुखस्य कल्पकालपरिच्छिन्नत्वे सति ते पु- राणादिषु पसिद्धाः सनकादयः सनक आदिर्येषां ते तथोक्ता ब्रह्मलोके द्विपरार्धवसानकालपरिच्छिन्ने ब्रह्मणो लोके सत- लोके कथं केन पकारेया विराजन्ते विराजमाना भवन्ति जीवन्मुक्ते: स्वल्पकालस्याङ्गीकारे ब्रह्मलोके द्विपरार्धकालं जीवन्मुक्ता नांम - नकादीनां स्थितिर्न स्यादिति जीवन्मुक्तिरपि बहुकालवर्ततिनीति निश्चेतव्यमिति भावः ॥११ ॥ अतो गुरोः शिष्य इव विदेहमुक्तेर्जीवन्मुक्ति: सहचरी तत्स्वरूपनिश्वयकारणा चानायासेन व्यवहारनिर्वाहकत्वेनेश्वरी चत्पाह। तस्मादीश्वरलीलेयं काचिदीश्वररूपिणी। जीवन्मुक्तिर्महामुक्तेः संप्रदायप्रवर्त्तिनी ॥१२ ॥

७२४ बोधसारे।

सस्मादिति। तस्मात्कारगादियं प्रकृता जीवन्मुक्ति- जीवत एव पुरुषस्य या मुक्तिर्मोक्ष ईश्वरलीलेश्वरस्येशना- दिशक्तिमतः परमात्मनो लीला क्रीडाडस्ति अतो ईश्वररूपिणी- श्वराभिन्नत्वादीश्वरो रूपं स्वरूपं यस्या: सा तथोक्ताऽस्ति किश्च सा महामुक्तेविदेहमुक्ते: संपदायप्रवर्ततिनी संपदायस्य प्रवर्त्तिनी प्रवर्त्तनकत्यस्ति विदेहमुक्ते: साक्षात्कारकारणभूते- ति भाव: । १२ ।। ननु सा केषां साक्षात्केषां नेति तत्राह। यस्यां खेलन्ति मुनयो नारदाद्या निरन्तरम्। ज्ञानिभिर्यानुभूतैव सा जीवन्मुक्तिरक्षता ॥ १३॥। यस्यामिति। हे शिष्य नारदाद्या नारदो नारदनामा ब्रह्म- पुत्र आद्यः प्रथमो येषां सनकादीनां ते तथोक्ता मुनयो मन- नवन्तो ज्ञानिन इसर्थः, यस्यां जीवन्मुक्तौ निरन्तरं सर्वदैव खे- लन्ति क्ीडन्ति नतु तहींदार्नीतनानामनुभवगम्या स्यान्न वे- त्याशदाह ज्ञानिभिरिति, इदानीन्तनैरपि ज्ञानिभिर्ज्ञानवद्धिर्या जीवन्मुक्ति: साऽनुभूतैव साक्षाज्जातैवाऽतः सा जीवन्मु्क्त रक्षता न क्षतं नाशो यस्या: सान केनाप्यनादृटतेत्यर्थः, प्रपतो विदेहमुक्तीच्छया न जीवन्मुक्तिस्त्याज्येति भावः।। १३।। एवं जीवन्मुत्ति संस्थाप्येदानी जीवन्मुक्तेष्वपि केषु चि- व्यवहारः प्रतीयते केषु चिच्च त्यागोडतो लौकिकदृष्ठ्या त्यागिषु जीवन्मुक्तत्वनिश्चयः स्यान्नान्येषु तेन च ज्ञानसाधनं श्रन- णादिकं त्यागिपु कचिदेव भवेव्यवहारवत्सु च तन्निरन्तरमेव वागुच्चारणादिव्यवहारवच्चे न स्यादतस्तत्रैव व्यवहारवत्सु जीव- न्मुक्तत्वनिश्चयेन तेष शरणं गन्तुं मुमुक्षूणामुभयेष्वपि जीवन्मु-

जीवन्मुत्तप्टादशी। ७२५

क्तत्वं दर्शयति द्वाभ्यां। चित्तविक्षेपकत्तारं विहारं तु विहाय ये। स्थिता निर्वाणनिष्ठायां त एव सनकादयः ॥१४॥ चित्तेति। ये शास्त्रेषु प्रसिद्धाश्चित्तविक्षेपकर्त्तारं चित्त- स्यान्तःकरणस्य विक्षेपोSतिचाञ्चल्यं तस्य कर्त्तारं कारणभूतं व्यवहारं व्यापारं विहाय परिसज्य निर्वाणनिष्ठायां निर्वाये- डखण्डैकरसाकारवृत्ता निष्ठा सहजपीतिस्तस्यां स्थिता: सिथ- तिं प्राप्तास्त एव ते चोक्तलक्षणाः सनकादयः सनक आदि- मुख्यो येषां सनन्दनादीनां ते सन्तीति हेयाः ॥१४॥

अन्तर्बोधमया लोके व्यवहारपरा इव। ये स्थिता निजनिष्ठायां त एव जनकादयः ॥१५॥ अन्तरिति । हे शिष्य ये शास्त्रेषु प्रतिपादिता अन्तर- :तःकरये बोधमयार्वुध्यते जीवव्रह्मैक्यं ज्ञायतेऽनेनेति बोध- स्तन्मयास्तदूपाः सन्तो लोके लोकदृष्ठ्या व्यवहारपरा इव व्य- बहारे व्यापारे परा आसक्ता इव भासन्ते तथापि ते निज- निष्ठायां निजाऽडत्मविषया या निष्ठा सहजपीतिस्तस्पां स्थि- ताः स्थिरा जातास्त एव ते च जनकादयो जनको मैथिल आदिर्मुख्यो येषां यदुमभृतीनां ते तथोक्ता ज्ञेया:, उक्तलक्ष- णेषूभयेषु जीवन्मुक्तेषु व्यवहारतक्यागाभ्यां वैलक्षण्ये स- त्यपि जीवन्मुक्तिकारणभूतज्ञानस्य विद्यमानत्वाज्जीवन्मुक्तत्वं सममेवेति भावः ॥१५॥ ननु ज्ञानमुभयत्रास्तु जीवन्मुक्तिविघातकस्य व्यवहारस्य विद्यमानत्वाऽविद्यमानत्वाभ्यां जीवन्मुक्तेरपि सत्त्वासच्वे अप्य-

७२६ बोधसारे।

भ्युपगन्तव्ये इत्याशक्ा व्यवहारभावाभावयोरेव न मुक्तिहेतु- दवं किन्तु ज्ञानस्यैवेत्याशयेन समाघत्ते। गृहं वास्तु वनं वास्तु येषां निष्ठा न वर्तते। सनकादिषु नैवैते न च ते जनकादिषु ॥ १६ ॥ गृहमिति । हे शिष्य येषां मूढानां गृहं गृहनिमित्तं व्या- पारकरणमस्तु भवतु वाथवा वनं तन्यागेन वनाश्रयो वा पक्षान्तरेऽस्तु भवतु परन्तु निष्ठाऽत्मनि सहजं प्रेम येर्षा न वर्त्तते न विद्यते तेषां मुत्त्यभावेनैत उक्तलक्षणा ज्ञानहीना गृहिणस्त्यागिनो वा सनकादिषु सनक आदिर्मुरयो येपां सनन्दनादीनां तेषु नैव गखनाहा जनकादिषु च जनको मै- थिल आदि: प्रथमो येरषां रध्वम्बरीपादीनां तेष्वपि न न गण- नाहा अतो ज्ञानमेव मुक्तिकारणं तदुभयत्राध्यस्तीति द्विविधा अप जीवन्मुक्ता इति भावः ॥ १६॥ एवं व्यवहारिषु सागिषु चोभयत्र ज्ञानसच्वे जीवन्मुक्त- त्वं प्रसाध्येदानीं तत्सेवां कर्त्तु मुमुक्षूणां तेषु गुरुच्वं प्रदर्शयति। अन्तःसारा हि गुरवः स्वल्पवाचाऽमृतप्रदाः । मन्द्रं मन्द्रं हि गर्जन्ति प्रावृषेण्या: पयोधराः ॥१७॥ अन्तःमारा इति। गुरवो हि गृशान्ति हितमुपदिशन्तीति गुरवो दैशिका हि यतः कारणादन्तःसारा अन्तरन्तःकरये सारो ब्रह्मतत्त्वं येषां ते तथोक्तास्ते गुरवः श्रष्ठा ज्ञेया:, नन्वन्तःकरयो तेषां ब्रह्मत्त्वं साक्षादनुभूनमस्तीति कुतो ज्ञातव्यं तत्राह स्व- ल्पवाचेति, स्वल्पवाचा स्व्ल्पाSल्पाक्षरा वाग्वाणी तयाSमृ- तम्रदा अमृतं मरणरहितं ब्रह्मसुखमिसर्थः, तत्परददतीति ते

जीवन्मु त्त्ष्टादशी। ७२७

तथोक्ता: स्व्रल्पवाक्क्ं ब्रह्ममुखदातृत्त्वं च तेपामन्तःसारत्वज्ञा- पकमिति भावः, हि यस्मात्कारणात्माव्ृषेण्याः मावृपि वर्षा- काले भवा उत्पन्नाः पयोधराः पयसां जलानां घरा धारका मेघा मन्द्रं मन्द्रं गम्भीरं गम्भीरं यथा भवति तथा गर्जन्ति ध्वनन्ति जलवाष्टिकराणां मेघानां गम्भीरस्वल्पस्वन इव जी- वन्मुक्तानां स्वल्पेनैव वाग्व्यवहारेया मोक्षप्रदत्वं लक्षणं गुरु- लक्षणं परीक्ष्य तादृशलक्षणवन्तं गुरुं स्वयमीप जीवन्मुक्तत्व- प्राप्त्यै संवेतेति भावः॥ १७॥ इदानीमेतत्मकरणाभ्यासफलमाह। सदैवाध्ययनीयेयं भावनीया सदैव हि। जीवन्मुक्तिपदप्राप्त्यै जीवन्मुक्तिचतुर्दशी॥१८॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे जीन्मुत्तप्टादशी षट्चत्वारिंशा॥४६।। सदैवेति। हे शिष्य मुमुक्षुभिरियं प्रत्यक्षा मन्निरूपिता जीवन्मुक्तिच तुर्दशी जीवन्मुक्तेर्निरुपिका चतुर्दशी चतुर्दशानां श्लोकानां समाहार एतन्नामकं भकरणमिसर्थः, सदैव निरन्तर- मेव्राडध्ययनीया पठनीया हि पुनः सदैव निरन्तरमेव भावनीया विचार्या मयोजनं पठनविचारयोरेतस्या दर्शयति जीवन्मुक्तीति, जीवन्मुक्तिपदपाप्यै जीवतो मुक्तिरूपं यत्पद स्थानमवस्थेसर्थः, तस्य पाप्यै लाभायैतत्प्रकरणस्य विचारपूर्वकपाठेनावश्यं जी- वन्मुक्तिः स्यादेवेति भावः, अस्मिंश्च प्रकरगो यस्यां खेलन्ती- साद्या गृहं वास्तु वनं वास्त्वसन्ताश्चत्वारः शलोका: सङ्गतत्वा- व्यारयाता अपि क्षेपका ज्ञेया जीवन्मुक्तिचतुर्दशीत्येवमृपसं- हारादिति भाव: ॥१८॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ौ जीवन्मुक्तिचतुर्दश्यर्थप्रकाशः षट्चत्वारिंशः ॥४६॥

७२८ बोधसारे।

अथ ज्ञानिगजगर्जनम्। एवं जीवन्मुक्तिचतुर्दर्शी निरूप्येदानीं पूर्वपकरणेडन्तःसारा हि गुरुव इति श्लोके जीवन्मुक्तानां स्वल्पाक्षरगम्भीरवाण्या- डमृपतदत्वमुक्तं तदिदार्नी दर्शयितुं ज्ञानिगजगर्जनाखयं पञ्चत्रि- शच्छोकं प्रकरणमभिद्धान आह। अथ ज्ञानिगजगर्जनम्। अथेति। अथ जीवन्मुक्तिचतुर्दशीनिरुपणानन्तरं ज्ञानि- गजगर्जनं ज्ञानी जीवब्रह्मैक्यसाक्षात्कारज्ञानवान्स एव गजो ह- स्ती तस्य गर्जनं शब्दस्तान्नरूपकं प्रकरणं तन्निनिरुप्यत इति शेष:, तत्र तावदादौ सर्वेषां समविषमपदार्थानां स्वाश्रितत्वेपि स्व- स्मिस्तत्कृतजन्मनाशादिविकाराभावं लक्ष्यीकृत्य गर्जति। आयान्ति तत्र विलसन्ति वसंन्ति च द्रा- गुड्डीय यान्ति च कुलानि विहङ्गमानाम् । भावास्तथा मय समा विषमा विचित्रा देवालयाग्रमिव केवलमस्मि नित्यः ॥१॥

आयान्तीति। तत्र देवालयाग्रे विह्ङ्गमानां पक्षिणा कु- लानि समूहा यथेसाध्याहार्ये यथा यद्धदायान्ति आगच्छ- न्ति यान्ति गच्छन्ति विलसन्ति क्रीडन्ति द्रागीषद्वसन्ति च तिष्ठन्त्यपि तत उड्डीयोड्ठानं कृत्वा यान्ति च गच्छन्ति च तथा तद्वत्समा: सुखसाधनभूताः शान्तिदान्त्यादयो विषमा दुःख- साधनभूता रागादयो विचित्राः केचित्सुखदुःखकारणत्वेन वि- चित्रा: स्त्रीपुत्रादयोऽनेकरूपा भावा वृत्तिविशेषास्तत्तद्विप- याश्च मयि तत्वम्पद्योर्भागलक्षणया लक्षिते प्रत्यगभिने ब्रह्म-

ज्ञानिगजगर्जनम्। ७२९

णि आयान्ति उत्पद्यन्ते यान्ति गच्छन्ति नश्यन्तीसर्थः, विल- सन्ति विचित्ररूपेया शोभन्ते वसन्ति च किं चित्कालं तिष्ठुन्सपि द्रागीपत्कालमुड्डीयोड्डानं कृत्वा यान्ति च वियुक्ता भवन्सपि एवं च सति देवालयाग्रमिव देवस्यालयं मन्दिरं तस्याग्रं शिखरं- यथा पक्षिससूहागमनक्रियावन्न दृश्यते गमनेन च तेषां ग- मनक्रियावत्तत्न भवति तद्रद्विलासेन च तेषां विलासक्रियाविक- तिमन्र भवति तत्स्थानेनापि स्थितिक्रियावच्च न दृश्यते किश्च तेषामुड्डीनेन चोड्डीनं न दृश्यते तेषां वियोगेन च वियुक्तमपि न भवति एवं विक्रिया रहितत्वान्नित्यं सर्वदैकरूपं स्थितमि- अनुभूपते तथाऽहंपदलक्ष्यः प्सगभिन्नः परमात्मा समविषमवि- चित्रभावोत्पया समोत्पत्तिमान् विषमोत्पत्तिमान् विचित्रोत्पत्ति- मांश्च न भवामि तन्नाशेनापि नाशक्रिकियाविकृतिमान्नभवामि तव्चत्त्या च व्यक्तिविकारवान्न भवामि तत्स्थसा च स्थिति- विकारवान्न भवामि तद्वियोगेनापि वियोगविकारवांश्च न भ- वामि अतोहं केवलमभिन्नो नियः कालत्रयाबाध्यरूपोडस्मि भवामीति गर्जना पथमा ॥ १ ॥ इदानीं सागरदष्टन्तेन स्वस्मित्नचलप्रतिप्ठत्वं सम्भाव पन्गर्जति। उन्मज्ज्य मज्जति जगन्मयि दैवयोगा- दुच्चावचा न गणिता अपि ते तरङ्गाः। निष्ठाङ्गतः स्वमहिमन्यचलप्रतिष्ठे तिष्ठामि सागर इव स्वरसादपारः ॥२॥ उन्मज्ज्यति। यथा यद्वत्सागरे समुद्रेगणिता अ्सङ्खया अनन्ता इत्यर्थः, उच्चावचा अि दीर्घाः केचित्खर्वाश्च त- ९२

७३० बोधसारे।

रक्रा भड्ा उन्मज्गोदूर्ध्वमुत्पदेत्पर्थः, मज्जन्ति लीयन्ते लीना भनन्तीत्यर्थः, पवरनयोगादित्वध्याहार्य पवनसयोगादिवं स. त्यपि अचलप्रतिष्ठेऽचला स्थिरा प्रतिष्ठा स्थितिर्यस्य तस्मिन् स्व्रमांहिमनि स्वस्य मंहिमनि सागरमहिमान निष्ठां स्वाभातिकीं स्थिति गतः पाप्तः सन्सांगर इन यथां सागरः समुद्रस्तिष्ठति स्थिति करोति तथा तद्दन्मयि प्रयंगभिन्ने परमात्मनि तत्वंपदा- भ्यां भागसागलक्षणाया लक्षित उच्चावचान्यपि स्थूलसूक्ष्मार्ण्याप अगणितानि जगन्ति ब्रह्माण्डानि जातावेकवचनं दैवयोगात्मा रधकर्मसम्बन्धादुन्मज्ज्योदूर्ध्वमुत्पद्येत्यर्थः, मज्जन्ति प्रारब्ध- क्षयाल्लीनानि भवन्ति एनं च जगतामुत्पत्तौ लये चाहमहं- पदलक्ष्य: प्रयगात्मा ब्रह्माभिन्नडचलप्रतिष्ठेन चला चलायाना न चलाऽचला स्थिरा प्रतिष्ठा स्थितिर्यस्य स तथोक्तम्तस्ि नू स्त्रमहिमांन स्व्रस्यात्मनो यो महिमा महत्त्वं ब्रह्मत्वमिसर्थः, त- स्मिन् निष्ठां स्त्राभाविकस्थिति पीति वा गतः पाप्तः सनूस्वर- सात्त्व आत्मरूपो यो रमः सुखं तस्मात्तमनुभूयेत्यर्थः, ल्य- ब्लोपे पश्चमी, अपारो न विद्यते पारोऽन्तो यस्य स तथोक्तो देशकालवस्तुकृतपरिच्छेद्शुन्य इसर्थः, तिष्ठामि वसामि। सागर- पक्षपीदं निशेषणं योज्यं स्वरसात्स्वः समुद्ररूपो यो रसो जल- रूपत्वं तस्मात्तं प्राप्यसर्थः, अपारो न विद्यत पारोडन्तो यस्य

काराभावोऽचलस्थितिरपारत्वं च सर्वदैव स्थितं, तद्वन्मयि अनन्तजगदुत्पत्तिलये प्रतयमानेपि ताभ्यां मयि तदभानः स्व- स्थैर्य च स्वात्मानुभवश्चानन्तत्वं च पारमार्थिकं स्थितमेवोत भानः॥ २ ॥ इदानी जन्मादिविकारेषु प्रतीयमानेषु सत्सु कामादिट- तिष्वपि प्रतीयमानासु स्वस्पिस्तत्स्पशाभावात्पर्वतदष्टान्तेनाच

ज्ञानिगजगर्ज़तम। ७३१

लत्तमनुभूय गर्जति। जन्मादयो वनचरा: प्रवहन्तु कामं घर्षन्तु कुम्भमभितो मयि वृत्तिनागाः । अस्मिन्युगे परयुगे च युगान्तरे वा तिष्ठामि निश्चलतया गिरिराजतुल्यः ॥ ३॥। जन्मादय इति। गिरिराज इव यथा पर्वतराजे श्रेष्ठपर्वते हिपाचलादी वनचरा वनेऽरण्ये चरा गमनवन्तो भक्षगावन्तथ् सिंह हरिणादयः कामं स्वेच्छया प्तहन्तु प्राप्नुवन्तु किश्र वृत्ति- नागा वृत्तय इव चलायमाना नागा गजा: कुम्भं कटमभितः सर्वतः काम यथेच्छं घर्षन्तु कण्डूगन्तु अस्मिन्युगे वर्त्तमानयुगे युगपरिमितकाले परयुगे च परमन्यत्पूर्वमत्र ग्राहां, युगे युगप रिमिने काले च पुनर्युगान्तरे वाडन्यदगं युगान्तरनतस्मिन्वा भविष्यद्युगेपीत्यर्थः, तथापि वनचरसश्चरेण शद्धरूपं विकारं कुम्भघर्षणने हासरूपं च विकारमपराप्य गिरिराज: पर्वतश्रेष्ठो हिमाचलादिर्निश्चलतया स्थिरतया तिष्ठति वर्हते तथा तद्व- नमयि पत्यगभिन्ने परमात्मनि वनचरा वने सम्भजनीये विप- यिजनसेव्ये देहे चरन्ति तिष्ठन्तीत वनचरासे जन्मादयो 'जायतेऽस्ति वर्धते विपरिगापतेपक्षीयते विनश्यत्ती'ति यास्क- प्ाना: पड्डिकारा: कामं यथचुछं प्रचहन्तु प्राप्ता अवन्तु किश्च वृत्तिनागा वृत्तयोऽन्त:करणस्य वृत्तयः कामक्रोधाद्यास्ता एत नागा गजास्त इवाऽभितः सर्वतः कुम्भं गजस्य कुम्भरूप- संशमित्र स्वांकं विषयं घर्पन्तु संयोजयन्तु अस्पिन्वर्तमाने युगे युगपरिमिते काल उपलक्षणमेतत्कल्पादिरूपे काळांश इत्पर्थ:, परयुगे च परमन्यद्वतमत्र ग्राह्ं, युगे युगपरमितः

७३२ बोधसारे।

कालस्तस्मिन्भूतकल्पादिकाल इत्यर्थः, युगान्तरे वाऽन्य- दुगं युगान्तरं तस्मिन्भविष्यत्कल्पादिकालांश इत्यर्थः, का- लत्रयेपीति भावः, तथापि जन्मादिविकाररहितो विषयतदृत्ति- सम्वन्धरहितश्च गिरिराजतुल्यो गिरिराजो महान्पर्वतो हिमा- चलादिस्तेन तुल्यः सदृशो निश्चलतया स्थिरतया तिष्ठामि वसामि यथा पर्वतं चालयितुमसमर्था वनचरा: कुम्भघर्षणप- रा गजाश्च तथा मामाप प्रत्यगभिन्ं ब्रह्मरूपं स्थिरव्रह्मरपा- च्चालयितुं जन्मादिव्त्यादिरूपा विकार विषया अप न स- मर्था इति भावः ॥। ३ ।।

सम्भाव्यं गर्जति। नी चैर्निपातित विमोह महीधरस्य विन्ध्यस्य मूर्धनि पदं बिनिधाय सम्यक्। इष्टां दिशं प्रतिगतः पुनरागतो न स्वच्छन्दमेव विहरामि तदस्म्यगस्त्यः । ४ ॥ नीचैरिति। यथाऽगस्त्योऽगस्त्यनामा मुनिर्नीचैर्नि- पातितविमोहमहीधरस्य नीचैरघो निपातितः स्वागमनेन स्व- नमस्कारार्थ पातितो विमोहो विशेषो मोहो दिग्भ्रमः सूर्या- च्क्वादनेन यस्माज्नानां स तथोक्त: स चासौ महीधरः प- र्वतस्तस्य विन्ध्यस्य विन्ध्यनाम्नो गिरेमूर्धनि शीर्षे सम्य- न्हृढं पुनरुस्थानं न भवेद्था तथेत्यर्थः, पदं पादं विनिधाय सं- स्थाप्येष्टां गन्तुमीप्सितां दिशं दक्षिणदिशं प्रति प्रतिगतो यातः प्रतिष्ठित इति यावत स पुनर्भूयो नागतो नायातः काशीं प्रतीति शेष:, किन्तु तत्रैव दक्षिणस्यां दिशि स्वच्छन्दमेव

ज्ञानिगजगर्जनम । ७३३

स्वरेच्छयैव विहरति क्रडिति व्यापृणोतीत्यर्थः, इयमाखयायिका काशीखण्डे प्रिद्धा, तथाऽहमपि प्रत्यगभिन्नः परमात्माहं च नीचैः स्व्ात्मतोऽधःक्षेत्रे निपातितो यो विमोहो विपरीतज्ञानं प्रपञ्चनिर्वाहकज्ञानमित्पर्थः, यद्वा विमोहो मूलाज्ञानमेव मह्या: क्षेत्रस्य धरन्धारकमत एव विन्ध्यस्य विध्यति स्व्रात्मानं सदै- करृपमपि भिन्नतीति विन्ध्य आत्मभेदनिमित्तभूत इत्यर्थ:, कार्यकारयारूपोभयविधर्माप मोहं क्षेत्रं कृच्वेति भावः, तस्य मूधान शिरस पदं कल्पताशं जगत्कारयत्वाधिठ्ठानत्वादिरू- पमंशं विनिधाय संस्थाप्य सम्यग्दृढं यथा पुनरात्मनि सम्बद्धो न भवेद्यथा तथेत्यर्थः, इष्टां सुखरूपत्वादीप्सितां परियामित्यर्थः, दिशं दिशा प्रकाशयति सामान्यरूपेय जगदिति दिगात्माच- तिस्ता प्रतिगतः प्राप्तः सन्निति यावत् पुनर्भूयः कार्यकारणसन्घा तरूपे प्रपश्चे नागतो न पाप्तस्तत्रात्मसुख एव स्वच्छन्दमेव स्वे- चछयैव विहरामि क्रीडामि तत्तस्माद्धेतोरहमहम्पदलक्ष्यार्थः, पसगात्माऽगत्स्योऽगं ज्ञानं विना न गच्छति निवृत्तं न भव- ति तदगमज्ञानं तत्कार्यमन्तःकरयां वा स्त्यायति खण्डयतीति अ्रगस्त्य: स्वशरणागतमुमुक्षुजनाज्ञाननाशकोडस्मि भवामि।।४।। नतु 'यन्न दुःखेन सम्भिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरमि'सादि, 'अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवती'तिश्रुतिभ्यां

वाहं कृतार्थः स्यां किं वैराग्यादिप्रयाससाध्येन ज्ञाननेसाशक्ा स्वर्गेपि बहुविधंदुःखं दर्शयितुं गर्जीत। दृष्टो मयाद्य विगलद्वदनप्रसादः कश्चित्ृतीयपदतः पतितः पृथिव्याम् ।

७३४ बोधसारे।

तन्मे मतिः समुदियाय परावरज्ञा स्वर्गस्तु हन्त नरकादपि दुर्विषाक: ॥५॥ दृष्ट इति। हे शिष्य अद्य वर्तमानरात्री मया विचारवन्दन्तः- करणवता कश्चित्कोपि स्वर्गी विगलद्वदनप्रसादो विगलन्विन- श्यमानो वदनस्य मुखस्य मसाद: प्रसन्नता यस्य स तथाभूतः सन् तृतीयपदतो लोकत्रये तृतीयं यत्पदं स्थानं तस्मात्स्वर्गात्पृ- थिव्यां भूमौ पतितः रखलितो दृष्टोऽवलोकितस्ततः किमित्यन आह तदिति, तत्तस्मात्कारणात्स्वर्गपातावलोकनान्मे मम परावर- ज्ञा परः स्वरगोडवरो मृत्युलोकस्तौ जानातीति सा तथोक्ता म- तिर्निश्चयरूपा वृत्तिः समुदियायोत्पन्ना वभूव तस्यां मतौ कि निश्चितं तदाह स्वर्गस्त्विति हन्तेति खेदे मन्मतौ स्वर्गसमरणा- दिना खेद एव जायत इति भाव:, स्वर्गस्तु मृत्युलोकादुत्कृष्टसु- खरूपत्वेन वर्णितोपि स्वर्गो नाकलोको नग्कादपि पापफलभूत बहुदुःखपदान्नरकादपि दुर्विपाको दुष्टकर्मशां विपाकः फलभूत- इति निश्चितम, अय भावः-सवरगे सत्वगुणाधिक्येन प्रापश्चिकज्ञा- नाधिक्यात्तेन च न्यूनाधिकबुद्धिसत्े सति स्वान्योत्कर्षाचलो- कनेने ष्याजनितदुःखस्य विद्यमानतयाऽन्यपतनदर्शनेन च स्वपत- नानुमानेन स्वपातस्मृतिजन्यदुःखस्यापि विद्यमानतयापि स्वस्मि- श्रोत्कृष्टसुखलाभेन किश्चिद्दुःखासहस्वभावे च जाते पात- जन्यदुःखबहुत्वमतीतेश्चोचपदप्राप्यनन्तरं निकृष्टपदपाप्तिजन्य- दुःखस्यापि सत्व्राच्च सर्वतोपि दुःखरूपत्वं स्वर्गस्यातः पापस्य दुःखफलकत्वप्रसिद्धेर्बहुपापफलं स्वर्गः, नरके तु मौढ्यजन्यसु- खस्य विद्यमानत्वात्तत्र च दुःखानुभवेन पश्चात्तापे पुण्यकर्मवा- सनोत्पत्तेश्र किश्चित्पापफलत्वं नरकस्येति नरकादपि बहुतर- पापफलत्वं स्वर्गस्येति निश्चितमिति भावः ॥५ ॥

ज्ञानिगजगर्जनम । ७३१

श्रेयसीति सूचयन्गर्जति। आरुह्य तुङ्गपदवीं पतितादनार्या- न्नारूढ एव हि वरं प्रकृतौ स्थितो यः । अङ्गानि हंत किल तस्य न चूर्णितानि खेदो न चेतसि न वा परिहासपीडा ॥ ६ ॥ आरुह्येति। हे शिष्य तुङ्गपदवीं तुङ्गोच्चा या पदवी स्थि- तिस्तमारुह्य प्राप्य पतितात्ततो भ्रष्टादन एव तद्रक्षण- बुद्धिहीनत्वादनार्यान्नीचादनारूढ एवोचपदमपाप्त एव वर: श्रेष्ठो ज्ञेपः कुन इसत आह पकताविति, हि यस्मात्कारण- दयः श्ंष्ठुपुरुषः प्रकृतौ स्वर्गपाप्तिकारणभूते मर्त्यलोकेऽन्य- त्रोच्चपदमापतिकारणभूते नीचपदे च स्थितो वर्तमानोऽस्ति अतः श्रेष्ठ इतर्थः, उच्चपदे उच्चपदपाप्तिसाधनाऽसम्भवात्त्भरोगे- न ततः पतनहेतुत्वाच्च नीचपदे तूचपदमातिसाधनसम्भवा- च्च तत्र स्थिनर्पैव श्रेष्ठत्वमिति भावः, तत उच्चपदात्पतने च दुःखाधिक्यं दर्शयितुं नीचपदे स्थितस्य त्रिविधदुःखाभावं द. र्शयान्नजति अङ्गानीति, हन्तेति कोमलामन्त्रणे हे शिष्य तस्य नीचस्थानस्थितस्पाऽङ्गानि अवयवा न चूर्णितानिन भग्ना- नि किलेति निश्चये किंच तस्य नीचस्थानस्थितस्य चे- तसि अन्तःकरगो खद उच्चपदवियोगजन्यं दुःखंन विद्यते कि- च तस्य परिहासपीडा लोकैः कृतो यः परिहास उपहासस्त- ज्न्या पीडा दुःखमपि न वा नैव विद्यतेऽतो नीचपदस्थस्य श्रैष्ठ्यमुच्चपदस्थादिति वर्णितमिति भावः ॥ ६। इदानीं हठयोगाभ्यासेन नाडीं प्रविश्य चिरजीवितसिद्धया

७३६ बोधसारं।

कृतकृसं मन्यमानं लक्ष्पीकृत्यं तत्रापि दोषं दर्शयन्गर्जीत। नाडीं प्रविभ्य यदि जीवति भीतभीतः प्रान्ते च खादति मृतिश्चिरजीवनं किम् । देहस्वभावरहितः परमात्मभावे तिष्ठन्मृंतिं जयति चेच्चिरजीवनन्तत् ॥ ७॥ नाडीमिति। हे हठिंस्त्वमन्योवा त्वादृशः कोपि नाडीं सुपुम्णां प्विश्य प्रवेशं कृत्वा सुषुम्णामार्गेण ब्रह्मरन्ध्रं प्रविश्येत्यर्थः, भीतभीतो भीता मृत्युतो भयं प्राप्ताः स्वल्पभया इत्यर्थः, स्व्ररक्षणसाधनष्वप्वृटत्तेरल्पभयत्वमिंति भावः, तेभ्योपि यो- डंत भीतः स्वरक्षणाय तत्साधनभूतनाडीप्विष्ठत्वाद्यदि यर्हि जीवति कियत्कालं मृत्युरहितस्तिप्ठुति तथापि पान्त आ युषोन्तेऽवसाने समाध्यन्ते वा मृतिर्मृत्युः खादति च भक्ष- सेव चिरजीव्यभिमानिनं विनाशयसवेत्यर्थः, तत्तादृशं चिर- जीवनं चिरकालं जीवनं किं न किमपीत्यर्थ:, किंतु तचचिरमर- णमेत नाडीपविष्टत्वेन धर्मकामार्थानुपयोगान्मरणभीसा च ना- डीपवेशलक्षणेन हेतुनाऽज्ञानित्वस्यानुमेयत्वाज्ज्ञानसाधनानुप- योगित्वाचाजन्मतो मरणान्तं रोगिजीवनस्य मरयातुल्यत्वा- न्मरण वत्वमिव तादृशचचिरजीवनस्य चिरमरणत्वमेव सिद्धमिति भावः, ननु तर्हि योगेन चिरजीवनं साध्यमित्युक्ते: कोभिायः कर्थ च दत्तगोरक्षाद्विभिश्चिरजीवनं संपादितमिसाशख्ाह। देहेति, हे हठिन्देयस्वभावरहिता देहे शरीरे स्वस्यात्मनो यो भावः सत्ताऽडरोपिता स तत आत्मनि संयोज्यानन्तरमा- त्मनि स्व्रपदवाच्ये देहस्य यो भावः सद्रूपता तेन रहितः सन् परमात्मभावे परमः कार्यकारणातीतस्तस्यात्मनो भावे सच्वे

ज्ञानिगजगर्जनम्। ७३७

आत्मपरात्मनोः सत्तैक्यानुभव इत्यर्थः, तिष्ठन्वर्तमानः सन् मृ्ति मरणं जयत वशीकरोति चेद्यदि तर्हि तज्जीवनं चिरजीवनं चिरकालं जीवनं ज्ञेयमात्मज्ञानपूर्व दत्तादिभिश्चिरजीवनं सम्पादितं तस्य च मुक्तिरूपस्वात्सफलत्वमिति ज्ञानपूर्वस्य जी- वनस्य ज्ञानदाढ्योपयोगितया तस्यैव साध्यत्वं प्रतिपादितं तत्र तत्र योगशास्त्रेऽतस्तस्मिंश्र ज्ञाने सति मोक्षसिद्ध्या मरणनिट्टतौ च तदनुपयोग इति भावः ।७।। ननु 'ज्ञानातिसिद्धिमवाप्नुयादि'त्यादिषु ज्ञानस्य सिद्धिफ- लकत्वप्रतिपादनात्सा सिद्धिस्तु योगेनैव सिद्ध्यति अतो योगस्यै- व मुक्तिहेतुरूपज्ञानत्वमतस्तेनैवाहं कृतार्थः किं जीवब्रह्मैक्य- ज्ञानेन वेदान्तप्रतिपाद्येन तत्पतिपादकेन च वेदान्तशास्त्रेण वा किमित्याशड्ा वेदान्तप्रतिपाद्यज्ञानं विना नित्यसिद्धिरूपात्म- स्थितिर्न स्याद्योगसिद्धेस्तु तात्कालिकत्वान्न परमपुरुषार्थतेत्या- शयेन समाधत्े। आलोकितानि च मतानि मुनीश्वराणा- मालोकिताश्र बहवो बहुसिद्धमार्गाः । अद्यापि तं मलिनभावमपास्य दूरं सिद्धिस्तु किं न यदि सिध्यति नित्यसिद्ध: ॥ ८॥ आलोडितानीति। हे शिष्य मुनीश्वराणं मुनयो मनन- वन्तस्तेषामीश्वरा: स्वामिनस्तेषु श्रेष्ठा इत्यर्थः, तेषां मतानि सं- मतानि तत्मणीतशास्त्रायीत्यर्थः, आलोकितानि विचारितानि सन्ति मयेसध्याहार्यम, आलोडितानीति पाठे स एवार्थः, च पुनर्वहवोऽपरिमिता बहुसिद्धमार्गाश्च वहवोऽनन्ताः सिद्धाः कपिलप्रभृतयस्तेषां मार्गा मतानि तत्मणीतशास्त्राण्यपीत्यर्थः, ९३

७३८ बोधसारे।

आलोकिता विचारिता: सन्ति तहि तद्विचारेय भवद्भिः किं निश्चितं तत्राहाद्यापीति, तं सर्वलोकमत्यक्षं मलिनभावं मलिनं रागादिभि: कलुषीकृतमन्तःकरणं तस्य भावः सच्वं, यद्वा नित्य- शुद्धवुद्धमुक्तात्मनि मलिनानित्याशुद्धाबुद्धजीवोऽविद्यादिभिः संपादितस्तस्य भावः मतत्वं तें दूर दूरदेशमपास्थ निषेध्य दूरी- क्रयेत्यर्थः, नित्यसिद्धो निसं सर्वदैव सिद्धो वर्तमानः सन्यदि यर्हिं न सिध्यति न मुच्यते तहि तदा स योगाभ्यासी सिद्ध: किं सिद्धिं प्राप्त इत्यर्थः, योगेन तात्कालिकमुक्तिपतीतावपि तत्र प्रपश्चवीजाज्ञानस्य विद्यमानत्वाद्यतो वेदान्तजन्यजीवव्रस्मैक्य- पपश्चान्नन्तासत्वज्ञानं त्रिना निसमुक्तिनेति सर्वशास्त्रविचारेण मया निश्चितमिति भावः ॥८।। इदानीं स्व्रान्त:करगास्य चितिलयेन प्रपश्चाभानात्स्वस्य चेष्टारहितत्वेन लक्ष्यं परिपूर्णत्वमन्येषां तत्र रुच्युत्पादनाय क्षय- दृद्धिहीनत्वरं च दर्शयन्स्रस्मिंन््वयमपि लक्ष्यीकृत्य गर्जति। अङ्गं प्रसार्य पतितः खलु चित्स्वरूपे निद्रालुतां गत इति प्रविनष्टचेष्टः । विन्ध्यस्य योजनशतायतिका शिलेव नैव हसामि न च वृद्धिमुपैमि पूर्णः । ९ । अङ्गमिति। हे शिष्य अहं साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासोडङ्गं मत्स्व रूप चिदाभासस्व्ररूपमित्यर्थः, प्रसार्य प्रसृतं कृत्वा ब्रह्मरू- पत्वं संपाद्यित्यर्थः, चित्स्वरूपं चिच्चेतनं स्वरूपमसाधारणरूपं यस्य र्तास्मन्प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मणि पतित एकीभूतोऽस्मि अतो निद्रालुनां निद्रास्त्रभावं गनः प्रांप्त इति हेतोः प्रविनष्टचेष्टः प्र- कर्षेण विनष्टा विलीना चेष्टा अन्तःकरणवाहिःकरणव्यापारा

ज्ञानिगजगर्जनम। ७३९

यस्य स तथोक्तोडस्म भवामि, ननु भत्ता प्रतश्नाभानरूप- निद्रालुत्वे चिदाभासस्य ब्रह्मत्वमंपादन च समस्तकरणव्य।पा- रनाशे चापि संपादिते सति कि फलं प्राप्तमित्पाशदवा सदृष्टान्तं तद्दर्शयति विन्ध्यस्येति, विन्ध्यस्य विन्ध्यनाम्नः पर्वतस्य यो- जनशतायतिका योजनानि क्रोशचतुष्कानि तेषां शतानि अप- रिमितशतानि तावदायतिका विस्तीर्णा शिलेव यथा शिला न हसति क्षीणा भवति न च नैव वृद्धिं पुष्टिमुपैति प्राप्नोत त- थाऽहमहंपदलक्ष्यः प्रत्यगात्मा नैव नापि हमामि क्षयरूप परियामं पामोति च पुनर्न नैव ृ्द्धि पुष्टिरूपं विकारमुपैमि प्राप्नोमि अतः पूर्णो ब्रह्मरूपण व्यापको भनामि वृद्धिक्षयादि- विकाराभावेन परिपूर्णब्रह्मरूपत्वं स्वत्मिन्ननुभूयमानमेव फल- मिति भाव:॥ ९॥ इदानीं स्वस्य कृतकृत्यत्तवं रूपकेण निरूपयन्गर्जति। परिलसति पिता मे सर्वलोकस्य राजा धृतिमतिबलहेतुर्यौवनं मे नवीनम् । इयमपि च सुबुद्धि: काचिदूढा बराद्गी। सुखमधिकमतः किं मत्परो नासिति धन्यः ॥१० ॥ परिलसतीति। मे मम चिदाभासस्य पिता पातीति पि- ता सच्चिदानन्ददानेन पालकत्वात्म्वस्य तत उत्पन्नत्वाच्न पितृपदेन परमात्माऽन्र ग्राह्यः स सर्वलोकस्य सर्वः समस्तो लोको लोक्पते दृश्यत इति लोको दृश्यं तस्य राजा रख्जकः प्रकाशक इसर्थः, परिलसति परितः सर्वत्र लसति साक्षात्म- काशत इसर्थः, तथा मे मम चिदाभामस्य धृतिमांतवलहेतु- धृतिरात्मधारणा, इन्द्रियादिक्षाभेनाक्षोभरूपं धैर्य वा, मतिः

७४० बोधसारे

शास्त्रार्थानां मननं, वलमात्ममाप्तिसाघनेपूत्साहस्तेपां हेतुः कारणभूनं यौवनमात्मानात्मनोर्विवेचनं मिश्रणामिश्रणार्थद्व यवतो युधातोः करणे ल्युटटि युवनमितिरूपं ततश्च स्वार्थेऽणि च यौवनं तेन चामिश्रगेन विवेचनमत्र ग्राहां तन्नवीनं मोढ- मस्ति नवीनपदमत्र जीर्गात्वमात्रव्यावर्त्तक न तु कोमलत्वपरम, अपि चान्यदपीयं कूटस्थसहितचिदाभासस्य मम द्ृश्यत्वेन प्रसक्षा काचिदनिर्वचनीया सुबुद्धिः सुखरूपत्वात्सु शोभना बुद्धिर्जीवव्रह्मैक्यविषयिणी राङ्गी वर श्रेष्ठं सर्वेषां ब्रह्मादीनां पूज्यत्वादङ्गं स्वरूपं यस्या: सा तथोक्ता स्त्र्यूढा मुन्कृष्टमन्यतसुखं शर्म किमस्ति न किमपीत्यर्थः, इदमेवाधि- कमिति भावः, यत एतादृशसुखवानस्मि ततो मत्परो मत्तः प. रोन्यो धन्यः सुकृती नास्ति न विद्यतेऽहमेत्र सुखीसर्थः, ॥१०॥ ननु तर्हि भवतां कृतकृत्यत्वात्सर्वव्यवहारसाघनभूतदे- ह्धारणे मयोजनाभावेन न तदाश्रयो युक्त इसाशक्ा देह व्यापृतिपयोजनाभावेपि स्वात्मसुखमाप्त्या कृतकृसत्वात्मारब्घ- भोगमात्रोपयोगितया देहधारणं युक्तमेवेसाशयेन गर्जति। समरसपद्चिन्तानन्तसन्तोषवन्तः क्षणसुखकणतृष्णातन्तुमन्तर्विमुच्य। निजसुखनिधिविद्याराजसिंहासनस्था वयमिह कलयामः कालमालम्ब्य देहम् ॥ ११॥ समरसेति । हे शिष्य समरसपदचिन्तानन्तसन्तोषवन्तः समः सामान्यरूपेश सर्वदैकरूपो रसः सुखं यत्र 'रसौ वै स' इति श्रुतेस्तत्तादृशं वत्पदं स्वरूपं तस्य चिन्ता चिन्तनं स्मर-

ज्ञानिगजगर्जनम। ०४१

णमिसर्थः, तेन योऽनन्तो नाशरहहितः सन्तोषोडलम्वुद्धिर्नि- रङुशा तृतिरितर्थः, स विद्यते येषु ते तथोक्ता वयमस्मदादय आत्मसाक्षात्कारवन्तः समरसपदलब्ध्येति वा पाठः, तदा स- मरसपदस्य लब्ध्या प्राप्येति व्याख्येयं, क्षणासुखकगातृष्णातन्तुं क्षयां क्षणाकालपरिच्छिनं त्ुंैषं कषिुखममत्यर्थ:, तस्य ये कणा लवास्तेषां तृष्ण सैव वन्धनहेतुत्वात्तन्तुरिव तन्तु- स्तं सुच्छेदत्वं सूचितं ज्ञानिभिस्तृष्णाया अज्ञानिनां तु चटका- दिवन्निर्बलत्वेन दृढबन्धन हेतुत्वं च तन्तुपदेनेति भावः, यद्वा ज्ञा- निषु तस्या: सूक्ष्मत्वेन तन्तुसादृश्यमन्तरन्तःकरणे वर्तमानं विमुच्य परिच्छिद्य निजसुखनिधिविद्याराजसिंहासनस्था निजमात्मरूपं यत्सुखं शर्म तस्य निधानं पात्रं ब्रह्म द्रव्यपूर्ण भाण्डमिव स्वसुखपूर्ण ब्रह्मेसर्थः, तस्य विद्या ज्ञानं सैव राजः स्वयंप्रकाशात्मनो मम सिंहासनमास्यते स्थीयतेऽस्मिन्नित्यासनं हिंसति नाशयति आ- त्मज्ञानमिति मिंहो मोहस्तन्नाशेन तस्य मोहसिंहस्यासनं चर्मेव विद्याया मोहकार्यत्वात्सिहासनत्वं तत्र स्था वर्त्तमानाः सन्त इह व्यवहारे देहं शरीरमालम््याश्रिय कालं कलयामोऽतिक्राम- यामोऽस्माकं देहधारणं न कर्मजननेन देहान्तरपाप्तये किन्तु मारब्धभोगायैव केवलमिति भावः ।११ । ननु तर्हीन्द्रादिपद पाप्तानां भवतां च शरीरधारणे समे सति भवतां तेभ्यः कोतिशय इसाशङ्का तेषु तत्तत्पदभ्रंशस्य वि- द्यमानत्वादस्माक गुरुपदं पामानां ततो भ्रंशाभावो विशेष इ- साशयेन गर्जति ।

कति कति न हि जीवा देवराजादयोमी पदपतनहताशाः संसृतौ संसरन्ति ।

७४२ बोघसारे।

गुरुपदमवलंब्य ब्रह्मविद्यातरिस्था अधिगतपरपारास्ते वयं धन्यधन्याः ॥ १२॥ कति कतीति । हे शिष्य देवराजादयो देवा विबुधस्तेषां राजा स्व्रामीन्द्रो 'राजाहःसखिभ्यः टजि'ति टच्, स आदिर्मु- खयो येषां ते तथोक्ता जीवा: माणणिनः पदपतनहताशाः पदा- तस्थानाद्यत्पतनं भ्रंशस्तेन हता नष्टाऽडशा विषयतृष्णा येषां ते तथोक्ताः सन्तः सवीजनाशोत्र न तु निर्बीजनाशो ग्राह्यः, कांत कति कियन्तः कियन्तः संसतौ संसारे न संसरन्ति न जन्मम- रणादिरूपं संसारमनुभवन्ति सर्वेप्यनुभवन्तीत्यर्थः, हि प्रसिद्धम- तत्सर्वशास्त्रेषु इन्द्रादिपदानामनिसत्वमित्यर्थः, तस्मादिन्द्रादीनां तत्तत्पदभ्रंशरूपो मृत्युरस्तीति भाव:, ये तु प्रसिद्धा गुरुपदं गुरोदैशिकस्य पदमङ्ध्रि, यद्वा गुरु श्रेष्ठं यत्पदं स्वरूपं तदनन्त- त्वादवलम््याश्रित्य ब्रह्मविद्यातरिस्था ब्रह्मणो देशकालवस्तुकृ- तपरिच्छेदशुन्यस्य बस्तुनो विद्या ज्ञानं सैव तरिस्तरणिस्त- स्मिन्स्था स्थिता उक्तलक्षणास्ते वयमस्मदादयोऽधिगतपर- पारा अधिगतः प्राप्तः परः संसारसमुद्रस्य परोऽन्यः संसारा- स्पृष्टो ब्रह्मलक्षयो पैसते तथोक्ता अतो धन्यधन्या धन्येभ्य इ- नद्रादिपदं पाप्तभ्यः कृतकृत्यंमन्येभ्य इत्यर्थः, धन्याः पाप्पाष्य त्वात्कृतकृत्या: स्मो भवाम इति क्रियाऽध्याहार्या, शरीरधारणे समे सत्यप्युभयत्र तेषु पदभ्रंशपूर्व जन्ममरणमस्मासु तन्नेसयमेव विशेष इति भावः ।।१२ ।। इदानीं स्वात्मनि व्योममागरमेरुपमा तत्र तत्र शास्त्रेषु द- प्ता तामसहमानस्तेषु न्यूनत्वं दर्शयन्गर्जति। व्योम व्योमचरैर्न लिप्तमपि यत्तत्सर्वदानीरसं

ज्ञामिगजगर्जनम्। ७४३

क्षीरब्धिः सरसोपि वृद्धिमधिकां लब्ध्वा पुनर्मुश्चति । हेमाद्रिर्जनको मुदामपि मुदां नैवाश्रयो नीरसो न क्षीणो न च नैव मोदरहितोऽहं तनुला नास्ति मे॥१३॥

व्योमेति। हे शिष्य व्योमाकाशं व्योमचरैव्यो्रि आकाशे चरन्ति गच्कन्ति ते व्योमचरा मेघसूर्यधूलिपक्ष्यादयस्तैने लिप्तमपि न लेपं प्राप्तं यद्यपि अतोऽनेन धर्मेणात्मन्युपमीकृते यद्यपि तथापि यद्यतः कारणात्तत्तनो हेतोर्नोपमा भवति कुत इत्यत आह सर्वदेति, सर्वदा सर्वकालं नीरसं रसः सुखं तननिर्गतं निवृत्तं यस्मात्तथोक्तं स्वात्मा तु 'रसो वैस' इति श्रुतेः सुखरूपो- Sतस्तत्र तस्योपमाऽनुचितेति भावः, किश्च क्षीराब्धि: क्षीरस्य दुग्धस्याब्धिः समुद्रः सरसोपि रसो जलं तेन सहितो यर्द्याप अस्ति तथापि यद्यतः कारणादधिकामुत्कृष्टां पळये निसदा च चन्द्रोदये वृद्धिं वृद्धिरुपपरिणामं लब्ध्वा प्राप्य पुनर्भूयस्तां मुश्ति विसृजति तत्ततो हेतोरात्मनि तदुपमाप्ययुक्तैवेति न हासतृद्धिपरिणामरहितात्मनि तदुपमोचितेति भाव:, तर्हि वृ-

तत्राह हेमाद्रिरिति, हेमाद्रिर्हेम्नः सुवर्णस्याद्रिः पर्वतो मेरु: स मुदां हर्षाणां जनकोपि अन्येषां हर्षोत्पादकोपि आत्मन्युप- मानस भवात कुत इत्यत आह मुदामिति, यद्स्मात्कारण- नमुदां हर्षाणामाश्रय आधारो नैव भर्वत जडत्वात्तस्येसर्थः, अनः सर्वमीत्युपलक्षितसर्वसुखाश्रयभूते स्वतः सुखरुपे चात्मनि स नैवोपमान भवतीति भात्र:, किश्नाहं ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा नीरसो रसः सुखं तद्रहितो न भवामि किन्तु सरस एव भवामि किं चाहमात्मा क्षीणः क्षयविकारवान्न च नैवास्मि किन्तु सर्व

७४४ बोधसारे।

दैकरूपत्वान्निय एवास्मि किश्च मोदरहितश्र मोदेनानन्देन र- हिनो हीनोपि नैतास्मि किन्तु सुखरूप एवास्मि तत्ततो हेतो- में मम प्रत्यगभिन्नब्रह्मरूपस्य तुलोपमाऽडकाशादीनां नास्ति न विद्यत आ्त्मनो निरुपमस्य व्योमक्षीरसमुद्रमेरुर्णा न सम्भ- वतीति भावः ॥१३॥ ननु तहिं केनाशयेनात्मन्याकाशोपमा शास्तरेषु दत्तेत्या- शाङ्ा रक्तपीतादिगुणानाश्रपेण जलादिभिरनार्द्रत्वेन च प्रती- यमाननीलत्वानाश्रयेणापि च सादृश्यादित्याशयेन ग्जीत। सायं प्रातरनेकरङ्गमपि तन्नानेकरङ्गाश्रयं यान्त्यायान्ति पयांसि तत्र न पयोरेखापि दृष्टा क्वचित् । सज्ञानेन मया विगाह्य तदहो दृष्ट नभो निर्मलम् नीलं नीलमिति प्रथैव नभसो मिथ्या नभोनीलिमा॥१४॥ सायमिति। सायं सायंकाले प्रातरुष:काले नभ आका- शमनेकरङ्गमपि अनेके बहवो नीलपीतरक्तादयो रङ्गा रञ्जयन्ति स्त्रसंसष्टं वस्त्रादीति ते तथोक्ता यस्मित्राकाशे तथाभूतं पती- यमानमपि सूढदृष्ठ्या तदाकाशं चिवेकिदृष्ट्याSनेकरङ्गाश्रय- मनेके वहवो ये रङ्गा नीलपीतादिरञ्जकद्रव्याणि तेषामाश्रय- माधारभूतं न भवति तेन च धर्मेगा रक्तश्वेतश्यामरूपरजःसत्त्व- तमोगुणाधारत्वेन मूढानां प्रतीयमानोपि वस्तुतो विवेकिदृष्ठ्या गुणानां पृथगसत्वात्तदाधारत्वाभावेनाकाशेनोपमीयत इति भाव: किश्च तत्राकाशे प्यासति जलानि मेघद्वारा यान्ति गच्छन्ति आ्र्प्रा- यान्ति आगच्छन्ति च तथापि कचित्कुत्रापि व्योमभागे पयोरे- खा जलरेखा नापि नैव दृष्टाऽवलोकिताऽनेन जलास्पृष्टत्वधर्मेय वैषयिकसुखोत्पतिविनाशे पतीयमानेपि वस्तुत आत्मनि तद-

ज्ञानिगजगर्जनभ्।

सत्वात्तेन तदुत्पत्तिलयेन चास्पृष्टत्वादात्मनि गगनोपमत्वं मति- पदितमिति भान:, किश् सज्ञनिनाकाशज्ञानवता मया ज्ञानिना तल्लोके नीलकटाहाकृति प्रतीयमानं नभ आकाशं विगाह्याविश्य निर्मलं नीलगुग्रहिनं दृष्टमवलोकितं तस्य च लोके नीलं नील- मिति श्यागमित्यव नभस आकाशस्य प्रथेत्र प्रख्यातिरेव केवलं न तु तत्र वास्तव तव तदुक्तमेव स्पष्टमाह मिथ्येति, नभोनीलिमा नभस आकाशस्य नीलिमा नैल्यं गिथ्या मृपास्ति अनेनापि धर्मेणात्मनि साकारत्वाज्ञानवस्पतीतौ सत्यामपि लोकदृष्ठ्या, विवेकिदष्ड्या तस्य तत्राभावावाकाशोपमोक्तेति ज्ञातव्यामति भाव: ॥ ५४ ॥ इदानीं दष्टान्तनैवात्मज्ञानाज्ञानयो: फलं दर्शयन्गर्जति। रूप्ये रूप्यमतिः कृता कृतधिया रङ्गे पुनदुर्धिया सत्यं द्ावपि संस्थितौ निजधिया स्वे निश्चये निश्चलं। एकस्यत दरिद्रता व्यपगता तस्थौ द्वितीयस्तथा सञ्जाते क्रयविक्रयव्ययविधौ व्यक्तो विशेषस्तयोः ॥१५॥ रूप्य इति। मार्गे कचिद्रप्यं रङ्गं च पतितं तस्मिन्मार्गे गच्छनो- ई्योर्मध्य एकेन कनधिया विवेकिना पुरुषण रूप्ये रजते, यद्वा- इदं रकं रूप्यं वोंत विचार्य रूप्ये रह्षध्रान्ति त्पत्का रूप्य एवे- दं रूप्यमिति कृता धीर्निश्चयात्मिकान्तःकागाटृत्तिर्येन स तथाक्तस्तेन रुप्ये रजते रूप्यमती रजतबुंध्धि: कृता सम्पादिना पुनभूयश्च दुर्धिया दुष्टात्रित्रेकिनी धीर्मतिर्यस्य स तथोक्तो भ्राान्तवुद्धिरित्यर्थः, तेन रंद्े काष्णायसे रूप्यमती रजतबुद्धि: कृता सम्पादिता ततश्वाभाध्यामुभयमपि मृहीत्वा द्वावपि उभा- १ त्रपुनि। ९४

७४६ बोधसारै।

वपि निश्चले स्थिरे स्व्रे स्वकीये निश्चये निर्णये निजाधि- या स्वस्तबुध्धया 'समौ निर्णयनिश्चयावि'त्यमरः, सांस्थती स्थिति कृतवन्तावेतत्सत्यं यथार्थमेव तथापि उभयबुद्धिगृह्दीतस्य, द्रव्यस्य ऋ्रकयविक्रयव्ययवधौ क्र्योऽन्यस्मान्मूल्यदानेन ग्रदणं विक्रयश्च स्वेन मूल्यं ग्टहीत्वाऽन्यस्मै समर्पयां, व्ययश्च वानोषभा- गस्तन्निमित्तं दानं तेषां विधिर्व्यापारस्तस्मिन्सञ्राते मति प्रास्ते सति दरिद्रता दैन्यमेकस्यैव रूप्ये रूप्यनिश्चंयन तदङ्गी- कर्तुरेव व्यपगता निवृत्ता, द्वितीयो रङ्गे रूप्यनिश्चयं कृत्वा तव- ड्ीकारवान्तथा यथा पूर्वे दररिद्री तथा तस्थी स्थितवानयं तयोर्विशेषो भेदो व्यक्तः मकटो जायत इति शोषः, अयम- भिपायः-रूप्ये रूप्यमतिरिवात्मन्यात्मर्मातः, कृतधीरिव ज्ञानी, दरिद्रत्वव्यपगम इवाज्ञानतत्कार्यदुःखापगमः,ज्ञानस्यान्यतो ग्रह्दणं क्रय इव, तन्मूल्यदानामव गुरुसेवादिकं, विक्रय इवान्येर्षा जि- ज्ञासूनां ज्ञानार्पणम्, अन्यतो मूल्यग्रहणमिव जिज्ञासुभ्यः स्वसेवा ङ्रीरः, व्यय इव-सेवंदनिरपेक्ष दानमिवान्येषां ज्ञानपाप्तये ग्रन्थादिरचनं ग्रन्थवाचकत्वं च, भोगोपयोगिव्यय इव स्वज्ञान- दाढ्याय ज्ञानसंवाद:, रक्रे रूप्यमतिरिवानात्मन्यात्मबुद्धि:, द्ु- र्धीरिवाज्ञानी, दांरद्राडानर्गम इवाज्ञानतत्कार्यदुःखानिवृात्ति:, करयविक्रयव्ययपदैश्चात्र स्वमतज्ञानस्यान्यतोग्रहणमन्यस्मै समर्प- णमात्मनस्तदाढ्याय विचारणं च क्रमेण ग्राह्यागि विधिपदेनात्र मसङ्गो ग्राहयस्तत्र च ज्ञान्यज्ञानिनोर्विशेष: स्फुटो भवतीति यथा- यथमूर्द्यामांत ॥ १५ ॥ ननु भवति संसारस्य विद्यमानत्वाद्विक्षेपोपि भवसेव तथा सति विक्षेपनिष्ट त्तेरेव शास्त्रेषु मोक्षशब्दार्थत्वेन प्रतिपादनान्मोक्ष: कथं सम्भाव्य इसाशद्क तस्यावाधकत्वेन स्वमहत्त्वसूचकत्वेन

ज्ञानिगजगर्जनम ७४७

वानुकूलत्वं दर्शयन्नन्योत्तया गर्जति। निम्ना नूनमुदन्वतः स्थितिरियं कल्लोलिनी चेत्कृता विक्षिप्तेन कुतश्चिदागतवता विन्ध्याटवीवायुना। तर्टिक नायमपां निधि: किमथवा स्थानादसौ चालितः केन्तु प्रत्युत तादशोपि महिमा विख्यापितो वारिधेः॥१६॥ निश्नेति। उदन्वत उबकपूर्णाममुद्रस्येयं सर्वप्रत्पक्षा स्थतिः स्थानं प्रतिष्ठेत्यर्थः, निम्ना गम्भीराडस्ति नूनमयं नि- य एन, किश्च सा कुतश्चित्कस्माच्चिदेशा दाग तवता् गच्छता वक्षिप्तेन कम्पादयुपलक्षितेन बिन्ध्वाटवीवायुना विन्ध्यस्य वि- यनाम्नः पर्वतस्य सम्बन्धिनी याऽटव्यरण्यं तस्य कम्पनाधु- लक्षितेन वायुना पवनेन चैद्यदि कल्ोलिनी महोर्मिमती कृता म्पादिता तत्तहि अय प्रकृतोऽपां जलानां निधी राशिर्ज- धिरित्पर्थः, न कि नास्ति किमस्येवे्पर्थः, अथवा यट्वाडसौ स्थानात्स्वस्थितिदेशाचचालितरततोन्यत्र कृतः किं रमु नैवास्थाने कृत इसर्थः, ननु तह कि कृतं तेनेसत आह मुद्र:

त्विति, किं तु किमपि तादृशोषि एकवेशागतवायुकृतविक्षेपे-

मुद्रस्य महिमा मह्त्त्वं विख्यापितः प्रकाशितोऽहो मया लितोपि न नष्टो न च चलायमानोपि जातः समुद्रोडतो म- नय ज्ञेय इत्येवं महत्त्वमस्य लोके प्रकाशितम, अयं ध्वन्यर्थोत्र-

लोडितुमशक्याडतो गम्भीरा स्थिति: सा विन्ध्यसहवाजाड्य- परीतकर्तृत्वाभ्यां मोहोत्र ग्राह्यस्तत्र चाटवीसदृशी भयहे- धूता द्वैतप्रतीतिस्तत्र चैकदेशस्थो व्यष्टिसंसारस्तत उत्पन्नो वा-

७४८ बोधसारे

युसदृशश्चञ्चलत्वकारणभृतो विक्षेपोत्र ग्राह्यस्तन संसारनिर्वा- हकारणभूतेन विक्षेपेगा शोकमोहजरामृत्युक्षुधापिपामादिपड्क- र्भिमती कल्लोलिनीव कृता यद्यपि तथापि समुद्रे समुद्रत्वमिवा- त्मन्यात्मत्वमेव स्थिनं न तु तन्नाशितं, किश्च समुद्रस्य स्वस्थाना- चालनमिवात्मनः स्थितरात्मचालनाभावोऽत्र सूचितो ज्ञेय:, तेन विक्षेपेश चात्मनि तन्नाशाभावात्तचचालनाभावाच्च यन्महत्त्वं तत्मकटीकृतमहो एनादृशमात्मनो महत्त्वं समस्तसंसारव्यापृतौ विद्यमानायामपि आत्मत्वं स्वप्रत्िपृत्वं च न व्याहतमितेवं म- काशितमिति ॥१६॥ इदानीं परिणामोपादानत्वपक्षमात्मनि परिसज्य विवर्त्तो- पादानत्वपक्षो ग्राह्य इति ध्वनयन्गर्जति। माधुर्य च पयस्त्वमाश्रितवता तुच्छे दधित्वाम्लते रूपे संप्रति बिभ्रता तु पयसा सर्वे यशो हारितम् । ग्रैवेयत्वमथाङ्गदत्वमथ च क्षुद्रत्वमक्षुद्रतां पर्यायैर्भजतः स्वभामजहतो हेम्नस्तु नास्ति क्षतिः॥१७॥ माधुर्गे चेति। हे शिष्य माधुर्ये मधुरो मिष्टस्तस्य भावो मा- घुर्य पयस्त्वं च पयसः पय इति नाम्नो भावः पयस्त्वं मिष्टत्व- रूपन्य पयोनाम्नश्च सत्त्मिसर्थः, आश्रितवता धृतवता पयसा दुग्धेन संप्तीदानीं तुच्छे सात्विकानाट्टते दधित्वाम्लते दश्नो भावो द धित्वं दधिनामसत्वमिसर्थः, अम्लता चाम्लरसरूपत्वं च ते एत द्वे रूपे स्वभावौ दधिभावव्यक्तिकाले बिभ्रताऽड्गीकुवता सता तेन पय सा सर्व समस्तं यशः कीर्तिर्हारितं नाशितं। हेम्नस्तु तुपदेन प- यस्तः सुवर्णस्य महदन्तरं सूचितं, तदेव विशदयति हेम्नः सुनर्णस्य ग्रैवेयत्वं ग्रीवायाः कण्ठस्थेदं ग्रैवेयं रुचकं तस्य भावस्तत्वं

ज्ञानिगजगर्जनम। ७४९.

चकरुपत्मित्यर्थ:, अ्रथानन्तरमङ्गत्वं वाहुभूषणरूपत्वम,अथा- न्तरं क्षुद्वतवं क्षुद्रं तुच्छं तस्य भावः स्वरूपं लघुत्वमितर्थः, अक्षु- तां च न क्षुद्रं लघु तस्य भावस्तत्ता तां गुरुत्वमपीसर्थः, पर्या- क्रमेर्भजतः सेवमानस्य स्वभां स्वस्य पभा कान्तिस्तामज- तो न र्पारतजतः क्षतिर्हानिर्नास्ति न विद्यते, अयमभि- य :- पयसो दधित्वपरिणामत्रद्ह्मगो जगत्परिणामत्वाङ्गीकारे घित्वात्पुनः पयस्त्वाभाव इव जीवस्य पुनर्हावानापत्या क्षाभावप्रसङ्गः स्याद्वह्मामत्वं च स्यादतो नाङ्गीकार्य: परिणा- पक्ष:, सुवर्णस्थानेकभूषणाकारे प्रतीयपामाने वास्तव सु र्णार्त्वे वि ्रमानेSलङ्कारलयेन सुर्णे सुवर्णत्वमि जगज्जीवलये ततिस्थितौ ब्रह्मगी ब्रह्मत्वं न व्याहतमित्यतः परिणामवादाद्विवर्त्तवाद एव श्रेयानतः स एव ग्राह इति ध्वनिः ॥।१७।। ननु विवर्त्तवादपक्षस्यैव निर्दोषत्वेन ग्राह्यत्वे कुतः परिणा- वादादिषु चातुर्ये विशिष्टं मन्यते लोक इसाशक्का मूढमतीसा दस्ति न तु विवेकिदृष्ठ्येति दर्शयन्गर्जति। न हि न हि चतुरास्ते यैन बुद्धं विशुद्धं न हि न हि कृतिनस्ते ये न पारं प्रयाताः । न हि न हि तु कुलीना यैन तत्त्वं विविक्तं न हि न हि मुनयस्ते यैर्धृता लोभवार्ता॥। १८। न हि न हीति। ते परिणामवादिनश्चतुरा बुद्धिमन्तों हि न हि न भवन्तीत्येवं निश्चय एव, कुत इसत आह यैरिति, पः परणामवािभिविशुद्धं परिणामिकारहीनं चिन्मात्रस्व- रूपं ब्रह्म न बुद्धं न ज्ञातं यथावन्न ज्ञातं किन्तु तेपां नद्भान्तमेव ज्ञानमिसाशयः, ननु तहिं ते कुतः स्व्रात्मानं कृतकृत्यं मन्यन्त

७५० गोघसारे।

इत्याशब्ा तदपि तेषां मौठ्यालसितमेवेति सूचयन्गर्जति न हि न हीति, ते परिगामादिवादिनः कृतिनः कृतं कर्मास्ति येपां ते तथोक्ता: कृतकृत्या इत्यर्थः, न हि न हि नैव सन्ति कुत इत्य- त आह य इति, ये परिणामादिवादिनः पारं संसारसमुद्र- स्यान्तं ब्रह्म न प्रयाता न प्राप्ता अतो वेदान्तश्रवणादिकर्म- णां तेष्ववशिष्टत्वात्र तेषा कृतकृत्यत्व्रमिति भावः, नतु तईि तेपा कुलीनत्वजन्यसुखेनैव कृतार्थतास्तु किं संसारसमुद्रपारमाप्तिमया- सेनेत्याशङ्का तदपि तेषां नास्तीत्याशयेन गर्जति न हि नहीति, ते परिणामादिवादिन: कुलीनास्तु कुलीना अपि न हि न हि नैव भर्वा्ति कुत इत्यत आह यैरिति, यैः परिणामादिवादिभि-

पृथक्कृत्य न ज्ञातमतो न कुलीना इत्यर्थ:, कुः पृथिवी यथा वीजानामावापस्थानं तथा ब्रह्मैवात्र संसारबीजभूताज्ञानावाप- स्थानलेन कुपदार्थो ग्राह्यस्तत्र लीनत्वं तत्परियामादिवादिना नास्तीत्यतस्तज्जन्यं सुखमपि तेषां नास्तीति कुलीनत्वाभिमान एव केवलं तेषां व्यर्थ इति भाव:, ननु तहि तेषां मुनित्वं कथं लोकैः प्रतिपाद्यत इत्याशङ्का तेषु तल्लक्षणाभावात्तदप्यज्ञानवि- जृम्भि तमेवेत्याशयेन गर्जीि नाह न हीति, ते परिणामादिवाबिनो मुनयो मननवन्तो न हि न हि नैव भवन्ति कुत इत्यत आहयैरिति, यैः परिणामादिवादिभिरलोभवार्ता लोभस्य विषयभोगेच्छाया द्वैनत्यागभयात्परिणामादिवादस्य वार्ता वृत्तान्तो धृताङ्गीकृता, मननवत्सु च यथार्थव्रह्मज्ञानेन विषयसुखेच्छाभावाङ्गह्मसुखपरिपू णर्त्वाच्च द्वैतारुच्या परिणामादिवादानङ्गकिार एव योग्योऽतः परिणामादिवादिषु मुनित्वमतीतिरज्ञाननिलसितमेव व्वेयमिति भावः॥१८॥

ज्ञानिगजगर्जनम। ७११

इदानीं कस्प चित्पक्षस्यापि गृहीतिरहक्कारे सति सम्भवति

विलापयितु तं प्रार्थयन्गर्जति। हेहंकृते तव न कृत्यमिहास्ति किश्चि- लीना भव स्वमहिमन्यचलप्रतिष्ठे। चेतस्त्वमेहि परमं स्वसुखाब्धिमन्तः सोढुं न शक्नुम इमास्तव दुष्टवृत्तीः।।१९।। हेडइंकृते इति। हे अहङ्कूने हे अहङ्वार तव त इह स्वयं- प्रकाशे मयि, यद्वा मुसुक्षोर्मम मोक्षसाधनभूते ज्ञाने जातेऽत्र कृत्यं का र्यमवशिष्टमिति शेष:, किश्चित्किमपि नास्ति न विद्यतेऽतस्वं मनती-अचलपतिष्ठ न चला चलायमाना केनापि कारणेन प्रतिष्ठा स्थितिर्यस्य स तथोक्तस्तस्मिन् स्वमहहिमन स्वस्य प्र- त्यगात्मनो यो महिमा मह्त्वं ब्रह्मत्वमिसर्थ:, तस्मिल्लीना त- दाकारत्वसंपादनेन नष्टा भव ब्रह्माकारत्वं पाप्तुहीत्यर्थः, ननु मम कोऽपराधो 'मनः एव मनुष्याणां कारणं वन्धमोक्षयोरि'ति श्रुत्या 'मन एचे'ति स्मृसा च तत्र तत्र शास्त्रेषु च मनस एव व- धनकारित्वमततिपा दना हं ्् ब्रमास्मीत्या दिवक्येपु ब्रमप- दाहंपदगोः सामानाधिकरण्यदर्शनाड्रह्मज्ञाने च बाधासामाना- धिकरण्येनोपयोगादहङ्कारस्य लयप्रार्थन मनसि विद्यमाने व्यर्थ- मेव ज्ञात्वा तदेव मनः प्रार्थयन्गजीत चेत इति, हे चेतो हे चित्त तवं परमं श्रष्ठमन्तस्त्वय्येवान्तरे स्वसुखान्धि स्वमात्मरूप यत्सुखं शर्म तस्याब्धि समुद्रमानन्दसमुद्रमित्यर्थः, एहि प्राप्नुहि कुतो मय्युदासीनस्वमिदानीं यतो मां नाशयितुमिच्छसीयत आह सोद्रमिति, हे चेत इमा एतास्तव ते दुष्टृृत्तीर्दुष्टा विषय-

७५२ बोधसारे।

विदूषिता या वृत्तयः कामक्रोधाद्या व्य सोढुं क्षन्तुं न शक्रुमः सगथा न भवामो मनसो विपयविदूपितत्वेनाऽहङ्गारस्यापि व- न्धकत्वं तस्वैव निर्मलत्वेन चाहङ्कारस्य मुक्तिहतुत्वमिति भानः ॥ १९ ॥ ननु मनास विपयोत्पत्ति: स्व्राभाविक्येवेति तद्द्वाराऽडत्म- न्याप मनःसम्वन्धेन विषयाणार्माप सम्बन्धः स्यादिसाश- डात्मनि न वास्तवांवकारसम्वन्धस्तथापि मनःकृततत्सम्बन्धे प्रतीयमाने तन्निवारणायोपायं पदर्शयन्गर्जीत। आयान्ति नैव सुत तत्र मनोविकारा आयान्ति चदिह विचारय जोषमास्यम् । त्वं चापि मन्दमिह. सञ्चर मुञ्च मोहं सोहम्पदे सुखनिधौ यदि ते मनीषा ॥ २० ॥ आयान्तीति। हे सुत हे शिष्य तत्रात्मनि मनोविकारा म- नसोऽनतःकरणस्य विकारा: कामादयो विकारा नैवायान्ति नैव पाप्तुवन्ति आत्मनो निर्विकारत्वाद्विकारप्रस्तिरात्मनि नैत्र सम्भाव्येति भाव:, तथापि चेद्यदि आयान्ति प्राप्तुवन्ति तर्हि जोषं तूष्णीं निरविकारं यथा भवति तथाऽडस्यं स्थेयम, आ- त्मन विकारप्रतीतौ पारब्धभोगमात्रण तान्नवत्तिसिद्धेस्ताव- त्कालं तृष्णीं स्थीयतामिति भावः, विचारादार्ढ्येन तत्मासौ सत्या त्वं विचारय विवेकं कुरु वित्रेके कृते सात ते विकारा मनस्येव प्रतीयन्ते नात्मनीति भावः, अपे चान्यदपि त्वं च त्व- मपीह विकाररूपे मनसि मन्दं स्वल्पं यथा भवाि तथा संचर प्रविश क्वचित्कचित्पारब्धमात्रोपभोगो यथा स्यात्तरथोत्तरं क्रि- यमाणं नोत्पद्येत यथा तथा मनसा सह वर्तितव्यमिाति भाव:,

ज्ञानिगजगर्जनम्। ७५३

न्वात्मनः पृथग्मनः प्रतीतावपि तद्विस्मृया मनस्यात्मतादा- म्यं जायते पुनः पुनरिति चेत्तत्राह मुश्चेति, हे शिप्य मोहम- नं सुञ्च सज मोह्याुःार् इस ोहति दि यर्हि ते तब सुखनिधौ सुखस्यानन्दस्य निधि: समुद्र इव ुखपूर्णा मिसर्थः, तास्मन्सोहंपदे स तत्पदलक्ष्यः परमात्माS- पदलक्ष्यः प्रसगात्मा च तयोः सामानाधिकरण्येन जीवव्रहमै- पं भागलक्षयाया लक्षितं यत्पदं चिन्मात्रस्वरूपं तस्मिन्मनीषा नस इच्छाडस्ति तहि मदुपदिष्टं कुरु अन्यथा मा कुरु मोह- पागाद्युपायैर्विना जीवव्रह्मैक्पानुभवः साक्षान्न स्यादिति पावः॥ २० ॥ इदानीमिन्द्रियचौरेभ्यः सवात्मघनरक्षणाय स्वात्मनि जा- ति विधातुं गर्जति। तीव्रं तमः समय एष निशीथनामा देशोपि चौरबहुलः शिथिला च भित्ति:। इत्थं स्थिते निजधनं प्रति सावधानो जागर्त्ति चेद्गृहपतिर्िफला हि चौराः ॥२१ ॥ तीव्रमित्याद्यन्योत्त्या । हे शिष्य तमोऽन्धकारस्तीव्रं नविडं हढमित्यर्थः, अस्तीसध्पाहार्य विद्यते, कि चैषः प्रसक्षो वर्त- नः समयः कालो निशीथनामा निशीथोडर्रात्र इसेव नाम स्य स तथोक्तोडस्ति विद्यते, किंच देशोपि अयं स्ववास- थानभूतो देशः स्थानमपि चौरवहुलश्चौरा बहुला वहवो य- हमन्स तथोक्तः, यद्रा चौरैस्तसकरैवहुलो मललिनोऽस्ति, किंच भत्तिश्च कुड्यमपि शिथिलाडड्र्द्राडस्ति अदृढा इत्यर्थ:, इत्थमेव स्थते वर्त्तमाने सति गृहस्य गेहस्य पतिः स्वामी निजधनं प्रति

७५४ बोधसारे।

निजं स्वीयं यद्धनं द्रव्यं तत्पति तक्पित्नित्यर्थः, तम्मैवा, चतुर्थी पक्षे स्वधनं रक्षितुमित्यर्थः, सावधानोऽवधानेन सहितः सावधानो डनलम इत्यर्थ:, भूत्वेत्मध्याहार्य, चैदयदि जागर्ति न निद्राति तर्हि चौरास्तस्करा विफला निष्फला निष्फलप्रयता इत्यर्थः भवन्ति, हि प्रसिद्धमतत्सर्वेषामिति लौकिकार्थः,ध्वन्यर्थस्तु तमो डज्ञानं तीव्रं निविडं गाढमित्यर्थः, विना ज्ञानमनिवार्यमिति भातः, अस्ति एप पसक्षो वर्तमान इसर्थः, समयः कालो निशी थनामा 'या निशा सर्वभूनानामि'त्यत्र सर्वजीवजागृत्युपलक्षित लोकव्यवहाररूपा ज्ञानिनां रात्रि्ग्राह्यात्र तत्र चात्यन्तविक्षेप निशीथपदेन ग्राह्यः, अस्ति, किश्च देशोपि दिश्यतेऽनेनेति देश व्यावहारिक ज्ञानं तदपि चौरबहुलो ज्ञानद्रव्यापहारकत्वाच्चौर इवेन्द्रियागि तैर्वहुलो व्याप्तोडस्ति, किश्र भित्तिश्च कुड्यं तत्स दशी ज्ञानस्व्ररूपधनरक्षणाय साधिता यमनियमादिसाधनसंपत्ति समाध्यन्ता नियानत्यवस्तुतिवरेकादिरूपा च श्रवणादिरूपाप्य्र भित्तिपदेन ग्राह्या सा शिथिलाऽदृढ।Sस्ति, इस्थमेव्र स्थिते वर्तमाने ससि गृहपतिर्गृह्यने स्व्रात्मतयाऽङ्गीक्रियते गृहं शरीरं तस्य पति पालको जीवः, यद्वा गृह्यन्ते विषया यैस्ते गृहा इन्द्रियाणि तेष पतिः पालको जीव एव, ग्रहपतिरिति पाठेपि स एवार्थः, निज धनं प्ति निजं स्व्रमात्मरूपं यद्धनं धिनोति तर्यति सर्वे ज गदिति धनं द्रव्यं सुखरूपं, यद्वा धनवत्मियमात्मस्वरूपं प्रति त दर्थमितर्थः, सावधानोऽनलसः सञ्जागर्ति न निद्राति चेद्यवि

निष्फला भवन्ति हि प्रसिद्धमेतद्विद्वत्सु इति ध्वनिः ॥ २१॥ इदानीं मनोनिग्रहाभावे सतीन्द्रियनिग्रहो व्यर्थ इति रूप केया सूचयन्गजति।

ज्ञानिगजगर्जनम। ७५१

भूपाल कैनिशितशास्त्रधरैरुदारै- र्दुष्ट मृगं शमयितुं मृगया विधेया। दुष्टो मृगो न निहतो निहतास्तदन्ये- व्यर्थस्य तव्क्षितिपतेर्वद कः प्रभावः ॥२२॥ भूपालकैरिति। लौकिकार्थस्तावन्निशितशास्त्रधरैनिशि नि तीक्ष्णधारायि यानि शास्त्राणि स्वार्थेण आयुधानि तेषां रा धारकास्तैरुदारैर्भूपालकैर्भुवो भूमेः पालकैः पालन- र्तृभी राजभिरियर्थ:, दुषट हिंस व्याघादिकं मृ्गं मृगति वलोकयति भक्षितुं जीवानिति मृगस्तं शमयितुं नाशगितु गया सृगा यान्ति प्राप्तुवन्ति यथा सा मृगयाSखेटकं वधेया कर्त्तव्येति धर्मशास्त्रे कथितं सत्यं, तथापि येन राज्ञा ष्टो सृगो दुष्टो हिस्रो मृगो व्याघ्रादिर्न निहतो न मारितः, कच तदन्पे ततो व्याघ्रादेरन्पे भिन्ना अहिस्राः शशादयो ना इत्यर्थः, निहता हिंसिता अतो व्यर्थस्य विगतो निवृत्तो- र्थः भूपालनाम्नस्तात्पर्य यस्मात्स तथोक्तस्तस्य भुनः पालक- वाभावात्मत्युत बहुपाणिहिंमया तद्ातकत्त्राचचेति भाव:, त- क्षतिपतेस्तस्य मागिघातकस्य क्षितिपते राज्ञो राजापदेशस्पे- वर्थः, पभावः प्रतापः कः कीदृशः सिद्ध एतत्वं वद कथय- कतार्थस्तावत्निशितशास्त्रधरैनिशितानि तीक्ष्णानि अज्ञा- तत्कार्यभेदने शक्तानि यानि शास्त्राणि उदेशकवाक्पानि त- मस्यादीनीत्वर्थः, तेपां तदर्थस्य धरा धारकास्तैस्तत्त्वममस्या दवाक्यानां जीवव्रह्मैक्यरूपस्यार्थस्य च धारणवद्भिरत्यर्थः, दारैरुदारताऽत्रान्येषु जिज्ञासुषु ज्ञानदानं तद्वन्भिर्भूपालकै- ित्यस्या जीव इति भृः क्षेत्रं तस्या बुध्यादिरूपायाः क्षेत्रशब्द-

७५६ बोघसारे।

वाच्याया जीवोत्पतिनिमितभृतायाः पालकाः पालनकर्त्तार साधिष्ठान बुद्धिस्थचिदाभासा अत्र ग्राह्या:, ते स्वात्मस्त्वारो- पेया क्षेत्रपालकास्तैर्दुषटं विषयवासनाभिर्दृपितं मृग मृग्यन्ते वि घया अनेनेति मृगो मनस्तं, यद्रा विपयान्मृगयतीति मृगो मन- स्तं शमयितुं नाशयितुं मृगया मृग्यन्ते भुज्यन्त इति मृगा विषया- ते यान्ति प्राप्तुवन्ति अनया सा मृगया विषयप्राप्तिसाधनभूता द्रव्योपार्जनादिव्यापृतिः सा विधेया कार्येति लौकिकशास्ेरेषु कथितं तत्सत्यं। यद्वा मृगया हिंसापधाना वनजन्तुवधरूपा क्रि- या तत्सादृश्यात्संसारनाशसाधनभूता जीवत्वनाशसाधनभूता च साधनचतुष्टयसम्पादनपूर्विका वेदान्तश्रवणादिरूपा व्यापृ- तिर्विधेया कर्त्तव्येति वेदान्तशास्त्रे कथतं तत्ससं, तथापि तया येन जीवेन दुष्टः संसारोत्पादनेन दुःखपरदत्वाद्विषयवासनाविदू- षितत्वाच्च दुष्टो मृगो मनो न निहतो न नाशितः, किंच तदन्ये ततो मनोरूपाद्दुष्टमृगादन्ये भिन्नाश्चक्षुरादयो निहता अवरो- धेन नाशिता अतो व्यर्थस्य विगतो निृत्तोरऽर्यो मोक्षरूपो यस्मात्स तथोक्तस्तस्य मनोनाशाभावान्मोक्षार्थहीनस्येत्यर्थः, त- रिक्षितिपतेस्तादृशेन्द्रियावरोधपरस्य क्षेत्रपालजीवस्य भावः पतापः कः कीदृश इति पृच्छामि तच्वं वद कथय ॥ २२॥ ननु तर्हहि मनोनाशस्य क उपाय इत्पाशङ्कायां तं दर्श- यन्गजति।

इष्टे नष्टे नश्वरे त्यक्तभोगः सञ्जातालंप्रत्ययो वीतरागः । तां तां कक्षां स्वैरमभ्येति सूक्ष्मां यां यामन्ये साधकाः साधयन्ति ॥ २३॥

ज्ञानिगजगर्जनम । ७५७

इष्ट इति। इष्टे प्रीतिविपये नश्वरे नाशवति नष्टे सति नाशं पाप्ते सति तत्र मिथ्यात्व्निश्चयेन संजातालंप्त्ययः सञ्जातो ट- ढोत्पन्नोऽलंप्रत्ययस्तृप्तिनिश्चयो यस्य स तथाभूत सन् वीत- रागो वीतो निव्टतो रागः स्नेहो यम्मात्स तथांविधो यो भवति स तां तां कक्षां मोक्षद्वारभूतामवस्थां भूमिमित्यर्थः, सूक्ष्मां मनो- वागगोचरां स्वैरं स्वरेच्छयाडनायासेनैवेअर्थः, अभ्येत मामोति तां कामित्यत आहान्ये मन्दवैराग्या साधका मोक्षसाधनरता यां यां मोक्षभूतां स्थिति साधयन्ति यतन्त तीव्रवैराग्यमेव मु- ख्योपायो मनोलयकारभृतज्ञानदारढ्यें नान्य इसाशयः ॥२३। नतु तर्हि तीव्वैराग्याभावे सि कुतो मोक्षसाधनभूते वे दान्तश्रवगादौ प्रवर्त्तमाना दृश्पत इत्याशक्ा ते सविचारा यदि भवन्ति तर्हि क्रमेण मुक्तिभाजो भवन्त्येवान्यथा प्रवर्त्तमाना यदि स्युस्तर्हि तेषां संसारनिव्ृत्तिर्न स्यात्पत्युत विपरीताचरयेना- नर्थ एव स्यादिति दर्शयन्गर्जति। हृदि यदि सविचारास्तर्हि सम्यक्प्रचारा गतिमनुगतिभाजः केवलं दुःखभाजः । परिकलय यदन्धैर्नीयमाना इवान्धा युगपद्पि समेता अन्धकूपे पतन्ति ॥ २४ ॥ हृदीति। हे शिष्य हृद्यन्तःकरणे यदि यर्हि सविचारा विचारेण सह वर्तन्त इति सविचारा विवेकिनो भवन्ति साह सदा ते सम्यकूपचारा: सम्यगुत्तमः प्रचारो येपां ते तथोक्ता ज्ञेयाः, किश्च गर्ति गम्यते प्राप्यते फलमनय सा गति- राचारस्तमनु अन्येषामाचारं लक्ष्यीकृत्य गतिमाचारं भजन्ति सेवन्ते ते तथोक्तास्ते केवलमत्यन्तं दुःखभाजो दुःखं केशं भ-

७५८ बोघसारे।

जन्ति सेवन्ते ते तथाभूता भर्वान्त गतानुगतिकास्तु केवलं दु :- खमेव माप्नुवन्तीत्यर्थः, हे शिष्य त्वं तान्गतानुगतिकान् य

व्यमाया अन्धाश्चक्षुर्हीना: पुरुषा युगपदषि एकदैव स- मेता: समूहीभूताः सन्तोऽन्धकूपेऽन्धकारयुक्ते गम्भीरे कूपे- डन्धौ 'पुंस्येवान्धुः पहिः कूप'इत्यमरसिन्हः, पतन्ति पातं प्ा- प्नुवन्ति तथा तेSविचारियोऽन्धकूपसदशे मोहे पतन्तीतति प रिकलय जानीहि ॥ २४॥ ननु अविचारेयापि श्रनणादौ पतृत्तानां विवेकिभिर्वोधिते सति तेषामपि सुगतिः स्यादियाशड्ा तेषामज्ञानित्वेन वि

मदुपदिष्टार्थनाशेन निरर्थकत्वं स्यात्तत्रेति द्योतयन्स्वस्मि- लौंकिकशास्त्रजनकृतमनेकविधमुपदेशं स्मरन्स्वस्य तवानादरं च स्मरन्नन्येषां मुमुक्षूणां तथा कर्त्तव्यतामुपदिशंश्र गर्जीत। एकः प्राह पठेति मां तदितरः प्राहाट दूराटवी- मन्यः प्राह समेधयागनिमपरः प्राहार्कमालोकय। स्विष्टेप्सुं प्रति मां बचो गुरुजनैरुक्तं त्वमेवासि त- िस्विष्टाप्तेर्ममधूर्णितेपि नयने अन्धा न पश्यन्त्यमी॥२५ एक इति। एको धर्मशास्त्ररुचिमान्वेदशास्त्राणां सर्वधर्म- मूलत्वाद्वेदाञ्छाखनायि च स्वकल्याणाय पठाधीहीत्येवं मां ब्रह्मविदं प्रत्याह, तदितरस्ततः शास्त्राद्ध्यनोपदेशकादितरो- डन्यस्तीर्थसेवाद्यासक्तः कोपि पुरुषो दूराटवीं दूरे दूरदेशे या- डटव्यररायं धर्मारण्यादिकमुपलक्षणमेतत्कुरुक्षेत्र पुष्करादीनामट सश्चरेत्येवं मां पति माह, किश्चान्योऽपरोऽग्निहोत्रा-

ज्ञानिगजगर्जनम्। ७५९

दिनाग्न्युपामकः कोपि पुरुषो मीर्मासकादिरगिं वहि' समे- घायाश्रय श्रौतं स्मार्ते वाडमिं सेवस्वेत्यर्थः, एवं ब्रह्मविदं मां प्राह कथितवान, अपरोअन्यः कश्चित्मूर्योपासकोडर्के सूर्य- मालोकय पश्य चक्षुपः सूर्यविषयिणीं धारणां सम्पादयेत्यर्थः, इत्येव माँ ब्रह्मविदं प्रत्याह कथितवान्, किश्न गुरुजनैर्गुरवो- हितोपदेष्टारो दैशिका इत्यर्थः, तेषां जनैः समूहैर्गुरुजनमुखश्रु- तत्वात्स्वनिश्चयदाव्यमिति सूचनाय गुरुजनैरिति पदद्यपाठो पेयः, स्वििष्टेप्मुं पांत सु शोभनं यदिष्टं मियं मोक्षसुखमीप्सती- च्छति स तथोक्तस्तं मां प्रति मे तड्र्ह्म त्वमेवासि तत्स- कलजगत्कारणीभूतमायाशबलं साधिष्ठानं चैतन्यं त्वं दैहत्रय- परिच्छ्विनं साक्षिपत्यगात्मचै्सह्हितंचैन्मे उभे समस्त- जगत्कारणमायातदवच्छिन्नचैतन्य दे हत्रयपरिच्छिन्नचतन्याभ्याम- विविक्तमभिन्नमवेति असिपदे उभयोः पदयोः सामानाधिकर- ण्येनोपदिष्टं सद्भागत्यागेन तदेव लक्षितमुक्त कथितमुपदिष्ट- मिति बहुगुरुजनमुखश्रुतत्वात्तन स्विष्टाप्तेः सु शोभनं यदिष्टं मियं व्रझ्मात्मसुखं तस्याप्ति: प्राप्तिस्तस्या: सकाशान्मम मे ब्रह्मसुखसाक्षात्कारवत इसर्थः, नयने नेत्रे घूर्णितेपि ब्रह्मसु- खसाक्षात्कारेणानुषयुक्ते जाते अपि नयने अत्र नीयेते ब्रह्मसंसा- रावाभ्यामिति व्युत्पसा संसाराप्तिव्रह्मपाप्तिसाधनभूताव- विचारविचारौ ग्राह्यौ, लोकमसिद्धनयनपक्षे घूर्यानं वाह्यसर्व-

रिमतेनाऽन्यथा 'ईदूदेदिति'प्रगृह्ये'प्लुतप्रगृह्या' इति प्रकृतिव- द्वावे सन्धेरसम्भवाद् अविचारविचारयोविघूर्णनपदेनानु- पयुक्तत्वं तत्कत्रंभावे क्रमरहिता प्रव्ृतिः सर्वनिषयाणामवास्त- वत्वादन्तर्मुखतति भाव:, ते कर्मभूते अन्धाश्चक्षुर्हीना इव

७६० बोधसारें।

ब्रह्मज्ञानरहिता अमी एने मम पठनादुपदेष्टारो न पश्यन्ति नावलोकयन्ति ॥ २५॥ ननु तर्हि तान्वादैर्जित्वा तेप्युपदेश्या भवद्भिरन्यथ तेषां मुक्तिर्न स्यादित्याशङ्काश्रद्धालुत्वात्सब्धत्वाच्च तेषां बोधो नैव स्यादिति तदुपेक्षेत्रोचितेत्याशयं प्रकटयन्गर्जति। येषां वज्रदृढं कपोलमथवा जिह्वा वितस्त्यायता ख्यात्त्यर्थ कलहाय पुस्तकपिशाचानां कथा तिष्ठतु । मां पृच्छाच्छमते कथं विलसति ध्यानं कथं धारणा। को भाव: स्वरसेन केन विधिना चेतः परे लीयत्ते ॥२ ६॥ येषामिति। येषां लौकिकशास्त्राभ्यासवतां कपोलं गण्डो वज्रदृढं वज्रं कुलिशमिव दृढ गाढमस्ति अथवा यद्दा तेपा मेव जिह्वा रसना वितस्यायता वितस्तिररत्रिस्तत्परिमाया डडयतादीर्घा लम्वायमनेत्थर्थः, अस्ि अ्त एव ख्यात्यर्थे ख्यातिर्लोकान्परति मकथनं सम्वाद इत्यर्थ:, तदर्थ कलहाय कलहो वादस्तं कर्त्तु पुस्तकपिशाचानां पुस्तकैरुपलक्षिता लोकदुःखप्रदत्वाल्लौकिकपण्डिताः पिशाचा इव ते्षां कथ वार्त्ता तिष्ठत् अवसन्ना भवतु तर्हि त्वां कि प्रष्टव्यं तत्राह मामिति, हे अच्छमते अच्छा निर्मला मतिर्बुद्धिर्यस्य तस्य सम्वो धने हे निर्मलबुद्धे अनेन सम्बोधनेन निर्मलमतिभिरेवास्मा त्मष्टव्यन्त एवास्माकमुपदेष्टव्या इति सूचितं, त्वंमां पृच्छा डनुयोजय किं पष्टव्यमियत आह कथमिति, ध्यानं ब्रह्मयश्रि न्तनं कथं किपकारकं विलसति स्थिरं प्रकाशते, क्रिश्च घा रणा ब्रह्मणो धारणा कर्थ केन प्रकारेण साध्या, किश्च स्व- रसेन स्व. आत्मस्वरूपो यो रस आनन्दस्तेन को भाव

ज्ञानिगजगर्जनम्। ७६१

के स्वरूप प्राप्यते, किश्च केन कीदृशेन विधिना विधानेना- नुकमेणेत्यर्थः, चतो मनः परे कार्यकारणातीत आत्मनि ठीयते लीनं भवतीसेवमादि मां पृच्छति पूर्वत्र योज्यम् ॥२६।। इदानीं चित्तनिरोधाय प्रथमं जीवन्मुक्तिसुखेच्छावता वा- ोनिरोष: सम्पाद्य इति सूचयन्स्वरयमेव जिद्वां प्रार्थय- हनो गर्जति। जिह्वे देवि गृहाण मौनमधुना भूयस्त्वया जल्पितं प्रत्यग्वस्तुनि निष्ठिता यदि मतिस्तत्क प्रलापास्तव। स्वच्छन्दोपर मामृताब्धिलहरीलावण्यलसे हृंदि प्रायः कर्कशतां गतासि कुटिले तस्मान्न मे रोचसे ॥२६॥ जिह्ढे इति। हे जिह्ने इति हे जिह्वे देनि हे रसने त्वं ्रूपा देव्यसति अतो मम पार्थनीयासि अतोहं पार्थयामि वां त्वमधुनाद मौनं तूष्णींभावं गृहाणाङ्गीकुरु, कुतो मां नं कारयसि किश्चित्कालं मत्कृतं वाग्व्यवहारं शृणु इत्याश- घपूर्व बहु जतं ्ु ेानीं न ममेच्छोत सूचय- गर्जति भूय इति, हे जिद्वे त्वया भवत्या पूर्व भूयो बहु यथा था जल्पितं सम्भाषणं कृतमतो मौनमङ्गीकार्यमिसर्थः, ननु वं पूर्व मद्दाषणे रुचिमान्ास्थित इदानीं कुतो विरसतां पाप्तस्त- गह प्रत्यगिति, हे जिहे मम मतिर्बुद्धिर्यर्हि प्रत्यग्वस्तु- ने प्रति अश्चतीति प्रत्यकूसर्वानुस्यूतं निर्विकारं साक्षिचैतन्यं देव वस्तु सत्यस्वरूपं ब्रह्म तस्मिन् निष्ठिता निष्ठा सहजमी- तेः सा संजाताऽस्याः सा निष्ठिता सहजमेमवती जातेत्यर्थः, त्ततः कारणात्तव ते मलापाः 'प्रलापोनर्थक वच' इत्यमरसिंहः, यर्थवचनानि कि कि प्रयोजना इदानीं न किर्माप प्रयोज- ९६

७६२ घोघसारे।

नमस्माक तेष्वितर्थः, ननु प्रत्यग्वस्तुनिष्ठिया तव को लाभी जातो येन मत्पलापे तत वैरस्यमित्याशड्का गर्जति स्वच्छन्देति, हे जिह्वे स्व्च्छन्दोपरमामृताब्धिलहरीलावण्यलग्ने स्वच्छन्दं स्वे- च्छया य उपरम उपरतिः स्वामाविकाश्चत्तलय इत्यर्थ:, त- ज्जन्यं नद्रूपं वा यदमृतं सुखं तस्याब्धि: समुद्र इवोपरमसुख- पूर्गो ब्रह्म तस्य लहरीवाहंव्रह्मास्मीत्याकारा प्रमारूपा वृत्तिः सापि ब्रह्मसुखरूपैन तस्या लावण्यं सौन्दर्य मीतिविषयत्वा- त्सुखरूपत्वं तस्मिलुँग्नमासक्तं तस्मिन् हध्यन्तःकरणे सति त्वं भवनी प्रायो बहु यथा स्यात्तथा कुटिला वक्रा दुःखकार- गाभूतेत्यर्थः, अनः कर्कशतां कठिनत्वं गना प्राप्ताऽसि वि- घसे तस्मात्कारणान्मे मम ब्रह्मसुखसाक्षात्कारवदन्तःकर- णत्येत्पर्थः, न रोचस प्रियान भवांस अतस्त्वयेतः परं बदु- भाषणं नैव कार्यमिति भावः ॥२७॥ इदानीं व्रह्मानन्दसाक्षादनुभवे सति समस्तकर्मोपासनेषु तत्फलेषु चानादरो जायत इति सूचनाय सर्वत्र कर्मोपासनानां फलसिद्धिं दर्शयन्गर्जति। सम्पूर्ण जगदेव नन्दनवनं सर्वेपि कल्पद्रुमा गाङ्गं वारि समस्तवारिनिचयाः पुण्याः समस्ताः क्रियाः वाचः प्राकृतसंस्कृताः श्रुतिगिरो वाराणसीमेदिनी सर्वैत स्थितिरस्य मुक्तिपदवी दृष्टे परे ब्रह्मणि ॥२८॥ गम्पूर्णमिति। परे कार्यकारणयोर्मिथ्यात्वात्तयोः परे ब्रह्मणि देशकालवस्तुकृतपरिच््वेदशून्ये विभुत्वगुणविशिष्ट आ- त्मनि दृंष्टे साक्षादनुभूते सति आत्मब्रह्मसाक्षात्कारवतः पुरु- पस्य सम्पूर्ण समस्तं जगद्विश्वमेत्र नन्दनवनं नन्दयति सुख-

प्ानिगजगर्जनम । ७६३

यति सर्वे जगदिति नन्दनं सुखरूपं ब्रह्म वनं सम्भजनं सेन नमिसर्थः, वनधातोः सम्भजनार्थत्वाद 'सर्वे खल्विदं ब्रह्मे'ति श्रुया सर्वजगतो ब्रह्मत्वपतिपादनाड्रह्मणश्व-'एष ह्वानन्दपा- ती'ति श्रुया जगदानन्दयितृत्वप्रतिपादनाच्च समस्तजगि व्र- हविदां नन्दन्रह्मपतीतेर्नन्दनवनत्वं समस्तजगतो ब्रानिट- ष्य्येति नैकदेशस्थनन्दनवनपाप्तये ज्ञानिनां कर्मोपासनाधपे- क्षेति भावः, समस्तजगतो नन्दनवनत्वसम्पादनायैवोत्तरवि- शेषणानि योज्यानि सर्वेपि कल्पद्रुमा इसादीनि वाच: प्रा- कृतसंस्कृता: श्रुतिगिर इसन्तानि, तग्यथा-ननु सम्पूर्णजगतो नन्दनवनत्वे स्वर्गस्थं नदनवनं कल्पवृक्षममूहरूपमस्ति सम- स्तजगति तु तदभावान्न नन्दनवनत्वं सम्भवनीसाशक्कात्रापि तत्सम्भावयन्गर्जति सर्वेपीति, अत्र जगन्न्दनवने सर्नेोफ स- मस्ता अपि ब्रह्मादिस्थावरान्ता देहा: 'समानं वृक्ष परिषस्व- जाते, समाने वृक्षे पुरुषो निमत्र' इसादिश्रुतिभिः समस्तंदहाना वृक्षत्वेन निरूपणाद्'ऊर्ध्वमूलमधः शाखमि'सादिस्मृया च त- थात्वपतिपादनाच्च कल्प्यन्त इति कल्पाः कल्पिता इसर्थ:, किश्च तैर्यत्सुखादि फलं परस्परं प्राप्यते तस्यापि कल्पित- त्वाविशेषात्कल्पितफलदातृत्वस्यापि तेषु सच्वाल्लांकेषि प- सिद्धं कल्पवृक्षागा कल्पितफलदातृत्वमनः कल्पदरुमा एव सन्ति सर्वेषां देहानां कल्पद्रुमत्व्र समस्तजगती नन्दनवनत्वं सम्भाव्यमिति भाव:, ननु पमिद्धस्वर्गस्थनन्दनवने परिखा- भूता गङ्गास्तीति श्रूते तत्नत्यपाशिनां सर्वेषां गङ्गाजल स्यैव पानमस्ति तस्य चात्र समस्तजगससम्भवान्न समस्तजगनो

गङ्गा नास्तीति भाषणं पळाप एव पुष्पदन्तेन शिवमहिमारूप-

७६४ बोधसारे।

श्रीमद्भागवते च वामनचरणाङ्गुप्ठकतभेदेन ब्रह्माण्डवहिर्देशा द्रङ्गाया आगमनं ब्रह्माण्डे निरूपितमतश्च ब्रह्माण्डावरकगङ्गा जलस्यैव सर्वव्रह्माण्डे विद्यमानत्वेन सर्वजलानां गङ्गाजलत्व मिति द्योतयन्गरजीि गाङ्गमिति, समस्तवाररिनिचयाः समस्ा सर्वे ये वारिनिचया वारीणां जलानां निचयाः समूहा रा शय इसर्थः, गाङ्गं गङ्गाया इदं गाङ्गं विष्णुपदीमम्बन्धीत्पर्थः वारि जलमस्ति अतः सर्वत्र जलमात्रस्य गङ्गाजलत्वाद्रह्म विदां सर्वदा गाङ्गजलपानसम्भवादपि सर्वजगतो नन्दनवन त्वमिति भावः, नतु गङ्गाजलकल्पतरुनन्दनवनानां पाप्ति: पु ण्यकर्मभिरेत जायते भवत्सु च पुण्यकर्मकर्तृत्वस्यास्माकं द ष्ट्यानवलोकनात्कुतस्तत्पाप्ति: सम्भाव्येत्याशङ्का 'तस्यैवं वि दुषो यज्ञस्यात्मा यजमान' इसादिना तिततिरिशाखायां ज्ञानि कृतसर्वलौकिककर्मणं यज्ञरूपके यज्ञाङ्गत्ेन प्रतिपादना त्रा न्योऽतोस्ति द्रष्टा, नान्योतोस्ति श्रोते'त्यादिश्रुतिदृष्ट्या कर्त त्ववाधपूर्व समस्तकर्मनिर्वाहे सत्यपि ज्ञानिनि तत्कृतलेपाभावा ज्ज्ञानिकृतसर्वकर्मणां पुण्यकर्मत्वमेवोति सूचयन्गर्जति पुण्य इति, समस्ता लौकिकवैदिका: सम्पूर्णा अपि क्रियाः कर्मा शि पुण्या 'नान्योतोस्ति द्रष्टे'त्यादिश्रुत्या कर्तृत्वस्य बाधपूर्व कृतत्वनालेपकत्वात्पुण्या: पवरित्राः सन्ति अतस्तासामेव फ लमिदं समस्तजगतो नन्दनत्वं समस्तदश्यपदार्थानां कल्पतरु त्वं समस्तजलानां च गङ्गाजलतं च तस्य च सर्वदा ज्ञानिना सर्वत्रोपलब्धतोक्ता सा सम्भाव्येति भात्र:, ननु श्रुतिताग्भि- वैदिककर्मागि निर्वरत्यन्ते संस्कृतशब्दैः पौराणिकमन्त्रैश्रपौ

ज्ञानिगअगर्जनम। ७६

निर्वाहश्च दृश्यने भवतां च मुखे कदाचिद्वेदव।क्कदाचिच्च ैराणिकी संस्कृता च वाक्पदर्यते कदाचिदृपि पाकृतवा- हचारोपि दृश्यतेऽतः समस्तकर्मणां कथं पुण्यकर्मत्वं सम्भा- यमिसाशङ्ा भगवता 'वैगुण्यवषया वेदा' इत्पत्र त्रिगुगाविष- वाऊमात्रस्य वेदत्वपनिपादनान्भरगवता ब्रह्मणांप सृष्ठ्युत्पा- नसमये सर्वान्देवादिपनङ्गातान्सृद्वा तेपु च स्व्रस्व्व्यहारज्ञा- साधनभूना वेदा अपि तस्मै तस्मै समर्पता इति च पु- णिषूक्तत्वाच वेदशवदस्य च ज्ञानवाचकलेन सर्ववार्चा ज्ञा प्रतिपादकत्वचच सर्वेवाग् े वत्वं िेः र्वर हनिदृष्ठ्या श्रुतिवात्कमव्रेति निरूपयन्गर्जीत वाच इनि, प्रा- तसंस्कृता: प्राकृताः पाकृतजनानां तत्तदेशीयाः संस्कृताश्च याकरणशुद्धा देवानां तत्सदशानां मनुष्याणां चोच्चरिता चो वाण्यः समस्ता अपि श्रुतिगिरो वेदवाण्य एन सन्ति त्रि- हगाविषयत्वाज्ज्ञानसाधनत्वाच्चेति तादृशवाचा निर्वाह्याना मस्तक्रियाणामपि पुण्यकर्मत्वस्योक्त्य सम्भावना कर्तव्ये- ते भाव:, नतु 'काइयां तु मरगान्मुक्तिरि'त्यादिना पुराणे- काइयां मरणेन मुक्तिपरापतेः श्रूयमाणत्वात्तत्र गमनं ज्ञानि- नामप्यवश्यं कर्त्तु युक्तमतो मास्तु स्वर्गपाप्तिमाधनभूतं ज्योति ेमादिक कर्म तेषां काशीवासस्त्ववश्यं सम्पाद् एवेसाशडा मन एव विश्वेश्वरत्वात्तस्य च ज्ञानिदृष्ठ्या सर्वत्र विद्यमान- वाज्ज्ञानिन एवात्मविश्वेश्वररूपत्वात्तत्कृनोपदेशस्य च संसार- मुद्रनारकत्वेन तारक त्वाउज्ञा निवामस्थाने तस्य सत्वाच्च स- वत्र ज्ञानिवासेन मुमुक्षूणां मुक्तिसिद्र्ज्ञानिदृष्ठ्या सर्वपृथिव्यां काशीत्वं सम्भावयन्गर्जीत वार्ा सीति,मेिनी पृथिी ब्रह्मा

७६६ बोभसारे।

विदां वारागासी काश्यरिति ज्ञानिनां सर्वत्र मुक्तिमिड्डे: स रवत्रात्मरुपावश्वेश्वरदर्शनात्सर्वत्र तत्कृतोपदेगस्य तारकस्प वि दमानत्वाच्च सर्वत्र काशीलक्षणत्वेन समस्तभूमर :ः काी् म्भाव्यं तेन ज्ञानिनां नैकदेशे काश्यादौ गमनं मूढानामिवा पेक्ष्यमिति भावः, ननु समाधिसुखस्य योगशास्त्र उत्कर्पश्र वणात्तस्यैव मुक्तित्वप्रतिपादनाच्च मु्क्तिश्व ज्ञानिनामपीष्ाडत ज्ञानवतामपि समाधिः साध्य एवत्याशखात्मपनीतेरेव वेदान समाधिशब्देन प्रतिपादितत्व्रात्तस्याश्च वितेकिदृष्ठ्या जाग्र दादिसर्वावस्थासु सत्वाज्ज्ञानिनां सर्वावस्थानां मुक्तित्वम सूचयन्गर्जति सर्वैनेति, अस्य साक्षात्कृतात्मनो ज्ञानिनामित्पर्थ सर्वैत्र समस्तैव जाग्रदादि: स्थितिरवस्था मुक्तिपदवी मोक्षरू पा पदवी स्थितिरस्ति आत्मसतत्वस्य जगन्मिथ्यात्वस्य सर्वावस्थासु स्फुरणादिति भावः, केवलकर्मगौव प्राप्तस्य पसि द्वनन्दनवनस्य कांताचाद्विषयाणामप्राप्त्या कतिचिद्दिपयेषु पा प्रेषु तद्रक्षणादिचिन्तया च पुण्यक्षये तद्वियोगे सति दुःखमद त्वाच्च न नन्दनवनत्वरं, काश्या अपि विना ज्ञानं ब्रह्मपकाशकत्वा भावात्काशते ब्रह्म यस्यामिति काशीशब्दार्थपतिपादनाच लोकमसिद्धकाश्यां तदर्थाभावे सति न काशीलं योगशास्त्रो क्तसमाधेरपि ब्रह्मसाक्षात्कारकारणीभूतज्ञानं विनाऽडत्मसच्व जगदसत्वभानयोस्तत्रा विद्यमानत्वात्प्रपश्चवी जसत्त्वाचच चित्कत्वादपि न समाधित्वमतस्तेषु ज्ञाननिनामादरो नैवास्ती ति ज्ञेयम ॥२८॥ इदानीं लययोगाभ्यासिनं स्वलयांिष्ठानं पृच्छमानो गर्जीत ओतं प्रोतमिदं विचित्रमखिलं यस्मिञ्जगद्दर्त्तते यत्रोदेति विलीयते पुनरिदं तोये तरङ्गादिवत्।

ज्ञानिगजगर्जनम। ७६७

तच्चेतो मयि लीयते प्रतिदिनं मय्येव तज्जायते मह्यं तर्हि वदन्तु हे लयविदः सोहं तु लीये क नु ॥२९॥ ओतमिति। विचित्रमाश्चर्षरूपमनेकरूपमखिलं समस्तमिदं दृश्यमानं जगद्यस्मिन्मनसि ओतं पट ऊर्ध्वतन्तुरिव व्याप्तं प्रोतं च पटे तिर्यक्तन्तुरित स्थितं सदा सर्वकालं स्थितिकाल इति याव- द्वत्तते तिप्ठुति, किश्च यहिंगिश्चतसि अभ्युदित उत्पन्ने सतीदं दृश्यमानं जगदभ्युदति उत्पद्यते यस्मिंश्चेतसि सलये ना- शन सह वर्तमाने सति नष्टे सतीत्यर्थः, जगद्विश्वं लीयते लीनं भवति तज्जगदुत्पत्तिलयाधारभूतं चेतोऽन्तःकरणं प्रतिदिनं दिने दिन उपलक्षणमेतत्क्षणलवादे: क्षगो क्षणे लबे लव इत्यर्थः, मयि ब्रह्माभिन्ने प्रत्यगात्मनि लीयते लीनं भवति पुनश्च तन्मनो मय्येव व्रह्माभिन्ने प्रत्यगात्मन्येव जायत उत्पन्नं भवतीत्येवम- नुभूयते, इस्थं स्थिते तहि तदा हे लयविदो लयं लययोगं विदन्ति जानन्ति ते तथोक्तास्तषां संबोधने हे लयत्रिदो लयंविदंम- न्या भवन्तः स चित्तलयाद्याधारभूतस्तुपदेन लयोत्पतिम्च - त्ततो वैलक्षण्यमात्मनो दर्शित, क तु कुत्राधारे लीये लीनो भ- वामीति तद्रदन्तु कथयन्तु। अयमभिप्रायः-भवद्भिर्लयः प्रतिपाद्ते स किं सतः किमसतो, नादः सतो लयवत्वायोगात्सत एव ल- येडङ्गीकृते लयस्यैवामच्तेन लयभावासिद्वेश्च न च लयवत्स- तोऽन्यसच्तयोगेन लयसत्वं वाच्यमाकाशैक्यवत्सर्ववस्तुसत्त्वस्यै- क्यात्तन्देदे चाङ्गीकुन आकशेपि भेदकल्पनोषपत्तेः, न द्वितीयोS- मतोऽविद्यमानस्य लयक्रियाकर्मत्वायोगात्ततादशासत्कर्मकल- यस्यैत तदर्थत्वोपपतेश्च लये लयार्थत्वेन च लयो लयरूप इत्य- र्थवत्वेन लयशब्दोच्चारस्य तत्मतिपादकशास्त्रस्य चोन्मत्तपल- पितत्वप्रसङ्गाच्चातोऽसतो मनआरदेर्लयासम्भव आत्मनश्च

७६८ पोधसारें।

सतो लयासम्भवे त्वत्पगीतं लयपतिपादकं शास्त्रमपि निर्विष यत्वेनोन्मत्तपलाप एवातस्तद्विचारस्तदुक्तसाधनपयासक्चोन्मत्त चेष्टैवेति भाषः ॥ १९ ॥ ननु तर्हि सर्वकालं स्व्रात्मस्फूर्त्तिरूप: समाधिर्मनआ्र्रादिप पञ्चमतीतौ ससां कथ व्यात्तदभावे च जीवन्मुक्ति: कथं स्या दिसाशङ्का सदृष्टान्तं नत्सम्भावयन्गर्जति । बाला श्वश्रूजननिथमिता देहलीदत्तटष्टि- दीर्ध चक्षुः किरति बदने यौवनालंकृतस्य। युक्तस्यैवं न चलति ततो भ्रूतटे दत्तदृष्टे- श्रतोवृत्तिः स्फुरति पुरुषे मोक्षलक्ष्मीनिवासे ॥ ३० वालेति। श्वश्रूजननियमिता श्वश्रूणां श्वश्रूसददशानां श्वश्रून नान्दृश्वसुरादीनामवरोधकाना जनः समूहस्तेन नियमिताऽवरुद्ध बाला नवपौवना नायिका देहलीदत्तह्टिर्देहलीत्युपलक्षणं नी चस्थानस्य देहल्यां नीचस्थाने दत्ताडर्पिता दृष्टिर्नेत्रं यया स तथाभूता लोकदृष््या प्रतीयमाना सती दीर्घ चक्षुर्दूरदेशगार्म लम्वायमानमित्यर्थः, चक्षुर्नेत्रं मनस्यतिमियस्य यौवनालङ्कतस्ट यौवनेन तारुण्येनालंकृतस्य भूपितस्य स्वीयस्यान्यस्य कस् चित्पुरुषस्य वदने मुखे किरति मेरयति प्रसारयतीत्यर्थः, यथ यद्वदेवमनेन प्रकारेण भ्रतटे दत्तदृष्टेरविभृतो जगतो भ्रुवी संक ल्पविकल्पौ तयोस्तटमुभयनदीमध्यतटवत्तटं मध्यं तस्मिन् संक ल्पत्िकल्पयोरेव जगद्धारकत्वप्रसिद्धेः, तत्र संकल्पविकल्पसन्ध। विसर्थः, दत्तदष्टंर्दता स्थापिता दृष्टिर्द्श्यते ज्ञायते जगदनया स दृष्टिज्ञननिं येन तस्य संकल्पविकल्परहितत्वेन स्थिरीकृतज्ञानस्ये त्यर्थ:, युक्तस्य जीवव्रह्मैक्यज्ञानस्पेसर्थः, चतोदृत्तिश्चेतसोऽन्तः

बनारससंस्कृतसीरीजनाम्री वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली ।

इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति। अस्यां संस्कृतभाषा निवद्धा बहवः प्राचीना वुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभाषानुवा- इसहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति। तांश्र ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये पि विद्वांस: शोधयन्ति। यैर्गरा- हकमहारायैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य ।II) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्यैर्म- इाशयये: कानिचित् खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येकं खण्डानां मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देय इति॥। तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। रु० आ० सेद्धान्ततत्वविवेक: खण्डानि ५ पर्थसङ्ग्रह अंग्रेजीभाषानुवादसहितः १ न्त्रवार्ततिकम् खण्डानि १३ कात्यायनमहार्षिप्रणीतं शुककयज्ञुःप्रातिशाख्यम सभाष्यं स ६६ ० १३ 0

संख्यकारिका चन्द्रिकाटीका गौडपाद भाष्य सहिता १ ॥क्यपदीयम् खण्डानि ५ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे ण्यराजटीकासहित खण्ड ३। द्वितीयभाग: तृतीयाका- डमू हेलाराजटीकासहित खण्ड २) ५ O सगङ्गाघर: खण्डानि ९ 0 रिभाषावृत्ति: खण्डे २ २ O शेषिकदर्शनं किरणावलीटीकासंव लितप्रशस्तपादप्रणीत- ष्यसहितम् खण्डे २ २ O शक्षासङ्ग्रह: खण्डानि ५ O षकर्म्यसिद्धि: खण्डानि ४ हर्षिका त्यायनप्रणीतं शुक्कयजुस्सवांनुक्रमसूत्रम सभाष्यम ३ 0 ग्वेदीयशौनकप्नातिशाख्यं सभाध्यम खण्डानि ४ ४ O हत) वैयाकरणभूषणम पदार्थदीपिकासहितम खण्डानि४ ४ O वरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहित: खण्डे २ २ वदीपनम् (पश्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम) स्० ८८ हान्तदीप: (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ पूटीका खण्डानि ४ ४०

व्याकरणमिताक्षरा। श्रीमदन्नंभट्टप्रणीता खण्डानि ६ ६ ० रसमञ्जरी। व्यङ्गयार्थकीमुद्ा प्रकाशेन च सहिता ख० ३३ ० भेदधिक्कार: व्याख्यासहित: श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रमप- राक्रमसहित: खयडे २ O २ बोधसारो नरहरिकृत: तच्छिष्यदिवाकर कृतटीकया स० ख०८८ ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचिता। १ दैवश्ञकामधेनुः अर्थात् प्राचीनज्योतिषग्रन्थः खण्डे २ २ श्रीमदणुभाष्यम्। श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम्। गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजी महाराजविरचितभाष्यप्रकाश्याख्य- व्याख्या समेतम खण्डानि ४ तत्वशेखरः। श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः। तथा-तत्त्वत्रयचुलुक संग्रहः। कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमद्वरदगुरुविरचितः । १

व्रजभूषण दास और कम्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़क बनारस

BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER :THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A., C. I. E. AND G. THIBAUT, PH. D. .No. 111. LIBRAR

बोधसारः । AUG 3 0 1966

श्रीविद्वद्वर्यनरहरिविरचितः UNIVERSITY OF TOROATO

तच्छिष्यश्रीदिवाकरकृतयाऽर्थदीप्त्या सहितः ।

दयानन्दस्वामिना परिशोधितः। BODHASÂR, A TREATISE ON VEDÂNTA, BY SRÎ NARAHARI, With a commentary by the author' s pupil PANDIT DIVÂKAR. .. EDITED BY SWAMÎ DAYÂNAND. Fasciculus IX. BENARES: Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot.

Printed at the Vidyâ Vilâs Press, BENARES. 1906.

सूचौपन्रम्। गणपाठ: गोलप्रकाशः २ गंगालह्दरी गुरसारणी जातकतत्वम तत्वदीप तकसग्रहं: दत्तकमीमांसा धर्म्मशास्त्रसंग्रहः धातुपाठ: (शिला -) ) धातुरूपावली नैषध चरित नारायणी टीका टाइप परिभाषापाठ: पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता प्रथम परीक्षा प्रथमपुस्तक हिन्दी O प्रश्नभूषणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम ग्रन्थ) षीजगणितम (म० म० पं० सुधाकरकतटिप्पणीसहित) १ मनोरमा शब्दरत्सहिता (टाइप) लघुकीमुदी टिप्पणीसहिता लघुकी मुदीभापाटीका लक्षणावली लीलावती (म०म० पं० सुधाकरऊतटिप्पणीसहित) वसिष्ठसिद्धान्त: विष्णुसहस्त्रनाम शब्दरूपावली शृङ्गार सप्तशती १ समासचक्रम् समासचन्द्रिका सरस्वतीकण्ठाभरणम् 3 साङ्ग्यचन्द्रिका टिप्पणीसहिता साङ्गयतत्त्वकौमुदी WO सिद्धान्तकामुदी ३ सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता उपसर्गवृत्ति w w केत्रकोमुदी क्षेत्रसंहिता २

ज्ञानिगजगर्जनम्। ७६९

रयास्य वृत्ति: साभासा्त : करांश रुपा स्व वि षयाज्ञाननितृ - फलाऽहं ब्रह्मास्मीत्येवंरुपा प्रमेति यावन्मोक्षलक्ष्मीनिवासे क्षरूपा या लक्ष्मीः सम्पत्तिस्तस्या निवस्तेऽस्मित्नितिं निवासो सस्थानं तस्मित्नधिकरणे वसे ईलश्े'ति घञ््, पुरुषे परिपृर्णे यगभित्ने ब्रह्मणि व्यवहारे विद्यमानेऽविद्यमाने वा फुराति प. शते आत्मस्फुरणे तस्य सर्वदैव समाधिसिद्धिरिति भावः।३०।। इदानीं ब्रह्मणोऽगाधत्वनिरूपणपूर्वकं ब्रह्मसुखस्य 'यतो चो निवर्त्तत' इत्यादिश्रुत्युक्तं वागगोचरत्वं सूचयन्गर्जति। यन्त रहितस्य यस्य महती गम्भीरता तादृशी यना यत्र विभान्ति नो अगणिता ब्रह्माण्डमृत्पिण्डिकाः। दृक्तस्य चिदर्णवस्य सुरसो यादृक्स्वरूपं मह- त्कस्मै कथयामि कस्य विषयः को वास्य वक्ता भवेत्॥३१॥ पर्यन्तैरिति। यस्य विद्रत्मसक्षस्य पर्यन्तै रहितस्य परि- डभितोऽन्तैसीरै रहितस्य हीनस्यानन्तस्येत्यर्थः, चिदर्ग- स्य चिच्चेतना जलस्थानीया तस्या अणव उदधिः समु- स्य महती बृहती तादृशी ताद्ग्रूपा गम्भीरताऽगाधता म्रतेसर्थः, अस्ति; कीहशीसत आह मग्ना इति, अगणिता णना संख्या तस्या अतीता अनन्ता इत्यर्थ:,ब्रह्माण्डमृ- पण्डिका ब्रह्माण्डानि जगन्ति तान्येव मृत्पिण्डिका मृदो त्तिकाया: पिण्डिका अल्पपिण्डा इव पत्र चित्समुद्रे मग्री डिता: सन्त्यो लीना इत्यर्थः, नो विभान्ति न प्रतीता भ- ्तीत्यर्थ:, सादृशीत्पर्थ:, किश्व स्योक्तमत्त्वक्षास्य चि- र्पावस्य चैतन्यसमुद्रस्य याद्ृग्यथा सुरसः सुशोभनो यो सः सुखमानन्द इति यावद् 'रसो वै स' इतिश्रुतेः, किश्च ९७

७७० बोधसारे।

सस्य चिदर्गावस्य स्वरूपमाकारो याद्ृग्यादृशं महद्वृदृद स्ति तच्ित्समुद्रस्य रूपं सुखं च कस्मै श्रोत्रे न कस्मा अपीसर्थः कथयापि वच्मि श्रोतु: पृथक्सच्वाभावादिति भाव:, किश्र म चिदर्णवस्य रसः स्रूप च कस्य वचनर्प श्रोतुर्वक्तव विषयो वाच्यः श्रोतव्यक्च भवेत्र क स्थापीसर्थः, 'यतो वाच निवर्चन्त' इति श्रुतेः, 'शृण्वन्तोपि वहवो यत्न विद्युरि'ति श्रुतेवरेचनम्य श्रोतृवक्त्रोरपि ततः पृथगसत्त्तादिति भाव किश्चास्य चिदर्णवस्य स्वरूपरसयोर्वक्ता वाचक: कः के भवेन्न कोपीत्यर्थः ॥ ३१.। इदानीं स्वरूपस्फुरगाजन्यं सुखं तदनुभववतां ब्रह्मादीन पुरन एव कथनीयममिति सूचयन्गर्जति। आख्यास्यामि रमावरस्य पुरतो गौरीवरस्याथवा शब्दव्रह्ममयीवरस्य पुरतस्त्वमस्य कस्यापि न। प्रल्हादप्रवणं प्रकाशपरमं सम्वेदितं संविदा शान्ते चेतसि यत्कुतूहलमये निर्जिह्ममुज्जृम्भितम्॥३२ आख्यास्यागीति।अहं साधिष्ठानवुद्धिस्थचिदाभास: स्व्र त्ममाक्षात्कारवान्मम मे कुतूहलमये क़ौतुकयुक्तेऽतः शान निर्वामने चेतसि मनसि यत्पत्पक्षं संविदा ज्ञानेन संवेदितं नि संशयं ज्ञातमत एव निर्जिह्ं निर्गतं निवृत्तं जिह्मं मायाखयं क पं यम्यां क्रियायां यथा तथोज्जुम्भितमुत्कष्टं प्रकाशितम एत् प्रकाशपरमं प्रकाशेन चेतनेन परम श्रेष्ठं यत्मल्हादपरवर प्करष्ट उकृष्टो यो ल्हाद आनन्दस्तम्य जलस्थानीयस्य प्रच निम्नस्थानरूपं ब्रह्मसुखं यथा जलस्य निम्नस्थानं समुद्रस्तथ सर्ववैषतिकसुखानामाश्रय रूपत्वाङ्गह्मसुखस्य समुद्रत्वमिसर्थः,

ज्ञानिगजगजंनम। ७७१

मावरस्य रमाया लक्ष्म्या वरः पतिर्विष्णुस्तस्य पुरतोऽय्र खयास्यामि निरूपायष्यामि अथवा कि वा गौरीवरस्व गौर्या: र्वित्या वरः पतिः शिवस्तस्य पुरतोऽय्र आ्रूयास्यामि क- विष्यामि, वा किं वा शब्दव्रभ्ममपीवरस्य शब्दब्रह्म वेदस्तन्म- ो तदूपा गायत्री तस्या वरः पतिर्व्रम्मा तस्य पुरतोऽग्र प्र- यास्यामि अनुभविनामग्रे कथनेनानन्दवृद्धेविष्ण्ादीनामा पसुखस्यानुभवस्य विद्यमानत्वात्तपामेवाग्र आत्मातुभवसुखब - पनिं.युक्तमेवेति भावः, अन्यस्यात्मातुभवहीनस्यात्मन भिन्नस्य वत्वं प्राप्तस्येत्यर्थः, कस्थापि पुरुष्ष पुरतोऽगे न तुनैन क- विष्यामि आत्मानुभवहीनानामग्र आत्मातुभवसुखे निरूपिते ति तदसहनेन तत्कृतोपहामेनवा स्वस्मिन तत्कृतेष्यया वेत्या दबहुविषदुःखकारणेन बहुदुःखसच्वादिति भावः ।। ३१॥ इदानीं निर्मायात्मस्वरूपज्ञानं विनान्यसाधनैः साधितम- वात्मज्ञानं तत्पतिकूलृत्तिभिर्विनाइयमानं सतस्थिर न जायत ति सूचयन्गर्जति। तृष्णाभिर्गलितं क्षमाभिरुदितं प्रज्ञाभिरुन्मीलितं मोहैरस्तमितं भ्रमैः प्रचलितं द्वद्वैश्र दूरं गतम्। बोधैरुल्लसितं सुखैर्विलसितं सन्मीलितं संशयैः स्वरंधाम स्फुरितं यदैव मुनिना निर्मायमालोकितम्॥ ३३॥ तृष्णाभिरिति। क्षमाभिः सुखदुःखमहनरूपाभिर्व्ृत्तिभि: धिताभि: क चित्ममय उदितमुत्पन्रमव पतीत स्वं धाम वा- परप तेजस्ततृष्णभिर्षयभोगनाना रुपट्टा ततभ गालतं स्तमित जायते तत्र प्ज्ञाभिर्विवरेकरूपृत्तिभिरुन्मीलितम- नितिरोधानेन कचित्काले व्यक्तमित जातं ततस्तत्मातकूल-

७७२ बोघसारे।

शमितं प्रास्तमित जातं नष्टमित्यर्थः, भ्रमैभ्रान्तिरूपाभिटटत्तमि प्रचलितं विक्षिप्तमिव पतीतं भवति द्वन्दवश्ष द्वन्द्वानि सुखदुःखा कारवृच्तयस्तैरुत्पन्नैर्दूरं दूरदेशं गतं माप्तमित प्तीयते दूरी भूतमिसर्थः, कचित्समये वोधैद्ञानरूपवृत्तिभिरुदिताभिरुष्ल सितमुकृष्टं मकाशितमिव मरतीयते ततश्च सुखैरानन्दाकारवू त्तिभिरुदिताभिर्विलसितं शोभायमानं प्रतीत भवति क चित्स मये ततश्र संशयैः सन्देहरूपाभिर्वृत्तिभिरुदिताभिः संमीलितम

विकारैरत्मरूपमानिर्भावतिरोभावतच्वेन चलायमानं स्थितमि प्रतीत भवति तर्हि स्थिरं कदा प्रतीत स्यात्तत्राह स्वमिति,र दैव य्मिन्नैव समये मुनिना मननवता पुरुषेया स्वमात्मरूपं धा ज्योतिश्चैतन्पमिसर्थः, निर्मायं मायारहितमपतादं कृत्वा मायाया स्ततः पृथक् शुद्धरूपमितर्थः, आलोकितं साक्षाद्दृटष्टं तवैव स्फुरि प्रकाशितं यथार्थ ज्ञातमिसर्थः, अन्यदा तु मायाया विद्यमान त्वेन स्वात्मनि म्रतीतेपि तस्याऽ्यथार्थतेन तृष्णादिमतिकूल

तस्य च मा्या निषेध्य केतलात्मपकाशो जीवव्रह्मैक्यज्ञानरूप वेदान्तमहावाक्यजन्यो जायते तदा तु मायालये सति तृष्ण दिक्षमादिपतिकूला नुकूलवत्तिभि: मारब्धशषेणदिताभिरि ना त्मपकाश आच्छादितो भवतीति भावः ।। ३३ ॥। इदानीं तदपि यावत्मारब्धभोगं जीवन्मुक्तिसुखाविरु सत्स्वस्मिन्पूर्वमात्माभाने किं कारणमिदानीमात्मभाने च कि ङ्ारणमिति विचारयन्कारणासिद्धौ सत्यामाश्चर्यवत्सत्तदपि ब्र ह्मणि लीनं भवतीत्याशयेन गजीि।

झ्ानिगजगर्अंनम। ७७३

पूर्व नाम किमन्तरं समभवद्यन्नेदमालोकितं किं वा कारणमस्ति जातमधुना येनेदमालोक्यते। इत्थं विस्मयवन्मनो हि विदुषां विज्ञाननिद्राघने तत्रानन्दवने मुनीन्द्रसदने लीनं परब्रह्मणि।३४।। पूर्वमिति। यदतः कारणाविदं प्रत्यक्षत्वपरोक्षत्वरहित- त्मरूप नालोकित न दृष्टं तत्ताहशं पूर्वमादौ नाम प्रसिद्धम - रं भेदोस्पासतीति अन्तरं मत्तो भिन्नमात्माभाने कारगामि- रथः, किं समभवर्तिकिरृपमभूत्र किमपीसर्थः, अज्ञानस्पात्म- भिन्नसत्ताकत्वाभावादात्मनस्तु स्वयं पकाशत्वेन सर्वदा - नित्वाच्च न किमप्यज्ञानादिकमात्माभाने कारणं सम्भाव्यत त भावः, किश्चाधुनेदानीमपि येन कारयोनेदं प- क्षमात्मस्व्ररूपमालोक्पते साक्षादनुभूयते तत्तादृशं कारणं मित्तक्षातमुत्पन्नं किम्वा किश्चास्ति विधते न किमपीसर्थ:, ज्ञानसपेव ज्ञानस्यापि स्वात्मतः पृथक्सत्वाभाषादात्मनस्तु वयं प्रकाशत्वेन सर्वदा भानस्वरूपत्वे सति ज्ञानानपेक्षत्वाच्च किमपि ज्ञानादिकमात्मभाने कारगां सम्भाव्यत इति भाव:, थमेतादृशमात्ममाना भानकारणामम्भने ससपि आत्ममाना- नरुपकार्यपतीतौ सतयामिसर्थ:, विस्मयवदाश्चर्पयुक्तं सद्धि- कपसक्षं मारब्धभोगव्यापारानुमेयं विदुर्षा ज्ञानिनां म श्चित्तं विज्ञाननिदाघने विगतं ज्ञानं जगद्विपयो घोधो यसमा- द्विज्ञानं तदूपा या निद्रा सुपुपिः सामान्यचैतन्परूपात्र वि- ननिद्रा ग्राह्या'या निशा सर्वभूतानां तस्या जागर्तति संयमी'ति गवदुक्तेस्तया चेतनया घने नित्िडेऽत एषानन्दवन आ- न्दानां जगद्गतसर्वसुखाना वनमरण्यमिव तस्मिन्, यद्वा सः

७७४ मोधसारे।

त्यर्थ:, सम्भजनार्थवनधातुप्रकृतिकत्वाद्वनगदस्येति भावः, अ्र एव मुनीन्द्रमदने मुनयः मथमादिचतुर्थ्यन्तभूमिस्थास्तेप इन्द्राः श्रेष्ठाः पश्चम्यादिमप्तम्यन्तभूमिस्थास्तेषां वासस्थानत्वा तसदने मन्दिरे तत्रोक्तलक्षणे परत्रह्मगि पर कार्यकारणाती यद्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु तस्मिल्लींनं न भवति पारब्धभोगक्षये सति ज्ञानिमनः स्वयमेत्र नश्ये तेति भावः॥।३४ ॥। इदानीं स्व्रध्यात्मज्ञानेन कृतकृत्यतां पदर्शयन्गजीत। शुद्धे बोधे स्फुरति परितः क्षालिता वासनाङ्काः क्षीणं चित्तं विरतिरुदिता कर्मपाशा विशीर्णाः । भग्नो भेद: सुखमधिगतं कल्पना दूरमुक्ता दृष्टे तत्वे करबदरवन्नास्ति कर्त्तव्यशेषः ॥३.५ इति श्रीनरहरिकृती बोधसारे ज्ञानिगजगर्जनं सप्तचत्वारिशम,1।४७ शुद्ध इति। शुद्धे वोध्यरूपविषयतदुपादानभूताज्ञानाभ्या र हिते बध ज्ञानरूप आत्मनि स्फुरति भाममाने सति तहस्फुर गानैव तच्त्रे जीवेश्वरजगदारोपाधिप्ठानलेन स्व्रतोडनारोपि आत्मन्येव सच्चिदानन्दानन्तव्रह्मलक्षणानुभवेन ब्रह्माभिनने प्त्य गात्मनि करवदरवत्करे हम्ते बदरं यथा साक्षादूदृश्यते तद्वत्सा क्षादूदृष्टडनुभूते सति मम कर्त्तव्यशेष: कर्तव्पस्य कार्यस्य शेषो डवशपो नास्ति न विद्यतेऽवशिष्टं कार्य नार्ति पाप्तपाप्यत्वा दिति भाव:, तमेव कर्त्तव्यतानवशेष दर्शयत क्षालिता इत्या दिना, वासनाङ्का विषयागां मिथ्यात्े ज्ञाते सति तेषां वा सना इच्छा एवाङ्कशिह्वानि क्षालिता धौता अतो बासना

नरहरिषद्कम। ७७५.

गसाधनकर्त्तव्यताभावो मप्यस्तीति भावः, किश्न चित्तं चेतः णं नष्टं वाधितमनुभूतमित्यर्थः, अतो मनोनाशे योगादिकर्त्त- पताभावो माय ज्ञेय इत भाव:, किश्च विरतिर्विगता निृत्ता तिः प्रीतिर्यस्याः सा विरतिर्विरसता वैराग्यमित्यर्थः, उदितो न्नाडतो वैराग्यकर्त्तव्पशेषोपि मयि नास्तीति भावः, किश्च क- पाशाः कर्मरूपा: पाशसादृश्यात्पाशा इव बन्धनानि विशीर्णा-

स्तीति भाव:, किश्च मेदो दयो भग्नो नष्टोऽतो द्वैतनिरास- कयाशेपोपि मय नास्तीति भाव:, किश्च नतु सुखोपभोगाय कि वत्कर्त्तव्य शपोस्त्विति चिन्वत्ाहुि,सुखं सर्वसुखार ना ह्मसुखेन्तभावात्तत्सुखाश्रयभूतं ब्रह्मसुखमधिगतं प्राप्तमतः स- सुखसाधनकर्त्तव्यताशेपोपि मयि नास्तीति भाव:, ननु कल्प- निवत्तये तु किंचित्कर्त्तव्यतास्तु तत्राह कल्पनेति कल्पना- उत्मन्यनात्मारोपबुद्धि दूग्मुक्ता दूरदेशे मुक्ता त्यक्ताऽतस्तत्क- व्यतापि मयि नास्तीति भावः॥ ३५॥। इति श्रीनरहरििष्यदिवाक्करविराचितायां बोधसारार्थदीपी ज्ञानिगजगर्जनार्थप्रकाशः सप्तचत्वारिंशः।४७।।

अथ नरहरिषट्कम्। एवं ज्ञानिगजगर्जनं निरुप्येदानीं स्व्रगुरुनरहरिमहत्त्वख्या- नाथ नरहरिपद्कारूयं सप्तश्लोकं प्रकरणमारभमाण आह। अथ नरहरिषट्ठम् । अथेति। अथ ज्ञानिगजगर्जननिरुपण्ानन्तरं नरहरिषद्कं रहरेः संबन्धि पठूकं षणां श्लोकानां समूहः पट्कं नरहरिली- निरूपक पद्कनामकं पकरणमित्यर्थ, निरुष्यत इति शेषः, त-

७७६ बेधसारे।

त्ादौ नरहरिनाममात्रेगा केवलं हिरण्यकशिपोर्वधो न स्यादि। नरहरिरुपं धृत्वा हिरण्यकशिपोर्वधः कर्त्तव्य इत्याशयेन सम ष्टिव्या्टिचित्ताषिष्ठातारं श्रीवासुदनं ब्रह्मा पार्थयते। नाम्नैव नो नरहरेर्हि विदीर्यतेSसौ दुष्टो हिरण्यकशिपुर्नितरां बलिष्ठः । तस्मास्तया नृहरिरूपधरेण चित्त मोहो हिरण्यकशिपुस्तु विदारणीयः ॥ १ ॥ नाम्नैवेति। ह चित्त हे चित्ताधिष्ठातर्वासुदेव अधर्मरत ताहुष्टः पापी हिरण्यकशिपुर्हिरण्यकशिपुनामा दैत्यो नितर मतिशयेन वालष्ठो वलनानांस्त कुत इत्यत आ्रह् नाम्नेति हि यतः कारणान्नरहरेर्नरश्वासी हरिश्व नरहरिनरहरिरु वान्भवांस्तस्य ते नाम्नैव नरहरिरिति माममात्रेण केवलमसे हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नो विदीर्यते न विनाश्यतेऽत इति योज यत एवं तस्मान्नृहरिरूपधरेण ना चासौ हरिश्र नृहरित सिंह: स एव रूपमाकृतिस्तस्य घरं धारक तेन त्वया वता मोहयात स्वमायावलपराक्रमै रणे देवाश्निति मोहो मोहक हिरण्य कशिपुर्हिरण्यकशिपुनामा दैयो विदारणीयस्तु भेदनी एव वं घातयित्वा स्वभक्ता देवा रक्षणीया इत्याशय इति लौ किकार्थः। प्रकृतार्ये तु मुमुक्षा: केवलं ब्रह्माऽहमस्मीति वाडमात्रे णाज्ञाननाशो न स्यादिति स्वस्मिन्त्रह्मत्वसंपादनेनैव तद्विनाश स्यादिति स्वगुरुनरहरिरृपंधृत्वैवाज्ञानं विनाशयेत्येवं स्वचित्तं रययति नाम्नैवेति, हे चित्त हे चेतो दुष्टः स्ववशं माप्तस्याती वदुःखदत्वात्निसशुद्धबुद्धमुक्त निर्विकारस्वभावे प्रत्यगात्मनि

नरहरिषट्म। ७७७

षकारणत्वाच्च दोपरुप एन हिरण्यकशिपुर्हिरण्यवत्पका -

व निद्रासामग्रीरूपं यस्य स तथोक्तस्तदाश्रये शौय तत्मतीते: मोहः, यद्वा हिरण्यपदेन प्रकाशबहुलं मसक्कैतन्यमेवात्र हां तस्यैव सर्वारोपाधिष्टानत्वात्तत्कशिपुरिव निद्रासाग्री यस्य स तथोक्तो मोह इसर्थः, आत्मन्येवाडस्थित्व।SSमवि- तिरूपनिद्रामनुभवितेत्यर्थः, नितरामत्यन्तं वालिए्ठः प्रबलो- स्त कुत इत्यत आह नाम्नेति, नरहरेर्नरश् जीवोडम रेश्वात्मा व्यवहारदप्ट्या बुख्ध्याघ्गुपाधिमर्चेन प्रतीयमान- ज्ीवत्वं पारमार्थिकटप्ठ्या व्रह्मनिव्वेन सर्वद्वैनहरणशील- न च ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मत्वं श्रीगुरौ लक्ष्यीकृत्य नरहरि- म्ना स्वगुरुरत्र विवकितस्तद्वारा च प्रत्यगभिननं ब्रह्मग्राहं

स्मिन्परोक्षज्ञानपूर्व ब्रह्माहगस्मीत्याकारेण ब्रह्माभिन्नगस- मवाचकेन नरहरिरिति कल्पिननासमनेगेत्यर्थः, अतौमोहो विदीर्य्यते न विनाश्यतेडतो वलिष्ठ इति योज्यं, तस्मा- रणान्नृहरिरुपधरेण ना जीवो हरिः सर्वद्वैतहरणशीलः पात्मा तयोजीवपरमात्मनो रुपसुभयत्र भागत्यागलक्षगाया क्षतमखण्डैकांचन्मा्स् रूपं तस्व घरं धारकं तेन प्रतागभि- ह्मसाक्षात्कारवत्स्वगुरुरूपग्रहणवता त्वया भवता हिरण्यक- पुर्हिरण्यवत्पकाशबहुलं सत्गुणक्ार्यत्वादन्तःकरणं स्वयं श रूपं तदाधारभूतं प्रत्यक्कन्यं वा कशिपुवत्स्वात्म व्षृ- पनिद्रासामग्रीरूपं यस्य स तथोक्तो मोहोडज्ञानं िदा- यो विनाशिनव्य एव ब्रह्माभिन्नस्वरात्मसाक्षातकारेणैवाज्ञा- शः स्यान्न तु व्रह्माह्दमस्मीत्युच्चारमात्रेखेि भानः ।। १ ।। ९८

७७८ बोधसारे।

ननु को दोपो हिरण्यकशिपोरास्त यं निमित्तीकृत्य नर रिणा नाशं प्रापित इत्याशखाह। इन्द्रस्य राज्यमपि सम्प्रतिलभ्य लु्ध- स्तृष्णामयो निजरिपुर्न जगाम तृ्तिम्। अस्याधुना प्रलय एव हितं ममति प्रज्ञात्मना नृहरिणा प्रलयं प्रणीतः ॥ २ ॥ इन्द्रस्येति। लुब्धो लोभतांस्तत्व हेतु स्तृष्णामयम्तृष्णा र्वाञ्छाभि: प्रचुरोऽत एव निजरिपुर्निजस्य स्वरीयस्येन्द्र प्रह्ादस्य वा रिपुः शत्रुर्हिरण्यकशिषुनामा दैस इन्द्रस्य क्रस्य राज्यं पदं संमतिलभ्य संपाध्यापि वृप्तिमलंबुद्धिं न गाम न पाप इति हेतोरस्य हिरण्यकशिपो: म्रलय एव न एत मम मे चित्ताधि।प्ठतुर्वासुदेवस्य हितं स्व्भक्तसुखकार त्वादिष्टमस्तीलेवं विचार्येति शेष:, प्रज्ञात्मना पज्ञा बुद्धिरे त्मा शरीरं यस्य स तथोक्त सेन ज्ञानस्वरूंपगोत्यर्थः, नृहरि वासुदेवेनासौ हिरण्यकशिपुः मलयं नाश पणीतः मापित न्द्रपदमासार्वाप तृप्यभावेन सर्वजगज्जयोद्योगमालक्ष्य तेनैव षेया हिरण्यकशिपुर्घातित इति भाव इति लौकिकार्थः। प्रकृते्थे मुमुक्षुगा मोहशत्रघाते कुतः पवर्त्तितव्यं को वा दोषस्तरि त्नित्याशङ्का स्व्रगुरुनरहरिचरितवर्णनमिषणैव वधे निमित्तम मज्ञाने दोषं दर्शयतीन्द्रस्येति। हे शिष्य लुब्धो लोभवांस हेतुस्तृष्णामयस्तृष्णा आशास्ताभिः प्रचुरोऽत एव नि रिपुर्निजः स्रीयो रिपुः शत्रुरात्मन आवरकतया स्व्रा त्वमज्ञानस्य र्वस्यास रानन्दत्वादिस्वभावानादृणोिति भा प्रकदोपवान्मोह इनद्रस्येदंतया सर्वदृश्यं पश्पतीति दक्षिण

नरहरिषट्रम्।

स्थनः सअ्जगद्दृष्टृत्ववान्पुरुप इन्द्रस्तश्येन्धति मकाशय- जगदितीन्द्रशब्दवाच्यस्यैववात्मन इन्द्र इति परोक्षतया श्रु- क्तस्यात्मन इति भातः, तथा च श्रुतिः 'इन्धो हचै नामैप- दक्षिणक्षनपुरुस्तं ा तमि् सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते क्षेण पराक्षपिया इत हि देवा: प्रसक्षद्विप' इति, यद्वेदमति पादव्यवधानेन सामान्यरुपेग प्रकाशयतीतीदन्द्रशब्दवा- स्यात्मन एव परोक्षतयेन्द्र इति नाम्नो मे आत्मस्वरुपस्य च श्रुतिः-स एतमेव पुरुपं ब्रह्म ततमपपश्यदिदमर्शममिति पदिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नामैतमिदन्द्रर सन्तमिन्द्र इत्याच- परोक्षण परोक्षमरिया इत हि देवा' इति, अस्मिन्नर्थे जीवत्र- यस्फुरण रूपश्चिन्मात्र एवेन्द्रपदेन ग्राह्य:, तस्य तादृशस्य राजयं पदमात्मत्वमिसर्थः, समतिलभ्य समाध्यादौ माप्यापि ेसन्तोषं निरकुशा तृप्तिमितर्थः, न जगाम न माप इति हेतो- नदानीमस्य मोहस्य मलय एव नाश एव ममात्मस्वरू- प स्त्र स्मिन्व्र हमत्वस्फुरया हेतुत्वा द्धित सिंष्टं भवतीवं निश्चिसेति :, प्रज्ञात्मना मज्ञा मज्ञानं ब्रह्मात्मा स्व्ररूपं यस्य तेन 'प्रज्ञानं प'सि श्रुतेः, अत एव नृहरिण्ा लोकदृष्ठ्या ना पुरुषो जीव वर्थः, परमार्थदृशा 'ब्रह्मिद्वह्ैवर भवती'त श्रुतेर्हरिः सर्वद्वैत- गाशीलं ब्रह्म, एवमुभयरुपेण मयाडसौ मोहरूपः शत्रुः प्र. नाशं पगीत: पापितोोन्यें मुमुक्षूणमपि मोहनार्ां ना स्वात्मसुखमाप्तिर्न स्यादिति भावः ॥ २ ॥ इदानीं हिरण्यकशिपुव्रक्षो बज्राद्यायुधमेद्यपपि नरहरिन- वदारितमिति श्रीनरहरिनखस्य दार्ढ्यवर्णनमुखेन नरहरिं तौति। वक्षो हिरण्यकशिपो: किल वज्रसारं

७८० बोधसारे।

शस्त्राणि तत्र सकलान्यपि कुण्ठितानि। तादक्पुनस्तव नखैर्नृहर विदीर्ण- मत्यह्ुतो भवत एष नखप्रभावः ॥ ३ ॥। वक्ष इति। हे शिष्य हिरण्यकशिपोहिरण्यकशिपुनाम्न दैत्यस्य वक्ष उरो वज्रसारं वज्रस्य कुलिशस्य सारं दाढ्य तहि व सारं दार्ढ्य यस्य तत्तादृशं स्थिनं किल इति निश्चये, कु एतज्ज्ञातं तत्राह शस्त्रागीति, शस्त्राण वज्राद्यायुधानि सकला समस्तानि अपि तत्र हिरण्यकशिपुव्रक्षसि कुण्ठितानि तन्भेदने समर्थांन जातानि अतो वज्रादपि तत्र दार्ढ्यमधिकमिति नि श्वनव्यं हे नृहरे हे नरसिंह ताद्ृकूतादृशदारढर्यवद्धिरण्यकशि पोर्वक्षःस्थलं तत ते नखैः कररूहदैविदीर्ण विदारितमत ए हिरण्यकशिपोर्वक्षोनिदारणरपो भवतस्तव नखप्रभावो नख नां कररुहागां प्रभावः मतापोडत्यद्ुनोऽत्याश्चर्यरूपोडस्ति रवशस्नेभ्योपि त्वन्नखमामथ्यमधिकमिति भात इति लौकिर्थ: परमार्थे तु स्व्रगुरुं नरहरिनामानं मोहनिवर्तकतद्वाक्यप्रशंसारि षेगा प्रस्तौति वक्ष इति। ह नृरहरे हिरण्यकशिपार्हिरण्यं

स्मृतिरूपनिद्रामाधनं यस्य तस्य मोहस्य वक्षः सदद्वैतानृतद्वै योरन्योन्यारोपरूपं मोहजीवनहेतुत्वाद्वक्ष:स्थलं तद्दज्रमारं ज्रादांप इढ किल, एनं निश्चय एव कुन इत्यत आह शस्त्राणी शंसन्ति हितमुपदिशन्नीति शस्त्राणि शास्त्राणीत्यर्थः, सकल नि समस्तानि तत्रोक्तलक्षणे सत्यानृताद्वैनद्वँतैक्यरूपे वक्ष कुण्ठितानि तन्ेदनेSसमर्थाान जातानि अत इति योज्यं, हे हर ना जीवो व्यवहार दृष्ठ्या सन्नपि परमार्थदृशा हरे सर्वद्वैत

नरहरिषटरम। ७८१

रणशील े अ्वैन रूप ुरा ाि र् सत क्ै यपप ते नखैने विद्यन्ते खाननि अमत्पदार्थास्तान्पर्यसूना येषु बो- कवाक्यषु तानि सददवैतात्ममा्रवषयका न ्न तेुनः ुनवारं वारं दाढ्यायेति यातद् बिदीगो विदारिनं विविचय दशिनमिति माव:, अन एव सददतानृन द्रैतान्योन्यागोपलक्ष- ग रक्षोभेदनरूपो भतरतस्तत्र नखपभावो नखानां केवलसन्पात्रवो- कवाक्यानां प्रभावः प्रतापोडत्यदुो्याश्षर्यरूपोडस्ति ॥ ३ ॥ ननु नृहरिणा हिरण्यकशिपुः कथं घानितम्तेन च किं फलं मिद्धं तादग्लीलया च कस्य महिमा संवर्धित इत्याशङ्का त- सर्व क्रगेण दश्यात। अध्यात्मदृष्ट हृदयं हृदयाग्रसंस्थं

कटं समस्तमपि नष्टदशां प्रयातं प्रह्लाद एव परमं महिमानमाप ॥ ४ ॥ अध्यात्मेति। हे शिष्य अध्यात्मदाष्टि आत्मानं प्रत्यश्नमधि अनिष्ठाय स्थितं तदध्यात्ममहङ्कारादि मर्व जगत्दृश्यतेऽनने ति ्टिर्ज्ञनमभ्मिन्नस्तीति तत्तथोक्त सस्तज्ञानक रण मित्यर्थः, एत शं नरहरर्हदयं चित्तस्थानोपलक्षितमुदग्वक्षसोमध्यमस्ति, केश्र तेजोमयो वहिज्वालाप्रचुरो वृहरिर्निरमिंहो हृदयाग्रसंस्थं हदयस्योदरनक्षसार्मध्य देशस्याग्रे पुरतः संस्थ स्थापितं तं पूर्वो- कतंहिरण्यकशिपुनामानमरिं शत्रुमस्तं नाशमनयत्पापयत्तन्ना हन कि फलं सिद्धमित्यन आह कष्टमिति, ममस्तमपि समस्त- जगनः सम्बन्धित्वात्ममस्तं सकलं कष्टं दुःखं नष्टदशा नाशाव- स्थां प्रयातं प्राप्त ततोपि किमिस्त आह प्रहाद इति, तस्य हि-

बोधमारे।

उण्यकांशगार्वधेन समस्तजगतो दुःखे नष्टे सति प्रहाद एव हिरण्यकशिपोः पुत्रः प्रह्नादनामैत परममुत्कृष्टं महिमानं सर्वसुगसुरपूज्यत्माप पाप्तनानिति लौंककार्थः । परमार्थे तु ननु जीनब्रह्मैक्याखण्डरसरूपंगा गुरुगा क्थ मोहनिरास: कृतस्तेन च कि फल मास ततश्च कस्य वृद्धिजतिसाशङ्ा त- त्मर्न क्रमेण दर्शयति अध्यात्मेति, अध्यात्मदाष्ट आत्मानं व्र-

ज्ञानं 'दश्यते त्वग्रथया बुद्धय'ति श्रनेस्तदेव हृदयं हृत्सर्वद्वैनह- रमाशीलमद्रेतात्मरूपं तद्यते प्रकाशयतीति हृदयं जीव- व्रद्मक्यविषयकं ज्ञानं तदज्ञाननिवर्तकाहंव्रह्मत प्रमारुपम स्तीनि ज्ञेयं, किश्च तेजोमयस्तेजः सर्वजगत्मकाशकत्वेन स्वयं पकाशमानत्वाच्चतन्यं तद्रूपो नृहरिव्यवहारदृष्ट्या ना जीव: परमार्थदशा 'ब्रह्मविद्वहमैत् भवतीशत श्रुतेर्हरिः सर्वद्वतहरग शीलाडद्वैतब्रह्मस्वरूपः श्रीगुरुरितर्थः, हृदयाग्रमंस्थमध्या स्पज्ञानरूपह्ृदयस्याग्रे सम्यक्स्थितं कृत्वा प्रकाशये तम इव तं मोहनामानमरिं शत्रं स्वस्यासङ्गत्वादिगुणावरकत्वाद्वरित्व मोहस्येति ज्ञेयम्, अस्तं कालत्रयेप्यसत्त्वरूपं नाशमनयत्मापि तवान्, ननु मोहनाशेन किं फलं सिद्ध मित्याशङ्कानिष्टनाशष्ट प्राप्तिरूपं यत्सिद्धं तद्दर्शयति कष्टमिति, समस्तमपि सर्वमपि कष्टं दुःखं नष्टदशा नाशरूपा या दशाऽवस्था ता प्रयातं प्राप्त मिदमनिष्टनिवृत्तिरूपं प्रयोजनं सिद्धमिति दर्शिनं, किश्च पहाद एव प्रकृष्टो ह्राद आनन्दो विद्यानन्द एव केवलं महिमान परममुत्कृष्टं महिमानमपरिच्छिन्नव्रह्मानन्दत्वमाप प्राप मो हविनाशे सति तापत्रयनिवृत्तिर्विद्यानन्दस्यापि विद्योपाधि निवृत्तौ ब्रह्मानन्दत्वपाप्तिश्चेति द्विविधमपि फलं सम्पन्न मिति भाव: ॥ ४ ॥

नरहारनट्रम् । ७८३

ननु हिरण्पकशिपुनान्तर्वहिर्देश दिवारात्रौ च काले स- लनर्जलवस्तुभश्व करणैनेर पशुभिश्व कर्तृभिर्मृ त्युर्मे मा - नूदिति ब्रह्मणो वरः प्राप्त इति श्रूयने तत्कर्श तस्य मृत्युत्ट- हरे: सम्भाव्यस्तपाह। नान्तस्तु नापि च बहिर्न दिवा न रात्रौ नार्द्रेण शुष्कवपुषा च न मार्यते यः । नायं नरेण न मृगेण निपातनीय- स्तादृग्रिपुं नरहरिहंतवान्विचित्रम् ॥ ५ ॥ नान्त इति। यो हिरण्यकशिपुर्व्रह्मणो वरलाभाद- तर्गृहाधन्नर्देशे न मार्यते न विनाश्यते तुपदेनान्यशत्रुवधा- स्य वधोदुर्घट इति सूितम, अपि च पुनश्च वाहिर्बाह्यदेशे न प्रार्यते न विनाश्यते, किश्च दिवा दिनमे न मार्यते न विनाश्यते, त्रौ निशि च नमार्यते न विनाश्यते, किश्नाऽर्डर्द्रेण मरसेनायु- दिना न मार्यते न विनाश्यते, शुप्कापुपा च शुष्कं ृक्षं व- ुगकारो यस्य तथाविधेनाप्यायुघेन न मार्यते न विनाश्यते, कश्चायं हिरण्यकशिपुर्नरेण मनुष्यादिव्रह्मान्तोपलक्षितश- रीरता क्त्रा न निपातनीयो न मारगीयः, किश्र मृगेगा मृगो- लाक्षतपशुशरीरता राहेण वा न निपातनीयो न विनाश्यो- ड्ास्त अतो नरहर्र्निगे मनुष्यः सचासौ हरिश्व मिंह उभय- वधश़रीरोपलक्षितो भून्वेसर्थः, ताहांग्रपुं ताद्ृगुक्तलक्षणवान्यो- रिपुः शत्रुप्तं हनवान्घिनाशितवानिति नरहरेः कर्म विचित्र- मद्ुनमस्तीति लौकिकार्थः। परमार्थस्तु ननु नरहरिरुपेण लो कदृष्ठ्या मनुष्यरूपेगा पारमार्थिकदष्ठ्या ब्रह्मरूपेगोत्युभयन- वरुपेगा गुरुणा कुतो मोहो निषातितः कुनश्र केवलव्रह्मरुपंण

७८४ बोधसारे।

केवल जीवरुपेगा वा न निरस्त इसाशङ्का ताद्टशरूपेगौन सवि- नाशयितुं शक्यः केवलजीवस्य तदधीनत्व्ात्केतलब्रह्मणश्च त- द्विरोधाभावात्किश्न केत्रलस्पात्मतत्तस्य निर्विकारत्वन कर्त्तृ- त्वाद्यभावाच्चेति पारहरति नान्नित, यो मोहः गोडन्त- रन्तर्देश धारणाध्यानसमाध्युपायैन गायते न विनाश्यते घा- रणादीनां मोहकार्यत्वान्मोहनाशस्यान्योपायैर्दुर्टत्वं सूचिनं तुपदन, अपि च पुनरप यो मोहो वहिर्षर्हिदेश स्व्रस्ववर्णाथ्रम- कर्माचरगौः स न विनाश्यते 'न कर्मणे'त्यादिश्रुतप्तपामपि त- त्कार्यत्वादिात भावः, किश्न दिवा केनललोकव्यवहारलक्षणेन दिवसेन न मार्यते न विनाश्यते म मोहो रात्री केवललोकव्य वहारोपमहृतिलक्षणापां समाधिरूपाया रातौ स न मार्यते न विनाश्यते। 'या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी। यस्यां जाग्रति भृतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ इतिस्मृत्युक्तौ दिवारात्रिशब्दाभ्यां व्यवहारममाघी ग्राह्यौ तयोरपि मोहनाशहेतुत्वं नास्तीति मात:, किश्चार्द्रेण केवलमेम लक्षणनोपासनेन न मार्यते न विनाश्यते शुष्कतपुषा च शुष्क प्रेमरसहीनं वपुः स्वरूपं यस्य तेन केवलशुष्कज्ञानेनेत्यर्थः, न मा यते न विनाश्यते केवलपेम्णा मोहं निवर्तयितुं न शक्यते तस्य च तत्कार्यच्वाविशेषान्मोहनिवर्त्तकज्ञानाभावाच्च प्रेमहीनशुष्कज्ञा नम्य तु विषयभोगेषु प्रेमवत्वेन दारढ्याभावान्न ताद्टशज्ञानस्यापि मोहनिवर्त्तकत्वमत उभयसंयोगेनैव मोहनिवृत्ति: स्यान्नैकैके नेति भावः, किश्चायं मोहाख्यः शतुर्नरेण न राति आदत्ते विषयानिति नरः केवलवैगग्यवान्तेन जीवेन न निपातनीयो न विनाशनीयः प्रारब्धभोगशेपे सति केवलवैराग्ये विक्षेपस्या

नरहरिषद्रम। ७८५

इयम्भावित्वान्र केवलवैराग्पे मोहनिवर्तकता सम्भवतीति व:, किश्च मृगेण मृगयति विषयानिति मृगो विषयासक्त- न जीवेनापि अय मोहरूपः शतुर्न निपातनी यो न विना यितुं शक्यः केवलवविषयासक्तस्य विक्षेपादिवहुदोषवत्त्वा- हय च तत्कार्यत्वाच्च तादृशजीवस्यापि न मोहविनाशे सा- वर्यमिति भाव:, अतो नरहरिर्लोकदृष्ठ्या व्यवहारवत्त्वेन रो जीव: परमार्थदशा तु 'ब्रह्मविद्वह्ैव भवती'तिश्रुतेः सर्वद्वैत- रणशीलत्वद्धरि मेे ु रु प्् ू ् ्य ार् , न रिजीवब्रह्मोभयरूपो भूत्वोभयरूपे च ध्यानादीनां क- दीनां सत्वाव्यवहारसमाध्योर्भक्तिज्ञानयोश्च जीवव्रह्माभा- वोश्वापि विद्यमानत्वात्सः ताददग्रिपुं तादृशदुर्घटमरणवन्तमपि तुं मोहं हतवान्बिनाशितवान्नित्यें प्रकार कर्म वि त्रमत्यद्भुतमस्ति ॥ ५ ॥ ननु नरहरे: सर्वत्र विद्यमानत्वे सति पापायस्तम्भादेव कुतो क्ति: प्रदर्शितेयत आह। सर्वत्रैव सदा स्थितो नरहरिर्यत्स्थावरे जङ्गमे दैवाद्यक्तिमुपागतः पुनरसौ पाषाणपिण्डेपि यत्। नास्तित्वं गमितो हिरण्यकशिपुस्तादृक्प्रपञ्चाश्रयः तत्सर्व किल कौतुकं निजजनप्रह्लादहेतो: कृतम्॥६॥ सर्वत्रैवेति। नरहर्रिर्नरसिंह ईश्वरत्वा'दाकाशवत्सर्वगतश्च त्यः 'पुरुष एवेदं सर्व यद्धूतं यच्च भव्यं स भूमि विश्वतो वाऽत्यतिपुद्दश।ङ्गुलमि'त्यादिश्रुतिभ्यः सर्वत्र सर्वेषु जगद्त- हार्थेषु सर्वदा सर्वकालं स्थिता्तिष्ठत्येव यत्तत्सत्यमिति शेपः, ई पापाणस्तम्भ एव कुत आविर्भृतस्तत्राहद दैवादिति, पु- ९९

७८६ बोधसारे।

नरेवं मत्यपि ताहृकप्रपञ्चाश्रयस्ताद्टगिन्द्रराज्यलाभेपि सन्त पमप्रासोऽत एव प्रपश्चस्य मंसारस्यवाश्रयः संबन्धो विद्य डस्य तथाविषः सन्नत एव नास्तित्वं प्रपञ्चव्यतिरिक्त ईश्व नारित तव्यापको न विद्यते वस्य तस्य भावस्तच्वं गमि पाप्तः पपश्चसुखलाभेन तद्यतिरिकं ब्रह्ममुखं नासतीति निश्व वानित्पर्थः, यथतः कारणादतो दैवात्सोपाधित्वेन स्वा ष्टकर्मतो हेता र्हैरण्यकशिपुर्दैवाद्वा पापायापिण्डेषि पाषाणस्य इपनः पिण्डो चिग्रहः स्तम्भ इत्यर्थ:, तस्मिन्नपि तस्मिश्रेव, आ शव्दात्सचेतनेषु तु व्यक्ति: प्रसिद्वैवेति जडेपि तवाविर्भावेन र्वत्र सर्वदाविर्भावः सूचितः, व्यक्तिं पकटतामुपसमीपे एव हि ण्यकशिपोरागतः प्राप्तः, तत्सर्वे समस्तं चरितं निजजनमह दहेतोर्निजः स्व्रीयो यो जनः पुरुवः स्व्रभक्तजन इत्यर्थः, ए भूतो यः प्रक्लादः प्रक्लादनामा हिरण्यकशिपोरेव पुत्रः स एव तुरनिमितं तम्मात्कृतमार्चारतमिति लौकिकार्थः। परमार्थे तु व्यवहारदृष्ठ्या पुरुषस्य परमार्थदृष्ठ्या ब्रह्मरूपस्य सर्वकार त्वात्मर्वत्र व्यासौ सतां मोहांवारूपदृत्तिविशेषभूतायां ब्रह्मा मस्मीति वृत्तावेव कुतोभिव्यक्तिर्दश्यत इसाशख्ानन्दहेतुतये दर्शयन्नाह सर्वत्रैवेति, नरहरिर्व्यवहारदृष्ठ्या नरो जीव:प मार्थदृष्ठ्या हरिः परमात्मेत्युभयरूप आत्मा सर्वत्र ववत्तिषु सामान्यरूपेण सदा सर्वकालं स्थित एव। प्रत्येव यदेवमुच्यते तत्सत्यं तर्हि कुतो ब्रह्माहमस्पी छृत्तावेवाभिव्याक्तर्भवतीत्युच्यते तत्राह दैवादिति, य स्मात्कारगाद्धिरण्यकशिपुर्हिरण्यमिव मकाशबहुलमन्तःकर सच्य गुगा कार्यभूतं कशिपुरिवात्मविस्मृतिरूपनिद्रासामग्रीव य स तथोक्तो मोहः स नास्तित्वं स्वस्माज्जगतश्चान्यद्वस्तु न

नरहरिषट्धम ।

ते यस्य मोहस्य तस्य भावस्तत्वं गमितः पाप्तः मन्गमशब्दा- रकादित्वादितच् तत्र हेतुस्ताद्टक्पपश्च। श्रयस्ताहग्यथा पप- हवी तात्मपतीतिर्न स्याच्तथा प्रपश्चस्य संसारस्याश्रय सेवनं स्य स तथोक्त: पुनः सामान्यरूपेय सर्वत्र सदा विद्यमानलेि मौ व्यवहारपरमार्थदशोर्नरहरिर्जीवव्रह्मोभयरूपो दैवाच्छूव-

डस्य मोहस्पेत्यर्थः, पिण्डोऽवयवविशेषो ब्रह्माहमस्मीत सा- र्काररूपवृत्तिविशेषस्तांस्मन्नेत्र व्यक्ति पयक्षतामुपागतः प्राप्तः, सर्वे समस्तं चरितं कौतुकमाश्चर्षरूपं निजजनप्रहादहेतोः कृतं जात्स्वस्माज्नं जन्म यस्य स तथावरिधो य: प्रहाद: पकृष्टो दः सुखं विद्यानन्द इति यावद्, यद्वा निजं स्वीयं जनं जन्म- हमात्स ब्रह्मानन्दाविर्भावकारणभूनो विद्यानन्दः स एव हेतु- मित्तं स्यात्कृतमाचरितं किलेति निश्चयन ज्ञातव्यमानन्द- त्त्याधिक्यपूर्वकमात्मा भिव्यज्यते प्रम रुपटट त्तो, इस तु चिन्मावरूपेणेत्ययमेव विशेष इति भावः ॥ ६ ॥ इदानीं साधनपूर्वमेतत्पाठे फलमाह। जित्वेन्द्रियरिपुषटूं हृदि गायति वारषटं चेत्। एतन्नरहरिषट्टं विकारषट निवार्यति ॥७॥ ति भीनरहरिकृतौ बोधसारे नरहरिप ट्वमप्ाचत्वारिशम॥४८। जित्वेति। हे शिष्य इन्द्रियरिपुषट्व मिन्द्रियागा श्रोत्रादिका- मनःसहिताना रिपूर्णा षण्णा समूह इन्द्रिर्यारपुष्द जि- नियम्पैताद्द नरहरिषट नरहरिर्जीवव्रह्माभयरुपशश्चिदा- तस्य लीलामतिपादकं पण्णां श्रोकाना समूहरूपं प्रकरणं रषट्कं षद्गारं हृद्यन्तःकरणे गार्यात पठा चेद्याद हदीति

७८८ बोघसारे।

पदेन विचारपूर्वमिति ज्ञेयं, ताि विकारषद्कं विकाराणं का मादीनां शोकमोहादीनामपि साक्षित्वसहितानां कोशानां चापि 'जायत' इत्यादीनां यास्कपठितानां च विकाराणं च षदकं परं समूहं निवारयति निवर्त्तयति॥७॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपौ

अथोन्मत्तप्रलापशतकम । एवं नरहरिषट्ठ निरूप्येदानीं विदुषां विनोदाय मूढाना विरुद्धार्थप्रतीतिजनकत्वादुन्मत्तपलापशतकाख्यं प्रकरणमभिद धान: शतश्लोकं गद्येन प्रतिजानीते। अथोन्मत्तप्रलापशतकम् ।

तकमुन्मत्तस्योन्मन्यवस्थां प्राप्तस्य यः मलापो लोकप्रतीत्य निरर्थकवाग्व्यापारस्तस्य निरूपकं शतकं शतश्लोकसमूहरूप प्रकरणं निरुप्यत इति शेष:, तत्रादावुन्मत्तमलापत्वेनैतदुपेक्ष न कर्त्तव्येत्याशयेनैतदर्थविचारणाय सज्जनबुद्धीः मार्थयति। शुद्धबोधसुधास्वादी प्रलपामि प्रमत्तवत्। तत्प्रलापनिगूढार्थ शोधयन्तु सतां धियः ॥ १ ॥ शुद्धेति। हे शिष्य शुद्धबोधसुधास्वादी शुद्धो बोद्धबोध बोध्यरूपत्रिपुटीरहितो यो बोधश्चिन्मात्रस्वरूप आत्मा स ए सुधाऽमृतं तत्सेवनेन मरयानिवृते:सुखरूपत्वाच्च तस्या आस्वा दोऽनुभवस्तद्वानहं प्रमत्तवत्ममतो मद्यादिपानेन यथा प्रलपति तद्व त्प्रलपामि लोकप्रतीत्या निरर्थकं वदामि तथापि तत्र मलापत्व

उन्मत्तप्रलापशतकम।

न सम्भाव्यमियाह तदिति, सर्ता सज्जनानां मुमुक्षूणामिसर्थ:, घियो मतयस्तत्पलापनिगृढार्थ तस्यात्मसुखानुभविनो मम यः मलापोर्डर्यहीनत्वेन मतीयमानं भाषणं त्पित्निगूढो गुप्तः दथूलधियामनवग्योर्ऽर्यस्तात्पर्ये तं शोधयन्तु विचाशयन्तु इति प्रार्थना, अस्मिन्पकरणे श्रद्धादियुयासंपन्ना मुमुक्षव एवा- धिकारिण इति भाव: ॥१॥ एवं प्रार्थययित्वा तमेव प्रतिज्ञातं प्रलापं निरूपयितुं श्ञा- स्रेषु कामादिविकारायां मोक्षादीष्टपरिपन्थित्वेनाभिह्टितत्वात्त- द्विरुद्धन्तेषामेव मोक्षोपायत्वं प्रदर्शयन्प्रतिजानीते। कामः काधेश्च लोभश्र मोहश्व मदमत्सरौ। संसारताका यद्वत्तथा तद्विवृति शृणु ॥ २ ॥ काम इति। कामोऽभिलाषः करोधस्तत्पतिबन्धे सति तस्यैव परिणामः कोपो लोभश्च प्राप्तपि विषये तृप्त्यभावरूपो विकारो मोहश्व पूर्वापराननुसन्धानरूपो विकारो मदमत्सरौ मदश्च स्वोत्कृष्टत्वबुद्धिरूपो विकारो मत्सरश्च स्व्रान्येपूत्कर्षासहनरू- पो विकार एते सर्वे मोक्षपरिपन्थित्वेन शास्त्रे मतिपादिता अपि ते यद्रध्था संसारतारकाः संसाशद्रवात्तारयन्ति उद्ध- रन्ति तथा तद्वत्तद्विवृवर्ति तेषां वित्ृति व्याखयां कामादिपदा- र्थानां विवरयामिसर्थः, शृणु अवधारय ॥ २ ॥ तत्र तावदादौ कामस्य मोक्षोपायत्वं वदन्मलयति। विश्रान्तिसुन्दरीसङ्गरतिलावण्यलम्पटाः। एकान्तलीलाचतुराः कामिनो मुक्तिगामिनः ॥३॥ विश्रान्तीति। हे शिष्य विश्रान्तिसुन्दरीमङ्गरतिलावण्यलं- पटा विश्रम्यतेऽनया सा विश्रान्तिर्विश्रामहेतुभृता या सुन्द-

७९० बोधसारे।

री रमणीया स्त्रीसर्थः, तस्याः सङ्गः संयोगो रतिश्च तस्यां रमयं लावण्यं च सौनदर्य च तस्या एव तेपुं लम्पटा लुब्धा प्रत एव एकान्तलीलाचतुरा एकान्ते निर्जने स्थाने या लीला मैथुनकीडा तस्पां चतुरा: कुशला एवंविधा ये कामिन: कामो- डभिलाषो येषामस्ति ते तथोक्तासते मुक्तिगामिनो मुक्तिं मोक्षं गच्छन्ति प्राप्तुवन्ति ते तथोक्ताः सन्तीति लोकिकार्थः । प- रमार्थे तु विश्रम्यते समस्तविक्षेपराहित्येन परमानन्दः प्ाप्पते- जनया सा विश्रान्तिरहं ब्रह्मास्मीति जीवब्रह्मैक्य विषयसाक्षा त्काररूपा पमारूपा वृत्ति: सैव सुन्दरी सुखरूपत्वाद्रमणीया त- स्याः सङ्ग: संयोगो रतिश्व तस्यां रमणं लावण्यं सौन्दर्य च त- स्यास्तापत्रयनित्या सुखस्पर्शरूपत्वमित्पर्थः, तेपु लम्पटा आसक्ता अत एवैकान्तलीलाचतुरा एकान्ते बिजने देशे या लीलासस्यां द्वैतनिषेधकैकत्वस्य लयावधिभूतब्रह्मणि या सहज- समाधिरूपा क्रीडा तस्यां कुशला इति भाव:, एतादशा: कामि- नः कामो ब्रह्मसुखानुभव एवाभिलाषो विद्यते येषान्ते तथाभू- ता मुक्तिगामिनो मुक्ति मोक्षं गच्छन्ति पाप्तुवन्ति ते सथावि- धा भवन्ति एवमुत्तरत्र लौकिकार्थो यथायथमूह्य:, परमार्थस्तु व्याख्यास्पत एव ।। ३॥ इदानीं क्रोषे तदर्शयन्पलपति। यद्वलान्मोहदैत्यस्य योगी नरहरि: स्वयम् । वक्षो विदारयाञ्चक्रे स क्रोधो मुक्तिसाधनम् ।४॥ यद्वलादिति। हे शिष्य यद्धलाद्यस्य कोधस्य बलादाश्रया- द्योगी योगो जीवब्रह्मैक्यविषयं ज्ञानं विद्यतेऽस्य स तथो- क्ः स्वयमात्मा नरहरिर्नरो व्यवहारदृष्ठ्या वैराग्यादिसा धनसम्पन्नो जीव: परमार्थदया हरिः सर्वद्वैतहरणशीलं ब्रह्मे-

उन्मत्तप्रलापशतकम। ७९१

स्येवमुभयरूपो भृत्वा मोहदैत्यस्य मोहो मूलाडज्ञानं स एन दै- योऽसुरस्तम्प वक्षस्तज्जीवनकारगं जीवब्रह्मणोरन्योन्या रोपरूपं ग्रन्थ्यपरपर्यायं विदारयाञ्चक्रे चिच्छंद स उक्तल- क्षणः कोष: कोपो मुक्तिसाधनं मुक्तर्मोक्षस्य साधनं करया पस्तीति निश्चेतव्यम् ॥४॥ इदानीं क्रोधविशेषस्यैव द्वेषस्य मोक्षोपायत्वं वदन्मलपति। भ्रुकुटीकुटिलं यस्य मुखमीक्षितुमक्षमाः । कामलोभादयो भावः स द्वेषी केशवप्रियः ॥५॥ भ्रुकुटी कुटिलमिति। कामलोभादयः कामोडपाप्रवस्तु- यभिलषो लोभ् रतसतष एताी थम येषां ते तथोक्ता भावा विकारा भ्रुकुटीकुटिलं विभृतो जगतौ भुनौ सङ्कल्पविकल्पौ कुटति विनाशयतीति भुकुव्यहं ब्रह्मास्मीति पमारूपा वृत्तिस्तया कुटिलं वक्रं यस्य ज्ञानिनो मुखं चेतः हवात्मसुखानुभवसाधनभूतां चित्तव्त्तमसर्थः, 'चेतोमुख' इति अ्ुतेरीक्षितुमत्रलोकयितुं न क्षमाः समर्था न भवन्ति, कि पु- नर्वक्तव्यं तत्र स्थातुं न समर्था इत।लोकेषि द्वेषत्रतो मुखं भ्र- कुटी कुटिलमिति पमद्धिः, अतः स उक्तलक्षणो द्वेषी द्वेषो डपीतिर्विद्यतेस्य स तथोक्त पुरुषः कामादिपु तिषु द्वेष- ानियर्थः, केशवियः क ब्रह्मसुखं तस्मिने श्स्मरणन शंते निद्राति स केशवः परमात्मा तस्य प्रिय इष्ट आत्मरूपत्वा- त्मेयोन्यस्माच्च सर्वस्मादान्तरतरोऽयमात्मे'ति श्रुतेः ॥५॥ इदानीं रागद्वेषयोरपि तदर्शयन्मलपति। शाश्वत सुप्रसन्नानां नश्वरे भृकुटीभृताम् । रागद्वेषवतां तात मुक्ति: करतल स्थिता ॥ ६ ॥

७९२ बांधसारें।

शाश्वत इति। शाश्वते नित्यस्वरूपे ब्रह्मयि सुपसन्नान सुष्ठु पसन्ना: सुमसन्ना रागिया इत्यर्थः, तेषां किश्च नश्वरे वि नाशिनि द्वैते भुकुटीभृनां भुकुटी वक्रभ्वं बिभ्रति ते भ्रकुटीभृ तस्तषां वक्रभुवामिति यावद् एतादर्शा रागद्वेषवर्ता रागद्वेपौ प्रीसमीती विद्येते एपां तेषां यद्यपि मुक्तिर्नास्तीति प्रतिपादि तमन्पत्र तथाप्यस्मन्मते तेषां मुक्तिर्मोक्ष: करतले हस्ततले स्थिता तिष्ठति तदधीना वर्त्तते हे तात हे शिष्य यस्मै कस्मै सा समर्य्यते तैस्तस्य सा पाप्ता भवेत्तेषां तु तदपेक्षेव ना सीति भाव: ॥६॥ इदानीं लोभस्पापि मोक्षसाधनत्वं वदन्पलपति। मनः काचमणि दत्वा ज्ञानचिन्तामणि मुनिः । क्रीणाति येन लोभेन स लोभो मुक्तिसाधनम्॥७ मन इति। मुनिर्ज्ञानी येन ज्ञानविषयिणा लोभेनाऽस न्तोषेण मनःकाचमयिां मन एव काचमगिारिव तुच्छसतं वत्वा समर्प्य ज्ञानचिन्तामर्णि ज्ञानं जीवब्रह्मक्यवषयो बोध: स एव चिन्तामशिरिव बहुमूल्यस्तं क्रीणाति अङ्गीकरोति स लोभो विद्वत्सु प्रसिद्धो लोभ इच्छा मुक्तिसाधनं मुक्तर्मोक्षस्य सा- धनमुपायभृत एवास्ति अतो लोकशास्त्रेषु वेदान्ते च लोभस्य मु क्तिसाधनभूतज्ञानपतिकूलत्वं यदुक्त तदसमअ्समेवेति भाव:।।७।। इदानीं मोहस्यापि मोक्षसाधनतां वर्णयन्मलपति। येन वर्णाश्रमाचारदेहभोगधनादिकम्। विस्मरन्ति चितः प्रेम्णा स मोहः परमं पदम् ॥८ येनेति। हे शिष्य येन मोहेनाद्वैतात्मस्फुरयापूर्वकद्वैतास्फु रशा रूपणसर्थ:, वर्णाश्रमाचारदेहभोगधनादिकं वर्णा ब्राह्मणा-

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ५९३:

य आश्रमाश्च ब्रह्मचर्यादय आचारश्च स्वस्ववर्णाश्रमवि- तकर्मानुष्ठानं देहश्व मनुष्यादिशरीरं भोगश्च तत्तदेह््योग्य : खदुःखादिसाधनभूतो विषयो धनं सुवर्णादिक द्रव्यमादि- देन हस्त्यश्वराज्यादिकमत्र ग्राहं, तत्सर्वे चितश्चिन्मात्रात्मव- तुनः प्ेम्णा स्नेहेन विस्मरन्ति न जानन्ति स मोह उक्तल- णो मोहोऽज्ञानं परम कार्यकारणातीतं पदमात्मस्वरूप- स्त्रीति हेयम ॥७॥ इदानीं मदस्यापि तद्दर्शयन्पलपति। मत्तो नान्यत्परं किंचिदहमेव महेश्वरः । अहमेवोत्तमश्चेति मदो मुक्तिप्रदो मतः ॥८॥

पठं किश्चित्किमप नास्तिन विद्यते, नन्वीश्वरः श्रेष्ठोस्तीति चे- वाहाऽहमेत्रेति अहमेवाहंपदलक्ष्यः कूटस्थचिन्मात्रात्मैव हश्वरः सर्वजगत्साक्षी परमात्माऽस्मि भवामि अतोऽहमेवोत्त- श्राहंपदलक्ष्यः कूटस्थचिदात्मैवोत्तमः श्रेष्ठोऽस्मि भवामी- वं यो मदः स्वोत्कृष्टत्वबुद्धिरुपो निश्चयो मुक्तिमदो मोक्षसा- नभूतो मतो निश्चितो मुनिभिरिति शेषः ॥८ ॥ इदानी मत्सरहीनादपि मत्सरिणः श्रष्ठ्यं दर्शयन्प्रलपति। दृश्योत्कर्ष न सहते ज्ञानोत्कर्षवलात्तु यः । स तु सम्वत्सरशतं ज्येष्ठो निर्मत्सरान्मुने॥ ९ ॥ दृश्योत्कर्षमिति। य आत्मनिष्ठ आत्मसाक्षात्कारवानि- र्थः, ज्ञानोत्कर्षवलाज्ज्ञानस्य जीवब्रह्मैक्यविषयकवोधस्याहं हास्मीतिसाक्षात्काररूपस्य वलात्सामर्थ्यादाश्रयादियर्थः, श्योत्कर्ष दृश्यस्य द्वैतस्योत्कर्षमाधिक्यं न सहते न क्षमते १००

७९४ बोधसारे।

मतूक्तलक्षगो मत्सरवान्निर्मेत्सरानमुनेर्निगतो निदृत्तो रसरः सुखदुःखादिद्वन्द्वामहनरूपो यस्णात्स मत्सरहीनः पुरु स्तस्मात्सनत्सरशतं संवत्सरागा शतं यथा भवति तथा ज्ये दृद्धोऽस्ति ॥ ९ ॥ इदानीं क्षमावतः सकाशादपि तद्रहितस्य श्रैप्टयं दर्श न्मलपति। क्षणं न क्षमते यस्तु बाह्यस्फुरणमक्षमी। तद्दामचरणाङ्गुष्ठे निबद्धाः क्षमिणां गुणाः॥१० क्षणमिति।यस्तु योपि ज्ञानी वाह्यस्फुरयं बाह्यानां दृश्या स्फुरणं भानं घटादिपदार्थस्फुरखमत्यर्थः, क्षणं क्षयकालं क्षमते न सहने स उक्तविधोऽक्षमी क्षमाहीनोज्ञेयः, तद्व मचरणाङ््गुष्ठे तम्योक्तविधस्याक्षमावनो वामः सव्यो यश्चर पादस्तस्याङगुष्टे निबद्धाः स्थिता: क्षमियां दृश्यसत्ववुद्ध्या खदुःखक्षमावतां गुणा ये शास्त्रेपूउक्तास्ते इयाः, अयमाशय बाह्यदश्याऽक्षमावती ज्ञानिनो 'ब्रह्मवेद व्रह्मैत्र भवती'तश्रुतेरब्रह रूपत्वं तस्यारोपाधिष्ठानरूपोऽपवादाघिष्ठानश्च द्वौपादौ कलि तांशावत्र ग्राह्यौ, तत्र चवामचरणपदेनारोपािष्ठानत्वरूपोडश डव ग्राह्यस्तत्राप्यङ्गुप्ठमद्दशो योगोSत्र ग्राह्यस्तास्मन्नव क्षमि तद्गुणाश्चानुकूला अतस्तत्र निबद्धत्वं तेषामिति ॥ १० ॥ इदानीं वश्चकेपि शिवरियत्वं दर्शयन्पलपति। कामादयो महाधृर्त्ता धृर्त्तितं यैर्जगन्रयम्। तान्धूर्त्तयति यो युक्त्या स धर्तो धृर्जटिप्रियः ॥१ कामादय इति। कामादयः कामोडभिलाष आदिर्मुरु येपां कोधादीनान्ते तथोक्तास्ते महाधूर्त्ता महान्तः श्रष्ठ

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ७९१

त्त्ता वञ्चकाः सन्ति कुत इत्यतः आ्रह धूर्तितमिनि, यैः काम धादिभिर्जगञ्रयं जगतां लोकानां त्रष त्रिकं धूर्त्तितं नश्चित- स्त, किश्च यो ज्ञानी तान्कामादीन्महाधूत्तान्युत्त्या मथमं

या ततः परं तद्विषयामत्त्प्रर्शनयुत्त्या धूर्तयनि वञ्चयति उक्तविधो धूर्तो वश्चकाडयं ज्ञानिरूपो धूर्जटमियो धूर्जट: वस्य मिय इष्टः स्वात्मत्वादिति भावः ॥ ११॥ इदानीं कर्पाटनोपि मुत्त्याधकारित्वं प्रतिपादयन्पलपति। यो लालयति लोभादीनन्तर्मलानि कृन्तति। बहिरन्योन्य एवान्तर्मुक्तिमेति कपट्यसौ ॥ १२ ॥ य इति। यो ज्ञानी लोभादील्लाभो पाश्लेपि विपयेऽतृ- रूपो विकार आर्दिर्येषान्ते कामादयस्तान्विकाराल्लाँल- त तत्तद्विपयमदानेन पालयति व्यहारदृष्टयाऽन्तरन्तरे त्मानात्मविवेचनं कृत्वाऽत्मनः पृथगमतत्वप्रतीया तेर्षा मादीनां मूलानि अज्ञानं काम्यवामनाक्ष तदाश्रिता: कृन्तांत नयति अतो वहहिरलोकदृष्टयाडन्यो भिन्नः कामादिनिकार- निव प्रतीयमानोऽन्तरन्तरऽन्य एव भिन्न एन कामादि कारहीन एव वर्तमानोऽस्ति अतोऽसावुक्तांवधः पुरुष: पटी च्छली मुक्ति मोक्षमेति प्राप्नोति ॥ १२॥ इदानीं पिशुनस्यापि मोक्ष: स्यादिति ब्रुवन्पलपत्ति। गुणात्मकेषु सर्वेषु दोषमेत्रान्तरात्मनः । कर्णे जपति यो नित्यं पिशुना Sसौ विमुक्तिभाक्॥।१३॥ गुणात्मकेष्विति। यो ज्ञानी गुणात्मकंपु गुणाः सत्च- नस्तपोभिधा आत्मा स्वरूपं येषान्त तर्थाक्तास्नेषु भावेषु प-

७९६ बोधसारे।

दार्थेपु दोषमेवानितत्व दुःखप्रदत्व स्त्रबन्धकत्वादिरुप दो केवलमन्तरात्मनः प्रत्यक्साक्षिचिन्मात्ररुपस्यात्मनः कर्णे श्र वणवृत्तौ निसं सर्वदा जपति सूचयति असावुक्तविध: पिशुन दोपसूचको त्रिमुक्तिभाग्विमुक्तिं विदेहमुक्ति भजते सेवते सोतथोक्त मोक्षाधिकारीसर्थः, भवति ॥ १३ ॥ इदानीं परापवादिनोपि परमगतिर्भवतीति सूचयन्मल पति। परापवाद एवास्ति हृदये यस्य सर्वदा। पराङ्गति गतो दृष्टः स मया मुनिशेखरः॥ १४। परापावाद इति। हे शिष्य यस्य ज्ञानिनो हृदयेऽन्तःकरणे प रापवाद एव परस्थान्यस्या जज्ञानस्य तत्कार्यस्य च जगतोऽप वादो निषेध एव सर्वदा निसमस्ति स उक्तलक्षणः परापवादी मुनिशेखरो मुनिषु ज्ञानिषु शेखर इन्ोच्चतरः परामुत्कृष्टां ग तिं स्थितिं जीवब्रह्मैक्यरूपां स्थितिमिसर्थः, गतः प्राप्तो मयोन्म त्तेन दृष्टोऽवलोकितः ॥। १४ ॥ इदानीं मोक्षपाप्तिर्भवति मिथ्यावादिनामिति ब्रुवन्मल पति। मिथ्यैवेदं जगत्सर्वमिति निश्चितचेतसाम्। स मिथ्यावादिनां लोको दुर्लभः सत्यवादिनः ॥१५ मिथ्यैवेदमिति। हे शिष्य इद दृश्यं सर्व समस्तमपि जगद्वि श्वं मिथ्यैत भ्रममात्रमेवेत्येवं निश्चितचेतसां निश्चितं निश्चय वच्चेतोन्तःकरणं येषां तेषां मिथ्यावादिनां समस्तं जगन्मिथ्या भ्रममात्नमित्येवं जिज्ञासून्पति वदन्तीति ते मिथ्यावादिनस्ते षां लोको जीवब्रह्मैक्यविषयं साक्षात्काररूपं ज्ञानं पाप्यते

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ७९७

सबोधः सत्नादिनामिद जगत्मसमिनि ये वदन्ति लोकान्पति ते सतवादिनस्तेषां यद्रा लोकप्रसक्षा ये ससवक्तारस्तेषा- पि वाङ्मात्रस्य मिथ्याविषयत्वाद्दुलभो दुष्पापोऽस्तीति इयः ॥ १५ ॥ इदानीमाचारवतां मोक्षो न स्यादिति तद्रहितानामेव स- स्यादिति कथयन्प्रलपत्ति। नैव किंचित्करोमीति यः सदाचारवर्जितः । आचारिणो न गच्छन्ति तस्यानाचारिणो गतिम् ॥१ ६। नैवेति। हे शिष्य अ्रहमहंपदलक्ष्यः प्रत्यगात्मा कर्तृशब्दवा- च्यबुद्धिसाक्षी किश्चित्किमपि कार्य नैवकरोमि नैव सम्पाद- पामीसेवं योऽसङ्गात्मानुमन्धानवान्पसिद्धः कोपि पुरुष: सदाचारवर्जितः सदा सर्वकालमाचारेण विहितकर्मकर्तृत्वेन रहितो्िु िि र्र्ृत्ं िज्ञा े ाधिते ा धिनमेव कर्त्तृत्वं सदा पश्यतीसर्थः, अन्यस्य शुभाशुभकर्मण

पद्गेन विज्ञानमयस्य कर्मादिकं कर्तृत्वादिकं चात्मन्यसम्भा यमिसनुसन्दधान इति भाव:, तस्यानाचारिण उक्तविघस्या- चारवांर्जतस्य या गतिर्मोक्षरूपा शास्त्रेपु पतिपाद्ते तां गतिमा चारियो विज्ञानमयस्य कर्तृत्वं चिदात्मांन समारोप्य कर्त्तृत्वा- भिमानिनो न गच्छन्ति प्राप्तुनन्ति ॥१६ ॥ इदानीं मित्रद्रोहिणामाि मोक्षो भवतीति प्रतिपादयन्पल- पति। पूर्व यानि च मित्राणि विचारादीनि तान्यपि। विहाय तत्परं यातो मित्रद्रोही स मुच्यते ॥ १७ ॥

७१८ बोधसारे।

पूर्वमिति। लोकशास्त्रे मित्रद्रोहिणां मोक्षो नास्ति मत्युन नरक एन भवेदिति पतिपादितं यद्यांप तथाप्यस्मन्मतं शृणु ह शिष्य पूर्वमात्ममाक्षात्कारात्माव्यानि शास्त्रेपु पसिद्धानि वि- चारादीनि विचार आत्मानात्मविवेक आदि: प्रथमो ये्षां तानि आ्दिपदेन श्रवगादीनि नियमादीनि च योगसाधनानि ग्राह्या- णि तानि सर्वाणि मोक्षरूपेष्टसम्पादनानुकूलनया मित्राि स- खायस्तान्यपि मुक्तिसतिद्धौ निष्पयोजकतया विहाय परित्य- ज्य वर्त्तमानः सन्तद्विद्वत्सु प्रत्यक्षानुभवमिद्ध परं कार्यकार- णास्पृष्टमात्मस्वरूपं ब्रह्माभिन्नो यातः प्राप्तो भवति स उक्तल- क्षणो मित्रद्रोही मित्राणि हितकारीणि यमादिश्रवणादीनि दुह- तीति मित्रद्रोही स्व्रात्मसुखानुसन्धानखण्डनहेतुत्वात्तनाशक इ- त्यर्थ:, मुच्यते मुक्तो भवति ॥१७ ॥ इदानीं मायोपजीनिनामैन्द्रजालिकानां नग्कपाप्तिरूपा दु र्गनिः शास्त्रेषु प्रतिपादिताSत्र तृत्मत्तस्तेषामेव मुक्तिर्भवतीति त- द्विरुद्वं प्रतिपादयन्प्रलपति। पञचभतात्मकं विश्वं निर्मितं येन मायया। स एव हि मया दृष्टो मायावी मुक्तिभाजनम्॥१८ पश्चभूतेत। येन प्रत्यगभिन्नव्रह्मरुपेगा कर्त्रा मायया स्वस्पैव जगत्मर्जनेच्छारूपया शत्त्या सत्वासत्वादिरुपेर निर्वचनीयत्वा- न्मायात्वं तस्यास्तया कारणरुपया पश्चभूनात्मक पञ्चसंख्या- नि यानि सूनान्याकाशादीनि तान्येवात्मा स्वरूपं यस्य तत्त- याविधं विश्वं जगान्नर्मिनमुत्पादिनं स एनोक्तलक्षण एव केव- लं मापावी मायोपकरणवानूहि प्रमिद्धो विद्धत्सु शास्त्रेषु च म. योक्तपकारगाया वविस्वरूपवरेत्रा मुक्तिभा जनं मुक्तेर्मोक्षस्य भा - जनं पात्रभूतो दृष्टो निश्चितोऽतः शास्त्र ताद्ृशस्य नरको भव-

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ७९९

तीति प्रतिपादितं तदममञ्जसमेन्रेति भावः ।। १८ ।। इदानीं कृनज्ञानामुत्तमगति: कृतघ्नानामधोगतिश्च भवती- सन्यशास्त्रेषु परतिपादितमत्र तून्मत्तस्तद्वैपरीत्यं प्रतिपादयन्पल- पति। स्व्ेच्छयैव कृतं विश्वं स्वेच्छयैव निहन्ति यः । कृतज्ञादपि पज्योऽसौ कृतन्नो मोक्षमश्नुते ॥ १९ ॥ स्व्रेच्छगैवेति। हे शिष्य येन ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मना कर्त्ा स्वेच्छ्गैव स्वस्थात्मन इच्छमैत्र काङ्गपैव विश्वं जगत्कृतं निर्मि- तमास्त 'सोऽकामयते'तिश्रुतेः, तथा यः प्रत्यगभिन्नब्रह्मस्वरूपः स्वंच्छयैव स्वात्मकाङ्गगैव न त्वन्यतत्किमाप करणान्तरमपेक्षत इसर्थः, विश्व जगांन्नरहान्ति नाशयति मानोरथिकपासादादिव- दित्यर्थः, अतोऽसावुक्तलक्षगांः कृतघनः कृतं विश्वं हन्ति नाश- यतोंनि कृतघनः पुरुषविशेषः कृतज्ञादपि कनं जानातीति कृतज्ञस्तस्मात्कृतंवत्तुरपि पूज्य आदरणीयोऽर्च्योममुक्षूणा- मिति शषः, आस्ति किश्च सकृतघना मोक्षं मुक्तिमश्नुते कृतमत्व्रपतीतिपूर्वककतज्ञत्व्रादपि कृतामच्वप्रतीतिरुपं कृतनत्वं श्रेष्ठमिति भावः ॥ १९ ।। इदानीमभिमानवतां मुक्तिनीस्तीति प्रतिपादितमन्यशा- स्तंषु तद्रहितानां तु सा स्यादित्पेत्रमपि अरव् तून्मत्तस्तद्विरुद्धं कथयन्पलपति। आक्चर्य योऽभिमन्येत जीव आत्मानमीश्वरम्। सोडभिमानी गति याति निरहङ्कारदुर्लभाम् ॥२०॥ आ्रश्चर्यमिति।हे शिष्य यो लोकमसिद्धो जीवः साधिष्ठान- बुद्धिस्थचिदाभासो देहद्यवान्नात्मानं स्वं विविच्येति शेषः,

८०० बोधसारे।

देहत्रयात्पृथक्कृत्येसर्थः, ईश्वरमीशनादिशक्तिमन्तं परमात्मान- मभिमन्येत सर्वावस्थासु मन्यते स उक्तविधोऽभिमान्यभिमा- नवान् निरहङ्गारटुर्लभामहङ्कारसत्त्वपतीतिपूर्व कत्वान्निर हंक्वार - वतः पुरुपस्य दुर्लभां दुष्मापां गति स्थिति मुक्तिरुपामवस्था- मिसर्थः, याति प्राप्नोति ॥ २० ॥ इदानीं परगुणेषु दोषदर्शिनां परनिन्दकानां स्वस्तावकानां च नरकपातोऽन्यशास्त्रेपु पतिपादितोडतर तून्मत्तस्तेपामेव मुक्ति- भवतीति प्रतिपादयन्ताद्विरुद्धं मलपति।

गुणेषु दोषं पश्यन्तो विश्वमात्रविनिन्दकाः । आत्मस्तुतिपरा यान्ति नित्यं वैकुण्ठमन्दिरम्।२१

गुगोष्वििति। गुगोषु मायागुणेपु सत्वर जस्तमोभिधेषु तत्कार्येपु

ष्टस्नभावं पश्यन्तोवलोकगन्तः, किश्च विश्वमात्रविनिन्दका विश्वमात्रस्य समस्तजगनो विनिन्दका अतिशयेन निन्दाक- र्त्तारो ये सन्ति। किश्नात्मम्तुतिपरा आत्मनो ब्रह्माभिन्नप- त्यागात्मन एव स्तुतिः स्तोत्रं तस्यां परा आसक्ता ये सन्ति ते त्रयोपि निसं सर्वदा वर्त्तमानं यतो जरयावजयौ पतितौ सत्वनित्य एव ततो विलक्षणमिति यावदू वैकुण्ठमन्दिरं विशे- षेण कुण्ठा कुण्ठिता बुद्धिर्यत्र तद्विकुण्ठमात्मस्वरूपं विकुण्ठमेव वैकुण्ठं तदेव मन्दिरं जीवानामालयरूपं ब्रह्माभिन्नप्त्यगात्मचैत- न्यं यान्ति प्राप्तुर्वान्त । २१ ।। इदानीमन्यशास्त्रे दाम्भिकानां नरकमाप्तिर्भवतीति प्रति- पादितमत्र तून्मतस्तेषामेव मुक्तस्वरूपत्वेन शिवमियत्वं प्रति- पादयन्प्रलपति।

उन्म त्तप्रलापशतकम। ८०१

बुध्वापि शुद्धमात्मानं व्यावहारिकलोकवत। करोति न करोमीति दम्भकृच्छम्भुवल्लभः ॥२२॥ बुध्वेति । यो ज्ञानी शुद्धं कर्तृत्वाध्यस्पृष्टमसङ्गमात्मानं ह्माभिन्नचदात्मानमहं कूटस्थोस्गडस्मिअत किश्वि पि विहितं प्रतिषिद्धं वा न करोमीति बुध्वा विज्ञाय यावहारिकलोकवद्यवहारं व्यापारम चरन्तीति व्यहा- रेका: कर्तृत्वाभिमानिनो मूढा इत्यर्थः, ते तथाभूता ये लोका तनास्ते यथा कुर्वन्ति आ्र्प्राचरन्ति तद्रत्करोति आ्रचरति लो- हपदर्शनायेति यावत, लोकेषि लोकप्रदर्शनाय कर्माचरयां इम्भशब्देनच्यतेऽत स एवंमकारो दम्भकृद्दम्भं छलं करोतीतिं स तथोक्त: शम्भुवल्लभः शं सुखं भवत्यस्मादिति श- भुर्जगदानन्दकरो ब्रह्माभिन्नः प्त्यगात्मा तस्य मियः स मियो पस्येति वा स तथोक्त आत्मत्वा त्ेयोन्यस्माच्चसर्वस्मादा तरतरोषमात्मे'ति श्रुतेरस्तीति ज्ञेयः ॥ २२ ॥ इदानीं लोकेषु शास्त्रेपु च घातकानां दुर्गतिर्भवतीति सिद्धमत्र तून्मत्तस्त द्विपर्तं प्र द र्शयन् प पति बोधखङ्गेन तीक्ष्णेन मोहाहङ्कारदुर्धियाम्। घातकः पातकं हन्ति पूर्वजन्मशतार्जितम् ॥२३॥ बोधखड्गेनेति। यो ज्ञानी तीक्ष्णेन तीव्रेणाज्ञानभेदनस- र्थेनेत्यर्थः, बोधखड्गेन बोधो महावाक्यजन्यं प्रत्यगभिन्नव्रह्म- वाक्षात्कारज्ञानं स एव खड्गोसिस्तेन मोहाइक्कारदुर्थियां ोहोडज्ञानमहङ्कारस्तत्क र्येषु तादा्म्ती ति रुपाहड्कृतिर्ु धयो विषयवासनाविदूपिता मतयसतासा घातको नाशको हित पूर्वजन्मशतार्जितं पूर्वाण्यतीतानि यानि जन्मानि १०१

८०२ घोधसारे।

जननानि नेषां शतानि अगरयजन्मानीत्यर्थः, तेष्वर्जित सम्पा- दितं पातकं पापं हन्ति नाशयति उक्तविधो घातकोऽन्येपां पात- काननि नाशयति किं पुनर्वक्तव्यं तस्य पापं नास्तीति भावः।।२३। इदानीं विश्वास्यघातिनां नरकपाप्तिर्भवतीति प्रतिपादित- मत्र तून्मतस्तद्विपरीतं प्रतिपादयन्पलपतति। अहङ्कारं हरिरहं ब्रह्मैवाहमहं शिवः । इति विश्वास्य हन्तारः पुण्या विश्वस्तघातकाः ॥२४। अहङ्कारमिति। अहमहंपदलक्ष्यः स एव ब्रह्मगोडभिन्नत्वा- द्धरिः मर्वदुःखह्रणशीलत्वाद्धरिर्विष्णुरस्मि किश्चाहमहंपदल- क्ष्यो ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा व्रह्मैव सर्वजगत्तत्वस्योभयत्रावै- शिष्यात्प्रजापतिरस्मि किश्चाहगहंपदलक्ष्यो ब्रह्माभिन्नः प-

डस्मीत्येवं विश्वास्य विश्वासं दत्त्वा हन्तारो नाशका ये- मचन्ति अहंकारस्य मामयं वर्धयतीत्येवं विश्वासमुत्पाद्य घा- तयन्तीसर्थः, ते विश्वस्तघातका विश्वस्तस्य विश्वासवता घातका नाशका: पुण्या: पवित्राः सन्तीति ज्ञेयं, यत्पुनर्विश्वासघातिनां नरकपाप्तिर्भवतीति प्रतिपादितं तदममञ्जसमेवेति भाव ॥ २४ इदानी कर्मभ्रष्टानां पुण्यपापचिन्तारहितानां लोके पङ्कि बहिष्कृतत्वं दृश्यते शास्त्रेषु च तेषां नरकपाप्ति: श्रूयतेऽत्र तून्म त्तस्तद्विपरीतं प्रलपति। मुक्तो विधिनिषेधाभ्यां निश्चिन्तः स्वेच्छया चरन् कर्मठानामपाङ्केयः सोडस्माकं पङ्किपावनः ॥२५ मुक्त इत। हे शिष्य यो ज्ञानी विधिनिषेधाभ्यां विधि ईु

उन्मत्तप्रलापशनकम। ८०३

शेषं भक्षयेद्, आजीवमग्निहोत्रं जुदुयादि'त्यादिरूपः कर्मसु प्रवर्तको वाक्यप्रयोग:, निषेधश्च 'न हिं्यात्सर्वा भूतानी'त्यादिरूपोऽनि- एकर्मभ्यो निदृटत्तिजनको वाक्यकदम्वस्ता्भ्यां मुक्तोती तो नि - श्चिन्त प्तत्फ लस्वर्गनरका दिशङ्काशून्यो भृत्वा स्व्रेच्छया सव्रस्यात्म- नः सम्बन्धिनी येच्छा काङ्का तयैव लोकेि विधिनिषेधाभावेन यथेच्छं चरन्पवर्त्तमानः सनूकर्मठाना कर्तृत्वसद्दुद्ध्या कर्मस्वास- सक्तानामपाङ्केयः पङ्गौ साधुः पाङ्केयः पङ्गियोग्य इसर्थः, अपाङ्गियः पङ्गियोग्यो न भवतीति स तथोक्तो भवांत स उक्तलक्षणः पङ्गिवहिष्कृतः कर्मठानाम, अस्माकं ज्ञानिनां ज- ज्ञासूनामपि पङ्गिपावनः पङ्िं ज्ञानिनां जिज्ञासूनां च समूहं पा- वयत पवित्रयति स तथोक्तोऽस्नीति हेतोलोकि शास्त्र च तत्तस्यापाङ्केयत्वं निरप्यते तदममञ्जसमेव्रेनि भावः ॥ २५॥ इदानीं मीमांसायामभिनिर्मुक्ताभ्युदितयोर्निन्दा क्रियतेडत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं मलपति। निन्दितावभिनिर्मुक्ताभ्युदितौ यौ तु तौ हि नः। पतौ कर्माभिनिमुक्तोऽम्युदितश्र चितौ सदा ॥२६।। निन्दिताविति। हे शिष्य यौ तु मीमासायां प्रतिपादिता- वभिनिर्मुक्तोऽभ्युदित्श्चेत्यभिधौ तौ च तत्र निन्दितौ गहितौ स्तस्तथाषि कर्माभिनिर्मुक्त: कर्मभ्यो विहितनिषिद्धकगभ्गो डभितः सर्वभावेन निर्मुक्तोऽकर्तृव्रह्मभावं प्राप्तश्चिनौ चिन्मातस्व- रुपे ब्रह्मणि सदा सर्वकालमुदितश्वोदयं प्राप्तश्च भवति ता- वेतौ हि प्रसिद्धौ नोऽस्माकं मते पूनों पवित्रौ स्तः ॥ २६॥ इदानीं धर्मशास्त्रे द्वारमाच्छाद्यताथभ्पोष्यपदाय िष्ठपदा- ्थभोजनमेकलस्य नरकप्रदत्वेन हेतुना निपेधितमत्र तृन्पत्तस्तद- व परमपदमापकत्वेन विहितमित्पेवं दर्शयन्प्रलपति।

८०४ बोधसारे।

दत्वा द्वारि कपाटं यः खण्डलड्डुकवन्मुनिः । एकाकी मिष्टमश्नाति स याति परमां गतिम् ॥२७। दच्वेति। हे शिष्य यः कोपि पुरुष आत्मसुखरतो द्वारि- आत्मसुखपाप्तिद्वारभूते विवेके कपाटं कं ब्रह्मसुखं पाटयति वि- च्छिनत्ति स कपाटोऽहङ्कारसतं दत्वा समर्प्य विवेकेन सहाहङ्कारं संयोज्येति भावः, एकाक्येकलः सन्नद्वितीय इसर्थः, मुनि- र्ञानी खण्डलड्डकवद्यथा खण्डस्य इक्षुरसविकारस्य लड्को मोदको मिष्टो भवति तद्वन्मिष्टं सुखरूपत्व्रान्मधुरं ब्रह्मसुख- मित्यर्थः, अश्नाति भुनक्ति अनुभवतीत्यर्थः, स उक्तविध: स्वय- मेकाकी मिष्टभोजनशीलः परमां श्रेष्ठां जीवव्रह्मैक्यस्थितिरूपां गर्ति स्थिति याति प्राम्मोति अतो लोके शास्त्रे चैकाकिमिष्टभो- जिनां नरकपाप्तिर्भवतीत्यसमञ्जसमेवोक्तमिति भावः॥२७। इदानीं पङ्गिघातकस्याधोगतिः स्यादिति प्रतिपाद्यते लोके शास्त्रे चात्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं पदर्शयन्मलपति। ज्ञानकर्मेन्द्रियगणो निरुद्ध निजमन्दिरे। पङ्कीकृत्य हतो येन सोऽस्माकं पङ्गिपावनः॥२८॥ ज्ञानेति। हे शिष्य येन ज्ञानिना ज्ञानकर्मेन्द्रियगणे ज्ञा- नानि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धविषयाणि कर्माणि च क्रिया वचना- दानगमनानन्दविसर्गाखया: पश्च तेषामिन्द्रियाणि करणानि पञ्च श्रोत्रादीनि वागादीनि च पश्च तेषां गगाः समूहो निजमन्दिरे निजं स्वरीयं यन्मन्दिरं वासस्थानं लिङ्गशरीरं तस्मिन्निरुध्य रु- दूध्वा पङ्गीकृत्य समूहीकृत हत आत्मतः पृथगसत्वरेनावलोक्य नाशितः स उक्तलक्षणः पङ्गियातकोडस्माकं मुमुक्षूणां मुक्तानां च पङ्गिपावनः पांङ: समूहस्तस्याः पावनः पवितरीयताऽस्तीति

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८०५

हयः, अतः शास्त्रेषु पङ्गिघातकारना नरको भवतीति यत्पतिपादितं तदसमअसमेवरेति भावः ॥ २८॥ इदानीं संसार्द्वेष्टृणां नरकपाप्तिर्भवतीति प्रतिपाद्यते लोके रास्त्रे चात्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति। पश्य संसारनाशार्थमात्मनाशं सहन्ति ये। संसारद्वेषिणां तेषां मुक्ति: शास्त्रेषु वर्णिता ॥२९। पश्येति। हे शिष्य त्वं भवान्ये ज्ञानिनो मुमुक्षवश्च सं- सारनाशार्थ संसारो जन्ममरणादिरूपस्तस्य नाशा घातः स ए वार्थः प्रयोजनं यस्यां क्रियारयां यथा भवति तथाऽडत्मनाश मात्मनो मिथ्यात्मनो जीवस्येत्यर्थः, नाशो घातसतं सहन्ति क्ष- मन्ते लोके हि मूढानामती वद्वेपिणां स्त्र्यादीनां स्वान्यद्वेष्यना- रोच्छया स्वात्मनाशोपि दृश्यते तादशां तेपामुक्तलक्षणानां सं- सारद्वेषिणां संसारो जन्ममरणादिरूपसतं द्विषन्ति ते तथोक्ता- स्रेषां मुक्तिर्मोक्ष: शास्त्रेषु वेदान्तेषु वर्णिता प्रतिपादितेति- पश्यावलोकय, उक्तमिदं तवापि साक्षावनुभवगोचरमेवेति सूचि- तमतो लोकशास्त्रे संसारद्वेषिणां मुक्तिर्नास्ति नरकः म्राप्यते चे- सेवं यत्मतिपादितं तदसमञ्जसमिति भावः ॥२९।। इदानीं धर्मशास्त्रेषु द्यूनकाराणां नरकपातो वर्णितोऽत्र तू. न्मत्तस्तद्विपरीतं पलपति। अहं ममेति सर्वस्वं बोधद्यतेषु हारितम् । येनासौ मुक्तिभाक्प्रोक्ता बृहदारण्यकश्रुतौ॥३०॥ अहं ममेतीति। हे शिष्य अहं ममति सर्वस्वमहं शरीरत्रये तादात्म्यं स्व्रात्मनो मम गृहदिषु मदीयत्वाभिमान इसेवमेव सर्वस्व्रं धनं यत्तदेन ज्ञानिना बोधझूनेषु वोधो जीवव्रह्मैक्यज्ञानं

८०६ बोधसारे।

तदेव द्यूतानि द्यूताभिता: क्रीडास्तेपु हारितं विनाशितमसावु- क्तविधो द्यूतकारी बृहदारण्यकश्रुतौ बृहदारण्यकमेतन्नामकं ब्रा- ह्मणं वाजसनेयिशाखागतं तद्ूपश्रुतौ मुक्तिभाग्मुक्ति मोक्षं भ- जतीत्येव प्रोक्तः कथितोऽतो लौकिकशास्त्रेषु द्यूतकारिणामधो गतिर्भवतीति यत्प्रतिपादितं तदसमञ्जममिति भावः ॥ ३० ॥ किश्च दीनेषु दयावानेव भगवत्मियस्तद्रहितस्त्वप्नियो भ- गवत इत्येवं लोकेषु पुराणादिषु च श्रूयतेऽत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं- पलपति।

दीनेन्द्रियमृगेष्वेव दया यस्य न विद्यते। स एव देवकीसनोर्दीनबन्धोरतिप्रियः ॥ ३१॥ दीनेन्द्रियेति। हे शिष्य यस्य मुमुक्षोर्मुक्तस्य वा कस्य- चिद्दीनेन्द्रियमृगेव्वेव दीनाः स्वाधीनत्वात्स्वतस्तद्रहितत्वाच्च स्वपोष्या इन्द्रियाण्येव शब्दादिज्ञानकरणानि श्रोत्रादीन्येव मृगयन्ति स्व्रस्वविषयानिति मृगास्तेपु प्रत्यक्षेपु दया कृपा न विद्यते नास्ति स एवोक्ततिध एव नान्यस्तेपु दयावानिसर्थः, दीनबन्धोर्दीनानां परवशानां बन्धुरमित्रं तस्य देवकीमूनोर्दे- वक्या देवककन्याया वसुदेवपत्न्या: सूनुः पुत्रः श्रीकृष्ण- स्तप्यानिषियोऽत्यन्तमिष्टोऽस्तीति ज्ञेयो दीनघातको दीन- हिनकारिणो हिनो भवतीयत्र विरोधः प्रनीयमानोपि देव- कीमूनोरितिपदेन देवक्याः स्व्रमातुर्वन्धनेन पराधीनत्वेपि तस्या बन्धनमेन दढीकृतं यशोदायास्तु स्वजन्मोत्मववाललीला- दिपदर्शनेनानन्दो दत्त इत्येवं विरुद्धकारित्वस्य श्रीकृष्णे म् मिद्धत्ान्नदगेव निरुद्धं मन्तव्यमिति भावः । ३१ ॥ किश्च लोकशास्त्रेपु राज्ञो विषयसुखलोभेन नगरादुपल

उन्मत्तप्रलापशतकम । ८०७

क्षतपजारक्षगोपेक्षा नरकार्दयानष्टपाप्तिसाधनत्वेन निषिद्धा्र ून्मत्तस्ताद्वरुद्धं प्लपति। आत्मभोगरतो राजा यस्तु नावेक्षते पुरीम् । लिप्यते न स पापेन प्रमाणं मुण्डकश्रुतिः ॥३२॥ आत्मभोगेति। हे शिष्य यस्तु प्रमिद्धो ज्ञानी राजा रा- नते स्वयंप्रकाशात्मरुपेण प्रकाशते इति राजा सन्नात्म- नोगरत आत्मनः स्त्रात्मसुखस्य भोगोऽनुभवस्तास्मत्रत आ्ररा- क्त: सन्पुरी पृणाति पालयति स्वोपाधिलवेन जीवत्व्मिति पुरी देहत्रगरूपा ता नावेक्षते नावलोकयति स उक्तविध: वात्मसुखभोगे लोभेन प्रजापालनोपेक्षावात्राजा पापेन कि ल्वपेण न लिप्पते लिप्ो न भवतीति ज्ञेयम, अनार्थे मुण्ड- कश्रुततिर्मुण्डकोपनिषत्स्था-'आत्मक्रीड आत्मरतिरि'ति श्रुतिः प्रमाणमस्ति अतो लोकशास्त्रपु आत्मभोगरसा प्रजारक्षोपेक्षाणां राज्ञां नरकपाप्तिरिति यदुक्त तदसमअसमेवेति भावः । ३२॥ किश्च लोकशास्त्रेपु पाशिनां नरको भवतीति प्रतिपादि- तमत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति। ज्ञानवैराग्यपाशेन हतो येन मनो धनी। यः स्यादेवंविधः पाशी तस्य काशी पदे पदे॥३३॥ ज्ञानवैराग्येति। हे शिष्य येन ज्ञानपाशिना ज्ञानवैराग्य- पाशेन ज्ञानं जीवव्रह्मैक्यविपयं वैराग्यं वात्मव्यतिरिक्तविप- येधु वैरस्पं च समाहार एकवचनं तदेव पाशो जालविशेप- स्तेन कृत्वा मनो धनी मनश्चित्तमेव धनी धनवाञ्जगद्द्रव्यव- वात्तस्य हतो मारिताऽस्ति एवंविधः एवंप्रकारो यः प्र- सिद्धः पाशी पाशवानस्ति तस्योक्तविधपाशिनः पदे पदे

८०८ बोधसारे।

यत्र यत्र पादो निक्षिप्यते तत्र तत्र तथाविघपाशिन एव वि-

त्काशी वाराणामी भवतीति निश्चतव्य मतो लोकशास्त्रेपु पाशिनां नरकमाप्तिर्भवतीति यत्पतिपादितं तदयुक्तमेवरेति भावः ।।३३ ।। किश्च लोके शास्त्रे च बालरण्डासङ्गो निषेधितः स तु वलात्कारादतीव निषेधितोऽत्र तुन्मत्तस्तस्तद्विरुद्धं मलपति। गङ्गायमुनयोर्मध्ये बालरण्डां तपस्विनीम्। बलात्कारेण यो भुङ्गे स रण्डाव्यसनी शुचिः॥३४॥ गङ्गायमुनयोरिति। हे शिष्य गङ्गायमुनयोर्गङ्गेडाख्या- नाडी यमुना च पिङ्गलाख्या नाडी तयोर्मध्येडन्तराले व- र्तमानां तपस्विनीं तप आलोचनं ज्ञानं विद्यते यस्या: सा त- थोक्ता तां बालरण्डां बाल: केशस्तद्वदतिमूक्ष्मरूपेया रण्डाङ्ग- तिमतीं सुषुम्णामिखर्थ:, यः कश्चिदोगाभ्यासी बलात्कारेण योगाङ्गभूतपाणायामबलेन भुङ्गे वशीकरोति स उक्तविधो र- ण्डाव्यसनी निसं सुषुम्णायामासक्त: शुचिः शुद्धोऽस्तीति ज्ञेयः, अतो लोकशास्त्रे रण्डागामिनामधोगतिर्भवतीति प्रति- पादितमसमञ्जसमेवेति भावः॥३४॥ किश्च लोके शास्त्रे च दावाप्निमदायिनां नरकमाप्तिः श्रूयते- Sत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं पलपति। बोधदावाभिना दग्धं येन द्वैतवनं घनम्। अतिपुण्यां गति याति स हि दावाभिदायकः ॥३५॥ बोधदावाग्निनेति। येन ज्ञानिना कर्चा बोधदावाग्निना बोधो जीवव्रह्मैक्यविषयं ज्ञानं स एव सर्वद्वैतवनदाहकत्वादवागनिरिव

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८०९

दावानलस्तेन करणभूतेन घनं सघनं द्वैतवर्न द्वैतं चिश्वमेवाज्ञा- नसहितं वनमरण्यं दग्धं दाहं पापितं स उक्तलक्षणो हि पसिद्धो दावाग्निदायको द्वैतवने ज्ञानाग्निसमर्कोऽतिपुण्या मायाविद्या दिमलरहितां गतिमात्मरूपां स्थिर्ति 'स आत्मा अपहतपाप्मे'या- दिश्रुतेर्याति प्राप्नोति अतो दावाग्निदायिनां नरकपाप्तिर्भ- वतीति लोकशास्त्रेषु प्रतिपादितं तदस्मन्मतेसमञ्ज ्समेवे त भावः॥ ३५॥ किश्च लोकशास्त्रेषु गावः सर्वदा गृह एव न निरोद्धव्या नरुद्धाश्चेत्तासां समये समये तृणजलादिकं देयमनन्तर स्व्र- म्भोक्तव्यमन्यथा करयो नरकपातः स्यादित्युक्तमनन तून्मत्तस्त- द्वेरुद्धं प्रलपति। गृहे स्थितानामपि यो गवां ग्रासं ददाति न। आचरत्यात्मनः पुष्टिं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३६॥

गृह इति। हे शिष्य यो ज्ञानी गृहे स्थितानामपि गृह्यत प्रात्मतया स्वरीक्रियते तद्गहं शरीरं तस्मिन् स्थितानामपि बाधि- त्वेन पारब्धक्षयपर्यन्तं स्थितानां पारब्धभोगानुकूलतया स्व- वपेण विद्यमानानामपि लोकटष्टौ गवामिन्द्रियाणां ग्रासं ग्रस्यत पभुज्यत इति ग्रासस्तत्तद्विषयभोगस्तं न ददाति न समर्पयत च्वबुद्धिपूर्व नार्पयतीति यावत, किश्चात्मनः स्वस्य पुष्टिं ।लनमाचरति करोति स उक्तलक्षयाः पुरुषः सर्वपापैः सर्व- कल्विपैः प्रमुच्यते प्रकर्षेण मुक्तो भवत अतो लोकशास्त्रोक्त वरुद्धमतरति भावः ॥ ३६ ॥ किश्च रसविक्रयिणां लोकशास्त्रेषु दोपः पदर्शितोऽत्र तू- मत्तस्त द्विरुद्धं परलपति। १०२

घोधसारे।

रसा: सर्वेपि िक्रीता धर्माधर्ममजानता। ग्रन्थौ बद्धं बोधधनं स धन्यो रसविक्रयी॥३७॥ रसा इति। हे शिष्य येन ज्ञानिना धर्माधर्म धर्मो वेदविहि- तस्वस्विहिनाचारोडधर्मश्र वेवनिषेधितः स्वस्त्रातिहिताचार- सतयो: समाहार एकवद्धावस्तमजानता न जानातीति अजा- नन्तेनाऽननुसन्दघता सता सर्वेपि समस्ता अपि रसा विष- यसुखविशेषा विक्रीता ज्ञानमूल्यग्रहणेन परित्यक्ता:, किश्च ग्रन्थाबहङ्कारलक्षणे चिदचिद्गन्थिरूपे बोधधनं बोधो जीवव्रह्मै क्यविषयं ज्ञानं तदेव धनं द्रव्यं बद्ध धृतं स उक्तविधो रसवि- क्रयी रसानां विषयसुखविशेषागां विक्रयी विक्रेता परित्यागी सर्थः, धन्यः कृतकृतयोऽस्ति अतोन्यशास्त्रेषु रसांवकराययं नि न्दितत्वमुक्तं यत्तदममञ्चसमेवेति भावः । ३७।। किश्च वर्गामक्करकारिणां गीतायां नरकपात उक्तोडत तृ- न्मचस्तद्विपरीतं मलपति। अन्तर्याम्यात्मना येन रचितो वर्णकङ्करः। स्वयं शङ्कर एवासौ. वर्णितो वर्णसंङ्करी॥ ३८॥ अन्तरिति। हे श्षिष्य येन ज्ञानिना अन्तर्याम्यात्मनाSन्तः सर्वभुतानां भौतिकानां चान्तरे वर्तमानः सन्तानि सर्वभूतानि यमयति अमावन्तयामी स एचात्मा स्वरूपं यस्य तेन 'यः सर्वे- व्वन्तः तिष्ठन्सर्वाणि यमयती'ति श्रुतेरवर्गासङ्करो वर्णानां ब्रा ह्मणादीनां सङ्करो मेलनं रचितोSद्वितीयव्रह्मचैतन्यमात्ररूपेगौंक्यं प्ापिनोऽसावुक्तविधो वर्णमङ्कगी वर्णानां ब्राह्मणादीनां सङ्कर ऐक्यं विद्यतेऽस्य स तथोक्त: स्वयं स्वतः सिद्ध: शङ्कर एव शं सुखं जगतः करोतीति शङ्कगे जगदानन्दकरः परमात्मैव

उन्म स्तप्रलापशतकम्। ८११

एप होवानन्दयाति-एनस्यैवानन्दस्यान्यानि भूनानि मात्रामुप- जीवन्ती'त्यादिश्रुतिभिर्वर्णितः कथितः, अतो। 'दोषरेतैः कुलघ्नानां वणंसङ्करकारकैः। नरके नियतं वामो भवतीत्यनुशुश्रुमे'॥ इसादिभिर्वाक्यैवर्णसक्काकारिगां नरकवासी भवतीत यत्पतिपादितं तदसमञ्जसमेचेात भावः॥३८ ।। इदानीं वेदपराविनां लोकशास्तर दुर्गतिः प्रोक्ताडत्र तून्मत्तस दिरुद्धं मलपति। येन वेदा: समभ्यस्य विदित्वाऽर्थ स्वचिन्तया। प्रात्रिताः सह वेदान्तैर्वेदल्लावी स मुच्यते ॥३९॥ येनति। हे शिष्य येन ज्ञानिना वेदा: श्रुनयः समम्यस्य सम्यगधीस ततस्तेषामर्थ तात्पर्य जीवव्रह्मैक्यरूपं विदित्वा तः स्व्रचिन्तया स्व्रात्मचिन्तनहेतुना वेदान्तेरुपनिषद्धिः सह साकं ते वेदाः प्राविता विसष्टाः स एतादटशी वेदपुावी वेदा- भ्यामत्यागी मुच्यते मुक्तो सवति अतो लोकशास्त्रेपूक्तममम- जसमेवेति भावः ॥ ३९॥ इदानीं लोकशास्त्रेषु शिवनिर्माल्यभोजिनां निन्दत्वमुक्तम- शेन्मत्तस्तद्विपरीतं पलपति। शिवे निवेदितं सर्व शिवनिर्माल्यतां गतम्। तह्ुनाक्ति पावत्रात्मा शिवनिर्माल्यभाजनः ॥४०॥ शिव इति। हे शिष्य ज्ञानिना सर्वे समस्तं जगच्क्विवे ब्र- आाभिन्ने प्रत्यगत्मनि निवेदितं तन्मावतयाSबलोकितं तच्छिव- निर्माल्यतां शिवस्वत्वं गत मास तच्व जगद्विपयजातं यानत्मा-

८१२ बोधसारे।

रब्धशेष भुनक्ति अवलोकयात यः स शिवनिर्माल्यभोजनः प- वित्रात्मा शुद्धान्तःकरणः सन् मुच्यते मुक्तो भवति अतो लो- कशास्त्रे शिवनिमाल्यभोजिनां दुर्गतिरुक्ता तदसमञ्जसमेवेति भाव: ॥ ४० ॥ किश्चाऽन्यशासत्रेषु स्त्रीभोगो निषेधितः पातितहेतुत्वाद्व- ह्मचारिणामत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं पलपति। ब्रह्मचर्य गतो भुङ्के सर्वा नगरनायिकाः । लिप्यते न स पापेन चित्रं वेदान्तदर्शनम् ॥४१। ब्रह्मचर्यीमिति । हे शिष्य यः पुरुपो ब्रह्मचर्य ब्रह्मयि चरतीति ब्रह्मचरो ग्रहाभिन्नः प्रत्यगात्मा तस्येदं ब्रह्मचर्य स्वस्मिन्ब्रह्माभिन्नस्फूर्तिरूपं कर्म गतः प्राप्तः सन् सर्वाः समस्ता नगरनायिका नगरं शरीरं तस्मिन्नायिका: स्वविषयान्भोक्तारं पतिपापिका वृत्तयस्ता भुङ्गेऽनुभवात स उक्तलक्षणो ब्रह्म- चारी पापन किल्विषेया न लिप्यते सम्बद्धो न भवति, नन्वेवं लोकविरुद्धं शास्त्रविरुद्धं चैतत्कथं सम्भाव्यमिसाशक्काह चि- त्रमिति, वेदान्तदर्शनं दृश्यते ज्ञायते ब्रह्मानेनेति दर्शनं शास्त्रं वे- दान्तनामक दर्शनं शास्त्रं चित्रमत्याश्चर्यमस्ति वेदान्तशास्त्र- स्याश्चर्थरूपत्वात्तदर्थस्याप्याश्चर्यरूपत्वमत उक्तर्ये सम्भावना कार्येति भावः ॥४१॥ किश्न लोकश।स्त्रेपूच्क्विष्टभोजनं निषेधितमत्र तून्मतस्तद्वि रुद्धं पलपति। योगिनामवधूतानां शुकादीनां मुखाच्च्युतम् । किश्चिदुच्छिष्टमास्वाद्य मुच्येदुच्छिष्टभोजन: ।।४२।। योगिनामिति। हे शिष्य योगिनां जीवात्मैक्यानुभविनां

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८१३

अत एवावधूतानां वर्गाश्रमतद्धर्मातीतानां शुकादीनां शुको व्यामपुत्र आदि: प्रथमो येषां दत्तभरतप्रभृतीनां मुखाद्वदना- च्च्युतं निसतमुच्छिष्टं तदनुभवस्य सर्वस्यावर्णनीयत्वात्तनुभव- ्योच्छिष्टपं वाक्यजातं किश्वित्स्व् आस्वाद्य तनुभवम- ड्रीकृस वर्त्तमान: स तादृश उच्छिष्टभोजन उच्छिष्टम्य भोजनं भोगो यस्य स तादृशो मुच्येन्मुक्तो भवेदतो लौकिकशास्त्रे- पूक्तमुष्छिष्टभोजिनां पातित्यमसमंजसमेवेति भावः ॥४२॥ किश्च लोकशास्त्रेषु। 'स्वदत्तां परदत्तां वा हरेत सुरविपयोः। स याति नरके घोरे यावदिन्द्राश्चतुर्दशे'ति॥ ब्राह्मणदृत्तिहारिणां नरकपातो वर्णिातोऽव तून्मत्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति। व्रह्म जानाति तस्यैव ब्राह्मणस्य स्वचेतसः । वृत्तिलोप: कृतो येन स धन्यो वृत्तिलोपकृत।।४३।। ब्रह्मोत। यः पुरुषो ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं प्- यगभिन्नं वस्तु जानाति अहामति वेत्ति तक्ष्य स्वचतमः स्व आत्मैव चेतोऽन्तःकरणं यस्य तस्य तादृग्विधस्यैव मुख्यस्य व्राह्मणस्य ब्रह्मविदो येन तदुपदेश् वृत्तिलोपोन्ण्य सच्वमदर्शनेन तद्टनीनां लोपो विनाशः कृतोऽसत्वं सम्पादित- मित्यर्थः, स उक्तलक्षणो ब्राह्मगास्य व्तिलोपकृद्वत्तीनां लो- ो विनाशस्तस्य कृत्कर्तता धन्यः कृतकृत्योस्तीति ज्ञेयम्, अतो त्राह्मणवृत्तिहारिणां नरकमाप्तिर्भवतीति यदुक्तं तदयुक्तमेवे- त भाव: ॥ ४३॥ किश्च पुराणेषु दृन्ताकदग्धान्नकालञ्जगृञ्जनादिभक्षकाणां गवत्माप्तिर्दूरेति प्रतिपादितमत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं पलपति।

८१४ घोधसारे।

यस्तु वृन्ताकदग्धान्नं कलिआ्जादि यदच्छया। लब्धमश्नाति हि मुनिस्तस्यादूरतरो हरिः ॥ ४8। यस्त्विति। यस्तु ज्ञानिषु प्रसिद्धो मुनिर्मननवान्विहिता- न्नसम्पादनेन मनने विक्षेपवाहुल्यदर्शनाद्यटच्छयाऽयत्रतो लब्धं पाप्तं वृन्ताकदग्धान्नं वन्ताकन्दग्धमन्नं च स्थालीपुरीषं तयो समाहारस्तत्कलञ्जाि कलञ्जमादि मुर्यं यस्य तत्तथोक्तमा- दिपदेन लथुनगृञ्जनादिकमपि अश्नाति भक्षांत तस्य निषिद्ध- वृन्ताकादिभोजिनो हरि: सर्वद्वैतहरणशील आत्माऽदूरतरो न दूरतरोऽतिसन्निकृष्ट इतर्थः, अस्ति अतो लोकशास्त्रेषु कलञ्जा- दिभक्षकाखं भगवत्पदं दूर इति यदुक्तं तदयुक्तमिति भाव:। ।४४।। किश्च धर्मशास्त्रे वारुणीपानेन नरकपाप्तिर्भवतीति प्रति- पादितमत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं मलपति। भृगवे वरुणेनोक्ता ब्रह्मविद्या तु वारुणी। तद्वारुणीरसास्वादमत्तानामुत्तमा गतिः ।४५॥। भृगव इति। हे शिष्य भृगवे भृगुनामकाय वरुणयुत्राय तमेव वरुगं शरयांगताय वरुणेन प्रचेतसोक्ता कथिता या ब्रह्मविद्या ब्रह्मणो देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यस्य वस्तुनो विद्या ज्ञानमस्ति सा तु सैव वारुणी वारुणीनाम्न्यस्ति वरुणेन प्रोक्तत्वा'तेन प्रोक्तमि'सण् 'सैषा भागती वारुणी विद्या परमे व्योमन्प्रतिष्ठिते'ति श्रुतेः, तद्वारुणीरसास्वादमत्तानां सो- क्तलक्षणा या वारुणी वारुणीनास्री मदिरा तस्या रमः सुखं 'रसौ वै स'इति श्रुतेस्तस्यास्त्रादोऽनुभवस्तेन मत्ता उन्म- नीभावं पाप्तास्तेषामुत्तमा श्रेष्ठा गतिः स्थितिर्भवति, यद्वोद्गत निदृत्तं तमोऽज्ञानलक्षणमान्ध्यं यस्याः सकाशादित्युत्तमा

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८१५

स्वयंप्रकाशात्मस्व्रूपा स्थितिर्भवतीसर्थः, अतो धर्मशास्त्रेषु बा- रुगीपानेन नरकपातो भवतीत्युंक्तमसमञ्जसमेवेति भावः।।४५॥ अस्यैवार्थ स्पष्टयति। पराग्वृत्ति परित्यज्य या प्रत्यक्सा तु वारुणी। तदाभ्यासरतानां च न दूरे परमं पदम् ॥ ४६ ॥ परातरत्तिमिति। हे शिष्य परागरत्ति पराची बाह्यदृश्य- विषया या त्तिरन्तःकरणस्य साभासोंशस्तां परियज्य वि- हाय या मसिद्धा ज्ञानिषु मत्यगन्तरात्मविषयिण्यपरो- क्षानुभूतिरिसपरपर्यायाडास्त सा तु लोकप्रसिद्धवृत्तिविल- क्षगोक्तलक्षण्णा वृत्तिरेव वारुणी वरुगोन प्रोक्ता वारुण्य स्तु ततः किमित्यत आह तदिति, तदभ्यासरतानां तस्या उक्तलक्षणाया अहंब्रह्मास्मीति वृत्तर्योडभ्यासः पुनःपुनरा- वर्त्तनं तत्र ये रता रममाणास्तेषां च तेषामेव नान्येषामित्यर्थः, परमं कार्यकारगातीतं पदं स्वरूपं न दूरे नैव दूरदेशेडस्ति किन्तु समीपमेवास्ति आ्र्त्मत्वात्तककतिमत्व्ाच्च तेषामिति भावः।।४६। किश्च शास्त्रेषु अजितेन्द्रियायां मोक्षो नास्तीत्यापादित- मत्र तून्मतस्ता्वरुद्धं पलपति। सुन्दरीं वीक्ष्य चित्कान्तामिन्द्रियेश्वरमिन्द्रियम्। मानसं स्खलितं येषां ते मुक्ता अजितन्द्रियाः४७॥ सुन्दरीमिति। हे शिष्य येपां ज्ञानिनां सुन्दरी सुखस्व- रूपां चित्कान्नां कमनीयां चिद्रपां वीक्ष्प साक्षादवलोक्य चिद्रूपां मुमुक्षुकामनाविषयामनुभूयेत्यर्थः, इन्द्रियेश्वरं समस्ते- न्द्रियाणामध्यक्षमिन्द्रियमन्तःकरणरुपं मानसं मनः रखललितं स्स्तमसत्वं संपन्नमित्यर्थः, लोकेपि स्खलितेन्द्रियाणामजिते-

८१६ घोधसारे।

न्द्रियत्वपसिद्धेप्त उक्तलक्षणा स्खलितेन्द्रिया अजितेन्द्रिय न जितं वशीकृतमिन्द्रियमन्तःकरगां यैस्ते तथोक्ता मनसो Sसच्वात्तद्रशीकारस्यापि तथात्वादजितेन्द्रियत्वंमुक्ता मोक्ष प्राप्ता इत्यर्थः, मनोनाशस्यैव मोक्षत्वपसिद्धेरतोSजितेन्द्रियाण मोक्षो नास्तीत्युक्तिरयुक्तोन भावः ।। ४७।। किश्च आरूढपतितानामशुचित्वं लोकशास्त्रे प्रतिपादित मत्र तून्मत्तस्तंद्विरुद्धं मलपति। योगभूमिं समारुह्य गम्भीरे ब्रह्मसागरे। पश्चान्निपतितो लीन आरूढपतितः शुचिः ॥४८ योगभूमिमिति। हे शिष्य यः कोपि पुरुषः पूर्व योग भूमिं योगो जीवब्रह्मैक्यज्ञानं तम्य भूमिं भुवं तुर्याभिधां स पमभूमिमिसर्थः, समारुह्य सम्यगारूह्य संपाप्येसर्थः, पश्चादनन्तर गम्भीरे निम्ने ब्रह्मसागरे ब्रह्मदेशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु तदेव सागरः समुद्र इ ता्मन्निपतितो योगभूमितो ब्रह्मणि रखलितः सल्लींनस्तत्रैव लयं माप्तः स तथाविध आ- रूढपतितः पूर्वमारूढः पश्चात्पतितः पातं प्राप्तः स शुचि: शु- द्धोडस्ति अत आरूढपतितानां यत्पातिसं पतिपादितं तदमञ्ञ- समेवेति भावः ॥।४८।। किश्च लोकशास्त्रे कर्मनाशानदीजलस्पर्शो निषेधितोSत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं मलपति। चिद्विद्याकर्मनाशायां नद्यां स्नानं मया कृतम्। कर्मनाशाजलस्पर्शात्कर्मबन्धो निवर्त्तते ॥४९॥ चिद्विदयेति। हे शिष्य मया साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासेन चिद्नियय।कर्मनाशायां चितो विद्या ज्ञानं मत्यगभिन्नन्रह्मचैतन्य

उन्म त्तप्रलापशञतकम् । ८१७

पिकाहं ब्रह्मस्मीतिप्रमाख्या वृत्तिरत्र ग्राह्या, सैव कर्म त्रिवि- मपि सश्चितपारब्धकक्रियामाणाखयं नाशयतीति सा तथोक्ता स्यां नद्ां सन्ततं प्रवाहवत्वेन नदीवत्तस्यां स्नानमवगाहनं तमाचरितं क्षीयन्ते चास्य कर्माणी'ति श्रुतेः, 'ज्ञानागनिः सर्वक- णीति स्मृतेः, ततश्च किंफलं पाप्त तत्राह कर्मनाशति, कर्मना- जल सपश ्किर्मयां नाशिका या विद्या तस्या यज्जलं रसशब्द- चयं ब्रह्मसुखं तस्य स्पर्शोऽनुभवस्तस्माद्, यद्ा डलयोरे- हत्कर्मनाशया सह यो जडस्य जाड्यांशस्य स्पर्शो योगस्त- मावकर्मबन्ध: कर्मि: कृतो यो बन्धो बन्धनमकर्त्रात्मनि क- भोक्तृत्वरूपः स निवर्त्तते विनश्यतीसेवं मत्कर्मबन्धनिवृत्त्या नश्चितमतः कर्मनाशाजलस्पर्शो न कर्त्तव्य इति लोकशास्त्रेषू- मसमञ्जसमेवेति भाव: ।। ४ ९ । किश्चाङ्गवक्गादिनिषिद्धदेशेषु वासे कृते पुनः संस्कार: र्त्तव्य इति लोकशास्त्रेपूक्तमत्र तुन्मत्तस्तद्विरुद्धं पलपति । अङ्गबङ्गकलिङ्गेषु सौराष्ट्रमगधेषु च। सर्वत्र परिपूर्णोडहं पुनः संरक्कारवर्जितः ॥५०॥ अङ्गवङ्गेति। हे शिष्य अङ्गवङ्गकलिद्गेषु अङ्गश्चाङ्गनामको रविशेषो वङ्श्वा वङ्रनामको देशविशेष: कलिङ्श्व कलिङ्रनाम- देशविशेषस्तथा सौराष्ट्रमगधेषु च सौराष्ट्रथैनननामको देश षु अनुक्तसमुच्चयार्थश्चशब्द: सर्वत्रोक्तानुक्तेपु सर्वेषु निषि- देशेषु शुद्धदेशेऽपि अ्र्रहमहंपदलक्ष्यो ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा रिपूर्ण: व्याप्तोडांस्म तथापि पुनः संस्कारवर्जितः पुनर्भूयः कारो व्रतवन्धादिरुपस्तेन वर्जितो रहितः, किश्च पुनर्वारं वारं :संस्कारो जन्मादिकाारणीभूतो वासनारू्पस्तेनापि वर्जितो ही- Sसस्मि निर्विकारत्रह्मरूपत्वादतो वङ्गादिनिन्द्यस्थानात्पुनः- १०३

८१८ बांधसारं।

संस्काररूपं प्रायश्चितमभिहितं तवयुक्तमेनरेति मादः ॥ ५०॥ किश्च गृहस्थानां स्वरगृहं त्यक्तकाऽन्यगृहवासो निषेधि लौकिकशास्त्रंपु अत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं मलपति । निजं गृहं परित्यज्य रमते परमन्दिरे। स गृहस्थो गर्ति गच्छेत्परामिति विदां मतम्॥५ निजमिति। हे शिष्य यो गृहस्थो निजं स्वीयं गृहं गृह्य स्वात्मतगाऽङ्गीक्रियत इति गृहं शरीरत्रयं परिसज्य विसृज्य रीरत्रपे स्वत्वं स्वीयत्वं चोभयर्माप विहायेअर्थः, परमन्दिरे कार्यकारणातीनं पतिपूर्णस्वरूपं च यद्त्रह्माभिन्नं प्रत्यगात्मचै न्यं तदेव मान्दरं गृहमिव मर्ववासत्वात्तस्मिन्व्रह्माभिन्ने पसग त्मनि रमते क्रीडति स उक्त लक्षणो गृहस्थो लोकदृष्टया व्य हारदशारयां गृहस्थो गृहे शरीस्त्रये स्था स्थितोपि परामतिश्रं

दां ज्ञानिनां मत निश्चितमस्ति अर्थाल्लौकिकशास्त्रे परगृहेषु रम स्व्रगृहसागेन गृहस्थानां नरकमाप्तिरिति वणतं यत्तदज्ञानि तमेनेति भावः ॥ ५१॥ किश्च न जातु कामान्रभयान्न लोभाद्वर्म सजेजीववि स्यापि हेतो'रसादिना लौकिकशास्त्रेषु सुखलोभेन सुकृतलक्ष धर्मो न त्याज्य इत्युक्तमत्र तून्मत्तस्तांद्वपरीतं मलपति। आत्मन: सुखलोभेन सुकृतं येन हारितम्। स एव सुकृती शेष: सुकृत्यपि हि दुष्कृती ।।५ आत्मन इति। हे शिष्य येन पुरुषेशाऽडत्मनो ब्रह्माभिभ् त्यगात्मनाडमेदेऽपि भेदव्यपदेशेन षष्ठी राहोः शिर इत दात्मनः स्वरूभूतममित्यर्थ:, यत्मुखम् 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजा

उन्मसतप्रलापशतफम। ८११

विज्ञानमानन्दं ब्रह्म, यो वै भूमा तत्सखं, रमौ वै स, इत्यादि- तिभ्यस्तस्य सुखस्यानन्दस्य लोभेनाऽलंबुद्धयभावेन मित्तेन सुकृतं पुण्यकर्मापि हारितं विनाशितमसत्दृष्टयाना- ं, यद्वा हारितमीश्वरे समर्पितं 'नान्पोतोस्तिरष्ट'्यिश्रुे मात्मनः सकाशात्कर्तृत्वस्य पृथगसच्वेन स्वकर्तृकं मुकतं य तीयते तन्न स्वस्प किन्त्वीश्वरस्पैवसे्वं परात्मनस्तन्र ममेति श्षितमिति भाव, स एवोक्तलक्षण: सुकृतत्याग्गेव सुकृती कनं पुण्पकर्मास्यास्तीति स तथोक्तः सर्वपुण्यफलभूतात्ममुख- भवत्वाच्छेषस्तदन्यः कश्चित्मुकृत्यपि हि लौकिकशास्त्रेषु प्र- द्धो लोकष्टयापि पुण्यकर्मा मतीयमानोपि अस्मद्ृष्टया कृती दुष्कृतं पापकर्मास्य विद्यते स तथ्भूनोऽस्ति संसा- लक्षया नरक पांपहेतुत्वाल्लौकिक पुण्य कर्मगोडनः सुखलोभ-

दूपस्थितिरुप जी व न ह तु ्त्ववन ुक त्गांदं मुक्ति ेर्ने

किश्च लोकशास्त्रेषु व्वानस्पैव ज्ञानत्वं विचेकस्यैव विवेक- मद्वैनरूपस्यैव कैवल्यत्वं पतिपाद्यतेऽत्र तून्मत्तस्ताद्वपरीतं मल- ति। अज्ञानमेव विज्ञानमवित्रेको विवेकिता। सर्वात्मकत्वं कैवल्यं येषां ते सिद्धसत्तमाः ॥५३॥ अज्ञानमेवेति। हे शिष्य अज्ञानमेव न विदयने ज्ञानं यस्मा- दज्ञानमुत्तमं ज्ञानं, यद्रा न विद्यते ज्ञानं जञेयवयीकरा पस्म- दज्ञानं चेत्परहितं चिन्मात्ररूपं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मचतन्यं नंदेव ज्ञनं विशिष्टं ज्ञानं येषा, किश्वो िो

८२० बोधसारे।

सर्वद्वैतात्यन्तासत्वाद्वात्मैवाविवेकशब्देन ग्राह्म उभयत्र नञ्र्युदा- सारथो न ब्राह्मणोडब्राह्मगा इति वद्विवेकिता विवेकित्वं विवेकफलमित्यर्थः, येषामस्ति किश्च सर्वात्मकत्वं समस्तस्प जगतो द्वैतस्य 'सर्वे खल्विदं ब्रह्मे' ति श्रुतिदृष्ट्या सर्ववाधेनाऽडत्म- कत्वरं ब्रह्माभिन्नपसगात्मत्वं केवल्यं केवलस्याखण्डरसात्मन प्रा- त्मकत्वं येषामस्ति त उक्तलक्षणवन्तः सिद्धसत्तमाः सिद्धेपु स्व्रात्मसाक्षात्कारवत्मु मध्ये सत्तमा अतिश्रेष्ठा ज्ञेयाः, अतो लोकशास्त्रे ज्ञानस्य ज्ञानत्वं विवेकस्य विचेकत्वमद्वैतस्य केवलत्वं यदुक्तं तदसमञ्जसमेवेति भावः ॥। ५३ ।। किश्च लोकशास्त्रेषु विषरीतकारिया नरकपातो वर्णितोऽत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं मलपति। बोधो यदवधानेन तन्मनो नाशयन्ति ये। विपरीतकृतां तेषां मुक्तिरित्याह शङ्करः ॥ ५४॥ बोध इति। ये ज्ञानिनो यदवधानेन यस्य मनसो मनः कर्तृकमव धानमनुसन्धानं तेन कृत्वा बोध: श्रवणादिना जीवब्रह्मैक्यज्ञानं जायते तत्स्वोपकारकं मनश्चित्तं नाशयन्ति आ्र्त्मनः पृथगस- स्वदृष्टयाSवलोकयन्ति तेषामुक्तविधानां विपरीतकृतां विपरीत कारिणां मुक्तिर्मोक्षो भवतीति एवं शङ्करः सर्वजगत्मुखमदः शिव आह कथयामास शङ्करपदेन तद्वचने पमाणता सूचिता, एवं वदतामेत्र च शङ्करत्वमपि अरतो विपरीतकरियां नरकपातो भवतीत्यसमञ्जसमेव्रोक्तमिति भावः।।५४॥ किश्च लोकशास्त्रे स्वधर्मकीर्तनं निषिद्धमत्र तून्मत्तस्तद्विप रतिं पलपति। वेदान्तपाठरूपेण स्वधर्माः कीर्ततिता मया।

उन्मप्त०द्विभार्यों ब्राह्मणः । ८२१

स्वधर्मकीर्त्तनादेव सायुज्यं पदमर्जितम् ॥ ५५॥ वेदान्तेति। है शिष्य मया ज्ञानवता वेदान्तपाठरूपेण वेदा न्ताना मुपिषदादिग्रन्थानां पाठः पठनं तदेव रुप स्वकपं पस्य तन स्वधर्मा: स्वस्यात्मनो ये धर्मा अरमङ्गांनविकारत्वादिस्वभावा: कीर्तिता: कथिताः सन्ति तेन च कि फलं प्राप्त तदाह स्वधर्मेति, स्वधर्मकीर्तनात्स्वस्यात्मनो ये धर्माः स्वभावास्तेषां कीर्तनं कथनं तस्मात्मायुज्यं ब्रह्मणा सहैक्यं पदमेवाऽजितं सम्पादित- मतो धर्मशास्त्रे स्वधर्मकीर्नननिषेधोडयुक्त एवेति भावः ।५५।। किश्व द्विभार्यब्राह्मयास्य पूर्वरपतिव्रतामार्यात्यागेन द्वितीय- भार्यानिषेधो धर्मशास्त्रभहितो डत्र तून्मत्तः स एव विहित इति प्रलपति। द्विभार्यो ब्राह्मणो यस्तु त्यजेत्पूर्वी पतिव्रताम्। परस्या गुणलोभेन स याति परमां गतिम् ॥४६ ॥ द्विभार्य इनि। हे शिष्य यस्तु यो व्ञानिषु प्रसिद्धो लोक- विलक्षणो द्विभार्यो द्वे भार्ये जाये यम्य स तथोक्तः पवृत्तिनि- उस्ारये भारये अ्रत् वक्ष्पमाशं ब्राह्मणो ब्रह्मवेत्ता परस्था द्वितीय- मार्याया गुणलोभेन गुणानां शान्तिदान्यादिघर्मायां लोभेने- च्क्वया पूर्वा प्रथमभूनां पतिव्रतां पत्युः कर्तृरूपस्य व्रतं नियम इव नियमो व्रतं यस्यास्तां त्यजेज्जह्यात्स उक्तलक्षण: पूर्वभा- र्यासागी परमां श्रेष्ठां मुक्तिरूपां गर्ति स्थिर्ति याति पा- प्रोति ॥५६॥ एतच्छ्लोकस्यार्थ स्वमुखेनैत्र प्रतिपादयितुं गद्येन प्रतिजा- नीते। एतस्यविवरणम्।

८२२ बोघसारे।

एतस्येति। एतस्यास्य श्षोकस्य विवरयं व्याखगानं क्रियत इति शेष:, तत्पतिज्ञातमेवाह। प्रवृत्तिश्वनिवृत्तिश्र द्वंभार्ये वेदबोधिते। प्रथमा कर्मनिष्ठा स्यान्कह्मनिष्ठा तथाऽपरा ॥ ५७। पवृत्तिश्चेति। हे शिष्प ब्रह्मविदो ब्राह्मणस्य प्रतृ- च्तिश्च प्रवृत्तिनाम्न्येका निवृत्तिश्च निवृत्तिनाम्न्यपरेत्येवं द्वे उभे भायें जाये 'तज्जाया जाया भवतत यदस्यां जायते पुनरिति श्रुनेः पवृत्तिस्त्रियां प्रवृत्तरूपेण स्वोत्पत्ते-

निवृत्तयोश्च पोषकतवेनाप्युभयोभीर्यात्वं प्रृत्तिनिद्टसोरिति ज्ञयं, ते एते भाये वेदबोधिते वेदेन श्रुत्या बोधिते प्रततिपादित स्तः, तयो: स्वभावभेदेनापि नामान्तरे शह प्रथमेति, प्रथमा प्वृत्ति- नाम्नी भार्या कर्मनिष्ठा कर्मीण विहितकियायां निष्ठा सहजपी तिर्यस्था: सा तथोक्ता स्यान्भवेत्तथा तद्त्परा निवृत्तिनाम्नी भार्या ब्रह्मनिष्ठा ब्रह्मणि देशकालवस्तुकृतपररिष्क्वेदशून्य आ- त्मवस्तुनि निष्ठा महजं प्रेम यस्या: सा तथ।विधार्डास्त भवति एते उभे मती अन्र ग्राहे॥ ५७॥ स्वभावान्तरभेदेनापि तयोरनामभेदान्तरमाह। कर्कशा रसिका चेति तयोर्नामान्तरं क्रमात्। कर्कशा कर्मकाण्डस्था रसिका ब्रह्मवादिनी॥५८॥ कर्कशेति,। हे शिष्य तथोः पवृत्त्तिनिवृयो: कर्कशा दुःख- पदक्वात्कर्कशा कठोरा रसिका च सुखमदत्वाद्रांसका सुखदे- त्यवं क्रमात्क्रमेण नामान्तरमन्यदपि नामान्तरं नामभेदोडास्त जातित्वादेकवचनं तयोः स्थाने अप्याह कर्कशति, हे शिष्य

उन्मत्त०द्विभार्यो ब्राह्मणः । ८२३

कर्कशा कर्कशानाम्नी मार्गा कर्मकाण्डस्था कर्मणः प्रतिपादर्क पत्काण्डं वेदभागः तस्मित्नेन तिष्ठुतीति सा तथोक्ताऽस्ति, पवृत्तिनाम्न्याः भार्यायाः कर्मकाण्डमेव स्थानं तत्रैव ततिस्थितेरु- पलभ्यमानत्वादिति भावः, किश्च रसिकैतन्राम्नी मार्या ब्रह्मवादिनी देशकालवस्तुकवृत प रर च्क्व्वेद शू न्य मात्म वस्तु ितुं शीलमस्पाः सा तथोक्ताडस्ति ब्रह्मपतिपादकोपनिषद्धागे तदुपलब्धेस्तदेवर तत्स्थानमिति भावः ॥५८॥ ननु कर्कशा भार्या दुःशीलत्वाद्रयभिचारियी स्पादतस्ता डपैव सेत्याशका द्वयोरपि पाततिव्रसमाह। कर्कशा रसिका चेति यद्यपि द्वे पतिव्रते। रसिका स्व्पति भुङ्के कर्कशा कष्टभागिनी ॥५९॥ कर्कशेति। हे शिष्य कर्कशा प्रवृत्तिनाम्नी मार्या रसिका व निवृत्तिनाम्नी भार्यापीत्यवम्परकारे े े पतिव्रते पत्यु: प्रवृतस्य निषृत्तस्य च प्रमातुर्व्रतं नियमः कर्मपतृतिज्ञानप्रृत्ति रूप इव व्रतं नियमो ययोस्ते तथोक्ते स्तो यद्यपि सत्यमेवैतत्त यापि रसिका निवृत्तिमार्या स्वपति स्वरस्था: पतिः पालको व्र आिन्नः प्रत्यगात्मा तमेत सर्वदा भुङ्क्तेऽनुभवति किश्च कर्कशा पवृत्तिमार्या कष्टभागिनी कष्टं दुःखं संसाररूपं भजते सेवते च्छीलाडस्ति एवं तयोरन्तरं झेयम् ॥ ५॥ अन्यमप्युच्चत्व्रनीचत्व्ररूपं भेदमाह। कर्मनिष्ठा तु दासीव गृहकर्मरता सदा। ज्ञाननिष्ठा महाराज्ञी राजसिंहासने स्थिता ॥६०॥ कर्मनिष्ठात्विति। हे शिष्य कर्मनिष्ठा तु कर्मणि विहितक्रि- पाया निष्ठा सहजपीतिर्यस्या: सा ो ा ृत्तिभार्या तुपदे

८२४ बोधसारे।

नास्पा निवृत्तिभार्यातो महत्रीचत्वरं सूचितं, तदेव स्पष्टयति दा सीव यथा दासी सदैव गृहकर्म लेपनसंमार्जनादिकं करोति सम्पादयति तद्वत्सर्वदा मर्वकालं गृहकर्मरता गृह्यते स्वात्मतया- डग्रींक्रयत इति गृहं शरीरं तस्य यत्कर्म स्वस्ववर्णाश्रमावहितं सन्ध्यावन्दनादि नित्यं नैमितिकं च जातेष्ट््यादिकं तत्र रता- Sडसक्ता भवति, ज्ञाननिष्ठा ज्ञाने जीवव्रह्मैक्यवांधे निष्ठा सह- जपीतिर्यस्या: सा तथोक्ता निवृत्तिभार्या महाराज्जी महानप- रिच्छिन्नह्मरूप आत्मैव राजा स्वयम्परकाशत्वात्तस्येयं महाराज्ी स्वयम्पकाशात्मविषयिणीत्यर्थः, अतः सा राजसिंहासने राजः स्वयंपकाशात्मनः सिंहासने हिंसात सर्वे द्वैतममिति सिंहं सर्वद्वैताप- वादरूपमासनं स्थितिस्तस्मिन्नेन स्थिता वर्त्तत इत्यर्थः ॥६०॥ नतु कर्कशापि स्वपत्यर्थमेत्र कर्म करोति अ्रतस्तस्या: कुती दासीसादृश्यमुच्यते तत्राह। पतिहेतोर्दिवा नक्तं गृहकर्म करोतु सा पति नालिङ्ग्य निद्राति कथं सौभाग्यभागिनी।६२। पतिहेतोरिति। सा कर्कशा भार्या पतिहेतोः पतिः प्रमाता तस्य हेतुः प्रयोजनं तस्माद्दिवा नक्तं दिवसे रात्रौ च सर्वकाल- मित्यर्थः, ग्ृद्दकर्म गृहं स्वात्मतया गृह्यतेऽङ्गीक्रियत इति गृह शरीरं तस्य कर्म सन्ध्यावन्दनादिरुप वैदिकं लौकिक भोजनादिकं च 'शरीरं गृहमुच्यत' इत्युक्ते: करोतु निर्वर्त्तयतु तथापि यतः कारणात्पर्ति पातीति पतिः स्वसत्ताप्रदानेन पालको बुद्धेरत्मा तं नालिक्गय न परिरभ्य तेन सहैक्यमपाप्येत्यर्थः, निद्राति निद्रां प्राप्नोतीत्यर्थः, प्रपश्चास्फुरणपूर्वमात्मास्फुरणरूपां निद्रामनुभव- तीति भाव:, यद्वा पपश्चास्फुरणपूर्वमात्मास्फुरणरूपामित्यर्थ:, तस्पाऽपि अवास्तवत्वांन्निद्रात्वमेवर 'या निशा सर्वभूतानां तस्यां

उन्मत्त० द्विभार्योब्राह्मणः। ८२५

नागर्ति संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सानिशा पश्यतो मुनेरि'- ते भगवद्वचनात्ततो हेतो सा कर्कशा सौभाग्यभागिनी सु शो- नं भगमैश्वर्यमसङ्गानन्दादयादिरुपं सुभगमेव सौभा्यं स्वार्थे यत्तद्रजते तत्कवीला करथ केन प्रकारेण स्यान्न कथमपी- पर्थः ॥ ६१ ॥ किश्च। रसरीतिं न जानाति कर्कशा कर्मवादिनी। पतिव्रता स्वभावेन भर्त्तारं स्तौति केवलम् ॥।६२। रसरीतिमिति। कर्कशा प्रवृत्तिभार्या रसरीति रसस्य सुख- य रीतिराचरणं 'रमो वै स' इति्षतेस्तां न जानाति न वेतति, केन्तु कर्मत्रादिनी कर्म क्रिकियामेव वदितुं प्रतिपादयितुं शीलमस्याः ता तथाभूतास्ति, किश्च पतिव्रता पत्युः मातृरुपस्य स्वामिनो तं नियम इव व्रतं नियमो यस्याः सा तथा विधा यदपि त- गपि सा स्वभावेन स्वस्या भावः सरहस्तेन कृत्वा भर्तरं स्व- षक ममात्तारं कर्तृत्वारोपेय तस्मिन्केवलं स्तौत्येव प्रशांसत्येव तु तत्ताच्विकरूपज्ञानेन तत्सुखमनुभवती त्यर्थः ॥ ६२॥ इदानी प्रवृत्तिर्भार्यायाः सकाशान्निवृतिभार्याया यदन्तरं त्पदर्शयति। ज्ञाननिष्ठा तु रसिका तत्तत्संसक्कारलक्षणैः । आनन्दयति भर्त्तीरं तमेवाश्लिष्य खेलति ॥ ६३ ॥ ज्ञाननिष्ठा तिवििति। हे शिष्य ज्ञाननिष्ठा तु ज्ञाने जीवत्रहै- यवोधे निष्ठा सहजप्रीतिर्यस्याः सा तथाविधा निवृत्तिभार्या पदेन प्रवृतिभार्यायाः सकाशादस्या महद्वैलक्षण्यं सूचित, तदेव वेशदयति रसिकेति, रसिका रसमात्मसुखं जानातीति रसि- १०४

८२६ बोधसारे।

काडस्ति अतस्तत्तत्सस्कालक्षणैस्ते च ते शान्तिदान्सादयः संस्कारा वासनाविशेषास्तान्येव लक्षणानि चिह्नानि तैः कृ- त्व्ा भर्तारं स्व्रपोषकं व्ञानात्मानमानन्दयति सुखीकरोति तमेव केवलं सुखात्मानमेव न तु दुःखितं संसार्यात्मानमियर्थः, आ- श्लिष्यालिङ् तेन सहैक्य प्राप्येत्यर्थः, खेलीत क्रीडतीअर्थः, जीवन्मुक्तस्वभावेन व्यापृणोतीति भावः ।६३ ॥ किश्च। आसने शयने याने भोजने सा तदन्विता। क्षणं न तिष्ठति स्वामी तां बिना रसलालसः ॥६४। आमनेत। मा निवृत्तिभार्याऽडसने स्थाने शयने पर्यङ्कादौ शयने च याने यात्रायां भोजनेऽन्नादिभक्षणे विषयभोगे वा क्रियमाया इत्यादिसर्वक्रियासु तदन्व्रिता तेन सुखरूपेणात्मना- डन्वता युक्ता भवतीात शषः, आत्मापि तां सत्त्का क्षणमन्यत्र न निष्ठनीति तयोरभेदज्ञानायाह क्षणांमतति, स्व्रामी निवृत्तिभार्याया: पतिश्चिदात्मेत्यर्थः, रसलालसः सन् रसो मुक्तिसुखं तस्मिन्ला- लसा यस्य स तर्थाक्तः मन् ता निवृत्तिवनितां विना ऋते क्षणं क्षणमात्रकालर्मांप न तिष्ठात नवर्त्तते निवृत्तिवनिताया निवृ- न्ात्मनश्चैकरूपेणावभासमानत्वांदिति भावः ॥ ६४॥ अतो ज्ञानी प्रवृत्तिवनितायां नैव रमेतेत्याह। यस्तु जानाति चातुर्यान्महदन्तरमेनयोः। स कथं तत्र मूढायां रमेत किमु तत्सुखम्॥६५॥ यांस्वति। हे शिष्य यस्तु यः कोपि ज्ञानी तुपदेनाज्ञा- नितोऽस्य महदन्तरं सूचितं, चातुर्याच्चतुरः कुशलस्तस्य भाव-

उन्मत्त० द्विभार्योब्राह्मणः । ८२७

इसन्तमन्तरं भेदं जानाति वेतति स ज्ञानी तत्र तादशदुःखरू- भार्यायां तत्र हेतुर्मूढायमज्ञानरूपा्या प्रवृत्तिर्म्पा्यां कर्थ केन तुना प्रकारेय वा रमेत रमता ज्ञानाज्ञानयोस्तगःप्रकाशयो- रिवैकत्र स्थिससम्भवान्न तयाः केनापि प्रकारेण क्रीडा मम्भ- वतीति भाव:, किमु तत्सुखं तादशमूस्तीभागजन्यं सुखं किसु के तत्र किमपीसर्थः, असच्वाद्दुःखमिश्रितत्वाच्च न तत्सुखमे- वति भाव: ॥६५॥ तहि तत्र केन रतिः कार्येत्यत आह। यस्तु कश्िन्महामूढ: पामरः पशुधर्मवान्। कर्कशायां रमते रसिकांच न विन्दति॥ ६६॥ यस्त्विति। हे शिष्य यस्तु यः प्रमिद्धः कोपि पुरुषो म- हामूढो महानतन्तं मूढो मूर्खोडज्ञानित्वाद्दुःखदपदार्थसेवने कदाचिज्जातेSपि तज्जन्यदुःखानुभवेन तत्यागोऽपिस्यात्तस्य तुत- दनुभवेपि तत्रैत्र पुनः पुनरासक्तत्वान्महामूढत्वमत एव पा- मरो ग्रामीणस्तत्रापि पशुधर्मवान्पशूना श्वादीनां मैथुनसमगे शि- श्नस्य योन्यन्तरवरोधनेन लोककनताडनजन्यदुःखस्यानुभूगमा- नत्वेपि तत्रैव पुनः पुनः प्रवृत्तिरूपो धर्ष इत धर्मः प्रवृत्तिर्विद्य- ते यस्य स तथोक्तः स उक्तलक्षणो मूर्खस्तत्र कर्कशायां प्रृ- ्तिरूपायां भार्यायां रमते क्रीडति, किश्च स रभिकां च सुख- पदाँ निवृत्तित्नितामपि न विन्दात नैव मामोति ॥ ६६ ॥ तस्यां च दुःखपाप्तौ तया सह नित्यं च कलहे च जाय- मानेपि तां न विसृजतीत्याह। तस्यां च दुःखमाप्नोति प्रत्यहं कलहायते। भूयस्तामेत भजते दौर्भाग्यं स्यत तादृशम् ॥६७॥

८२८ बोधसारे।

तस्यां चेति। सोऽतिमूढस्तस्यां पवृत्तिभार्यायां दुःख केशं प्ामोति लभते प्रसहं चेत्युभयान्वयि निसमेव कलहायते कलहं करोति तथापि भूयः पुनरपि तामेव प्रवृत्तिभार्या दुःख रूपामेव भार्या भजते सेवते, ननु दुःखानुभवे सति पुनस्तत्रैव प्रवृत्तिः कुत इसाशङ्काह दौर्भाग्यीमाति, तस्यातिमूढस्य तादशं दुःखानुभवे सति पुनः पुनस्तत्रैव प्रवृत्तीच्छारूपं दौर्भाग्यमेव ज न्मान्तरीयं दुःखपरदं कर्मैव तत्र मवृत्तीच्छाजनकं ज्ञेयम् ॥६७॥ इदानीमस्य द्विमार्यश्लोकविवरणस्य विषयं स्पष्टयति सार्घेन अत्र द्विभार्यशास्त्रार्थे विषयो डयं व्यवस्थितः । निवृत्तिवनितां त्यत्का प्रवृत्तो नरकं व्रजेत् ॥६ अव्रेति। हे शिष्य अत्ास्मिन् द्विभार्यशास्त्रार्थे दव उभे भार्ये जाये तयोः शास्त्रार्थे निर्णयेडयं वक्ष्यमाणो विषय सिद्धान्तो व्यवस्थितो निश्चितोऽस्ति तमेव व्यक्तं दर्शयति नि वृत्तीति। निवृत्तिवनितां निवृत्तिरूपा या वनिता भार्या तां त्यक्त्क विहाय प्रवृत्तः पवृत्तिभार्यागामी नरकं संसारलक्षगां नरकं व्र जेत्प्राप्नुयात्संसारस्य नरकत्वे निरालम्बोपनिषच्छुतिः 'को न रक इति, असत्संसारविषयिजनसंसर्ग एव नरक' इति ॥६८ प्रवृत्तिवनितां न्त्यत्का निवेत्तो माक्षमश्लते । विषमोप्येष शास्त्रार्थः प्रमाणं व्यासवाक्यतः ॥६९ किश्च प्रवृत्तिवनितां प्रवृत्तिनाम्नी या वनितां भार्या ता सक्क्ता विहाय निवृत्तो निवृत्तिभार्यागामी मोक्षं मुक्तिमशनुते प्रा म्रोति नन्वेतच्छास्त्रविरुद्धं स्व्रकपोलकल्पनयोक्तं कथमङ्गीका यमित्याशङ्ाह विषमोपीति, एषोडयं द्विर्भायशास्त्रविषय

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८२९

शास्त्रार्थो निर्गायोऽपि यद्यपि विषयो विरुद्धस्तथापि व्यास- वाक्यतो व्यासः पाराशर्यस्तस्य वाक्येन प्रमाणं प्रामाणिकोऽस्ति व्यासवाक्यं च 'गुगादोषहशिर्दोषो गुणम्तूभयवर्जित इति, गुण- दोपशब्दाभ्यां विधिनिपेधरूपा प्रवृत्तिरेवाभिहिता तत्याग ए- वोभयवर्जितपदेनाभिहितस्तस्यैव च गुणत्वपतिपादनं मुक्तिपा- प्तिहेतुत्वात्तथा। 'सर्वधर्मान्परितज्य मामेकं शरगं व्रज। अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि माशुचः' ॥ इति च, श्रुतिरषि 'इसागनैके अमृतत्वमानशुरि'ति ॥६९॥ एवं द्विभार्यश्लोकार्थ व्याख्यायात्र तत्सपासति सूर्चायतुं गद्येनाह। इति प्रवृत्तिनिवृत्तिशास्त्रवित्ररणम्। इतीति। प्रवृत्तिनिवृत्तिशास्त्रविवरणं पव्रत्तिः कर्मसु प्रवर्तनं नि- वृत्तिश्च मोक्षेच्छया ततो निवर्त्तनं तयोः शास्त्रमनुशासकं वाक्यं 'द्विभार्यो ब्राह्मण' इत्यादिरूपं तस्य विवरणं व्याख्यान मिति अत्र समासतं ज्ञेयम, इत उत्तरं पकृतमुन्मत्तपलापनमेवेति ज्ञापयितुमाह। अथान्यदृपि।

पूर्वोक्तोन्मत्त पलापादन्यदिता दुन्मत्तपला पनमेवोच्यत इति शेषः, तत्र प्रथमं लोके कस्य चिद्धूतवाधायां सत्यां तस्यैहिक- पारलौकिकसुखमाधनभूतकर्माद्यनुष्ठानासम्भवेन मोक्षमाधनज्ञा- नहेतुश्रवणाद्यनुष्ठानासम्भवेन च सर्वसुखामाप्त्या निन्दत्वं प्र- सिद्धमत्र तून्मन्तस्तद्विपरीतं प्रलपति । एकौ विष्णुर्महृद्भ तं व्यासेनोक्तं लगेद्यदि।

८३० बोधसारे।

तन्महाभूतसञ्चारे न दूरे परमं पदम् ॥ ७० ॥ एक इति। हे शिष्य एकः स्वगतसजातीयविजातीयभेदर- हितो विष्णुर्व्यापनशीलः परत्मात्मा महद्देशकालवस्तुकृतपरि- च्छेदशून्पं ब्रह्मरूपं भूतं सन्मात्रं पिशाचं चेति व्यासेनोक्तं वा- दरायणेन कथितमस्ति तद्यदि यर्हि लगेच्क्वरीरे सश्चरेत्तहि तदा तन्महाभूतसंचारे तद्यव्वासेनोक्तं महाभूतं ब्रह्मस्वरूपभूतं पिशाचमदृश्यत्वे सति सर्वपाणिशरीरेषु सश्चारित्वात्तस्य स- आ्चारे पवेशे जाते सति परमं कार्यकारणातीतं पदं स्वरृपं न दूरे दूरदेशे नास्ति किन्तु समीप एव बर्त्तते लोके हि ब्रह्मभू- तस्य मबलत्वमदृश्यरूपेण शरीरप्रवेशकारित्वं प्रसिद्धमिति त- त्सादृश्येन विष्णोरपि ब्रह्मभृतत्वमतस्तत्कृतबाधावतोऽपयोजकं जीवनमिति यदुक्तं तदसमञ्जसमेव्रेति भावः ।। ७० ॥ किञ्च डाकिनीमन्त्रजापकानां लोकशास्त्रे नरकपात उक्तो डत्र तृन्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति। डाकिनीसिद्धमन्त्रोऽयं ब्रह्मास्मीत्यक्षरात्मकः । भावनामात्रतो यस्य सद्यस्तद्रूपतां ब्रजेत् ॥ ७१ डाकिनीति। हे शिष्य अयमेष ब्रह्मास्मीत्यक्षरात्मको- डहमहंपदलक्ष्पः कूटस्थश्चिदात्मा स एव ब्रह्म देशादपरि च्छिन्नमस्मि भवामीसेवमात्मव्रह्मैक्यवोधकानि अक्षराशि वर्णा एवात्मा स्वरूपं यस्य स तथोक्तो डाकिनीसिद्धमन्त्रो डाकिनीनाँ सिद्धो मन्त्रो यथा भावनामात्रेण डाकिनीत्वमापको भवति स इवास्ति, कुत इत्यत शह भावनेति, यस्य ब्रह्मा- स्मीति मन्त्रस्य तस्यार्थस्य च भावनामात्रतः केवलं भावनयैव सदस्तत्कालमेव तद्भावकस्तद्रूपतां तस्य ब्रह्मणो रूपं स्वरूप

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८३१

स्य भावस्तत्ता ता व्रजेत्माप्तुयादतो डाकिनीमन्त्रसादश्या स्य डाकिनीमन्त्रत्वमस्य च भावनया परमपदपाप्तिदर्शनाङ्वा- नीसिद्धपन्त्रजापकानां नरकपातो भवतीत्युक्त म स म ञ्ज्ज स मे - ति भावः ॥७१॥ किश्च लोके कस्मिन्नपि पदार्थे ममत्वाभिनिवेशो न कार्य युक्तमत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं मलपति। गुरुशास्त्रप्रसादेन संप्राप्य परमं पदम्। ममैवेदं मया प्राप्तमिति प्राह स उत्तमः ॥ ७२॥ गुरुशास्त्रति। हे शिष्य गुरुशास्त्रपसादेन गुरोर्महावा- योपदेषुः शास्त्रस्य च वेदान्तस्य प्रसादः प्रसन्नता तेन कृत्वा रमङ्कार्यकारणातीतं पदं स्वरूपं संमाप्योपलभ्य यः पुरुष इदं वरूपं ममैत प्रत्यगात्मनोऽहम्पदलक्ष्यस्यैवास्ति मया मसगा- मना चिदाभासेनेदमिति साक्षात्माप लब्धमित्येवं म्राह क यति स पुरुष उत्तमः श्रेष्ठोऽन्योधमोऽस्ति अतो िाया 'मिदमद्य मया लब्धमि'त्यादिनोक्तमिदं ममेदं मयालब्ध- पत्येव जल्पनमासुरीसम्पत्वेन निन्धमिति तदयुक्तमव्रेति ॥व: ॥ ७२॥। किश्च लोको हि यत्किश्चनवस्तुनः माप्तेरेव प्राप्तिरिति न्यतेSत्र तून्मत्तस्ताद्विरुद्धं पलपति। यत्तु जन्मशताभ्यस्तविज्ञानैरपि वस्तुतः । न किञ्चिदपि सम्प्राप्तं तस्य प्राप्तिर्महीयसी।७३॥ यत्विति। हे शिष्य यत्तु यच्च लोकप्रसिद्धवस्तुविलक्षयां स्तु जन्मशताभ्यस्तविज्ञानैरपि जन्मनां जनीनां शतानि श-

८३२ बोधसारे।

तकानि अनन्तशतकानीत्यर्थः, तेष्वभ्यस्तानि अभ्यानेन स म्पादितानि यानि विज्ञानानि तैः कृत्ापि वस्तुतः पारमार्थि कदृशा किश्चिदपि किमपि न प्राप्त न लब्मात्मस्वरूपस्य नित्योपलब्धतेन स्वयंप्रकाशतेन च ज्ञानपाप्यत्वाभावादिति

इति ज्ञानवतो वा प्राप्तिरुपलब्धिमहीयस्यतिश्रेष्ठाडक्त अतः किश्चिद्वस्तुपाप्तव्रतो लाभोSपाप्तवतोऽलाभ इति यदुक्त तदसमञ्जसमेवेति भावः।।७३॥ किश्चातिसूक्ष्मस्यातिसूक्ष्मत्वं महतो महत्त्वं दृश्ये ह श्यत्व्रमदृश्येऽदृश्यत्त्रं परे परत्वं स्व्रे स्वत्वं च येन ज्ञायते त त्पामाणिकं ज्ञानमित्युच्यतेऽत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति। अणीयसो महीयस्त्वं नेदीयस्त्वं दवीयसः । परस्य निजरूपत्वं यत्प्रत्येति प्रमा हि सा।। ७४ अगीयस इति। हे शिष्य अगीयसोऽतिसूक्ष्मस्य व- स्तुनो महीयस्त्वमतिमहत्वमतिशयितं महन्मह्दीयस्तस्य भाव- स्तत्वमिति तिग्रहः, दृश्यत्वाभावादतिसूक्ष्मस्य वस्तुनो देशाद्यप- रिच्छिन्नत्वेन ब्रह्मत्वादतिमहत्वं यद्यया प्रमया प्रत्येति अनुभवति, किश्च दवीयसोऽतिशयेनादृशयं दवीयस्तस्य प्रसगभिन्नव्रह्मणो नेदीयस्त्वं नेदीयः समीपतया माक्षादतिदृश्यं तस्य भावस्तत्त्वं ह ग्न्रिषयत्व्मिवादृटश्य स्यात्मनः स्वत्वस्वमकाशत्वाभ्यामतीव दृश्यत्व यद्यया प्रमया प्रसेति अनुभवति, किश्च परस्य कार्यकारणाती- तस्य परमात्मनो निजरूपत्व निजं स्व्रीयं रूपमाकृतिस्तस्य भाव स्तत्वं व्यवहारावस्थायां परोक्षपत्यक्षत्वाभ्यां सर्वज्ञकिश्चिज्ञत्वा- भ्यां जगदधिष्ठानव्यष्ठ्यहङ्गाराधिष्ठानत्वाभ्यां परिपूर्णसद्वितीय त्वाभ्यां च स्वपरत्वरूपभेदे प्रतीयमानेपि भागलक्षणया विरु-

उन्मत्त·द्विभायो ग्राह्मणः । ८३३

शत्यागेनाविरुद्वांशचिन्मात्रस्यै क्यात्परमात्मन स्वस्वरुपत्वं दयया प्रमया प्रसेति अनुभवति सोक्तप्रकार त्रिविधरूपापि मा प्रमाणरूपा वृत्तिरस्ति हीत्येवं विद्वत्सु प्रसिद्धमत एताद्व- रीतप्रमायाः प्रमात्वं यदुक्तं तदसमञ्जसमेवेति भावः।७४॥। किश्च लोके शास्त्रे च लौकिक दृश्यपदार्थविषयं यज्ज्ञानं

न्मच्स्तद्विपरीतं मलपति। यद्दृश्यते तन्तु मिथ्या तत्सत्यं यन्न दृश्यते। एतत्प्रामाणिकत्वं हि महोपनिषदां मतम् ॥७५॥ यदिति। हे शिष्य यत्पदार्थजातं दृश्यते ज्ञायते तन्तु प- र्थजातं मिथ्याऽमदस्ति यच्चात्मस्वरूपं न दृश्यते न ज्ञा- ते तदात्मरूपं ससमवाध्यं वस्तु अस्ति एतदुक्तलक्षणं पा- गिकत्वं पमाणमिद्ध ज्ञानं तस्य भावस्त्त्वं हि पसिद्ध महो- निषदां महत्यः श्रेष्ठा या उपनिषद उप समीप एव निषण्णं थतं श्रेयः कल्यायां मोक्षरूप यासु ता उपनिषदो वेदशि- भागास्तासां सर्वश्रेष्ठात्मज्ञानपतिपादकत्वादुपनिषदां म- मिनि ज्ञेयं, मतमिष्टं दृश्यस्यासच्वे श्रुतयस्तावद् 'अतोऽन्य- रतप, अ्रथात आ्ररदेशो नेति नेति, नेह नानास्ति किश्चन, त- तज्जडं मोहात्मकं मायामात्रमि'त्याद्याः, आत्मनोऽदृश्यत्वे च तयः, 'यत्तदद्रेश्यं, यच्चक्षुपा न पश्यति येन चक्षूभषषि पश्यति, चक्षुपा पश्यति कश्चनैनमि'साद्ाः, अदृश्यरूपस्यात्मनः सच्वे पि श्रुतयः 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्ससं ज्वानमनन्तं ग्रह्मे'- गया:,अतो्यसत्सत््ञस्य मणिकत्व ु पते तदसमञ्जसमेवेति भावः ॥७५॥ १०५

८३४ बोघसारे।

कश्च लोके जगद्वनविचित्रपदार्थेषु नीरसत्वपतीतिमत पुरुषस्य किश्चित्कालं जीवने प्रतीयमानेपि भिषग्भिर्मृतत्वमे निश्चितमित्येवं वदन्तीति प्रसिद्धमत्र तून्मतस्तद्विपरीतं प्रलपति विचित्रा यस्य रचना समस्ता भाति नीरसा। जीवन्मृतकतुल्योऽसौ जीवन्मुक्तः श्रुतौ स्तुतः ॥७६॥ निचित्रेति । हे शिष्य इय दृशयमाना समस्ता सकल विचित्राSनेकरूपा रचना जगद्वटना नीरसा रसः सुखं निर्गत निवृत्तो यस्या: मा तथाभूना यस् पुरुषस्य भाति भास अमौ पुरुषो जीवन्मृतकतुल्यो लोकदृष्ठ्या किश्चिज्जीवन्मृतक प्रेतस्तेन तुल्यः सदशाडस्ति तथाप्यसौ श्रुतौ वेदे जीवन्मुक्त लोकदशा जीवन्मन्परमार्थदशा मुक्तो मुक्ततां प्राप्त इसे स्तुनः मशंसितोऽस्ति अतस्ताटटशस्य जीवन्मृतकत्वं यदुच्य लोके तदसमञ्जसमवेति भावः। ७६ ।। किश्च यस्व जन्मनि हितमहितं वा किमपि न पाप्तं स्वे नान्पेन वा न च स्वहितं परहितं वा ज्ञातं किमपि तस्य जन्म व्यर्थमिति वदन्ति लोके लौकिकशासे चात्र तून्मतस्ताद्विरु मलपति। स्व्यमेत प्रकाशेत दीप: शून्यालये यथा। तस्य व्यर्थप्रकाशस्य सार्थकं जन्म वर्णितम्॥ ७७ स्वयमेवेति। हे शिष्य यथा यदूच्छून्यालये शून्यं दीप प्रकाशव्यवहतृजनहीनं यदालयं गृहं तस्मिन्स्रयमेव्रान्यव्यव हारिजनरहित एव प्रकाशेत पकाशमानस्तिष्ठति तथा तद्ूद पुरुषः शून्यालये शून्यं मातृपितृवन्धुभांगनीभार्यापुत्रसुहन्मि त्रादहीनं यदालयं गृहं तम्मिन्सवयमेवैका क्येवोक्तमातृपित्रादि

उन्मत्त०द्विभार्यों ग्राह्मणः । ८३५

न एवेसर्थ:, प्रकाशेत दृश्येत तस्पोक्तविघस्य व्यर्थपरकाशस्य यर्थो धर्मार्थकाममोक्षारूयार्थचतुष्टपहीनः प्रकाशो दृश्यत्वं रप तस्य जन्म जननं सार्थकं सफलामत्येवमस्मन्मते वर्गिातं थितमस्तीति लोकार्थः, परमार्थस्तु यथा यद्रददीपः प्दीपः ुन्यालये शून्यं दीपपकाशव्यवहर्तृजनहीन यदालपं तहमन्व- मेव स्वमकाशव्यवहर्तृजनरह्ित एव प्रकाशेत प्रकाशमानो र्त्तेत तथा तद्वयः पुरुषो जन्मान्तरीयसाधनैः कस्मा्चित्म- तबन्धात्पूर्वजन्मनि अप्ाप्तमाक्षात्कार: मन्तेनैव प्रतिबन्धन स्प चिद्गृहस्थस्य गृहे हस्तामस्तका दिरि प्राप्तजन्मा सन- त्रैव जन्मनि मातृपित्रादिमम्ब्धरहितत्व छन्ये यहे स्वय- व वास्तवपितृमात्रादिसंबन्धरहित एव प्रकाशेत हश्यत त- योक्तविधस्य व्यर्थप्रकाशस्य विगतो निव्टत्ोऽर्थोडर्थका- धर्ममोक्षाख्यार्थस्तेषां मिथ्याभूतत्व्राद्यस्मात्मकाशात्स ता- शः प्रकाशो यश्य तस्य पुरुषस्य जन्म जननं सार्थकं सफलं रमपयोजनमोक्षस्य सिद्धरित्येवं वर्णितं कथितम, उक्तांवधान्प- पैव निरर्थकं जम्मेसर्थः, यद्वा यः ममाता शून्यालये दीप इन न्यालये पितृमात्रादिसंबन्धरहितं संन्यासगृहणेन सर्वमंचन्ध- हितं यद्गृहमालयं तस्पिञळरीरे स्वयंमचैक।क्येव मकाशेत

शो ज्ञानं यस्य सस्य जन्म जननं संन्यासलक्षगा लाक सिद्धं वा जन्म यस्मिन्नेतादृशः संन्यासः साितस्तत्मार्थकं फलं वर्णिातं कथितं शास्त्रेष्विति, यद्वा यः साधिष्ठानी बुदधि- थश्चिदाभासः शून्यगृहदीप इव शुन्यालयो शून्यं कर्तृत्वभो- कत्वरागदिसंबन्धहीनं यदालयं ज्ञानेन वाघितत्वात्र्वदैव तीनपा्य श्रीरत्रयं त्मिते स्वयमेकूस्थदभिनत्वं स्वस्य

८३६ बोधसारें।

बञात्वा स्वयंशदवाच्यकूटस्थाभिन्न एव नान्य इसर्थ:, मकी- शेत स्वयं प्रकाशमानस्तिष्ठति तस्योक्तविधस्य व्यर्थपकाशस्य मिथ्यात्वाद्विगता निवृत्ता अर्था घर्मा्याश्चत्वारो यस्मात्स तथाभूतः प्रकाशो ज्ञानं यस्य तस्य भमातुरस्मद्दृदष्ठ्या यज्- जन्म लिङ्गशरीर आ्र्विर्भावलक्षणं जननं तत्सार्थक कर्माचर- णेन लोकसंग्रहरूपो मुमुक्षूणां ज्ञानमाप्तिरुपश्च योर्थ: फलं तेन सहितमेवास्तीत्येवं वर्णितं कथितं शास्त्रे्विति शेष:, यद्वा यः कूटस्थ आत्मैव शून्यालये दीप इव शून्यालये शून्यमसद दालयं कालत्रयेपि नष्टपायं शरीरं तस्मिन्स्वयमेव्रान्यचिदा- भासबाधेनानन्य एव प्रकाशेत पकाशितो भवेत्तस्योक्तविघस्य व्यर्थप्रकाशस्य विगतो निदत्तोऽर्थः पकाश्यरूपो द्वैतमपश्चो यस्मात्स तथाविधः प्रकाशो ज्ञानमात्रस्वरूपं यस्य तस्यं कूट-

जननं सार्थकमर्थः सदूप आत्मैत्र तेनाराहनमेव तन्न तु लो- कमसिद्धमिव जन्म तदिति वर्णितं कथितं विद्धद्भिरिति शेष:, यद्रा यस्तत्वंपदार्थयोः परमात्मकूटस्थयोर्भागसागलक्षयाया

यमेव प्रत्यगात्माभिन्नब्रह्मरूप एव नान्य इसर्थः, शून्यालये दीप इव शून्यालये शून्यमसद्द्वैतं तस्यालये 'नेह नानास्ति किश्चने" सादिश्रुतिभिः कृत्वा बाधे सति मकाशेत सर्वलयावधिरुपेण प्रकाशमान इत्पर्थः, स्यात्तस्प ब्रह्माभिन्नपसगात्मनो व्यर्थपका शस्य सतोपि विगतो निदटत्तो द्वैतरूपोऽर्यः "प्रयोजनं यस्मात्स तथाविधः प्रकाशश्चेतनं यस्य स तथाविधस्तस्य जन्म द्वैतरूपे- णाविर्भावलक्षगां जननं सार्थकमर्थो जीवन्मुक्तिलक्षयाः पुरु पार्थस्तेन सहितमेव तदिसेवं वर्णितं कथितमित्यलमतिवित

उन्मत्तप्रलापशतकम । ८३७

रेण, अतस्तःदृशस्य जन्म निर्श्थकमित्युक्तिरयुक्तैवेतिभावः । सुन्यक्तस्यास्य पद्यस्य पञ्चार्थः कथिता मया। यथाबुद्धि विचिन्त्न्तु सन्तोऽर्थ विहरन्तु च ।७७॥। किश्च लोके ज्ञानदीपस्यैव ज्ञानदीपत्वं वर्ण्यतेऽत्र तून्मत्तस्त- द्विपरीतं पलपति। न बोधयति भावानामात्मनो भेदमण्वपि। अबोधदीप एवायमस्माकं बोधदीपकः ॥ ७८॥ न बोधयतीति। हे शिष्य यो दीपो भावाना जगद्गतपदा- र्थानामात्मनः स्वस्मात्सकाशावरावपि सूक्ष्ममपि भेदं पार्थक्यं न बोधपति न प्रकाशयति किं वक्तव्यं स्थूलभेदं न प्रकाशयतीति, आत्मनः सर्वस्य पृथगसत्वात्तस्योभयस्योभयप्रतियोगिको भेदो- व्यसदेवातस्तज्ज्ञानस्याप्यसच्वादिति भाता, अत स तादृशोप्य-

डज्ञानरूप एव दीप इव मकाशमानोऽस्ति यद्यपप तथापि स उक्तलक्षणोSबोधदीपोडस्माकमस्मदादीना ज्ञानिनां बोघदी- पको वोधो ज्ञानं तत्स्वरूप: सन्दीपक इव स्वयंप्रकाशानोडस्ति अतस्तार्किकादिभिरात्मनोSचिद्रूपत्वं प्रतिपाद्यते यत्तदसमञ्जस- मवेति भावः॥।७८ ॥। किश्च चिकित्साशास्त्रे रात्रौ जागणं दिवा निद्रा चेत्येते

निशायामेव जागर्मि निद्रामि सकलं दिनम्। न च रोगा प्रबाधन्ते मा जरामरणादय ॥ ७९॥ निशायामेवेति। हे शिष्य अहं साधिष्ठानबुद्धिस्थश्चिदा-

८३८ बोधसारे।

भासो निशायामेव महावाक्यवविवेकेन तत्वंपदार्थयोः कूटस्थ- परमात्मनोर्भांगयागलक्षगाया विरुद्धमत्यक्परोक्षाधंशं त्यत्का त दैक्यरूपायां रात्रौ सर्वप्राणिभिस्तत्र सुप्तत्वाद्। या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी'। इति भागवदुक्तेजागर्मि जागृतिमानस्मि, किश्च स- कलं समस्तं दिनं दिवसं प्ति कार्यकारणरूपो व्यनहारो डज्ञानिनां दिवसस्तस्मित्निति भाव:, निद्ामि स्वपामि। 'यस्यां जाग्रति भृतानि सा निशा पश्यतो मुनेरि'त्युक्तेः, आत्मस्वरूपे जागर्मिं प्रपश्चे निद्रामीसाशयः, किश्चैतादृशविपरी तकारिणमपि मा मां जरामरणादयो जरा वार्धक्यं मर्ण च मृत्यु स्तावादी येषां जन्मादीनां ते तथोक्ता रोगा: पीडाहेतुत्वाद्या- धयस्ते न च वाधन्ते नैव पीडयन्ति, अतो भिषकशासे यदुक्तं रात्रौ जागरणं दिवा निद्रा च न कर्तव्या रोगहेतुत्वादिांत तदयुक्तमेवेति भाव:।। ७९।। किश्च बुद्धिमत एव बुद्धिम्त्वं लोके शास्त्रे च प्रतिपाद्यतेडत्र तून्मस्ो भगवता निबुद्धेरेव बुद्धिमत्त्वमर्जुनं प्रत्युपदिष्टमिति त सुपहसन्पलपति। उत्तमाधममध्यानां भेदभानं धियां फलम्। ताभिर्हीनस्य हरिणा प्रोक्ता पण्डितराजता॥ ८०॥ उत्तमेति। हे शिष्य उत्तमाधममध्यानामुत्तमः श्रेष्ठोऽधमो नीचो मध्यः मध्यमस्तेषां भेदभानं भेदस्य पार्थक्यस्य भानं प्र- तीनिरेव घियां बुद्धीनां फलं प्रयोजनमस्तीति सर्वलोकेषु मसि द्वं गीनायां तु ताभिर्बुद्धिभिर्हीनस्य रहितस्य पुरुषस्य हरिणा सर्वजगत्संहारशीलेन श्रीकृष्णेन पण्डितराजता पण्डिता बुद्धिम-

उन्मत्तप्रलापशतकम। ८३९

न्तस्तेषां राजेव शोभमानस्तस्य भावस्तत्ता मोक्ता कथिता। उपह्मनपक्षे कृष्णस्य- कालोडस्मि लोकक्षयकृत्मवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह म- वृत्त' इत्यादिवाक्यैलोकानां क्षयकर्तृत्वप्रतिपादनं प्सिद्धमत इवार्जुनाय विरुद्धमुपदिशंस्तन्मिषेणैय तत्महिनसर्वजगन्ाशे म- वृत्त इति हरिपदार्थाशयेनोपहमनं, मलपनश्र निर्बुद्धेर्वुद्धिमत्वं विरुद्धमिति। वस्तुतस्तु विषमबुद्धिनिरासेनात्माकारसमबुद्धिमर्जु-

नाम्नोऽन्वर्थकतेति भाषः ॥ ८० ॥ किश्च लोकशास्त्रे लोके च बुद्धियुक्तम्यैव बुद्धियुक्ततवं प्रति- पाद्यतेऽव तून्मत्तो गीतायां भगवता जडस्यैव बुद्धियुक्तत्वं पति- पादितमित्येव तमुपहसन्पलपति। जडेन येन संत्यक्ते उभे सुकृतदुष्कृते। बुद्धियुक्त: स एवेति पार्थ प्राह जनार्दनः ॥ ८॥ जडेनेि। हे शिष्य येन ज्ञानिसंमतेन लोकदृष्ठ्या जडेन मूढेन पुरुषेण साज्यासाज्यज्ञानशून्यत्वाज्जडत्वमत एव सुकृत- हुष्कृते सुकृतं पुण्यकर्म दुष्कृतं च पापकर्म ते उभ द्वे अपि संत्यक्ते कालत्रयासत् बुद्ध्या पुनरुत्पांत्तर्यथा न स्यात्तथा विसष्टे स एवो क्तविधो जड एव बुद्धियुक्तो ज्ञानयुक्तो नान्य इसेव। 'वुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकतदुष्कृते' इत्यादिवाक्यैर्ज- तार्दनो जनानां जीवानामर्दनो गतिरूप: श्रीकृष्णः पार्थ था कुन्ती तस्या अपत्यं पुमान्पार्थसं म्राहोक्तवाय्, जडे वु- द्वियुक्तत्वकथनमनर्थकत्वाभासेन प्रलापः, जनार्दनपदेन स- मस्तजीवानमेतादृश् वनिरुद्ज्ञानेशन न र्द् नन ्रिर्थ-

८४० : बोधसार।

कत्वेन प्रत्युतघातकत्वेन च विरोधिलक्षणान्यायस्यात्र सम्भ वादभद्रायां भद्रा नामेवोपहसनं, पार्थपदेन च तथैव पृथापुत्रत्वे- नातीव कातर्यवतोर्ऽर्जुनस्य तथाकम्पनमतीव युक्तमेवार्ऽर्दधातो- ्गतिकम्पनार्थवच्वादिति वोपहसनं, वस्तुतस्तु सुकृतदुष्कृतज्ञा- नरहितज्ञानस्यैव मोक्षहेतुत्वेन तादृशज्ञानवत एव बुद्धियुक्तत्व- मित्येवमुपदेशेन पृथापुत्रत्वेनाधीरस्यार्जुनस्याधीरत्वनिरासेन च मोक्षसाधनभूते ज्ञाने स्थिरीकरयज्जनार्दनाम्नोऽन्वर्थकथने- न प्रमाणमेवैतदिति सुकृतिन एव लोके बुद्धियुक्तत्वं यदुच्यते तदसमञ्जसमेवेति भावः ।। ८१ ॥ किश्च लोके तुच्छस्य तुच्छत्वमेवर प्रतिपाद्यतेऽत्र तून्मत्त- इतद्विपरीतमर्जुनाय भगवतोक्तमिति मदर्शयन्तुपहसंश्च तं म- लपति। कृताकृतैर्न यस्यार्थो नाश्रयो यस्य कुत्रचित। पार्थसारिथिरित्याह स तुच्छः स्वच्छमुक्तिभाक् ॥८२॥ कृताकृतैरिति । हे शिष्य यस्य ज्ञानिनः कृताकृतैः कृता- नि कर्मफलानि अकृतश्च मोक्षस्तैरर्थः पयोजनं न नाहित, किश्च यस्य ज्ञानिन आ्रश्रयोऽभिनिवेशः कुत्र चिदद्वैतेदवैते वा कचिदपि न नास्ति उभयस्यापि मिध्यात्वात्स उक्तलक्षणः पुरुषस्तुच्छ एव लोक उपेक्षाविषय एव यद्यपि तथापि पा- र्थसारधिः पार्थस्यार्जुनस्य सारथि: सूतः श्रीकृष्णः स स्व- चछमुक्तिभाकस्वच्छा निर्मलाऽडत्मस्थितिरूपा या मुक्ति मोक्षस्तां भजते सेवत इति स तथाविधोऽस्तीत्येवमाह कथि- तवानर्जुनायेति शेष:, तृच्छत्वलक्षयावतः परमपुरुषार्थमोक्ष- पाप्तिर्भवतीति तस्प श्रेष्ठ्त्वकथनेन विरोधाभासान्निरर्थकत्वे प्र-

10

BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A., C. I. E. AND G. THIBAUT, PH. D. No. 113. LIBRA RY बोधसारः । AUG 3 0 1966 UNIVER श्रीविद्वद्वर्यनरहरिविरचितः । OF TORONTO

तच्छिष्यश्रीदिवाकरकृतयाऽर्थदीप्त्या सहितः ।

दयानन्दस्वामिना परिशोधितः। BODHASÂR, A TREATISE ON VEDÂNTA,

SRÎ NARAHARI, BY

With a commentary by the author' s pupil PANDIT DIVÅKAR. EDITED BY SWÂMÎ DAYÂNAND. Fasciculus X. BENARES: ublished by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot. Printed at the Vidyà Vilâs Press, BENARES.

सूचौपत्रम्। गणपाठ: गांलप्रकाशः २ गंगालहरी गुरसारणी जातकतत्वम् १ तत्वदीप तकसग्रह: 0 दस्तकमीमांसा 0 धर्म्मशास्त्रसंग्रह: धातुपाठ: (शिला -) ) धातुरूपावली 0 नैषध चरित नारायणी टीका टाइप परिभाषापाठ: 0 पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता O प्रथम परीक्षा 0 प्रथमपुस्तक हिन्दी प्रश्नभूषणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम ग्रन्थ) बीजगणितम (म० म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) मनोरमा शब्दरत्नसहिता (टाइप) लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता लघुकी मुदीभाषाटीका लक्षणावली लीलावती (म० म० पं० सुधाकरकवतटिप्पणीसहित) वसिष्ठसिद्धान्त: विष्णु सहस्रनाम शब्दरूपावली शङ्गार सप्तशती १ समासचक्रम् समासचन्द्रिका सरखतीकण्ठाभरणम् साङ्गयचन्द्रिका टिप्पणीसहिता साङ्गयतत्त्वकौमुदी सिद्धान्तकौमुदी सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता उपसर्गवृत्ति सेत्रकोमुदी क्षेत्रसंहिता २

उन्मत्त प्रलापशतकम। ८४१

लापत्वम्, असमञ्जसकथनेनासमञ्जस वोघेनैव क्षत्रकर्मसागात्सूत- कर्मण प्रृत्तिस्तत्रापि पृथापुत्रत्वेन सूचितका र् व तोर्र्जुनस्ये - युपहसनं, वस्तुतस्तु तादृशलक्षक्षवत एवमुत्त्यधिकारित्वक- यनादथार्थमेवोक्तम, एवं च लोके ताद्शस्य तुच्वत्वं यदुच्यते दयुक्तमवेति भावः। तथाहि गीतायां- 'नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन। नचास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रय' इति ॥ ८२॥ किश्च धर्माधर्मादिज्ञानशून्यानां लोकशास्त्रेषु मूढत्वमुच्यते-

धर्माधर्मो न जानाति न जानाति शुभाशुभे । सुखदुःखे न जानाति स ज्ञानीति मतं हरेः॥८३॥ धर्माधर्माचिति। हे शिष्य यः पुरुषो धर्माधर्मौ धर्मो वेद- िहिन: स्वस्ववर्णाश्रमानुकूल आचारोऽघर्मश्च तद्विपरीत माचारस्तौ न जानाति न वेतति सच्वनिश्चपेन नावलोकयती- र्थ:, किश्त शुभाशुभे पुण्यपापपि न जानाति नवेत्ति, किश्च खदुःख सुखं शर्म दुःखं पीडा ते अपि न जानाति न वेत्ति, स क्तविधोडज्ञानी लोकदृष्टया मतीयमानोपि ज्ञानी ज्ञानवान- तीत्येवं हरेः श्रीकृष्यास्य मतं निश्चितमस्तीति त्वं विद्धि, व्ाज्ञानिलक्षणवतो ज्ञानित्वकथनं निरर्थकत्वाभासेन पलपनप, ज्ञानिलक्षगावत एव ज्ञानित्वकथनरूपविरुद्धोपदेशेन च सर्व- गन्नाशकधर्मनत्वाद्धरिति श्रीकृष्णस्योचितमभिधानमित्युपह- नं, वस्तुतस्तु पारमार्थिकाखण्डैकरसात्मविज्ञाने धर्माधर्मादि- नाभावाद्यथार्थमेवरेति न लोकशास्त्रोक्तं धर्माधर्मादिज्ञानश- नामज्ञानित्वं समञ्जसमिति भावः, भगवद्धाक्यानि च 'गुण- पद्दशिर्दोपो गुयास्तूभयवर्जितः, शुभाशुभफलैरेवं, सुखदुःखे समे १०६

८४२ बोधसारे।

कृत्ने'सादीन्यत्रोह्यानि॥ ८३॥ किश्च शास्त्रे साकारचिन्तनं निराकारचिन्तनं च मोक्षसा- धनत्वन निरूपितमत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रळपति। चिन्तनेनैव मुक्ति: स्यादिति सर्वत्र वर्णितम्। अस्माकं तुमते स्वस्मिन्न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥८४॥ चिन्तनेनेति। हे शविष्य चिन्तनेनैव ध्यानेनैव्र मुक्तिर्मोक्ष: स्यान्भवेदित्येवं सर्वत्र शास्त्रेसु 'तद्बुद्धयस्तदात्मानः, ज्ञाना द्धयानं विांशष्यते, मामनुस्मर सुध्य च, मांचता मद्रतप्राणा' इसादिना गीतासु 'ध्यात्वा मुनिर्गच्छति भूतयोनि समस्तसासषि तममः प- रस्तादिगत श्रुततिषु च वर्गिातं कथिनम, अ्रस्माकंतु तुपदेन स्वमते ततो वलक्षण्यं सूचितं, मते निश्चितेर्थे स्वस्मिन्नात्मनि किश्चिद- नात्मरूपमात्मरूप वा न चिन्तर्यन्नैव ध्यायेन्ध्येयध्यान-

'अचिन्यं चिन्समानोऽमौ चिन्तारूपं भजन्यसौ। सच्का तद्गावनं तस्मादेवमेवाहमास्थित' इति। तस्मात्सर्वशास्त्रेषु ध्यानेन मुक्ति: स्यादिसेवं प्तिपादितं यत्तदयुक्तमेवेति भावः ।। ८४ ।। तदव सपष्टपति सार्घेन। चिन्तनं सर्वशास्त्राणां मतनन्यन्मतं मम । न किञ्चिच्चिन्तनादेव स्वयं तत्त्वं प्रकाशते ॥८५। चिन्तनमिति। हे शिष्य सर्वशास्त्राणां सर्वाणि समस्तानि यानि शास्त्राणि तषां चिन्तनं ध्यानं मतमिष्टं मोक्षसाधनत्वेना- भिमतमिसर्थः, मम मेऽन्यद्गिन्नमेत मतं निश्चितस्ति किं तदि- अत आह नेति, न किश्चिचचिन्तनादेव किश्चिच्छन्दवाच्यं द्वैतम-

उन्मत्तप्रलापशतकम् । ८४३

द्वैन वा तस्य चिन्तनं ध्यानं तदभावान्नैकधेत्यादिवन्नशब्दस्प किश्चि्चिन्तनशब्देन सह समाभः, तस्मादेव कारणात्स्वयं, स्वत एव तत्त्वमनारोपितं व्रह्माभिन्नं मसगात्मरूप प्रकाशते प्रकाशितं भवति ॥ ८५ ॥ ततः किमित्यत आ्ह। स्वयं प्रकाशिते तच्वे तत्क्षणात्तन्मयो भवेत्। स्त्रयमिति। तच्वेऽनारापितात्मस्वरूपे स्वयमनन्यदूषे मका- शिते पकाशमाने सति तत्क्षग्ात्तत्वपकाशसमकालमेव तद- न्यस्य सर्वस्य वाधितत्वात्तन्मयः स्वयंमकाशात्मस्व्रप एव भवेत्स्याद् अत्रैवैच्छलोकव्याख्यानस्प समाप्ति द्योतयति। इति सार्धल्लोकौ। इतीति। सार्धश्रोकावर्धेन सहितौ श्रोकौ द्वौ श्रोकाविति समाप्तावित उत्तरमन्यदेवेत्याशयः । इदानीं सगुणवर्णनं योग्यत्वाच्छूलोके प्रशस्तमत्र तून्मत्त: श्री कृष्णेन निर्गुगास्य गुणवर्णनं कृतमित्युपह्दसन्मलपति ।: एकोडपि न गुणो यस्मिन्द्वौ तयो वा कुतः किल। गुणान्गायति गेोविन्दो निस्त्रैगुण्यस्य तस्य हि॥ ८६ ॥ एकोपीति। हे शिष्य यस्मिन्नात्मनि एकोपि सत्व रजस्त मो वा, एकत्वसंख्यारूपो वा गुणो धर्मो न नास्ति तत्रात्मनि द्वौ गुणौ त्रयो वा गुणा द्वित्रिसंख्याश्च गुगाा वा कुनः कार- णाद्भवन्ति किलेति निश्चमेन नैव भवन्तीत्यर्थ:, यद्रा य- स्मिन्नात्मनि एकोपि एकत्वसंख्यारूपो धर्मो न नास्ति अद्रैत- रूपो धर्मो नास्तीत्पर्थः, तत्रात्मनि द्वौ द्विरुपों पकृतिपुरुषारूपौ

बोघसारे।

धर्मा त्रयो वा सत्वरजस्तमोभिधास्त्रयो गुणास्तदभिमानिनो ह. रितिष्णुरुद्रारूयाश्च तद्विपयाः संख्या अप कुतः कस्मात्कार- याात्किलेति निश्चयेन नैव सन्तीसर्थः, तस्योक्तलक्षणस्य हि प- सिद्धस्य ज्ञानिनां निस्तैगुण्यस्य निर्गतं निर्वत्तं त्रैगुण्यं त्रिगुणकार्ये गुणाश्च वयो यस्मात्तत्तथोक्तं तस्यात्मनो गोविन्दो गोपाल: श्रीकृष्णो गुणान्धर्मान्गायति उपदिशति अर्जुनायेति शेष:, अत्र च निर्गुणस्य गुगगानं विरोधाभासेन निरर्थकत्वप्रतिभासना- त्मलपनं, निर्गुणस्य गुणकथनमयुक्तमिति विरुद्धभाषित्वेन गो- विन्दनाम्नो ग्रामीणत्वार्थग्रहादन्वर्थकत्वमिति उपहमनं, वस्तु- तस्तु निर्गुणस्यात्मनो गुणा असङ्गत्वसच्चिदानन्दादयो धर्मास्तेपां कथनमुपदेशनं मुक्तिसाधनमतो निर्गुशास्य गुणकथने मूढत्वं यदुच्यते तदसमअसमेवेति भावः ॥८६ । किश्च कस्मित्नमि कर्मणि ज्ञान उपासनायां चाधिकारित्वं यस्य नास्ति धर्मार्थकाममोक्षे च तस्य लोके शास्त्रे च निन्धत्वं श्रूयतेत्र तून्मत्तस्तादशस्यैव मोक्षाधिकारोऽस्तीति भगवता म- तिपादितमिति तमुपह्सन्मलपतति। यस्य नैवाधिकारोऽस्ति कस्मिश्रिदपि कर्मणि। मुख्योऽधिकारी कैवल्ये स गीतो नन्दसूनुना ॥८७। यस्येति। हे शिष्य यस्य पुरुषस्य कर्मिश्चिदपि कुत्र चिदपि कर्मगा क्रियायामधिकारो योग्यत्वं नैवास्ति नैव भत्रति स उक्तलक्षणः सर्वत्रानधिकारवान्कैवल्ये मोक्षे मुख्यः प्रधानो- डधिकारवान्नन्दसनुना नन्दस्य नन्दनाम्नो गोपस्य सूनु: पुत्रः श्रीकृष्णस्तेन गीतः प्रतिपादितः, अत्र च कुत्राप्यनधिकारिणो मोक्षे मुख्याधिकारित्वकथने विरोधाभासेनानर्थकत्वप्तीत्या प्रलापत्वम्, एतादृशविरुद्धपतिपादनादेव नन्दसुतत्व योग्यमित्यु-

उन्मत्तप्रलापशतकम्।

पहासः, वस्तुतस्तु सर्वकर्मोपासनफलेषु विरक्तस्यैव मोक्षे मु- ख्याधिकारित्व्रकथनं युक्तमिति सर्वत्रानधिकारवतो लोके शास्त्रे च निन्दत्वं यत्पतिपाद्यते तदसमञ्जममेतरेति भावः ॥।८७। किञ्च विरुद्धभाषिणो लोकेऽनार्यत्वमुच्यतेऽत्र तून्मत्त- स्ताद्टशस्प भगवताऽडर्यत्वं प्रतिपादितमिति तमुपह्सन्मलपति । पश्यन्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्यः प्रत्यक्षापलापकृत् । नैत्र किञ्चित्करोमीति तमार्य प्राह केशवः ॥ ८८॥ पश्यन्निति। हे शिष्य यः पुरुषः पशयश्चक्षुर्द्वारा निर्गता- न्तःकरणवृत्यवांच्छन्नचैतन्येन रुपजातमव्लोकयन्सन् किश्न्

जानन्सन् किश्च स्पृशन्त्वर्ध्वारा निर्गतान्तःकरयवृत्यचच्छिन्नचैत- न्पेन स्पर्शविषयमनुभवन्सन् किश्च जिघ्रन्घायाद्वारा निर्गतान्त :-

प्रतीयमानोषि प्रसक्षापलापकृत्मसक्षस्य दृश्यमानस्यापलापो विरुद्धवचनव्यवहारस्तस्य कृत्कर्त्ता कथमपलापं करोतीति तत्राह् नैवेति, अहमहम्पदलक्ष्यः प्रत्यगमङ्गचिदूप आत्मा कि- श्चित्किमपि नैवकरोमि नैवाचरामीत्येवमपलापकृदस्ति केशवः श्रीकृष्णस्तं तादशं विरुद्धभाषिणमाऽडर्प यथार्थवक्तारं माह कथयामासः।अत्र च विरुद्धभाषिणोडविरुद्धभाषित्वलक्षणमार्य- वकथनं विरुद्धपतीत्या मलापः, एतादृशानार्यत्वलक्षणवति पुरुष आर्यत्वज्ञानवतो भगवतो भ्रान्तत्वादेव शयनायोग्ये जलोपल- क्षिते सपे जल एत वा शयनेन केशव इति नाम योग्यमेवेत्युपहास:, वस्तुतस्तु अहम्पदलक्ष्यं कूटस्थात्मानमात्मत्वेन साक्षात्कृतवतः पुरुषस्य कर्तृत्वा दिवाधेनान्तःकरणवच्छ्ित्चचिदा भा स रुपेण पावत्मार्वं तत्निर्वाहःध्यहारनिर्वाहस्य लोकदष्टया दर्शना

८४६ बोधसारे।

द्वयतहारे सत्यपि कूटस्थात्मनि तदसच्वादविरुद्धभापिगास्नस्या- र्यत्वकथनं युक्तमेवेति लोकशास्त्रे विरुद्धभाषिणामनार्यत्वकथनं यत्तदयुक्तमेवेति भाव: ॥। ८८ । किश्च ये स्वयमुत्तममार्ग जानन्तोपि ततो भ्रष्टानां तदनि- दुषां सन्मार्गे न पदर्शयन्ति किश्च प्रत्युततमेत मार्ग तदग्रे स्तुब- न्ति तेऽसाधुलक्षणवन्तः खला इति लोकेशास्त्र च वर्णिता, अत्र तून्मत्तस्ते एव साधव इति भगवदुक्तत्वात्तं भगवतन्तमुपह सन्पलपति। जानन्तोपि न सन्मार्ग मूढायोपिशन्ति ये। मूढमार्गे प्रशंसन्ति तान्साधूनाह माधवः ॥८९। जानन्तोपीति। हे शिष्य ये पुरुषाः स्वयं स्वतः सन्मार्ग- मुत्तममार्ग मोक्षमार्गभूतं ज्ञानमित्यर्थः, जानन्तोपि विदन्तः सन्तोपि मूढायाज्ञाय मोक्षमार्गमज्ञायेत्यर्थः, नोपदिशन्ति न प्रदर्शयन्ति, किश्च सूढमार्गे मूढानां ज्ञानानधिकारियां मार्ग पन्था: स्वर्गादिस्वस्वेष्टसाधनभूनं कर्म वोपासनं वेत्यर्थः, पशसन्ति स्तुनन्ति तानुक्तलक्षणतरतः खलानपि माधवः श्रीकृष्णः साधू- न्दयावतः सज्जनानित्यर्थः, आहोक्तवान् गीतायाितिशेष:। अत्र च खलत्वलक्षणवता साधुत्वकथनं विरुद्धत्वेन निरर्थक त्वात्मलापः, तादृशखलत्व्रलक्षयात्रतां साधुत्व्रकथनं विरुद्धमपि लोके यत्पमाणं मन्यते तत्तस्य श्रीमत्वादेव न प्रमाणत्वादित्यु- पहासो माधवपदेनात्र ज्ञेयः, वस्तुतस्तु सन्मार्गपदवाच्यज्ञानान- धिकारिणां ज्ञानमार्गाप्रदर्शनं कर्ममार्गस्तवनं च मूढानां कल्या- णकारकत्वात्तत्कुर्वतां पुरुषाखं साधुत्वकथनं युक्तमेवेति लोके शास्त्रे सन्मार्गज्ञानवता तत्र भ्रष्टानां तमजानानां तमप्रदशर्य तत्स्ताचकानामसाधुत्वं यदुच्यते तदसमञ्जसमेचेति भावः ।।८९।।

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ४७

किश्च चौरादिदुष्टमागिमतो मार्गस्य माशिनां दुर्मरयेनाग्रे वी च जन्म पराप कत्वा न्रिि्त्वमुच्यते लोके शास्त्रे चाSन तून्मत्त तादृशमार्गस्यैव श्रैष्ठयं भगवता मोक्तमिति तमुपहसन्पल- ति। यस्मिन्मार्गे प्रविष्टस्य भ्रष्टताऽग्रिमजन्मनि। तमेव योगिनां मार्गमस्तौषीत्पार्थसारथिः ॥ ९०॥ यह्मित्निति। हे शिष्य यस्मिन्व्रिवेकिषु प्रसिद्धे मार्गे मो- पपाप्तिसाधनभूते ज्ञाने, यद्रा यत्मिन्विद्वत्पत्यक्षे मार्गे मार्गयन्ति राग्या दिसाधनपूर्व श्रवणादुपायैरन्विष्यन्ति मुमुक्षत्रीा ्यं् स - गर्गो ब्रह्मानन्दस्तस्मिन्प्रविष्टस्य प्रवेश कृतवतो योगेन ब्रह्मागा माहितस्य ज्ञानेन वा तदैक्य प्राप्तस्य र्वत्यर्थः, अग्रिमजन्मनि पािजन्मविषय भ्रष्टता प्रच्युतिर्मुक्तिरित्यर्थ:, भवतीति शेष:, पेत तादृशमेत्र योगिनां ज्ञानिनां मार्ग मोक्षगतिपापकमुपायभूतं ज्ञानं ब्रह्मसुखं वा पार्थसारथिः पार्थस्यार्जनस्य सारथः सौत्ये कर्मणि स्थितः श्रीकृष्गोऽस्तौषीत 'सुखमात्पन्तिकं यत्तदि'- यादिना ब्रह्ममुखं, 'सर्व कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते' त्यादिना ज्ञानंच प्रशंसितनान्,अ् च यन्मार्गपविष्टस्याग्रिमज- मननि नीचयोनिं प्ाप्योत्तममर्गतो भ्रष्टता स्यात्तादशदुष्टमार्गस्य पशंमा विरुद्धत्वेन निररर्थकत्वात्परलाप:, मार्गज्ञानिनामेव सार- थत्वमपि युक्तमत्र तादृशमार्गाज्ञानिनः श्रीकृष्णस्थ तत्सार- वयमयुक्तमवेत्युपहामः, वस्तुतस्तु ज्ञानमार्गप्रविष्टस्याग्रिमजन्मभ्रं-

रथित्वमुचि े वततत ुरोभविजन्म भ्रंश कम र्गस्य निन्दा धर्मशास्े कृता साडयुक्तेति भाव: ॥ ९० ॥ किश्च हठयोगिनां स्वाभाविकदेहेन्द्रियादिचेष्टावरोधो मु-

८४८ बोधसारे।

क्तिसाधनत्व्रेनाभिमतः, अ्रत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं परलपति। यथेष्टचेष्टारोधो हि सिद्धिदो हठयोगिनाम्। यथेष्टचेष्टा कैवल्यमस्माकं ज्ञानयोगिनाम् ।९१॥ यथेष्टेति। हे शिष्य हठयोगिनां हठेन वलात्कारेण यु. जन्ति आत्मानं परमात्मनि ते हठयोगिनस्तेपां गथेष्टचेष्टारोधो यथेष्टाः स्वाभाविक्यो याश्चेष्टाः क्रियास्तासां रोधोऽवरोधन हि पसिद्धो योगशास्त्रे म सिद्धिदः सिद्धिर्मुक्तिस्तां ददा- तीति सिद्धिदोऽस्नीति मत तत्त्वयुक्तमेव, अम्माकं तु तेभ्यो- डतीव विलक्षणं मतमिति तुपदेन सूचितम्, अस्माकं ज्ञानयोगिनां ज्ञानमेत्र जीवव्रह्मैक्यविषयं ज्ञानं बोधस्तदेव योगो जीवव्रह्मै- क्ययोगजनकं साधनं येषामस्ति तेषामस्मदादीनां यथेष्टचेष्टा यथेष्टा स्त्राभाविक्यायासराहतेत्यर्थः, चेष्टा देहादिनिर्वाहाय देद्दादिभिनिर्वर्त्यमाना क्रिया सैव कैवल्यं मोक्षमस्ति तदुक्त 'अपनेश्य' चिदात्मानं पृथकूपश्यन्नहंकृतिम्। इच्छ्ंस्तु कोटितस्तूनि न बाधो ग्रनन्थिभेदत' इति। उतो हठयोगिमतमुक्ते: कादाचित्कत्वादसमञ्जसमेव तन्म- तमिति भाव: ॥ ९१ ।। किश्च सर्वप्राशिघातकम्य सङ्गत्या नरकपाप्तिर्भवतीति घ. र्मशास्त्रे प्रतिपादितमत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं मलपति। हत्त्वापि य इमालोकान्न हन्ति न निबध्यते। अस्माकं तु मते तस्य सङ्गतिः शान्तिसाधनम् ॥९२॥ हच्वेति। ह शिष्य यः कोपि पुरुषः इमान्पत्यक्षाल्लीकालली- क्यन्त दृश्यन्त इति लोकास्तान्पश्चभूतानि भौतिकांश्र ब्रह्माण्डा दीन्दश्पानिसर्थः, इत्वापि स्वात्मनः पृथक्सत्वरहितान्कृत्त्वापि

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८४९

द्वा लोकपसिद्ध एवार्थ:, तस्मिन्नपि कर्तृत्ववाधेन सर्वप्राणिनो शयित्वापि न हन्ति न नाशयति विनाश्यलोकस्य तद्विनाश- स्य चोभयोर्यमच्वादत एव न निवध्यतेऽहमेपां घातक

वात्मनि घातकत्वं नानुभवतीसर्थः, किश्च तद्वाधपूर्वमात्मनः थगनुभनतीति भावः, तस्योक्तविधघातकस्य सङ्गांतः सङ्ग: शन्तिसाघनं तन्मुखवाक्यश्रवण्ादिना शान्तर्मोक्षस्य साधनं अाधिका भवनीसेमस्मकं तुअस्मदादीनामेव मतं निश्चित- स्तीति व्ेयमतो लोकघातकानां सङ्गतिर्नरकप्रदेत्युक्तमस- अ्समेनेति भाव: ॥ ९२॥ किश्च गीतायां भगवतोक्तं। 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्ुवं जन्म मृतस्य च। तस्मादपरिहारयेर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि'॥ इति जन्ममरयायोरपरिहार्यत्वमत्र तून्मत्तप्तद्विपरीतंपलपति। जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । एतस्थापरिहार्यस्य परिहारो मतं मम ॥ ९३ ॥ जातस्येति। हे शिष्य हि लोके शास्त्रे च पसिद्धमेवेदं नातस्योत्पन्नम्य मृत्युर्मरयं ध्ुवोऽवश्यंभावीसर्थः, मृतस्य च रयां प्राप्तस्यापि जन्म जननं ध्रुनमवश्यंभावि अस्ति एतस्य गनदुक्तस्यापरिहार्यस्य परिहर्तु निवर्त्तयितुं योग्यं परिहार्य परिहार्थमपरिहार्य तस्यापि मम मे मतमिष्टमात्मस्वरूपमेत्र रिहारो निवृत्तिरस्ति जन्ममरणादिव द्देहनादात्म्यनिरसने- ।तमन आत्मत्वेनावस्थाने सति तयोः परिहारः स्यादिति त- गेरपरिहार्यत्वोक्तिर्युक्तेति भावः । ९३।। १०७

८५० बोधसारे।

किश्च कर्मभ्रष्टानामधोगतिः श्रूयते धर्मशास्त्रेऽत्र तून्मत्त- स्तीट्वपरीत पलपति। ज्ञानाभनि: सर्वकर्माणि कुरुते यस्य भस्मसात्। न तस्य कर्मभ्रष्टस्य कर्मठैर्लभ्यते पदम् ॥९४॥ ज्ञानागनिरिति। हे शिष्य यस्य पुरुषस्य ज्ञानाग्निः सका- रगा सर्वमंसारदाहकत्वाज्ज्ञानं जीवब्रह्मैक्यविषयो बोध एवा- गनिर्वीह्नः सर्वकर्मांिा समस्तानि सश्चितपारब्धक्रियमाणानि भस्मसादवाधकत्वेन भस्मरूपाणि कुरुते सम्पादयति तस्यो- क्तविधस्य कर्मभ्रष्टव्य कर्मभ्यो भ्रष्टस्य मुक्तस्य यत्पदं जी- वन्मुक्तिश्वरूपं तत्कर्मठैः कर्मििर्न लभ्यते न प्राप्यतेऽतः क मेभ्रष्टानामधोर्गानर्भवतीति धर्मशास्त्र यत्पतिपादितं तदसमञ्ज- समेवेति भावः ।। ९४ ।। किश्च सर्वकामहीनस्य लोके कुत्सितपुरुषत्व्रमुच्यतेऽत्र तून्मत्तो भगवता तद्विपरीतमेव पतिपादितमिति तमुपहसन्म- लपति। यस्तु कापुरुषः कामात्सर्वस्मादपि निर्गतः । स एव पुरुषार्थीति जगाद पुरुषोत्तमः ॥ ९५ ॥ यह्त्विति। हे शिष्य यस्तु पसिद्ध: पुरुषः सर्वस्मादपि

निवृत्तोरडास्ति स कापुरुषः कुत्सितः पुरुषो लोकमते नरे ज्ञेयस्तथापि पुरुषोत्तमः पुरुषेषु पुरुषार्थिंषूत्तमः श्री- कृष्णः म एवोक्ततिधः सर्वकामहीन एव पुरुषः पुरुषार्थीति पुरुषार्थो मोक्षाख्यो विद्यतेऽस्य स तथोक्तोऽस्तीत्येव जगादो- वाच स्यष्टम, अत्र च कापुरुषस्य पुरुषार्थित्वकथनं विरुद्धत्वा-

उम्मत्तप्रलापश्तकम्। ८५१

तमलपनमेव, तादृशस्य पुरुषार्थित्वप्रतिपादनेन पुरुषज्ञानहीन. त्वात्पुरुषत्वस्याप्यसम्भवे सति पुरुपोत्तमनास्र्ररऽयोग्यत्वमेवे- त्युपहासः, वस्तुतस्तु सिद्धान्ते। 'न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः। न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता॥ इति श्रुतेः सर्तरपुरुषार्थानामना'SSतमत्वेनात्मकाम'इति आत्म- कामत्वप्रतिपादनात्तादृशात्मकामे पुरुषे सर्वकामनितृत्युपलब्ध्या पुरुषार्थित्वमतिपादनं युक्तमेवरति मर्वकामहीनस्य कायुरुषत्व्र- प्रतिपादनमयोग्यमेव्रेति भावः ।। ९५।। किश्च धर्मशास्त्रे तावत्मर्वधर्मत्यागिनां नरकपाप्तिरेवाभि- हिताSत्र तून्मत्तस्तादृशसर्वधर्मत्यागिनामेव सर्वपापनिर्ष्ातरिति ताद्वरुद्धं प्रलपति। विष्णुगीता मयाऽधीता निर्णयस्तत्र निर्गतः । सर्वधर्मपरित्यागी सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥९६॥ विष्णुगीतेति। हे शिष्य मया साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदा- भासेन साधनचतुष्टयस्तम्पन्नेन तिष्णुगीता विष्णुना श्रीकगोन गीतोपदिष्टाऽर्जुनाय शिष्यायेति शेषः, साडधीता पाठता तत्र च निर्गायो निश्चयो निर्गतः प्राप्तोऽस्ति कोऽसाविसपेक्षा- पामाह सर्वधर्मेति, यः कोपि सर्वधर्मपरित्यागी सर्वे समस्ता मे धर्मा: स्वस्ववर्णाश्रमोचितानि कर्माणि निषिद्वानि च तेषां परित्याग आत्मैकशरणत्वनात्यन्तं विसर्जनं सोडस्यास्तीनि स तथोक्तः स सर्वपापैः सर्वाणण ममस्तानि पापानि कल्पपाणि तैः प्रमुच्यते मुक्तो भवति तस्यात्मत्वाद् 'य आत्मायहतपाप्मे'नि श्रुतेरिति, अतो धर्मशास्त्रे सर्वधर्मत्यागिनां पापपमक्ति: प्रति-

८५२ बोधसारे।

पादिता साडयुक्तैवेति भान:॥।९६ ।। इदानीमेतत्पकरणस्योन्मत्तपरलापत्वं स्पष्टीकर्तु तावत्मलाप- त्वं साधयति। असङ्गवस्तुविषये प्रलापोडयं तु सङ्गतः । ध्यातो मुहुर्मुहुर्दद्यात्सतां पूर्णामसङ़गताम्॥ ९७; असङ्गेति। हे शिष्य अमङ्गवस्तुविषये न विद्यते सङ्गः केनापि वाच्यधर्मेण सम्बन्धो यस्य तत्ताद्टशं यद्वस्तु ब्रह्म तस्मिन्विषये- डन्य शतकस्य वर्णयितुं प्रदृत्तत्वादयं श्रोकशतकरूप: मला- पोनर्थकवचनरूपः सङ्गतस्तु युक्त एवाऽस्ति, ननु तर्हिं प- लापत्वादुपेक्ष्यः द्दावान्नोपेक्ष्य इत्याह ध्यात इति, अयं पलापो मुहुर्मुहुः पुनः पुनर्ध्यातश्चिन्तितो विचारितः मन् सतां साधनसम्पन्ना नामेतच्चिन्तकानां पूर्णामखण्डामसङ्गतामसङ्गात्मरूपा स्थि- तिं दद्यात्समर्पयेदतो नोपेक्ष्यत्वमस्येति भावः ।। ९७॥ नन्वस्य प्रलापत्वमस्तून्मत्तपलापत्वं कुत इसत आह। अगोचरविचारेऽस्य निन्दकामादिवर्त्मना। शतकस्य प्रवृत्तस्य व्यक्तोन्मत्तप्रलापता ॥ ९८॥ अगोचरेति। अस्य शतकस्यागोचरविचारे न गोचरं वि० षयो मनोवचसोः प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म चैतन्यं तस्य विचारो विवेक- स्तस्मिन् निन्धकामादिवर्त्मना लोकशास्त्रयोनिन्धा गर्हया ये का- मादयस एव वर्त्म मार्गो द्वारमित्यर्थः, तेन मतृत्तस्य प्रवर्तमा- नस्य शतकस्य शतश्रलोहात्मकस्य पकरगास्योन्मत्तपलापतो- न्मतस्य प्रमतस्य प्रपश्चाननुसन्धानवत इत्यर्थः, प्रलापोऽनर्थ- काग्व्यवहारस्तस्य भावस्तत्ता व्यक्ता स्पष्टैवास्ति॥ ९८।।

उन्मत्तप्रलापशतफम। ८५३

अस्योन्मत्तप्रलापत्वादुपेक्षां तात मा कुरु। नूनमेतस्य भावार्थो दु्बोधो विषयात्मभिः ॥९९॥ अस्येति। हे तात हे शिष्य अस्य मकरयास्योन्मत्तपला- पत्वादुन्मत्तपलापनाममात्रिणोपेक्षामनादर मा कुरु नैव कर्स- न्या कुत इत्यत आह नूनामाति, एतस्यास्य प्रकरणस्य भावार्थ- स्तासर्य विषयात्मभिविषयेषु भोगेषु आत्माऽन्त:करणं येषां तैः पुरुषैर्दुर्बोधो दुःखनातिक्लेशन बोद्धुं योग्यो नतु सृवो- धो नूनमिति निश्चयेनास्तीसत इति योज्यम॥९९॥ अत एव सवागे मगैतन्निरुपितमिसाह। इत्युन्मत्तप्रलापोऽयं नाम्ना प्रोक्तो मया तव । १०।। इतीति। इत्पतो हेनोर्ना्नाडभिधानेनोन्मततपलाप उ न्मपलाप इसेवं तव ते मया तद्धितोपदेश्ट्र मोक्तः कथितो- डस्ति ॥ १०० ॥ ताहिं कि कर्तव्यमित्याशङ्कायमाह। नूनमेकान्तनिष्ठेन नित्यमेकाग्रचेतसा । इत्युन्मत्तप्रलापोऽयं विचार्य: कृतबुद्दिना ॥१०१॥ नूनमिति। हे शिष्य नूनं निश्चगनैकान्तनिष्ठनैकान्ते विजने देशेऽद्विनीयब्रह्मस्वरू इसरथः, लौकिकेपि बिजने देशे निष्ठा सहजपीतिर्यस्य तथाभूनेन ब्रह्मणो विजनदेशशब्दवाच्यत् अचार्यवचनम। 'आदानन्ते च मध्ये च जनो यस्मिन्न विद्यने। येनेदं सकलं व्याप्ं स देशा विजनः स्मृत' इति।

८५४ बोधसारे।

किश्च नित्यं सर्वदैकाग्रचेतसैक स्वगतादिभेदशून्यं ब्रह्मैताग्रे स्फुरद्रूप यस्य विषयभृतं तदेकाग्रं चेतोऽन्तःकरणं यस्य तेन तथाभूतेन कृतबुद्धिना कृता सपादिता बुद्धिर्व्रह्माहमिति प्रमा- रूपा वृत्तिर्येन तादृशेन भवताऽन्येन वेति यत उपेक्षा न कर्तव्येत्यतो हेतोरयं मया त्वदग्रे निरूपितस्त्व्रया च श्रुत एप उन्मत्तप्लाप उन्मत्तमलापनामकं मकरणं विचार्यो विचार- णीयो न तूपक्षणीय इति भाव ॥ १०१ ॥ येषामुन्मत्तानामयं प्रलापो यतश्चास्यानुपेक्षणीयत्वं तेपां लक्षणमस्य च लक्षणमप्याह। अवस्थाया मनोन्मन्या उन्मत्ता ये महाधियः । निधिस्तेषांप्रलापोडयं स्थाप्यो हृदयमन्दिरे ॥१०२॥ हत्युत्मतप्रलापशतकमकेनिपश्चाशप्तमम् ॥४९।। अनस्थाया इति। हे शिष्य ये लोकपसिद्धोन्मत्तेभ्यो वि- लक्षणा मनोन्मन्या मनसोऽन्तःकरणस्योन्मनी मनोनाशरूपा ब्रह्माकारा या वत्तिस्तस्या अवस्थाया: स्थितेः कारणादु- नमत्ता नष्टमनस्का अत एव महाधियो महत्यपरिच्छिन्नत्रह्म- स्वरूपा धीर्बुधिरयेषां ते तथोक्तास्तेषामुन्मत्तानामयमेष: मला- पो भाषगां यथा निधिर्द्रव्यपूर्ण पात्रं गृहे गुप्तमेव स्थाप्यते त- थाऽयमपि निधिनिधीयते विचिन्सत ब्रह्मतत्वमस्मिन्निति नि- धिरस्ति अतो हृदयमन्दिरे हृदयमन्तःकरगामेव मन्दिरं तस्मिन् स्थाप्य: सन्धार्यो मुमुक्षुभिरिति शेषः ॥ १०२। इने श्रीनरहरिशिष्यदिवाकररावरचितायां बोधसारार्थदीप्तावुन्म- त्तप्रलापशतकार्थप्रकाश एकोनपश्चाशत्तमः ॥४९॥

शिव पूजाश तकम। ८५५

अथ शिवपूजाशतकम् । एचमुन्मत्तमलापशतकं निरुप्येदानीं ज्ञानविनोदेन ज्ञा- निनां कालातिक्रमणााय शिवपूजाशतकारयं शतश्रलोकं मकरण- मारभमाणो गद्येन प्रतिजानीते। अथ शिवपूजाशतकम्। प्रथेति। अथोन्मत्तमलापशतकनिरुपगानन्तरं शिवपूजा- शतकं शिवस्य ब्रह्माभिन्नप्त्यगात्मगुरो: पूजाडर्चा तत्स्गरणरूपा तस्या: प्रतिपादकं शतक शतश्लोकसमूहरूपं प्रकरणं निरूप्यत इति शेय:, तत्र तावदेतत्मकग्णपतिपाद्यशितपूजायां रुचि जन- पितुं शिवपूजायास्तत्मङ्कल्पर्षप च फलं दशर्यात। शिवपूजात्मकं कर्म कर्मनिर्मूलनक्षमम् । सङ्कल्पः शिवपूजायाः सर्वसङ्कल्पदुःखहृत् ॥ १॥ शिवपूजेति। शिवपूजात्मकं शिवो महादेवस्तस्य पूजाS- र्चा सैवात्मा स्वरूपं यस्य तत्तथाविरधं यत्कर्म क्रि्या तत्कर्म ब न्धनहेतुभूता या क्रियास्ति तस्य निर्मूलनं मूलमज्ञानं तेन स- हैव निवर्त्तनं तस्मिन्क्षमं समर्थमा्ति अन्तःकरणशुद्धिद्वारा ज्ञानजनननाज्ञानसहितकर्मनाशनसमर्थमिति भातः, किश्च शि- वपूजायाः शिवस्य महादेवस्य या पूजाडर्चा तस्याः सङ्कल्पोड ध्यवसायः स सर्वमङ्कल्पदुःखहृत्मर्वे समस्ता ये सङ्कल्पा अ- ध्यवमायास्तभ्यो यहुःखं पीडा तस्य हृदूहर्त्ता भत्रतीति शेष:, इति लौकिकार्थः।पकृतार्थस्तु शिवपूजात्मक शिवः सुखरूप: प्रे- मास्पदत्वाड्रह्माभिन्नः प्रसगात्मा 'यो वै भूमा तत्सुखं, विज्ञानं मा- नन्दं ब्रह्म'त्यादिश्रतेः, 'प्रेयोऽन्यस्माच्च सर्वस्मादान्तरतरीयमा- त्मे'ति श्रुतेः स पूज्यतेऽर्च्यतेऽनया सा तथोक्ता सर्वद्ृत्तपुष्पै-

८५६ बोधसारे।

रात्मनः पूजेसर्थः, ममारू॥ व्रह्मात्मविषया व्ृत्तिरिति माव:, सैवात्मा स्वरूप यस्य तत्तथाविधं यत्कर्म कर्तृसापेक्षत्वाक्रिया तत्कर्मनिर्मूलनक्षमं कर्मणः समस्तवन्धनरूपक्रियाया निर्मूलनं मूलमात्म।ज्ञानं तत्सहितं यत्कर्तृत्वं तेन सहितकर्मनिवर्त्तनं त हिमन्क्षमं समर्थमस्ति ब्रानस्वरूपत्वात किश्च शितपूजायाः शिवस्य परमानन्दरूपस्यात्मनः पूजा पूर्वोक्तात्मविषया दृत्ति- स्तप्या: संकल्पोऽधगवसायः सर्वमङ्कल्पदुःखहृत् सर्वस्य ज- गनो यः संकल्पो मननं 'स ईक्षत लोकान्तु सृजा'इति श्रुत्युक्त- स्तनो यद्दुःखं पीडा तस्य हृत्निवर्त्तेको भतति अतः शिवपूजायां िवपूजासंकल्पे च मुमुक्षुभी रुचिः कर्त्तव्योंत भावः ।१॥ एवं शितपूजायां रुचमुत्पाद्येदानीं तत्रैव योग्यं मन्त्रमाइ। शिवपञ्चाक्षरी दीक्षा शब्दब्रह्ममयी हिता। शब्दव्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥२॥ शिवपञ्चाक्षरीति। शब्दब्रह्ममयी शब्दरूंप यद्रह्म मया- वाख्यं वाच्यवाचक योरभेदोपचारात्मयवस्य ब्रह्मत्वम'ओमियेत- दक्षरमिद५ सर्वमि'सादिश्रुतेस्तन्मयी तद्रूपा शिवपश्चाक्षरी शि- वस्थानन्दरूपस्यात्मनः पश्चाक्षरी पञ्चाक्षरसमूहरूपा दीक्षा विद्या हिता मुमुक्षणामिष्टा कर्तृनया ग्राह्यतया च विहहितेति भाव:, प- श्वाक्षराणां मयावरूपत्वं श्रीभैरवेण मार्कडयं मत्युक्तम। 'ॐकारस्तु शितः व्वात्मा नकारः शक्तिरुच्यते। मकार ईश्वरमाज्ञौ शशिः सूत्रात्मकतैजसौ।। वकारश्च विराद्धिश्व एनत्मङ्गप्रकाशकः । मकारः पश्चमो वर्या ॐकारो बीजमुच्यते॥ पश्चाक्षरीयं प्णवब्रह्मरूपा मकीर्ततित'ति।

उन्मत्तपलापशतकम्। ८५७

अस्तु पश्चाक्षरीविद्यायाः प्रणवरूपत्वं ततश्च किं त- त्राह शब्द्रमणीति, शब्दव्रह्मणि निष्णातः शब्दब्रह्म पण- वस्तस्मिन्निष्णातस्तद्वाच्ये ब्रह्मगि ध्यानादिना रतश्चेत्तर्हि परं कार्यकारणातीतं ब्रह्म देशाद्नवच्छिन्नं निरतिशयसुखस्वरूपं वस्तु अधिगच्छति प्राम्नोति ब्रह्मैव भवतीसर्थः, अतो मुमुक्षुभिः सेवाङ्गीकर्तव्येत भावः। लौकिकार्थस्तु स्पष्ट एव ॥ २ ॥ एवं मन्त्रमभिधायेदानीं वक्ष्यमाणलक्षयापूजाधिकारार्थ मु- पुश्ूणां लोकमसिद्धविभृतिरेखात्रयविलक्षगां रेखात्रयस्य वि. भूतेर्विधारयां विधत्ते। तिस्रो रखा विभूतेस्तु श्रद्धाभक्तिविरक्तयः । पूजाधिकारसिद्धर्थ धार्याः स्वाङ्गेषु शाम्भवैः ॥३॥ तिस्त्र इति। विभृतेरवरिशिष्टा जीवस्य ब्रह्मस्वरूपेण या भृति- राविर्भावस्तस्याः साधनभूतास्तु लोकपसिद्धविभूतिरेखात्रय- विलक्षणा: श्रद्धाभक्तिविरक्तयः श्रद्धा गुरुवेदान्तवाक्येपु वि- व्वासरूपा वृत्तिस्तस्या अपि जीवस्य स्वस्मिन्या ब्रह्मत्वस्मृ- तिस्तः्याः साधनत्वं 'श्रद्धस्व सौम्ये'ति च श्रुतेः, भक्तिश्च गु- तव्रह्मात्मनामभेदे सहजमीतिलक्षणा पराऽत्र ग्राह्या, तस्या अपि नीवस्य ब्रह्मरूपत्वस्मृतिसाधनत्वं 'निरुद्धय भत्त्या स्वगुरुं म- गम्येति श्रुतौ दर्शितं, विरक्तिश्चात्मव्यतिरिक्तविषयेषु विर- पता तस्याश्चापि 'नाविरत' इति श्रुतौ जीवस्य ब्रह्मरूपत्वस्मृतौ साधनता मतिपादिता, एतास्तिस्त्रस्त्रिसङ्व्या रेखा ब्रह्माका- टटत्तेरंशम्भूताः सन्तीति ज्ञेयाः, शाम्भवैः शं सुखं नवत्यस्मादति शम्भुस्तस्य सकलजगदानन्दकरस्य पर- गत्मन एते साधिष्ठानवुद्धिस्थचिदाभासा मुमुक्षत्रस्तैः वाङ्रेषु स्वाङ्गभूनाः प्रमारूपा १०८

८५८ बोधसारे।

वृतयस्तासु स्वस्य चिदाभामस्य पूजाधिकारसिद्ध्यर्थ ब्र- ह्माभिन्नस्वात्मचिन्तनरूपा या वक्ष्यमाणलक्षया पूजाऽर्चा त- स्यामधिकारो योग्यना तस्य सिद्धि: प्राप्तिः साडर्थः मयोजनं यस्यां क्रियायां यथा भवति तथा धार्गा धारणीयाः ॥ ३॥ एवमलौकिकं विभूतिरेखात्रयधारणं विधायेदानीमलौकि- करुद्राक्षमालाघारयामाप विधत्ते। रूद्राभरणमुद्रास्तु धार्या रुद्राक्षमालिकाः । देवो भूत्वा यजेद्दंवमितीयं शाश्वती श्रुतिः ॥ ४ ॥ रुद्राभरणेति। हे शिष्य रुद्राभरणमुद्रास्तु रोदयति असङ्गा- नन्दादिस्व्रभावं विस्मार्य दुःखीकरोति स रुद्रोडइङ्गारस्तस्या- भग्णानि अलङ्कारभूता: ससङ्गदुःखित्वादिस्वभावं विस्मार्या- सङ्गानन्दाद्यात्मधर्मस्फूर्तिकारणभूता इत्पर्थ:, या मुद्रा: शाम्भ व्यादिनाम्न्यस्ता एव रुद्राक्षमालिका: रुद्रस्याहङ्कारस्याक्षीणी वाक्षीगि नेत्राणि स्व्रात्मदर्शनसाधनत्वात् तेषां धारणारूपाणां मालिका माला: मन्ततावत्त्तिरूपा इसर्थः, धार्या अङ्गीकार्या: स्वाङ्गेष्वित्यावर्त्तनीयं प्रमाख्यवृत्तिष्चित्यर्थः, नन्वेतादृशं विभू- तिरेखात्रयविधारणं रुद्राक्षमालाधारणं च शिव एव सम्भाव्यते न तु तत्पूजके कापि दृष्टमित्यशद्ास्यां पूजार्यां शिवः स्त्रयं भूत्वैवाधिकारी नान्यथेत्यर्थ दर्शयितुं श्रुतिमुदाहरति देव इति, हे शिष्य दवश्चिन्मात्ररूप आत्मा भृत्वा सम्भूय देवं चिन्मात्र- रूपमात्मानं यजत्पूजयदिसेवमियमेषा शाश्वती शाश्वतोपनि- षत्स्था श्रुतिर्वेदवागस्ति अत एवैतादृशविभूतिरेखात्रय- रुद्राक्षमालाधारणेन शिवः सज्च्छवमर्चयेदिति भावः ॥४ ॥ एवं पूजाधिकारसिद्धये साधनान्युपदिश्येदानीं तादृशाधि- कारवतः पूजाक्रमं दशयतुमाह।

उन्मत्तप्रलापशतकम। ८५९

अथ पूजाक्र्मः । अथेति। अथ पूजासाधननिरूपणानन्तरं पूजाक्रमः पूजा- या अर्चाया कमोऽनुष्ठानं निरुष्यत इति शेषः, पूजनानुष्ठान- प्रकारो वक्ष्यत इत्यर्थः, तत्रादौ मणिमयादिलिङ्गानि शिवपू- जास्थानानि शैवतन्त्रेषु समाहात्म्यानि प्रतिपादितानि सन्ति तेषु च मृण्मयस्यैव लिङ्गस्पातिविम्तृतमाहात्म्यनिरूपगा।न्मृण्म- यमेवात्र लिङ्गं कर्तव्यं पूज्यं चेत्याशयेनात्र पजायां लौकिक- मृद्विलक्षणां मृदं दर्शयति। आकारा: कल्पिता यस्यां ब्रह्माद्याः स्थिरजङ्गमाः। तन्मृतिकामयं शैवैः शिवलिङ्गं प्रपृज्यते ॥ ५॥ आकारा इति। हे शिष्य यस्यां लौकिकमृद्विलक्षणायां मर्दयात नाशयति सर्व द्वैतमात मृदिति व्युत्पसा 'नेह नानास्ति किश्चने'ति श्रुतिदृष्ठ्या सर्वद्रैतवाधावधित्वेन प्रतिपादितं ब्रह्मै- वात्र मृच्छ्देन ग्राहयं, तस्यां ब्रह्माद्या ब्रह्मा स्वयंभूराधः प- थमो येषां ते तथोक्ताः स्थिरजङ्गमाः स्थिरा स्थावराः पर्व- तादयो जङ्गमाश्च गतिमन्तो मनुष्यादयस्ते समस्ता आकारा आकृतयो लौकिकमृदि घटादय इव रूपागीसर्थः, कल्पिताः कल्पनयोत्पादिताः सन्ति सा मृच्छैवेः शिवा एव शैवा:

प या मृत्सर्वद्वैतापमर्दकं ब्रह्म तन्मयं तदूपं पत्यगात्मस्वरुप शिव- लिङ्गं शिवो ब्रह्माभिन्नः प्रसगानन्दात्मा तस्य लिद्ग लक्षकं चि- द्मानन्दमयाद्यन्नमयान्तं वाह्यं च घटाद्याकाशान्त च जग'तसर्व खल्विदं ब्रह्म'ि श्रुतिदृष्ठ्या पपूज्यत आद्रियते. यद्वा शिवस्प सु- खरूपस्य ब्रह्मणो लिङ्गें सच्चिदानन्दादिचिह्नं स्न्र्मिन्पत्यगा-

८६० बोधसारे।

त्मनि प्रपूज्यतेडइं ब्रह्मास्मीति साक्षाक्रियत इसर्थः, स्व्रस्मिञ्जगि वा ब्रह्ममात्रत्वानुभव एवात्र पूजनमति भावः ।।५। एवं मृत्तिकां निर्गीयेदानी समन्त्रकं मृद्धहणं विधातुं मृ- द्रहणमन्त्रं च दर्शयितुं च गद्येन प्रतिजानीते। तत्र प्रथमं हराय नम इति मृतिकाग्रहणम्। तत्रेति। पूजाक्रमनिरूपये प्रथममादौ हराय नम इति हरांत सर्वे द्वैतमिति हरः समस्तद्वैतवाधावधित्वेनोपलक्षितः प्रतगभिन्नः परात्मा तस्मै नमोऽ्टप्रकृतिरुपाष्टाङ्गमहिनेश्वरसहितजी वत्ववाधरूपः प्रह्वीभावोऽस्तिति शेप:, इत्येवंप्रकारं मन्त्रार्थानु- सन्धानमेवात्र मृत्तिकागृहगाम, आलक्षगामृच्छब्दवाच्यं ब्रह्मभाव- ग्रहण स्वस्मिन्कर्त्तव्यमिति भाव:, तमिममर्थ श्रोकेनाह। मृत्सत्या यच्छरावास्तु श्रुता ब्रह्माण्डकाटयः । हराय नम इत्येव ग्राह्या सा मृत्तिका बुधैः ॥ ६॥ मृदिति। सत्या कालत्रयावाध्यव्रह्मरूपा मृत्सर्वद्वैतोपम- र्दकत्वान्मृन्नास्री ज्ञेया लोकपसिद्धमृत्साम्यमप्यस्यां दर्शयति यदि- ति ब्रह्माण्डकोटयो ब्रह्माण्डानां कोटयोऽनन्तकोटिब्रहमाण्डानी- सर्थः, यच्छरावा यस्या ब्रह्मस्वरूपमृत्तिकायाः शरावाः शरा- वसदृशकार्यरूपास्तुपदेन लौकिकशरावतैलक्षण्यमेतेषु सूचितं, श्रुताः श्रतिभिः प्रतिपादिताः सन्ति अतो मृत्सादृश्यादपि ब्र. ह्मणो मृन्नामयोग्यतति भावः, जगतो ब्रह्मकार्यत्वे श्रुतयः 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्त' इसाद्याः, सोक्तलक्षणा मृत्तिका ब्र. ह्मरूपा स्थितिरित्यर्थः, बुधैर्विवेकििर्हरायनमः सर्वद्वैतवाधेना- वाशिष्टस्वरूपः प्रत्यगभिन्नः परमात्मैव हरस्तस्मै तद्रपं पाप्तुं नमो-

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८६१ इत्येवें मन्त्रार्थानुमन्धानेन ग्राह्याडङ्गीकार्याऽन्यथा तदङ्गीकारो न स्यादिति भाव: ॥ ६। एवं लोकपमिद्धमृद्धहणविलक्षगां मृद्धहणं समन्त्रकं प्रद- इर्येदानीमत्र तादृशमेव लिङ्गसङ्गट्टनं विधत्ते तत्रादौ तन्मन्त्रमाह। महेश्वराय नम इति लिङ्गसङ्गट्टनम् । महेश्वरायेति। महेश्वराय महान्मागोपाध्यनचच्छित्रो य ईश्वरोऽन्तर्याम्यारोपाधिष्ठानभूतः सर्वेश्वरः 'सर्वेश्वरत्वमेनतस्या- दन्तर्यामित्वतः पृथाग'ति विद्यारण्यस्व्रामििरुक्तं ब्रह्म महेश्व- रपदेनात्रोक्त:, श्रुनि'श्चैप मर्वेश्चर'इति तस्मै नद्ूपत्व्रं प्राप्तुममि- त्यर्थः, नम उक्तविध:ष्टाङ्गसहिनेशराभिन्नजीनत्ववाघलक्षणः प्र. द्वीभावः कार्य:, इन्यत्रमर्थानुसन्धानमेनात्र िङ्गङ्गट्टनं लिङ्गस्य ब्रह्मलक्षकत्वेन तिह्वभूतम्य जगनोऽहं ब्रह्मास्पीतत्टत्तेर्वा सङ्ग टृनं तेन ब्रह्मगा महैक्यसंपादनं कार्यगिति शपः। इममेत्र मन्त्रार्थे श्रोकेनापि संगृह्गंत। अखण्डाकारवृत्तिम्तु वदान्ते या निरूपिगा। नमो महेश्वराषंति लिङ्गमङ्गट्टनं हि नत् ॥ ७ ॥ अवण्डाकारोंत। या तु बिद्धनसु पतक्षमचुभूयमाना वेदान्ते

स्याकार इत्राकाग यन्य :: सा तथाभूना स्वासफुग्यापूर्कब्रह- मात्रम्फुरगारूपा या व्रांत्तः पमा निरुपिना पतिपादिना तहझ्मा कारवृत्तित्वरं हि प्रसिद्ध ज्ञानिनि नमो महेश्वगपेति महेश्वरोऽ-

नइपं प्राप्तुं नमोृपकपष्ट ह्महिनेश्वर हिनजी त्ववधरूप: महीभावः काय इत्पव मन्त्राथानुसं्यानन लिरड्ट लिंङ्गसप

८६२ बोधसारे।

ब्रह्मलक्षकत्वेन चिह्नभूतस्य जगनो वृत्तेर्व्रा प्रमारूपायाः स- म्यग्घट्टनं पुनः पार्थक्यं न स्यादितेवं ब्रह्मणा सहैक्यसम्पा- दनं भवति नान्यथेति भावः ।।७॥ एवमलौकिकं लिङ्गसंघट्टनं प्रदर्श्येदानीं तादृशलिङ्गपतिष्ठा प्रदर्शयितुं तावन्मन्त्रमाह। शुलपाणये नम इति प्रतिष्ठापनम् । शूलपाणय इति। शुलपाणये शूलमज्ञानशत्रुभेदकत्वा- च्छूलमित्रात्र ज्ञानशूलं ग्राह्यं, वक्ष्यति हि।

त्रिगुणत्रिपुरं हन्ति त्रिशुलेन त्रिलोचनः ।। इति, तत्पाणौ हस्ते यस्य स तथोक्तः, अनेनात्र स्वशर- णागतमुमुक्षूां ज्ञानपदो गुरुरेव ब्रह्म। 'गुरुर्श्रह्मा गुरुनिष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुरेव परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नम॥ इति स्मृतेस्तस्मै गुरुरृपब्रह्मत्वपाप्तये नमः पूर्वोक्तलक्षणः प्रह्वीभावो विधेय इत्येवं ब्रह्मस्त्रूपगुर्वभेदचिन्तनं स्वस्मिन्यत्त- देवास्या पूजायां प्रतिष्ठापनं प्रतिष्ठा ज्ञेया, तमिममेवार्थ श्रो- केनापि संगृह्य दर्शयात। त्यत्क्ाSसम्भवनां तद्दद्विपरीतत्वभावनाम्। शुलपाणिः प्रतिष्ठाप्यः पीठे निष्ठामये बुधैः ॥८॥ सत्केति। हे शिष्य असम्भावनां स्व्रगुरुव्रह्मणामुक्ताभिन्नत्वे- Sसम्यावनामनिश्चयरूपां वृत्ति त्यत्का विसृज्य तद्रत्तथा विपरी- तत्वभावनां स्व्रगुरुव्रह्मणां भिन्नत्वनिश्चयरूपं विपरीतत्वं

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८६३

नस्य भावनां स्फूर्ति त्यत्क्का विसृज्य बुधैः स्व्रगुरुव्रह्मणा- 의 , या निष्ठा सहजं प्रेम तन्मये तद्रूपे पीठ आसने शूलपाणिर- ज्ञानशत्रुभेदकत्वाच्छूलमित्र शूल तत्वबोधः पाणौ हस्ते यस्य स तथोक्तः साङ्व्ययोगौ निजौ बाहू इत्युक्तत्वात्स शूलपाणि- व्रह्माभिन्नात्मस्वरूपो गुरुः प्रनिप्ठाप्यी ब्रह्माभिन्नस्वात्माभिन्न- त्वानुमन्धान स्थिरीकत्तव्य इदमेवात्र प्रतिष्ठापनम् ॥ ८ ॥ एनमलोंकिकं प्रतिष्ठापनं निरुप्पेदानीमस्यां पूजायाम- लौकिकमेवरावाहन निरूपयितुं तावदावाहनमन्त्रमाह। पिनाकधृते नम इत्यावाहनम्। पिनाकधृत इति। पिनाकधृते 'पिनाकोऽजगरन्धतुरियम- रमिंहोक्तंरजोत्र चिन्मात्ररूपः परमात्मा गच्छति तत्वज्ञानेन िवटत्ता भवतीतति गौरत्र माया प्रकृत्यपरपर्याया ग्राह्या तयोः स- मूहरूप शबलं ब्रह्म प्रणवार्थभूनमजगवं पिनाकनामकं तद्वाचक: प्रणवश्चाभदेनात्र ह्याह्यः, पयावस्य धनुद्टे श्रुतः'प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मे'तस पिनाकस्तस्य धृद्धारकस्तदिष्ठानभूतं परं ब्रह्म तद्रूपो गुरुश् तस्मै तदर्थ तत्स्व्वरृपप्राप्तय इत्यर्थः, नमः पूर्तोक्तलक्षगा: प्रह्वीभावो विधेय इसेनंमन्त्रार्थातुसन्धानमे- वानाहनमत्र शिवस्वरुपगुरुस्वात्मनोः सामीप्यकारणमिति भा- वः, इममेत्र मन्त्रार्थे श्लोकेन स्पष्टयति। सर्वगस्यापि देवस्य भक्तिरावाहनं तव। आवाहयामि भत्त्या त्वामित्यावाह्यः पिनाकधृत्।।९॥ सर्वगस्येति । सर्वगस्यापि सर्वत्रानुस्यूतस्यापि अस्तिमा- तिपियरुपेय सनत्र विद्यमानत्वाह्देवस्य चिन्मात्ररुपस्य शि-

८६४ बोघसारे।

वम्य भक्ति: मेवा मचिदानन्दरुपेणाङ्गीकार इत्यर्थः, आषा- हनं समीपपापणं भवेन्स्यादनाहं ममाता तं सचचिदानन्द- रूपेगा सर्वत्रानुस्यूनं शिवमावाहगामि समीपे मत्यक्षं करो- मीत्येवं पिनाकधृत्पिणाकव्य पिनाकनास्न्नाजगुः म णवस्य तद्वाच्यशबलब्रह्मणों वा धारक आधारभूतं ब्रह्म यो- गहस्ते च पणवतद्वाच्पशवलब्रह्मधृतनदत्र लक्ष्यं स आ्वाह्यः सर्वदा स्वप्न्यक्षत्ेनानुभवनीयः ॥९॥ एवमलोकिकमाव्ाहनं पदश्येदानीं तथाविर्धं ध्यानं दर्श- पितुं सर्वलोकर्मामद्धमेव ध्यानश्लोकमुदाहरन्राह। अथ ध्यानम्। अ्रथेति। अथावाहननिरुपण्ानन्तर ध्यानं चिन्तनं नि रूप्यत इनि शेग:, तमेतर मांसद्धं ध्यानश्लोकमुदाहरति। ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसं रत्नाकल्पाउ्ज्वलाङ्गं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् । पद्मासनिं समन्तात्स्तुतममरगणैर्व्याघ्रकृत्ति बसानं विश्वाद्यं विश्ववन्दं निखिलभयहरं पञ्चवक्रं त्रिनेत्रम्॥१०। ध्यायेदिति।अस्थार्थ :- पोडशश्लौकैग्रेथकारो निरुपगिष्य त्यतः मंक्षेपेगात्र वर्गायामि हे शशिष्य रजनगिरिनिभं रजताग- रिणा रौप्यपर्वतेन निर्भ सदशं चारुचन्द्रावतंसं चारु: सुन्दरो यश्चन्द्रः सोमः सोऽतंसश्चूडाभूषणं यस्य तं रत्नाकल्पो- ज्ज्वलाङ्गं रत्नश्रष्ठैरुज्ज्वलं प्रकाशमानमङ्ग शरीरं यस्य सत थाविधस्तं परशुमृगवराभीतिहस्तमेका्मिन्हस्ते परथुः कुठारोऽ- परे च मृगस्तदन्ये च वरश्रतुर्थहस्ते चाभीतिर्भयनिवर्त्तनं क्र- मरा यस्य तं प्रसन्नं हास्यमुख पद्मासीनं पद्मे कमल आसीनं

वनारससंस्कृतसीरीजनान्नी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली।

इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति। अस्यां संस्कृतभाषा- निबद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङगलभाषानुवा- इसहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति। तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये Sपि विद्वांस: शोधयन्ति। यैर्ग्रा- हकमहाशयैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य ।।।) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्यैर्म- हाशयैर्येः कानिचित् खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येकं खण्डाना ) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =)देय इति॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। रु० आ० सिद्धान्ततत्त्वविवेक: खण्डानि ५ अर्थसङ्ग्रह अंग्रेजीभाषानुवादसहितः १ O तन्त्रवार्ततिकम खण्डानि १३ १३ 0 कात्यायनमहर्षिप्रणीतं शुक्कयजुःप्रातिशाख्यम् सभाष्यं ख० ६६ सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता १ वाक्यपदीयम खण्डानि ५ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्ड ३। द्वितीयभागः तृतीयाका- ण्डम् हेलाराजटीकासहित खण्ड २ ) O रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ O परिभाषावृत्ति: खण्डे २ २ वैशेषिकदर्शनं किरणावलीटीका संव लितप्रशस्तपादप्रणीत भाष्यसहितम खण्डे २ २ शिक्षासङ्ग्रहः खण्डानि ५ ५ नैष्कर्म्यसिद्धि: खण्डानि ४ महर्षिका त्यायनप्रणीतं शुक्कयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम सभाष्यम ३ 0 ऋुग्वेदीयशौनकप्रातिशाख्यं सभाष्यम खण्डानि ४ ४ O (बृहत्) वैयाकरणभूषणम पदार्थदीपिकासहितम् खण्डानि४ ४ O विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहित: खण्डे २ २ O तत्वदीपनम् (पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम) ख० O वेदान्तदीप: (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ ० टुप्टीका खण्डानि ४ ४

O व्याकरणमिताक्षरा। श्रीमदन्नंभट्टप्रणीता खण्डानि ६ ६ रसमश्जरी। व्यङ्गयार्थकीमुद्या प्रकाशेन च सहिता ख० ३३ भेदधिकार: व्याख्यासहित: श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रमप- राक्रमसहित: खरडे २ २ 0 बोधसारो नरहरिकृत: तच्छिष्यदिवाकरकृतटीकया स० ख०९९ . ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचिता। १ O दैवज्ञकामधेनुः अर्थात् प्राचीनज्योतिषग्रन्थ: खण्डे २ २ श्रीमदणुभाष्यम्। श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम। गोस्वामिश्रीपुरुषोस्तमजी महाराजविरचितभाष्यप्रकाशाख्य- व्याख्या समेतम् खण्डानि ५ तत्वशेखरः। श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः । तथा-तत्त्वत्रयचुलुक संग्रहः। कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमद्वरदगुरुविरचितः। १ ०

व्रजभूषण दास और कम्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़क बनारस

शिवपूजाशतकम्। ८६५

स्थतं समन्तात्मर्वतः स्थितैरिति शेषः, अमरगणैर्देवसमूहः तुतं प्रशंसितं व्याघ्रकृतति व्याघ्रस्य शार्दूलसष्य कृत्तिश्चर्म तद्व- बानं परिदधानं विश्वादं विश्वस्य जगत आय्यं तकारणभूतमत एव विश्ववन्द्यं विश्वस्य वन्दं नमनाह निखिलभयहरं निखिलं समस्तं यद्रयं समस्तानां वा भयं भीतिस्तस्य हरं नाशकं पञ्च- क्कं पश्चसंख्यानि वक्राणि वदनानि यस्य स तथोक्तस्त त्रिने- मं त्रिसंरयानि नेत्नायि लोचनान यस्प तं नित्यं सद्रूप महे- वं शिवं ध्याये्चिन्तयेदिति लौकिकार्थः ॥ १० ॥ इत्यनेनैवं ध्यानं कर्त्तव्यमिति शेषः । प्रकृतपूजोययुक्तम- स्यार्थ निरूपयिष्यमाण आह गद्येन। अथाऽस्य विवरणम्। प्रथेति। अथ ध्यानक्चोकोदाहरणानन्तरमस्य ध्यानश्षलो- कस्य विवरणं व्यारयानं क्रियत इति शेष: । तत्र ध्यायेदित्यादिपदत्यस्य विवरणम्। एवं ध्यानश्लोकव्याख्याननिरूपयां पतिज्ञायेदानीमादौ व्यायेन्नित्यं महेशमिति पदत्रयस्य तात्पर्य निरूपयिष्यनाद्येनाह नवेति। तत्र ध्यानश्लोकविवरणे नित्यं महेशं ध्यायन्तीति पदत्र- पस्थ विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेषः। तदेव श्लोकेनाह। अनित्ये नित्यं विरसा नित्ये नित्यं धृतव्रताः । नित्यं महेशं ध्यायन्ति नित्यानित्यविवेकिनः ॥११॥ अनित्य इति। हे शिष्य अनित्ये कालत्रयेप्यसदूपे- डतात्मभूते द्वैतपपश्चे निसं सर्वदा विरसा विगतो रसः सुखं येषां तथाभूताः, किश्च नित्ये कालतयेऽप्यवाध्य आ- मस्वरूपे नित्यं सवैर्दव धृतत्रता धृतं गृहीतं व्रतं श्रव- १०९

८६६ घोधसारे।

णाद्यनुष्ठाननियमो यैस्ते तथोक्ता नित्यानित्यविवेकिनो नित्यं कालत्रयावाध्यमात्मचैतन्यमनित्यमनात्मरूपं द्वैतं ते विविच्येते अननेति नित्यानिसविवेक आत्मानात्मपृथक्कज्ञानं येषामस्नि ते तथाभूता: नित्यं कालत्रयावाध्यमात्मस्वरूपं महे- शमन्तर्याम्यारोपाधिष्ठानं सर्वेश्वरं, यद्वा नित्यं सर्वदैव यथा भवांत तथा ध्यायन्ति चिन्तर्यन्त अनिसान्निसमात्मानं पृथक्कृत नित्यात्मस्वरूपम्य प्राप्तय सर्वदा श्रतणाद्यनुष्ठाननियमवन्तो नि- त्यात्मस्फुरणपूर्वकं श्रवणाद्यातृसैव कालमतिक्रामन्ति तदेवात्र ध्यानशब्देन विवक्षितमिति भावः ॥११ ॥ एवं ध्यायेन्नितमहेशपदानां तात्पर्यमभिधायेदानीं रजतगि- रिनिभमति पदं व्याख्यास्यन गद्यन पांतजानीते। अथ रजतगिरिनिभमित्यस्य विवरणम। प्रथेति।अथ ध्यायेन्नित्यं महेशमितिपदत्रयव्याखयानानन्तरं रजतगिरिनिभमिति पदस्य विवरणं क्रियत इति शेष:। तदेव पदेनाह । रजतस्य गिरिः शंभुः शाम्भवानां परं धनम् । धनन तेन पूर्णानां दरिद्रत्वं न विद्यते। १२ ॥ रजतस्येति। रजतस्य यथा रूप्यं अ्रपश्चनिर्वाहकं सर्वेषां सुखजनकं च भवतीति प्रसिद्धं तथाSSनन्दोपि 'आनन्दाद्धयेव खल्विमानि भूतानि जायन्त' इत्यादिश्रुतिभिः सर्वजगननिर्वाह कत्वपतिपादनाद् 'एष ह्येतानन्दयाति, एतस्यैवानन्दस्यान्यानि

नन्दस्प रजतसाम्यतया स रजतपदेनात्र ग्राह्यः, तस्य गिरिरिव गिार: पर्वत आनन्दसमूहरुप: शिवोऽत एव शम्भुः शं सुखं

शिवपूजाशतकम्। ८६७

भवत्यस्मादिति शम्भुः समस्तसुखपदः परमात्माऽस्ति अतः स शाम्भवानां शम्भोरेव हिना ये सेवकास्नेषां, यद्रा शम्भुरेव शाम्भवास्तेषां हितार्थे स्वार्थे वा तद्धितः, परमुत्कष्ट धनं द्रव्य- मस्ति द्रव्यसाम्यमेव दर्शपति धनेनेति, तेन प्रत्यगभिन्नव्रह्मख्व- रूपेण धनेन द्रव्येण प्रीतिविषयेणेययर्थः, पूर्णानां तृप्तानां विदुषं बरिद्रत्वं दारिद्रं दुःखपरदा दुर्गतिस्तस्य भावस्तव्षवं न विद्यते नास्ति अत एव रजतवत्सुखमाधनत्वाहुःखस्रूपदारिद्रनिवर्तक- त्व्राच्चानन्दसमूहरूपत्वादपि आनन्दात्मनः शिवस्य रजतगरि- साम्पं प्रतिपादितमिति भावः ॥ १२ ॥ एवं रजतगिररिनिभमिति पदस्य तात्पर्यमभिधायेदार्नी चारुचन्द्रावतंसमिति पदतात्पर्य दर्शयितुं गद्येन प्रतिजानीते। अथ चारुचन्द्रावतंसमित्यस्य विवरणम्।

चारुचन्द्रावतंसमित्यस्य चारुचन्द्रावतंममिसेवं रूपं यत्पद तस्प विवरयं व्याख्यानं क्रियत इति शेषः। तदेन श्रोकेनाह। शुद्धात्मा शीतला कान्ता सूक्ष्मा बोधकला परा। वक्रायते दुरापेयं चन्द्रचूडा विभर्ति ताम् ॥ १३ ॥ शुद्धेति। हे शिष्य शुद्धात्मा शुद्ध: प्रपश्चरागादिकलङ्कशन्य आत्मा स्वरूपं यस्याः सा तथोक्तीडत एव शीतला नापत्रपांनव्त्तयित्री सवतश्च तापत्रपहीनाडत एव कान्ताSडनन्दरूपत्वात्कमनीया

कृष्टाSत्मवरिषयत्वात्स्वतश्च सर्ववृत्तिभ्य उत्कृष्टत्वाच्च परा प्रप- आादन्या, एवं विधा या बोधकला बोधरूपं प्रतगभन्नं ब्रह्मचैत-यं कलयति अनुभवतीति सा तथोक्तेयमुक्तलक्षणा निद्यारूप

बोधसारे।

वृत्तिर्दुरापा दुःखेन क्लेशेनाऽप्रोतीति सा तथाभूताडत एव वक्रायते वक्रमिवाचरतीति सा तथा भवतति दुरापत्वमेव तस्या वक्रभाव इति भाव:, तामुक्तलक्षणां ज्ञानकलामाह्लादकत्वाच्च- न्द्रत्वं तस्यास्तां विभर्ति धरति अतः शिवस्तया बोधकला- धारयया चन्द्रचूडश्चन्दयति स्वसंसृष्टं प्रमातारमाह्लादयतीति चन्द्रो बोध शचूडायां चूडोपलक्षितमस्तके यस्य स तथोक्त: म- सिद्धोऽस्तीति शेषः ॥ १३॥ एवं चारुचन्द्रावतन्समिति पदस्य तात्पर्यमभिधायेदानी रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गमिति पदस्य तात्पर्यमभिधातुं गद्येन पति- जानीते। अथ रत्नाकल्पोवज्ज्लाङ्गमित्यस्य विवरणम्। अथेति। अथ चारुचन्द्रावतन्समिति पदस्य तात्पर्यनिरुप- णानन्तरं रत्नाकल्पोज्जलाङ्गमिति पदस्य विवरणं व्याखूयानं क्रियत इति शेषः । तदेव श्लोकेनाह। योगदीक्षामयान्येव बोधरत्नानि कानि चित। दधाति शंकरोऽतोऽस्य रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गता॥१४॥ योगदीक्षेति। हे शिष्य योगदीक्षामयानि योगः कूटस्थ-

तस्य दीक्षा संस्कारो वासनेत्यर्थः, तन्मयानि तत्पचुराणि कानि चिदनिर्वचनीयानि बोधरत्नान्येव बोधा जीवब्रह्मैक्यविषयायि ज्ञानान्येव रत्नानि स्वपकाशरुपेय रत्नसादृश्याद्रव्ानीव दघाति विभर्ति अत एव शङ्कगस्तैरैव ज्ञानरत्नैः समस्तस्वशरणागतजी वानां शं सुखं करोतीति शङ्कर:, अनेन स्वज्ञानप्रदो गुरुरेव पर- मात्मरूपतया पूज्य इति ध्वनितमतो बोधरत्धारणादेवाडस्य

शियपूजाशतकम।

ब्रह्मात्मगुरुशिवस्य रत्नाकल्पोज्वलाङ्गता स्व्रप्रकाशलेन रत्नतु- ल्य बोधैरुज्ज्वलमङ्गं स्वरूपं यस्य स्वपकाशेन बोधप्रकाशेन चा- त्यन्तं प्रकाशस्वरूप इत्र्थः, तस्य भावस्तत्ताऽस्तीति झेया ॥१४॥ एवं रत्नाकल्पोज््वलाङ्रमिति पदस्य तात्पर्य निरूप्पेदानीं परशुहस्तपदस्य तात्पर्यमभिधातुं गद्यन प्रतिजानीते। अथ परशुहस्तपदविवरणम्। अथेति। अ्रथ रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गमिति पदस्य व्याखयाना- नन्तरं परशुहस्तपदस्प विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेष :- तदेव श्ोकेनाह। येन मोहवनं छिन्नं कदाचिन्न प्ररोहति। स बोधः परशुस्तीक्ष्णो हस्ते रुद्रस्य वर्त्तते॥ १५॥ येनेति। हे शिष्य येन जीवव्रह्मैक्यविषयेण बोधपरशुना मोहवनं मोहोडज्ञानं तदेव वनमरण्यं कामादिव्याघ्रनिवासतेन भयहेतुत्वादरण्यत्वरं मोहस्येति भाव:, तच्छ्िन्नं सन्निकृत्तं सत्क- दाचित्कस्मित्नपि समये कालत्रयेपीत्यर्थः, न मरोहनि नोत्पद्यते स उक्तलक्षणः परशुः परमभिन्न आत्मनि भेदकारणभूतं मा्या तत्कार्य च शातयति खण्डयतीति परशुस्तीक्ष्णो भेदकारणाज्ञा- नादिभेदने तीव्रो बोधो ज्ञानमेत्र ज्ञेयः, स रुद्रस्य रोदयति स्वमम्बद्धं जीवमिति रुदहङ्गारस्तं राति 'नेहनानास्ति किश्चने'ति श्रुतिदृष्ठ्या वाधितत्वात्सवात्ममात्रत्वेनाङ्गीकरोतीति रुद्र: परमा त्मस्वरूपो गुरुस्तस्य हस्ते मांख्यगोगों निजौ बाहू इत्युक्तत्वा- त्मांख्यारूगहस्ते वर्त्तने निष्ठनि॥ १५ ॥ एवं परशुहस्तत्वं व्यारुयायेदानी मृगहस्तत्व व्यारुयातुं गद्येन पतिजानीते।

८७० बोघसारे।

अथ मृगहस्तपदविवरणम्। अथोति। अथ पतशुहस्तत्वव्याख्यानानन्तरं मृगहस्तत्ववि- वरणं मृगहस्तत्वं य्छितस्योक्तं तस्य व्यारुयानं विवरणं क्रियत इति शेष: । तबेवश्लोकेनाह। धर्तु न शक्यते धीरैर्यो धृतोऽपि पलायते। लीलयैव धृतो हस्ते शम्भुना स मनोमृगः ॥१६ ॥ धत्तुमिति। हे शिष्य धीर्रैर्व्रह्मचर्यादिसाधनसम्पन्नैर्विघनै: पराभूतावपि मनसः स्थैर्यसम्पादने योगाभ्यासादपरवटत्तैश्वायं मनोख्ृगो मृग्यन्ते विषया अनेनेतति मृगो मनोरूपो मृगो घर्त्तु स्वाधीनीकर्तु न शक्यते न समर्थ्यते, किश्च कदाचिद्यो मनोमृगो धृतोप स्वाधीनीकृतोपि पलायते दृगद्दूरं गच्छवति स उक्तल- णो मनोसृगो मनाश्चत्तं तदेष मृगयति विषयानिति मृगो मन एव मृगोSत्र ग्राह्यः. शम्भुनाशम्भनत्यस्माज्जगतो मुमुक्षूणां च स शम्भुप्तेन, एतन ज्ञानयोगाभ्यां मुसुक्षूणां मुक्तिमद: परब्रह्मस्व्रूपगुरुशिवां ग्राह्यः, गुरुर्वरहमे'्ि्मन, 'एषोन न्दगाती'ति श्रुतंश्च ब्रह्मात्मगुरो: शम्भुत्वं ज्ञेयं, लीलयैव क्रीडयेव इस्ने योगाख्यहस्ते धृतो भृतः स्थिरत्वं सम्पाद्य वशीकृत इ्र्थः ॥१६ ॥ एवं मृगहस्तत्वं व्याखयायेदानीं वरहप्तत्वरं व्याचिखया- सुर्गद्येनाह। अथ वरहस्तत्वविवरणम्।

शिवे यद्वरहस्तत्वं मोक्तं तस्य विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शषः। तदेव पद्येनाह।

शिवपूजाशतकम् । ८७१

वरार्थिभिर्वरेण्याय वृतो यैस्तु वरः स तम्। वरं ददांति हस्तेन वरदस्तेन शंकरः ॥ १७ ॥ वरार्थिभिरिति। हे शिष्य यैमुमुक्षूभिवरार्थििर्वर तीवव्रह्मैक्यमावलक्षगां मोक्षर्मथन्त इच्छन्ति ते तथोक्तास्नै- रेक्षस्यैव धर्माद्यर्थेषु श्रेष्ठत्वाद्गरेसयाय वरण्यं सर्वजनैः पार्थनीयं ब्ह्ममुखं तत्माप्तुं वृतो याचितः सेवितो वा यः शिवः स तू- कलक्षगो ब्रह्मरूपो गुरुरेव तं वर ब्रह्मभावलक्षणं श्रेप्ठमर्थ हप्तेन दान्ताविरुद्ध सांख्य हस्नेन ददात्यर्पयति स्वात्मन्येवासङ्गत्व।दि- लक्षण प्रदर्शनन ब्रह्मभावमाकत्वान्मोक्षं ददातीसर्थः, तेन कारणेन वरदो वर मोक्षं ददानीति वरदोडत एव शङ्करः समस्तस्वश- खगतसुखकरो डस्तीति ज्ञेयः ॥ १७॥ एवं बरदहस्तत्वं व्याख्यायेदानीमभीतिहप्तत्वं व्याख्यातुं गद्येन प्रतिजानीते। अथाऽभीतिहस्तत्वविवरणम्।

गमभीतिहस्तमिति पदस्य विनरणं व्याख्यानंक्रियत इति शषः। तदेव पद्येनाह। मृत्योर्विभेति ब्रह्मापि मृत्युरेव भयं महत। तस्मादमृत्युरभयं हस्ते मृत्युञ्जयस्य तत् ।१८॥ मृसोरिति। हे शिष्य ब्रह्मापि स्वयम्भूरपि किम्पुनरितर इसपिशब्देन सूचिनं, मृत्योर्मरणादद्विभेति भीति पाप्रोति अतो पहदुत्कष्ट भयं भीतिर्मृत्युरेत मरणमेवास्ति तस्माद्ेतो- रमृत्युर्न विद्यते मृत्युमरणं यत्र माऽमृत्यु्मोक्षोऽभयं भयं मरणं नाहित यस्मिन्तदस्ति तदभयाख्यं पद प्रोक्षरूपं मृत्युज-

८७२ बोधसारे।

यस्य मृत्युर्मरयां जयति स्व्रवशं सम्पादयतीति मृत्युञ्जयोत्र-

ति भाव:, हस्ते योगारूये करे वर्त्तते मृत्युरुपद्वैतापतीतिस्तु यो- ग एवर्त्तत इति भाव: ॥१८॥ एवं परशुमृगवराभीतिहस्तमिति पदं चतुर्भि: श्लोकैर्व्या- ख्यायेदानीं प्रसन्नमिति पदं व्याख्यातुं गद्येन प्रतिजानीते। अथ प्रसन्नमित्यस्य विवरणम्। अथेति। अथ परशुमृगवराभीतिहस्तमितिव्याख्यानानन्तरं प्रसन्नमित्यस्य प्रसन्नमिति पदस्य विवरणं व्याखयानं क्रियत इति शेष:। तदेव श्लोकेनाह। सिद्धिमेकामपि प्राप्य कश्चिदन्तः प्रसीदति। निधानं सर्वसिद्धीनां प्रसन्नः सर्वदा हरः ॥१९॥ सिद्धिमिति। हे शिष्य कश्चित्कोपि जीव एकामाकाशग- मनादिषु गौणासिद्धिषु अणिमादिषु प्रधानसिद्धिषुवा काश्चनैकां सिद्धिं विभूर्ति पाप्योपलभ्याऽन्तरन्तःकरये प्रसीदति मसन्नो भवति तर्हि सर्वससिद्धीनां मर्वाः समस्ता या: सिद्धयो विभूत- यस्तासां निधानं निधीयन्ते स्थाप्यन्तेऽस्मिन्सिद्धय इति निधानमाधारः शिवोऽनः सुखरूपः प्रत्यगभिन्नब्रह्मगुरुरस्ति अतः सर्वदा सर्चकालं प्रमन्नः सुखरूपोडास्त अतो मुत्त्यादिस- र्वसिद्धिपदो गुरुरेव प्रत्यगभिन्नव्रह्मरूप इत्यर्थः ।१९।। एवं प्रमन्नमिति पदं व्याख्यायेदानीं पद्मासीनमिति पदं व्याख्यातुं पद्येन प्रतिजानीते। अथ पद्मासीनमित्यस्य विवरणम्। प्र्पथेति। अथ प्रसन्नमिति पदविवरणानन्तरं पद्मासीनमि-

शिवपूजाशतकम्। ८७३

स्यस्ष विवरणं व्याखयानं क्रियत इति शेषः । तदेव पद्येनाह। सतां हृदयपद्ेषु यदासीनः सदाशिवः । अत'एव हि वेदेषु पद्मासीन इतीरितः ॥ २० ॥ सतामिति। हे शिष्य यद्यस्मात्कारणच्छिवो ब्रह्मा- भिन्नपत्यगानन्दरूपो गुरुः सतामात्मसाक्षात्कारवताभ, 'अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुरि'तिश्रुतेः, हृदयपद्ेषु हृदया- न्यन्तःकरणान्येव पद्मानि कमलानीव तेपु, यद्वा हरति सर्व द्वैतमिति हृत्सर्वद्वैतनिषेध :- 'अथात आदेशो नेति नेति, नेह ना- नास्ति किश्चने'त्यादिश्रुतिकृतस्तमयते प्रकाशयतीति हृदयं समस्तजगदअन्ताभावप्रकाशक चैतन्गं तदेव पद्मानि पद्यते ग- म्यते श्रत्णादिसाधनैः प्राप्यत इति पद्टह्माभिन्नं प्रत्यगात्म- चितन्यं माति साक्षात्करोतीति पदं जीवब्रह्मैक्यविषयो बोध आदरे बहुचनं तेषु तत्रैव सर्वदा प्रतीतेरासीनः स्थितोऽत एवास्मादेव कारणद्वेदेषु श्रुतिषु 'हृत्पुण्डरीकं विरजं वि- शुद्धमि'त्यादिषु हि प्रसिद्धमेतद्विद्वत्स्वपि पझ्मासीनः पद्मे स- तां हृदयकमले उक्तविधजीवव्रह्मैक्यविषयकवोधे वाऽडसीन: स्थित इत्येवमीरितः कथित इति निश्चेतव्यम्॥ २० ॥ एवं पद्मास्तीनमिति पदं व्याख्यायेदानीं समन्तात्स्तुतम- मरगणैरिति पदत्रयं व्याख्यातुं गद्येन पतिजानीते। अथ समन्तात्स्तुतममरगणैरित्यस्य विवरणम्। अथेति। अथ पद्मासीनमिति पदव्याख्यानन्तरं समन्ता- रस्तुतममरगगौरित्येवं यत्पदत्रयं तस्य विवरणं व्याख्यानं क्रि- पत इति शेषः। तदेव श्लोकेनाह। स्तुवन्ति देवान्मनुजास्ते देवा देवनायकान्। ११०

८७४ बोधसारं।

देवदेवो महादेवः स्तूयते देवनायकैः ॥ २१॥ स्तुनन्तीति। मनुजा मनुष्या देवान्मरुत्प्रभृत्यमरान् स्तु- वन्ति प्रशंसन्ति ते मनुष्यैः स्तुता देवा मरुत्मभृत्यमरा देव- नायकानूदेवानां मरुदाद्यमरायां ये नायका ईश्वरा इन्द्रव्र- ह्मादयस्तान्स्तुवन्ति मशंसन्ति वेवदेवो देवानां मरुत्मभृत्य- मराणां तदीश्वराणामिन्द्रब्रह्मादीनां देवः परकाशात्मस्वरूप- त्वात्प्रकाशकः प्रत्यगभिन्नब्रह्मचैतन्यरपो गुरुरत एव महा- देवो महानपरिच्छिन्नात्मस्वरूपो यो देवश्चिन्माव्रस्वरूप: स्व- यंप्रकाशः स देवनायकैर्दैवानां मरुदादमराणां ये नायका ईश्वरा इन्द्रब्रह्माद्यास्तैः स्तूयते मशस्यते सर्वदेवानामात्मत्वा त्सर्वंदेवैः शिन एव स्तुत्य इति भावः ।। २१ ।। एवं समन्तात्स्तुतममरगगौरिति पदत्रयं व्याख्यायेदानी व्याघ्रकृति वमानमिति पदद्वयं व्याख्यातुं गद्येन प्रतिजानीते। अथ व्याघ्रकृ्त्ति बसानमित्यस्य विवरणम्। अथेति। अ्रथ समन्तात्स्तुतममरगशैरिति पदत्रयव्याख्या- नानन्तरं व्याघ्रकृति बसानमिति पददवयस्य व्याघ्रकृतति बसान- मिसेवं पदयोर्गद्द्रयं युग्मं तस्य विवरयं व्याख्यानं क्रियत इति शेषः। तदेव श्रोकेनाह। शङ्करेण किरातेन मोहव्याघ्रो निपातितः । कटौ कृत्तिस्वरूपेण पश्य तस्य निदर्शनम् ॥२२॥ शङ्करेगोति। हे शिष्य शङ्करेण शं सुखं करोतीति श- ङगः सकलजगदानन्दकरः परमात्माभिन्नःमत्यगात्मा तेन-'एष ह्यनारन्दयाती'त श्रुतेः किरातेन वक्ष्यमाणलक्षणव्याघ्रघात- कत्वंन किरातेन व्याधभूतेन, यद्वा किरति स्वात्मसुखसाक्षा-

शिवपूजाशनकम्।

काररूपं धर्म वर्षतीति किरो धर्ममेघा्यः समाधिस्तमात- नोति विस्तारयतीति किरातः स्व्रात्मसाक्षात्कारसाधनभूतो जी- वब्रह्मैक्यवपयो वोधस्तदुपदेशन कृत्वा धर्ममेघाख्यममाधिवि- स्तारको गुरुरूपः परमात्मा तेन स्वरूपेय मोहव्याघ्रो मोह- यति विस्मारयतीति स्वात्मानं स मोह एव दुःखदत्वान्भीति- हेतुत्वाच्च व्याघ्रः शार्दूल इव स मोहव्याघ्रो निपातितो घातित इति निश्चेतव्यम, इस्थं कुतो निश्चेतव्यमित्यत आह कटाविति। तस्योक्तस्य मोहव्याघ्रयातस्य निदर्शनं चिह्न कटौ कर्टात आवृणोति स्वात्मानमिति कटिरहङ्कारस्तास्मन्न त्वात्मनि कृत्तिस्व- रूपेण कृत्तिश्वर्म तदिव स्वसम्बद्धव्याघ्रसूचकं यथा तथा स्वका- रणमोइसूचकं बाधितं देहद्वपसहितं चिदाभासरुपं कृत्तिसाह- श्यादत्र कृत्तिपदेन ग्राह्यं, यद्वा कृन्तति भिर्नात्त स्वात्मानमिति

व्याघ्रस्य बाधित्वेन चर्मेनावशिष्टोडत्र ग्राह्मः, मैव स्वरूपं पस्प तेन पश्यातलोकय तेनैक चिह्नेन मोहव्याघ्रो घातितः स्वरात्मशिव- गुरुगोति निश्चेतव्यमिति भावः । २२ ॥ एवं व्याघ्रकृति बसानमिति पददय व्याख्यायेदानीं घि- थायं विश्ववन्यमिति पददयं व्याख्यातुं गद्येन पतिजानीते। अथ विश्वादं विश्ववन्द्यमित्यस्य विवरणम्। प्रथेति। अथ व्याघ्रकृति वमानरमिति पद्गव्यारूगाना- नन्तरं विश्वायं विश्ववन्यमितनयोर्व्याख्यानं विवरणं क्रियत इति शेष:। तदेव गध्येनाह। विश्वकृद्विश्वरूपोऽसौ विश्रवहृद्विश्रवपालकः ।

८७६ बोधसारे।

विश्वाद्ो विश्ववन्दश्च विश्वेशो गिरिजापतिः ॥२३। विश्वकृदिति। हे शिष्य असौ शिवः प्रसगभिन्नः परमात्मा विश्वकृद्विश्वं जगत्करोति उत्पादयतीति विश्वकृत्समस्तजगत्क-

विश्वरूपो चिश्वं जगदेव रूपमाकरो यस्य, यद्वा विश्वं जग- दूप्यते पकाश्यतेनेनेति विश्वरूपो जगत्पकाशकः, तथा विश्वह- द्विश्वं समस्त जगन्मायातत्कार्यरूप हरति विनाशयतीति स त- थोक्तो जगत्पलयकर्तुरहङ्कारस्य तदधिष्ठातू रुद्रस्य च पसग- भिन्नब्रह्मणः पृथगसत्त्वात्तथा विश्वपालको विश्वस्य जगतः पालको रक्षकः स्वसत्ताचितिसुखार्पणेन प्रसिद्धजगत्पालक- स्याऽपि विष्णोस्ततः पृथगसत्वादपि तथा विश्वेशो विश्वस्य जगत ईशो नियन्ता तस्यापि ततः पृथगसत्त्वाच्च गिरिजापति- र्गिरति विनश्यत तत्वज्ञानादिति गिरिमोहस्तत्कार्यरूपो वि- क्षेपश्च तस्माज्जातोत्पन्ना गिरिजाऽहं ब्रह्मास्मीति प्रमा वृत्ति- स्तस्याः पतिः पालकस्तं विना तस्या जीवनासिद्धे: पसिद्ध च वृत्तेर्विषयाधिष्ठानयोरधीनं जीवनमत एवंभूतत्वाद्विश्वाद्यो विश्वस्य जगत आद्य आदौ भवः समस्तजगत्कारयामिसर्थः, अत एव विश्ववन्द्श्च विश्वस्य जगतो वन्दो वन्दनाहोऽपि- अस्तीति निश्चेतव्यम् ॥ २३ ॥ एवं विश्ववन्द्यमिति पदे व्याख्यायेदानीं निखिलभयह- रमिति व्याख्यातुं गद्येन प्रतिजानीते। अथ निखिलभयहरमित्यस्य विवरणम् । प्थेति। अथ विश्वादं विश्ववन्यमति पदव्याख्याना नन्तरं निखिलभयहरमित्येतस्य निखिलभयहरमिति पदस्य

शिव पूजाशतकम । ८७७

विवरण व्याख्यानं क्रिषत इति शेष:। तदेव श्लोकेनाह। श्रुतिर्भयमिति प्राह 'द्वितीयाद्वै भयं भवेत्'। हरो हरति भक्तानां मुक्तिदो निखिलं भयम् ।२४।। श्रुतिरिति। हे शिष्य 'द्वितीयाद्वै भयं भवेद्वि'तीयं द्वैतं त- हमाद्धेतोर्भयं भीतिर्भवेत्स्याद्वै इति निश्चय इत्येवं श्रुतिर्वेदो भयं भयकारयं द्वैतं माहोक्तवान, किश्च मुक्तिदो मुक्तिं मोक्ष ददातीति मुक्तिदोडद्वैतस्वरूपमुक्तिमद इस्पर्थः, अत एव हरो हरति सर्व द्वैतममिति हरः समस्तमक्तक्वेशनिवारक इसर्थः, प्र- सगभिन्नव्रह्मस्वरूपो गुरुर्भक्तानां स्वमेवकानां मुमुक्षूण।मिसर्थः, निखिलं समस्तं भयं भयकारयं द्वैतं हरति विनाशयति ॥२४॥ एवं निखिलभयहरमितिपदं व्यारुयायेदानीं पश्चवक्क- मिति पदं व्याख्यातुं गद्यन प्रतिजानीते। अथ पञ्चवक्रमित्यस्य विवरणम् । अथेति। अथ निखिलभगहगमिति पदव्यारूयानानन्तरं पञ्चवक्रांमति पदस्य विवरणं व्यारयानं क्रियत इनि शेष:, । तदेव पद्येनाह। ध्यायन्ति भक्ताः सर्वत्र सर्वेषामपि सन्मुखः । उन्मुखो विमुखानां यस्तस्य सा पञ्चवकता॥२५। ध्यायन्तीति। हे शिष्य भक्ता: सेतका मुसुक्षत्र इत्पर्थ:, सर्वत्र चतुर्दिक्षु स्थिता: सन्तो ब्रह्माभिन्नपसगात्माशतगुरुं ध्यायन्ति चिन्तयन्ति तेषां स्व्रचिन्तकानां सर्वेषामपि समस्ता- नामपि यः पत्गभिन्नपरमात्मविवगुरु: मन्मुखः प्रसक्षल्वरेन प्रतीयमानो भर्वात, किश्च विमुखानां स्वस्मिन्पराङ्मुखानां य

८७८ बोधसारे।

उक्तलक्षणः परमात्मशिगुरुरुन्मुखः पराङ्मुखो भवति सा सर्वपदवाच्यचतुर्दिकस्थभक्तमान्मुख्येन चतुर्मुखता पराङ्मुखेपु च पराङ्मुखता, एवंमकारा तस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मशिवगुरोः पश्चवक्ता पश्चसङ्ग्यमुखवत्त्वं भवतीति जेया ॥ २५॥ एवं पञ्चवक्कमिति पदं व्याख्यायेदानीं त्रिनेश्रमिति पदं व्याख्यातुं गद्येन प्रतिजानीते। अथ त्रिनेत्रमित्यस्य विवरणम्। अथेति। अ्रथ पञ्चतक्रमितिपदव्यारूवानानन्तरं त्रिनेत्रमि त्यस्य त्रिनेत्रमितिपदस्य विवरणं व्याख्यानं क्रिियत इति शेष:। तदेव पद्येनाह। कर्मोपास्ती उभे नेत्रे ज्ञानं नेत्रं तृतीयकम् । ललाटे राजते यस्य त्रिनेत्रस्तेन शङ्करः ॥ २६ ॥ कर्मोपास्ती इति। हे शिष्य प्रत्यमभिन्नपरात्मशितगुरुं बिना निर्वाहाभावात्तस्यैव कर्मोपास्ती कर्मज्ञानमुपासनाज्ञानं चेसेते उभे द्वे नेत्रे नयने स्तस्तृतीयकं तृतीयं नेत्रं नयनं ज्ञानं ब्वायते साक्षात्क्रियते ब्रह्माऽनेनेति ज्ञानं जीवब्रह्मैक्यविषयको बोधो ज्ञे्यं, पितृलोकदेवलोक्मोक्षपापकत्वादेतेषां नेत्रत्वमति भाव:, तत्तृतीय ज्ञाननेत्रं यस्य मसगात्मशिवगुरोर्ललाटे भालवदेक- देशे यस्मात्कारणाद्राजते प्रकाशते तेन कारणेन शङ्करः स. कलजगदानन्दकरः परमात्मगुरुस्त्रिनेत्रस्त्रीणि नेत्राणि न- यनानि यस्य स तथोक्तोऽस्ति कर्मोपासनज्ञानाधिकारिणा तत्तत्फलमापकत्वात्कर्मोपासनज्ञानानां नेत्रत्वं तेवां चाधेया नामाधारत्वाच्छिवगुरोश्च संबन्धित्वं ज्ञेयमिति भावः ।। २६॥। एवं ध्यानश्लोकं व्याख्यायेदानी तत्मसङ्गादेव तदुपयोगितया

शिवपूजाशतकम। ८७९

ऐपकरखानां विचारं कर्तुमस्यां पूजायां तव्याख्यानं निरूप- पतुं पूर्वोक्तस्योत्तरवक्ष्यमाशस्य चासङ्करायोपसंहरति गद्येन। इति ध्यानम्। इतीति। ध्यानविवरगां ध्यानस्य ध्यानप्रतिपादकश्लोकस्य ववरणं व्याख्यानमिति एवं कथितम, एवं ध्यानश्लोकं व्याख्या- दानीमुपकरणानां तरिचारं निरूपयितुं गद्येन प्रतिजानीते। अथोपकरणविचारः । प्रथेति। अथ ध्यानव्याख्यानानन्तरमुपकरणविचार उप- हरणानामुपाङ्गानां विचारो वितेको ध्यानोपकारकाङ्गानां विवेक त्यर्थः, क्रियत इति शेषः। तेषु प्रथमं शुद्धस्फटिकसङ्काशतां याख्यातुं गद्येन प्रतिजानीते। तत्रादौ शुद्धस्फटिकसङ्काशताविचारः । तत्रेति। तत्र प्रतिज्ञात उपकरणविचार आदौ प्थमं शुद्धस्फ- टेकसङ्काशतात्रिचारः शुद्धो निर्मलो य: स्फटिकः स्फटिकना- गाइमा तेन सङ्काशता सादृश्यं यच्छिते निरूपितं तस्य विचारो ववेकः क्रियत इति शेष:।तामेन शुद्धस्फटिकसङ्काशतां विचार- वन्गदेनाह। निर्मले सर्वमेवेदं यदस्मिन्प्रतिबिंम्बति। शुद्धस्फटिकसङ्काशो नीरागः सोऽयमीश्वरः ॥२७॥ निर्मल इति। हे शिष्य यद्यस्मात्कारणान्निर्मले निर्गतं पाया तत्कार्यजगद्रूपं मलं यस्मात्ततथोक्त तस्मिन्नस्मिन्सव्यं प- काशत्वेन सदैवापरोक्षरूपे पसगभिन्नपरमात्मशगुरौा सर्वमेव समस्तमपीदं जगत्पतिविम्बति जीवा ईश्वरश्च ताभ्यां सहितं

८८० बोधसारे।

प्रत्यगात्मशितगुरावाभामत इसर्थः, स जगत्पतिबिम्बनानयं स्वयं पकाशतेन नित्यापरोक्षरूपः प्रत्यगभिन्नपरमात्मशिवगुरु- र्नीराग: परिमार्थिकरागशून्योडत एवेश्वर उक्तलक्षणैश्वर्यसं- पत्रोडस्ति अतः शुद्धो निर्मलो य: स्फटिक एनन्नामाइमा तेन सङ्काशः सदशो ज्ञेय:, यथा स्फटिकाश्मनि नीलपीतादिरागम- तिविम्बवत्यप प्रतीयमाने सति वस्तुतो रञ्जनारहित एव तिष्ठ-

तीयमानोप वस्तुतस्तद्रहित एव विद्वद्भिरतुभूयतेतः स्फटिक- सङ्काशत्वं पतिपाद्यत इति भावः ॥२७ ॥ एवं शुद्धस्फटिकसङ्काशत्वं विचार्येदानीं कर्पूरगौरतां व्या- चिख्य। सुर्गदेन प्रतिजानीते। अथ कर्पूरगौरताविचारः । अथेति। अथ शुद्धस्फटिकसङ्काशत्वविचारानन्तरं कर्पूरगौ- रताविचार: शिवे कर्पूग्गोरता या निरूपिता तस्या विचारो विवेक: क्रियत इति शेष:। तदेव पद्येनाह। यद्वासनाप्रसादेन सर्वा दुर्वासना गता। स्वभावशीतला सेयं शिवे कर्पूरगौरता॥ २८॥ यद्रासनेति। हे शिष्य यद्रामनामसादेन यस्य शिवस्य स- म्बन्घिनी या वासना भावना तस्या: मसाद: प्रसन्नतोत्पति- रियर्थः, तेन कृच्ना सर्वा समस्ता दुर्वासना:दुष्टा स्वसंसपृष्टजीवा- नां दुःखदाती या वासना संस्कारः समस्तजगद्विषयिणी जीवा- नां बन्धकारणभृता वासनेति भाव:, गता निदृत्ता भवति सो- कलक्षणा स्वात्मशिवविषयिणी वासनेयं विद्वत्सु प्रत्यक्षा- डनुभूयमाना स्वभावशीतला स्वभावेनाकृत्तिमरुपेण शीतला

शिवपूजाशतकम्। ८८१

।पत्रयनिवर्तयित्र्यस्ति, लोकेपि कर्पूरे गौरता शीतलता चा- भेन्नाऽनुभूयते तथात्र प्रतगभिन्नपरमात्मशिवगुरुविषयवासना- ॥ामपि तापत्रयनिवर्तकत्वेन शीतलत्वं शुद्धल्वेन गौरत्वं चा- भेन्नमनुभूयतेऽत इयमेव कर्पूरगौरता कपूरस्य गौरतेव गौरता या शिवे प्रत्यगभिन्नपरमात्मशिवगुरौ विषये ॥२८॥ एवं कर्पूरगौरतां विचार्येदानीं दिगम्वरतां विचारयितुं ग- पेन प्रातजानीते। अथ दिगम्बरताविचारः । अथेति। अथ कर्पूरगौरताविचारणानन्तरं दिगम्बरता- वचारः शास्त्र लोके च या दिगम्बरतोच्यते तस्या विचारो ववेकः क्रियत इति शेषः । तमेव विचारं गद्येनाह। निरावरणविज्ञानस्वरूपो हि स्वयं हरः । स्वैरं चरति संसारे तेन प्रोक्तो दिगम्बरः ॥२९॥ निरावरणेति। हे शिष्य हि यस्मात्कारणाद्धरो इरति सर्वे द्वैतमिति हरः प्रसगभिन्नपरमात्मशिवगुरुः स्वयं स्वतो नरावरगाचैतन्यस्वरूपो निर्गतं निव्टत्तमावरणं ब्रह्मात्मा न पाति नास्तीसेवंरूपव्यवहारकारणं कारणविद्यासहितं ् य - हमात्तत्तथोक्तं यच्चैतन्यं चिन्मात्रं तदेव स्वमसाधारणं रूपं य- स्येति स तथोक्तोऽस्ति, किश्च स तथाविधोपि संसारे समष्टि- वयष्टिदेहत्रयरूपे प्रपश्चे स्वैरं स्वेच्छं यथा भवति तथा चरति वर्तते विधिनिषेधातीतः सन्ससारे तिष्ठतीति भाव:, तेन हेतुना दिगम्वरो निरावरणत्वान्नग्नः प्रोक्तस्तदेतादटशं दिगम्बरत्वं मूढ- ननैर्नग्नत्वेन प्रतिपाद्यत इति भावः ॥। २९ ॥ एवं दिगम्वरत्वं विचार्येदानीं भस्मोडूलनं व्याख्यातुं १११

८८२ बांधसारे।

गय्येन पतिजानीते। अथ भस्मोडूलनविचारः । अथेति। अथ दिगम्वरत्वविचारानन्तरं भस्मोद्ूलनवि- चारो भस्मनो विभृतेर्यदुडडूलनं लेपनं लोके लौकिकशास्त्रे च शिवे प्रतिपाद्ते तस्य विचारो निर्णयः क्रि्क्यत इति शेषः। तदेव पद्येनाह। ज्ञानानिनि: सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते किल। तेनैव भस्मना गात्रमुडडूलयति धूर्जटिः ॥३०॥ ज्ञानाग्निशिति। हे शिष्य ज्ञानाग्निर्ज्ञानं जीवव्रह्मैकयविषयं महावाक्यजन्गमपरोक्षं तदेव सकलकर्मदाहकत्वादग्निरिव स

दामासेऽहंपतीसा कृतानि यानि सर्वकर्माणि सश्चितपारब्ध- क्रियमाणाख्यानि क्रियापरपर्यायायि भस्मसान्रस्परूपाणि कु- रुते करोति किलेति निश्चये एवं निश्चते श्रुतिषु 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणी'नि श्रुतेः, तेनैव तादृशेनैव भस्पना वाधितसर्वकर्मणाम- किश्चित्करत्वान्धस्मसादृश्यं न त्वन्येनेसर्थः, गात्रं गा बुद्धीन्द्रि- यागि बुद्धीक्ष त्रायते पालयतीति गात्रं सचचिदानन्दं ब्रह्म प्र. त्यगभिन्नमुद्धूलर्यात मलिनं लोकटष्टौ दर्शयति बाधितसर्वकर्मखां प्रत्यगभिन्नपरमात्परशिव एवाधिष्ठानधिष्ठेयत्वेन लोकहष्टौ प्रती- यमानतैव भम्मोद्धूलनत्वेनोपचर्यत इति भावः, अतः शिवगुरु- धूंर्जटिर्धूम्रवर्णा जटा यस्य स तथोक्तः, अत् वेदान्तसाङ्ग्ययो गारुया जटा ग्राहया:। ३०। एवं भस्म विचार्येदानीं तादृशभस्मनः शिवस्य च मूढदृष्टौ प्रतीपमानं भेदं निरस्यांत।

शिवपूजाशतकम्। ८८३

भासते भिन्नभावानामपि भेदो न भस्मनि। स्वस्त्रभांत्रस्व्रभावेन भस्म भर्गस्य वल्लभम्॥३३॥ भासतेति। हे शिष्य भिन्नभावानां भिन्नोऽन्योन्यव व्या- वृत्तो भावोऽन्तःकरणं सत्ता वा येषां तेषा भेदः प्रतगभिन्न- परमात्मशिवगुरोः सकाशात्पृथत्कं बाधितकर्मकर्तृरूपपपश्च- विभुतौं यद्यपि भासते प्रतीयते तथापि मभेद: प्रतगभिन्नब्रह्म- शिवगुरोः सकाशान्मनि वाधितकर्वादिमपश्ररूपविभूनौ न नास्ति, कुत इसत आह स्वस्वभावेति, भर्गस्य भर्जति संसारबीजं दहतीति भर्गः प्रत्यगभिन्नपरमात्मशिवगुरुस्तस्य स्व्रस्वभावस्वभा- वेन स्वस्यात्मनो यः स्व्रभावो धर्मो जगद्वीजभर्जकरूप:स इन स्व- भावो धर्मो यस्य भस्मनस्तेन कारणन भस्मोक्तलक्षणा वि- भूतिरबाधरूपत्वाद्वल्लभं भियमस्ति, अत आत्माशवस्य वाघि- तकर्मरूपभस्पनश्च न भेद आत्मत्वनैव भियत्वस्पोपलस्यमान- त्वादिति भावः।।३१॥ एवं भस्मोद्धूलनत्वं विचार्येदानी शिवे या चन्द्रचूडनोच्यते लोके शास्त्रे च तां विचारयितुं गद्येन पतिजानीते। अथ चन्द्रचूडताविचारः । अथेति। अथ भस्मोद्धूलनविचारानन्तरं चन्द्रचूडताि- चारः शिवे या चन्द्रचूडता निरूपिता तस्या विचारो विवेक: क्रियत इति शेष:, तमेव पद्येनाह। नश्यन्त्यस्य कला: सर्वा: सा कला नैव नश्यति। याऽर्पिता शङ्करे भक्त्या चन्द्रचूडस्तया हरः ॥३ २।। नश्यन्तीते। ह शिष्य अध्यान्त:करणोपहितचैतन्यस्य च-

८८४ बोधसारे।

न्द्रस्य सर्वाः समस्ताः कला अवयवा नश्यन्ति नष्टा भतन्ति प-

तद्वत्वेन पुरुषस्य चन्द्रसादृश्याच्चन्द्रत्वं चेति भावः, किश्च सोक्त- लक्षणकलासु मध्ये काप्येका नैव नश्यति नैव नष्टा भवति सा केअपेक्षायां तां दर्शयति येति, चिदाभासरूपचन्द्रेण भत्त्या प्र- त्यगभिन्नपरमशितगुरुविपयकपेम्णा शङ्करे सकलजगदानन्द- करे प्रत्यगभिन्नपरमात्मविशगुरौ या कला कापि अर्पिता तदा- कारत्वेन संपादिता सेति योज्यम्, अतः शिवाकाराकारितायाश्चि- तवृटत्तेः शिवस्वरूपत्वेनाविनाशात्तया प्रसगभिन्नपरमात्माकारत- त्यैव हरो हरति सर्वे द्वैतमितिहरः सर्वद्वैतहरणशीलः प्रत्यभिन्नः परमात्मा चन्द्रचूडश्चन्द्रश्चन्द्रकला चूडायां शिखायामिचैकदेशे यस्यास्ति स तथाविध उक्तो लोके शास्त्रेचेति ज्ञेयम् ॥ ३२ ॥ एवं चन्द्रचूडतां विचार्येदानीं जटाजूट विचारयिष्यन्गधेन प्रतिजानीते। अथ जटाजटविचारः । अथेति। अथ चन्द्रचूडताविचारानन्तरं जटाजूटविचार: शि- वस्य यो जटाजूटो लोके शास्त्रे च प्रतिपादते तस्य विचारो निर्णयः क्रि्यत इति शेषः। तदेव पद्येनाह। विश्रामोऽयं मुनीन्द्राणां पुरातनवटो हरः । वेदान्तसाङ्गययोगाख्यास्तिस्रस्तज्जटयः स्मृताः ॥ ३३॥ विश्राम इति। हे शिष्य अय स्वयंपकाशत्वेन नित्यापरो- क्षः प्रत्यगभिन्नः परमात्मा हरो हरति सर्वे द्वैतमिति हगे गुरु- र्मुनीन्द्राणां मुनीनां ज्ञानिनां य इन्द्रा श्रेष्ठाः पश्चम्यादिभूमिषु स्थितास्तेषां विश्रामो विश्रम्यतेडस्मिन्निति विश्रामोऽधि-

शिवपूजाशतकम्। ८८५

करणे घञ्् 'हलश्चे'ति सूत्रेण, आवासस्थानमित्यर्थेः, अतः पुरा- तनवटोऽनादिकालस्थितो वट इव स ज्ञग:, किश्च वेदान्तसा- द्वययोगाख्या वेदान्तो वेदान्तशास्त्रं साङ्ग्यं च साङ्खयनामकं शास्त्रं योगो योगशास्त्रमेता आख्या आह्वा यासां तास्तथोक्ता-

टयो जटा इव तदलङ्कारत्वाज्ज्ञेयाः ॥३३ ॥ एवं जटाजूटं वरिचार्येदानीं गङ्गाधरत्वं विचारयन्गद्येन प्र- तिजानीते। अथ गङ्गाधरत्वविचारः । अथेति। अथ जटाजूटविचारानन्तरं गङ्गाधरत्व्रविचारो गङ्गाधरत्वं यच्छिवस्योक्तं तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः। तदेव पद्येनाह। व्रह्मलोका च या गङ्गा सुषुम्णा शीतलद्रवा। मस्तके राजते यस्य तन गङ्गाधरो हरः ॥ ३४ ॥ ब्रह्मलोका चेति। हे शिष्य या विद्वत्पमिद्धा ब्रह्मलोका ब्रह्म देशकालवस्तुकनपरिच्छेदशून्यं वम्तु तस्य लोका प्रका- शिकाऽहंब्रह्मास्मीति प्रमारूपा व्रत्तिः सैत शीतलद्रवा शीतल स्तापत्रयनिवर्त्तको द्रव आनन्दरूपो रमो यस्या: सा तथोक्ता-

सुषुम्गा च सुषुम्गा नाडी च तादृशावशेषणविशिष्टत्वेन गङ्गा- सादृश्याद्गङ्गेव यस्य प्रसगभिन्नपरमात्मशितगुरमम्तके मस्तक इत्रेकदेश उच्चस्थाने च सर्वादगवपयत्वाद्राजते प्रकाशत तेन हेतुना हरो हरति सर्वे द्वैनमिनि हरः सर्वद्वैतवाधावधित्व्रेन प्रकाशमान: प्रसगभिन्नब्रह्मशवगुरुर्गङ्गाघरो, गङ्गाया अहं-

८८६ बोधसारे।

ब्रह्मास्मीति प्रमारूप्ृटत्तेः सुपुम्णानाड्याश्च घरो घारकोडस्तीति। लोके शास्त्रे च प्रतिपाद्त इति भाव:॥ ३४॥ एवं गङ्गाधरत्वं निर्णीयेदानीं त्रिनेत्रतां विचारयिष्यन्गद्येनाह। अथ त्रिनेत्रताविचारः । अथेति। अथ गङ्गाधरत्व्वविच।रानन्तरं त्रिनेत्रताविचार: शि- वस्य या त्रिनेत्रता प्रतिपादिता तस्या विचारः क्र्कियत इति शपः। तमेव पद्येनाह। आप्यायनस्तमोहन्ता विद्यया दोषदाहकृत। सोमसूर्यामनिनयनस्त्रिनेत्रस्तेन शङ्करः ॥ ३५॥ आप्यायन इति। हे शिष्य आप्यायनः आप्यायति तर्प- यति जगत्स्वानन्ददानेनेति स तथोक्त आप्यायन आनन्दो- Sतः स सोम इव, किश्च तमोहन्ता तमसोऽज्ञानस्य हन्ता ना- शकोऽज्ञानतमसो नाशयित्री चित्ताऽत्र ग्राह्या, अतः सा सूर्य इव, किश्च विध्या दोषदाहकृद्वियया ज्ञानरूपसा दोषदाहकद्दोषा रागादयस्तेषां दाहो दहनं तस्य कृत्कर्त्ता तेन धर्मेणाग्निसादृश्या- दांग्नरिव सः, अत एव सोमसूर्याग्निनयन उक्तविधसोमसूर्याग्रि- नय नोऽस्ति तेनोक्तविधमोमसूर्याग्निनयनवस्तेन शङ्कर: समस्त- जगत्सुखकारक स्त्रिनेत्र स्त्रिनेत्रत्वेन लोके शास्त्रे च प्रतिपादितो न तु लोकपसिद्धमत्र सोममूर्याग्निनयनवत्वं ललाटस्थिताग्रिनेत्रेया वा त्रिनेत्रत्वं ग्राह्यमिति भावः ॥ ३५॥। एवं त्रिनेत्रत्वं विचार्येदानीं नीलकण्ठत्वं विचारयितुं गधेन प्रतिजानेति। अथ नीलकण्ठताविचार:। गामे अथेति। अथ त्रिनेत्रताविचारानन्तरं नीलकण्ठताविचार:

शिवपूजाशतकम्। ८८७

शितस्य या नीलकण्ठता प्रतिपाद्यते तस्या विचारो निर्याय: क्रि- यते इति शेषः। तमेव पद्येनाह। कण्ठे ब्रह्माण्डनभसां गिलितानामनेकधा। छाया स्फटिकसङ्काशे नीलकण्ठत्वकारणम्॥३६॥ कण्ठ इति। हे शिष्य स्फटिकसंकाशे स्फटिकनामाइमा यथा नीलपीतादिद्रव्यसामीप्येन तत्पतिविम्बवत्वेन नीलपीता- दिरूपः प्रतीयमानोपि वस्तुतस्तु शुद्ध एव तेनानेन धर्मेण तुल्य: शिवः प्रत्यगभिन्नः परमात्मा जगत्तत्कारयामायासन्निधानेन श- बलः प्रतीयमानोपि वस्तुतश्वेत्यरहित चिन्मात्ररुपत्वाच्छुद्ध एवातः स्फटिकतुल्ये तह्मिन्नेवैकदेशे सर्नब्रह्माण्डानां स्थिते: कण्ठ एक- देशे गिलितानां निगीर्णानां ब्रह्माण्डनभसां ब्रह्माण्डेषु जगत्सु यानि लोकदष्टी प्रतीयमानानि भ्रान्या नीलान्याकाशानि तेषां छाया प्रतिबिम्बोडस्ति स नीलकण्ठत्वकारणं पसगभिन्नव्रह्म- गुरुशिवे नीलकण्ठत्वं यदुच्यते लोके शास्त्रे च तस्य कारणं बीजं ज्ञेयं नान्यदित्यर्थः ॥ ३६॥ किश्नोक्तरखनधिकारिणां द्वितीयं नीलकण्ठत्वका- रगमाह। यद्रह्माण्डशरीरस्य श्यामलं पार्वतीपतेः । कण्ठदेशे स्थितं व्योम नीलकण्ठस्ततो हरः॥३७॥ यदिति। हे शिष्य ब्रह्माण्डशरीरस्य ब्रह्माण्डं जगदेव शरीरं देहो यस्य शिवस्य तस्यात एव पार्वतीपतेः पर्वाण तमोमोहादिरूपाणि पश्च ननोति विस्ताशयति असौ पर्वतो म- हामोहस्तस्मादुत्पन्ना पार्वती ब्रह्माण्डाहंबुद्धिस्तस्याः पतिः पा- लकस्तस्य विराजः कण्ठदेशे कृकस्थाने यत्मसिद्धं सर्वलोक-

८८८ बोधसारे।

दृष्ठ्या श्यामलं श्यामत्व्रं स्थितं वर्त्तमानं प्रतीयते शास्त्रतश्च ज्ञा- यते तन्चोमाकाशमेव श्यामरपेण भासने ततो हेतोर्हरः सर्वद्वै- तहरगाशीलः प्रत्यगभिन्नपरमात्मशिवगुरुर्नी लकण्ठो विराडरूपेण इयामगलोऽस्तीति निश्चेतव्यम ॥ ३७॥ साकाराशवापासकान्पाति कत्कारयं दर्शयति। शङ्करेणाभ्रशुभ्रेण यद्विषाम्बु दयालुना। कण्ठे धृतमतः कण्ठेः नवाम्बुधरसुन्दरः॥ ३८॥ शङ्करेणेति। हे शिष्य दयालुना सर्वप्राणिषु दयावताS- भ्रशभ्रणाडभ्रं शरत्कालीनो निर्जलो मेघस्तद्च्छुभ्रेश श्वेतरू- पेया शङ्करेगा शं सुखं करोतीति शङ्करो जगज्जीवनप्रदस्तेन य द्यस्मात्कारणाद्विषाम्बु समुद्रस्य मथनसमये विपरूपं जलं निः- सृतं तत्कण्ठे गले धृतं स्थांपतमतः कारगाच्छिव: कण्ठे गले नवाम्बुधरसुन्दरो नवो नवीनो योऽम्बुधरो मेघस्तद्वत्सुन्दरः क- मनीयो दृश्यत इति शेषः ॥ ३८ ॥ किश्च। शुद्धस्फटिकसङ्काशः स्थितोऽयं मन्दराचले। इन्द्रनीलाचलच्छाया नीलकण्ठत्त्वकारणम् ॥३ ९॥ शुद्धांत। हे शिष्य अयं माकार: शिव: शुद्धस्फटिकसङ्काशः शुद्धो निर्मल: स्फटिकनामाइमा तेन सङ्काशस्तुल्योडस्ति, कि- श्चाऽयं शिवो मन्दराचले मन्दरनाम्नि पर्वते स्थित उषितो

रूपमन्दरपर्वतस्य च्छाया प्रतिविम्बो भवतीति शेष:, तदेव नी- लक्ण्ठत्वकारणं शिवस्य यन्नीलकण्ठत्वं तस्य कारणं बीजं निश्चेतव्यम् ॥ ३९॥

शिवपूजाशतकम्।

इदानीं भक्तेरेव श्रैष्ठ्यं मन्यमानान्पसाह। रामोऽस्य परमो भक्त: शङ्करो भक्तवत्सलः । रामरत्नं धृतं कण्ठे नीलकण्ठत्वकारणम् ॥ ४० ॥ राम इति। हे शिष्य रामो दाशरथि: परमः श्रेष्ठोऽस्य शिवस्य भक्तः सेवको मुख्यसेवक इत्यर्थः, अस्ति किश्च शङ्करो भक्तानां सुखकर इत्यर्थः, भक्तवत्सलो भक्तेषु वत्सलः प्रीति- मानस्तीति तत्ततो हेतो रामरत्नं रामो दाशरथिरेव रन्नं नीलमाणस्तत्कण्ठे गले धृतं स्थापित शिवेन तन्नीलकण्ठ- त्वकारणं शिवस्य यन्नीलकण्ठत्वं त्मिन्कारणं हेतुरतः क- र्मज्ञानाभ्यां भक्तेरेव श्रैष्ठ्यमिति भावः ॥ ४० ॥। एवं नीलकण्ठत्वकारणं विचार्येदानीं भुजङ्गभूपयतां व्या- ख्यातुं गद्येनाह। अथ भुजङ्गभूषणताविचार: । अथेति। अथ नीलकण्ठत्वकारणविचारानन्तरं भुजङ्गभू- षणताविचारो भुजद्गा: सर्पा भूषशामलङ्कारो यस्य तस्य भा- वस्तत्ता तस्या विवेको विचार: क्रियत इति शेषः। तदेव पद्येनाह। योगिन: पवनाहारास्तथा गिरिबिलेशयाः । निजरूपे धृतास्तेन भुजङ्गाभरणो हरः ॥ ४१ ॥ योगिन इति। हे शिष्य पवनाहाराः पवनः प्राणनामा वायुराह्रि्िपते वशीक्रियते यैस्ते तथोक्ताः, तथा तद्वद्विरिवि- लेशया गिरति पतति तत्वज्ञानेनेति गिरिर्देहसमूहः स एव चिलं छिद्रं तस्य वा विलमचकाशं तस्मिञ्क्कयाः शेरत इति ११२

८९० बोधसारे।

शया निद्रिता: स्वाभिन्ने परमात्मनि जागरिता इसर्थः, अतः पवनाहारविलेशयत्ाभ्यां योगिभुजङ्गयोः सादृश्याद्योगिनां भुजङ्गपदेनात्र ग्रहणमिति भावः, ते योगिरूपा एव भुजङ्गा नि- जरूपे स्वस्वरूपे प्रसगभिन्न परमात्मनीत्यर्थः, धृताः स्व्राभिन्न- त्वेन स्थापितास्तेन कारणेन हरो हरति सर्वे द्वैतमिति हरः प्र- सगभिन्नपरमात्मशिवगुरुर्भुजङ्गाभरण सर्पभूषणः उक्तः, यद्वा भुजाभ्यां साङ्ग्ययोगहस्ताभ्यां गच्छन्ति प्राप्तुवन्ति स्वस्तरू- पमिति व्याख्येयम ।। ४१ ॥ योगरीत्याप तद्विचारमाह। का चित्कुण्डलिनी शक्ति: शङ्करेण वशीकृता। कुण्डलिन्या कुण्डलिनो देहाभरणतां गताः ॥ ४२॥ काचिदिति । है शिष्य काचित्सूक्ष्मनाडीरूपा कुण्डलिनी कुण्डीलिनीनाम्री शक्तिर्जीवशांक्त: सर्वशरीरेपु वर्ततते सा श- ङरेणा शिवेन वशीकृता वशत्वेन सम्पदिता तयैत्र कुण्डीलन्या वशीकृतकुण्ड लिनीशक््या तस्या एत सर्वसर्पेष्वपि स्थितत्वा- दिसर्थ:, कुण्डालनः सर्पाखां कुण्डलाकारत्वप्रमिद्धेः सर्पा देहाभरणतां देहम्य शरीरस्याभरगानां भूषणत्वं गताः प्राप्ता इति योगमनेन निश्चंतव्यम् ॥ ४२॥ साकारोपामकमतेनापि ता्विचारयन्नाह। अनन्तवासुकी शम्भो: कर्णकुण्डलतां गतौ। तत्प्रधानतयाऽन्यपि ख्याता: कुण्डलिसंज्ञया॥४३॥ अनन्नेनि। हे शिष्य अनन्तवासुकी अनन्तानाम सर्पो वासुकिनामा च सर्प एनौ शम्भो: शिवस्य कर्णकुण्डलतां क- णंयोः अवगायोः कुण्डलतां कुण्डलनामकभूषणत्वं गतौ प्रा-

शिवपूजाशतकम् । ८९१

सौ कुत एतन्निश्चेतव्यमित्यत आह तदिति, तत्पधानतया तथो- रनन्तवासुकिनामकसपर्योः प्रधानता सुख्यता तया चछतनिन्याये- नेत्यर्थ:, अन्येपि सर्पाः कुण्डलिमज्ज्ञया कुण्ड,लरिति मज्ज्ञा- नाम तया रुयाता: मसिद्धाः सन्तीखतो हेतारित्यर्थः ॥४३॥ एवं भुजङ्गभूषणत्वं विचार्येदानी त्रिशूलं विचारयान्गद. न पतिजानीते। अथ त्रिशूलविचारः । प्रथेति। अथ भुजङ्गभूषणत्वव्याख्यानातन्तरं त्रिशूलवि- चारः शिवस्य हस्ते यस्त्रिशूलोऽस्तीत्युच्यते तस्यायुधवविशेषस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । तमेव पद्यनाह।

त्रिगुणत्रिपुरं हन्ति त्रिशलेन त्रिलोचनः ॥ ४४ ॥ शान्तीति । हे शिष्य शान्तिवैराग्यबोधारयैः शान्तिरु- परतिरष्टाङ्गयोगमाधनजन्या जगदभानरूपा व्याहागभाव- कार्येतिलक्षणलक्षिता, तदुक्तं 'यमादिधौनिरोषश्च व्यवहास्य संक्षयः। स्युर्हेत्वाद्या उपरतेरिति। वैराग्यं च दोपदाष्टजन्यं मर्न- विषयत्यागेच्क्वारूपं भोग्याहैन्याभावकार्ये चति लक्षितं, तदुक्त- दोषदृष्टिजिहासा च पुनर्भोग्येष्वदीनता। अ गाधारयहेत्वाद्या वैराग्यस्य त्रयोष्यमीति॥ वोधश्च ज्ञानं श्रवणादिजन्यं ससमिथ्याविवेचनरूपं चिदा-

श्रवणादितयं तद्रत्तत््वमिथ्यानिवेचनम । पुनर्ग्रन्थेरनुदयो बोधस्पैते त्रयो मताः । इति। एता आह्वा येषां तैस्तरस्त्रिभिरज्ञानतत्कार्यभदेने वेगवद्धि-

८९२ बोधसारे।

स्तिरिभिस्त्रिसंख्या कै रग्रै: फलैरुपलक्षितेन त्रिशूलेनो क लक्ष णानि त्री णि शूलानि फलानीव यस्य स तथावविधस्तेन पत्यगभिन्नव्रह्मबोधेन।। त्िलोचन: पूर्वोक्तलक्षय त्रिनेत्रः पसगभिन्नव्रह्मशव गुरुस्तिगुणत्रि पुरं त्रयो रजःसत्त्वतमोऽभिघा ये गुणाः प्रकृतेर्विकारास्तान्तत्कार्य।श ीने च त्रयाणां पुराणं समाहारस्त्रिपुरं स्थूलसूक्ष्मकारणरूयं देहत्रयमित्यर्थः, 'नवद्वारे पुरे देहीत्युक्तेः, हन्ति नाश- यति ॥४४ ॥ एवं त्रिशल विचार्येदानीं डमरुं विचारयन्गद्येनाह। । रहमा

अथ डमरुविचारः । अ्थेति। अथ त्रिशूलविचारनिरुपणानन्तरं डमरुविचार: शिवस्य हस्ते यो डमरुः प्रसिद्धस्तस्य विचारो निर्णायः क्रियत इति शेषः। तदेव पद्येनाह। टण्टङ्ारच्छलेनासौ शैवानां मुक्तिहेतवे। नेति नेति मुहुः प्राह डमरुः शाम्भवो हि सः॥४५॥ टण्टमिति। हे शिष्य टण्टङ्कार इति डमरुध्वनेरनुकरयं तादृशध्वनिरेव च्छलं मिषं तेन कृत्वाऽसौ शास्त्रेषु प्रतिपादित: परोक्षतया श्रयते शाम्भवः शम्भोर्जगत्सुखमदस्य प्रत्यगभिन्न- परमात्मशितगुरोरयं शाम्भवो वेदो वेदशिवयोः प्रतिपाद्यम- बंसेि तिपादकसम्वन्धेन सम्बन्धवत्त्वं, हि विद्वत्सु मतक्षसिद्धः सोवि- द्वत्सु परोक्षतया श्रुतो डमरुर्डमरुत्वेन कल्पितः शैवानां शिव- वांति

स्पैते शैवाः प्रत्यगभिन्नव्रह्मांशभूता जीवास्तेपां मुक्तिहेतवे मुक्तिमोक्षः स एव हेतुः प्रयोजनं तस्मै तत्प्राप्सर्थमित्यर्थः, मुहुः पुनः पुनर्नेति नेतीति निरूपितं यद्द्वैतं तन्न नास्तीत्यवं माहोप- दिशति, अत्र वेदस्य डमरुत्वम, 'अथाताऽडदेशो नेति नेती'सादी

शिवपूजाशतकम । ८९३

नां सर्वद्वैतनिषेधकवाक्यानां ध्वनित्वं घ विवक्षितमिति भाव:॥। ४५ ।। एवं डमरुं विचारयेदानीं मुराडमालां विचारपनाधेन पति- जानीते। अथ मुण्डमालाविचारः । अथेति।अथ डमरुविचारनिरूपणानन्तरं मुण्डमालाविचारो मुण्डमालाया: शिवे या मोक्ता मुण्डमाला तस्या विचारो नि० रणयः क्रियत इति शेषः । तमेव प्रतिज्ञातं पद्येनाह। अनन्तमृतब्रह्माण्डमुण्डमालाविधारणे। अनादयनन्तरूपत्वात्समर्थः शिव एव हि॥ ४६ ॥ अनन्तेति। हे शिष्य अनन्तमृतब्रह्माण्डमुण्डमालाविधार- णेडनन्तानि अपरिमितानि सृतानि नष्टानि यानि ब्रह्माण्डानि तेषु चापरिमितानि यानि मुण्डानि कपालानि तेषां माला स्त्रकतस्या विधारणे परिधानेऽनाद्यनन्तरुपचवान्नािर्स्य तदनादि न विद्यतेऽन्तो नाशश्च यस्य तदनन्तमनादि यदनन्त- मेतादशं रूपं स्वरूपं यस्य स तथोक्तस्तस्य भावस्तत्वं तस्मा्क्कि- व एव प्रत्यगभिन्नपरमात्मगुरुरेव समर्थ: प्रभुरस्ति हिएतद्विदत्सु पसिद्धमिसर्थः ॥ ४६॥ एवं मुण्डमालाविधारणं निर्णीयेदानीं ृषवाहनत्वविचारं पतिजानीते गद्येन। अथ वृषवाहनविचारः । अथेति। अथ मुण्डमालाविधारय निर्णयनिरुपणानन्तरं वृषवाहनविचार: शिवस्य यद्रषवाहनं निरूपितं शास्त्रेषु तस्य विचारः क्रियत इति शेषः । तमेव इलोकेनाह।

८९४ बोधसारे।

ब्रह्माद्या यत्र नारूढास्तमारोहति शङ्करः । समाधिं धर्ममेघाख्यं तेनायं वृषवाहनः ॥ ४७ ॥

ब्रह्मादया इति। हे शिष्य ब्रह्माद्या ब्रह्मा विरश्चिरायो मुख्यो येपां ते तथोक्ता यत्र समाधौ नारूढा न स्थिति पाप्ता: शङ्करः समस्तजगत आनन्दकरः प्रत्यगभिन्नः परमात्मा तं शास्त्रेपु पसिद्धं धर्ममेघारूयं धर्मदृष्टिकर्नारं समाि 'क्षणमेक ऋतुशतस्यापी'ति श्रुतेः, आरोहति आरूढो दृश्यते तत्रैव तदु- पलब्घेस्तेन हेतुनाऽयं प्रत्यगभिन्नपरमात्मशितगुरुर्वृपवाइनो तृष: सर्वश्रेष्ठः समाधिर्धर्ममेघार्यो वाहनं गमनसाधनं यध्य स तथाविधोऽस्ति न त्वत्र लौकिकं वृपवाहनत्वं ग्राह्यम्, उपा- सनायां 'मनो ब्रह्मेत्युपासीते'ति श्रुनेर्मनसि ब्रह्मत्वबुद्धिरिव नन्दिनि वृषे धर्ममेघसमाधिबुद्धि: शिवे च ब्रह्माभिन्नपत्यगात्म गुरुबुद्धिश्च कार्येति भावः ॥ ४७॥ एवं वृषवाहनत्वं विचारयेदानीं कैलासविचारं गद्येन मति- जागीते। अथ कैलासविचारः । 1 अथेति। अथ वृषवाहनविचारनिरूपणानन्तरं कैलासवि चार: कैलासनाम्नः पदाथस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । तमेव पद्येनाह। कैवल्ये लसते रुद्रस्तद्भक्ता अपि सर्वदा। तत्कैवल्यविलासेन कैलासं शम्भुमन्दिरम् ॥४८॥ कैवल्गइति। हे शिष्य रुद्रो रोदयति मायया दुःखीकरो- ति जीनमिति रुद्रः परमात्मा कैनल्पेऽखण्डैकरस आत्मनि

शिव पूजाशतकम्। ८२५

ब्रह्माभिन्ने लमते स्वयंप्रकाशमानो वर्त्तते तद्रक्ता अपि

काश्व सर्वदा सर्वकालं तस्मित्नेव कैवल्ये लर्मा्ति स्वयंपकाश- माना वर्त्तन्ते तत्कैवल्यविलासेन तादृशकैवल्यविलसनेन के- लाममखण्डैकरसस्तयंप्रकाशनमेव शम्भुमन्दिरं शंभवत्यस्मादि- ति शम्भु: समस्तजगत्सुखकारणं प्रत्यगभिन्नव्रह्मशितगुरुस्तस्य मन्दिरमित वासस्थानं ज्ञयम्॥४८ ॥ एवं कैलासं निणीयेदानीं मन्दरं विचारयन्गद्येनाह। अथ मन्दरविचार: । अ्थेति। अथ कैलासविचारनिरुपण्ानन्तरं मन्दरविचारो मन्वरस्य मन्दरनाम्नः पर्वतस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । तमेव पद्येनाह। मथितो मुक्तिरल्नार्थ येनायं भवसागरः । स बोधो मन्दरो नाम मन्दिरं शङ्करस्य तत् ॥ ४९ ॥

मथित इति। हे शिष्य येन बोधेनाडयं सर्वलोकपत्यक्षो भवसागरो भवत्यस्मात्संसार इति भवोऽविद्यातत्कार्यरूपः प्रपश्चो गिरति भक्षतीति गरो मृत्युस्तेन सह वत्तत इति स एव सागरः स्वार्थेण्, यद्रा गरो विष विषय रूपं तत्स्पर्शेन तद्रो- गेन च मरणसम्भवात्तेन सहितः सगरः स एव सागरः स मुक्तिरन्नार्थ मुक्तिर्मोक्ष: स एन रत्नमित्र तस्मै तं प्राप्तुं मथित प्लोंडतः स उक्तविधो वोधः पसगात्मपरमात्मैक्यविषयं ज्ञानं मन्दरो मकारवाच्यं कारखशरीरमज्ञानं समष्टिव्या्टिरूपं तदुपहितौ प्राज्ञेश्वरौ च दरति विनाशयतीांत व्युत्पत्या मन्दरो नाम मसिद्धोऽस्ति। तत्स बोध एव शङ्करस्य शं मुखं क

८९६ बोधसारे।

रोति स शङ्करो जगदानन्दकरः प्रत्यगभिन्नपरमात्मशिवगुरु- स्तस्य मन्दिरं वासस्थानं ज्ञयं तत्रैव तत्पाप्तेः प्रसिद्धत्वादिसर्थः, उपासनापक्षे'मनो ब्रह्मे'ति श्रुत्या मनसि ब्रह्मत्वचन्तनमिव लोकपमिद्धमन्दरपर्वते बोधरूपत्वचिन्तनं तत्रस्थे शिवे च मस- गभिन्नब्रह्मगुरुूपत्वचिन्तनं च कार्यममिति भावः ।। ४९ ।। एवं मन्दरं निर्णीयेदानीं लोके शास्त्रे च शिवस्य इमशान- वासोडभिहितस्तन्निर्णयं गद्येन पतिजानीते। अथ श्मशानविचारः । अ्थेति। अथ मन्दरविचारनिरूपणानन्तर इमशानस्य पेतावासस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः। तमेव पद्येनाह। नित्यं क्रीडति यत्रायं स्वयं संहारभैरवः । तत्र रमशाने संसारे शिवः सर्वत्र दृश्यते ॥५०॥

नित्यमिति। हे शिष्य स्वयं स्वतः सिद्धोऽयं प्रत्यगभि- न्नपरमात्मशिवगुरुविद्वत्पत्यक्षः संहारभैरवः सन्संहियते वि- नाश्यते विश्वमनेनेति संहारो मृत्यु: सर्वजगल्लयाधिष्ठानमितर्थः, अतः सर्वभयहेतुत्वादेव भैरवो भीतिमदः सन् यत्र संसारे जग- ति नित्यं सर्वदा क्रीडति रमते, तत्रोक्तविधे संसाररुपे स- रवदा मङ्गलरूपत्वाच्छूमशाने सर्वत्र सर्वपदार्थेपु सर्वकाले च शिव: प्रसगभिन्नब्रह्मगुरुद्ृश्यतेऽवलोक्यते ज्ञानिभिरिति शेष:, उपासनापक्षे इमशाने संसारत्वं तत् शिवमत्यगभिन्नगुरुरुपत्वं- च ध्येयमिति भावः।५०। एवं इमशानं निरणीयेदानी गणान्विचारायेतुं गद्येनाह। अथ गणविचारः ।

शिवपूजाशतकम । ८९७

प्थेति। अथ इमशानविचारनिरुपणानन्तरं गणविचारो गणानां विचारो निर्यायः क्रियत इति शेषः। तमेव पद्येनाह। आनन्दसागरः शम्भुस्तच्छक्तिर्द्रव उच्यते। शीकरा इव सामुद्रास्तदानन्दकणा गणाः।।५१।। आनन्देति। हे शिष्य शम्भुः शं सुखं भवत्यस्मादिति

नन्दानां चतुर्विधानां विद्यानन्दानां विषयानन्दानां च जल- स्थानीयानां सागरः समुद्र इव प्ञेयः, तस्याऽनन्दसागरस्थ शक्तिर्जगज्जननसामर्थ्य द्रव अर्द्रतोच्यते कथ्यते मुनिभिरिति शेषः। तदानन्दकणस्तस्यानन्दरूपस्य प्रत्यगभिन्नपरमात्मशि- वगुरोयें कणा अंशा विषयानन्दास्ततः समीपे वर्त्तमाना वि- द्यानन्दाश्च सामुद्रा: समुद्रसम्बन्धिनः शीकरा इवाम्बुकणा इव सन्ति तेर्षा च समूहरूपत्वेनोक्तविधशिवसांनिध्येन च गणा: सेवका इव जयाः। उपासनापक्षे च शिवे प्रत्यगभिन्नपर- मात्मगुरुरूपत्वं पार्वसांच तच्छक्तिरूपत्वं तद्गणेषु च विद्यानन्द- विषयानन्दरूपत्वं च ध्येयमिति भावः ॥५१॥ नतु शिवगशोषु जगद्विलक्षणत्वं स्वभावाकृतिभिरुक्तं पुरा- योषु श्रुतं तदत् कथं सम्भाव्यं तत्राह। जगद्विलक्षणः स्वामी स्वरूपाकृतिलक्षणैः। जगद्विलक्षणा एव गणास्तस्य किमन्हुतम् ॥५२॥ जगद्विलक्षण इति। हे शिष्य उक्तलक्षणानां विद्यानन्दा- दिरूपगणानां स्वामी सच्चिदानन्दादिसमर्पणेन पालक: प्रस्य- गभिन्नपरमात्मशिवगुरुर्जगद्विलक्षणो जगतोऽसज्जडदु:खरु- पात्परपश्चाद्विलक्षणो विपरीतलक्षणावान्स्वरूपाकृतिलक्षणैः स्वे- ११३

बोधसारे।

नैत रुप्पते प्रकाशयत इति स्वरूप स्वप्रकावां जगन्तु परपकाशम, आ्कृततिर्निराकाररुपा जगत्तु साकाररुपम, लक्षणं च सच्चिदूप जगतस्तु असज्जडदुःखरूपं लक्षयां तैः मत्यगभिन्नब्रह्मणो जग- तश्च वैलक्षण्यमस्ति यदि तहिं तस्य प्त्यगभिन्नव्रह्मानन्दस्य गगाा उक्तविधा विद्यानन्दादिरूपाः सेवका जगद्विलक्षणा एव जगांन्त गच्छन्तीति जगा्ति विषयानन्दास्तेभ्यो विलक्षणा विपरीनलक्षणा एव निश्चयेन सन्ति, अतार्थे किमद्भुतं किमाश्चर्य न ाकिमपीत्यर्थः ॥ ५२।। एवं साधारणच्छवगणान्निणीयेदानी योगिनीगणन्विचा- गितुं गद्येनाह । अथ योगिनीगणविचारः । अथेति। अथ गगानिर्णयनिरूपणानन्तरं योगिनीगणविचार योगिनीनां योगिनीनामदेवतानां यो गणः समूहः शिवसमीपेऽ- इ्तीति शैतपुराणेषु श्रयते तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः। तमेन पद्येनाह। यैव यैव मनोवृत्तिर्योगाभ्यासेन योगिनाम् । सा समीपं गता शम्भो: सैवायं योगिनीगणः॥ ५३।। यैव यवेति। योगिनां योगेन प्राप्तजीवव्रह्मैक्यभावानां योगाभ्यामेन योगस्य निरोधलक्षणस्य योऽभ्यासः पुनः पुनराव- तन तेन यैव यैव या या च प्रसिद्धा रुद्धा मनोवृत्तिर्मन- सोऽन्नकरणस्य वृत्ति: साभासांशरूपाडसिति, सा सेत्यावृत्ति: कतव्या सा सा वृत्तिः शम्भाजगदानन्दकरस्य प्रत्यगानन्द- पग्मात्मनः समीप निकटदेशं गता पाप्ताडस्ति सैवोक्त- लक्षणवृत्तिसमूहरूप एवायं विद्वत्पत्यक्षो योगिनीगणो योगि-

शिवपूजाशतकम्। ८९९

न्यो निरोधाख्ययोगवत्यो वृत्तयस्तासां गण: समूहो ज्ञेगः। उपा- सनापक्षे योगिनीगणे निरुद्धचित्तवृत्तित्वं शिवे च तद्ध्येयप्रत्यग- भिन्नब्रह्मगुरुत्वं च चिन्त्यमिति भावः ॥५३ ॥ नतु लोके शास्त्रे च शिवगणानां पिशाचत्वं श्रगत इयाश- द्वा तेषु पिशाचत्वबुद्धिर्मूढानामेव्रेत्याह। सखायः शङ्करस्यैते योगिनीभैरवादयः । जीवन्मुक्ता जडैरुक्ता भूतप्रेतपिशाचकाःः ॥ ५४॥ सखाय इति। हे शिष्य एत उक्ता वक्ष्यमाणाश्च गणा- दय: शङ्करस्य जगदानन्दकरस्य प्रतगभिन्नपरमात्मांशगुरो- योगिनीभैरवादयो योगेन निरुद्धृत्तयो योगिन्यो भैरवश्च ज. ग्भयजनको मृत्युश्चादी मुख्यौ येषा ते तथोक्तास्त सखायः सु खरूपत्वेनात्मसुखसाधनत्वेनेष्टा जीवन्मुक्ता जीवन्त एव मुक्ता ब्रह्मभावं प्राप्ता अत एव विधिनिषेधातीतासे जडैर्मू्ढरभू- तप्रतपिशाचका भूना भूतनामानः पेताः पेतनामानः iपश।- चकाः पिशाचनामान इति जातिभेदान्नामभेदेनोक्ताः क- थिता इति ज्ञेयम् ॥५४॥ एवं योगिनीगयं निणीपेदानीं कालमैरवविचारं गद्येन पतिजानीते। अथ कालभैरवविचारः । अथेति। अथ योगिनीगणविचारनिरूपणानन्तरं कालमै- रनविचार: शिवसमीपे यः कालभैरवो गणोडस्तीीन लोके शा- स्त्रे च प्रसिद्धस्तस्य विचारो निर्यायः क्रियत इति शेपः । त- मेव पद्येनाह। विवर्त्तितजगज्जाल: कालोऽस्य द्वारपालकः ।

९०० योधसारे।

कालाद्विभेति यद्विश्वं स गणः कालभैरवः॥५५॥ विवर्तितेति । हे शिष्य विवर्तिजगज्जालो विवर्तितं वि- परीतरूपत्वेन कल्पितं जगदूपं जालममिव जीवबन्धनकारणं येन स तथाविधः कालः कलयति जगदिति व्युत्पत्या कालः सर्व- जगत्कल्पक ईश्वरोऽस्य प्रत्यगभिन्नपरमात्मशियगुरोद्ररिपा- लको द्वारं प्रत्यगभिन्नपरमात्मत्वप्रापकं मसगात्मपरमात्मैक्यवि यं ज्ञानं तस्य पालको रक्षकोडस्ति कालपदं व्याख्या- य भैरवपदं व्याख्यास्पन्नाह कालादिति, यद्यस्मात्कालादीश्व- राद्विश्वं समस्तं जगद्विभेति भय प्राप्नोति अतः स ईश्व- रोऽनन्तव्रह्माण्डापेक्षयाऽनन्तेश्वराणां गयाः समूहरूपः कालमै- रवः कालभैरवनामाडस्तीति ज्ेयम, उपासनापक्षे तु कालमै-

शिवे च प्रतगभिन्नव्रह्मरूपत्वं च समारोप्य ध्येयमिति भावः।।५५॥ एवं कालभैरवं निर्णीयेदानी दण्डपायिनिर्णयं गद्येन पतिजानीते। अथ दण्डपाणिविचारः । अथेति। अथ कालभैरविचारनिरुपणानन्तरं दण्डपा णिविचारो दण्डपाशिनामको यः शिवस्य गणो लोके शास्त्रे च भोक्तस्तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः।तमेव पद्ेनाह। मनसो दण्डनेनैव दण्डपाणिर्गणो भवेत्। तादृशा एव देवस्य गणत्वमुपयान्ति हि॥५६॥ मनस इति। हे शिष्य मनसः सङ्कल्पात्मिकान्तःकरयतृ- न्तिर्मनस्तस्य दण्डनेनैव निरोधलक्षणदण्डनेन शासनेनैव ना- न्यसाधनेनेत्यर्थः, दण्डपागिर्दण्डो मनोनिग्रहाथ निरोधारय:

शिवपूजाशतकम् । ९०१

समाधि: पशूनां निग्रहार्थ दण्ड इव पागावनात्मरूप द्वैतं सक्का-

न्यस्य स तथोक्तो गण: सेवकस्तेषां ब्रह्माराडबहुत्वापेक्षया ब- हुत्वं तेषां समूहो वा भवेत्स्यादेवं सम्भावना कार्येति भावः, ततश्च किमित्यत आह तादृशा इंत तादृशा एवोक्तलक्षण- दण्डपाणिमददशा एव इदानीन्तिना अपि ये भवन्ति ते एव नान्य इत्यर्थः, देवस्य प्रतगभिन्नव्रह्मचैतन्यरूपगुरोर्गगातं से- वकत्त्रमुपयान्ति प्राप्तुवन्ति हि प्रसिद्धमतद्विद्वत्सु अतोडन्र वि- श्वासः कार्य इति भाव: ॥५६॥ एवं दण्डपागिं विचारयेदानीं क्षेत्रपालान्वििचारयितुं ग- दयेन भतिजानीते। अथ क्षत्रपालविचारः ।

अथेति। अथ दण्डपाणिविचारानन्तरं क्षेत्रपालविचार: क्षेत्रपालनामको यः शिवस्य गयः प्ोक्तस्तस्य विचार: क्रियत इति शेषः । तमेव पद्येनाह। परमात्मा स्वयं शम्भस्तदंशाः क्षेत्रपालकाः । अंशाशिभावभेदेन क्षेत्रपालैर्वृतो हरः ॥ ५७॥ परमात्मेति। हे शिष्य शम्भुः शं सुखं भवसस्मादिति शम्भुर्जगदानन्दकरः परमात्मा कार्यकारणातीत आत्मा स्वयं स्वतः सिद्ध एवाडस्ति किश्च तदंशास्तस्य पत्यगभिन्नपरमा- त्मशिवगुरोरंशा: प्रतिविम्बा जीवा: क्षेत्रपालकाः क्षेत्राणि

पालका रक्षितारो भवन्ति अनः अंशाशिभावभेदेनांशा

९०२ बोधसारे।

आरोपितं यत्सत्वं तस्मिन्यो भेद: मोप्यारोपित एव तेन कृ-

तरपो नस्तुनः मन्नाप प्रसगाभन्नः परमात्मा वृत आवृतत्वेन व्यनाहपतडनोडत्र क्षेत्रपालपदेन जीवा ग्राह्याः। उपासनापक्षे तु शिवक्षेत्रपालगगोषु जीवत्वं शिव च पत्यगभिन्नब्रह्मरूपत्वं स- मारोष्य ध्येयमिति भावः ॥५७॥ एनं क्षेत्रपालान्निणीयेदानीं नान्दगणावचारं गद्येन प्र- तिजानीते। अथ नन्दिगणविचारः । अथेति। अथ क्षेत्रपालविचारानन्तर नन्दिगणविचारो नन्दिनामा यो गगाः मेवकम्नस्य विचारो निर्णयः क्रियत इनि शपः। तमेत पद्येनाह। यस्यापरि स्फुरद्रूपो दृश्यते परमेश्वरः । स बोधः शुद्धभावात्मा गीयते नन्दिकेश्वरः ॥५८॥ यस्येति। हे शिष्य यस्य बोधस्य उपरि ऊर्ध्व परमेश्वरः परमः कार्यकारणाभ्यामतीत ईश्वरः सर्वेश्वरः प्रत्यगभिन्नप- रमात्मीशवगुरु: स्फुरदरूपः स्फुरत्मकाशमानं रूपं यस्य स त- थाभूनो दृश्यते साक्षादनुभूयते स उक्तलक्षणः शुद्धभावात्मा शुद्धो मायानत्कार्यरहितोऽयो भावः प्रेमसहितः जीवव्रह्मैक्य- वोधः स एवात्मा स्वरूपं यस्य स नन्दिकेश्वरो नन्दिक आनन्दात्मविषयत्वान्नन्दिनामक ईश्वरविषयत्व्रादीश्वररूप- त्वाच्चेश्वर एतन्नामको गयः सेवको गीयते कथ्यते विवेकि- िरिति शषः। उपासनापक्षे तु प्रसिद्धनन्दिगणे सप्रेमजविव्रहै क्यविषयकवोधारोपं कृच्ता शिवे च तद्विषयजीवव्रह्मैक्यं समा-

शिवपूजाशतकम। ९०३

रोप्य ध्येयमिति भावः ।।५८ ।। एवं नान्दकेश्वरं विचारयेदानीं भृङ्गिनामानं गणं विचा- रयितुं गद्येनाह। अथ भृङ्गिविचारः । अथेति। अथ नन्दिगणविचारानन्तरं भृङ्गिविचारः शि- वस्य यो भृङ्गीनामा गणः पोक्तस्तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेष:। तदेव पद्येनाह। यः कीटभृङ्गभावेन भक्तः सारूप्यमागतः । स एव खण्डपरशोरभृङ्गिनामा गणः किल ॥ ५९॥ य इति। हे शिष्य यः कोपि भक्तः सेवकः कीटभृङ्ग- भावेन भृद्गे भ्रमरविशषे भावः प्रेम्णा भयेन स्मरणं कीटसंबन्धि कीटकृतं भ्रमरस्य चिन्तनमिसर्थः, तेन तादृशेन भांवन सा- रूप्यं रूप्यते प्रकाश्यत इति रूपं स्वयंप्रकाशचिन्मात्रं तेन सह व- त्तत इति सरूपं प्रसगात्मरूपं ब्रह्मणोऽभिन्नं तस्य भावः सा- रूप्यं प्रत्यगभिन्नव्रह्मत्वमागनः प्राप्तः स एव प्रत्यगाभन्नव्रह्मा नुभववानेव खण्डपरशोः खण्डयति नाशयति अज्ञानं तत्कार्य चेति खराडो वोध: स एव परशुः कुठारो यस्य स तथोक्त- स्तस्य येन मोहननं छिन्नमित्युक्तत्वात्तस्य प्रत्यगभिन्नपरमात्म शिवगुरोर्भृद्गिनामा भृङ्गिनाम्ना प्रसिद्धा गणः सेवकः किलेतति निश्चयेन ज्ञातव्यः। तेन सेवकसेव्ययोव्वहारदृष्ठ्या भेदः पारमार्थिकदृष्ठ्याडभेद इति निश्चेतव्यम् ॥५९॥ एवं भृद्गिगणं निरणीयेदानीं महाकालं विचारयितुं गद्येन मतिजानीते।

९०४ बोधसारें।

अथ महाकालविचार: । अथेति। अथ भृङ्गीविचारनिरुपयानन्तरं महाकालवि- चारः शिवस्य यो महाकालनामको गणोऽस्ति तस्य विचारो नि- र्णयः क्रियत इति शेयः। तमेव पद्येनाह। कालेन भक्षितं विश्वं कालो बोधेन भक्षितः । बोधात्मा कालकालोऽयं महाकालो परो गणः॥६०।। कालेनेति। कालेन सर्व द्वैतं कलयति नाशयतीति कालो मृत्युस्तेन विश्वं जगन्भक्षितं ग्रस्तं स कालो मृत्युर्जगन्मिथ्या- त्वेन तदसत्वाद्वोघेन ज्ञानेन भक्षितो ग्रस्तोऽतोऽयं वि- द्वत्मतक्षो वोघात्मा बोधो जीवव्रह्मैक्यविषयं ज्ञानं जगदसच्वन मृत्युविषयासत्तज्ञानं चात्मा स्वरूपं यस्य स तथोक्तः काल- कालो मृत्योरपि मृत्युरतः स एव परोऽन्यो महाकालो महा- मृत्युनामको गणः सेवकोऽस्तीति निश्चेतव्यम्। उपासनायां तु प्रसिद्धमहाकाले जीवब्रह्मैक्यजगन्मिथ्यात्त्रविषयबोधत्वं समा- रोष्य चिन्तनीयमति ञेयम ॥ ६० ॥ एवं महाकालं निर्णीयेदानीं स्कन्द निर्णेतुं गद्येन प्रति- जानीते। अथ स्कन्दविचारः । अथेति। अथ महाकालविचारानन्तरं स्कन्दविचार: स्कन्दः कार्तिकेयस्तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः। तमेव पद्येनाह। बोधस्वसेनया येन मोहस्य स्कन्दनं कृतम्। स बुद्धिमान्महासेनः स्कन्दो नाम शिवात्मजः॥६१॥

शिवपूजाशतकम। १०५

घोधेति। येन प्रत्यगात्मरूपस्कन्देन बोधस्वसेनया बोध: हवपरमात्माभेदविषयः स एव स्वस्य प्रत्यगात्मस्कन्दस्य सेना चमूस्तया मोहस्य स्वपरमात्मनोरभेदाज्ञानस्य स्कंदनं नाशनं कृतं संपादितम, अज्ञानशत्रुनिवर्ईयसाधनत्वाद्वोधस्य सेनात्वं ज्ञेयं, स उक्तलक्षणः प्रत्यगात्मैन बुद्धिमान्स्वपरमात्म्यैक्यविषयिणी बुद्धिर्मत्तिर्यस्य विद्यते स तथोक्तोडत एव महासेनो महती बृहती तादृश्यज्ञानशत्रुजयसामग्रीरूपा मतिः सेनेव यस्य स तथाभूतो- डत एव स्कन्दो नाम सकन्दनामकः प्रमिद्धः शिवस्य परमा- त्मशिवगुरोरात्मजः पुत्र इवात्मेत्यर्थः, 'आत्मा वै पुत्रनामा- सीति' श्रुतब्रेह्मशिवस्वरूप एवेत्यर्थः। उपासनापक्षे तु प्रस्ति- द्धह्कन्दे प्रत्यगात्मत्वं शिवे च परमात्मत्वं स्कं्दसेनायां प्रत्य- गात्मपरमात्मनोरभिन्नविषयमतित्वं च समारोप्याभेदेनैतत्रपं- ध्येयमिति भावः ॥ ६१ ॥ एवं स्कन्दं विचार्येदानीं गयेशविचाराय गद्येनाह। अथ गणेशविचारः । अथेति । अथ स्कन्दविचारानन्तरं गयेशविचारो गणे- सस्य गणेशनामकशिवपुत्रस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शे- पः। तदेव पद्येनाह। सुतोऽन्यो विघ्नराशिन्नः सर्वविद्याविशारदः। आनन्दतुन्दिल: साक्षात्सिद्धिदाता गणेश्वरः॥६२॥ सुत इति। हे शिष्य अन्यः स्कन्दादन्य उक्तलक्षय- स्कन्दाद्रुणैविलक्षणो न त्वात्मतया वक्ष्यमाणलक्षणैर्लक्षितः सुतः पुत्र आत्मेअर्थः, 'आत्मावै पुत्रनामामीति'त्रुतेः, तान्येव लक्षणा- न्याह विघ्नेसादिभि:, विघ्नराशिघ्नो विघ्ना: परिपन्थिभूता ११४

९०६ बोधसारे।

योक्षमाधनभुते ज्ञाने रागादयस्तेषां राशशिः समूहसतं इन्ति- नाशयतीात स तथोक्तो वैराग्यलक्षणेन लक्षित इति भावः। तत्र हेतुमाह सर्वेोत, सर्वतरिद्याविशारदः सर्वाः समस्ता या विद्या ज्ञानानि रागादिदोपनिवर्तकानि तेषु विशारदः कुशल इति भा- वः, अत एवानन्दतुन्दिलो त्रिक्षेपहेतुरागादिशुन्यत्वेन विदयान- न्दपूर्णोदरत्वाद्बृहदुदर इव लक्षितः साक्षात्सिद्धिदाता मस्क्षं य- या भ्वात तथा सिद्धेर्मुक्तेदाता मापकोऽव्यधानेन मुक्ति पद इत्यर्थ:, यः प्रत्यगभिन्नपरमात्मविषयबोधोपलक्षितः प्रत्य- गात्मा सोडनर गणेश्वरो गयास्य शान्यादिसमूहस्येश्वरः स्वामी स्वाधीनीकृतश्ञान्त्या दिव्टत्तिरित्यर्थः, अस्ति, सोडन्र गणेशो ज्ञेयः। उपासनायां तु रागादिसमूहे विध्नराशित्वं तन्निवर्त्तकविष- यदोपज्ञानेषु विद्यात्वं समारोप्य ताभिश्च करगौरुक्तविघव- घननाशकत्वेनोपलक्षितो विक्षेपराहिसेन पुष्ट आनन्दस्तं गगे- शोदरे समारोप्य मुक्तिदातृत्वं च प्रत्यगात्मत्वं च गणेशे स- मारोप्योपास्यमिति भावः ॥ ६२ ॥ एवं गणेशं विचार्येदानीं शिवरात्रिं विचारयितुं गद्येन पतिजानीते। अथ शिवरात्रिविचारः । अथेति । अथ गणेशविचारानन्तरं शिवरात्रिविचार: शिवस्य या रात्रिनिंशा पोक्ता तस्या विचारो निर्णयः क्र्क्यत इति शेष:, इदानी लोकप्रसिद्धशिवरात्रिविलक्षणां शिवरात्रिं तस्यां तल्लोकमसिद्धजागरणविलक्षयां च तत्फलं च तावदर्शयतति। या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्त्ति संयमी। जागर्त्ति शिवरात्रौ यः शिवस्तस्मिन्प्रसीदति॥६३॥

शिघपूजाशतकम्। १०७

यानिशेति। हे शिष्य सर्वभूतानां सर्वाणि समस्तानि यानि भृतानि तेषां या शास्त्रपसिद्धा निशा यथा रात्रौ व्यवहारो पसंहारस्तथा यस्यामात्मस्थितौ सर्वपाणिनां व्यवहारोपसं- हार, किश्च सर्वमाणिनां रात्री निद्रया व्यवहागज्ञानं तथा त्राप्यात्माज्ञानं लक्ष्यतेऽतोडत्र सर्वपराणणिनामातमैव निशा- त्वेन ग्राह्यः सैवात्र मोक्षकारणतवेन सुखमाघनत्वाच्छिवरात्रि- रिति भाव:, नन्वस्यां रात्रौ को जागर्ति कोकमसिद्धशिव- रावौ तु बहवो जागरकर्तार उपलभ्यन्त इतत आह तस्या- मिति, हे शिष्य यद्यपि सर्वप्राणिनोडस्या जागरणं न कुर्वन्ति तथापि तस्यामुक्तलक्षणायामात्मस्थितिरुपार्या शिवरात्रौ संयमी संयम्यन्ते बुद्धिवृत्तयोऽस्मिन्निति सयमो निरोधनामको योग :- 'तच्चिन्तनं तत्कथनमन्योन्यं तत्पबोधनम। एतदेकपरत्वं च ब्रह्माभ्यासं विद्ठुर्बुधाः ॥ इत्युक्तलक्षणो ब्रह्माभ्यासो वा विदयते यक्य स योगाभ्पासवान्व्रह्माभ्यासवान्वा जागर्ति जागरणं करोति सर्वपराणिनां व्यवहारपतीततिरिव जारणशब्देनात्र ग्राह्येति भावः, नन्वत्रैवंवरिधजागरणे कृते च कि फलं भवतीयत आह जागर्तीति, हे शिष्य यः कोपि पुरुष इदानींतनो योगाभ्यासेन ब्रह्माभ्यासेन वा शिव- रात्रावुक्तलक्षणायां शिवरात्रौ सुखस्वरूपायां लोकव्यवहारा- भानवत्यामात्मस्थितावित्यर्थः, जागर्ति जागरयं करोति मर्व-

द्विगतचिदाभासे शिवस्तच्चिन्तितो ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मशशिव- गुरुः प्रसीदति प्रसननो भवतीत्यर्थः, निर्मलत्वेन स्फुरती- ति भाव: ॥६३॥

१०८ बोधसारे।

ननु लोकमसिद्धशिवरात्रेश्चतुर्दशीत्वं मसिद्धमस्यान्तु त- त्सम्भवः कथमिसाशड्ा तदस्यामपि सम्भावयितुमाह। पञ्चकर्मेन्द्रियाण्येव पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि च। मनोऽहंकृतिचित्तानि त्रीणि बुद्धिश्चतुर्दशी ॥६४॥ पश्चेति। कर्मेन्द्रियाणि क्रियासाधनानि करणानि पञ्च पश्चस्व्यानि सन्ति तु पुनर्ञानेन्द्रियाणि ज्ञानकरणानि पञ्च पश्चसक्कयानि सन्ति एवं तानि दशैव मवन्ति मन एकमहं- कृतिरहङ्कारश्चैकश्चितं चैकमेतानि पूर्वोक्तदशेन्द्रियैः सहि तानि त्रीण्येतानि त्रयोदश भवन्ति एतेषां बोघरूपा बुद्धिश्च साक्षी पूर्वत्रयोदशापेक्षया चतुर्दशी चतुर्दशसंख्यापूरकत्वाच्चतुर्दशीत्वं ज्ञेयम्, अन्तःकरणान्तर्गतवुद्धेस्तु त्रयोदशस्वन्तर्भावं मत्वा बुद्धि- पदवाच्योऽत्र बोधात्मा चतुर्दशत्व्रेन ग्राह्यस्तस्य च पुंस्त्वे पतीते- डपि लोकपसिद्धशिवरात्रर्वाचकचतुर्दशीशब्दस्य स्त्रीलिङ्गम- सिद्धेस्तत्सादृश्यमात्रविवक्षया बुद्धित्वं चतुर्दशीत्वं स्त्रीत्वं चेति निर्द्रिष्टानि, यद्वा व्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मविपयकबुद्धिव्ृ त्तेरेव ब्रह्माह- मस्मीति प्रमायाः पूर्वत्रयोदशापेक्षया चतुर्दशीत्वं ज्ञेयमिति भाव: ॥ ६४ ॥ नन्वस्या बुद्धिव्टत्तेर्वोधात्मनो वा शिवरात्रित्वं न कापि शास्त्रे प्रतिपादितमित्याशङ् ज्ञानिष्वेवास्याः शिवरात्रित्वं प्रसिद्धमज्ञानिनां तु लोकपसिद्धशिवरात्रावेव शिवरात्रित्व- मित्याशयेनाह। इयं तु शाम्भवैः प्रोक्ता शिवरात्रिचतुर्दशी। निराहारतया तत्र वृत्तिरोधी भवेहुधः ॥ ६५॥ इयं त्विति। हे शिष्य शाम्भवैः शम्भवस्मस्मादिति श-

शिवपूजाशतकम। १०९

म्भुर्जगदानन्दकर: परमात्मा तस्यैते शाम्भवास्तदात्मभृता ज्ञानिन इत्यर्थ:, 'जनी त्वातमैव मे मतमि'ति भगवदुक्तेः, तै- रियं तु मदुक्तैव लोकप्रसिद्धशिवरात्रिविलक्षणा शिवरात्रिच- तुर्दशी शिवरात्रिनान्नी चतुर्दशी सुखस्वरूपलाच्छिवा व्यापा-

क्षया चतुर्दशी प्रोक्ता कथिता, लोकप्रमिद्धा तु शिवरात्रिच- तुर्दशी मूढजनायेति भावः। ननु लोकमसिद्धांशवरात्रावुपवासो विहितः सोत्र कर्थ कार्य इत्याशख्ात्रापि विशिष्टमुपवासं िधत्ते निराहारतयेति, बुधो ज्ञानी तत्रोक्तलक्षगायां शिव- रात्रौ निराहारतयाऽडहिपन्त उपभुज्यन्ते विषया यैस्त आ- हारास्तत्तद्वृतत्तिभिस्तत्तद्विषयोपभोगास्ते निगता निद्टता यस्मात्स निराहारो विषयासेवनमसत्ेन विषयतन्भोगभोक्तृणां अव लोकनमिअर्थः, तस्य भावस्तत्ता तया वृत्तिलोपी वृत्तीनां ज्ञा- नविरुद्धकामादिव्टतीनां लोपो नाशः सोऽस्यास्तीति तथाविधो भवेत्स्यादयमेवास्यां शिवराव्ावुपवासः कार्य इति भाव:६५।। नतु शिवरात्रिसामान्याल्लोकप्रसिद्धायामेत शिवरात्री परवृ- त्तिरस्तु किमप्रमिद्धायामस्यां प्रवृसेयशडा मुमुक्षणामत्रैव प्रवृत्ति- रुच्युत्पादनायास्यामेव शिवमीति रधिकेति ज्ञानिनामत्रैव प्रवृ- सिरिसाह। शिवभक्तैः कृता पूर्व शिवस्यात्यन्तवल्लभा। शिवरात्रिरियं पुत्र शिवसायुज्यदायिनी॥६६॥ शिवभक्तैरिति। यतः कारणादियं मदुक्ता शिवरात्रि: शिवस्य पत्यगभिन्नव्रह्मानन्दगुरोरत्यन्तं वल्लभाऽत्यन्तम- तिशयेन वल्लभा प्रियाऽडत्मत्वान 'प्रेयोऽन्यस्माच्च सर्वस्मादान्त- रतरोयमात्मे'ति श्रुतः, अतः शिवभक्तैः शिवस्य मत्यगभिन्नब्र-

९१० बोधसारे।

ह्मगुरोयें भक्त्ताः सेवकाः पत्यगभिन्नव्रह्मचिन्तकाश्चिदाभासा इत्यर्थ:, तैः पूर्व प्राक्काले कृतोपासितार्डास्त कुत इत्यत आह पुत्रेति, हे पुत्र हे शिष्य इय शिवरात्रिः कृता सत्युपासिता सती शिवमायुज्यवापिनी शिवेन प्रत्यगभिन्नव्रह्मगुरुणा सह सायुज्यमैक्यं तस्य दायिनी दावी चिदाभासस्येत्पर्थः, भव- तीति शेष: ॥ ६६ ॥ नन्वन्यदेवानां दिनमेत्र पूजादिकर्मण गृहीतं शिवस्य तु रात्रिरेव गृहीतेत्यत्र किं कारणमित्याशख्काह। निशीथ एव मध्याह्नो रात्रिरेव दिनं विभो: । न यत्र किञ्चित्काशेत स प्रकाशस्तु शाम्भवः॥६७॥। निशीथ इति। हे शिष्य विभोर्व्यापकस्य सर्वत्र विशे- षेषु कार्यकारणरूपेषु सामान्यरूपेणानुवृत्तस्य प्रत्यगभिन्नव्र- हगुरो रात्रिरेव सामान्यप्रकाशतवेन विशेषापकाशाद्रात्रि- रेव आत्मपकाशरूपा सर्वव्यवहारोपसंहारवत्त्ताद्रात्रित्व्रमात्म- मकाशस्य दिनं दिवसोडस्ति प्रकाशरूपत्वादतो निशीथ

स्फुरणोपलक्षितोऽघैरात्र एव मध्याह्रो मध्यदिनमस्तीति ज्ञेयं, ननु दिवसे मध्याह्वे च प्रकाशोऽनुभूयते लोके तस्याभा- वादत्र रात्रेर्दिनत्वमर्धरात्रस्य मध्याह्वत्वं च कथं संभाव्यं त- त्राह नेति, यत्र यस्मिन्सामान्यचिदूपे प्रकाशे किश्चित्किर्माप विशिष्टं वस्तुजातं न काशेत प्रतीयेत स उक्तविधः शा म्भवः शम्भवत्यस्मादिति शम्भुर्जगदानन्दकरो ब्रह्माभि- न्नपरत्यगात्मगुरुस्तस्य तदरूप एव शाम्भतः प्रकाशो ज्ञानं ज्ेय:, अतो रात्रेर्दिनत्वमर्धरात्रस्य मध्याह्वत्वमुक्तं सम्भाव्यमि- ति भाव: ।।६७ ।।

शिवपूजाशतकम । ९११

एवं शिवरात्रि व्याख्यायेदानीं शिवताण्डवं निर्णेतुं ग- घेन प्तिजानीते। अथ शिवताण्डवविचारः । अथेति। अथ शिवरात्रिविचारनिरुपणानन्तरं शिवता- ण्ड वविचारः शिवस्य महादेवस्य यत्ताण्डवं नृसं यच्छैवपुराये निरूपितं तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः। तदेव पद्येनाह। यस्यानन्दलयेनैव नन्दिता नारदादयः । तदानन्दविनोदाख्यं शाम्भवं विद्ि ताण्डवम् ॥६८।। यस्येति। यथा लोके नृतं लयसारं लयश्च स्वरगानता- लमृदक्गादिवाद्यपादप्षेपावभावाना सम्ं ्मं् स्ते त - द्रष्टृणां समाजः सुखितो भतति तद्वदत्र यस्य प्रतगभिन्नब्रह्म- रूपगुरोरानन्दलयेनैत्र 'स एको ब्रह्मया आनन्दः, यो वै भू- मा तत्मुखं, रसो वै सः' इत्यादिभिः श्रुतिभिर्य आनन्दः प्र- तिपादितस्तस्मिन्यो लयः साम्यं सर्वे वेदादिशब्दा गानं तत्त- दुक्तक्रियोपासनाज्ञानाख्याः पादविक्षपासतत्तत्फलवासनापूर्व- कावेशाश्च हावभावास्तर्षा सर्वेषामानन्दप्रयोजकत्वेनानन्दे सा- म्यं पर्यवसानं तेनैव क्रिकियादीनामिच्छापूर्वकत्वादिच्छायाश्च सु- खवनिषयत्वाद् 'वरेण्यमि'तिश्रतेः, ब्रह्मानन्दस्यैव 'नाल्पे सुखम- स्ती'ति श्रुत्या विशेषसुखे सुखनिषेधात्सुखत्वसिद्धेश्च ब्रह्मसु- खस्यैव सुखत्वमनस्तम्मित्रेत सर्वक्रियादिनृत्यसाम्यमिति भा- वस्तनैव तादृशनृत्येनैव नारदादयो नारदो ब्रह्मपुत्र आदि. मुख्यो येषु ते नारदचतुःसननादिशुकदत्तप्रभृतयस्तादृदशनृत्यस्य स्व्स्मित्रावनिर्भावेन नन्दिता नन्दो ब्रह्मानन्द: सञ्जात उत्पन्नो

९१२ बोघसारे।

येपां ते तथोक्ताः सन्तीति शेषः, ब्रह्मानन्दं प्राप्ता इत्यर्थः, 'र- स५ ह्येवायं लब्ध्वाSडनन्दी भवती'ति श्रुतेस्तदुक्तविधमानन्दवि- नोदाख्यमानन्दाय यो विनोद: क्रीडा स आख्या आह्ा यस्य तदानन्दपूर्वको वा यो विनोदोडनायामेन कर्मो- पामनाज्ञानानुष्ठानरूपं रमणं साडडर्याऽडह्ा यस्य तत्त- थाभूतं श्राम्भवं शम्भवत्यस्मादिति शम्भुः सकलजगदानन्द- करो व्रह्माभिन्नपत्यगात्मशित्रगुरुस्तस्येदं शाम्भवं ताण्डवं नटने विद्धि जानीहि 'ताण्डवं नटनं नाव्यं लयः साम्यमथास्त्रिया- मिति चामरसिंह: ॥ ६८ ॥ एवं शिवताण्डनं निर्णीयेदानीं शिवे स्मरहरत्वं यल्लोंके शास्त्रे च प्रतिपादते ताद्रिचारयिष्यन्गद्येन्गह। अथ स्मरहरत्वविचारः । अथेति। अथ शितताण्डवविचारानन्तरं स्मरहरत्ववि- चारः स्मरहरनाम्नो विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । तमेव पदेनाह। हते स्मरे हता एव षडप्येते स्मरादयः । स्मरादिहरणादेव देवः स्मरहरो हरः ॥ ६९ ॥ हृत इति। हे शिष्य हमरे स्मरति जगदिति स्मरो जग- द्विषयको बोधस्तस्मिनहृते 'नेह नानास्ति किश्चने'त्यादिश्रुति- ृष्ट्योपसंहते सति बाधिते सतीत्यर्थः, षडपि षड्सङ््याका अपि स्मरादयो जगत्स्मरणरूपमनस उत्पन्नः काम आदिर्येषां ते कामक्रोधलोभमोहमत्सराख्या विकारा हता एव उपसं- हृता एव तेषां विषयस्य जगतो बाधितत्वेन तेपि बाधिताः स्युरिति भावः । यतोऽतः स्मरादिहरणादेव स्मरः काम आ-

शिवपूजाशतकम। ९१३ दिर्मुख्यो येषां तेषां हरणादेव तत्कारणजगद्धोधवाधेनैव तेषां कामादीनामपि वाधितत्वात्केवलं देवश्चिन्मात्नस्वरूपो हरो ह- रति सर्व द्वैतमिति हरोडद्वैतलक्षणो ब्रह्माभिन्नः प्रसगात्मशि- वगुरु: स्मरहरः स्मरस्य जगद्वोघस्य हरो नाशकोऽस्ति न तु केवलं लोकप्रसिद्धकामदाहकत्वेनैव स्मरहरत्वं संभाव्यमिति भावः उपासनापक्षे तु लोकपसिद्ध शिवेडद्वैत ब्रह्माभिन्नमत्यगात्म- शिवगुरुत्वं समारोप्य ध्येयमिति भावः ॥६९॥ एवं स्मरहरत्वं विचार्येदानी गौरीं विचारयन्गधेन प्रति- जानीते। अथ गौरीविचारः। अथेति। अथ हमरहरत्व्रविचारानन्तरं गौरीविचारो गौरी पार्वती तस्या विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः। तदेतद्द्वादश- भिः पद्यैर्निरूपयितुं तस्या: स्वरूपं तावद्दर्शयति। सा स्वभावेन वामैव मनोवाचामगोचरा। वामाङ्गी वामदेवस्य वामे गौरी विराजते ॥ ७० ॥ सेति। हे शिष्य येत्यध्याहार्य या पसिद्धा मोक्षशास्त्रे विद्व- त्सु च मनोवाचां मनसो वाचां च नामरूपातीतब्रह्मविषयत्वा- दगोचरा न गोचरा विषया भवति अहं ब्रह्मास्मीति पमारूपा वृत्ति: सोक्तविधा स्वभावेनैव स्वरूपेणैव वामा कमनीया सु- नदरी सुखरूपत्वादिसर्थः, गौरी शुद्धा मायाविद्यारहित ब्रह्माभिन्न परत्यगात्मविषयत्वाच्छुद्धत्वमस्या अतो गौरीनाम्ना साडन्र ग्राह्यिति माव:, तस्या: स्थानमाह वामदेवस्य वामः सुख- रूपत्वात्कमनीयो यो देवश्चिन्मात्रस्वरूपो ब्रह्माभिन्नपत्यगा- त्मशिवगुरुस्तस्य वामे कमनीये सुखस्वरूपेडङ् इत्यर्थ:, विराजते ११५

९१४ बोधसारे।

प्रकाशत आनन्दमात्रविषयतया स्फुरतीत्यर्थः, अत एव वामा- डङ्गी वाम कमनीयं सुखरूपपङ्ग स्वरूपं यस्याः सा तथोक्ता प- सिद्धा लोके शास्त्रे च ज्ेया न केवलं देहमात्रसौन्दर्येणेति भावः॥७०।। तस्या एव शषठुत्वं कारणसहहितं दर्भयति।

सा ब्रह्मवादिनां श्रेष्ठा भवानी ब्रह्मवादिनी। या कटाक्षेण सर्वत्र शिवाख्यं ब्रह्म वीक्षते।७१।। सेति। हे शिष्य साडहं ब्रह्मास्मीति ममारूपा पार्वती यतो भवानी भवन्त्यस्मिँश्चिदाभासरूपा जीवा इति भवः मत्यगभिन्नः परमात्मा तमनिति जीवयति सा भवान्यसदवूपं जीवेश्वरत्वं मरणातुल्यं निरस्यामरब्रह्मभावस्मारकत्वेन जीवकत्वमस्या इति भाव:, तत्रहेतुर्व्रह्मवादिनी जीवे ब्रह्मत्वं वदते तच्छीला- डत एव ब्रह्मवादिना ब्रह्मवदितुं निरूपीयतुं शीलं येषां तेषा मध्ये श्रेष्ठा महत्यस्ति अनयैव हेतुभूतया सर्वेषामपि ब्रह्मवादि- त्वमिद्धरिति भाव:, नन्वस्या ब्रह्मवादित्वं ब्रह्मजीवकत्वं ब्रह्म- वादिश्रेष्ठत्वं च कुतः संभाव्यमित्याशङ्काह येति, हे शिष्य या विवेकिषु प्रत्यक्षा ब्रह्माकारवृत्तिरूपा गौरी कटाक्षेया कटाक्षं ह- षठ्यैकदेशेनावलोकनं तदिव चिदाभाससहित वृत्तिदृष्ठ्या चिदा- भासस्य निष्फलत्वात्केवलवृत्तिमात्रस्यैकदेशत्वतया, यद्वा कटति वर्षति धर्ममिति कटं धर्ममेधाख्यसमाधिरूपमेवाऽसं नेत्रमिव व्र- ह्मदर्शनसाधनं तेनेसर्थः, सर्वत्र जाग्रवाद्यवस्थासु तत्रापि सर्व- पदार्थेषु शिवाख्यं सुखस्वरूपत्वाच्छिव इत्याख्याऽडह्वा यस्य त. ड्रह्य देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु 'शिवमद्वैतमि'ति श्रुतेः प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मेत्यर्थः, वीक्षते साक्षादनुभवतीत्यर्थः, अत इति योज्यप॥७१॥

शिव पूजाशतकम्। ९१५

इदानी तस्यां सर्वत्र ब्रह्मानुभवं सम्भावयंस्तस्या ब्रह्मवि- षयपेमनिरूपणपूर्वकं कृतकृत्यतामाह। मम प्रियो मम स्वामी ममाऽडत्त्मा मे गृहेश्वरः। इति यस्या: शिवेभावः सा धन्या शैलकन्यका॥७२॥ ममेति। हे शिष्य यस्याः प्रत्यगभिन्नव्रह्मविषयकवृत्तेर्विद्ध- त्सु परसिद्धाया मम मे प्रत्यगभिन्नव्रह्मविषयदृत्तिगौर्या एव मुत्तरत्र त्रिष्वपि ममशद्धेषु व्याखयेयं परिय इष्ट आनन्दरूपत्वात् किञ्च मम मे स्वामी पालको मम तत्सत्तयैव सच्वात् किश्च मम म आत्मा पारमार्थिकं रूपं सं विना ममासत्वात किश्च मे मम गृहेश्वरो गृह्यते स्व्रात्मतयाऽड्रीक्रियत इत गृहं पत्यगभिन्नब्रक्म- त्वस्त्रीकरणमिसर्थः, तस्येश्वरो नियन्ता ब्रह्माभिन्नमत्यगात्मशि-

मेवेत्यर्थः, इत्येवं शिव आनन्दरूपेडद्वैवात्मनि भावः परेमा- डस्ति सोक्तलक्षणा ममारूपा वृत्तिः शैलकन्यका पार्वती धन्या फृतकृत्याऽस्ति शिलति दुःखयतीति शिलः स एव शैलो मोह- स्तस्य कन्यका सुतेति व्याख्येयं तज्जत्वात्तस्या इति भाव:॥७२।। पुनरपि तदेव द्ढायेतुं सस्याः सर्वदेक्षणादिभिस्तद्विषयीक रणमेवाह। स ईक्षितः स आश्लिष्टः स भुक्तः स च पूजितः । स एव हृदये ध्यातः पार्वत्या परमेश्वरः ॥ ७३ ॥ स इति। हे शिष्य पार्वत्याः पर्वायि पश्च तमोमोह्दादीनि तनोति विस्तारयतीति पर्वनोऽज्ञानं तत्कार्यभूतो वा तनुविस्तार इति घातो रन्येभ्योपि दृश्यते' इति डः प्रत्ययः, 'डिति चे'ति टे- लोंपे पर्वत इति सिद्धं तस्मादुत्पन्ना पार्वती तत एवोत्पन्ना तया

९१६ बोधसारे।

प्रमारूपया साऽहं ब्रह्मास्मीत्येवं रूपया स तद्विपयत्वेनोक्त: परमेश्वरः परमः कार्यकारणातीतो य ईश्वरः पसगभिन्नः पर- मात्मेक्षितोऽवलोकितः 'सर्वे खल्विद ब्रह्म, नेह नानास्ति किश्चने'त्यादिश्रुतिभिर्नानात्वस्य निषेधेन पत्यगभिन्नत्रह्ममात्रं साक्षात्कृतमित्यर्थः, अत स उक्तलक्षणो ब्रह्माभिन्नः प्त्य- गात्मैवाSडश्िष्ट आलिङ्गितः स एव भुक्तोऽनुभूतः स चो- कलक्षया एव पत्यगात्मा व्रह्माभिन्न एव पूजित आदतः किश्च शय स एव प्रत्यगभिन्नः परमात्मैव हृदये सर्ववाधप्रकाशे ध्यातथ्चिं- न्तितो नान्यः ।। ७३ ।। नतु सर्वशास्त्रेषु लोके च पार्वत्याः सौभाग्यं प्रसिद्ध लो- केपि सौभाग्यार्थ पूज्यते च तदत्र कथ संभाव्यमित्याश्मात्रापि तत्संभावयति। शिवं भजति भावेन पातिव्रत्येन पार्वती। अतः सौभाग्यमेतस्या लोके वेदे च गीयते ॥७४॥ शिवमिति। हे शिष्य पार्वती पञ्चपर्वविस्तारकमोहजन्याहं ब्रह्मास्मीति वृत्ति: पार्वती पातिव्रत्येन पतिरहं ब्रह्मास्मीति वृत्तेः स्वविषयत्वेन सत्वदानेन च पालको व्रह्माभिन्नः प्रत्यगा- त्मा तस्य व्रतमखण्डैकरसत्वेनावस्थानरूपो नियम इव नियमो यस्या विद्यते तस्या भावः पातिव्रत्यमखण्डैकरसस्थितिरुप तेन भावेन प्रेम्णा तद्रपावस्थानेन वा शिव सुखस्वरूपं ब्रह्मा- भिन्नं प्रयगात्मानं भजति सेवते यतोऽतः कारणादेतस्या विद्वत्पत्यक्षायाः प्रमावृत्तेः सौभाग्यं सु शोभनं भगमेश्चर्य स- चिदानन्दसमवस्थितिरूपं तदेव सौभाग्यं लोक ऋषिप्रणीतशास्त्रे वेदे च श्रुतौ च गीयते वर्ण्यते तद्वाराच जनेष्वपि वर्ण्यते॥७४॥

शिवपूजाशतकम। ९१७

ननु शास्त्रेषु पार्वसादिव्ययोगिनीत्वं मोक्तं तदत्र कथ सं- भाव्यमिताशड तदप्यत्र संभावयति। योगेश्वराणां योगोडयं भुज्यते यन्महेश्वरः । तेन योगेन सम्पन्ना भवानी दिव्ययोगिनी।७५।। योगेश्वराणामिति। हे शिष्य यद्यतो योगाज्जीव ब्रह्मैक्यवि- षयकज्ञानादित्यर्थः, महेश्वरो महान्मायोपाध्यनवच्छिन्नः प्रत्यग- भिन्नव्रह्मरूप एवेश्वर ईश्वरत्वारोपाधिष्ठानभूतो भुज्यतेऽनुभूयते सोयं पत्यक्षो योगेश्वराणां योगो जीवव्रह्मैक्यविषयं ज्ञानं तस्येश्वराः स्व्राधीनज्ञाना इत्यर्थः, यस्योपर्यनुग्रहं कुर्वन्ति तस्य योगं समर्पयितुं समर्था इति भावः, तेर्षा ब्रह्मादीनां योगो यु- ज्यते जीवो व्रह्मगा सहैकीक्रियत इति योगो ज्ञानमस्ति तेन तादृशेन योगेन जीवव्रह्मैक्पज्ञानेन संपन्ना युक्ता भवानी सर्व.

वृत्तिरेव दिव्ययोगिनी दिव्योऽलौकिको योगो ज्ञानं विद्यते- डस्या: सा तथोक्ता शास्त्रेषु पोक्ता । ७५॥ नतु शैवशास्त्रेषु पार्वसाः पुरतः शिवो नृत्यतीत्युक्तं तदत्र न सम्भवतीसाशड्ास्यां तदपि सम्भावयति। नित्यं नृत्यति पार्वत्याः पुरतः परमेश्वरः। यदन्तस्तादृशं प्रेम तदग्रे किं न नृत्यतु ॥ ७६ ॥

1 नित्यमिति। हे शिष्य परमेश्वरः परमः कार्यकारणातीत ईश्वरो व्रह्माभिन्नपत्यगात्मशिवगुरुः पार्वसाः पञ्चपर्वविस्तार- कमोहजन्यायाः प्रमावृत्तेः पुरनोऽग्रभागे नित्यं सर्वदा नृत्य- ति नृत्यं करोतीव स्फुरतीत्यर्थः, कुतः इत्यत आह य-

९१८ बोधसारे।

दन्तरिति, हे शिष्य यदन्तर्यस्याः ममाखूयवृत्या अन्तरन्त- रे ताद्टशं शिवस्य साक्षात्फुरयानृत्ययोग्यं पूर्वत्र मम मिय इत्यादिश्लोकद्वयोक्तं प्रेम प्रीतिरस्ति तदग्रे तस्यास्ताहृशमे- मवत्याः प्रमापार्वत्या अग्रे पुरो भागे कि कुतो न तृत्तु नर्त्तनं न करोतु किन्तु नृत्यत्वेवेत्यर्थः, संभावनार्यां लोट् सर्वदैव स्फुर- त्विति भाव: ॥७६॥ इदानीं ब्रह्माकारटृत्तेव्रेह्मणश्च भिन्नलेन प्रतीतावपि त- योर्वास्तवमेकलं निश्चित्य तदतुसन्धाय च तौ प्रणमति। एकात्मभावसम्पन्नौ स्थितौ भिन्नात्मकाविव। भवानीशङ्करौ वन्दे ब्रह्मविद्रह्मणी यथा ॥ ७७॥

एकात्मेति। हे शिष्य यथा यद्धदेकात्मभावसम्पन्ने ए- कोडद्वितीयो य आत्मा तत्त्वं तस्य भावस्तादात्म्यं तत्सम्पन्ने अपि पाप्ते अपि भिन्नात्मके भिन्नावात्मानौ स्वरूपे ययोस्ते तथोक्ते अत एव ब्रह्मविद्रह्मणी ब्रह्मवेत्ता ब्रह्म च तज्ज्ञानवि षय इत्येवमर्थवाचकशब्दाभ्यामुच्येते तथा तद्रदेकात्मभा- वसंपन्नावेकोऽद्वितीयः सच्चिदानन्दरूप आत्मा स्वरूपं ययो- स्तौ तथोक्तौ वस्तुतो विद्यमानावपि भिन्नात्पकौ भिन्नः पृथ- गात्मा स्व्ररृप ययोस्तौ तथाभूतौ लोकदृष्ठ्या प्रतीतौ भ- वानीशङ्करौ भवत्यस्मान्माया तत्कार्य च अपश्चश्चेति भवो ब्र- ह्माभिन्नः प्रयगात्मा तमनिति जीवयात असद्रूपं जीवेश्वरभा- वरूपं मरगां वाधित्वा सच्चिदानन्दस्फोरकत्वेन जीवयतीति भवानी ब्रह्मास्मीति प्मारूपा ब्रह्माकारा वति: शङ्करश्च जग- दानन्दकरो ब्रह्माभिन्नो प्रत्यगात्मा तावहं साधनसंपन्नः सा- घिष्ठानश्चिदाभासो वन्दे प्रणमामि चिदाभासस्य स्व्रतस्तदग्रे

शिवपूजाशतकम । ९१९

स्फुरणाभावेन

लौकिकार्थस्तु पूर्वत्रोततरत्र च स्पष्ट एवेति न दर्शितः स स्व- म.चनी बुध्यैवानुसन्घेयः।। ७७॥ एवं ब्रह्मविद्वह्मणी परमार्थत एकत्वेन लौकिकदष्ठ्या च भिन्नत्वेन लक्षयित्वेदानीं व्रह्माण तु सर्वदैव प्रपश्चाभाव इति मुक्तिसुखं दत्तावेवेति वृत्तावादरं विशिष्ट विधातुं ब्रह्माभिन्न- प्रत्यगात्मनः सकाशाद्ग्रह्माभिन्नपसगात्माकाग्वृत्तेरेव श्रैष्ठ्य- माह चतुभिः तत्रादावुभयोरुमयत्र प्रेम्णोSतिशयेन स्वेष्टब्रह्म- तोषि तद्विषयकवृत्तावेवादरः कर्त्तव्य इसाशयेन वृत्तेरेव स्तु- तियोग्यत्वं विशेषतो ब्रह्मत इत्याह। प्रकारद्वितयेनापि पार्वती स्तुतिमर्हति। यदस्याः शङ्करे प्रेम यदस्यां प्रेम शारङ्वरम् ॥७८।। पकारेति। हे शिष्य प्रकारद्वितयेनापि प्रकारस्य धर्मस्य द्वितयं द्व्य तेन हेतुनापि पार्वती पश्चपर्वविस्तारकमोहजन्यापि भरहं ब्रह्मास्मीति ब्रह्माकारा वृत्तिः स्तुति स्तवनं आदरमिसर्थः, अरहति युनक्ति स्तुति योग्या भवतीति भाव:, कि तत्मकार- द्वयमित्यपेक्षारया तद्दर्शयति, यदिति यदलौकिकं प्रेम स्त्रहो- डस्या ज्ञानिपत्यक्षाया अहं ब्रह्मास्मीतिवृत्तेः शङ्करे सकल- जगदानन्दकरे प्रतगभिन्ने ब्रह्मणि अस्तीत्येक: प्रकार:, यच्चा- लौकिक शाङ्करं सकलजगदानन्दकरपत्यगात्माभिन्नव्रह्मसम्ब- न्धि प्रेम स्नेहोडस्यां प्रत्यगभिन्नव्रह्मविषयकविद्वत्पत्यक्षायाँ वृत्तावस्तीत्येवं द्वितीयः प्रकारो ज्ञेयः ।। ७८ । आनन्दाधिक्यहेतुत्वादपि सामान्यानन्दरूपात्मत्यगभिन्न-

९२० बोधसारे।

ब्रह्मणः सकाशाड्र्रह्माकारवृत्तावेवादरो विधेय इत्याह। पूजनीया विशेषेण शङ्करादृपि पार्वती। साक्षादानन्दरूपो यस्तस्याप्यानन्दवर्धिनी॥७९॥ पूजनीयेति। हे शिष्य शङ्करादपि सकलजगदानन्दमदा सकाशाद्विशेषेणातिशयेन पार्वती पञ्चपर्वविस्तारकाज्ञानोत्पन्नाप्यहंब्रह्मास्मीति वृत्तिः पूजनीया SSदरणीया कुत इत्यत आह साक्षादिति, यो विद्वत्मसक्षो ब्रह्मा- भिन्नमसगात्माSSनन्दरूप: सुखस्वरूपः साक्षात्स्व्रत एवास्ति 'को ह्येवान्पात्कः माण्याद,यदैष आकाश आनन्दो न इ्याद्, एप ह्ेवानन्दयाति, यो वै भूमा तत्सुखमि'त्यादिश्रुतस्तस्य ता- दृशस्यापि आनन्दवर्धिन्यानन्दं सुखं वर्धयतीति सा तथोक्ता स्व्रविषय ब्रह्मानन्दस्वात्मानन्दाभ्यामानन्दद्वगैण्यकारिणीते भावः, अस्तीति शेषः, अत इति पूर्वत्र योज्यम् ॥ ७९॥ ननु मुमुक्षूणां प्रत्यगभिन्नब्रह्मभाव एवेष्टः साक्षान्मुक्तिम- दत्वाद्वास्तवत्वाच्चास्तु किमापातिकया वृत्येत्याशक्का तस्या एव ब्रह्मत्वं सापेपत्तिकमाह। परब्रह्मस्वरूपैव पार्वती नात्र संशयः । यदस्यां प्रचुरप्रेमा ब्रह्मज्ञानी सदाशिवः ॥८० ॥ परव्रह्मेति। हे शिष्य पार्वती पक्चपर्वविस्तारकमोहोत्पन्ना म- मत्यगभिन्नब्रद्मविषयाऽहं ब्रह्मास्मीति ममारुपादृत्तिः पार्वती परव्र हस्वरूपैव परं कार्यकारयातीत ब्रह्म देशकलवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु स्वमसाधारयां रूपमाकृतिर्यस्या: सा तथाभूतैवास्तीति निश्चेतव्यम,अत्र व्रह्माकारवृत्तेर्व्रह्मरूपत्वे संशयः सन्देहो न नारित कुत इत्यत आह यदिति, यद्यस्मात्कारणाद्गह्मज्ञानी ब्रह्मणः प्र-

शिवपूजाशतकम। ९२१ त्यगभिन्नव्रह्मणो ज्ञानं साक्षात्कारो विद्यते यस्य स तादृशोपि अत एव सदाशिव: सर्वदा सुखस्वरूपः सन्नपि प्रत्यगभिन्न- ब्रह्मशिवगुरुरस्यां प्रकृतायां ब्रह्माकारवत्तौ पार्वत्यां पचुर प्रेमा प्रचुरमुत्कृष्ट प्रेम स्नेहो यस्य स तथाविधोडस्ति अत इति योज्यम । ८० ॥ ननु प्रत्यगात्मशिवयुरौ साकारे च शिवे वृत्तिसुखाभि- ळाषेण स्त्रीभोगजन्यसुखाभिलाषेण च विषयित्वमेव कुतो न स्पात्कुतश्च ब्रह्मज्ञानित्वं तयोर्निश्चेतव्यमित्याशद्ोभयत्र विष- यित्वलक्षणाभावं दर्शयति। याद मन्दारास्तरवो वनेषु परिखातोयं सुधासागरो द्वारेप्यष्टविभूतयो निधिगणैरन्तःपुरे पार्वती। पाद् शूलं शस्त्रवरं वृषः प्रियसखा नार: कपालः करे ग्रैवेयं गरलं भुजेषु भुजगा भस्माङ्गरागे रुचि: ॥८१।। मन्दारा इति। हे शिष्य साकारपक्षे यस्येसध्याहार्थ, यस्य शिवस्य वनेषु अरण्येषु आरामेषु वा मन्दारा मन्दारनामका- स्तरव: कल्पदृक्षाः सन्ति अन्यकामिनां कामानुरूपफलपदत्वा- दयत्माप्तये कर्माद्यतुष्ठानं क्रियते ते कल्पवृक्षाः शिवस्यारण्ये साहजिका: स्थिता इति भावः, किश्च यस्य शिवस्य परिखातोयं परिखा शिवनगरस्य परितः खातरूपा तस्यास्तोयं जलं सुधासा- गरोऽमृतसमुद्रोडस्ति कामिनां विषयभोगाय बहुकालशरीरजी- वनहेतुभूतममृतं काम्यमिति तत्माप्रये कर्माध्यनुष्ठानक्रेशस्त- त्तस्य समुद्र इत शिवनगरपरिखाभूतं विद्यत इति भाव:, किश्व द्वारेपि यस्य शिवस्य द्वार्यपे निधिगणैः सह निधयः पतरङ्गा- दयो नव तेपां गणैः समूहैः सह साकमष्टविभूनयोऽष्टाव- ११६

९,२२ बोधसारे। पसङ्कया विभूतयोऽणिमाद्याः सिद्धयः सन्ति सर्वकामसाध- नत्वान्रवनिधिपु अ्टसिद्धिषु च कामिनां कर्मोपामनाद्नुष्ठा- नप्रयासः पदश्यते ते नत निधयस्ताश्चाष्टसिद्धयः शिवस्य नित्य

तास्तिप्ठुन्तीति भावः, किश्च यस्य शिवस्याऽन्तःपुरेऽवरोधे पार्वव्यस्ति गौरी विद्यते सुन्दरस्त्रीलाभायान्यकामिभि: गौरी पूज्यते सैव शिवस्यानुकूला भार्येति भाव:, एवं भोगसामग्रर्या विद्यमानापामपि शिवस्य कामित्वाभावे चिह्नान्याह शूलमिति, शूकं त्रिशूलं तस्य शिवस्य शस्त्रवरं शस्त्रेषु आयुधेपु वरं श्रे-' घमायुधमस्ति निर्धारग पष्ठी सप्तमी वा श्रेष्ठमायुधं मतमित्र्थः, कामिनां स्वल्पसम्पतायपि विद्यमानायां सत्या धनुःखद्गादी- न्यायुधानि तेपां स्यस्य च सौन्दर्याग सुवर्णादिधातुभिश्चित्रिता- नीष्टानि दृश्यन्ते शिवस्थ तु सर्वलोकारुचिविषयं लौहं सुव- रणादिभिरचित्रितं त्रिशूलं मान्यं शस्त्रमतस्तस्मिन्का मिलक्षणाभा- वात्कामित्वं नास्तीति निश्चेतव्यमति भावः, किश्च तस्य शि- वस्य प्रियमखा मिय इष्टः मखा मित्रमिष्टं वाहनमित्यर्थः, वृषो बलीवर्दोडस्ति कामिनां तु स्व्ल्पायामपि सम्पाद प्राप्तायां स- त्यां करितुरगाथादियानानि सुवर्णादभुषितानि दृश्यन्ते शि- वस्यैतादाशि संपांद विद्यमानायामपि लोकगही वृषवाहनमस्ति ततस्तस्मिनू कामिलक्षणाभावान्न कामित्वमिति निश्चेतव्यमिति भावः, किश्न् शिवस्य करे हस्ते नारो नुर्मनुष्यस्यायं नारः कपालो नृकरोव्यस्ति कामिनां तु किश्चित्संपन्नानामपि पा- नभोजनपात्नाणि सुवर्णादिनिर्मिनानि दृश्यन्ते शिवस्य तु पा- नभोजनार्थ मनुष्यशिरोस्थिभृतं लोकनिन्धं कपालमस्ति ततोपि कामिलक्षणाभानान्न शिवे कामित्वमिति भावः, किश्च शिवस्य

शिघपूजाशतकम्। ५२३

प्रैतेयं ग्रीवाभूषणं गरलं विषमस्ति कामिनां स्वल्पायामपि सं- पदि विद्यमानार्यां सुवर्णरत्रादिनिर्मितानि ग्रीवाभूषणानि ह- शयन्ते शिवस्य तु कण्ठभूषणं विषमतः कामित्वलक्षणाभावान्न शिवे कामित्वं सम्भाव्यमिति भात्र, किश्च भुजेयु शिवस्य ह- स्तेषु भुजगा: सर्पाः सन्ति कामिना तु किश्चित्संपत्तौ विद्यमा- नायां बाहुपु सुनर्णरव्ादिनिर्मितानि भूषणानि दृश्यन्ते शिव- भुजेषु तु लोकभीतिमदाः सर्पा एव भूपणत्वेन धृता अ्तश्च कामिलक्षणाभावान्न शिवे कामित्वमिति भाव:, किश्च शिवस्प भस्माङ्गरागे भस्म विभूनिरेवाङ्गस्य शरीरस्य रागो रञ्जनद्रव्यं तस्मिन्रुचिः म्रीतिरस्तीति शेषः, कामिना तु स्वल्पायार्माप सं- पदि विद्यमानायां चन्दनकस्तूर्याध्यङ्गरागे रुचिर्दश्यते शिवस्प तु सर्वलोकापिये भस्मन्येव प्रीतिरधिकाऽतो न तस्मिन्कामित्वं किन्तु तस्मिन्वैराग्यलक्षणस्य विद्यमानत्वाङ्ग्ह्मवित्त्वं तादृश- ब्रह्मज्ञानित्वे विद्यमानेपि शिवस्य पार्वत्यामधिकमीतिदर्शनात्- पार्वत्या: परव्रह्मत्वं पूर्वश्रोकोक्तं सम्भाव्यामति भावः। मकृता- र्थे तु प्रसगभिन्नव्रह्मशितगुरार्यस्य विद्धत्मत्क्षस्य वनेपु स- म्भजनविषयेषु वेदान्तेषु वनघातोः सम्भजनार्थाद्रनशब्दनिष्प- त्तेर्वनशब्देन सेवनयोग्या वेदान्ता अत्र ग्राह्या इति भावा, तरव- स्तरन्ति भवसागरं ते तरवो ज्ञानिनो मन्दारा मं मकारवाच्यं सम- ष्टिव्यष्ठ्यज्ञाने तदुपाधिकावीश्वरपाज्ञौ चैनद्रूष प्रपश्चं दारयन्ति स्वस्यान्येषां च विनाशपन्ति ते तथोक्तास्तिषठुन्ति यस्य शिवस्य स्वरूपज्ञानपतिपादकेषु वेदान्तेषु स्थिता: सन्तः स्व्रतो भवमा- गरं तीर्णा अन्येषामप्यज्ञाननिवारणेन तारका भर्वान्त किं पुन- स्तेषां कामित्वं नास्तीति तेर्षा कामित्वाभावे च कि पुनः प्रत्य- गभित्नत्रह्मशितगुरौ कामित्व नास्तीनि कामित्वामावोप ब्रम्माका-

९२४ पोघसारे।

सम्भाव्यमिति भाव:, किश्च प्रत्यगभिन्नव्रह्मशिवगुरो: प रिखातोयं परितः खनति उन्मूलयत्यविद्यामिति परिखा विद्या 1 म्र तस्यास्तोयं तोयमिव तृष्णानिवर्त्तकं सुखं विद्यानन्दशद्ववाच्यं सुधासागरः सुधा अमृतानि सुखानि मानुपानन्दादिव्रह्मान- न्दान्तानि 'आशिष्ठो दृढिप्ठो वलिठ्ठ' इसादिकया 'स एको ब्र- ह्मण आनन्द' इसन्तया श्रृत्या प्रतिपादितानि उत्तरोत्तरं शतश- तगुणितानि तेषां तोयस्थानीयानां सागर इव विदयानन्दोऽस्ति ब्रह्मानन्दविद्यानन्दयोरभेदाद्गह्मानन्द एव सुधासागरत्वेन ग्रा- हाः, किश्च द्वारेपि पत्यगभिन्नपरमात्मशिवगुरोः प्राप्तिकारय त्वाद्द्वारभूतं योगो ज्ञानं वा तस्मिन्नपि निधिगणैः सह निधी- यन्ते स्थाप्यन्ते सिद्धयो येषु ते निधयस्तत्तत्सिद्धिमापका धारणा- विशेषास्तेषां गणाः समूहास्तैः साकमष्टविभूतयोऽष्टसङ्रयाः सि- द्धय: सन्ति, किश्च यस्य प्त्यगभिन्नशिवगुरोरन्तःपुरेऽनतःकरयो लिङ्गशरीरे पार्वती पश्चपर्वविस्तारकमोहोत्पन्नाप अहंब्रह्मास्मी- ति प्रमावृत्तिरस्ति, किश्च यस्य मत्यगभिन्नशिवगुरो: शूलं

बोधरूपमेव त्रिशूलं शत्रुभेदकमिवाज्ञानशत्रुभेदकं शस्त्रवरं शंस- नीयेषूपदेश्येषु शस्त्रेषु वरं श्रेष्ठस्ति, किश्च वृषो ब्रह्माद्या यत्र नारूढा इति श्रोकोक्तो धर्ममेघार्यः समाधि: श्रेष्ठत्वाद्दषः स पियसखेष्टं मित्रमस्ति, किश्च यस्य प्रतगभिन्नब्रह्मशिवगुरोः करे हस्ते योगाख्ये साङ्वययोगौ निजौ वाहू इत्युक्तेः, नारो न- राति किश्चिदपीति नरो वैराग्यादिसाधनसम्पन्नः प्रमाता तस्यायं नारः कपाल: कं ब्रह्मसुखं पालयति रक्षतीति कपालो ब्रह्म- सुखसाक्षात्कारोऽस्ति ब्रह्मसुखसाक्षात्कारस्य योगाधीनत्वाद्यो-

शिवपूजाशनकम। ९२५

हस्तेनैवान्येपामपि नत्पाप्तिरिति भाव:, किश्च यस्य प्रत्यगभि- मब्रह्मशिवगुरोर्ग्रैवेयं ग्रीवायामिवैकदेशे स्थितं भूषयामिव वर्त- मानं गरलं गृणाति हितमुपदिशतीति गरो गुरु:, गिरति ग्रसति अज्ञानमिति गरो गुरूपदिष्टवाक्यकदम्वो वाडज्ञानाद्यनर्थग्रासक- वात्तं लाति आदते इति गरलं गुरुसेवनं गुरुपदिष्टवाक्याङ्री- करयां वाडस्तीति ज्ञातव्यं, किश्च यस्य प्रतगभिन्नव्रह्मशिवगुरो-

वचनं तेषु भुजगा भुजाभ्यां साङ्ग्ययोगाभ्यां गच्छन्त्यात्मान- मिति सुजगा: साङ्गयेन योगेन वा जीवव्रह्मैक्यमाक्षात्कारा इति मावः, योगिनो विवेकिनश्च सन्ति, कि च यस्य प्रसगभिन्नब्रह्म- शिवगुरो रुचि: प्रीतिर्भस्पाङ्गरागे ज्ञानवाधितं पारब्धशेषप- ्नतं प्रतीयमानं जगत्तदेव भस्मतुल्यत्वान्भस्मेव भस्म तदेवाङ्ग- राग: स्वरूपरञ्जकं द्रव्यं तस्मिन्नस्तीनि ज्ञेयम, एतैर्लक्षणैः मत्यग- भिन्नव्रह्मशिवगुरौ कामित्वाभावः सम्भाव्यस्तथा सत्यपि सवा- कारवृत्तौ परीत्यतिशयदर्शनाङ्गल्माकारवृत्तावेव ब्रह्मत्वं संभाव्य- मिति भावः ॥८१ ॥। ननु साकारे शिवे प्रत्यगभिन्नब्रह्मशिवगुरौ च पार्वर्त्या ब्रह्माकारवृत्तौ च प्रेमाधिक्यदर्शनात्कामित्वं तर्हि कुतः प्रतिपा- घत इत्याशङ्ा मूढजनानां तथा पतीतिरस्तु मत्पतीत्या तु न सथेत्याशयेनाह। चन्द्रादित्यशतप्रकाशजयिनी चन्द्रावतंसोज्ज्वला गङ्गागर्भजटाधरा त्रिनयना गङ्गाम्बुवन्निर्मला। वामेभधरकन्यका सहचरी भूत्या सदालंकृता स्वानन्दशितिकण्ठिनी पुरभिदो मूर्ति: पुरः स्फूर्जति॥८२॥

९२६ बोधसारे।

चन्द्रादियेति। हे शिष्य साकारपक्षे चन्द्रादित्यशनप्रकाशज- पिनी चन्द्राः सोमा आदित्याश्च सूर्याश्च तेपां शतानि शतकाान तेपां पकाशः प्रभा तं जयति तच्छीलाऽतितेजस्विनीत्यर्थ :; नि- राकारपक्षेपि। 'न तन्भामयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः। यद्रत्वा न विर्त्तन्ते तद्धाम परमं ममे'ति भगवचनात्। न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रनारकम्। नेमा विद्युतो भान्ति कुतोयर्माग्न:।। तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्। तस्य भासा सर्वमिदं विभाती'ति श्रुतेश्र, ननु श्रुनौ स्मृतौ चैकचन्द्रस्यैकसूर्यस्य च प्रकाशतिरोधानं तत्र न तच्छतकपकाशजेतृत्वं दृश्यते किश्च तेषां शतकमपि लो कशास्त्रविरुद्धं च न सम्भवति सूर्यचन्द्रयोरेकत्वस्योप- लभ्यमानत्वादिति चेन्न सूर्यप्रकाश एकदीपपकाशतिरोधान- मिवानेकदीपप्रकाशतिरोधानसम्भव इवैकैकसूर्यचन्द्रयोः प्रका- शतिरोधाननिरूपणादनन्तचन्द्रमूर्यादीनां प्रकाशतिरोघानस्य सम्भावितत्वादनन्तव्रम्माण्डापेक्षया च सूर्यचन्द्रादीनामनन्त- त्वाच्चाऽनन्तचन्द्रादित्यपरकाशजेतृत्वं सम्भाव्यं पसगात्मशिवगु- रौ, तथा चन्द्रावतंसोज्ज्वला चन्द्रः सोम एवातंसश्चूडाभू-। षणं तेनोज्ज्वलाऽतिशोभायमाना; निराकारपक्षेऽपि शुद्धा-

सषितो बोध एव चन्दयति आह्लादयतीति व्युत्पत्या च- ॥ न्द्रपदेन ग्राह्यः सोऽवतंस इव शिरसा धार्यो मुमुक्षूणांय तेनोज्ज्वला निर्मलत्वेन मकाशमाना, तथा गङ्गागर्भज-

शिवपूजाशतकम । ९२७

काशान अघरा गङ्गा विष्णुपवी गर्भ उदरे यार्सा तथाभूनानां ज- दनां सटानां घरा घर्ती; निराकारपक्षे तु ब्रह्मलोका च या गङ्गेसत्रोक्ता ब्रह्मविषयिणी सन्ततं भवर्तमाना वृ्त्तिरेव योगपक्ष सुपुम्णा वात्र गङ्गापदेन ग्राह्या सा गर्भ उ० दर इवान्तःस्थिना यामा जटानां तासां विश्रामोयं मुनीन्द्राया मियादयुक्तानां वेदान्तमाङ्ययोगाख्यानां जटानां घरा धात्र्या- वारभूनेत्यर्थः, तथा त्रिनयना त्रीणि त्रिसङ््यानि नयनानि तत्राणि यस्या: सा तथोक्ता; निराकारपक्षे तुत्रीणि त्रिसख्खयानि नयनानि प्ापकानि कर्मोपास्ती उभे नेत्रे इत्यत्रोक्तानि कर्मो- नासनज्ञानाख्यानि अन्तःकरणशोधनेन चितस्थैर्यसम्पादनेन

तत्र च साक्षात्पकाशनेनापि क्रमेण यस्याः सन्ति सा तथाभूता तथा- गङ्गाम्वुवन्निर्मला यथा गङ्गाजलं स्वतो मलरहितं सदन्येषा- वडयो मपि मलनिवर्त्तकं भवति तथा निर्मला स्वतः पापरहिता सती हव्रशरणमुमुक्षूणामपि पापनिवर्तिका; निराकारपक्षे तु 'अपहृत- मप्मे'ति श्रुतेः स्व्रतः पापमायाविद्यादिमलरहिता सती स्वसा- पात्कारवतां स्वशरखागतमुमृक्षूणां च पापस्य मायाविद्यादि- मलानां च निवर्नित्री, किश्च यस्याः शिवमूर्तेर्भूत्या जाता- वकनचनमष्टावभूतिभिः सदा सर्वकालश्चालङ्कूता भूषिता स- नृड़ाभ हचरी सह साक चरितुं वर्तितुं शीलमस्याः सा तथोक्ता युद्धा- भूधरकन्यका भुवः पृथिव्या धरः स्तम्भकः पर्वतो हिमाचलस्तस्य र्यानि कन्यका सुता पावेती वामे वामभागेऽसिति; निराकारपक्षे तु य- स्याश्चिन्मात्राक्कृतेर्मूत्याऽट्टविभूनिभिः सदा सर्वकालमलङ्कृता भूषिता सती ब्रह्माकारवत्तवंत सर्वसिद्धीनामुपलब्धेर्भूधरक- मकरण न्यका भवन्तस्या जीवा इति भूरज्ञानं तत्कार्य च विक्षेपः क्षेत्रा- रपर्यायमन्तःकरणमित्यर्थः, अत्र भूपदेन ग्राहं तस्पा घरोऽव-

९२८ बोधसारे।

ष्टम्मकस्तस्य कन्यका सुतेव जीवतल्यैक्यसाक्षात्कारहेतुभूताहं- व्रह्मास्मीत्याकारा वृत्तिर्वामे वाम सुन्दरं सुखरूपं सस्मिन् सुखविषयत्वादेव तस्या इति भाव:, सहचरी सह साकं चरितुं स्वात्मसुखमनुभवितुं शीलगस्याः सा तथाभूताऽस्ति विषयत- दृत्यो: साइचर्यस्य लोके पसिद्धत्वादिति भावः, तथा र्वानन्दा स्व आत्मरूप आनन्दः सुखं यस्याः सा तथोक्ता न तु शिव: कामिव द्विषयसुखेन सुखीति भाव: निराकारपक्षेत स्व आत्मैवा- नन्दः सुखं तद्रूपेसर्थः, नतु विषयसुखेन विद्यानन्देन च सुख- रूपेसर्थ:, तथा शितिकण्ठिनी कण्ठ ब्रह्माण्डनभसामिति श्रो- कोक्तपकारेण निराकारपक्षे श्यामकण्ठवत्त्वं व्याख्येयं, यह्रह्माण्ड श्ञरीरस्येत्यादिभि रामरत्रं धृत कण्ठे नीलकण्ठत्वकारणमिसन्तैः श्लोकैरुक्त्तेषु नीलकण्ठत्वकारयोषु मध्ये यथारुचि साकारपक्षे नीलकण्ठत्वं व्यार्येयम, एतादृशी पुरभिद: पुरं त्रिपुरम्भिनत्ति नाशयति असौ पुरभित् त्रिपुरहन्ता शिवस्तस्य मूर्तिराकृतिर्मे पुरोडग्रे स्फूर्जति भासते; निराकारपक्षे तु पुरभिद: पु- राणि स्थूलसूक्ष्मकारणार्यानि समष्टि्यष्टिरूपागि शरीराणि भिनत्ति बाधतेऽसौ पुरभित्तस्य मत्यगभिन्नव्रह्मशिवगुरोरमूर्ति-

स्य पुरोडग्रे मत्यक्षतयेत्थर्थः, स्फूर्जति पकाशतेऽतः कामि- भिः स्वसादृश्यारोपेया साकारे निराकारे च पार्व्त्या वृत्तौ व्र- ह्माकारायां वा शिवस्य ब्रह्माभिन्नप्रसगात्मशिवगुरोक्ष प्रेमाधि- क्यदर्शनात्कामित्वं प्रतिपादितं तन्मौळ्यविलसितमेवेति कामि- त्वाभावेन ब्रह्मज्ञानिनः शिवस्य ब्रह्माभिन्नपसगात्मशिवगुरोश्च पार्वतां प्रमारूपृत्तौ च प्रेमाधिक्यदर्शनात्पार्वता ब्रह्माकारवृत्ते- श्रोक्तं ब्रह्मत्वं सम्भाव्यमिति भावः ।। ८२ ।।

शिवपूजाशतकम १२९

हदानी निर्णीतं सोपकरणं ध्यानमुत्तरत्रासङ्करायोपसंहरति गध्येन। इति सोपकरणं ध्यानम । इसीति। सोपकरयामुपकरणं ध्यानातुकूळर्सवसामग्री तेन सहित सोपकरणं ध्यानं चिन्तनरूपः पूजोपचार इति समाप्तम। एवं ध्यानं निर्णीयेदानीमुत्तरमवशिष्टं पूजाकमं निर्णेतुं तत्र प्रथमं स्नाननिर्णयाय स्नानमन्त्रं तावदर्शयति। पशुपतये नमः सानम् । पशुपतय इति। पश्चपतये पशवोऽज्ञा जीवा इ- सर्थः, तेषां पतिः पालकः स्वसत्त्वचित्वानन्दत्वदानेन रक्षको जीवानां व्रह्माभिन्नपत्यगात्मश्िवगुरुस्तस्मै तत्स्वरूपभाप्तय इ-

तजीववाधेन कय एवात्र प्रणामो विवक्षितः, अष्टधा प्कृतिश्व। 'भूमिरापो Sनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च। भ्रहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ इति श्षोके गीतायां भगवतोक्ता, बाधश्च 'नान्यो तोस्ति द्रष्टा नान्योतोस्ति श्रोते'त्यादिश्रुतिभिरष्टपकृत्युपहितकर्तृत्वभो- कृत्वादिधर्मचिदाभाससत््वनिषेध रूप उक्तः प्रसिद्धस्तेन च पश्चुत्वसाग एव पशचुपतिशब्दवाच्यो व्रह्माभिन्नपसगात्मनैक्यमेव मन्त्रार्थोऽन्र विवक्षित इति भाव:, इममेवार्थ श्लोकेन रपष्टयति। पशुत्ववासना त्याज्या ज्ञानगङ्गाम्बुधारया। पवित्रया शीतलया स्नाप्यः पशुपतिः शिवः॥८३॥ पश्चुत्वेति। हे शिष्य ज्ञानगङ्गाम्बुधारया ज्ञायते प्रस- गभिन्नं ब्रह्मानेनेति ज्ञानं बोधः स एव सन्ततगमनात्प- वित्रत्वकारणाच् गङ्गेव तस्या अम्ब्वव तापत्रयनिवर्तकत्वा- ११७

९३० घोधसारे।

द्वियानन्दोऽत ग्राह्यस्तस्य धारेवात्राखण्डत्वं विवक्षितं तया प वित्रया मायाविद्यारागादिमलनिवर्तकया शीतलया तापत्रनि- वर्त्तयित्र्या पश्चुत्ववामनाऽज्ञत्कात्पशोर्जीवस्य भावः पशुत्वं तस्य वासनेच्छा त्याज्या सक्तुं योग्याडस्ति तेनेत्यध्याहार्य तेन पशुत्ववासनासागन पश्चुपतिः पशुनामझ्ञानां जीवानामिति यावत् पतिः पालकः स्वसत्त्वं जीवेष्वारोप्य रक्षको ब्रह्माभि- न्रपसगात्मशिवगुरुः शिवः सुखरूपः स्नाप्यः स्नापितव्पो व्र ह्म। भिन्नप्रत्यगात्मशिन गुरोर्जीवत्ववासनात्यागपुरःसरं जीव- त्ववाध एवात्र पूजायां स्नानं कार्यमिति भावः ॥ ८३ ॥ एवं स्नानं निर्णीयेदानीमुत्त रोपचारांन्निर्णेतुं तत्समर्णमन्त्रं तावदाह। शिवाय नम इति पूजनम्। शिवाय नम इति। शिवाय चित्रो ब्रह्माभिन्नः प्रसगात्मशि- बगुरुस्तस्मै तत्स्वरूपपाप्तये नमीऽष्टप्रकृत्यष्टाङ्गसहितः साधि- ध्ठानचिदाभामवाघरूप: गह्वीभावोऽस्तिवति मार्थनेनि मन्त्रार्थः, इत्यनेन सर्वोपचारारपखं ज्ञायत इति शेषः। तमेतरार्थ क्षोकेनापि स्पष्टयति। शिवो देवः शिवो जीवः शिवादन्यन्न विद्यते। एवं शिवे प्रकर्त्तव्यं भत्त्या चन्दनलेपनम्॥ ८४ ।। शिव इति। हे शिष्य देवः प्रत्यगभिन्नव्रह्मचिद्रपो गुरु: शिव आनन्दरूपोऽस्ति 'यो वे भूमा तत्सुखाम'त श्चतः, किश्न जीवोऽधिष्ठानकूटस्थचैतन्यमहितः प्राणोपाधिमान् वुदंद्धिस्थ- चिदाभासो जीव: स शिवः प्रत्यगभिन्नव्रह्मानन्द एवास्ति 'ना- न्यातोस्ति द्रष्टे'त्यादिश्रुतिभिर्जीववाधेन कूटस्थावशेषणादे

शिवपूजाशतकम्। ९३१

तदेव व्यनिरेकेणाप्याह सिवादिति, शिवाद्रह्माभिन्नपत्यगानम्व गुरोः सकाशादन्यत्पृथग्जीवत्त्वं न विद्यने नास्ति ब्रह्माभिन्न- पसगात्मनः सकाशाज्जीवमत्ताउन्या नास्तीत्यर्थः, एवामत्थं भाव एव शिवे ब्रह्माभिन्नप्त्यगानन्दरुपे भत्त्या प्रेम्णा चन्दरलेपनं चन्दयति आह्लादयतीति चन्दनं विद्यानन्दस्तस्य लेपनं सं- योजनं मकर्तव्यं पकर्षेण सम्पाद्यमिति भावः ।। ८४।। एचमेवाक्षतान्समर्थपितुं गद्येन मति जानीते। अथाक्षताः । अथेति। अथ चन्दनलेपननिर्णयानन्तरमक्षता लोके शिक- पूजायां यथा समर्ध्यन्ते तेऽत्र पूजार्यां निर्णीयन्त इति शेषः। त- मेव निर्णयं पधेनाह। भजनादक्षता भक्ता देवस्तु स्वयमक्षतः । अतस्त्वक्षतया भत्त्या पूजनीयः शिवोऽक्षतैः॥८५॥ भजनादिति। हे शिष्य भक्ता ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मत्वस्य स्वस्मिश्चिदाभासे सेवका अङ्गीकर्तारश्चिदाभासा एव भजना-

सेवनं तस्माद्वेतोरक्षता न क्षता न नष्टा भर्वन्ति वेवस्तु ब्रह्माभिन्नप्त्यक्किदूप आत्मापि स्वयं स्व्रन एवाक्षतो न क्षतो- डविनाशी 'अविनाशी वा अरेऽयमात्मे'त्यादिश्रुतेः, एवं चोभयोः स्वभावैक्याच्च परस्परं प्रीतिः सिद्धोंत भावः, अत एवोभयो- रक्ष तत्वेनैक्यादेकस्वभावत्वाच्च हे तोरक्षतैर्व्रह्माभिन्न परत्यगात्मत्व-

क्षता नष्टा तथाविधा या भक्ति: प्रत्यगात्मत्वस्य स्वहिमत्रग्गीकारे मेमलक्षणा वृत्तिस्तयाऽहंत्रह्मेसेवंरुपया दसेति भाव:, शिवो

९३२ बोधसारे।

व्रह्माभिन्नप्सगात्मशशिव गुरु: पूजनीय आदरजीयः इदमेवात्रा- क्षतैः पूजनं ज्ञेयमिति भावः ॥८५।। एवमक्षतार्पणं निर्णीयेदानीमर्कपुष्पार्पणं निर्णेतुं गधेन प- तिजानीते। अथार्कपुष्पविचारः । अथेति। अथाक्षतार्पया निर्यायानन्तरमर्कपुष्पार्पणनिर्णयो ोके यदर्कपुष्पाणां शिवे समर्पणं क्रियते तस्यात्र शिवपूजायां निर्णयो विचारः क्रियत इति शेषः। तमेव निर्णयं पद्ेनाह। अर्क: पाशुपतो नाम देव: पाशुपतप्रियः । अतः पाशुपतार्कस्य पुष्पं पशुपतेः प्रियम्॥ ८६॥ अर्क इति। हे शिष्य पाशुपतः पशुर्जीवस्तस्य पतिः पाल- कः स्व्रसत्त्वसमारोपेण रक्षकः प्रत्यगभिन्नपरमात्मेत्यर्थः, तस्थायं पाशुपतः प्रत्यगभिन्नव्रह्मविषयको बोधो नाम प्रसिद्ध: स एव प्रकाशरूपत्वादर्कः सूर्य इवास्ति अतः स बोधएवार्कोडत्र ग्राह्य:, किश्च देवो ब्रह्माभिन्नमत्यगात्मा पाशुपतपरियः पशचुपतिर्जीवर- क्षकः पत्यगात्मा ब्रह्माभिन्नस्तस्य तद्विपयत्वरेन तत्सम्बन्धी पा- पाशुपतो बोधः प्रिपः सुखकारयत्वादात्मत्वाच्चेष्टो यश्य स तथोक्तोऽस्ति अतो जीवव्रह्मैक्यबोधपियत्वादेव पाशुपतार्कस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मविषयकबोधस्य प्रकाशरूपत्वेनार्कस्य पुष्पं पुष्प- मिव प्रफुल्लं मुक्तिसुखं पश्चुपतेः पशूनां जीवानां पतेः पालक स्य पयगभिन्नब्रह्मणः प्रियमिष्टं भवति न लौकिकार्कपुष्पमत्र पू- जायां ग्राह्यमिति भावः ॥। ८६ ।। ननु लोके तावदर्कनाम्ना वृक्ष: प्सिद्धोऽत्र तु अर्कपदेन बोधः प्रतिपादितस्तत्र वृक्षधर्मवत्त्वं कथ सम्भाव्यं तत्राह।

शिवपूजाशतकम । ९३३

कटुपत्स्तरुः कोपि भक्तेन गिरिशेऽर्पितः। प्रकाशकस्तमोहन्ता स एवार्कत्वमागतः ॥। ८७।। कटुपत्र इति। हे शिष्य भक्तेनाहं ब्रह्मास्मीति स्वस्मिन् व्रह्माभिन्नपत्यगात्मशिवगुरुत्वाङ्गीकारवता कोपि सत्त्वासच्वा- भ्यामनिर्वचनीयः पूर्वमज्ञानावस्थायां कटुपत्रः कटूनि तीक्ष्णानि पत्राणि दलाननि कामक्रोधादिद्ृत्तिरूपाणि यस्य स तथोक्तस्त- रुर्ज्ञानावस्थायां तर्रात मंसारसमुद्रमिति तरुर्व्रह्माभित्नमत्य- गात्मवोधो गिरिशे गिरन्ति नश्यन्ति तत्वज्ञानेनेति गिरयो- Sज्ञानतत्कार्यरूपाः प्रपश्चास्ताञ्च्छातयति स्वयंप्रकाशचिद्र- पेण तनूकशोत अमौ गिरिशो ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मशिव- गुरुस्तस्मिन्नर्पितस्तद भिन्नलवेन निश्चितश्वेदित्यध्याहार्य, चैददि तर्हिं प्रकाशकः प्रकाशयिताऽत्मानात्मनोस्तमोहन्ता तमसो- डज्ञानस्य हन्ता नाशको यतो भवति अत एव स ब्रह्माभि- न्नपत्यगात्मविषयको वोध एवार्कत्वं मकाशकत्वेनार्कनाम- त्वमागतः प्राप्त इति निश्चेतव्यम्॥८७॥ नतु लोकपसिद्धेडर्के शिवमल्लीति नाम प्रसिर्द्ध तदत्र कर्थ सम्भाव्यं तत्राह। पुष्पङ्कटुदलस्यास्य शाम्भवेन निवेदितम् । शम्भुना स्वीकृतं तेन साजाता शिवमल्लिका॥८८॥ पुष्पमिति। हे शिष्य अस्य प्रत्यक्षस्य कटुदलस्य कटूनि तीक्ष्णानि दलानि कामादिरूपाणि पर्णानीव यस्य तस्यान्तः- करणावच्छिन्नचिदाभासरूपवोघस्य मस्गभिन्नब्रह्मविषयस्य पुष्पं पुष्पमित् प्रफुल्लं विद्यासुखं शाम्भवेन शं भवसस्मादिति शम्भुः सर्वजगदानन्दकरः प्रसगभिन्नव्रह्मशनगुरुस्तस्यायं शा-

९३४ बोधसारे।

म्भवस्तदंशत्वाचिदाभासस्तेन शिवे प्रत्यगभिन्नव्रह्मणि निचे- दितं समर्पित ततः पृथगसच्वेन निश्चितमिसर्थः, तच्छम्भुना स्व्रीकृतं शम्भुर्जगदानन्दकरः प्रतगभिन्नव्रह्मशितगुरुस्तेन स्व्री- कृतमङ्गीकृतं स्व्रामिन्नत्वेन सम्पादितमित्यर्थस्तेन कारणेन साडहंब्रह्मास्मीति वोधरूपा वृत्ति: शिवमल्लिका शिवन मस- गभिन्नव्रह्मणा सहैकीभूय मालते शोभत इति शिवमल्लिका- नाम्नी जाता लोके मसिद्धाऽस्तीति झ्ेयम ॥८८ ॥ एवमर्कपुष्पार्पणं निगीयेवानीं धत्तूरं निणेतुं गधयेन प्र- तिजानीते। अथ धत्तूरनिर्णयः । अथेति। अथार्कपुष्पनिर्णयानन्तर धन्तूरनिर्गायो लोके धन्तू रः शिवे समर्प्यते तम्य निर्णयो विचार: क्रियत इति शेष:। त- मेव निर्णयं पश्चधत्तूरनामनिरुत्त्या पश्चमि: श्रोकैराह, तत्र तावद्धत्तूर इति धत्तूरनामनिरुत्त्योभयोः स्व्रभावसाम्यदर्श- नेन तमाह। ईश्वरस्य प्रसादेन भासतेऽन्यादृशं जगत। स्वसमानगुणत्वेन धत्तूरः शिववल्लभः ॥८९॥ ई श्वरस्येति। हे शिष्य ईश्वरस्य शिवस्य प्रसादेन भजनादुपायैः स्वस्मिस्तदा विर्भावलक्षगोन जगद्विश्वमन्यादृटशं पूर्व सद्रूगेण यत्म- वीतं नदेव ततो निपरीतमसद्रूपं भासते दृश्यते धत्तूरस्पापि सेवनेन तत्सेवके धत्तूगविर्भावलक्षणोन धत्तूरस्य प्रसादेनापि जगदन्यादृशं विपरीतं भवतीत्यतः स्व्रसमानगुगात्वेन स्वस्य शिवस्य गुगोन स्वभा- वेनसमानस्तुल्यो गुण: स्वभावो यस्य धतूरस्य तस्य भावस्त्त्त्वं तेन

शिवपूजाशतकम । १३५

धत्तूगे लोक उन्मत्तवृक्ष: शिववल्लभः शिवस्य महादेवस्य वल्लभः प्रियोऽसिति। प्रकृतार्थे तुईश्वरो ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मशिवगुरुस्तस्य प्रसादेन प्रसादो विवेकेन चिदाभास आविर्भावलक्षणस्तेन तस्यैव स्वात्ममाक्षात्कारवतथ्चिवाभासस्य जगद्विश्वमन्याटशं 'सर्वे खल्विदं ब्रह्मे'ति दृष्ठ्या जगत्ववाधनेन ब्रह्मस्वरूपं भासते प्रतीयत इत्यतः स्वसमानगुणतवेन स्व्रेन प्रत्यगभिन्नव्रह्मणा समानस्तुल्यो गुण: स्त्रभावो यस्य स तथोक्त: स्व्रात्मनादात्म्येन स्वात्मसेवकचिदा- भासेष्वाविर्भावे सति जगदन्यथाप्रतीतिकरणगुणसाम्यर्वासत- स्य भावस्तत्त्वं तेन तेनोपलक्षितः पुरुषो धत्तूरः शिववल्लभः शिवस्य प्रत्यगभिन्नव्रह्मगुरोर्वल्लभः प्रिय तीति ज्ञेगम् ॥८९ ॥ इदानीमुन्मत्तनामनिरुत्त्यापि तत्तात्पर्यमाह। उन्मन्या स्वयमुन्मत्त उन्मादयति शाम्भवान्। अत एव प्रियं शम्भोः पुष्पमुन्मत्तसम्भवम् ॥ ९०॥ उन्मन्येति। हे शिष्य स्वयं शिव उन्मन्या मनोलयाप- रपर्याययोन्मन्यावस्थयोन्मत्त उन्मादं प्राप्तः सञ्छाम्भ- वाञ्छम्भुः शिवस्तस्यैते शाम्भनाः शिवभक्तास्तानुन्माद- यति उन्मत्तां्कराति यतः कारणादत एवानेनैव कारणेन शम्भोः शिवस्योन्मत्तसम्भवं धत्तरोत्पन्नं पुष्पं कुसुम पियमिष्टं ज्ञेयम। परमार्थतस्तु स्वयं ब्रह्माभिन्नश्चिदात्मोन्मन्या 'नेह नाना- स्ति किश्रने'तति श्रुत्या सर्वस्यात्मभन्नस्य वस्तुनो वाधितत्वेन मनसोऽत्पन्ताभावरूपया मुक्तावस्थयोन्मत्त उन्मत्त इव विधि- निषधातीतः प्रतीयते तथा सञ्छाम्भवाञ्छन्भु: सकलजगदान- नदकर: प्रसगभिन्नो ब्रह्मान्दस्तस्पैते शाम्भता ब्रह्माभिन्नपत्य- गात्मत्वं पाप्ताश्च्िदाभासा: प्रमातार इत्यर्थः, तानुन्मादयति

९३६ बोधसारे।

पनोनाशेन विधिनिषेधानीतां्करोति मुक्तान्करोति यतः कार- णादत एवैवंस्वभावादेव शम्भोः सकलजगदानन्दकरस्य ब्र. वाघितमनसश्चिदा मासात् सम्भव उत्पतिर्यस्य तत्तादशं पुष्पमिध विकसितं ज्ञानं ज्ञानरूपा वृत्ति: प्रियमिष्टमोस्त न धत्तूरपुष्यमिति ज्ेयम् ॥९०॥ इदानीं कितवनामनिरुत्त्यापि तद्द्रढयति। कैतवं कितवस्यास्य सर्वगोऽयं न लिप्यते। अतः किवधूर्त्तस्य कैतवं कुसुमं प्रियम् ॥ ९१ ॥ कैतवमिति। हे शिष्य अस्य प्रत्यगंभिन्नव्रह्मीशवगुरो: कित- वस्य सर्वगत्वे सति अन्तिप्तत्वं कपटं तेन युक्त वात्कपटिनो यज्ज्ञा- निषु प्रसिद्धं सर्वगः मर्वत्रानुस्यूतः सन्न लिप्यते लिपो न भ- वति सर्वोत्पत्तिलयादिना तद्वान्न मवतीति तदिदं कैतवं कपटं ज्ेयं यतोऽतः कारणात्कपटवच्तादित्यर्थः, कितवधूर्त्तस्य सर्व- गत्वे सति अलिप्तत्वेन कितवः कपटः कामादिधूर्त्तवश्चकत्वेन धूत्तो वक्ष्यमायो वञ्चकः प्रत्यगभिन्नव्रह्मशिवगुरुस्तस्य, यद्धा स्वस्मिन्सर्वगत्वेना लिप्तत्वं कामादिवश्चकत्वं च साक्षा त्कृतवान्प्रमाता तस्य कैतनं तस्मादुत्पन्नं कुसुमं पुष्पमिव प्रफुल्ल-

शिवगुरुविषयक ज्ञानं विद्यानन्दतिकासनमिति भाव:, प्रियमिष नान्यदित्यर्थः। लौकिकार्थे तु अस्य प्रत्यक्षस्य कितवस्य च्छलि- नो यत्पसिद्धं सर्वगः समष्ठ्यहंभावाधिष्ठातृत्वेन समस्तपदा- र्थेषु व्याप्तः सन्नपि न लिप्यते लिसो न भवतीत्येवं कैतवं कापठ्यमस्ति अतः कारणात्कितवधूर्त्तस्य कपटेनोक्तविधेन धू- र्न्तक्य सर्ववश्चकस्य स्वस्त्रभाववत्वेन कैतवं धात्तूरसम्बन्धि कुसुमं

शिवपूजाशतकम पुष्पं मिथमिष्टम ॥ ९१ ॥ इदानीं धूर्तनामनिरुत्तयापि तद्रठयति। कामादयो महाधूर्त्ता धूर्तितं यैर्जगत्रयम् । तान्धूर्तयति यो युत्त्या सधूर्तो धूर्जटिप्रिय: ॥९२॥ कामादय इति। हे शिष्य कामादय: कामोडभिळाष आदिर्मु- खयो येषु क्रोधादिषु ते महाधूर्ता महान्तः श्रेष्ठा धूर्त्ता वश्च- का: सन्ति तत्रोपपत्तिमाह धूर्त्तितमिति, यैः कामादिभिर्जग- त्त्रयं जगता लोकानां त्रयं तिक धूर्त्तितं वश्चितमस्ति ते का- माधाः शिवेन ब्रह्माभिन्नमत्यगात्मशिवगुरुणा धूर्तितास्तत्तदवि षयवाधनेन वश्चिताः सन्तीति हेतोरयं तादृशकामादिवश्चकः प्रत्यक्षो धूर्तः सर्वकामादिवश्चको ज्ञानी चिदाभासो घूर्त्तवल्लभो धूर्त्तकामाविवञ्चकस्य पत्यगभिन्नपरमात्मन आत्मत्वाद्वल्लभः मि- योऽस्ति न तु लौकिकधूर्त्त इत्यर्थः। लौकिकार्थे तूभयोः स्वरभा- वैक्याल्लौकिकधूर्तमियः शिव:, शेषं समानम् ॥९२॥ इदानीं कनकाहयनामनिरुत्तयापि तवेवाह। अर्पितं शङ्करे धूर्त्तपत्रं कनकपुण्यदम्। अनेन हेतुना जातो धत्तूरः कनकाह्वयः ॥ ९३ ॥ अर्पितमिति। हे शिष्य शङ्करे जगदानन्दपदे पयगभिन्नव्रह्म- शिवगुरवर्पितं तत्सत्तासमर्पणेन मसगात्माभेदेन संपादितं धू- तपत्रमुक्तलक्षयाकामादिवञ्चकस्य चिदाभासस्य पत्रमिव वृक्ष- स्यांशभूतमहंब्रह्मास्मीति ज्ञानं कनकपुण्यदं कनकस्य सुवर्णस्या- पंगोन यतपुण्यं सुकृतं तद्ददातीति तथाभूतं भवति अनेनैतेन १ धूतंवल्भः । ११८

९३८ बोधसारे।

हेतुना कारगोन घत्तुरो जगदन्यथाभासक उक्तलक्षणो ज्ञानी कनकाहयः कनकं सुनर्णमित्याह्वयं नाम यस्य स तथोक्तो जातो वेदेषु प्रतिपादितः सुनर्गो घर्म परिवेदनमि'त्यादिष्वित्यर्थः। लौ- किकार्थे तु धूर्त्तपत्रं धूर्तम्य धन्तूरस्य पवं पर्णे शङ्करे शिवेऽर्पित सत्कनकपुण्यवं सुवर्णार्पण पुण्यफलपरदं भवतीति शैवपुरागोपुप्र- तिपादितमनेन हेतुनैतेन कारगोन धत्तूरः कनकाहयः कनक इति नामको जाता लोके प्रसिद्ध: ॥ ९३ ॥। एवं धत्तूरं निर्णीयेदानीं कण्टकारिकां निर्णेतुं गध्येन पति- जानीते। अथ कण्टकारिकानिर्णयः ।

अथेति। अथ धत्तूरनिर्णयानन्तरं कण्टकारिकानिणयो लोके या कण्टकारिका शिवे समप्यते तस्या निर्णयो निश्चयोऽत्र क्रियत इति शेष:। तमेव पद्येनाह। भत्त्या भक्तेन चेद्वृत्तिर्मनसः शङ्करेडर्पिता। सकण्टकस्व्रमावापि जाता साऽकण्टकारिका॥ ९४ ॥ भत्त्येति। हे शिष्य भक्तेन जीवब्रह्मैक्यपेमतता साधिष्ठा- नबुद्धिस्थचिदाभासेनाधिकारिणा मनसश्चेतसो वृत्तिस्तत्वंप-

ब्रह्मास्मीतिरूपा भत्त्या प्रेम्णा तद्विषयकस्नेहेनेत्यर्थः, शङ्करे स- कलजगदानन्दकरे मत्यगभिन्नव्रह्मशिवगुरावर्पिता तदाकारा- कारिता पृथगसच्वेनावलांकितत्यर्थः, चैदयदि तर्हिं तदर्पणात्पूर्व सा वृत्तिरेव सकण्टकस्व्रभावापि कण्टका इव पीडाहेतवः का- मादिविकारा अत्र ग्राह्यासतैः सहितो युक्तः स्वभावो यस्या: सा तथोक्तापि कामादिविकारैः संपृक्तापीत्यर्थः, केवलब्रह्मानन्दा-

शिवपूजाशतकम्। १३९

तिशयेनाकष्टकारिका न विद्यन्ते कण्टका दुःखकारणभूता: कामादिविकार यस्यां सा तथाभूता केवलं सुखमात्रानुसन्धा- नवतीत्यर्थ:, जाता सम्पन्ना। लोकपसिद्धार्थेपि यद्यपि कण्ट- कैः सह वर्त्तमाना कण्टकारिका वृहती भक्तिपूर्वक शिवपूजके- म शिवडर्पिता यदि स्यात्तहि शिवप्रमादद्वारा तत्समर्पकार्य सुखप्राप्तिहेतुत्वात्कण्टकरहितैव सम्पन्नेति योज्यम॥९४।। एवं कण्टकारिकां निणीयेदानीं विल्वपत्राणि निर्गोतुं ग- देन पतिजानीते। अथ बिल्वविचारः । अथेति।अथ कण्टकारिकानिर्गायानन्तर विल्वनिर्याय: शि- वस्य विल्वः प्रेयानिति लोके शास्त्रे च प्सिद्धिरतोSत्र.विल्वस्य- बिल्वनाम्नो वक्षस्यापि निर्णगो विचार: क्रियत इति शेष: ॥ तमेव त्रिभिः पद्यैराह, तत्र तावच्छाण्डिल्य इति बिल्वनामास्ती- ति तन्निरुत्त्या तद्विचारमाह। शिवभक्तिस्वभावेन शाण्डिल्यो हि महामुनिः । तन्नाम्नैव प्रियं शम्भो: पत्रं शाण्डिल्यसम्भवम्॥९५॥ शिवभक्तीति। हे शिष्य शिवभक्तिस्वभावेन शिवे: प्रत्य- गभिन्नव्रह्मगुरौ या भकति: प्रत्यगभिन्नब्रह्मत्वसेवनरूपा वृत्ति: स एव स्वभावः शील तनोपलक्षितोऽत एत महामुनिर्महञछ्र क्ो मुनिर्जानी शाण्डिल्यः शाण्डिल्यनामको हि पसिद्ध उपा- सनाशास्त्रेऽस्ति अतस्तत्मिन्प्रेम्ण: शिनसम्बन्धिन आधिक्यद- र्शनात्तत्र च शिवपेमाधिक्ये ब्रह्मवेह्ह्मणोरभंदनिरुपणाड्रह्म- विदि ब्रह्मात्मलवेन ब्रह्मणः प्रेमाधिक्यं: सम्भाव्यं 'प्रेयः पुत्राद्वि- त्तात्पयोन्यहमाच सर्वस्मादान्तरतरोऽयमात्मेसादिश्रुतेः शम्भो:

९४० बोधसारे। :

शम्भवत्यस्मादिति शम्भुर्व्रह्माभिन्नः मसगानन्दस्तस्य तत्म- णीतमुपासनाशास्त्रं प्रसगभिन्नव्रह्मविषयिणी वृत्तिर्वा शाण्डि- ल्याभिधान्मुनेः सम्भव उत्पत्तिर्यस्य तत्तथाविषं पत्रमिव वृक्ष- स्यात्र ग्राहां तन्नाम्नैव शाण्डिल्य इति लोकपसिद्धदेह्दादिदृष्ठ्या नामाभिधानं तेनैवोपलक्षितं मियं मीतिचिषयं भवतीति झेयं, न तु प्रससिद्ध विल्वपत्रमत्र शिवपरियं ग्राह्यमिति भाव:। लौकिका- र्थेडपि प्रसिद्धशिवभक्तशाण्डिल्यमुनिनामवत्त्वादेव विल्वपत्रं शि- वमियमिति योज्यम् ॥९५॥ इदानीं शैलूषनामनिरुत्त्यापि तननिर्यायमाह। विश्वरूपो महादेवः स्वयं शैलूषलक्षणः । अतः शैलूषपत्रणां पूजया स प्रसीदति ॥९६॥ विश्वरूप इति। हे शिष्य महादेवो महानपरिच्छि्नो दे- वश्चिन्मात्रूपो ब्रह्माभिन्नपसगात्मा यतो विश्वरूपो विश्वं स- मस्तं जगदूपमाकृतिर्यस्य स तथाविधोऽसिति अतः स्वयं व्र- हाभिन्नपत्यगात्मा शैलूपलक्षणः शैलूपस्य बह्ुरूपधारिणो नटस्य कक्षयामित लक्षणं चिह्नं यस्य स तथाविधोऽस्ति अतः शैलूपलक्षयावत्वादेव हेतोः स उक्तविधो व्रह्माभिन्नमसगा तमशिवगुरु: शैलूषपत्रारणां तादृशसमस्तजगद्रूपधारिणां तद्वाघेन ब्रह्मस्वरूपधारियां चिदाभासानां पत्राणीव ब्रह्माकारवृत्तय- स्तासां कृतया पूजया कर्तरि षष्ठी ताभि: कृतयेत्पर्थः, ब्रह्माका- रृत्तिमवाह एवात्र पूजा तया प्रसीदति मसन्नो भवति न तु लोकमसिद्ध विल्वपत्राण्यत्र ग्राह्याणि लोकमसिद्ध विल्वपत्रैः पूजनं तु सांसारिकफलहेतुत्वान्मुमुक्षुभिर्नादरणीयमिति भावः ।।९६।। इदानीं श्रीफलनामनिरुत्त्यापि तन्निर्णयमाह।

शिवपूजाशतंकम्।

जन्मनस्तु फलं श्रीमद्विल्वपत्रार्पणाच्छिवे। अतो निरूपितो वृक्षो बिल्वः श्रीफलसंज्ञया।९७॥ जन्मन इति। हे शिष्य यस्मिञ्जन्मनि देहद्वयाविर्भाव- पूर्व तादात्म्यमतीतिरूपे जन्मनि ब्रह्माभिन्ने प्रत्यगात्मशिते सु. खरूपे बिल्वपत्रार्पणादुक्तविधो यो विल्वश्चिदाभासस्तस्य पत्रमिवर पत्रमहंब्रह्मास्मीतिदृत्तिरुपं तस्यार्पयां निवेदनं ब्रह्मा- भिन्नपत्यगात्ममात्रत्वसम्पादनलक्षयं तस्माद्धेतोस्तस्य जन्मनस्तु दे हद्रयसहितचिदाभा सानिर्भावलक्षणोत्पत्ते: फलं प्रयोजनं श्री- मच्छ्रीर्मुक्तिमम्पत्तिर्विद्यतऽस्प तत्तथोक्तं जायते यतोऽतः कारगाद्विल्व उक्तविधो ज्ञानी चिदाभास एव वृक्षस्तत्त्व- ज्ञानेन वृश्चनीयो विनाशाई: श्रीफलसंज्ञया श्रीफल इति नाम्ना निरूपितो विशेषितो मुक्तिफलवत्त्वान्मुक्तनाम्ना निर्दिष्ट इति भाव:। लौकिकार्थे तु यह्मिञ्जन्मनि शिवे विल्वपत्रं समर्पितं तस्य जन्मनः फलं श्रीमत्सायुज्यादिमुक्तिप्ाप्तिमद्भवति अतो विल्बनामको वृक्ष: श्रीफलनाम्ता लोके व्यवहहियत इति भाव: ।।९७।। एवं विल्वपत्रार्पर्णी निर्णायेदानीं शिष्टान्धूपादीनदक्षिणा- न्तानुपचारानपि निर्णीय दर्शर्यात। धूपप्रदीपनैवेद्यफलताम्बूलदक्षिणाः। शिवाय नम इत्येव सर्वमेवास्य पूजनम् ॥९८॥ धूपेति। हे शिष्य धूपमदीपनैवेद्यफलताम्बूलदक्षिणा धूपश्च दशेन्द्रियाणि वैरग्यानले दग्ध्वा तत उत्पन्नो ब्रह्मात्मविषयक- वासनारूपः कर्मज्ञानमयो यदिन्द्रियगगा इत्यवोक्त:, प्रदीपश्च जीवत्रह्मैक्यविषयको ज्ञानस्वरूपो यस्मिन्तुज्जलित इसत्रोक्ता,

९४२ बोधसारे।

नैवेदयक्ष द्वैतवाधरूपो यद्भक्ष्पं पियमस्पेसत्रोक्तः, फलंच भक्ति- रपं निष्कामोत्तमधर्मसम्भ्रमजुषामितत्रोक्त:, ताम्बूलं च मैध्या- दिव्ृत्तिच तुष्टयाङ्गकिरया लक्षणं यन्मै्यादिचुष्टयमिसत्रो कमे दक्षिया च मनश्चिन्तामणिसमर्पलक्षणा सर्वस्वं मम तत्किलेस- त्रोक्तैन, एते सर्वेप्युपचारा: शिवाय नम इत्येव शितो देव: शि-

पार्थक्यवाधनेन लक्षिताश्चेत्स्युस्तरहि सर्वमेव समस्तमपि लौकि कवैदिकनिषिद्धाचरणमपि अस्य प्रत्यगभिन्नव्रह्मशितगुरो: पू- जनं पूजा भवति तत कि वक्तव्यमेवाद्टशाचरणं पूजा भवती- ति भाव: ।। ९८ ।। एवं दक्षिणान्तानुपचारान्निर्गीयेदानी मन्त्रजपं निर्णेतुं मन्त्रनिर्णयमाह। विद्यासु श्रुतिरुत्कृष्टा रुद्रैकादशिनी थ्रतौ। तत्र पञ्चाक्षरी श्रेष्ठा सा जप्या शिवतुष्टये॥ ९९। विद्यास्विति। हे शिष्य विद्यासु ज्ञानसाधनोपासनासाधन- पतिपािकासु वाणीषु मध्ये श्रुंतिर्वेद उत्कृष्टा प्रमाणशिरोभू- तत्वाच्छ्रेष्ठाडस्तीति झ्ञेयं, तत्र श्रुतौ वेदेपि रुद्रैकादशिन्येका-

वाकूश्रेष्ठा झेया, तत्रापि नमः शिवाय चेति पश्चा्चर्याकाशादिप- श्वभूतरूपवाच्यांशत्यागेन तत्साक्षिपत्यगभिन्नब्रह्मचिन्मात्रशिव- गुरुलक्षिका शिवाय नम इति पश्चाक्षरसमूहरूपा वाकूश्रेष्ठोत्कष्टा- डस्ति, यद्वा पश्चम्पर्थे सप्तमी तत्र ततोपि रुद्राध्यायरूपवाक्य- जातादपि पश्चाक्षरी पश्चानामक्षराणां वर्णानां समाहाररुपा वागहं ब्रह्मास्मीत्येवं रूपा श्रेष्ठेति व्याख्येयं, सोक्तविधा शि- वपश्चाक्षर्यहंब्रह्मास्मीति पचाक्षररूपा शिवाय नम इत्येवंरुपा

शिव पूजाशतकम। ९४३

वा शिवतुष्टये शिवो ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मशिवगुरुस्तस्य तुष्टिः सन्तोष: सुखमित्यर्थः, तस्प ब्रह्मानन्दपाप्त्यै जप्पाSSवर्त नीया॥ ९९॥ एवं मन्त्रं निरयीयेदानीमेकादशविल्वपत्रैः शिवम्पूजीयतुं तन्निर्यायं गद्येन प्रातिजानीते। अथैकादशबिल्वपत्रिकाः ।

मेकादशसङ्यानि यानि पूर्वोक्तचिदाभासलक्षणस्य विल्वस्य

स्य निर्णयो विचारः क्रियत इति शेषः। तत्रादौ प्रथमविल्वप- त्रार्प्पर्ण निर्णीय दर्शयति। द्रष्टा च दर्शनं दृश्यमिति पत्रत्रयान्विता। शिवे समर्प्या चिद्रपे प्रथमा बिल्वपत्रिका ॥१००॥

द्रष्टाचेति। हे शिष्य द्रष्टा साधिष्ठानो बुद्धिस्थश्चिदाभासो रूपसाक्षात्कारकरणभूतचक्षुषा रूपदर्शनवान्, दर्शनं च तस्यो- क्तविधद्रषटू रूपज्ञानकरयाभूतं चक्षुः, दृश्यं च रूपमित्येवं यानि प- वाणि वृत्तयस्तेषां त्रयमन्योन्यसापेक्षत्व्रात्तिकं त्रिदलमित्यर्थः, तेनान्विता युक्ता प्रथमा वक्ष्यमाणासु आदिभूता विल्वपत्रिका सामान्यत्रिपुटीसाक्षिचिद्विषयिणी वृत्ति: शिवे चिद्रूपे भागत्या- गलक्षणया लक्षिते चिन्मात्रस्व रूपे ब्रह्माभिन्नपत्यगानन्दशिवगुरौ समप्या ततः पृथगसत्वात्तस्या बाधपूर्वमवलोकनीयेदमेवात्र सम- र्पणमेवमग्रेपि दशसु ज्ञेयम् ॥ १०० ॥ इदानीं द्वितीयां तथाविधां विल्वपत्रीं दर्शयति।

९४४ बोधसारे।

कर्त्ता कार्य च करणमिति पत्रत्रयान्विता। शिवे समर्प्या चिद्रूपे द्वितीया बिल्वपत्रिका ॥१०१॥ कत्तेति। हे शिष्य कर्त्ता साधिष्ठानवुद्धिस्थचिदाभास इन्द्रि पजन्यक्रियाभिमानी, कार्य चेन्द्रियै रूपादिसास्षात्करणरूपो व्पवहारः, करणं च तत्तक्रियासाधनमन्तःकरणं वाह्येन्द्रियदशकं चेतिपत्रत्रयात्मिकेत्येवं यत्पत्राणां दलानां त्रयं त्रिकं तदेवात्मा स्व्ररूपं यस्या: सा बुद्धिरेवात्र ग्राह्या, सोक्तविधा द्वितीया द्विसङ्वयापूरणी बिल्वपत्िका पूर्वोक्तचिदाभासलक्षणस्य वि- ल्वस्य पत्रिकेवांशभूता पत्रिका त्रिदलरूपेत्यर्थः, चिद्रूपे चेत्यर- हितचित्मावरूपे शिवे ब्रह्माभिन्नमसगात्मानन्दशिवगुरौ सम- व्या समर्पणीया तदभिन्नत्वेनावलोकनीयेति भावः॥१०१॥ इदानीं तृतीयां बिल्वपत्रीं दर्शयात। भोक्ता च भोजनं भोज्यमितिपत्रत्रयात्मिका। शिवे समर्प्या चिद्रपे तृताया बिल्वपत्रिका॥ १०२॥ भोक्तेति। हे शिष्य भोक्ेन्द्रियैरन्तःकरयद्त्तिभिश्व मा- पितविषयजन्यसुखानुभववान्सानन्दमयो विज्ञानमयः, भोजनं च तत्तत्सुखानुभवकरणरूपा वत्ति:, भोज्यं च भोगविषयं सुखं चे- तिपत्रत्रयात्मिकेसेवं यत्पवार्ण दलानां त्रयं त्रिकं तदा- त्मा स्वरूपं यस्या: सा तथाविधा बुद्धिस्तृतीया त्रिसख्ख्यापूरणी विल्तपत्रिका विल्वस्य पूर्वोक्तचिदाभासलक्षण शा्डिल्यस्प प. त्रिका पत्री चिद्रूपे चिन्मात्ररूपे शिवे ब्रह्माभिन्नमत्यगात्मशिव- गुरौ समर्प्या तदभिन्नत्वेनावळोकनीया ॥ १०२॥ चतुर्थीमाह।

शिवपूजाशतकम। ९४५

भूर्भुवश्र तथा स्वर्ग इतिपत्रत्रयात्मिका । शिवे समर्प्या चिद्रूपे चतुर्थी बिल्वपत्रिका॥१०३॥ भूरिति। हे शविष्य भूर्भवन्त्यस्या भृतानीति भू: पृथ्वी भुव- श्वानतरिक्षलोकस्तथा तद्त्सवर्गः स्वर्गलोक इतिपत्रत्रयान्वि- तत्पेवंतिधं यत्पत्राणां दलानां त्रयं त्रिकं तेनान्विता युक्ता- बुद्धिश्चतुर्थी चतुःमङ््यापूरणी विलापत्रिका विल्वस्योक्तवि- घत्रिपुटीलक्षगात्रिदल लक्षित चिदाभासस्य पत्रिका पत्रीव बुद्धि- श्विद्रूपे चेत्यहितचिन्मात्ररूपे शिवे ब्रह्माभिन्नप्रसगात्मशिवगुरौ समर्प्या समर्पणीया तद्रूपत्वेनानुभाव्पेति भावः ॥१०३।। पश्चमीं दर्शयति। जाग्र स्वप्नस्तथा सुप्तिरितिपत्रत्यान्वि॥। शिवे समर्प्या चिद्रूपे पञ्चमी बिल्वपत्रिका ॥ १०४॥ जाग्रदिति । हे शिष्य जाग्रदिन्द्रियै रर्थोपलव्धिर्जागरित- मित्युक्तलक्षणणा जाग्रदवस्था, स्व्रप्रो जाग्रद्विषयवासना वासित- बुद्धौ प्रातीतिक: प्रपश्चः स्वप्न इत्युक्तलक्षणा स्व्प्नावस्था, तथा

णज्ञानमात्रस्थितिरित्युपलक्षिता सुषुप्त्यवस्थेसेवं पत्रवया- न्विता पत्राणां दलानां यत्तर्यं त्रिक तेनाऽन्विता युक्ता बुद्धि: पश्चमी पञ्चमङ्म्यापूरणी बिल्वपत्रिका विल्वस्योक्तविधविद- लोपलक्षितचिदाभासस्य पत्रिका पवी चिद्रूपे चेत्यरहितचि- न्मावरूपे शिवे ब्रह्माभिन्नपसगात्मशितगुरौ समर्प्या समर्प- णीया तद्रूपेयानुभाव्येति भावः । १०४ ।। घष्ठीं दर्शयति। स्थूलं सूक्ष्मं कारणाख्यमितिपत्रत्रयान्विता। ११९

९.४६ बोधसारे।

शिवे समर्ष्या चिद्रूपे षष्ठिका बिल्वपत्रिका॥१०५॥ म्थूलमिति। हे शिष्य स्थूलं पश्चीकृतपश्चभूनकार्यरूपं

शावयनकं समस्टिलिङ्गशरीर, कारगाखयं स्थूळमूक्ष्मशरीरप्रक्र-

इति उक्तविधं यत्पत्राणां दलानां त्रयं त्रिकं तेनान्वना युक्ता बुद्धि: पप्ठिका पट्सङ्म्यापूरणी विल्वपत्रिका विल्वस्यांक्त- प्रकारत्रिपुटी लक्षगात्रिदलोपलक्षितचिदाभासस्य पत्रिका पत्री चिद्रूपे चतरहितचिन्मावरूपे शिवे ब्रह्माभिन्नपय्यगानन्दात्म गुरो समप्याडर्पितव्या तन्मावत्वेनाऽनुभाव्येति भावः ॥१०५।। इदानीं सप्तमीं चिल्वपत्रीं दर्शयति। अविद्या संसृतिर्जीव इति पत्रत्रयान्विता। शिवे समर्प्या चिद्रूपे सप्तमी बिल्वपत्रिका॥१०६।। अविध्येति। हे शिष्य अविद्या मलिनमत्त्वप्रधाना भकृ- संशरूपा जीवत्वोपाधिभूना, संसृनिः संसरि पसरतीति सं- सृतिः संमारः, जीवो जीवयति संसारं निपरीतज्ञाननेति जीव: प्राणोपाधिमान् संसारी चिदाभास इतिपत्रत्यान्ता=इत्येवं यत्पत्राणां दलानां त्रयं त्रिक तनान्विता युक्ता बुद्धि: सप्तमी सप्तमङ्म्यापूरणी विल्नपत्रिका बिल्वस्योक्तविर्धात्रपुटीलक्षण- त्रिदलोपलक्षिनस्य चिदाभासस्य पत्रिकेवांशरूपा चिद्रूपे चे-

मर्ध्या समर्पणीया तन्मात्रत्वेन चिन्तनीयति भावः ॥१०६ ॥। अष्टमीं विल्वपत्रीं लक्षगति। उत्पत्तिश्र स्थितिर्नाश इतिपत्रत्यान्व्रिता।

शिव पूजाशतकम् । ९४७

शिवे समर्प्या चिद्रपे ह्यष्टमी बिल्वपत्िका॥१०७॥ उत्पात्तारति। हे शिष्य उत्पत्तिर्जगतः स्वरस्य बोद्धवः, स्थि- तिश्व स्वधर्मस्थानलक्षणमर्यादापालनं स्वयं च तदाचरणं, नाशश्र संहार इतिपत्रत्रयान्विता=इसेवं यत्पत्रारणा दलानां तयं त्रिकं तेनान्वििता युक्ता बुद्धिश्चिदूपे चेत्यरहितांचन्मात्ररूपे शिवे ब्रह्मा- भिन्नप्रत्यगात्मशितगुरावष्टम्यष्टसंख्यापूरगी विल्वपत्रिका वि- लव स्योक्तवधत्रिपुटी लक्षणत्रिद लोपलक्षितचिदा भा सस्य पत्रिका पत्री समर्प्या समर्पग्ीया तन्मात्रत्वेनानुभाव्येत्यर्थः ॥४०७॥ नवमीं पत्रिकां दर्शयति। व्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्र इतिपत्रत्रयान्त्रिता। शिव समर्प्या चिद्रूपे नवमी बिल्वपत्िका॥१०८॥ व्रह्मोत। हे शिष्य ब्रह्मा विरिश्चिः सवजगज्जनकत्व्रन प्रसिद्ध:, विष्णुश्च जगत्पालकत्वेन प्रसिद्धो हरि:, तथा तद्वदुद्रः मर्वसंहारकः शिव इतिपत्रत्रायत्विता=इत्येवं यत्पत्राणां दलानां त्रयं त्रिकं तेनान्विता युक्ता बुदध्धिर्नवमी नतसंख्यापूग्सी विल्वपत्रिका वि- ल्वस्योक्त ्रिपुटीत्रिदलोपलक्षतीच ा भा सस्य पत्रिकेवांश रुपा चिद्रप चेत्यरहिर्ताचन्माव्रस्वरूप शिवे सुखरूप प्रत्यगभिन्नत्र- ह्मगुरौ ममर्ष्या समर्पगीया ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मशित्रगुरुमात्रतगा- डवलोकनीयेि भावः ॥१०८॥ दशमीं विल्वपत्रीं लक्षयति। तमो रजस्तथा सत्त्वमितिपत्रत्रयान्त्रिता शिवे समर्प्या चिद्रूपं दशमी बिल्वपत्रिका॥ १०९॥ तम इति। हे शिष्य तम आवरणात्मक मोहस्व गरवं स्वा-

९४८ योधसारे।

त्मविस्मृतिकारणमत्र तमःशब्देन ग्राहं, रजश्च चाश्चल्यधर्मवत्म- र्वजगदुत्पत्यादिक्रियाकारणं लोभादिवत्युपलाक्षनमत्र ग्राह्यं, त- था तद्रत्सत्वं प्रकाशस्व्ररपं सर्वजगज्ज्ञानकारणं धर्मप्रीत्याद्युपल- क्षितमिति पत्रत्रयान्विता=इत्येवं प्रकारं यत्पत्रणां दलानां तयं- त्रिकं तेनान्विता संयुक्ता बुद्धिर्दशमी दशसङ्म्यापूरणी बिल्व- पत्रिका विल्वस्योक्तविर्धात्रपुटीत्रिदलोपक्षितस्य चिदाभासस्य पत्रिकेवांशभूता चिद्रूपे चेत्यरहितचिन्मातरूपे शिवे सुखस्वरूपे व्रह्माभिन्नपत्यगात्मगुरौ समर्प्या समर्पणीया म्त्यगभिन्नब्रह्म- मावरूपेण भावनीयोत भावः ।।१०९ ॥ एकादशी बिल्वपत्रीं प्रदर्शयति। त्वन्ताऽहन्ता तथेदंत्वमितिपत्रत्रयान्विता। शिवे समर्प्या चिद्रूपे रुद्राख्या बिल्वपत्रिका॥११०॥ त्वंतेति। हे शिष्य त्वंता स्वभिन्नपुरुपविषयकस्वपत्यक्षता, अहन्ता स्व्रानन्यदेहद्रयसहिनसाधिष्ठानचिदाभासता, तथा तद्र-

त्राणां दलानां त्रयं त्रिकं तेनान्विता युक्ता बुद्धी रुद्राख्या रुद्रा एकादशेत्याख्याSडह्वा यस्याः सा तथोक्ता एकादशीत्यर्थः, विल्नपत्रिका बिल्वस्योक्तांवपुटीत्रिदलापलक्षित चिदाभासस्य पत्रिकेवांशभूता चिद्रूपे चेत्यरहिताचन्मावरूप शिवे सुखस्वरूपे घ्र ह्माभिन्नप्रत्यगात्मगुरौ समर्प्या समर्पणीया ब्रह्माभिन्नपसगा- त्मशिवगुरुरूपमात्रत्वेना तुभा व्येति भाद: ।। ११० ॥ इदानीमुक्तविल्तपत्रार्पणमुपसंहृत्य तत्फलं दर्शयति। एकादशैताः कथिताः शाम्भवाः बिल्वपत्रिकाः। एताभिरर्चितः शम्भु सदयो मुक्ति प्रयच्छति॥।१११॥

शिवपूजाशतकम्। ९४९

एकादशेति। हे शिष्य एता मया निरूपिता इमा एका- दशैकादशमङ्म्याः शाम्भवाः शम्भवसस्मादिति शम्भुः सकल- जगदानन्दकरो ब्रह्माभिन्नपसगानन्दात्मशिवगुरुस्तस्यैताः शा- म्भवास्तदर्पणेनोक्तविधेन तत्सम्बन्धीकृता विल्वपतिका वि ल्वस्योक्तत्रिपुटी लक्षणत्रिदलोपल क्षित चिदा भासस्य पत्रिका: प- वाणीवांशभूता: सन्तिः ता मया ते कथिता निरूपिताः, किश्चैताभिराभिरेकादशसङ्व्यबिल्वपत्रिकाभिः कृत्वा शम्भु: श सुखं भतरसस्मादिति शम्भुब्रह्माभिन्नपत्यगात्मशितगुरुरर्चितः

त्कालमेतर मुक्तिं मोक्षं प्रयच्छति ददाति ॥ १११ ॥ एवमेकदश विल्व पत्रार्पणं निर्गीयेदानी मष्टमूर्तिपूजननिर्ण- यनिरूपणं गद्येन प्रतिजानीते। अथाष्टमूर्तिपूजनम ।

मष्टमूर्तिपूजननिर्गायोऽष्टावष्टसङ्धया याः शिवस्य मूर्तय आकृतयः कथिताः शैवशास्त्रषु क्षिसादिनाम्न्यस्ताभिः क्रियते याच्छवस्य पूजनमर्चनं, यद्वा तासामेत्र पूजनं तस्य निर्णयो नि- श्चयः क्रियत इति शेषः। तदेव सफलं निरूपयति। शर्वो भवो रुद्र उग्रो भीमः पशुपतिस्तथा। महादेवस्तथेशान इति मूर्तिप्रपूजनम् ॥ ११२॥ शर्व इति द्ाभ्याम्। हे शिष्य शर्त्रः शरान्वाति धारयतीति शर्व: विशीर्यमाणदेहोपलक्षितप्राणिधारणोपलक्षिता पृथ्वीप- कृतिदेहः, भवः सैव पृथ्वी भवत्यस्मादुत्पद्यत इति भवो जलम- 'अम्भो मरीचीर्मरमाप' इत्यादिकया श्रुत्या 'अन्ः पृथिती'ति

१५० बोधसारे।

श्रसा च पृथिव्या दिसष्टेर्जलकारणत्वनिरूपणाज्जलप्रकृतिरूप इत्यर्थः, रुद्रो दाहकत्वेन रोदयति सर्व जगदिति रुद्रांडग्रिमकति- रूपस्तेजोमूर्तिरित्यर्थः, उग्रस्तेजआदिभृतमौतिकानां शापकत्वादि- नोग्रो वायुर्वायुप्रकृतिमूर्तिरित्यर्थः, तथा भीमः सर्ववाय्वादिभू- तभौतिकलयात्मकत्वेन सर्वभीतिहेतुरत्राकाशस्तत्पकृतिमूत्युंपल- क्षितः, तथा तद्वत्पशुपतिः पशुं जीवं स्व्रोपाधितया पाति रक्षती- ति पशुपतिरत्र मनःपकृतिमूर्तिरिति भावः, महादेवो महान्मन- सोडपि श्रेष्ठो देवश्चिद्रूपो विज्ञानशब्दवाच्यत्वात्मर्वसंसारक्रीडा- साधनभूनो बुद्धिप्रकृतिमूर्तिरित्यर्थः, तथा तद्रदीशान ईष्टे जी- वानूस्वशक्तित्वेन मेरयति असवीशानोऽहङ्कारपकृतिमूतति- रिसेवं मूर्तिपपूजनमष्टौ प्रकृतय एवात्राष्टी मूर्तयस्ता भिरुपाधि-

नत्यं तदेवात्राष्टमूर्तिपपूजनं न त्वन्यल्लौकिकमष्टमूर्तिपरपूजन- मिति भावः ॥ ११२॥। नन्वेतदष्टमूर्त्युपलक्षिताखण्ड चिन्मात्रचिन्तन रूपपूजनेन किं- फलमिसाशक्ा तद्दर्शयति। अष्टौ प्रकृतिरूपाणि कष्टान्यष्टैव देहिनः । स्पष्टं मूर्तिभिरष्टाभिरष्टमूर्तिर्हरत्यसौ॥११३ ॥ अष्टाचिति। हे शिष्य यानि अष्टावष्टपङ्ग्यानि प्रकृतिरूपा- गि प्रकृतेः पराभिधायाः प्रकृतेः 'अपरेयमितस्त्वन्यां प- कृति विद्धि मे परामि'त्यादिना 'यया सन्धार्यते जगदि'त्यन्तेन वाक्यन भगवतोक्ताया रूपाणि आकृतयः सन्ति। 'भूमिरापो नलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च। अ्रहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टृधा'।

शिव पूजाशनककम। ९५१

इनि गीतोक्तानि देहिनः साधिष्ठानदेहद्वयसहितचिदा- भामस्याष्टैवाष्टसङ्व्यानयेव कष्टानि दुःखानि ज्ञयानि सपष्टमे- तत्पिद्धमेत्र तानि अष्टौ प्रकृतिरूपागि दुःखानि अभावुक्त- साक्षित्वेना- डनुमन्धितो भिरमूर्तिभिरकृतिभिर्हरति निवासयति अष्टपकृतष्टमूर्त्युपल- क्षिताष्ट्पकृतिसाक्षिम सगभिन्नव्रह्मचैतन्य शिवगुर्वनुसन्धा न लक्ष- गोन पूजनेनाष्टपकृतिवाधेन तत्तज्जन्यदुःखनिवृत्तिः फलं स्या- दति भावः ॥११३॥ एचमष्टमूर्तिपूजनं निर्गीयेदानीं प्रदक्षिणं निर्णेतुं गद्येन पततिजानीते। अथ प्रदक्षिणनिर्णयः । अथेति। अथाष्टमूर्तिपूजननिर्णयानन्तरं प्रदक्षिणनिर्णयः शिवपूजायां पदक्षिणनामको य उपचारस्तस्थात्र पूजायां नि- रगयो विचारः क्रियत इति शेषः। तमेवाह पद्येन। अपर्यन्तो महादेवस्तस्य कल्पशतैरपि। न स्यात्प्रदक्षिणं तेन शिवस्यार्धे प्रदक्षिणम्॥११४॥ अर्यन्त इति। हे शिष्य महादेवो महानपरिच्छिन्नो दे-

पर्यन्तो न विद्यने परितः सर्वतोऽन्तोऽवच्छितिर्यस्य स तथावि- धोडनन्त इसर्थः, अस्ति अ्त एव तस्य प्रत्यगभिन्नत्रह्मशिव- गुरे: कल्पशनैरपि कल्पानां द्विपरार्धोपलक्षितमहाकल्पानां शनानि शनकानि अपरिमितानि शतकानीत्यर्थः, तैरपि त- तरिमिनकालेनापीति भाव:, प्रदक्षिणं सर्वप्रकारेण दा्षिण-

९५२ बोघसारे।

भागे कृला गमनं चिदाभामस्य न स्यान्न भवेत्तेन हेतुना शि- वन्य व्रह्माभिन्नमत्यगात्मशिवगुरोरर्ध एकदेश एत प्रदक्षिणं पकष्ट दक्षिणं प्रत्यगभिन्नव्रह्माचिन्तने दक्षत्वमस्तीति ज्ञेयम्, अत एव लोकेपि सोममूत्रातुल्लङ्गनं चिह्नं दृश्यत इति भाव: ॥११४॥ एवं प्रदक्षिगां निगायेदानीं गल्लवाद्यं निर्णेतुं गद्येन प्र- तिजानीते। अथ गल्लवाद्यविचार: । अ्रथेति। अथ पदक्षिणविचारानन्तरं गल्लवाद्यविचार: शिवाग्रे यद्गल्लवाद्यं क्रियते तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इंत शेपः। तमेव पद्येन प्रदर्शर्यात। यथा स्वरूपं देवस्य तथा वक्तु न शक्यते। स्तुतिर्वा गल्लवाद्यं वा तेन शम्भोई्यं समम्॥११५॥ यथेति। है शिष्य देवस्य चिन्मात्ररूपिणो ब्रह्माभिन्नप्- सगात्मशिवगुरोर्यथा यादकूम्वरूपमाकृतिरस्ति तथा ताहग्व- क्तुं वचनेन प्रतिपादयितुं न शक्यते न समर्थ्यते तेन वचन मात्रस्य शिवस्वरूपाविषयीकरणेन निरर्थकत्वाच्छित्रपसाद हये - तुत्वेन सार्थकत्वाच् स्तुतिर्वा स्तावं च गल्लवाद्यं वा कपोल- वादनध्वनिरपीति द्रयं युग्मं शम्भोः शं सुखं भवसस्मादिति शम्भु: समस्तजगदानन्दकरो ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मशिचगुरुस्तस्य समं तुल्यं ज्ञेयं गल्लनाद्योपलक्षणेन यावव्यक्ताव्यक्तशब्दजा- तस्य नैरर्थक्येन प्रमन्नताहेतुत्वेन च सम्यगतुसन्धानमेवात्र पूजायां गल्लवार्द्यामांत भावः ॥ ११५ ।। एवं गल्लनाद्यं निणीयेदानीं नमस्कारं निर्णेतुं गद्येन म- तिजानीते।

शिवपूजाश्तकम। १५३

अथ नमस्कारविचार: । अथेति। अथ गल्लवाद्यनिर्णयानन्तरं नमस्कारनिर्णयो नमस्काराभिधोपचारस्य निर्यायो विचार क्रियत इति शेषः । तमेव पद्येनाह। प्रेमनिर्भरभावेन दण्डवत्पतितैभुवि। महादेवो नमस्कार्यो गलितत्वादहङ्कृतेः ॥११६॥ प्रेमेति। हे शिष्य प्रेमनिर्भरभावेन प्रेम्णः स्नेहस्य थो निर्भरभावो निरतिशयत्वं तेन कृत्वाऽहंकृतेरहङ्कारस्य ग-

इति भूर्वह्माभिन्नमत्यगात्मशशिवगुरुस्तस्मिन् दण्डवद्यथा दण्डः स्वाधारभूतभूमावभिमानरहितः पतति तद्वत्तत्र कालेन बिलीनो भवति तथा पतितैरेकीभावं प्राप्तैश्चिदाभासैर्महादेवो महा- नपरिच्छिन्नो ब्रह्मस्वरूपो देवः मरत्यक्कैतन्यरूप आत्मशिच- गुरुर्नमस्कार्यो नमस्कर्तु योग्यो नान्यैरित्यर्थः, अहङ्काराध्युपा- धिपरित्यागेन चिदाभासानां प्रसगभिन्नव्रह्मणा सहैक्यसम्पा- दनमेवात्र पूजायां नमस्कार इति भाव: ॥११६ ॥ एवं नमस्कारं निर्गीयेदानीं क्षमापनं निर्शेतुं गद्येन प- तिजानीते। अथ क्षमापनम् । अथेति। अ्रथ नमस्कारनिर्णयानन्तरं क्षमापननिर्णयः क्ष- मापनं समाधापनं तस्य निर्णयो विचार: क्रियत इति शषः । त- मेव पद्चेनाह। मानुष्यमपि संप्राप्य पूजितो न महेश्वरः । अपराधो महाञ्जातः क्षमस्वेति मुहुर्वदेत् ॥११७॥ १२०

बोधमारे।

मानुष्यमिति। हे शिष्य मानुष्यं मनुष्यजन्गापि मंपाप्य लब्घापि महेश्वरो महान्देशाय्यपरिच्छिन्न ईश्वरी ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मेश्वरत्वारोपाधिष्ठानं न पूजितः सर्व परितज्य ना- दतोऽयमेव महाच्छेष्ठाऽपराधो आगो जातः सम्भूनम्तमिग- मपराधं क्षमस्त सहस्व्रेति एवं महुः पुनः पुनर्वदद्बूयात्स्वा- त्मानं प्रति ॥११७ ॥ एवं क्षपापनं निणीयैदानीं विमर्जनं निर्णेतुं गध्येन प- तिजानीते। अथ विसर्जननिर्णयः । अथेनि। अथ क्षमापननिर्णयानन्तर विमर्जननिगायो वि सर्जनस्याद्रामनस्य निर्गायो विचार क्रियत इंति शेषः। तमेन पद्येनाह।

एतस्यां शिवपूजायामेतदेव विसर्जनम् ॥ ११८॥ ज्ञत्वान। हे शिष्य ज्ञत्तकर्तृ वभोकतृत्वजीवत्वादिविस- जनं ज्ञत्वं ज्ञानेन्द्रियान्तःकरगात्नात्तसहितत्त्वं, कर्तृत्वं कर्मेन्द्रिय- प्राणक्रियामहितत्व्रं, भोक्तृत्वं भोग्यावषयजन्यसुखदुःखित्वं, जी- वत्नं प्रागोपहितसाधिष्ठानिदाभासत्वप, एतानि आदीनि येषां तेपां धर्माणां विमर्जनं प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मािा परिसागोऽत्य- न्नाभावचिन्तनं यत्तेत्वववैवस्या पूजायासुक्तपकारयां पूज -

दाकारवृसाSडदररूपागामित्यर्थः, निसर्जनमुत्थापनं नान्य- दित्गर्थः ॥ ११८॥ इदानीमेतत्पृजनमाहात्म्यमाह।

शिवपूजाशतकम् । ९५५

आज्ञाकरत्वमायाति पुरुषार्थचतुष्टयी। यतोऽस्या: शिवपूजाया महिमा केन वर्ण्यताम् ॥११९॥ आज्ञाकरत्वामति। हे शिष्य यतः कारणादुक्तविधया पूजया कृतया पुरुपार्थचतुष्टयी पुरुषार्थानां धर्गार्थकाममोक्षाख्या- नां चतुष्टयी चतुष्कमाज्ञ।करत्वमाज्ञाकारित्वमायाति पाप्नोति तद्व- शा भवतीसर्थः, पुरुषार्थेषु मध्ये यस्मै यस्मै यं यं ददाति तस्य तस्य स लभत इनि भावः, तत्तस्मात्कारणादम्या अत्रोक्तलक्षगागा: शिवपूजाया: शिवो ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मगुरुस्तदाकारटयादररू पाया अर्चाया महिमा महत्त्वं केन वक्का वाकूप्रपश्चन वर्ण्य- तां निरुप्यनां वागविषयत्वात्स्वतश्चानन्तत्वान्न वर्णनाहेत भाव: ॥ ११९ ॥ इदानीमस्यामधिकारिस्वरूपनिरुपगां तहौलर्भ्पनिरुपगा पूर्व कमा ह। तत्वतो यः शिवं वेद स वेद शिवपूजनम्। कस्तत्वतः शिवं वेद को वेद शिवपूजनम्॥१२०॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे शिवपूजाशतकं पञ्चा शत्तमम् ॥५०॥ नक्तत इति। हे शिष्य यः कोपि पुरुषः साधनचतुष्टयस- न्पन्नस्तत्ततो याथार्थ्येन शिवं व्रह्माभिन्नपत्यगात्मशितगुरु वेद जानाति म पुरुपः शिवपूजनं शिवम्य प्रत्यगभिन्नत्रह्मशिनगु- रोः पूजनमर्चनं तदाकारवत्यादररूपमित्यर्थः, वेद जानाति न- स्य च दौर्लभ्यं दर्शयति क इति, हे शिष्य कः पुरुपस्तत्वनो याथाशर्येन शिवं व्रह्माभिन्नप्रसगानन्दात्मशिनगुरु वेद जानाति न कोपीसर्थः, अनः कः पुरुषः शिवपूजन शिवस्य व्रह्माभिन्नप्-

९५६ बोघसारें।

सगानन्दात्मशिवगुरोः पूजनं तदाकारवत्यादररुपमर्चनं वेद जानाति न कोपि जानातीत्पर्थः, 'को अद्धा वेद क इह पनो- चत्कुत आजाता कुत इय विसृष्टिः अर्वार्देवा अस्य विसर्जने- नाथाको वेद यत आवभूवेति श्रुतेः । अत्र ध्याननिर्णयकश्लो- कस्य व्याखयानरूपाणां पोडशश्लोकानां त्यारुपेये ध्यायेस्नित्यं महेशमितिश्लोकेन्तभविणास्य शतकत्वं ज्ञेय, द्वयोश्च माहात्म्या- घिकारिनिरूपकयोरपि तत्रैवान्तर्भावः ॥१२० ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाक्करविरचितायां बोधसारार्थदीप्ौ शि- वपूजाशतकार्थप्रकाशः पञ्चाशत्तमः ॥५० ॥

अथ बोधसारप्रशंसा। एवं शिपूजाशतकं निरूप्येदानीं सुमुक्षूणामत्रैव ग्रन्थे रुच्यु- नपादनाय सर्वाऽन्यग्रन्थाननादृत्यात्रैव प्रवृत्तये चास्य ग्रन्थस्या- न्यग्रन्थेभ्यः श्रैष्ठ्यं दिदर्शयिषुर्बोधसारपशंसाखयमष्टश्ोकं प्रक- रणमारभमाण आह गद्येन। अथ बोधसारप्रशंसा । अथे ति। अथ शिवपूजाशनकनिरुपणानन्तरं बोधमारप- शंसा बोधसारस्य बोधसारनामकस्यास्य ग्रन्थस्य प्रशंसा स्तुति- रस्यां सा तथोक्ता=एतन्नामकं प्रकागामित्यर्थः, निरुष्यत इति शेषः। तत्रादावेतद्रन्थस्य श्रैष्ठ्यं सहेतुकमाह।. आदौ गुरुस्तवो यत्र प्रान्ते च शिवपूजनम्। मध्ये मुकुन्दस्मरणं बोधसारः स उत्तमः ॥ १ ॥ आदानिति। हे शिष्य यत्र बोधसारनाम्नि ग्रन्थ आदौ भारम्भे गुरुस्तवों गुरोर्मोक्षसाधनभूतं ज्ञानमुख्यं जीवव्रह्मैक्यवि- पयं तत्पतिपादकं महावाक्यं च तदुपदेष्दुर्दैशिकस्प स्तयः स्तु-

शिवपूजाशतकम्। ९५७

तिर्यस्मिन्स तथोक्त एतन्नामकं प्रकरणमित्यर्थः, अस्ति। पान्ते चाऽवसानेपि शिवपूजनं शिवस्य प्रत्यगभिन्नव्रह्मशिवगुरो: पू- जनं तदाकारव्ृत्तिचिन्तनरूपं यत्र तत्तथोक्तं शिवपूजाशतकना- मकं प्रकरणमित्यसर्थः, अस्ति। किश्न यत्र बोधसारनाम्नि ग्रन्थे मध्ये मध्यभागे मुकुन्दस्मरणं तुरीयतुलसीपत्रपूजानिरूपणमि- षेण मुकुन्दस्य मुक्तिदातुर्जीवव्रम्मैक्यज्ञानोपदेशद्वारा मुक्तिस- मर्पकस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मशितगुरोः स्मरगां चिन्तनं यहमिस्तत्त- थोक्तं तुरीयतुलसीपत्रपूजानामकं प्रकरणमित्यर्थः, निरपितम- हिति एवमादिमध्यान्ते मङ्लप्रतिपादनादत्र स उक्तलक्षणो मङ्ग- लप्रयनिबद्धो बोघसारो बोधो जीवव्रह्मैक्यज्ञानं सारो मुख्या- र्थो वर्णनीयो यत्र स तथाविध एतन्नामको ग्रन्थ उत्तमो- डन्यग्रन्थेभ्यः श्रेष्ठ इत्यर्थः, अन् भाष्यमम्मतिर रमङ्गलादीनि म- ङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि च शास्त्रागि प्रथन्ते सिद्धार्थद्योतका- नि सिद्धार्थाध्येतृकाणि च स्युरि'ति अनोध्य महाशास्त्र्त्वात-

मुक्षूणामत्रैव प्रवर्ततितुं योग्यमस्तीति भावः ।।१।। उक्तं श्रैष्ठ्यमेत्र द्रढयितुं विशेषणैरविशिनाष्टि। सिद्धार्थ: सुगमार्थश्र विशेषैर्बहुभिर्व्ृतः । ग्रन्थस्त्वेताद्शस्तात न भूतो न भविष्यति ॥२॥ सिद्धार्थ इति। मिद्धार्थः सिद्धः स्वतः सिद्धो जीवव्रह्मैक्य रूपोऽर्थस्तात्पर्यतया वर्णनीयो यस्मिन् स तथोक्त:, कर्कशत्वं निवारयति सुगमार्थश्च सुगमः सुबोधोरऽर्थोऽभिप्रायो यस्य स तथोक्त:, मनोरञ्जकत्व्माह विशपैरिति, बहुभिरनेकैरविशषै रुप- कैट्टत्तो युक्तोडस्ति, अतो हे तात हे शिप्य एतादृश एतततुल्यो

९५८ बोधसारे।

ग्रन्थः शास्त्रं न भूनो नैव केनापि कृतो न भविष्यन न कोपि करिष्यति अतो वर्त्तमानेपि एतत्तुल्यो ग्रन्थो नास्ति अतोऽयम- तिश्रेप्ठत्वाददरणीय इतति भावः ॥ २ ॥ ननु स्वरुचयैव भवा्भ्रिरस्यातिप्रशंसा क्रियत इत्याशख्काह। न स्तोमि न च निन्दामि कथयामि यथास्थितम् । एकैकस्मिन्निह ल्लोके प्रोक्तः सिद्धान्तनिर्णयः ॥३॥ नेति। हे शिष्य अहमिमं ग्रन्थं न स्तौमि न प्रशंमामि च पुनर्न निन्दामि न गहामि किन्तु यथास्थितं यथार्थमेव कथ- यामि निरूपयामि तत्क यथार्थमित्यत आह एकैक्मात्रति, इहास्मिन्ग्रन्थ एकैकस्मिन एकश्रैकथ्ानयोः समाहार एकैकं त- स्मिन्नेकैकस्मिञ् श्रोके पद्े प्रत्येक श्रोकमित्यर्थः, सिद्धान्तनिर्णयो सिद्धान्तस्य जीवव्रह्मक्यरुपस्य निर्णयो निश्चयः गोक्तः कथितो डसस्ति समस्तशास्त्रतात्पर्यभूतं जीवव्रह्मैक्यमत् श्रोके श्लोके नि- रूपितमिसतोऽयमत्यद्भुनो ग्रन्थ इति भावः ॥। ३ ।। नन्वनेकसह स्र संख्या परिमितानेकशास्त्र पत्तिपादिततात्पर्यस्यै- कैकस्मिव् श्लोके कथ प्रतिपादनं कृतमिति सम्भाव्यमिसाशक्का सदृष्टान्तं तत्सम्भावर्यात। यथा ब्रह्माण्डसर्वस्वं पिण्डे पिण्डे निरूपितम्। तथा सिद्धान्तसर्वस्वं श्लोके क्लोके निरूपितम् ॥।४। यथेति। हे शिष्य यथा यद्धड्रह्माराडसर्वस्त्रं ब्रह्माण्डम्य स- र्वस्वं सर्वपदार्थजातं ब्रह्मेन्द्रघुवसूर्यचन्द्रादिपिपीलिकान्तं पदार्थ- जातं पश्चाशत्कोटियोजनविस्तृतदेशस्थमपि पिण्डे पिण्डे प्रत्येक- देहे सप्तवितस्तिपगिमिते निरूपितं प्रतिपादितमस्ति तन्मूढानाम- सम्भावितमपि योगिनां प्रत्यक्षणेवानुभूयते ज्ञानवता च तथा

शिव पूजाशतकम । ११९

रह स्यस्य जीवव्रम्मैक्यरुपस्प मर्वस्वं स्वरूप श्रोके श्रोके पद्ये पदे निरूपितं कथिनं तन्मूढानामसम्भाव्नितमपि ज्ञानिना त्नुभूयत एवरेति मम्भावनाडन्र मुमुक्षुभिः कार्येति भावः॥४॥ इदानीमविद्यानाशनऽस्य प्रतापं दर्शयति। अविद्योन्मूलकुद्दालस्त्वविद्यादावपावकः । अविद्यामृगशार्दूलस्त्वविद्यागजकेसरी ॥ ५ ॥ अनिद्यान्मूलकुद्दाल इसादिभिरविद्यास्वप्नजागर इत्यन्तै- श्वतुर्भि: पद्यैः। हे शिष्य अयं बोधमारो अविद्योन्मूलकु- द्दालोडविदयैव पृथिनीस्थानीया तस्या उन्मूलनं खननं तत्र खनिकरणक्र्कयाकरणभूतः शस्त्रविशेषोऽस्ति, किश्नायं वो- धमारोडविद्यादावपावकोSविद्याऽज्ञानं तदेव दावो वनं तस्य पात्कोर्डाग्निरिव दाहको भवति, किश्चाऽविद्यामृगशारदू- लोडयं बोधसारोऽविद्यैत्र मृगो हरिणस्तस्य शार्दूलो व्याघ्र इन घातकोऽस्ति, किश्चाऽयं बोधसारोऽवि- द्यागजकेमरी=अिद्यैत गजस्थानीथा तस्य केसरी सिंह इन घातको भवति ॥ ५॥ अविद्याजीवगरलमविद्याकण्ठकृच्छुरी। अविद्यालवणस्याऽडप अविद्याप्रलयाणवः ॥ ६ ॥ अविद्येति। हे शिष्य अयं बोधसारोऽविद्याजीवगरलम- विद्या मूलाज्ञानं तदेव जीवो जीवनं तस्य गरलं विषमिव नाशको भवति, किश्चायं बोधसारोडविद्याकण्ठकृच्छुरी=अविद्याऽज्ञा- नमेव कण्ठस्थानीया तं कृन्तति च्छेदयतीति स तथाभृता च्छुरी=एनन्रामक आयुधविशेषनामको भवति, किश्चायं बोध-

९६० बोधसारं।

सारोऽविद्यालन यास्याSविद्याऽज्ञानमेव लवणस्थानीयं तस्याSडपो जलमिव नाशकोडस्ति, किश्चायं बोधसारोऽविद्यापलया- र्गावोऽविद्यैव सृष्टिस्थानीया तस्याः प्रलयार्णवः पलयकालीनः समृद्र इव नाशकोऽस्ति ॥ ६ ॥ किश्च। अविद्याशैलदम्भौलिरविद्यान्धकशङ्करः । अविद्याकंसगोविन्दस्त्वविद्याचण्डचण्डिका ॥ ७ ॥ अविधेति। हे शिष्य अयं वोधसारो अविद्याशैलद- म्भोलिरविद्याऽज्ञानमेव शैल: पर्वतस्तस्य दम्भोलिरशनिरिव नाशकोडस्ति, किश्चाऽयं बोधसारोऽविद्यान्धकशङ्करोडविद्या- शङ्कर: शिव इव नाशकोडस्ति, किञ्चायं विद्याऽज्ञानमेव कंस औग्रसैनिस्तस्य गोविन्दः कृष्ण इन ना- शकोडस्ति, किश्चायं बोधसारोऽविद्याचण्डचण्डिकाडविद्या- ड्ज्ञानमेव चण्डश्चण्डनामासुरस्तस्य चाण्डका दुर्गेव नाशको- डस्त ।। ७।। किश्च। अविद्यादाहशीतांशुरविद्याध्वान्तभास्करः । तथैव बोधसारोऽयमविद्यास्वप्नजागरः ॥८॥। इति बोधसारप्रशंसा ॥५१॥ अतिद्येति। ह शिष्य अयं बोधसारोऽविद्यादाइशीतांशु- रविद्याऽज्ञानमेव दाहः सन्तापस्तस्य शीतांशुश्चन्द्र इव नाशको-

नमेव ध्वान्तं तमस्तस्य भास्कर इव नाशकोडरिति, किश्चायं

बोधसारोपासना। ९६१

मत्कुतः पत्यक्षो बोधसारो बोधसारनामको ग्रन्थोऽविद्यास्व- प्रजागरोऽविद्यैवाज्ञानमेव स्नम्रः स्वप्नावस्था तस्य जागरो जा- गृनिरिव निवर्त्तकोडस्ति, इतः परं पुनः पश्चात्कि वक्तव्यमस्ति न किमपीसर्थः ॥८॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाक्करविरचितार्या बोधसारार्थदीप्ी बोधसारप्रशंसार्थप्रकाश एकपञ्चाशत्तमः ॥५१॥

अथ बोधसारोपासना। एवं बोधसारपशंसा निरुप्येदानीं गुर्वादिव्रम्मान्तसर्वपदा- र्थानामास्मिन्ग्रन्थे समारोपणेनैतद्रन्थावृत्तौ कृतायां चितैकाग्रय- स्य सिद्धेरेतद्रन्यनाम्नो बोधमारस्य बोधसारदार्थयोर्जीवव्र- ह्मणोर्विरुद्धांशं त्यत्का भागत्यागलक्षणया लक्षिते मसग्बहैक्ये साक्षात्कारज्ञानमुदेतीति मुमुक्षूां मन्दमज्ञानामस्य ग्रन्थस्योपा- सनं विधातुं बोधसारोपासनाखयं मकरणं नवश्लोकमारभमाया आह गद्येन। अथ बोधसारोपासना। अथेति। अथ बोधसारपशंमानिरूपणानन्तर बोधसारो- पासना बोधसारस्योपामनोपास्तिर्निरूप्यत इति शेष:। तत्रादौ हवगुरुत्वं बोधसारे समारोप्य बोधसारपदलक्ष्यं जीवव्रह्मैक्य- मपि समारोप्योपासनं स्वकृतं शिष्यं मत्याययति। गुरुर्मे बोधसारोऽयं यतो ज्ञानप्रदो मम। शिष्यो मे बोधसारोडयं यमुद्दिश्य वदाम्यहम् ॥१॥ गुरुरिति। हे शिष्य अयं मत्यक्षो बोधसारो बोधसार नाम- को ग्रन्थो मे मम गुरुर्जीव व्रह्मैक्याचपयकाहंब्रह्मास्मीतिस्वरूपज्ञा- १२१

९६२ पोधसारे।

नोपदेष्टाऽडचार्योडस्ति, कुत इत्यत आह यत इति, यतः का- रयान्मम मेडयं वोधसारो ज्ञानपदो ज्ञानस्य जीवत्रह्मैक्य- विषयकवोघस्याऽहंब्रह्मास्पीसाकारस्य प्रदः प्रदानाऽत इति योज्यं, लोकपि ज्ञानमदातुरेव गुरुत्वगमिद्धेः।अयमाशयः-गुरु- बोंधसारयोरैक्यं विचिन्त्य बोधसारग्रन्थतत्मतिषादजीवब्रह्मक्य- योरैक्यं चिन्ननीयममिति, ननु गुरुबोधब्रह्मणामैक्पचिन्तनं भव- तु शिष्यं बोधयितुं प्रवृत्तस्य तस्गिस्ततो भेदमतीत्या तत्खण्डनं स्यादित्याशङ्का तत्राप पूर्वोक्तं चिन्तनाखण्डत्वाय तस्यापि ते- न सहैक्यं सम्पाद्यमित्याशयेनाह शशिष्य इति, अयं बोधसारो ग्र न्यस्तत्मतिपादं जीवव्रह्मैक्यं च मे मम शिष्यशछात्रोडास्त कुत इत्पत आह यमिति, यत इत्यनुवर्त्तनीयं यतः कारणाद- हमहम्पदलक्ष्यः प्रत्यगात्मा सन्नपि वक्तृधर्मवाश्चिदाभासो भूत्वाडयं बोधसारं ग्रन्थं तद्वाच्य जीवव्रह्मैक्यं चोदिश्य वोध्य- त्वेन विषयीकृस वदामि कथयामि अतः शिष्येपि मम बोधमा- रग्रन्थत्वं गुरुत्वसहितं तत्पतिपादं जीवव्रह्मैक्यं च समारोष्य

नं न खण्ड्यमिति भावः ।। १।। ननु तर्हि स्वामिप्रतीतौ तत्खण्डना स्यादित्याशक्ा तत्रापि सत्खण्डनाभावं दर्शर्ात। स्वामी मे बोधसारोडयं माँ पालयति यः सदा। सेवको बोधसारो मे मम सेवां करोति यः ॥ २ ॥ स्वामीति। अयं बोधसारो मत्पत्यक्षः प्रत्यगभिन्नपरमात्मा तत्प्रतिपादको ग्रन्थश्च मे मम स्वामी सेव्योडस्ति कुत इत्यत आह मामिति, यतः कारगाद्यो बोधसारस्तत्प्तिपाद्ो ब्रह्मा- भिन्नपत्यगात्मा च मां तदनुसन्धानवन्तं चिदाभासरूप प्रमा-

बोधसारोपासना। ९६३

सारं स्वसत्तापदानेन सर्वकालं पालयति रक्षात अरतः स्वामि- सेवाकाले तत्मतीतौ ससां बोधसारोपास्तिखण्डना न स्यादिति भावः, ननु तर्हि स्वसेवकमनीतौ ताद्वच्छिांत्तः स्यादिसाशङ्का त- प्रापि तद्विच्क्वित्यभावं सम्भाव्यात सवक इति, अयं प्रत्यक्षो बो- धसारो ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मा तत्प्रतिपादको ग्रन्थश्च तदभित्रो मे मम मेवको भृत्योऽस्ति कुन इत्यत आह ममेति, यतः कार- णाद्यो बोघसारो ग्रन्थस्तत्पतिपाद्यो ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मा च मम ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्ममात्रस्य चिदाभासस्य सेवामङ्गीकृति भजनं च वा करोत संपादयति अतः सेवकपत्यगभिन्नत्रह्मग्रन्थानामे- कत्व्रातुसन्धानलक्षगा ध्याने सति नोपासनाखण्डनं सम्भवतीति भाव: ॥ २॥ ननु तर्हि स्त्रदेशसम्बन्धिसुहत्मतीतौ सा स्यादित्याशका तत्रापि ध्यानविच्छित्यभावं दर्शयति।

सुहन्मे बोधसारोडयं सर्वै जानाति मद्गतम्। सखा मे बोधसारोऽयं यस्मिन्टष्टे सुखं मम ॥ ३ ॥ सुहदिति।अयं प्सक्षो बोधसारो बोधसारनामको ग्रन्थसत- त्प्रतिपादं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म च मे मम सुहृत्सम्बन्धेन प्रीतिमा- नमय्यस्ति तत्रोपपत्तिमाह सर्वमिति, यतः कारणान्मद्रतं मयि

विद्यमानं सर्व समस्तमात्मत्व्ानात्मत्वेन स्थितमुभयमपे जानाति वेत्ति सामान्यरूपेणाडत इति योज्यं पूर्वत्र, अत्र सुहृद्रन्थप्रस- गभिन्नब्रह्मणां क्रमतो व्युक्कगतश्वैक्यानुमन्धाने न ध्यानविच्छि- त्तिरिति भावः, ननु मित्रे मित्रत्वपतीतौ तद्विच्छेदः स्यादिसा- वाष् तत्रापि तदभावं दर्शयति सर्खोत, अयं परत्यक्षो बोधमारो

९६४ बोघसारे।

वोधसारनामको ग्रन्थो ब्रह्माभिन्नमसमात्मा च मे मम सखो- पकारि मित्रमस्ति तत्रोपपत्तिमाह यस्मिन्निति, यतः कारणाद- स्मिन्बोधसारग्रन्थे तत्पतिपाद्ये प्रत्यगभिन्नव्रह्मगिा च दृढेऽव- लोकिते सति मे मम ब्रह्माभिन्नपत्यगात्माभिन्नस्य मे चिदाभा- सस्य सुखमानन्दो भवति अत इति योज्यम, अत्र च मित्रग्रन्थ-

नोपास्तिखण्डनेति भावः।। ३।। नतु गृहकर्मणि आवश्यके तत्पतीत्योपास्तिविच्छेदो भवे- दित्याशड् तत्रापि तदभावं साधयति। गृहं मे बोधसारोडयं यत्रैव निवासाम्यहम्। आरामो बोधसारो मे विहारो यत्र मामकः ॥४॥ गृहमिति। अयं प्रत्यक्षो बोधसारे बोधमारनामको ग्रन्थ- स्तत्पतिपादं ब्रह्म च मे मग तदभिन्नत्वं स्व्रस्मिन्ननुमन्धानवत- श्विदाभासस्य गृहं मन्दिरमस्ति तत्रोपपत्तिमाह यत्रैचेति, अहं ब्रह्मा भिन्नप्रत्यगात्मत्वं स्वस्मिन्ननुसन्दघानश्चिदाभासो यत्रैव बो- धसारग्रन्थे तत्पतिपाद्येऽखण्ड ब्रह्मणि चाभेदेन निवसामि वासं करोमि यतः कारणादन इति योज्यम्, अत्र च गृहग्रन्थमत्य- गभिन्नब्रह्मण। मैक्यातुसन्धानेन नोपास्तिखण्डनेति प्रदर्शितं बोध्यं, ननु तर्ह्यारामादिपतीतौ तद्विच्छेदः स्यादित्याशङ्ा तत्रापि तद- विच्छेदं सम्भावयनि आरामइति, अयं प्रत्यक्षो बोधसारो ग्रन्थ- स्तत्प्रतिपादं ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मा च मे मम तदभिन्नस्वानुस- न्धानवतश्विदाभासस्याराम उपवनमस्ति तत्रोपपत्तिमाह वि- हार इति, यतः कारणाद्यत्र बोधसारग्रन्थे तत्पतिपाद्येSखण्डचि- दात्मनि च मामको मे मम ब्रह्माभिन्नपत्यंगात्मत्वं स्वस्मिन्रु-

बोधसारोपासना। ९६५

सन्दघतश्चिदाभामस्यागं मामको विहार: क्रीडा भनति अत इति योज्यम, अत्रारामग्रन्थत्रह्मण।मैक्यानुसन्धानेन ध्यानं विच्छिन्नं न स्यादिति भावः ।। ४ ।। ननु तर्हि कान्तादिप्रतीतौ तद्रच्छित्ति: स्यादित्याशक्का तत्रापि तदभावं दर्शयति। कान्ता मे बोधसारोऽयं यमालिङ् स्वपाम्यहम्। मनो मे बोधसारोडयं मननं येन जायते ॥ ५॥

कान्तेति। अयं प्रत्यक्षो बोधसारो बोधसारनामको ग्रन्थ- स्तत्पततिपाद्यो ब्रह्माभिन्नमत्यगात्मा च मे मम तदभिन्नस्व्त्वा नुमन्धानवतश्चिदाभासस्य कान्ता सुन्दरी मेथसी भार्याडसिति त- त्रोपपत्तिमाह यमिति, यतः कारणादहं व्रह्माभिन्नपत्यगात्मा- डभिन्नस्व्रत्वानुसंदधानशचिदाभासो यं बोधपारं ग्रन्थं तत्मति- पादं ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मानं चालिड़्य परिरभ्य स्वपामि नि- द्रापि पपश्चविस्मृतिरूपां निद्रामनुभवाम, अत्र कान्ताग्रन्थतत्म-

रिति भाव:, ननु मनसोऽनुमन्धाने तदर्छित्ति: स्यादित्याशक्का तत्रापि तदभावं सम्भावयति, मन इति, अय प्रत्यक्षो बोघसा- रो वोधसारनामको ग्रन्थस्तत्पपतिपादं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म च मे

मनः सङ्कल्पात्मकमन्तःकरणमस्ति तत्रोपप्तिमाह मननमिति, यनः कारणाद्येन ग्रन्थेन तत्मनिषाद्यपसगभिन्नव्रल्मगा च मननं युक्तिपूर्वकश्रुतार्थानधारणं जायते भवति अत इति यो- ज्यम, अत्र कमतो व्युक्कमतश्च मनोग्रन्थप्रत्यगभिन्नब्रह्मगाामैक्ण- नुसन्धानेन नोपासनाविच्छेद: स्यादिति मावः । ५।

९६६ बोधसारे।

ननु तर्हि बुद्ध्यनुसन्धाने सा स्यादिसाशङ्ा तत्रापि तद- भावं दर्शयति।

बुद्धिर्मे बोधसारोडयं परमं बुध्यते यया। चित्तं मे बोधसारोडयं येन चेतामि तत्पदे ॥ ६ ॥

बुद्धिरिति। अयं प्रसक्षो बोधमारो बोधसारनामको ग्र न्थस्तत्पतिपाद्यो ब्रह्माभिन्नपत्यागात्मा च मे मम ब्रह्मात्मत्वं स्वस्मित्ननुसन्धानवतोऽस्मच्छब्दवाच्य चिदाभासस्य बुद्धिर्निश्च- यात्मकमन्तःकरयामस्ति तत्रोपपत्तिमाह परममिति, यतः कार- णाद्यया ग्रन्थरूपया तत्पतिपाद्यब्रह्मात्मैक्यरूपया च निश्चया त्मिकान्त:करणवृसा परमं कार्यकारणातीतं प्रत्यगभिन्नं व्रह्म- चैतन्पं बुध्यने ज्ञायतेऽत इति योज्यप, अत्र च बुद्धिग्रन्थतत्पति- पाद्यमसगभिन्नव्रह्मणामैक्यानुसन्धानेन न ताद्वच्छेद: स्यादिति भावः, ननु तहि चित्तानुसन्धाने तद्विच्छेदः स्यादित्याशक्का त- प्रापि तदभावं सम्पादयति चित्तमिति, अयं प्रत्यक्षो बोधमारो ग्रन्थस्तत्पतिपादं पत्यगभिन्नव्रह्मचैतन्यं च मे मम प्रत्यगभि-

हित तत्रोपपत्तिमाह यतः कारणाद्येन बोधसारेण ग्रन्थेन तत्म- तिपाद्यपत्यगभिन्नब्रह्मणा च तदनुमन्धानवताऽन्तःकरणेन चा

ब्दवाच्यस्तत्पदे मत्यगभिन्नव्रह्माण चेतामि अनुसन्धानवानूभवा- मि अरत इति योज्यम्, अत्रापि चित्तग्रन्थपत्यगभिन्नब्रह्मणामैक्या- नुमन्धानेन नोपासनाविच्छितिः स्यादित्ति: भावः ॥ ६॥ ननु तर्हहङ्कारानुसन्धाने तद्विच्छित्तिः स्यादित्याशख्काह।

बोधसारोपासना। ९६७

अहङ्कारो बोधसारो बोधसारोऽहमेव हि। शरीरं बोधसारो मे ममता यत्र भूयसी॥ ७ ॥ अ्रहङ्कार इति। अय पत्यकूपरोक्षत्वरहिनो बोधसारो ग्रन्थ- स्तत्पतिपाद्यो ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा चाऽहङ्गारः शरीरवयेऽहं

घिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभास एव बोधसारग्रन्थस्तत्पतिपाद्यो ब्र- ह्माभिन्नः प्रत्यगात्गा चाडस्ति हि प्रमिद्धं ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्म- चिदाभासयोरैक्यं ज्ञानिष्तिरिति भावः। इदमत्र महावाक्यं ज्ञेयम-

ध्यानमत्र विहितमिति भावः, ननु शरीरत्रयप्रतीतौ तद्विषयका- हमः कथं बोधसारग्रन्थतत्पतिपाद्यपसगभिन्नव्रह्मभ्यां सहैक्यं सम्भाव्यमित्याशक्ा शरीरस्यापि ताभ्यां सहैक्यातुसन्धानं वि- धत शरीरमिति, अयं बोधसारः प्रत्यक्षो बोधसारनामको ग्रन्थः प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मचैनन्यं च मे मम ब्रह्मात्मत्वं स्वस्मिन्ननुसन्धानव- तश्चिदाभासस्येत्यर्थः, शरीरं स्थूलसूक्ष्मकारयारूयं देहत्यम- हित न तु बोधसारात्तत्पृथगस्तीसर्थः, तत्रोपपत्तिमाह ममनेतति, यनः कारणाद्यत्र वोधसारनाम्नि ग्रन्थे तत्प्तिमादे प्रत्यगभि- न्ने ब्रह्मणि च मे प्रत्यगभिन्नब्रह्मत्वं स्व्रस्पिन्ननुसन्दघतश्चिदा- भामस्य मम ममता मदीयत्वबुद्धिगज्ञानावस्थायां देह इन भू- यस्युत्क्रृष्टाऽस्ति अप्रन इति योज्यम्, अत्र च बोधसारग्रन्थतत्म- ति रादत्रह्माभिन्नपत्यगात्मदेहाना मभेदानुसन्धानेनाहमो ब्रह्मा- भिन्नपत्यगात्मग्रन्थाभ्यां सहैक्यमनुसन्धातुं शक्यमिति भावः ।७। इदानीं प्ाणप्रतीतावप तत्सम्भावयति। प्राणो मे बोधसारोऽयं ममता यत्र भूयसी।

९६८ बोधसारे।

जीवो मे बोधसारोडयं येन जीवाम्यहं सद्षा ॥ ८॥ माण इति। अयं बोधमारः पत्पक्षो बोधमारो ग्रन्थस्तत्प- तिपाद्यो ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मा च मे मम ब्रह्माभिन्नप्रत्यगम्त्व स्नस्गित्ननुमन्दमतश्चिदाभामस्य माणो जीवनोपाधि: माया- नामको वायुरहिति तत्रोपपत्तिमाह यत इनि, यतः करणाद सौ बोधमारो ग्रन्थस्तत्मनिषाद्यो ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्गा च मम मे ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मत्ं स्वस्मिन्ननुसन्दघतश्चिदाभासस्य प्रिय- तरोऽनिशयेन प्रियोडस्नि अन इति योज्यम्, अन्रापि माणग्र- न्यप्रत्यगभिन्नव्रह्मणामभेदानुमन्धानेन नोपामनाक्षतिरिति भा- वः, जीवप्तीतावपि तदविच्छेवं दर्शगात जीव इति, अयं म- त्यक्षो बोधसारो बोघसारनामको ग्रन्थस्तत्प्रतिपाद्ो ब्रह्माभिन्न- प्रत्यगात्मा च मे मम व्रह्माभिन्नग्रत्यगात्मत्वं स्व्रस्मित्रनुसन्दघ- तोSहम्पदाच्यम्य चिदाभामस्प जीवो देही जीवनमित्यर्थः, अस्ति तत्रोपपत्तिमाह येनेति, अहं पत्यगभिन्नव्रह्मत्वं स्व्रस्मिन्ननु- सन्दधानश्चिदाभासः सदा सर्वकालं येन बोधसारग्रन्थेन तत्म- निपाद्यव्रह्माभिन्नपय्यगात्मना च जीवामि प्ाणान्धारयामि अत इति योज्यम्, अत्र च ग्रन्थजीवव्रह्मणामैक्यानुसन्धानेन नोपास- नाहानिरिति भानः ॥८ ॥ ईश्वरप्रतीतौ चोपासनाविच्छेदाभावं सम्भावयति। ईश्वरो बोधसारो मे यतो मुक्तिप्रदो मम। बोधसारः परं ब्रह्म बोधसारात्परं नहि ॥ ९ ॥ इति श्रीनरहरिकृती बोधसारे बोधसारोपासनं द्विप- श्चाशत्तगम् ॥५२॥ ईश्वर इति। अ्प गसक्षी बोधसारो ग्रन्थस्तत्मतिपाद्यो

बोधसारोपासना। ९६९

ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मा च मे मम ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मत्वं स्वस्मिन्रनु- न्धानवतोऽहम्पदवाच्य चिदाभासस्येत्यर्थ:, ईश्वर उपास्यो्ति तत्रोपपत्तिमाह यत इति, यतः काणादयं बोधसारो ग्रन्थस्त- त्पतिपादयं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म च मम मे मसगभिन्नव्रह्मत्वं स्वस्मि- न्ननुसन्धानवतश्चिदाभासस्येत्यर्थः, मुक्तिप्रदो मुक्तिं मोक्षं प्रद- दाति समर्पयतीति स तथाविधोऽस्ति अन इति योज्पप, अत्र ग्रन्थेश्वगब्रह्मणामभेदानुसन्धाने नोपासनाक्षतिरिति भाव:, ब्रह्मप- तीतावपि तदविच्छेदं दर्शयति वोधसार इति, परं कार्य कारणातीतं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु वोधसा- रो बोधसारनामको ग्रन्थ एनाह्ति अतो बोधसाराद्रन्थात्तत्म- तिपाद्यात्मवस्तुनश्र परमन्यत्किमपि वस्तु नास्ति हि प्रसिद्धमेत- न्मम, अत्रेदमाकूनम्-उपासनात्रैविध्यमुत्तमं मध्यममधमं चेति भे- दादू, उत्तमं च गुर्वादीश्वरान्तोक्तपदार्थानामस्य ग्रन्थस्य चैतद्र- न्यप्रत्तिपाद्यविषयभूते जीवव्रह्मैक्ये समारोपणेन निरन्तरं जीवब्र हैक्यमात्रचिन्तनं, मध्यमं च गुर्वादीश्रवरान्तपदार्थानामेतद्रन्थप- तिपाद्यपसगभिन्नव्रह्मणश्चैनस्मिन्बोधसारे ग्रन्थे समारोपणेनैत- द्रन्धमात्रत्वानुसन्धानं निरन्तरम्, अधमंच गुर्वादीश्वरान्तपदार्थ जात एतद्रन्थस्य तत्पतिपाद्यपत्यगभिन्नन्रह्मणश्च निरन्तरमनुस- न्धानम्, एतेषु च क्रमादुत्तमादयोऽघिक्रियन्ते तेपां च यथाधिका- रमुपासने कृते जीवव्रह्मक्यापरोक्षज्ञानपाप्या मुक्तिर्भवतीति॥९॥ इति श्रीनरहरिशिष्य दविवाककर विरचितायां बोधसारार्थदीपी बोधसारोपासनार्थकाशो द्विपश्चाशत्तमः ॥५२॥

एवं ग्रन्थं परिसमाप्येदानीमस्य प्रामाण्यसिद्धये पद्येनाइ। उपनिषदि बने ये पुष्पिता मन्त्रवृक्षाः १२२

९७० घोधसारे।

सुरभिकुसुममेषामेकमेकं विविच्य। समरसपदलब्ध्यै वाड्ययैरवपुष्पै- र्नरहरिसुधियैतत्पूजितं बोधलिङ्गम् ॥ १ ॥ उपनिषदींत। हे शिष्य ये मसिद्धा वेदान्तेपूपनिषदि उप समीमे निपण्णं श्रेयो मोक्षलक्षणं यस्यां सोपनिषत्तस्या त- द्रूपे वनेऽरण्ये सम्भजनीये देश इत्यर्थः, आ्र्प्रविष्टलिङ्गेन विशेष- णविशेष्यभावः, मन्त्रवक्षा मन्त्राः 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे'त्याद्या वृक्षा इव वृक्षा दरुमाः सर्वाज्ञानतत्कार्यपपश्चवश्चकत्वादित्य- र्थः, पुष्पिताः प्रस्फुटार्थकुसुमिताः सन्ति एपामुक्तानां मत्म-

ब्रह्मात्मवासनापदत्वेन सुगन्धि एकमेकं मत्येकं प्रत्येकं पृथक्पृ- थ कूकुसु ममर्थरूप पुष्यं विविच्य समूहीकृत्य मया नरहरिसुधिया

दषो यो इरिर्द्वैननिवृत्या स्वशरणागतमुमुक्षुजनदुःखनिवर्तक: . मन्नरहरिर्गुरुस्तस्मिनसुष्ठ शोभना स्थिरत्वसन्पन्ना धीर्बुद्धिनि- श्चयांत्मिकान्तःकरगावृत्तिर्यस्य स तथोक्तस्तेन तद्रपत्वं पापतेन मया समरसपवलब्धयै समः सदैकरूपो रम आनन्दो यत्र त त्तादशं यत्पदं स्वरूपं तस्य लब्धि: प्राप्तिस्तस्यै तदर्थ वाऊयैर्वा- ग्रूगैरेव पुष्पैः कुसुमैरेतन्मत्प्त्यक्षं बोधलिङ्गं बोधः प्रत्यगभि- न्रव्रह्मापरोक्षविषयकं ज्ञानं तेनैव लिड्यने साक्षाक्रियते यत्तथो- क्तंब्रह्म पूजितमर्चितमनुसन्धितमित्यर्थः, अतोऽस्य मामाण्यमभ्यु- पेतव्यमिति भावः ॥। १॥। इदानीमस्य ग्रन्थस्य श्रैष्ठ्यज्ञानपूर्वमेतत्पठनं विधत्ते। बुधजनहितकारी संप्रदायानुसारी परमसखनिधानं मोहमुक्त्तंर्निदानम्।

प्रामाण्यसिद्धि: । ९७१

नरहरिविहितोयं बोधबृक्षस्य तोऽयं कुमतिवनकुठारः पठ्यतां बोधसारः ॥ २॥ बुधजनेति। बुधजनहितकारी बुधा ज्ञानिनो ये जना लो- कास्तेषां हितं मोक्षं करोति स तथोक्तः श्रद्धादिसम्पभ्नानां मो- क्षपद इत्यर्थ:, किश्च संपदायानुसारी संप्रदाय उपदेष्टपुरुष- णां परन्परा तमनुसरतीति स तथोक्तः संमदायागत इत्यर्थ:, किश्च परमसुखनिधानं परमं निरतिशयं यद्धमशब्दवाच्यं ब्रम्म- स्वरूपं सुखमानन्दस्तस्य निधानं द्रव्यपूर्गी पात्रगिव पात्रभूतो डा्त, किश्च मोहमक्तेमोहान्मूलाज्ञानान्मुंक्तिर्मोक्षस्तस्या निद्धा- नं मूलकारगां हेतुरित्यर्थ:, किश्च नरहरिविहितो नरहरिर्व- साभिन्नपत्यगात्मस्वरूपो मम गुरुस्तेन विहितो विरचितः, किश्र बोधदृक्षस्य; बोधः प्रत्यगभिन्नव्रह्मनिषयकापरोक्षज्ञानं स एव

जीवनोपायभूतः, किश्च कुमतिवनकुठार: कुत्सिता निन्दिता म- तिर्बुद्धि: संसारासक्तिरूपा सैव वनमरण्यं तस्या वा वनं समभ- जनविषयः प्रपश्चस्तस्य कुठारः परशुरिव च्छेदने समर्थः, अयं मत्यक्षो बोधसार एतन्नामको ग्रन्थ: पठ्यनामधीयतां मुमुक्षुभि- रित्यर्थः ॥२॥ एवमेतद्रन्थपाठे मुमुक्षून्मवत्पेदानीमेतस्थश्वरर्पणासम्भव- निरूपणेनैव समर्पयं द्योतयति। गुरुभिर्दीक्षितानां हि सर्वमेवेश्वरार्णम्। अयं तु बोधसारोऽस्य स्व्रात्मैत्र परमेशितुः ॥ ३॥ इति श्रीनरहरिविरचितो बोधसार: समाप्तः ॥ ग्रम्थसंख्या १०५२।। गुरुमिरिति। गुरुभिः प्रत्यगभिन्नव्रह्मन्वं महानाक्यद्वारा

९७२ बोधसारे।

मेव लौकिकं वैदिक च समस्तमपि कर्मेश्वरार्पणमीश्वरे स- र्वाधारभूते सर्वनियन्तरि ब्रह्मणि अर्पणं प्रदानमेव भवति हि प्रसिद्धमेतच्छुनौ स्पृतौ च 'नान्योऽतोस्ति द्रष्टा नान्योतोरिति श्रोता नान्योतोस्ति विज्ञाते' सादिश्रतेः, 'ब्रह्मार्पयं ग्रह्म हवि- रि'सादिस्मृतेश्च। अतोडयं प्रत्यक्षो बोधसारस्तु बोधसारनाम- को ग्रन्थस्तुपदेनास्य ग्रन्थस्यान्यसमस्तग्रन्थेभ्यो विलक्षणत्वं सूचितं, परमेशितु: परमः कार्यकारणातीत ईशितेश्वरो ब्रह्मा- भिन्नप्रत्यगात्मा तस्य बोधसाररूपत्वसामान्यादुभयोरपीसर्थः, अस्य ज्ञानिनां पत्यक्षत्वेनानुभूयगानस्यात्मनः स्वात्मैत्र स्व्रस्व रूपमेवासस्ति अतः समर्पकस्य समर्ध्यस्य च समर्पणस्यापि अ- सम्भवात्समर्पगं न सम्भवतीत्येवं निश्चय एवात्र समर्पण ना- न्यदिति भावः॥ ३।। नरहरिपद मेवालब्ध विज्ञानसारो बुधजनहितकृत्यै वोधमारार्थदीप्षिम। बुधदिनकरसाहो मुक्तये सज्जनाना मकृत जनशरसयस्तेन तृप्यात्परात्मा॥ १ ॥ सन्तः कृपालवस्तज्ज्ञा: क्षमन्तु मम साहसम्। स्त्राधिकारमदृष्टैव यदुक्तं क्षमिणो हि ते ॥ २॥ शाके गजत्रिमुनिभूमिमिते तु वर्षे। रामाद्रिनागशशचिह्नमिते तपस्ये। पक्षे सिते सुतशशाङ्कतिथौ ज्ञवारे व्याख्या समाप्तिमगमद्विबुधैकबन्धा ॥ ३ ॥ बोधसारार्थदीप्याख्या व्यारुयेयं भाववोघिनी। दिवाकरेण रचिता नरसिंहपसादत: ॥४ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचिता बोधसार्थदीप्त्याख्या टीका समाप्ता ।I ग्रन्थसङ्ग्या १२००० ॥

BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A., C. I. E. AND G. THIBA UT, PH. I). Nos. 89.90.94. 96. 101. 105. 108. 109. 111. & 113.

बोधसारः ।

श्रीविद्वद्वर्यनरहरिविरचितः । तच्छिष्यश्रीदिवाकरकृतयाऽर्यदीप्त्या सहितः ।

दयानन्दस्वामिना परिशोधितः। BODHASÁR, A TREATISE ON VEDÂNTA, BY SRÎ NARAHARI, With a commentary by the author' s pupil PANDIT DIVÂKAR. EDITED BY SWÂMÎ DAYÂNAND.

BENARES: Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot. Printed at the Vidyà Vilâs Press, BENARES.

1906. Registered under Act XXV. of 1867. (ALL RIGHTS RESERVED.)

अथ सटीकबोधसारस्य भूमिका।

इह खलु धर्मार्थकाममोक्षाख्येषु चतुर्विधपुरुषार्थेषु मोक्ष एव परमपुरुषार्थो, 'न स पुनरावर्तत' इति श्रुतेः । पूर्वेषां त्रयाणां चानित्यत्वेन हेयतयाऽस्यैवोपादेयत्वमिति न तिरोहितं विदुषाम, तत्साधनश्च प्रसगात्मव्रह्मैक्यज्ञानम्, तत्साधनं साधनचतुष्ट- यसम्पन्नस्याधिकारियाः श्रवणादिकम, 'भात्मा वा अरे श्रोत- व्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इति श्रतेः । तदुपयोगिषु सूत्र- भाष्यादिबहुग्रन्थेषु सत्स्वपि गुर्वाविस्तुतिपभृत्यनेकगुणविशि-

मिद्धान्तपतिपादकत्वेन च सर्वश्रेष्ठत्वमस्य ग्रन्थकारेण स्वमुखे- नेवोक्तं, तथाहि- आदौ गुरुस्तवो यत्र प्रान्ते च शिवपूजनम। मध्ये मुकुन्दस्मरणं बोधसारः स उत्तमः ॥१ ॥ सिद्धार्थः सुगमार्थश्च विशैषैर्वहुभिर्टतः । ग्रन्थस्त्वेतादशस्तात न भूतो न भविष्यति ॥२ ॥ न स्तौमि न च निन्दामि कथयामि यथास्थितम्। एकैकस्मित्रिह क्रोके प्रोक्त: सिद्धान्तनिर्यायः ॥ ३ै॥ यथा ब्रह्माण्डसर्वस्व्रं पिण्डे पिण्डे व्यवस्थितम्।

तथा सिद्धान्तसर्वस्वं श्रोके श्रोके निरूपितम् ॥४॥ इत्यादि। अस्य ग्रन्थस्य निर्माणसमयमारभ्य शरच्छत व्यतीयायेति वृद्धपतिभ्योऽवगम्यते, अस्य मूलग्रन्थस्य निर्माता कश्चिदा- क्षिणात्यो ब्राह्मगो नरहरिनामाडभूत, टीकाकारथ् तच्छिष्यो दिवाकरनामा, तन्तु नामद्वयं मूले टीकायां च शतसहस्त्रश उपलभ्यत इति। अस्य चादर्शपुस्तकमेकं प्रसिद्धभिषग्वराद् दृद्धयतिवराद्

तसहस्त्रसाधूनां हृदयकमलानि ब्रह्मविद्यामयस्ववचनकिरणजा- लेनाSS्पाडज्ञाननिरसनद्वारा बोधयन्य उदामीनेपु पूज्यतमेभ्य उदामीनसंपदायस्थेभ्यः परमहंमवर्यपण्डितव्रह्मानन्दाभिधेभ्यः माचार्येभ्यो लब्धविद्येन तच्छिष्यैरधीतवेदान्ताशास्त्रैर धिग- तशास्त्रार्थतत्तैः परोपकारनिरतैः परमहंसगोविन्दानन्दाभिधै: स्वगुरुभि: प्रेरितेन परमहंसदयानन्देन यथामति शोधितोडयं ग्रन्थ इति शम्॥ ॥। शुभंभूयात् ॥

वनारससंस्कृतसीरीजनाम्री वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली।

चांत इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति। अस्यां संस्कृतभाषा- निबद्धा बहवः प्राचीना वुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभाप्ानुवा दसहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति। तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- क्ष्यो यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये Sपि विद्वांस: शोधयन्ति। यैरग्र्रां- हकमहाशयैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- केकस्य खण्डस्य ।।।) मूल्यं प्रापणव्ययक्च =) देयः । अन्यैर्म- हाशययेः कानिचित् खण्डानि संग्राह्याणि रेश्व प्रत्येक खण्डानं

रा्र १) मूल्यं प्रापणव्ययश्च = देय इति।। तत्र मुद्रिता ग्रन्था:। 5० भा०

सिद्धान्ततत्त्वविवेक: खण्डानि ५ 2 जा . अर्थसङ्ग्रह अंग्रेजीभाषानुवादसहितः १ Q. तन्त्रवार्ततिकम खण्डानि १३ १३ O कात्यायनमहार्षिप्रणीतं शुककयजुःप्रातिशास्यम सभाष्यं ख० ६६ O सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता वाक्यपदीयम खण्डानि ५ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्ड ३। द्वितीयभाग: तृतीयाका- ण्डम् हेलाराजटीकासहित खण्ड २ ) रसगङ्गाघर: खण्डानि ९ परिभाषावृत्तिः खण्डे २ २ वैशेषिकदर्शनं किरणावलीटीकासंव लितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्डे २ २ शिक्षासङ्ग्रह: खण्डानि ५ O नैषकर्म्यसिद्धि: खण्डानि ४ म हर्षिका त्यायनप्रणीतं शुक्कयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम सभाष्यम ३ 0 ऋुग्वेदीयशौनकप्रातिशास्यं सभाध्यम खण्डानि ४ 0 CC (बृहत) वैयाकरणभूषणम पदार्थदीपिकासहितम खण्डानि४ ४ विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहित: खण्डे २ २ तत्वदीपनम (पश्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम) स०८ 6 वेदान्तदीप: (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ O टुप्टीका खण्डानि ४ ४ 0

0 व्याकरणमिताक्षरा। श्रीमदन्नंभट्टप्रणीता खण्डानि ६ ६ रसमश्जरी। व्यङ्गयार्थकीमुद्या प्रकाशेन च सहिता ख० ३३ सदधिकार: व्याख्यासहितः श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रस्नप- राकमरहितः खपडे २ २ 0 दाधसारो नरहरिकृत: तच्छिष्यदिघाकरकृतटीकया स० ख० १० 0 ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचिता। २ दैवज्ञकामधेनुः अर्थात् प्राचीन:ततिषग्रन्थः खण्डे २ २ 0 श्रीमदणुभाष्यम्। श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम्। गोस्वामिश्रीपुरुषोन्न जी महाराजविरचितभाष्य प्रकाश्ाख्य- व्याख्या सम्ाम् खण्डानि ५ ५ 0 तत्वशेखरः। श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः। तथा-तत्त्त्वत्रयचुलुक- संग्रहः। कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमद्वरदगुरुविरचितः। १ 0

व्रजभूषगा दास और कम्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़क बनारस

19

BINDING JUN 4 1980

B Narahari, Vedantacarya 132 Bodhasarah V3N37 1904

PLEASE DO NOT REMOVE

CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY

UTL AT DOWNSVIEW D RANGE BAY SHLF POS ITEM C 39 13 08 07 01 020 2