1. Bodhasara Narahari Dipti Diwakara Swami Dayanand Chowkambha Part 2

UNIVERSITY OF TORONTO 3 1761 00665606 0

Digitized by the Internet Archive in 2010 with funding from University of Toronto

http://www.archive.org/details/bodhasrah02nara

BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, . . UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A.,C. I. E. AND G. THIBAUT, PH. D. No. 105.

बोधसारः। श्रीविद्वद्वर्यनरहरिविरचितः । लच्छिष्यश्रीदिवाकरकृतयाऽर्थदीप्त्या सहितः ।

दयानन्दस्वामिना परिशोधितः। BODHASÂR, A TREATISE ON VEDANTA,

ŜRI NARHARI, BY

With a commentary by the author' s pupil PANDIT DIVÂKAR. EDITED BY SWÂMÎ DAYÂNAND. Fasciculus VI. BENARES. Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot. Printed at the Vidyâ Vilâs Press. BENARES. 1905- IBRARY DEC 21 1965

सूचौपत्रम्। गणपाठ: V गोलप्रकाश: २ 0 गंगालहरी UNIVERSITY OF TORONTO १ 0 LIPRARY गुरसारणी FEB 1 3 1967 जातकतत्वम १२ 0 तत्वदीप १ 0 0 तकर्सग्रहं: १ दत्तकमीमांसा 0 0

धम्मशास्त्रसंग्रह: धातुपाठ: ( शिला -) ) 0 धातुरूपावली २ O नैषध चरित नारायखी टीका टाइप 0 परिभाषापाठ: 0 १ पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता २ 0 प्रथम परीक्षा २ 0 Q प्रथमपुस्तक हिन्दी 0 O प्रश्नभूपणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम ग्रन्थ) वीजगणितम् (म० म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ O मनोरमा शब्दरत्नसहिता (टाइप) लघुकीमुदी टिप्पणीसहिता O लघुकीमुदीभाषाटीका 0 लक्षणावली २ 0 लीलावती (म० म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ 0 वसिष्ठसिद्धान्त w १ विष्णुसहस्त्रनाम १ शब्दरूपावली 0 w १ शद्गार समशर्ती १ ८ समासचक्रम् 0 १ समासर्चा्द्रिका १ QOQ00 सरखवर्ताकण्ठाभरणम् 3 साङ्गयचन्द्रिका टिप्पणासहिता साङ्गयतत्त्वकोमुदी 0 ६ सिद्धान्तकोमुदी सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पर्णीसहिता 0 3 उपसर्गवृत्ति १ क्षेत्रकौमुदी 0 क्षेत्रसंहित २

निरञ्जनपश्चाशत्कम् । ४८१

जाता उत्पन्ना भावा विकार ज्ञेया:, एषां भिन्नत्वपतीतावव B स्थावैलक्षण्यमेव तदभावे तदभावदर्शनादिति भाव:, आत्मा V3N37 132

तत्साक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जनोऽवस्थात्रयतदभिमानिविश्वा- 1906 दित्रयोपाध्यतीतोऽत एव शुद्धस्तत्साक्षित्वमलास्पृष्टोऽस्त्रीत्य- नुंसन्घेयः ॥ १० ॥ एवमवस्थात्रयतदभिमानिविश्वादित्रय रूपोपाधेरात्मानं वि- विच्य दर्शयित्वेदानीं तमस्तदवृत्तिरूपोपाधिभ्योप्यात्मानं वि- विच्य दर्शयति। निद्रालस्यं प्रमादश्र परिमोहो विषादकः । एते तमोभवा भावा आत्मा शुद्धो निरज्जनः॥११॥ निद्वेति। निद्रा सुषुप्तिरालस्यं कर्त्तव्याकर्त्तव्ययोरतु- र्साहपूर्वमुपेक्षा, तत्र प्रमादश्च कर्तव्यास्फूर्तिस्तद्विपरीतस्फूर्तिर्वा, परिमोहः केवलास्फुरणमेव हिताहितयोविषादको विपरी- तकृसं कृलानुखेद:, एते पसिद्धा लोकेषु भावा विकारस्ते तमोभवास्तमसस्तमोगुणाद्व उत्पतिर्येषां ते तथोक्ता ज्ञेया:, आत्मा• तमस्त्द्रवविकारसाक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्नस्तमस्तद्वि- कारोपाधिरहितोऽत एव शुद्धस्तमस्तद्विकारसाक्षित्वमळर-

सत्चगुणातद्टृतिभ्योपि तं विविच्य दर्शयति। शमो विवेक: सौम्यत्वं प्रकाशश्च प्रसन्नता । एते सत्त्वमया भावा आत्मा शुद्धो निरज्जनः ॥१२॥ शम इति। शामः श्रवणादिव्यतिरिक्तविषयेभ्य इन्द्रिय- उ्यावृतिरिति लक्षणलक्षितः शान्तिनामको भावोन्तःकरणस्य, विविच्येते आत्मानात्मानावनेनेति विवेको विचार:, सौ- ७०

४८२ बोधसारे।

म्यत्वं विक्षेपरहितता, प्रकाशश्च पदार्थानां यथावत्तफुरणरूपो- डन्तःकरणविकारः, प्रसन्नता क्षोभराहित्येनात्मसुखस्फुरणं, एते विवेकिषु दृश्यमाना भावाः पदार्थविकारा: सत्त्वमयाः स- क्वस्य सतत्वगुणस्य विकारा ज्ञेया:, आत्मा सत्त्तगुणतदृत्ति- साक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जनः सच्ततद्विकाररूपोपाधिरहितोऽतः शुद्धः सत्वतद्विकाराणं मायाकार्यत्वात्तत्साक्षित्वमलरहितोऽ- स्तीसनुसन्घेयः ॥ १२ ॥ इदानीं रजोगुशातद्विकारोपाधिभ्योप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। लोभश्चचलताक्षाणामारंभः कर्मणामपि। एते रजोभवा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जन: ॥१३॥ लोभ इति। लोभः प्राप्तेष्वपि विषयेषु सत्सु अपरितृप्ति- रूपा वत्तिरक्षाणामिन्द्रियाणां चश्चलता स्व्रस्त्रचिषयेष्वस्थर्य, कर्मणां व्यापाराणामारम्भोपि आरम्भोत्साहोपि, एते व्यव- हारे प्रसिद्धा भावा अन्तःकरणविकारपदार्था रजोभवा रजोगुणाद्भव उत्पतिर्येषां ते तथोक्ता ज्ञेयाः, आत्मा रजोगु- यातांद्रिकारसाक्षी प्रतयगात्मा निरञ्जनो रजोगुगातद्विकारोपा- ध्यतीतोऽत एव शुद्धो रजोगुणतद्िकारसाक्षित्वमलरहितो- डस्तीसनुमन्घेयः ॥ १३ ॥ एवं गुणत्रयतद्विकारोपाधिभ्य आत्मानं विविच्य दर्शयि- स्वेदानीं कर्तृत्वतदभिमानतत्कल्पितभावोपाधिभ्योप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। विधिश्च च प्रतिषेधश्च धर्माधर्मौ शुभाशुभम्। कर्तृत्वभाविता भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥१४॥

४८३

विधिरिति। विधिश्च विधीयते प्रतर्सतेऽनेनेति विधिः स्व- विहितकर्माण प्रवर्तकं शास्त्रवाक्यं 'ब्राह्मणो बृहस्पतिसवेन य- जेत, क्षत्रियो राजसूयेन, वैश्यःसोमेने'त्याबिरूप, तथा प्रतिषेषश्च प्रतिषिध्यते निवार्यतेनेनेति प्रतिषेधोऽविितिकर्मतो निवर्तकं बाक्यं 'ब्राह्मणं न हन्यादि'त्येवं रूपं, धर्माधर्मो धर्मश्र स्वचर्णा- श्रमविहितोऽधर्मश्र तद्रिपरीतस्तौ, तथा शुभाथुभे शुभं च ध- र्मफलं पुण्यमशुभं चाधर्मफलं पापम्, एते मसिद्धा भावा विकारा: कर्तृत्वभाविताः स्वस्मिन्यदध्यस्तं कतृत्वं तेन सह- कृतेन स्वयं भाविताः सन्तीति ज्ञेयप, आत्माऽध्यस्तकर्तृत्वतत्क- ल्पितभावसाक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जनः कर्तृत्वतत्कल्पितधर्मोपा- धिरहितोऽत एव शुद्धः कर्तृत्वतत्कल्पितसाक्षित्वमलरहितो- डस्तीत्यनुसंघेयः ॥१४ ॥ इदानीं क्रियातत्करिरूपोपाधिभ्योप्यात्मानं: विविच्य वर्शयात। कृतिः कार्य च करणं तत्र चेष्टाः पृथग्विधाः। कर्तृ त्वस्यानुगा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जन :! १५॥ कृतिरिति। कृतिः क्रिया गमनादिरूपा, कार्य क्रियाविषयः करेण तृगां छ्विन्नमत्यत्र च्क्कदिक्रियाव्यापंतृण, करणं च तत्रै- व च्छ्विदिक्रियासाधनं कररूपमेतद्विकारजातं पृथा्विधं पृथ- ग्भिन्ना विधा पकारो यस्य तत्तथाभूतं तन्न तेषु सत्मु पृथगवि- धाः पृथग्विधा प्रकारो यासां तास्तथोक्ताश्चेष्टः स्थानगम- नागमनोत्थानादिरूपाः सन्ति ते एते सर्वे भावा विकागः क- तृत्वस्य स्व्रस्मिन्नव्यस्तं यत्कर्तृत्वं तस्यानुगा अनु पश्चाद्ग- च्छन्तीत्यनुगा: कर्तृत्वोपजीविन इत्यर्थः, सन्तीति ज्ञया:, आत्मा कर्तृत्वतदनुृत्तभावसाक्षी पत्यगात्मा निरञ्जनः कतृत्वतदनुसा-

बाधसारे।

रिभावोपाधिभ्यो भिन्नोडत एव शुद्धः कर्तृत्वतदनुगभावसा-

एवं कर्तृत्वभोक्कृत्वतज्जन्यभावोपाधिभ्य आत्मानं वि- विच्य दर्शयित्वेदानी पश्चभूतोपाधिभ्यस्तं विविच्य दर्शयितुं तद्रुयाभूतशब्दादिविषयोपाधिभ्यस्तं विविच्य दर्शयति। शब्द: स्पर्शश्र रूपं च रसो गन्धश्र पञ्चमः । पञचभूतोद्जवा भावा आत्मा शुद्धो निरज्ञन:॥१६।। शब्द इति। शब्द आकाशगुणत्वेन प्रसिद्ध:, स्परशो वा- युगुगात्वेन प्रसिद्ध: सामान्यरूप:, रूपं च तेजोगुणत्वेन प्रसिद्धं सामान्यरूपं, रसो जलगुणत्वेन प्रसिद्धः सामान्यरूपः, पश्चमः पञ्चसङ्वयापूरको गन्धश्च पृथ्वीगुयात्वेन प्रसिद्धः सामान्यः, एते सर्वे भावा विकारा: पश्चभूतोन्वाः पश्चसङ्वयानि यानि भूतानि वियदादीनि तेभ्य उद्भव उत्पतिर्येषान्ते तथोक्ता ज्ञेया:, आत्मा तत्साक्षी पसगात्मा निरञ्न: शब्दाद्युपाधिरहितो-

एवं शब्दाद्युपाधिभ्यो विविच्यात्मानं दर्शयित्वेदानीं त. दाधारभूतपश्चभूतोपाधिभ्योप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। आकाशमनिलस्तेजस्तोयमुर्वी च पञ्चमी। पश्चभूतमया भावा आत्मा शुद्धो निरज्जनः॥१७॥ आकाशमिति। आकाशं वियदनिलोवायुस्तेजोSग्रि- स्तोयं जलं पश्चमी पश्चसख्यापूरकोर्वी च धरा चैते सां- ख्ये लोकेषु च प्रसिद्धा भावा विकारा: पश्चभूतमयाः पश्चसङ्गयानि यानि भूतानि वियदादीनि तन्मयासतदूपाः सन्तीति ज्ञेया:, आत्मा पश्चभूतसाक्षी प्त्यगात्मा

४८५

निरञन: पञ्चभूतोपाधिरहितोऽत एव शुद्ध: पञ्चभूतसासषि- त्वमलरहितोऽस्तीसनुसन्घेयः ॥१७॥ एवं पञ्चभूतोपाधिभ्य आत्मानं विविच्य दर्शयित्वेदानी त- तकार्यत्वेन प्रसिद्धज्ञानेन्द्रियोपाधिभ्योप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। श्रोत्रं त्वङ्यनं जिह्वा गंधग्राहश्च पश्चमः । ज्ञानेन्द्रियमया भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥१८॥ श्रोत्रमिति। श्रोत्रं श्रूयते ज्ञायते शब्दोनेनेति श्रोत्रमाकाश- कार्यमकाशगुणभूतशब्दज्ञानकरणं, त्वग्रोमकूपेषु स्थितं कार्य वा- योस्तद्रुणस्पर्शज्ञानकरणं, नयनं नीयते पाप्यते रूपमनेनेति नयनं तेज:कार्यन्तद्ुणरूपज्ञानकरणं जिह्ा सुखस्थं जलकार्ये तट्रुगारस- ज्ञानकरणं पश्चमः, एतेर्षा चतुर्णा पश्चसख्यापूरको गन्धग्राहश्च गृह्यतङ्गीक्रियतेनेनेति ग्रहो गन्धस्य पृथ्वीगुणत्वेन पसिद्धस्य ग्रहो ग्रहणकरयाभूतो ग्रह एव ग्राहः स्वार्थेण, यद्वा गन्धं गृह्गा- तीति गन्धग्राहः 'कर्मण्यण' शब्दज्ञानकरणमिसर्थः, एते सर्वे ज्ञा- नेन्द्रियमया ज्ञानक्रियाकरणभूतानि ज्ञानेन्द्रियाणि तन्मयास्त- दूपा भावा विकारा: सन्ति आत्मा पञ्चज्ञानेन्द्रियसाक्षी म- सगात्मा निरजन: पश्चज्ञानेन्द्रियरूपोपाध्यतीतीडत एव शुद्ध:

एवं पश्चभूतकार्यभूतकर्मेन्द्रियोपाधितोप्यात्मानं विवि- चय दर्शयति। वाक्पाणिपादौ पायुश्च तथोपस्थश्च पश्चमः। कर्मेन्द्रियमया भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥१९॥ वागिति। वागुच्यतेऽनया सा वाक्शब्दोच्चारक्रिया- करगां पाणिपादौ पाणिश्च हस्तगोलकस्थमादानक्रियासाग-

४८६ बोधसारे।

क्रिययो: करणं, पादश पादगोलकस्थङ्गमनागमनादिक्रियाकरणं, पायुश्च गुदस्थं मलोत्सर्गक्रियाकरणं, तथा पश्चमः पञ्चसंख्यापूरक उपस्थश् शिस्रभगगोलकस्थ मैथुनक्रिकियातज्जन्यसुखपाप्तिक्रिपयोः करगाम्, एते सर्वे भावा विकार: कर्मेन्द्रिमया कर्मायि क्रियास्त- त्करणभूतानीन्द्रस्येमानीन्द्रियाि साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभा- सस्य भोक्तु: सम्वन्धीनीन्द्रीयाणि तन्मयास्तदरूपा भावा कि कारा ज्ञेया:, आत्मा पश्चकर्मेन्द्रियसाक्षी प्रसगात्मा निरञ्जनः कर्मेन्द्रियोपाधिरहितोऽत एव शुद्धः पश्चकर्मेन्द्रियसाक्षित्वमलर- हितोऽस्तीत्यनुसन्घेय: ॥ १९॥ एवं दशन्द्रयोपाधित आत्मानं विविच्य दर्शयित्वेदानी तद्रिपयेभ्योपि तं वविविच्य दर्शयति पश्चभि:, तत्रादौ शब्द्रतद्- दोपाधिभ्य आत्मानं विविच्य दर्शयति। ध्वनिर्वर्णविभेदा य आहतानाहतादयः । शब्दभेदमया भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः ॥२०॥ ध्वानरिति। ध्वनिरव्यक्तनादो मध्यमावाग्रूपो ये च व- ग्विभेदा ये प्रसिद्धा वर्णानामकचटतादयस्तेषां विभेदा: संयुक्तवणाद्या स्कस्तादयो ये चाऽडहनानाहतादय आ्रहता भेर्यादिजनिता अनाहनाश्च स्व्रत उत्पन्नाः पंचभूनोद्धनाः क- र्गास्य पिधाने कृते सति भ्रयमाणास्त आदय: प्रथमा येषां- ते तथोक्ता आदिपदेन मेघादिजनिताः शब्दा ग्राहाः, सर्वे त एते लोकेऽनुभूयमानाः शब्दभेदमयाः शब्दस्याकाश- गुणलेन परमिद्धस्य यो भेदः पार्थक्यं तन्मयास्तदूपा ज्ञेयाः, आत्मा शब्दनद्द्ेदसाक्षी कूटस्थो निरअनः श

रसाक्षित्वमलरहितो Sस्तीत्यनुसन्घेयः ॥ २० ॥

निरसनपञ्चाशरकम। ४८७

एवं शब्दतज्जेदरूपोपाधेरात्मानं विविध्य दर्शपित्वेदानीं- मध्यमाशब्दवाच्यध्वनिभेदज्ञापनपूर्वकं ततोप्यात्मानं विविच्य दर्शर्यात। निषादर्षभगान्धारपड्जमध्यमधैवताः । स्वरभेदमया भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः ॥२१॥ निषादेति। निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमधैव्रता निपादो निषादनामक एक, ऋषभो ऋषभनामको द्वितीयः, गान्धारो गा- न्धारनामकम्तृतीयः, पड्जः पडजनामकश्चतुर्थः, मध्यमो मध्यम नामकः पश्चमः, धैवतो घैवतनामा षठठः, अनुक्तोपि पञ्चमनामा सप्तमः, एते भावा विकारा: स्वरभेदमयाः स्वरोऽव्यक्तनाद- स्तस्य भेदः पार्थक्यं तन्मयास्तदूपा ज्ञयाः, आत्मा तत्साक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जनः स्व्ररतद्देदोपाधिरहितोऽत एव शुद्धः

एवं स्वरतन्भेदोपाधित आत्मानं विविच्य दर्शयित्वेदानीं वायुगुणभूतस्पर्शतन्दोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शपति। शीतोष्णमृदुकाठिन्य्तीक्ष्णरूक्षादिभेदतः । स्पर्शभेदमया भावरा आत्मा शुद्धो निरञ्जन:॥२२॥ शीतेति। शीतोष्णमृदुकाठिन्यतीक्ष्णरूक्षादिभेदनः शीतः शीतल उष्णस्तापको मृदुः कोमलः काठिन्यः कर्कश- स्तीक्ष्णो दाहको रूक्षः शुष्कः, एत आदयो येपां ते तथोक्ता ये भेदा भेदवन्तः स्पर्शा सार्वविभक्तिकस्तसिः, ते सर्वे भावा वि- कारा: स्पर्शभेदमयाः स्पर्शस्य वायुगुणत्वेन प्रक्षिद्धस्य सामा- न्यस्पर्शस्य ये भेदाः पश्चीकृतत्वेनानेकत्वं तन्मयास्तदूपा ज्ञेयाः, आत्मा स्पर्शतद्वेदसाक्षी मसगात्मा निरञ्ञनः स्पर्शतद्रे-

४८८ बोघसारे।

दरूपोपाध्यतीसोऽत एव शुद्धः स्पर्शतजेदसाक्षित्वमलरहितो- डस्तीसनुमन्घेयः ॥२२। इदानीं रूपभेदतोपि तं विविच्य दर्शयति। रक्तं पीतं सितं कृष्णं हरितं चित्रमित्यपि। रूपभेदमया भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः ॥२३॥ रक्तमिति। रक्तं शोणितं पीतं हरिद्राभं सितं श्वेतं कृष्णं नीलं हरितं पालाशं चित्रं किर्मीरमिसेवर्माशब्दादन्यदपि एते मावा विकार रूपभेदमया रूपस्य तेजोगुणत्वेन पसिद्धस्य सामान्यरूपस्य यो भेद: पृथक्कं तेजसः पश्चीकृतत्वेन तद्ठु- णस्यापि पृथत्कं तन्मयास्तद्रूपा ज्ञेयाः, आत्मा त- तसाक्षी कूटस्थो निरञ्जनो रूपतन्भेदोपाध्यतीतोडत एव शुद्धो

इदानीं रसभेदोपाधितोपि त विविच्य दर्शयति। कटुः कषायो मधुरो लवणोम्लश्च तिक्तकः । रसभेदमया भावा आत्मा शुद्धो निरज्जन:॥२४॥ कदुरिति। कटुः कटुत्वविशिष्टः, कषायः कषायरसः, मधुरो मिष्टरमः, लतणः क्षाररसः, अम्लश्चाऽम्लरसः,तिक्तकस्तिक्तरसश्च, एते सर्वेभावा विकार रसभेदमया रसस्य जलगुणत्वेन म- सिद्धस्य सामान्यरसस्य जलस्य पश्चीकृतत्वेन भेदः पृथकत्वं त- न्मयास्तदरूपा झेयाः, आत्मा तत्साक्षी मसगात्मा निरख्नो रसतद्रेदविकारोपाध्यतीतोऽत एव शुद्धो रसतद्विकारसाक्षि-

इदानीं गन्धतद्द्ेदरूपोपाधितोपि ते विविच्य दर्शयति।

निरञ्जनपञ्चाशत्कम। ४८९

चित्रा: परिमलामोदसौरभासौरभादयः । गन्धभेदमया भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जन:॥२५॥ चित्रा इति। परिमलामोदसौरभासौरभादयः परिमलो ज- नमनोहरो गन्ध:, आमोदो दूरगामी गन्धः, सौरभ: सुगन्ध:, अ- सौरभो दुर्गन्धः, एत आदयः प्रथमा येषां ते तथोक्ताश्चित्रा विचित्ररूपा:, यद्रा चित्रापरिमलेतिपाठे चित्रगन्धोपि व्यञ्जना- दीनां ग्राह्यः, अपरिमलश्च सामान्यसुगन्धः, एते भावा विकारा गन्धभेदमया गन्धः पृथ्वीगुणत्वेन प्रसिद्धः सामान्यस्तस्य यो भेद: पञ्चीकृतत्वेनानेकत्वं तन्मयास्तदरूपा ज्ञेयाः, आत्मा- गन्धतद्देदविकारसाक्षी प्रसगात्मा निरञ्जनो गन्धतद्विकारोपा- घितो भिन्नोऽत एव शुद्धो गन्धतद्विकारसाक्षित्वमलरहितो- डस्तीति ज्ञेयः ॥ २५ ॥ एवं पश्चभूततद्रुणोपाधित आत्मानं विविच्य दर्शयित्वे-

विच्य दर्शयति।

प्राणिभेदमया भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥२६।। जरायुजेति। जरायुजाण्डजस्वेदसंभवो्दिज्जकादयो जरा- युजा गर्भोपरिवेष्ठनजालं जरायुस्तस्माज्जाताः, अण्डजा अ- डेभ्यो जाता: पक्ष्यादयः, स्वेदसम्भवाः स्वेदो घर्मस्तस्मात्स- म्भवो जन्म येषां ते तथोक्ता यूकामत्कुणादयः, उद्धिज्जका उद्व्िद्य पृथिवीं जाता उत्पन्नास्त उद्भिज्जकाः, एत आदयो येषां ते तथोक्ताः, एते भावा विकार योनिभेदभवा योने: कारणस्य यो भेद: पार्थक्यं तस्माद्गवा उत्पन्ना ज्ञेया:, आत्मा ६२

٤٥ बोधसारें।

योनितद्रेदतदुद्रवदेहसाक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जनो योनितद्भेदत- दुद्धवदेहाद्युपाधिरहितोऽत एव शुद्धस्तत्साक्षित्वमलरहितो- डस्तीत्यनुसन्घेयः ॥ २६ ॥ तत्र योनिभेदोत्पन्नेषु मध्ये माशिषु. नीचत्वेनाण्डजानु- पेक्ष्य जरायुजभेदोद्भोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। ससुरासुरगन्धर्वयक्षरक्षोनरादयः । जीवजातिमया भावा आत्मा शु्द्ो निरञ्जनः ॥२७॥ ससुरेति। ससुगसुरगन्धर्वयक्षरक्षोनरादयः सुरर्देवैः स- हिता: ससुरा असुरा दैसाः, गन्धर्वा देवगायकाः, यक्षाः किं नरा:, रक्षांसि राक्षसाः, नरा मनुष्या:, आदय प्रथमा येषां ते सर्वे भावा विकारा जीवजातिमया जीवानां कल्पितदे- हजातिरूपा ज्ञेयाः, आत्मा जीवतत्कल्पितदेहजातिसाक्षी प्र- त्यगात्मा निरञ्जनो जीवतत्कल्पितदे हजात्युपाध्यस्पृष्टोऽत एव शुद्धो जीवतत्कल्पितदे हजातिसाक्षित्वमलराहतोSस्तीसनुस- न्धेयः ॥ २७॥ एवं स्थूलजातिरूपोपाधित आत्मानं वित्रिच्य दर्शगित्वे- दानीं स्थूलदेह उपास्यभेदेन कल्पितजात्युपाधितोप्यात्मान विविच्य दशयति। शैववैष्णवसावित्रशाक्तगाणपतादयः । इष्टदैवतजा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः ॥२८॥ शत्रेति। शैवनैष्णसावित्रशाक्तगाणपतादयः शैवाः शि- • वापासकाः, वैष्णता विष्णूपासकाः, सावित्रा सूर्गोपसका:, शाक्ता: शत्त्युपासकाः, गाणपता गगोशोपासकाः, एन आ- दयो मुख्या येषां ते तथोक्तास्त एत इष्टदैवतजा इष्टं मियं य-

निर्नपश्चाशस्कम्। ४९.१

हैवतं देवता ततो जाता उत्पन्नास्ते तथोक्ता भाता विकार ज्ञिया:, आत्मा-इष्टदैवततदुपासनतत्कर्तरूपोपाधिसाक्षी मसगात्मा निरञ्जन इष्टरैवततदुपासकोपाधिरहितोऽत एव शुद्ध इष्ट-

एवमुपास्यतज्जन्यविकारोपाधित आत्मारनं विविच्य, द. वि- विच्य दर्शयति। वासिष्ठगार्म्यशाण्डिल्यभार्गवाङ्गिरसादयः ॥ गोत्रप्रवरजा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः ॥२९॥। वासिष्ठेति। वासिष्ठगाग्यश।ण्डिल्यभार्गवाङ्गिरसादयो वा- सिष्ठो वसिष्ठस्य गोत्रापत्यं पुमान्वामिष्ठो वसिष्ठकुलजत्वाद्- सिष्ठगोत्र इत्यर्थः, गाग्यो गर्गस्य गोत्रापत्यं पुमान्गार्ग्यो गर्ग- कुलोद्वलाद्ाउर्य, इत्पर्थः, शाण्डिल्यः शाण्डिल्यकुलोत्पन्नः, भार्गवो भृगोगोत्रापत्यं पुमान्भार्गनो भृगुकुलोत्पन्नत्वाद्ार्गन- इत्यर्थः, आ्िरसोडङ्गिरसो गोत्रापत्य पुमानाङ्गिरसोडङ्गिर :- कुलोच्पन्न इत्यर्थः, एते भावा विकारा गोत्रप्रवरजा गोत्रा पवराश्र तेभ्यो जाना उत्पन्ना विज्ञेयाः, आत्मा गोत्रपवर- तदुत्पन्नभावसाक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्ञनो गोत्रपवनरतज्जभादो- पाध्यतीतोडत एव शुद्धो गोत्रप्रवरतदुत्पन्नभावोपाधिसाक्षि- कत मलरहितो ऽस्ती त्यनुसन्धेयः ॥ २९॥ इदानीं विद्यातद्वूत्तभात्रोपाधिभ्योप्यात्मानं विविच्य दर्शयात।

विद्यावृत्तिभवा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः ॥३०। पौराणिकेति। पौराणिकच्ान्दमिकज्योिर्विद्भिषगा

४९२ बाघसारे।

दयः पौराणिकः पुराणान्यघीते वेत्ति वा पौराणिक: पुराया- विद्योपजीवी, क्वान्दसिकश्छन्दो वेदमधीते वेद वा स च्छान्द- सिको वेदोपजीवी, उभयत्र 'तदधीते तद्वेदे'ति तद्धितष्ठक्, 'ठस्येक' इतीकः, ज्योतिर्विज्ज्योतिर्ज्योतिःशास्त्रं वेत्तीति ज्योतिर्वि- ज्ज्योतिःशास्त्रोपजीवी, भिषग्वैद्यो वैद्यविद्योपजीवी, एत आ- दयो मुख्या येषां शिल्पी शास्त्रीसादीनां ते तथोक्तास्ते सर्वे भावा विकारा विद्यावत्तिभवा विद्या ज्ञानसाधनभूतशास्त्राणि, यद्वा विद्या पुराणाद्यास्ताभ्यो या वृत्तिर्जीविका ततो भवा उ- त्पन्ना ज्ञेया:, आत्मा विद्यातद्वृत्तितज्न्यभावानां साक्षी पस- गात्मा निरञ्जनो विद्यातद्वृत्तितज्जन्यभावोपाधिरहितोडत एव

इदानीं यागजन्यभावोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। प्राच्यौदीच्यप्रतीच्याद्या दाक्षिणात्यादयः परे। यागभेदोद्जवा भावा आत्मा शुद्धो निरञजन:॥३१॥ पाच्येति। माच्यौदीच्यमतीच्याद्याः पाच्या यज्ञेपाग्दि- उद्ाराधिकारिणः, औदीच्या उदग्दवाराधिकारिण:, पतीच्या: पश्चिमद्वाराधिकारिणः, एत आद्याः प्रथमा येषां ते तथोक्ताः परेऽन्येपि दाक्षिणात्यादयो दाक्षिणासा दक्षिणद्वाराधिका- रिण आदयः प्रमुखा येषां ते तथाभूताः, त एते सर्वे भावा विकारा यागभेद्भवा यागो यज्ञस्तन्निमितको यो द्वारभे- दस्तस्मान्वो जन्म येपां ते तथाभृता ज्ञेया, आत्मा यागतद्- द्वारतद्वेदतज्जभावसाक्षी मसगात्मा निरञ्जनो यागतद्वारनिमि- त्तोन्भवभावोपाध्यस्पृष्टोऽत एव शुद्धो यागादिविकारसाक्षि- त्मलरहितोस्तीस नुसन्धेयः।। ३१ ॥

निरञ्जनपञ्चाशत्कम्। ४०.३

इदानीं क्रियातज्जन्यभावोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। चित्रकृल्लेखकस्तक्षा वाचकः पाठकः परे। क्रियाभेदभवा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः ॥३२॥ चित्रकृदिति। चित्रकृच्चित्रत्र्रियोपजीवी, लेखको लेख- क्रियोपजीवी, तक्षा काष्ठतनूकरणदिक्रियोपजीनी, वाचको व- चनक्रियोपजीवी, पाठकः पठनक्रियोपजीवी, परेऽन्येपि गन्ता- स्थातेयादयो ग्राह्याः, एते भावा विकाराः क्रि्याभेदभवाः क्रियाणां कृतीनां यो भेदः पार्थक्यं तस्मान्भवा उत्पन्नाः ज्ञेयाः, आत्मा तत्तत्क्रिया-तत्तत्कर्तृ-तत्तद्वेवसाक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जनो क्रिया-तत्कर्तृ-तद्देदोपाध्यतीतोऽत एव शुद्धः क्रिया तत्कर्त-

इदानीं शरीरसुन्दरताजन्यविकारोपाधितोप्यात्मानं वि- विच्य दर्शयति। हेमगौरविशालाक्षसिंह संहननादयः । कायसौन्दर्यजा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥३३॥ हेमगौरेति। हेमगौरविशालाक्षसिंह संहननादयो हेमगौरो हेम सुवर्ण तद्वद्ौरः पीतवर्यः, 'पीतो गौरोहरिद्राभ' इसमरः, वि- शालाक्षो विशाले आकर्णान्तं विस्तीर्णे अक्षिणी नेत्रे यस्य स तथोक्तो विशालनयन इसर्थः, सिंहसंहननः सिंहो मृगेन्द्रस्तद्- त्संहननं गमनं यस्य स तथोक्त:, यद्रा सिंहवत्संहननमुच्चस्क- न्धोचवक्षस्थलत्वादिरूप सौन्दर्य यस्य स तथोक्त:, एत आदयो मुख्या येषां ते तथोक्ताः, भावा विकारा: कायसौन्दर्यजाः कायस्य देहस्य यत्सौन्दर्य कमनीयत्वं तस्माज्जाता उत्पन्ना ज्ञेया:, आत्मा शरीरतत्सौन्दर्यतज्जविकारसाक्षी प्रतगात्मा निर-

४९४ बोधसारे।

अनः शुद्धः नुसन्धेयः ॥ ३३॥ इदानीं शरीरविरुपत्वतज्जन्यभावोपाधितोप्यात्मानं विवि- ध्य दर्शयति। मूकान्धपङ्गुबधिरकाणकञ्जाक्षकादयः । कायवैरुप्यजा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥३४।। मूकेति। मूकान्धपङ्गुबधिरकाणकआक्षकादयो मूको गत- वागू, अन्धश्चक्षुर्हीनः, पङ्कः पादरहितो, बधिरः श्रात्रहीनः, काणो गतैकनेत्रः, कआ्जाक्षको विडालाक्षः, केकरतेति पाठे तिर्यङ्रत्ः, एत आदय: पथमभूना येषां कुब्जादीनां ते तथोक्ताः, त एते सर्वें भावा विकारा: कायवैरुप्यजा कायस्य देहस्य यद्वैरू व्यमसौन्दर्य तस्माज्जाता ज्ञेया:, आत्मा शरीरतद्रैरूप्यतदुत्पन्न- विकारसाक्षी प्रसगात्मा निरञ्जनः शरीरतद्वैरूप्यतज्जभावोपा- धयस्पृष्टोऽतः शुद्धः शरीरतद्वैरूप्यतदुत्पन्नभावसाक्षित्वमलरहितो डस्तीसनुमन्घेयः ॥ ३४॥ सप्तलोकोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयकि। पातालं वसुधा स्वर्गो महस्तपो जनादयः । लोकभेदभवा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥३५॥ पातालमिति। पातालमधोभुवनं, वसुधा नश्लोका, स्वर्गो देनलोक:, महो महलोक:, तपस्तपोलोको, जनो जनलोक,आदि: प्रथमो येपां सत्यगोलोकादीनां ते तथोक्ता:, लोकभेदभवा लो- कानां स्थानानां यो भेद: पृथत्क तस्मान्न् उत्पतिर्येषां ते त- थाभूता भावा विकार ज्रेयाः, आत्मा लोकतज्जेदसाक्षी कूदस्थो

निरञनपञ्चाशरकम् । ४९१

निरअनो लोकतद्भेदोपाध्यतीतोड़त एव शुद्धो लोकतद्भेदसा- क्षित्त्रमलरहितोस्तीत्यनुसन्धयः ॥ ३५॥ इदानीं स्थूलदहोपलक्षितं यत्पशुत्वं तन्ेदोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयांत। सिंहव्याघ्रवराहक्षहरिणप्लवगादयः । पशुभेदभवा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः ॥३६॥ सिंहेति। सिंहव्याघ्रवराहर्क्षहरिगापुव्रगादयः सिंह: कसरी, व्याघ्रः शार्दूलः, वराइः सूकरः, ऋक्षो भल्लूकः, हरिण। मृगः, पुनरगा वानरः, एत आदयः प्रथमा येषां ते तथोक्ता:, एते सर्वे भाता विकारा: पशुः पशुत्वं तस्य भेदो भिन्नत्वं तम्मान्भवा उ- उत्पन्ना ज्ञेया:, आत्गा पशुनद्भरेवसाक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जनः पशु

इदानीं धातृतन्वेदोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। त्वगसृङ्मांसमेदोडस्थिमजाशुकरादयः परे। धातुभेदभवा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः ॥३७॥ तवरगिति। त्वक्त्वचा, असटग्रुधिरं, मांसमामिषं, मेदस्त्वग- न्तरस्थितशुक्कत्वगाकृतिः, अस्थि शरीरशुक्तय:, मज्जाSस्थिलग्नः सूक्ष्मत्वरगाकृतिः, शुक्रं रेतः, एत आदयो मुख्या येषु ते तथोक्ताः, परेडन्येोप भावा विकरा धातुभेदभेवा धातूनां शरीरधारकाणां तगादीनां यो भेद: पृथक्कं तम्मान्भवा उत्पन्ना ज्ञेयाः, आ- त्मा धातुतद्द्रेदमाक्षी पसगात्मा निरअ्नो धातुनद्ेदोपाध्यतीतो-

तनुसन्घयः॥ ३७॥

४९६ बोधसारे।

इदानीं शारीरवायुतद्रेदोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयाि प्राणापानसमामश्चोदानव्यानौ च पञ्च ते। प्राणभेद्भवा भवा आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥३८। प्राया इति।मायः पकर्षेणानिति जीवयति शरीरेन्द्रियादिकं स प्राण एतन्नामको वायुः, अपानोऽपानिति शरीरेन्द्रियादिकं परिसज्य गच्छति, यद्वा शरीरादिकं तर्पयति सोडपानो वायु:, समान: समं यथा भवति तथाऽडनयति आापर्यति सर्वशरीर- नाडीषु भक्षितमन्नपानादिकं स समान एतन्नामको वायुः, चापि उदानव्यानौ चोदान उदूर्ध्वमनितीत्युदान उक्रमण- वायुः, व्यानश्च विशेषेशानिति सर्व शरीरं व्यापको भूत्वा जीवयति सर्वशरीरमति व्यानः, त एत पञ्च पञ्चसंख्याका:, उदानो व्यानश्च पश्चम इति पाठ पश्च संख्यापूरको व्यानोपीति व्याख्येयम्, एते भावा विकार: माणभेदभवाः प्ाण: शारीरो वायुस्तस्य यो भेद: पृथक्त्वं तस्मान्गवा उत्पन्नाः,आत्मा पञ्चपा- णत्ृत्ति नद्देदसाक्षी पत्यगात्मा निरञ्जनः पश्चमाणतद्ेदोपाध्यसपृ-

सन्घेयः ॥ ३८ ॥ इदानीसुपम्राणतन्द्ेदोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। नाग: कूमश्र कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः । उपप्राणमया भावा आत्मा शुद्धो निरज्जन:।३९॥ नाग इति। नागो नागनामा वायुर्नेत्रोन्मीलनकर:, 'नाग उन्मीलनकर' इत्युक्ते, कूर्मश्च कूर्मनामा वायुर्निमीलनकरः, 'कूर्म: स्यात्तु निमीलने' इत्युक्ते:, ककर: क्षुत्करो वायुः, 'क्षुत्करस्तुकृकर' इत्युक्त:, देवदत्तो देवदत्तनामा जृम्भणाकरो वायुः, 'देवदत्तस्तु

१७

जृम्भणे' इत्युक्तेः, धनञ्जय: पोपणकरो वायुः, मृतं शरीरं संव्याप्य गते प्राणेपि तिंष्ठर्ति धनञ्जयः' इत्युक्ते:, एते भावा विकारा उ- पपाणाभवा उपपाणा प्राणानुसारिणस्ततो भवा उत्पन्ना ज्ञेया, आत्मा उपभाणतद्दरदसाक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जन उपप्ा-

इस्तीत्यनुसन्धेयः । ३९॥ इदानीं उ्वरादिरोगोपाधितोप्यात्मान विविच्य दर्शयति। जवरापस्मारकुष्ठानि वातपित्तकफादयः। धातुवैषम्यजा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जन:॥४॥ ज्वरेति। ज्वरापस्मारकुष्ठानि ज्वरस्तापरोग:, अपस्मारो भूछीरोगः, कुछं चाष्टादशभेदभिन्नश्वेतकुष्ठादिर्क, वातपित्तकफा- दयो वातो वायुः, पित्तं पित्तनामधातुः, कफः श्लेष्मा, आदयो मुख्या येषां ते तथोक्ता:, एते भावा विकारा धातुवैषम्पजा रेंतआदिधातूनां वैषम्यं क्षोभो वातपित्तकफरूपस्ततश्च जाता हेयाः, आत्मा धातुतद्वैषम्यतदुत्पन्नविकारसाक्षी मसगात्मा निरञ्जनो घातुतद्वैषम्यतदुत्पन्नरोगरूपोपाध्यस्पृष्टोऽत एव शुद्धो

इदारनी नांडीमेदोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। पिङ्गलेडा सुषुम्णा च गान्धारी हस्तिकादयः । नाडीभेदभवा भावा आत्मा शुद्धो निरज्जन:॥४ १॥ पिङ़्लेति। पिङला दक्षिणनासापुटे पवहतीनाडी पिङ्ग- लाख्या, इडा वामनासापुटे पवहती नाडी-इडाखया, अन्या सु- पुम्णा च क्षणं वामनासापुटे क्षणं दक्षिणनासापुटे पवहती नाडी ६३

४९८ बोधसारे।

सुपुम्णाखया, गान्धारी गान्धारीनाम्नी नाडी, हस्तिका-ए- तन्नाम्नी नाडी, आदि: प्रथमा यासां तास्तथोक्ता एते सर्वे- भावा विकार नाडीभेदभवा नाडीनां पिङ्गलादिनाडीना भेदः पृथक्कं तस्मान्भव उत्पत्तिर्येषां ते तथोक्ता जेया, आत्मा नाडी-तन्द्रेदोद्रवविकारसाक्षी मसगात्मा निरअ्नो नाडीत- ्वेदोपाधिशून्योडत एव शुद्धो नाडीतद्रेदसाक्षित्वमलरहितो- डस्तीसनुसन्धेयः॥४१॥ इदानीं गतितद्वेदतदुद्भवविकारोपाधितोप्यात्मानं वि- विच्य दर्शयति। उक्रान्तिगत्यागतयो याः स्वर्गनरकप्रदाः । लिङ्गभेदोद्हवा भावा आत्मा शुद्धो निरज्जन:॥४ २॥ उत्क्रान्तीति। उत्क्रान्तिगसागतय उत्कान्तिरुदानगसा शरीरपरियागसन्मुखता, गतिर्लोकान्तरं प्रति गमनम्, आगतिर्न- रक इह लोके वाऽडगमनम्, एता या: शास्त्रेषु प्रसिद्धाः स्वर्ग- नरकमदाः स्वर्गस्य स्वर्गसुखस्य नरकस्य नरकदुःखस्य च पदा दाकयस्त एते भावा विकारा लिङ्गभेदोन्भरवा लिङ्गश- रीरस्य यो भेदः सत्वादिगुणोद्रेकेय पूर्वपूर्वगृहीतभावसागपु- ज्ञेयाः, आत्मा लिङ्गतद्वेदतदुद्गवभावसाक्षी प्रतगात्मा निरञ्जनो लिङ्गत- द्वेदतदुद्रवोपाधिशून्योडत एव शुद्धो लिङ्गतद्रेदतदुद्भवसाक्षि-

इदानीं वर्णतद्भेदोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। ब्राह्मण: क्षत्रियो वैश्यः शूद्र इत्येवमादयः । वर्णभेदभवा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जन:॥४ ३।

निरञ्जनपञ्चाशत्कम्। ४९९

ब्राह्मय इति। ब्राह्मणो ब्रह्मटृत्त्युपजीविकः, क्षत्रेण क्षत्रं वा चरति क्षत्रियः क्षत्रधर्मेण पवर्त्तते क्षत्रकर्म वाऽडचरती- त्यर्थः, क्षत्रधर्मोपजीवीत्यर्थः, वैश्यो विशा वैश्यवत्त्या चरति स वैश्यो वैश्यवृत्त्युपजीवीत्पर्थः, शूद्रः शूद्रृत्त्युपजीवी, इत्येवमेते- चादयो येपां ते तथोक्ता भावा विकारा:, आदिपदेन सूत- तक्षचर्मकारसुवर्णकाराद्ा ग्राह्या:, वर्णभेदगवा वर्णानां गुणक- तस्त्रभावानां यो भेद: पृथक्तं तस्मान्भवा उत्पन्ना ज्ेयाः, आत्मा वर्णतद्द्ेदतदुद्धवविकारसाक्षी पत्यगात्मा निरअनो वर्णतद्ेद- सदुद्भवविकारोपाध्यतीतोऽत एव शुद्धो वर्णतद्रेदतज्जवि-

इदानीमाश्रमभेदोपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। व्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुरिति क्रमात्। आश्रमप्रभवा भावा आत्मा शुद्धो निरञ्जन:।४४।। ब्रह्मचारीति। व्रह्मचारी ब्रह्मचर्यव्रतनिष्ठः स चोपकु- र्वाणो नैष्विकश्च द्विविधोपि, गृही गृहस्थधर्मवान्, वानपस्थो वा- नमस्थधर्मवान्, भिक्षुः संन्यासी, इति एवं क्रमात्क्रमेण जेया ते भावा विकार आश्रमप्रभवा स्मात्मभवा उत्पन्ना झेया:, आत्माडश्रमतन्ेदसाक्षी मत्यगात्मा निरञ्जन आश्रमतद्वेदरूपोपाध्यतीतोऽत एव शुद्ध आश्रमतद्दे- हसाक्षित्वमलहीनो ऽस्तीत्यनुसन्धेयः॥ ४४ ॥ इदानीं पाखण्डतन्द्वेदतदुपाधितोप्यात्मानं विविच्य दर्शयति। कापालिका: क्षपणकाः स्वेच्छाचारा दिगम्बराः । पाखण्डप्रभवा भावा आत्मा शुद्धो निरज्जनः ॥४५।। कापालिका इति.। कापालिका एककर्णेऽस्थिकुण्ड-

५०० बोधसारे।

लधारिणो मुण्डमालां च विधृतवन्तो विशिष्टवेषा: प्रसिद्धा:, क्षपणका: परमारणक्रियानिष्ठाः संन्यासधर्मरहितसंत्यासवेषधा- रिणः स्व्रेक्वाचारा: स्वस्येच्क्वयैवाचारो येषां से वैदवि- हितान्यवेषाचारधारिया: कञचुकाचारिय इति मसिद्धा:, दि- गम्वरा माध्यमिकनामानो नास्तिका:, ते एते सर्वे भावा वि- कारा: पाखण्डपभवाः पापस्य दुःकृतस्प खण्डं चिह्नं तस्मान त्मभव उत्पत्तिर्येषां ते तथोक्ता जेया:, आत्मा पाखण्डतद्गेदो- द्व्रवविकारसाक्षी पत्यगात्मा निरञ्नः पाखण्डतद्द्रेदतदुद्भव- विकारोपाधिरहितोऽत एव शुद्ध: पाखण्डतद्ेदतदुद्दवविकार- साक्षित्वमलरहितोऽस्तीसनुसन्धेयः ॥ ४५ ॥ इदानीं ममत्वनिर्ममत्वाभ्यां तदभिमानतोप्यात्मान कि विच्य दर्शयतिः। ममता संमता मूढैर्न मता समतास्थितैः । सोप्यहन्ताभवो भाव आत्मा शुद्धो निरज्जन:॥४ ६॥ भमतेति। भूठैर्मूखैममता ममत्वरूपो भावः सा संमता- इष्टीकृता, समतास्थितैः समतायां समच्े गुणसाम्यरूपायां प- कृतावितर्थ:, स्थितैरमूदैरन मता नेष्टीकृता सोपि ममत्वेष्टी- करणानिष्टीकरणरूपोपि भावो चिकारोऽहन्ताभवोहन्ताय अहङ्काराज्व उत्पत्तिर्यस्य स तथोक्तो ज्ञेयः, आत्मा ममत्वा- ममत्वसाक्षी प्रत्यगात्मा निरञ्जनो ममत्वनिर्ममत्वरूपोपाध्य- तीतोऽत एव शुद्धो ममत्वनिर्ममत्वसाक्षित्वमलरहितोऽस्तीस- नुसंन्घेयः ॥ ४६ ॥ ननु तर्हि ममतैव त्याज्याऽहन्तायां को दोषो येनासौ त्य- ज्यते तत्राह।

निरञ्ञनपश्चाशरकम्। ५०१

अहन्ताममते धीमन्नुभे मातृसुते अपि। ते परस्परकुट्टिन्यौ तदेकामपि मा स्पृश ॥ ४७ ॥ अहन्तेति। हे धीमन हे विवेकिन उभे द्वे अहन्ताममते अ- हङ्कारममकारत्वे मातृसुते अपि अहङ्कतिर्ममताया माता तस्या- स्तत उद्भवान्ममतापि अहंकृतेरमाता तस्या अपि तत उन्भ- वादेवमन्योन्यसुतात्वमप्युभयोर्ज्ञेयं, तथापि ते अहन्ताममते पर- सपरकुट्टिन्यावन्योन्ययोः कुट्टिन्यौ दूतिके स्तः, तसतस्मात्कार- शादुभयोर्मध्य एकामपि अहन्तां ममतां वा मा स्पृश मा- ड्रीकुरु एकाङ्गीकारे उभयोरपयङ्गीकार: स्यादिति भावः।।४७।। इदानीं सर्वभावलयोपलक्षित बोधरूपोपाधितोप्यात्मानं वि- विच्य दर्शयति। सर्वे भावा: प्रलीयन्ते यस्मिन् भावे समुद्रते। सोषि बोधमयो भात आत्मा शुद्धो निरञ्जन:॥४८।। सने इति। यस्मिनूविद्वत्मसिद्धे भावे विकारे समुद्धते सति समुत्पन्ने सति सर्वे समस्ता भावा विकारा: पलीयन्ते नाशं प्राप्तुवन्ति सोपि सर्वलयलक्षणलक्षितोपि भावो विकारो बोधमयो ज्ञानस्वरूपो ज्ञेय:, आत्मा सचत्तत्कार्यवोधसाक्षी प्रतगात्मा निरञ्जनः सच्ततत्कार्यरूपवोधोपाघिशून्योडत एव धुद्धः सत्त्वतत्कार्यवोधसाक्षित्वमलरहितः ॥ ४८॥ इदानीं बोधतद्विषयजगदभावोपलक्षितशून्य रूपोपाधितो- ध्यात्मानं विविच्य दर्शयति। यत्र बोधमयो भावो नारिति भावे समुद्रते। स हि शून्यमयो भाव आत्मा शुद्धो निरञ्नः।४९॥।

५०२ बोधसारे।

यत्रेति। यत्र यस्मिन्प्रत्यक्षे भावे विकारे समुद्रत उत्पन्ने सति बोधपयो ज्ञानरूपो भावो विकारो नास्ति न विद्यते बो- धमयाभावग्रहणेन तद्विषयभूतजगदभावोषि ग्राह्यः, जगदपि नास्ति न विद्यते सोपि बोधतद्वोध्यजगदभावोपलक्षितो भावो विकार: शून्यरूपो ज्ञेय:, आत्मा शून्यसाक्षी कूटस्थश्चिन्मात्र- स्वरूपो निरञ्जनः शून्यत्त्रोपाधिरहितो अत एव शुद्धः शून्यसा-

नतु तर्हि देहादिसमस्तजगत्पदार्थानां तदभावाख्यस्य श्- न्यस्य च तद्वोधस्यापि प्रतीयमानस्य सर्वस्यानात्मत्वेन निषेधे कृते सति तद्रहिनस्तदन्यश्चात्मा क इत्याशख्ाह। शून्याशून्ये समे यस्मिन् भावे च समाता गते। स भावस्त्वमसि प्राज्ञ आत्मा शुद्धो निरञ्जनः॥५॥ शून्याशून्ये इति । यस्मिन् विद्रत्पत्यक्षे भावे सम एकरूपे भावे पारमार्थिकसद्रूप आत्मनि शून्याशून्ये शून्यं जगदभावरूप- मशून्यं च जगन्भावरूपं ते उभे द्वे अपि समतां गते समतामे- करूपता गते प्राप्ते भवतः स भाव: शृन्याशून्योभयसाम्यप्र- काशको भावः माजः प्कर्षेण इः पज्ञः प्रज्ञ एव प्ाज्ञः सर्वज्ञ इत्यर्थः, स्वार्थेणपज्ञशब्दात्कर्त्तव्य, ततश्र माज्शब्द: सर्वज्ञवाचक: सिद्ध:, आत्मा स्वयं सदवपेण सर्वत्र सन्ततो व्यापक इत्यर्थः, नि- रञ्नो शुन्याशून्यतत्साम्यलक्षणोपाधिरहितोऽतः शुद्धः शून्या- शून्यतत्साम्यसाक्षित्वमलरहितो यः स त्वमसि त्वत्प्रकाशयत्वेन सर्वपूर्वोक्तोपाध्यतुभवाद्भवानेवात्मेत्यर्थः, 'न शून्य नापि सदा- टक्ताटटक्तच्वमिहेष्यतामि'त्युक्तत्वादू, 'नासदासीन्नो सदासीदि'ि श्रुसा सदसतोर्निषिद्धत्वात्तत्साम्यस्यापि तदुपेक्षितत्वसिद्धेस्त- त्मकाशकमात्मस्वरूपं पारमार्थिकं निश्चेतव्यमिति भावः।।५0।।

यमुनाष्टकम। ५०३

इदानीमेतत्पकरणविचारफलमाह। निरञ्जनस्य देवस्य पञ्चाशत्कविचारतः । निरञ्जनस्य देवस्य निरञ्जनपदं ब्रजेत् ॥ ५१ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे निरञ्जनपश्चाश्ात्कं सप्तदशः॥१७॥ निरञ्जनस्येति। निरञ्जनस्योपाधिरहितस्य देवस्य चिन्मात्र- रूपस्यात्मनः पञ्चाशत्कविचारतः पञ्चाशतां पश्चाशत्संखयानां श्लोकानां समूहः पश्चाशत्कं समूहे कन्पसयः, एतत्मकरणस्य विचारतो विवेकान्निरञ्जनस्योपाधिरहितस्य केवलस्येसर्थः, देवस्य चिन्मात्रस्वरूपस्यात्मनो निरञ्जनपद निरूपाधिक यत्पदं स्वरूपं तद्वजेत्माप्नुयात् ॥५१. ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपी निरञ्ञनपश्चाशत्कप्रकाशः सप्रदशः ॥१७।।

अथ यमुनाष्टकम। एवं निरुपाधिकमात्मस्वरूपं सर्वोपाधिभ्यो विविच्य दर्श- यित्वेदानी तस्यैव लक्षणैर्लक्षितानि लक्षणानि तैर्लक्षयितुं यमु- नासादृश्येन तदेव निरूपयेष्यन्यमुनाष्टकाख्यमष्टश्लोकं पकरण- मारभमाण आह। अथ यमुनाष्टकम् । अथेति। अथ निरअ्जनपश्चाशत्कनिरूपणानन्तरं यमुनाष्टकं यनुनाष्टकार्यं प्रकरणं निरूप्यत इति शेषः, तत्र तावदादौ यमु- नाचितोः समानधर्मनिरूपणे सादृश्यं मदर्शयति। उज्जवला मधुरा शीता पवित्रा यमुनेव चित्। विविच्य दृष्टा हि मया श्यामिका याऽन्न स भ्रमः॥१॥

५०४ बोधसारे।

उज्ज्वलेति। उज्जवला निर्मलजला पवित्रा पवित्रयति जना- न्सा पवित्रा स्वतश्च पवित्रा, मधुरा मिष्टजला, शीता शीतलगुर्णा, यमुनेव यथा यमुना कालिन्दी नदी तथा चिच्चेतनापि उ- ज्जवला निर्मला मायाऽविद्यादिमलरहिता मधुरा सुखरूपत्वान्मि- ष्टेति यावत, शीता तापत्रयनिवर्त्तकत्वाच्छीतलगुणा, पवित्रा प- वित्रयति रागादिरहितं करोत्यन्तःकरणं स्वाविर्भवेनेति प- चित्राऽस्तीति शेष:, ननु यमुनेत्र चिदस्तीति कुतो ज्ञातं तत्राह विविच्येति, हि यस्मात्कारणान्मया तव खत्स्वरूपोपदेशकेन विविच्य सर्वोपाधितो विवेचनेन पृथक्कृत्य द्ृष्टाऽनुभूता, एवं च सवैरपि मदन्यैः सर्वोपाधितो विविच्यैवैतादृशी ज्ञातुं शक्येति भाव:, ननु दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोरुज्ज्वलत्वधर्मे समाने प्रतीय- माना श्यामिका कुतस्या तत्राह श्यामिकेति, या प्रत्यक्षा सर्वेषां श्यामिका नीलता नैल्यमित्यर्थः, अत्र यमुनायां चिति च यमु- नायां नीलत्वं चिति त्वज्ञानरूपं नैल्यमिति विवेक:, स भ्रमः सा भ्रान्तिरेवरेति निश्चेतव्यम, अतो यमुनाचितोः साम्याद्यमु- नादृष्टान्तेन चिति तल्लक्षणालक्षितानि लक्षणानि योज्यानीति भावः ॥। १ ॥ एवं यमुनाचितोरुउज्वलत्वादिगुणैः सादृश्यं प्रतिपादेदानीं स्थूण।निखननन्यायेन तदेव द्रढयितुमाक्षिप्य समाधत्ते चतुर्भिः, तवादाबुञ्ज्वलत्वमाक्षिप्य समाधत्ते। यत्त्वं वदसि चिद्देवी नीरूपा तूज्ज्वला कथम् । तया प्रक्षालितं पश्य निर्मलं हृदयं मम ॥ २ ॥ यदिति। हे शिष्य त्वं भवान् यद्यस्मात्कारणाच्चिद्देवी चि- न्मात्रस्वरूपा देवी स्वयंप्रकाशमाना तु दृष्टान्तीकृतयमुनावि- लक्षणा, तदेव वैलक्षण्य स्पष्टमाह नीरूपेति, नीरूपा निर्गतं रूपं

यमुनाष्टकम। १०५

यस्या: सा तथोक्ताडस्ति तत्ततः कारणादुज्जवला स्वच्छा कथं केन प्रकारेय स्यादितेवं वदसि पृच्छसि तर्हि लं तया चिता प्रक्षालितं स्व्राविर्भावेन धौतं मम मे हृदयमन्तःकरयां नि- र्मलं मलरहितं रागादिहीनमित्यर्थः, पश्याऽवलोकय। तथा चा- त्रायं प्रयोगः, चिदुज्जला भवितुमहीति मदन्तःकरणनिर्मलका- रित्वाद् यत्नैन न तदेव यथा मलिनजलादि तथा च तन्नान्य मलनिवर्त्तकमपि भवति अतस्तदुज्ज्वलमपि न भवतीत्यादि:।।२।। एवमुज्ज्वलत्वं प्रसाध्येदानीं चिति मधुरत्वमाक्षिप्य समाधत्ते। यत्त्वं वदसि चिद्देवी नीरसा मधुरा कथम्। आस्वादयन्ति तां नित्यं रसिका: शङ्करादयः।।३॥ यदिति। हे शिष्य यद्यस्मात्कारणात्वं भवाश्चिददेवी चेत्यरहितचिन्मात्ररूपा स्वयंपकाशमाना नीरसा निर्गतो रसो रस्यत इति रसो मधुरत्वादिरसो वैषयिकसुखमिसर्थः, यस्या: सा तथोक्ता, रसनेन्द्रियरहितत्वाद्वा नीरसा रसज्ञानरहिता डस्ति तत्ततो हेतोः सा मधुरा मिष्टा कथं केन प्रकारेण ज्ञेया- इसेवं वद्ति तर्हि शृणु रसिका रसं जानन्ति ते रसिका: शङ्करादय: शङ्करः सुखकरः शिव आदि: प्रथमो येपां विष्णु- ब्रह्मादीनां ते सर्वे तां चिति नित्यं सर्वदाऽडस्व्रादयन्ति अनुभ- वन्ति अतस्ते जगत्सुखप्रदा ज्ञेयाः, सुखपदत्वे हेतुः स्वानन्दानु- भवः, तेन च सुखरूपत्वे सुखप्रदत्वमप, सुखप्दत्वात्सुखरूपत्वाच्च रसिकत्वं तेषु विष्ण्ादिपु, रसिकत्व्रेन च तेषां स्वयं पकाशचि- न्मात्रात्मरूपे रमणं चिति सुखरूपत्वं निश्चाययतीति भावः। अत्राप्ययं प्रयोग:, चिन्मधुरा भवितुम्हति रसिकशङ्करादिपीति- विषयत्वाद्यन्नैवं न तदेवं यथा दुःखं तद्रसिकपीतिविषयं न भ- ६४

५०६ बोधसारे।

वति अतस्तत्सुखरूपमपि न भवतीति ॥ ३ ॥ एवं मधुरत्वं सम्भाव्येदानीं शीतलत्वमप्याक्षिप्य सम्भावपति। यत्वं वदसि चिद्देवी निःस्पर्शा शीतला कथम्। पश्य तस्याः प्रसादेन गतं तापतयं मम ॥४ ॥ यस्तमिति। हे शिष्य यद्यस्मात्कारखाच्माक्षेपको भूत्वा चिदेनी चत्यरहितचिन्मात्ररूपा देवी स्वयंप्रकाशरूपेण धोत- माना निःसपर्शा सवगिन्द्रिगरहितत्वेन इपयीगुणर हिना डस्ति तन्ततो हेतो: शीतला शैत्यगुणवती कर्थ केन प्रकारेण सम्भाव्या-इसेवं वदसि कथयसि यदि तर्हि शृणु तस्याश्चितः प्रसादेनाविर्भा- वलक्षणोनानुग्रहेण मम मे तापत्रयमाधियौतिकाधिदैविकाध्या- त्मिकानां तापानां दुःखानां वयं त्रिक गत नष्टं त्वं पश्यावलो- कय त्वगिन्द्रियनिषयत्वाभवोप चिति शीतलत्वमन्तःकरणता- सम्भाव्य- मिति भावः। अत्रायं प्रयोगः, चिच्छीतला भवितुम्हति अस्प- शत्वे सति चेतस्तापनिवर्तकत्वाद्यन्नैवं न तदेवं यथा जलादि द्रव्यं तच्चापर्शत्वे सति चेतस्तापनिवर्त्तकं न भवाँत अतः पारमार्थिकं शीतलमांप न भवति। एवं चात्मचिदेव पारमार्थिकी शीतलाऽ- डन्यन्तु प्रातिभासिकं शीतलं ज्ञेयम् ॥४ ॥ एवं शीतत्वं सम्भावयित्वा पवित्रत्वमपि आक्षिप्य सम्भा- वर्गात। यत्वं वदसि चिद्देवी निर्गुणा पावनी कथम्। तत्पवित्रीकृतान्पश्य कचदत्तशुकादिकान् ॥५॥ यदिति। है शिष्य त्वं पृच्छको भूत्वा चिच्चेत्यरहितचिन्मात्रा दभी दयोतमाना स्वयंगकाशेत्यर्थ:, निर्गुणा गुणरहिताSस्ति

यमुनाष्टकम। ५०७

यद्यतोऽतः पाननी पावनस्थापि गुणत्वात्सा पावनी पावनं पवि- त्रकरणरूपो गुणः सो स्याऽस्तीति पाननी कथ केव प्रकारेण सम्भाव्या-इतेनं वदसि वूषे चेत्तर्हि त्वं तत्पवित्रीकृतान्तयैष चिना स्व्राविर्भावेन पतित्रीकृतान्मायाविद्यारागादिमलनिरासेन शुद्धीकृतान्कचद तथुकादिकान्कचो वृहस्पतेः पुत्र:, दत्तो Sबेः, शुको व्यासपुत्रः, एते आदपो मुख्या येषामार्षभादीनां ते तथो- क्ताप्तान् त्ं पश्मावलोकय।अत्रायं प्योग:, चित्पावनी भवितु- मर्हति निर्गुगात्वे ससन्येषां पावनलाद्जैनं नतदेवं वथा वा- आदि: स निर्गुखत्वे सतन्यपानको न भवति अतः सवतोपि पावनो न भवति अनशिदेव पसमार्थतः पाननी वाध्वादिषु यत्पावनज्ञानं तद्रान्तमेवरेति भावः ॥५॥ अतः परं शिष्यप्श्नमनतारयितुमाह। अथ शिष्य: पृच्छति। प्रथेति। अधानन्तरं शिष्यः पूच्छति प्रश्नं करोति, तमेन भश्नमुदाहरति। गुरो लाक्षणिकैरेव किं लक्षयास लक्षणैः । लक्षणैलक्षय स्वार्मिस्तल्लक्ष्यं लक्ष्यते यथा ॥३॥ गुरो इति। हे गुरो मृणाति हितमुपदिशतीति मुरुस्तस्य संबोधने हे गुरो हे दैशिक लाक्षणिकैरेव लक्षगौर्लक्षणया वो- धितैरैन केवलं लक्षगौश्चिन्हैस्तदात्मरूप लक्ष्यं: लक्षणैरयोद्धं यो- उ्यं वस्तु किं कुतो लक्षयसि बोधयसि हे स्वामिन्हे गुरो तदा- त्मस्वरूपं लक्ष्यं लक्षणैर्श्ञीष्ण वस्तु लक्षणैश्चिन्हैर्पथा यदल- क्षपते ज्ञायते तथा तद्वलक्षय वोषय ॥ ६ ॥ अस्य प्रश्नस्योत्तरं दातु माह॥

५०८ बोधसारे।

अत्रोत्तरम् । अत्रेति। अत्रास्मिन्प्श्न उत्तरं प्रतिवाक्यमुच्यत इति शेप:, तदेवोत्तरमुदाहरति। लक्ष्ये लक्षणवल्लक्ष्यमिह लक्ष्ये न लक्षणम्। विलक्षणमिदं लक्ष्यं लक्षणैवात्र लक्षणम्॥ ७॥ लक्ष्य इति। लक्ष्येऽन्यलक्षणैर्वोध्ये वस्तुनि लक्षणवद्यथा लक्षणानि सन्ति तद्वदिहात्मस्वरूपे लक्ष्ये लक्षणैर्वोध्ये वस्तुनि लक्षणं चिन्हं न लक्ष्य न लक्षितुं योग्यं कुत इसत आह वि- लक्षणमिति, इदमात्मस्वरूपं लक्ष्यं लक्षणया बोद्धुं योग्यं वस्तु विलक्षणमन्यलक्ष्यनिपरीतलक्षणावल्लक्षणहीनं चास्ति निर्गुण त्वादरूपत्वात्स्व्रपकाशत्वाचचातो लक्षणैव कैवलं भागलक्षणैवा- त्राहि्मिल्लक्ष्ये लक्षणं बोधाय चिह्न भवाति नान्यद, अन्यलक्ष्ये तु लक्षण संभवात्परप्रकाश्यत्वाच्च लक्षणं संभवसेव्रेति भावः। ॥ एवं प्रश्नं समाधायेदानीं दृष्टान्तदार्टान्तिकयोः श्यामि कापदवाच्यमप्यर्थ बोधयंस्तन्निषेधति। पयस्यमलगम्भीरे श्यामिका भ्रान्तिरूपिणी । ब्रह्मण्यमलगम्भीरेप्यविद्या भ्रान्तिरूपिणी ॥ ८॥

पयसीति। अमलगम्भीरेडमल च तद्गम्भीरं चागान्धं त- स्मिन्पयसि जले श्यामिका कालिमा या मदक्पते सा भ्रान्ति- रूपिणी भ्रान्तिर्भ्रम एव रूपं स्वरूपं यस्यास्तथाभूतास्तीति ज्ञातव्या न तु सा वास्तवीत्यर्थः, श्यामत्वभासने हेतुरगाधत्वं तदसत्वसम्भवे हेतुनिर्मलत्व्रमिति विवेक: । दाष्टान्तिकेप्याह ब्रह्मणीति, अमलगम्भीरे, न विद्यते मलोडविद्यादिरपो

शिलापट्कम। ५०९

परिमिस्तदमलं गम्भीरं चानन्तत्वादगाधमेतादृटशे विशेषणद्- यवाति ब्रह्मगि देशकालनस्तुकृतपरिच्छेदशून्य आत्गनि आ्र्प्रांन- द्ापि अज्ञानमांप भ्रान्निरुपिगी भ्रान्तिर्भ्रम एव रूप स्वरूपं यस्या: सा तथाभूताऽस्ति न तु वास्तवीसर्थः, अत्रापि चत्यर- हित चिन्मात्रानन्तत्व्रमवविद्याप्रती तौ हेतुः, निर्मलस्वप्रकाशचिन्मा- त्रत्वमविद्यासत्वे हेतुरिति विवेक:, अतो द्ष्टान्तदार्ष्टान्तिकसाम्यं सिद्धमिति भावः ।। ८ ।। इति श्रीनरह० दि० वो० यमुनाष्टकप्रकाशोष्टादश. ॥१८।।

अथ शिलाषट्टम्। एवं यमुनासादृश्येनात्मस्वरूप निरुप्येदानीं तदेव पुनः शिलाधेनुरूपेण निरूपयञ्छिलाधेनुषद्कारूयं प्रकरणं पदूश्ी- कमारभमाण आह। अथ शिलाषट्टम्। अथेति। अथ यमुनाष्ट्रकनिरपणानन्तरं शिलाधिनुषद शिलाधेनोः षद्ूं पण्णां श्रोकानां समूहरूपं प्रकरगां निर व्यत इति शेषा, तत्र तावदादौ शिलाधेनोः स्वस्प साक्षात्का- रोस्तीत्याह। अनन्तकोटिचन्द्राणं चन्द्रिकाभिः कृता किमु! आह्लादरूपिणी दृष्टा मया धेनुः शिलामयी ॥१ ॥ अनन्तेति। अनन्तकोटिचन्द्राणामनन्ता अपरिमिता: को- टयः कोटिसंख्या ये चन्द्रा निशाकरस्तषागनन्तकोटिव्र- हण्ड।पेक्षया चन्द्राणागप्यनन्तकोदितं ज्ञेय, तषा चन्द्रिकाणि- जर्गोत्स्नाभिरुपादानभूताभि: कृता निर्मिना किमु किमित्यु- सपेक्षा, चन्द्रिकाकार्यत्वोत्प्रेक्षणे निमित्तमाह।SSल्लदरुपिणीत,

५१० बोघसारे।

आह्वादो हर्ष एन रूपमाकारो यस्या: सा तथोक्ता शिलामयी

यमू, धेनुर्थिनोति प्रीणाति जगदिति धेनु: सकलजगदानन्दकर- ताद्रेनुत्वम्, 'एष ह्येनानन्दयाती'ति श्रुतेः, मया तत्सवरूपनिृप- णकत्रा दृष्टा साक्षादनुभूताऽतो मत्कृततन्निरूपणेडमामार्णय न शङ्कनीयमिति भानः।।१ ॥ ननु धेनुलवे तस्या धावनखानपानाद्यपेक्षा लोकधेनोरिक स्यादियाश्ङ्मा तां वारयसर्पेन। न धावति न हन्त्येव न खादति विवत्यपि। स्वभावनिमला सेयं हृष्टियुष्टिमती स्थिता ॥ २॥ नेति।नधानत न गच्छति 'अपाणिपाद'इति श्रुतेः, पादर- हितत्वाद्वन्तव्यदेशाभानाचच, तथा न हन्त्येव नैव हिंगति हिस्य- स्थान्यस्याभानात्कर्तृत्वस्यापि वाधितत्वाचच, न खादति न भ- क्षति आनन्दरूपत्वेन निततृप्तत्वाद्भोज्यद्वैतासत्ाच्ाऽपि च निर्विकारत्वेन भोकतृत्वविकारासम्भवाच्च, न पिचत्यप आन- न्दरूपत्वेन निततृप्त्वादेव न पानादपेक्षेति भाव:, स्वमावनि- रमला स्वभावेनैन स्वत एन निर्मला थुद्धाडत एन नित्यं सर्व- दैव हृषष्टिपुष्टिमती हृष्टिई्षः पु्टिः पुष्टत्वं तदूनी स्थिता तिष्ठ- तीति इेया॥२ ॥ क।मधेनोरविश्वामित्रदण्डाय निःसतानि सेमध्यः सैन्या- नीति पुराणेषु प्रतापः श्रूपते यस्ततोप्यस्यामाधिक्यं पताप- स्य दर्शयति। रोमरेखासु विभ्रान्तास्तस्या ब्रह्माण्डकोटयः । अपर्यन्ता स्थिता धेनु: सा काश्मीरशिलामयी॥३॥

शिलाषट्ठम्। ५११

रोमरेख्वास्तिरिति। तस्या: शिलाधेनो रोमरेखासु रोमकूपे- पु ब्रह्माण्डकोटो ब्रह्मण्डानां त्रिलोकानां कोटयोऽपरिमित- कोटिकोटिसमूहा निभ्रान्ता विपरीततया विशिष्टरूपेय च भ्रान्ता भ्रमरूपास्तिष्ठुन्तीति शेप:, शवलब्रह्मणामत्र रोमरेख- स्थानीयखं तत्रैय ब्रह्मारडानां कल्पितत्वादिति मान:, तस्या महत्वमपि अन्यसामान्यधेनुकामधेनुभ्योप्यधिकं दर्शयति अ- पर्थन्तेति, सोक्ता धेतुः सर्वमाणितर्पगाकर्त्री गौरपर्यन्ता न विद्यने परितोऽन्तः परिच्छेदो यस्या: सा तथोक्ताऽनन्तेत्यर्थः, स्थिता तिध्ठुनि सा च काश्मीराशलामयी काश्पीर उत्पन्ना शिला स्फटिकारुगा तन्मयी तद्रूपेसर्थ:, अस्तीति शेष:, स्वच्छले-

निरूपितमिति भावः ॥३। तस्या: स्फटिकमयत्वं यदुक्तं तत्पयोजनमाह। आयान्ति यान्ति धावन्ति नृत्यन्ति च हसन्ति च। प्रतिबिम्बा जीवरूपास्तस्या सातु यथा स्थिता।। ४।। आयान्तीति। तस्या: काश्मीरशिलामयधेनोर्जीव रूपा जीवा- कृतय: प्रतिबिम्वा आभासा आयान्ति आगच्छान्त यान्ति गच्छ- न्ति धार्वन्ति त्वरितं वेगेन गच्कवन्ति अपि च पुनर्नृच्यन्ति हर्षेण नटवदनन्तरूपैर्नृत्यं कुर्वन्ति च पुनर्ईसन्ति वैषयिकसुखोद्गवे सु- खित्वाभिमसा हास्यमपि कुर्वन्ति एवंवरिधजीवविविधाकारेपु प्रतीयमानेष्वप्तीयमानेषु च सत्सु अपि अनेकविधपतविम्बषु प्रतीयमानेष्वपि स्फटिक इन सा तु काइ्मीरशिलाधेनुश्च यथा स्थिता यथा पूर्व नर्निकार तथैन स्थिता तिष्ठुति॥४॥ ननु पाषाणमयत्वे नीरसत्वं स्यादिसाशङ्का स्थूलदृष्ट्या नीरपत्वेषि तस्या रसरूपत्वमस्तीत्याह।

५१२ बोधसारे।

नीरसापि सुधामिष्टा निर्गुणापि प्रिया सताम्। नीरूपाप्यतिकान्ता सा मया दृष्टा न तु श्रुता॥५॥ नीरसेति। नीरसापि यद्यपि रसः सुखं वैषपिकषड्रवविधो रसश्व निगतो निवृत्तो यस्या: सा तथोक्तार्जस्त तथापि 'यो कै भूमा तत्सुखं नाले सुखमस्ति, विज्ञानमानन्द ब्रह्म, रसो वै-

सुधामिष्टा सुधामृनं तद्रन्गिष्टा मधुराऽस्ति, तथा निर्गुणापि नि- गता निवत्ता गुगा: सत्वरजस्तमोरूपास्तरकार्याण च सु शीलतादयो यस्यां सा तथोक्ताडस्ति यर्द्याप सतां ततत्स्व्र रूपनिश्चयत्तामू आंस्त ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेन ततो तिदुरि'तिश्रु- तेः, प्रिया प्रीतिविषयेष्टेत्यर्थः, भवतीत शेपः, तथा नीरूपा पि निर्गतं रूपं यस्याः सा तथोक्ता निराकारेत्यर्थः, अस्ति यद्यपि तथापि सा धेनुरतिकान्ताऽत्यन्तकमनीया भ- वांन प्रीतिनिषयत्वादतिकमनीयत्वमपि सुखरूपत्वादेव ज्ञेयम्, ननु एतादृशी धेनुर्भवता दृष्टा वा श्रुता श्रुता चेद्वश्रकैर्मि ध्याभ्रामितलेन तद्वचनजन्यं ज्ञानं ग्लावपुतवाक्यनद्रान्तमेव्रा-

ष्टभ्याह मगेति, मया त्व्रदुपदेशकेन दृष्टा साक्षादनुभूता न तु श्रुता कवळश्रतस्यापि शिलापुव्वाक्यजन्यज्ञानस्य भ्रान्तत्ववद्धान्तलं निवारयितुं दृष्टत्वं मप्यङ्गीकार्यमित्युभयोर्ग्रहणमित्यनवद्यमति भावः ॥। ५। नन्वन्यधनुदुग्धपानवत्तद् दुग्धपानेच्छोर्मम कथ तल्लाभः स्या- दिस्बाशड्काह। स्रकन्तीममृनं नित्यं जिह्वया ब्रह्मबिद्यया।

निद्रापश्चकम् । ५१३

वत्सः शिलामयो भूत्वा पिब धेनुं शिलामयीम् ॥६॥ इतिश्रीन० बो० शिलाधेनुषट्वम्॥१९॥ स्रवन्तीमिति। हे शिष्य त्वं भवानू शिलामयः शिलावत्सम- कूटस्थचिद्रूपस्तत उभयोर्जात्यैक्येन वत्स इव धेनोः साजा- क्येन वत्सो यथा तथा भूला ब्रह्मधेनुवालत्वं स्वस्मिन्सं- पादेति भावः, ब्रह्मविद्यया स्वस्य व्रह्माभिन्नत्वज्ञानरूपया जि- ह्या रसनया तान्विकसुखरसानुभवकरणत्वाद्ग्ह्मविद्याया रस- नारूपत्वं ज्ञेयम, अमृनं सुखं यत्पयःस्थानीयं नित्यं सर्वकालमपि स्रवन्तीं दुहन्तीं शिलामयीं शिलावत्समरूपां ब्रह्मरूपामित्यर्थः, पिव प्राश्नीहि अनुभवेत्यर्थः ॥ ६॥ इति थ्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपौ शिलाधेनुषट्वार्थप्रकाश एकोनविंश्ञः ॥ १९॥

अथ निद्रापञ्चकम्। एवं शिलाधेनुरूपकेणात्मस्वरूपं निरुप्येदानीं तदेव निद्रा- रूपकेण निरूपयितुं निद्रापश्चकाख्यं पञ्चश्लोकं प्रकरणमारभ- माण आह। अथ निद्रापञ्चकम् । अथेति। अथ शिलाषट्ठ निरूपणानन्तरं निद्रापश्चकं निद्राया निरूपकं पश्चकं पश्चश्लोकानां समूहरूपं प्रकरणं निरूप्यत इति शेषः, तत्र तावल्ौकिकनिद्राया एतत्पकरणे वर्णयिष्यमायनि- द्राया वैलक्षण्यं दर्शयितुमाह। न सन्ति यस्यां निद्रायां जाग्रत्स्वप्रसुषुप्तयः । अवस्थात्यरूपिण्यः सर्वद्वन्द्वविवर्जनात् ॥ १ ॥ नेति। यस्यां विद्वदनुभवगम्यायां निद्रायां सुपुप्तौ सर्वप्रपश्च- ६५

५१४ बोधसारे।

लयाधारत्वाद्गह्लैव निद्रारूपेण प्रतिपादितमत्र ज्ञेयम, अवस्थात्रय- रूपिण्योऽवस्थाः स्थितयस्तासां त्रयं त्रिकं तदेव रूपमाकृति- रयार्सा तास्तथोक्ता जाग्रत्स्वप्रसुषुप्तयो जाग्रचेन्द्रियैविषयोपल- ब्धिर्जागरितमित्युक्तलक्षणा जाग्रदेतन्नाम्न्येका, स्वप्रश्च जा- ग्रत्संस्कारवासनावासितबुद्धौ जाग्रत्संस्कारजः प्रत्ययः स्वप्र इत्युक्तलक्षणा स्वप्नावस्था द्वितीया, सुषुप्तिश्राज्ञानमात्विषया त- दावतसुखविषया चेतिलक्षणालक्षिता निद्रा च तृतीया, एता न सन्ति न विधन्ते तत्र हेतु: सर्वद्वन्द्वविवर्जनात्सर्वायि समस्तानि यानि द्वन्द्वानि सुखदुःखादीनि तेषां विवर्जनादसन्ताभावात्।।१।। ननु निद्रात्वे तस्यास्तामसत्वं स्यात्तवाह। गुणातीततया तत्र तमोलेशो न विद्यते। स्वयंप्रकाशरूपत्वादप्रकाशोपि नास्ति हि॥ २ ॥ गुणातीततयेति। तत्रोक्तनिद्रायां गुणातीततया तस्या गु- णातीतत्वात्तमोलेशस्तमसस्तमोनाम्नो गुणस्य लेशोंडशो न विद्यते नैवास्ति, ननु मास्त्वस्यां तमस्तथापि निद्रात्वेनास्यामन्य- सुपौ जगदप्रकाश इवापकाशः स्यात्तत्राह स्वयंप्रकाशरुपत्वादिति, निद्रायास्तस्या: स्वयंप्रकाशरूपत्वाद् अवेद्यत्वे ससपरोक्षत्वं स्व- प्रकाशत्वमित्युक्तलक्षयः स्वयंप्रकाश एव रूपं यस्या: सा त- थोक्ता तस्या भावस्त्त्वं तस्मादेव हेतो:, अन्यनिद्रायां च वेद्यत्वं प्रसक्षसिद्धमतः परपकाश्यत्वेन तस्यां स्वपकाशाभावोडस्ति, अत्र तु स्वप्रकाशत्वादेवापकाशोपि नास्ति अपि शब्दाद् दृश्यत्वमपि नास्ति हि विदुषामेतदनुभवसिद्धमियर्थः ॥२॥ ननु ताह निद्रात्वेनास्या: प्राप्ति: सहजा निष्फला च स्यात्तत्राह। यत्प्राप्तये महापुण्यास्तपस्यन्ति तपस्विनः ।

निद्रापश्चकम्।

विचारयन्ति विद्वांसो वेदान्तवचनानि च ॥ ३ ॥ यत्पाप्तय इति। महापुण्या महद्धद्द अन्तःकरयशोधकं पुण्यं पवित्रं कर्म येषां ते तथोक्ता अत एव तपस्विनस्त- पसि रताः पुरुषा यत्माप्तये यस्या निद्रायाः पाप्तिर्लाभख्तस्यै तदर्थ तपस्यन्ति तपः कुर्वन्ति तेषां विवेकिनां यत्तपआद्यनुष्ठानं तदुक्तलक्षणनिद्रालाभायैव्रेति भावः, किश्र् विद्वांसो विवेकिनो वेदान्तवचनानि च वेदान्ता वेदशिरोभागा उपनिषद इतर्थः, तेषां वचनानि वाक्यानि तानि अपि विचारयन्ति जीवब्रह्वैक्य- तात्पर्यतयावलोकयन्ति अतोस्या सुलभत्वं निष्फलत्वं च न मन्तव्यमिति भावः ॥ ३ ॥ नन्वन्यनिद्रायामपि सुखभोगः फलमस्ति तद्दत्रापि अतः कोस्यां विशेष इत्याशख्काह। सुखभोगः फलं नात्र सैवानन्दस्वरूपिणी। पुरुषार्थस्वरूपत्वान्न कालक्षेपरूपिणी ॥ ४ ॥ सुखभोग इति। हे शिष्य अत्रास्यां निद्रायां सुखभोग: सुखस्यानन्दस्य भोगोऽनुभवः फलं पयोजनं न न विद्यते किन्तु सैव सोक्तलक्षणा निद्रैवाSSनन्दस्वरूपिणी-आनन्दः सुखमेव स्व्रमसाधारणं रूपंयस्याः सा तथोक्ताऽस्ति लौकिकनि-

पुख्या विद्यमानत्वात्तस्य खण्डितत्वेन वृत्तिविषयत्वेन चापारमा- र्थिकत्वम्, अस्यास्तु सुखरूपत्वात्तिपुटीरहितत्वाच्चानन्दरूपत्वं पारमार्थिकमिति भाव:, ननु अन्यनिद्राया इवास्या: कालक्षेप- मात्रत्वं स्यपदित्याशङ्कास्यां तन्निवारणपूर्व विशेषं दर्शयति पुरुषामेति। हे शिष्य इयं सुषुप्तिः पुरुषार्थस्वरूपत्वादपुरु-

५१६ बोधसारे।

पार्थो मोक्षस्वरूपः स एव स्वरूपमात्मा यस्यास्तस्या भाव- स्तत्ता ततो हेतोरन्यनिद्रावत्कालक्षेपरूपिणी कालस्य सम- यस्य क्षेपोऽतिक्रमणां तदेव रूपं यस्या: सा तथोक्ता न न- विद्यते ॥ ४ ॥ ननु तर्हन्यनिद्रेव साधारणतया सर्वेपां तत्माप्ति: कुतो नेत्याशंक्य तस्या दुष्पापत्वनिरुपयपूर्वकं तत्माप्तानपि वि- शेषं दर्शयति। सुलभा शुद्धबोधानां दुर्लभा विषयात्मनाम् । सहजा माधवादीनां सा निद्रा तु महाफलम् ॥५॥ इति श्रीन० बो० निद्रापश्चकम ॥२० ॥ सुलभेति हे। शिष्य शुद्धबोधानां शुद्धो भागसागलक्षण- या विरुद्धांशत्यागेन शुद्धात्मविषयको यो वोधः स शुद्धबोधो ज्ञानं येषां तेपां पुरुषाखां सा निद्रोक्तलक्षणा सुलभा सुख- प्ापाऽस्ति, किंच विषयात्मनां विषयेषु भोग्यबुत्ध्या जगत्प- दार्थेषु आत्मा मनो येपां ते तथोक्तास्तेषां सा निद्रा दुर्लभा दुःप्मापाडस्ति, किंच माधवादीनां माधवो लक्ष्मीपतिरादि- मुख्यो येपान्ते तथोक्ताः शिवादयस्तेपां सोक्तलक्षणा निद्रा सहजा साभाविकी तेषां शुद्धसत््वोपाधित्व्रात्सा निद्रा- तत्प्रकृतिरेवात एव सैव योगनिद्रेति नाम्रा शास्त्रेषु कथ्यते- उतः सर्वपकारेण सोक्तलक्षणा तु लोकनिद्राविलक्षणा म- हाफलं सर्वकर्मणां सर्वोपासनानां च ज्ञानस्यापि फलभूतेय- मतो महाफलरूपा जेया॥ ५ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीसी निद्धापञ्चकार्थप्रकाशो विंशः ॥२०॥

अनुभवनवकम्। ११७

अथानुभवनवकम्। एनं निद्रारूपकेणात्मस्वरूपस्थिति निरुप्पेदानीं स्वानुभवं निरूपयितुं परमकृपयानुभवनवकाख्यं नवश्ोकं प्रकरण- मारभमाण आह। अथानुभवनवकम्। अथेति। अथ निद्रापश्चकनिरूपणानन्तरमनुभवनवकमनुभ- वस्यात्मानुभवस्य निरूपकं नवक नवानां श्लोकानां समूह- रूपं पकरगां समूहे कन् निरुप्यत इति शेपः, तत्र तावदादी गु- रोरनुभवस्य स्वस्वरूपस्य स्व्रानुभववृत्तेः स्त्रानुभवविषयस्य चैकरूप्यं स्वानुभूतं शिष्यनिश्चयाय निरूपयात।

स्वानन्दबोधघनमेव मम स्वरूपम्। स्वानन्दबोधघनया कलया कया चि- तस्वानन्दबोधघनमेव मयानुभूतम्॥ १॥ स्वानन्देति। स्व्रानन्दवोधगुरुभिः स्व्र आत्मस्वरूपो य आनन्दः सुखं 'यो वै भूमा तत्सुखमि'तिश्रुत्युक्तस्तदभिन्नो यो वोधो झेयरहितं ज्ञानं तेन गुरवः श्रेष्ठास्तर्गुरुभिर्मद्धितोपदे- शकैर्निरुक्तं महावाक्यद्वारा भागत्यागलक्षणयोपदिष्टं कथ- मिसत आह स्वानन्देति, स्व्रानन्दवोधयनमेव स्त्र आत्मस्व्- रूपो य आनन्दः सुखं निरतिशयानन्द इत्यर्थः, तदभिन्नो यो बोधश्चेत्यरहितश्चिन्मात्रप्तेन घनं निविडं निश्छिद्रमित्यर्थः, केवलं मम मे स्वरूपं स्व्रमसाधारणं रूपमाकृतिर्यस्य तत्तथो- क्तम्, एवमुपदिष्टमिति योज्यम्, ततो गुरूपदिष्टरीत्यैव मया त्वद्ध- रुरूपेण स्व्रानन्दवोधघनया स्व्र आत्मरूपो य आनन्दः सुखं

५१८ बोधसारे।

तदभिन्नो यो बोधो ज्ञानं तेन घना निविडा तथा कया चि- तसच्वेनासच्वेन वा केनापि निर्देष्टुमशक्यया कलयान्तःकर- णवृत्त्या तन्मम मे स्व्ररूपमसाधारणाकारः स्व्रानन्दबोधघनमेव स्व आत्मस्वरूपो य आनन्दः सुखं तदभिन्नो यो बोधो ज्ञानं निरतिशयसुखस्वरूपचैतन्यमित्यर्थः, तेन घनं निश्छिद्रमखण्डै- करसमिसर्थः, अनुभूतं साक्षात्कृतम् ॥ १ ॥ नन्वेताद्ृगनुभवः कथमन्येषां मादृशानां स्यादित्याशखाह। श्रद्धाभक्तिभृतां विशेषविदुषां शिक्षावतां योगिनां मिथ्यावस्तुनि वस्तुतां विजहतां त्यागे गते गाढताम्। सत्ये सत्यतया स्फुरत्यविरतं चित्ते चमत्कारिणि स्वैरं स्फूर्जति निर्विकल्पपरमानन्दस्वरूपो हरिः ॥२॥ श्रुद्धेति। श्रद्धाभक्तिभृतां श्रद्धा च गुरुवेदान्तवाक्येषु वि- श्वासरूपान्तःकरणवृत्तिः, भक्तिश्च 'श्रवणं स्मरयं विष्णोरर्चनं पादसेवनं स्तवनं कीर्त्तनं ध्यानं सख्यमात्मनिवेदनमि'ति नव ल- क्षणलक्षितान्तःकरणवृत्तिः, यद्वा 'सा परातुरक्तिरीश्वरे,। देवानां गुणलिङ्गानामासुभविक कर्मणाम्। सच्व एवैकमनसो वृत्ति: स्वाभाबिकी तु ये'ति।। शाण्डिल्यसूत्रभागवतवचनार्भ्या लक्षिता पराभक्तिरत्र ग्राह्या, ते उभे विभ्रति धारयन्ति ते तथोक्तास्तेषाम्, अत एव विशेषविदुषां कर्मभक्तिज्ञानेषु मध्ये यो विशेष आ- धिक्यं पूर्वस्मात्पूर्वस्मादुत्तरोत्तरे श्रैष्ठ्यमिसर्थः, तद्विदन्ति जानन्ति ते तथोक्तास्तेषां, तत्र हेतु: शिक्षावतां गुरुतः शिक्षा माप्तानां न तु स्वमसैवायथार्थज्ञाने प्वृत्तानामित्यर्थः, अत एव गुरूपदेशक्र- मेरव मिथ्यावस्तुनि मिथ्याभूते द्वैतपदार्थे वस्तुतां सत्यसत्वं-

अनुभवनवकम्। ५१९

क्वमतिमिसर्थः, विजहतां विशेषेण त्यागं कुर्वतां ततश्च तस्मि- न्यागे जगदसत्वप्रत्यय लक्षगो त्यागे गाढतां दृढत्वं गते प्राप्ते सति योगिनामुक्तलक्षयोगाभ्यासिनां चमत्कारिण आ्त्मम्फुर- यालक्षणचमत्कारवति चित्तेऽन्तःकरणे सत्ये सत्यात्मरूप आ- त्मनि सत्तया सत्वरूपेणाडर्थादसद्रूपे जगति असदूषेण चा- डविरतं विरामरहितं यथा भवति तथा निरन्तरमिसर्थः, रफु- रति प्रकाशमाने सति तस्मिन्नेव्र चित्ते निर्विकल्पपरमानन्द- स्वरूपो निर्गता निवृता विकल्पा विपरीता विविधा वा क- लपना यतः स तथाभूतो यः परमो निरतिशयः आ्रनन्दः सुखं स एव स्वमसाधारणं रूपमात्मा यस्य स तथोक्तः, अत एव हरि: सर्वद्वैतहरणशीलोडद्वैतानन्दरूप इत्यर्थ:, स्वैरं स्वेरेच्छयैव स्फुर्जति प्रकाशते श्रद्धाद्युपायैरन्तःकरणे शोधितेऽन्तःकरणे स्व्रमकाश- नित्यसिद्धात्मसाक्षात्कारो जात इव प्रतीयते न तु जायते वा- स्तवसाधननिरपेक्षत्वात्स्वसिद्धाविति भावः ॥२ ॥। नन्वेतादृशोनुभवो मम केनोपायेन स्थादिसाशङ्का तानेवो- पायान्दर्शयति। तृष्णां संहर संहरेन्द्रियचयं संहृत्य सर्वाः क्रिया- श्चेतः संहर संहरान्यधिषणां खादप्यणुस्त्वं भव। अन्तः संप्रविशात्मधामनि मनागासादिते तत्पदे स्वाज्ञानकपाटभञ्जनपटुर्भावः स्थिरः स्थास्यति॥३॥ तृष्णामिति। हे शिष्य त्वं तृष्णां प्राप्तेष्वपाप्तेष्वपि पदार्थेषु अतृप्तिरूपां वृत्ति संहर संरोधय ततः इन्द्रियचयमिन्द्रियाणां दशसंख्यानां श्रोत्रादीर्ना चयः समूहस्तं संरोधय प्रसाहारं कुर्वित्पर्थः, ततश्च सर्वाः समस्ताः क्रिया इन्द्रियव्यापारान सं-

५२० बोधसारे।

हृत्यऽवरुध्य ततश्च चेतोऽन्तःकरणं संहर संरोधय ततश्चान्य- धिषणामन्यह्वैतं तत्सत्वविषयां निश्चयरूपां वृत्ति संहर नाशय लीनां कुर्विसर्थः, ततस्त्वमेतेष्वभिमन्ता भवान् खादपि अभिम- न्तव्यविषयलयेनाकाशादपि आकाशस्य धर्मद्वयचक्वेन स्थूलत्वं तम्मादपि अणुः सूक्ष्म एकरूपत्वादिसर्थः, भवाऽममि तत आत्म- स्वरूपे धामनि स्थानेऽनतस्तन्मध्ये तदभेदेनेत्यर्थः, संपविश लीनो भवेत्यर्थः, ततो मनागीषत्तत्पदे तस्मिन्नात्मरूपे पदे स्व्ररूप आसादिते प्राप्ते सति सर्वाज्ञानकपाटभञ्जनपटु सर्वे समस्त यदज्ञानं तदेव क- पाटमित आत्मदर्शनविरोधकत्वात्कपाटपट्टमिव तस्य भअ्जनमु- द्वाटनं तस्मिन्पटुः कुशलो भावः स्वरूपस्फूर्तिलक्षणः पदार्थ: स्थिरो निश्चलः स्थास्यति स्थितो भविष्यति ॥ ३॥ ननु भवन्द्रिः समाधिः केनोपायेन सम्पादितस्तमुपायं वदेसपेक्षायामाह। किं मां पृच्छसि सादरेण मनसा साधो समाधिक्रमं नूनं निर्गतमेव मोहतिमिरं जातः प्रकाशो महान्ः आत्मस्रेहघनां दशामुपगते बोधप्रदीपे मयि द्रागुड्ीय पतन्ति वृत्तििवहा नष्टुं पतङ्ग, इव ॥४ ॥। किमिति। हे साधो हे समाधिसाधनेच्छो त्वं भवान्सा- दरेण समाधिसाधनादरवता मनसान्तःकरणेन समाधिक्रमं क्र- म्यते साध्यतेऽनेनेति क्रमः साधनजातं समाधेर्मम निर्वि- कल्पसमाधे: क्रमं साधनमुपायमित्यर्थः, किं पृच्छसि किमर्थ पृ- च्छसि समाधिसाधनसिद्धेः साधकेच्छापेक्षत्वान्मयि तु तत्सहज- लवात्तदिच्छाभावेन तदभावे तत्पृच्छैवायुक्तेति तत्कथनमपि मयि नैव सम्भाव्यमिति भावः, ननु भवत्समाधौ सहजत्वे तद-

अनुभघनवकम। ५२१

सम्भनः स्यात्तदेव कर्थसम्भवं तत्राह नूनमिति, मोहतिमिरं मोहो जीव्रह्मैक्याज्ञानमेत्र तिमिरं तमो नूनं निश्चयन निर्गत- मेव नष्टमेव तथा महान्निरावरण: प्रकाशः प्रकाश्यते ज्ञायते- डनेनेति प्रकाश आत्मविषपक निरावरणं ज्ञानमितर्थः, जात उत्पन्नः, नतु भवात प्काशोत्पत्तौ तिमिरनाशे च कि निमित्त- मित्याशड्ा निमित्तं दर्शयितुं रूपकमाहाSडत्मेति, मय अहंपद वाच्ये साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासे वोधपदीपे बोधो ज्ञानं त- तसवरूपे प्रदीपे दीपकरूप आत्मस्नेहघनामात्मनि ब्रह्माभिनने प- त्यगात्मनि यः स्नेहो निरतिशयं प्रेम तेन तैलस्थानीयेन घनां िविडाद्री दशामवस्थां वर्तिस्थानीयामुपगत आरूढ आश्रिते सतीत्यर्थः, दत्तिनितहा वृत्तीनामन्तःकरणटत्तीनां निवहा समूहा: पतङ्गा इन शलभादयो यथा किश्चिदुद्डीय नष्टुं दीपे पतन्ति तथा द्रागी षद्यावत्पारब्धक्षयं विद्यमानस्य वृत्तिसमूहच।श्चल्पस्य 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्य अथ संपत्स्य' इति श्रुत्या क्षणिक- त्वोक्त:, ईषत्कालेनेपत्वम्, उड्डीयोत्पत्य नष्टुं नाशाय पतन्ति- पाप्तुवन्ति अतो मत्समाधेः सहजत्वान्न साधनापेक्षात त्वत्मश्री- डनुपपत्र एनेत भाव: ।। ४ ।। ननु निर्विकल्पममाघेरष्टाङ्गसाधनसाध्यत्वात्साधनानां च भवत्सु अदृश्यमानत्वानैर्विना कथ तत्सिद्धि: सम्भाव्या भवत्सु इत्याशद्वानुपयोगित्वं साधनानां स्व्रस्मिन्दर्शयति। गाढं वाडस्तु विलीनमस्तु न घृतं साधो घृतत्वाद्गतं चैतन्यस्य चमत्कृतिः किल तथा चित्तं तदेवाद्वयम्। तस्माच्चित्तलयस्य साधनमसौ तत्त्वे तु साक्षात्कृते प्रत्याहारपरिश्रमापि स मया संत्यक्त एाधुना॥५॥ ६६

५२२ बोधसारे।

गाढमिति। हे साधो साध्तोति समाधिसाधनानीति साधु- सतस्य सम्बोधने हेसाधो घृतं सर्पिर्गाढं दृढमस्तु भवतु शी- तयोगेन घनीभूतमस्तियर्थः, वा यद्वा विलीनमुष्ययोगेन र- सीभूतमस्तु तद्घृतं घृतत्वात्स्पिद्वान्न गतं न निवृतं घृतभा- वादन्यभावं न प्राप्तं तद्रुगास्योभयत्राप्पेकरूपत्वेनानुभवाद् गा- ढघृते लीनघृते वा घृतप्तीतेरेकरूपान्न घृतत्वहानिरिति भाव:, यथा यद्वत्तथा तद्वच्चैतन्यस्य चैतन्यरूपस्यात्मनश्चमकृतिर्घनी- भावरूपश्चमत्कारश्चित्तं मनोऽस्ति अतः मतीतौ भेदे भती- यमानेपि वास्तवं घृतत्वं घृतद्वयेऽभिन्नमिव तदेव तच्चैतन्यमेव चित्तमतोऽ्द्रयं भेदरहितं ब्रह्मचैतन्यमेवास्ति तस्मात्कारणा- दसावसन्निकृष्टो मत्तो दूरे वर्तमान इत्यर्थः, चित्तलयस्य यो- गमतेन सद्ूपस्य चित्तस्य मनसो यो लयो नाश: स्वरूपम- तीसभावरूपस्तस्य साधनं साधनभूतोऽतो मयाऽडत्मयाथा- थ्यज्ञानवता तुपदेन योगिज्ञानात्स्ज्ञानस्यातीव वैलक्षण्यम- स्तीति सूचितं, तच्वे चितस्य पारमार्थिके रपे साक्षात्कृतेऽप- रोक्षतयानुभूत सति प्रत्याहारपरिश्रमोपि प्रतयाहारः स्वस्ववि- वयेभ्य इन्द्रियपरावत्तिरूपः प्रत्याहारोपलक्षितानि ध्याना- दीन्यप ग्राह्याणि, स परिश्रमः साधनकाले रक्षणकाले नाश- काले फलकाले च सर्वदा श्रमो दुःखरूप एवाडतः स यो- गसाधनसमूहोऽधुनेदानीं सन्त्यक्त एव सम्यगनिःसंशयं विसृष्ट एव निष्पयोजनत्वात्तस्येति भावः ॥।५॥ ननु तहिं साधनैर्विना कथ समाधिलाभ इत्याशड्का तस्यापि

अवस्थान्तरवत्स प्राप्तोत्येवेति मम तत्राप्यनादरोस्तीसाशयेनाह। जाते विद्वदनुग्रहेण सहजानन्दागमे साधकै-

मनुभवनवकम। ५२३

रौदास्येन यथा यथा परिहतः कष्टः स योगोद्यमः । आश्चर्य न मनीषितापि निबिडा निद्रा यथेयं बला- दायात्येव तथा तथा मुनिमतो गाढ: समाधि: क्रमः॥६॥ जात इति। विद्वदनुग्रहेय विदुर्षा ज्ञानिनामात्मसाक्षात्का- रवतामित्यर्थः, अनुग्रहः कृपा तेन सहजानन्दागमे सहज: स्व्रा- भाविक आनन्दो निरतिशयं सुखं तस्यागमो लाभस्तास्मि- आत उद्गने सति साधकैः पूर्वे साधकावस्थावन्िरस्माभिः स योगशास्त्रोक्तो योगोद्यमो योग: समाधिस्तत्साधनभूत उद्यम उद्योगः कष्टः खदरूप एवेति हेतोरौदास्येन तत्साधनेषु तत्र च यदौदास्यमुदासीनत्वं तेन यथा यथा यावद्यावदिसर्थ:, परिहृत उपेक्षितस्तथा तथेत्यावृत्तिशेषेछोतरव योज्यं तावत्तावदिः त्यर्थः, न मनीपितापि मयानीप्सितापि निविडा सघनेयं लो- कपसिद्धा निद्रा सुषुप्तिर्वलाद्धठात्स्वयमेवायाति प्राम्मोति तथा सद्वन्मुनिमतो मुनिभिर्व्यासकपिलपतञ्जलिप्रभृतिभिर्विवेकिभि- मत इष्टत्वेनाटतो गाढो दृढः समाधिक्रमः समाधेर्वेदान्तिमत- स्वात्मरूपसमाधेः क्रमः प्रापकः साधनभूतो निरोधाख्यः स- माधिः स्व्रयमयत्रमेव बलाद्धठादेवायाति प्राप्नोति एतदाश्चर्यम- वलोकयेति शेष: ॥ ६॥ ननु भवतां सहजसमाधिर्येनोपायेन जातस्तमुपायं ब्रूही- त्याशक्का फलसहितमुपायं वदति। ध्यानामृताणवनिमग्नसमस्तमूर्त्या तन्व्या घिया निगमिते निगमान्ततत्वे। आलोकितेष्वथ तटस्थधियाऽखिलेषु भावेषु बोधघनता सहजा भ्युपैति ॥ ७॥

५२४ बोधसारे

ध्यानेति।ध्यानामृतार्णवनिमग्रसमस्तमूत्या ध्यानमात्मनि-

सर्वत्रामृतप्राप्तिरिवामृतं ब्रह्मसुखं तत्मापकत्वादमृनार्णवस्तस्मिन् निमग्रा प्रविष्टा समस्ता संपूर्णा मूर्तिराकारो यस्याः सा तथोक्ता तयाऽत एव तन्व्या सूक्ष्मया घिया बुद्ध्या'दृश्यते त्वग्रचया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिरि'ति श्रुतेः, निगमान्ततत्षे निगमो वेद- स्तस्यान्ते वेदान्ते यत्निरुपिनं तत्त्वमनारोपितस्वरुपं तस्मिन, यद्रा निगमानां वेदानामन्तः परिसमाप्तिर्यस्मिन्तर्हिंमस्तच्ेSनारो पितात्मस्वरूपे ब्रह्माभिन्ने प्त्यगात्मनीति यावद्निगमिते बो- घिते साक्षादनुभाविते सति अथानन्तरमेव्राखिलेषु भावेषु पदार्थेषु तटस्थधिया यथा तटस्थः पुरुषः स्व्दष््या नदीपवाह- पतितानि तृगाकाष्ठयादोनरादीनि प्रतिबिम्वितान्त्रक्षादीनप पश्यति तथा मायानदीतटस्थस्वसाक्षात्कारधिया बुद्धिट्टसाSS- लोकितेषु साक्षादृदृष्टेरेषु सत्सु सहजा स्वाभाविकी बोधघनता बोधस्यात्मनो धनता निविडता प्पश्चरहितत्वेन चिद्धनस्वरूपते- त्यर्थः, अभ्युपैति प्राम्नोति, यद्वा तटस्थधिया नद्यादितटस्थितवृ- क्षादिषु जलगतपतिबिम्बरूपेगा द्विधापतीयमानेष्वपि तद्विपयैक-

दृयेति योज्यम ।।७॥ एवं सहजसमाधेः प्राप्ति ससाधनां निरुष्णेदानीमेतस्था मधुमतीविद्यात्वं साधयति। एषा मधुमती विद्या सर्वत्र मधुदर्शनात्। स्वशरीरार्कवृक्षेपि दृष यत्पुष्कलं मधु ॥८॥ एपेति। एपा सहजसमाधिरूपा मधुमतीविद्या मधुमती

निद्रापश्चकम्। ५२५

नाम्नी विद्योपासना झ्ञेया, कुत एतस्या मधुमतीलं तत्राह सर्नत्रेति, सर्वत्र सर्वपदार्थेषु मधुदर्शनान्मधुनो ब्रह्मसुखन्य दर्शनात्साक्षातकाराद्, ननु अस्मात्सर्वत्र मधुदर्शनं जानमिसे- तत्कुतेनिश्चेषं तत्राह स्वशरीरेति, यद्यस्मात्कारणात्स्वशरीरा- रकव्रक्षेपि स्वस्यात्मनः शरीरं स्वतो विशीर्णस्वभावमत एन दुःखदत्वान्मरणपदत्वाच्च ताग्हेतुत्वाच्च वृश्षनीयत्वाच्चार्कवक्ष- स्त्मिभपि मधु ब्रह्मसुखं पुष्कलमतन्ततृप्तिकर्तत्वाद्धहु दृष्टं साक्षादनुभूनमतः सर्वपदार्थेषु तद्ृष्टमेवरेसनो मधुमतीत्वमेतस्याः सम्भाव्यमिति भाव:, मधुमतीविद्यापतिपादको मन्त्रस्तावद्, 'मधु- वाता ऋताय ते मधु क्षर्रान्ति सिन्धवः माध्वीर्नः सन्त्ोषधीः मधु नक्तमुतोषसि मधुमत्पार्थिवए रजः मधु द्यौरस्तुनः पिना मधु- मात्नो वनस्पतिर्मधुमानस्तु सूर्य: माध्बीर्गानी भवन्तु न' इति। अस्यार्थ:, वाता वायवः शारीरा: प्राणादयो विराट्शारीरा आवहमनहादय एते सर्वे पश्चीकृता अपश्चीकृताश्ाकाश- कार्यरूपास्ते सर्वे ते तब ऋनाय ऋतं ब्रह्म सुखं भाप्तुं भवन्तु 'ऋत सतं परं ब्रह्मे'ति श्रुतेः, शाखान्तरे ऋतायते-इसेक पदं तदा मधु ब्रह्मसुखरूपा: सन्त ऋतायते ऋनं सलमिवाSडचर- नतीति तादृशा भवन्तु, तथा सिन्धनः समुद्रा मधु ब्रह्मसुखं क्ष- रन्ति स्रवन्तु लोडर्थे लड् अत्र सिन्धुशब्देन पश्चीकृतजलराशि- कपा अपश्चीकृतजलं च शारीरा: कुक्षयश्च तदभिमानिन्यो दे- बता आप ग्राह्याः, ओषधीरोषध्यो यवादिरूपा नोडस्मा- कं माध्वीर्ब्रह्मसुखपदाः सन्तु भवन्तु आत्मसुखपाप्तिप- र्यन्तं शरीरस्य अरवगाधुपयोगित्वात्ताद्टशशरीरोपजीवनानुकू- लतया निर्विन्नपाप्तिरेव धान्यानां मधुपदत्वं ज्ञेयमिति भाव:, नक्तं रात्रिरपि मधु ब्रह्मसुस्वरूपं भवतु ब्रह्मसुखप्ाप्तिसाधन-

५२६ बोधसारे।

विचारादावनुकूलं नो भवतु इत्यर्थः, तथोषसि उतोषस्यपि प्रभातेपि नोऽम्माकं मधु ब्रह्ममुखं स्फुरत्विति शेष:, ब्रह्मसु- खमफुरणेऽनुकूलता पभातेस्त्वित्यर्थः, उपस इत्यपि शाखान्तरे पाठः, अर्थः स एव, पार्थिवं पृथिव्या इदं पार्थिवं पृथ्वीस- म्बन्धि रजो रेणुस्तज्न्यं घटाद्यप पृथिती च मधुमन्मधु ब्रह्म- सुखं विद्यने यत्र तथाभूतमस्तु ब्रह्मसुखमानपूर्वकं तत्सर्व भातु वा ब्रह्मसुखसापनं भवतु इत्यर्थ:, न इत्पनुवर्तनीयं, तथा पिता पालकः सर्वप्राणिपालनशीलेत्यर्थः, द्यौः स्वर्गोपि मधु ब्रह्म- सुखलक्षकं नोऽस्माकमस्तु भवतृ द्यौःपदेनाकाशोपि ग्रा- ह्यस्तथा वनस्पतिः पुष्पं विना फलवानश्वत्थादिर्वनोपलक्षितौ- पधीस्वामी चन्द्रोपि मधुमान्मधुसुखं विद्यतेऽस्मित्रिति मधु- मान्व्रह्मसुखविशिष्टस्तत्पवश्च नोऽस्माकमस्तु भवतु सूर्य- स्तपनो ब्रह्मसुखपदो भवतु तथा गावो धेनवो वाचश्चेन्द्रि- पाणणि च बुद्धिश्च यज्ञश्च दिशश्च वज्रं बाणाश्चेत्यादिजातं स- कलं नोडस्माकं ब्रह्मसुखानुसन्धानवर्ता मार्ध्वीर्ब्रह्मसुखानुरूपा भवन्तु प्रतीयन्तु सर्वत्र प्ार्थनायां लोदू ॥ ८ ॥ इदनीं स्वस्याज्ञानावस्थातो ज्ञानावस्थायां स्थितस्य म- महदन्तरं दर्शयति। विष्णोरमें दर्शनं भूयादेवमासीन्मनोरथः । इदानीं कृपया विष्णोः सर्वै विष्णुमयं जगत् ॥९। इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारेऽनुभवनवकमेकविंशम्॥२१॥ विष्शोरिति। हे शिष्य पूर्व ज्ञानपाप्तिपूर्वकालेऽज्ञाना- वस्थायामित्यर्थः, मे मम विष्णोव्यारपकस्य परमात्मनो दर्श- नं साक्षात्कारो भूयाद्वतु एवीमथ्थं मे-इसावर्तनीयं, मम म- नोरथोडभिलाष आसीदभूत्, केवलाज्ञानावस्थारयां तु विष-

निद्रापश्चकम। ५२७

येष्वेवेच्छाSSसीत्, तनश्च तदर्थ कर्मोपासनाद्नुष्ठाननान्तः- करये किश्चिच्छुद्धे निष्कामपूर्व तवनुष्ठानेन वेवेष्टि व्याम्रो- तिं जगत्स विष्णुगुरुः । 'गुरुर्व्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुरव परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नम'॥ इति। वृद्धवचनादत्रैन च। मदमोहाभिधक्रूरमधुकैटभजिष्णवे। मोक्षलक्ष्मीनिवामाय नमः श्रीगुरुविष्णने ॥ इति चोक्तत्वाद्वुरोर्व्यापकत्वं च सर्वत्र सर्वीहतोपदेषटत्वमं- भवेन ज्ञेयम्, इदानीमधुना ज्ञानपाप्तौ सत्यां विष्णार्ज- गद्यापकस्य गुरो: कृपा दया तया सर्वे समस्तं जगद्विश्व ववि- ष्णुमयं विष्णुर्व्यापक आत्मा गुरुश्च तन्मयं तद्रूपं दृश्यत इति शेषः, 'सर्व खल्विदं ब्रह्म नेह नानास्ति किश्चन, पुरुष एवदं सर्वे यद्धूतं यच भव्यं, विश्वं नारायण' इत्यााद श्रतिद्वारा गुरोरु- पेदेशरूपकृपया वाचारम्भणश्रुत्युक्तयुत्त्या च पर्यालोचनेन का- र्यस्य कारणव्यतिरिक्तसत्ताभावाज्जगतो ब्रह्ममात्रत्वं तदभिन्न- गुरुदृष्ठ्या च गुरुमात्रत्वं लोकप्रसिद्धविष्णुदृष्ठ्या च विष्णुमा- त्रत्वं च साक्षात्कृतमिसर्थः ॥। ९।। इति श्रीनरहरिशिष्याद्विवाकतरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ता- वनुभवनवकार्थप्रकाश एकविंशः ।।२१॥।

अथ विद्वत्प्रभावनवकम् । एवं स्व्रानुभवं निरुप्पेदानी ज्ञानिनां प्रताप वर्णयितुं वि- द्वत्मभावनवकारूयं प्रकरणं नवश्षोकं निरूपयिष्यन्राह। अथ विद्वत्प्रभावनवकम् । प्रथेति। अथेदानीं स्वानुभवनवकनिरूपणानन्तरं विद्धत्म-

५२८ बोधसारे।

भावनतकं निदुर्षा वित्रेकिनां पभावः प्रतापस्तस्य निरूपकं न- वक नवानां श्लोकानां ममूहो नवकं विद्वत्पभावनवकारूयं प्र- करगां निरुष्पत इति शेष:, तत्रादौ तावदेतत्मकरयनिरूपयिष्य- माणविषयमत्र निर्दिशति। अभावो यत्र भावानां स भावो यत्र वर्णितः । स्वभावसुखदं तात प्रभावनवकं शुणु ॥ १॥ अभाव इति। यत्र यस्मिन् भावे भावानां कार्यकारणरू- पाणां जगद्तपदार्थानामभावोऽसन्तासत्त्वमस्ति स भात्रः सचचिदानन्दरूपो भावः पदार्थ आत्मा यत्र प्रकरणे वर्ितो निरूपितो हे तात हे शिष्य स्व्रभावसुखदं स्त्रभाव आ- त्मसत्ता तदभिन्नं सुखं तत्पददातीति तत्तथोक्तं मभा- वनवकं प्रभावस्य विद्वत्मतापस्य निरूपकं ननकं नवश्ाकममू- हरूपं प्रकरणं शृणु अवधारय ॥ १ ॥ इदानीं विदुषो विषयदर्शनेन कामाद्युत्पसौ ससामपि तद- स्पर्श ज्ञानिषु दर्शयन्कामादिविकाराणां शक्तितिरस्करणरूपं प्रतापं निरूपयात। अयं विहाय कामादीन्क्षुद्रान्दूरगतो मुनिः । पशयत्यपि कदाचित्तान्न चैनं प्राप्नुवन्ति ते ।।२। अयमिति। अय यत्पतापवर्णानमारब्यं सोयं ज्ञानी क्षुद्रान्का- मादीरक्षुद्वान्तुच्छान् मायिकपदार्थनिषयान् कामादीन् कामोड- भिलाष आदिः प्रथमो येषां ते तथोक्तास्तान क्रोधादीन् षड्- रिपून विहाय परित्यज्य दूरगतो दूर आराद्गतः स्थितो मुनिर्म- ननं विवेकोऽसयाडस्ति स मुनिः पारब्धभोगकाले तान्विषयान्तद्वि- पयकान्कामादींश्च पश्यसपि यद्यप्यवलोकयति. तथापि ते कामा-

विद्वत्प्रभावनवकम्। ५२९

दयस्तद्विपयाश्षैनं ज्ञानिनं न च नैव प्राप्तुवन्ति सम्वन्नन्ति कामादीनां विकारत्वादसत्वाच्च विदुषो 'ब्रह्मविद्वह्मैव भवती'ति

मादिविकारसम्बन्धो विवेकिनि पारमार्थिको नैव संभवति एवं विद्वत्मभावो ज्ञेय इति भावः॥२॥ इदानीं द्वैतादर्शनरूपं प्रतापं दर्शयति। न यान्ति नूनं तज्ज्ञस्य सम्मुखे द्वैतदृष्टयः । दुष्टा दुष्टतया ज्ञाता दर्शयन्ति मुखं कथम् ॥ ३॥ नेति। तज्ज्ञस्य तदात्मस्वरूपं जानातीति तज्ज्ञ आत्मयाथा- थर्यवेत्ता तस्य सम्मुख आत्मयाथाथ्यवेदनरूपवृत्यग्र इत्यर्थः, द्वै- तदष्टगो द्वैतं जगद्दृश्यत आभिस्ता द्वैतदृष्टयो जगद्विपयका वृ- त्तय इत्यर्थः, न यान्ति नूनं निश्चर्यं नागच्छनन्ति अत्र सन्देहो नैव कर्त्तव्य इति भाव, तत्रोपपत्तिमाह दुष्टा इति। दुष्टाः स्वत एवासत्वदुःखप्रदत्वपरिणामादिभिर्दोपैदूषिता अतो दुष्टतया दुष्ट- त्वेन ज्ञाता अवगता: सन्तस्ते विषया मुखं वदनं कर्थं केन पका- रेण दर्शयन्ति न कथमपीत्यर्थः, लोकेपीदं दु्ैः स्वदोषज्ञानि- नामग्रे स्वमुखदर्शन न क्रियत इति पससिद्धमेवेति भावः ॥ ३॥ इदानीं मायाया अपि ज्ञान्यग्रे स्थातुमशक्तिकत्वमित्येवंविधं प्रतापं दर्शयति। माया मायेति विज्ञाता सर्वाकारविकारिणी। गता कुत्राप्यनावृत्यै संस्थितो निर्मलो मुनिः ॥४॥ मायेति। माया प्रकृत्यपरपर्याया जगदुत्पादनशक्ति: सच्त्वा- सच्वादिवचनैरनिर्वाच्या सर्वाकारविकारिणी सर्वे समस्ता य आकार रूपाणित एव विकार: परिणामरूपा विद्यन्ते यस्या ६७

५३० बोधसारे।

सा तथोक्ता। एवं लक्षणैर्लक्षितेयं मायार्थशून्या सती प्रतीय- मानेसेवं विज्ञाता साक्षादनुभूता सती मुनिनेति शेष:, अत एव सा कुत्नापि कापि मिथ्यापदार्थलयस्थानस्यापि सच्वास- मवादिभिरनिर्वचनीयतया कुत्ापीत्युक्तम, अनावृत्यायपुनराग- मनाय गता निवृत्ताऽतो मुनिर्मननवाञ्ज्ञानी निर्मलो माया- विद्यादिमलास्पृष्टः शुद्ध इत्यर्थ:, संस्थितस्तिष्ठरतीत्पर्थः, लोके- डपि दुष्टस्त्रिया दुष्टत्वे ज्ञाते सा लज्जया पुरःस्थातुमशक्ता सती विषादिभक्षगोन पुनरदर्शनरूपं मरणं प्रसिद्धं तद्वदत्रापीसर्थः॥४॥ इदानीं विद्वत्समीपे विषयाणां पसरणशक्तिनिरुपय्यामिषेय विद्वत्मतापं दर्शयति। निर्जिता विषया नूनं चपेटाभिश्र ताडिताः। नोपसर्पन्ति ते तस्मादस्मानेष हनिष्यति॥५॥ निर्जिता इति। विषया: शब्दादयस्तत्समूह रूपाश्च स्त्रीपुवध- नगृहादयो नूनं निश्चयेन ज्ञानिना निर्जिता: पराभूता: कृताः, च पुनश्चपेटाभिर्दोपद्दष्टिरूपाभिश्चपेटाभिस्ताडिता दण्डिताश्च मुनि- भिरिति शेष:, यतो यस्मात्कारणात्तस्मात्कारणात्ते बिषया एप मुनिरस्मान्नो हनिष्यति मारयिष्यतीति हेतोर्नोपस- र्पन्ति न मुनिसमीपं गच्छन्ति अयमपि मुनिपतापो विषयेषु भी- तिरूपो ज्ञेयः ॥ ५॥ इदानीं तुच्छवविषयतृष्णारूपशल्यनिराकरेन स्वात्मानुभने सति निसतृप्त्योत्तरोत्तरक्षणं स्व्ररूपे स्थैर्याधिक्यं ज्ञानिनां दर्श- यन्तन्मिषेणापि ज्ञानिप्रभाव निरूपर्यात। तृष्णां विहाय तुच्छेम्यो मुनिर्निःशल्यतां गतः । स्त्ररसायनतृप्तात्मा दिनानुदिनमेधते ॥ ६॥

विद्वत्प्रभावनवकम्। ५३१

तृष्णामिति। मुनिर्ज्ञानी तुच्छेभ्यस्तुच्छविपयेभ्यस्तृष्णा लेभवृत्ति विहाय परित्यज्य निःशल्यतां शरीरेऽवशिष्टं शस्तादि- खण्डं शल्यं तद्वद् दुःखपदत्वाद्विपयवासनैवाशिष्टातःकरणे श लपपदेन ग्राह्या तद्रहिततां निर्वासनतां गतः प्ाप्तः सन्नत एव स्वररसायनतृप्तात्मा स्व्र आत्मा स एव सुखं 'रसो वै स' इति श्रुतेः, तस्यायनं प्राप्तिसाधनमखण्डाकाराकारिता ममारूपा वृत्तिस्तेन तृप्तः संतुष्ट आत्मान्तःकरणं यस्य स तथाभूतः सन्, यद्वा स्व्र आत्मैव रसानां हैरण्यगर्भसुखादिमानुषानन्दप- र्थन्तानां वैपयिकसुखानामयनमाश्रयस्तेनैव तृप्तः सन्तुष्ट आत्मा- म्तःकरणं थस्येत्यर्थः, सन्दिनानुदिनमेतदुपलक्षयं पूर्वपूर्वक्षणा- दुत्तरोत्तरक्षण इसर्थः, एधते वर्धतेऽत्र स्व्रानुभवे स्थैर्यसंपादन- रूपो ज्ञानिप्रभावो वर्णितो ज्ञेय: ॥ ६॥ इदानीं ज्ञानिनामविद्याया अस्फुरणमेत्रोत्प्रेक्षते। पूर्वा मां वल्लभां त्यत्का रमते विद्ययाऽधुना। इत्यविद्या लज्जितेव नायाति मम संमुखम् ॥७॥ पूर्वामिति। यथा काचित्स्री पूर्व स्त्रपतिपरियाऽनन्तरं तत्र दोषदर्शनेनान्यां स्तिियं विवहृति ततस्तया सहैव रमते च तां श्ञात्वा स्वस्यां दोषदृष्ठ्यानादरमपि ज्ञाच्वा ततस्तस्य पत्युः सं- मुखमपि लज्जया नायाति, तथा पूर्वी ज्ञानोदयात्पूर्वकाले वल्ल- भामतीव मियां मामविद्याख्यां स्त्रियन्सक्ता दोषदृष्ठ्या परित्य- ज्याडधुनेदानी वेदान्तश्रवणादिविधिना तामङ्गीकृतत्येदानीं वि- दया विद्यानाम्न्या स्त्रिया सह मामनावृत्य रमते क्रीडतीति हेतोरविद्या माया मम मे तद्दोपज्ञानिन इत्यर्थः, सन्मुखं व्र- ह्माकारवृत्तिदृष्टिविषयत्वं नायाति नागच्छतीव नागच्छति किमु, तत्र हेतुर्लज्जिता लज्जा त्रपा सञ्जाताऽस्पा: सा तथोक्ता, एव-

५३२ बोधसारे

मविद्याया अप लज्जोत्पादनरूपः प्रभावो ज्ञानिनां जेय: ।।७।। इदानीमज्ञानिषु ब्रह्मवक्तृताशक्यतानज्ज्ञानिनामपि तद्वक्ृ- ताशक्यतायामपि सत्यामवचनेनैव ब्रह्मवक्तृत्वरूपं प्रतापं प्रदर्शयति। ब्रह्म वक्तुं न जानाति यथात्यन्तजडो जनः। तथैवात्यन्तबोधात्मा ब्रह्म वक्तुं न बुध्यते॥८ ॥ ब्रह्मेति। यथा यद्वदत्यन्तमतिशयं जडो मूर्खो जनः पुरुषो ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं सचचिदानन्दलक्षगां वस्तु कर्मभूतं वक्तुं वचनेन प्रतिपादयितुं न जानाति न वेत्ति अज्ञ- त्वादू विषयाज्ञाने तन्निरुपणाशक्तौ श्रुतिस्तावद' यन्मनसा ध्या- यति तद्राचा वदती'ति, अतो मनसा ज्ञातस्यैव वाचा निरूपयितुं शक्यच्वादज्ञानां ब्रह्मनिरूपणासामर्थ्यमेव सिद्धमिति भावः, तथा तद्वदसन्तबोधात्माऽत्यन्तमतीव यो वोधो बुध्यते ज्ञायते ज- गदनेनेति बोधश्चिन्मात्र आत्मान्तःकरणं यस्य स तथाविध आ- त्माकारपरियतान्तःकरणो ब्रह्माभिन्नस्वसाक्षात्कारवानित्यर्थः, ब्रह्म देशादपरि्छ्वन्नमात्मवस्तु वक्तुं वचनद्वारा निरूपितुं न वुध्यते न जानाति बुधेर्दिवादिपाठात्कर्तरि लटि दिवादिभ्य इयन्निति श्यनि च स्वरितेत्वाल्लटस्तङ्, 'अवचनेनैव मोवाच, स ह तूष्णीं वभूवे'ति श्रुतेः, अज्ञानिवद्धह्मवक्तृत्वाभावेपि तूष्णी- भावेनैव ब्रह्मवक्तृत्वशक्तिमत्त्वाज्ज्ञानिनो वचनाविषयत्वेपि ब्र. ह्मनिरूपगरूप: प्रभावो दर्शितः ॥८।। इदानीमालस्यस्याविद्वत्सु कार्यघातकत्वेपि ज्ञानिषु प्राप्तव्या- भावादविघातकत्वं प्रत्युत केवलसहजसमाधेर्द्वैतारुचिप्रतिपाद- नपूर्वकतद्विस्मृति कार कत्वा त्तस्याSSत्मस्थितिदृद्धिसा घन त्वे ने षृटत् ं दर्शयति।

निर्वाणदशकमू। ५३३

नूनमालस्यदोषो हि शक्र्कस्यापि श्रियं हरेत्। यथा यथाऽलसो ज्ञानी वर्धतऽसौ तथा तथा ॥९॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसार विद्वत्प्रभावनयकं द्वारविशं॥ २२॥। नूनामति। शक्रस्यााप आलस्यव तस्त्नैलीक्पराज्यं प्राप्तस्यापी- न्द्रस्याऽपिशब्दात्किगन्यस्य वक्तव्यमितर्थः, श्रियं सम्पर्द हरे- न्नाशयेद्यः सोयं प्रसिद्ध आगोपालमालस्यदोपोऽलसम्य भाव आलस्यं कार्योपेक्षारूपा बुद्धिवृत्तिस्तददोषो दूषगां नूनमस्ति विद्यतेडत्र संशयो नास्तीत्यर्थः, तथापि ज्ञानी-आत्मसाक्षात्का- रान्यथा यथा पूर्वपूर्वकालादुत्तरोत्तरकालं याद्टशोडलस आलम्यदांद्धमान् भर्वात तथा तथा पूर्वपूर्वक्षणादुत्तरोत्तरक्षणम- सावलसो ज्ञानी वर्द्धते स्व्ररूपस्थितिवृद्ध्युपलक्षितो भवति अ- ज्ञानिकार्यनाशकस्यालस्यस्य ज्ञानिकार्यसाधकत्वसंपादनरूपोयं ज्ञानिपतापोत्र दर्शितो ज्ञेयः ॥ ९ ॥ इति श्रीनरह० बोधसा० विद्वत्पभावनवकार्थप्रकाशो द्वार्विशः॥ २२॥

अथ निर्वाणदशकम्। एवं विद्वत्पभावनवकं निरुप्पेदानीं तेषामेव तात्विकं निर्वाात्मरूपमन्येषां जिज्ञासूनामवबोधयितुं निर्वाणदशकारूपं दश श्लोकं प्रकरणमारभमाण आह। अथ निर्वाणदशकम्। प्थेति। अथ विद्वत्पभावनवकनिरूपणानन्तरं निर्वाणद- शकं निर्वाणस्य निरुपाधिकेवलात्मरूपस्य निरूपकं दशकं द- शश्लोकसमूहात्मकं प्रकरणमुच्यत इति शेषः, तत्रादौ निर्वाण- त्मस्वरूपस्य वचनाविषयत्वेपि शिष्यकृपयैव केवलं स्वस्य त- त्निरूपये पृत्तिरिति शिष्यं मत्याह।

५३४ बोधसारे।

न शक्यं वक्तुमवेदं तथापि कृपया तव। कया चित्कलया वत्स निर्वाणदशकं ब्रुवे ॥ १ ॥ नेति। हे शिष्य इदं वक्ष्यमाणं मद्दुद्विप्रत्यक्षं निर्वाण- दशकं निर्वागा स्याखण्डचिन्मात्रस्तरुपस्य निरूपकं दशकं द- शश्रोकममूहात्मकं प्रकरणं वक्तुं वचनेन प्रतिपादयितुं शक्यं शक्तिविषयं नैवास्ति नैव विद्यते यद्यपि तथापि वक्तुमशक्य- त्वेपि तव ते कृपया दपया तव साधनसंपत्नत्वेनाधिकारित्वं यदस्ति तेन हेतुना मय्युत्पन्ना या दया तयेसर्थ:, हे वत्स अनेन सम्बोधनेन गोर्वत्म इव मत्कृपापात्रस्तवमिति सूचितं, कया चि- सच्वेनासच्वेन सदसच्वेन वा केनापि निर्देशेन निर्देष्टुमश- क्यया कलयति आत्मानमिति कला आत्मसाक्षात्कारवृत्ति- स्तयाऽहं निर्वाणात्मस्वरूपसाक्षात्कारवान्त्वदुपदेष्टा निर्वाणद- शकं निर्वाणात्मनो निरूपकं दशश्लोकसमूहरूपं म्करणं ब्रुवे कथयामि॥ १॥ एवं सविषयं प्रकरयानिरूपयं प्रतिज्ञायेदानीमेतत्पकरण- निरूपयिष्यपागत्मस्वरूपविषये जाग्रत्वं सम्भाव्योत्तरार्धेन तन्निषेधति। मोहनिद्रा न तत्रास्ति तेनायं जागरो महान्। भावादयो न भासन्ते तेनायं नैव जागरः ॥ २ ॥ मोहनिद्वेति। हे शिष्य तत्र निर्वाणात्मनि मोहनिद्रा मो- होडज्ञानमेव निद्रा सुपुप्तिः स्वरूपास्फोरकत्वात्सुषुप्तित्वं मो- हस्य ज्ञेयं नास्ति न विद्यते तेन मोहनिद्राभावहेतुनाडयं म- द्ुद्धिगोचर आत्मपकाशः प्रकृतो महानखण्डो लोकमसि- द्धनागरस्य निद्राभिः खण्डितत्वादमहत्त्वमेतस्य तु मोहनिद्रा-

निर्वाणदशकम्। ५३५

दिभिरखण्डितत्वान्महत्वं, जागरो जागृतिरस्तीति मम्मा- व्यते तत्रेसावर्त्तनीयं तत्र निर्वाणणत्मस्वरूपे भावादयो भानो घटादिपदार्थानां विद्यमानतं स आदियेपामभावानां ते त- पोक्ता घटादिपदार्थभावाभावा इसर्थः, लौकिकजाग्रनीव न भासन्ते न प्रतीयन्ते तेन घटादिपदार्थभावाभावपययाभाचेन हेतुनाडयं मद्रुद्धिमसक्षो आत्मप्रकाशो जागरो जागृतिनै- वास्ति नैन सम्भाव्यते ॥२ ॥ इदानीं तत्रैव स्वप्रत्वं सम्भाव्य निषेधति। अपूर्व भासते वस्तु तेन स्वप्नोयमुत्तमः । दृश्यं न भासते तत्र तेन स्व्प्नो न चैत् सः ॥३॥ अपूर्वमिति। तत्रेसावर्त्तनीयं तत्र निर्वाणात्मस्व्ररूपेS- पूर्व सत्त्रासत्याभ्यामनिर्वचनीयं चमत्कारकारि वस्तु पदा- र्थजातमात्मवस्तु वा भासते मतीयते तेनापूर्ववस्तुभानस्वन्न- लक्षणसक्वेन हेतुनाऽयं मद्ठुद्धिप्रसक्ष आत्मपकाश उत्तम: श्रेष्ठः स्वतोऽस्ति विद्यत इति सम्भावनीयम, एवं स्वप्रत्वं स- म्भाव्येदानीं तन्निषेधति दृश्यमिति, यत्रात्मप्रकाशे दृश्यं लौकि- कस्न्रमे यथा दृश्यं भासते तथा दृश्यं दृष्टिविषयं घटादिविषय- जातं न भासते न प्तीयते तेन दृश्यभानाभावेन हेतुना स्वम्ः सवम्रावस्था न चैव नैवासित हीति पसिद्धं सर्वेषां स्व्रप्रे दृश्य- भानमति द्योतितम् ॥३॥ एवमात्मप्रकाशे स्वमत्वं निषेध्येदानीं सुषुप्तित्वं सम्भाव्य निषेधति। अभावात्सा पदार्थानां सुषुतिः सुखरूपिणी। न जाड्यं न तमस्तत सुषुप्तिरपि नैत्र सा ॥ ४ ॥

५३६ बोधसारे।

अभावादिति। पदार्थानां नामरूपात्मकानां घटपटादिप- दार्थानां तत्र निर्वाणात्मनि अभावादविद्यमानत्वात्सुखरू- पिणी सुखमात्मस्वरूपमेवानन्दरूं रुप्यते मकाश्यतेऽत्रीत सा- तथोक्ता सुखप्रतीतिरूपेसर्थः, अत एव सा स्थितिः सुपुप्ति- र्निद्रा ज्ञेया, एवं निद्रात्वं सम्भाव्येदानीं तदाप निषेधांत नेति, तत्रात्मनि जाड्यमज्ञानं न नास्ति तत्र हेतुमाह नेति, तत्रात्म- स्नरूपे तम आवरणस्वरूपं तमोगुणतत्त्तरं न न विद्यतेऽतः साऽडत्मस्थितिः सुषुप्तिगपि निद्रापि नैव नास्लेव ।। ४ । अवस्थात्रयरहितत्वेन तुर्यत्वमात्मनि सम्भावयति। अवस्थात्रयनिर्मुक्तं तुरीयमिति कीर्तितम् । नैवैकद्वित्रिविज्ञानं तुरीयं किमपेक्षया॥ ५॥ प्वस्थेति। तदात्मस्वरूपं यतोवस्थात्रगनिर्मुक्तमवस्थारना जाग्रत्सवप्रसुषुप्त्यारूयानां स्थानानां त्रयं त्िकं तेन निर्मुक्तं हीनमिति अतो हेतोस्तुरीयं चतुर्थमवस्थानं 'चतुर्थ मन्यन्ते स आ- त्मा स विज्ञेय'इति श्रुतेः, कीर्तितमुक्तम्, एवं तुर्यत्वं सम्भाव्ये- दानीं तदपि निषेधति नैवेति, यत्रात्मस्वरूप एकद्वित्रिविज्ञान- मेकस्य द्वयोस्त्रयाणां चैकत्वद्वित्वत्रित्वानामिसर्थः, विज्ञानम- नुभवो नैवास्ति नास्त्येव तत्तुरीयं चतुर्थ किमपेक्षया कस्या- पेक्षा किमपेक्षा तया किमपेक्षया भवेन्नैव भवेदिसर्थः, सं- ङ््याया अन्योन्यसापेक्षत्वादिति भावः ।। ५ ॥ इदानीं तत्रात्मनि जीवत्वं सम्भावयति। जीवस्यैतन्निजं रूपं तेन जीवोयमुव्यते। जीवचेष्टा न तत्रास्ति तेन निर्जीवता स्फुटा ॥६॥ जीवस्येति। एतच्चतुरवस्थाप्काशकं चैतन्यं जीवस्य बु-

निर्वाणदशकम्। ५३७

द्ध्यादिप्रतिविम्वितं साधिष्ठानं पायाद्युपाधिमच्चैतन्यं जीव इ- त्सुच्यते जीव प्राणधारण इति धातुप्रकृतिकत्वात्तस्य निजं स्वीयं रूपं स्वरूपमस्ति तेनैतस्य जीवपारमार्थिकरूपत्वेनायं मद्रुद्धिपत्यक्ष आत्मपकाशे जीवो जीवनामोच्यते कथ्यते, एवं जीवत्वरं सम्भाव्य तदिदानीं निषेधति जीवेति, तत्रात्मनि जीवचेष्टा जीवस्य मागोपाधिमच्चैतन्यस्य चेष्टा कर्तृत्वभोक्तृ- तादिरूपा नास्ति न विदयते तेन जीवचेष्टाभावेन हेतुना स्फुटा पसक्षा निर्जीवता जीवस्य भावो जीवता निर्गता निवृत्ता जीवता जीवभावो यस्या: सा तथोक्ता जीवभावरहितत्वं भासते ॥६॥ ननु तदात्मरूप व्रह्मैवास्तीत्याशङ्का तदपि वाचामविषय- त्वात्न शक्यते वक्तुमित्याह। सच्चिदानन्दरूपत्वाद्ह्म चेन्नापि तज्वेत्। यो वेद स तु न ब्रूते यो न वेद गिरास्य किम्॥।७॥ सच्चिदिति। तदात्मचैतन्यं सच्चिदानन्दरूपत्वात्सत्कालत्रया- वाध्यं, चिज्ज्ञप्तिरूपम्, आनन्दः सुखम्, एतत्रयमभिन्नं रूपं यस्प तत्तथोक्तं तस्य भावस्तत्वं तस्माद्वेतोः 'ससं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म, विज्ञानमानन्दं ब्रह्मे'त्यादिश्रुतेः, ब्रह्मलक्षणस्य सच्चिदानन्दत्व- पतिपादनाङ्रह्म भवतीति चेद्यदि बूषे तर्हि तदपि न भ- वेन्न स्यात् कुत इत्यत आह य इति, यः कश्चित्तद्रल वेद जानाति तस्य ब्रह्मरूपत्वाद्रह्मणश्च वागविषयत्वात्तिपुटेर्बा- धितत्वाच्च स तु ब्रह्मविन्न ब्रूते ब्रह्मादिशब्दैर्न प्रतिपादयति तुशब्देन तस्य वक्तृत्वाद्दित्नत्वं सूचितं, किंच यः कोपि पुरूषो न वेद न वेत्ति अस्य ज्ञानिनः पुरुषस्य गिरा वाचा कि तद्राच्यं भवति न भवसेवेसर्थः ॥७॥ अत्रार्थे श्रुतिं विद्वदनुभवं स्वानुभवं च प्रमाणयति। ६८

५३८ बोधसारे।

तस्माच्ुतिः प्राह सत्यमवाङ्मनसगोचरम् । यथानुभूतं मुनिभिस्तथैवेदं न संशयः ॥८ ॥ तस्मादिति। हे शिष्य तस्माङ्रह्मणोनिर्वचनीयत्वाच्छुतिः 'यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते, यतो वाचो निवर्त्तन्त'इत्या- दिका वेदवागवाऊ्मनसगोचरं वाचो मनसश्चागोचरम- विषयं ब्रह्म यत्पाह कथितवती तत्सत्यं पमाणमेव, किंच मु- निभिर्मननशीलैर्यथा यादशं मनोवागगोचरत्वलक्षणलक्षि- तमनुभूतं ज्ञातमिदं मद्ठुद्धिमयक्षं ब्रह्म तथैव तादृशमेवास्ति अब्र संशयः सन्देहो मम न विद्यते मथापि तादृशमेवानुभू- तमिति भावः॥८ ॥ इदानीमेतदात्मस्व रूपमेव सर्ववेदान्तविषय इसाह। एतदन्तः समाम्नाय एतदन्ता तपस्त्रिता। उपदेशोप्येतदन्त एतदन्ता विवेकिता ॥ ९ ॥ एतदन्त इति। हे शिष्य समाम्नायः सम्यगाम्नायते तत्वमस्मिन्निति समाम्नाय आत्मतत्त्वपतिपादको ग्रन्थसमूहो वदान्त एतदन्त एतदात्मस्व्ररूपमन्तस्तात्पर्यमवसानं वा यस्य स तथोक्तोऽस्ति अत्रैव सर्ववेदान्तानामवसानमिसर्थः, 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ती'तिश्रुतेः, 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छा- मी'तिश्रुतेश्च, यद्वा-एष आत्माऽन्तो लयाधिष्ठानं यस्य सत- थोक्तो वाचोऽविषयत्वाद् 'पतो वाचो निवर्त्तन्त'इति श्रुतेः, अत्रैव सर्वे वेदा लीना भवन्ति वाचारम्भगामात्रत्वेन निरर्थका भवन्तीसर्थः, 'वाचारम्भणं विकारो नामधेय मृत्तिकेसेव सस- मि'सादिश्रुनेः, 'सैगुष्यविषया वेदा निस्तैगुण्यो भवाजुने'ति स्मृ- ताश्चत्मनः पृथक्ससाकत्वाभावाद्णानां गुगाकार्याणं च

बोधर्दपिपश्चकम। ५३९

प्रतिपादकस्य वाज्यात्रस्यार्थशुन्यत्वप्रतिपादनाव, किश्च तप- सवता तपो वर्याश्रमधर्मनिष्ठतया शरीरे शीतोष्णादिक्लेशसहनं तत्तपो यस्यास्तीति तपस्वी तस्य भावस्तचैतदन्तैतदा- त्मस्वरूपं तज्ज्ञानं चान्तोऽवसानं फलरूप यस्या: सा त्- थोक्ताऽस्ति 'तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्तीति'शुतेः, यत्फलकर या क्रिया सा तत्सिद्धौ समाप्यत इति लोकपसिद्धेश्व तप :- क्रियाया अन्तःकरणशुद्धिद्वारा ज्ञानपासतिसिद्धावत्रैवान्तः स्तस्पा इति भाव:, किश्चोपदेशोपि गुरुकृतस्तत्त्वमस्यादिवा- क्योपदेश उपासनादयुपदेशोपि एतदन्त एतदात्मस्वरूपं सज्ज्ञानं चान्त: फलरूपेया नाशरूपं वस्य स तथोक्तोऽसित उपदेशविषयस्यात्मनस्तज्व्ञानस्य वा प्ाप्तावुपदेशक्रियाया नै- रर्थक्येन नाशरूपमात्मैवेति भावः, किश्च विवेकिता विविच्येते आत्मानात्मानावनेनेति विनेकः सोऽस्मिन्विद्यते विवेकी स तस्य भावसतत्ता विवेकित्वं सैतदन्तैतदात्मस्वरूपं तज्ज्ञानमन्तो नाशो यस्पा: सा तथोक्ताऽस्ति विवेकस्यापि क्रियात्वात्तत्फ- लपास्तौ तस्या अपयोजनवत्वेनात्मसाक्षात्कार एव नाशो ज्ञेय इति भाव:, इतीदमेव तत्वज्ञानमिति निश्चेतव्यम् ॥ ९॥ इदानी सर्ववेदश्रवणं शिष्ये संपन्नमिति शिष्यं प्रसाह। :श्रोतव्यं श्रुतिवाक्येन सर्व ब्रह्म त्वया श्रुतम्। भवितव्यं यदि ब्रह्म तर्हि ब्रह्मैव भूयताम् ॥१०॥ इति नरहरिकृतौ बोधसारे निर्वाणदशकं त्रयोविंशम।२३।। श्रतव्यमिति। हे शिष्य त्वया भवता श्रुतिवाक्येन श्र- तिरूपं पद्वाक्यं तेन श्रोतव्यं श्रव्सविपयत्वेन विहितं सर्वे स- मस्तं ब्रह्म देशादिपरिच्छेदशून्यमात्मवस्तु श्रुतं श्रवणेनावगतम्, अतोनन्तरं यदि यहि त्वया ब्रह्म देशादिपरिच्छेदशून्यं वस्तु

५४० बोधसारे

भषितव्यं भवितुं विहितं चेत्तर्हि ब्रह्मैत भूमैव भूयता- मास्यताम् ॥ १०॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपी-

अथ बोधदीपपञ्चकमू। एवं निर्वाणात्मस्व्ररूपनिरूपक निर्वाणदशकं निरुप्येदानी सदेव विलक्षणदीपकरूपेण निरुपयितुं बोधदीपपञ्चकारयं प- शश्षोकं प्रकरणमारभमाण आरराह । अथ बोधदीपपञ्चकम्। अथेति। अथ निर्वाणदशकनिरूपणानन्तरं बोधदीपपश्चकं बोधो ज्ञानं स एव प्रकाशकत्वाद्दीप इव दीपस्तस्य निरूपकं पश्चकं पश्चश्रोकसमूहरूपं पकरणं निरुप्यत इति शेष:, एत- त्पकरणप्रतिपाद्यस्य दीपस्य लौकिकदीपाट्वैलक्षण्यं दर्शयति प- अ्मिः श्रोकैः, तत्रादौ लौकिकदीपस्येवाधारपात्रतैलवर्तिकज्ज- लादयपेक्षाभावरूपं लौकिकदीपाट्वैलक्षण्यं क्र्मेया चतुर्भि: पादै- रेतस्य दर्शयति। नाधारपात्रमादत्ते न च तैलमपेक्षते। न वर्तिकामाश्रयते न धत्ते कज्जलं मनाक् ॥ १ ॥ नाधारेति। हे शिष्य अयं बोधदीपो लौकिकदीप इव तैल- संग्रहार्थे मृण्मयपात्रमित्राSडघारपात्रमाधियन्ते तैलं वर्तिका दी- पश्च यस्मिन्निति आधारस्तदूप पात्रं लौकिकं मृण्मयादिपात्रं नादत्त इति स्पष्टमेव वस्तु तस्तु लौकिकदीपे तैलवर्तिदीपाधार- भूतं मृण्मयादिपात्रमित समा्टिव्यष्ठ्यन्तःकरणमेव श्रुतिभि: प्र- तिपादितमात्माश्रयरूपं तदेव विषयस्नेहस्य तैलस्थानीयस्याह-

बोधदीपपञ्चकम। ५४१

ङ्ारस्य वर्ततिस्थानीयस्य चाधारत्वात्पातीति व्युत्पया बोधदी- परक्षकतेन लोके प्रतीतत्वादाधारपात्रमित तन्नापक्षते स्वस्थित्य- र्थ नेच्छात बोधदीपस्यानारोपितत्वेन ससत्वादन्तःकरणस्य तु आरोपितत्व्रेन मिथ्यात्वाच्च वोधादीपान्तःकरणयोर्नाधाराधेयत्वं पारमार्थिकमिति नाधारपात्रपेक्षा स्वतःसिद्धस्वयंप्रकाशवो- धदीपस्येति भावः, ननु तर्हि आधारपात्ापेक्षाभावेनाधारपात्रा- नङ्गीकारे दीपापेक्षितं तैलं तज्जीवनभूतं क स्थाप्यमित्याशड्का त- दपेक्षाप्येतस्य नास्तीसाह न चेति, हे शिष्य अयं बोधंदीपो लो- किकदीप इन तैलं तिलानां विकारस्तैलमित्युपलक्षगां घृनादिस्रे- हानां तैलघृतादिस्रेहद्रव्यं दीपजीवनकारणं किमपि स्वस्य नि- त्यत्वात्स्वयंप्रकाशत्वाच्च नापेक्षते स्व्जीवनाय नेच्छननि वस्तुतस्तु बोधदीपस्य णामपि मिथ्यात्वेन तैलस्थानीयस्य तत्स्नेहस्यापि मिथ्यात्वे सति बोधदीपजीवनहेतुत्वाभावाच्च न बोधदीपस्य विषयस्रेहतैलापे- क्षेति भाव:, ननु तहिं बोधदीपस्य तैलापेक्षाभावे कथं वर्त्तिका- श्रयेण तिष्ठेदित्याशङ्का तदपेक्षापि लौकिकदीपस्येन तस्य ना- स्तीत्याह नेति, हे शिष्य अय बोधदीपो लौकिकदीप इव वर्तिका कार्पासादिद्रव्य जन्यां सूत्रादिरुपां दशा नाश्रयते सत्यस्वयंप्रपका- शरूपस्य प्रयोधदीपस्थ विकृतत्वेन मिथ्यारूपवर्ततिकायाश्चाश्रय।श्र- यित्वाभावान्नाश्रितो भनतीति स्पष्ट एवार्थ:, वस्तुतस्तु लौकिकदीपे तैल।कर्षणं वर्त्तिकयैव दीपकृतमनुभूयते यथा तद्वत्तैलस्थानीयस्य

त्र्याश्रयत्वं प्रतीतमपि अहङ्कारस्य कल्पितत्वेन मिथ्यात्वाद्वोघ- दीपस्य च तत्कल्पनाधारत्वेनाकल्पितत्वेन च सत्यत्वाच्चोभयो- रनाश्रयाश्रयित्वं पारमार्थिकमिति नापेक्षा वोधदीपस्य वर्ततिका-

५४२ बोधसारे।

अ्रयण इति भावः, इदानीं कज्जलाभाववत्वेन लोकदीपतोस्य बो- धस्य वैलक्षण्यं दर्शयति न धत्त इति, हे शिष्य भ्यं बोधदीपो मनागीपदापि कज्जलं कार्ष्ण्ये लौकिकदीप इव न बत्ते न

धारकत्वमिति स्पष्टार्थ एव, वस्तृतस्तु कज्जलं कुत्सितजलं डलयोरभेदाज्डमविद्यातत्कार्यरूपं मनागीषदपि तत्त्वतो न धत्ते न विभतीति व्याख्येयम् ॥१॥ अन्यच्च वैलक्षण्यमाह न तापकर्त्ता कस्यापि वायुना न च कम्पते। न विनाशमवाप्नोति तमः सर्वे निहन्ति च ॥२॥ न तापकर्तेति। कस्यापि पुरुषस्य तापकर्त्ता तापस्य कर्त्ता लौकिकदीप इव कारको न भवति स्वतः सुखरूपत्वेन तापत्र- परहितत्वादन्येषामपि तापत्रयनिवर्त्तकत्वाच्चेति भावा, किश्र वायुना पवनेन न च नैव कम्पते चलति लौकिकदीप इवास दीपे वायोरसत्वादस्य स्थिरत्वाच्च न चश्चलत्वमिति भाव:, किश्चा- यं दीपो विनाशं लयं लौकिकदीप इव नावामोति न प्रा- प्रोति नियस्वरूपत्वादस्येति भाव:, नाशसाक्षियो नाशाङ्गीकारे असाक्षिकस्य नाशस्याप्यसिद्धेरिति च भाव:, किश्च लौकि- कदीपस्तु किश्चिद्गृहैकदेशवर्ति तमो निहन्ति नाशयति न तु सर्वम्, अयं दीपस्तु सर्वे गृहान्तवर्ति बाहां च। वास्तवार्थेऽन्तःप- त्यक्कैतन्यावरकं तमोऽज्ञानं बाह्यं च तत्त्वंपदार्थयोरैक्याज्ञा- नरूपं घटादिपदार्थाज्ञानरूपं च निहन्ति नाशयति ॥२ ॥ वैलक्षण्यान्तरमाह। एकरूपा: प्रकाशन्ते सर्वे भावा यदर्चिषा।

योधदीपपञ्चकम्। ५४३

यदग्रे न प्रकाशेत च्छाया माया स्वरूपिणी ॥ ३ ॥ एकरूपा इति। यदर्चिषा यस्य दीपस्यार्चिषा ज्वालया प्रकाशेनेसर्थः, सर्वे समस्ता भावा: पदार्था एकरूपा एकमेक- मेव रूपं येषां ते तथोक्ताः सन्तः प्रकाशन्ते दीप्पन्ते लौकिक- दीपपकाशेन तु अनेकरूपा घटपटादय: प्रकाशन्त इति लौ- किकदीपादतिवैलक्षण्यमस्येति भाव:, अन्यदपि वैलक्षण्पान्त- रमाह यदग्र इति, लौकिकदीपस्य पुरतोधः स्थिता च्छाया ह- शयते तद्वदू यदग्रे यस्य बोधदीपस्याग्रे पुरो देशे माया स्व्र- रूपिगी माया सदसन्यामनिर्वचनीया जगज्जननसामर्थ्यरूपा शक्तिरेवाऽडत्मनः पृथगसत्वेन जगज्जननानुपपसाख्ययुत्त्या- जुमेया माया सैव स्वमसाधारयां रूपं विद्यतेऽस्याः सा त- थोक्ता च्छाया प्रतिभा न प्रकाशेत नैव प्रतीयेताऽतो लौकि- कदीपादस्येदमपि वैलक्षण्यान्तरं ज्ञेयम् ॥ ३ ॥ अन्यदपि वैलक्षण्यं दर्शयति। यश्चक्षुषामविषयो रूपाकारविर्जितः । मनसोप्यप्रकाश्यश्च रूपाकारप्रकाशकः ॥ ४ ॥ य इति। यो बोधदीपो लौकिकदीप इव चक्षुपां लोक- चक्षुरिन्द्रियाणामविपयो विषयो गोचरो न भवति कुत इत्यत आह रूपेति, रूपाकारविवर्जितो रूपं स्वरूपमाकारश्वाकृति- स्ताभ्यां विवर्जितो हीनोऽतश्चक्षुर्विपयो न भवतीति भाव:, ननु चक्षुषोऽविषयत्व्रेपि स्वर्गादिवत्परोक्षत्वेन मनोविषयत्व्- मस्यास्तित्याशड्काह मनस इति, आकाररहितत्वादेव मनसो- प्यन्तःकरयास्यापि अपकाश्यः मकाशाविषयो भवति स दीप, ननु रूपाकाररहितत्वेनास्य चक्षुर्मनसोविषयत्व्राभावे कथं स-

५४४ बोधसारे।

द्वावोवगन्तव्य इत्याशक्काह रुपेति, अय प्रकृतो दीपो रूपा- कारप्रकाशको रूपाणि नीलपीतादिभेदभिन्नानि आकाराश्चा- कृतयस्तेषां प्रकाशकः प्रकशयितास्ति सर्वरूपाकारज्ञानान्य- थानुपपत्याऽस्य दीपस्य सत्त्तमभ्युपगन्तव्यमिति भावः ।४॥ वैलक्षण्यान्तरनिरूषणपूर्वकमस्य दीपस्य स्थानं दर्शयति। कदाचित्कचिदेवासौ तात केनापि हेतुना। प्रवर्तते बोधदीपः सतां हृदयमन्दिरे ॥ ५॥ इति श्रीनहारकृती बांधसारे बोधदीपपञ्चकं चतुर्विशं॥२४ ॥ कदाचिदिति। कदाचित्कस्मिन्नपि समये लौकिकदीप वद्धूनवर्नमानर्भावष्यत्काल: परिच्छ्वेदकोस्य दीपस्य पतटत्तेर्नास्ति कालस्यास्मादीपात्पृथक्सत्त्वाभावादिति भावः, कचिवेव क- स्मिथिदाघारेडस्य दीपस्थ सर्वाधारत्वादाधारनिरपेक्षत्वा- दाधारस्य च कल्पितत्वेनानिर्वचनीयत्वेन कचिदित्युक्तं, हे तात हे शिष्य केनापि हेतुना केनापि कारणेनास्य दीपस्य सर्वहेतुत्वारस्व्रतो निर्हेतुकत्वाच्च स्वतः परिपूर्णत्वेन मयोज- नाभावादपपि न कारणं निश्चेतुं शक्यमतः केनापीत्युक्तं कार- णनियमाभावोस्येति भावः, असावुक्तलक्षणो बोधदीपो ज्ञा- नस्वरूप: सर्वजगत्मकाशकत्वाद्दीप इव दीपः सतामात्मज्ञान- वतां जीवन्मुक्तानामित्यर्थः, हृदयमन्दिरे हृद् 'नेह नानास्ति किश्च ने'सादिश्रुतिभिः सर्वद्वैतबाधो द्वैतापवाद इसर्थः, तम- यते प्रकाशयतीति हृदयं. सर्वद्वैतवाधपूर्विकाहंब्रह्मास्मीसाकास ममा रूपा वृत्तिस्तदेव मन्दिरं गृहं तस्मिन् प्रवर्त्तते तिष्ठति एतदीप न पारमार्थिकमुपलब्धिस्थानत्वेनोक्तं ज्ञेयम् ॥ ५॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारा्थदीत्ी

उपदेशषोडशी। ५४५

अथोपदेशषोडशी । एवं दीपरूपेणात्मस्वरूपं निरुप्येदानीं शिष्याय तदेवोप- देष्टुमुपदेशषोडश्यरयं षोडशश्ोकं प्रकरणमभिद्धान आह। अथोपदेशषोडशी। अथेति। अथ बोधदीपपश्चकनिरूपणानन्तरमुपवेशषोडश्यु- पदेशस्यादेशस्य प्रतिपादिका षोडशी षोडशश्लोकानां समाहा- र रूपैतन्नामकं प्रकरणमित्यर्थः, निरुप्यत इतिशेष:, तत्र ताव- दादौ स्वरूपस्थिरतायां दुःसंपाद्यत्वबुद्ध्या शिष्यचित्ते तदनादरं लक्ष्यीकृत्य तत्रादरं विधातुं तस्या: सुसंपाद्यत्वं संभावयति। युत्तयैव वृत्तिभि: पूर्ण रिक्तीकुरु मनो घटम्। न कश्िद्भविता तात ब्रह्मणा पूरणे श्रमः ॥ १ ॥ युत्त्यैवेति। हे तात हे शिष्य व्टत्तिभिर्जगद्विषयचिन्तनरूपा- भिवृत्तिभिः पूर्ण भरितं मनोघटं मनोऽन्तःकरयमेव घटः कुंभस्तं युत्त्यैवान्तय्यांतरकाख्ययु्तिभिरेव घंटे घटाका- रवत्तौ च वृत्तितद्विषयमम्यत्कासम्यक्त्रूपस्फुरयोन मनसोन्वयः, तत्रैव मनास पटतदृत्योव्पतिरेकः, एवं पटे तद।कारवृत्तौ च त- तसम्यत्कासम्यक्तस्फुरणरूपेया मनसान्वयः, तत्रैव मनास घट- विषयकट्टन्तेव्यतिरेकः, एवमन्वमव्यातेरेकाख्ययुत्तयैत रिक्तीकुरु व्गवहारकालेऽरिक्तमपि बुध्यारिक्तत्वं तस्यानुभव ततस्त- स्मिन् मनोघटे ब्रह्मणाSपारच्छिन्नेनात्मवस्तुनाSडकाशस्थानी- येन घट इव पूरगो पूरणक्रियायां तत्र घट आकाश इव सर्व- दा स्थितत्वात्कश्चित्कोपि स्वल्पोपीसर्थः, श्रमः खेदो न भविता नैव भविष्यति अतो ब्रह्मणि चित्तस्थैर्य सुकरमेवेति भाव:॥१॥ ननु चिन्तारूपटत्तिभिः पूर्ण मनः क्थ रिक्त कार्य तत्राह। ६९

५४६ बोघसारे।

त्यज चिन्तां महाबुद्धे भज निश्चिन्ततासुखम्। त्वयार्जितामिमां चिन्तां वद कान्यः परित्यजेत् ॥२॥8 त्यजेति। हे महाबुद्धे महत्यपरिच्छ्विन्ना ब्रह्माकारा बु- द्विर्मतिर्यस्य स तथोक्तस्तस्य सम्बोधने हे महाबुद्धे लं चिन्ता जगद्विषयकां चिन्तनरूपां वृत्ति सज जहि, ननु जगद्विषयक- चिन्तावत्तित्यागे मनसो जीवनोपायः क इत्याशक्काह भजेति, हे शिष्य त्वं निश्चिन्ततासुखं निर्गता निवृत्ता चिन्ता चिन्त- नरूपा वृत्तिर्यस्मात्ततादृशं त्रिपुटीरहितं ब्रह्मसुखं तस्य भाव- स्तत्ता तज्जन्यं यत्सुखं विद्यानन्दापरपर्यायं भजाऽड्रीकुरु अय. मेव मनसो जीवनोपाय इति भाव:, नतु चिन्तालागोतिदुष्करः स एव मम कथ स्यात्तत्राह त्वयेति, हे शिष्य त्वया भवता- डर्जितां सम्पादितामिमां पसिद्धां चिन्ता जगद्विषयचिन्तन- रूपां वृत्तिमतस्तामन्यस्त्वत्तोन्यो भिन्नः कः पुरुषः परि- सजेजह्यात्तदवव ब्रूहि न कोपीत्यर्थः, लोकेपि अन्यसम्पादित- गृहादेरन्यत्याज्यत्वादर्शनादिति भावः ॥२॥ नतु तहि चिन्तासाग उपायो वक्तव्य इसाशझा त- मेव दर्शयति। चिन्तनीयं त्वया वस्तु चिन्तारोगस्य भेषजम्। अथ वा तात चिन्ताख्यं रोगमेव परित्यज ॥ ३ ॥ चिन्तनीयमिति। हे शिष्य त्वया भवता चिन्तारोगस्य चिन्ता जगद्विषर्याचन्तारूपा वृत्तिरेव रोगो रुज्यते पीड्यते. डनेनेति रोगः पीडाहेतुर्व्याधिर्दुःखमदत्वात्तस्य निवर्त्तक- त्वाद्वेषजमौषधमिव वस्त कालत्रयावाध्यत्वात्पारमार्थिकस- द्रूपं ब्रह्म चिन्तनीयं स्मरणीयं तेन चिन्तारोगनिव्ृत्ते: स ए-

उपदेशपोडशी। ५४७

वोपाय इति मावः, तदशक्तावुपायान्तरमाहाथवेति, हे तात है शिष्य अथवा तदसम्भवे सतीत्यर्थः, त्वं चिन्ताखूयं चिन्ते- त्याख्याहा यस्य स तथोक्तस्तं रोगमेव व्याधिमेव केवलं प- रित्यज सर्वदाऽसत्वबुद्धया पश्य ततोपि स निवृत्तः स्या- दिति भावः॥३॥ ननु चिन्तारोगनिवर्त्तकमात्मवस्तुचिन्तनं कर्त्तुमशक्यं चि- न्तारोगयागोपि द्वितीय उपायोऽस्वाधीनत्वादुष्कर एवेत्याश- ङमानं प्रत्याह। वर्धिता वर्धते चिन्ता त्यक्ता नश्यति सत्त्वरम्। ईदृशेनापि रोगेण दुर्धियो मरणं गताः ॥। ४ ॥ वर्धितेति। चिन्ता जगद्विषयकस्मृतिरूपा वृत्तिर्वर्धिता वृद्धिं मापिता सती वर्षत एधते सा सक्ता हाता सती सत्वरं शीघ्रं नश्यति नष्टा भवति चिन्ताया वृद्धिक्षयोत्पत्यादिभावा न चिन्ताधीनाश्चेत्यत्वेन जडत्वात्तस्याः किं तु चेतनाधीना एव त इति भाव:, इदं चागोपालं प्सिद्धमेव तथा सतीदृशे- नापि स्वाधीनेनापि रोगेण चिन्ताख्यव्याधिना मरणमसदा- काररूप देहात्मत्वमेव मरणं नाशं माप्ता ये ते दुर्धियो विष- यविदूषितमतयो झ्ञेया:, यथा लोके प्रज्वलितगृहे स्वनिर्गमाय मार्गे सत्यपि धनपुत्रवस्त्रादिलोभदूषितमतयस्तत्रैव मरयां पा- प्नुवन्ति तद्दिति भावः ।। ४ ॥ एवं चिन्तात्यागे स्वाधीनतां प्रदर्श्येयानी विषयलोभग्रस्त- बुद्धेस्तन्राप्यशक्तिमालक्ष्य तच्चिन्तार्यां दोषं दर्शयति। कर्कशा कलहा कृत्या वन्ध्या नित्यममङ्गला। त्यज्यतां कामना चण्डी भुज्यतां मुक्तिसुन्दरी।।५।।

५४८ बोधसारे

कर्कशेति। कर्कशाऽकोमलस्पर्शा तत्स्पर्शेनान्तःकरणे दुः- खानुभवात्, कलहा कलिरूपा कलहमूलत्वात, कृत्या मारिका स्व्रस्पृष्टपुरुषस्य मृतिहेतुत्वाद्, वन्ध्या निष्फला सुखस्वरूपपुत्राज नकत्वात, निसं सर्वदाडमङ्गला न विदयने मङ्गलं शुभ यस्या: सा- तथोक्ताऽभद्रहेतुत्वाद्, एतादृशी कामनेच्छारूपा चण्डी क्रो- धवती स्त्री त्यज्यतां विसृज्यतां ततः किंकत्तव्यमित्यत आह मुक्तीति, मुक्तिसुन्दरी मुक्तिमोक्षरूपा सुन्दरी सुखरूपत्वा त्कमनीयरूपा स्त्री भुज्यता भोक्तव्या मुक्तिसुन्दरीति विशेषगोन पूर्वाण्येव विशेषणानि विपरीततयास्यामपि योज्यानि; तद्यथा, अकर्कशा सुखस्पर्शाडकलहा कलहनिवर्तकाSकृत्या मृतिहेतुभूता न भवति अबन्ध्या सुखपुत्रजनयित्री निसं मङ्गला शोभना- डकामना कामनानिवत्तेकेति । ५॥ मुक्तिसुन्दरीभोगो येन साधनेन साध्यते तत्पाण्डित्यं साधयितुं तत्रैव रुच्युत्पादनाय तत्र सुखाधिक्यं सम्भावयति। जनैः पण्डित इत्युक्तः प्राप्नोषि परमं सुखम्। मनसा कर्मणा वाचा भव पण्डित एव तत् ॥ ६ ॥ जनैरिति। हे शिष्य त्वं जनैलोंकैः स्वतोऽपण्डितोपि मू- ढैः पण्डित इत्युक्तः पण्डितो विद्वानित्येवमुक्त: कथितः स- न्परममुत्कृष्टं सुखं शर्म पामोषि प्राप्तो भवसि कि तत इ- आाह मनसेति, पण्डितनाममात्रेण सुखोत्पत्तेरनुभूययमानत्वात्त- प्रतः कारणान्मनसाडहं पण्डितो भवामीति संकल्परूपणान्त :- करणेन कर्मणा समदर्शनरूपक्रियया वाचा समदृष्टिप्रतिपादक- बचनेनापि एभिः कृत्वा पण्डिन एव विद्वानेव भव भूया:, पण्डि- तनाममात्रेण मूढजनैः कल्पितेनापि स्वस्मिस्तदभावेपि तच्व- निश्चयेन भ्रान्तज्ञानेन सुखपतीतौ पारमार्थिकपाण्डित्यसंपादने

उपदेशपोडशी। ५४९

स्व स्मिन्परमार्थसुखाविर्भावः स्यादितव कः मन्देह इति भावः ॥६। इदानीं विधिमुखेन प्रसक्षमेव बोधयति। नित्यमव स्फुरद्रूपो ननु त्वं चित्स्वरूपतः । स्फूर्त्तिमूर्त्तेस्तवैवेयं का चित्स्फूर्त्तिरिदं जगत्॥।७।। नित्यमिति। हे शिष्य त्वं साधनसम्पन्नो बोधाधिकारी नि- समेव सर्वदैव स्फुरद्रूपः स्फुरत्स्वरयं प्रकाशमानं रूपमाकृतिर्यस्य स तथोक्तोऽसि, ननु ममस्वरूपं स्त्रयं प्रकाशमानमिति कुनः सम्भाव्यमित्यत आह चिदिति, चित्स्वरूपतश्चिन्मावस्वरूपत्वादू, एवं स्वम्फूर्तिरूपत्वे हेतुमुत्का तत्र स्फूर्तिरूपत्वसम्भावनायैव ज- गत्फूर्त्यन्यथानुपपसा स्फूर्ततिरूपत्वमेत्र दृढयति स्फूर्ततिमूर्त्तेरिति, स्फूर्तिमूर्ति: स्फूर्तिः प्रकाश एव मूर्तिराकृतिर्यस्य तस्य तव भ. वत इदं दृश्य जगद्विश्वमियं प्रसक्षा काचिदनिर्वचनीया स्फू- तिरेव प्रकाश एव त्वत्स्वरूपस्फूर्यभावे जगत्स्फूरणमेव न स्याद, 'यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्कोह्ेत्रान्यात्कः प्राण्यादी'सा- दिश्रुतेः, आसमन्तात्काशते प्रकाशत इत्याकाशः स्वयंप्रकाशमान इति व्युत्पत्या स्वयं प्काशत्वप्रतिपादनादिति भाव ।। ७॥ ननु मम स्फूर्ततिरूपत्वे मुक्त एवाह कि मम ज्ञानेनेत्याशड्ा ज्ञानं विना भ्रमनिवृात्तर्नेत्याशयेनाह। भास्व्रतो मम भामात्रमिति ज्ञाते भ्रमे गते । क्व द्वितयिं क संसारः क माया तत्कृतं किमु ॥८।। भास्वत इति। भारवतः प्रकाशस्वरपस्य मम मे भामात्रं- प्रकाशमात्रं स्वरूपमस्तीत्येत ज्ञाते बुद्धे सति तेन च ज्ञानेन- भ्रमे चिज्जडरूपे जगतिः स्वात्मतादात्म्यप्रतीतिरुे भ्रमे भ्रा- नतौ गते निवटत्ते सति ततो द्वितीयमज्ञानं जगत्कारयं क कुत्रा-

५५० बोघसारे।

SSत्मनि स्वयंमकाशे नैव सम्भवतीत्यर्थः, स्वस्मिन्नपि असद्रूप- त्वान्न सम्भवति निराधारत्वादसत्वाच्च तन्नास्त्येवेति भाव:, त दभावे च कि स्यादित्यत आह क्ेति, संसारः संसरणं तत्कार- या स्यैवाज्ञानस्याभावात्कारणं विना प्रतीयमानस्यापि संसारस्य वन्ध्यापुत्रादेरिवासत्वात्स नात्मनि प्रकाशरूपे सम्भाव्य इति भावः, नापि स्व्स्मिन्नपि सम्भवति अतो निराधारत्वादसत्वाच्च न कापीसर्थः, अतस्तत्कारणरूपा मायापि नैव काि सम्भवती- त्याह केति, माया सदसन्ामनिर्वचनीया जगज्ननशत्त्यपर- पर्याया कार्यासच्वेन तत्कारणभूतशक्तेरप्यसत्वाद क कुत्र न कुत्रापीत्यर्थः, न कारणस्य कार्याधारत्मनुत्पन्नत्वेन पृथगसच्वेन च कार्यस्य, नात्माधारत्वमपि तस्या: सदसतोराधाराधेयत्वायो- गाद्यतः सा कापि न सम्भवतीति भाव:, अत एव तत्कृतब- न्धनस्याप्यभाव एवेत्याशयेनाह तत्कृतमिति, तत्कृतं तस्या मा- याया: कृतं कार्यमावरयविक्षेपादिक बन्धनं किमु किम्भवति न किममीत्यर्थः । 'तुच्छमिदं रूपमस्ये'ति श्रुत्या तुच्छत्वपतिपाद- नात्तुच्छ्वमेव तन्नातिशयमात्मनि जनयितुं क्षममिति भावः ॥८।। ननु स्वप्रकाशात्मनो जाड्यसहानभूयमानत्वात्कथं चि- न्मात्रज्ञानेनात्मनि मतीयमानजाड्यनिरास इत्याशक्ा सर्वत्र ज- डचैतन्ययोरुभयोरपि प्रतीयमानत्वात्तव चिन्मात्रात्मरूपविचि- न्तनेन तदितरजडानादरे कृते जाड्यनिरास: स्यावित्याशयेनाह। ज्ञत्वं कर्तृत्वभोक्तृत्वे जडचैतन्यदृष्टयः । स्फुरणानि स्वकीयानि मणिर्भूत्वा विलोकय।।९।। प्त्वेति। ज्ञत्वं कर्तृत्वभोक्तृत्वे जडचैतन्यदृष्टयो इत्वं ज्ञा- नित्वं ज्ञानेन्द्रियवृत्तिमत्वमित्यर्थः, कर्तृत्वं कर्मेन्द्रियवृत्तिमत्वं, भो- कृत्वं भोगक्रियाफलवत्वम्, एता अन्याश् जडचैतन्यदष्टयो जडं

उपदेशपोडशी। ५५१

जाड्यमुपाधिश्चैतन्यं च चिदाभासरूपं तदुभयमिलिता ह- ष्टयो दृश्यन्तेऽनुभूयन्ते स्वस्वविषया आभिस्ता दृष्टयो वृत्तय इ- त्पर्थ:, सन्ति तासु वृत्तिषु स्वकीयानि स्वस्य चिद्रूपस्यात्मनो धर्मभूतानि स्फुरणानि ज्ञानानि, एवं केवलं तान्येव त्वं मणि- र्यथा माशिक्यादि: स्वयंमकाशोन्यदीपादिमकाशापेक्षारहित एव स इव भूत्वा चेत्यरहितश्चिन्मात्रो भूत्वाऽवलोकय पश्य जडं व्यावर्त्य सर्वत्र चिन्मात्ररूप स्वात्मधर्ममेवानुभवनस्थित- श्वेत्स्व्रचिन्मात्रत्वानुभवो जाड्यनिरासश्च भवेदिति भावः ।।९।। उक्तात्मचिन्मात्रे स्वात्मस्थैर्यायोपायं दर्शयति द्वाभ्याम्। परस्परमविज्ञाता जाग्रत्स्वप्नसुप्तयः । त्वया तिस्रः स्त्रियो भुक्तास्तुरीयां सुन्दरीं भज॥१०॥ परस्परमिति। त्वया भवता परस्परमन्योन्यत्राविज्ञाता नावलोकिता जाग्रत्स्वप्सुषुप्तय उक्तलक्षणा जाग्रदवस्था स्व- प्रोप्युक्तलक्षण उक्तलक्षणा सुपुप्तिश्चैतास्तिस्त्रस्तिसङ्गयाकाः स्त्रियो वनिता इव भुक्ता अनुभूता अत इदानीं तुरीयां तु- र्याख्यां सुन्दरीं कमनीयरूपां केवलसुखरूपत्वात्तामेवान्या अ- नादृत्य भजानुभव ॥ १० ॥ ननु जाग्रत्स्वप्रसुप्त्याख्यास्तिस्त्रः स्ति्रियोनुभवगोचराः सर्व- दैव भवन्ति अतस्तत्रैव वृत्तिमवाह स्वाभाविकः, तुर्यायां तुस न स्वाभाविकस्तस्या अनुभवागोचरत्ववादतस्तं स्वाभाविकमनुभवं परित्यज्य ताश्च परित्यज्य स्वाभाविकेन वृत्तिप्रवाहेन कर्थ साडनुभाव्या स्यादित्याशङ्का गृहस्थानां परस्त्रीभोगसुखे सुल- भेपि नरकमाप्तिहेतुत्वज्ञानेन तत्परित्यज्य स्वस्त्रीभोगजन्यसुख- स्यौचित्यं विहितत्वं पारलौकिकसुखहेतुत्वमित जाग्रत्स्वपसु- पुप्त्याख्यस्त्रीषु परस्त्रीत्वादुःखहेतुत्वाच्च संसारनरकपाप्तिकारण-

५५२ बोधसारे।

त्वाच्च तन्भोगसुखमनादृत्य तुरीयस्वस्त्रीभोगसुख एवादरो वृ- त्तिरंधिन विहितत्वान्मुक्तिमुखहेतुत्वाच्च विधेय इत्याशयेनाह। जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तानि पुनस्तानि त्वमीक्षसे तुरीयं तब धामैव न तत्किमिति पश्यसि ॥ ११ ॥ जाग्रदिति। हे शिष्य त्वं भवाञ्ज्ाग्रत्स्वप्रसुषुप्तानीन्द्रि- यैरर्थोपलब्धिर्जागरितमित्युक्तलक्षणा जाग्रदस्था, स्वम्ा जाग्र- त्संस्कारवासनावासितबुद्धौ प्रातिभासिक विषयप्रतीतिरित्युक्त- लक्षणा स्वमावस्था, सुपुप विषयेन्द्रियैः सहान्तःकरणस्य त- त्कारणाज्ञानमात्राकारेणावस्थानं सुषुप्तिरित्युक्तलक्षणा सुषुप्त्य- वस्था, एतानि परगृहिणीतुल्यानि प्रकृतिकार्यत्वप्राधान्यात- पुन्वारं वारमीक्षसे पश्यति परस्त्रीतुल्यानां तेषां भोगः पर- स्त्रीभोग इव निन्धत्वात्याज्य एनातस्तत्रासक्ति: किमर्थ तवेति भावः, किश्च तुरीयं तुरीयात्रस्थानं तवैव स्त्रयंप्रकाशसखस्प पाधान्याद्धाम निवासस्थानमस्ति तत्तुरीयं किमिति कि- मर्थ न पश्यसि नानुभवसि तुर्यसुखभोगस्तु स्वस्त्रीभोग इव स एवावश्यं कर्तव्प इति भावः ॥ ११ ॥ ननु सुखमाधनलवेन प्रतीते द्वैतजात आसक्तिर्योग्यैवेत्या-

कत्वाच्च तत्र स्थैर्ये यत्मुखं तदेव सुखं नान्यत्रेत्याशयेनाह। मा धाव सुखहेतोस्त्वं धावतां न सुखं सखे। सुखरूपे निजे रूपे सुखं तिष्ठ सुखी भव ॥१ २॥ मा धावेति। हे शिष्य हे मित्र अनेन सम्बोधेन स्ववचने विश्वासः कर्तव्य इति सूांचत, त्वं भवानसुखहेदेतोः सुखं शर्म

उपदेशपोडशी। ५५३ तदेव हेतु: प्रयोजनं तस्मात्तन्निमित्तमिसर्थः, मा घाव शीघ्रमा- गच्छ कुत इसत आह धावतामिति, हे मित्र धावतां सर्वत्र शीघ्रं भ्रमतां न सुखं न शर्मेति स्पष्टमेवागोपालम्, अतस्तदर्थ न भ्रमि- तव्यामति भावः, तहि कि कर्त्तव्यं येन सुख स्यात्तत्राह सुख- रूप इंति, सुखरूपे सुखं शर्मैव रूपमाकृतिर्यस्य तत्तथोक्तं त- स्मिन् निजे स्वीये रूप आकारे सुखं यथा स्यात्तथा तिष्ठ वस ततश्च त्वं सुखयाSडनन्दी भवाऽडस्वरेति कृपयाSSशीर्वादो दत्तो गुरुणेति ज्ञेयम् ॥१२ ॥ एवं शिष्यं स्वरूपे स्थिरतां कर्तु प्रवोध्येदानीं तत्रैव स्थिरं कर्तु शिष्यमज्ञानामभिसारिकां नायिकां मकल्प्य स्वात्मानं- दूतीरूपं च प्रकल्प्य शृङ्गारश्वौकैः प्रवोधयितुमाह। अत्र श्रोकाः । अत्रेति। अस्मिन्नेवार्थे स्वात्मनि स्थैर्यमंपादनबोधन इत्य- र्थः, श्लोकाः शृङ्गाररसाभासाः श्लोकाः पद्यानि सन्तीति शेष:, तान्यव उच्यन्त इति योज्यं, तत्रादौ वरयोग्यवयसि स्त्रीणां वरं विना स्थितिर्न भवति तद्दधिकारिदेहमास्तौ ज्ञानेप्सूनामपि आत्मस्वरूपमापति बिना स्थानमनुचितमेवेत्याहार्घेन। वरयोग्यासि कल्याणि न स्थास्यसि वरं बिना। वरणीयो वरस्तादृग्यो भवेदजरामरः ॥ १३ ॥ वरयोग्यति। लौकिकार्थस्तावद् हे कल्याणि हे शोभने अ- नेन सम्बोधनेन मातृपितृकुलस्य वक्ष्यमागोपदिष्टाचरगेन शो भनकारित्वे योग्यत्वं दूत्या नायिकायामस्तीति नायिकाया: सू- चितं, त्वमिदानीं वरयोग्या वरः पतिस्तस्मिन्योग्या पुरुषण सह भोगसुखे योग्यवयस्का तरुणीत्यर्थः, असि विधयसेऽतः ७०

५५४ बोधसारे।

पितृगृहे पूर्ववदितः परं वरं विना स्वं वृणुतेऽ्रीकरोत्यसौ वरो भर्त्ता तं विना-ऋते पतिरहितेत्यर्थः, न स्थास्यसि नैव स्थिता भविष्यसि अत इतस्ततः केन चित्पुरुषेया सह रमणे मातृपित- कुलदूषणं स्यादतो भवसा ताटृक्तादृशगुणनान्वरः पति- र्वरणीयो विवाहेनाङ्गीकर्त्तव्यः कीदृग्गुणवानित्यत आह य इति, यः पतिरजरामरो न जरा वार्धक्यं यस्य स चासौ न विद्यते मरो मरणं यस्य स तथोक्तो भवेत्स्याद्वद्धपुरुषविव्राहे स्व्रकामापूरणेन परपुरुषेण रमण्ात्तदेव पूर्वोक्तमुभयकुलदूपणं तन्मृतौ च तदेवेति पुरुषायुःपर्यन्तं वार्धक्यमरयरहितपतिवरणे पितृमातृकुलभूषणं स्व्रस्योभयकुलजानां चशोभनमपप स्यादिति भावः । प्रकृतार्थस्तु हे कल्याणि कल्यायां मङ्गलमस्या विद्यते सा तथोक्ता तस्या: सम्बोधने हे कल्याणि अनेन सम्बोधनेन त्वयि मङ्गलं भवितेति सूचितं, त्वं भवतीदानीं वरयोग्या तृ- णोति व्याम्नोति जगदिति वर ब्रह्म त्वं तस्मिन्सर्वश्रेष्ठे योग्यारहा- डसि भवसि अतः परं ब्रह्मभावं विना-ऋते न स्थास्यमि नैत्र स्थातुं शक्ष्यसेऽत उपास्यव्रह्मभावं परोक्षत्वकृतकत्वादि- दोषदुष्ट मा तृणु तादृग्वरस्तादृशगुवान्वरः श्रेष्ठो ब्रह्मभावो

रद्वाराङ्गीकार्य: कीदश इसत आह य इति, यो वरो ब्रह्मभा- वोऽजरामरो न विद्यते जरावार्धक्यविकारो यत स तथोक्तो- डमरश्च न विद्यते मरो मरणं यत्र स तथोक्तो जरामरणहीन इस्पर्थः, भवेत्स्यात्तादृश इतर्थः। ज्ञानेनैव ब्रह्मभावोङ्गीकार्यो न तूपासनेन तस्य कृतकत्व्रेन विनाशित्वादिति भावः । अ्रत्रोक्तं विद्यारण्यस्वामिभिः । 'ध्यानोपादानकं यत्तद्ध्यानाभावे विलीयत' इति ॥१३॥

उपदेशषोडशी। ५५१

ननु भवदुपदिष्टवरवरणे मम मनः प्रवृत्तमपि पुनः पुनस्ततो निवरतते निश्चयेन तत्रैव न प्रवृत्तं भवति अतो मनसस्तत्रैव प्रवृ- त्तौ क उपायो विधेय इत्याशक्का वैषयिकस्त्रीपुरुषभोगादिवा- रताश्रवयोनैव कामवृद्धेः प्रसक्षसिद्धत्वात्तस्याश्च पुरुपभोगे प्र- वर्चकत्वात्तादशवार्त्ताश्रवणमेवोपाय इत्याशयेनाह। न शृणोषि वरं यावत्तावत्ते कम्पते मनः । पश्चान्महोत्त्सवैर्भद्रे स्वामिनं त्वं वरिष्यसि ॥१४। नेति। हे भद्रे हे कल्यायि यावद्यत्कालपर्यन्तं त्वं भवती वरं पति पत्या सह सम्भोगवार्त्तामिसर्थः, पतिसम्भोगसुखज्ञामु- खान्न शृगोषि न श्रोत्रेणावधारयसि तावत्तत्कालपर्यन्तं ते तव मनश्चित्तं कम्पते चलति तत्र प्रवृत्तिनिृत्तिरूपं चा- खचल्पं भजत इत्पर्थ:, पश्चात्तच्छूवणानन्तरं महोत्सवैर्महान्तो दीर्घा: फलपर्यन्तमनवच्छिना इत्पर्थः, ये उत्सवाः संकल्परूपा उल्लासा इसर्थः, तैः कृत्वा स्व्रामिनं पति वरिष्यसे परियेष्य- सि अतस्तद्रुणतत्सम्भोगवार्त्ताश्रवणामेव पता सह भोगेच्छाज- ननेन तत्र प्रवर्त्तकत्वादुपायो नान्य इति भावो लोकप्रसिद्धेर्थे। प्रकृतेर्थे तु, ननु त्वदुपदिष्टवरव्रह्मभावाङ्गीकरणे पवृत्तमपि मे मनः पुनः पुनस्ततो निवर्त्तते तत्रैव दृढनिश्चयेन न प्रवर्ततेऽत- स्तत्र दृढनिश्चयेन तत्पवृतौ क उपाय इत्याशंद 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य' इसादिश्रुत्या

भूतत्वेन श्रवण विधानात्तज्ज्ञगुरुमुखात्तच्छवयामेवोपायो नान्य इत्याशयेनाह नेति, हे भद्रे इति सम्बोधनेन वक्ष्यमाणोपायेना- वश्यं कल्याणं तव भावीति सूचितं, त्वं यावद्यत्कालपर्यन्तं वर श्रेष्ठं जीवत्रह्मैक्यं महावाक्यद्वारा गुरुमुखेन न गृणोषि नाव

५५६ बोधसारे

धारयसि श्रोत्रेण तावत्तत्कालपर्यन्तं ते तव मनोन्तःकरगां क- म्पते चलति असम्भावनादिदोपैश्चलायमानं भवति पश्चाच्छ- वणे कृते तत्परिपाकादनन्तरं महोत्सवैरतीत्र हर्षः स्वामिनं स्वं व्रह्माभिन्नं प्रसगात्मानमामनोति उपदिशति असौ स्वामी महावाक्यार्थो गुरुवाक्यार्थो वा तं वरिष्यसि अङ्गीकरिष्यसि अखण्डैकरसमात्मानं व्रह्माभिन्नगङ्गीकरिष्यसीति मानः॥१४॥ ननु पतिसम्भोगादिवार्ताया अश्रवणे इदानीं तद्दोगे- छछावत्या मया किङ्धार्य तत्राह। परेण पुरुषणाद्य रमस्त्र वचनान्मम । सखि पश्चात्स्वतश्चित्तं कुरु यत्राधिकं सुखम्॥१५॥ परेणेति। हे सखि हे मित्र अनेन सम्बोधनेन स्त्रवचने विश्वासः कर्तव्य इति सूचितं, त्वमद्ेदानीं तह्रुणश्रवणात्पूर्व वर्तमानसमय इत्यर्थः, मम त्वत्कल्याणेच्छोमें वचनाट्राक्येन वि- श्वासं कृत्वा परेण स्वमातृपितृकुलजेष्वतिपरिचयात्तदन्यकुल- जत्वेन परिचयाभावादन्यतया मतेन पुरुषेण स्वपतिना सह रमस्व क्रीडस्व पश्चादनन्तरं यत्र पत्या सह रमगो वा भ्रात्रा- दिभि: सह रमणेऽघिकमुत्कृष्ट सुखं शर्म भवति तत्स्वतो ज्ञात्वा तत्र चितं मनः कुरु कर्तव्यं। प्रकृतेर्थे तु स्व्रात्मसाक्षा- त्कारहतुभूतदृढश्रवणाभावे ततः पूर्व मया ब्रह्मसुखपाप्तीच्छा- वता तत्पराप्तये किं कर्तव्यं तन्राह परेणेति, हे सखि हे मित्र अनेन सम्बोधनेन तव मद्चने विश्वासः कर्तव्य इति सूचितम्, अद्येदानीं ब्रह्माभिन्नत्वसाक्षात्कार हेतुभूतश्रवणात्पूर्व मम त्व- द्वुरोमे वचनाद्वाक्यान्मद्वचने विश्वासं कृत्वेत्यर्थः, परेश का- र्यकारणातीतेन पुरुषेण परिपूर्णस्वरूपेणात्मना सह रमस्व क्री- डस्व भूमशब्दवाच्यसुखरूपब्रह्मणा सहैकीभूय रमस्वेत्यर्थः, प-

उपदेशपोडशी। १५७

श्रादनन्तरं यत्र ब्रह्माभेदे भेदे वाऽधिकमुत्कृष्टं सुखं शर्मा- डस्ति तज्ज्ञात्व्राऽधिकं सुखं यत् स्यात्तत्र स्वनः स्वयमेत् चित्तमनुसन्धानरूपामन्तःकरणवृत्ति कुरु स्थापय स्व्रात्मसाक्षा- त्कारात्पूर्वे गुरुवचने विश्वास एव विहिन इनि भावः ॥ १५ ॥ इदानीं मदुपदिष्टकार्यविलम्बेनायुषो व्यर्थमेव व्ययो भवे- दतः शीघ्रमेत पतिभोगे प्रतिबन्धभूतलज्जात्यागेन पत्या सह भोगं कर्तु त्वरयति। यातं दिनं न पुनरेति नवं वयस्ते लज्जां विहाय भज तं रमणीयरूपम्। बाले परः पुरुष एष यदा समेतः स्वर्गेण किं किमु तदा नृसुखेन वा ते ॥ १६ ॥ यातमिति। हे वाले स्वहिताज्ञानित्वादज्ञे हे नवयौवने यात- मतीतं दिनमह इत्युपलक्षणं क्षणलवादे: पुनर्भूयो नैति नायाति किश्च ते तव नवं नूतनं वगस्तारुण्यावस्थाऽस्ति अतस्तन ल- ज्जाधिक्यमस्मिन्वयसि योग्यपुरुषभोगप्रतिबन्धकमतस्तां लज्जां त्रपां विहाय परित्यज्य रमणीयरूपं रमणीगं सुन्दरं रूपं यस्य तं सुन्दराकृतिमित्पर्थः, भजाङ्गीकुरु। ननु पति भोगे कः सुखा- तिशयो येन तत्र पवृत्तिर्मया कर्त्तव्येत्यत आह बाल इति, पर- स्त्वन्मातृ पितृकुलभिन्नकुलजत्व्ात्वत्परिचयाभावाच्चान्य त्वेन मतः पुरुषो नर एष पुरोवर्त्ती पर्यक्के त्वदिच्छया स्थितो यदा य- स्मिन्समये समेतस्त्वया सह मिलितो भवेत्तदा तस्मिन्समये ते तव नृसुखेन सार्वभौमसम्पत्तिसुखेन कि भवति न किमपी- सर्थः, वा यद्वा स्वर्गेण स्वर्गसुखेनापि ते तव किमु कि भवति न किमपीसर्थः, ते उभे अपि पतिसम्भोगसुखादति तुच्छे इत्यर्थः,

५५८ बोधसारे।

अतस्तव पतिसम्भोगजसुखेनैव कृतार्थता स्यादिति भावः। पक्- तार्थे तु इदानीं विलम्बनेन मुक्तिसुखानुभवं विना व्यर्थमायु- वर्ययो न कार्य इत्याशयेनाह यातमिति, दिनमित्युपलक्षणं निमे- पादेर्दिनं निमेषादि: कालो यात गत पुनर्भूयो नैति नायाति किश्च ते तव वयधातोर्गत्यर्थत्वाद्ये गत्यर्थास्ति ज्ञानार्था इत्युक्ते- र्वयो ज्ञानं नवं नूतनं कोमलमिसर्थः, जातिकुलधर्मैषणावत्त्वात्सं- शयैर्दूषितत्व्राच्च ज्ञानस्य कोमलत्वमिति भावः, अतो लज्जां त्रपां लोकलज्जां विहाय परितज्य तं कार्यकारणतीतं रमणीयरूपं रन्तुं योग्यं रमगीयं सुखस्वरूपत्वादरूपमाकृतिर्यस्य तं तथोक्तं भज सोहमस्मीसेवमभेदेनाङ्गीकुरु, ननु तादृशपरमात्मस्वरूपस्य सोह- मिसभेदेनाङ्गीकारे कः सुखातिकयो येन तत्रैत्र मया प्रवर्तितव्यं तत्राह बाल इति, हे बाले नवयौवने पूर्ण विवकाडभावाद्वाललं ज्ञेयम्, एष मदनुभवेन प्रतक्ष: परः कार्यकारणातीतः पुरुषः प- रिपूर्ण आत्मा यदा यस्मिन्काले समेतस्त्वया प्राप्तोडभिन्नल्वेना- ड्रीकृत इत्यर्थः, तदा तह्मिन्समये ते तव नृसुखेन 'युवा स्यात्सा- धुयुवा अध्यापक'इत्यादिकया 'स एको मानुष आनन्द'इत्यन्तया श्रुसा प्रतिपादितेन मानुषसुखेन किं किंपयोजनं न किमपीत्यर्थः, किश्च स्वर्गेण गन्धर्वानन्दादिहैरण्यगर्भानन्दान्तेन सुखेन 'ते ये शतं मानुषा आनन्दा'इत्यादिकया 'स एको ब्रह्मण आनन्द'इत्य- न्तया श्रुत्या प्रतिपादितेन शर्मणा वाडपि किमु किं प्रयोजनं न किमपीत्यर्थः, सर्वसुखानामात्मसुखमतिबिम्बत्वादात्मसुख- पास्तौ तेषां तुच्छत्वाच्च न तेष्वपेक्षोदयो ज्ञानिनामिति भावः॥।१६॥ इति श्रीन० बोध० उपदेशषोडश्यर्थप्रकाशः पश्चविंशयः ॥२५॥

अथ ब्रह्मचर्चाविशतिः। एवमुपदेशषोडशी निरुप्येदानीं शिष्यस्य ब्रह्मस्वरूपं बो-

चर्चाविशति। ५१९

धयितुं ब्रह्मचर्चाविंशत्याखयं विशतिश्लोक प्रकरणमभिधास्यन्नाह। अथ ब्रह्मचर्चाविशतिः । अथेति। अथोपदेशषोडशीनिरूपणानन्तरं ब्रह्मचर्चाविशति- श्रह्मण श्चर्चा कथनं यत्र विंशतौ सा तथोक्ता विंशतिविशात- श्लोकात्मक प्रकरणं निरुप्यत इति शेषः, तत्रादौ ब्रह्मचर्चायां रुच्युत्पादनाय ब्रह्मचर्चामाहात्म्यनिरूपणपुरःसरं तन्निरूपणं प्रतिजानीते। अर्चालक्षाधिका प्रोक्ता चर्चैव परमात्मनः । अतः शिष्यप्रबोधाय ब्रह्मचर्चा निरूप्यते ॥१॥ अर्चेति। परमात्मनः परः कार्यकारणातीतो य आत्मा तस्य चर्चैव संवाद एवार्डर्चालक्षाधिकाऽर्चानां पूजानां यल्लक्षं नियुतं ततोप्यधिकोत्कृष्टा लक्षशब्दोत्रानन्त्यपरोऽनन्तपूजनफल- दात्रीत्यर्थः, प्रोक्ता काथता 'क्षणमेकं ऋतुशतस्यापी'ति श्रुतेः,

चचिन्तनं बिना तत्कथनासम्भवस्य 'यन्मनसा ध्यायति तद्वाचा वदती'ति श्रुत्या प्रतिपादनादितति भाव, यतः कारणादतो हेतोः शिष्यप्रवोधाय शिष्यस्य जिज्ञासोः प्रवोधाय ज्ञानाथ ब्रह्मचर्चा ब्रह्मणो देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदरहितस्यात्मवस्तुनश्चर्चा सं- बादो वचनविलास इसर्थः, यत्र प्रकरणे सा निरुप्यते ॥ १॥ तत्रादौ ब्रह्मयः सर्वाधारत्वनिरूपणपूर्वकं तन्निराधारत्वं वास्तवं दर्शयति। आधारः सर्वभूतानां तस्याधारो न कश्चन। निराधारस्वरूपं चेन्नार्ति ब्रह्म तदा क्वचित् ॥ २ ॥

५६० बांधसारे।

आधार इति। सर्वभूनानां सर्वाणि समस्तानि यानि भृता- नि वियदादीनि तत्कार्याणि च ब्रह्माण्डादिकीटकान्तानि पाणिजातानि तेषामाधार अध्रियतेडास्मन्निसाधाराऽयिष्ठा- नं व्रह्मास्ति अधिकरणे घञ तस्य सर्वाधारस्य ब्रह्मण आधा- रोऽिष्ठनं सद्गपव्रह्मणो भिन्नस्यामत्वाद्रह्मणोप्यानन्त्येना- धेयत्वायोगाव्च कश्चन कोपि न न विद्यते, ननु ब्रह्मगो निग- धारत्वे ब्रह्म कापि नेत्येवं पयोग: स्यात्ततश्च ब्रह्म कापि नास्ती- त्यर्थत्वेन ब्रह्मणः शून्यत्वमायातमत्याशङ्कते निराधारेति, ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छंदशून्यं वस्तु निराधारस्वरूपं निर्गतो निवृत आधारोऽधिष्ठानं यस्य तत्ताद्टशं स्वरूपं यस्य तत्ताह- शाकारमस्ति चेद्यदि स्यात्तदा तस्मिन्पक्षे ब्रह्म देशादपरि- च्छिन्नं वस्तु क्वचित्कुत्रापि नास्ति न विद्यते ब्रह्मण शून्यत्वं सिद्धमिति भावः ॥२ ॥ न ब्रह्मणोऽमत्वं तत्कार्यस्य जगतो निरधिष्ठानत्वेनासच्वे सत्तभानानुपपत्तेरियेव्रं समाघत्ते। अधिष्ठानं बिना कार्य न तिष्ठति कदाचन। सर्वाधिष्ठानरूपं हि कथं ब्रह्म न कुत्र चित् ।३।। अधिष्ठानमिति । हे शिष्य ब्रह्मणः सर्वाधिष्ठानस्यास- च्ाङ्गीकरडधिष्ठानमाधारं विना-ऋते कदाचन कस्मिन्रपि काले कार्ये लोकप्रसिद्धं घटादिरूपं कल्पितं रज्जुसर्पादिकमपि स्वाधारं मृदादिकं रज्ज्वादिकं च वर्जर्यित्वेत्यर्थः, न तिष्ठति नैव स्थितिं प्राम्नोतीति लोके प्रसिद्धमेव तर्हि तद्र्रह्म सर्वाधारस्व- रूपं सर्वस्य जगत आधारोऽघिष्ठानं स्वरमसाधारण रूपमाकारो यस्य तत्तथाभूनमस्ति तदसच्वे निरघिष्ठानस्य जगतोप्यसच्वेन

ब्रह्मचर्चाविशतिः । ५६१

भानं स्यातत्तु सत्वदिति प्रतीयतेऽनो ब्रह्म देशादपरिच्छिन्नं वस्तु कुत्र नित्क्ााप न नास्ति न विद्यते कर्थ केन प्रकारेण न कथ- मपि कि त्वस्त्येत्पर्थः । ३ ॥ ननु तर्हि जगदाधारत्वेन स्वतो निराधारतेन च जगतो वैलक्षण्य।त्तड्रह्म जगतः पृथगेवासिर्त्वात शङकते। सर्वस्मात्तत्पृथग्ब्रह्म त्व्रिति वक्तुं न शक्यते। यदात्मकमिदं सर्व सर्वस्मात्तत्पृथकथम् ॥ ४॥ मर्वमर्मादिनि। तड्र्ह्म सर्वाधारं स्व्रतो निराधारं चेत्येतैर्लक्ष- णैलक्षितं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेद्शुन्यं वस्तु सर्वस्मात्स- गस्तजगनः पृथग्थिन्नमस्तीति चेदिति तु एवर्माप वक्तं क- थितुं न शक्पते नैव शक्यं जायते कुत इसत आह यदिति, इदमे- तत्सर्वे समस्त जगददात्मकं यद्र्ह्मैव्रात्मा स्वरूप यस्य तत्तथो- क्तमस्ति तद्ह्म तता जगनः पृथक्केनाविद्यमानात्मर्वस्मात्सर्व- शब्दवाच्यात्समस्तजगतः पृथगिन्नं कर्थ केन प्रकारेण स्यान्न कथमपीत्यर्थः, वस्तुगनमेदसिद्वेस्तःप्रतियोगितस्तुसत्व- सापेक्षत्व्राङ्टह्मगतभेदामिदद्िर्जगनः पृथगसत्तादिन भावः।।४।। ननु तर्हि सर्वाभिन्नत्व्राङ्वह्म सर्वरूपमस्त्विरिति शङ्कते। सर्वस्मादपृथग्व्रह्म वक्तुमित्यपि नार्हसि। सर्वस्मात्पृथगेवेदमनुभूतं महर्षिभिः ॥५॥ सर्वस्मादिति। सर्वस्मात्समस्ताज्जगतो ब्रम्मदेशायपरिजन्नं वस्तु अपृथगभिन्नं मर्वरूपमेत्रेत्यर्थः, अस्त्विरिति चेद्यदि वदग त- हीसेवगपि वक्तुं कथितुं नारहसि योग्यो न भवमि कुन इन्यत आह सर्वस्मादिनि, इदं ब्रह्म महर्भिभिर्महान्नोऽतिश्रेष्ठाः य ऋषयः ससनादिनस्तैः सर्वस्मात्वमस्ताज्जगतः स्व्रतोऽसच्वन लक्षितात्पृ- ७१

५६२ बोधसारे

थगेव मिन्नमेत्र सच्वेनानुभूतं ज्ञातमतस्तत्सरूपं वक्तुं न श- क्यीमति भावः॥५॥ ननु तर्ह्यात्मरूप तद्रह्मास्तिवतति शङ्कते। आत्मरूपमिदं वाच्यमिति तर्कस्त्वया कृतः । अनात्मरूं किं न्वस्ति स्वात्मरूपं यतरित्विदम्॥ ६॥ आत्मरूपमिति। हे शिष्य इदं पस्तुतं ब्रह्मात्मरूपमात्मैव रूपमाकारो यस्य तत्तथोक्तं वाच्यं वक्तव्यर्मास्ति चद्यदीत्येव तर्कोऽनुमानं त्वया भवता कृतः साघितो यदि तर्हि तदा डना- तमरूपं न विद्यत आत्मा तास्विकं रूपमाकारो वस्य तत्तथोक्त किं नु किं वस्तु निश्चितं वितर्कितं वार्डस्ति विद्यते हि प्रसिद्धं विवेकिनाप, इदं प्रकृतं ब्रह्म देशाद्यनवच्छिन्नं बृहदात्मरूपमा- त्मा व्यापकं रूपमाककृतिर्यस्य तत्तथोक्तं स्यात्तद्देति शेषः, ब्र- ह्मणो व्यतिरिक्तस्य सर्वस्यानात्मत्वेनासत्वात्तन्रषेधकात्मश्ष- ब्दार्थयोरपि तथात्वान्नात्मशब्दवाच्यत्वं ब्रह्मणो वास्तवं म- न्तव्यमिति भावः ॥६।। ननु तर्हि वेदान्ते 'ज्ञानादेव तु कैचल्यं पाप्यते येन मुच्यते, ज्ञात्वा देवं सर्वपाश।पहानिः, तमेवें विद्वानमृत इह भवति, नान्य: पन्था विद्यतेऽगनायेत्यादिश्रुतिशतैर्व्रह्मज्ञानस्यैव मोक्षहेतु त्वेन मुमुक्षूगां तिहितत्वपतिपादनाड्रह्मणो ज्ञानविषयत्वम- सित्वति शङ्कने। ज्ञानस्य व्रह्म विषय इति वक्तुं न शक्यते। ज्ञानस्वरूपं तह्रह्म ज्ञानस्य विषयः कथम् ॥ ७ ॥ ज्ञानस्येति। ब्रह्म देशाद्यपरिच्छिन्नमात्मवस्तु ज्ञानस्य ज्ञायते वेद्यतेऽननोत ज्ञानं साभामान्तःकरणउत्तिरूपं तस्य विषयो

ब्रह्मचर्चाविशतिः। ५६३

गोचरोऽस्तु एवं वदमि चैद्यदि तहींति एवमपि वक्तु क- स्थतुं न सक्यते न युज्यते कुत इत्यन आह ज्ञानस्वरूपमिति, त- स्पकृतं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु ज्ञानस्वरूपं ज्ञानं चेतनं तदेव स्वमसाधारणं रूपमाकृतिर्यस्य तत्तथोक्त मस्ति अतस्तद्रह्म ज्ञानस्य साभासान्तःकरणवृत्तिरुपचेतनस्य विषयो शोचरो ज्ञेयमिसर्थ:, कर्थ केन प्रकारेण भवति लोके- पि ज्ञानविषयो घटादि: स्व्रतो जडत्वेन प्रसिद्धो ब्रह्मयाम्तु चि न्मात्त्वेन स्व्रयंपकाशरूपत्वान्न ज्ञानविषयत्वमिति भानः ।७॥ ननु तर्हि ब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपत्वमेवास्त्विति शङ्कते। ज्ञानस्वरूपमेवास्तु ब्रह्मेति यदि मन्यसे। ज्ञेयमेव न यत्रास्ति ज्ञानत्वं तस्य कीदशम्॥८॥ ज्ञानेति। ब्रह्म प्रकृतं देशादिकृतपररिच्छेदशून्यं वस्तु ज्ञान- स्व्रूपं ज्ञानं चेतनं तदेव स्वमसाधारणं रूपमाकारो यस्य त- स्ादृशमस्तु भवतु इसेवं यदि यर्हि मन्यसेऽङ्गीकुरुषे तर्हि तदपि न सम्भवतीसाह जञेयमिति, यत्र व्रह्मणि ज्ञेयमेव ज्ञानविषयो ज- गदेव नास्ति न विद्यते तस्य ब्रह्मगो ज्ञेयविषयाभावाज्ज्ञानत्वं ज्ञानरूपत्वं कीदशं कथ स्यादिति शेप, इेयसापेक्षं ज्ञानं लोके प्रसिद्धं ताहि ज्ञेयाभावे ब्रह्मणो ज्ञानरूपत्वं नैव सम्भवतीति भान:॥८॥ ननु त्हि तङ्रह्म ज्ञात्रेवस्त्विति शङ्कते। ज्ञातृस्वरूपमेवास्तु ब्रह्मेति यदि कल्प्यते। स्व्रयंप्रकाशरूपे हि ज्ञानस्याश्रयता कथम् ॥ ९॥ ज्ञात्रिति।तत्मकृतं ब्रह्म देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं वस्तु ज्ञा- वृस्वरूपं ज्ञाता साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासो ज्ञानेन्द्रियैः सहित:

५६४ बोधसारे।

स एत स्वमसाधारयां रूपमाकारो यम्य तत्तादशमस्तु भवतु इ- त्येवं यदि यर्हि कल्प्यते निरुप्यते तिं तन्न भवत कुत इत्यत आह स्वयमिति, हि पसिद्धं विदुषाम, स्वयंमकाशरूपमनंद्यत्वे म- त्यपरोक्षत्वं स्वपकाशत्त्रमित्युक्तलक्षणं स्त्रयंमकाशं ज्ञानाविष- यत्वेनापरोक्षतया प्रकाशमानं रूपमाककृतिर्यस्य तास्मन्ब्रर्ह्माण ज्ञानस्य साभासान्तःकरणटनिरुपस्याश्रयताऽडश्रयत्वं ज्ञान- क्रियावत्वमित्यर्थः, क्थ कन प्रकारेण सम्भाव्या सम्भावनहा न कथगपीत्यर्थः ॥ ९ ॥ ननु तर्हि 'सर्वे खल्विदं ब्रह्मे'ति श्रुर्तेः सर्वरूपत्वमेव भू- योप्यस्त्विति ब्रह्मगः शङ्गने। सर्वरूपमिदं ब्रह्म वक्तुं क: शक्नुयादिति। सदैकरूपमेवेद यतः शाश्रतमुच्यत॥ १० ॥ सर्रूपमिति। इदं प्रकन ब्रह्म देशादपरिच्छिन्नं वस्तु सर्वरूप सर्वमनेकरूप जगदेव रूपमाककृतिर्यस्य तत्तथोक्तमस्तु भवतु इति चेदित्पेवं वक्तुं कथितुं कः पुरुषः शकनुयात्समर्थो भवेन्न को- प.त्यर्थ:, कुत इत्यत आह सदोंत, इद पकृतं ब्रह्म मदा नित्यमेत्रै- करूपमेकं स्व्रगतसजातीयविजातीयभेदरहितं सचिदानन्दघन- मस्ति 'सर्वे खल्विदं ब्रह्म'ति श्रुत्या सर्वपदेदंपदयोर्वाच्यार्थीशप- रित्यागेनाविरुद्धन ब्रह्मपदार्थेन सह सामानाधिकरण्येनैक्यबो- धनादिति भावः, कुत एकरूपत्वमित्यत आह यत इति, यनः कारणचछश्वत इन्युच्यते कथ्यते नित्यस्यानेकत्वासम्भवा- दिति भानः ॥१०॥ नतु तर्ह्ोकरूपत्वमेव तल्लक्षणमस्त्विति शङ्कते। एकरूपमिदं ब्रह्म न वक्तुमिति शक्यते।

ब्रह्मचर्चाविशतिः । ५६१

निर्गुणं तत्परं ब्रह्म स्यादेकत्वं यतो गुणः ॥११॥ एकरूपमिति। इद प्रकृत ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेद- शून्यं वम्तु एक रूपमेकमेकसंख्या रूपमाकृतिर्यस्य तत्तथोक्तमस्तु भवतु इति चेन्न कुन इसत आह वक्तमिति, इसेवं वक्तुं कथितुं न शक्यते नैंत्र युज्यते कुत इत्यत आह निर्गुणमिति, त- त्मकनं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्वेदशून्यं वस्तु परं कार्य- कारणातीतमत एव निर्गुणं निर्गना निवृत्ता गुणा यस्मा- त्तत्तथोक्तमस्ति, अस्तु निर्गुणं तस्यैकत्वं कुतो नेत्यत आह स्या- दिनि, यनो यम्मात्कारणादेकत्वमेकस्य भाव एकत्वं गुगाः स्याद्गुगो भनेहुर्णकार्यमिसर्थः, तार्किकैरप संख्यायागुगोषु गृहीतत्वादिति अर्प्रतो नैकरूपं ब्रह्मेति वक्तं युक्तमितिभावः॥।११॥ ननु तर्हि ननिर्गुणत्वमेव लक्षणमस्तु ब्रह्मण इति शङ्कते। निर्गुणं तत्परं ब्रह्म नूनमेतदसांप्रतम्। अनन्तेनैव गीयन्ते ह्यनन्ता एव तद्गुणाः ॥१२॥ निर्गुगामिति। तत्मकृतं ब्रह्म देशकालवस्तुकतपरिच्छेदशून्यं वस्तु परं कार्यकारगाभ्यां परमता निर्गुणं निर्गता निदृत्ता गुणा सत्वरजस्तमोभिधा यस्पात्तत्तथाभृत मस्तु भवतु, गु- णकार्याण्यप्येकत्वादीनि गुणशब्देन ग्र ह्याणीति चेन्नेत्याह नू- नामति, एनड्रह्मणो निर्गुणत्त्रप्रतिपादनमसांप्रन्तमममअ्जसं नूनं निश्चयेनास्ति कुत इत्यत आहानन्तेनेति, अ्र्परनन्तेनैव न निद्यतेन्तो यस्य तेनैत शेषेणाहङ्कारेगा वा वेदेनवा 'अगन्ता वै वेदा'इति वचनाद्वेदस्यानन्तत्वं, शेषस्य तु प्रसिद्धं ना- मैतानन्त इति, अहमस्त्वनन्तत्वं ज्ञानं बिना नाशाभावादिति ज्ञेयम्, तद्ुगाा: कीरसादयो गुणकार्याणि सृष्ठ्यादयश्च तस्य

५६६ बोधसारे।

ब्रह्मगो गुणा अनन्ता एव नान्तः संख्गापरिच्छेदो येषां ते तथ क्ता एव गीयन्ते वर्ण्यन्तेऽतोनिर्गुणत्वर्माप ब्रह्मणो वक्तुमयुक्तमिति भावः ॥ १२ ॥। ननु तर्हि केनापि लक्षणेन वचनानिषयत्वेऽवस्तुत्वेनाम- दवपेव ब्रह्मगोस्तु इति शङ्कते। ब्रह्म नास्तीति को या्ातीदं यस्य सत्त्वतः । तर्ह्यस्ति ब्रह्मेत्यपि नो नातः सत्ता पृथग्यतः ॥१३॥ ब्रह्मति। ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु वच- नाविषयच्ान्नास्ति न विद्यत इति चन्नेसाहेतीति-इसेवं ब्रह्म नास्तीति वननं कः सन्नसन्वा पुरुषो ब्रूयात्कथयेत्मन्निति चेन्न ब्रह्मणोऽमत्ते तव्वतिरिक्तस्य वक्तुरप्यमत्वं स्या त्नान्यो- तोसि्ति द्रष्टे'यादिश्रुया कर्तुर्ब्रह्मनो भिन्नसत्वाभावप्रतिपादनाद- तो ब्रह्मभिन्नत्वेनासिद्धस्य वक्तुर्ब्रह्मासच्वेन तदसत्त्वस्यापि सिद्धेर्न तादृशवक्तुब्रह्मासतत्ववचनसिद्धिरिति भात:, द्वितीये तु स्पष्टैव साडतो ब्रह्मणोऽसत्ववचनं परास्तमेत तदेव स्पष्टं निरूपयति भातीति, यस्य ब्रह्मणः सच्वतः सत्यत्वेनेदं व- कृवचनवाच्यादित्रिपुटीरूपं जगन्भाति प्रकाशते तदसच्वे व- कुरेवासत्ताप्त्तिरिति मात्र:, ननु तर्हि घटोस्तीत्यत्र घटस्य स- न्ताश्रयत्वमितर ब्रह्मास्तीति प्रयोगे ब्रह्मणोपि सत्ताश्रयत्वमेव्रास्तु इति शङ्कते तर्हीति, तर्हि तदा ब्रह्ममत्वासिद्धानिसर्थः, ब्रह्मदे- शकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु अस्तीति सत्ताश्रयमेवास्तु इति चन्नेसाहेतीति-इत्यपि एतमपि ब्रह्मणः सत्ताश्रयत्व- मपि नो नास्ति कुन इत्यत आह नेति, यतो यस्मात्कारण- दतोऽस्माट्र्ह्मण: पृथग्भिन्ना सत्ता न नास्ति अतो ब्रह्मणः सत्ताश्रयत्वं नेति भावः ।१३ ॥।

ब्रह्मचर्चाविशतिः । ५६७

ननु मत्तादिना केनापि रूपेण वचनाविषयत्वे ब्रह्मणः

अस्वरूपमिदं ब्रह्म विद्वानिति कर्थ वदेत्। स्त्रस्वरूपमिदं व्रह्म प्रत्यक्षमनुभयते ॥ १४ ॥ अस्वरूपामति। इदं प्रकृतं ब्रह्म देशकालवस्तुकतपरिच्छेन- शून्यं वस्तु अस्वरूपं न विद्यते स्वरूपमाकृतिर्यस्य तत्तथोक्त- मस्तु इंत चन्नेत्याह विद्वानिति, विद्वव्ज्ञानी चेत्तर्हीत्येनं कथं केन प्रकारेण वदेद्ब्रूयान्नैव वदेदित्यर्थः, अज्ञानी वदेचे-

कर्तव्यतया विहिन इति भावः, नतु ब्रह्मास्व्ररूपमिति कुतो- न बरूयात्तत्राह स्वस्वरूपमिति, इद प्रकनं ब्रह्म देशकालवसतुक्ृ- तपरिच्छेदशून्यं वस्तु स्वस्वरूप स्वस्यात्मनः स्वरममाधारणं रु पमाकृतिर्यस्य ततथोक्तं, यद्वाऽडत्मनः स्वपद्वाच्यस्य स्नं स्व्रीयमभिन्नमितर्थः, रूपं रूप्यते मकाश्यते जगदनेनेति रूपं प्रकाशो यस्य तत्तथोक्तं त्वंपदलक्ष्यपत्यगात्माभिन्नं ब्रह्मेत्यर्थः, इत्पेवं प्रत्यक्षमपराक्षतगा ज्ञानिनाऽनुभूयते साक्षाज्ज्ञायते स ज्ञानी-अस्वरूपं ब्रह्मेति कर्थं बरूयान्नैव ब्रूयादिति योज्यप ॥१४॥ ननु तर्हि स्वस्वरूपत्वेनैव वचनविषयं ब्रह्म भततु इति शङ्कते । स्त्रस्वरूपमिदं ब्रह्म चेदित्यप्ययथातथम् । तत्र को नु स्वशब्दार्थो यत्स्वरूपमिदं भवेत्॥१५॥ स्व्रस्वरुपमिति। इदं ब्रह्म पकृतं देशकालवस्तुकृतपरिच्छेद- शून्यं वस्तु ज्ञानिना स्वस्वरूपत्वेनानुभूयमानत्वात्स्वस्वरूपं स्वस्या- त्मन: स्वरूपं स्वमभिन्नममाधारगां रूपमाकृतिर्यस्य तत्तथोक्तं ताटशरूपेणैत्र वचनविषयमस्तु भवतु इति चेन्नेत्याहेतीति,

५६८ बांधसारे।

इत्यपि एवमपि वचनं वाक्यमयाथतर्थं न यथानर्थ सत्ये त- दयथातर्थं यथार्थ न मवतीत्यर्थः, कुत इत्याशक्का तदेव कथ- यितुं गुरुः पृच्छति तत्रीति, तत्र ब्रह्मस्व्स्वरूपामात वाक्ये-इदं प्र. कृतं ब्रह्म देशाद्यपरिच्छ्किनं वस्तु यत्स्वरूपं यस्य स्वशब्दार्थस्य स्वपमसाधारणं रूपमाकारो भनेत्स्यात्स स्वशब्दार्थः स्व्र- शब्दस्याऽ्यों वाच्यः पदार्थो को नु ब्रह्म वा तद्भित्रोवा, नादः

स्व्रशाबद्रार्थस्यायावात्स्वस्वरूपल्वेनापि ब्रह्मणो विषयत्वमय- थार्थमनेति भावः ॥ १५ ॥ इदानी पूर्ववादी स्वशब्दार्थ साधयति। परव्यावर्त्तकं स्व्रत्वमिति चेत्तर्हि तद्वद। यत्र स्वपरभावो न ब्रह्म किं तत्र नास्ति हि।।१६॥ परेति। परव्यावर्त्तक परस्यान्यस्य व्यापर्त्तकं निषेधक स्वत्वं स्वशब्दार्थो भवतीत्येवं चेद्याद वदसि तर्हि तदा तस्मि- पक्षे यदहं पृच्छामि तदुत्तरं वद कथय तमेव प्रश्नमाह यत्रेति, यत्र यस्मिन्काले स्वपरभावो मूच्छानिद्रामपाधिपु स्वस्य खश- व्दस्य परव्याव्रांत्तरूप: परस्य च खवव्यादृत्तिरूपो भावोर्ऽर्य- सत्ता न न विद्यते तत्र काले निद्वादौ स्वपरार्थसन्धौ च ब्रझ्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदन्शूयं वस्तु नास्ति कि न विद्यते किं किन्तु विदयन एवेसर्थ:, हि प्रसिद्धमेतद्विदुपामित्यर्थः, मूर्च्छानि- तत्रापि ब्रह्मसत्त्ाभ्युपगमेन परव्यावर्त्तकस्य स्वशब्दस्य ब्रह्मवाचकत्व्रा- नुपपात्तरिति भाव: ॥। १६ ॥ ननु तर्हि 'अहमस्मि ब्रह्माहमस्पी'सादिश्रुतिपु ब्रह्माहंश-

ब्रह्मचर्चाविशतिः । ५६९ ्दयो: मामानाधिकरण्यप्योपलभ्यमानत्वादहमर्थत्वं ब्रह्मणो- स्त्विति शङ्कने। अहमेव परं ब्रह्म 'ब्रह्माहमि'ति च श्रुतेः । कथं भवेदहंब्रह्माहन्ता यत्र न विद्यते॥ १७ ॥ अहमेवेति। 'अहमस्मि, ब्रह्माहमस्मी'तिश्रुतावहंब्रह्मपदयोः सामानाधिकरण्यदर्शनादहमेवाहंशव्दार्थ एव ब्रह्म देश- कालवस्तुकुनपरिच्छेदशून्यं वस्तु पकृत भवतु इति चेन्न कुत इत्यत आह कर्थामति, अह दृश्याहमर्थभूतं ब्रह्म दे- शकालवस्तुकृनपरिच्छेदशून्यं वस्तु कथ केन मकारेय भनेत्स्यान्न कथमपीत्यर्थः, अपरिच्छिन्नाद्टश्यसदूपपरिच्छिन्न- दृश्यासद्यो: परस्परविरोधादिति भावः, तदेव स्पष्टमाहा- हन्तेति, यत्र प्रकृते ब्र्ह्माण अहन्ताऽहमो भावोऽद्दन्ताऽहं- पदवाच्याहङ्कारसत्ता न विद्यते नास्ति 'अहं ब्रह्मे'ति श्रुतावहं- पदवाच्यांशत्यागन लक्ष्यांशस्य ब्रह्मत्वेन प्रतिपादनाद्यतोऽहमर्थ- बाधन वाघसामानाधिकरण्यमस्ति न तु मुख्यार्थसामानाधिकर- ण्यमता नाहन्ताया ब्रह्मरूपत्वमाति भावः ॥।१७।। ननु तर्हि त्वं ब्रह्मांत श्रुतेस्त्वमर्थत्वं स्व्सन्निकृष्ठस्वभिन्नस्व- पत्यक्षलक्षणत्वमस्तु ब्रह्मया इति शङ्कते । त्वमेव तत्परं ब्रह्म 'त्वं ब्रह्मे'तिश्रुतिर्जगौ। त्वमेव तत्क्थं ब्रह्म त्वंता यत्र न वर्त्तते ॥ १८॥ त्वमेत्रेति। यतः 'त्वं ब्रह्मे'ति श्रुतिस्त्वंपदार्थस्य स्वपत्य- स्षस्वसान्नाहितस्व्रभिन्नलक्षणास्य ब्रह्मशब्दार्थस्य च देशकलव- स्तुकृतपरिच्छेदशून्य सचिदानन्दघनरूपस्य सामानाधिकरण्ये- नैक्यं जगौ कथितवती तत्ततस्त्वमेत्र त्वंपदार्थ एव स्वमत्यक्ष- ७२

५७० बोघसारे

स्वभिन्नस्वसन्निकृष्टत्वलक्षणलक्षितः पदार्थ एव ब्रह्म देशादप- रिच्छ्विन्नं परं कार्यकारणातीतं वस्तु भवेत्स्यादित्येवं शङ्काम- ड्रीकृयोत्तरमाह त्वमेवेति, तत्पकृतं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरि- च्छेदशून्यं वस्तु त्वमेव त्वमर्थमेव स्वसन्निकृष्टस्वपसक्षस्वभिश्र- त्वलक्षणमेव कथं केन प्रकारेण भवेत्स्यान्न कथमपीसर्थः, स्वा- भिन्नदेशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यस्य ब्रह्मशब्दार्थस्य त्वमर्थस्य

रिच्छिन्नजडरूपस्य परस्परं विरुद्धत्वेनैक्यानुपपत्तेरिति भाव:, तदेव स्पष्टमाह त्वन्तेति, यत्र प्रकृते ब्रह्मणि त्न्ता त्वंपदार्थस्य स्वसन्निकृष्टस्वभिन्नस्वपत्यक्षत्वरूपस्य भावः सत्ता न विद्यते नास्ति तत्रापि त्वंपदवाच्याशवाधेन लक्ष्यांशभूतकूटस्थचिदा- तमनो ब्रह्मणा सहैक्यपतिपादनमिति भावः ।।१८ ॥ ननु तर्हि 'तद्ब्रह्मे'ति श्रुतेस्तत्पदार्थस्पैव परोक्षत्वादिविशि- ष्टस्य ब्रह्मत्वमस्तु इति शङ्कते। 'तद्वह्मे'ति श्रुतेर्वक्तुं तद्नह्मेति न शक्यते। अत्यन्ताव्यवधाने हि परोक्षमित तत्कथम् ॥१९॥ तदिति। 'तङ्रह्मे'तिश्रुतेस्तत्पदार्थस्य परोक्षत्वावच्छिन्नस्य ब्रह्मशब्दार्थस्य च देशादपरिच्छिन्नस्य सामानाधिकरण्यस्य प- तीयमानत्वेनैक्यप्रतीतेस्तत्तत्पदार्थः परोक्षत्वविशिष्ट एव ब्रह्म ब्रह्मशब्दार्थों देशादयपरिच्छिन्नत्वलक्षणलक्षितोऽस्तु भवतु इति चन्नेत्याहेतीति, इत्येवं वक्तुं कथितुं न शक्यते न युज्यते कुत इसत आहाऽयन्तति, हि यस्मात्कारणादत्यन्ताव्य- वधानेऽत्यन्तमतिशयितमव्यव्धानं व्यवधानाभावो यस्मि- नूव्रह्मण तस्मिन्परोक्षमित्र तत्पदवाच्यत्वं परोक्षवत्तत्तदिति

स्वेच्छाचारचतुष्टयी। ५७१ वाचकं पदं कथ केन प्रकारेण युक्तं स्यान्न कथमपीत्यर्थः, ब्रह्म- शब्दार्थस्प देशाद्यपरिच्छन्नस्य तत्पदार्थस्य च परोक्षदेशपरि चि्छन्नस्य परस्परं विरोधात्तत्राप वाच्यांशपरित्यागे वाघसा- मानाधिरकण्येन प्रयोगान्न तत्पदार्थब्रह्मणो मुख्यं सामानाधि- करण्यमतो न तत्पदार्थस्य ब्रह्मपदार्थतेति भावः ॥ १९॥ ननु तर्हिं तद्गह्म किं रूपं तत्कथयेत्याशङ्कायामाह। नष्टायां मोहनिद्रायां गलिते मानसे मुनेः। यच्छिष्टं तत्परं ब्रह्म मनोवाचामगोचरम् ॥२०॥ नष्टायामिति। मोहनिद्रायां मोहोडज्ञानमेव निद्रा स्वरूपवि- स्मृतिहेतुत्वात्मपश्चस्वप्रवीजत्वाच्च सुपुप्तिस्तस्यां नष्टायां वि- लीनायां सत्यां तथा मुनेर्मननवतो विवेकिन इत्यर्थः, मानसे मन एव मानसं त्मिन् गलिते नष्टे सति यद्विद्वत्पत्यक्षं शिष्ट- मवशिष्टं तदज्ञानमानसाभावसाक्षित्वेनोपलक्षितं तत्परं कार्य- कारणातीतं ब्रह्म देशादपरिच्छिन्नं वस्तु अस्ति तच्च मनोवाचां मनसो वाचाश्चागोचरमरूपत्वान्मनसो वाचश्चाविषयं स्वयंप्रका- शसद्रपत्वाच्च निर्गुणत्वाच्चास्तीति निश्चेतव्यमिति भावः ॥२०।। इदानीमेतत्पकरणविचारपूर्व पाठकानाशीर्वादयति। चर्चितुं योग्यया भूयस्त्वनया चर्चया बुधाः। चर्चयन्तु परं ब्रह्म तुष्यन्तु च रमन्तु च ॥२१॥ चर्चितुमिति। बुधा विवेकिनश्चरचितुं संवादयितुं योग्य- यारडईयाऽनया तु सर्वमन्यत्कथनं परित्यज्यैतयैव केवलं च- रचया ब्रह्मविषयककथनरूपप्रक्रियया तुपदेनास्या लौकिकवै- दिकसर्वचर्चाभ्यो वैलक्षण्यं सूचितम, अत एवात्रादरो विधेय-

१७२ बोधसारे।

इत्याशयः। भूयः पुनः परं कार्यकारणानीतं ब्रह्म देशकालनस्तु- कृतपारच्छेदशून्यं वस्तु अस्ति तच्न चर्चयन्त अन्योन्यं संनाद- यन्तु तेन संवादेन च तुष्यन्तु सन्तोषं प्राप्तुवन्तु रमन्तु चानेन संवादेनैव क्रीडन्तु ॥ २१ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितारयां बोधमारार्थदीप्ी ब्रह्मचर्चाविशत्यर्थप्रकाश: बधिंशः॥२६॥

अथ सेच्छाचारचतुष्टयी। एवं ब्रह्मचर्चा निरुप्येदानीं तत्रैव नष्टायां मोहनिद्रायां गलिते मानसे मुने। यच्छिए्टं तत्परं ब्रह्म मनोवाचामगोचरमिति। अनेन मोहमनरसोलयसाक्षित्वेन लक्षगोन यल्लक्षयितुं तत्रैव तदाकार वृत्ति्व्यवहारे सति मुमुक्षोरहंकारावशिष्टत्वेन न स्यादिनीमामाशर्ङ्का शिष्यस्यालक्ष्य ज्ञानोत्तरं यावत्ार्ध- शपमहंकारस्य विद्यमानत्वेपि क्रमतस्तदनादरेण स्व्ररूपपेमत्र- द्ध्या तन्नाशोपि स्यादिसर्थ सम्भावयितुं तत्सक्वस्य समाध्य- विरोधित्वदर्शनाय स्वेच्छाचारचतुष्टय्याखयं चतुःश्रोकं प्रकरणं वक्तुकाम आह। अथ स्वेच्छाचारचतुष्टयी अथोति। अथ ब्रह्मचर्चाविशतिनिरूपणानन्तरं स्वेच्छाचा रचतुष्टयी स्वेच्छाचारपतिपादक श्रोकचतुष्करूप प्रकरयं नि- रूप्यत इति शेपः, तत्रादौ एतत्मकरणश्रवयं तच्छैष्ठ्यनिरुपणा पूर्वकम दरकर्त्तव्यतां विधत्ते। श्रोतव्या श्रीमता साधो ननमेकाग्रचेतसा । परमार्थस्य सर्वस्वं स्व्रेच्छाचारचतुष्टयी॥ १॥

स्वेच्छाचारचतुप्टयी। ५७३

श्रोतव्पेति। हे साधो पूर्वोक्तव्रह्मणि चित्तस्थैर्यमाधक भ- नेन संवोधनेनैतत्मकरयश्रवणेधिकारिता सूचिता, श्रीमना वैराग्यादिमाधनसंपद्टता त्वयान्येनापि वा कर्त्रा-एकाग्रचेत- सैकं स्वगतसजातीयविजातीयभेदशुन्यं ब्रह्माग्रे पुरोभागे विषयतया विद्यते यस्य तत्तथोक्तं तादृटशेन चेतसान्तःकरगोन करणभूतेन परमार्थस्य तान्विकार्थस्य सर्वस्वं सर्वसंपद्रूपा स्वे- छछ।चारचतुष्टयी स्वेच्छाचारस्य निरूपिका चतुष्टयी चतुर्गी श्रो- कानां समूहरूपा-एतदाखयं प्रकरणमित्यर्थः, श्रोतव्या श्रवण- विषया कर्त्तव्या ॥ १॥ पतिज्ातमेव स्व्रेच्छाचारं रूपकेणाह।

निजं पतिं परित्यज्य गृहस्थैव प्रपञचती। पत्या परेण रमते चतुराख्याभिचारिणी ॥ २ ॥ निजमिति। व्यक्तार्थस्तावन्निजं स्वकीय पति भर्तारं परि- त्यज्य विहाय गृहस्थैव निजपतिनिर्मिते गृहे स्थिता सत्येव प्र- पञ्चती स्वपतिवश्चनशीला चतुरारुपा चतुरेत्येवमाखयाऽडह्वा यस्या: सा तथोक्ता चतुरानाम्नी काचिदभिचारिणी व्यभ- चारिणी स्त्री परेणान्पेन पत्या जारेण सह रमते क्रीडति। प्रक- तार्थे तु, निजं स्वरीयं पति पातीति पतिः 'पातेर्डिः' बुद्धे: पालकत्वादहङ्कारस्य बुद्धे: पतित्वं ते परित्यज्य विहाय गृहस्थैव गृह्ते स्व्रात्मतयाङ्गीक्रियत इति गृह शरीरं तत्र स्था स्थितैव, यद्रा गृहेष्विन्द्रियेषु स्थितैव प्रपश्चती स्वपतिरहङ्कारस्तद्वश्चनपरा चतुराख्या चतुरा तुर्या-इत्यारुपाऽडह्वा यस्याः सा तथोक्ता-अ- भितः सर्वतश्चरितुं गन्तुं शीलमात्मन्या्याः सा तथोक्ता बुद्धि- स्तुर्यानाम्नी जीवन्मुक्तबुद्धिरित्यर्थः, परेशा कार्यकारणातीतेन

५७४ बोधसारे।

पत्या पाति स्वम्चित्सुखदानेन रक्षतीति पतिर्व्रह्माभिन्नः म- त्यगात्मा तेन सहैकीभूय रमते क्रीडतीति ॥ २ ॥ किश्। अहङ्कारं पृथक्कृत्य तुर्यबुद्धिर्दिने दिने। पत्या परेण रमते पुंश्रली परसङ्गिनी॥ ३॥ अहङ्कारमिति। तुर्यबुद्धिस्तुर्येत्र जातिकुलाभिमानशून्या बु- द्विर्मतिर्यस्याः सा तथोक्ताडत एव पुंश्चली पुरुपेषु चलितुं गन्तुं शीलमस्या: मा तथोक्ता व्यभिचारिणीत्यर्थः, अत एव प- रसङ्गिनी परस्यान्यपुरुषस्य सङ्गः सम्वन्धो भोगोऽस्याऽस्तीति सातथोक्ता 'सुप्यजातानि'ति णिनिः, एतादृशी काचित्स्री, अह- ङारं पितृमातृकुलजासभिमानं पृथक्कृत्य स्वान्तःकरणान्निरस्य दिने दिने प्रतिदिनं सर्वदेत्यर्थः, परेणान्येन पत्या पुरुषेण जारे- णत्यर्थः, सह रमते क्रीडनि यथा। तद्वत्मकृतेपि, तद्यथा तुर्यबुद्धि- स्तुर्याख्या बुद्धिर्मति: पुंश्रली पुंसः पुरुषाद्देहाभिमानवतो जी- वादिति यावच्चलितुमात्मानं प्रतिगन्तुं शीलमस्या: सा तथोक्ता- डत एव परसङ्गिनी परस्य कार्यकारणातीतस्य ब्रह्माभिन्नप- त्यगात्मनः सङ्ग: समागमो विद्यते यस्याः सा तथोक्ताऽत एव अहङ्गारं देहवर्णाश्रमकुलजात्यभिमानं पृथक्कृत्यात्मनः स्त्र- तश्च भिन्नत्वेनानुभूय दिने दिन इत्युपलक्षणं प्रतिक्षगामित्यर्थः, परेण कार्यकारणातीतेन पत्या पाति स्वसच्चित्सुखदानेन रक्षति बुद्धिमिति पतिः बुद्धिरक्षकः प्रत्यगभिन्नः परमात्मा 'कोहेवा- न्यात्कि: प्राण्याद्यदैष आकाश आनन्दोन स्यादू, एष ह्येवानन्द- यातीति श्रुतेः, तेन सह रमते क्रीडते आत्मना सहैकीभूय स्त्रात्मसुखमनुभवतीति भाव:॥३ ।। ननु स पुरृषः स्वस्त्रीं परपुरुषसङ्गात्कुतो न निवारयति

स्वेच्छाचार चतुष्टयी।

तद्यभिचारं च कथमनलोकयति तत्राह। पश्चात्तु स्त्रीजितः सोपि प्रतिकत्तुमनीश्वरः । अस्या: सम्भोगवेलायां गृहं सन्त्यज्य गच्छति ॥४॥ पश्चादिति। सोपि तदीयपतिरपि स्त्रीजजितः स्त्रिया भा- रयया वशीकरणेन वलवत्परपुरुषाश्रयणेन वा जितः सामर्थ्य- हीन: कृतः सनूपश्चादनन्तरं वलवतीं तां स्त्रीं प्रतिकर्तु ताड नादिना निवारयितुमनीश्वरोऽसमर्थो भवाति तु पुनः अस्य स्व्रस्त्रियाः सम्भोगवेलायां सम्भोगस्य परपुरुपमङ्गस्य वेलायां समये गृहं मन्दिरं सन्सज्य विहाय गच्छति याति न तु तद- वलोकयतीति भावः। प्रकृतार्थेतु, सोप अहङ्कारोपि आत्मानुप्त- न्धानरतां पूर्ववत्निवार्य स्व्रानुसन्धानवतीं कुतो न करोतीति चेत्तत्राह पश्चादिति, सोपि अहङ्कारोपि स्त्रीजितः शब्दमात्ररू- पया बुद्ध्या जितोऽसच्व्रेन तुच्छत्वेन चावलोकितः सन् वाचा- रम्भणश्रुसा वाङ्मात्रत्वप्रतिपादनात्स्त्यायतेः शब्दार्थत्व्रात्तत्म- कृतिकत्वाच् स्त्रीशब्दस्य तद्वाच्यतुर्यबुद्धेरपि वाङ्यात्रत्वं पश्चा- दनन्तरं तां स्त्रियं शब्दमात्रां बुद्धिं प्रतिकर्तुमात्मानुसन्धा- नान्निवारयतुं स्वानुसन्धानवतीं कर्तुमिसर्थः, अनीश्वरोऽम- मर्थो भवति प्रमाणजन्यज्ञानस्य भ्रमज्ञानेन वाधाशक्तेरिति भात:, तु पुनरस्या: तुर्याख्यबुद्धेः सम्भोगनेलायां सम्भो- गस्य स्वात्मानुमन्धानरपभोगस्य वेला समयस्तस्मिन्विद्यमाने सति गृहं 'शरीरं गृहमुच्यत'इत्याचार्योक्तेः, ग्रृह्यते स्वात्मत- याङ्गीक्रियत इति गृहं शरीरं, तथात्रैत्र च गृहं देहः पतिर्जीव इत्युक्तेश्र सन्सज्य परितज्य गच्छति विलीनो भवति अतस्तु- र्याख्यबुद्धौ स्वात्मानुसन्धाने स्वेच्छाचारः सिद्ध इति भावः॥।४।। नन्वेतादशे स्त्रीपुरुषव्यवहारेपि पत्युर्गृहत्यागाभावात्संसा-

५७६ बाधसारें।

रजन्यसुखदुःखादिसत्वाच्च पूर्ववद्दपतीभावः स्यादिाशङ्घाह। इदृशे व्यवहारे तु दाम्पत्यं बद कीदृशम्। दिनैः कतिपयैरत स्वेछाचारः प्रवर्त्तते॥ ५॥ ईद्श इति। ईदश उक्तलक्षगो व्यवहारे स्वस्त्रिया सह स्वगृहे वर्तने मतपि दाम्पयं दम्पसोर्जीयापयोर्भावः सत्ता कर्म वा दाम्पत्यं स्त्रीपुरुपसङ्गसुखमित्यर्थः, कीदृशं कर्थ स्यात्तद्वद ब्रूहि येन तदासक्तिमी मर्वदा तस्य दुःखमिश्रितत्व्र।त्तद्दुःख- मेवरेनि भावः, अतस्तदनासत्त्यैव तु पुनः कतिपयैरेव कतिचि- त्मङ्गयैरेत् दिनैः दिवसैः स्व्रेच्छाचारः सर्वलौकिकधर्ममनादसो- भयोरीप स्वेच्छाचारः स्व्रेच्छापूर्वकमाचरणं यथेष्टाचार इसर्थः, प्रवर्त्तते शीघ्रमेव भविष्यतीयर्थः, वर्त्तमानसामीप्ये वर्तमानप- योगः। प्रकृतार्थे तु अहङ्कारस्य बुद्धेश्च विद्यमानत्वेप तत्सम्ब- न्धेन कचित्संमारोद्भवोपप स्यादित्याशक्काहेद्श इति। ईटशेड- हङ्कारानादरेगात्मना मह रमगालक्षणे व्यवहारे वर्त्तमाने सति दाम्पत्यं जायत उत्पद्यते मंसारोऽस्यामिति जाया बुद्धि: साच पतिश्च बुद्धिपालकोहङ्गारस्तगो: कर्म संसारोद्भावनरूप दाम्पत्यं कीटशं कथ स्यात्तद्वद ब्रूहि उभयोरन्योन्यसत्तय- भावे बुद्ध्या तत्तुच्छले च विनिश्चिते न संसारोन्भव इति भाव:, किश्च तु पुनः कतिपयैरेव कातचित्मङ्गयैरपि दिनैर्दिवसैः स्वेच्छाचारः स्वेच्छयाऽडचारो व्यवहारोऽहङ्कारस्य विधिनिषे- धातीतत्वेन बुद्धेश्च तद्रोधकाहङ्कारौदास्य आत्मचिन्तननैरन्त- र्यरूप: स्वरेच्छापूर्वक एव पवर्त्तते भविष्यति ॥ ५ ॥ इदानीमेतत्मकरणातात्पर्य जिज्ञासुबुद्धारोहाय स्पष्टमाह गद्येन। स्वानुभवानां सत्यपि बाधिता- हन्कारे समाधिभङ्गो नास्तत्यिर्थः ॥ ६॥ इ० न० बो० स्वेच्छाचारचतुष्टयी॥ २७॥

वनारससंस्कृतसीरीजनान्नी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली।

इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति। अस्यां संस्कृतभाषा- निवद्धा वहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभाषानुवा दसहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता सवन्ति। तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये Sपि विद्वांस: शोधयन्ति। यैग्रां- हकमहाशयैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- ककस्य खण्डस्य ।।।) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्यैर्म- हाशयर्यः कानिचित् खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येकं खण्डानां ) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देय इति॥/+५ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः । रु० आ० सिद्धान्ततत्वविवेक: खण्डानि ५ ५ अर्थसङ्ग्रह अंग्रेजीभाषानुवादसहितः १ तन्त्रवार्ततिकम् खण्डानि १३ कात्यायनमहर्षिप्रणीतं शुक्कयज्जुःप्रातिशाख्यम् सभाध्यं ख०६ ६ १३ O सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता १ 0 वाक्यपदीयम खण्डानि ५ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्ड ३। द्वितीयभागः तृतीयाका- ण्डम् हेलाराजटीकासहित खण्ड २) ५ 0 रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ परिभापावृत्ति: खण्डे २ २ वैशेषिकदर्शनं किरणावलीटीकासंचलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्डे २ २ O शिक्षासङग्रह: खण्डानि ५ ५ ने ष्कम्यसिद्धि: खण्डानि ४ OC म हर्षिका त्यायनप्रणीतं शुक्कयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम सभाध्यम ३ O ऋुग्वेदीयशौनकप्रातिशाख्यं सभाध्यम् खण्डानि ४ ४ O (वृहत्) वैयाकरणभूपणम् पदार्थदीपिकासहितम् खण्डानि४ ४ ० विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहितः खण्डे २ २ 0 तत्वदीपनम् (पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम्) स० ८८० चिदान्तदीप: (श्रीभगवद्ामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ ० टुप्टीका सण्डानि ४ ४

पातञ् लदर्शनम।श्रीरामानन्दयतिकृतमणिप्रभाऽडख्यवृत्ति स० १ ० व्याकरणमिताक्षरा। श्रीमदन्नंभट्टप्रणीता खण्डानि ६ ६ रसमञ्जरी। व्यङ्गयार्थकीमुद्या प्रकाशेन च सहिता ख० ३३ ० भेदधिक्कार: व्याख्यासहितः श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रमप- राक्रमसहितः खराडे २ २ बोधसारो नरहरिकृत: तच्छिष्यदिवाकरकृतटीकया स० ख०६६ O म्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचिता। १ 0 दैवश्कामधेनुः अर्थात् प्राचीनज्योतिषग्रन्थः । २ श्रीमदणुभाष्यम्। श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम्। गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजी आहाराजविरचितभाष्यप्रकाशाख्य व्याख्या समतम। ३

व्रजभूषण दास और कम्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़क बनारस

BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, .. . UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A., C. I. E. AND G. THIBAUT, PR. D. No. 108.

बोधसारः । श्रीविद्वद्वर्यनरहरिविरचितः । तच्छिष्यश्रीदिवाकरकृतयाऽर्यदीप्त्या सहितः । श्रीमदुदासीनवर्यस्वामिगोविन्दानन्दशिष्येण द्यानन्दस्वामिना परिशोधितः। BODHASÂR, A TREATISE ON VEDÂNTA,

SRÎ NARAHARI, BY

With a commentary by the author' s pupil PANDIT DIVÂKAR. EDITED BY SWÂMÎ DAYÂNAND. Fasciculus VII. BENARES: Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot.

Printed at the Vidyâ Vilâs Press, BENARES. 1905.

सूचौपन्रम्। गणपाठ: 0

गोलप्रकाश: २ V गंगालहरी १ O गुरसारणी जातकतत्वम · १२ O

तत्वदीप १ 0

तकसंग्रहः १ O w V दत्तकमीमांसा O धर्म्मशास्त्रसंग्रहः 0 १ धातुपाठ: (शिला -s ) २ O

0 धातुरूपावली २ नैषध चरित नारायणी टीका टाइप ४

परिभाषापाठ: १ 0 पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता २ O प्रथम परीक्षा 0 प्रथमपुस्तक हिन्दी १ प्रश्नभूषणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम ग्रन्थ) बीजगणितम (म० म० पं० सुधाकरकृतटिप्पणीसहित) १ मनोरमा शब्दरतसहिता (टाइप) लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता D लघुकौमुदीभाषाटीका लक्षणावली २ लीलावती (म० म० पं० सुधाफरछतटिप्पणीसहित) १ वसिष्ठसिद्धान्त: १ विष्णुसहस्रनाम १ शब्दरपावली १ शङ्गार सप्तशती १ O

समासचक्रम १ समासचन्द्रिका O १ सरस्वतीकण्ठाभरणम O साङ्गयचन्द्रिका टिप्पणीसहिता V साङ्ग्यतत्त्वकौमुदी ६ सिद्धान्तकौमुदी सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता उपसर्गवृत्ति क्षेत्रकौमुदी D क्षेत्रसंहिता २

अहङ्कारावाधकत्वप्रदर्शनतयी। ५७७

स्वानुभवानामिति। स्वानुभवानां स्वः स्वीय आत्मवि- पयकोऽनुभवोऽनुभूतिः, यद्रा सस्याप्यात्मनः पृथगसत्वा- त्स्वात्मभूतोनुभवो येषामस्ति ते तथोक्तास्तेषां जीवन्मुक्तार्ना व्यवहारकाले वाधिताहङ्कारे वाधितोऽसच्वेन निश्चितो यो- Sद्ङ्कारोऽहङ्कतिस्तस्मिन्ससपि विद्यमानेपि समाधिभङ्ग: समाधे: स्वात्माकारवृत्तिलक्षणस्य परपुरुषासक्तस्त्रीपरपुरुषस- ङ्रसुखाकारटटत्तेरिव स्नेहातिशयाद्भङ्गो नाशो नासि न भवती- सेवमर्थोस्य प्रकरणस्य ज्ञेयः ॥ ६ ॥ इति श्रीनरह० दि० बोधसारार्थदीतौ सेच्छाचारार्थप्रकाशः सप्तविंशः॥२७।।

एवं स्वेच्छाचारपश्चकं निरुप्येदानीं ज्ञानिषु व्यवहारकाले- डहङ्कारसच्वेि तस्य बाधितत्वेनावाधकत्वं दर्शितमेव द्रढयितुं सदष्टान्तमहङ्कारस्याबाधकत्वमवर्शनत्रय्यारयं विश्लोकं प्रकर- णमभिदधान आह। अथाहंकारस्याबाधकत्वप्रदर्शनत्रयी। अथेति। अथ स्व्रेच्छाचारपञ्चकनिरूपणानन्तरमहङ्कारावा-

दर्श्यतेऽनया सा तादशी त्रयी त्रयाणां श्लोकानां समाहार- स्त्रयी-एतन्नामकं प्रकरणमित्यर्थः, निरूप्यत इति शेष: तत्र तातदादौ दृष्टान्तमाह सार्घेन। भित्तिचित्रकृतं सर्प द्ृष्ट्रा बाल: पलायते। केन चिद्ालकेनोक्तं चित्रसर्पोयमित्युत ॥ १॥ भित्तीति। वालोऽव्युत्पन्नो डिम्भो भित्तिचित्रकृतं भित्तौ

५७८ बोघसारे

कुड्ये याननि चित्राणि तेषु कृतं लिखितं सर्पे भुजङ्गं ट्ृष्ट्राऽव- लोक्य पलायते ततः स्थानात्वरयाऽपसर्पति यदा तदा केन- चिदन्येन बालकेन किंचिद्व्युत्पन्नेन पोतेनायं भवद्दृष्टक्षित्रसर्पश्चि वरूप: सर्पो भुजङ्गोऽस्तीत्युतेसेवं पकारेणोक्तं कथिक्तम् ।। १।। ततः प्रभृत्यसौ विद्वांस्तेनैव सह खेलति। तथात्मस्थमहंकारं श्रुत्वा मूढः पलायते ॥ २ ॥ तत इति। अमौ वालस्ततः प्रभृति तं कालमारभ्य वि- द्वान्सर्पमिथ्यात्वज्ञानवान्ततोन्यत्र सत्यसर्पे सर्पसत्त्वज्ञानत्ान्- तेनैव मिथ्यात्वेन ज्ञातेन चित्रसर्पेण सहैव साकमेत्र खलति क्री- डति यथा। दार्ष्टान्तिकमाह तथेति, तद्वत्तथा मूढोऽज्ञानी- आत्मस्थमात्मनि प्रत्यगात्मनि स्थमधिष्ठितमहङ्कारमहंकृति श्रुत्वा शास्त्रोक्तं श्रवणेन निश्चित्य पलायते तद्भयेन समाधौ लीनो भवात ॥ २ ॥ तत्र सद्गुरुणा प्रोक्तं चिदेवास्तीह नेतरत। ततः प्रभृत्यसौ विद्वांस्तेनैव सह खेलति ॥ ३ ॥ इति श्रीनरहीरकृतौ बोधसारेहङ्काराबाधकत्वप्रदर्शनत्रयी॥ २८॥ तत्रेति। तत्राहङ्कारभाने तद्भये च सद्ुरुणा सन्नहङ्कारादि- जगन्मिथ्यात्वज्ञानपूर्वमात्ममाथार्थ्यज्ञानवान्यो गुरुर्महावाक्यद्वा-

चतनमेत प्रत्यगात्मचैतन्यमेत्र केवलमस्ति विद्यते नेतर- त्तदन्यत्किमपि अहङ्काराविकं नास्तीत्येवं मरोक्तं कथितं यदा तदा ततः प्रभृति तत्कालमारभ्यासावुक्तलक्षणो मूढ: पूर्व स एव विद्वानहङ्गारादिमिथ्याज्ञानपूर्वमात्मयाथार्थ्यवेत्ता ज्ञान्यवस्थायां तेनैवाहङ्कारादिजगतापि सह साकं बाघित-

प्रश्नोत्तरमुक्ताफलद्वयम्। १७९

वात्निशङ्क खेलति क्रीडति वाघिताहङ्कारस्य मुनौ बाध- कत्वं नास्तीति भावः॥ ३ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ा-

अथ प्रश्नोत्तरमुक्ताफलद्वयम्।

नतने स्वनाशभावनया तवानादरं जिज्ञासोरालक्ष्य तदभाव दर्शयितुं जीवविषयवासनासम्वादपतिपादकं प्रश्नोतरमुक्ताफ- लद्टयाखयं प्रकरणं द्विश्लोकं निरूपयिष्यत्नाह। अथ प्रश्नोत्तरमुक्ताफलद्वयम्।

श्रोतरमुक्ताफलद्वयं प्रश्नोनुयोग उत्तरं प्रतिवचनं ते एवमुक्ताफले मौक्तिके तयोर्द्वयं युग्मेमतन्नामक पकरणममित्यर्थः, निरुप्यत इति शेष:, तत्रादौ जीवं प्रति विषयवासनाप्रश्नं निरूपयितुमाह। तत्र विषयवासनोवाच। तत्रति। तत्रात्मनाशसम्भावनायां विषयवासना विषयाः श ब्दस्पर्शादयस्तेपां वासनेच्छोवाच जीवं पतीति शेपः, कथया- मास। किमुनाच तदाह। अहिकाडा न कर्त्तव्या कर्त्तव्यं नात्मचिन्तनम् । अहो जीव महामूढ मरणं ते भविष्यति ॥१॥ अहिक्रीडेति। ह महामूढ हे महामूर्ख इति स्वेष्टनाशपतीत्या SSक्रन्दपूर्वकं संतोधनम, अहो जीव अनेन संवोधनेन स्वजीवनहे- तुत्वाज्जीवहितवक्तव्यता स्वस्य सूचिता, त्वयाऽहिक्रीडाडहि- ना सर्पेण सवनाशकारणत्वात्सर्पपदशेनात्मना सह करीडा रति-

५८० बोधसारे।

जीवनेच्छावता पुरुषेशा सर्पेण साकं रतिरिव न कर्तव्या न का- र्या तदेव स्पष्टमाहाऽडत्मचिन्तनमिति, आत्मनः प्रत्यगभिन्न- ब्रह्मणश्चिन्तनं स्मरणं न कर्तव्यं न कार्य कुत इत्यत आह म- रणमिति, ते तवोभयकरणेन मरणं मृत्युर्भविष्यति भवेदत उभयमपि समानमतो न कार्यामत्याशयः ॥१॥ एवं प्रश्नमभिधायेदानीमुत्तरं वदन्नाह। स जीव उवाच। स इति। स उक्तरीसा विषयवासनया पृष्टो जीवः उता- च साधिष्ठानबुद्धिस्थश्चिदाभास: कथितवान्, किमुवाचेत्यत आह। अहिनानेन ये दष्टा अमरत्वं गता हि ते। अस्यामृतमयी दंष्टरा तत्क्ीडाम्यमुनाहिना ॥ २॥ इति श्रीनरहरि० वो० प्रश्नोत्तरमुक्ताफलद्वयमेकोनविशः॥२९॥ अहिनेति। अनेनात्मस्वरूपेणाहिना न हीयते नश्यती- सहिरविनाशिस्वरूपो जीवत्वनाश्ञकत्वादहिरिव तेन ये वि- रला दष्टा भुक्तास्ते पुरुषाः शुकादयोऽमरत्वं न विद्यते म- रो मरणं यत्र तदमरं ब्रह्म तस्य भावस्तत्वं ब्रह्मत्वं गताः मा मा ब्रह्माभिन्ना जाता इसर्थः, हि प्रासिद्धमेतच्छुतिषु विद्वत्सु च। अथवा न हिनस्ति नाशयतीत्यहिर्जीवस्य जीवनहेतुत्वात को 'हेत्रान्यात्कः प्राण्यायदेष आकाश आनन्दो न स्यादि'- ति श्रुतेः, अन्यत्समानं तत्तस्मात्कारणादमुना प्रसक्षेणाहिना- Sविनाशिस्त्ररूपेय मज्जीवनभूतेन चात्मना सह क्रीडामि रमे, ननु सर्पदंशे मृत्युरेव भवतीति प्रसिद्धिस्तत्कथमेतदहिदंशेऽमर- त्वमाप्तिः सम्भाव्येत्याशड्ाहाऽस्येति, अस्यात्मसर्पस्य दंष्टा दंशक्रियाकरयारूपा वृत्तिर्विवेकाख्याSमृतमथी-अमृतं मरणर- हितं प्रह्मात्मत्व्रमेत्र प्रधानं यस्यां सा त्तथोक्ताडस्ति अत प-

प्रश्नोत्तरचमत्कारत्रयी

तइंशेSमरत्वप्राप्तिर्निश्चेतव्येति भावः ॥२॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ती प्रश्नो त्तरमुक्ताफलद्वयार्थप्रकाश एकोनत्रिंशः ॥२९।।

अथ प्रश्नोत्तरचमत्कारत्रयी। एवं प्रश्नोत्तरमुक्ताफलदयं निरुप्येदानीं पूर्व ज्ञानिप्वहङ्का- रस्याबाधकत्वमुक्तं तत्र ज्ञानिष्वहङ्कारस्य विद्यमानत्वे व्यवहा- रोपि स्यात्तस्मिंश्च सति पूर्ववत्कामादीनां बलं स्यादिसाशक्का तां निराकर्तु पश्नोत्तरचमत्कारत्रय्याख्यं त्रिश्चोकं प्रकरणमभि- दधान आह। अथ प्रश्नोत्तरचमत्कारत्रयी । अथेति। अथ प्रश्नोत्तरमुक्ताफलद्वयानन्तरं प्रश्नोत्तरचम- त्कारत्रयी प्रश्नश्चानुयोग उत्तरं च प्रतिवाक्यं तयोश्चमत्कार: कौतुकं विलास इसर्थः, तस्य प्रतिपादिका त्रयी श्षोकत्रयरूपा पक्रियैतन्नामकं प्रकरणमित्यर्थः, निरूप्यत इति शेपः। तत्रादौ मोहादीनां कामादीन्पति प्रश्नवचनमुदाहरति। यथापूर्व न खेलन्ति यथापूर्वै हसन्ति न। कैश्रित्कामादयः पृष्टाः भवन्तः किं हतप्रभाः ॥१॥ यथापूर्वमिति। भो कामादयो भवन्तो यथापूर्व पूर्वकाले यथा यद्वत्खेलन्तः स्थितास्तथेदानीं न खेलन्ति न क्रीडन्ति, किश्च भवन्त इदानीं हतपरभा हता नष्टा प्रभा येषां ते तथोक्ताः किं कुतः कारणादित्येवं कैश्चिन्मोहादिविकारैः कामादयः कामोभि- लाष आदिर्मुख्यो येपां ते पृष्टा अनुयुक्ता: ॥१॥ कामादीनामिदानीं मोहादीन्प्त्युत्तरं वदन्नाह।

५८२ बोधसारे।

कामादय उचु: । कामादय इति। कामादयः कामोभिलाप आदिर्येषा क्रोधादीना ते तथोक्तास्त ऊचु: कथयामासु:, किमिसत आह। अस्यान्पुष्णाति या नित्यं साडस्माकं जननी मृता। सुखलुब्धेन पित्रा नः का चिदन्या कृता वधूः॥२॥ अस्मानिति। हे मोहावयो याडविद्या निसं सर्वदा- Sद्मा्कामादिविकारान्पुष्णाति पालयति साऽस्माक कामादीनां जननी माता मृता नष्टा, ननु भवतां मातरि नष्टायामपि पितृतः पालनं भवतु तत्राहुः सुखलुब्धेनेति, नोऽस्माकं सुखलुब्धेन सुखं स्त्रीभोगजन्यं लोके। परमार्थतस्तु विद्यासुखं तस्मिल्लब्ध आसक्तस्तेन पित्राऽस्मत्पालनमनाहस पाति अस्मानिति पिता जनकोहङ्गारस्तेन काचिदपूर्वाऽनिर्वचनीयेति यावदन्या द्वि- तीया विद्याख्या वधू: स्त्री 'वधूर्जाया स्तुपा स्त्री चे'त्यनेकार्थः, वध्यतत नाशयति सर्वमविद्याकृतं संसारममिाि वघूर्विद्या कृता परिणीता संपादितेत्यर्थः ॥२ ॥ नतु सा भवतां पालनं कुर्यात्तत्राह। अस्मान्द्विष्यति सा नित्यं न पुष्णाति कदाचन। दिनैः कतिपयैरैव गृहत्यागो भविष्यति ॥ ३ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे प्रश्नोतरचमत्कारत्रयी न्रिंशा॥ ३०। अ्रस्मानिति।सा सपन्नी माताडस्मान्कामक्रोधादिविकारान्नो निसं सर्वदैव द्विष्यति द्वेष्टि दोपदृष्ट्याऽवलोकयतीत्यर्थः, किश्न् साविद्याऽस्मान्कामादीनविद्यापुत्रान्नः कदाचन कस्मिन्नपि समये न पुष्णाति नैव पालयति, किश्चाऽतः कतिपयैः

स्तनपानलीलाष्टकम् । ५८३

कतिचित्संख्यैर्दिनैदिवसैरस्माकं कामादीनां गृहत्याग एव गृहं मान्दिरं शरीरं च तस्य स्यागो विसर्जनमपि भविष्यति भवे- द्विदयाSविद्यानाशे कृतेप्यहङ्कारसतवं कामादिपोषक न भवति प्रत्युत विद्यासुखलोभेन तद्द्रेष एवातः क्रमेण कामादिविकार- लय एव सम्भाव्य इति भावः ॥ ३ ॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ी

अथ स्तनपानलीलाए्टकम्। एवं प्रश्नोत्तरचमत्कारत्रय्याहङ्कारसत्वेपि विद्वत्सु क्रमेशा ह-

न्नस्य विदाभासस्यापि विद्यायामेत्र रुचिमुत्पादयितुं स्तनपानली- लाष्टका्यमष्टश्लोकं प्रकरणमभिदधान आह। अथ स्तनपानलीलाष्टकम्। अथेति। अथ प्रश्नोत्तरचमत्कारत्रयी निरूपणानन्तरं स्तन पानलीलाष्टकं स्तनयोः पानं स्तनपानं दुग्धपानमिसर्थ:, तद्रूपा लीला कीडा तस्या: पतिपादकमष्ठकमष्टश्लोकसमूहरूपं प्रकरणं निरूप्यत इसर्थः । श्रीगुरुरुवाच। तत्रादौ श्रीगुरुः वैराग्यादिस्व्ररूपसंपत्तिमान् हितोपदेष्टो- वाच कथयामास, किं कथयामास तदाह। उपमाता च माता च बाल मातृद्वय हि ते। उपमातु: स्तनरसः कट्टम्लमधुतिक्तक: ॥ १ ॥ उपमातेति। हे वाल हे पुत्र ते त हि पसिद्धं मातृद्रपं मात्रोर्ज:

५८४ बोधसारे।

नन्योर्दयं युग्ममस्ति, ननु मातृत्वे समाने तयोर्भेदः कि निबन्धनस्त- त्राहोपमतेति, उपमाता च धात्री-एका, माता च जननी च द्वितीया, पालकत्वेन मातृत्वे समानेपि पोषकत्वजनकत्वरूपतैलक्षण्येन भेदो ज्ञेय इति भावः। प्रकृतार्थेतु हे वाल हे मूढ अनेन संबोधनेनो- पमातृतुल्याविद्यास्तनरसतुल्यविषयरसासत्तया मूढत्वं त्वयि वि शिष्टमति द्योतितं, हि प्रसिद्ध ते तव साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदा- भासस्येसर्थः, मातृदवयं मात्रोः परिच्छेदकारणरूपोपाध्योर्द्वयं ट्विक- मस्तीि ज्ञेयं, ननु परिच्छेदहेतुत्वं समानं भेदहेतोर्वैलक्षण्याभा- वात्तदभावे च क्थ तयोर्द्वित्ं सम्भाव्यं तत्राहोपमाता चेति, उपमाता चोपमीयते परिच्छिद्ते, यद्वोपमीयत उपमाविषयी- क्रियत आत्माऽनयेति उपमाताऽविद्या माता च मीयते सा- क्षात्क्रियते जीवव्रह्मैक्यमनया सा माता विद्या च चकाराभ्या- मसन्तं वैलक्षण्यं सूचितम्, एवं मातृभेवं प्रदर्श्येदानीं वालत्वादे- वोपमातरि विशेषप्रीतिमालक्ष्य तत्रामीति मातरि च प्रीर्ति ज- नयितुमुपमातृस्तनरसस्वादं दर्शया उपमातुरिति, हे बाल त- वोपमातुर्धात्र्याः स्तनरसः स्तनयोः कुचयो रसो रस्यत आ- स्वाद्यत इति रसः पयः कद्धम्लमधुतिक्तक: कद्वम्लमधुतीक्ष्ण- भक्षणात्कटुरम्लो मधुस्तिक्तश्रानेकरसोडत एव चित्रद्वैत- रसात्मकश्चित्रोऽनेकरसो द्वैतरसो भिन्नास्वादरूपोऽस्ति ॥ १॥ स्वरूपं प्रदश्य फलमपि दर्शयति। जरामरणसंसर्गी चित्रद्वैतरसात्मक: । निजमाता तव तु या तन्माहात्म्यं वदाम्यहम् ॥२।। जरेति। जरामरणसंसर्गी जरा वार्धक्यं ततसदशं नै- र्ल्यं वा मरयामपि अकालमरणं तत्सदशं वा धर्मार्थका- ममोक्षानुपयोगिमूढजीवनं वा ते संसज्येते माप्येते अ-

स्तनपानलीलाष्टकम।

नेनेति स तथोक्तोऽस्गिन्नस्ति स तादृशो जेयः। प्रकृतार्थे तु हे बाल हे मूढ त उपमातुरविद्यायाः स्तनरपः स्तन्यन्ते ध्वन्प- न्ते नामभिः प्रतिपाद्यन्त इति स्तना इह लोकपरलोकभवा वि- षयास्तत्पापकमाधनपतिपादकानि शास्त्राणि च तेपां रसः सुखं तत्प्तिपादं च सुखं कद्म्लमधुतिक्तक एवं कटुरम्लो मधुर्म- धुरस्तिक्तक्तीक्ष्ण एवं चित्रद्वैतरसात्मकश्चित्रमाश्चर्यरूपं यद्द्वैतं भेदस्तद्विशिष्टो यो रसः सुखमात्मा स्वरूपं यस्य स तथोक्तो- डस्ति, फलतोपि दोषं दर्शयति जरेति, जरा वार्धक्यं मरण मृत्पुस्ते संसृज्येते प्राप्येते अनेनेति स तथोक्तः सोऽ्मिन्नस्तीति स तथोक्तोऽस्ति अतस्तदादरो नैव कार्य इति भाव:, नतु मम मातुस्तर्हि किस्वरूपं तद्वदेनाशङ्काह निजेति । तब ते तुश- ब्दोडत्रोक्तोपमातृतोडस्या वैलक्षण्यद्योतनार्थः, या त्वज्जातौ प- सिद्धा निजमाता निजा स्व्रीया माता जनन्यस्ति तन्माहात्म्यं तस्यास्त्वदीयमातुर्माहात्म्यं महत्वं वदामि कथयामि अहं त्वदु- पदेष ॥ २॥ तत्पतिज्ञातमेताह। सैत माता पिता सैव जगतामीश्वरी च सा। सागतिः सा परं तत्त्वं तत्परं नास्ति किञ्चन ॥३॥ मैवेति। सैव तव माता जननीयं घात्री न ज- ननीसर्थः, तथा तव सैव जनन्येव पिता पालको जनक इतर्थः, जगतां सर्वेषामपि लोकानामीश्वरी धर्मशास्त्रे पूज्यत्वेन प्रतिपादिता सा माता वालानां गतिः शर्यामस्ति तथा सा माता परं तत्त्वं वालानामुपास्या परब्रह्मरूपाडतो वालाना तत्परं ततो मातृतः परमन्यत्सेव्यं श्रेष्ठं नास्ति न विद्यते किश्चन किमपि। प्रकृतार्थे तु सैव विद्यैव माता मीयते साक्षादनुभूयते ७४

५८६ बोधसारे।

ब्रह्मानया सा माता विदयैव माता नान्येसर्थः, तथा सैव वि. दैव पिता पालको मृत्युमुखरूपसंसाराद्रक्षकत्वादित्यर्थः, च पुनर्जगनां पूज्या सा विद्यास्ति सा विद्या गतिर्मुमुक्षूणां शरणमस्ति किं च सा विद्या परं कार्यकारणातीतं तत्वमनारोपितं वस्तु अस्ति ब्रह्मेत्यर्थः, तत्परं ततो विद्यायाः परमन्यच्छ्ेषठं किश्न न किमपि नास्ति न विद्यतेऽतोऽविद्यां परित्यज्य त्वया विद्येवाश्रयणीयेति भावः ॥ ३ ।। भिन्नजातित्वादपि धात्री त्याग उचित इति दर्शयन्धा- त्रीमात्रोर्जातिभेदमाह। उपमाता कुजातिस्ते माता तव सुजातिका। तां कुजाति परित्यज्य सुजाति मातरं श्रय ॥ ४ ॥ उपमातेति। ते तवोपमाता धाव्ी कुजातिः कुत्सिता नीचा जातिर्यस्याः सा कुजातिरस्ति तत ते माता जननी सुजातिका सु शोभना जातिर्यस्या सा तथोक्ता श्रेष्ठजात्युत्पन्ने- त्यर्थः, अतस्त्वं तामुक्तलक्षगां कुजाति कुत्मितजाति घात्री प- रित्यज्य विहाय सुजातिमुत्तमजाति मातरं जननीं अ्रया- श्रितोभव, अन्यथा कुजातिमम्पर्के बुद्धिमालिन्येनाधर्माच- रखान्नरकपातः स्यादिति भावः। प्रकतार्थे तु हे मूढ ते तवोप- मानोपमीयते परि्छिद्यतेऽनया सोपमाताऽविद्या कुजाति: कुत्सितो जन्ममरणसुखदुःखादिमाआयत उत्पद्यते यया सा कुजातिरजेया, तव ते माता मीयते साक्षादनुभूयते तत्त्ं यया सा तथोक्ताडहंब्रह्मेत्याकारा प्रमा रूपा वृत्तिरित्यर्थः, सु- जातिका सुष्ठ शोभनो जायते भूयते यया सा तथाक्ता ब्रह्म-

स्तनपानलीलाप्टकम। ५८७

स्वरूपो जायते ययेति भान:, झञेया उतस्त्वं मुमुक्षु: कुजानिं सु- खदुःखजन्ममरणादियुक्तस्त्रोत्पादनकत्री तामविद्यां परित्यज्य विहाय सुजाति स्वस्य ब्रह्मभावोत्पादनकर्त्री मानरं मीयते साक्षाक्कियत आत्मतत्त्वमनया ता विदया श्रयाउडश्रितो भगा- ङ्रीकुर्वित्यर्थः, तथा च तव मोक्षोभवेदियर्थः ॥४ ॥ दुग्धगुणवैलक्षण्यतोषि घात्रीतो जनन्याः अ्रैठ्यमनि- द्यायाश्च विद्यायामपि श्रैष्ठ्य दर्शयतति। निजमातुस्तनरसस्त्वद्वैतामृतवर्षणः । जन्मरोगजराध्वंसी सकृत्पीतोषि मृत्युजित् ॥५।। निजमातुरिति। हे वाल निजमातुर्निजा स्वीया या माता जननी तस्या: स्तनरसः स्तनयोः कुचयो रस्यत आ- स्व्राद्यात इति रसः पयः, तुर्धात्रीदुग्धाज्जननीदुग्धस्यातिवैलक्षण्य- द्योतक:, तदेवाहाऽद्वैत।मृनवर्षणो 'यन्नदुःखेन सम्भिन्नमि'त्या- दिस्मृतिपतिपादितस्य स्वर्गसुखस्य नित्यनिरतिशयनिरुषम- त्वप्नीतेरद्वैतं निरुपमं यदमृनं सुखं स्वर्गसुखमिखर्थः, तस्य च धर्माधीनत्वाद्धर्मस्य च सुबुद्धिजन्यत्वात्सुबुद्रेश्च कुजातिसम्प- र्कपरित्यागेन स्वर्गसुखस्य वर्षणः प्रापकोस्ति, किश्न जन्मरोगजराध्वंसी ज .- नमैव दुःखदत्वाद्रोग कुबुद्धया निषिद्धाचरणेन रोगो जायते जरा चाकालवार्धक्यं तयोर्ध्वैसी नाशकोऽस्ति सुबुद्धिजनक- लेन रोगजरानाशक इत्यर्थः, किश्र सकृत्पीतोपि सकदेकवा- रमपि पीतः प्राशितो मृत्युजिन्मृत्युलोकस्य मृत्योश्र निवर्त्तको भवति स्वजननीदुग्धपानस्य सुबुद्धिजनकतेन तद्वाराSमरत्व- पापकत्वात्मृत्युलोकमृत्युनिवर्त्तकत्वं ज्ञेयं, पकृतार्थे तु निजमातु:

५८८ बोधसारे।

स्वीयसाक्षात्कारकारणभूतविद्याया: स्तनरसः सन्पेते ध्वन्येते अध्यारोपापवादौ यैस्ते स्तना उपनिषद्धाक्यानि तेपां रस: सुखं 'रसो वैस' इति श्रुतेर्वेदान्तप्रतिपादं ब्रह्मसुखमित्यर्थः, तुपदेनाविद्यासुखाङ्गह्ममुखस्य वैलक्षण्यं सूचितं, सोद्वैता- मृतवर्षणोऽदैतं भेदरहितं यदमृर्त सुखं तस्य वर्षणो वृष्टिकर्त्ता भवति, किश्च जन्मरोगजराध्वंसी जन्म सदद्वैतानृतद्वैतयोरैक्यप- तीतिरूपं तस्याऽत एव रोगवार्धक्ययोरपि नाशक:, किश्च स रसः सकृदपि एकवारमपि पीतः प्राशित: सन्मृत्युजिन्मरय- निवर्त्तको भवतीति ज्ञेयम् ॥५॥ नन्वेतावत्कालमेतयो मेद: कुतो न ज्ञातस्तत्राह। न ज्ञातं मूढभावेन पूर्वमन्तरमेतयोः। इदानीमन्तरं ज्ञात्वा निजमातुस्तनं पिब ॥ ६॥ नेति। उभयपक्षे भवता वालेन सुमुक्षुगा च मूढभावेन मो- ढ्येन पूर्व प्रथगं मदुपदेशात्मागित्यर्थः, एतयोरधात्रीमात्रोरवि- द्याविद्ययोश्चान्तरं वैलक्षण्यं न ज्ञातं न ज्ञानविषयीकृतमि दानीमधुना मदुपदेशेन कृत्वाऽन्तरं भेदं ज्ञात्वा साक्षात्कृत्वा निजमातु: स्वीयजनन्या विद्यायाश्च स्तन स्तनस्थं दुग्धं स्तन्य त उपदिश्यते ब्रह्म येन स स्तनो ब्रह्मोपदेशकवाक्यसमूहस्तं च. पिव प्ाश्रीहि अङ्गीकुरु च एवमुभयत्र योज्यम् ॥६ ॥ ननु मद्धात्र्या जीवनं मत्कृततत्स्तनपाननिमित्तकाऽन्नवस्ना दिपाप्त्या भवति तत्स्तनपाने मया त्यक्ते तत्कर्थ स्वादिति त- तस्नेहेन तुन्नाशमसहमानं प्रत्याह। त्वया स्तने परित्यक्ते सा विदीर्य म्रियेत चेतु। नश्येत्कुजातिसंसर्गो हितमेव तदा भवेत् ॥७ ।

स्तनपानलीलाप्टकस।

त्वयेति। हे वाल त्वया भवना स्तने धात्र्या: सतने घात्री स्तनपाने इत्यर्थ:, परित्यक्ते विसृष्टे सति सा ध त्री विदीर्य जी- वनचिन्तया कृशीभूय म्रियेत मृनिप्राप्तुयाच्चेद्यदि तर्हि कुजा- तिसंसर्गो नीचजातिसंपर्को नश्येन्रष्टो भनेत्तदा तहि धर्मेश स्व्- र्गादिमाधनबुद्धीच्छोस्ते हितमेरेष्टमेत्र भवेत्स्यात्। प्रकृतार्थस्तु त्वयेति। त्वया मुमुक्ुगाडविद्यायाः सतने शब्दे कर्मादिमतिपा- दकवाक्यजाते परित्यक्ते सर्वभावेन तत्फलवासनया सह विसृष्ठे सति साडविद्या विदीर्य कृशीभूय म्रियेत नश्येच्चे्द्यदि तर्हि कुजातिसंसर्ग: कुत्सितः संसारी जायते यया सा कुजाति- रविद्या तद्वासना च तम्याः संसर्ग: संपर्को नश्येन्नष्टो भवेत्- तदा तर्हि मुमुक्षुत्ात्तव हितमेव मोक्षरूपमिष्टमेवर भवेत्स्यादू,

ननु कुजातिसम्पर्के मम काहानिरित्याशड्ा पूर्वमेव हा- नेरुक्तत्ाज्ज्ञानित्वेनाबाधक्त्वं मत्वा वक्षि चेन्निष्फलत्वाच

मायाब्रह्ममयस्तात किमर्थ वर्णसंकरः । मायामेव परित्यज्य शुद्धव्रह्ममयो भव ॥ ८ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे स्तनपानलीलाष्टकमेकत्रिशम ॥ ३१॥ मायाव्रह्मभय इति। हे तात हे पुत्र मायाब्रह्ममयो माया कापठ्यं ब्रह्म च ब्राह्मगाकर्म तयोर्विकाररूपः सङ्करोऽन्य- जातिसंपृक्तव्राह्मणजातिरूप इसर्थः, अत एव वर्णसङ्करो व- र्णस्य ब्राह्मगावर्यास्य सङ्करो भ्रष्टत्वं किमर्थ कस्पै प्रयोजनाय कर्त्तव्य इति शेष:, तहि कि कर्त्तव्यं तत्राह मायामिति, माया- मेव कापठ्यं नीचयोनिजन्यसङ्कररूपं परिसज्य विहाय सर्व- भावेन परित्यज्य शुद्धब्रह्ममयः शुद्धमन्गजाससंपृक्त ब्रह्म ब्रा-

५९० बोधसारे।

ह्मगाजातिस्तन्मगः सा प्रधाना यस्य स तथोक्तो भवाSडस्व। पकृतार्थे तु हे तात हे शिष्य माया जगत्कारगाभूता सदस- द्ामनिर्वचनीया शक्तिर्ब्रह्म च देशादनवच्छितं प्रत्यगभिन्नः परमात्मा तयोर्विकारभूतो वर्णसङ्करो वर्णयोः शुद्धाशुद्धयोः सङ्करो मेलनं मालिन्यमिसर्थः, किमर्थः कोऽर्थः प्रोजन यर्स्यां क्रियायां त्वया क्रियन इति शेष:, जीवनस्यान्यथासिद्धत्वात्त- त्संपर्कस्य च दोषरूपत्वेन दुःखजनकत्त्रक्च्चेति न कर्त्तव्य एव स इति भाव:, अतो मायामंव जगज्जननशक्तिमेव परिसज्य विहाग शुद्धब्रह्ममयः शुद्धं माययाऽस्पृष्ट ब्रह्म प्रत्यगभिन्नं त- नमयस्तदूपो भव स्या:, तथा सति उभयसंयोगरूपसंसारसङ्करो न स्यादिति भावः ॥। ८।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थंदीसौ स्तनपानलीलाष्ट्रकार्थप्रकाश एकतिंश: ।।३१।

अथाश्चर्यचतुष्टयी। एवं स्तनपानलीलानिरूपणामिषेय मायातत्कार्ययो रुचि परिसाज्य शुद्धब्रह्मणि रुचिमुत्पादयेदानीं तत्रैव स्थैर्यसम्पाद- नाय तत्स्वरूपज्ञानमपेक्षितमिति तत्स्वरपं निरूपयितुमाश्चर्य- चतुष्टय्याख्यं चतुश्लोकं पकरणमभिदधान आह। अथाश्चर्यचतुष्टयी। अथेति। अथ स्तनपानलीलाष्टकनिरूपणानन्तरमाश्च- र्यचतुष्टयी आश्चर्यस्याश्चर्यरूपस्य ब्रह्मगो निरूपकत्वात्तत्स- म्वधिनी चतुष्टी चतुः्श्रोकसमूहात्मकं प्रकरणं निरूप्यत इविं शेपस्तदेव ब्रह्मण आश्चर्यरूपत्वं निरूपयति।

आश्चर्षचतुष्टयी। ५९१

अन्धः पश्यति सर्वे च पङ्गुर्याति पुरात्पुरम्। जडः कार्याणि कुरुते नीरसो रसमश्नुते ॥ १ ॥ अ्न्ध इति। अन्धश्चक्षुर्हीनः सर्वे घटादिजातं पश्यति अवलोकयति, ननु विषयावलोकनमन्धस्य विरुद्धं कथं सम्भा- व्यमिति चेन्न 'पश्यतचक्षुरि'त श्रुत्या ब्रह्मणोऽचक्षुद्टेपि अव- लोकयितृत्वमनिपादनात्तया च श्रुसाऽचक्षुष्टे प्रतिपादिते 'नि- एकलं निष्क्रिषमि'ति श्रुत्या च निश्वयवत्वरे च प्रतिपादिते तं निना जगदवलोकयितृत्वस्य 'नान्योतोस्तिद्रष्टे'त्यादिश्रुसाऽस- स्त्रप्रतिपादनाच्चैनन्यं विना जगदबलोकनासिद्धेश्वान्धस्य जग- दवलोकयितृत्वमुक्तमविरुद्धं सम्भाव्यं, च पुनः पङ्गु: पाद- हीन: पुरात्पुरं पूर्वनगरात्पुरान्तरं याति गच्छते, नतु पादहीने गतिः कथं सम्भाव्येति चेन्न 'अपाशिपादो जवनो गृहीते'सा- दिश्रुतेर्ब्रह्मणः पावराहित्येपि गतिमत्त्वप्रतिपादनान्निष्कलं निष्क्रियं शान्तमि'ति श्रुत्या च निरवयवत्वपतिपादनाच्च नि- रवयवत्वेनापि ब्रह्मणः पादराहिते सिद्धे ससपि गतिमत्त्वप्रति- पादनाद्गन्तुरपि ब्रह्मणो भिन्नस्यासत्वप्रतिपादनात्पङ्गुत्वं ग- तिमत्वं च सिद्ध पुरमत्र शरीरं 'नवद्वारे पुरे देही'त्युक्तेः 'पुरमे- कादशद्वारमि'ति श्रुतेश्च, परात्परमिति पाठे तु त्वंपदवाच्यार्थ- त्यागेन लक्ष्यार्थकूटस्थचिन्मात्ररूपिणो 'निष्कलममि'ति श्रुत्या नि- रवयवत्त्रपतिपादनात्पादराहित्पेन पङ्गुत्वं स एव ब्रह्मणोS- भिन्नत्वज्ञानातसवस्य मिन्नं तस्य कल्पितत्वात्तदस्पृष्टं च परमात्मरूपं याति माम्ो- तीत्यर्थः, यद्वा लोकप्रसद्धपुरान्नगरातपुरं नगरं याति प्राम्रो- तीत्यर्थ एवास्तु तस्यापि गन्तुर्ब्रह्मण: पृथगसच्तेन ब्रह्मत्वाङ्रह्म- णश्च 'निष्कलम'ति निशवयनत्वपतिपादनाद 'पायिपाद' इति

५९२ बोधसारे

श्रुत्या पादराहित्ये गतिमत्त्वमांतपादनात्पङ्गुत्वं गन्तृत्वं च सम्भाव्यमिति दिक्, आश्चर्यान्तिरमाह जड इति, जडश्रैतन्या- तमनो विविक्तो जीवः कार्याणि कर्त्तव्यतया विहितानि क रमाणि कुरुत आनरति चैतन्याद्िन्नस्य जाड्यं प्रसिद्धमेव त- स्यैव कर्तृत्वमप सर्वशास्त्रयु पांतपादतं तदधिकारेगौव सर्व- शास्त्रविधानाचातनेपदप्रयोगेण च कर्मफलमपि तन्निप्ठमि- त्यांप सूचितं, यद्ा चेत्यरहितत्वेन चिदात्मन एव जडवच्वा- ज्डत्वं कर्मकर्तुराप ततः पृथगसत्वप्तिपादनाज्जडतं कर्मक- तृत्वं च सम्भाव्यप, अस्मिन्नपि पक्ष कर्तृत्जाड्ये ब्रह्मण्येव स- ्वाधष्ठानत्वात्सम्भाव्ये इति भावः, यद्रा जडो मायातत्कार्य- रूपः मपश्रो ब्रह्मनिष्णुरुद्रादिरूप: कार्याणि कर्माणि उत्प- क्यादीनि कुरुत आवरति 'तदेतज्जडं मोहमात्रमि'ति श्रुसा मा- याया जडत्वप्रतिपादनात्तत्कार्यस्यापि व्रह्मादिमपश्चस्य ज. डत्वं 'जीवेशावानासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भ- वती'ति श्रुत्या तस्या एव कर्तृत्वप्तिपादनादात्मनेपदेन च कर्पफलं तन्निष्ठपो्ति ब्रह्मणः कर्तृत्वभोक्तृत्वराहित्यं सूचि- तमिति भावः, यद्रा मायातत्कार्ययोरुभयोरपि जडत्वात्तस्या- स्तत्कार्यजीवेश्वरयोरपि ब्रह्मणोऽभिन्नत्वाद्यद्यतो न भिन्नं त- तदेवेति लोके शास्त्रे च प्िद्धेः परमात्मैच जडस्तं बिना कर्त्तारं कार्यनिर्वाहायोगात्स एव कार्याणि आकाशादिब्रह्माण्डान्तानि तदादिपिपीलिकान्तानि च कुरुन उत्पादयति एवं जडे कार्य- कारित्वमाश्चर्यमत्रेतिभावः, आश्चर्यान्तरमाह नीरस इति, रस्यत आस्नाद्यनेडननोन रसना तद्रहित आत्मा रस माधुर्यादिकम- शनुतेऽनुभवनि 'नान्योतोस्ति द्रष्टे'सादिश्रुते रसयितुरात्मन पृथ- क्सच्ताभावप्रनिपादनान्निष्फर्लाम'ति श्रुतेश्च निरवयवात्मत्वप- तिपादनाच रसनारहिततेप्यात्मनो रसानुभवितृत्वं सम्भाव्य-

५९३

मिति भातः, यद्वा 'रसो वै स' इति श्रुते रसाः सुखानि विषय- जन्यानि निर्गनानि निवृत्तानि यस्मात्स नीरमस्ततोपि रस- यितु: पृथगसत्त्प्रतिपादनान्नीरसत्वं रसानुभवितृत्वं चात्म- न्येत सम्भाव्यमिति भावः ॥१॥ अन्यान्यप्याश्चर्याण्याह।

निश्चेता निश्चिनोत्य१न्तं विरक्तो भोगमञ्चति। सर्वस्पर्शविहीनोपि ब्रह्मसंस्पर्शमश्नुते ॥ २ ॥ निश्चेता इति। निश्चेता निर्गतं निव्टत्तं चेतोऽन्तःकरणं यस्मात्स तथोक्त आत्मा सोडयन्तमतिक्रान्तमन्तान्नाशा- दित्यसन्तं प्रसगभिन्नं ब्रह्म निश्चिनोति निदिध्यासति स्वय म- श्रोत्रममनऽस्कमि'ति श्रुत्याऽडत्मनो निर्मनस्कत्वप्रतिपादनाद्- आत्मनश्च मनसः पृथगसत्वाच्चात्मनो निर्मनस्कत्वं तं विना च केवरलमनसो पदार्थनिश्चयाऽशक्तेर्निश्चेतस आत्मन एव पर- मार्थनिश्चायकत्वं सम्भाव्यमाति भावः, असर्थमिति पाठे तु अर्थ सचत्मतिक्रान्तमसज्जगन्निश्चिनोति असत्वेन निश्च- यविषयीकरोतीसर्थः, अन्यदप्याश्चर्यमाह विरक्त इति, विष- याणां मिथ्यात्वादात्मनः परिपूर्णत्वाच्च विरक्तो रागर- हित आत्मा तं विना च भोक्तृत्वासिद्धेः स एव भोगं भु- ज्यत इति भोगस्त सुखदुःखाद्यनुभवमश्चति पाम्ोति अन्य- दप्याश्चर्यमाह सर्वेति, सर्वस्पर्शविहीनोपि सर्वे समस्ता ये रूप- रशाः स्पृश्यन्ते काठिन्यादिविषया यैस्ते स्पर्शास्त्वगिन्द्रियाणि स्पृश्यन्ते त्वगिन्द्रियेणानुभूयन्त इति स्पर्शास्त्वग्विषयास्तै- र्विहीनोपि रहितोपि आत्मेन्द्रियणां विषयाणां चात्मनः पृ- १ निश्चिनोत्यंर्थ। ७१

५९४ बोधसारे।

थगसच्वात्सर्वस्पर्शत्रिही नत्वमात्मनः सम्भाव्यं, स ब्रह्ममंस्पर्श ब्रह्मणा देशकालनस्तुकृतपरिच्छेदशून्येन वस्तुना संस्पर्शमै- क्यमश्नुते प्राम्नीति ॥२ ॥ आश्चर्यान्तराण्यप्याह। सर्वाहारी निराहारमुदरे धारयत्ययम। मुग्धो भुनक्ति पाण्डित्यं सिद्धान्तं वक्ति मौनवान्॥ ३॥ मर्वाहारीति। सर्वाहारी सर्वस्य समस्तस्याहारः भो- जनं विद्यते यस्य स तथोक्त आत्मा पृथगसत्त्वमेव जगत आत्मनो भोजनं कालरूपेण वा भोजनं समस्तजगतः सो यम:त्मोदरे जठरे निराहारं निर्गतो निदटत्त आहारो भो- जनं यस्मात्तद्यथा तथा धारयति स्थापयति सर्वद्वैतस्य मिथ्या- त्वात्तदाहार्यापि तथात्व्रान्निराहारत्वं ज्ञेयं, सर्वाहारत्वे च श्रुतिः, 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः, मृत्युर्यस्यो- मेचनं क इत्था वेद यत्र स' इति, अन्यदप्याश्चर्यमाह सुग्ध इति, मुग्धो ज्ञेयस्यासत्त्वात्तद्विषयकज्ञानस्यापि तथात्व्रात्तद- भावतत्वेन सुग्धत्वमात्मनो ज्ञेयं, स आत्मा पाण्डिसं पण्डितस्य भाव: पाण्डिसं ैदुष्यं समदृष्टित्वलक्षणं 'शुनि चैव शपाके च पण्डिता: समदर्शिन' इति भगवदुक्ते:, भुनक्ति पालयति अभ्यव- हरति वा, अन्यदप्याश्चर्यमाह सिद्धान्तमिति, मौनवान्मौनी सि- द्धानतं वाचा विषयो नेति सर्ववेदान्तसिद्धान्तस्तं वक्ति ब्रूते 'अवचनेनैव प्रोवाच, सह तू्गीं बभूवे'त श्रुतेः, यद्वा वागिन्द्रि यस्य मिथ्यात्वात्तद्रहितो मौन्याात्मा सः सिद्धान्तं सर्वशास्त्र- सिद्धान्तनिर्णायं वक्तुरपि ततः पृथगसत्त्वात्स एव वक्ती इत्यर्थ: ॥ ३ ॥

आश्चर्यचतुष्टयी। ९५

किं चान्यदप्याश्चर्यमाह। निवैरो जयमाप्नोति निष्कामः पूर्णकामताम्। सुप्तो जागर्त्ति विज्ञानी मृतोप्यमृतमश्लुते॥४॥ इति श्रीनरहरिकतौ बोधसार आाश्चर्यचतुष्टयी॥३२॥ निर्वैर इति। समत्वात्स्वस्य द्वेष्यविषयमिथ्यात्वाच्च निर्वेरो निर्गनं निवटत्त वैरं विरोधो यस्मात्स तथोक्त आत्मा जयं सर्वो- दयोगफलरूप मोक्षमाप्नोति लभते, आश्चर्यान्तिरमाह निष्काम इति, काम्यविपयाणाममत्त्वात्स्वस्य च पूर्णत्वान्निष्कामो निर्गता: कामा यस्मात्स तथोक्तः स एवात्मा पूर्णकामतां पूर्णाः पर्यापा: कामा यस्य यस्मिन्वा स तथोक्तस्तस्य भावस्तत्ता तामापोति 'सर्वान्कामान् समश्तुन' इति श्रुतेः, आप्तकामत्वादपीत्यर्थः, किं चान्यदप्याश्चर्यमाह सुप्त इति, विज्ञानी विज्ञानमात्मानुभवः स विद्यते यस्य स तथोक्तः पुरुषः सुप्तः पपश्चस्य वाघितत्वेन तद्विषग्- कज्ञानस्यापि वाषितत्व्रादज्ञानलेन सुप्तत्वं स जागर्ति जाग्रद्विपया- ननुभवति, यद्वा। 'या निशा सर्वभूतानां तस्या जागर्ति संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानिसा निशापश्यतो मुनेरि'ति भगवदुक्तः,।। मपश्चे सुप्तत्वं स्वरूपे जाग्रत्वं चेति सुप्ते जाग्रत्वं संभाव्यं, यद्वा जाग्रदवस्थावत एव विश्वस्य स्वस्त्ररूपे सुप्तत्वात्प्रपश्रे जागरगां चेति सुप्ते जागृतिसम्भनः सम्भाव्यः, यद्रा लोकदृष्ड्या सुप्तस्यैव जाग्रत्वं तत्रापि अज्ञानानन्दत्रिपुष्योः सच्तेन जाग्रल्लक्षणसद्भावादिसर्थः, अन्यदाश्चर्यान्तरमाह मृतो- पीति, मृतोप जीवत्वनाशं प्राप्तोति अमृनं न विद्यते मृतं मरणं यस्मिस्तदमृतं ब्रह्माSइनुते पाप्तोति, यद्वा लोकप्रसिद्ध

५९६ बोधसारे।

मरणत्रानपि स्व्राधार ब्रह्मैव प्राप्तोति, यद्रेह लोके मृतोपि अ- न्यलोकेऽमृतं सुधामश्नुते पान्नोति पुण्येन कर्मणेत्यर्थः ॥४॥

वाश्चर्यचतुष्टय्यर्थप्रकाशो द्वात्रिशः ॥३२ ॥।

अथ तुरीयतुलसीपूजा। एवमाश्चर्यचतुष्टयीनिरुपणमिषेणाश्चर्यस्वरूप ब्रह्म निरुप्ये-

तुरीयतुलसीपत्रपूजाख्यं षट्श्लोकं प्रकरणमभिदधान आह। अथ तुरीयतुलसीपत्रपूजा । अथेति। अथाश्चर्यचतुष्टयीनिरूपणानन्तरं तुरीयतुलसीपत्र पूजा तुरीया जाग्रदाद्यपेक्षया चतुर्थ्यात्मसाक्षात्कारवती बुद्धि: सैव तुलसी विष्णोर्जगव्यापकस्यात्मनः पियत्वात्तस्याः पत्राणि विशेषभावगर्भवटत्तयस्तैः पूजाऽर्चा तन्निरूपकत्वादस्य पक- रणस्याप्येतदेव नाम निरप्यत इति शेष:, तत्रादौ तन्निरुपणमेव पतिजानीते। तुरीयतुलसीपत्रैर्विष्णुपूजा निरूप्यते। प्रेमप्रधानभावेन शृङ्गाररसरूपिणी ॥ १ ॥ तुरीयेति। मया पेमप्रधानभावेन प्रेम्णः स्रेहस्य प्रधानो मुख्यो भावः सत्ता यत्र मयि तेन मया शृङ्गाररसरूपिणी शृद्गार: शुचिरयो रसो रूप्यते पकाश्यतेऽस्यां सा तथोक्ता तुरीयतुलसी- पत्रैस्तुरीया स्वात्मसाक्षात्कारवती बुद्धिः सैव तुलसीव विष्णो जगव्यापकस्य विष्णोरात्मनः मियत्वात्तुलसी तस्या: पत्राणि वृत्तिविशेषास्तैर्विष्णुपूजा विष्णोर्जगव्यापकस्यात्मनः पूजाऽर्चा

तुरीयतुलसपित्रपूजा । ५९७

ध्यानमित्यर्थः, लौकिकपक्षे विष्णुः प्रसिद्धस्तुरीयेव मुक्तिदा सुखदा च तुलसी शेष समानम ॥ १ ॥ तत्र गोपीवाक्यम्। तत्रोभयलक्षणायां पूजार्या गोपीवाक्यं गोपस्य स्त्री गो- पी तस्या वाक्यं वचनम्। प्रकृतर्थे गा इन्द्रियाणि पातीति गोपी बुद्धिस्तस्या: वाक्यं वचनं, यद्वा गां महावाक्यरूपां नागीं पाति रक्षतीति गोपी बुद्धिस्तुर्यस्व्ररूपा तस्या: शान्त्यादिसखीः प्रति वाक्यं वचनमिन्द वक्ष्यमाणं ज्ञेयमितर्थः, तद्वाक्यमुदाहृस दर्शयति। दृष्ट्या मया मधुरया कलितोऽधुनायं यत्कामिनीजनमनोहरणो मुकुन्दः । तं चिन्तयामि हृदये न सुखं मृहेरिंम- स्तस्मिन्वने भवतु तेन सहैत वासः ॥२ ॥ दृष्टयेति। लोके तावदर्थो यः प्रसिद्धः कामिनीजनमनोह- रयः कामिनीनां कृष्णेन सह भोगकामवतीनां गोपिकानां जनः समूहस्तस्य मनसो हरणो वशीकर्त्ता मुकुन्दो मुक्तिपदः श्रीकृष्णो मया राधाख्यया मधुरया सूक्ष्मपरेमभावगर्भितया सुखरूपयेत्यर्थः, दृष्ठ्या दृशाऽधुनेदानीमयं मत्पुरोवर्त्ती कलितो वशीकृतो दृष्टश्च तं साक्षादूदृष्टमेव श्रीकृष्णं हृदये मनसि चिन्तयामि स्मरामि अनो मम मेऽतः परमस्मिन्पत्यक्षे गृहे वेश्यनि तत्कृत्ये च सुखं शर्म न विद्यते तर्हनः परं किमिच्छ- सीति चेत्तत्राह त्मिन्निति, तस्मिन्यत्र दृष्टस्तत्रैव वने वंदा- वने तेन श्रीकृष्णोन सहैव साकमेव वासः स्थितिर्भवतु अ-

५९८ बोधसारे

स्तु इति प्रार्थयामीत्यर्थः। प्रकृतार्थे तु यः गमिद्धः 'सत्यं ज्ञानम- नन्तं ब्रह्मे'त्यादिश्रुतिषु कामिनीजनमनोहरगाः कामोभिलप आत्मसुखविषथकः स यासु विद्यते ता: कामिन्य आत्मस्रेहत- त्तयस्तासां जनः समूहस्तस्य मन आत्मविषयकुसंशयरू- स्व्रनिषयकनिश्चयोत्पादनेन नाशकोडत एव मुकुन्दो मुक्तिमदः परमात्मा मया तुर्या- हरणः

ख्यया बुद्ध्या मधुरया स्व्रात्मसुखातुभवतृत्या सूक्ष्मया च दृष्ठ्या दृश्यते साक्षादनुभूयत आत्मा यया सा दृष्टिरहं ब्रह्मा- स्मीति प्रमा रूपा वृत्तिस्तयाऽयं प्रत्यक्षपरोक्षत्वरहितो भाग- लक्षणया कलितो ज्ञातः प्राप्तथ्व, अतोऽघुनेदानीं व्यवहा- रसमयेपीसर्थः, अहं तुर्या बुद्धिस्तं ब्रह्माभिन्नं प्रत्यगात्मानमेव्र हृदये हरति संर्व द्वैतमिति हृदयमपतादस्तमयते प्राम्नोतीति त-

ध्यायामि अत एवास्मिन्प्रत्यक्षे गृहे गृह्यते स्वात्मतयाङ्गी क्रियत इति गृहं शरीरं तन्निमित्तो व्यवहारश्र नम्मिन्सुखं शर्म मम नन विद्यतेऽत इतः परं तस्मिन्तुपनिषदुक्ते वने वनषणसम्भक्तौ-इति प्रकृतिकत्वाद्वनशब्दस्य सम्भजने जीव- ब्रह्मैक्यचिन्तन इत्यर्थः, मम चिदाभासविशिष्टतुर्याख्यबुद्धेस्तेन प्रत्यगभिन्नपरमात्मना सहैव साकमेव वासः स्थितिर्भवतु अस्तु इति मार्थयामीत्येवं भाव एवैकं पत्रमिति भावः ।। २ ।। एवं निजेच्छां सख्यग्रे प्रकटीकृत्येदानीं कृष्णसंगात्पूर्ववृ- त्तान्तमनुस्मृत्य राधिका सख्यग्रे निरुपयाति। गोपालिकास्मि चतुरा न च मे मनीषा देहश्निता विविधगोरसवासना मे। किम्त्रा विधेयमिति चिन्तयती स्थिताहं

आश्चर्यचतुष्टयी। ५९९

तावद्वलान्मिलित एव मया मुकुण्दः ॥ ३॥ गोपालिकेति। अहं गोपालिकाSडभीरकुलोत्पन्ना ग्रामी णेत्यर्थः, अस्मि भवामि तथाससाप मे मम मनीषा बुद्धि: चतुरा चातुर्यवनी न न विद्यते तत्रापि मे मम विविधगोरसवासना विविधोऽनेकमकारो दुग्धदधितक्रनवनीतादिरूपो गोरस- कतस्य वासना गन्धो देहश्रिता देहे शरीरे श्रिताऽडश्रिताडस्ति एत सर्वे दोषा: श्रीकृष्णचित्तरञ्जने प्रतिकूला एव मर्य सन्ति अतः श्रीकृष्णचित्तरञ्जने मया कि विधेयं किं कर्त्तव्यमित्येवं चिन्तयती चिन्तां कुर्वत्यहं राधिका यावत्कालं स्थिता स्थित- वती तावत्तत्कालमेव मुकुन्दो मुक्तिमदो भक्तानां श्रीकृष्णो मया सह वलात्स्व्रेच्छपैतर मिलितः प्राप्तः। प्रकृतार्थे तु तुरीया बुद्धि: स्वात्मसाक्षात्कारात्पूर्ववृत्तान्तं स्वस्यां अनुस्मरन्ती शान्त्यादि- वृत्तीः प्रत्याह गोपालिकेति। अहं बुद्धि: प्रपश्चनिश्चयात्मिका- वृत्तिगोपालिका गा इन्द्रियाणि पालयति रक्षति असौ गोपा- लोडहङ्कारो मोहो वा तस्य स्त्री तद्गोगकरणत्वाद्रोपालिका- डस्मि भवामि मोहसंबद्धाऽहङ्कारसंवद्धा वेत्यर्थः, अत एव मे मम मनीपा मतिश्चतुराऽडत्मानात्मिवेचने कुशला न न विद्यते च पुनर्मे मम विविधगोरसवासना विविधोऽनेकप्रकारो गना- मिन्द्रियाग रसः सुखं तस्य वासनेच्छा देहश्रिता देहे लिङ्गदेहे श्रिता लग्नाडस्ति तिष्ठति एतादृश्यामात्मसाक्षात्कार- प्रतिकूलसामग्य्रां मयि विद्यमानायां साध्ये स्वात्मसाक्षात्कारे मया कि वा विधेयं किं कर्त्तव्यमिसेवं चिन्तयती विचारं कुर्वती यावत्कालपर्गन्तं स्थिता स्थितवत्यस्मि तावत्तत्कालमेव व- लात्स्वयमेव मुकुन्दो मुक्तिमदः प्रसगभिन्न परमात्मा मया त- चचिन्तावत्या तुर्याख्यबुद्ध्या सह मिलित एव प्राप्तः साक्षादतु-

६०० बोधसारे।

भूत इत्यर्थः, इतीदं द्विनीयं पत्रं ज्ञेयम् ।। ६ ॥ इदानीं स्वस्या: कष्णेन सह रनिमदृष्टवनीनामपि सखी- नां स्मितमुखान्यवलोक्य तत्र कारणं चानिश्चित्य विस्मितमु- खी राधिका प्ियसखीं प्रत्याह। एकाकिनी बत गतास्मि बने निशीथे कुञ्जे निलीय रमणस्य रसो गृहीतः । चित्रं भजामि कलयामि न तत्र हेतुं सर्वाः प्रसन्नवदना यदिमा वयस्याः ॥४ ॥ एककिनीति। हे सखि एकाकिन्येकलाऽहं राधिका निशीथे- डर्धरात्रे अर्धरात्रनिशीथौद्धा वि'त्यमरः'बने वृन्दावने गता याता- डस्मि बत हर्षेण ततस्तत्र कुञे लतादयाटृतस्थाने 'निकुञ्जकुञ्जौ वा क्रीवे लतादिपिहितोदरे' इसमरः, निलीयान्तर्धाय लोकदर्शना- विषयीभूयेत्यर्थः, रगणस्य रतिसुखदातुः श्रीकृष्णस्य रस आ- नन्दो भोगसु्वामाति यावद् गृहीतोऽङ्गीकृतस्तत्र श्रीकृष्णेन सह भोगसुखाङ्गीकारे यद्यस्मात्कारणदिमा एता मत्पुरो द्ट- इयमाना: सर्वाः समस्ता वयस्या मक्कीडासहायिन्यः सख्य: पसन्नवदना: प्रमन्नं हास्यशोभितं वदनं मुखं यासां तास्तथोक्ता: सन्ति तं हेतुं कारणं न कलयामि न जानामि तासां मया सह गमनाभावे गत्कृतमम्भोगस्य तासामदर्शने च कुञ्जेन्तर्हितया मया कृष्णेन सह रतिसुखेङ्गीकृते चैतासां तज्ज्ञानं कथं संजातं तज्ज्ञानाभावे च सत्यपि मां दृष्ट्वैतासां मुखे स्मितं दृश्यतेऽतोत्र हेतुनिश्चयाभावे केवलं चित्रमाश्चर्ये भजामि सेवा- मि। प्रकृतार्थे तु इदानीं तुरीया स्वस्या ब्रह्मणा सहैक्यसुखा- नुभवे तदननुभवित्रीणां शान्सादिवृत्तीनां प्रसन्नतां लक्ष्पीकृस

तुरीयतुलसीपत्रपूजा। ६०१

तत्कारयं चानिश्चित्य विस्मितवती सविकल्पसमाधिवृ्त्ति प्र- त्याहैकाकिनीति। हे सखि 'डों खं ब्रह्मे'ति श्रुया ब्रह्मणः खा- भिधानेन प्रतिपादनात्सह खेन वर्त्तत इति सखी ब्रह्मणा सह वर्तमाना वृत्ति: सविकल्पसमाध्याख्या तस्याः सम्बोधने हे सखि, वतेति तस्या एव कोमलसम्बोधनात्मकमव्ययं हर्पार्थकं वा, एकाकिन्यसहायिन्यद्वितीयेत्यर्थः, भूच्वेत्यध्याहार्य, वने सम्भजनाहे ब्रह्मणि वनधातोः सम्भजनार्थत्वात्तत्मकृतिको वन- शब्दः, निशीथे गाढान्धकारतया विषयादर्शनमिन ब्रह्म- यपि द्वितीयाऽदर्शनान्निशीथममित निशीथं ब्रह्म तस्मिन्गता प्राप्ताडस्मि भवामि 'या निशा सर्वभूतानामि'ति भगवदुक्तेः, ततः कुञ्जे कुं कुत्सितं मार्या तत्कार्यै च जयति वशीकरोतीति कुञ्जमी- श्वरतत्वं तस्मिन्निलीय तदाकारतां प्राप्य, यद्वा कु क्षेत्रं बुद्ध्यादिकं जयति स्ववशतया स्वस्त्रकार्ये पेरयतीति कुअं व्रह्माभिन्नं प्रस- वात्मस्वरूपं तस्मिन्निलीयैकी भूय कुः पृथ्वी सा यथा बीजस्याने- क रूपेणाविर्भूतिकारणा तद्वदात्मनानात्वपतीतिसाधना बुद्ध्यादि- क्षेत्ररूपा कुशव्देन ग्राहयात्र, रमणस्थ रमयति सुखयति जगदिति रमणं ब्रह्म तस्य 'एष ख्वेवानन्दयाती'ति, श्रुतेः, 'एतस्यैवानन्द- स्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ती'सादिश्रुतेश्च रस आनन्दो 'रसौ वै स' इति श्तेर्गृहीतोऽङ्गीकृतोऽनुभूत इत्पर्थः, तत्र मम ब्रह्म सुखानुभवे यद्यस्मात्कारणादेवासां शान्सादीनां लौकि- कटत्तीनां च मत्सहचारित्वाभावे सति मदनुभूतब्रह्मसुखस्य तासु प्रतीत्यभावे च सतीमा मम ब्रह्माकारायाः पकाश्यत्वेन दृश्यमाना वयस्या मत्समचयस्का विवेकसमय एव मत्सहि- तानां शान्त्यादिद्टत्तीनामुत्पत्ेः शान्यादिवृत्तयः सर्वाः समाप्ता: प्रसन्नवदना: प्रसन्नं निर्मलं रागादिहीनं वदनं 'चेतोमुख' इति ७६

६०२ बोधसारे।

श्रुतेर्विषयभोगसाधनमग्रमेवात् वदनं मुखं यासां तास्तथोक्ता: सन्ति तं हेतुं कारगामहं तुर्याख्या बुद्धिर्न कलयामि न जानामि किं च केवलं चित्रणाश्चर्य भजामि सेवामि ममात्मसुखानुभवे सति मद्धिन्नानामेतासां कथमानन्दानुभन इति विस्मयामि केवलं तद्वेतु न जानामीत्येव भावस्तुर्याख्यतुलस्यास्तृतीयं पत्रं ज्ञेयम्।।४।। ननु श्रीकृष्णभोगजन्यं सुख कीदृशं तत्कथयेसाशङ्का त- स्यानिर्चनी यत्वनिरूपणापूर्वकं चिह्ैरेव तन्निरुपयतति । किं वर्णयामि पुरतः किल कस्य वर्ण्य किं वर्णितेन सखि वर्णयितुं न शक्यं। अङ्गानि मे बिगलितानि सहैव नीव्या दष्टे5धरे रतिरसे रतिनायकेन ॥ ५ ॥ किमिति। कस्य पुरतो यस्याग्रे वर्णनीयं तस्य तदनुभवा- भावान्न कस्याप्यग्रे वर्णनीयमिसर्थः, तथा कस्य वर्ण्य वचन- विषयं भवेन्न कस्यापीत्यर्थः, अनुभवितृतक्रोः क्रियाभेदेन क-

स्य वक्तुर्वचनविषयत्वासम्भवादिति भावा, वर्णितेन श्रीक- षणसंभोगजन्यसुखवर्णनेन कृतेनापि किं किं फलं न किर्माप फ लमित्यर्थः, अतो हे सखि हे आलि तत्सुखं वणीयतुं वर्णानं कर्त्तु न शक्यं न सामर्थ्यविषयमतः कि वर्गायामि कर्थं वर्ण- यामि न कथमपि वर्णयामीतियावद्, अ्त एव लक्षणेनैव तल्ल- क्ष्यमित्याशयेन श्रीकृष्णभोगसुखानिर्भावेऽस्यां लक्षणानि त- त्कालीनान्याहाडङ्गानीति, रतिनायकेन रतिसुखस्य पुरुषा- धीनखाद्रनर्मेथुनसुखस्य नायकः स्वामी श्रीकृष्णप्तनाधरे- डधरोष्ठे दष्टे चुम्धिते सति ततो रातिरसे रतमैंथुनस्य रसः

तुरीयतुलसीपत्रपूजा । ६०३

सुखं तस्मिन्नाविर्भूत इति शेपः, मे मम नीव्याऽघरवस्त्र- बन्धेन सहैव साकमेवाङ्गानि हस्तपादादीनि विगलितानि शि- थिलानि जानानि एननैव लक्षणेन श्रीकृष्येन सह रतिसुखं जानीहि न तु तद्वचनेन निरूपयितुं शक्यमिति भावः, प्रकृता- र्थेपि तुरीया बुद्धि: स्वसमीपयर्त्तिनीं सविकल्पस्माधिरूपा वृत्ति प्रति ब्रह्मसुखानुभवस्यावर्णनीयत्वनिरूपणपुरःसरं तत्सुखं स्त्रानुभूनं स्वस्यां तच्चिह्ैर्लक्षयति किमिति। कस्य पुरतो न क- स्यापीसर्थः, ब्रह्मसुखाकाराया मम द्वितीयाभावादिति भावः, तथा कस्य वक्तुस्ततसुखं वर्ष्ये वर्णनविषयं भवेन्न कस्यापीसर्थः, 'यतो वाचो निवर्त्तन्त' इत्यादिश्रुया ब्रह्मसुखस्य वागविपयत्व- प्रतिपादना'न्रान्योतोस्ति द्रष्टे'त्यादिश्रुत्या वक्तरप्यनः पृथगस- कप्रतिपादनाच्चेति भावः, अन एव कि कणतेन तदर्शानस्य म- लापत्वादुपहासास्पदेन तद्वर्णनेन कृतेनापि किं फलं न किम- पीत्यर्थः, व्यर्थश्रममात्रं तदिति भावः, अतो हे सि तुर्यानुकू- ल्यान्मित्रत्वेन सविकल्पसमाधिमुद्दिश्य तुर्याख्यबुद्धिकृतं सम्वो- धनं योज्यं तत्सुखं वर्णयितुं वर्णनविषयीकर्तु न शक्यं न सा- मर्थ्यविषयमस्ति अतः कि वर्णयामीत्युदासीनता वाक्पपश्चे स्वस्याः दर्शिता ब्रह्मसुखानुसन्धानविरोधिनया वाक्पपश्र- स्येति दुःखरूपत्वेन निष्फलल्वेन चेति भातः, अतस्तच्चिह्नेनैव दर्शयति अङ्गानीति, रतिनायकेन रते रमणस्य सुखस्येत्यर्थः, नायकेन स्वामिना ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मना 'एफ हेवानन्दया- ती'ति श्रुत्या जगदानन्दयितृत्वप्रतिपादनात्मुखस्यात्माधीनले- नात्मनस्तत्स्वामित्वमिति भावः, अधरे 'मनसवेदमाप्तव्यमि'त्या-

स्थितत्व्रातुर्याख्यबुद्धर्ममांशत्वेनाधरत्वं तस्मिन्, यद्वा धरतीति

६०४ बोधसारे।

घरः पपश्चधारकोऽविवेकाशस्तस्मिन्वष्टे सति नाशिते सति, दृत्तिपक्षे स्पृष्टे सतीसर्थः, स्वैक्ये सम्पादिते समीति वा, ततो रतिरसे रते रमणस्य प्रत्यगभिन्नव्रह्मज्ञानलक्षणक्रीडाया रसे सुखे निरतिशयानन्द आविर्भूते सतीति शेष:, मे मम तुर्याख्य- बुद्धेर्नीव्या सहैवाघरवस्त्नबन्ध इन वस आच्छादन इति धा- तोर्वस्त्रशब्दनिष्पत्तेस्तस्य चाच्छादनार्थत्वेन शनीरस्पाप्पात्मा- च्छादकत्वेन वस्त्रसादृश्यात्तस्यात्मनश्च सम्बन्धहेतुल्वादहङ्कारू एव नीवी सादृश्यान्नीवीशब्देनात्र ग्राह्यस्तेन सहैत साकमेवा- द्वानि अनुभवित्रतुभवानुभवतव्याखयानि त्रिपुटीरूपायि वि- गलितानि नष्टानि अन्यानि पसिद्धानि शरीराणि च नष्टानि अनेनैव लक्षगोन तत्सुखमनुमेयमिति भावः ॥५॥ इदानीं स्वस्या: कृष्णेन सह सम्भोगे पूर्वसुकृतमेव कारणं निश्चित्य सख्यग्रे निवेदयति। नन्वेतदेव सुकृतं फलितं मदीर्य यत्कामिनीषु रसलंपट एष कृष्णः ॥ लक्ष्मीपतेरितरथा न भवेदकस्मा- दस्मासु गोपत्रनितासु कथाप्रसङ्ग: ॥ ६ ॥ नन्विति। एतत्कृष्णेन सह भोगफलकं मदीयं ममेदं मदीयं मत्पूर्वकृतमित्यर्थः, सुकृतमेत्र पूर्वजन्मकृतं पुण्यकर्मैव फलितं श्रीकृष्णभोगरूपेण परिणतं नन्विति वितर्कयामि कुत इसत श्रह्म यदिति, यद्यस्मात्कारणादेष मत्पुरोवर्त्ती श्रीकृष्णो भूमानन्दरूपं घ्रह्मैवास्ति। 'कृपिर्भूवाचकः शब्दो णश्च निर्दृतिवाचकः। तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिषीयते'॥

तुरीयतुलसीपत्रपूजा। ६०१

इत्युक्तेस्तस्य च निष्कामेप्वेव साक्षाद्दृश्पत्त्रोक्तेरस्माकं सर्वदा दृश्यमानः, किश्च कामिनीपु कामवतीषु अस्मासु प्रा- कृतस्त्रीषु रसलम्पटा रसः सुखमस्पत्मम्भोगजन्यं सुखं त- स्मिल्लम्पटो लुब्धोडस्ति तस्माल्कारणादिति योज्यं, तदुक्त- मेव, व्यतिरेकेण द्रढयति लक्ष्मीपतेरिति, इतरथाऽन्यथा डस्पत्सुकृतोदयाभाव इत्यर्थः, लक्ष्मीपतेरिति हेतुगर्भ विशेषगां स्त्री लुन्धत्वं यदि श्रीकृष्णे यदि सम्भाव्यं तहिं सर्वत्त्रीरत्नं ल- क्ष्मीस्तस्या ब्रह्मादिपार्थनीयत्वं प्रसिद्ध तथा सति तस्यास्तेपु चा- श्चल्यं प्रसिद्धं, तस्या एव श्रीकृष्णे स्थैर्य दृश्यते शास्त्रेपु च लक्ष्मी- पतित्वं चास्य प्रसिद्धं, किश्चास्य तस्यामुदासीनत्वादपि तस्थैर्य- मिति तस्य श्रीकृष्णस्याकस्माद्विना साधनानुष्ठानं तत्र हेतुर्गोपन- नितासु गोपानामाभीराणां वनितासु सत्रीपु अस्मासु सधिका- दयासु कथापसङ्ग: कथायां वार्त्तायामि पसङ्ग: संवन्धो न भ- वेन्न स्यात् कि पुनर्वक्तव्यं सम्भोगपसङ्गा न स्यादिति तस्मातपू- वसुऊतमेत्र फलितमिति निश्चयः। प्रकृतार्ये तु तुर्या बुद्धि: स्वस्या

कारणं निश्चित्य सविकल्पसमाधिमेव पुरोवर्तिनीं लक्ष्यीकृत्य तदग्रे निवेदयति नन्विति, एनत्स्वस्या जीवव्रह्मैक्यसुखाप्तिरूप- मिदं मदीर्य ममेदं मदीयं मयैवानन्तजन्मसु सम्पादितमित्यर्थः, सुकृतं पुण्यमेन सम्पादितं फलितं जीवव्रह्मैक्यभावज्ञानरूपेण त- तसुखावाप्तिरृपेण च परिणतं नन्वित्येवं निश्चिनोमि कुत इत्यत आह यदिति, एप मतपुरः साक्षाद्दृश्यमानोऽयं कृष्णो व्र- हानन्दोडस्ति। कृषिर्भूवाचकः शब्दो णश्च निर्वतिवाचकः । तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते'॥

६०६ बोधसारे

इत्युक्तेस्तस्य तु निष्कामेष्वेवानुभूयमानत्वपरसिद्वेरस्मासु अहंकारविशिष्टासु अत एव गोपवनितासु गा बुद्धितृत्तीरात्मस- चारोपेण पातीति गोपो बुद्धिवृत्तिपालकोऽहंकारस्तस्य वनिता- स्तद्दजनरता वयं तुर्याया आप अहंकारसम्बन्धवत्वाद्गोपवनिता- त्वमन्यवृत्तिवदेव ज्ञेयं, वमधातोः सम्भजनार्थत्वादवनिताशद्वस्य च तत्पकृतिकत्वाच्चेतिभावः, तत्रापिकामिनीषुपारब्धशेषपर्यन्तं लो- क विषयेच्छावतीषु निष्कामेष्वेव ब्रह्मसुखानुभवप्रतिपादनादिति भावः, यद्वा कामगितुं ब्रह्ममुखमर्थयितुं शीलं यामा तास्तथो- क्तास्तासु स्वरूपसुखस्य नित्यमाप्तत्वादपि तदिच्छापि तदनुभवे वाधकैवेति तत्कामवतीष्वाप तत्साक्षात्कारो दुर्लभ इति भावः, तदेव व्यतिरेकेण द्रढयति लक्ष्मीपतेरिति, इतरथाऽन्यथाडस्म- तसुकृतफलोदयोनमुखताभावे सनीसर्थः, लक्ष्मीपतेर्लक्ष्मीरत्र गुरुवाक्यस्थिता भद्रा ग्राह्या 'भद्रैषां लक्ष्मीर्निहिताधिवाची'ति श्रुतेस्तस्या मोक्षलक्ष्म्याः पतिः पालकः स्व्रामी परमा- त्मा तस्य मोक्षलक्ष्मीदातुः परमात्मनो गुरोश्ाकस्माच्छीघ्रं अस्मासु तुर्यादिनाम्नीषु गोपवनितासु बुद्धिवृटत्तीरि- न्द्रियाणि च पाति रक्षतीति गोपो महामोहोऽहङ्कारो वा तं वनन्ति सम्भजन्तीति गोपवनिता अज्ञानवृत्तयोऽहङ्कारसं- वद्धाश्च तादृशीषु प्रारब्धपर्यन्तं सर्वदृतिष्वपीत्पर्थः, कथामसङ्ग: कथया वार्त्तया प्रसङ्ग: संबन्धो न भवेन्नस्यात्तत्र किं वक्तव्यं साक्षादनुभवो न भवेदिति अतोत्र सर्वदा सर्वदृत्तिषु अस्माक- मात्मानुभवेऽस्मत्सुकृतमेव कारणमिति निश्चेतिव्यमिति भावः।।६॥

लितमाह। तुरीयतुलसीपत्रैवनमाली सुपूजितः।

हेतुमालाहीरावली। ६०७

अस्मिन्वने महामिष्टं यत्फलं तत्प्रयच्छति ॥ ७॥ इति भीनरहरिकृती बोंधसारे तुरीयतुलसीपत्रपूजा त्रयस्त्रिंया॥३३॥ तुरीयेति। अधिकारिशरीरं प्राप्य पुरुषेण तुरीयतुलसीपत्रै- स्तुरीयमित मोक्षफलदात्री तुलसी तस्या: पत्राणि दलानि तैः कृत्वा वनमाली वनमालाSडपादलम्विनी माला सत्रग्विद्यते यस्य स श्रीकृष्ण 'आपादलम्बिनीं मालां वनमालां विदुर्बुधा' इति कोशोक्ते:, सुपूजितः सुष्ठु प्रे्णा पूजितोऽरचितश्चेद्यदि तर्हीत्यध्पाहायम्, अ्मिल्लोकपसिद्धे वने कर्माद्युपासनान्तल- क्षणे सम्भजने यन्महामिष्टं प्रमिद्धमत्यन्तसुखरूपं फलं सर्व- जन्मकमकर्मणासुपासनानां च फलत्वात्तदेवफलं मेमलक्षयं त- त्मयच्छति ददाति। प्रकृतार्थे तु अधिकारिणा तुरीयतुलसीपत्रै- म्तुरीयाऽडत्मसाक्षातकारवती बुद्धिरेत्र तुलसीत विष्णुियत्वा- दात्मपियत्वाच्च तस्याः पत्राणीव तद्टत्तय उक्तलक्षणास्तै र्व- नमाली वनं तुर्यबुद्ध्याऽऽत्मानुसन्धानलक्षणं भजनं तेन मा- लाते शोभते इति वनमाली तुर्यानुभूतः परमात्मा सुपूजितो

मोपासनाज्ञानलक्षणे सम्भजने यद्विवेकिप्रसिद्धं महामिष्टं नि- रतिशगसुखस्वरूपं मोक्षारपं फलं तत्मयच्छति ददाति ।।७॥ इति श्रीनरहरििष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपी- तुरीयतुलसीपत्रपूजार्थप्रकाशस्त्रयस्त्रिंयः॥३३।।

अथ हेतुमालाहीरावली। एतमात्मानुमन्धानरूपां तुरीयतुलसीपत्रपूजा निरुप्ये- दानीं ज्ञानवरता जन्माभावादिधर्माः शास्त्रेपु कथितास्तेपां हेतू- नूप्रतिपादयितुं तेपां बहुत्वेन च हीरकघटितमालेव कण्ठशोभा-

६०८ बोघसारं।

कारित्वाद्धेतुमालाहीरावल्याख्यं द्वाविशतिश्लोकं पकरणं मा- रभमाण आह। अथ हेतुमालाहीरावली। अथेत। अथ तुरीयतूलसीपत्रपूजानिरूपण्णानन्तरं हेतुमा- लाहीरावली हतूनां कारणानां माला स्गेव हीरावली हरिक- स्रगेतदारयं प्रकरणमियर्थः, निरुप्यत इति शेष:, नतु ज्ञा- निषु जन्माभावादिगुणा: श्रुत्युक्ता: सांन्त श्षतीर्नां च सर्वप- माणाशरोमणित्वात्तदुक्तर्थे प्रामाण्यमेत्नातः किन्तदर्थहेतुविचा- रणेसाशख्ाह। श्रतिप्रामाण्यसिद्वेऽर्थे हेतुभिः किं तथापि हि। अपूर्वरचानात्मत्वादलङ्कारो महान्यतः ॥ १ ॥ श्रुतीति। ञ्वनिप्रामाण्यसिद्धे श्षतीना स्वतः भमाणभूताना वेदवाक्यानां प्रामाण्यं प्रामाणिकत्वं सर्वप्रसिद्धं तेन चोक्ते कथितेऽर्थे पदार्थ आस्तिकानां सर्वेषामि निश्चयारूढत्वा- द्वेतुभि: कारणप्श्नैस्तन्निरूपणैश्च किं कि प्योजनं न किम- पीत्यर्थः, तथापि हेतुनिरूपणस्य निष्पयोजनत्वेपि हि यतोऽपू- वरचनात्मत्वावस्य प्रकरगास्यापूर्वा पूर्ताचार्यैनिरूपितत्वाभा- वात्संग्रहण नोक्ता रचना घटना यस्यो: सा तथा भूता डडत्मा स्वरूपं यस्य प्रकरगास्थ तस्य भावस्त्त्वं तस्मादस्य पकरणस्य निरूपणेन साफल्यमस्तीति भाव:, हेत्वन्तरमाहा- लक्कार इति, यतः कारगादिदं हेतुमालानिरूपणं तद्रचनं च कण्ठे धृतेऽधिकारिणां महात्नतिश्रेष्ठोऽलङ्कारो भूषणं भवेद- तोस्य निरूपणं सफलमेवेति भाव:, हेतुमाला निरुप्यत इति १ हेतुमालायाः।

हेतुमालाहीरावली। ६०९

वा पाठ:, अतो हेतुमाला हेतूनां कारगानां माला स्रगिवैतत्म- करणं निरुप्यते प्रत्तिपाद्यत इत्यर्थः ॥ १ ॥ तत्रादौ ज्ञानिषु जन्माभावकथनस्य हेतुं दर्शयति। जन्म नामासतः सत्ता जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः । सद्रूपतामेत्र गतस्तेन जन्म न विद्यते॥ २ ॥ जन्मेति। असतोऽहंकारादेः सत्ता स्वात्मसत्तारोपेण सत्व- पतीति: स्व्रात्मतादात्म्यमित्यर्थः, जन्यं जननं नाम प्रसिद्धमस्ति तदुक्तं विद्यारण्यस्वामिभिः । सदद्वैतेऽनृतद्वैते यदन्योन्यैक्यवीक्षणम्। तस्यान्तकालस्तन्वेदबुद्धिरेव न चेतरः ॥ इति। तथा सति जातसाक्षात्कृतिर्जातोत्पन्ना साक्षात्कृतिरद्वैता- त्मसाक्षात्कारो यस्य स तथाभूतो मुनिर्मननवान्सद्रूपतां सतो ब्रह्मणो रूपमराकारस्तस्य भावस्तत्ता ता गत एव तेन हेतुना तस्य मुनेर्जन्म सदसदैक्यप्तीतिरूपं जननं न विद्यते नास्तीति प्रतिपादितं अ्षततिभिरिति शेषः सर्वत्र कर्त्तव्यः ।२।। इदानीं ज्ञानिषु मरणाभातपतिपादने हेतुं दर्शयति। प्राप्तवानमृतं ब्रह्म जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः । अमृतं येन संप्राप्तं स मृतत्वं क्थं व्रजेत् ॥ ३ ॥ पाप्तवानिति। अमृतं न विद्यते मृतं मरणं यत्र तदमृतं ब्रह्म देशकालवस्तुकतपरिच्छ्ेवशून्यं वस्तु पत्यगभिन्नमात्मानमिसर्थः, प्राप्तवल्लब्यवानत एत जातसाक्षात्कृतिरजातोत्पन्ना साक्षा- त्कृतिर्मरणरहितात्मसाक्षात्कारो यस्य स तथोक्तो मुनिर्ज्ञान्य स्ति अतो हेतोर्येन सुनिनाऽमृतं मरणरहितं ब्रह्म संभासं लब्धं ७७

६१० बोधसारे।

निःसंशयमहमिति स्वात्मत्वेनाड्गीकृतमिसर्थः, स मुनिर्मृतत्वं मरगाभावं कथ केन प्रकारेण व्रजेत्माप्तुयात् ॥३॥ तत्रैव प्रकारान्तरेण हेत्वन्तरमाह। मृतिः शरीरसंत्यागो जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः । शरीरं त्यक्तवान्पूर्व मृतस्य मरणं किमु ॥ ४ ॥ मृतिरिति। मृतिर्लोकगसिद्धा शरीरसन्यागः शरीरस्य दे- हम्य सन्यागः सम्यत्त्यागो विसर्जनं मसिद्धा तथा सति जा- तसाक्षत्कृतिर्जातोद्गूता साक्षात्कृतिर्मरखरहितदेहाद्यतीतात्म साक्षात्कारो यस्य स तथोक्तो मुनिर्ज्ञानी शरीरं देहं पूर्वलो- कपसिद्धमरणात्मागेव त्यक्तवान्विसृष्टवानतो हेतोर्मृतस्य त्यक्त- देहस्य मरणं मृत्यु: किसु किमिच कथमिव न कथमपि भवती- त्यर्थ:, अनो ज्ञानिनो मरगं नास्तीत्युक्तं ज्ञेयम् ॥४ ॥ इदानीं ज्ञानिषु कर्तृत्वाभावोक्तर्हेतुं दर्शयात। अहन्तया सहैवायं जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः । कर्त्तृत्वमत्यजत्तस्मात्कर्मभिर्न स लिप्यते ॥ ५॥ अहन्तयेति। जातसाक्षात्कृतिर्जातात्पन्ना साक्षात्कृ- तिग्हङ्कारातीतात्मसाक्षात्कारो यस्य स तथोक्तो मुनिर्ज्ञा- न्ययं प्कृतोऽहन्तया सहैवाहङ्कारेय साकमेव कर्तृत्वं कर्त्ता कर्मेन्द्रियैः सहितो विज्ञानमयस्तस्य भावस्तादात्म्यमत्यजत्त्य क्तवान्तस्माद्ध्ेतोः स मुनिः कर्मभिः क्रियाभिरन लिप्यते लिसो न भवतीति जेयम् ॥५॥ ननु कर्मिर्ज्ञानिनां लेपो नास्तीत्युक्तं तत्र पापजनकैः क- मभिर्लेपो माभूत्पुण्यकर्मभिस्तु स्यादेवेत्याशङ्ा तैरप ज्ञानिनां लपो नास्तीति कथयन्तत्रापि हेतुं दर्शयति।

हेतुमालाहीरावली। ६११

स्त्रयमेत्र पवित्रात्मा जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः । न च पुण्यैः पवित्रोऽसौ तेन पुण्यैर्न लिप्यते ॥६॥ स्वयमेवेति। जातसाक्षात्कृतिर्जानोत्पन्ना साक्षात्कृति- रात्ममाक्षात्कारो यस्य स तथाभूतो मुनिर्ज्ञानी स्वयमेत् स्व्रन एन पवित्रात्मा पवित्रः पावन आत्मा स्वरूपं यस्य स तथाभृतो- डस्ति असौ ज्ञानी पुण्यैः पुण्यकर्मभिः पवित्रः पावनो न च नैव भवेत्तेन हेतुना पुण्यैः पवित्रकर्मभिर्न लिप्यते न लिसो भवति स्वतः पवरित्रस्य ज्ञानिनो न पुण्यकर्मकृतपवित्रत्वलेप इति भाव: ॥ ६॥ ननु तर्हि पापैरेव लेपोस्तु ज्ञानिनस्तत्राह। अत्यन्तशुद्धरूपोऽसौ जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः । तत्करोति पवित्रं यत्तेन पापैर्न लिप्यते ॥ ७॥ असन्तेति। जातसाक्षात्कृतिर्जातोत्पन्ना साक्षात्कृतिरा- त्ममाक्षात्कारो यस्य स तथोक्तो मुनिर्ज्ञन्यिसौ ज्ञान्यसन्त- शुद्ध रूपोऽत्यन्तमुत्कृष्टं शुद्धं निर्मलं रूपमात्मा यस्य स तद्विधोडस्ति अतः यत्पसिद्धं शास्त्रिहितं कर्म शुद्ध निर्मलमस्ति तत्करोति आचरति तेन स्वतः शुद्धत्वेन हेतुना शुद्धकर्माचरगोन हेतुना घ पापैः किल्विपैरन लिप्यते न लिसो भर्वात, यद्ा पापकर्मा- नाचरणं हेतु: शुद्धत्वे शुद्धत्वं च पापालेपे हेतुर्जेयः ॥। ७॥ इदानीं ज्ञानिषु हर्षाभाव्ोक्तेर्हेतुं दर्शयति। सहजानन्दरूपत्वाज्ातसाक्षात्कृतिर्मुनिः । येन हृष्यति तन्नास्ति तस्मादेष न हृष्यति ॥८॥ सहजेति। सहजानन्दरूपत्वात्सहजः स्व्राभाविको य आरप्र-

६१२ बोधसारे।

नन्दो निरतिशयसुखं स एव रूपं यस्य स तथोक्तस्तस्य भा- वस्तत्वं साक्षा- त्कृतिरानन्दात्मसाक्षात्कारो यस्य स तथोक्तो मुनिज्ञानी येन पदार्थन हृष्यति हर्ष भामनोति तत्पदार्थजातं नास्ति न वि- दयते ज्ञानिदृष्ठ्या 'नेह नानास्ति किश्चने'सादिश्रुया द्वैतजातस्य समस्तस्य वाधितत्वादिति भावः, तस्मात्स्वतः सुखरूपत्वादन्यस्य सुखकारणविषयस्यासत्वाद्धेतोश्चैष मकृतो ज्ञानी न हृष्यति हर्ष नाम्नोति स्वाभाविकानन्यरूपत्वं द्वैतासत्वं च हर्षाभावे हेतुद्वयं ज्ञेयम्॥८॥ इदानीं ज्ञानिषु द्वेषाभावोक्तेर्हेतुं दर्शयति। नापकर्त्तु क्षम: कश्चिज्जातसाक्षात्कृतेभवेतु। अपकर्त्तुरभावेन स तु न द्वेष्टि कंचन ॥ ९ ॥ नेति। जातसाक्षात्कृतेर्जातोत्पन्न साक्षात्कृतिः स्वात्म साक्षात्कारो यस्य स तथाविधस्तस्य मुनेर्ज्ञानिनोऽपकर्त्तुमपकारं कर्न्तु क्षमः समर्थः कश्चित्कोपि न न विद्यते निर्विकारात्मस्वरू-

भाव:, अतोऽपकर्त्तुरभावेनापकारकारिणोऽसत्वेन हेतुना स तु ज्ञानी तु कञ्चन कमपि न. द्वेष्टि नामियं मनुते ॥ ९ ॥ इदानीं ज्ञानिनां शोकाभावोक्तेहेंतु सोपपत्तिक दर्श्यति । अप्राप्यमवाशष्टं किं जातसाक्षात्कृतेर्मुनेः । हानिनारिति ततो हेतोर्न शोचति कदाचन ॥ १० ॥ अप्राप्यमिति । जातसाक्षात्कृतेर्जातोत्पन्ना साक्षात्कृतिः सर्वात्मसाक्षात्कारो यस्य तस्य मुनेरप्राप्यं न पाप्तुं लब्धुं योग्यमपाप्यमवशिष्टमुर्वरितं किं किं वस्तु अस्ति न किमपी-

हेतुमालाहीरावली। ६१३

त्यर्थः, सर्वात्मपाप्त्यैत सर्वपाप्तिसिद्धेरिति भानः, अतो हानि- रनाशो ज्ञानिनो नास्ति न विद्यते ततस्तस्माद्धिनोः कारणात्क- दाचन कस्मिन्नपि समये न शोचति शोकं न करोति ॥ १०॥ इदानीं ज्ञानिषु इच्छाभावोक्तेर्हेतुं दर्शर्यात। केनाप्येष प्रकारेण जातमाक्षात्कृतिर्मुनिः । व्रह्म सर्वात्मकं प्राप्य न कांक्षति किमप्युत ।११।। केनापीति। एप प्रकृतो जातसाक्षात्कृतिर्जातोत्पन्ना सा- क्षात्कृतिः स्व्रात्मसाक्षात्कारो यस्य स तथोक्तो मुनिर्मननवा- न्सर्वात्मक सर्वस्य द्वैनजातस्यात्मा तत्वं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतप- रिच्छेदशून्यं वस्तु पाप्य लब्ध्वा केनापि मकारेश केनापि हे- तुना किर्मा किश्चिर्दाप वस्तु न काङ्कति नेच्छति ॥११॥ इदानीं ज्ञानिषु भयाभावोक्तर्हेंतुं दर्शयति।

यस्माद्विभेति तन्नास्ति तस्मादेष विभेति न ॥ १२॥ नहीति। जातसाक्षात्कृनेः जातोत्पन् साक्षात्कृतिरनिर्भ- यात्मसाक्षात्कारो यस्य तस्याऽन्यो द्वितीयः कश्चित्कोपि वल- वान्वली न. भवेन्न स्याद्धि प्रसिद्धमेतत्सर्वविवरेकिषु यस्णा- त्पुरुषाद्याघ्रादेवा विभेति ज्ञानी भय प्राम्नोति तत्पुरुषजातं व्या- घरादिकं वा नास्ति न विद्यते 'नेह नानास्ति किश्न्ने'ति श्रय्ा सर्वस्य द्वैतजातस्य वाघितत्वादिति भाव:, 'द्वितीया्द्रै गरयं भवती'ति श्रुसा द्वितीयस्थ भयहेतुत्वप्रतिपादनाच्चात्मनोन्यस्यः निर्वलत्वाच्चेति तस्माद्वेतो रेष ज्ञानी न विभेति न भयं प्ा- प्रोति ॥ १२॥ इदानीं ज्ञानिषु विषादाभावोक्तर्हेंतुं दर्शयति।

६१४ बोघसारे

यदस्य कार्य परमं जातसाक्षात्कृतेर्भवरेत। तत्सर्वमेव संसिद्धं न तस्मात्स विषीदृति ॥१३ ॥ यदिति । अस्य प्रकृतस्य जातसाक्षात्कृतेर्जातोत्पन्ना साक्षात्कृतिः स्वात्मसाक्षात्कारो यस्य तस्य मुनेर्जानिनो य- त्सर्वशास्त्रेषु विद्वत्सु च प्रसिद्ध परमं श्रेष्ठं मुख्यमित्यर्थः, कार्य कर्त्तव्यं साध्यमित्यर्थः, तत्कार्य सर्वै समस्तमपि संसिद्धं फलि- तमेव न त्ववशिष्टं किश्चिदपि कार्यमस्ति आत्मज्ञाने सर्वकर्म- समाप्तेः, तदुक्त भगवता। 'सर्व कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यत' इति। तस्मात्सर्वकर्मफलभूतज्ञानोत्पत्तेर्हैतोः स ज्ञानी न विषीदति विषादं न पामोति ॥। १३ ।। इदानीं ज्ञानिषु मानाभावोक्तेर्हेतुं दर्शयति। मान्यस्तु पद्मजादीनां जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः । मानितो यदि लोकेन स तु मानं न विन्दति ॥१४॥ मान्यस्विति। जातसाक्षात्कृतिर्जातोत्पभ्ना साक्षात्कृ तिर्रह्मादिमान्यात्मसाक्षात्कारो यस्य स तथाविधो मुनिर्भ- ननशीलो ज्ञानीसर्थः, पद्मजादीनां पद्मात्कमलाज्जात उत्पन्न: पद्मनो ब्रह्मा स आदिर्मुख्यो येषां विष्ण्ादीनां तेषां मा- न्यस्तु मानितुं योग्य एवास्ति स ज्ञानी लोकेन सामान्य- जनेन यदि यर्हि मानितः पूजितस्तर्हि स तु ज्ञानी तु मानं पूज्यत्वाभिमानं न विन्दति न प्राप्नोति नाङ्गीकरोतीसर्थः, यथा सूर्यस्य स्वतः प्रकाशरूपस्य लोकैः पूजायां दीपोज्ज्वलने कृते- डपि तत्पकाशानङ्गीकार इव ज्ञानिन आत्मरूपत्वेन ब्रह्मादि-

हेतुमा लाहीरायली। ६१५

मान्यत्वस्य स्तन: ङ्रीकरगामिति भाव: ॥ १४ ॥ इदानीं ज्ञानिनोऽपमानाभावोक्तेरपि हेतुं दर्शयति। मान्य एव सुरेन्द्राणां जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः । न मानितो यदि जनैरपमानं न विन्दति ॥१५॥ मान्य इति। जातसाक्षात्कृतिर्जातोत्पन्ना साक्षा- त्कृनिर्व्रह्मादिमान्यात्मसाक्षात्कारो यस्य स तथा भूतो मुनि- र्ञानन्यात्मत्वात्सुरेन्द्राणां सुराणां देवानामिन्द्रा ईश्वरा ब्र. ह्मदयस्तेपां मान्य एव पूज्य एवास्ति अतो यीदि यर्हि जनैः सामान्यलोकैर्न मानितो न पूजितस्तर्हि सोपमानमना- दरं न विन्दति न प्राप्नोति॥ १५॥ इदानीं ज्ञानिषु शत्रुमित्रयोः समदृष्टित्वोक्तर्हेतुं दर्शयति। उपकारापकारौ हि जातसाक्षात्कृतेर्मुनेः । शक्यौ न के न चित्कर्त्तु तुल्यो मित्रारिपक्षयोः ॥१६॥ उपकारेति। जातसाक्षात्कृतेर्जातोत्पन्ना शतुमित्रत्व- रहिनात्मसाक्षात्कृतिर्यस्य तस्य मुनेज्ञानिनो हि यस्मात्कार- णादुपकारापकारावुपकार: कस्मिंश्चिदपि कार्ये साहाय्य- मपकारश्र कस्मिन्नपि कार्ये प्रतिकूलता तौ केन चित्केनापि पुरुषेण कर्त्तुमाचरितुं न शक्यौ न सम्भाव्यावतो ज्ञानी मित्रारिपक्षगोर्मित्रं हितकारि अरिश्राहितकर्त्ता शवुस्तयोः पक्षावनुकूळप्रतिकूलाचरयारूपौ तयोस्तुल्यः समः ॥१६॥ इदानीं स्तुतिनिन्दाजन्यविकारानङ्गीकारोक्तेर्ज्ञानिषु हेतुं दर्शयति। गुणदोषदशातीतं जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः ।

६१६ बोधसारे।

प्राप्तवान्परमं धाम तुल्यनिन्दास्तुतिर्हि सः । १७।। गुणेति। जातसाक्षात्कृतिर्जातोत्पन्ना साक्षात्कृतिर्गु- णदोपरहिनात्मसाक्षात्कारो यस्य स तथोक्तो मुनिर्ज्ञानी गु- णदोषदशातीतं गुग्ाश्चोत्तमा: शौचादयो दोषाश्चाशौचा- दगो दैवासुरीप्रकृतिरूपास्तेषां दशा अवस्था: शुचित्वाशुचि- त्वादिरूपास्ताभ्योऽतीतं विमुक्तमस एव परमं कार्यकार- णातीतं धाम स्वरूपं प्राप्तवाल्लब्यवान् हि यतः कारखात्स ज्ञानी तुल्यनिन्दास्तुतिस्तुल्ये निरर्थकत्वेन समे निन्दा गर्हा स्तु- तिश्च प्रशंसनं च यस्य स तथोक्तो भवति ॥१७॥ इदानीं ज्ञानिषु अनिकेतत्वोक्तेर्हेतु दर्शयति। गेहादिममता नास्ति जातसाक्षात्कृतर्मुनेः । तेनानिकेत इत्युक्तो यत्र सायं गृहो मुनिः ॥१८॥ गेहादीति। जातसाक्षात्कृतेर्जातोत्पन्ना साक्षात्कृतिः स्वा- त्मसाक्षात्कारो यस्य स तथोक्तस्तस्य मुनेर्ज्ञानिनो गेहादिम- मता गेहं गृहमादि मुख्यं येषु पुत्रदारादिषु तेषु ममता मदीय- त्वाभिमानो नास्ति न विद्यतेऽतो मुनिर्ज्ञानी यत्र यस्मिन्स्थाने सायं सायकालो भवति तत्रैवेत्यध्याहार्य गृहो गृहं मन्दिरं यस्य स तथोक्तो मतुवर्थेऽचूपत्ययः, भवति तेन हेतुनाऽनिकेतो न विद्यते निकेतं गृहं यस्य म तथोक्त इत्येवमुक्त: कथितः ॥१८।। इदानीं ज्ञानिपु निर्योगक्षेमत्वोक्तर्हेतुं दर्शयति। अप्राप्तं प्राप्तवान्बोधं जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः । स तु न क्षीयते तेन निर्योगक्षेम आत्मवान्॥१९॥ अपाप्तमति। जातसाक्षात्कृतर्जातोतपन्ना साक्षात्कृति -

हेतुमालाहीरावली। ६१७

रनिर्योगक्षेमात्मसाक्षात्कारो यस्य स तथोक्तो मुनिर्ज्ान्य- पराप्तं न माप्तो लब्धोऽपाप्तस्तत्स्वरूपत्वाद्वोर्घं ज्ञानं माप्वाहँ- ब्धवानपाप्तपाप्तेरेव योगशब्देन प्रतिपादनादिति भावा, स तु स वोधश्च न क्षीयते न विनश्यति तेन हेतुना प्राप्तपरिर- क्षणस्यैव क्षेमशब्दार्थत्वप्रतिपादनेनेसर्थः, आत्मवानात्मसाक्षा- त्कारवान्निर्योगक्षेमो निर्गतौ निदृत्तौ योगक्षेमचिन्ते यस्य स तथाविधोऽस्ति ॥ १९ ॥ ननु ज्ञानिनः स्तुतिनिन्दयोः समत्वे किं तत्स्तुला प्रयोजनं तनेसाशझाह। समो यद्यपि सर्वत्र जातसाक्षात्कृतिर्मुनिः । तथापि तत्स्तावकस्य मम स्तुतिफलं महत् ॥२० ॥ सम इति। जातमाक्षात्कृतिर्जातात्पन्ना साक्षात्कृतिः स- मात्मसाक्षात्कारो यस्य स तथाविधो मुनिर्ज्ञानी यद्यपि यर्हा- पि सर्वत्र स्तुतिनिन्दयोः सर्वपदार्थेषु च सम एकरूप एवाडस्ति तथापि तथा सत्यपि तत्स्तावकस्य तस्य मुनेः स्तावकस्य स्तु- तिकर्तुमर्म मे स्तुतिफलं मत्कृतस्तवनस्य फलं पुण्यरूप भ- योजनं महच्छरेष्ठमस्ति मद्दावनयैव तत्सिद्धेः, तथा च श्रुतिः, 'उपयन्ति सुहृद: साधुकृत्यां द्विपन्तः पापकृत्यामि'ति॥२०॥ इदानीमस्य प्रकरणस्य मयोजनकथनपुरःसरं कण्ठे धा- रणं विधत्ते। हेतुमालामयी धार्या कण्ठे हीरावली बुधैः। अपूर्वरचनात्मत्वादलङ्कारो महान्यतः ॥ २१॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे हेतुमालाद्दीरावली चतुस्त्रिंशा ॥३४॥ हेतुमालामयीति । बुद्धैर्निवेकिभिहेंतुमालामयी हेतूना ७८

६१८ बोधसारे।

कारखानां माला पङ्िस्तन्मयी तत्पचुरा हीरावली वज्रम- णिस्रगियं कण्ठे गले धार्या धर्त्तु योग्यास्ति कुत इत्यत आहापूर्वेति, यतः कारादपूर्वरचनात्मत्वादपूर्नाऽत्याश्चर्य- रूपा रचना घटना सैवात्मा स्व्ररूपं यस्याः सा तथोक्ता तस्य- भावस्तत्वं तस्मादयमेतत्मकरणरूपो महानतिश्रेष्ठोडलंकारो भूषणं भवेदत एव तस्या: कण्ठे धारणं विहित- मिति भाषः ॥। २१॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितार्यां बोधसारारथंदी-

अथ कैवल्यकुश्चिफा। इदानीं श्रीगुरुः परमकारुणिकत्वेन जिज्ञासुजनोद्धरणाय तेषामेव कैवल्यपदभाप्तये कैवल्यकुश्चिकारयं द्वाविंशच्छोकं प- करयामारभमाण आह। अथ कैवल्यकुश्चिका। अथेति। अथ हेतुमालाहीरावलीनिरूपणानन्तरं कैवल्य- कुश्चिका कैवल्यस्य मोक्षस्य कुश्चिकाऽज्ञानकपाटोद्वाटनाय क- रणत्वात्कुश्चिकेव कुश्चिकैतन्नामकें प्रकरणमित्यर्थः, निरूप्यत इति शेष:, तत्रावावेतत्मकरणश्रवणे शिष्यं संमुखीकरोति । कैवल्यकुश्चिकां तात त्वं सम्यगवधारय। उद्धाटय कपाटं च बोधरल्नं करे कुरु ॥ १ ॥ कैवल्येति। हे तात हे शिष्य त्वरं भवान्कैवल्यकुश्चिकां कैवल्यस्य मोक्षस्य कुश्चिकेत् कुश्चिकैतन्नामकं प्रकरणमिसर्थः, स- म्यग्दृढं यथा भवति तथाऽवधारय शृणु भरेसर्थः, सम्यग्धृत्वा

कवल्यकुश्चिफा । ६१९

च किद्गार्य तदाहोद्वाटयेति, त्वं तथा कैवल्यकुश्चिकया कपाट कं सुखं पाठयति आदृणोति तत्कपाटमज्ञानं, यद्वा कं मुखं पा- टयति च्छिनात तत्कपाटमहंकारस्तमुद्घाटय निवारय ततश्च बोधरवं बोधस्वरूप रत्नं स्वयं मकाशरूपं ब्रह्म करे हस्तेऽपरो- क्षमित्यर्थः, कुरु कर्त्तव्यमित्यर्थः ॥१॥ एवं शिष्यं मंमुखीकृत्य तत्रादौ दृष्टश्षतानुभूतेषु सर्वपदा- र्थेषु पञ्चधा शकलीकरणं विधत्ते। दृष्ट्या श्रुत्याऽनुभूत्या वा यो यो भावः परिस्फुरेत्। तं भावमविलम्बेन पञ्चधा शकलीकुरु ॥ २ ॥ हृष्ठ्येति। दृष्ठ्या चक्षुषा श्रुत्या श्रवगोनाऽनुभूत्याऽनुभ- वेन वा यो यो घट: पटो वा पदार्थः परिस्फुरेत्पकाश्येत तं त तमित्यावृत्तिः कार्या तं तं घटपटादिरूपं भावं पदार्थमविल- म्वेन स्मरणादिस्फुरगासमकालमेव पञ्चधा पञ्चपकारं यथा भ- वति तथा शकलीकुरु खण्डभावेन सम्पादय ॥ २ ॥ तान्येव शकलानि पञ्च स्वयमेव कृत्वा दर्शयति। अस्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपञ्चकम्। आद्यं त्रयं ब्रह्म रूपं मायारूपं ततो द्वयम् ॥ ३ ॥। अस्तीति। अस्ति विद्यत इत्येवं शकळमेकं, भाति पका- शत इति द्वितीयं शकलं, प्रियं सुखमित्येवं तृतीयं, रूपमाकृति- रित्येवं चतुर्थ, नाम तुनामापि वाचकशब्द इत्पेव पश्चर्मोशः, इत्येवमंशपञ्चकमंशानां शकलानां पञ्चकं पञ्चसमूहस्तत्रैव- मंशपञ्चकं पदश्यदानीं तेपु मायाब्रह्मणोरंशान्विभज्य दर्श- यति आद्यमिति, आद्यमादौ प्रथमं भवमाद्यमस्ति भाति मि- यमिति त्रयं त्रिकं ब्रह्मरूप ब्रह्मणो रूप स्वरूपं ब्ञेयं ब्रह्मणः

६२० बोधसारे

सचिचिदानन्दरूपत्वादिति भाव:, ततोऽनन्तरं दवय द्विकं नामरू- पसंजं मायारूपं मायायाः सदसदूपशक्ते रूपं स्वरूपमस्ती- ति झञेयम् । ३ ॥ तत्र नामरूपाभ्यामरपृष्ट ब्रह्म लक्षयितुं तयोरसत्वं दर्शयति। नामरूपे तु नैव स्तस्तत्र हेतुं वदाम्यहम्। नाम तु व्यवहारार्थ कल्पितं न तु वास्तवम्॥।४। नामेति। नामरूपे तु नाम सर्वपदार्थानामभिधानं रूपं चाकारस्ते द्वे अपि तुपदेन ब्रह्मांशत्रयाद्विविक्तत्वं नामरूपयोः सूचितं ज्ञेयं, नैव स्तः सती नैव भवतः कुत इत्याशक्का तत्र हे- तुनिरूपणं प्रतिजानीते तत्रेति, तत्र नामरूपासत्वे हेतु कारय- महं वदामि कथयामि तत्र प्रतिज्ञाते नामरूपासत्वहेतुनिरूपयो प्रथमं नाम्नोऽसत््वहेतुं पदर्शयति नाम त्विति, नाम तु रूपतो वि- लक्षणं विविक्तं सदभिधानं व्यवहारार्थ व्यवहियते व्यापिय- तेऽनेनेति व्यवहारो व्यापारः स एवार्थः प्रयोजनं यस्य त- त्तथाभूतं कल्पितमारोपितं कल्पनया स्थापितमित्यर्थः, अस्ति न तु वास्तवं नैव ससं लोकेपि कल्पितस्य रज्जुसर्पावेरस- न्वदर्शनादिति भाव: ।। ४ ।। एवं नामासत्वे कल्पितत्वं हेतुं पवश्य तदेव द्ृढयितुं त- त्रैव हेत्वन्तरमाह। घटो न घो नापि च टस्तावुभौ यत्त्खमाश्रितौ । घः कप्ठ्यष्टश्ष मूर्धन्यस्तावुभावपि नैकदा ॥५॥ घट इति। घटो घटपदवाच्यो मृद्धिकार: पृथुबुध्नोदरा- कारो दृश्यमानो न घो घकारो न न भवति च पुनष्ट- ष्टकारवर्णरूपोपि न न भवति अतो मृद्धिकारे घकारटकारयो-

कवल्यकुश्चिका। ६२१

रदृश्यमानत्वात्तद्घटिननाम्नस्तत्र कल्पितत्वं निश्चेनव्यमिति भावः, तत्रैव हेत्वन्तरमाह तावुभातिति, यद्यस्मात्कारणात्तौ घ- कारटकारावुभौ द्वौ खपाकाशमाश्रितावाश्रिस स्थितौ तयो- शून्यरूपत्वात्त- योरि तथात्वेनासत्वमितिभावः, तयोरपि स्वस्मित्नेवासच्वे- डन्योन्योच्चारसमये व्यावृत्तत्वं दर्शयति घ इति, घः कनर्गीयो घवर्ण: कराठ्य: कण्ठे गले भवः कण्ठ्यः कण्ठस्थानजन्योरडस्ति टश्च टकारोपि मूर्धन्यो मूर्त्नि भवो मूर्धास्थानोत्पन्न इत्यर्थः, भ्रपत एव तौ घकारटकारावुभावपि द्वावपि एकदैकस्मिन्समये न न विद्येते तयोरन्योन्यवाभावे विद्यमाने तद्घटितनाम्नो- Sसच्वं स्वस्मिन्नाप सिद्धमिति भावः ॥५॥ उक्तं घटनामासत्त्वमन्यत्राप्यतिदिशति। एवं नामानि सर्वाणि रूपमङ्ग विचारय। घटस्तु पृथिवीरूपं सा जडा जलरूपिणी॥ ६ ॥ एवमिति। एवमनेन प्रकारेण सर्वाणि समस्तानि ब्रह्मा- दिपिपीलिकान्तपदार्थानां नामानि अभिधानानि कल्पतानि ज्ञेयानि, एवं नाम्नोऽसत् प्रदर्श्येदानीं रूपस्यापि तथात्वं द- शयितुं तच्छवणे शिष्यमभिमुखीकरोति रूपमिति, हे अङ्ग हे शिष्य त्वमिदानीं रूपमाकारं विचारय वक्ष्यमाणविचारेण जानीहि तमेव विचारमभिनीय दर्शयति घट इति, घटस्तु ना- म्नो विविक्तो घटपदवाच्यो घटः पृथुबुध्नोदराकारवान्द्ृश्य- मानः पदार्थस्तस्य च तत्कारणभूतपृथिव्या: सकाशात्पृथगस- व्वात्पृथिवीरूपं पृथिव्या भूमेरेव रूपमाकृतिरस्ति कार्यस्य कारणानन्यत्वादेवं सर्वत्र, सा पृथिती जडाऽ्चिद्रूपा Sनेना-

६२२ बोधसारे।

प्रकाशरूपेण रूपस्यासतत्वमुक्तं सर्वरूंपोपलक्षणमेततूसा पृथिवी जलरूपिणी जलमुदकमेव रूपमस्या: सा तथोक्ता जल-

इति भाव:, भूमेर्जलकार्यत्वे श्रृतिः 'अद्यः पृथिवी'ति॥६॥ ननु जलस्य शुक्करूपत्वं प्रतीयते तदेव पारमार्थिकमस्तु नेसाह। तेजसो जलमुत्पन्नं तद्वायोः स च खोज्वः । खादि सर्वमहङ्कारात्स च प्रकृतिसम्भवः॥७॥ तेजस इति। तेजसोडगेः सकाशाज्जलमुदकमुत्पननं जातमास्ति तेजसो जलस्य पृथगसन्वं तत्कार्यत्वादिति भाव: तर्हि तेजस एव पारमार्थिकत्वमस्तु तत्राह तदिति, तत्तेजो वायोः सकाशादुत्पन्नं सम्भूतं तस्यापि वायुकार्यत्वाद्वायुव्यतिरिक्त रूपं नास्तीति भावः, तर्हि वायोरेव पारमार्थिकत्वमस्तु तत्राह स चेति, स च वायुरपि खोन्दवः खादाकाशादुद्भव उत्पत्तिर्यस्य स तथोक्तोऽस्ति तस्यापि शून्यरूपाकाशतः पृथक्सत्वं नास्तीति भावः, तर्ह्याकाशस्यैव पारमार्थिकत्वमस्त्वत्याशख्ाह खादी- ति, खादि खमाकाशमादि प्रथम यस्य तत्खादि सर्व समस्त जगदहङ्कारादहङ्कारतत्वादुत्पन्नमिन्द्रियाणि विषया देवाश्र भू- तानि सर्वपदेन ग्राह्यास्ते सर्वे त्रिगुगात्माहङ्कारादुत्पन्ना अहङ्कारात्पृथवसत्वं सर्वेषां नास्तीति भाव:, तर्हि तस्यैन स- न्वमस्तु तत्राह स चति, स चाहङ्गारोपि प्रकृतिसम्भनः प्र- कृते: सर्वजगत्कारयाभूतपरमात्मशक्तेः सम्भव उत्पत्तिर्यस्य स तथोक्तोऽस्ति अहङ्कारस्यापि प्रकृतिकार्यत्वान्न तस्य ततः पृ- धक्सत््वमिति भाव:।। ७।। ननु तर्हि भकृतेरेत सत्त्वमस्तु तत्राह। १ रूपमात्रो

केवल्यकुश्चिका। ६२३

गुणात्मा प्रकृतिर्मार्या माया मय्येव नास्ति सा। नामरूपे ततो न स्तोऽथास्तीत्यादि विचारय॥८।। गुगात्मेति। गुणात्मेति हेतुगर्भ विशेषणं प्रकृतिः सर्वज- गदुपादानभूता परमात्मशक्तिर्गुयात्मा गुणाः सत्वरजस्तमो- भिधास्त आत्मा स्वरूपं यस्या: सा तथोक्तास्ति तेषां च गु- णानामन्योन्यव्यावृत्तत्वेनासत्वात्सा प्रकृतिर्माया स्वतोऽसक्ु- पत्वेन मायाऽनिर्वचनीयाऽतः सा त्रिगुणसाम्यावस्थारूपा प्रकृतिर्मिथ्याभ्रमरूपाडतः सा सचचिदानन्दरूप आत्मनि मयय नास्तेव नैत्र विद्यते ब्रह्माभिन्ने मयगात्मनि तस्या असतत्वमेवे- त्यर्थः, उक्तं नामरूपासत्वमुपसंहरति नामरूपे त्विति, ततस्त- स्मात्कारणान्नामरूपे नामाभिधानं रुपं चाकारस्ते द्वे न स्तो न विद्यत इति सिद्धमिति भाव:, एवं नामरूपासत्वं निरूप्येदानीं पूर्वाशत्रयविचारे शिष्यं प्रेरयति अथेति, हे शिष्य त्वमथ ना. मरूपासत्त्वविचारानन्तरमस्तीत्यादि अस्ति सत्तेत्येवं विभाग आदिर्यस्य तत्तथोक्तमस्तीत्यादित्निकमित्यर्थः, विचारय वि- वेचय ॥ ८ ।। तवेव शकलीकरणं स्वरयमभिनीय दर्शयति। अस्ति सत्ता भाति चिच्च प्रियमानन्दलक्षणम्। सच्चिदानन्दरूपं तत्कैवल्यमवशिष्यते ॥ ९॥ अस्तीति। अस्ति सत्तेत्येवमंश एक स ब्रह्मणः सत्ता झेया, भातीत्पंशश्चिद्वह्मणश्चेतनता जेया, पियं च मियमित्यंशोपि आनन्दलक्षणं ब्रह्मण आनन्दरूपत्वस्य लक्षणं चिह्न ज्ञेयं, तत्सत्ता चितिः पिय चेत्यंशत्रयं सच्चिदानदरूपं सत्कालत्रयाबाध्यं चिच्चेतनमानन्दः सुखं चेतेतत्तयमभिन्नं रूपमाकृतिर्यस्य त-

६२४ बोधसारे।

त्तथोक्तं कैतल्यमखण्डैकरसं ब्रह्मावशिष्यते नामरूपबाधेनावशि- षटमनुभूयते ॥ ९॥ इदानीं सचचिवानन्दलक्षणस्य ब्रह्मयो नामरूपतो विवेचनं यदर्थमुक्तं तदाह। समाधिस्तत्र कर्त्तव्यो ह्ययमर्थानुबेधितः । अथ शब्दानुविद्धं तु समाधिं कथयामि ते॥१०॥ समाधिरिति। तत्र सचिदानन्दरूपे ब्रह्मगि समाधिरन्त :- करणवृत्तेः सच्चिदानन्दमात्र।कारः परिणामः कर्त्तव्यः कार्यः, एवं लक्षणसमाधेः साध्यतां विधाय तद्रेदं दर्शयितुमुक्तसमाधे- रभिधानमाहायमिति, अयमुक्तलक्षणः समाधिरर्थानुवेधितो- डर्थो रूपं तेनानुविद्धत्वादर्थद्वारा वातुविद्धत्वादर्थानुविद्ध- नामा समाधिर्ईेय:, समाध्यन्तरं निरूपयितुं पतिजानीतेऽथेति, अथार्थानुविद्धसमाधिनिरूपणानन्तरं तु ततो विलक्षयां शब्दानु- विद्धं शब्दद्वारानुविद्धः सिद्धस्तं समाधि समाधानं ते तन क- थयामि निरूपयामि त्वं शृण्विति शेषः । १० ॥ तमेवाह पञ्चभि: । नित्य एवास्मि शुद्धोस्मि चिद्रूपोस्मि निरन्तरः । सहजानन्दरूपोस्मि न मे माया न मे मलः॥११॥ नित्य इति। अ्हमहंपदलक्ष्यः कूटस्थचिद्रूपो निसो Sविनाश्यस्मि भवामि 'अविनाशी वा अरेयमात्मा, नित्यो नि- त्यानां चेतनश्चेतनानां, नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्ममि'इत्यादिश्रु- तिभ्यः, अन्यथा नाशस्यापि साक्षिनित्यचैनन्यापेक्षसिद्धिकत्वा-

किश्च।हमहंपद्लक्ष्य आत्मा शुद्ध एवाडस्मि भवामि अत एव

केवल्यकुश्चिका। ६२१

चिदूपश्चिचैतन्यं रू स्वरूप यस्य स तथो को उइमहं पदळक्ष्य आत्माडस्मि भवामि 'चेतनश्चेतनानामि'ति श्रुतेः, अचेतनस्या- हङ्कारादेर्जगतस्तत्मकाशकं मां विना प्रकाशानुपपत्तरिति भाव:, किश्च निरन्तरो निर्गतं निवृत्तमन्तरं भेदो यस्मात्स तथोक्तो- डखण्डैकरस इत्यर्थः, अहंपदलक्ष्य आत्माऽस्मि भवामि भेदकोपा-

कार्यमिति भाव:, किश्च सहजानन्दरूपोस्मि सहजः स्वाभाविको य आनन्दः सुखं निरूपाधिक आनन्द इत्यर्थः, स एव रूपमा- कृतिर्यस्य स तथाभूतोऽहमहंपदलक्ष्य आत्माऽस्मि भवामि मे

न विद्यते तस्या मत्तः पृथक्सत्वाभावादिति भाव:, किश्र 'वि- ज्ञानमानन्दंब्रह्म, आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानादि'त्यादिश्रुतेर- न्यथा जगजीवनानुपपत्तेरानन्दरूपत्वमात्मनः सिद्धमिति भाव:, आत्मानन्दाभावे जगज्जीवनानुपपत्तौ श्रुतिः 'कोहेवान्यात्कः माण्यादू, यदेष आकाश आनन्दो न स्याद्, एप हयेवानन्दयातीति' अत एव मे मम मलो रागादिरूपो न न विद्यते स तु अन्तः- करणस्यैवाविवेकिभिरात्मनि व्यर्थमारोप्यत इति भावः॥११॥ स्वस्य स्व्राधीनकतया जगत्सत्तापदातृतत्संहारकत्वाभ्यामै- श्वर्यमनुसन्धत्ते। अस्मिन्नसति सत्ता हि चिदूपेण मयार्पिता। उपसंहृत्य सत्तां तां स्वसत्तायामहं स्थितः ।१२।। अस्मिन्निति। एतावत्कालं हि प्रसिद्धाऽस्मिन्मत्यक्षेऽसति जगति या सत्ता सद्रूपता सा चिद्रूपेण चिच्चेतनमेव रूपमात्मा यस्य तेन मयाऽर्पिताSSरोपिताऽडरोपस्य चेतनाधीनता लोके प्रसिद्धति भावः, अतस्तां सर्त्ता नामरूपात्मकजगदध्यस्तां स-

६२६ बोधसारे।

त्तामुपसंहृत्य जगनः पृथक्कृत्याऽहं सच्चिदानन्दस्वरूप आत्मा स्वसत्तायां स्व्रा स्व्रात्मरूपा या सत्ता सद्रूपता तस्यामेत्र स्थिनो वर्त्वमानो डस्गि ॥ १२ ॥ इदानीमात्मनोऽसङ्रत्वं लक्ष्यीकरोति। धिकृत्या विकृतिर्नाहं प्रकृत्या प्रकृतिर्न च। तथापि जातं मयि चेत्तर्हि जातमजातवत् ॥१३।। विकरृसेति। अयमहंपदलक्ष्यश्चिदात्मा विकृत्या विकारेया कार्येणेत्यर्थः, विकृता विकारं प्राप्तो न नास्मि पुनश्र प्रकृत्या कारणेन जगत्कारणेनाव्याकृतेन वा प्रकृतिः कारगामव्याकनं वाऽहमात्मा न न भवाभि एवं विकाररहिते मयि मत्यगभिन्ने व्रह्मणि लोकदृष्ठ्या जातं कार्यकारणरूप द्वैतमुत्पन्नं चेद्यदि तर्हि

चव्रादजातवन्न जातें तत्वत उत्पन्नं न तदजात यन्मृगतृष्णाज- लादि तद्वन्मिथ्यैवेत्यर्थः ॥१३॥ तस्याप्युपसंहारः स्व्राधीन एवेत्याह। उपसंहर विश्वात्मन्निति यावद्वदाम्यहम् । उपसंहृतमवेदं दृश्यते नैव तिष्ठति॥ १४॥ उपसंहरेति। हे विश्वात्मन्विश्वस्यात्मा सत्तापदस्तस्य संवो- धने हे विश्वात्मंसत्वं विश्वं जगदुपसंहर लीनं कुरु इसेवं यानद्य- त्कालपर्गन्तं वदामि कथयामि अहमहंपदलक्ष्य आत्मा ताव- त्तत्कालमेवेदं जगदुपसंहृतमेव लीनमेव दृश्यते मतीयने म- दग्रे नैव तिष्ठति न स्थिति पामोतति एतादृश्युत्पत्तिसंहा- रयोः स्वाधीनता मयि विद्यत इति भावः ॥ १४ ॥ नन्वेतादशशब्दानां स्व्रात्मानुसन्धायकत्वन शब्दानुविद्धस-

कवल्यकुश्चिफा । ६२७

माध्यनुकूलस्वेपि तेपां मामाणिकत्वाभावेनाश्रद्दधानस्य तन्न स्यादिसशङ्का तेशं प्रामाणिकत्वोपपादनपूर्व तदर्थचिन्तनेनो- क्तसमाधिसिद्धिमाह। इत्याद्युपनिषद्वाक्यपदतात्पर्यचिन्तया। शब्दानुविद्वनामा हि समाधिर्जायते मुनेः ॥१५॥ इनीति। इसाद्युपनिषद्राक्यपदतात्यर्यचिन्तयेति एवमु- क्तानि वाक्यानि आदीनि मुख्यानि येषां तानि उपनिषदां वाक्यानि उपनिषण्णं समीपे माप्यत्वेन स्थित श्रेयो मोक्षरूप यासु ता उपननिषदः स्त्रतः प्रमाणभूता वेदशिरोभूता ईशा- दभिधाः श्रुतयस्तासां वाक्यानि तेपां पदानि सर्वज्ञः सर्वान्त- र्यामीसादीनि तेपां तात्पर्यमर्थोऽखण्डैकरस आत्मा तस्य चिन्तया ध्यानेन करगोन हि प्रसिद्ध: प्रकृतः शब्दातुविद्धनामा शब्दानुविद्ध इति नामाभिधानं यस्य स तथाविद्धः समाधि- वृत्तेधर्येयाकारपरिणामरूपं समाधानं मुनेरुक्तशब्दा र्थमननवतो ज्ञानिनो जायते भवति ॥१५॥ एवं समाधिद्वयं ससाधनक्रम निरुष्येदानीं यदर्थ समाधि- द्वयनिरूपणं तमुक्तसमाधिद्वयविलक्षणमुक्तसमाधिद्वयोपसंहारपू- र्वकमाह। अर्थानुवेधितस्तूक्तस्ततः शब्दानुवेधितः । तावुभौ सम्यगभ्यस्य विशेन्निरनुवेधितम् ॥१६ ॥ अर्थेति। तु प्रथममर्थानुवेधितोरऽर्थानुविद्धनामा समा- धिरुक्तः कथितस्ततोऽनन्तरं शब्दानुवेधितः शब्दानुविद्ध- नामा ममाधिरुक्तः कथितो नाम तु व्यवहारारथमिसािना- डयमर्थानुवेधित इत्यन्तेन ग्रन्थसन्दर्भेण मथमः, द्वितीयस्तु अथ

६२८ बोघसारे

शद्धानुविद्वं त्वित्यादिना समाधिर्जायते मुनेरित्यन्तेन ग्रन्थेनो- क्तो ज्ञेयः, तावुक्तलक्षणौ द्वौ समाधी सम्यग्दढं यथा भवति तथा अभ्यस्याभ्यसन स्वाधीनीकृत्य ततो निरतुवेधितमननुवि- द्धनामानं समाधि विशेत्मविशेव ॥ १६ ॥ पूर्वोक्तसमाधिद्वयस्य साधनत्वे निरतुविद्धसमाधेः साध्य- त्वे च दष्टान्तमाह। शर्कराद्वितयं धृत्वा प्रणवो लिख्यते यथा। समाधिद्वितयं धृत्वा प्रणवार्थोपि लिख्यताम् ॥१७॥ शर्करेति। यथा यद्वदनभ्यासवतो वालस्य प्रणवलेखने शर्कराद्वितयं शर्करयोः सूक्ष्मवर्तलपाषाणयोर्द्वितयं युग्मं धृ- त्व्रा स्थापयित्वा प्रणव उद्धारो लिख्यते रेखाकारेण व्यक्ती- क्रियेत तथा तद्वत्समाधिद्विवयं समाध्योरर्थानुविद्धशब्दानुवि- द्धसमाध्योर्द्वितयं युग्मं धृत्वाऽभ्यस्य प्रसावार्थोषि प्रणवस्यो- ङ्वारस्यार्थो लक्ष्यार्थो निरनुविद्धसमाधिरूपोऽपि लिख्यता ब्रह्माहमस्मीति स्वात्मसाक्षात्कारटृत्तावनुभूयताम् ॥१७॥ तस्मिंश्च सिद्धौ पूर्वसमाधिद्वयानुपयोगमपि दृष्टान्तेनाह। पटो: प्रणवलेखेषु ते हि नावश्यके यथा। समाधिद्वितयं तद्वत्प्रणवार्थपटोरपि ॥ १८॥ पटोरिति। पटो: प्रणनलेखने कुशलस्य प्रणवलेखेषु प्रणवस्थो- ङ्ारस्य लेखा लेखनानि तेषु क्रियमाणेषु हि प्रसिद्धे ते शर्करे नावश्यके उपयोगिन्यौ न भघतो यथा यद्दत्तथा तद्वत्प्णवार्थ- पटोः प्रणवस्योङ्कारस्यार्थोऽखण्डैकरसरूप आत्मा तस्मिन्कु- शलस्यात्मसाक्षात्कारवतो मुनेः समाधिद्वितयमपि समाध्यो-

कैवल्यकुश्चिका। ६२९

र्द्वितयं युग्ममपि अर्थानुविवशब्दानुविद्धनामकं नावश्यकमुप- योगि न भनति॥ १८ ॥ एतत्मकरणविचारस्य फलमाह। निर्विकल्पसमाधाने निष्ठा सा बोधयोगिनः । कपाटोडाटने हेतुरियं कैवल्यकुश्चिका ॥ १९ ॥ निर्विकल्पेति। इयं मदुक्ता कैवल्यकुश्चिका कैवल्यकु- श्चिका नाम प्रकरणं कपाटोद्धाटने कं ब्रह्म पाटयति आवृणो- सीति कपाटमज्ञानं तस्योद्घाटन उत्सावने हेतु: कारयां भवति अतोस्य नामापि कैवल्यकुश्चिकेति, अज्ञाननिवर्त्तकत्वमनिष्टनि- वृत्तिरूप फलमभिधायेदानीमिष्टपाप्तिरूपं फलं मदर्शयितुं वि- शिनष्टि निर्विकल्पेति, बोधयोगिनो वोधो जीवव्रह्मैक्यज्ञानमेव योगः स्वात्मपाप्तिसाधनं यस्य विद्यते तस्य सोक्तलक्षणा कैवल्यकुश्चिका निर्विकल्पसमाधाने निर्विकल्पकसमाधौ निष्ठा स्थितिरेव फलतो ेया ॥ १९॥ एतस्या माहात्म्यमाह। रहस्यं हि रहस्यानां निधीनां परमो निधिः । युक्तीनां परमा युक्तिरियं कैवल्यकुञ्चिका ॥२०॥ रहस्यमिति। हि प्रसिद्धेयं कैवल्यकुश्चिका कैवल्यकुश्चि- कानाम्नी प्क्रिया रहस्यानां गोप्यानां मध्ये रहस्यं गोप्य- मस्ति तत्र हेतुर्निधीनां निधीयन्ते स्थाप्यन्ते द्रव्याणि येपु ते तथोक्ता द्रव्यपूर्णभाण्डानि तेर्षा मध्ये परमः श्रेष्ठो निधिर्द्र- व्यपूर्ण भाण्डं सदात्मद्रव्यपूर्णत्वादतिश्रेष्ठो निधिरित्यर्थः, किश्न युक्तीनां युज्यते प्राप्यत आात्मा आभिस्ता युक्तयो योगास्तेपा मध्ये परमा श्रेष्ठा युक्तिर्योग इयं कैनल्यकुश्चिका ज्ेया ॥२०॥

६३ बोधसारे।

एतस्या: प्रामाण्याय परम्परागतत्वं दर्शयति। वसिष्ठव्यासपद्यत्या शङ्कराचार्यमार्गतः । सा पुनः शङ्कराचार्यैः करुणारसनिभरैः ॥२१॥ वसिष्ठेति। वसिष्ठव्यासपद्ध्यसा वपिष्ठो ब्रह्मपुत्रो व्यास: पराशरपुत्रस्तावेव पद्धती मार्गो ताभ्यां जातावेकवचनं, ततः शङ्कराचार्यमार्गतः शङ्कराचार्य एव मार्गः पन्थास्तस्मादागता पाप्ता केन क्रमेणेत्यत आह सेति, सा शङ्कराचार्य आगता पु- नस्तदनन्तरं करुणारसनिर्भरैः करुणा दया सैव रसस्तेन नि- भरैः पूर्गः शङ्कराचायेंः सर्वेपां कल्याणकर्तृभिराचार्येः श्री- मदाचार्येः ॥२१॥ अर्पितानन्दबोधेभ्यस्तक्रमेण बुधैर्धृता। अवधार्या विशेषण सेयं कैवल्यकुञ्चिका ॥ २२ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे कैधल्यकुश्चिका ॥३५॥ अर्पितेति। आ्र्रनन्दबोधेभ्य आ्र्रनन्दबोधनाम्ने शिष्याया- पिंता समर्पिता दत्तेसर्थः, ततो बुधैर्ज्ञानिभिस्तत्क्रमेण स उक्तो यः क्रमस्तेनानन्दवोधात्क्रमेयोसर्थः, धृता पाप्ता सा परम्परया मम प्राप्ता मया तुभ्यमियं प्त्यक्षा दत्ता हे शिष्य सेयं कैवल्यकुश्चिका विशेषेणात्यादरेय त्वयाऽवधार्या स्वा- धीनीकर्त्तव्या॥ २२॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थंदीप्ी कै- वल्यकुश्च्िकार्थप्रकाशः पञ्चतत्रिंशः॥३५॥

अथ बुद्धिप्रशंसा। इदानीं मुमुक्षूणां मोक्षस्यैनेष्टत्वात्तस्य च ज्ञानाधीनत्वाच्त

वुद्धिप्रशंसा । ६३१

ज्ज्ञानं च यतो बुद्ध्यधीनमतो बुद्धावादरं विधातुं बुद्धिमाहात्म्य- निरूपकं बुद्धिपशंसानामकं चतुःश्ोकं प्करणमारभमाण आह। अथ बुद्धिप्रशंसा । अथेति। अथ कैवल्यकुश्चिकानिरूपणानन्तरं बुदद्धिपरशंसा वुद्धर्मतेः प्रशंमा स्तुतिरेतन्नाकं प्रकरणं निरूप्यत इति शेपः, तत्र तावदादौ सर्वलौकिकवैदिकव्यवहारस्य कारयत्वं वुद्धरवाह। व्यवहारस्य सर्वस्थ बुद्धिर्मूलं यथा भवेत। तद्दत्तु परमार्थस्य निदानं बुद्धिरेत्र हि॥ १ ॥ व्यवहारस्येति। सर्वस्य संसारमोक्षकारयभूतो यो व्यवहा- रस्तस्य वुद्धिरेत्र मतिरेत्र मूलं कारणं यथा यद्वन्भवेत्स्यात्तथा तद्वत्परमार्थस्य मोक्षाख्यस्यार्थस्य तु अप्यर्थः, निदानमा- दिकारणं बुद्धिरेत्र मतिरेत्र हि प्रसिद्धमतद्विवेकिनाम् ॥ १ ॥ ननु बोधरूपस्यात्मनो बुद्ध्यनपेक्षत्वात्कुतो बुद्धेर्महत्त्वमि- त्याशङ्ा बुद्धिबुद्धस्यैवात्मनो बुद्धत्वं नाबुद्धस्पेति बुद्धेरेव म- हर्त्वामसाशयेनाह। यहुद्वमप्यबुद्धं तह्ुष्ा बुद्ं न चेत्तदा। बुद्या बुद्धं तु यहुद्वं तन्नाबुद्धं कदापि च । २ ।। यदिति। यदात्मचैतन्यं चिन्मात्रत्वाद्दुद्धर्मप बोधरूपमपि वुद्ध्याज्ञानमात्रनिवृत्तिफलयाऽहं ब्रह्मास्मीति पमाखयया वृत्ा बुद्धमज्ञाननिरासेन साक्षादनावृतं बुद्ध प्रकाशित न चेन्न विद्यते यदि तदा तहि तदात्मरूपमबुद्धमज्ञातं भवति अज्ञातस्यात्मन: संसृतिकारणत्वान्न मोक्षसिद्धिरिति भाव:, एवं बुद्धस्याप्यात्मनो

६३२ बोघसारे।

बुद्धत्वजननेन बुद्धे: श्रैष्ठ्यमभिधायेदानीं बुद्धिवृत्तेः क्षणिकत्वेन बुद्धिवृत्तिनाशे तदुत्पन्नबुद्धत्वनाशादपि पुनरप्यात्मनि संसरण- परसक्तिरित्याशक्का ता निरस्यन्बुद्धिजन्यस्थात्मान बुद्धत्वस्य नाशाभावनिरूपणनाप तच्छद्ष्ठ्यं दर्शया प्विति, यत्तु यज्ज्ञा- निपत्यक्षं बुद्धगात्मचिन्मात्रं बुद्ध्या बुद्धं बुद्ध्याऽज्ञाननिवृत्तिमात्र प्रयोजनयाऽहं ब्रह्मास्मीति पमावृत्त्या वृद्धमनावृतं प्रकाशितं चे- द्यांदि तदनावृतमात्मचिन्मत्रमबुद्धमज्ञातं कदापि कस्मिन्नपि समये वृत्तिभावे तदभावे वा न भवेन्न स्याद्, एकवारं बुद्धिप्रका- शितस्यात्मचैनन्यस्य सर्वदा प्काशमानतवेनापि वुद्धेरेव मह्त्वं तज्ज्ञेयमिखाशयः ॥२॥ इदानीमनात्मबुद्धावात्मामकाशे झ्ञबु्ौ चात्मपकाशे च वुद्धेरेंव हेतुत्वेन श्रैष्ठ्यमाह। बुद्या न बुद्धो यो बोधो द्वैतबोधबुधैरपि। बुद्या बुद्धमिमं विद्धि बुद्धिसाक्षितया बुधैः ॥३॥ वुद्ध्येति । द्वैतवोधबुध्यै्द्ैनस्य जगतो योला बो धोा ्ञ नं र्मो पाष्तिविषयं तस्मिन्य बुद्धा: पण्डितास्तैः कर्तृभिर्बुद्ध्या कर्मो- पास्तिनिर्णायकमया कग्गाभूतया यो विवेकिमसक्षो बोधश्चि- न्मात्र आत्मा स न बुद्धोपि न साक्षात्कृतोपि तमिममात्मान- मात्मनि वोधरूप बुधैर्ज्ञानिभिर्वुद्धिसाक्षितया वुद्धेरहं व्र- ह्मास्मीति वृत्तेः साक्ष्यव्यवधानेन पकाशक आत्मा तस्य भातः सत्ता तया वुद्ध्या पसैव बुद्धं ज्ञातं विद्धि जानीहि ॥ ३॥ इदानीमात्मबोधे केनापि प्रकारेणासाद्यमाने सत्यपि तत्र बुद्धे: कुशलतां दर्शयन्वुद्धे: श्रैष्ठ्यमाह। न बुद्धमपि यह्ुद्ं यच्च बु्मबुद्दवत्

रङ्गलीलानयी। ६३३

बुद्धाबुद्समं बुद्या बुद्धाबुद्दविलक्षणम् ॥ ४ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे बुद्धिप्रथंसा षटत्रिशा ॥ ३६ ।। न बुद्धमपीति। यज्ज्ञानिप्रत्यक्षमात्मरूपं न बुद्धमपि चेस- रहित चिन्मात्ररूपत्वान्न ज्ञातमपि बुद्ध ज्ञानस्वरूपमस्ति तस्प ज्ञानरूपत्वाभावे जगद्भानानुपपत्तेः, तथा च श्रुतिः-'यदैप भ्रा- काश आनन्दो न स्यात् को हेत्रान्यात्कः प्राण्यादि'ति, किश्च यच्च यदपि आत्मरूपमबुद्धवद्वुद्धिविषयत्वाभावात्स्व्रयं प्रकाशमान- त्वाच्चाविज्ञातमित्र बुद्धं प्रकाशमानं वस्तुतश्च बुद्धाबुद्धयो- ्ाताज्ञातयोः समं सदैकरूप, यद्वा बुद्धाबुद्धयोर्ञान्यज्ञानिनोः समं निर्विशेषं तथा च श्रुतिः । यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानतामिति॥ अत एव बुद्धाबुद्धविलक्षणं बुद्धं बुद्ध्या विषयीकृतमबुद्धं बुद्ध्या न विषयीकृतं ताभ्यां विलक्षणं स्वयं प्रकाशमानं बुद्ध्या मता बुद्धं ज्ञातमतो बुद्धेरेव श्रैष्ठ्यमिति भावः ॥४॥ इति श्रीन० शि० दि० वि० बो० बुद्धिप्रशंसार्थप्रकाशः षट्त्रिशः॥३६॥

अथ रङ्गलीलात्रयी। एवं बुद्धिमशंसां निरूप्येदानीं जीवन्मुक्ते जगत्पतीतेरवा धकत्वपदर्शनाय रङ्गलीलात्रय्याख्यं त्रिश्लोकं प्रकरणमभिधा- स्यन्नाह। अथ रङ्गलीलात्रयी। अथेति। बुद्धिमशंसाननिरूपणानन्तरं रङ्गलीलात्रयी रङ्गस्य लीलाऽनायासेन धारणरूपा तन्निरूपिका त्रयी त्रिश्लोकावय- वैतन्नामकं मकरयामित्यर्थ:, निरूप्यत इति शेपः, तत्र ताव-

६३४ बोधसारे।

दस्त्रं यथा याद्ग्रङ्के निक्षिप्यते तादृशं रङ्गं स्व्मिन्धारयति तथ। हृदयमपि यादशरङ्गे निक्षिप्यते तादटशं रङ्ग धारयतीलाह। रज्जितं रञ्जनैश्चित्रैश्चित्रं जातं हृदम्बरम् । रङ्गे निरञ्जने क्षिप्तं रङ्गं प्राप्तं निञ्जनम् ॥ १ ॥ रञ्जितमिति। रञ्जनै रक्जयन्ति स्वमंपृक्त द्रव्यमिति रञ्जनानि अन्तःकरणविचित्रताकारणभूता विषयाश्चित्रैश्चत्र- यन्ति हृदयमिति चित्राणि जगत्पदार्थास्तै कृत्वा रञ्जितं विचित्रितं सद्धृदम्वरं हृड्दयमेवाम्बरमाकाशं चित्रं विच त्रमनेकरूपमिति यावत्तज्जातं सम्पन्नं तन्मयेदानीमधुना नि- रञ्जने निरुपाधिके स्वतः सिद्ध इत्यर्थ:, रके रज्यते प्रकाश्यते जगदनेनेति रङ्ग: परमात्मा तस्मिनक्षिप्तं स्थापितं सन्निरञ्जनं निरुपाधिकं रङ्गं रञ्जकमात्मानमित्यर्थः, पाप्तं लब्धं जातम। लौकिकार्थे तावद्रञ्जनै रञ्जयन्ति विचित्रयन्ति वस्त्रादिकं तानि रञ्ञनानि तैश्चित्रैश्चित्रयन्ति स्वसंसृष्टं द्रव्यं तानि रञ्जकद्रव्या- खि तै रञ्जितं चित्रितं सद्धृदम्बरं हद्धृदयमिवाम्बरं वस्त्रं चित्रं विचित्ररूपं जातं सम्पन्नं तन्मया निरञ्जने निरुपाधिके रङ्गे रञजके द्रव्ये स्व्रतः पीतादिद्रव्ये क्षिप्तं स्थापितं सन्निरञ्जनं निरुपाधिकं पीतादिकं रङ्गं राग प्राप्तं लब्धं भवतीति ॥ १॥ ततश्च किं जातं तदाह। रङ्ं निरञ्जनं प्राप्तमिदानीं तु हृदम्बरम् । रज्जितं रञ्जनैश्चित्रैरपि रङ्गं बिभर्ति न ॥ २ ॥ रङ्गमिति। तद्धदम्बरं तु हृदयरूपमाकाशर्माप निरञ्जनं निरुषाधिकं रह्ग रज्यने भकाइपते जगदनेनेति रङ्गः प्रकाशरूप आत्मा तं प्ापं लब्ध सदिदानीमधुना रञ्जनै रअ्कांश्वत्रै-

६३१

श्रित्रसदशैर्जगत्पदार्थेः परस्परविलक्षौ रञ्जितं संपृक्तमपि रकं जगत्पदार्थमम्बन्ध न विभर्ति न घारयति व्यवहारदशायां जगत्पदार्थसम्बन्धवत्मनीतमपि ज्ञानिहृदय वास्तवं सम्बन्धं न धारयतीति भावः। लौकिकार्थे तावद्धृदम्वरं हृद्धृदयनद्वदम्बरं वस्त्न निरञ्जनं निरुपाधिकं गैरिकादिरञ्जनद्रव्यं प्राप्त सदि- दानीं तादृशरङ््धारणानन्तरमस्मिन्काले चित्रेरनेकै रञ्जने रञ्जकद्रव्येरञ्जितमपि संपृक्तमपि रङं रञ्जनं स्व्स्मिन्न बि- भर्ति न पूर्ववद्धाश्यतीति ॥ २ ॥ इदानीमेतत्पकरणार्थधारणां तद्विचारं च विधत्ते। रङ्गलीलाद्वयीमेतां तात चित्तेऽवधारय। रङ्रं परीक्षय घिया साञ्जनं च निरञ्जनम् ॥ ३ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बांधसारे रङ्गलीलात्रयी सप्तत्रिंशा ॥३७।। रङ्गलीलेति। हे तात हे शिष्य एतां मदुक्तां रङ्गलीला- दयीं रज्यतेऽनेनेति रङ्गः सोपाधिको निरुपाधिकश्च तस्या- नायाससिद्धत्वाल्लीला क्रीडा तस्याः प्रतिपादनकर्न्त्री दवयी श्ोकद्वयात्मकं प्करणं तां त्वं चित्ते चेतमि अवधार्य संगृह्गी- ष्व ततश्च घिया बुद्ध्या साञ्जनं चाज्यतेनेनेत्यज्जनमुपाधि- इतेन सहितं रह प्रकाशं निरज्जनं निरुपाधिक रङ्ग पकाशमात्मा- नात्मपकाशमिति यावत्तत्परीक्षयावलोकय ।। ३ ।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपी रङ्ग लीलात्रय्यर्थप्रकाश: सप्तत्रिशः॥३७॥

अथ चन्द्रिकाचन्द्रचमत्कारच्तुष्टयी। एवं रङ्गलीलात्रय्य। जीवन्मुक्त व्यवहारकाले जगत्प्रतीतावप

६३६ बोधसारे।

वाधकाभावं प्रदर्श्येदानीं तदेव हढीकुर्वञ्जगत्मकाशचैतन्यात्म- चैतन्ययोरभेदं दर्शयितुं चन्द्रिकाचन्द्रचमत्कारचतुष्टय्यारूयं च- तुःश्लोकं प्रकरणमारभमाया आह। अथ चन्द्रिकाचन्द्रचमत्कारचतुष्टयी अथेति। अथ रङ्गलीलात्रयीनिरुपणानन्तरं चन्द्रिकाचन्द्र चमत्कारचतुष्टयी चन्द्रिका कौमुदी चन्द्रश्च सोमस्तयोश्चमत्कारो व्यवहारकौतुकं चन्दयति आनन्दयति जगदिति चन्द्रो ब्रह्मा- भिन्नः परत्यगात्माS्Sनन्दरूपत्वात्तस्येयं चन्द्रिका ज्योत्स्ा जगत्प्रकाशिका चेतनेसर्थः, तस्याश्चन्द्रस्य च परमसुखरूपत्वा- ज्नगदानन्दयितु: परमात्मनश्च यश्चमत्कारो भेद प्रतीयमानेष्य- भिन्नत्वाव्यभिचाररूपस्नस्य प्रतिपादयित्री चतुष्टयी श्रोकच- तुष्टयरूपा पक्रिया निरुष्यत इति शेव:, तत्र तावदादौ सर्वदा च-

तिपादयति। अचन्द्रे चन्द्रिका नास्ति न चन्द्रश्चीन्द्रिकां बिना। चन्द्रिकाचन्द्रसंयोग: कथं वा विनिवार्यताम् ॥।१।। अचन्द्र इति। अचन्द्रे चन्दयति आनन्दयति सर्वे ज- गदिति चन्द्रो निरतिशयस्त्रयंपरकाशानन्दरूप आत्मा स न भवतीत्यचन्द्रोडनात्मा तस्मिन्घटादिजगत्पदार्थे चन्द्रिका जग- दानन्दयित्री जगत्पकाशिका चेतना च नास्ति न विद्यते विद्य- माना न स्यादित्यर्थः, एवं चेज्जगदान्ध्य प्रसङ्ग इति भावः, ततश्च जगत्परकाशान्यथानुपपच्या तदानन्दानुपपत्या चात्मनः स- चमङ्गीकर्त्तव्यं तथा सति चन्द्रचन्द्रिक योरिवात्मचैतन्यजगत्म- काशचैतन्ययोरपि द्वित्वं स्यादिसाशका चन्द्राचन्द्रिकाया इवा-

चन्द्रिकाचन्द्र चभत्कारचतुशयी। ६३७

SSत्मचै नन्याज्जगत्पकाशचैनन्यस्य पृथक् सतत्वं निषेतति नेनि, चन्द्रिकां कौमुदीं विना-कने चन्द्रः सोम इव चन्द्रिकां जगत्म- काशकनेतनामृते चन्द्र आनन्दरूप आत्मा न नास्ति एक- सत्ताकत्वादुभयोरिति भावः, अतश्चन्द्रिकाचन्द्रसंयोगश्चन्द्रि- काया जगत्मकाशकचेतनायाश्चन्द्रस्य चात्मनः संयोग ऐक्पं कौमुदीचन्द्रयोरैक्यमपि कथं वा केन प्रकारेश विनिवार्यतां नि- षेध्यतां न कथम्पीत्यर्थः । १॥ ननु तहिं चन्द्रिकाया जगत्मकाशकचेतनायाश्च कादा- चित्कत्वं कथं प्रतीयते तत्राह। विस्मृत्या चन्द्रिका नाप्ता स्मृत्याSSसेत्र तु चन्द्रिका। चन्द्रिकाचन्द्रतादात्म्यं केनाहा विनिवारितम्॥२।। विस्मृसेति। चन्द्रिका कौमुदी विस्मृत्या निद्रादिरूपवि- स्मरणेनात्मचेतनापि विस्मृत्याऽज्ञानरूानिस्मरेण नाप्ता न दृष्टाऽननुभूता च कस्मिश्चित्समये स्मृत्या स्मरणेन ज्ञानेन चा- प्रेव् पाप्तेव प्रतीयते वस्तुतस्तु चन्द्रिकाचन्द्रसंयोगवियोगा- वात्मचैतन्यजगत्पकाशचैतन्यसंयोगवियोगौ चैकरूप्यान्न स्तस्तत्परतीतिस्तु अतोऽहो शिष्य चन्द्रिकाचन्द्रनादात्म्यं चन्द्रिकायाः कौमुदाश्चन्द्रस्य च सोमस्य तादात्म्यमैक्यमात्मनो जगत्पक।शचेतनायाश्चेक- त्वमभिन्नरूपत्वमिसर्थः, केन निमित्तेन पुरुषेण वा विनिवारितं विनाशितं न केनापीसर्थः ॥ २ ॥ इदानीं शिष्यस्य चन्द्रचन्द्रिकाभिन्नत्वे मतीतेऽपि जीवन्मु-

स्य सपयोजनत्वं दर्शयति।

६३८ बोधसारे।

त्वयाऽनुभूतमेवास्ति चन्द्रिकाचन्द्रकौतुकम्। दृष्टान्तदर्शनायाङ्क पुनस्तत्प्रकटीकृतम् ॥ ३॥ त्वयेति। त्वया भवता चन्द्रिकाचन्द्रकौतुकं चन्द्रिका जग- त्पकाशरूपा चेतना चन्द्रश्चेसरहिताचदानन्द आत्मा तयोः कौतुकमभित्नत्वे ससपि भिन्नत्वव्यवहारनिवाहरूपं कुतूहलमनु- भूतं ज्ञातमस्त्येव विद्यत एव तह पुनः किमर्थ तन्निरूपगां तत्राह दृष्टान्तेति, हे अद्ग हे शिष्य पुनर्भूयस्तव दृष्टान्तदर्श- नाय दष्टान्तस्योपमानस्य दर्शनाय निरूपणाय ब्रह्मचित्तचै- तन्ययोरभिन्नत्वं तच्चन्द्रिकाचन्द्रकौतुकमिषेण प्रकटीकृतं स्फुट- मुक्तमतोस्य न निष्प्रयोजनत्वमिति भावः ।। ३ ॥। इदानीं ब्रह्मचिच्चित्तचितोरनन्तत्वं चन्द्रिकाचन्द्रदृष्टान्ता- द्वैलक्षण्येन दर्शयति। तावती चन्द्रिका प्रोक्ता यावानेव हि चन्द्रमाः । अनादयन्तस्तु चन्द्रोयमनाद्यन्तास्य चन्द्रिका ॥४॥ इति श्रीनरहरिकृती बोधसारे चन्द्रिकाचन्द्रचमरकारच- तुक्य्यष्टात्रिंया ॥ ३८॥ तावतीति । हे शिष्य हि विद्धत्सु श्रुतिषु च प्रसिद्धश्च- न्द्रमा चन्दयति आनन्दयति जगदिति चन्द्रमाः 'एष ह्येवानन्द- याती'त्यादिश्रुतेः परमात्मा यावानेव यत्परिमाण एवास्ति तावती तत्परिमाणा चन्द्रिका चेतना प्रोक्ता कथिता कियत्प- रिमागाश्चन्द्रो कियत्परिमाणा च चेतनारूपा चन्द्रिकंत्या- शङ्ाहानादयन्त इति, अपं विद्ृत्मभिद्धश्चन्द्रः सकलजग- दानन्दकरः परमात्मा तु लोकश्सद्धचन्द्राद्विलक्षणोSनाद्यन्तो न विधेते आदि: कारणमन्तश्च नाशो यस्य स तथोक्तोऽ-

अन्भुतशिरश्छेदपञ्चकम्। ६३९

स्ति अस्य परमात्मचन्द्रस्य चन्द्रिका तु जगत्पकाशकचेतन- शक्तिरपि अनाधन्ता न विद्येते आदिरन्तश्च यस्या: सा तथोक्ता डस्ति उभावप्यनन्ताविति भावः ॥४ । इति थीनरहरिशिष्यदिवाक्करविरचितायां बोधसारार्थदीपी चन्द्रि- का चन्द्र चमतकारचतुशय्यर्थप्रकाशोSप्टाप्रिय: ॥ ३८।।

अथा द्ुतशिरश्छेदपञ्चकमू। एवं ब्रह्मचैतन्यचित्तचैतन्ययोरभेवं प्रदर्श्येदानीं मोक्षसा- धनेषु समस्तेषु मनोबाघलक्षणस्य साधनस्य श्रैष्ठ्यं दर्शयतु- मद्भु नशिरश्छदपश्चचकाख्यं पञ्चक्षोकं प्रकरणमारभमायाआह।

अथेति। अथ चन्द्रिकाचन्द्रचमत्कारचतुष्टपीनिरूपणानन्त- रमद्गुतशिरशक्वेदपश्चकमद्भुतोऽत्याश्चर्यरूपो यः शिरश्छेदः सर्व- प्रांणिनां शिरश्छेदे मरणं जायत इति प्रसिद्धं यथा तथा मनसो बाधे जगननाशसम्भवाज्जगतो मन एव शिरः शीर्ष तस्य च्छेदो बाधस्तस्य निरूपकं पञ्चानां श्लोकानां समू- हरूपं प्रकरणं निरृप्यति इति शेष:, तदेव प्रतिपादयितुं सर्व- पदार्थेषु प्रतेकं विरागविवेकरूपसाधनेभ्यो विश्वविस्मृतिरूप- स्य श्रैष्ठ्यमाह। तत्तद्विचारवैराग्याद्वरिष्ठा विश्वविस्मृतिः । छेद्यस्य शिरसइश्छेद: प्रत्यङ्गच्छेदनाद्वरः॥। १ ।। तत्तदिति। तत्तद्विचारवैराग्यात्तस्य तस्य घ- टादिपदार्थस्य तत्तदाकारवृत्तेश्च तत्तद्रष्टुर्भोक्तुश्चेत्येवमादिस- मूहस्य विचारो विवेकस्तत्तद्विषयं वैराग्यं च वैतृष्ण्यमनयोः

६४० बोधसारे।

समाहारैकवचनं तम्मान्मोक्षसाधनभूता विश्वविस्मृततिर्विश्वस्य जगतस्तत्कारणस्य मनसश्च विस्मृतिः-'नेह नानास्ति किश्चने'ति बाधपूर्व व्रिस्मरणं मोक्षसाधनमिसर्थः, वरष्ठा श्रेष्ठा तत्सम्भाय- यितुं दृष्टान्तमाह च्छद्यस्येति। चछेद्यस्य चंछतुं योग्यस्य शिरस: शी र्पस्यच्छेदः कर्त्तनं प्रसङ्गच्छेदनात्मसकमङ्गानामत्रयवानां छेदना- त्कर्त्तनाद्वर:श्रेप्ठः,अपं भावः, केन चित्तीब्रापराधेन कस्य चिद्ृध्य- स्य वधे राज्ञाSडज्ञप्त सति तद्दृष्ट्या बिना शिरश्छेदं मृत्योरसम्भ-

साधनं श्रेष्ठमित्र मुमुक्षोर्मोक्षसाधनभूतात्तत्तत्पृथकपदार्थविवेकवै- राग्याद्विश्व विस्मृतिलक्षणं मनोबाधं बिना मोक्षासमभवा विश्ोपल- क्षितमनोबाधलक्षणमाधनस्यैव श्रैष्ठ्यं मुमुक्षुदृदष्ठ्येति भावः॥१॥ वध्यस्स्य प्रत्यङ्गच्छेदने कृनेऽपि शिरश्छेदं बिना मृत्यस म्भवात्प्रङ्गच्छेदनवैय्यथर्वन्मुमुक्षोः प्रत्येकं विषयत्रैराग्यविचा- रयोः कृतयोरपि विश्वविस्मृतिलक्षणमनोनाशं विना मोक्षा- सम्भावात्प्रत्येकं विषयविचारवैराग्ययोर्निष्पयोजनत्वमाह। प्रत्यङ्गच्छेदनेप्यस्य च्छेद्यमेव शिरो यदि। प्रथमं तच्छिरश्छिन्धि वृथा किं चेष्टयाऽन्यया॥२॥

प्रत्यङ्गत। हे शिष्य अस्य जगतः प्रसङ्गच्क्वेदनेपि अङ्गम ङ्ूं प्रतीति प्रसङ्गं तस्य च्छेदने विकर्त्तने कृते सतपि पृथक्पृथ- गङ्गानां त्रिपुटीलक्षणां नाशे कृतेपीत्यर्थः, शिरः शिर इव जगज्जीवनकारणं मन एव तत्त्वज्ञानेन विशीर्यमाणत्वाच्च शिरस्तस्य जगतो नाशाय च्छेद्यमेव च्छेत्तुं विकर्त्तितुं योग्यमेव यदि यहि तत्तर्हि त्वं प्रथममादौ शीर्यते तत्वज्ञानाद्विनश्य- तीति शिरो मनो जगज्जीवनकारणत्वात्सर्व्गिषु मुख्याङ्ग

अन्भतशिरश्छेदपञ्चकमू। ६४१

शिर इत सप्तदशावयवेषु मध्ये मुख्यं मन एवेत्यर्थः, छिन्धि विकत्तयाऽन्यया पृथक्पृथकूत्रितुटीलयलक्षणया वृथाचेष्टया नि- ष्प्रयोजनचेष्टया व्यापृसा किं किं फलं न किमपित्यर्थः, ॥२॥ ननु मुनीनां दयाशीलत्वं प्रसिद्धं तथा च मृत्युकारणभूते

दनपदटत्तौ किश्चिदयावत्त्वाच्क्विरशछदात्मङ्च्छेदने श्रै्ठ्यमिव मनोनाशात्मत्येकत्रिपुटीलयस्यैव श्रैष्ठ्यमस्तवित्याशक्का शिर- शछेदस्य प्रत्यङ्गच्छेदनस्य च दुःखरहितशीघ्रमरणहेतुत्वेन दु :- खहेतुत्वपूर्व मृत्युहेतुत्वेन चातीव वैलक्षण्यमेवेति पत्यङ्गच्छे- दाच्छिरशछेदस्य श्रैष्ठ्यमिव दुःखमात्रकारणात्मत्येकं त्रिपुटी- लयाद्विश्व विस्मृसा ममोनाशस्यैव श्रैष्ठ्यं दर्शयति। दयाशीला हि मुनयो मुनेः सापि दयालुता। यच्छिनत्ति मनः शीर्ष विनाङ्गच्छेदवेदनाम् ॥३॥ दयाशीला इति। मुनयो मननशीला ज्ञानिन इत्यर्थः, दयाशीला दया कृपा शीलं स्वभावो येषां ते तथोक्ताः सन्ति हि प्रोसद्धमेतच्ास्त्रेषु तहि कर्थ निर्दयवज्जगज्जीवनहेतुमनः- शीर्षच्छेदने प्रव्ृत्तिस्तत्राह मुनेरिति । मुनेर्विवेकिन: सापि सैव दयालुता दयास्वभावता सा केत्यत आह यदिति, मुनिर- इच्छेदवेदनां विनाडङ्गानां त्रिपुटीलक्षणानामवयवानां छेद- शछेदनं विकर्तनमित्यर्थः, तस्य वेदनां यातनामृते मनः शीर्ष मन एव शीर्ष शिरच्छिनत्ति विकर्तयतीति यद्ा सेति योज्यम्, अयं भाव :- प्रत्यङ्गच्छेदजन्यदुःखस्य बहुत्वादक- स्माच्छिरछदे च तदभावान्मनःशिरश्छेदकर्त्तुर्मुनेरपि दया- उुत्वसिद्धिरिति भावः ॥ ३ ॥ ८१

६४२ बोधसारे।

नतु त्रिवेकिबुद्धौ तत्सिद्धावाि यस्य शिरश्छेद्यते तद्दृष्ठ्या तु तदसिद्धिरेवेत्याशड्का तद्दष्ठ्यापि तत्सिद्धिं दर्शयति। सदो मम शिरश्छिन्धि मामित्याह मनो मम। मया सोढुं न शक्यन्ते प्रत्यङ्गच्छेद्दुर्दशाः ॥ ४ ॥ सद् इति। वध्यपुरुष एवायमस्य प्रत्यङ्ग छेत्तव्यमिति राजा- SS्ञायां सत्यां प्रसङ्गच्छेदने दुःखबहुत्वं ज्ञात्वा वधकर्त्तारं बहु- द्रव्यं दत्त्वा मम शिरः सद एव चि्छिन्धीति वदति तद्दृष्ट्या प्रत्यङ्गच्छेदनं कर््तुः सकाशाच्छिरश्छेदकत्तरि याुत्त्त्ं स्फु - रति यथा तथा मम मनोपि मे ज्ञानिनो मनोऽन्तःकरणं प्रत्यङ्ग- चछेदने दुःखबाहुल्यं ज्ञान्वैव जगदाकारं मनो मम मे जगदाका- रस्य मनसः शिरस्तत्वज्ञानन विशीर्यमाणत्वाचिक्कराभूतं जग- ज्जीवनभूतं सङ्कल्पनिकल्परूपं मनः सदः शीघ्रं छिन्धि विकर्त्त येत्येव मां मुसुक्षुं तन्नाशकमाह कथयति। ननु जगदाकारस्य त जीवनहे तुभूमङ्कल्पविकल्पात्मकमनःशीर्षछ्केदने मरया हेतभूते कुतो मां प्रेरयसीति पृष्टं मनो माँ प्रति कथयामासेत्याह मयेति, मया जगदाकार रुपेशा मनसा गत्यङ्गच्क्केददुर्दशाः मसङ्गानां पृथक् पृथगङ्गानां त्रिपुटीरूपाणामत्रयवानामित्यर्थः, छेदो विकर्त्तनं त- ज्जन्या दुर्दशाः पीडाः सोुं क्षन्तुं न शक्यन्ते तत्सहने नाहं समर्थ इसर्थः, अतः प्रत्येकमङ्गच्छेदने दुःखबहुत्वज्ञानाद्दुःखा- भानेन तत्कालशिरश्छेदकर्ततुर्दयालुत्वस्य वध्यपुरुपद्ृष्ठ्या सि- द्धिरिवानन्त त्रिपुटीलक्षणामङ्गानां प्रत्येकच्क्वेदनेन दुःखबहुत्वज्ञा-

धकर्त्तरि मयि दयालुत्वसिद्धिरिति भावः ॥ ४ ॥ किंच वध्यस्य प्रत्यङ्गच्छेदने कृतेपि वधाभाववदनन्तचित्ता

श्रीगुरुप्रश्नामृतम्। ६४३

वयवानां कर्त्तनासम्भावात्तत्कर्त्तनेपि तन्नाशाभावाच् शिरश्छे- द इव जगच्छिरो मन एव च्छिन्नमिसाह। असङ्ग्याश्चित्तजा भावा शक्याश्छेत्तुं क्रमात्कथम् । चित्तमेतत्समाछिन्नमत एव मया मुन ॥५॥

असंख्या इति। है शिष्य चित्तजाश्चित्तादुत्पन्ना भावा वि- कारा असङ्व्या न विद्यते सङ्ग्या गगाना येपान्ते तथाभूता अनन्ता इतर्थः, अत एव ते क्रमाक्रमेण च्छेतुं विकरततितुं शक्पा: सामर्थ्यविषयाः कथ केन प्रकारेण भवन्ति न कथमपीसर्थः, हे मुने इति सम्बोधनेन तगप्येवं जानास्येवेति सूचितम, अ्रप्रत एवास्मादेव कारणान्मया मनोनाशकत्रैतदिदं प्रसक्ष चिनं मनः समाच्छिन्नं सम्यकपुनरुत्पन्नं न स्यादयथा तथ।SSचछन्नं वि- कर्त्तितं यदि त्वं मोक्षमिच्छाम तर्हि स्त्रयापि सङ्कल्पनिकल्प- रूपमनोनाश एव कार्य इति भाव: ॥ ५ ॥ इति श्रीमरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्तावद्धु- तशिरश्छेदपश्चकार्थप्रकाश एकोनचत्वारिंशः ॥ ३९॥

अथ जातसाक्षात्कारं शिष्वं प्रति श्रीगुरो: प्रश्नामृतम। इदानीमुपदिष्टार्थस्य शिष्ये स्थिरतापरीक्षणाय स्व्रप्रश्ना- नुदाहर्त्तु श्रीगुरुपश्नामृनाख्यं नवश्लोकं प्रकरगामभिदधान आह। अथ जातसाक्षात्कारं शिष्यं प्रति श्रीगुरोः प्रश्नामृतम् । अथेति। अथाद्भुतशिरश्छेदपश्चकनिरुपणानन्तरं जान- साक्षात्कारं जात उत्पन्नः साक्षात्कारः स्वात्मपात्यक्ष्यं यस्य तं तथोक्तं शिष्यं मति शिष्यस्य प्रतियोगे द्वितीया श्रीगुरोः

६४४ बोधसारे।

श्रीगुरुकृतं कर्त्तरिषष्ठी प्रश्नामृतं प्रश्नानां पृच्छानाममृतं शिष्ये सुखाविर्भावकारणत्वादमृतमिनैतन्नामकं परकरणमसर्थः, निरूप्यत इति शेषः, तत्रादौ परमपदानुभवो जातो वा नेति पृच्छति। नित्यानुभूतमपि यन्नानुभूतत्वमागतम्। अनुभूतिरसस्पर्शैरनुभूतं परं पदम् ॥ १ ॥ निसानुभूतमिति । यत्पसिद्धं विदुषां निसानुभूतमपि स्वयं प्रकाशरूपत्वान्निसं सर्वदाऽनुभृतमनुभवरुपमपि भावे निष्ठा नानुभूतत्वं नानुभूतमनुभवविषयस्तस्प भावस्तत्वं क- मेशि निष्ठा नागतं न प्राप्तमवेद्यत्वात्तदुक्तलक्षखं परं कार्य- कारणातीतं कार्यकारणयोस्तत्रैव कल्पितत्वेनासत्वादित्यर्थः, पदं पद्यते श्रुतियुत्त्यनुभवैर्गम्यते तत्पदं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मा- नुभूतिरसस्पर्शैरनुभूतेरतुभवस्य यो रसः सुखविशेषस्तस्य स्पर्शा: साक्षात्कारास्तैस्त्वया कर्वाऽनुभूतं साक्षात्कृतं किं किमु न वेति एक: प्रश्नः ॥१॥ इदानीं प्रत्यगात्मनि ब्रह्मलक्षयानि साक्षात्कृतानि न वेति पृच्छति। प्रत्यक्षलक्षणैरेव पराग्वृत्तिविलक्षणैः । साक्षात्कृतः शिवः साक्षात्सच्चिदानन्दलक्षणैः ॥२॥ पसक्षलक्षणैरिति । हे शिष्य त्वया पराग्वृत्तििलक्षयौः पराग्वहिरश्चन्ति गच्छन्तीति पराञ्च्यो वहर्मुखा यो तृ- त्तयोऽन्तःकरसास्य वटाद्यनुभवकरणरूपा अंशास्ताभ्यो वि- लक्षणैरविपयभूतैर्विगतानि लक्षणानि चिह्नानि स्वलक्ष- कानि येभ्यस्तैः प्रसक्षलक्षणैः मसक्षाणि अव्यवहितपकाश-

थ्रीगुरप्रश्नामृतम्। ६४१

रूपाणि लक्षणानि चिह्नानि येषां तानि तैस्तेषां स्वयं प्रकाश- त्वेन सर्वदास्फुरयारूपत्वात्तत्मासक्ष्यं सर्वत्र सर्वदानुभूयमानमिति भावः, सचचिदानन्दलक्षयौः सत्कालत्रयावाध्यं चिज्ज्ञप्तिमात्रमा- नन्दः सुखमेतान्यवाभिन्नानि ब्रह्मणो लक्षकत्व्राल्लक्षणानि तैः साक्षाच्छिवोऽव्यवाहतप्रकाशरूपः शिवः सुखरुपस्त्वंपद- लक्ष्यः मत्यगात्मा साक्षात्मत्यक्षमनुभूतः किमिात पूर्वश्षो- कादावर्त्तनीयं किं किमु नवेति प्रश्नः ॥२॥। इदानीं वेदान्तश्रवणेन जनिततत्तत्फलं ब्रह्मसुखाविर्भूसा निद्रायामिव सर्वदुःखविस्मरणं जातं नवेति पृच्छति। यशोदागीतमधुरैर्म्दुवेदान्तभाषितैः । लालितः प्रापितो निद्रां मुकुन्द इव मोदसे ॥३ ॥ यशोदेति। हे शिष्य त्वं यशोदागीतमधुरैर्यशोदाया नन्दपत्या गीतानि गायनानि कृतानि यानि तेषां माधुर्याणि मृष्टानि सुखविशेषा इत्यर्थः, तैर्लालितः क्रीडिनः सन्निद्रां सुपुप्तिसुखं पापितः प्राप्तः कृतः सन्मुकुन्दः श्रीकृष्णो यथा मोदते हृष्यति सुखितो भवतीत्यर्थः, तद्वत्त्वं यशोदागीतमधुरै- र्यशः कीति ददातीति यशोदा विवेकवती बुद्धिर्विद्येति या- वत्तया गीतानि गानानि कृतानि गुरुमुखाच्ुनानि वाक्यानि तेन माधुर्याणि सुखविशेषा येषु तानि तथोक्तानि तैर्मृदुवे- दान्तभाषितैर्मृदूनि कोमलस्पर्शानि सूक्ष्मार्थत्वात्सुखजनकत्वा- च्चेसाशयः, यानि वेदान्तानामुपनिषदां भाषितानि वचासि तैलालितो विक्रीडितः सन्निद्रां प्रपश्चविस्मृतिलक्षणात्मसमा- धिरूपां सुप्ति प्रापितः प्राप्तः कृतो मोदसे हृष्यसि न वेति प्रश्नः किं पदानुद्टत्तः कर्त्तव्यात्रापि ।। ३ ।।

६४६ बोधसारे।

इदानीं स्वरूपसुखानुभवेन तृप्तोसि किं न वेति पृच्छत। नवनीतरसग्रासैश्रमत्कारैः स्वसंविदाम् । अन्तराप्यायितो बालमुकुन्द इव खेलसि ॥४ ॥ नवनीतेति। हे शिष्य त्वं बालमुकुन्द इत यथा बालमुकुन्दो बालो बालभावापन्नो मुकुन्दो मुक्तिगदो भक्तानां श्रीकृष्णो नवनीतरसग्रासैरनवनीतं हैय्यङ्गवीनं तस्पैव ग्रामाः कवला भोग्या येषां ते तथोक्तास्तैः स्वसंविदां स्वस्य श्रीकृष्णस्य सं. विदश्चेतना अन्तःकरणवत्तयश्चिदाभासविशिष्टा इसर्थः, तासां चमत्कारैर्विलासैरन्तराप्यायितोऽनतरेव तृप्तः सन्खेलति क्री- डति तद्वन्नवनीतरसग्रासैर्नवनीतस्य हैय्यङ्गवीनस्य रस इत् तृ- प्तिकारकत्वाद्रसः सुखं 'रसो वै स' इतिश्रुतेस्तदेव ग्रामो भोजनं येषां तैः स्वसम्तिदा स्व्राउडत्मरूपा याः सम्विदो ज्ञानानि तासां चमत्कारैर्विलासैरन्तराप्यायितोऽन्तरात्मन्यत्र तृप्तः सन्खे लसि किं नवेति प्रश्नः ॥४॥ इदानीं स्वानन्दे स्थितोसि किं न वेति पृच्छत। स्वात्मनि प्रलयं नीत्वा दृश्यमेकाकितां गतः । किं नृत्यसि निजानन्दे महादेव इवात्मनि ॥ ५॥ स्वात्मनीति। हे शिष्य त्वं महादेव इव यथा महादेव: शिवोऽहङ्कारदेवता रुद्र इति यातद्दृश्यं दर्शननिपयं जगत्- स्वात्मननि स्वरूपेडहङ्कारे मलयं नाशं नीत्वा प्रापयित्वैका- कितामेकलत्वं गतः प्राप्तः सन्निजानन्दे स्वात्मसुखे स्थितो भूत्वा नृसति तद्वद्दृश्यं ज्ञानविषयं समस्तं जगत्स्व्रात्मन व्र- ह्माभिन्ने मसगात्मनि प्रलयं प्रकृष्टो निर्वीजो लयो नाशस्तं नीत्वा प्रापयिता वार्ध कृत्वेत्पर्थः, तत एकाकितामेंद्रनरु-

श्रीगुरुप्रश्नामृतम्। ६४७

पतां गनः प्राप्तः सन्निजाननदे निरतिशयात्मानन्द आत्मनि व्रह्माभिन्ने प्रत्यगात्मनि स्थिता नृससि कि नृसं करोषि किं न वेति प्रश्नः।५।। इदानीं मत्रिकल्पममाधौ स्थितोसि कि नवेति पृच्छति। सायङ्काले समाध्याख्ये स्न्निन्धां सर्वोङ्गसुन्दरीम। निजशक्तिमुमां पभ्यन्महेश इव नृत्यसि॥ ६॥ सायंकाल इति। हे शिष्य त्वं महेश इव यथा महेशः शिवः सायकाले प्रदोपसमये स्त्रिग्धां पेमवती सर्वाङ्गसुन्दरीं सर्वाि समस्तानि यानि अङ्गानि हस्तपादनासिकानेत्रादीनि तैः सुन्दरी कमनायां निजशकक्ति स्वशक्तिमुमां पार्वतीं पश्य- न्नतलोकयन्तृत्यति नृत्यं करोति तद्वत्समाध्यार्ये समाधि- नामनि सायंकाले सविकल्पसमाधिरूपप्रदोषसमये सविकल्पस्य समाधेः सर्वजगतो वाधपूर्व स्फूर्ततिसत्त्व्रवत्वेन प्रदोषकालत्व- मिति भाव:, स्त्निग्धां स्वात्मनि प्रेमवतीं सर्वाङ्गसुन्दरीं सरवेः

यरूपामु-उकारवाव्यं लिङ्गशरीरं सर्मा्टिव्यष्टिरूप द्विविधं तद- भिमानिद्रयर्माप तैजसाहरण्यगर्भार्यं तन्माति साक्षाद्दृश्यत्वे- नानलोकयति सा तथोक्ता तां, यद्वा-उव्रह्मैव प्रत्यगभिन्नं माति अनुभवति मा तथोक्ता तां, 'यो जागार तमु सामानि यन्ती'ति श्रुतेनिजशक्तिं निजा स्वीया शक्तिर्जगज्जननसामर्थ्यरूपा तां चिच्छक्तिं पश्यन्सन्साक्षादवलोकयन्सन् किं नृत्यसि या- वत्प्रारब्यक्षयं व्यापृतिरूपं नृत्यं करोषि किमिति प्रश्नः ॥६॥। इदानीं दृश्यांवलयपरिपाको जातो न वेति पृच्छति। दृश्यं निपीय गरलं पाचयित्वा तदात्मनि।

६४८ बोधसारे।

मृत्त्युञ्जयपदं प्राप्तः किं हृष्यसि हरो यथा ॥ ७॥ दृश्यमिति। हे शिष्य त्वं यथा यद्धद्धरो हरति भक्त- दुःखमिति हरः सदाशिवो दृश्यं सर्वदेवासुरादिद्दग्विपयँ गरलं समुद्रादुत्पन्नं हालाइलं निपीय निशेष पीत्वा तद्धालाहलमात्म- नि स्व्रदेहे पाचयित्ता जारयित्त्रा मृत्युञ्जयपद मृत्युअ्जयतीति मृत्युञ्जयस्तदेव पदं नाम प्राप्तः लब्धः सन् हष्यति मोदते तथा तद्वद् दृश्यं ज्ञयं सर्व जगद्गरलं गरं विषं तद्धर्म लाति अङ्गीकरोतीति गरलं र्वसेवकस्य नाशकत्वात्तत्निपीय निःशेषं पीत्वाऽडत्मन: पृथगसत्वेनावलोकयित्वेसर्थः, तद्रस्तं बाधितं जगदात्मनि मसगभिन्ने ब्रह्मणि पाचयित्वा पक्कं कृत्वा पुन- रुदयाक्षमं कृत्वेत्यर्थः, मृत्युंजयपदं मृत्युं मृतिकारणं संसारं जयतीति मृत्युञ्जयो ब्रह्म तस्य पदं स्वरूपं माप्तो यातः सन् ह- ष्यसि नित्यतृप्तो जातोसि किं न वेति प्रश्नः ।७॥। इदानीमन्तःकरणृत्तौ स्वात्मानं साक्षात्पश्यससि नदेति पृच्छसि। यथा संमुखतां नीत्वा मुकुरे मुखमीक्षितम। अखण्डवृत्तौ च तथा स्वरूपं किं बिलोकितम् ॥८॥। यथेति । हे शिष्य त्वया यथा यद्वत्सन्मुखतां स्वसन्मुख- तां दर्पणं मुकुरं नीत्वा प्रापयिच्वा तस्मिन्मुकुरे दर्पणं मुखं चदनमीक्षितमवलोकितं तथा तद्वत्स्वरूप स्वस्यात्मनो रूपमा- कृर्ति स्व्रतो द्रष्टुमशक्यमपि अ्खण्डवृत्तौ ध्यानाभासेनाखण्डा- काराकारितायां वृत्तावहंत्रह्मास्मीत्याकारायामित्यर्थः, स्वरूपं स्वस्यात्मनो रूपं सच्चिदानन्दघनमनरिलोकितं दृष्टं कि नवेति मक्षः॥6॥ इदानीं मायापामन्तर्वहिश्चात्मानं जगदूपा मार्या च दृद्ट परमाश्चर्यवाआ्जातोसि कि नवेति पृच्छति।

शिष्य प्रतिवचनम् । ६४९

बहिरन्तईरिं पश्यन्मायां प्यञ्ञगन्मयीम्। विस्मयं परमं यासि मार्कण्डेय इवात्मनि ॥ ९ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे श्रीगुरुप्रश्नामृतं चत्वारिंशम्॥४०॥ बहिरिति। हे शिष्य त्वं मार्कण्डेय इव यथा मार्कण्डेयो मृकण्डुपुत्रो वहिर्वाह्यदेशे वटपत्रस्थितं वालसुकुन्दरूपमन्तश्र तद्देहे पविष्टः सन्स्वाश्रमे नाराययारूपं हरिं विष्णुं पश्यन्नव- लोकयन् मायां च मुकुन्ददेहाद्वहिर्बाह्यदेशेऽन्तश्च तद्देहे ज- गत्स्वाश्रमादिद्टश्यरूपां जगन्मयीं जगदूपां पश्यत्नवलोकयन्- सन्परममु्कृष्ट विस्मयमाश्चर्य यातः माप्तस्तद्वद्वहिर्जगतो वा- हादेशे स्वस्वरूपे स्थितमन्तश्व जगति स्वदेहे सच्चिदानन्दरू- पेणानुवृत्तं हररि सर्वद्वैतहरणशीलं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म पश्यत्न- वलोकयन्सन्मायामपि सदसच्वादिलक्षणैर्निरुपयितुमशर्क्या जगन्मयीं जगद्रूपां पश्ञयन्नवलोकयन्सन्नात्मनि अन्तःकरणे परमं श्रेष्टमुत्कृष्टमित्यर्थः, विस्मयमाश्चर्य यासि पामोषि कि किमु न वेति प्रश्नः ॥ ईै।। इति श्रीनरहरिशिष्यद्िवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीप्ी श्री- गुरुप्रश्नमृतार्थप्रकाशश्चत्वारिंशः ॥४०॥l

अथ शिष्यप्रतिवचनम। इदानीं शिष्यपतिवचनं निरूपयितुं शिष्यमतिवचना- ख्यमेक श्लोकं प्रकरणमभिदधान आह। अथ शिष्यप्रतिवचनम् । अ्थेति। अथ गुरुपश्नामृतनिरूपणानन्तरं शिष्यप्रतिवचनं शिष्यस्य च्छात्रस्य पतिवचनं मत्युत्तरणमेतन्नामकं मकरणं ८२

६५० बोधसारे।

निरुप्यत इति शेष:, तदेवाह। श्रीगुरो सानुभावानां करुणापूर्णचेतसाम्। श्रमितां कृपया नूनमस्माकं किमु दुर्लभम् ॥१॥ इति श्रीनरह्दरिकृतौ बोधसारे शिष्यप्रतिवचनमेकचत्वारिंथम्॥४१॥ श्रीगुरो इति। हे श्रीगुरो श्रिया स्वरूपसंपसा युक्तो गुरु- राचार्यस्नस्य संबोधने हे श्रीगुरो अ्र्प्रनेन संबोधनेन त्वादग्गुरूणा कृपया शिष्याणां सर्वे सुलभमिति सूचितं, तदेव स्पष्टमाह सा- नुभावानाममिति, सानुभावानामनुभावः प्रतापस्तेन सहितानां, य- द्वाडनुभावः स्वात्मानुभवस्तेन सहितानामिसर्थः, प्रत एव करुणा- पूर्णचतसां करुणणा दयया पूर्ण भरितंचेतश्चितं येर्षा तेषां श्री- मतां स्वसाक्षातकारसंपत्तिमतां युष्माकं कृपया दययाडस्माकं त्व- च्छिष्यभावं पाप्तानां नूनं निश्चषेन दुर्लभं दुःभापं किमु किमस्ति न किमपि सर्वमपि सुलभमेवेत्यर्थः ॥१॥ इति श्रीनरहशिशिष्यदिवाकरविरचितयां बोधसारार्थदीपी. िष्यप्रतिवचनार्थप्रकाश एकचत्वारिंथः॥ ४१।

अथ चर्याचतुष्टयी। एवं शिष्यप्रतिवचनमभिधायेदानी शिष्याणां ज्ञानित्वा- भिमानेन निषिद्धाचरणे प्वृटत्ति वारयितुं पूर्ाज्ञानिनां तत्र प्रतट- त्तावपि तददोषं च दर्शयश्चर्याचतुष्टव्याख्यं चतुक्षोकं पकर- गमभिधास्यन्नाह। अथ चर्याचतुष्टयी। अथेति। अथ शिष्यप्रतिवचन निरूपणानन्तरं चर्याचतुष्टपी चर्याया आचारस्य निर्गायिका चतुष्टयी चतुःश्लोकममूहरूपै- तन्नामकं पकरयमित्यर्थः, निरूप्यत इति शेष:, तत्र तावदादौ

चर्याचतुष्टयी। ६११

ब्रह्मविदो 'न मातृवधेन न भ्रूणहत्यये' त्यादिश्रुत्या निंपद्धा- चरणस्य दोषाभावप्रतिपादनात्केवलं तत्रैव पतृत्तिर्माभूदिति तत्र पवृत्याSशोभाकारित्वं सदृष्टान्तमाह। जात्या यद्यपि गौरमेव वदनं रूपस्य नास्ति क्षति- स्तर्तिक कज्लकालिमा मुखतले संलापनीयो बुधैः। अस्तु ब्रह्मविदः कृतैरपि न तैर्दुष्कर्मभिश्चेतक्षतिः किं कामादिकदर्थिता वरमहो निःसङ्गसौख्यं वरम् ॥१॥ जासेति। हे शिष्य ब्रह्मविदो ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरि- च्छेदशून्यं वस्तु वेत्ति जानातीति ब्रह्मवित्तस्य ब्रह्मविदः कृतैरा-

षिद्धानि पानि कर्माणि तैः क्षतिर्नाशोन नास्ति चैद्यदि तर्हि अम्तु भवतु दोषाभावः श्रतिपामाण्यात्तथापि ब्रह्मविदः कामादिकद- र्थिंता कामो विषयभोगेच्छाSSदिर्येषां क्रोधादीनां तैः कदर्थिता तुच्छता वरमुत्तमं किमहो किमुत निःसङ्गसौखयं निःसङ्गं नाशा- दिभिरसंबद्ध सौख्यं सुखमेव सौख्यं निरतिशयं सुखमित्यर्थः, वरं श्रेषठं तद्देति शेषः, तत्र दृष्टान्तो वदनं यद्यपि मुखं जात्या स्वमावेन गौरवर्णमस्ति अन एव नत्र लग्नेि कजल रुपस्य क्षतिर्हानिर्नास्त्पेव न. विद्त एव परन्तु नेत्रप्रान्तभागेष्वेव लग्नेन कज्जलेन रूपस्य क्षतिर्नास्तीत्युक्तं सत्यमेव किश्च प्रत्युत रूपशोभाकार्येत तद्भपति तत्ततो हेतोर्वुपैर्वितरेकिभिर्मुखनले वदनफलके कज्जलं कालिमा कज्जलस्य तैलादिमंयुक्तदीपोत्प- न्नस्य का्ष्ण्यद्रव्यस्य कालिमा इयामत्वं संलापनीयो लपनीय इत्यर्थः, अर्पं माव :- यद्यपि 'न मातृवधेने'त्यादि श्रुनिभिर्ज्ञानिना निपिद्धाऽडचरणे दोषाभाव उक्तस्तथापि न तत्र विधि: किन्तु

६५२ बोधसारे।

तीव्रमारब्धवशेन जतेपि तस्मिन दोषाभाव उक्तोऽतस्तत्रैव न पवर्त्तितव्यमसङ्गात्मसुख एव रतिः संपाद्या यथा गौरवर्गो मु- खे लोकव्यवहारवशेन मुखशोभायै नेत्रयोरअ्नं कार्यमित्युक्त- र्नेत्रयो: कज्जलेऽजिते तच्छोभा स्यात्तस्मिंश्च मुखतले संलापिते सति लोकेऽशोभैव स्यादेवं तीव्रपारब्धवेगेन कृतोपि निषिद्धक- मणि तत्क्षयेन शुद्धिकारणत्वादन्तःकरणस्य ज्ञानिनो गुण एव तस्मिश्च बुद्धिपूर्व कृते च मुखमण्डले कज्जललेप इव लोकहास- जन्यं दुःखमेव स्यात, किश्च तदाचरणेन च नरकादिजन्यं दुःख. मेव स्यादतस्तत्र न प्रवृत्तिः कार्येति ॥१॥ नतु विद्यावतां प्रवलश्रुसोक्तस्य निषिद्धाचरणे दोषाभा- वस्य सच्ात्तदाचरणे को दोप इसाशख्ाह। विधयैवाधिगता सदामृतमयी विद्यावता तत्सुखं स्थेयं वर्त्मनि सङ्गदोषरहित्ते सङ्रः पुनः कीदृशः। किं भूषाऽस्य वरा स्थितिः स्तुतिमयी सा राजसिंहासने द्वारि द्वारि कपर्दिकार्थमटनं किं वाडस्य राज्ञो वरम्॥२॥ विद्यैनेति। विद्यावता ज्ञानिना विद्यैव ज्ञानमेवाडविगता प्राप्ता सा चामृतमय्यमृतं सुखं ब्रह्म तन्मयी तद्ूपाडस्ति यदि यर्हि तत्तर्हि सुखं यथा भवति तथा सङ्गदोपरहिते सङ्ग: का- मादिभिः सम्बन्धस्तज्जन्यो यो दोषो दुःखरूपमनिष्ठं तेन र- हिते व्यतिरिक्ते वर्त्मनि आचरणरूपे मार्गे स्थेयं स्थिति: कार्या पुनर्ञानपाप्तेरनन्तरं कीदृशः कि प्रकारः सङ्ग: पा- पकर्मभिः सम्बन्धो भवेन्नैव भवेदिसर्थः, नतु कि निःसङ्गसुखेन निदेहमुक्तिस्तु स्यादेव ज्ञानफलत्वात्तस्या इत्याशक्का जीवतो मुक्तिसुखाननुभवे तस्या अप्यसिद्धिरिति निश्चित्य सङ्गसुखा-

चर्याचतुए्यी। ६५३

त्रिःसङ्गसुख आधिक्यं तदादराय प्रदर्शयन्दृष्टान्तेन पृच्छति किमिति, अस्य राजकुलोत्पन्नस्य प्राप्तराज्यस्य च पुरुपस्य रा- जसिंहासने राजो नृपस्य यत्सिहासनं पदं तस्मिल्लाकादरणी- यस्थान इसर्थः, सा प्रसिद्धा लोकपूज्या स्थिततिः स्थानं सा वरा श्रेष्ठा भूपाऽलङ्कृतिः स्तुतिमयी स्तोत्ररूप। कि किमु किं किवाऽस्य प्राप्तराज्यस्य राज्ञो नृपस्य द्वारि द्वारि लोकानां द्वारे द्वारे कपर्दिकार्थ कपर्दकलाभेच्छयाऽटनं भ्रमगां वरं श्रेपं तत्कथय निन्दाचरयेन जीवन्मुक्तिसुखानुभवाभावाल्लोकनि- न्दाजन्यदुःखाधिक्याच्च विदेहमुत्त्यभावेन च नरकदुःखस्य विद्यमानत्वाच्च न निन्धाचरणे प्रवर्ततितव्यमिनि भावः ॥२।। नतु श्रुतिपावल्येन निन्धाचरणे ज्ञानिनां मतृत्तिर्भवतु को दोव इसाशक्ा प्रयोजनाभावान्न कार्येत्याशयेनाह। शिष्टाचारप्थ तरिना यदि भवेदात्मप्रबोधो महां- स्त्याज्यस्तर्हि तु सर्वदैव विदुषा वर्णाश्रमाणां क्रमः । वर्त्म ज्ञस्य विलक्षणं यदि कृतात्किंचाकृतात्कर्मणः संगृह्णातु जनांस्तदा भुनिजनस्तेनापि नास्य क्षतिः।३।। शिष्टाचारेति । हे शिष्य तव शिष्टाचारपर्थ विना शि- ष्टानां श्रेष्ठानामाचारः कर्म तदेव पन्था मार्गः स्वर्गापवर्ग- कारणत्वात्तं तथोक्त चिना वर्जययित्वा निन्धाचरणेनेसर्थः, म- हान्प्रवोधो दृढं ज्ञानं यदि यर्हि भवेत्स्यात्तर्हि तु तर्होत वि- दुपा ज्ञानिना वर्णाश्रमाणां वर्णाश्च व्राह्मगादा आश्रमा ब्रह्मचर्याद्यास्तेषां क्रम आचारः सर्वदैव सर्वकालमपि त्याज्य- स्तक्कुं योग्यः स्यान्निपिष्ाचरणेनैव ज्ञानप्राप्तौ सत्यां सर्वेषा- मेव मुक्ति: स्यादेवं च सर्वेपामपि तत्र प्रवृत्तौ सन्मार्गोच्छेद-

६५४ बोधसारे।

पसङ्गो न हि सन्मार्गगामिनां पवृत्तिस्तत्र दृश्यते न हि घ नि- पिद्धाचाराणां मुक्तिरपि सर्वेषां दृश्यते किन्तु केवलनरकमा- प्रिरेव दृश्यते भ्रूयते चाडतो निन्दकर्मणि प्रवृत्तिर्नैव कार्येति भाव:, ननु 'नैनं कृताकृते तपतः, एत५ह वाव न तपति किमह साधु नाकरवं किमहं पापमकरवमि'त्यादिश्रुतिभिर्व्ञानिषु सुक्र- तदुष्कृतभयाभावप्रतिपादनार्तिंक निष्फलसत्कर्माचार एवाग्रह इत्याशकका लोकसंग्रहफलसन्दावान्मैवमित्याह वर्त्मेति, ज्ञस्य ज्ञा- निनो वर्त्माऽSचरणरूपो मार्गः कृतात्कर्मणोऽकृतादकर्मणः कर्मसागादिसर्थः, यद्वा कृतात्कर्मफलात्स्वर्गादेरकृतान्मोक्षा- चात्र श्रुतिः । 'अन्पत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृताद्। अन्यत्र भूताच् भव्याच्च यत्तत्पश्यसति तद्रदे'ति। विलक्षणं भिन्नमस्तीति यदि चेद्वदष्ि तदा तर्हि मुनिजनो मुनीना ज्ञानिना जन: समूहो जनाल्लाकान्कर्माधिकारिजीवा- नितर्थः, संगृद्वातु ग्राह्यतु स्वयं कर्म कृत्वा लोकानपि कार- यतु इत्यर्थ:, । 'लोक संग्रहमेवापि संपश्यन्कर्ततुमर्हसी'ति। भगवद्गीतोक्तेः, ननु तर्हि लोकसंग्रहार्थमेव कर्मकुर्वतोपि तदाSSसत्त्या बन्धः स्यादित्याशख्ाह तेनापीति, तेनापि लोक- संग्रहार्थ कृतेनापि कर्मणाऽस्य ज्ञानिनो क्षतिर्नाशो न न विद्यते निषिद्धाचारेण बन्धाभाव इव सत्कर्माचारेपि बन्धाभावाल्लोक- संग्रहाय सत्कर्माचार एव ज्ञानिना प्रवर्तितव्यमिति भावः।।३।। ननु तहि दत्तादीनां कथं तत्र तत्र पुराणेषु स्वेच्छाचार: श्रूयते इत्याशड्काह। दत्तोऽसावृषभो जडश्र भरतो मङ्किश्र संवर्त्तक:

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६५१

कर्मभ्रष्टपर्थ गताः कथममी चेत्पूर्वपक्षस्तव। साधो जागरितान्प्रतीद मुदितं पश्यन्ति शृण्वन्ति ये निद्रान्धा न विलोकयन्ति न पुनः शृण्वन्ति वाच्या नते ४ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे चर्याचतुष्टयी द्विचत्वारिंया॥४२॥ दत्त इति। असौ पुराणेषु प्रसिद्धो दत्तो दत्तात्रेय ऋषभ ऋपभनामा राजा नाभेः पुत्रो जडो भरतो भागवते प्रसिद्धो जडभरतो मक्किश्च मङ्किनामा मुनिरपि संवर्त्तकश्ष संवर्त्तकनामे- त्येवमम्येते कर्मभ्रष्टपथं कर्मभ्यो विहितकर्मभ्यो भ्रष्टशच्युतो यो पन्था मार्गस्तं गताः प्राप्ताः कथ कुत इति तव पूर्वप- क्षः प्श्नश्चेधदि तर्हि हे साधो अ्रनेन सम्बोधनेन तव सा- धकत्वादेव कथितमिति सूचितं, तदेव स्पष्टमाह जागरितानिति, ये पश्यन्ति अवलोकयन्ति जगद्गतपदार्थाननुभवन्तीत्यर्थः, किश्च शृण्त्रन्ति जगद्गतपदार्थनामानि श्रोत्रेणानुभवन्ति ता- आगरिताञ्जाग्रदवस्थावत इसर्थः, इदं लोकसंग्रहार्थ कर्म कर्त्त- व्यमितेवमुक्तं ये दत्तादय आत्मसाक्षात्कारानन्तरं न विलो- कयन्ति न जगत्पदार्थान्पश्यन्ति न च नैव शृण्वन्ति तत्तत्प- दार्थनामान्यपि श्रोत्रेण नानुभवन्ति ते निद्रान्धा निद्रया प्रप-

न वाच्या न वचनार्हास्तषां ब्रह्मरूपत्वाद्विधिनिषेधानधिका- रितया सत्कर्महीना अपि न निन्धा इति भावः ॥४॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपी चा- र्याचतुष्टय्यर्थप्रकाशो द्विचत्वारिंशः ॥४२।।

अथ ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। एवं चर्याचतुष्टयीं निरूप्येदानीं बहुसन्देहनिराकरणेन ज्ञा-

६५६ बोधसारे।

रणमभिदधान शाह। अथ ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम् । अथेति। अथ चर्याचतुष्टयीनिरूपणानन्तरं ज्ञानगङ्गातर- होनाशीतिक ज्ञानं ज्ञप्ति: सैव गङ्गा पवित्रकारकत्वाद्। न हि ज्ञानेन सदशं पवित्रमिह विद्यते'। इति गीतोक्ते:, यद्रा ज्ञानं ज्ञप्तिः सैवाऽडत्मसन्मुखतया स- न्ततगतिमत्वात्सागरं प्रति सन्ततगमनवती गङ्गेव गङ्गा तस्या- स्तरक्गा इवास्मिन्पकरणे निरूपयिष्यमाखा: श्लोकास्ते तत्तत्सं- वायमलनिव र्त्तकत्वा त्तरङा भक्गास्तेषामेकेनोना न्यूनाऽशी तिस्तत्सं- ख्यानां श्रोकानां समूहरुपमेकोनाशीतिकं पकरणमुच्यत इति शेषः, तत्र तावदादवितत्पकरयाप्रयोजननिरुपणेनैतच्छवये शिष्यं मेरयति। ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकं शृणु सांप्रतम्। एकेनाप्यङ्गलग्नेन सर्वपापक्षयो भवेत् ॥ १ ॥ ज्ञानगङ्गेति। हे शिष्य न्वं भवान्सापतमधुना ज्ञानगङ्गा- तरङ्गोनाशीतिकं ज्ञानमहंब्रह्मास्मीतिपमारूपा वृत्तिस्तस्यैव ब्रह्मात्मविपये सन्ततपत्राहवत्त्वात्पवित्रकारकत्वाच्च तदेव ग- ङ्रेत्र गङ्गा तस्यास्तरङ्गास्तत्तद्विवेकरूपा वृत्तयस्तासां प्रतिपा- दकत्वादेतत्प्रकरणस्थश्लोकानां ज्ञानगङ्गातरङ्ग्त्वं तदाश्रयत्वादे- तत्प्रकरणस्य च ज्ञानगङ्गात्वं तेषामूनाशीतिकमूना-एकोना या- डशीतिस्तत्परिमितानां श्लोकानां समूहरूपं वक्ष्यमाणं प्रकरणं समूहे कन्, शृणु श्रोत्रेणानुभव श्रोतव्यमिसर्थः, ननु ममैतत्म- करणश्रवणेन कि फलं स्यादित्याशख्ाहैकेनापीति, एके.

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६५७

नापि ज्ञानगङ्गातरङ्गेण लौकिकगङ्गातर ङ्रेणेवाङ्गलग्नेनाङ्गे लिङ्गशरीरे लग्नेन विचारपूर्व स्थिरीभूतेन गङ्गातरङ्गपक्षे शरी-

ङशरीरे सन्देहपापक्षयो भवेत्स्यादतो मुमुक्षुणा त्वयाऽन्यै- श्चेदं प्रकरणं श्रोतव्यमिति भावः ॥१॥ नतु चिद्रूपव्रह्मणो व्यापकत्वेन सर्वत्र विद्यमानत्वेपि कस्य चिल्लाभः कस्य चिदलाभोड्युक्त इसाशङ्का सदृष्टान्तं तत्सम्भावयत। वाऊ्यं खं हि सर्वत्र वाचो मूकस्य दुर्लभा। चिन्मयं ब्रह्म सर्वत्र विद्याहीनस्य दुर्लभम् ॥ २ ॥ वाङ्मयमिति। चिन्मयं चिन्मात्रं ब्रह्म देशकालवस्तुकु- तपरिच्छेदशुन्यमात्मवस्तु सर्वत्र समस्तपदार्थेषु समस्तमाणि- व्वपि अस्ति विद्यते ज्ञानिदृष्ड्या तथा सत्यपि विद्याहीनस्य ज्ञानरहितस्प दुर्लभं दुःखेन श्रवण्ादिमयासेनैव लब्धुं शाक्य नानायासेन लब्धुं शक्यं साधनहीनस्य त्वमाध्यमेत तदिति भावः, तत्र दृष्टान्तो हि यथा वाङ्यं शब्दपचुरमाकाशस्य शब्दगुयवत्त्वात्खमाकाशं सर्वत्र समस्तपाणिपु अस्ति तथापि मूकस्य मूकत्वफलकेन केन चित्कर्मणा वागिन्द्रियमपाप्तस्य वाचो व्यक्तवाक्योच्चारा दुर्लभा दुःखेन तत्मापककर्माचरणेनाया- सेन लब्धुं शक्पा नान्यथेसर्थः ॥२॥ ननु ब्रह्मचैतन्यस्थ स्वयं प्रकाशरूपत्वे सति कुतोऽन्तःक- रणदृत्यप्रकाश्यत्वमित्याशड सदृष्टान्तं तत्सम्भावयति। प्राचीमथ प्रतीचीं वा यत्र क चन गच्छतु। तमसा दृश्यते नैषा ब्रह्मचि्हास्करो यथा॥ ३ ॥

६५८ बोधसारे।

पाचीमति। यथा यद्ूत्तमसा रात्यन्धकारेण नेत्रपटल- रूपेस वाSऽृतनेत्र इति शेषः, पुरुषः माचीं पूर्वदिशं पति अ- थवा यद्वा प्रतीचीं पश्चिमां दिशं प्रति अथवा यद्वा यत्र क चन यत्र कुत्रापि दक्षिणस्यामुत्तरस्यामघ ऊर्ध्व वेत्यर्थः, कुत्रापि सूर्यदर्शनाय गच्छतु यातु तथापि तत्तहिशां पकाशको भास्कर: सूर्यो न दृश्यते नावलोक्यते स्वयंप्रकावमानोपि सूर्यस्तिमि- राधृतचक्षुषा यथा नैव दृश्यत इति भावः, तथा तद्वत्तमसाऽ- ज्ञानेनावतः पुरुषो यत्र क चनोपासनयेन्द्रलोकादिव्रह्मलो- कान्तं कर्मशा वा पितृलोकं निषिद्धकर्मण्ा वा नरकादिस्था- वरान्तं कुत्रापि गच्छतु यातु तथापि एषा विद्धत्पसक्षा ब्रह्म- चिद्देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्या चित्सर्वचेससामान्यपका- शिका चेतना न दृश्यते नावलोक्यते तस्या: स्वयं प्रकाशरू- पत्वे संतपि अज्ञानावृतमाणिषु अपत्यक्षत्वं तदावरणशून्येषु- विद्वत्सु पसक्षत्वं चेति भावः । ३ ॥। ननु पपश्चासम्वद्धे ब्रह्मण तदसम्बद्धपपश्चस्य स्थिति: कथं सम्भाव्येत्याशङ्का तदपि सदृष्टान्तं सम्भावयति। आकाशमण्डले शून्ये यथा नक्षत्रमण्डलम्। चिद्रह्ममण्डले शून्ये तथा संसारमण्डलम् ॥ ४ ॥

आकाशमण्डल इति। यथा यद्वच्छून्ये वास्तत्रवाय्वादि-

काशस्य नियतो मण्डले स्वरूपे नक्षत्रमण्डलं नक्षत्राणं ताराणां मण्डलं समूहोडस्ति तथा तद्वच्छून्ये वास्तवपपश्चमण्डलस- म्वन्धरहिते स्व्रतोपि निराकारे प्रतीतिविषयत्वाभावाच्छून्य- रूपे च चिह्रह्ममण्डले चिन्मात्ब्रह्मस्वरूपे संसारमण्डलं संसा-

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६५९

राणां सर्गाणा मण्डलं समूहोडस्ति आकाशस्य नक्षत्रमण्डलेन सह वास्तवसम्बन्धाडभवेपि प्ातीतिकसम्बन्ध इच ब्रह्मसंसार- मण्डलयोरपि वास्तवसम्बन्धाभावेप प्रातीतिक एव सबन्धो ज्ञेय इति भाव: ॥४॥ ननु मननवतो मुनेस्तुर्या स्थितिर्वर्ण्यते तत्र तत्र शास्त्रेषु तह कथयेसपेक्षां शिष्यस्यालक्ष्य तां प्रदर्शयति। जाग्रत्स्वरूप एवायं पश्यन्त्स्वप्रमयं जगतू। सुषुप्त इव चिद्रूपे मुनेस्तुर्यस्थताहुता ॥५॥ जाग्रदिति। सुपु्ते निद्रायां सुपुप्त्यावृते पत्यगात्मनीति या- वत्, तिष्ठन्वर्त्तमानः सन् सम्नरूपं प्रातिभासिकभित्यर्थः, इन यथा पश्यति तथा तद्वत्स्वरूपं स्वेनैवान्यनिरपेक्षतया रुप्यते प- काश्यत इति स्वरूपं तस्मिश्चिदूपे मायोपाधिके जगत्कारण- भूते चिद्रूपेऽव्याकृताभिधे जाग्रज्जाग्रदवस्थायां प्रतीयमान ज- जद्विश्वं स्वमवन्मिथ्याभूतं पश्यन्नवलोकयन् सन् तिष्ठांत स्थिति करोति सैतादृशी मुनेर्ज्ञानिनस्तुर्गस्थता तुर्ये मायाशवले ब्रह्म- णि स्थितिस्तत्ता तद्रपताऽड्ुताSSश्वर्यरूपाडस्ति. सा वक्त- मशक्येति भावः ॥५॥ नतु त्हि सा तुर्यस्थितिर्मुमुक्षोरपि मम कुतो न. जायते तत्राह। मुमुक्षा दम्भमात्रं ते न ते तीव्रा मुमुक्षुता। तीव्रा यदि मुमुक्षा स्यान्न विलम्बो भवेदियान् ॥ ६।। मुमुक्षेति। हे शिष्य ते तव मुमुक्षा मोक्षेच्छा दम्भमात्र क- पटमेव केवलमस्ति लोकप्दर्शनायै कवलं सा त्वया धृनेति भाव:, ननु मम मोक्षेच्छायाः पारमार्थिकत्वमेवास्ति न तु दाम्भिकत्व

६६० घोघसारे।

मतः कुतो मे सा न प्राप्यत इत्याशख्काह नेति, हे शिष्य ते तन तीव्रा दृढा फलपर्यन्तमपरि्छिन्ना मुमुक्षुता मोक्षेच्छावतत्वं न न विद्यते, ननु मम मोक्षेच्काया अदार्ढ्य भवता कर्थं निश्चितं त- त्राह तीव्रेति, तीव्रा दढा मुमुक्षा मोक्षेच्छा यहि स्यान्भवेत्तहीं- यानेतावान्विलम्वश्चिरकालस्तुर्यस्थितेर्न भवेन्न स्यादतो दा- म्भिकमुमुक्षाया इदं फलं तदभावे वा तददार्ढ्यफलमिति नि- निश्चितमस्माभिरिति भावः ॥६॥

र्वन्तं प्रत्याह। नतु तर्हि मुमुक्षात्रतोपि मे सा प्राप्ता भवेन्नवेति सन्देहं कु-

अभूत्कुहूमयं विश्वं पक्षः स मलिनो गतः । इदानीं निर्मल: पक्षो जातं राकामयं जगत् ।।७।। अभूदिति। सत्वयानुभूतो मलिनः कृष्ण: पक्षो मासार्धे गतो व्यतीतः कृष्णपक्षो गत इति कुतो ज्ञातं तत्राहाभूदिति, विश्वं दृश्यमानं पदार्थजातं कुहूमय यस्याममावास्यायां चन्द्रकलाना- मत्यन्तमदृश्यता सा कुहूः 'सा नष्टेन्दुकला कृहूरि'त्यमरसिंहः, अ- न्धकाररात्रिर्ग्राह्या तन्म्य तत्प्रचुरमभूतिस्थितं पूर्व तदिदानीं रा- कामयं राका पूर्ण चन्द्रवती पूर्णिमा तया चात्र तद्रात्रिर्ग्राह्ा तया प्रकाशितं जगज्जगद्गतपदार्थजातं जातं संपन्नमत इदानी- मधुना निर्मल: शुक्कः पक्षो मासार्ध विद्यतेऽत इदानीं मलिन- पक्षो गत इतिं निश्चेतव्यम, अयमाशयः-पूर्व तवान्तःकरणस्या- ज्ञानावृतत्ाद 'पोडशकलः सोम्य पुरुषे' इति श्रुसोक्तषोडशक- लानां तदाऽडटृतलेन तत्तत्रपुटीरूपाणां तिथीनां मालिन्यमभू- त्तेन चान्धकाररात्रिपु स्थाण्न्रादौ चौरादिविपरीतज्ञानत दा- डडत्मन्येव त्तत्तद्रूपत्रिपुटीरूपज्ञानं विपरीतज्ञानमेनस्थितं स पक्षो

ज्ञानगङ्गानरङ्गोनाशीतिकम। ६६१

मलिन इदानीं गत इदानीं शुक्कपक्ष इन प्रनिपदादिपूर्णिमा- न्ततिथिषु चन्द्रकलाषिक्येन रात्री प्रकाशाधिक्याद्विपरीत- ज्ञाननिवृच्या स्थाण्नादिपु स्थाण्नादियाथार्थ्यज्ञानामवाज्ञान- निवृत्या श्रवणादिपरिपाके जाते ज्ञानस्य यथोत्तरं वृद्ध्या प-

जायतेऽत इदानीं शुक्कपक्षस्य ब्रह्मपक्षस्पैव पगृत्तजतिति पूर्णमास्यां चन्द्रवत्पूर्गी ज्ञानमपि स्यादिति निश्चेतव्यमिति ॥७।। नतु सूक्ष्मस्यापि मनसो यत्र स्थितिर्न सम्भाव्यते तत्र मुनीनां पर्वतततिस्थितिः कथं सम्भाव्या तत्राह। न तिष्ठति मनो यत्र गोः शृङ्गे सर्षपो यथा। शैला इव समाधिस्थास्तत्रैव स्थितिमागताः॥८।। नेति। यथा यद्धद्वोर्घेनो: शृङ्गे तिषाणे शृङ्गाग्र इसर्थः, सर्पपः शिरीपवीजं न तिष्ठति नैत स्थिति प्राम्नोति तत्रैव शैला इव यथा शिलानां समूहरूपा पर्वताः स्वभारेगा तदाक्रम्य स्थिति स्थिरतामागताः पाप्ता इति सम्भाव्यते तद्वयत्र ब्र- ह्माभिन्ने प्रसगात्मनि मनः सङ्कल्पतरिकल्पवदन्तःकरणं न ति- प्ुति न विद्यमानं भवति असद्भवतीसर्थः, यद्वा न स्थिरं भ- वति तत्रैव ब्रह्माभिन्ने प्रत्यगात्मन्येव समाधिस्थाः समाधौ नि- र्िकल्पसमाधौ स्थिता: सन्तो मुनयः स्थितिमागना: स्थि- रतां प्राप्ताः ।८।। ननु मुनीनां मननस्थिति: सा कर्थ ज्ञातव्येत्यपेक्षां शि- व्यस्यालक्ष्य गुरुराह। जलप्रवाह इव याऽनवच्छिन्ना स्वभावतः । चतुर्दशधियां दूरे सा मुनेर्मननस्थितिः ॥९॥

६६२ बोधसारे।

जलप्रवाहेति। हे शिष्य जलप्रवाह इव यथा जलस्य तोषस्य प्रवाहः स्रोनः स्व्रभावतः स्त्रभावेनैवानर्वाच्छन्नो निर- न्तरोऽखण्ड इसर्थः, अस्ति तथा तद्वद्या विवेकिपसिद्धा स्व- भावतः स्वभावेनैवाऽनवच्छित्ना नैरन्तर्येगा वर्तमाना सोक्त- लक्षणा मुनेर्मननवतः पुरुषस्य मननस्थितिर्मननस्य स्थितिः स्थिरताऽन्येषां तस्य च चतुर्दशधियां चतस्रो मनोबुद्ध्यह- झारचित्ताख्या धियो ज्ञानानि दश च ज्ञानेन्द्रियाणि पश्च क मेन्द्रियाणि च पश्चेति दश घियश्चैतामां चतुर्दशधियां चतुर्दश- सङ्ग्याकज्ञानानां दूरे वर्त्तमानाऽविषयेसर्थः, अतः सा वर्ण- यितुं नैव शक्येति भावः ॥ ९॥ एवं मननस्थितेर्व्रचनाविषयत्वं निरुप्येदानी तामेघ ल- क्षणेन लक्षयति। परमात्मपदभ्रष्टः स पुनः परमात्मताम। यया प्राप्नोति विश्वात्मा सा मुनेर्मननस्थितिः ॥१०॥ परमात्मेति। पूर्वमज्ञानेन परमात्मपदभ्रष्टः परं कार्यका- रणातीतं यदात्मस्वरूपं पदं स्वरूपं तस्माद्गष्टश्च्युतः स एव पुनर्भूयो विश्वात्मा विश्वस्य जगत आत्मा स्व्रस्वरूपभूतः परमात्मतां परमः कार्यकारणास्पृष्टो य आत्मा तस्य भावस्तदरपता तां यया स्थित्या प्ाोति याति सोक्तलक्षणा मुनेर्मननवतः पु- रुपस्य मनन्थितिर्मननरूपा स्थितिरवस्था ज्ञेया ॥ १० ॥ तामेव पुनर्लक्षण्णान्तरेण लक्षयति। प्रतिबिम्बं न गृह्लाति निर्मलो निकटस्थितः । प्रपञ्चवञचने युक्तिः सा मुनेरेव नामुनः ॥११॥ प्रतिविम्वमिति। कश्चिन्निर्मलः शुद्धो दर्पणो मुकुरः स-

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६६३

मीपवर्त्यि पदार्थानां नीलादिगुणवद्व्याणां पतिविम्बमा- भासं न गरृह्नाति नाङ्गीकरोति चेत्तद्वन्निर्मलो रागादिमलशून्यो निकटस्थितो जगद्गतपदार्थानां निकटे समीपे स्थिनो वर्त्तमान: सत्नपि तेषां पदार्थानां प्रतिविम्वमाभामं न गृह्गाति नैवाङ्गी- करोतीति या स्थितिः सोक्तलक्षणा प्रपश्चवश्चने युक्ति: मप- श्चम्य मंसारस्य यद्वश्चनं निरसनं तस्मिन्युक्ति: कुशलता मुने- रेव मननवत एव भवति अ्रमुनेर्मननरहितस्य न न भवति ॥११॥ इदानीं मुनेः प्रतापं दर्शयति। अपस्म्पन्त्विति प्रोक्ताः क्षणादपसरन्त्यमी। यदाज्ञया मनोभावाः स वशी कस्य नाहुतः ॥१२॥ अपसर्पन्त्विति। अनेन मुनिना अपसर्पन्त्विति अपस- र्पन्तु दूरं गच्छन्तु इतेवं प्ोक्ता आज्ञप्ाः सन्तोडमी एते म- सक्षा मनोभावा मनसोन्तःकरयस्य विकाराः कामक्रोधा- दयो यदाज्ञया यस्य मुनेराज्ञा पेरणा तया क्षखात्क्षणमात्रका- लेनैवापसर्पन्ति निवृत्ता भवन्ति स मुनिर्ज्ञानी कस्य कस्य वि- कारस्यापि वशी वशवर्त्ती न न भवांत अतः सोऽद्ुतो लोकह- ष््या विषयवशी मतीयमानोपि विषयावशित्वादाश्चर्यरूप इति भावः॥।१२॥ नन्वज्ञानिना मनोवृत्त्यधीनत्वं ज्ञानिनां तु तदनधीनत्व- मुक्तं तत्र मनस ऐक्ये पुरुषभेदेन विलक्षणकारित्वे को हेतुरि- साशङ्ा सदृष्टान्तं हेतुत्त्या तत्सम्भावयति । जारणार्कालकूटस्य शम्भोराशीविषा वशाः ।

जारणादिति। कालकूटस्य कालकूटनामकं यत्समुद्रो-

६६४ बोधसारे।

त्पन्नं विषं तम्प जारणात्पाचनाद्, एवं हि पौराशिकी कथा- दुर्वाससः शापन त्रैलोक्यलक्ष्मीः समुद्रे मग्रा तदा त्रैलोक्ये पी- डित इन्द्रादितेवैः सह ब्रह्मा विष्णुं शरणं जगाम तदा वि- ष्णुना समुद्रगथने प्ेरितैर्देवासुरैर्मिलितैः समुद्रस्थितलक्ष्मी- प्राप्यै समुद्रमथन आरब्धे सति ततः कालकूटं विरष प्रथममु- त्पन्नं तेन च देवासुराः जगच सर्वे पीडिताः पलयकाल इव तदा शिव शरणं गनेषु मर्वेषु शिवेन तद्रक्षाय तद्गक्षितं पा- चितं चेनि तन एव शम्भोः शम्भुनाममाप्तस्य शिवस्याSडशी- विषा आशीपूरगद्रेष्टासु विषं गरलं येषां ते तथोक्ताः सर्पा: स्त्रवलं शिने न्यूनत्वादकिश्चित्करं ज्ञात्वा वशाः स्व्राधीना जाता यथा यद्धत्तद्वत्तथा मनसः संङ्कगल्पकल्परूपस्यान्तःक- रगास्य मारणान्नाशान्मुनेर्मननवतो ज्ञानिन इन्द्रियवृत्तय इन्द्रियाणामन्त:करणादिमहितानां श्रोत्रादीनां वृत्तयः स्व- स्वविषयग्राहका अंशाः वशाः स्वाधीना जाताः॥१३॥। नतु मुमुक्षूणां प्रथममहंममतयोस्त्यागे विहिते तदशक्तेन किं कार्यमित्याशङ्ा ह। अहन्ताममतात्यागः कर्त्तु यदि न शक्यते। अहन्ताममताभावः सर्वत्रैव विधीयताम् ॥१४॥ अहन्नेत । हे शिष्य यदि यर्हि अहंममतात्यागोऽह- न्ताया देहादिष्वहंभावस्य ममतायाश्च पुत्रदारािषु ममत्वस्य च त्यागो विमर्ग: कर्तु सम्पादयितुं न शक्यते न पार्यते तर्हि सर्वत्रैव सर्वपदार्थेषु आंप अहन्ताममताभाचोऽहन्ताया अह- ङ्ारस्य ममनाया मगत्वस्य चाडभावोऽसत्तैव विधीयताम- नुसन्धीयतामननैव्रोपा्यन मोक्षो भवेदिति भावः ॥१४ ।।

ज्ञानगङ्गातरक्गरोनाशीनिकम्। ६६५

इदानीं वर्णाश्रमधर्मेभ्यो विचारवैराग्ययोविशेषमादरं कर्त्तु तच्छ्रैष्ठ्यमाह। वर्णाश्रमवयोवेषाध्ययनाचारसुन्दरः । विना विचारवैराग्यैः पशुरेव न संशयः ॥१५॥ वर्गोति। वर्णाश्रमवयोवेषाध्ययनाचारसुन्दरो वर्णो ब्रा- हया।दिस्तेनाSSश्रमश्च ब्रह्मचर्यादिस्तेन वयश्च तारुण्यं तेन वेषश्चालङ्कारः सौन्दर्यसम्पादनं तेन चाऽध्ययनं वेदादीनां प- ठनं तेनापि आचारश्र स्वविहितकर्मानुष्ठानं तेनापि सुन्दरो र- मणीयो दृश्यमानोपि स पुरुषो विचारवैराग्यैविचार: सद- सतोर्विवेको वैराग्यं च ब्रह्मपदान्तवस्तुषु काकविष्ठायामित वैरस्यमादरे वहुवचनं तैर्चिना ताभ्यां रहितश्चेत्पशुरेव तिर्य- ग्जन्तुरेव ज्ञातव्योऽत्र सन्देहः संशयो न नास्ति ॥ १५।। ननु अन्यसाधनानामभावे केवलविचारवैराग्ययोरमोक्षसा- धकत्वासामर्थ्येन सामान्यत्वमस्त्वित्याशङ्का तयोः प्रधानत्वं दर्शयति। तीक्ष्णे विचारवैराग्ये चित्ते यस्य निरन्तरे। स पण्डितः किमेतस्य साधनान्तरर्चिंत्तनैः ॥१६॥ तीक्ष्णे इति । हे शिष्य यस्य पुरुषस्य चित्तेऽन्तःकरयो तीक्ष्णे दृढे अज्ञानभेदने समर्थे इत्यर्थः, विचारवैराग्ये विचारो विवेको वैराग्यं च ब्रह्मलोकान्तविपये तृणवत्तुच्छत्ववुद्धिस्ते उभे निरन्तरे सर्वदा वर्त्तमाने भवतः स पुरुषः पण्डितो ज्ञानी ज्ञेय एतस्योक्तलक्षयास्य ज्ञानिनः साधनान्तरकल्पनैः साध- नान्तराणि अन्यसाधनानि तेषां कल्पनैः सङ्कल्पैः किं फलं न किमपि तैः प्रयोजनं तस्येत्यर्थः ॥१६ ॥

६६६ बोघसारे।

ननु मुमुक्षूणां मोक्षस्यैवेष्टत्वात्तस्याखन्तिकं ज्ञानमेव सा- धनमतस्तेनैव कृतार्थतास्तु किमापातिकेन वैराग्येणेत्याशङ्क प- पञ्चवृक्षस्य शुष्कताकारगोन वैराग्येण विना तदसम्भवात्केव- लज्ञा नेन प्रपश्चवृक्षस्य दाह आयासबहुत्वमार्द्रिकाष्ठदाह इवेति स- माधत्ते द्वाभ्यां, तत्रादौ द्ृष्टान्तमाह। वर्धते मूलसेकेन मूलशोषण शुष्यति। भस्मसात्क्रियते वह्िज्वालंयेति तरुस्थितिः ॥१७॥ वर्धत इति। यथेत्यध्याहार्थयथा. यद्वन्मूलसेकेन मूलेषु- यः सेकः सिच्यतेऽनेनेति सेको जलार्पयां तेन वक्षो वर्घते एधते स एव मूलशोषेण मूलानां जलार्पणाभावेन यः शोष: शुष्कता तेन शुष्यति शुष्को भवति ततश्च वह्निज्वालया वह्नेरग्रेर्ज्वाला की- ला तया भस्मसान्भस्मरूपः क्रियते सम्पाद्यत इत्येवंप्रकारा त- रुस्थितिस्तरोर्वृक्षस्य स्थितिर्गतिर्भवति ॥१७॥ वर्धते मनसः सेकैर्मनःशोषेण शुष्यति। भस्मसात्क्रियते बोधज्वालयेति भवस्थितिः ॥ १८॥ मूलेति। तथा तद्वन्मनसः संसारवृक्षस्यापि मनोमूलं तस्य तत्कल्पितत्वात्तस्य सेकैर्विषयजलार्पणरूपैः सिश्वनैः पप- श्ववृक्षो वर्धत एधते स एव मनःशोपेण मनसः पपश्चमूलभू- तस्य शोषो वैराग्येण शुष्कत्वं तेन शुष्यति शुष्को भवति ततो बोधज्वालया वोधस्य जीवव्रह्मैक्यज्ञानस्याहंब्रह्मास्मीत्या- कारस्य ज्वालाऽर्चिस्तया भस्ममान्भस्मरूपो वाघितत्वेन तु. च्छरूप इतर्थः, क्रियने सम्पाद्यत इत्येवंरूपा भवस्थितिर्भव: संसारस्तस्य स्थितिर्गतिर्भवति अतो ज्ञान इव मुमुक्षुभिरवे- राग्येप्यादरो विधेय इति भाव: ।।१८ ।।

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६६७

ननूपाधौ विद्यमानाया तत्र चित्प्रतिविम्बः स्यात्तस्मिंश्च सति कथमद्वैतात्मस्वरूपसाक्षात्कारः स्याज्ज्ञानिनामिसाशङ्का सदृष्टान्तं तं सम्भावयति। परपारस्थितं हंसं द्विधेव प्रतिबिम्बितम् । तथात्मानं विजानाति तटस्थः सत्त्यदर्शनः ॥१९॥ परेति। यथा यद्वत्स्वस्थानात्परपारस्थितं परमन्यद्य त्पारं तट नदीतडागादेस्तत्र स्थितं वर्त्तमानं हंसं हंसनामकं पक्षियां प्रतिविम्बित जलगतप्रतिबिम्वेन सह वर्त्तमानं द्विधेन द्विपकारेण मतीयमानमपि एकरूप वेत्ति जानाति तथा तद्व- त्सदर्शनः सत्यं सत्यात्मविषयं दर्शनं दृश्यतेनेनेति दर्शनं ज्ञानं यस्य स तथाविधोऽत एव तटस्थस्तटेऽविद्यानद्यासतीरे स्थितः सञ्ज्ञान्यन्तःकरणाद्युपाधौ प्रतिविम्वितेन सहाने- कधापतीतमध्यात्मानं पारमार्थिकमेकरूपं विजानाति वत्ति अत उपाधौ सक्यपि तत्र च प्रतिबिम्वेन सहानेकधाप्रतीयमानेप्या- त्मनि एकत्वानुभनः सम्भाव्य इति भाव: ॥।१६।। ननु ज्ञानिनि पतिविम्बनिमित्तभूतान्तःकरणस्य विद्यमा- नत्वे पूर्ववत्संसारित्वापादनेन बन्धकं स्यादिसाशख्ाह। चित्रमल्पेन कालेन बोधभर्जितचतसः । भर्जितस्येव बीजस्य कार्यसाधकता गता ॥२०॥ चित्रमिति। बोधभर्जितचेतसो वोधेन ज्ञानेन भर्जित दग्धं यच्चेतोऽन्तःकरणं तस्याऽल्पेनाSचिरेण कालेन समयेन कार्यसाधकता कार्यस्य संसारकल्पनारूपस्य कर्त्तव्यस्य साध- कता कारणता गता नष्टेदं चित्रमाश्चर्ये यावान्कालो मनमः संसारकारणत्वसम्पादनेडपेक्षितस्तावान्न वोघस्य तन्नाशेऽपेक्षित

६६८ बोधसारे।

इत्येवमाश्चर्य ज्ञेयं, तत्र दृष्टान्तो भर्जितस्येति, यथा भर्जितस्या- ग्निपकस्य वीजस्य चणकादिबीजस्याऽङक्करजननादिरूपकार्य- साधकत्वं नश्यति तद्वद, अयमाशयः-भर्जितचयकादेर्भक्षणा- द्ुपयोगेन क्षुन्निवारणादिकिंचित्कार्यसाधकत्वपि अङ्करादि- जननकार्यसाधकत्वाभाव इव मनसोपि ज्ञानभर्जितस्य भार- ब्धभोगसाधकत्वेपि संसारबन्धनरूपकार्थसाधकत्वाभावस्तथा म- नसः संसारसङ्गल्पने यावान्कालोऽपेक्ष्यते तावान्कालो बोधेन त- न्नाशे नापेक्ष्यते यथा चणकादेरङुरादिजनने यावान्कालोडपेक्ष्पते तावान्कालोडगनिना तहाहे नापक्ष्यते तद्वदित्याश्चर्यमिति॥२०॥ ननु तर्हन्तःकरणादीनामसन्तलयेन केवलं ब्रह्मसुखानुभव एव संपाद्यः किमन्तःकरणेन चक्षुरादिनिःसतेन जगदविषयास्वादे

पङ्गवस्तु कृता एव दगादया न चलन्ति यत्। अन्धानपि करिष्यामि न पश्यन्ति यथा जगत् ॥२१॥ पङ्गव इति। हे शिष्य दृगाद्याः दृग्दाष्टिराय्या प्रथमा येषां श्रोत्रादीना ताः सर्वा वृत्तयः पङ्गवः पादहीना: कृता एव संपादिता एव निश्चेतव्या भवता यद्यस्मात्कारणान्न च- लन्ति स्वचिवयेषु न सरन्ति अतस्तासां पङ्गुत्वं संपादितमिति भावः, अत ऊर्ध्वे तान्दगादिपदार्थाञ्चान्धानपि चक्षुर्हीनानपि करिष्यामि संपादयिष्यामि यथा येनान्धत्वसंपादनेन जगद्विश्वं न पश्यन्ति नावलोकयन्ति ॥ २१॥ ननु ब्रह्मणि ज्ञातेऽज्ञाते वा जीवस्य ब्रह्मसत्तयैव जीवनं तथा सति ज्ञाने कोडतिशयस्तत्राह। जानातु वा न जानातु ब्रह्म जीवस्य जविनम्।

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिफम। ६६९

जानाति चेत्परो लाभो न जानाति भयं महत् ॥२२॥ जानात्विति। अयं जीवो ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेद- शून्यं वस्तु जानातु वेत्तु वाडथंवा न जानातु न वेत्तु तथापि उभयपक्षेपि तङ्रह्म जीवस्याऽधिष्ठानसहितबुद्धिस्थचिदाभा- सस्य सत्ताप्रदत्वेन जीवनं जीवनकारयभूतमस्तवैतत्ससमेव तहि ज्ञाने कोतिशयस्तत्राह जानातीति, अयं जीवस्तद्रह्म जा- नाति वेत्ति चेद्यदि तर्हि परः श्रेष्ठो मोक्षरूपो लाभ: पाप्तिर- स्तीति ज्ञेया, स एन तन्न जानाति न वेत्ति चैद्यदि तहि महन्मृ- त्युरूपं भयं भीतिर्भवेदयं ज्ञाने विशेष इति भावः ॥ २२॥ ननु ब्रह्मणि को विशेषो येन तज्ज्ञानेन तल्लाभः संपाधः किं तु कामधेनूपासनया तत्साक्षात्कारेणेप्सितकामलाभात्तदेव सम्पाद्यमित्याश्ड् ब्रह्मणि ततो विशेषं दर्शयति। ब्रह्मधेनोः स्वभावोऽयं देवधेनोर्विलक्षणः । भोक्तैव तद्दग्धपानात्सद्यरस्तद्रूपतां ब्रजेत् ॥२३॥ ब्रह्मधेनोरिति। भौक्तैव जीव एव सर्वविषपभोक्तृत्वेन प्रसिद्धः स तदुग्धपानात्तस्या ब्रह्मधेनोर्दुग्धं दुग्धव त्तृप्तिहेतुत्वा- तसुखमत्र दुग्धपदेन ग्राह्यं दुह्यते तृप्तिरनेनेति व्युत्पसा दुग्धं सुखं तस्य पानादास्त्रादनात्सद्यस्तत्कालमेव तद्रूपर्ता ब्रह्मधेनुरूपत्व- ब्रह्मधेनोर्ब्रह्म देशकालव- स्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु तदेव धिनोति प्रीणाति जगदिति धेनुरानन्दरूपत्वेन जगदानन्दपदत्त्वात्तस्या: स्वभावः शील- मस्ति स देवधेनोर्देवानिन्द्रादीन्धिनोति प्रीणातीति देवधेनु- स्तस्या: स्वभावाद्विलक्षणो विचित्रो देवधेनोः स्वाे त्ा मपूरकत्वेपि न स्वरूपमापकत्वं ब्रह्मधेनोस्तु तत्तत्सुखमापकत्वे

६७० बोधसारे।

सति स्वरूपप्रापकत्वं विशेष इति भावः।।२३।। इदानीं ब्रह्मण्येव स्थिरत्वसंपादनाय तत्साधनाभ्यासे प- छृत्तये वृद्ध समतिमाह। यदि योगे कृता बुद्धि: सप्तमीं गच्छ भूमिकाम। मग्नश्चेद्रच्छ पातालमिति नीतिविदां वचः ॥ २४ ॥ यदीति। हे मुमुक्षो यदि यर्हि त्वया साधकेन बुद्धिर्नि- श्वयात्मिकान्तःकरणवृत्तिः कृता योजिता तर्हि सप्तमीं तुर्या- भिधां भूमिकां भुवं स्थितिमित्यर्थः, गच्छ व्रज ततस्तत्र यदि मग्नो लीनश्चैददि तहि पातो नाश आलीनो नष्टो यत्र तत्तथोक्तं व्रह्म गच्छ प्राप्तुहि ली लय इति धातोराङ्पूर्वाद् 'अन्पे- भ्योपी'ति डष्टेरलोपश्च, इसेवं नीतिविदां नीति न्यायं विदन्ति ते नीतिविदस्तेषां वेदान्तिनामियर्थः, वचो वाक्यमतोऽस्य मा- माण्यं मत्वाऽभ्यास आदरो विधेय इति भावः ॥२४॥ ननु केवलचिन्मात्राकारवत्तौ सम्पादितायां मोक्ष: स्या- दित्युक्तं तत्सत्यं तदशक्तौ कि कर्त्तव्यं मुमुक्षुभिरिसाशक्ो- पायान्तरं तस्य सदष्टान्तमाह। मध्याह्नभास्करं द्रषटुं साक्षाद्यदि तु न क्षमम् । पटव्यवहितं पश्येज्जले वा प्रतिबिम्बितम् ॥२५।। मध्याह्नभास्करमिति। मध्याह्रमास्करं दिने मध्यभागगतं सूर्य साक्षाच्चक्षुपोक्षतुं द्रषुं यदि यहि न क्षमं न शक्यं तर्हि सूर्यसाक्षाद्दर्शनेच्छावता पुरुपेण कि कर्त्तव्यं तदाह पटेति, तदा मध्याह्नसूर्य पटव्यवाहतं पटेन सूक्ष्मवस्त्रेण व्यवहितमन्तर्हितं यथा तथा पश्येदवलोकयेद्वाऽथवा जल उदके प्तिविम्वितमाभा सितं पश्यदवलोकयेत्ततश्च दृष्टेः स्थिरतायां ससां साक्षाद्टष्डुं स-

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६७१

मर्थोपि भवेदिति भावः ॥ २५ ।। दष्टान्तमुक्का दार्ष्टान्तिकमाह। तथा चिन्मात्रचण्डांशुं निर्विकल्पं न चेतक्षमः । सर्वव्यापितया पश्येदन्तर्यामितयाऽथवा॥२६॥ तथेति। मुमुक्षुरपि तथा तद्वच्चिन्मात्रचण्डांशुं चैतन्यस्वरूप- चण्डांशुं तीक्षणांशुं सूर्यमित्यर्थः, निर्विकल्पं निर्गता निवृत्ता निकल्पा देहनामजात्यायुःकल्पना विपरीतकल्पना यस्मा- त्तथाभूतं ब्रह्माभिन्नप्त्यगात्मानं साक्षादहिति पत्यक्षं द्रष्टुम- वलोकयितुं क्षमः समर्थो न चन्न भवेद्यदि तर्हि तदा सर्वच्पा- पितया सर्वस्मिन्द्वैतजाते व्यापितया व्यापनस्व्रभावेन लक्षित- मात्मानं पश्येदवलोकयेच्चिन्तयेदिसर्थः, अथवा तत्राप्यसामर्थ्ये सति अन्तर्यामितया सर्वेषु भूतेषु भौतिकपदार्थेषु अन्तर्यम- यति प्रेरयति भूतानीति अन्तर्यामी तस्य भावस्तत्ता तया ल- क्षितमात्मानं पश्येदवलोकयेत्ततश्चान्तःकरणशुद्धिर्यथा यथा भ- वेत्तथा तथाऽSत्मसाक्षात्कारोपि स्यादिति भावः ॥२६॥। ननु सर्वव्या पिधारणायामन्तर्यामिधारणायां वाऽ्भ्यस्य- मानायां सत्यामपि आत्मसाक्षात्कारस्तत्फलं भवेन्न वेसत्र को निश्चयः, किंच तन्निश्चयेपि कियत्कालं साभ्यसनीयेत्याशड्क त- न्निश्चयाय तदभ्यासविधि च दर्शयितुं द्ृष्टान्तमाह। लक्षं शराः प्रयोक्तव्याः सूक्ष्मे लक्ष्येडपि धन्विना। कदाचिद्वैवसंयोगादेकोपि तु लगिष्यति ॥२७ ॥ लक्षमिति। धन्विना धनुष्मता पुरुषेया सूक्ष्मेपिदृगगोचरेपि लक्ष्ये वेधार्थे लक्षिते कस्मिश्चित्पदार्थे लक्षं लक्षशः शराः सा- यका: प्रयोक्तव्या: प्रयोजनीयाः, तथा कृते सति कि स्यात्तदाह

६७२ बोधसारे।

कदाचिदिति, दैवसंयोगाल्लक्ष्यवाणयोः संयोगजनकं कर्म यदा पुष्टं सत्तत्संयोगफलोन्मुखं जातं तदत्र दैवपदेन ग्राहं तेन दैवेन गः संयोगो वाणलक्ष्पयोः सम्बन्धो जायमानस्तस्मान्नि- मित्तादेकोपि तु एक एवापि लगिष्यति लक्ष्ये संयुक्तो भवि- व्यतीति संभावनीयम्, अपि संभावनार्थः ॥२७॥ दष्टान्तमुक्ता दाष्टोन्तिकमाह। सदैव चेतसो वृत्तिर्ध्यानाभ्यासे विधीयताम्।- कदा चित्कृपया शम्भोरखण्डाकारता भवेत ॥२८।। सदैवेति । मुमुक्षुणा पुरुषेण चेतसोन्तःकरणस्य वृत्ति- श्विदाभाससहिता निश्चयात्मिका बुद्धयपरपर्याया सदैव निर- न्तरमेव ध्यानाभ्यासे ध्यानमात्मविजातीयपत्ययानन्तरितात्म- सजातीयविषयवृत्तिप्रवाह इति लक्षणलक्षितं तस्याभ्यासः पुनः पुनरावृत्तिरुपस्तस्मिन्विधीयतां योज्यतां तथा कृते किं स्यात्त- दाह कदाचिदिति, कदाचित्कस्मिन्नपि काले ध्यानाभ्यासेन म- सादितस्य शंभोःशं सुखं भवति जीवेऽस्मादिति शम्भु: पत्यगा- त्मा तस्य कृपया दयया विवेकोत्पादनरूपयाSखण्डाकारवा- डखण्डं भेदरहितं यङ्रह्म तस्याकार: सच्चिदानन्दरूपस्तस्य स० त्ता तत्ता ब्रह्मरूपतेसर्थः, भवेत्स्यादतो निश्चपेन ध्याना- भ्यासो विधेय इति भावः ॥ २८। ननु ध्याने कृतेऽकृते वा ब्रह्माणि तत्कृतातिशयाभावाजी- वेपि तस्मिन्तुभये सति पारमार्थिकब्रह्मरूपत्वस्य सिद्धान्तित- त्वाच्च कि तदाकारवृत्त्युत्पादनायासेनेत्याशड्ा तदभावे मु- स्यभावं मतिपादयितुं ब्रह्माकारवृत्तिसम्पादने च प्वर्तयितुं व्रह्मणि तद्विदः सकाशान्न्यूनत्वदर्शनायोत्तरश्लोकद्वय तत्र च पूर्वश्लोकस्पान्यार्थत्वपतीतेः प्रकृतार्थत्वं दर्शयितुं स्वयमेवाह।

इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्िता भवति। अस्यां संस्कृतभाषा- नियद्धा यहव: प्राचीना वुर्लभा उत्तमोत्तमा: केचिदङ्गलभाषानुवा- दसहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति । तांश्च अ्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये Sपि विद्वांस: शोधयन्ति। यैग्रा- हकमहाशयैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- ककस्य खण्डस्य ।।।) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्यैर्म- हाशयैये: कानिचित खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येकं खण्डानां १) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =)देय इति।। तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। सिद्धान्ततत्वविवेक: खण्डानि ५ ५ O अर्थसङ्ग्रह अंग्रेजीभाषानुवादसहितः १ तन्त्रवार्ततिकम खण्डानि १३ १३ कात्यायनमहार्षप्रणीतं शुक्कयजुःप्रातिशाख्यम सभाष्यं ख० ६६ ० सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता वाक्यपदीयम खण्डानि ५ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्ड ३। द्वितीयभाग: तृतीयाका- ण्डम् हेलाराजटीकासहित खण्ड २) O रसगङ्गाघरः खण्डानि ९ O परिभाषावृत्ति: खण्डे २ २ O वैशेषिकदर्शनं किरणावलीटीका सव लितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम खण्डे २ २ शिक्षासङ्ग्रह: खण्डानि ५ ५ O नैष्कर्म्यसिद्धि: खण्डानि ४ ४ महर्षिका त्यायनप्रणीतं शुक्कयजुस्सवांनुक्रमसूत्रम सभाध्यम ३ ऋुग्वेदीय शीनकप्रातिशास्यं सभाष्यम खण्डानि ४ O oC (बृहृत) वैयाकरणभूषणम पदार्थदीपिकासहितम खण्डानि४ ४ विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहित: खण्डे २ २ तत्त्वदीपनम् (पश्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम) ख० ८८ 0 वेदान्तदीप: (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ टुप्टीका खण्डानि ४

0 व्याकरणमिताक्षरा। श्रीमदन्नंभट्टप्रणीता खण्डानि ६ ६ रसमख्जरी। व्यङ्गयार्थकीमुद्या प्रकाशेन च सहिता ख० ३३ ० भेदधिकार: व्याख्यासहित: श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रमप- राक्रमसहित: खरडे २ २ O बोधसारो नरहरिकृत: तच्छिष्यदिवाककरकृतटीकया स० ख०७७ ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचिता। १ O दैवशकामधेनुः अर्थात् प्राचीनज्योतिषग्रन्थः खण्डे २ O श्रीमदणुभाष्यम्। श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम। गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजी महाराजविरचितभाष्यप्रकाशाख्य- व्याख्या समेतम् खण्डानि ४ ४ तत्वशेखरः। श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः। तथा-तत्त्वत्रयचुलुक संग्रहः। कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमद्वरदगुरुविरचितः । १ 0

व्रजभूषण दास औौर कम्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़क बनारस

BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSRKIT COLLEGE, . UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A., C. I. E. AND G. THIBAUT, PH. D. No. 109.

बोधसारः । श्रीविद्वद्वर्यनरहरिविरचितः । तच्छिष्यश्रीदिवाकरकृतयाऽर्यदीप्त्या सहितः । श्रीमदुदासीनवर्यस्वामिगोविन्दानन्दशिष्येण दयानन्दस्वामिना परिशोधितः। BODHASÂR, A TREATISE ON VEDÂNTA,

ŜRÎ NARAHARI, BY

With a commentary by the author' s pupil PANDIT DIVÂKAR. .. EDITED BY SWÂMÎ DAYÂNAND. Fasciculus VIII. BENARES: Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot.

Printed at the Vidya Vilâs Press, BENARES. 1905.

सूचौपत्रम्। गणपाठ: ४ 0 गोलप्रकाशः २ गंगालहरी १ गुरसारणी जातकतत्त्वम ० १२ ततत्वदीप १ तकसग्रहं: १ दत्तकमीमांसा 0000 2 धर्म्मशास्त्रसंग्रहः १ धातुपाठ: (शिला -) ) २ धातुरूपावली २ नैषध चरित नारायणी टीका टाइप परिभाषापाठ: O १ पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता 0 २ प्रथम परीक्षा २ प्रथमपुस्तक हिन्दी O १ प्रश्नभूषणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम ग्रन्थ) घीजगणितम (म० म० पं० सुधाकरकतटिप्पणीसहित) V मनोरमा शब्दरतसहिता (टाइप) O लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता लघुकोमुदीभाषाटीका O लक्षणावली O लीलावती (म०म० पं० सुधाकरऊतटिप्पणीसहित) वसिष्ठसिद्धान्तः विष्णुसहस्रनाम १ ٥

शब्दरूपावली शङ्गार सप्तशती समासचक्रम समासचन्द्रिका सरखवतीकण्ठाभरणम् साङ्गयचन्द्रिका टिप्पणीसहिता साङ्गयतत्त्वकौमुदी O ६ सिद्धान्तकीमुदी सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता उपसर्गवृत्ति १ क्षेषकौमुद्ी ६ सेत्रसाहती २ 0

ज्ञानगङ्गातरक्गोनाशीतिकम्। ६७१

ब्रह्मणोपि ब्राह्मणः श्रेयानित्याह द्वाभ्याम्। ब्रह्मणोपीति। ब्रह्मणोपि ब्रह्मभावादपि ब्राह्मणो ब्रह्मवेत्ता श्रेयानतिश्रेष्ठ इत्येवमाह कथयति द्वाभ्यां न तु पूर्वश्रोकस्यै-

र्ययति। वान्यार्थो वेदितव्य इति भाव:, तदेव श्लोकद्वयमुदाहृत्य द-

लीलासिन्धोः कियदिव हरे: षोडशस्त्रीसहस्त्रं निःसंख्याता विविधरुचिना येन भुक्ता: स्त्रियस्ताः। तादङ्नीतः स पुनरनया भामया वश्यभावं। सम्यग्भुक्तो यदुपतिरतः सत्यभामैव धन्या ॥२९॥ लीलासिन्धोरिति। हे शिष्य लीलासिन्धोर्लीलानां क्री- डाना जलस्थानीयानां सिन्धुरिव सिन्धुराधारभूतस्तस्य हरेर्भे- क्तदु:खहरणशीलस्य श्रीकृष्णस्य पोडशस्त्रीसहसत्र पोडशसंख्याकं सत्रीणां युवतीनां सहसत्रं सहस्राणि जातावेकवचन भागवतादौ वर्णितं श्रुत्वाऽऽश्चर्य करोषि तत्पोडशस्त्रीसहसर कियदिव कि- यत्प्रमाणमित्र अतिस्वल्पमेव तदित्यर्थः, कुत इत्यत आह निःसं- खयाता इति, विविधरुचिना विविधाSनेकमकारा रुचि: प्रीतिर्यस्य स तथोक्तस्तेन तथाभूतेन येन हरिणा श्रीकृष्णेन ता उक्ताः स्तिियो वनिता निःसंरयाता निर्गता निृत्ता संख्या गयना याभ्यस्तास्त्रथोक्ता भुक्ता अभ्यवहता: क्रीडिता इत्यर्थः, पा- लिताश्र भुजधातोः पालनाभ्यवहारार्थाश्निष्ठा तस्मिञछीकृष्णे पोडशस्त्रीसहस्रभोग एव नाश्चर्यकारयमिति भाव:, तत्र विचाहे- नाङ्गीकृतानां स्त्रीणामेवाष्टाधिकशतोत्तरषोडशसहस्त्रसंख्याक- त्वेपि गोपकन्यानां विवाहितानामविवाहितानां चापरिमितानां रासक्रीडायां श्रीकृप्णेन भुक्तत्वादनन्तत्त्वं श्रीकृष्णभुक्तस्त्रीया

६७४ बोघसारे।

क्षेयं, स श्रीकृष्णस्तादटगुक्तगुणसंपन्नो यदुपत्तिर्यदूनां यदुकुलोत्प- ञ्ञानां पतिः पालक: श्रीकृष्णोऽनया तादृशश्रीकृष्णवशीकरणगु- णेन प्रसिद्धत्वात्मत्यक्षया मख्यातयेसर्थः, भामया ससभामाना- म्न्या स्ति्रिया वश्यभावं स्ववशत्वं नीतः प्रापितश्च पुनः सम्यग्भुक्त आतृप्ति भुक्त: क्रीडितोऽतो हेतोः सत्यभामैव सत्यभामानान्नी स्त्येवोक्तानन्नश्रीकृष्णवनितानां मध्ये तद्वशी भूताच्छी कृष्णादपि धन्या कृतार्थाऽतिश्रेष्ठेति यातदिति लोकप्रसिद्धार्थः।पकृतार्थस्तु लीलासिन्धोर्लीलानां जीवन्मुक्तव्यवहाराणामनायासेन क- तत्व्रात्ता एव लीलापदेनाऽत्र ग्राह्यास्तारमां लीलानां जलस्था नीयानां नित्यमुक्तात्मव्रह्मैताश्रयत्वात्सिन्धुरिव समुद्र इन तस्य हरे: सर्वद्रनहरयाशीलस्यात्मनो ब्रह्माभिन्नस्य लोकदृष्ठ्या कस्मिश्चित्ममये कस्मिंश्रिज्ज्ञानिनि अन्तःकरणावच्छिन्नत्वेन प्रतीतस्य षोडशस्त्रीमहस्त्रं 'षोडशकलः सोम्यपुरुष' इति श्रुत्या कलानां पोडशत्वपतिपादनात्ता एवात्र पोडशसङ्खया ग्राह्यास्तामां स्थित्यभावपरसिद्धया च समूहरुपत्वाच्च स्त्रीति नाम स्सै ष्ठ्यै घातोः शब्दसंघातार्थस्येद स्त्यायतेई्रडिति ड्रटि डकारटकारयो- लोपे च डिति टेलोपे च ततो ीषि च स्त्रीशब्दनिष्पत्तेः सर्व- नाम्नां च वाचारम्भणश्रुत्या वाज्मात्रत्वमतिपादनादनुभूयमा- नपरस्पराश्रयस्य पोडशवृत्तिपु प्रसिद्धेश्च पोडशकलानां स्त्रीश- व्देन प्रतिपादने तासां च पत्येकमनन्तविपयाकारवत्तयाऽनन्त- रूपत्वात्सहस्त्रत्वं तत्पोडशस्त्रीसहस्त्रं भोग्यं कियदिव किय- त्परिमागामित्र अ्रत्यल्पमेव तदिति येन भुक्तेन वन्धनं तस्य ज्ञा- निनो कथं नेत्याश्चर्ये तव जायते तन्न कर्त्तव्यमति भाव:, कुत इत्यत आह निःसङ्वयाता इति विविधा अनेकमकारा

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६७५

रुचयः मीतयो यस्य स तथोक्तस्तेन येन ब्रह्माभिन्नपत्यगा- त्मना योगिप्रत्यक्षेन समष्ठ्यहङ्कारसम्बद्धसर्वजगत्साक्षिरुपेण ब्रह्मणा हिरण्यगर्भोपासकदृष्ठ्या हिरण्यगर्भरूपेण ता उक्त- लक्षया व्यप्टिलिङ्गशरीरेपु पोडश पोडशममूहरूपा: मसेकं ताश्च सहसरं सहसत्र परिणतास्ता: सर्माष्टलिङ्गशरीरे निःसख्याता निर्गतसङ््याका अ्रनन्ता इतर्थः, स्त्रिय उक्तलक्षगावतत्वात्रि- पुट्योऽत्र ग्राह्या भुक्ता भोग्यत्वेनानुभूता इति यावत्तैजम- हिरण्य गर्भयोरुपाध्य भेदेनाभेदात्कूटस्थ ब्रह्मणोरप्यभेदात्कूटस्थ-

तिरुकारवाच्यस्य हिरण्यगर्भस्य सत्ताभानपदत्वेन पालकस्त्वंपदलक्ष्यार्थकूटस्थ- चैतन्याभिन्नसतत्पदलक्ष्पार्थो ब्रह्मचैतन्यं सोऽनया सर्ववेदान्तेषु ममिद्धत्वेन ज्ञानिप्रसक्षया 'दृश्यते स्वग्ग्रया बुद्धे'त्यादिश्रुते- भमिया मतगभिन्नस्वमकाश ब्रह्म भापदेनात्र ग्राहं तन्माति

स्मीति प्रमारूपा वृत्तिस्तया वश्यभारव वशमनुकूलत्वमहनीनि वश्यस्तस्य भावस्तत्ता तं नीतः पापितो यदानुभवेच्छा तदानु- भतविषयत्वेन दृश्यते तथा सम्पादित इत्यर्थः, च पुनः स- म्यगमम्भावनाविपरीतभावनारहिनं यथा भवति तथा भु- क्तोडनुभूतो यद्तो हेनोरतो हेतोरनन्तत्रिपुटीलक्षण- स्त्रीपु मध्ये ब्रह्मणः सामान्यरूपेण प्रतक्षरुपेया विद्यमानत्वा- दपि ब्रह्मतोपि ससभामैव सच्या कालत्रयावाध्या या भा चितिस्ता माति व्याप्रोतीति सत्यभामाऽहंव्रह्मास्मीति प्रमा- रूपा वृत्तिरेव केवलं धन्या कृतार्थरूपा शष्ठेत्यर्थः, ब्रह्मतोपि

६७६ बोधसारे।

ब्रह्माकारवृत्ते: श्रैष्ठ्यपतिपादनेन तद्वतो ब्राह्मगास्यात्र श्रैष्ठ्यं दर्शितमिति भावः॥२९॥ इदानीं स्पष्टमेव तदाह। वर्त्तते ब्रह्म सर्वत्र ब्राह्मणो लभ्यते क्वचित्। समर्घा्कह्मणस्तस्मान्महर्घो ब्राह्मणो भवेत्॥ ३०॥ वर्त्तत इति। ब्रह्म देशादयनवच्छिन्नं वस्तु सर्वत्र समस्तज- गद्रतपदार्थेषु सर्वजाग्रदाद्यवस्थासु चानुस्यूतं वर्त्ततेऽस्ति ब्राह्मयस्तु ब्रह्मवेत्ता च कचित्कर्मिश्चित्काले कस्मिश्चिद्देशे बा विरल इसर्थः, लभ्यते माप्यते तस्मात्ततः कारणात्समर्घा- तसर्वत्र सामान्यरूपेणविद्यमानतया समर्घ बहु तस्माद्वह्मणाः प्र- त्यगभिन्नपरमात्मनः सकाशाद्राह्मणो ब्रह्मवेत्ता महर्घो ब- हुपन्रमूल्यलभ्यो भवेत्स्यादतो मुमुक्षुभिर्ब्रह्माकारटच्तिस- म्पादनेन ब्राह्मणत्वं साध्यमिति भावः।। ३० ।। ननु तर्हि ब्रह्माकारा रत्ति: कथं सम्पादेसाशक्ा लोके षणादित्यागं विना सा केव्रलश्रवणादियत्रेनैव न लभ्यत इसा- झपेन स्वेष्टवस्तुनि योगिमनोरमयं सदष्टान्तमाह। परसङ्गसुखासक्तं योगिनां योषितामिव। विहाय लोकसिद्धान्तं रमते स्वमते मनः ॥३१॥ परसङ्गसुखासक्तमिति। योषितामित यथा योषितां व्य- भिचारियीनां स्त्रीणां परसङ्गसुखासक्तं परेणान्यपुरुपेय सह यः सङ्गः संयोगो मैथुनमित्यर्थः, तज्जन्यं यत्सुख तस्मिन्नासक्तं रतं सन्मनोऽन्तःकरसां लोकसिद्धान्तं लोकेपु लोकिक- शास्त्रेषु च यः सिद्धान्तो निर्यायस्तं व्यभिचारादिनिषेधरूप- मित्यर्थः, विहाय परित्य्प स्वमते स्वस्या मतमिष्टं यत्परस-

ज्ञानगङ्गानरङ्गोनाशीतिकम्। ६७७

इसुखं तस्मिन्नेव रमते क्रीडति तद्वद्योगिनां ज्ञानिनां मनोन्त :- करणं परसङ्गसुखासक्तं परः कार्यकारणातीतः परमात्मा तेन सह यः सङ्गः संयोगस्तादात्म्यमित्पर्थः, तज्जन्यं यत्सुखं शर्म तास्मिन्नासक्तं रतं सलोकीसद्धान्तं लोकारना तत्तच्छास्त्राणं च यः सिद्धान्तो निर्यायो देहाद्यात्मबुद्ध्या वणाश्रपाद्याचा- रस्यावश्यकर्त्तव्परूपस्तं विहाय परित्यज्य स्व्रमते स्वस्यात्म- नो मत इष्टे ब्रह्मसुख एव रमते क्रीडति एवमेव सर्वलोकधर्मा- न्परितज्य त्वपा स्वमते ब्रह्मसुख एव रतिः कार्या तेन च व्र- ह्माकारा रत्तिर्भवेदिति भावा, अत्र भगवद्रचनं। 'सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज। अहं त्वां सर्वपापभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच' इति,। श्रुतिश्व 'लोकैपणायाश्च वित्तैपणायाश्चे'सादिः, 'न क- र्मेणा न प्रजया न धनेन सागेनैके अमृतत्व्रमानशु रि'ति च ॥३१॥ ननु सर्वलौकिकधर्मेभ्योपि व्यावरततितस्य मनसो ब्रह्मा- कारता भवेश्नवेति सन्देहमालक्ष्य तन्दूरीकरोति सदष्टान्तम्। तोयरन्ध्रनिरोधेन भाति पूर्ण सरोवरम्। वृत्तिरन्ध्रनिरोधेन पूर्णो बोध: किमन्हुतम्॥ ३२॥ तोयेति। हे शिष्य यथेतध्याहार्य यद्वत्तोयरन्ध्रनिरोधेन तोयस्य जलस्य यानि रन्धरागि च्छिद्रायि कर्कटादिभिर्निर्मि- तानि तद्द्वारा जलनिर्गमेन सरोवरस्यापूर्णत्वं भषेदिति पसिद्धं तेषामेव निरोधेनावरोधेन कतेन जलस्य तत्रैत्र स्थिरतया पूर्गी भरितं सरोवरं सरो भाति शोभते तथेत्यध्याहार्य तद्वदवृत्ति- रन्ध्रनिरोधेन वृत्तयः कामादय इन्द्रियाणि च ता एव रन्धायि अन्तःकरणाबच्छ्वित्ज्वानस्य तत्तद्विपयं प्ति गन्तु द्वाराया तेषां

६७८ बोधसारे।

निरोधेनावरोधेन कृतेन बोधो ज्ञानं पूर्णो परिपूर्णो भाति श्रो- भतेऽत्रास्मिन्नर्थे किमद्भुतं कुत आश्चर्य तव नात्र सन्वेहः कार्य इति भावः॥३२॥ ननु सर्ववत्िनिरोधस्त्ववश्यं कर्त्तव्यश्चेत्स क्रियतां ज- गद्विषयवासनानां विद्यमानत्वे का हानिरित्याशङ्का तन्निवा- रणमन्तरेण सा न स्यादिआशयेन तस्या निष्फलत्वनिरूप- यापुरःसरं तद्दोषं दर्शयति। निर्मूला निष्कला शुष्का कदर्या भोगवासना । तया तिरोहितः स्वामी तृणेनेव महागिरिः॥३३॥ निर्मूलति। निर्मूला वासना विषयायामसत्वान्मूलहीना निष्कला निर्गता निवृत्ता कला सदंशो यस्या: सा तथोक्ता वास्तवसत्वरहितेतर्थः, शुष्का नीरसा सुखहीनेसर्थः, कदर्या शठा स्व्रस्त्विषयात्यागेन दुःखदेसर्थः, एतादृशी भोगवासना भुज्यन्त इति भोगा निषयास्तषां जगद्रतपदार्थाना वासने- च्छाडस्ति, नतु तर्हस्तु सा तादृश्या भोगवासनया किंकर्त- व्यमात्मनो येन तन्निवारणं सम्पाद्यमित्याशख्काह, तयेति तथा भोगवासनया स्वामी तस्पा: सत्तापदत्वेन पालकः प्र- त्पगभिन्नः परमात्मा तिरोहित आच्छादितोडस्ति अतो न पकाशते, ननूक्तलक्षणतत्षेन तस्यास्तुच्छतायां सत्यां कथं ग्रह्म- रूपस्यात्मनआच्छादकत्वं सम्भाव्यमित्याशङ्ा तत्मम्भाव- यितुं द्ृष्टान्तमाह तृगोनीत, तृगोनेव यथा तृणं स्वयमतिसूक्ष्म- त्वेन तुच्छमांप स्व्रतो वीजारोपेण तदुत्पन्नतृणसमूहरुपेण प- रिणतेन यवसेन महागिरिर्महारनातस्थूलोपि गिरि: पर्व्रत आ- छछादितो भवति तद्वदित्यर्थः, अयं भावः-पर्वतादुत्पन्नस्य तृणस्प

ज्ञानगङ्गातरङ्गेनाशीतिकम। ६७९

स्वस्यानेकत्वरूपपरिणामेन स्वतस्तुच्छे सत्यपि स्वकारयत्ृ- हत्पर्वताच्छादकत्वसिद्धिरिव वासनायाः स्वतम्तुच्छत्वेपि स्व-

सम्भाव्येति तन्नाशे यत्रः कार्य इति ॥ ३३ ॥ तमेव वामनासागं द्रढयितुं तं बिना देशकालादीनां मु- क्तिसाधनानां मुक्तावकिश्श्चित्करत्वं दर्शयति। न देशकालौ न वयो न युक्तिर्न विदग्धता। यदैव वासनात्यागस्तव मुक्तिस्तदैव हि ॥ ३४ ॥ नेति। हे शिष्य वासनात्यागाभावे सति तव ते देशो विजनादि: कालश्च प्रत्यूपादिध्यानयोग्यौ न मुक्तिमापकौ भवत एनमग्रेपि तथा वयोऽवस्थापि वार्धक्यादिर्न नैव मुक्तिपदं भवति न नैव युक्तिर्योगोपि मुक्तिदा स्पाद्विद- ग्वता पाण्डित्यं न मुक्तिं साधर्यात, ननु तह्ोंपामभावेपि के- वलभोगवासनात्पागस्यापि तथात्वमस्तु तत्राह यदैवेति, हे शिष्य पूर्वोक्तसाधनेष्वसत्सु सत्सु वा यदैव यस्मिन्नेव समये तव भततो वासनात्यागो वासनानां भोगेच्क्ासस्कारायं त्यागः प्रमोकः स्यात्तदैव तत्रैव समये तवेत्यावर्त्तनीयं मुक्ति- र्मोक्षः स्याद्रवेद्धि मसिद्धमेतद्वेदान्ते विद्ृत्सु च वासनात्या- गस्यैव मुक्तिपदत्वमित्यर्थः ॥ ३४॥ ननु कृतेप्यभ्यासे ज्ञानं स्यान्नवेत्याशङ्कां शिष्यस्यालक्ष्प सदृष्टान्तं तत्सम्भावयति तत्र दृष्टान्तपक्षेऽर्थस्तावद्। उपायैः शोधिते क्षेत्रे निर्मलं बीजमर्पितम्। किं चित्रं धान्यसम्पत्तौ स देवो यदि वर्षति॥३५॥ उपायैरिति। उपायैः कर्षयाद्युपायैः क्षेत्रे बीजावापस्थान-

६८० बोधसारे।

भूमौ शोधिते शुद्धे कृते सति ततश्च तत्र निर्मलं शुद्ध बीज कीटा- दिभिरदुष्टं बीजं चणकादि धान्यमर्पितमुप्तं यदि च यर्होन स मेघाभिमानी देव इन्द्रो वर्षति वृष्टिं करोति तहि तदा धान्यस- म्पत्तौ धान्यानां चयाकादीनां धान्यानां सम्पत्तौ भासौ सत्या किश्चित्रमाश्चर्य कः सन्देहो वा। दार्ष्टान्तिकपक्षेप्यत्रैवार्थ ऊहः स यथा हे शिष्य क्षेत्रेन्तःकरया उपायैरुपायान्ति मोक्षसा- धनभूते ज्ञानेऽनुकूला भवन्ति त उपाया वैराग्यादयस्तैः कृत्वा शोधिते निर्मलीकृते सति तत्रैव निर्मलं शुद्धं मायात- त्कार्यमलरहिनं भेदरहितमित्यर्थः, बीजं समस्तजगत्कारणभूतं प्रसगभिन्नं ब्रह्मार्पितं धारणया स्थिरीकृतं सददि ताह स- देवः स गुरुरूपो देव ईश्वरो महावाक्यार्थोपदेशेन वेदान्तार्थ- निरूपणरुपेय जलेन वर्षति ज्ञानामृतवृष्टि करोति तहि तदा धान्यसम्पत्तौ धान्यं धन्यत्वं कृतकृत्यत्व्मित्यर्थः, तस्य स- म्पत्तौ मास्ती सत्यां किश्चित्रं किमाश्चर्य कः सन्देहो वा न कांपीत्यर्थः । ३५।। ननु महावाक्यविचारेण ज्ञानं भवतीत्युक्तं तत्कीदृशमि- त्याशड्ा लोकमसिद्धज्ञानविलक्षयं तद्दर्शयति। कृतवाक्यविचारस्य परमार्थमभीप्सतः । ज्ञानं गरिष्ठमज्ञानमज्ञानं ज्ञानमुत्तमम॥ ३६॥ कृतवाक्येति। हे शिष्य कृतवाक्यविचारस्य कृत आव- ्ितो वाक्यानां महावाक्यानां तत्त्वमसीत्यादीनां विचारो विवेको येन स तथोक्तस्तस्यात एव परमार्थ महावाक्यवि- चारेण विविक्तं परमार्थ प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म तदेव मोक्षरूपम- भीप्सतः सर्वभावेनेच्छ्वतो विदुषो गरिष्ठमतिस्थूलं लोकमसिद्धं यत्पाण्डित्याद्यतिस्थूलं ज्ञानं ज्ञायन्ते विपपाः सर्वेऽनेनेति ज्ञानं

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६८१

वेदनं तदज्ञानमवेदनं भवतति, यद्वा लोकपसिद्धं यज्ज्ञानं वेदनं तद्गरिष्ठं श्रेष्ठमज्ञानं भवतीति व्याख्येयं, तथा लोकप- सिद्धमज्ञानं जगद्विषयक ब्रह्मविषयकमपि अवेदनं यदुत्तमं श्रेष्ठं ज्ञानं जायते भास्यते पत्यगभिन्नव्रम्मरूपेया तत्स्वयंप्रका- शरूपव्रह्मभानमेव भवति, यद्वोद्गतं तमोडज्ञानं यस्मात्तदुत्तम- मज्ञानहीनं शुद्धमित्यर्थः, ज्ञानं ज्ञायते प्रकाश्यते प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मानेनेति ज्ञानं वेदनं भवतीत्यर्थः, तत्तादृश ज्ञानं मुमुक्षुभि- र्मोक्षाय सम्पाद्यमिति भावः ॥। ३६॥ ननु तादृशज्ञानाभावेपि मम वेदान्तव्याख्यातृत्वेनैव मोक्षो भवेविाशक्ा तव्याख्यानासत्त्यात्मन्यस्थिरत्वे सति वादिज- पादौ पवृत्पा मोक्षो न स्यात्प्रत्युत देहात्मभावरूपं मरणं द्वेष- वृद्ध्या वाऽरिकृतमारणादिपयोगेन लोकप्रसिद्धं देहविसर्ज- रूपं वा मरणं भवेदिसाशयेनाह।

व्याख्यासि वेदान्तगिरो जयसि द्वैतवादिनः । नान्तर्विशसि तन्मन्ये तत्रास्ति मरणं तव ॥ ३७ ॥ व्याख्यासीति। हे शिष्य त्वं भवान्वेदान्तगिरो वेदान्ताना- सुपनिषदां सूत्रभाष्यादीनां च वाक्यानि व्यारुयासि व्या- रूयानं कृत्वा निरूपयसि ससं तव्याख्यानेन च द्वैतवादिनो- डनेकस्वगतादिभेदभिन्नं जगद्वह्मजीवयोर्भेदं च द्वैतं तद्वदितुं सत्यत्वेन प्रतिपादयितुं शीलं येषां ते तथोक्तास्ताञ्जयसि पराभवसि तदपि सत्यं परन्तु अन्तरन्तरात्मनि न विशसि लीनो न भवास तत्ततो हेतोस्तत्र द्वैतवादिजयाय वेदान्तव्या- खयाने तव ते मरणं देहात्मभावरूपा मृतिरथवा वादिकृत- मारणादिपयोगेन प्रसिद्धं देहविसर्गरूपं मरणमस्ति विद्यत

६८२ बोधसारे।

इत्यहं मन्ये निश्चिनोमि आत्मानुसन्धानाभावे वेदान्तव्याख्या- नस्य मरणमेव फलं न मोक्ष इति भावः॥३७ ।। अत एव पूर्वपूर्वकाला दुत्तरोत्तरकाल आत्मनि स्थैर्याधि- क्यं सम्पाद्मित्याशयेनाह। मित्रेण कुशले पृष्टे पूर्वावस्थामनुस्मरन्। इदानीं कुशलं जातमिति हृष्यति योगवित ॥।३८।। मित्रेणेति। हे शिष्य योगविद्योगो जीवब्रह्ैक्यं तद्वेत्ति जानातीति योगविज्जीवब्रह्मैक्यवेत्ता मित्रेण हितोपदेशकर्त्रा गु- रुगा कुशले क्षेमे पृष्टेऽनुयुक्ते सति ततः पूर्वावस्थां किं चिद्रह्म- सुखानुभवरूपामवस्थां स्थितिमनुस्मरन्ननुचिन्तयनू सन्नि- दानीं पूर्वावस्थातोऽस्मिन् क्षणे कुशलं क्षेमं विशिष्टं जातमुत्पन्न- मित्येवं कथयित्वा गुरुं प्रति स्व्रयं हृष्यति हर्ष मामोति एवमेव त्वयाषि उत्तरोत्तरक्षणे ब्रह्मसुखस्थैर्यमन्तःकरणे स्याद्यथा तथा- डभ्यास: कर्त्तव्य इति भाव: ॥। ३८ ॥ ननु मोक्षमाधनभूतज्ञानाभ्यासस्यातीव प्रयत्रसाध्यत्वा- त्स्वल्पप्रयत्नसाध्यकर्मणैव परलोकसुखादिसाध्यं किं ज्ञानपया- सेनेयाशङ्गां शिष्यस्यालक्ष्य गुरु: कर्मरुचिवारणेन ज्ञाने रुचि- मुत्पादयितुं कर्मिण: सकाशाज्ज्ञानिनः श्रैष्ठ्यं दर्शयति द्वाभ्यामू। कर्मठः काश्चनालिप्तशून्यताम्रघटोपमः। विद्वांस्तु रत्नसम्पूर्णहेमकुम्भ इवोत्तम: ॥ ३९॥ कर्मठ इति। कर्मठः कर्मासक्तो वहिः शुचित्वदर्शनादन्तर- ज्ञानावृत्तत्वाच्च काश्चनालिप्तशून्यनास्रटोपमो वहिः काञ्चनेन सुवर्णेनालिप् ईपल्लिप्तोऽन्तश् शुन्यो रिक्तो यस्ताम्रस्य घटः

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६८३

कुम्भः स एवोपमा दृष्टान्तो यस्य स तथोक्तोऽस्ति तु पुन- विद्राऊज्ञानी रत्नसम्पूर्णहेमकुम्भ इव यथा रत्नैर्हीरकादि- भिः सम्पूर्णः परिपूर्णो हेम्रः सुवर्णस्य कुम्भः कलशस्तथो त्तम: श्रेष्ठोऽन्तर्ब्रह्मसुखपूर्गात्वाद्वहिरपि मुमुक्षूणां ज्ञानप्रदत्वा- च्ातः कर्मठाज्ज्ञानी श्रेष्ठ इति भावः ॥ ३६ ॥ ननु देहत्रयव्यवहारे जाग्रत्स्वप्रसुपुपतिरुप उभयत्र समाने दृश्यमाने ज्ञान्यज्ञानिनोरन्तरं कथमवगन्तव्यं तच् कीदगियाशक्ा सुखप्रदत्वदुःखपदत्वाभ्यामेवेसाशयेन तदेव सदृष्टान्तमाह। भूरूहत्वाविशेषेषि द्वयोरन्तरमीद्शम् । इक्षुकाण्डसमो विद्वान्दण्डकाष्ठसमः पशु: ॥४०॥ भूरुहत्वेति। हे शिष्य भूरुहत्वाविशेषेपि भुवः पृथ्व्या रुहन्ति उत्पद्यन्ते ते भूरुहा वक्षास्तेपां भावो जातिस्तस्याSवि- शेपोडवैलक्षण्यं तस्मिन् सतपि दयोरिक्षुदण्डकाछ्ठयोरन्तरं भेद ईदृशमेतादृशमस्ति मिष्टरसदानेन तृप्तिकारकत्वं ताडने- नान्येषां दुःखकारणत्वं चान्तर यद्रल्लक्ष्यते तद्वद्भूरुहत्वाविशेषेपि भूर्भवस्स्माज्जगदिति भूशब्दवाच्यं ब्रह्म तस्माद्रुहृत उत्पन्नौ भवतस्तौ तथाभूतौ ज्ञान्यज्ञानिनौ देहत्रयं वा ब्रह्मोत्पन्नं तस्य तयोवा भावस्तत्वं तस्य देहसत्वस्योभयत्राविशेषेऽवैलक्षण्ये स- त्यपि द्वयोज्ञन्यिज्ञानिनोरन्तरं भेद ईदंशमेतादृशमस्ति की- दशं तदित्यत आह इस्ष्विति, विद्वाञ्ज्ञानी मुमुक्षूगां मुक्ति- सुखदानेन नित्यतृप्रिकारकत्वादिक्षुकाण्डेनेक्षुदण्डेन सम. स्तुल्योडस्ति पशुरज्ञानी दण्डकाछठसमो दण्डो यष्टिस्तत्का- छठं तद्यथा दण्डपरिणामेन दुःखकारणं तेन सम उत्तरोत्तरं दु :- खकारणत्वात्तुल्योऽसिति विद्यत इदमन्तरं ज्ञान्यज्ञानिनोरिति भाव:॥ ४० ।।

बोघसारे।

इदानी ब्रह्माकारापरिच्छिनवत्तौ ब्रह्माविर्भावस्य तत्र तत्र

म्पाद् इत्याशयेन तमेवार्थमन्योत्तया प्रतिपादयति। विशालदृष्टी रमते न त्वन्यत्र पतिर्मम। येन दृष्टिर्विशाला स्यात्स मन्त्रो मम दीयताम्॥४१॥ विशालदृष्टाविति। हे शिष्य काचित्स्री स्वमतं सिद्ध भ- साह हे सिद्ध मम मे पतिर्भत्ता विशालदष्टौ विशाला बृहती दृष्टिर्नेत्रं यस्याः सा तथोक्ता तस्यां कस्यां चित्स्नयां रमते रति करोति अन्यत्रावीर्घनेत्रासु न तु नैव रमते क्रीडति अतः कारणाधेन मन्त्रेया उपलक्षणमेतदौपघादीनां दृष्टिर्नेवं वि- शाला दीर्घा स्यान्द्वेत्स तादृशो मन्त्रो मन्त्रौषधादिर्मम मे दीयतां समर्प्यतामेनरं मार्थयति, अयमाशयः-यथा स्वपत्युर्वि- शालदृष्टी रमण निरूपितं तथा प्रकृतेर्थे विशालाऽपरिच्छ्ित्रा दृष्टि'दश्यते त्वग्ग्रया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिरि'तिश्रुत्युक्ता ब्रह्माकाराऽहंव्रह्मास्मीति ममा दृत्तिरत्र ग्राह्या तत्र मम बुद्धय- वच्छिन्नचिदाभासस्य मे पतिः सच्चिदानन्दार्पणेन पालकः प्र. त्यगभिन्नः परमात्मात्र ग्राह्यो रमते क्रीडति अन्यत्र परिच्छिन्न- वृत्तिपु नैत्र रमतेडतो येन मन्त्रेण प्रणवादिना तदुपलक्षितेन योगेन ज्ञानेन वा दृा्टिर्द्टश्यतेऽनुभूयते ब्रह्मानयोति दृष्टिरहंत्र-

क्तलक्षणो मन्त्रो मन्त्रादिसाधनं मम साधिष्ठानबुद्धिस्थचि- दाभासस्य त्वच्छिष्वस्य हे गुरो दीयतां समर्प्यतामेवं मार्थना गुरोरग्रे निसं कर्त्तव्येति ध्वनितम् ।। ४१।। इदानीं गुरुं माप्यापि उक्तविधमार्थनाया अभावेन ज्ञा-

ज्ञानगङ्गातरङ्गानोशीतिकम। ६८५ नामाप्ती सच्या सामान्यवुदध्या कृतया गुरुसेक्या निष्फला- युर्व्ययमात्रं फलं जायते ततश्च दुःखमेव फळं पर्यवस्यतीति सूचनापान्योत्तयाह गुरुः। पूज्योऽयमिति विज्ञाय पूजितः स्वापितो गृहे। न भुक्तो मृढया स्वामी कश्चित्पुरुष इत्ययम्॥४ २॥ पूज्योयमिति। यथा कया चिन्मूढया स्वपतिज्ञानाभाव- वत्या स्त्रिया स्वामी स्वपतिरेव चिरकालाद्देशान्तरादागतो- डयं कश्चित्पुरुषः सामान्यः कोपि नरोडयं दृश्यमान इति निश्चिस स्वपत्युः परदेशस्थत्वे प्रत्क्षत्व।योगात्तस्मिनूदृश्यमाने तदसम्भवं मच्वेति यावदतः स्वगृद्ागमनान्मया गृहस्थया पृज्यः पूजितुमर्चितुं योग्योऽस्तीति विज्ञाय निश्चिय च पूजितोऽर्चितो भोजनार्पणादिना तर्पितः सन्गृहे मन्दिरे स्व्रापितो निद्रायितः परन्तु न भुक्तो न रसाऽङ्गीकृतोऽतस्ता- वान्कालस्तस्या व्यर्थमेव गतो यथा तथा प्रकृतेपि योजनीयं तद्यथा मूढयाऽज्ञानिमुमुक्षुबुद्ध्याडयं कश्चित्पुरुषोडयं मत्पु- रोवरत्ती दृश्यमान: पुरुष उद्यमवान्नरः कोपि अस्ति लोकव- व्याप्ियमाणत्वाज्ज्ञानी न भवतीत्येवं मत्वा देहधारणवतो मम पूज्यः पूजितुमर्चितुं योग्योऽयं मदपुरत आगत इति विज्ञाय निश्चित्य पूजितो भोजनपादसंमर्दनादिनाऽर्चितः से- वित इअर्थः, गृहे स्वमन्दिरे स्वापितः शायितः परं तु अ्यं स्वामी ममात्मपदत्वेन पालको गुरुरस्तीत्येवं झात्वा न भुक्तो धातूनामनेकार्थत्वाउज्ञानपरिप्रश्नेन न सम्वादित इत्यर्थः, अतः कृतसेवाया: पारलौकिकसुखादिफलसच्वेपि मुमुक्षोर्मोक्षस्यै- वष्टत्वात्तत्साधनभूतज्ञानपाप्त्यभावेन निरर्थकत्वाव्यर्थमायुर्व्यय एवेति भावः ॥४२ ॥

६८६ बोधसारे।

ननु समाधिसाधनेनैव मोक्षोस्तु कि ज्ञानेनेसाशक्का ज्ञानं बिना संसारानिवृत्ते: समाध्युत्थाने पुनर्दुःखमेव स्यादिसाशयेन तमेवार्थमन्योत्त्याह। भोगयोग्येन वेषेण व्यतीत्य शयने निशाम्। प्रियस्य भोगमप्राप्य प्रातः क्रान्दति कामिनी॥४३॥ भोगयोग्येनेति। भोगयोग्येन भुज्यतेऽनुभूयते साक्षात्मत्यग- भिन्नः परमात्माऽनेनेति भोगो ज्ञानमपरोक्षं महावाक्यजन्यं जी- वव्रह्वैक्यविषयं तस्मिन्योग्योऽनुकूलस्तेन वेवेण बहिः संन्या- सादिवेषेणान्तवैराग्यादिचिह्वेन चोपलक्षिता सती मुमुक्षुबुद्धि: घायने शेते निन्द्राति सर्वो जाग्रत्स्वमसुषुप्तिरुपः मपश्चो डस्मिन्निति शयनं सस्मिन समस्तमपश्चलयोपलक्षिते समाधौ निर्शा रात्रि। 'या निशा सर्वभूतानां तस्यां जाग्र्ति संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ इत्युक्तलक्षरणां प्रपश्चास्फुरणारूपा व्यतीत्यातिक्रम्य पातः समाधौ प्रपश्चास्फुरणनिशान्ते प्रपचस्फुरणलक्षणदिवसात्पूर्व काले पातः प्रत्यूषकालस्तस्मिन् पियस्यात्मसाक्षात्कारवज्ज्ञान- स्यात्मसुखस्य वा भोगं संयोगमनुभवं वापाप्यालभ्य कामिनी तदिच्छ्वावती मुमुक्षुबुद्धि: क्रनदति रोदिति हा खेद ए- तावान्मम कालो व्यर्थमेव गत आत्मसाक्षात्कारेण वि- नेत्याक्रोशतीति भावः। लौकिकार्थे तावत्काचित्का- मिनी स्व्रपुरुषभोगेच्छावती स्त्री भोगयोग्येन स्व्रपच्या सह- यो भोगो रतिस्तस्मिन्योग्योऽनुकूलस्तेन वेषेण शृङ्गारेगोपल- क्षिता सती केन चिक्रोधादिना मानादिना वा प्रतिबन्धेनाऽव-

६८७

रुद्धा सती पियस्य स्वेप्सितपत्युर्भोगं रतिमप्राप्यालभ्य शयने पयङ्के निशा रात्रि व्यतीत्याऽतिक्रम्य प्रातः पभाते क्रन्दति रो- दिति हा व्यर्थ मानेन कलहादिना वा भोगकालोऽतिक्रान्तो म- याऽहो दौर्भाग्यविलसित ममेदमतोहं हिताहितज्ञानशून्यत्वान्मू- ्खेत्येव विलपतीति भावः ॥४३॥ ननु समाधिसुखस्यापि गीतायां 'यत्रोपरमते चित्तमि'त्या- दिश्लोकैर्व्रह्मसुखत्वप्रतिपादनात्तेनैव कृतार्थतास्तु किं ज्ञानजन्पेन ब्रह्मसुखसाक्षात्करेणसा हड्कान्योत्तया साक्षात्कारसुखात्मसमा- धिसुखे कृत्रिमत्वने न्यूनत्वं वर्शयति। चित्रपत्रे कृता नारी विचित्रा रूपसम्पदा। दृश्यते तावदेवाहो यावन्नायाति सुन्दरी॥ ४४॥ चित्रपत्र इति। रूपसंपदा रूपस्याकारस्य संपत्संपत्तिः शो- भेत्यर्थः, तया विचित्राऽत्याश्चर्यरूपा नारी स्त्री चित्रपत्रे चित्रा- धारभूते पत्रे तदुपलक्षिते पटादौ वा कृता लिखिता सा चित्ररूपा स्त्यहो शिष्य तावदेव तावत्कालमेव दृश्यतेऽवलोक्यते का- मिभिरिति शेषः, तावत्कियत्कालपर्यन्तमित्यत आह यावदिति, यावद्यत्कालपर्यन्तं सुन्दरी कमनीयरूपा स्त्री नायाति न पामोति तावत्कालमेव सा ेमभावेनावलोक्यते तदुत्तरं नेति भाव:, प- कृतार्थे तुन रातीति नरो वैराग्यादिसाधनसंपन्नः पुरुषोधि- कारीसर्थः, तस्येयं नारी मुमुक्षुबुद्धिश्चित्रपत्रे चित्रसदृशजगत्प- दार्थानामाधारभूते व्रह्मणि शबले पत्रस्थानीये कृता समर्पिता सा समाधिस्थिता बुद्धी रूपसंपदा रूपं यदद्वैतसुखाकृति तस्य संपत्माप्तिस्तया. विचित्रासाश्चर्यभूतेत्येवं तावदेव तावत्काल- मेव मुमुश्रुभिर्द्दश्यतेऽवलोक्यतेऽहो शिष्य तावदित्युक्ते का-

६८८ बोघसारे।

लेऽवधिमाह यावविति सुन्दरी कमनीयरूपा सुखरूपा ब्रह्म चि- तिरित्पर्थः, यावद्यावत्कालं नायाति न प्राम्ोति न प्रत्यक्षा भ- वतीति यावत्तावविति योज्यं, यद्वा चित्रमनेकविचित्रं जगत्तत्पाति रक्षतीति चित्रपोऽहङ्कारस्तं त्रायते स्वसच्वदाने- नेति चित्रपत्रं शवलं ब्रह्म तस्मिन्नित्यर्थः ॥४४॥ इदानीं गुरुवाक्ये विश्वासकर्तव्यतां स्वस्येव मुमुक्षूणां विधचे। चिन्तामणि कराड्जष्टं मा शुचः प्राह मे गुरुः । दिनैः कतिपयैरव पुनरेव मिलिष्यति ॥४५॥ चिन्तामणिरिति। हे शिष्य मे मम गुरुर्महावाक्योपदेष्टा चिन्तामणिमीप्सितफलदातृत्वेन चिन्तामयिरिव ज्ञानं तं करा- त्करोति ध्यानादि तत्करमन्तःकरणं तस्माद्ष्टं नष्टं केन- चिद्विपयरागेया प्रतिबन्धेनान्तर्हितमित्यर्थः, तन्मा शुचः शोकंमा कार्षी: शोकेन तदुधमाभावे पुनस्तत्माप्तिर्न स्यादतस्तच्छोकत्पा- गेन पुनस्तदुदोगे कृते सति चिन्तामणिर्ज्ञानं कतिपयैः कति- चित्सङ्गयैर्दिनैर्दिवसैः स्वल्पैरेव दिवसैरित्यर्थः, एव निश्चय एव नात्र सन्देहः कार्य इत्यर्थ:, पुनरेव भूयोपि मिलिष्यति प्राप्तो भविष्यतीसर्थः, इत्येवं मे मां प्राह प्रोक्तवान्मया च त- द्वचनविश्वासेन पुनस्तदुद्योगे कृते पुनस्तत्माप्तमिति गुरुतचवि- श्रवास एव सर्वविघ्ननिष्टत्या परमफलपापकः सर्वत्रेति भावः।४५॥ इदानीं गुरुवचनविश्वासोपि स्वचित्तनिश्चयेनैव स्यादिति तत्र निश्चयं संपावयितुं स्वस्य संशयग्रस्तत्वे कचिद्विवेकरूपं मन एव मत्संशायनिवारकं भवत्यतो मनसि विवेक एवा स्थापनीय इत्याशयनाह।

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम् । ६८९

करोमि संशयं यावन्मुकुन्दमुखदर्शने। आश्वासयति मां तावत्परमा देवता मनः ॥४६॥ करोमीति। हे शिष्य अहमज्ञानावस्थायां मुकुन्दमुखदर्शने मुकुन्दो मुक्तिपदो गुरुरात्मा च व्रह्माभिन्नस्तस्य गुरोर्मुखं देहस्थं प्रत्यक्क्मेव तन्मुखतो महावाक्यद्वारा प्राप्तेन 'चेतोमुख' इति श्रुतेः प्रत्यगभिन्नं ब्रह्माकारवृत्तिरूपं मुखं ग्राह्यमात्मनश्च सैव ब्रह्माका- रादृत्तिर्मुखपदेन ग्राह्या तस्य दर्शनमवलोकनं तस्मिन्यावद्यत्कालप- यन्तं संशयं मम गुरुमुखाच्छुतेन महावाक्यविचारेणात्मव्रह्मसा- सात्कारः स्यान्न वेसेवं रूप सन्देहं करोमि संपादयामि ता- वत्तत्कालमेव विवेकसंस्कारवन्मनोऽन्तःकरयं परमा श्रेष्ठा देवता देषवदादटतं सत्पकाशबहुलमित्यर्थः, मां सन्दिह्यमानं मा माश्वासयति साम्ना वोधयति अतो विवेकेन मन एव संस्कार्ये पूजनीयं च तन्मुमुक्षुंभिरिति भावः ॥ ४२॥ नतु आत्मनि कंदर्पकोटिलावण्यं किमभिपायेण वर्षिातं तच्चासम्भाव्यं सौन्दर्यस्य साकारनिष्ठत्वान्निराकारे तु तदात्म- न्ययुक्तमेवेत्याशर्ङ्गां शिष्यस्य लक्षौरालक्ष्ष तत्सम्भा व ने न ्ता निराकरोति। कन्दर्पकोटिलावण्यं सत्यमुक्तं जनादने। कन्दर्पप्रमुखाः सवे तत्प्रकाशे पलायिताः ।४७।। कन्दर्पेति। हे शिष्य जनार्दने जनानां जन्मवता जीवाना- मर्दने आत्मत्वेन तन्निर्वाहकत्वाद्गतिरूपे यत्पुराणादिषु कन्दर्प- कोटिलावण्यं कन्दर्पाणां कामानां कोटयोऽपरिमिता मूर्त्तय- स्तासां लावण्यं सौन्दर्यमुक्तं पुराणादिपु कथितं तत्सत्यं यथार्थ- मेव कुत इत्यत आह कन्दर्पममुखेति, यत्पकाशे यस्य सर्वगति-

६९० बोधसारे।

रूप स्यात्मनः प्रकाशे द्योतेऽन्तःकरया आविरभूते सतीत्यर्थः, सर्वे समस्ताः कन्दर्पप्रमुखाः कन्दर्पः कामः प्रमुख आद्यो येषां क्रोघादीनां ते तथोक्तास्ते पलायिता: पलाय कापि गता नष्टा इत्यर्थः, अतः सत्यमुक्तमिति योज्यम् ॥४८॥ इदानीं रजोविकाररागादित्यागं विनाडविद्यावरणनिरासो न स्यरत्तं विना चात्मसाक्षात्कारो न स्यादितीममर्थमन्योक्तया दर्शपति। अश्रु मुक्तं वियोगिन्या राधया मेलनाशया। तत्रैव मायया गुप्तः प्राप्तः प्रकटतां हरिः ॥४८॥ अश्विति। वियोगिन्या श्रीकृष्णस्य वियोगोऽस्ति यस्याः सा तथोक्ता तया राधया राधानाम्न्या गोपिकया मेलनाशया श्री- कृष्णस्य मेलनं योगस्तस्याशयेच्छया करणभूतयाऽश्रु नेत्राम्बु मुक्तं विस््ष्टं यदा तदेसध्याहारय यदा यस्मिन्समये तदा तस्मिन्ने व समये पूर्व मायया स्वान्तर्धानशत्त्या गुपोऽन्तर्हितो हरि: स्व- भक्तदुःखहरणाशीलः श्रीकृष्णस्तत्रैव यत्र स्थानेन्तर्हितस्तस्मिन्नेव स्थाने प्रकटतामाविर्भूततां माप्तो यातः, अय भाव :- यथा का- मादिरजोवृटत्तिभी राघाया: कृष्णावलोककरणं चक्षुः पिहितं तदेव कृष्णान्तर्धाने निमित्तं जातमन्यथा स्वयंपकाशरुपस- र्वानुस्यूतश्रीकृष्णे न तत्सम्भवः, तथा मुमुक्षोरपि गुरुदर्शने मा- नादिभिर्गुरुदर्शनकरणभूतचक्षुपः पिहितत्वात्सामान्यमनुष्य- दर्शनेन तद्गतगुरुत्वदर्शनामम्भवः अ्रन्तःकरणस्य तु ब्रह्म- साक्षात्कारकरगाभूतान्तःकरणवृत्तिचक्षुपो रागादिरजोवृत्ति- उभयत्र स्वयंपकाश- तवेन स्व्रत आवरयं न सम्भवति, किश्च यदा राधया श्रीक़-

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६९१

प्यादर्शनाशयाऽश्रुत्यागमिषेय मानादिक रजःकार्य विसृषटं तदैव श्रीकृष्णदर्शनमपि तत्रैव जातं तथा मुमुक्षाणाामपि पथमं मानादिरजोव्टत्तिसांगे तत्रैव पूर्वदृष्टपुरुषे गुरुत्वदर्शनं जायते त- तश्च तदुपदेशेनान्तःकरणस्य रागादिरजोवृत्तियागेन ब्रह्मसा- क्षात्कारोपि सम्भावनीय इतीममर्थ सम्भावयितुं ताद्ृशचारि- त्रवर्णनं भागवतादों कृतमिति भावः ॥४८ ॥। इदानीं सर्वसाधनेभ्यः सोपासनकर्मादिभ्यो ज्ञानेन ब्रह्म- सुखाकारस्य वृत्तिविशेषस्य श्रैष्ठ्यं दर्शयन्रन्योत्तयाह। सौरभ्याय भ्रमन्त्येके मधु काङ्कन्ति चापरे। न भ्रमन्ति न काङ्गन्ति मधुमत्ता मधुवताः॥४९॥ सौरभ्यायेति। एके कति चिन्मधुव्रताः स्वतो मधुकरण- सामर्थ्यतन्तोपि तद्विस्मृय केवलं सौरभ्याय पुष्पकेसरस्थसु- गन्धप्राप्तये भ्रमन्ति आकाशे भ्रमणमेव कुर्वन्ति, अपरे च भ्र- भरा मधुपुष्पकेसरस्थ सुगन्धमनुभूय तत्र तृप्तिजननाभावं विनिश्चिस तदनादरेण मधुनि तृप्तिजननेन सुगन्धतो विशिष्टता- मालक्ष्य तन्मधुपुष्परसं काङ्गनतीच्छन्ति, किश्च केचिच्च मधुव्रताः स्वतोऽन्यत्र मधुकर्त्तु समर्था मधुमत्ता मधुपुष्परसस्तेन तत्पानेन तृप्ताः सन्तो न भ्रमन्ति न सुगन्धेच्छया भ्रमणं कुर्वन्ति न. का- दन्ति पुष्परसं नेच्क्वन्ति, अयमाशयः-कर्मफलस्य स्वर्गािविष- यजन्यसुखस्य तृप्तिहेतुत्वाभावाद्ूमसुख पतिबिम्वत्वाच्च वासना- मात्रतया गन्धतुल्यता तदर्थ कर्माद्यनुष्ठानमत्र भ्रमणं ग्राहां त- दन्यलौकिककर्मतः अ्रष्ठुमपि, तत्ततोपि ब्रह्मसुखमनुर्भावतुं स- माध्यन्तमुपसनं मध्विच्छापदेनात् ग्राहां तच् कमाद्यनुप्ठाना- द्वरं, ततोपि विचारेण महावाक्यानां साक्षाट्रह्मसुखानुभवेन

६९२ बोघसारे।

नित्यतृप्तिमन्तोऽत्र मधुमत्तभ्रमरपदेन सूचिता अत्र ग्राह्यास्तेषां च निसव्रह्मसुखपाप्त्या मधुमत्तभ्रमराखां मधुनैराकाङ्खय- मिति ब्रह्मसुखेप्यनिच्छत्त्वमत्र सूचितं ते च पूर्तोक्तोभयेभ्यो- प्यतिश्रेष्ठा, अतः कर्माद्यनुष्ठानं तत्फलं स्वर्गादिसुखमुपास- नादयनुष्ठानं तत्फलं मोक्षसुखं चानादृत्य ज्ञानमेव सम्पाद्- मिति भावः ॥४९॥ इदानी हठपातअ्लाद्युक्तसमाधितोपि महावाक्यविचा- रेण वेदान्तोक्तरीया नित्यसुखानुभवस्य श्रैष्ठ्यमन्योत्त्त्या दर्शयति। धनं प्राप्नोति कष्टेन प्रदोषे काष्ठभारिकः । सुखासनस्थो विपुलं धनं रत्नपरीक्षकः ॥ ५० ॥ घनमिति। हे शिष्य काष्ठभारिकः काष्ठानां दारूणां भारो भरसतं वहति असौ काष्ठभारिकः काष्ठभारोपजीवीसर्थ:, कष्टेन सर्वदिनकतश्रमेया प्रदोपे दिनान्तसमये धनं द्रव्यं त- दपि तहदिन एवोदरपूर्तियोग्यं तत्राप न्यूनं वा प्राप्तोति ल- भते पुनः प्रभाते तदर्थ श्रम एव कर्त्तव्यस्तस्येत्यर्थः, किश्च र- तनपरीक्षको रन्नानां हीरकादीनां परीक्षक: परीक्षाकर्त्ता पुरुष: सुखासनस्थः सुखं यथा भवति तथा यदासनं स्व्रस्थिति- साधनभूतं कार्पासादिपूर्ण कशिप्वादि तस्मिन्स्थः स्थितः स- न्विपुलं सहस्त्रलक्षादिसङ्ग्यापरिमितं धनं द्रव्यं प्राम्ोति ल- भते बहुधनपाप्तौ वह्वायासोडपेक्षितोऽल्पधनपाप्तौ सोडल्प इति न नियम इति भावः, अयं भाव :- हठपातञ्जलोक्तसमाघेरष्टा- ङ्रसाधनश्रमापेक्षत्वात्तदुक्तसमाधिसुखस्य च समाधिकालमा- त्रस्थितिकत्वाद्व्युस्थानकाले प्रतीतसंसारदुःखेन तिरस्कृतच्त्वा-

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम्। ६९३

श्रमसाध्यत्वादप्यल्पत्वमेवोभयत्र समं च सूचितं, वेदान्तोक्त- रीत्या तु सर्वजगतो वाधनेन ब्रह्मसुखानुभवसमाधौ व्युत्थाने वोभयत्र ब्रह्मसुखस्य विद्यमानत्वादखण्डलेन देशकालव- स्तुकूनपरिच्छेदरहितत्व्रेन च निततृप्तिकारकत्वेन च साधनप- रिश्रमाभावाच्च श्रमरहितरत्नपरीक्षकार्जितवहुद्रव्यतुल्पत्वं ज्ञा- नेन साक्षात्कृतब्रह्मसुखस्येति भावः ॥५०॥ ननु आसनमुद्रादिव्रह्मसुखपाप्तिमाधनानामतीव श्रममा- ध्यत्वात्तत्र श्रमभीत्या वेदान्तिनां विचारे पतृत्तानां तत्माप्ति- रासनादिसाधनैर्विना कथ स्यादियाशक्का ब्रह्मसुखपाप्तौ के- वलं श्रम एव नापेक्षितः किन्तु केवलविचारेणापि तत्मापि: स्यादेवरेति नासनादीनां तन्निमित्ततेतीममर्थमन्योत्त्या दर्शयति। नर्त्तकी स्वाङ्गभङ्गेन धनं प्राप्नोति वा नवा। कुलाङ्गना कटाक्षेण स्वं वशीकुरुते पतिम ॥५१। नर्त्तकीति। नर्त्तकी वेश्या स्व्ाङ्गभङ्गेन स्वस्य स्वदेहस्य यान्यङ्गानि करचरणनेत्रस्तनभृकुष्ठ्यादीनि तेपां भङ्गो नर्त्तनं भङ्ग ऊर्भिरिव तत्तदङ्गनर्त्तनरूपो विकार इत्यर्थः, तेन कृत्वा- डपि धनं द्रव्यं पाप्नोति लभते वा पक्षान्तरे न वा न च प्रा- म्रोति धनपाप्तौ नियमेनाङ्गनर्त्तनं निमितं न दृष्टमिति भाव:, किश्च कुलाङ्गना सत्कुलभवाङ्गना स्त्री कटाक्षेण कटाक्षो ने- त्रपान्तेनावलोकनं तेन स्वं स्व्रीयं पति पालकं भर्त्तारं वशी- कुरुते वशीकृत्वा भुनक्ति अतः प्रेमैत नियमेन स्वपतित्- शीकरणे निमित्तं स च प्ेम्णा वशीभूतः सन्स्वयमेत्र द्रव्यादि ददातीति भातः, अयमाशयः-यथा वेश्याकृतः स्वाङ्गभङ्गो नियमेन द्रव्यपाप्तिमाधनं न दृष्टस्तथा हठिनामष्टाङ्गयोगस्य

६९४ बोधसारे।

साधनानि आसनादीनि न नियमेन ब्रह्मसुखपाप्तिसाधनानि दृष्टानि तत्सच्व्रेपि कतिपयहठिषु तदपाप्तिदर्शनास्तदसच्वेपि म- हावाक्यविचारेशैव केवलं तत्माप्तिर्दर्शनाच्च प्रेम्णैव महावा- क्पविचारः केवलं ब्रह्मसाक्षात्कारे हेतुरत्र नर्त्तकी सादृश्यं हठिनां मासनादीनां हठपोक्तानां नर्त्तकीस्वाङ्गनर्त्तनस्य द्रव्यप्राप्ता- वकिश्चित्करत्वमिवासनादीनां ब्रह्मसाक्षात्कारेSकिश्चित्क- रत्वं, कुलस्त्रीषु अङ्गनर्त्तनाभावेपि कटाक्षेय समनोरथपूरक- पतिवशीकरयामिव वेदान्तनिष्ठस्य ब्रह्मपेम्ैव केवलं भाग- सागलक्षणालक्षणा विचारेणैव ब्रह्मात्मसाक्षात्कारो जायत एवेति ॥ ५१॥ नतु कृतेपि श्रवणादौ मम ब्रह्मसुखानुभवेन मुक्तिस्तत्सा- धनभृतं ज्ञानं च स्यान्न वेति सन्दिह्यमानं शिष्यं मसाह। तव बुद्धिप्रकाशोयं निकटां मुक्तिमाह माम् । नूनं निर्वाणसमये दीपो देदीप्यते भृशम् ॥५२॥ तचेति । अयं मत्मतक्षस्तव ते बुद्धिमकाशो बुद्धेरन्तःक- रणस्य प्रकाशो ज्ञानं माँ मा प्रति निकटां समीपत्रत्तिर्नी मुक्तिं ते मोक्षमाहोक्तवान् सुचयतीत्यर्थः, पूर्वकालादिदानीन्तनो व- हुतरप्रकाशो मे तब मुक्ति सृचचितवानिति भावः, तत दृष्टान्तो नूनमिति नूनं निश्चयेन दीपः पदीपो निर्वाससमये निर्वा- यास्य नाशस्य समये काले भृशं बहु यथा भवति तथा देदी- व्यतेऽतीव प्रकाशते एवं तवान्तःकरणपकाशः रवनाशेन मोक्षं प्राप्तुमुद्युक्त इति भावः ॥५२॥ इदानीं वेदान्तपाठं तदर्थाख्यानाऽन्यकततदर्थसूक्ष्मज्ञानस्वा

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ६९५

त्मानुभवेषु मध्ये स्व्रात्मानुभवस्य श्रैष्ठ्यं दर्पायितुमन्योत्त्याह। एके खनन्ति वसुधां तथा विक्रयिण: परे। धर्षयन्त्यपरे रत्नं भोगं गृह्णाति भाग्यवान् ॥ ५३॥ एक इति। एके केचित्पुरुपा वसुधां पृथिवीं खनन्ति हीरकादिरत्नप्राप्तये खनन्ति कर्पयन्ति तथा तद्रदपरेऽन्ये पुरुषा विक्रयिणो हीरकादीनां विक्रयकर्त्तारो भवन्ति अ- परेऽन्ये केचित्पुरुषा रत्नं हीरकादिकं घर्षयन्ति शाये म- ्यन्ति किश्च भाग्यवान्स्व्रतः सम्पत्तिमान्पुरुपो भोगं रत्नस्य- स्त्रशरीरे स्वभोग्यस्त्यादिशरीरे वा सन्धारयारूपं भोगं गृ- ह्वाति अङ्गीकरोति ते च यथोत्तरं श्रेष्ठाः झेया:, तथान्तःकर- णशोधनेन वेदान्तार्थावलोकनपरा अन्तःकरयास्य क्षेत्रत्वा- भिधानात्तत्कर्षकत्वेन हीरकाद्यर्थ पृथिवीकर्षकतुल्या अत्र ग्राह्याः, शिष्यादीनां वेदान्तव्याख्यानद्वारा ज्ञानपदास्तत्कृ- तसेवामूल्यदानेन तेडव हीरकादिरत्नीवक्रयिपुरुषोत्त्या साद- श्याद्राह्याः, वेदान्तश्रवणेन त्यागादिभिरन्तःकरणसूक्ष्मत्वापा- दका रन्नघर्षकोत्त्या तत्सादृश्यादत्र ग्राह्याः, केवलात्मनिष्ठास्तु

तेषु चोत्तरोत्तरं श्रैष्ठ्यात्तेषु केवलात्मनिष्ठानामेव श्रैष्ठ्यमिति भाव:॥ ५३। इदानीं कर्मोपासनज्ञानजन्यसुखानां मध्ये ज्ञानजन्यमुख- स्याधिक्यं दर्शयन्नन्योक्तयाह। एके तक्रेण तुष्यन्ति दधिदुग्धेन चापरे। तत्वज्ञा नैव तुष्यन्ति नवनीतघृतं बिना॥ ५४ ॥ एक इति। एके के चित्पुरूपास्तक्रेण दषिविकारेण

६९६ बोधसारे।

दधिमण्डेन, तुष्यन्ति तृप्यन्ति, अपरेऽन्ये च केचित्यु- रुषा दधिदुग्धेन दभ्ना दुग्घेन वा तृप्या्ति, किश्च तत्त्वज्ञा द- धिदुग्धयोर्मध्ये यत्तत्व्र नवनीतं घृनं वा तद्े जानन्ति ते त- थोक्तास्ते नवनीतघृतं विना नवनीतं हैयङ्गवीनं घृतं च स- र्पिस्त उभे विना वर्जित्वाऽन्येन तक्रादिना नैव तुष्यन्ति न च तृप्यन्ति ते च पथोत्तरं श्रेष्ठा: ज्ञेया:, अपं भावः-तक्र- तृप्तसदृशा अत्र कर्मजन्यविषयसुख इदमेव सुखं नान्यदिति तदासक्ता ग्राह्याः, उपासनादिजन्यसायुज्यादिसुखामक्ता अ्त्र दधिदुग्धाशनतृप्तपुरुषसादृश्या ग्राह्याः, ज्ञानजन्यब्रह्मसुखरता अ्रत्र नवनीतधृततृप्तसदशा अप ग्राह्या, तेषु च यथोत्तरं श्रेष्ठेपु नवनीतघृततृप्तश्रैष्ठ्यवज्ज्ञानतृप्ते श्रैष्ठ्यं ज्ञेयमिति भावः ।।५४।। इदानीमन्येषां केषां चित्कर्मादौ रुचिरस्तु मम तु ज्ञा- नाभ्यासेन सर्वत्र ब्रह्मसुखानुभवाज्ज्ञानाभ्यास एव रुचिर स्त्रीति मतीसर्थ शिष्यस्य तत्र रुचिमुत्पादयितुमाह। यत्र क्वापि स्वपामीति जाता निद्रालुता मम। विस्तीर्ण शयनं प्राप्तं कोमलं ब्रह्म निर्मलम् ॥५५॥ यत्रेति। हे शिष्य मम मे यत्र कापि कर्मरायुपासने वा जाग्रदायवस्थात्रये तुर्यायां वा स्वपामि तत्तत्कालव्यवहा- रेपि प्पश्चविस्मृतिरूपा निद्रामनुभवामीसेवं निद्रालुता सु- प्तिस्व्रभावे स्वाभाविकी रुचिर्ज्ञानाभ्यासेन जातोत्पन्ना कुत इत्यत आह विस्तीणामिति, विस्तीणमपरिच्छिन्नम- नन्तमितर्थः, कोमलं सुखस्पर्श सुखरूपत्वान्निर्मलं मायाऽवि- द्यातत्कार्यमलरहितं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं भ- त्यगभिन्नं परमात्मरूपं शयनं शेतेऽस्मिन्निति शयनं कशिपुस्था-

६९७

नीयं पाप्त लब्घमतः सर्वत्र प्रपश्नास्फुरयरूपा निद्रामनुभवा- मीत्येतादृशी निद्रालुता मम ज्ञानाभ्यासेन सम्पन्नेति भावः॥५५॥ नत्ु सर्वदृश्यसच्वे प्रपश्चास्फृर्तति: करथ स्यादिसाशड्काह। दृश्यं बोधेन निर्घृष्टं तच्चिदाकारताङ्गतम्। यत्र यतैव पश्यामि स्वं रूपं तत्र दृश्यते॥५६॥ दृश्यमिति। हे शिष्य दृश्यं जगद्वोघेन ज्ञानेन निर्धृष्टमुपमर्दितं सत्तज्जगचचिदाकारतां गत चिन्मात्रस्वरूपतां यातमस्तीदानीमतोहं यत्र यत्र यस्मिन्यस्मिन्पदार्थे पश्यामि अवलोकयामि तत्र तत्रे- सावृत्या योज्यं तस्मिस्तस्मिन्पदार्थे स्वरूपमेव दृश्यत भात्म- स्वरूपमेव केवलमवलोक्यतेऽतः सर्वत्रात्मस्वरूपमात्रमानेन त-

र्ावस्थासु निद्रालुत्वसिद्धिरिति भावः ॥५६॥ ननु पूर्ववत्वय व्यवहारस्य विद्यमानत्वात्कर्थ जगदभा- वस्त्वयि सम्भाव्य इत्याशक्कानन्तव्रह्मण्डाना मया ग्रस्तत्वात्कि- मेकब्रह्माण्डग्रास आश्चर्यमिसाशयेनाह। यदेकोपि जनो गीर्ण: स्तुवन्त्यजगरं जनाः । मां न स्तुवन्ति किं येन गीर्णा ब्रह्माण्डकोटय:।५७।। पदिति। यधेनाजगरेणैकोपि एक एव जनो नरो गीर्णो गिलितस्तमजगरं तिलित्सं सर्पविशेषमित्यर्थः, जना लो- काः स्तुवन्ति पशंसन्ति अहो महानयं सर्पोडयं मनुष्यानखादति एवं स्तुवन्ति पेन मया प्रत्यगमित्रव्रह्मस्वरूपेण ब्रह्माण्डको- टयो ब्रह्माण्डानां जगरता कोटयोऽपरिमिता: कोटय इति या- वद्रीर्णा गिळितास्तं मां ब्रह्मस्वरूपं किं कुतो न स्तुवन्ति न

६९८ बोधसारे।

प्रशंमन्ति अहो अयं महान्यस्य ब्रह्मस्वरूपत्वाश्रासमाभिस्तुल्य- तेति कुनो न जानन्तीति भावः।।५७।।

ब्रह्माहमिति नैतर वक्तव्यमित्याशक्का यद्यपि लोकमतीत्या सम्भा- वनाऽविषयमपि श्रुतिपामाण्येन मदनुभवेन च तत्सिद्धमेवेत्या- कयेनाय। मय्यसूया न कर्त्तव्या बहुजल्पामि यद्यपि। ब्रह्मास्मीति वदाम्येव श्रुतिर्मा नाभ्यसूयति ॥५८॥ मयीति। हे जन अहं प्रत्यगभिन्रः परमात्मा यद्यपि यहीपि बहूतकृष्टं यथा भवति तथा लोकदृष्ठ्या ब्रह्मास्मीति जल्पामि वदामि तथापि श्रुतिः-'अहं ब्रह्मास्मि, तत्वमसी'याधा माँ प- त्यगभिन्नब्रह्मसाक्षात्करेणाहं ब्रह्मास्मीति वदन्तं मां नाभ्यसू- पति नेर्ष्यो करोति पामाणिकवचनवश्वाद्यतस्ततो 'ब्रह्मास्मी'ति वदाम्येव कथयाम्येवाडतो मयि ब्रह्मविदि 'ब्रह्मविद्रलैव भव-

व्यतानुपपत्तेरसूयेष्या न कर्त्तव्या नैव कर्तु विहिताऽस्ति॥।५८।। इदानीं स्वस्मिन्स्वाराज्यसम्पत्ति लक्ष्यीकृत्याह। सिंहासनं समाधिर्मे वेदान्ता मम वन्दिनः । मारितो मोहनामारिर्मम राज्यमकण्टकम् ॥५९॥ सिंहासनमिति। हे शिष्य मे मम समाधिरेव निर्विकल्प- समाधिरेव सर्वदाऽडत्मस्फुरणरूप इसर्थः, सिंहासनं राज्यासनं तथा वेदान्तास्तत्वमसीसादिरूपायि वाक्यानि मम मे व- न्दिन: स्तुतिपाठकाः सन्ति किश्च मोहनामा मोहो नामा-

६९९

भिधानं यस्य स तथोक्तोऽरि: शमुर्मया स्वाराजपपाप्ति- मता मारितो मृत्युं पापितोऽत इदानी मम मेऽकण्टकं न विदते कण्टकः शत्रुर्यस्मिन्तत्तथोक्त राज्यं स्वाराज्यमस्ति सर्वपतिबन्धहीनमात्मराज्यं मया लब्घमिति भावः।५९।। ननु कुतस्तव स्वाराज्यमाप्ति: कुतश्च नान्येर्षा तत्राह। दृष्ट चिदम्बरं नाम मया विस्तीर्णमम्बरम्। इदं जडाम्बरं शुन्यमत्यल्पं यदपेक्षया ।। ६०।। दष्टमिति। हे शिष्य मया साषिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासेन वि- स्ती्गो देशादिभिरपरिच्छिन्नं चिदम्बरभ्नाम चिन्मावस्वरूप वि- द्वत्सु प्रसिद्धमम्बरमाकाशं दृष्ट्रपत्रलोकितं कियद्विस्तृतं तदिति लक्षगोन निर्दिशतीदमिति, इदं पश्चभूतेषु प्रसिद्धं दृश्यमानं शून्यमसदूप वा जडाम्बरं जडमचिदूपमम्बरमाकाशं यदपेक्षया यश्य सचचिदानन्दरूपव्रह्माकाशस्यापेक्षया दृष्ठ्याऽत्यल्पमति- सूक्ष्ममस्ति अनेनानुमानेन चिदाकाशस्य विस्तारोऽनुमेय इति भाव: ॥ ६० ॥ ननु तवैव कुतश्चिवाकाशदर्शनं कुतश नान्येषामिसाशका तद्विषयकपरेमसत्वामत्वाभ्यामिति दर्शयति। इष्टमन्नं क्षुधार्त्तस्य कृपणस्य धनं प्रियम्। तृषितस्य जलं त्विष्टं चैतन्यं मम वल्लभम् ॥ ६१ ॥ इष्टमिति। हे शिष्य यथेत्यध्याहायें यद्वत्सुधया बुभुक्षया- 5Sर्त्त: पीरडा प्राप्तो यः पुरुषस्तस्यान्नं भोजनमिष्टं प्रिय भ- वति किश्च यद्वन्तृषितस्य तृषा पिपासा सञ्जाताऽस्य स तृषितः पुरुपस्तस्य जळमुदकं प्रियमिष्टं भवति किश्न यद्वत्कृपयास्थ तु शठस्यापि धनं द्रव्यमिष्टं मियं भवति तथेत्यध्याहार्थे तद्रन्मम

७०० बधसारे।

साधनचतृषयसम्पन्नस्य साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासस्य मुमुक्षो- में चैतन्यं चिन्मात्रमात्मरूपं वल्लभं पियं भवति मय चिन्मात्र- स्वरूपात्मविषय कमेमसत्वात्तदर्शनमन्पेषु च तदसच्वात्तददर्शन- मिति भावः ॥ ६१॥ नतु त्वथ्यन्येषामिवाहङ्कारस्य दृश्यमानत्वात्वयि विदा- काशदर्शनमन्येषु नेति कुत एतत्सम्भावनीयमित्याशक्कौतत्सह- ष्टान्तं सम्भावयति। रसायनप्रसङ्गेन गतं ताम्रमताम्रताम्। तथाऽस्माकमहङ्कारो निरहङ्कारतां गतः ॥ ६२ ॥ रसायनेति। यथा यद्वत्ताम्रं रसायनपसङ्रेन रसायनस्य पा- रदादिमभवस्यौषधविशेषस्य मसङ्गे योगस्तेनाताम्रतां सु- वर्णादिरूपतां गत पाप्तं भवति तथा तद्वदस्माकं ब्रह्मवेदिना-

स्मात्तन्निरहङ्कारं पत्यगभिन्नं ब्रह्म तस्य भावः सत्ता तां ब्रह्मता- मित्यर्थः, गतः प्राप्तोऽतोऽस्माक चिदाकाशदर्शनमन्येषां नेति सम्भवतीति भावः ॥६२।। ननु अहं ब्रह्मास्मीति वदाम्येवेति च्वमेव वदसि अतस्त्व- ययह द्कारो नांस्तीति कथं पतेतव्यमिसाशख्ाज्ञानावस्थायामेव वाधकत्वात्तस्य रिपुत्वमिदनीं तद्धाधेन।किश्चित्करत्वाद्वाघ कत्वं न प्रत्युत ब्रह्माकारत्वेन सुखकारित्वमित्याशयेनाह। पूर्वमासीदहङ्कारो मम दुःखस्य कारणम् । रिपुरध मृतो दृष्टः परमानन्दकरणम्॥ ६३ ॥ पूर्वमिति। हे शिष्य पूर्वमज्ञानावस्थायामहङ्कारोडहं- कृतिर्मम मे दुःखस्य खेदस्य कारणं हेतुरासीदासाऽतो मे

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ७० १

मम रिपुः शवुरासीत्सोडद्येदानी ज्ञानावस्थार्यां मृतो वा- पितो दृष्टोऽनुभूतो सोऽतः परमानन्दकारणं परमो नि० रतिशयो य आनन्दः सुखं तस्य कारणं हेतुर्जातोऽत इदानी तस्प वाधितत्वेनावाघकत्वात्तस्मिल्लीकटष्ठ्या विद्यमानत्वेपि चि- दाकाशदर्शनेऽविरुद्धत्वमिति भावः ॥६३ ।। ननु परमानन्दमाप्तावपि किं महत्वं तत्राह सदष्टान्त। भोगेप्सूनां सभामध्ये भोक्ता कान्तो यथा युवा। मुमुक्षणां तथा मध्ये राजते परमार्थवित् ॥६४॥ भोगेप्सूनामिति। भोगेप्सूनां भुज्यन्त इति भोगा विषया- स्तानीप्सन्ति पाप्तुमिच्क्वन्ति ते तथोक्तास्तेषां विपयिणां स्तरैणा- नामित्यर्थः, सभामध्ये सभा सदोगृहं तस्या मध्येऽन्तरे भो- क्ता बहुस्त्रीभोगी कान्तः सुन्दर युवा तरुय एतद्रुणत्रय- विशिष्टः पुरुषो यथा यद्धद्राजते शोभते तथा तद्वन्मुमुक्षुणां मोक्षेप्सूनां मध्येऽन्तरे परमार्थवित्परमः श्रुतिश्रेष्ठः सत्यरू- पश्च योरऽर्थस्तत्वं प्रसगभिन्नं ब्रह्म वेत्ति जानातीति परमार्थवि- ज्ीवप्रह्मैक्यज्ञानवात्राजते शोभते, अज्ञानदृष्ट्या तच्छष्ठ्ये- डप्तीतेऽपि मुमुक्षुदृदष्टौ तत्पतीयते इति भावः ॥६४॥ नतु व्यवहारिण इव ज्ञानिनोपि व्यवहारसच्वे कर्थ स० र्वदात्मसुखभानमिसाशङ्क सदष्टान्तं तत्सम्भावयति। गृहकार्यप्रसक्तापि भुक्तभोगेव कामिनी। मनसैव मनो नूनमानन्दयति योगवित् ॥ ६५॥ ग्रृहकार्येति। भुक्तभोगा भुक्तोऽनुभूतो भोग: परपुरु- षेण सह रतिसुखं यया सा तथोक्ता कामिनी परपुरुपरतिसु- खेच्छावती स्त्रीव यथा गृहकार्यपसक्तापि गृहस्य मन्दिरस्य य-

७०२ घोधसारे।

त्कार्य लेपनसंमार्जनादिकं तस्मिन्पसक्ताऽसासक्ता प्रती- यमाना सत्यपि मनसैव परपुरुषभोगजन्यसुखवदन्तःकरण- वृक्यैव मनो गृहकार्यनिर्वाहकमन्तःकरणमानन्दयति सु. खीकरोति गृहकार्यजनितखेदास्पृष्टं करोतीसर्थः, तद्वदोग- विद्योगं जीवव्रह्मैक्यं वत्ति जानातीति स तथोक्तः, यद्वा युज्ये- ते ऐक्येनानुभूयेते जीवब्रह्मणी अनेनेति योगो ज्ञानं तद्विन्दति माप्नोतीति योगवित्माप्तजीवव्रह्मैक्यज्ञान इत्र्थः, लिङ्गपरि- णामेन सर्वदृष्टान्तविशेषणान्यप्यस्मिन्दार्टान्तिके योज्यानि, भुक्तभोगों लोकमतीत्या भुक्ता अभ्यवहता भोगा विषया येन स तथाभूतोपि अतो गृहकार्थप्रसक्तोपि गृह्यत आत्मत- याऽङ्गीक्रियत इति गृहं शरीरं तस्य यत्कार्यमवश्यकर्त्तव्य- तया विहितं वैदिकं स्नानमन्ध्यादिकं गर्भाधानादिमरणान्तसं- स्काररूपं स्मार्त कर्म च लौकिकमशनादिक च, यद्वा लौकिकं प्रसिद्धमेवात्र गृहं मन्दिरं तस्य कार्यमवश्यकर्तव्यं द्रव्यार्ज नादिकं तस्मिन्सर्वोक्तलक्षये प्रसक्तोऽत्यासक्त: प्रतीयमानोपि नूनं निश्चयेन मनसैव ब्रह्मसुखानुभववद्वत्तिविशेषेणैव मनः श-

श्दुःखास्पष्टं करोति, ग्रहकार्यप्सक्तापीति पाठे ग्रहा इ- न्द्रियाणि तेषां कार्याणि श्रवणादीनि वचनादीनि च ज्ञान- कर्मेन्द्रियारणा संङ्कल्पाविकमन्तःकरणस्य च तेषु मसक्तोपी- ति व्याख्येयं। दृष्टान्तपक्षे इन्द्रियकार्याणि खानपानश्रवणा- दीनि गमनादीनि च तेषु प्रसक्त्तापीति योज्यमतो ज्ञानिनि लोकदृष्ठ्या व्यवहारे मतीयमानेपि ब्रह्मसुखस्फुरणं सर्वदै- नाखण्डितं विद्यत इति सम्भावनीयमिति भावः ॥६५॥ ननु लोकप्रतीसविषये विदुषि ब्रह्मानन्दे वर्त्तमाने कथं

ज्ञानगङ्गातर ङ्गोनाशीतिकम। ७०३

सम्भावना कार्येसाशक्का तस्य कचित्कचिल्लोकदृष्टायपि भती- तिविषयत्वं दर्शयति। मुनिमानन्दितं द्ृष्ट्रा ग्रामीणो वक्ति तं मुहुः । त्वया यस्तु निधिः प्राप्तस्तं प्रदर्शय मामपि॥६६॥ मुनिमिति। ग्रामीणो ग्रामे भवो ग्रामीणः संसारी मूढ इत्यर्थ:, मुनिं विवेकिनमानन्दितमानन्दो निरतिशयं सुखं सञ्जातमस्य स तथोक्तस्तं सुखसाधनविषयाभावेपि सुखि- तमित्यर्थः, दृष्ट्राऽवलोक्य तं मुनिं मुद्दुः पुनः पुनस्त्वया भ- वता यस्तु यत्पकारको लोकविलक्षणो निधिनिधीयन्ते स्था- प्यन्ते सर्वसुखानि अस्मिन्निति निधिर्व्रह्मसुखं स पाप्तो ल- ब्धस्तं व्रह्मानन्दं मामपि संसारदुःखदुःखितं मां प्रत्यपि मद- र्शय समर्पथेत्येवं वक्ति वदति अज्ञानिदृष्टावपि कचित्कचि- द्रह्मानन्दो ज्ञानिनि प्रतीयत एवाऽन्यथा तत्मार्थनातुपपत्ते- रतस्तत्र तत्सत्वं सम्भाव्यमिति भावः ॥ ६६ ॥ इदानीं स आनन्दो गुरुकृपां विना न लभ्यत इत्या- शयेन गुरुमतापं वर्णयति। वञ्चकैर्विषयैस्तात वद के के न वञ्चिताः । गुरुभि: पुरुषव्याघ्रैर्नूनमेतेपि वञ्चिताः ॥६७॥। बञ्चकैरिति। हे तात हे शिष्य वश्चकैः स्वासक्तपुरुषा- न्वश्चयन्ति लुण्ठन्ति ते वञ्चकास्तैर्विषयैः स्त्रयादिपदार्थैः के के ब्रह्मादयोपीत्यर्थः, न वश्चिताः स्वरूपं विस्मार्य लुण्ठिता न भवन्तीति त्वं वद कथय सर्वे ब्रह्मादयोपि विषयैर्वश्चिता एवेति भाव:, विषयाणामेतादृशे सामर्थ्येपि एतेपि ईदशभाव- ल्यवन्तोपि प्रत्यक्षा विपयाः पुरुषव्यात्रैः पुरुषाः पौरुपस-

७०४ बोधसारे।

म्पत्रा उद्योगिनस्तेषु व्याघ्राः श्रेष्ठा मोक्षसाघनवन्त इ- त्यर्थः, तैर्गुरुभिर्गृणन्ति हितमुपन्दिशन्ति ते गुरवस्तैर्नूनं, नि- श्वयेन वश्चिता लुण्ठिता: स्व्राधीनीकृता इसर्थः, अतः स्वश- रणागतसर्वदुःखनिरसने गुरुरेव समर्थ इति तमेत्र मुमुक्षुभिः शरयां गन्तव्यमिति भावः ॥६७ ।। ननु पपश्चपरित्यागेन मोक्षेच्छया गुरौ शरणं गतेपि स्वदेह- सम्बन्धिजनकृतोपद्रवेय विघ्नः स्यात्तत्राह। शीर्षे घटसहस्राम्भ: पातयन्तु जडा जनाः। मौनमेवावलम्बेत शिवलिङ्गमिवात्मवित् ॥ ६८॥ शीर्ष इति। हे शिष्य शिवलिङ्गमित यथा शिवस्य महादेवस्य लिङ्गं चिह्नं पूजास्थानं प्रतिमाविशेष इति यावत्तज्जडा मूढा जना लोकाः शीर्वे शिरसि घटसहस्राम्भो घटानां कुम्भानां सह- स्राणि अपरिमिता घटा इसर्थः, तत्परिमितमम्भो जलं पातयन्तु तथापि मौनमेव केवलं तूष्णींभावमेवावलम्बत आश्रयति तन्निवारणं तदसहनं वा न करोतीत्यर्थः, तथा तद्दात्मविदा- त्मज्ञानी जडा मूर्खा जना लोका: स्वसंबन्धिदृश्यदेहे शीर्षे शि-

प्यात्मनि देहवयातीते तदसम्बन्धं निश्चित्य मौनमेव मनोलय- रूपं ब्रह्मभावमेव केवलमवलम्वेताश्रयेत न तत्प्रत्याख्याने मव- रत्तितव्यपिति भाव:॥ ६८॥ ननु गुरवोपि बहवः सन्ति मुमुक्षुभिः क आश्रयणीया

सविचारास्तु गुरवो विरक्ता गुरुसत्तमः । विचारेपि विरक्ता ये गुरूणां गुरबो हि ते ॥६९॥

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम। ७०५

सविचारा इति। लोकप्रसिद्धगुरुषु मध्ये सविचारास्तु वि- चार आत्मानात्मविवेकस्तेन सह वर्त्तमानास्तुशब्देन लोक- पसिद्धगुरुभ्य एतेषां श्रैष्ठ्यं वर्शितमतस्तत्सेवनमेव मुमुक्षुभि: कार्यमिति भावः, ततोपि विरक्ता वैराग्यसंपन्नाः सविचाराश्च ये वर्त्तन्ते ते गुरुसत्तमाः पूर्वोक्तसविचारगुरुषु सत्तमाः श्रेष्ठा इ- त्यर्थः, ते सेवनीयाः, ततोपि विचारवैराग्यफलं ब्रह्मानन्दं पाप्ताः सन्तो ये विचारेपि विवकेऽपिशब्दाद्वैराग्ये मयोजनाभावा- द्विरक्ता उदासीनाः सन्ति ते हि मसिद्धा गुरूणां मध्ये गुरव: पूज्या: सन्ति अतः पूर्वोक्तोभयविधेभ्य एतेऽत्यादरेण मुमु- क्षुभिः सेव्या इति भावः ॥६९॥ ननु विषयाखां दृश्यमानत्वाङ्गह्मसुखस्य तु दृत्त्यविषयत्वे- नादृश्यत्वाच्च तदिच्छया विषयसुखत्यागो दुष्कर इसाशख्ाह। दुस्त्यजान्विरिषयान्मूढो जिज्ञासुरपि मुञ्चति। विदां तद्रागदोषस्य त्यागे किमिव दुष्करम् ॥ ७० ॥ दुस्त्यज्यानिति। मूढः केवलमज्ञो द्वेषादिना विपयानूस्त्रया- दिपदार्थान्मुश्जति परित्यजति जिज्ञासुरपि मुमुक्षुरपि ज्ञानपा- प्सभावादज्ञान्येव सोपि दुस्त्यजान्दुःखेनातिक्रेशेन त्यक्तुं यो- ग्यानपि विषयान्धनादिपदार्थान्मुश्चति परित्यजति तत्तस्मा- द्वेतोर्विदां ज्ञानिनां रागदोषस्य रागो विषयपरेमा स एव दोपो दूषणं बन्धकत्त्वात्तस्य त्यागे विसर्जने दुष्करं दुःसंपाद किमिव किमु अस्ति न किमपि दुष्करं ज्ञानिनामित्यर्थः ॥ ७० ॥ नतु सांमारिकवार्त्ताभिर्ज्ञानिनो ब्रह्मसुखानुसन्धानं व्या- हन्येत तत्राह। जायेत जातबोधानामपि सांसारिकी कथा। ८९

७०० बोधसारे।

जागरे समनुप्राप्ते यथा स्वप्नकथा नृणाम्॥७१॥ जायेतेति। यथा यद्वज्जागरे जाग्रन्नामन्यस्थानिशेषे समनु- प्राप्ते सम्यगुपलब्धे सति नृणां मनुष्याणां स्व्रम्वार्त्ता जाग्र- त्स्त्रानुभवविघाताय न भर्वात तथा तद्वज्जातवोधानां जात उ- त्पन्नो वोध: स्व्रस्मिन्ब्रह्मत्वज्ञानं येपां तेषां ज्ञानिनामपि सां- सारिकी संसारविषयिणी कथा वार्त्तापि स्वात्मातुसन्धानविरो- घिनी न जायेन न स्यादित्येवं सम्भावनीयमिति भाव:।।७१।। नतु तुर्यसुषुप्तयोर्द्वश्यभानाविशेषे तद्भेदः कित्निवन्धन इसाशख्ाह। मोहेन विस्मृते दृश्ये सुषुप्तिरनुभूयते। बोधेन विस्मृते दृश्ये तुरीयमवशिष्यते ॥७२॥ मोहेनेति। हे शिष्य मोहेन स्वरूपाज्ञानेन दृश्ये जगति वि- स्मृने विस्मरणविषयीकृते सति सुषुप्तिनिद्रा जीवेन कर्त्राऽनु- भूयने दृश्यते तेनैव जीवेन वोधेन जीवत्रह्मैक्यजगदसत्त्वज्ञानेन दृश्ये जगति विस्मृते विस्मरणाविषयीकृते सति तुरीयं प्रत्यग- भिन्नं व्रह्मावशिष्यतऽवांशष्टं भवति मोहवोधौ सुषुप्तितुर्ययो- रदृश्यभानाऽविशेषेोप भेदहेतुर्भवत इति भावः ॥७२॥ इदानी जगत्सूर्यव्यवहारभेदेन दृष्टान्तेनात्मजगव्यवहारभेदं निरूपयांत सार्धचतुर्भि: । दृश्यं चेत्स्याद्रविर्न स्यात्तम एकं तदा किल। रविश्चेत्स्याज्गच्च स्या्यवहारस्तदा किल।। ७३ ॥ दृशय मित्यादिभिः। हे शिष्य चद्यदि दृश्यं जगत्स्याद्भवेच्वेद्य- दि रविः सूर्यो न स्यान्न भवेन्न दग्गोचरो भवेदित्यर्थः, तदा

ज्ञानगङ्गातर ङ्गोनाशीनिकम । ७०७

तस्मिन्समय एकं केवलं तमोऽन्धकारः किल निश्चयेनानुभूगते यदा च च्द्यांद रविः सूर्यः स्यान्भवेच्चययदि जगदपि स्यान्- वेत्तदा तस्मिन्समये व्यवहारः क्रयादिरूपो व्यापारः किल नि श्वयेनानुभूयते जगत्मच्वे सूर्यासत्व चान्ध्यमेव सूर्यजगतोः सत्ते व्यापार एव जायत इति भाव:।७३॥ किश्च। रविरस्ति जगन्न स्याज्ज्योतिरेकं तदा किल। इति लोकस्थितिः पुत्र परमार्थगतिं शृणु ॥ ७४ ॥ रविरिति। चेदयदि रतिः सूर्यः स्यान्भवेज्गद्विश्वं न स्यान्न भवेत्तदा तस्मिन्समय एकं केवलं ज्योतिस्तेजोरूपः सूर्य एन किल निश्चयेनानुभूयते, उक्तां लोकस्थितिं दृष्टान्तभूतामृपसंहत्य परमार्थगति निरूपयिष्यंस्तच्छ्ृतणे शिष्यमभिमुखीकरोतीतीति, इत्येवंप्रकारा लोकस्थितिर्लोकस्य लौकिकव्यवहारस्य स्थि- तिर्गततः कथितेति शेषः, हे पुत्र हे शिष्य त्वमित ऊर्ध्व परमा- रथगति परमार्थो दार््टान्तिकः साक्षिचैतन्यसाक्ष्यजगव्यवहररूपो- डर्थस्तस्य गतिः स्थितिस्तां शृणु अवधारय ॥ ७४॥ तां प्रतिज्ञातामेव परमार्थग्ति निरुपयिष्यंस्तत्र विशिष्टं सूर्य प्रदर्शयति। नित्यो हि रविरस्माकं तस्य नाशो न विद्यते। तमोभूतेपि सकले तमःसाक्षी सदव्ययः ॥७५॥ नित्य इति। हि सर्वत्र वेदान्ते प्रिद्धो 'येन सूर्यस्तपति तेजसेद्ध' इति श्रुतेर्विद्वदनुभवसिद्धश्चाऽस्माकं ज्ञानिनां र- विश्चित्मूर्यः सूर्यादिसर्वजगत्पकाशक इत्यर्थः, नित्यः काल- त्रयावाध्गोस्ति विद्यतेऽतस्तस्य नाशोजभावो न विद्यते

७०८ बोधसारे।

नास्ति नाशादिसर्वजगत्पकाशकस्य नाशेऽङ्गीकृते नाशसा- क्षिणोडभावान्नाशासिद्धेः कुत इतत आह तमोभूत इति, सकले समस्ते जगति तमोभूते तमसि तमोरूपप्रकृतौ लयेन तन्मात्रे स्थिते सति तदा तस्मिन्समये जगल्लयरूपतमसः प्रकृतेः साक्षी साक्षादव्यवधानेन प्रकाशकतया विद्यमानो- डत एव सदव्यय: सद्ूपोऽव्ययश्चापरिणामी, अव्ययत्वे स- द्रुपत्वं हेतु: सदूपत्वे चाव्ययत्वं ज्ञेयः, अस्ति अतो नाशाभा- वान्नित्यत्वं चित्त्सूर्यस्येति भावः॥७५॥ एवं दृष्टान्तस्थितिमुत्का दार्ष्टान्तिकीं प्रतिज्ञातां परमार्थग- तिं निरूपयति। रविरस्ति जगन्नास्ति समाधानवतो मुनेः । अनेन हेतुना साधो ज्योतिरेकं तदा किल॥७६॥ रविरिति। समाधानवतः समाधानं समाधिर्तिद्यतेऽस्य स तथोक्तस्तस्य मुनेर्ज्ञानिनो रविश्चित्सूर्यः समाधिसाक्षि- त्वेन प्रकाशमानोऽस्ति विद्यते जगद्विश्वं नासिति न विद्यतेऽनेनो- क्तलक्षयेन हेतुना कारगन तदा समाध्यवस्थायामेकं केवलम- द्वितीयं ज्योतिरात्मचैतन्यं किल निश्चयेनास्तीति ज्ञेयम्॥७६॥ किश्च। रविरस्ति जगच्चास्ति व्यवहारावलोकिनः । रविर्नास्ति जगन्नास्ति तम एकं तदा किल॥७७॥ रविरिति। व्यवहारावलोकिनो व्यवहियते व्या- प्रियतेऽस्मिन्निति व्यवहारो जाग्रदवस्था तमचलोकयितुं शी- लमस्येति स तथोक्तस्तस्य ज्ञानिनोऽज्ञानिनो वा रविश्चित्सूर्यो जाग्रच्साक्षित्वेन प्रकाशमान इत्यर्थः, अस्ति विद्यते जगच्च वि-

ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकम्। ७०९

श्वमस्ति विद्यते, किश्च सुपुप्तस्य निद्रितस्य ज्ञानिनोऽज्ञा- निनो वाडज्ञानेनावृतत्त्वादपरतीयमानो रविश्चित्मूर्यो नास्ति न विद्यते जगच् विश्वमपि लीनत्वान्नास्ति न विद्यते तदा त- हिमिन्समये तमोऽज्ञानमास्ति विद्यते॥ ७७ ॥ ननु समाधावात्मपकाशो यदि स्यात्तर्हि जाग्रतीव कुतो न भासते तत्राह। प्रकाश्यापगमे पुत्रप्रकाशः किं प्रकाशयेत् । प्रकाश्यत्वविनाशेपि प्रकाशत्वमखण्डितम् ॥७८।। पकाश्येति। हे पुत्र हे शिष्य प्रकाश्यापगमे प्रकाश्यमा- त्मप्रकाशविषयभूतं जगत्तस्यापगमे नाशे सति प्रकाशश्चित्सू- र्यश्चेतनारूपः किं वस्तु प्रकाशयेत्पकाशितं कुर्यादतो विद्यमा- नोपि जाग्रतीव न प्रकाशत इति भावः, ननु प्रकाश्याभावेन जाग्रतीव न प्रकाशते कि वा स्व्ाभावेनेयत्र कि विनिगमक- मिसाशकका जगन्नाशपकाशान्यथानुपपत्या पकाश्याभावेपि त- स्य भावोभ्युपेय इत्याशयेनाह प्रकाश्यच्वरेति, प्रकाश्यत्ववि- नाशेपि मकाश्यं चित्पकाशविषयं जगत्तस्य भावस्त्त्वं तस्य विनाशे लये सत्यपि मकाशत्व चिन्मात्ररूपत्वमखण्डितमविना-

इदानीं प्रसिद्धमूर्यादात्पसूर्ये विशेषं दर्शयति। आयातु यातु वा भानो: प्राकाश्यं निजहेतुभिः । न मम स्वप्रकाशस्य किञ्चिदायाति गच्छति॥७९॥ इति बोधसारे ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकं त्रिचत्वारिंशम्॥४३॥ आयातु इति। हे शिष्य भानो: सूर्यस्य प्रकाश्यं प्रकाश- रूपत्वं जगत्मकाशनशक्तिर्वा प्रकाशविषय जगच्च निजहेतुभि-

७१० बोधसारे।

निजा: सवीया हेतवः कर्मोपासनादिरूपाणि कारणानि तैरा- यातु आगच्छतु यातु वा गच्छतु वा सूर्यस्य तेजोरूपत्वं जग- त्पकाशकत्वं तत्पकाश्यं जगच्च सर्वमेतत्कृतकत्वादनिर्यामति भाव:, स्वमकाशस्य सवतामिद्धपकाशरूपस्य मम म आत्मसू- र्यस्येखर्थः, किश्वित्मकाशरूपत्वं जगत्पकाशकत्वं वा जगद्वा प्रकाश्पमायाति नाऽड्गच्कति न गच्छात न नश्यति आत्मसूर्य- पकाशस्य नियत्वात्पकाशनशक्तेर्जगतश्च पृथगसच्ताच्च न कि० मप्यात्मसूर्य उत्पद्यते विनश्यति चेत्ययं लौकिकसूर्यादात्मसूर्ये विशेष इति भाव:।।७९।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसाराथंदीपी ज्ञान- गङ्गातर ङ्रोनाथीतिकार्थप्रकाशस्त्रचत्वारिंशः ॥४३॥

अथ मनोमहिमा। एवं ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिकाख्यं भकरणमभिधायेदा- नीं 'मन एव मनुष्याणाङ्कारणं वन्धमोक्षयोरि'यादिश्रुतिषूक्तं- मनोनिरोधे यत्रदार्ढ्याय मनोमाहात्म्यं तदत्र निरूपयितुं मनो- महिमाखयं सार्धपद्श्लोकं पकरणमभिदधान आह। अथ मनोमहिमा। अथेति। अथ ज्ञानगङ्गातरङ्गोनाशीतिक निरुपगनन्तरं मनोमहिमा मनसश्चेतसो महिमा महत्व्वनिरूपकं प्रकरयां निरू- व्यत इति शेष:, तत्रादावात्मनो नित्यमुक्तत्वान्मनःकृतावेव वन्धमोक्षावात्मनि प्रतीतौ भवत इति तौ विवेकेन मनस्येव वि- ज्ञेयाचित्पाशयेनाह द्वाभ्याम्। किं बद्धमसि मुक्तं वा मनः पृच्छ महामुने ।

ममोमहिमा। ७११

यदि बडमिति ब्रूयात्तरहि बदोस्यसंशयः ॥१॥ किमित्यादिभ्यां। हे महामुने महाविवर्किस्त्वं भवान्हे मनस्त्वं बद्धं गुयौर्वधनं माप्तमसि भवसि कि कि वा मुक्तं गु- यातो मुक्ति प्राप्तमसि भवसीत्येवं मनश्चेतः पृच्छाऽनु- योजय तन्मनः कर्तृ च्वामहं बद्धं संमारि अ्रस्मीत्येव ब्रूयात्कथ- येद्यदि यहि तहि तदा त्वं बद्धोसि मनःकृतं बन्धनं त्वयि अस्तीसत्राऽसंशयो न संशयोऽस्ति ॥ १ ॥ किंचिन्मुक्तमिति ब्रूयातिंकचिन्मुक्तोसि मोहतः । यदि मुक्तमिति ब्रूयात्तर्हि मुक्तोसि मोहतः ॥२॥ किश्चिदिति। यदि यर्हि किश्चित्स्वल्पं बाह्यवैराग्या- दिना कुतः कुतश्चित्संसारधर्मान्मुक्तमहमस्मीसेवं तन्मनश्चित्तं ब्रूयाद्वदेत्तहि तदा त्वं मोहतोऽज्ञानात्कि चित्स्वल्पं मुक्तो मोक्षं माप्तोऽसीति निश्चेतव्यं यदि यर्हि तन्मनोऽहं मुक्तं मोक्षं प्राप्तमस्मीत्येव ब्रूयात्कथयेत्तहि तदा तं मोहतोडज्ञाना- न्मुक्तो मोक्षं प्राप्तोऽसी ति ब्ेयम ॥२॥ ननु मनःकृतावेव बन्धमोक्षावात्मनि प्रतीयेते इति कुत उच्यते वास्तवावेव तौ कुतो नस्त इत्याशख्क्ाह। बद्देन मनसा बद्दो मुक्तो मुक्तेन चेतसा। न बद्ो न च मुक्तोयमिति वेदान्तनिर्णयः ॥३॥ वद्धेनेतति। हे शिष्य अयं मम प्रत्यक्षमनुभूयमान आत्मा वद्धेन विषयासक्तिमता मनसाऽन्तःकररोन बद्धो बन्धनं प्राप्तो डरित स एव मुक्तेन विषयानासक्तेन चेतसान्त:करणोन मु- को मोक्षं प्राप्त इसनुभूयते वस्तुतस्तु आत्मनश्चेतसः पृथग-

७१२ बोधसारे।

न बन्धनं प्राप्तो न च नैव मुक्तो मोक्षं प्राप्त इसेव वेदान्तनि- रयायो वेदान्तानामुपनिपदां निर्णयः सिद्धान्तोऽस्ति तथा च श्रुतिः। 'न निरोधो न चोत्पत्तिर्नबद्धो न च साधकः। न मुमुक्षुन वै मुक्त इत्येषा परमार्थते' ति॥३॥ इदानीं ब्रह्मविष्ण्ादिपु यन्महत्त्त्वं प्रतीयते तदपि मनः- कृतमेवेत्याशयेनाह। स्फुरन्ति महिमानो ये यत्र यत्र जगत्तये। ते सर्वे मनसो धर्मा मनो हि महिमाश्रयम् ॥४॥ क्फुरन्तीति। जगत्ये त्रैलोक्ये यत्र यत्र ब्रह्मावष्ण्वादि- पुये पुरागादिपु वर्णिना: श्रताश्च महहिमानो मह्त्त्वानि स्फु- रन्ति भासन्ते ते सर्वे समस्ता मनसश्चेतसो धर्मा गुणा ज्ञेया:, तेषां मनःकल्पनामात्रत्वादिति भावः, कुत इसत आह मन इति, हि यस्मात्कारणान्मनश्चित्तं महहिमाश्चयं महम्नो महत्त्वस्याश्रयमाधारोऽस्ति सर्वमहत्वस्य मनःकल्पित्वादिति भावः ।। ४ ॥ किश्चाणिमादिसिद्धयोपि मनस एव गुणा इसाह। अणिमा महिमा चैव लघिमा गरिमा तथा। प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं मनसो गुणाः।।५।। अिमेति। अ्णिमानाम्नी सिद्धिर्महिमा महिमानाम्नी सिद्धिः, लाघमा लघुत्वसन्धारणरूपा योगजन्या शाक्ति:, तथा गरिमां गुरुत्वसन्धारणरूपा योगजया शाक्त:, पाप्तिः प्राप्ति- नाम्री सिदध्धि:, प्राकाम्यं प्राकाम्यनाम्नी सिद्धि:, ईशित्वमीशि-

ज्ञानगङ्गातर ङ्गोनाशीतिकम। ७१३

त्वनाम्नी सिद्धिः, वशित्वं वशित्वनाम्री सिद्धिरेते सर्वे मनसो- डन्तःकरखस्य गृणा धर्माः सन्तीति ज्ञेयम् ॥५॥ किश्व। मनो धनुर्मनो मौर्बी मन एव धनुर्धरः । मनो लक्ष्यं मनो वेधो मनो बिदं तरिमुक्तये॥ ६॥ मन इति। मनोऽन्तःकरणं धनुः शरासनं ज्ञेयं- 'प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यत' इति श्रुत्युक्तरूपके धनुःशब्दवाच्यः प्रणवोपि मन एन ज्ञेयं मनःक- ल्पितत्वात्तस्येति भावः, एवमुत्तरत्रापि प्रयावद्वारा ब्रह्मरूपलक्ष्ये चेतोृत्तिरूपशरपवृत्तेः, तथा तत्रैव रूपके मौर्वी मूर्व नाम तृगाव- शेष स्तत उत्पन्ना मौर्वी धनुःप्रसश्चा सापि मन एाऽन्तःकर णमेत तस्या अपि मनःकल्पितत्वात्, किश्च धतुर्घरो धनुःश- व्दवाच्यस्य प्रयावस्य घरो धारक: प्रयावधारणाभ्यासीसर्थः, सोपि मन एव तस्यापि मनःकल्पितत्वेन मनोमात्रत्वात, किश्च लक्ष्यं लक्षणावृटसा वोध्यं व्रह्मापि 'ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यत' इति श्रुतेस्तदपि मनोन्तःकरणां ज्ेयमुभयोरेकसत्ताकत्त्वाद्रह्मणश्च पारमार्थिकलक्ष्यत्त्रगुणवत्त्वाभावेन लक्ष्पत्ववद्धह्मणोपि मनःक- ल्पितत्वाद्वा मनोरूपत्वं ज्ञे्यं, किश्च वेधो विध्यतेनेनेतिवेषो ब्रह्म- मनसोरेकाकारसम्पादनरूपा वेधनक्रिया मनोन्तःकरणमेव झ्यं तस्यापि मनःकल्पिततया मनोमात्रत्वादिति भावः, एनादृशं मनोन्तःकरयं विद्धं वेधनत्रियया व्याप्तुमिष्टतमं कृत सद्टि- मुक्तये विदेहमुक्तिपाप्यै भवरेत्स्यादिति क्रियाया अध्याहारः कर्त्तव्यः, मुक्तिरपि मनोलयाधीना सर्वत्र शासत्रेषु निरूपिताऽ- तो लयनन्मनोरूपत्वात्तस्या मनोष््पत्वमेव निश्चेतव्यम, आत्मनि

७१४ बोधसारे।

तु पारमार्थिकबन्धमोक्षाभावस्य प्रतिपादितत्वादिति भावः ।६। इदानीं बन्धमोक्षकारयात्वरं मनसो निरूपयंस्तच्छ्रैष्ठ्यं ्ि भिः पादेराह। मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । इतो घिकं तु किं वाच्यमद्दये तु स्थितं न तत ।७। इति श्रीनरहरिकृती बोधसारे मनोमहिमा चतुश्चत्वारिंशः ॥४४॥ मन एवेति। मनुष्याणां जीवानां बन्धमोक्षयोर्बन्धो बन्धनं मोक्षश्र मुक्तिस्तयोः कारणं हेतुर्मन एवान्तःकरणमेवा- स्ति अतो मनस्तोऽऽधिकं महत कि वाच्यं कि वक्तव्यं मन एवातिश्रेषठं ततोधिकं किमपि नान्यदिति भावः, एवं मनसः सर्व श्रष्ठ्यं प्तिपादयेदानीं तस्य स्वात्मन्यसत्त्वं दर्शयति अद्य इति, तत्तु तन्मनोऽपि अदूये न विद्यते द्वयं द्वैतं यस्मिन्स तथो- क्तः प्रसगभिन्नः परमात्मा तास्मिन स्थितं विद्यमानं न नास्ति आन्मनः सकाशान्मनसः पृथक्सत्ती नास्तीत्यर्थः॥७॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकारविराचितार्या बोधसारार्थेदी- प्ी मनोमहिमार्थप्रकाशश्चतुश्चत्वारिंशः॥४४॥

अथ चिच्चण्डीपशुद्ातनम । एवं मनसः श्रैष्ठ्यनिरूपणपूर्वकमद्रयात्मनि तदसच्वं प्रतिपाधेदानीं तादृशमनस्ो लयं कर्त्तु साधकानां लयोपाये प्रवर्त्तनाय तत्र रुच्युत्पादनाय च मनोलयफलं प्रदर्शयंश्चि- घण्डीपशुघातनाखयमेकश्लांकं पकरयामभिदधान आह। अथ चिच्चण्डीपशुघातनम्। अथेति। अथ मनोमहिमनिरूपणानन्तरं चिचण्डीपशु-

७११

घातनं चिदेव चण्डी देवी तस्या अग्रे तस्यै पथुर्वलिरज इसर्थः, घात्यते नाश्यतेऽ्मिन्निति पशुधाननं पशुहिंसनारूयं तन्निरुपकत्वादेतन्नामकं प्रकरणमित्यर्थः, निरुप्यत इति शेष:, तदेवाह पद्येन। चित्ताहंकृतिबुद्धिमानसमयैर्युक्तं चतुर्भि: पदै- श्छित्त्वान्तःकरणं पशुं परशुना बाधेन तीक्षणन यः । चिच्चण्डीचरणाम्बुजार्चनमनुप्राप्तः प्रसादं परं किश्चित्रं चरणे लुठन्ति रभसात्तस्याखिला: सिद्धयः ॥१॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बो० चिश्चण्डीपशुघातनं पञ्चचत्वार्रिकम् ॥४५।।. चित्तेति। हे शिष्य चित्ताहङ्कनिबुद्धिमानसमयैश्चित्तम -

च्यते, अहङ्कतिश्चाहङ्कारोऽन्तःकरणभागः स द्वितीयः, वृ- द्विश्च मतिर्निश्चयरूपोऽन्त:करणभागस्तृतीयः, मानसं च स-

संख्याकैः पदैः पावैर्युक्त सहितमत एव चतुप्पदत्वेनाऽज्ञतेन च पशुसाम्यादऽन्तःकरयां पश्चभूतसत्वभागोपादानकं कार्यद्रव्यं पञ्चुमजम् 'अजामेकां लोहितशुक्ककृष्णामि'ति श्रुल्ा प्रकृतेर्मा- यापरपर्यायाया अजत्वमनिपादनात्तत्का र्यभूनान्तःकरणस्याप्य- जत्वं चतुष्पदत्वाच्च पशुत्वेनाजत्वं स्पष्टमत्रेति भावः, तं तीक्ष्णेना- ज्ञानभेदनसमर्थेन दढेनेसर्थः, बोधेन ज्ञानाख्येन परथुना परश्वधेन चछित्वा घातयिच्या यो ज्ञानी चिच्चण्डीचरगाम्बुजार्चनं चिच्चे- त्यराहतचिन्मात्नस्वरूप आत्मा स एव चण्डी भगवती तस्या-

१ परं द्वैतजातं श्यतिच्छेदयतीति व्युत्पत्या परशुत्वं बोधस्य।

७१६ बोघसारे।

तांशाषित्यर्थः, तयोर्मध्ये योऽपवादाघिष्ठानत्वरूपोशः स एवात्र चरणो जगद्भक्षकत्वाच्चरणशब्दस्य च गतिभक्षणार्थकचरधातु- प्रकृतिकत्वाच्चेति भावः, स एवाम्बुजं कमलं तस्यार्चनं पूजनं जगदपवादेन केवलतदनुसन्धानरूपमिति यावत्तत्कृत्वेत्यध्याहा- र्यम्, अनु अनन्तरमेव परं सर्वोत्कृष्टं प्रसाद निरावरणानन्दरूपं प्राप्तो लब्घोडस्ति तस्यात्मसाक्षात्कारवतो योगिनश्चरणे पाद आरोपाधिष्ठानत्वरूपे कल्पितांश इसर्यः, तस्यैव सर्वसिड्धि निर्वाहकत्वेन सर्वसिद्धीनां गतित्वादिति भावः, अखिला: सम- स्ताः सिद्धयोऽणिमाद्या रभसा वेगेन योगिनस्तद्विषयानिच्छवार्या सत्यामपि स्वेच्छयैवेत्यर्थः, लुठन्ति कदाप्ययमस्मदङ्गीकारं करोतु इतीच्छया चरगासेवनपरा भवन्तीत्यत्र किं चित्रं कि- माश्चर्य न किमपीत्यर्थः ॥१॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपौ चिञ्चण्डीपशुघातनार्थप्रकाशः पेञ्चचत्वारिंशः॥४५॥

अथ जीवन्मुत्तष्टऽशी। नुनु सत्यप्यन्तःकरणे ज्ञानसिद्धया माब्धभोगान्ते विदे- हकैवल्यसिद्धेस्तयैव कृतार्थः स्यात्किमापातिकया मनोनाश- लक्षणया जीवन्मुत्त्येत्याशङ्कायां तन्निवारणाय जीवन्मुक्ता- वादरं च विधातुं जीवन्मुक्तिमहत्त्वख्यापकं जीवन्मुत्त्यष्टादश्या- ख्यमष्टादशश्लोकं प्रकरणमभिदधान आह। अथ जीवन्मुक्त्यष्टादशी। अथेति। अथ चिच्चण्डीपशुघातनानन्तरं जीवन्मुत्तय-

तन्नामकं प्रकरणं निरप्यत इति शेष:, तत्र तावदादौ येन

७१७

मनसः सकाशात्स्व्रात्मा मोचित स ईश्वर एवेति मनोनाशे

संकल्पबद्धं संकल्पाद्विमोच्यात्मानमात्मना। आत्मनात्मनि सन्तुष्टः स्व्रात्मारामः स्त्रयं हरिः ॥१॥ संकल्पेति। यः कश्चित्पुरुषधौरेयः संकल्पवद्धं संक- ल्पेन संकल्परूपेणान्तःकरणेन बद्धं बन्धनं प्ाप्तमात्मानं स्वं सङ्कल्पात्सङ्कल्परूपान्मनसः सकाशादात्मना तत्माक्षिचैतन्या- भिन्नेन कर्त्रा विमोच्यात्यन्तं मोचयित्वा तेनैव साक्षिचैन- न्य रूपेणात्मनाSडत्मनि ब्रह्माभिन्ने चिन्मात्ररुपे सुखे सन्तु- ष्टस्तृप्तस्तिष्ठति स आत्माराम आत्मा स्नयमेवाराम उपवन क्रीडावनं यस्य स तथोक्तः स्वयं स्वतो हरिर्हरति सर्वे जग- दिंति हरिः परमात्मैवास्तीति ज्ञातव्य: ॥ १॥। ननु जीवन्मुक्तौ को विशेषो येन तत्सम्पादने प्रयत्नो वि- धेयस्तत्राह। स्वरूपमेव कैवल्यं संसारः शुद्धमूर्खेता। अतिचित्रा गतिः पुत्र जीवन्मुक्तस्य या स्थिति: ॥२॥ स्वरूपमिति। कैवल्यं विदेहत्वं स्वरूपमेव्र स्वस्यात्मनो रूप माकृतिरेवास्ति, किश्च संसारः संसृतिः शुद्धमूर्खता शुद्धा के- वला मूर्खताऽज्ञताऽस्ति अतः संसारात्मनोर्जडचेतनरूपयोः परस्पर विरोधादेकत्रासम्भवेपि जीवन्मुक्त्तौ तत्सम्भवाद् हे पुत्र हे शिष्य जीवन्मुक्तस्य जीवतोपि मुक्तस्य मोक्षं प्राप्तस्य या तेषामेत्रानुभूयमाना स्थितिर्गतिः साSतिचित्राऽत्याश्चर्यरूपा गतिरवस्थाऽस्तीति ज्ञेया॥ २ ॥ अन्यमपि विदेहमुक्तेजर्विन्मुक्तिश्रैष्ठ्ये हेतुमाह।

७१८ बोधसारे।

जीवन्मुक्तिसुखप्राप्त्यै स्वीकृतं जन्मलीलया। आत्मना नित्यमुक्तेन नतु संसारकाम्यया॥ ३ ॥ जीवन्मुक्तीति। नित्यमुक्तेन नित्यं सर्वदा मुक्तो मोक्षं माप- स्तेन तादशेनाSनेन विशेषणेनाऽडत्मान विदेहमुक्तीच्छाडभावो दर्शितः, आ्रात्मना पत्यगभिश्नेन परात्मना लीलया क्रीडयाडनेना- त्मना जन्माङ्गीकारेपि क्लेशाभावो दर्शितः, जीवन्मुक्तिसुखमाप्से जीवतो या मुक्तिर्मोक्षस्तस्मिन्यत्सुखमानन्दस्तस्य प्राप्तिर्लाभ- स्तस्यै तदर्थ जन्म जननं स्वीकृतमङ्गीकृतं, ननु नित्यमुक्तस्या- डडत्मनो विदेहमुक्तीच्छा माऽस्तु संसारसुखेच्छ्यैव जन्माSस्तु तत्राह न त्विति, हे शिष्य संसारकाम्यया संसारस्य भवस्य का- म्पेच्छा तया न तु नैव जन्म स्व्रीकृनं संसारस्य दुःखरूपत्वा- न्नांह कस्य चिज्व्ानिनोऽज्ञानिनो वा दुःखच्छास्तीति दृष्टेति भाव: ॥। ३ ।। नतु निसमुक्तत्वादात्मनो नित्यमुक्तीच्छाऽभावोऽस्तु सं- सारेच्छयैव जन्माऽङ्गीकारोस्तृ अन्यथाऽविद्यावरणविक्षेपाणा- मङ्गीकारो न स्यात्तदनङ्रीकारे व संसारनिर्वाहासम्भवादित्या- शद् दुःखानुभवं विना सुखाधिक्याननुभव इवाऽविद्यानङ्गी- कारे दुःखानुभवं विना जीवन्मुक्तिसुखे सुखाधिक्यमतीतिर्न स्यादिति तदर्थमेवाविद्योत्पादनमिसाशयेनाह। यदि न स्यादविद्याख्यमिदं कपटनाटकम्। कथं लभेत विश्वात्मा जीवन्मुक्तिमहोत्सवम् ॥।४॥ यदीति। हे शिष्य यदि यर्हि अविद्याख्यमवद्येति आ ख्याऽडह्वा यस्य तत्तथोक्तमिद प्रत्यक्षं कपटनाटकं कपटरूपं दम्भरूपं नाटकं नृत्यविलासो न स्पान्न भवेत्तहि तदा वि-

ममोमहिमा। ७१९

श्वात्मा विश्वस्य जगत आत्मा पारमार्थिकरूपो ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा जीवन्मुक्तिमहोत्सवं जीवतो या मुक्तिर्मोक्ष- स्तस्य महाउच्ष्ठो य उत्सवो हर्पस्तं कथ केन प्रकारेण ल- भेत प्राप्नुयाल केनापि मकारेण पाप्तुयादिसर्थः, जविन्मु-

प्तिर्न स्यादिति भावः ॥४ ॥ इदानीं द्वैताद्वैतसुखस्य जविन्मुक्तेष्वेव सच्चे तच्छैष्ठ्य- ज्ञापनाय दर्शयति। अद्वैतं न सदेहेऽस्ति विदेहे द्वैतमस्ति न। जीवन्मुक्तस्य नान्यस्य द्वैताद्वैतमहोत्सवः ॥५॥ अद्वैतमिति। हे शिष्य सदेहे देहेन शरीरेण सह वर्त्तमाने पुरुषे संदहत्त्वपतीतिमतीसर्थः, अद्वैतं न विद्यते द्वैतं द्वितीयं यस्मिस्तदखण्डकरसं ब्रह्मसुखमिसर्थः, न नास्ति, किंच विदहे विगतो निवृत्तो देहः शरीरं यस्मात्स तथोक्तस्तस्मिन्- पुरुषे देहापतीतिमतीसर्थः, द्वैतं देहादिपपश्चजातं नास्ति न विद्यत एवं विरोधे परस्परं सतपि जीवन्मुक्तस्य जीवन्सन्यो मुक्तो मोक्षं प्राप्तस्तस्य पुरुषस्य द्वैताद्वतमहोत्सवो द्वैतं सांसा- रिकं सविषयं सुखमद्वैतं केवलमात्मसुखं तयोस्ताभ्या वा महा- कच्छरष्ठ उत्सवो हर्षोऽस्ति अन्यस्य नित्यमुक्तस्य बद्धस्य च न भर्वतत अतो जीवन्मुक्तिरेव संपाद्येति भावः॥ ५ ॥ इदानीं जीवन्मुक्ते द्वैताद्वैतयोः सत्वं र्पष्टमेव दर्शयति। सदेहे न विदेहत्वं विदेहे न सदेहता। सदेहत्वं विदेहत्वं जीवन्मुक्ते प्रवर्त्तते ॥ ६ ॥ सदेह इति। हे शिष्य सदेहे देहेन शरीरेण सह वर्त्तमाने जीवे

७२० बोधसारे।

देहमत्वपतीनिमतीसर्थः, विदेहत्वं देहरहितत्वमात्मरूपत्वमित्यर्थः, न नास्ति, किश्च तथा वरिदेहे देहरहित आत्मनि सदेहता देहेन शरीरेय सह वर्तमानता न नास्ति, किश्च जीवन्मुक्तो मोक्षं पाप्तो यो जीवस्तस्मिम् सदेहत्वं देहेन सह वर्तमानत्वं विदेहत्वं वेहर- हितत्वं चोभयमपि प्रतरत्तते प्रवृत्वं भवति समाधिसुखं संसा- रसुखं च जीवन्मुक्तोऽनुभवतीत्यर्थः॥ ६॥ नतु सदेहे विदेहता कथं सम्भाव्येत्पाशङ्कामुन्भाव्य ह- ष्टान्तेन तां सम्भावयति : सदेहस्य विदेहत्वं यदि न स्यात्तदा वद। 11 जनकस्य सदेहस्य कथं प्रोक्ता विदेहता ॥७॥ सदेहस्येति। हे शिष्य सदेहस्य लोकदृष्ठ्या सदेहस्य दे- हेन सहवर्त्तमानस्य विदेहत्वं देहरहितत्वं यदि यर्हि न स्यात्त- दा तर्हिं सदेहस्य लोकदृष्ट्या सदेहस्य देहेन शरीरेण सहवर्त- मानस्य जनकस्य मैथिळस्य निमेस्तद्वंशजस्यान्यस्य वेत्यर्थः, वि- देहना देहरहितत्वं श्रुतिषु कथं कन प्रकारेण प्रोक्ता कथिता तथा च श्रुतिः 'जनको ह वैदेह आ्रामाच्चकर' इति तत्वं भवान्वद कथयाऽतः सदेहेपि विदेहत्वं सम्भाव्यमिति भावः ॥ ७॥ अस्तु तर्हि विदहे सदेहत्त्वासिद्धिरियाशङ्कामुन्भाव्य ता- मपि निराकरोति। विदेहस्य सदेहत्वं यदि न स्यात्तदा वद। जनकस्य विदेहस्य कथं प्रोक्ता सदेहता ॥ ८॥ विदेहस्येति । ह शिष्य विदेहस्य देहरहितस्य सदेहत्वं देहसहितत्वं यदि यर्हि न स्यान्न भवेत्तहिं तदा विदेहस्य श्रु-

७२१

तिपुराणादिषु वर्णितस्य देहरहितस्य जनकस्य मैथिलस्य निमे- स्तद्वंशजस्य वा सदेहता देहेन शरीरेण सहवर्तमानस्य भावस्त- त्ता कथं केन प्रकारेण पोक्ता कथिता तद्वद कथय ततो विदे- हेपि सदेहत्वं सम्भाव्यमिति भावः ॥८॥ ननु तत्र तत्र शास्त्रेषु विदेहमुक्तिरेव प्रतिपादिता न जी-

विमुक्ति्निश्चिता शास्त्रे जीवन्मुक्तिः सुनिश्चिता । जीवन्मुक्तत्वमप्राप्य न विदेहविमुक्तता ॥ ९॥ विमुक्तिरिति । हे शिष्य विमुक्तिर्विंदेहमुक्ति: शास्त्रे वेदा- न्तशास्त्रे यथेत्यध्याहार्य यद्वन्निश्चिता निश्चयेन प्रतिपादिता तथैव जीवन्मुक्तिर्जीवत एव या मुक्तिर्मोक्षपाप्तिः सा सु० निश्चिता सु शोभना निश्चयेन प्रतिपादितास्ति अत उभयो- रपि प्रामाण्यमभ्युपगन्तव्यमिति भावः, नतु तर्हि विदेहमु- स्यैवालं किमापातिकया मनोनाशसाध्यया जीवन्मुत्त््ये- साशङ्का जीवन्मुक्ति विना विदेहमुक्तेरसिद्धिं पतिपादयति जीवन्मुक्तत्वमिति, हे शिष्य जीवन्मुक्तत्वं जीवत एव लोकदृष्ठ्या प्राोपाधिमत एव मुक्तत्वं मोक्षं प्राप्तत्वमपाप्य न लब्ध्वा विदेहविमुक्तता कस्यापि पुरुषस्य विदेहो विगतो निदृटत्तो देहः शरीरं यस्मात्स विदेहो देहरहितः स चासौ मुक्तश्र मुक्तिं प्राप्तश्च तस्य भावस्तत्ता न न सिद्धयतीति शेषः, अतो विदेवमुक्तीच्छावतापि जीवन्मुक्ति संपाद्यानन्तरं विदेहमुक्त: स्वयमेव स्यादिति भावः ॥ ९॥। नतु 'ज्ञानादेव तु कैवल्यं प्राप्यते येन सुच्यत' इति श्रुतेर्ज्ञा- नेनैव विदेहकैवल्यसिद्धेः प्रतिपादनाज्ज्ञानेनैव विदेहमुक्ति- ९१

७२२ बोधसारे।

रस्तु अतः कथमत्र विरुद्धमुच्यते जीवन्मुत्तयैत विदेहमुक्ति- रितीत्याशख्ाह। ज्ञानं बिना न कैवल्यं न मृतो ज्ञानवान्भवेत। जीवतो ज्ञानलाभ: स्यात्सा जीवन्मुक्तिरक्षता॥१०॥ ज्ञानं विनेति। हे शिष्य ज्ञानं विना-ऋते ज्ञानात्कैवल्प विदेहमुक्तिर्न न भवतीति सत्मेव 'ज्ञानादेवतु कैव्ल्याम'- त्यादिबहुश्रुतिपामाण्यादिति भाव:, तज्ज्ञानाभावे केवलं मृतो मरणं प्राप्तो यः सोपि त्िदेहोडस्ति तथापि तस्य ज्ञा- नाभावात्स मोक्षभाग्मोक्ष मुक्ति भजति सेवतेऽसौ मुक्तिभा- ग्न भवेन्न स्याद्, ज्ञानवानिति पाठे ननु तस्य मरणसमये मोक्षात्यन्तसाधनभूतं ज्ञानं नास्तीति कुतो निश्चेतव्यमित्याश- द मृते पुरूपे ज्ञानाभावः सर्वलोकप्रसिद्ध इत्याशयेनाह मृ- तो मरणं प्राप्तो ज्ञानवान्मूर्च्छया पूर्वकालमनभ्यासेन वा ज्ञानी न भवेन्न स्यादित्यर्थः, यद्वा मरयस्याज्ञानकार्यत्वा- ज्ज्ञानस्य च मरणनिवर्त्तकत्वाच्च ज्ञानिनि मरणाभावो मर- णवति च ज्ञानाभावः प्रसिद्ध एवेति मृतो मरयां पाप्तो यः स ज्ञानी न भवेदतो मरणवति प्रसिद्धदेहाभावेन लोकह- ष्ठ्या विदेहत्वेपि ज्ञानाभावेन न मोक्षसिद्धिरित्थर्थः, अतो जीवतः प्रारणधारणवतो ज्ञानलाभो मुक्तेरात्यन्तिकसाध- नभूनज्ञानस्य लाभः प्राप्ति: स्याद्भवेज्जीवतः पुरुपस्य श्रवणादिज्ञानमाधनाभ्यामसम्भवाजजीवत एव ज्ञानमाप्तिरि- ति युक्तमिति भावः, अस्तु जीवतो ज्ञानलाभो जीवन्मुत्त्या विद्ेहमुक्ति: कथ मिद्धा तत्राह सेति, सा ज्ञानप्राप्तिरेव जीव- न्मुक्तिर्जीवन्मुक्तिश द्वनो क्ताडक्षता न क्षता नष्टा साडक्षता- डविनाशिनीत्यर्थः, अ्रतो जीवन्मत्त्यनन्तरमेव विदेहमुक्ति-

जीवन्मु त्तयप्टादशी। ७२३

स्तां बिना सा न सम्भवतीत्यर्थः, सिद्धान्ते तु जीवन्मुक्ति- विदेहमुक्त्योर्न भेद इति भावः॥ १० ॥ ननु जीवन्मुक्तेरेव विदेहमुक्तिरुपेण परिगामेपि कि स्व्र- ल्पकालसुखरूपया जीवन्मुत्त्याSSतस्तां विहाय निदेहमुक्तिरेव सम्पाद्येत्याशङ्का जीवन्मुक्तावपि चिरकालसुखं तां बिना विदे- इकैवल्यासिद्धेस्तत्रादरं विधातुं दर्शयति। जीवन्मुक्तिसुखं स्वल्पकालं किं तेन चेच्छृणु। ब्रह्मलोके विराजन्ते कर्थं ते सनकादयः ॥ ११ ॥ जीवन्मुक्तीति। हे शिष्य जौवन्मुक्तिमुखं जीवन्मुक्ते: सु- खमानन्द: स्वल्पकाल स्वल्पोऽदीर्घः काल: समयः परिच्छेद- को यस्य तत्तथोक्तमस्ति अतस्तेन तादृशेन सुखेन किं किफलं न किमपीसर्थः, इत्येव यदि यर्हि वदास चेत्तर्हि शृणु अवधारय हे शिष्य जीवन्मु्तिसुखस्य कल्पकालपरिच्छिन्नत्वे सति ते पु- राणादिपु प्िद्धाः सनकादयः सनक आदिर्षेषां ते तथोक्ता ब्रह्मलोके द्विपरार्धावसानकालपरिच्छिन्ने ब्रह्मगो लोके सस- लोके कथं केन प्रकारेया विराजन्ते विराजमाना भवन्ति जीवन्मुक्ते: स्वल्पकालस्याङ्गी कारे ब्रह्मलोके द्विपरार्धकालं जीवन्मुक्तानां म - नकादीनां स्थितिने स्यादिति जीवन्मुक्तिरपि बहुकालवर्ततिनीत निश्चेतव्यमिति भावः ॥११ ॥ अतो गुरोः शिष्य इव विद्रेहमुक्तेर्जीवन्मुक्ति: सहचरी तत्स्वरूपनिश्चयकारणा चानायासेन व्यवहारनिर्वाहकत्वनेश्वरी चत्याह। तस्मादीश्वरलीलेयं काचिदीश्वररूपिणी। जीवन्मुक्तिर्महामुक्तेः संप्रदायप्रवर्त्तिनी ॥१२॥

७२४ बोधसारे।

सस्मादिति। तस्मात्कारणादियं प्रकृता जीवन्मुक्ति- जीवत एव पुरुषस्य या मुक्तिर्मोक्ष ईश्वरलीलेश्वरस्येशना- दिशक्तिमतः परमात्मनो लीला क्रीडाडस्ति अतो ईश्वररूपिसी- श्वराभिन्नत्वादीश्वरो रूपं स्वरूपं यस्या: सा तथोक्ताऽस्ति किश्च सा महामुक्तेर्विदेहमुक्ते: संपदायपवर्ततिनी संप्रदायस्य प्रवर्त्तिनी प्रवर्त्तनकत्यर्ति विदेहमुक्तेः साक्षात्कारकारणभूते- ति भावः ॥ १२ ॥ ननु सा केषां साक्षात्केषां नेति तत्राह। यस्यां खेलन्ति मुनयो नारदाद्या निरन्तरम्। ज्ञानिभिर्यानुभूतैव सा जीवन्मुक्तिरक्षता । १३ ।। यस्यामिति। हे शिष्य नारदाद्या नारदो नारदनामा ब्रह्म- पुत्र आद्यः प्रथमो येषां सनकादीनां ते तथोक्ता मुनयो मन- नवन्तो ज्ञानिन इसर्थः, यस्यां जीवन्मुक्तौ निरन्तरं सर्वदैव खे- लन्ति क्रीडन्ति नतु तहींदानीतनानामनुभवगम्या स्यान्न वे- त्याशडाह ज्ञानिभिरिति, इदानीन्तनैरपि ज्ञानिभिर्ज्ञानवद्धिर्या जीवन्मुक्ति: साऽनुभूतैव साक्षाज्जातैवाडतः सा जीवन्मुक्ति- रक्षता न क्षतं नाशो यस्या: सान केनाप्यनादृटतेत्यर्थः, अ्ंतो विदेहमुक्तीच्छया न जीवन्मु्त्तिस्त्याज्येति भावः।। १३। एवं जीवन्मुक्ति संस्थाप्येदानी जीवन्मुक्तेष्वपि केषु चि- व्यवहारः प्रतीयते केषु चिच्च त्यागोडतो लौकिकदृष्ठ्या त्यागिषु जीवन्मुक्तत्वनिश्चयः स्यान्नान्येपु तेन च ज्ञानसाधनं श्रन- णादिकं त्यागिषु कचिदेव भवेव्यवहारवत्सु च तन्निरन्तरमेव वागुच्चारणादिव्यव हारवच्वे न स्यादतस्तत्रैव व्यवहारवत्सु जीव- न्मुक्त्त्वनिश्चयेन तेप शरणं गन्तुं मुमुक्षूणामुभयेष्वपि जीवन्मु-

जीवन्मुत्ताश्टदशी। ७२५

क्तस्वं दर्शयति द्वाभ्यां। चित्तविक्षेपकर्त्तारं विहारं तु विहाय ये। स्थिता निर्वाणनिष्ठायां त एव सनकादयः ॥१४॥ चित्तेति । ये शास्त्रेषु प्रसिद्धाश्चित्तविक्षेपकर्त्तारं चित्त- स्यान्तःकरणस्य विक्षेपोSतिचाश्चल्यं तस्य क्त्तारं कारणभूतं व्यवहारं व्यापारं विहाय परिसज्य निर्वाणनिष्ठायां निर्वाये- Sखण्डैकरसाकारवृत्तौ निष्ठा सहजपीतिस्तस्यां स्थिता: सथि- तिं पाप्तास्त एव ते चोक्तलक्षणाः सनकादयः सनक आदि- ्ुख्यो येषां सनन्दनादीनां ते सन्तीति जेयाः॥ १४॥

अन्तर्बोधमया लोके व्यवहारपरा इव। ये स्थिता निजनिष्ठायां त एव जनकादयः ॥१५॥ अ्न्तरिति । हे शिष्य ये शास्त्रेपु प्रतिपादिता अन्तर- न्तःकरये बोधमयार्वुध्यते जीवब्रह्मैक्यं ज्ञायतेऽनेनेति बोध- स्तन्मयास्तदूपाः सन्तो लोके लोकदृष्ठ्या व्यवहारपरा इव व्य- वहारे व्यापारे परा आसक्ता इव भासन्ते तथापि ते निज- निष्ठायां निजाऽडत्मविषया या निष्ठा सहजपीतिस्तस्पा स्थि- ताः स्थिरा जातास्त एव ते च जनकादयो जनको मैथिल आदिर्मुख्यो येषां यदुपभृतीनां ते तथोक्ता ज्ञेया:, उक्तलक्ष- णेषूभयेषु जीवन्मुक्तेषु व्यवहारतत्यागाभ्यां वैलक्षण्ये स- त्यपि जीवन्मुक्तिकारणभूतज्ञानस्य विद्यमानत्वाज्जीवन्मुक्तत्वं सममेवेति भावः ॥१५॥ ननु ज्ञानमुभयत्रास्तु जीवन्मुक्तिविघातकस्य व्यवहारस्य विद्यमानत्वाऽविद्यमानत्वाभ्यां जीवन्मुक्तेरपि सत्वासत्वे अप्य-

७२६ बोधसारे।

भ्युपगन्तव्ये इत्याशक्का व्यवहारभावाभावयोरेव न मुक्तिहेतु- दवं किन्तु ज्ञानस्यैवेत्याशयेन समाघत्ते। गृहं वास्तु वनं वास्तु येषां निष्ठा न वर्तते। सनकादिषु नैवैते न च ते जनकादिषु ॥ १६॥ गृहमिति। हे शिष्य येषां मूढानां गृहं गृहनिमित्तं व्या- पारकरणमस्तु भवतु वाऽथवा वनं तच्यागेन वनाश्रयो वा पक्षान्तरेऽस्तु भवतु परन्तु निष्ठाऽडत्मनि सहजं प्रेम ये्षा न वर्त्तते न विद्यते तेषां मुत्त्यभावेनैत उक्तलक्षणा ज्ञानहीना गृहिणस्त्यागिनो वा सनकादिषु सनक आदिर्मुररुयो येषां सनन्दनादीनां तेषु नैतर गयानारहा जनकादिषु च जनको मै- थिल आदि: प्रथमो येषां रध्वम्बरीपादीना तेष्वपि न न गण- नाहा अतो ज्ञानमेव मुक्तिकारणं तदुभयत्राष्यस्तीति द्विविधा अपि जीवन्मुक्ता इति भाव: ॥। १६॥ एवं व्यवहारिषु सागिपु चोभयत्र ज्ञानसच्चे जीवन्मुक्त- त्वं पसाध्येदानीं तत्त्सेवां कर्तु मुमुक्षूगां तेषु गुरुत्वं प्रदर्शयति। अन्तःसारा हि गुरवः स्वल्पवाचाऽमृतप्रदाः । मन्द्रं मन्द्रं हि गर्जन्ति प्रावृषेण्या: पयोधराः ॥१७॥ अन्तःसारा इति। गुरवो हि गृशान्ति हितमुपदिशन्तीति गुरवो दैशिका हहि यतः कारणादन्तःसारा अन्तरन्तःकरगो सारो ब्रह्मतत्वं येपां ते तथोक्तास्ते गुरवः श्रष्ठा ज्ेया:, नन्त्रन्तःकरगो तेपां ब्रह्मत्त्वं साक्षादनुभूनमस्तीति कुतो ज्ञातव्यं तत्राह स्व्र- ल्पवाचेति, स्वल्पवाचा स्वल्पाSल्पाक्षरा वाग्वाणी तयाऽमृ- तमदा अमृतं मरणरहितं ब्रह्मसुखमिसर्थः, तत्प्रददतीति ते

जीवन्मु त्तयष्टादशी। ७२७

तथोक्ताः स्वल्पनात्क्ं ब्रह्मसुखदातृत्त्वं च तेपामन्तःसारत्वज्ञा- पकमिति भावः, हि यस्मात्कारणात्मान्ृपेण्या: मावृपि वर्षा- काले भवा उत्पन्ना: पयोधराः पयसां जलानां धरा धारका मेघा मन्द्रं मन्द्रं गम्भीरं गम्भीरं यथा भवति तथा गर्जन्ति ध्वनन्ति जलव्टाष्टिकराणां मेघानां गम्भीरस्वल्पस्वन इव जी- वन्मुक्तानां स्वल्पेनैव वाग्व्यवहारेगा मोक्षपदत्वं लक्षणं गुरु- लक्षणं परीक्ष्य तादृशलक्षणवन्तं गुरुं स्वयमीप जीवन्मुक्तत्व- प्ाप्त्यै संवेतेति भावः॥१७॥ इदानीमेतत्मकरणाभ्यासफलमाह। सदैवाध्ययनीयेयं भावनीया सदैव हि। जीवन्मुक्तिपदप्राप्त्यै जीवन्मुक्तिचतुर्दशी ॥१८॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसार जीन्मुत्त्प्टादथी षट्चत्वारिंशा ॥४६॥ सदैवेति। हे शिष्य मुमुक्षुभिरियं प्रत्यक्षा मन्निरूपिता जीवन्मुक्तिचतुर्दशी जीवन्मुक्तेर्निरूपिका चतुर्दशी चतुर्दशानां श्लोकानां समाहार एतन्नामकं प्रकरणमिसर्थः, सदैव निरन्तर- मेव्राउध्ययनीया पठनीया हि पुनः सदैव निरन्तरमेव भावनीया विचार्या प्रयोजनं पठनविचारयोरेतस्या दर्शयति जीवन्मुक्तीति, जीवन्मुक्तिपदपाप्सै जीवतो मुक्तिरूपं यत्पदं स्थानमवस्थेसर्थः, तस्य प्राप्स लाभायैतत्पकरणस्य विचारपूर्वकपाठेनावश्यं जी- वन्मुक्तिः स्यादेवेति भावः, अस्मिश्च प्रकरणे यस्यां खेलन्ती- साद्या गृहं वास्तु वनं वाह्त्वअन्ताश्चत्वारः श्लोकाः सङ्गतत्वा- व्याखयाता अपि क्षेपका जेया जीवन्मुक्तिचतुर्दशीत्येवमुपसं- हारादिति भाव: ॥१८॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितारयां बोधसारार्थदीप्ी जीवन्मुक्तिचतुर्दश्यर्थप्रकाशः पट्चत्वारिंशः ॥४६।।

७२८ बोधसारे।

अथ ज्ञानिगजगर्जनम्। एवं जीवन्मुक्तिच तुर्दशी निरनप्येदानीं पूर्वमकरणेडन्तःसारा हि गुरुव इति श्लोके जीवन्मुक्तानां स्वल्पाक्षरगम्भीरवाण्या- Sमृपतदत्वमुक्तं तदिदार्नी दर्शयितुं ज्ञानिगजगर्जनाख्यं पञ्चत्रि- शच्छ्ोकं प्रकरणमभिद्धान आह। अथ ज्ञानिगजगर्जनम्। अथेति। अथ जीवन्मुक्तिचतुर्दशीनिरूपण्ानन्तरं ज्ञानि- गजगर्जनं ज्ञानी जीवब्रह्मैक्यसाक्षात्कारज्ञानवान्स एव गजो ह- स्ती तस्य गर्जनं शब्दस्तान्नरूपकं प्रकरणं तन्निरुप्यत इति शेष:, तत्र तावदादौ सर्वेषां समविषमपदार्थानां स्वाश्रितत्वेपि स्व- हिंमस्तत्कृतजन्मनाशादिविकाराभावं लक्ष्यीकृत्य गर्जति। आयान्ति तत्र विलसन्ति वसंन्ति च द्रा- गुड्डीय यान्ति च कुलानि विहङ्गमानाम् । भावास्तथा माये समा विषमा विचित्रा देवालयाग्रमित केवलमस्मि नित्यः ॥ १ ॥

आयान्तीति। तत्र देवालयाग्रे विहङ्गमानां पक्षिरणा कु- लानि समूहा यथेसाध्याहार्य यथा यद्धदायान्ति आगच्छ- न्ति यान्ति गच्छन्ति विलसन्ति क्रीडन्ति द्रागीषद्वसन्ति च तिष्ठन्त्यपि तत उड्डीयोड्वानं कृत्वा यान्ति च गच्छन्ति च तथा तद्वत्समा: सुखसाधनभूताः शान्तिदान्त्यादयो विषमा दुःख- साधनभूता रागादयो विचित्रा: केचित्मुखदुःखकारणत्वेन वि- चित्रा: स्त्रीपुत्रादयोऽनेकरूपा भावा वृत्तिविशेषास्तत्तद्विष- याश्च मयि तत्त्वम्पद्योर्भागलक्षणया लक्षिते प्रत्यगभिन्ने ब्रह्म-

ज्ञानिगजगर्जनम्। ७२९

णि आयान्ति उत्पद्यन्ते यान्ति गच्छन्ति नश्यन्तीसर्थः, विल- सन्ति विचित्ररूपेसा शोभन्ते वसन्ति च किं चित्कालं तिपठन्यपि द्रागीपत्कालमुट्ठीयोङ्कानं कृत्वा यान्ति च वियुक्ता भवन्सपि एवं च सति देवालयाग्रमिव देवस्यालयं मन्दिरं तस्याग्रं शिखरं- यथा पक्षिससूहागमनक्रियावन्न दृश्यते गमनेन च तेपां ग- मनक्रियावत्तत्न भवति तद्वद्विलासेन च तेषां विलासक्रियाविक- तिमन्र भवति तत्स्थानेनापि स्थितिक्रियावच्च न दृश्यते किश्च तेषामुड्डीनेन चोड्डीनं न दृश्यते तेषां तरियोगेन च वियुक्तमपि न भवति एवं विक्रिया रहितत्वान्नित्यं सर्वदैकरूपं स्थितमि- अनुभूयते तथाऽहंपदलक्ष्यः प्रतगभिन्नः परमात्मा समविषमवि- चित्रभावोत्पय्र समोत्पत्तिमान् विषमोत्पत्तिमान् विचित्रोत्पत्ति- मांश्च न भवामि तन्नाशेनापि नाशक्रिकियाविकृतिमान्न भवामि तद्यक्त्या च व्यक्तिविकारवान्न भवामि तत्स्थसा च स्थिति- विकारवान्न भवामि तद्वियोगेनापि वियोगविकारवांश्च न भ- वामि अतोहं केवलमभिन्नो नियः कालत्रयावाध्यरूपोडस्मि भवामीति गर्जना प्रथमा ॥ १ ॥ इदानीं सागरदष्टान्तेन स्वस्मिन्नचलप्रतिप्ठृत्वं सम्भाव यन्गर्जति। उन्मज्ज्य मज्जति जगन्मयि दैवयोगा- दुच्चावचा न गणिता अपि ते तरङ्गाः। निष्ठाङ्गतः स्वमहिमन्यचलप्रतिष्ठे तिष्ठामि सागर इव स्वरसादपारः ॥२ ॥ उन्मज्ज्येति। यथा यद्वत्सागरे समुद्रेगणिता अ्रमङ्ख्या अनन्ता इत्यर्थः, उच्चावचा अपि दीर्घाः केचित्खर्वाश्च त- ९२

७३० बोधसारे।

रङ्ा भङ्गा उन्मज्जगोदूर्ध्वमुत्पद्येत्यर्थः, मज्जन्ति लीयन्ते लीना भनन्तीत्यर्थः, पत्रनयोगादित्यध्याहार्य पवनसंयोगादेवं स. त्यपि अचलप्रतिष्ठेऽचला स्थिरा प्रतिष्ठा स्थितिर्यस्य तस्मिन् स्व्रमािमनि स्वस्य महिमनि सागरमहिमनि निष्ठां स्व्राभातिकीं स्थिति गतः पाप्तः सन्सागर इत यथा सागरः समुद्रास्तष्ठुतत स्थिति करोति तथा तद्वन्मयि पतगभिन्ने परमात्मनि तत्वंपदा- भ्यां भागसागलक्षगाया लक्षित उच्चावचान्यपि स्थूलसूक्ष्माण्याप अगणितानि जगन्ति ब्रह्माण्डानि जातावेकवचनं दैवयोगात्मा-

क्षयाल्लीनाननि भवन्ति एवं च जगतामुत्पत्तौ लये चाहमहं- पदलक्ष्य: प्रयगात्मा ब्रह्माभिन्नोऽचलप्रतिष्ठेन चला चलायाना न चलाऽचला स्थिरा प्रतिष्ठा स्थितिर्यस्य स तथोक्तस्तस्पि नू स्व्रमहिमान स्व्रस्यात्मनो यो महिमा महत्वं ब्रह्मत्वमिसर्थः, त- स्मिन् निष्ठां स्व्राभाविकस्थिति पीति वा गतः पाप्तः सनूस्वर- सात्स्व आत्मरूपो यो रसः सुखं तस्मात्तमनुभूयेत्यर्थः, ल्य- ब्लोपे पञ्चमी, अपारो न विद्यते पारोडन्तो यस्य स तथोक्तो देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशन्य इसर्थः, तिष्ठाममि वसामि। सागर- पक्षपीदं विशेषणं योज्यं स्व्रसात्स्वः समुद्ररूपो यो रसो जल- रूपत्वं तस्मात्तं प्राप्येसर्थः, अपारोन विद्यत पारोऽन्तो यस्य स तथोक्तो यथासागरेऽनकता ङ्गात्पतिलयाभ्यामुत्पतिलयवि- काराभावोऽचलस्थितिरपारत्वं च सर्वदैव स्थितं, तद्वन्मयि अनन्तजगदुत्पत्तिलये प्रतीयमानेपि ताभ्यां माये तदभावः स्व्र- स्थैर्य च स्व्रात्मानुभवश्चानन्तत्वं च पारमार्थिक स्थितमेवेति भान: ॥ २ ॥ इदानीं जन्मादिविकारेषु प्रतीयमानेषु सत्सु कामादिट- तिप्वप प्रतीयमानासु स्वरस्मिस्तत्स्पशाभावात्पर्वतदष्टान्तेनाच-

जानिगजगर्जनम। ७३१

लत्वमनुभूय गर्जति। जन्मादयो वनचरा: प्रवहन्तु कामं घर्षन्तु कुम्भमभितो मयि वृत्तिनागाः । अस्मिन्युगे परयुगे च युगान्तरे वा तिष्ठामि निश्चलतया गिरिराजतुल्यः ॥ ३॥। जन्मादय इति। गिरिराज इन यथा पर्वतराजे श्रेष्ठपर्वते हिपाचलादौ वनचरा वनेऽरण्ये चरा गमनवन्तो भक्षगानन्तश्व सिंह हरिणादयः काम स्व्रेच्छया प्रवहन्तु प्ाप्तुवन्तु किश्न वृत्ति- नागा वत्तय इव चलायमाना नागा गजा: कुम्भं कटमभितः सर्वतः काम यथेच्छं घर्षन्तु कण्डूयन्तु अस्मिन्युगे वर्त्तमानयुगे युगपरिमितकाले परयुगे च परमन्यत्पूर्वमत्र ग्राहां, युगे युगप- रिमिते काले च पुनर्युगान्तरे वाऽ्न्यद्रगं युगान्तरन्तस्मिन्वा भविष्यद्युगेपीत्यर्थः, तथापि वनचरसश्चारेण शांद्धरूपं विकारं कुम्भघर्षणने हासरुूपं च विकारमप्राप्य गिरिराजः पर्वतश्रेष्ठो हिमाचलादिनिश्चलतया स्थिरतया तिष्ठति वर्तते तथा तद्व- नमयि प्रत्यगभिन्ने परमात्मनि वनचरा वने सम्भजनीये विष यिजनसेव्ये देहे चरन्ति तिष्ठन्तीति वनचरास्ते जन्मादयो 'जायतेडस्ति वर्धते विपरिगामतेऽपक्षीयने विनश्यत्ती'ति यास्क- पाठना: षड्डिकारा: कामं यथचछं प्रवहन्तु प्राप्ता भवन्तु किश्च वृत्तिनागा वृत्तयोऽन्तःकरणस्य वृत्तयः कामक्रोधाद्यास्ता एव नागा गजास्त इवाडभितः सर्वतः कुम्भं गजस्य कुम्भरूप- मंशमिन स्वांशं विषयं घर्षन्तु संयोजयन्तु अस्मिन्वर्तमाने युगे युगपरिमिते काल उपलक्षणमेतत्कल्पािरुपे कालांस इत्यर्थ:, परयुगे च परमन्गद्गतमत्र ग्राहयं, युगे युगपरिमितः

७३२ बोधसारे।

कालस्तस्मिन्भूतकल्पादिकाल इत्यर्थः, युगान्तरे वाडन्य- द्युगं युगान्तरं तस्मिन्भविष्यत्कल्पादिकालांश इत्यर्थः, का- लत्रयेपीति भावः, तथापि जन्मादिविकाररहितो विषयतद्वत्ति- सम्बन्धरहितश्च गिरिराजतुल्यो गिरिराजो महान्पर्वतो हिमा- चलादिस्तेन तुल्यः सदशो निश्चलतया स्थिरतया तिष्ठामि वसामि यथा पर्वतं चालयितुमसमर्था वनचरा: कुम्भघर्षणप- रा गजाश्च तथा मामप प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मरूपं स्थिरब्रह्मरूपा- च्चालयितुं जन्मादिव्टत्यादिरूपा विकार विषया अपि न स- मर्था इति भावः ॥३॥

सम्भाव्यं गर्जति। नी चैर्निपातित विमोहमहीधरस्य विन्ध्यस्य मूर्धनि पदं विनिधाय सम्यक्। इष्टां दिशं प्रतिगतः पुनरागतो न स्व्च्छन्दमेव विहरामि तदस्म्यगस्त्यः । ४ ॥ नीचैरिति। यथाऽगस्त्योऽगस्त्यनामा मुनिर्नीचैर्नि- पातितविमोहमहीधरस्य नीचैरघो निपातित: स्वागमनेन स्व- नमस्कारार्थ पातितो विमोहो विशेषो मोहो दिग्भ्रमः सूर्या- चक्वादनेन यस्माज्जनानां स तथोक्तः स चासौ महीघरः प- र्वतस्तस्य विन्ध्यस्य विन्ध्यनाम्नो गिरेमूर्धनि शीर्षे सम्य- न्दढ पुनरुस्थानं न भवेद्यथा तथेत्यर्थः, पदं पादं विनिधाय सं- स्थाप्येष्टां गन्तुमीप्सितां दिशं दक्षिणदिशं प्रति प्रतिगतो यातः प्रतिष्ठित इति यावत स पुनर्भूयो नागतो नायातः काशीं प्रतीति शेप:, किन्तु तत्रैन दक्षिणस्यां दिशि स्वच्छन्दमेव

ज्ञानिगजगर्जनम । ७३३

स्वेच्छपैव विहरति क्रडिति व्यापृणोतीत्यर्थः, इयमाख्यायिका काशीखण्डे प्रसिद्धा, तथाऽहमपि प्रत्यगभिन्नः परमात्माहं च नीचैः स्वात्मतोऽधःक्षेत्रे निपातितो यो विमोहो विपरीतज्ञानं पपञ्चनिर्वाहकज्ञानमित्यर्थः, यद्वा विमोहो मूलाज्ञानमेव मह्या: क्षेत्रस्य धरन्धारकमत एव विन्ध्यस्य विध्यत स्वात्मानं सदै- करूपमपि भिन्नतीति विन्ध्य आत्मभेदनिमित्तभृत इत्यर्थः, कार्यकारयारूपोभयविघमाप मोहं क्षेत्रं कृच्वेति भावः, तस्य मूर्धान शिरसि पदं कल्पिताशं जगत्कारयात्वाधिठ्ठानत्वादिरु- पमंशं विनिधाय संस्थाप्य सम्यग्दृढं यथा पुनरात्मनि सम्बद्धो न भवेद्यथा तथेत्यर्थः, इष्टां सुखरूपत्वादीप्सितां मियामित्यर्यः, दिशं दिशति प्रकाशयति सामान्यरूपेय जगदिति दिगात्मचचि- तिस्ता प्रतिगतः पराप्तः सन्निति यावत् पुनर्भूयः कार्यकारणसन्घा तरूपे पपश्चे नागती न पाप्तस्तत्रात्मसुख एव स्वच्छन्दमेव स्वे- च्छयैव विहरामि क्रीडामि तत्तस्माद्धेतोरहमहम्पदलक्ष्यार्थः, मत्गात्माऽ्गत्स्योडगं ज्ञानं विना न गच्छति निवृत्तं न भव- ति तदगमज्ञानं तत्कार्यमन्तःकरयां वा स्त्यायति खण्डयतीति अगस्त्य: स्वशरणागतमुमुक्षुजनाज्ञाननाशकोडस्मि भवामि।।४।। नतु 'यन्न दुःखेन सम्भिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरमि'सादि, 'अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवती'तिश्रुतिभ्यां स्वर्गसुखस्य नित्यत्वपतिपादनात्तत्मापकज्योतिष्टोमादिकर्मयौ- वाहं कृतार्थः स्यां कि वैराग्यादिपयाससाध्येन ज्ञानेनेआशक्डा स्वर्गेपि बहुविधंदुःखं दर्शयितुं गर्जति। दृष्टो मयाद्य विगलद्वदनप्रसादः कश्चित्तृतीयपदतः पतितः पृथिव्याम् ।

७३४ बोधसारे।

तन्मे मतिः समुदियाय परावरज्ञा स्वर्गस्तु हन्त नरकादपि दुर्विपाक: ॥५॥ दृष्ट इति। हे शिष्य अद्य वर्तमानरात्री मया विचारवन्दन्तः- करणवता कश्श्चित्कोपि स्वर्गी विगलद्वदनप्रसादो विगलन्विन- श्यमानो वदनस्य मुखस्य प्रसाद: पसन्नता यस्य स तथाभूतः सन् तृतीयपदतो लोकत्रये तृतीयं यत्पदं स्थानं तस्मात्स्वर्गातपृ- थिव्यां भूमौ पतितः रखलितो दृष्टोजवलोोकतस्ततः किमित्यन आह तदिति, तत्तस्पात्कारणात्स्वर्गपातावलोकनान्मेमम परावर- ज्ञा पर: स्वर्गोवरो मृत्युलोकसतौ जानातीति सा तथोक्ता म- तिर्निश्वयरूपा वृत्ति: समुदियायोत्पन्ना वभूव तस्या मतौ किं निश्चितं तदाह स्वर्गस्त्विति हन्तेति खेदे मन्मतौ स्वर्गस्मरणा- दिना खेद एव जायत इति भाव:, स्वर्गस्तु मृत्युलोकादुत्कष्टसु- खरूपत्वेन वर्णितोपि स्वर्गो नाकलोको नरकादपि पापफलभूत बहुदुःखप्रदाननरकादपि दुर्विपाको दुष्टकर्मयां विपाकः फलभूत- इति निश्चितम, अय भावः-स्वर्गे सत्चगुणाधिक्येन मापच्चिकज्ञा- नाधिक्यात्तेन च न्यूनाधिकबुद्धिसत्वे सति स्वान्योत्कर्षावलो- कनेने ष्याजनितदुःखस्य विद्यमानतयाऽन्यपतनदर्शनेन च स्वपत- नानुमानेन सवपातस्मृतिजन्यदुःखस्यापि विद्यमानतयापि स्वस्मि- शोत्कृष्टसुखलाभेन किश्चिद्दुःखासहस्वभावे च जाते पात-

दुःखस्यापि सत्वाच्च सर्वतोपि दुःखरूपत्वं स्वर्गस्यातः पापस्य दुःखफलकत्वमसिद्धेर्वद्दुपापफलं स्वर्गः, नरके तु मौठ्यजन्यसू- खस्य विद्यमानत्वात्तत्र च दुःखानुभवेन पश्चात्तापे पुण्यकर्मवा- सनोत्पत्तेश्र किश्चित्पापफलत्वं नरकस्येति नरकादपि बहुतर- पापफलत्वं स्वर्गस्येति निश्चितमिति भावः ॥५।

जानिगजगर्जनम्। ७३

अत एव स्वर्गपराप्तिरषि मृत्युलोकादिस्व्रस्थानलोकपरा प्तिरतव श्रेयसीति सूचयन्गर्जति। आरुह्य तुङ्गपदवीं पतितादनार्या- न्नारूढ एव हि वरं प्रकृतौ स्थितो यः । अङ्गानि हंत किल तस्य न चूर्णितानि खेदो न चेतसि न वा परिहासपीडा ॥ ६ ॥

आरुह्येति। हे शिष्य तुङ्गपदवीं तुङ्गोच्चा या पदवी स्थि- तिस्तमारुह्य प्राप्य पतितात्ततो भ्रष्टादन एव तद्रक्षण- बुद्धिहीनत्वादनायान्नीचादनारूढ एवोच्पदमपाप् एव वरः श्रेष्ठो ज्ञेयः कुन इसत आह प्रकृताविति, हि यस्मात्कारणा- द्यः अंष्ठपुरुषः प्रकृतौ स्वर्गमाप्तिकारणभूते मर्त्थलोकेऽन्य- त्रोच्चपदमाप्तिकारयाभूते नीचपदे च स्थितो वर्तमानोऽस्ति अतः श्रेष्ठ इसर्थः, उच्चपदे उच्चपदपाप्तिमाधनाSसम्भवात्त्भांगे- न ततः पतनहेतुत्त्वाच्च नीचपदे तूचपदमाप्तिसाधनसम्भवा- चच तत्र स्थितस्पैव श्रेप्ठत्वमिति भावः, तत उच्चपदात्पतने च दुःखाधिक्यं दर्शयितुं नीचपदे स्थितस्य त्रिविधदुःखाभावं द- ्शयान्नर्जति अङ्गानीीति, हन्तेति कोमलामन्त्रणे हे शिष्य तस्प नी चस्थानस्थितस्पाऽङ्गानि अवयवा न चूर्ितानि न भग्ना- नि किलेति निश्चये किंच तस्य नीचस्थानस्थितस्य चे- तसि अन्तःकरगो खद उच्चपदवियोगजन्यं दुःखं न विद्यते कि- च तस्य परिहासपीडा लोकैः कृतो यः परिहास उपहासस्त- ज्जन्या पीडा दुःखमपि न वा नैव विद्यतेऽतो नीचपदस्थस्य श्रैष्ठ्यमुच्चपदस्थादिति वर्णितममिति भावः ॥ ६। इदानीं हठयोगाभ्यासेन नाडीं प्रविश्य चिरजीवितसिद्धा

७३६ बोधसारे।

कृतकसं मन्यमानं लक्ष्यीकृत्पं तत्रापि दोषं दर्शयन्गर्जति। नाडीं प्रविश्य यदि जीवति भीतभीतः प्रान्ते च खादति मृतिश्चिरजीवनं किम् । देहस्वभावरहितः परमात्मभावे तिष्ठन्मृर्ति जयति चेच्चिरजविनन्तत् ॥ ७॥ नाडीमिति। हे हर्ठिस्त्वमन्यो वा त्वाटृशः कोपि नाडीं सुपुम्णां भविश्य प्रवेशं कृत्वा सुषुम्णामार्गेण ब्रह्मरन्ध्रं प्रविश्येत्यर्थः, भीतभीतो भीता मृत्युनो भयं प्राप्ताः स्वल्पभया इत्यर्थः, स्व्ररक्षणसाधनेष्वप्रवृत्तेरल्पभयत्वमिति भावः, तेभ्योपि यो- डति भीतः स्वरक्षणाय तत्साधनभूतनाडीमविष्टत्वाद्यदि यहि जीवति कियत्कालं मृत्युरहितस्तिष्ठति तथापि प्रान्त आ युषोन्तेऽवसाने समाध्यन्ते वा मृतिर्मृत्यु: खादति च भक्ष- सेव चिरजीव्यभिमानिनं विनाशयसवेत्यर्थः, तत्तादृशं चिर- जीवनं चिरकालं जीवनं किं न किमपीत्यर्थ:, किंतु तचचिरमर- णमेव नाडीप्रविष्टत्वेन धर्मकामार्थानुपयोगान्मरणभीसा च ना- डीमवेशलक्षणेन हेतुनाऽज्ञानित्वस्यानुमेयत्वाज्ज्ञानसाधनानुप- योगित्वाच्चाजन्मतो मरणान्तं रोगिजीवनस्य मरयातुल्यत्वा- न्मरण वत्वमित्र तादृशचिरजीवनस्य चिरमरणत्वमेव सिद्धमिति भावः, ननु तर्हि योगेन चिरजीवनं साध्यमित्युक्ते: कोभिमाय: कथं च दत्तगोरक्षादिभिश्चिरजीवनं संपादितमिसाशख्ाह। देहेति, हे हठिन्देयस्वभावरहितो देहे शरीरे स्वस्यात्मनो पो भावः सत्ताऽडरोपिता स तत आत्मनि संयोज्यानन्तरमा- त्मनि स्वरपदवाच्ये देहस्य यो भावः सद्रूपता तेन रहितः सन् परमात्मभावे परमः कार्यकारणातीतस्तस्यात्मनो भावे सच्वे

ज्ञानिगजगर्जनम्। ७३७

भात्मपरात्मनोः सत्तैक्यानुभव इत्यर्थः, तिष्ठन्वर्तमानः सन् मृर्ति मरणं जर्यतत वशीकरोति चद्यदि तर्हि तज्ीवनं चिरजीवनं चिरकालं जीवनं शेषमात्मज्ञानपूर्व दत्तादिभिश्चिरजीवनं सम्पादितं तस्य च मुक्तिरूपस्वात्सफलत्वमिति ज्ञानपूर्वस्य जी- वनस्य ज्ञानदारळ्योपयोगितया तस्यैव साध्यत्वं प्रतिपादितं तत्र तत्र योगशासरेऽतस्तहिमिंश् ज्ञाने सति मोक्षसिद्ध्या मरणनिटृटतौ च तदनुपयोग इति भावः।।७।। नतु 'जानारिसिद्धिमव्राप्नुयादि'त्यादिषु ज्ञानस्य सिद्धिफ- छकत्वपतिषादनास्सा सिद्धिस्तु योगेनैव सिद्ध्यति अतो योगस्यै- व मुक्तिहेतुरूपज्ञानत्वमतस्तेनैवाहं कृतार्थः किं जीवव्रह्मैक्य- ज्ञानेन वेदान्तप्रतिपाद्येन तत्प्रतिपादकेन च वेदान्तशास्त्रेया वा किमित्याशक्का वेदान्तप्तिपाद्यज्ञानं विना नित्यसिद्धिरूपात्म- स्थितिर्न स्याद्योगसिद्धेस्तु तात्कालिकत्वान्न परमपुरुषार्थतेत्या- वायेन समाघत्ते। आलोकितानि च मतानि मुनीश्वराणा- मालोकिताश्च बहवो बहुसिद्धमार्गाः । अद्यापि तं मलिनभावमपास्य दूरं सिद्धिस्तु किं न यदि सिध्यति नित्यसिद्धः ॥ ८॥ आलोडितानीति। हे शिष्य मुनीश्वराणां मुनयो मनन- वन्तस्तेषामीश्वरा: स्वामिनस्तेपु श्रेष्ठा इत्यर्थः, तेषां मतानि सं- मतानि तत्पणीतशास्त्राणीत्यर्थः, आलोकितानि विचारितानि सन्ति मयेसध्याहार्यम, आलोडितानीति पाठे स एवार्थ:, च पुनर्वहवोऽपरिमिता बहुसिद्धमार्गाश्च वहवोऽनन्ताः सिद्धा: कपिळप्रभृतयस्तेरषां मार्गा मतानि तत्पीतशास्त्राण्यपीत्पर्थः, ९३

७३८ बोधसारे।

आलोकिता विचारिता: सन्ति तर्हि तद्विचारेय भवन्दिः कि निश्चितं तत्राहाद्यापीति, तं सर्वलोकपत्यक्षं मलिनभावं मलिनं रागादिभिः कलुषीकृतमन्तःकरणं तस्य भावः सच्वं, यद्वा नित्य- शुद्धवुद्धमुक्तात्मनि मलिनानित्याशुद्धाबुद्धजीवोडविद्यादिभि: संपादितस्तस्य भावः सतत्वं तं दूर दूरदेशमपास्य निषेध्य दूरी- कृत्त्गर्थः, नित्यसिद्धो निसं सर्वदैव सिद्धो वर्तमान: सन्यदि यर्हि न सिध्यति न मुच्यते तरहि तदा स योगाभ्यासी सिद्धः किं सिद्धिं प्राप्त इत्यर्थः, योगेन तात्कालिकमुक्तिपतीतावपि तत्र प्रपञ्चवीजाज्ञानस्य विद्यमानत्वाद्यतो वेदान्तजन्यजीवव्रह्मैक्य- प्रपश्चायन्तासत्वज्ञानं बिना निसमुक्तिनेति सर्वशास्त्रविचारेण मया निश्चितमिति भावः ॥८ ॥। इदानीं स्व्रान्त:करगास्य चितिलयेन प्रपञ्चाभानात्स्वस्य चेष्टारहितत्वेन लक्ष्यं परिपूर्णत्वमन्येषां तत्र रुच्युत्पादनाय क्षय- दृद्धिहीनत्वं च दर्शयन्स्व्रस्मिन्स्वयमपि लक्ष्यीकृत्य गर्जति। अङ्गं प्रसार्य पतितः खलु चित्स्वरूपे निद्रालुतां गत इति प्रविनष्टचेष्टः । विन्ध्यस्य योजनशतायतिका शिलेव नैव हसामि न च वृद्धिमुपैमि पूर्णः । ९ । अङ्गमिति। हे शिष्य अ्हं साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासोडङ्ग मतस्त्ररूपं चिदाभासस्वररूपमित्यर्थः, प्रसार्य प्रसतं कृत्वा ब्रह्मरू- पत्वं संपाद्येत्यर्थः, चित्स्वरूप चिच्चेतनं स्वरूपमसाधारणरूपं यस्य र्नास्मन्प्रत्यगभिन्ने ब्रह्मयि पतित एकीभृतोऽस्मि अतो निद्रालुनां निद्रास्त्रभावं गतः प्राप्त इति हेतो: पविनष्टचेष्टः म- कर्पेगा विनष्टा विलीना चेष्टा अन्तःकरणवाहिःकरखव्यापारा

ज्ञानिगजगर्जनम। ७३९

यश्य स तथोक्तोडस्म भवामि, ननु भवता प्रतश्नाभानरूप- निद्रालुत्वे चिदाभासस्य ब्रह्मत्वमंपादन च समस्तकरयाव्यापा- रनाशे चापि संपादिते सति कि फलं पाप्तमित्पाशका सदृष्टान्तं तद्र्शयति विन्ध्यस्येति, विन्ध्यस्य विन्ध्यनाम्नः पर्वतस्य यो- जनशतायतिका योजनानि क्रोशचतुष्कानि तेपां शञतानि अप- रिमितशतानि तावदायतिका विस्तीर्णा शिलेव यथा शिला न हसति क्षीणा भवति न च नैव वृद्धिं पुष्टिमुपैति प्राम्नोति त- थाऽहमहंपदलक्ष्यः प्रत्यगात्मा नैव नापि हमामि क्षयरूपं परिणामं पराम्नोति च पुनर्न नैव दृ्द्ि पुष्टिरुपं विकारमुपैमि पाम्नोमि अतः पूर्णो ब्रह्मरूपण व्यापको भवामि वृद्धिक्षयादि- विकाराभावेन परिपूर्णाव्रह्मरूपत्वं स्वत्मिन्ननुभूयमानमेव फल- मिति भाव: ॥ ९॥। इदानीं स्वस्य कृतकृत्यतत्वं रूपकेण निरूपयन्गर्जति। परिलसति पिता मे सर्वलोकस्य राजा धृतिमतिबलहेतुर्यौवनं मे नवीनम् । इयमपि च सुबुद्धि: काचिदूढा बराङ्गी। सुखमधिकमतः किं मत्परो नास्ति धन्यः ॥१०॥ पारिलसतीति। मे मम चिदाभासस्य पिता पातीति पि- ता सच्चिदानन्ददानेन पालकत्वात्मवस्य तत उत्पन्नत्वाच्च पितृपदेन परमात्माऽन्र ग्राह्यः स सर्वलोकस्य सर्वः ममस्तो लोको लोक्पते दृश्यत इति लोको दृश्यं तस्य राजा रञ्जकः प्रकाशक इतर्थः, परिलसति परितः सर्वत्र लसति साक्षात्म- काशत इसर्थः, तथा मे मम चिदाभामस्य धृतिरमातिवलहेत- धृतिरात्मधारणा, इन्द्रियादिक्षभेनाक्षोभरूपं धैर्ये वा, मतिः

७४० बोघसारे

शास्त्रार्थानां मननं, बलमात्मपाप्तिमाधनेपूत्साहस्तेपां हेतुः कारणभूतं यौवनमात्मानात्मनोर्विवेचनं मिश्रणामिश्रणार्थद्व- यवतो युधातोः करणे ल्युटि युवनमितिरूपं ततश्च स्वार्थेऽणि च यौवनं तेन चामिश्ररोन विवेचनमत्र ग्राहां तन्नवीन मोढ- मस्ति नवीनपदमत्र जीर्गात्वमात्रव्यावर्त्तकं न तु कोमलत्वपरम, अपि चान्यदपीयं कूटस्थसहितचिदाभासस्य मम दृश्पत्वेन प्रसक्षा काचिदनिर्वचनीया सुबुद्धि: सुखरूपत्वात्सु शोभना

राङ्गी वरं श्रेष्ठ सर्वेषां ब्रह्मादीनां पूज्यत्वादङ स्वरूपं यस्या: सा तथोक्ता स्त्रयूढा मुत्त्कृष्टमन्यतसुखं शर्म किमस्ति न किमपीत्यर्थः, इदमेवाधि- कमिति भाव:, यत एतादृशसुखवानस्मि ततो मत्परो मत्तः प. रोन्यो धन्यः सुकृती नास्ति न विद्यतेऽहमेव सुखीसर्थः, ॥१०॥ नतु तर्हि भवतां कृतकृत्यत्वात्सर्वच्यवहारसाधनभूतदे- ह्धारणे प्रयोजनाभावेन न तदाश्रयो युक्त इसाशक् देह- व्यापृतिप्रयोजनाभावेपि स्वात्मसुखपाप्त्या कृतकृसत्वात्मारब्ध- भोगमात्रोपयोगितया देहधारणं युक्तमेवेसाशयेन गर्जति। समरसपद्चिन्तानन्तसन्तोषवन्तः क्षण सुखकणतृष्णातन्तुमन्तर्विमुच्य। निजसुखनिधिविद्याराजसिंहासनस्था वयमिह कलयामः कालमालम्ब्य देहम् ॥ ११॥ समरसेति । हे शिष्य समरसपदचिन्तानन्तसन्तोषवन्तः समः सामान्यरूपेण सर्वदैकरूपो रसः सुखं यत्र 'रसौ वै स' इति श्रुतेस्तत्तादृशं वत्पदं स्वरूपं तस्य चिन्ता चिन्तर्न स्मर-

ज्ानिगजगर्जनम्। ७४१

णमिअर्थः, तेन योऽनन्तो नाशरहितः सन्तोपोलम्वुद्धिर्नि- रङशा तृप्तिरिसर्थ:, स विद्यते येषु ते तथोक्ता वयमस्मदादय आत्मसाक्षात्कारवन्तः समरसपदलब्ध्येति वा पाठः, तदा स- मरसपदस्य लब्ध्या पाप्येति व्याख्येयं, क्षयासुखकयातृष्णातन्तुं क्षयां क्षयाकालपरि्छिनं यत्सुखं वैषययक क्षणिकसुखवमत्यर्थ:, तस्य ये कथा लवास्तेषां तृष्णा सैव वन्धनहेतुत्वात्तन्तुरिव तन्तु- स्तं सुच्छेदत्वं सूचितं ज्ञानिभिस्तृष्णाया अज्ञानिनां तु चटका- दिवन्न्निर्वलत्वेन दृढबन्धनहेतुत्वं च तन्तुपदेनेति भावः, यद्वा ज्ञा- निषु तस्या: सूक्ष्मत्वेन तन्तुसादृश्यमन्तरन्तःकरणे वर्तमानं विमुच्य परिच्छिद्य निजसुखनिधिविद्याराजसिंहासनस्था निजमात्मरपं यत्मुखं शर्म तस्य निधानं पात्रं ब्रह्म द्रव्यपूर्ण भाण्डमिव स्वसुखपूर्ण ब्रह्मेसर्थः, तस्य विद्या ज्ञानं सैव राज्ः स्वयंप्रकाशात्मनो मम सिंहासनमास्यते स्थीयतेऽस्मिन्नित्यासनं हिंसति नाशयति आ- तमज्ञानमिति सिंहे मोहस्तन्नाशेन तस्य मोहसिंहस्यासनं चर्मेव विद्याया मोहकार्यत्वात्मिहासनत्वं तत्र स्था वर्त्तमानाः सन्त इह व्यवहारे देहं शरीरमालम््याश्रिय कालं कलयामोऽतिक्राम- थामोडस्माक देहधारणं न कर्मजननेन देहान्तरपाप्तये किन्तु पारब्यभोगायैव केवलमिति भावः ॥११ ॥ ननु तर्हीन्द्रादिपद प्राप्ताना भवतां च शरीरधारणे समे सति भवतां तेभ्यः कोतिशय इसाशङ्का तेषु तत्तत्पदभ्रंशस्य वि- द्यमानत्वादस्माक गुरुपदं प्रामानां ततो भ्रंशाभावो विशेष इ- साशयेन गर्जति।

कति कति न हि जीवा देवराजादयोमी पदपतनहताशाः संसृतौ संसरन्ति।

७४२ बोधसारे।

गुरुपदमवलंब्य ब्रह्मविद्यातरिस्था अधिगतपरपारास्ते वयं धन्यधन्याः ॥ १२॥ कति कतीति। हे शिष्य देवराजादयो देवा विबुधस्तेषां राजा स्वामीन्द्रो 'राजाहःसखिभ्यः टजि'ति टच्, स आदिर्मु- ख्यो येषां ते तथोक्ता जीवा: माणिनः पदपतनहताशाः पदा- तस्थानाद्यत्पतनं भ्रंशस्तेन हता नष्टाऽडशा विषयतृष्णा येषां ते तथोक्ताः सन्तः सबीजनाशोत्र न तु निर्बीजनाशो ग्राह्यः, कात कति कियन्तः कियन्तः संसतौ संसारे न संसरन्ति न जन्मम- रणादिरूपं संसारमनुभवन्ति सर्वेप्यनुभवन्तीत्यर्थः, हि प्रसिद्धमे- तत्सर्वशास्त्रेषु इन्द्रादिपदानामनिसत्वमित्यर्थः, तर्मादिन्द्रादीनां तत्तत्पदभ्रंशरूपो मृत्युरस्तीति भाव:, ये तु पसिद्धा गुरुपदं गुरोदेशिकस्य पदमङ्ध्रि, यद्वा गुरु श्रेध्ठं यत्पदं स्वरूपं तदनन्त- त्वादवलम््याश्रित्य ब्रह्मविद्यातरिस्था ब्रह्मणो देशकालवस्तुकृ- तपरिच्छेदशून्यस्य बस्तुनो विद्या ज्ञानं सैव तरिस्तरणिस्त- स्मिन्स्था स्थिता उक्तलक्षणास्ते वयमस्मदादयोऽधिगतपर- पारा अधिगतः प्ाप्तः परः संसारसमुद्रस्य परोऽन्यः संसारा- स्पृष्टो ब्रह्मलक्षयो यैस्ते तथोक्ता अतो धन्यधन्या धन्पेभ्य इ- नद्रादिपदं पप्तभ्यः कृतकृत्यंमन्येभ्य इत्यर्थः, धन्याः प्राप्तमाप्य- त्वात्कृतकृत्या: स्मो भवाम इति क्रियाऽध्याहार्या, शरीरधारणे समे सत्यप्युभयत्र तेषु पदभरंशपूर्व जन्ममरणमस्मासु तन्नेसयमेव विशेष इति भाव: ।। १२।। इदानीं स्वात्मनि व्योममागरमेरूपमा तत्र तत्र शास्त्रेषु द- त्ता तामसहमानस्तेषु न्यूनत्वं दर्शयन्गर्जति। व्योम व्योमचरैर्न लिप्तमपि यत्तत्सर्वदानीरसं

ज्ञानिगजगर्जनम्। ७४३

क्षीराब्धिः सरसोपि वृद्धिमधिकां लब्ध्वा पुनर्मुश्चति। हेमाद्रिर्जनको मुदामपि मुदां नैवाश्रयो नीरसो न क्षीणो न च नैत मोदरहितोहं तनुला नास्ति मे॥१३॥

व्योमेति। हे शिष्य व्योमाकाशं व्योमचरैव्योम्रि आकाशे चरन्ति गच्छन्ति ते व्योमचरा मेघसूर्यधूलिपक्ष्यादयस्तैर्न लिप्तमपि न लेपं प्राप्त यद्यपि अतोऽनेन धर्मेणात्मन्युपमीकृते यद्यपि तथापि यद्यतः कारणात्तत्तनो हेतोर्नोपमा भवति कुत इत्यत श्राह सर्वदेति, सर्वदा सर्वकालं नीरसं रसः सुखं तन्निर्गतं निवृत्तं यस्मात्तथोक्तं स्वात्मा तु 'रसो वैस' इतिश्रुतेः सुखरूपो- Sतस्तत्र तस्योपमाऽनुचितेति भाव:, किश्च क्षीराब्धि: क्षीरस्य दुग्धस्याब्धिः समुद्रः सरसोपि रसो जलं तेन सहितो यर्द्याप अस्ति तथापि यद्यतः कारगादधिकामुन्कृष्टां पलये नियदा च चन्द्रोदये वृद्धिं वृद्धिरुपपरिणामं लब्ध्वा प्राप्य पुनर्भूयस्तां मुश्नति विसृजति तत्ततो हेनोरात्मनि तदुपमाप्ययुक्तैवेति न हासदृद्धिपरिणामरहितांत्मनि तदुपमोचितेति भाव:, तर्हि ट-

तत्राह हेमाद्रिरिति, हेमाद्रिर्हेम्नः सुवर्णस्याद्रिः पर्वतो मेरु: स मुदां हर्षाणां जनकोपि अन्येषां हर्षोत्पादकोपि आत्मन्युप- मान स भवति कुत इत्यत आह मुदामिति, यद्यस्मात्कारणा- नमुदां हर्पाणामाश्रय आधारो नैव भवति जडत्वात्तस्यसर्थः, अतः सर्वप्रीत्युपलक्षितसर्वसुखाश्रयभूते स्वतः सुखरूपे चात्मनि स नैवोपमान भवतीति भाव:, किश्चाहं ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा नीरसो रसः सुखं तद्रहितो न भवामि किन्तु सरस एव भवामि किं चाहमात्मा क्षीणः क्षयविकारवान्न च नैवास्मि किन्तु सर्व

७४४ बोधसारे।

वैकरूपत्वान्निय एवास्मि किश्र मोदरहितश्व मोदेनानम्देन र- हितो हीनोपि नैवास्मि किन्तु सुखरूप एवास्मि तत्ततो हेतो- में मम मत्यगभिन्नव्रह्मरूपस्य तुलोपमाऽडकाशादीनां नास्ति न विद्त आत्मनो निरुपमस्य व्योमक्षीरसमुद्रमेरूणां न सम्भ- वतीति भावः ॥१३॥ ननु तहि केनाशयेनात्मन्याकाशोपमा शास्तरेषु दत्तेत्या- शाङ्क रक्तपीतादिगुणानाश्रयेण जलादिभिरनार्द्रत्वेन च भती- यमाननीलत्वानाश्रयेणापि च सादश्यादित्याश्ञयेन गर्जीत। सायं प्रातरनेकरङ्गमपि तन्नानेकरङ्गाश्रयं यान्त्यायान्ति पयांसि तत्र न पयोरेखापि दृष्टा क्वचित् । सज्ञानेन मया विगाह्य तदहो दृष्ट नभो निर्मलम् नीलं नीलमिति प्रथैव नभसो मिथ्या नभोनीलिमा॥१४॥ सायमिति। सायं सायंकाले मातरुष:काले नभ आका- शमनेकरङ्गमपि अनेके वहवो नीलपीतरक्तादयो रङ्गा रञ्जयन्ति स्त्रसंसष्टं वस्त्रादीति ते तथोक्ता यस्मिन्राकाशे तथाभूतं पती- यमानमपि मूददृष्ठ्या तवाकाशं विवेकिदृष्ठ्याSनेकरङ्गाश्रय- मनेके वहवो ये रङ्रा नीलपीतादिरञ्रकद्रव्याणि तेषामाश्रय- माधारभूतं न भवति तेन च धर्मेगा रक्तश्वेतश्यामरूपरजःसत्व- तमोगुणाधारत्वेन मूढाना प्रतीयमानोपि वस्तुतो विवेकिदृष्ठ्या गुगानां पृथगसच्तात्तदाधारत्वाभावेनाकाशेनोपमीयत इति भाव:, किश्च तत्राकाशे पर्यासि जलानि मेघद्वारा यान्ति गच्छान्त आ्- यान्ति आगच्छन्ति च तथापि कचित्कुत्रापि व्योमभागे पयोरे- खा जलरेखा नापि नैव दृष्टाऽवलोकिताऽनेन जलास्पृष्टत्वधर्मेया वैषयिकसुखोत्पतिविनाशे प्रतीयमानेपि वस्तुत आत्मनि तद-

ज्ञानिगजगर्जनम्। ७४५

सत्वात्तेन तदुत्पत्तिलयेन चास्पृष्टत्वादात्मनि गगनोषमत्वं प्रति- पादिनमिति भाव:, किश्न सज्ञानेनाकाशज्ञानवता मया ज्ञानिना तल्लोके नीलकटाहाककृति पतीयमानं नभ आकाशं विगाह्वाविश्य निर्मलं नीलगुगारहिनं दृष्टमवलोकितं तस्य च लोके नीलं नील- मिति श्याममित्येवं नभस आकाशस्य प्रथैव प्रख्यातिरेव केवलं न तु तत्र वास्तवं तत तदुक्तमेव स्पष्टमाह मिथ्येति, नभोनीलिमा नभस आकाशस्य नीलिमा नैल्यं मिथ्या सृषास्ति अनेनापि धर्मेणात्मनि साकारत्वाज्ञानवत्त्वपतीतौ सत्यामपि लोकदृष्ठ्या, विवेकिदष्ड्या तस्य तत्राभावादाकाशपमोक्तेति ज्ञातव्यामति भाव: ॥ १४ ॥ इदानीं दृष्टान्तेनैवात्मज्ञानाज्ञानयोः फलं दर्शयन्गर्जति। रूप्ये रूप्यमतिः कृता कृतधिया रङ्गे पुनदुर्धिया सत्यं दावपि संस्थितौ निजधिया स्वे निश्चये निश्चले। एकस्यत्र दरिद्रता व्यपगता तस्थौ द्वितीयस्तथा सञ्जाते क्रयविक्रयव्ययविधौ व्यक्तो विशेषस्तयोः ॥१५॥ रूप्य इति। मार्गे कचिद्रप्यं रङ्गं च पतिनं तस्मिन्मार्गे गच्छनो- ईयोर्मध्य एकेन कृनधिया विवेकिना पुरुषण रूप्ये रजते, यद्वा- इदं रङं रूप्यं वेति विचार्य रूप्ये रङ्गभ्रान्ति त्यत्का रूप्य एवे- दं रूप्यमिति कृता धीर्निश्चयात्मिकान्तःकागात्तिर्येन स तथोक्तस्तेन रुप्ये रजते रूप्यमती रजतबुद्धि: कृता सम्पादिता पुनर्भूषश्च दुर्धिया दुष्टाऽनिवेकिनी धीर्मतिर्यस्य स तथाक्तो भ्रान्तवुद्धिरित्यर्थः, तेन रंङ्रे काष्णायसे रूप्यमती रजतबुद्धि: कृता सम्पादिता ततश्रोभाभ्यामुभयमपि गृहीत्वा द्वावपि उभा- १ त्रपुनि। ९४

७४६ बोधसारे।

वपि निश्चले स्थिरे स्व्रे स्वकीये निश्चये निर्णये निजधि- या स्वस्त्रबुद्ध्या 'समौ निर्णयनिश्वयानि'त्यमरः, संस्यतौ स्थिति कृतवन्तावेतत्सत्यं यथार्थमेच तथापि उभयबुद्धिगृह्ीतस्य, द्रव्यस्य ऋ्रकयविक्रयव्ययविधौ क्रयोऽन्यस्पान्मूल्यदानेन ग्रद्दणं विक्रयश्च स्वेन मूल्यं ग्टहीत्वाऽन्यस्मै समर्पगां, व्ययश्च दानोपभा- गस्तन्निमित्तं दानं तेपां विधिर्व्यापारस्तस्णिन्सञ्जाते गति भास्ते सति दरिद्रता दैन्यमेकस्यैव रूध्ये रूप्यनिश्चयन तदङ्गी- कर्तुरेव व्यपगता निवृत्ता, द्वितीयो रङ्गे रूप्यनिश्चयं कृत्वा तद- इीारवान्तथा यथा पूर्वे दरिद्री तथा तस्थौ स्थितवानयं तयोर्विशेषो भेदो व्यक्तः मकटो जायत इति शेषः, अयम- भिपाय :- रुप्ये रुप्यमतिरिवात्मन्यात्ममातः, कृनधीरिव ज्ञानी, दरिद्रत्वव्यपगम इवाज्ञानतत्कार्यदुःखापगमः,ज्ञानस्यान्यतो ग्रहणं क्रय इव, तन्मूल्यदानमव गुरुसेवादिक, विक्रय डवान्यर्षाँ जि- ज्ञासूनां ज्ञानापंणम्, अन्यतो मूल्यग्रहणमत जिज्ञासुभ्यः स्वसेवा- ङ्गीरः, व्यय इ-सवादिनिरपेक्ष दानमिंत्रान्यपा ज्ञानप्राप्तये ग्रन्थादिरचनं ग्रन्थवाचकत्वं च, भोगोपयोगिव्यय इव स्वज्ञान- दाढ्याय ज्ञानसंवाद:, रङ्गे रूप्यमतिरिवानात्मन्यात्मबुद्धि:, दु- घीरिवाज्ञानी, दारिद्राडनिगम इवाज्ञानतत्कार्यदुःखानिवृत्ति:, कयविक्यव्ययपदश्चात्र स्वगतज्ञानस्यान्यतोग्रहणमन्यस्मे समर्प- णमात्मनस्तदाढ्यांय विचारणं च क्रमेण ग्राह्याणि विधिपदेनात्र मसङ्गो ग्राह्यस्तत्र च ज्ञान्यज्ञाननोविशेष: स्फुटो भवतीति यथा- यथमृद्यांमांत ॥ १५ ॥ नतु भवति मंसार्स्य विद्यमानन्वाद्विक्षेपोपि भवसेव तथा सति विक्षेपनित्ट त्ेरेव शास्त्रेणु मोक्षशब्दारथत्वेन प्रतिपादनान्मोक्षः कथं सम्भाव्य इसशद्ा तस्यावाधकत्वेन स्वमहत्त्वसूचकत्वेन

ज्ञानिगनगजंनम् ७४७

चानुकूलत्वं दर्शयन्नन्योत्त्या गर्जति। निम्ना नूनमु हन्वनः स्थितिरियं कल्लोलिनी चेत्कृता विक्षिप्तेन कुतश्चिदागतवता विन्ध्याटवीवायुना। ततिंक नायमपां निधि: किमथवा स्थानादसौ चालितः किन्तु प्रत्युत तादशोषि महिमा विख्यापितो वारिधेः॥१६॥ निश्नेति। उदन्वत उदकपूर्णमसुद्रस्येयं सर्वप्रत्यक्षा स्थिति: स्थानं प्रतिष्ठुत्यर्थः, निम्ना गम्भीराडस्ति नूनमयं नि- क्वय एत, किश्न सा कुनाश्वत्कस्माचिदेशादागतवताSSगच्छता विक्षिप्तन कम्पाद्युपलक्षितेन विन्ध्याटवीवायुना विन्ध्यस्य वि- न्धयनाम्नः पर्वतस्य सम्बन्धिनी याऽटव्यरण्य तस्य कम्पनाश्यु- पलक्षितेन वायुना पवनन चद्यदि कल्लोलिनी महोर्मिमती कृता सम्पदिता तत्त्हि अय प्रकृतोडपां जलानां निधी राशिर्ज- लाधरित्यर्थः, न कि नास्ति किमस्सवेत्यर्थः, अथवा यद्वाडसौ समुद्रः स्थानात्तवरस्थितिदेशाच्चालितस्ततोन्यत्र कृतः किं किमु नैवास्थाने कृत इसर्थः, ननु तहि कि कृतं तेनेलत आह कि त्वििति, किं तु किमपि ताद्ृशोप एकदेशागतवायुकतविक्षेपे-

समुद्रस्य महिमा मह्त्वं विखयापितः प्रकाशितोऽहो मया चालितोपि न नष्टो न च चलायमानोपि जातः समुद्रोडतो म- हानयं झेय इलेवं महत्त्वमस्य लोके प्रकाशितम,अय ध्वन्यर्थोत्र-

रालोडितुमशक्याडतो गम्भीरा स्थिति: सा विन्ध्यमदशजाड्य विपरीतकर्तृत्वाभ्या मोहोत्र ग्राह्यत्तत्र चाटवीसदृशी भयहे तुभूता द्वैनप्रतीतिस्तत्र चैकदेशस्थो व्यष्टिसंसारस्तत उत्पन्नो वा

७४८ बोधसारे

युसद्दशश्चञ्चलत्वकारयभृतो विक्षेपोत्र ग्राह्यस्तन संसारनिर्वा- हकारणभूतेन विक्षेपेय शोकमोहजरामृत्युक्षुधापिपासादिपड्- र्भिमती कल्लोलिनीव कृता यद्यपि तथापि समुद्रे समुद्रत्वमिवा- त्मन्यात्मत्वमेव स्थितं न तु तन्नाशितं, किश्च समुद्रस्य स्वस्थाना- चालनमिवात्मनः स्थितरात्मचालनाभावोडत्र सूचितो ज्ेय:, तेन विक्षेपेय चात्मनि तन्नाशाभावात्तचचालनाभावाच्च यन्महत्त्वं तत्मकटीकृतमहो एतादृशमात्मनो महत्त्वं समस्तसंसारव्यापृतौ विद्यमानायामपि आत्मत्वं स्व्तिप्ठत्वं च न व्याहतमिसेवं म- काशितमिति ॥१६॥ इदानीं परिणामोपादानत्वपक्षमात्मनि परिसज्य विवर्त्तो- पादानत्वपक्षो ग्राह्य इति ध्वनयन्गर्जति। माधुर्ये च पयस्त्वमाश्रितवता तुच्छे दधित्वाम्लते रूपे संप्रति बिभ्रता तु पयसा सर्वे यशो हारितम्। ग्रैवेयत्वमथाङ्गदत्वमथ च क्षुद्रत्वमक्षुद्रतां पर्यायैर्भजतः स्वभामजहतो हेम्नस्तु नास्ति क्षतिः॥१७॥ माधुर्य चेति। हे शिष्य माधुर्षे मधुरो मिष्टस्तस्य भावो मा- धुर्य पगस्त्वं च पयसः पय इति नाम्नो भावः पयस्त्वं मिष्टत्व- रुपस्य पयोनाम्नश्च सत्त्वमिसर्थः, आश्रितवता धृतवता पयसा दुग्धेन संपतीदानीं तुच्छे सात्विकानाद्टते दधित्वाम्लते दधो भावो द धित्वं दधिनामसत्वमिसर्थः, अम्लता चाम्लरसरूपत्वं च ते एत द्वे रूपे स्वभावौ दधिभावव्यक्तिकाले विभ्रताऽङ्गीकुव्रेता सता तेन पय सा सर्व समस्तं यशः कीर्तिर्हारितं नाशितं । हेम्नस्तु तुपदेन प- यस्तः सुवर्णस्य महदन्तरं सूचितं, तदेव विशदयति हेम्नः सुवर्णस्य ग्रैवेयत्वं ग्रीवायाः कण्ठस्पेदं ग्रैवेयं रुचकं तस्य भावस्तत्वं

ज्ञानिगजगर्जनम। ७४९

रुच कमपत्वमित्यर्थः, अ्र्रथानन्तरमङ्गदत्वं वाहुभूषणरूपत्वम,अथा- नन्तरं क्षुद्धत्ं क्षुद्रं तुच्छं तस्य भावः स्वरूपं लघुत्वमिसर्थः, अक्षु द्रनां च न क्षुद्रं लघु तस्य भावस्तत्ता तां गुरुत्वमपीसर्थः, पर्या- यैः क्रमै्भजतः सेवमानस्य स्व्रभां स्वस्य प्रभा कान्तिस्तामज- हतो न पारत्जतः क्षतिर्हानिर्नास्ति न विद्यते, अयमभि- प्राय :- पयसो दघित्वपरिणामवद्रह्मगो जगत्परिणामत्वाङ्गीकारे दधित्वात्पुनः पयस्त्वाभाव इव जीवस्य पुनर्व्रह्मभावानापत्या मोक्षाभावपसङ्ग: स्याद्गस्मामत्वं च स्यादतो नाङ्गीकार्य: परिणा- मपक्षः, सुनर्णस्यानेकभूषणाकारे प्रतीयमामाने वास्तवसुनर्णत्वे वि- धमानेSलक्कारलयेन सुवर्णे सुवर्णत्वमित्र जगज्जीवलये ततिस्थितौ वा ब्रह्मगो ब्रह्मतवं न व्याहतमित्यतः परिणामवादाद्विवर्त्तवाद एव श्रेयानतः स एव ग्राह्य इति ध्वनिः ॥१७।। ननु विवर्तवादपक्षस्यैव निर्दोपत्वेन ग्राह्यत्वे कुतः परिणा- मवादादिषु चातुर्ये विशिष्टं मन्यते लोक इसाशङ्का मूढप्रतीसा तदस्ति न तु तिवेकिदृष्ठ्येति दर्शयन्गजीति। न हि न हि चतुरास्ते यैने बुद्धं विशुद्धं न हि न हि कृतिनस्ते ये न पारं प्रयाताः । न हि न हि तु कुलीना यैरन तत्त्वं विविक्तं न हि न हि मुनयस्ते यैर्धृता लोभवार्ता॥। १८।। न हि न हीति। ते परिणामवादिनश्चतुरा बुद्धिमन्तों न हि न हि न भवन्तीत्येवं निश्चय एव. कुत इसत आह यैरिति, यैः परिणामवादिभिविशुद्धं पररिणामविकारहीनं चिन्मात्रस्व- रूपं ब्रह्म न बुद्धं न ज्ञातं यथावन्न ज्ञातं किन्तु तेपां तद्धान्तमेव ज्ञानमिसाशयः, ननु तर्हि ते कुतः स्वात्मानं कृतकृत्यं मन्यन्त

७५० बोधसारे।

इत्यासदा तदाप तेपां मौठ्यांवलसितमेवरेति सूचयन्गजति न हि न हीनि, ते परिणामादिवादिन: कृतिन: कृतं कर्मास्ति येषां ते नथोका: कृतकृत्या इत्यर्थः, न ह न हि नैव सांन्त कुत इत्य- त आह य इति, ये परिखामादिवादिन: पारं संसारसमुद्र- स्यानतं ब्रह्म न प्रयाता न प्राप्ता अतो वेदान्तश्रवणादिकर्म- णां तष्ववशिष्टत्वान्न तेषां कृतकृत्यत्वमिति भावः, ननु तर्हि तेषां कुलीनत्पजन्पखुखेनैव कृतार्थतास्तु कि संसारसमुद्रपारमाप्तिपया- सेनंत्याशङ्का तदपि तेषां नास्तीत्याशयेन गर्जति न हि नहीति, ते परिखामादिवादिन: कुलीनास्तु कुलीना अपि न हि न हि नैब भर्वान्त कुत इत्यत आह यैरिति, यैः परिणामादिवादिभि-

पृथककृत्य न ज्ञातमतो न कुलीना इत्यर्थ:, कुः पृथिवी यथा वीजानामावापस्थानं तथा ब्रह्मैवात्र संसारवीजभूताज्ञानावाप- स्थानलेन कुपदार्थो ग्राह्यस्तत्र लीनत्वं तत्परिणामादिवादिनां नास्तीत्यतस्तज्जन्यं सुखमपि तेर्षां नास्तीति कुलीनत्वाभिमान एव केवलं तेषां व्यर्थ इति भाव:, ननु तहि तेषां मुनित्वं कथं लोकैः प्रतिपाद्यत इत्याशका तेषु तल्लक्षणाभावात्तदप्यज्ञानवि- जृम्भि तमेत्रे त्याशयेन गजति न हहि न हीति, ते पारणामादिवादिनो मुनयो मननवन्तो न हि न हि नैव भर्वान्त कुत इत्यत आह यैरिति, यैः परिगामादिवादिभिलोभवार्ता लोभस्य विषयभोगेच्छाया द्वैनत्यागमयात्परिणामादिवादस्य वार्ता तृत्तान्तो धृताङ्गीकृता, मननवत्सु च यथार्थव्रह्मज्ञानेन विषयसुखेच्छाभावाड्र्ह्मसुखपरिपू- र्णत्वाच्च द्वैतारुच्या परिणामादिवादानङ्गकिार एव योग्योऽतः परिणामादिवादिपु मुनित्वमतीतिरज्ञानविलसितमेत्र ज्ञेयमिति भाव: ॥। १८ ॥

ज्ानिगजगर्जनम । ७५१

इदानीं कसप चित्पक्षस्यापि गृहीतिरह द्वारे मति सम्भपति तस्य तु प्रत्यगभिभे व्रक्मण्पत्यन्ताभावासतत्रवावस्याने्डोस्तं विलापयितु ते प्रार्थयन्गर्जति। हेहंकृते तव न कृत्यमिहास्ति किञ्चि- लीना मत्र स्वमहिमन्यचलप्रतिष्ठे। चेतसत्वमेहि परमं स्वसुखाब्धिमन्तः सोदं न शक्नुम इमास्तत दुष्टवृत्तीः॥१९॥ ह डहंकृते इति। ह अहङ्कने हे अहङ्कार तन त इह स्वयं- प्रकाश मयि, गद्वा मुमुक्षोर्मम मोक्षसाधनभूते ब्वाने जातेऽत्र कृत्यं कार्यमनशिष्टमिति शपः, किश्चित्किपपि नास्ति न विद्यतेऽनस्वं भनती-अचलमानष्ठे न चला चलायमाना केनापि कारणेन प्रतिष्ठा स्थिनिर्यस्य स तथोक्तस्तस्मिन् स्व्रमहहिमनि स्वस्य प्र- त्पगत्मनो यो महिपा गहशं ब्रह्मत्वमिसर्थः, तम्पिल्लीना त- दाकारत्संपादनेन नष्टा भव ब्रह्माकारत्वं प्राप्तुहवीत्यर्थः, ननु मम कोऽपराधो 'मनः एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोरि'ति श्रुत्या 'मन एवे'ति स्मृया च तत्र तत्र शास्त्रेपु च मनस एव व- नधनकारित्त्रपतिपादना दहं ब्रह्मस्मीत्यादिवाक्येपु ब्रह्मप- दाहंपदगोः मामानाधिकरण्यदर्शनाह्रह्मज्ञाने च वाधासामाना- धिकरण्येनोपयोगादहङ्कारम्प लयप्रार्थन मनसि विद्यमाने व्यर्थ- मेव ज्ञात्वा तदेव मनः प्रार्थयन्गजीन चेन इनि, हे चेतो हे चित्त त्वं पगमं श्रष्ठमन्तम्तय्येवान्तरे स्वसुखान्धि स्वमात्मरूपं यत्सुखं शर्म तम्याहिंध समुद्रमानन्दसमुद्रमित्यर्थः, एहि प्राप्नुहि कुनो मय्युदासीनस्तवमिदानीं यतो मां नाशयितुमिच्छमीसत आह सोद्ठामति, हे चेत इमा एतास्तव ते दुष्टव्ृत्तीर्दुष्टा विषय-

७५२ बोधसारे।

विदूपिता या वृत्तयः कामक्रोषाद्या व्यं सोुं क्षन्तुं न शक्कुमः समर्था न भवामो मनसो विषयविदृितत्वेनाऽहङ्कारस्यापि व- न्धकत्वं तस्यैव निर्मलत्वेन चाहङ्कारस्य मुक्तिहेतुत्वमिति भावः ॥ १९॥ ननु मनसि विषयोत्पत्ति: स्वाभाविक्येवेति तद्द्वाराSडत्म- न्याप मनःसम्बन्धेन विषयागामपि सम्बन्धः स्यादिसाश- ात्मनि न वास्तवविकारसम्बन्धस्तथापि मनःकृततत्सम्बन्धे प्रतीयमाने तन्निवारणायोपायं पदर्शयन्गर्जति। आयान्ति नैव सुत तत्र मनोविकारा आयान्ति चदिह विचारय जोषमास्यम् । त्वं चापि मन्दमिह सञ्चर मुञ्च मोहं सोहम्पदे सुखनिधौ यदि ते मनीषा ॥ २० ॥ आयान्तीति। हे सुत हे शिष्य तत्रात्मनि मनोविकारा म- नसोऽन्तःकरणस्य विकारा: कामादयो विकारा नैवायान्ति नैव प्राप्तुवन्ति आत्मनो निर्विकारत्वाद्विकारपसक्तिरात्मनि नैत्र सम्भाव्येति भाव:, तथापि चैद्यदि आयान्ति पाप्तुवन्ति तर्हि जोषं तूष्णीं निर्विकारं यथा भवति तथाऽडस्यं स्थेयम, आ- त्मनि विकारप्तीतौ प्रारब्धभोगमात्रेण तान्नवत्तिसिद्धेस्ताव- त्कालं तूष्णीं स्थीयतामिति भावः, विचारादार्ढ्येन तत्मासौ सत्यां त्वं विचारय विवेकं कुरु विवेके कृते सति ते विकारा मनस्येव पतीयन्ते नात्मनीति भा:, अपे चान्यदपि त्वं च त्व- मपीह विकाररूपे मनसि मन्दं स्वल्पं यथा भवति तथा संचर प्रविश क्वचित्कचित्मारब्धमात्रोपभोगो यथा स्यात्तथोत्तरं क्रि- यमाणं नोत्पद्येत यथा तथा मनसा सह वर्तितव्यमिति भाव:,

ज्ञानिगजगर्जनम्। ७५३

मन्वात्मन: पृथग्मनः प्रतीतावपि तद्विस्मृया मनस्यात्मतादा- त्म्यं जायते पुनः पुनरिति चेत्तत्राह् मुश्चेति, हे शिप्य मोहम- ज्ञानं मुश्र सज मोहत्यागः कुतः कार्य इसत आह सोहमिति, यदि यर्हि ते तब सुखनिधौ सुखस्यानन्दस्य निधिः समुद्र इव सुखपूर्णमिअर्थः, र तास्मनसोहंपदे स तत्पदलक्ष्यः परमात्माऽ- हंपदलक्ष्यः प्रसगात्मा च तयोः सामानाधिकरण्येन जीवव्रह्मै- क्यं भागलक्षयाया लक्षितं यत्पदं चिन्मात्रस्वरूप तस्मिन्मनीपा मनस इच्छाडस्ति ताहि मदुपदिष्टं कुरु अन्यथा मा कुरु मोह- आगाद्युपायेर्विना जीवव्रह्मैक्पानुभवः साक्षान्न स्यादिति भाव:॥ २०।। इदानीमिन्द्रियचौरेभ्यः स्व्रात्मघनरक्षणाय स्वात्मनि जा- गृरति विधातुं गर्जति । तीव्रं तमः समय एष निशीथनामा देशोपि चौरबहुलः शिथिला च भित्ति:। इत्थं स्थिते निजधनं प्रति सावधानो जागर्त्ति चेद्गृहपतिर्विफला हि चौराः ॥२१ ॥ तीत्रमित्याद्यन्योत्त्या। हे शिष्य तमोऽन्धकारस्तीव्रं नविडं गाढमित्यर्थः, अस्तीसध्याहार्य विद्यते, किं चैपः प्रसक्षो वर्त्त- मान: समयः कालो निशीथनामा निशीथोऽर्धरात्र इसेवं नाम यस्य स तथोक्तोडस्ति विद्यते, किंच देशोपि अयं स्ववास- स्थानभूतो देशः स्थानमपि चौरबहुलश्चौरा बहुला बहवो य- स्मिन्स तथोक्तः, यद्वा चौरैस्तरकरैवहुलो मलिनोडस्ति, किंच भित्तिश्च कुड्यमपि शिथिलाऽडर्द्राडस्ति अदढा इत्यर्थ:, इस्थमेव स्थिते वर्त्तमाने सति गृहस्य गेहस्य पतिः स्वामी निजधनं प्रति ९५

७१४ बोधसारे।

निज सवीयं यद्धनं द्रव्यं तत्प्रति तम्मिन्नित्यर्थः, तम्मैव्रा, चतुर्थी- पक्षे स्वधनं रक्षितुमित्यर्थः, मावधानोऽवधानेन सहितः सावधानो- डनलम इत्यर्थ:, भूत्वेत्यध्याहार्य, चैद्यदि जागर्ति न निद्राति तर्हिं चौरास्तस्करा विफला निष्फला निष्फलप्रयत्रा इत्यर्थः, भवन्ति, हि प्रसिद्धमतत्सर्वेषामिति लौकिकार्थः,ध्वन्यर्थस्तु तमो- डज्ञानं तीव्रं निविडं गाढमित्यर्थः, विना ज्ञानमनिवार्यमिति भावः, अस्ति एप प्रसक्षो वर्नमान इसर्थः, समयः कालो निशी- थनामा 'या निशा सर्वभूतानामि'त्यत्र सर्वजीवजागृत्युपलक्षिता लोकव्यवहाररूपा ज्ञानिनां रात्रिर्ग्राह्यात्र तत्र चात्यन्तविक्षेपो निशीथपदेन ग्राह्यः, अस्ति, किश्च देशोपि दिश्यतेऽनेनेति देशो व्यावहारिकं ज्ञानं तदपि चौरवहुलो ज्ञानद्रव्यापहारकत्वाच्चौरा इवेन्द्रियागि तैर्बहुलो व्याप्तोडस्ति, किश्च भित्तिश्च कुड्यं तत्स- दृशी ज्ञानस्वरूपधनरक्षाय साधिता यमनियमादिसाधनसंपत्ति: समाध्यन्ता नियानित्यवस्तुवितरेकादिरूपा च श्रवणादिरूपाप्यत्र भित्तिपदेन ग्राह्या सा शिथिल।ऽदृढ।Sस्ति, इस्थमेव स्थिते वर्तमाने सति गृहपतिर्गृह्यने स्वात्मतयाऽङ्गीक्रियते गृहं शरीरं तस्य पतिः पालको जीवः, यद्वा गरृह्यन्ते विषया यैस्ते गृहा इन्द्रियाणि तेषां पतिः पालको जीव एव, ग्रहपतिरिति पाठेपि स एवार्थः, निज- धनं प्रति निजं स्व्रमात्मरूप यद्धनं धिनोति तर्पयति सर्व ज- गदिति धनं द्रव्यं सुखरूपं, यद्वा धनवत्पियमात्मस्वरूपं प्रति त- दर्थमिसर्थः, सावधानोऽनलसः सञ्जागर्ति न निद्राति चेद्यदि

निष्फला भवन्ति हि प्रसिद्धमेतद्विद्वत्सु इति ध्वनिः ॥ २१॥ इदानीं मनोनिग्रहाभावे सतीन्द्रियनिग्रहो व्यर्थ इति रूप- केरा सूचयन्गजति।

ज्ञानिगजगर्जनम्।

र्दुषट मृगं शमयितुं मृगया विधेया। दुष्टो मृगो न निहतो निहतास्तदन्ये- व्यर्थस्य तव्क्षितिपतेर्वद कः प्रभावः ॥२२॥ भूपालकैरिति। लौकिकार्थस्तावन्निशितशास्त्रधरैनिशि तानि तीक्ष्णधाराखि यानि शास्त्राणि स्वार्थेण आयुधानि तेषां धरा धारकास्तैरुदारैर्भूपालकैर्भुवो भूमेः पालकैः पालन- कर्तृभी राजभिरितर्थः, दुष्ट हिंसत्रं व्याघ्रादिकं मृगं मृगपति अवलोकयति भक्षितुं जीवानिति मृगस्तं शमयितुं नाशगितुं मृगया मृगा यान्ति प्राप्तुवन्ति यया सा मृगयाऽडखेटकं विधेया कर्त्तव्येति धर्मशास्त्रे कथितं सत्यं, तथापि येन राज्ञा दुष्टो मृगो दुष्टो हिस्रो मृगो व्याघ्रादिर्न निहतो न मारितः, किंच तदन्ये ततो व्याघ्रादेरन्ये भिन्ना अहिस्त्राः शशादयो दीना इत्यर्थः, निहता हिंिता अतो व्यर्थस्य विगतो निदृत्तो- डर्थः भूपालनाम्नस्तात्पर्य यस्मात्स तथोक्तस्तस्य भुनः पालक- त्वाभावात्पत्युत बहुमाणिहिंमया तद्धातकत्वाच्चेति भात:, त- तिक्षितिपतेस्तस्य प्रागिघातकस्य क्षितिपते राज्ञो राजापदेशस्पे- त्यर्थः, प्रभावः प्रतापः कः कीदृशः सिद्ध एतत्वं वद कथय- पकृतार्थस्तावत्निशितशास्त्रधरैनिशितानि तीक्ष्गानि अज्ञा- नतत्कार्यभेदने शक्तानि यानि शास्त्राणि उदेशकनाक्यानि त- त्वमस्यादीनीत्यर्थः, तेपां तदर्थस्य धरा धारकास्तैस्तत्त्वममस्या- दिवाक्यानां जीवव्रह्मैक्यरूपस्यार्थस्य च धारणावद्भिरत्यर्थः, उदारैरुदारताऽत्रान्येषु जिज्ञासुपु ज्ञानदानं तद्वन्भिर्भूपालके- र्भवत्यस्या जीव इति भृः क्षेत्रं तस्या बुध्यादिरूपायाः क्षेत्रशब्द-

७५६ बोधसारे।

वाच्याया जीवोत्पतिनिमितभूतायाः पालकाः पालनकर्त्तार: साधिष्ठान बुद्धिस्थचिदाभासा अत्र ग्राह्या:, ते स्वात्मस्त्वारो- पेशा क्षेत्रपालकास्तैर्दुष्टं विषयवासनाभिर्दूषितं मृग मृग्यन्ते वि- घया अनेनेति मृगो मनस्तं, यद्वा विषयान्मृगयतीति मृगो मन- स्तं शमयितुं नाशयितुं मृगया मृग्यन्ते भुज्यन्त इति मृगा विषया- ते यान्ति प्राप्तुवन्ति अनया सा मृगया विषयप्राप्तिसाधनभूता द्रव्योपार्जनादिव्यापृतिः सा विधेया कार्येति लौकिकशास्त्रेषु कथितं तत्सत्यं। यद्वा मृगया हिंसामधाना वनजन्तुवधरूपा क्रि- या तत्सादृश्यात्संसारनाशसाधनभूता जीवत्वनाशसाधनभूता च साधनचतुष्टयसम्पादनपूर्विका वेदान्तश्रवणादिरूपा व्यापृ- तिर्विधेया कर्त्तव्येति वेदान्तशास्त्रे कथतं तत्ससं, तथापि तया येन जीवेन दुष्टः संसारोत्पादनेन दुःखप्रदत्वाद्विषयवासनाविदू- षितत्वाच्च दुष्टो मृगो मनो न निहतो न नाशितः, किंच तदन्ये ततो मनोरूपाद्दुष्टमृगादन्ये भिन्नाश्चक्षुरादयो निहता अवरो- धेन नाशिता अतो व्यर्थस्य विगतो निवृत्तोऽर्यो मोक्षरूपो यस्मात्स तथोक्तस्तस्य मनोनाशाभावान्मोक्षार्थहीनस्येत्यर्थः, त- तिक्षितिपतेस्तादृशेन्द्रियावरोघपरस्य क्षेत्रपालजीवस्य प्भावः प्रताप: कः कीदश इति पृच्छामि तत्वं वद कथय ॥ २२। ननु तर्हिं मनोनाशस्य क उपाय इत्पाशङ्कायां तें दर्श- यन्गजीत।

इष्टे नष्टे नश्वरे त्यक्तभोगः सञ्जातालंप्रत्ययो वीतरागः । तां तां कक्षां स्वैरमभ्येति सूक्ष्मां यां यामन्ये साधकाः साधयन्ति ॥२३ ॥

ज्ानिगजगर्जनम। ७५७

इष्ट इति। इष्टे प्रीतिविषये नश्वरे नाशवति नष्टे सति नाशं पाप्ते सति तत्र मिथ्यात्वनिश्चयेन संजातालंपत्ययः सञ्जातो द. ढोत्पन्नोऽलंपरत्ययस्तृप्तिनिश्चयो यस्य स तथाभूत सन् वीत- रागो वीतो निद्टतो रागः स्नेहो यम्मात्स तथाविधो यो भवति स तां तां कक्षां मोक्षद्रारभूतामनस्थां भूमिमित्यर्थः, सूक्ष्मां मनो- वागगोचरां स्वैर स्वेच्छयाऽनायासेनैव्रेसर्थः, अभ्पेति प्राम्ोति तां कामित्यत आहान्ये मन्दवैराउया साधका मोक्षसाधनरता यां यां मोक्षभुतां स्थिरति साधयन्ति यतन्ते तीव्रवैराग्यमेव मु- ख्योपायो मनोलयकारयभृतज्ञानदार्ढ्ये नान्य इसाशयः ॥२३॥ ननु तर्हि तीव्रवैराग्याभावे सात कुतो मोक्षसाधनभूते वे- दान्तश्रवगादौ पवर्त्तमाना दृश्यत इत्पाशक्ा ते सविचारा यदि भवन्ति तर्हि क्रमेया मुक्तिभाजो भवन्त्येवान्यथा प्रवर्तमाना यदि स्युस्तहि तेषां संसारनिव्ृत्तिर्न स्यात्मत्युत चिपरीताचरयेना- नर्थ एव स्यादिति दर्शयन्गर्जति। हृदि यदि सविचारास्तर्हि सम्यक्प्रचारा गतिमनुगतिभाजः केवलं दुःखभाजः । परिकलय यदन्धैर्नीयमाना इवान्धा युगपदपि समेता अन्धकूपे पतन्ति ॥ २४ ॥ हृदीति। हे शिष्य हृद्यन्तःकरणे यदि यहिं सविचारा विचारेण सह वर्तन्त इति सविचारा विवेकिनो भवन्ति तहि तदा ते सम्यकूप्रचारा: सम्यगुत्तमः पचारो येपां ते तथोक्ता ज्ञेया:, किश्च ग्ति गम्यते प्राप्यते फलमनणा सा गति- राचारस्तमनु अन्येषामाचारं लक्ष्यीकृत्य गीतमाचारं भजन्ति सेवन्ते ते तथोक्तास्ते केवलमत्पन्तं दुःखभाजो दुःखं केशं भ-

७५८ बोधसारे।

जन्ति सेवन्ते ते तथाभूता भर्वन्ति गतानुगतिकास्तु केवलं दुः- खमेव प्ाप्नुवन्तीत्यर्थः, हे शिष्य त्वं तान्गतानुगतिकान् य-

व्यमाणा अन्धाश्चक्षुर्हीना: पुरुषा युगपदपि एकदैव स- मेताः समूहीभूताः सन्तोऽन्धकूपेऽन्धकारयुक्ते गम्भीरे कूपे- डन्घौ 'पुंस्येवानधुः माहिः कूप'इत्यमरसिन्हः, पतन्ति पातं पा- प्नुवन्ति तथा तेSविचारियोऽन्धकूपसदशे मोहे पतन्तीतति प- रिकलय जानीहि॥ २४॥ ननु अविचारणापि श्रनणादौ पत्टत्तानां विवेकिभिर्वोधिते सति तेषामपि सुगतिः स्यादिसाशङ् तेपामज्ानित्वेन वि-

मदुपदिष्टार्थनाशेन निरर्थकत्वं स्यात्तत्रेति द्योतयन्स्वस्मि- ललौंकिकशास्त्रजनकृतमनेकविधमुपदेशं स्मरनूस्वस्य तवानादरं च स्मरन्नन्येषां मुमुक्षूणां तथा कर्त्तव्यतामुपदिशंश्र गर्जति। एकः प्राह पठेति मां तदितरः प्राहाट दूराटवी- मन्यः प्राह समेधयागनिमपरः प्राहार्कमालोकय। स्विष्टेप्सुं प्रति मां बचो गुरुजनैरुक्तं त्वमेवासि त- रिस्विष्टाप्तेर्ममधूर्णितेपि नयने अन्धा न पश्यन्त्यमी॥२५॥ एक इति। एको धर्मशास्त्ररुचिमान्वेदशास्त्राणां सर्वधर्म- मूलत्वाद्वेदाञछास्त्नागि च स्वकल्याणाय पठाधीहीत्येवं माँ ब्रह्मविदं प्रत्याह, तदितरस्ततः शास्त्राद्ध्यनोपदेशकादितरो- डन्यस्तीर्थसेवाद्यासक्तः कोपि पुरुषो दूराटवीं दूरे दूरदेशे या- डटव्यररायं धर्मारण्यादिकमुपलक्षणमेतत्कुरुक्षेत्रपुष्करादीनामट सञ्चरेत्येवं मां प्रति प्राह, किश्चान्योऽपरोडग्निहोत्रा-

ज्ञानिगजगर्जनम्। ७१९

दिनाग्न्युपामकः कोपि पुरुषो मीमासकादिरग्रि वहिं' समे- घायाश्रय श्रौतं स्मार्त वाडयरिं सेवस्वेत्यर्थः, एवं ब्रह्मविदं मां प्राह कथितवान्, अपरोअन्यः कश्चित्मूर्योपासकोडर्के सूर्य- मालोकय पश्य चक्षुपः सूर्यविषयिणीं धारणां सम्पादयत्यर्थः, इत्येत माँ ब्रह्मविदं प्रत्याह कथितत्रान्, किश्च गुरुजनैर्गुरवो- हितोपदेष्टारो दैशिका इत्यर्थः, तेपां जनेः समूहैगुरुजनमुखश्रु- तत्वात्स्वानिश्चयदाव्यमिति सूचनाय गुरुजनैरिति पदद्यपाठो ज्ञेयः, स्विष्टेप्सुं प्रांत सु शोभनं यदिष्टं प्रियं मोक्षसुखमीप्सती- च्छति स तथोक्तस्तं मां पति मे तड्र्ह्म त्वमेवासि तत्स- कलजगत्कारणीभूतमायाशबलं साधिष्ठानं चैतन्यं त्वं दैहत्रय- पारच्छिनं साक्षिपत्यगात्मचैतन्यसहहितं चैतन्मेते उभे समस्त- जगत्कारणमायातदवच्छिन्न चैतन्यदेहत्रयपरिच्छिन्नचतन्या भ्याम- विविक्तमभिन्नमव्रेोति असिपदे उभयोः पदयोः सामानाधिकर- ण्येनोपदिष्टं सन्भागत्यागेन तदेव लक्षितमुक्त कथितमुपदिष्ट- मिति बहुगुरुजनमुखश्रुतत्वात्तेन स्विष्टाप्तिः सु शोभनं यदिष्टं मियं व्रह्मात्मसुखं तस्याप्ति: प्ाप्तिस्तस्याः सकाशान्मम मे ब्रह्मसुखसाक्षात्कारवत इसर्थः, नयने नेत्रे घूर्णितेपि ब्रह्मसु- खसाक्षात्कारेणानुषयुक्ते जाते अपि नयने भत्र नीयेते ब्रह्मसंसा- रावाभ्यामिति व्युत्पया संसाराप्तिव्रह्ममाप्तिसाधनभूताव- विचारविचारौ ग्राह्यौ, लोकप्सिद्धनयनपक्षे घूर्ानं बाह्यसर्व-

द्रावे सन्ेरसम्भवाद् अविचारविचारयोविघूर्णनपदेनानु- पयुक्तत्वं तत्कत्तरभावे क्रमरहिता प्रवृतिः सर्वनिषयाणामवास्त- वत्वादन्तर्मुखतेति भावः, ते कर्मभूते अन्धाश्चक्षुर्हीना इव

७६० बोधसारे।

ब्रह्मज्ञानरहिता अमी एने मम पठनादयुपदेष्टारो न पश्यन्ति नावलोकयन्ति ॥ २५॥ नतु तर्हि तान्वाबैर्जित्वा तेप्युपदेश्या भवद्भिरन्यथा तेपां मुक्तिर्न स्यादित्याशक्काश्रद्धालुत्वात्सब्धत्वाच्च तेर्षा बोधो नैव स्यादिति तदुपेक्षैत्रोचितेत्याशयं पकटयन्गर्जति। येषां वज्रदृढं कपोलमथवा जिह्वा वितस्त्यायता ख्यात्यर्थ कलहाय पुस्तकपिशाचानां कथा तिष्ठतु । मां पृच्छाच्छमते कथं विलसति ध्यानं कथं धारणा। . को भावः स्वरसेन केन विधिना चेतः परे लीयत्ते ॥२ ६॥ येपामिति। येषां लौकिकशास्त्राभ्यासवर्ता कपोलं गण्डो वज्रदृढं वज्रं कुलिशमिव दृढ गाढमस्ति अथवा यद्रा तेपा- मेव जिह्वा रसना वितस्यायता वितस्तिररव्रिस्तत्परिमागा- Sडयतादीर्घा लम्वायमानेत्थर्थः, अस्ति अ्पत एव ख्यात्यर्थ ख्यातिर्लोकान्प्रति प्रकथनं सम्वाद इत्यर्थ:, तदर्थ कलहाय कलहो वादस्तं कर्त्तु पुस्तकपिशाचानां पुस्तकैरुपलक्षिता लोकदुःखप्रदत्वाल्लौकिकपण्डिताः पिशाचा इव ते्षां कथा वार्त्ता तिष्ठतु अवसन्ना भवतु त्हि त्वां कि प्रष्टव्यं तत्राह मामिति, हे अच्क्वमते अच्छा निर्मला मतिर्बुद्धिर्यस्य तस्य सम्वो- धने हे निर्मलबुद्धे अनेन सम्बोधनेन निर्मलमतिभिरेवास्मा- त्मष्टव्यन्त एवास्माकमुपदेष्टव्या इति सूचितं, त्वंमां पृच्छा- डनुयोजय किं पष्टव्यमितत आह कथमिति, ध्यानं ब्रह्मगाश्रि- न्तनं कथं किंपकारकं विलसति स्थिरं प्रकाशते, क्रिश्च धा- रणा ब्रह्मणो धारणा कर्थं केन प्रकारेण साध्या, किश्च स्व्र- रसेन स्व आत्मस्वरूपो यो रस आनन्दस्तेन को भाव:

ज्ञानिगजगर्जनम्। ७द१

कि स्वरूपं माप्यते, किश्च केन कीदृशेन विधिना विधानेना- उनुभ्रमेणेत्यर्थः, चतो मनः परे कार्यकारणातीत आत्मनि कीयते लीनं भवतीसेवमादि मां पृच्छति पूर्वत्र योज्यम् ॥२६।। इदानीं चित्तनिरोधाय प्रथमं जीवन्मुक्तिसुखेच्छावता वा- चोनिरोधः सम्पाद्य इति सूचयनूस्वयमेव जिद्वां प्रार्थय- मानो गर्जति। जिह्वे देवि मृहाण मौनमधुना भूयस्त्वया जल्पितं प्रत्यग्वस्तुनि निष्ठिता यदि मतिस्तत्क प्रलापास्तव। स्वच्छन्दोपरमामृताब्धिलहरीलावण्यलसे हंदि प्रायः कर्कशतां गतासि कुटिले तस्मान्न मे रोचसे ॥२६॥ जिहे इति। हे जिह्ने इति हे जिह्न देवि हे रसने त्वं वाग्रूपा देव्यसि अतो मम मार्थनीयासि अतोहं प्रार्थयामि त्वां त्वमधुनाद मौनं तूष्णींभावं मृहाणाङ्गीकुरु, कुतो मां मौनं कारयसि किश्चित्कालं मत्कृतं वाग्व्यवहारं शृणु इत्याश- का पूर्व बहु जाल्पतं तच्छुतमपि तत्रेदानीं न ममेच्छोते सूचय- न्गर्जति भूय इति, हे जिहे त्वया भवत्या पूर्व भूयो बहु यथा तथा जल्पितं सम्भाषणं कृतमतो मौनमङ्गीकार्यीमसर्थः, ननु त्वं पूर्व मद्भाषणे रुचिमान्स्थित इदानीं कुतो विरसतां भाप्तस्त- त्राह मत्यगिति, हे जिह्वे मम मतिर्बुद्धिर्यहिं मत्यग्वस्तु- नि प्रति अश्नतीति प्रत्यक्सर्वानुस्यूतं निर्विकारं साक्षिचैतन्यं तदेव वस्तु सत्यस्वरूपं ब्रह्म तस्मिन् निष्ठिता निष्ठा सहजपी- तिः सा संजाताऽस्याः सा निष्ठिता सहजपेमवती जातेत्यर्थः, तत्ततः कारणात्तव ते मलापा: 'प्रलापोनर्थकं वच' इत्यमरसिंहः, व्यर्थवचनानि कि कि प्रयोजना इदानीं न किर्माप प्रयोज- ९६

७६२ बीघसारे।

नमस्माक तेष्वितर्थः, ननु प्रत्यग्वस्तुनिष्ठिया तव को लाभो जातो येन मत्मलापे तब वैरस्यमित्याशक्का गर्जति स्वच्छन्देति, हे जिह्े स्वच्छन्दोपरमामृताब्धिलहरीलावण्यलग्ने स्वच्छन्दं स्वे- च्छया य उपरम उपरतिः स्वाभाविकाश्चत्तलय इत्यर्थ:, त- जन्य नद्रूपंवा यदमृतं सुखं तस्याब्धिः समुद्र इवोपरमसुख- पूर्गा ब्रह्म तस्य लहरीवाहंव्रह्मास्मीत्याकारा प्रमारूपा वृत्ति: सापि ब्रह्मसुखरूपैत तस्या लावण्यं सौन्दर्य प्रीतिविषयत्वा- त्मुखरूपत्वं तस्मिलुँग्नमासक्तं तस्मिन् हृध्यन्तःकरणे सति त्वं भवनी प्रायो बहु यथा स्यात्तथा कुटिला वक्रा दुःखकार- गाभूतत्यर्थः, अतः कर्कशतां कठिनत्वं गना प्राप्ताऽसि वि- घसे तस्मात्कारणान्मे मम ब्रह्मसुखसाक्षात्कारवदन्तःकर- णत्येत्यर्थः, न रोचसे प्रियान भ्वास अतस्त्वयेतः परं बहु- भाषणं नैव कार्यमिति भावः ॥ २७॥ उदानीं ब्रह्मानन्दसाक्षादनुभवे सति समस्तकर्मोपासनेषु तत्फलेषु चानादरो जायत इति सूचनाय सर्वत्र कर्मोपासनानां फलसिद्धिं दर्शयन्गर्जति। सम्पूर्ण जगदेव नन्दनवनं सर्वेपि कल्पद्रुमा गाङ्गं वारि समस्तवारिनिचयाः पुण्याः समस्ताः क्रियाः। वाचः प्राकृतसंस्कृताः श्रतिगिरो वाराणसीमेदिनी सर्वैत स्थितिरस्य मुक्तिपदवी दृष्टे परे ब्रह्मणि ॥२८॥ मम्पूर्णमिति। परे कार्यकारणयोर्मिथ्यात्वात्तयोः परे ब्रह्मणि देशकालचस्तुकृतपरिच्क्वेदश्न्ये विभ्ुत्वगुणविशिष्ट आ- त्मनि दृष्टे साक्षादनुभूते सति आत्मव्रह्मसाक्षात्कारवतः पुरु- पस्य सम्पूर्ण ममस्तं जगद्विश्वमेत्र नन्दनवनं नन्दयति सुख-

ज्ञानिगजगर्जनम । ७६३

यति सर्वे जगदिति नन्दनं सुखरूपं ब्रह्म वनं सम्भजनं सेव नमिसर्थः, वनधातोः सम्भजनार्थत्वात 'सर्वे खल्विदं ब्रह्मे'ति श्रुया सर्वजगतो ब्रह्मत्वप्रतिपादनाट्रह्मणश्च-'एप ह्येवानन्दपा- ती'ति श्रुया जगदानन्दयितृत्वप्तिपादनाच्च समस्तजगति व्र- अविदा नन्दनव्रह्मपतीतेर्नन्दनवनत्वं समस्तजगतो व्ञानिष्ट- ष्ठ्येति नैकदेशस्थनन्दनवनपाप्तये ज्ञानिनां कर्मोपासनाधपे क्षेति भाव:, समस्तजगतो नन्दनवनत्वसम्पादनायैवोत्तरव्वि- शेपयानि योज्यानि सर्वेपि कल्पद्रुमा इसादीनि वाच: प्रा- कृतसंस्कृता: श्रुतिगिर इसन्तानि, तग्यथा-नतु सम्पूर्णजगतो नन्दनवनत्वे स्वर्गस्थं नदनवनं कल्पवृक्षममूहरूपमस्ति सम- स्तजगति तु तदभावान्न नन्दनवनत्वं सम्भवतीखाशक्मात्रापि तत्सम्भावयन्गर्जति सर्वेपीति, अत्र जगन्नन्दनवने सर्नोप स- मस्ता अप ब्रह्मादिस्थावरान्ता देहा: 'ममानं वृक्ष परिषम्व- जाते, समाने वृक्षे पुरुषो निमन्र' इसादिश्रुतिभिः समस्तदहानां वृक्षत्वेन निरूपणाद्'ऊर्ध्वमूलमधः शाखमि'सादिस्मृया च त- थात्वपतिपादनाच्च कल्प्यन्त इति कल्पाः काल्पिता इसर्यं:, किश्च तैर्यत्सुखादि फलं परस्परं प्राप्यते तस्यापि कल्पित- त्वाविशेषात्कल्पितफलदातृत्वस्यापि तेषु सच्वाल्लोकेपि प्र- सिद्धं कल्पव्ृक्षागां कल्पितफलदातृत्वमनः कल्पद्गुमा एव सन्ति सर्वेषां देहानां कल्पद्रुमत्व समस्तजगनो नन्दनवनत्वं सम्भाव्यमिति भाव:, नतु पमिद्धम्वर्गस्थनन्दनवने परिखा- भूता गङ्गास्तीति श्रूगते तत्वत्यमाशिनां सर्वेपां गङ्गाजल म्यैव पानमस्ति तस्य चात्र समस्तजगससम्भवान्न समस्तजगनो नन्दनवनत्वसिद्धिरित्याशक्का गङ्गास्त्ररूपानिदुपाममिद सर्वत्र गङ्गा नासतीति भाषणं मलाप एव पुष्पदन्तेन शिवमहिमारूप-

७६४. बोधसारे।

स्तोत्रे 'वियव्यापी तारागगागुगितफेनोद्रमरुचिरि'त्यस्मिञश्ी के

श्रीमद्भागन्ते च वामनचरणाङ्गुप्टकतभेदेन ब्रह्माण्डवहिर्देशा- द्रङ्गाया आगमनं ब्रह्माण्डे निरूपितमतश्च ब्रह्माण्डावरकगङ्गा- जलस्यैव सर्वब्रह्माण्डे विद्यमानत्वेन सर्वजलानां गङ्गाजलत्व- मिति द्योतयन्गजीि गाङ्गमिति, समस्तवाररिनिचया: समस्ताः सर्वे ये वारिनिचया वारीणां जलानां निचया: समूहा रा- शय इसर्थः, गाङ्ग गङ्गाया इदं गाङ्गं विष्णुपदीमम्वन्धीत्पर्थ:, वारि जलमस्ति अतः सर्वत्र जलमात्रस्य गङ्गाजलत्वाङ्गह्म- विदां सर्वदा गाङ्गजलपानसम्भवादपि सर्वेजगतो नन्दनवन- त्वमिति भाव:, नतु गङ्गाजलकल्पतरुनन्दनवनानां पराप्ति: पु- ण्यकर्मभिरेव जायते भवत्सु च पुण्यकर्मकर्तृत्वस्यास्माकं द- ष्ट्यानवलोकनात्कुतस्तत्पाप्ति: सम्भाव्येत्याशङ्का 'तस्यैवं वि- दुषो यज्ञस्यात्मा यजमान' इसादिना तित्तिरिशाखायां ज्ञानि- कृतसर्वलौकिककर्मणां यज्ञरूपके यज्ञाङ्गत्वेन प्रतिपादना न्रा- न्योऽतोस्ति द्रष्टा, नान्योतोस्ति श्रोते'त्यादिश्रुतिदृष्ठ्या कर्तृ- त्ववाधपूर्व समस्तकर्मनिर्वाहे सत्यपि ज्ञानिनि तत्कृतलेपाभावा- ज्ज्ञानिकृतसर्वकर्मणां पुण्यकर्मत्वमेनेति सूचयन्गर्जति पुण्या इति, समस्ता लौकिकवैदिका: सम्पूर्णा अपि क्रियाः कर्मा- गि पुण्या 'नान्योतोस्ति द्रष्टे'त्यादिश्रत्या कर्तृत्वस्य बाधपूर्व कृतत्वनालेपकत्वातपुण्या: पवरित्राः सन्ति अतस्तासामेव फ- लमिदं समस्तजगतो नन्दनत्वं समस्तदश्यपदार्थानां कल्पतरु- त्वं समस्तजलानां च गङ्गाजलत्वं च तस्य च सर्वदा ज्ञानिना सर्वत्रोपलब्धतोक्ता सा सम्भाव्येत भाव:, ननु श्रुतिवाग्भि- वेदिककर्मायि निर्वरत्यन्ते संस्कृतशब्दैः पौराणिकमन्त्रेश्र पौ-

ज्ञानिगजगर्जनम । ७६५

राणिककर्मनिर्वाहोपि दृश्यते केवलप्राकृतवाग्भिलौंकिकक- रमनिर्वाहश्च दृश्यने भवतां च मुखे कदांचद्वेदव।क्कदाचिच्च पौराणिकी संस्कृता च वाक्पटरयते कदाचिदपि प्राकृतवा- गुच्चारोपि दृश्यतेऽतः समस्तकर्मणां कथ पुण्यकर्मत्वं सम्भा- व्यमिसाशक्ा भगवता 'वैगुण्यविषया वेदा' इत्पत्र त्रिगुणाविप- यवाऊम्ात्रस्य वेदत्वपनिपादनाद्गवता ब्रह्मणाप सृष्ठ्युत्पा दनसमये सर्वान्देवादिपनङ्गातान्सप्वा तेपु च स्व्रस्त्रव्यवहारज्ञा- नसाधनभूता वेदा अपि तस्मै तस्मै समर्पता इति च पु- राणेपूक्तत्वाच वेदशव्दस्य च ज्ञानवाचकत्वेन सर्ववाचा ज्ञा- नपतिपादकत्त्वाच्च सवेवाग्जाते वेदत्वं विद्यतेऽतः सर्ववार्चा ज्ञानिदृष्ठ्या श्रुतिवात्कमव्रेति निरूपयन्गर्जीत वाच इति, प्रा- कृतसंस्कृता: प्राकृताः प्राकृतजनानां तत्तदेशीयाः संस्कृताश्च व्याकरणशुद्धा देवानां तत्सदशानां मनुष्याणां चोच्चरिता वाचो वाण्यः समस्ता अपि श्रुतिगिरो वेदवाण्य एन सन्ति त्रि- गुगाविषयत्व्राज्ज्ञानसाधनत्वाच्चेति ताद्टशनाचा निर्वाह्यानां समस्तक्रियाणामपि पुण्यकर्मत्वस्योक्तस्य सम्भावना कर्त्तव्ये- ति भाव:, ननु 'काश्यां तु मरगान्मुक्तिरि'त्यादिना पुराणे- पु काश्यां मरणेन मुक्तिमाप्तेः श्रूयमाणत्वात्तत्र गमनं ज्ञानि- नामप्यवश्यं कर्त्तु युक्तमतो मास्तु स्वर्गपाप्तिमाधनभूतं ज्योति- ष्टोमादिकं कर्म तेषां काशीवासस्त्ववशयं सम्पाद्य एवेसाशड्ा. त्मन एव विश्वेश्वरत्वात्तस्य च ज्ञानिदृष्ठ्या सर्वत्र विद्यमान- त्वाज्ज्ञानिन एवात्मविश्वेश्वररूपत्वात्तत्कृतोपदेशस्य च संसार- समुद्रनारकत्वेन तारकत्वाउज्ञानिवामस्थाने तस्य सच्वाच्च स- र्वत्र ज्ञानिवासेन मुमुक्षूणां मुक्तिसिद्धेर्ज्ञानिदृष्ठ्या सर्वपृथिव्यां काशीत्वं सम्भावयन्गरजीत वारायसीति, मेदिनी पृथिती ब्रह्म-

७६६ बोघसारे।

विदां वारायसी काश्यह्ति ज्ञानिनां सर्वत्र मुक्तिमिड्धे: स- र्वत्रात्मरूपावश्वेश्वरदर्शनात्सर्वत्र तत्कृतोपदेशस्य तारकस्प वि- दयमानत्वाच्च सर्वत्र काशीलक्षणत्वेन समस्तभूमे: काशीत्वं स- म्भाव्यं तेन ज्ञानिनां नैकदेशे काश्यादौ गमनं मूढानामिवा- पेक्ष्यमिति भावः, नतु समाधिसुखस्य योगशास्त्र उत्कर्षश्र- वणात्तस्यैव मुक्तित्वप्रतिपादनाच्न मु्त्तिश्च ज्ञानिनामपीष्टाडतो ज्ञानवतामपि समाधिः साध्य एवत्याशङ्ात्मपनीतेरेव वेदान्ते समाधिशब्देन प्रतिपादितत्व्वात्तस्याश्च विवेकिदृष्ठ्या जाग्र- दादिसर्वावस्थासु सच्वाज्ज्ञानिना सर्वावस्थानां मुक्तित्वमिति सूचयन्गर्जति सर्वैनेति, अस्य साक्षात्कृतात्मनो ज्ञानिनामित्पर्थ:, सर्वैव समस्तैव जाग्रदादि: स्थितिरवस्था मुक्तिपदवी मोक्षरू- पा पदती स्थितिरस्ति आत्मसत्त्वस्य जगन्मिथ्यात्वस्य च सर्वावस्थासु स्फुरणादिति भाव:, केवलकर्मगौव प्राप्तस्य भसि- द्धनन्दनवनस्य कतिचिद्विषयाणामपाप्त्या कतिचिद्विपयेषु मा- पेषु तद्रक्षणादिचचिन्तया च पुण्यक्षये तद्वियोगे सति दुःखपद- त्वाच्च न नन्दनवनत्वरं, काश्या अप बिना ज्ञानं व्रह्ममकाशकत्वा- भावात्काशते ब्रह्म यस्यामिति काशीशब्दार्थपतिपादनाच्च लोकपसिद्धकाइ्या तदर्थाभावे सति न काशीतं योगशास्त्रो- क्तसमाधेरपि ब्रह्मसाक्षात्कारकारणीभूतज्ञानं विनाऽडत्मसच्व- जगदमत््त्रभानयोस्तन्ना विद्यमानत्वात्प्रपश्चवीजस्त्त्वाच्च का - चित्क्वादापि न समाधित्वमतस्तेषु ्ञाननामादरो नैवास्ती- ति जञेयम ॥२८॥ इदानीं लययोगाभ्यासिनं स्वलयािष्ठानं पृच्छमानो गर्जीत। आतं प्रोतमिदं विचित्रमखिलं यस्मिञ्जगद्वर्त्तते यत्रोदेति विलीयते पुनरिदं तोये तरङ्गादिवत्।

ज्ञानिगजगर्जनम्। ७६७

तच्चेतो मयि लीयते प्रतिदिनं मय्येत तज्जायते मह्यं तर्हि वदन्तु हे लयतिदः सोहं तु लीये क नु ॥२९॥ ओतमिति। विचित्रमाश्चर्षरूपमनेकरूपमखिलं समस्तमिवं दृश्यमानं जगद्यास्मन्मनसि ओतं पट ऊर्ध्वतन्तुरिव व्यापं प्रोतं च पटे तिर्यक्तन्तुरित स्थितं सदा सर्वकालं स्थितिकाल इति याव- दवर्त्तते तिष्ठति, किश्च यहिंगिश्चतसि अभ्युदित उत्पन्ने सतीदं दृश्यमानं जगदभ्युदाति उत्पद्यते यस्मिश्चेतसि सलये ना- शेन सह वर्तमाने सति नष्टे मतीत्यर्थः, जगद्विश्वं लीयते लीनं भवति तज्जगदुत्पत्तिलयाधारभूतं चेतोऽन्तःकरणं प्रतिदिनं दिने दिन उपलक्षणमेतत्क्षणलवादेः क्षगो क्षणे लवे लव इत्यर्थः, मयि ब्रह्माभिन्ने प्रत्यगात्मनि लीयते लीनं भवति पुनश्च तन्मनो मय्येव व्रह्माभिन्ने प्रत्यगात्मन्येव जायत उत्पन्नं भवतीत्येवम- नुभूयते, इस्थं स्थिते तहिं तदा हे लयनिदो लयं लययोगं विदन्ति जानन्ति ते तथोक्तास्तपां संबोधने हे लयविदो लयंविदम- न्या भवन्तः स चित्तलयाद्याधारभूतस्तुपदेन लयोत्पतिमाच्चि- प्ततो वैलक्षण्यमात्मनो दर्शित, क नु कुत्राधारे लीये लीनो भ- वामीति तद्वदन्तु कथयन्तु। अयमभिप्राय :- भवद्भिर्लयः प्रतिपाद्यते स कि सतः किमसतो, नाद्यः सतो लयवत्त्वायोगात्सत एव ल- येडङ्रीकृते लयस्यैवासच्वेन लयभावासिद्वेश्च न च लयवत्स- तोऽन्पसत्तयोगेन लयसतत्वं वाच्यमाकाशैक्यवत्सर्वचस्तुमत्त्वस्यै- क्यात्तन्रेदे चाङ्गीकृत आकशेपि भेदकल्पनोपपत्तेः, न द्वितीयोऽ

यस्यैव तदर्थत्वोपपतेश्च लये लयार्थत्वेन च लयो लयरूप इत्य- र्थवत्वेन लयशब्दोच्चारस्य तत्पतिपादकशास्त्रस्य चोन्मत्तपल- मनआदेर्लयासम्भव आत्मनश्व

७६८ बोधसारे।

सतो लयासम्भवे त्वत्पगीतं लयप्रतिपादकं शास्त्रमपि निर्विष- यत्वेनोन्मत्तपलाप एवातस्तद्विचारस्तदुक्तसाधनपरयासश्चोन्मत्त- चेष्टैवेति भावः ॥ ११॥ ननु तर्हि सर्वकालं स्व्रात्मस्फूर्त्तिरूप: समाधिर्मनआ्र्रादिप्- पञ्चमतीतौ ससां कथ स्यात्तदभावे च जीवन्मुक्ति: कथं स्या- दिसाशक्का सदृष्टान्तं तत्सम्भावयन्गर्जति। बाला श्वश्रूजननिथमिता देहलीदत्तदृष्टि- रदीर्ध चक्षुः किरति वदने यौवनालंकृतस्य। युक्तस्यैवं न चलति ततो भ्रूतटे दत्तदृष्टे- श्वतोवृत्तिः स्फुरति पुरुषे मोक्षलक्ष्मीनिवासे ॥ ३० ॥ बालेति। श्रश्रूजननियमिता श्वश्रूणां श्वश्रूसद्दशानां श्वश्रून- नान्दृश्वसुरादीनामवरोधकानां जनः समूहस्तेन नियमिताऽवरुद्धा बाला नवपौवना नायिका देहलीदत्ता्टिर्देहलीत्युपलक्षणं नी- चस्थानस्य देहल्यां नीचस्थाने दत्ताडर्पिता दृष्टिर्नेत्रं यया सा तथाभूता लोकदृष्ठ्या प्रतीयमाना सती दीर्घे चक्षुर्दूरदेशगामी लम्वायमानमित्यर्थः, चक्षुरनेत्रं मनस्यतिियस्य यौवनालङ्कतस्य यौवनेन तारुण्येनालंकृतस्य भूषितस्य स्वीयस्यान्यस्य कस्य चित्पुरुषस्य वदने मुख किरति मेरयति प्रसारयतीत्यर्थः, यथा यद्वदेवमनेन प्रकारेण भतटे दत्तदृष्टेरविभृतो जगतो भ्रुनौ संक- ल्पविकल्पौ तयोस्तटमुभयनदीमध्यतटवत्तटं मध्यं तस्मिन् संक- ल्पविकल्पयोरेव जगद्धारकत्वपसिद्धे:, तत्र संकल्पविकल्पसन्धा- विसर्थः, दत्तदष्टंर्दता स्थापिता दृष्टिर्दश्यते ज्ञायते जगदनया सा दृष्टिज्ञनं येन तस्य संकल्पविकल्परहितत्वेन स्थिरीकृतज्ञानस्ये- त्यर्थ:, युक्तस्य जीवव्रह्मैक्यज्ञानस्येअर्थः, चतोदृत्तिश्चेतसोऽन्तः

बनारससंस्कृतसीरीजनाम्री वाराासेयसंस्कृतपुस्तकावली।

इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति। अस्यां संस्कृतभाषा- निबद्धा बहवः प्राचीना वुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदङ्गलभाषानुवा- दसहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति। तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये Sपि विद्वांस: शोधयन्ति। यैर्ग्रा- हकमहाशयैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य ।।I) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्यैर्म- हाशय्येः कानिचित खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येकं खण्डानां १) मूव्यं प्रापणव्ययश्च =)देय इति॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। रु० आ०

सिद्धान्ततत्वविवेक: खण्डानि ५ ५ O अर्थसङ्ग्रह अंग्रेजीभाषानुवादसहितः १ तन्त्रवार्ततिकम खण्डानि १३ १३ O कात्यायनमहार्षिप्रणीतं शुक्कयजुःप्रातिशाख्यम सभाष्यं ख० ६६ सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीका गौडपादभाष्यसहिता १ 0 वाक्यपदीयम खण्डानि ५ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्ड ३। द्वितीयभागः तृतीयाका- ण्डम् हेलाराजटीकासहित खण्ड २) ५ O रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ O परिभाषावृत्ति: खण्डे २ २ वैशेषिकदर्शनं किरणावलीटीकासंवलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम खण्डे २ २ शिक्षासङ्ग्रह: खण्डानि ५ नैष्कर्म्यसिद्धि: खण्डानि ४ ac महर्षिका त्यायनप्रणीतं शुक्कयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम सभाष्यम ३ O ऋुग्वेदीयशौनकप्रातिशाख्यं सभाध्यम खण्डानि ४ (बृहत) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम खण्डानि४ ४ 0 विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहित: खण्डे २ २ O तत्वदीपनम (पश्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम) ख० ८८ 0 वेदान्तदीप: (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ ० टुप्टीका खण्डानि ४ ४ O

Q00 व्याकरणमिताक्षरा। श्रीमदन्नंभट्टप्रणीता खण्डानि रसमश्जरी। व्यङ्गयार्थकीमुदा प्रकाशेन च सहिता ख० ३३ ० ६ ६

भेदधिक्कार: व्याख्यासहित: श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रमप- राक्रमसहित: खराडे २ २ बोधसारो नरहरिकृत: तच्छिष्य दिवाकर कृतटीकया स० ख०८८ 0 ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङुरानन्दभगवद्विरचिता। १ O दैवज्ञकामधेतु: अर्थात् प्राचीनज्योतिषग्रन्थः खण्डे २ २ श्रीमदणुभाष्यम्। श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम। गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजी महाराजविरचितभाष्यप्रकाशाख्य- व्याख्या समेतम खण्डानि ४ O ac तत्वशेखरः। श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः । तथा-तत्त्वत्रयचुलुक संग्रहः। कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमद्वरदगुरुविरचितः। १ 0

व्रजभूषण दास और कम्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़क बनारस

BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, .. UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A., C. I. E. AND G. THIBAUT, PH. D. No.111.

बोधसारः । श्रीविद्वद्वर्यनरहरिविरचितः । तच्छिष्यश्रीदिवाकरकृतयाऽर्थदीप्त्या सहितः । श्रीमदुद्दासीनवर्यस्वामिगोविन्दानन्दशिष्येण दयानन्दस्वामिना परिशोधितः। BODHASÂR, A TREATISE ON VEDÂNTA,

SRÎ NARAHARI, BY

With a commentary by the author' s pupil PANDIT DIVÂKAR. .. EDITED BY SWÂMÎ DAYÂNAND. Fasciculus IX.

BENARES: Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot.

Printed at the Vidyâ Vilâs Press, BENARES. 1906.

DLC 21 1865

सूचोपन्रम्। गण पाठ: गोलप्रकाश: २ ८ गंगालहरी १ गुरसारणी ४

जातकतत्वम १२ तत्वदीप १ तकसंग्रहं: २ दत्तकमीमांसा धर्म्मशास्त्रसंग्रहः १ ६ 0 धातुपाठ: (शिला -)) २ O धातुरूपावली 0 २ O नैषध चरित नारायणी टीका टाइप ४ O

O परिभाषापाठ: १ O पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता २ O O प्रथम परीक्षा २ O O प्रथमपुस्तक हिन्दी १ O प्रश्नभूषणम (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम ग्रम्थ) ४ बीजगणितम् (म० म० पं० सुधाकरकतटिप्पणीसहित) १ 0 मनोरमा शब्दरत्नसहिता (टाइप) O ळघुकीमुदी टिप्पणीसहिता लघुकीमुदीभापाटीका O लक्षणावली २ O लीलावती (म० म० पं० सुधाकरऊतटिप्पणीसहित) १ O

वसिष्ठसिद्धान्त: १ ६ विष्णुसहस्रनाम १ 0 शब्द रूपावली १ शङ्गार सप्तशती १ समासचक्रम् ० १ समासचन्द्रिका १ सरखतीकण्ठाभरणम् ٥ O साङ्गयचन्द्रिका टिप्पणीसहिता साङ्गयतत्वकीमुदी ६ AT सिद्धान्तकीमुदी सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता O 0

0 उपसर्गवृत्ति १ क्षेत्रकोमुदी क्षेत्रसंहिता २

७६९

करयास्य वृत्ति: साभामान्तःकरणांशरूपा स्व्विषयाज्ञाननितृ- त्तिफलाऽहं ब्रह्मास्मीत्येवंरूपा प्रमेति यावन्मोक्षलक्ष्मीनिवासे मोक्षरूपा या लक्ष्मीः सम्पत्तिस्तस्या निवस्तेऽस्मित्निति निवासो वासस्थानं तस्मिन्नधिकरणे वमे ईलश्रे'ति घञ्, पुरुषे परिपूर्णे प्त्यगभिन्ने ब्रह्मणि व्यवहारे विद्यमानेऽविद्यमाने वा फुरते प० काशते आत्मस्फुरणे तस्य सर्वदैव समाधिसिद्धिरिति भावः॥३०।। इदानीं ब्रह्मयोऽगाधत्वनिरूपणपूर्वकं ब्रह्मसुखस्य 'यतो वाचो निवचत' इत्यादिश्रुत्युक्त वागगोचरत्वं सूचयन्गर्जति। पर्यन्त रहहितस्य यस्य महती गम्भीरता तादृशी मग्ना यत विभान्ति नो अगणिता ब्रह्माण्डमृत्पिण्डिकाः। यादृक्तस्य चिदर्णवस्य सुरसो यादृक्स्वरूपं मह- त्तत्कस्मै कथयामि कस्य विषयः को वास्य वक्ता भवेत्॥३१॥ पर्यन्तैरिति । यस्य विद्धत्पत्क्षस्य पर्यन्तै रहितस्य परि- तोडभितोऽन्तैस्तीरै रहितस्य हीनस्यानन्तस्येत्यर्थः, चिदर्या- वस्य चिच्चेतना जलस्थानीया तस्या अ्णव उदधिः समु- द्रख्वस्य महती बृहती तादृशी ताद्ग्रूपा गम्भीरताडगाधता निम्नतेसर्थः, अस्ति; कीदशीसत आह मग्ना इति, अगणिता गणना संख्या तस्या अतीता अनन्ता इत्यर्थः, ब्रह्माण्डमृ- त्पिण्डिका ब्रह्माण्डानि जगन्ति तान्येव मृत्पिण्डिका मृदो मृत्तिकाया: पिण्डिका अल्पपिण्डा इव यत्र चित्समुद्रे मग्रा बुडिताः सन्त्यो लीना इत्यर्थः, नो विभान्ति न प्तीता भ- वन्तीत्यर्थः, तादृशीत्यर्थः, किश्च तस्योक्तमहत्त्वलक्षयास्य चि- दर्यावस्य चैतन्यसमुद्रस्य याद्ट्यथा सुरसः सु शोभनो यो रसः सुखमानन्द इति यावद् 'रसो वै स' इतिश्रुतेः, किश्न ९७

७७० बोधसारे।

तस्य चिदर्गावस्य स्वरूपमाकारो यादग्यादृशं महद्बृहद- स्ति तच्चित्समुद्रस्य रूपं सुखं च कस्मै श्रोत्रे न कस्मा अपीसर्थः, कथयामि वच्मि श्रोतुः पृथक्सच्वाभावादिति भावः, किश्च म चिदर्णवस्य रसः स्वरूपं च कस्य वचनस्य श्रोतुर्वक्तरवा विषयो वाच्यः श्रोतव्यक्च भनेन्न क स्यापीसर्थः, 'यतो वाचो निवर्त्तन्त' इति श्रुतेः, 'शृण्नन्तोपि बहनो यन्न विद्युरि'ति च श्रुतेर्वचनस्य श्रोतृनक्त्रोरपि ततः पृथगसत्त्वादिति भाव:, किश्चास्य चिदर्णवम्य स्वरूपरसयोर्वेक्ता वाचकः क: को भवेन्न कोपीत्यर्थः । ३१॥ इदानीं स्वरूपस्फुरणाजन्यं सुखं तदनुभववतां ब्रह्मादीनां पुरन एव कथनीयमिति सूचयन्गर्जति। आख्यास्यामि रमावरस्य पुरतो गौरीवरस्याथवा शब्दव्रह्ममयीवरस्य पुरतस्त्वमस्य कस्यापि न। प्रल्हादप्रवणं प्रकाशपरमं सम्वेदितं संविदा शान्ते चेतसि यत्कुतूहलमये निर्जिह्ममुज्जुम्भितम्॥३२॥ आख्यास्यामीति।अहं साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासः स्व्रा- त्ममाक्षात्कारवान्मम मे कुतूहलमये कौतुकयुक्तेऽतः शान्ते निर्वामने चेतसि मनसि यत्पत्पक्षं संविदा ज्ञानेन संवेदितं निः- संशयं ज्ञातमत एव निर्जिह्मं निर्गतं निवृत्तं जिह्मं मायाख्यं क- परं यम्यां क्रिकयायां यथा तर्थाज्जुम्भितमुत्कृष्ट प्रकाशितमत एत प्रकाशपरमं प्रकाशेन चेतनेन परम श्रेष्ठं यत्पल्हादप्रवरं प्रकृष्ट उकृष्टो यो ल्हाद आनन्दस्तम्य जलस्थानीयस्य प्रवणं निम्नस्थानरूपं ब्रह्मसुखं यथा जलस्य निम्नस्थानं समुद्रस्तथा सववरपयिकसुखानामाश्रय रूपत्वाद्गह्मसुखस्य समुद्रत्वमिसर्थः, त-

ज्ञानिगजगर्जनम। ७७१

द्रमावरस्य रमाया लक्ष्म्या वरः पतिर्विष्णुस्तस्य पुरनोऽग्र आख्यास्यामि निरूपयिष्यामि अथवा कि वा गौरीवरस्य गौर्याः पार्वत्या वरः पतिः शिवस्तस्य पुरतोऽग्र आख्यास्याम क- थयिष्यामि, वा किं वा शब्दव्रह्ममयीवरस्य शब्दब्रह्म पेदस्तन्म- यी तदूपा गायत्री तस्या वरः पतिर्व्र्ा तस्य पुरतोऽग्र आ- रयास्यामि अनुभविनामग्रे कथनेनानन्दवृद्धेविष्ण्वादीनामा- त्मसुखस्यानुभवस्य विद्यमानत्वात्तेषामेवाग्र आत्मानुभवसुखव- र्गानं युक्तमेवेति भाव:, अन्यस्यात्मानुभवहीनस्यात्मनो भिन्नस्य जीवत्वं प्राप्तस्येत्यर्थः, कस्यापि पुरुस्य पुरतोऽग्रे न तु नैत्र क- थविष्यामि आत्मानुभवहीनानामग्र आत्मानुभवसुखे निरूपिते सति तदसहनेन तत्कृतोपहामेनना स्वस्मिन् तत्कृतेष्यया वेत्या- दि बहुविधदुःखकारणेन बहुदुःखसच्वादिति भावः॥। ३१॥ इदानीं निर्मायात्मस्वरपज्ञानं विनान्यसाधनैः साधितम- प्यात्मज्ञानं तत्मतिकूल्ृत्तिभिर्विनाइयमानं सतिस्थिरं न जायत इति सूचयन्गर्जति। तृष्णाभिर्गलितं क्षमाभिरुदितं प्रज्ञाभिरुन्मीलितं मोहैरस्तमितं भ्रमैः प्रचलितं द्वद्वैश्र दरं गतम्। बोधैरुल्लसितं सुखैर्विलसितं सन्मीलितं संशयैः स्वं धाम स्फुरितं यदैव मुनिना निर्मारय मालोकितम्॥ ३३॥ तृष्णाभिरिति। क्षमाभिः सुखदुःखमहनरूपाभिर्व्त्तिभि: साधिताभि: क चित्समय उदितमुत्पन्नमिव प्रतीत स्वं धाम स्वा- त्मरूपं स्रस्तमित्र जायते तत्र प्रज्ञाभिर्ित्रेकरूपत्रत्तिभिरुन्मीलितम- ज्ञानतिरोधानेन कचित्काले व्यक्तमित्र जातं ततस्तत्मतिकूलै-

७७२ बोघसारे।

शमितं प्राप्तमिव जातं नष्टमित्यर्थः, भ्रमैर्भ्र्र्ान्तिरूपाभिर्ष्टत्तिभिः, पचलितं विक्षिप्तमिव प्रतीतं भवति द्वन्द्ैश्च द्वन्द्वानि सुखदुःखा- कारवृत्तयस्तैरुत्पन्नैर्दूरं दूरदेशं गत पाप्तमित प्रतीयते दूरी- भृतमिसर्थः, कचित्समये बोधैज्ञनरूपवृत्तिभिरुदिताभिरुल्ल- सितमुकृष्ट प्रकाशितमिव प्रतीयते ततश्च सुखैरानन्दाकारवृ- चिभिरुदिताभिर्विलसितं शोभायमानं प्रतीतं भवति क चित्स- मये ततश्र संशयैः सन्देहरूपाभिर्वृत्तिभिरुदिताभिः संमीलितम- सन्तमाच्छन्नमिव जायते, एतादृरैरतुकूलैः प्रतिकूलैश्चान्तःकरण- विकारैरात्मरूपमाविर्भावतिरोभावतच्वेन चलायमानं स्थितमिव प्रतीतं भवति तर्हि स्थिरं कदा प्तीतं स्यात्तत्राह स्व्रमिति, य- दैव य्मिन्नैव समये मुनिना मननवता पुरुषेगा स्वमात्मरूप धाम ज्योतिश्चैतन्यमिसर्थः, निर्मायं मायारहितमपचादं कृत्वा मायाया- स्ततः पृथक् शुद्ध रूपमितर्थः, आलोकितं साक्षाद्द्टष्टं तदैव स्फुरितं प्रकाशितं यथार्थ ज्ञातमियर्थः, अन्यदा तु मायाया विद्यमान- त्वेन स्वात्मनि प्रतीतेपि तस्याऽयथार्थत्वेन तृष्णादिमतिकूल- वृत्तिभिराच्कवादयते क्षमादिवत्तिभिरतुकूलाभिरुदितमिव भासते तस्य च मार्या निषेध्य केवलात्मपरकाशो जीवव्रह्मैक्यज्ञानरूपो वेदान्तमहावाक्यजन्यो जायते तदा तु मायालये सति तृष्णा-

त्मपकाश आच्छादितो भवतीति भावः॥ ३३ ॥ इदानीं तदपि यावत्पारब्धभोगं जीवन्मुक्तिसुखाविरुद्धं सत्स्वस्मिन्पूर्वमात्माभाने किं कारणमिदानीमात्मभाने च कि- द्वारणमिति विचारयन्कारणासिद्धौ सत्यामाश्चर्यवत्सत्तदपि ब्र- ह्मणि लीनं भवतीत्याशयेन गजीत।

प्ानिगजगर्जनम ।

पूर्व नाम किमन्तरं समभवद्यन्नेदमालोकितं किं वा कारणमस्ति जातमधुना येनेदमालोक्यते। इत्थं विस्मयवन्मनो हि विदुषां विज्ञाननिद्राघने तत्रानन्दवने मुनीन्द्रसदने लीनं परब्रह्मणि॥३४।। पूर्वमिति। यद्तः कारणादिदं प्रत्यक्षत्वपरोक्षत्वरहित- मात्मरूप नालोकितं न दृष्टं तत्ताद्टशं पूर्वमादौ नाम प्रस्िद्धम- न्तरं भेदोस्पासतीति अन्तरं मत्तो भिन्नमात्माभाने कारयामि- त्यर्थः, किं समभवर्तिकरूपमभूत्र किमपीसर्थः, अज्ञानस्यात्म- तो भिन्नसत्ताकत्वाभावादात्मनस्तु स्वयं प्रकाशत्वेन सर्वदा- मानत्वाच्च न किमप्यज्ञानादिकमात्माभाने कारणं सम्भाव्यत इति भाव:, किश्नाधुनेदानीमपि येन कारयेनेदं प्र- अक्षमात्मस्वरूपमालोक्पते साक्षादनुभूयते तत्तादृशं कारणं निमित्तञ्जातमुत्पन्नं किम्वा किश्चास्ति विद्यते न किमपीसर्थः, अज्ञानस्पेव ज्ञानस्यापि स्वात्मतः पृथक्सत्वाभावादात्मनस्तु स्वयं प्रकाशत्वेन सर्वदा भानस्वरूपत्वे सति ज्ञानानपेक्षत्वाच्च न किमपि ज्ञानादिकमात्मभाने कारगां सम्भाव्यत इति भाव:, इत्थमेतादृशमात्ममानाभानकारणासम्भवे ससपि आत्ममाना- भानरूपकार्यप्रतीतौ सतयामिसर्थः, विस्मयनदाश्चर्थयुक्तं सद्धि- लोकमसक्षं मारब्धभोगव्यापारानुमेयं विदुर्षा ज्ञानिनां म- नश्चित्तं विज्ञाननिद्ाघने विगतं ज्ञानं जगद्विषयो बोधो यसमा- त्तद्विज्ञानं तदूपा या निद्रा सुपुप्तिः सामान्यचैतन्परूपात्र वि- ज्ञाननिद्रा ग्राह्या'या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्तति संयमी'ति भगवदुक्तेस्तया चेतनया घने निविडेऽत एवानन्दवन आ- नन्दानां जगद्ूतसर्वसुखानां वनमरण्यमिव तस्मिन, यद्वा स-

७७४ बोधसारे।

त्यर्थ:, सम्भजनार्थवनधातुप्रकृतिकत्व्राद्वनशदस्येति भावः, अ्रत एव मुनीन्द्रसदने मुनयः प्रथमादिचतुर्थ्पन्तभूमिस्थास्तेषां इन्द्रा: श्रेष्ठाः पश्चम्यादिसप्तम्यन्तभूमिस्थास्तेरषां बासस्थानत्वा- तसदने मन्दिरे तत्रोक्तलक्षणे परब्रह्मशि पर कार्यकारणातीतं यद्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्पं वस्तु तस्मिल्लींनं नष्टं भवति प्ारब्घभोगक्षये सति ज्ञानिमनः स्वयमेत्र नश्ये- तेति भाव:ः॥ ३४॥ इदानीं स्वध्यात्मज्ञानेन कृतकृत्यतां प्रदर्शयन्गजात। शुद्धे बोधे स्फुरति परितः क्षालिता वासनाङ्काः क्षीणं चित्तं विरतिरुदिता कर्मपाशा विशीर्णाः। भगनो भेद: सुखमधिगतं कल्पना दूरमुक्ता दृष्टे तत्वे करबदरवन्नास्ति कर्त्तव्यशेषः ॥३५॥ इति श्रीनरहरिकृती बोधसारे ज्ञानिगजगर्जनं सप्तचत्वारिंशम ॥४७।। शुद्ध इति। शुद्धे बोध्यरूपविषयतदुपादानभूताज्ञानाभ्यां र- हिते वाधे ज्ञानरूप आत्मनि स्फुरति भाममाने सति तत्स्फुर- गोनैव तच्वे जीवेश्वरजगदारोपाधिष्ठानलेन स्व्रतोऽनारोपित आत्मन्येव सच्चिदानन्दानन्तव्रह्मलक्षणानुभवेन ब्रह्माभिन्ने पत्य- गात्मनि करवदरवत्करे हस्ते बदरं यथा साक्षादूदृश्यते तद्वत्सा- क्षादूदृष्टेऽनुभूते सति मम कर्त्तव्यशेषः कर्ततव्यस्य कार्यस्य शेषो- डवशषो नास्ति न विद्यतेऽवशिष्टं कार्ये नास्ति पाप्तपाप्यत्व्रा- दिति भातर:, तमेव कर्त्तव्यतानवशेष दर्शयति क्षालिता इत्या- दिना, वासनाङ्का विषयाणां मिथ्यात्वे ज्ञाते सति तेषां वा- सना इच्छा एवाङ्काशिह्वानि क्षालिता धौता अतो वासना-

नरहरिषद्कम। ७७५

लगसाधनकर्त्तव्यताभावो मप्यस्तीति भाव:, किश्र चित्तं चेतः क्षीणं नष्टं वाधितमनुभूतमित्यर्थः, अतो मनोनाशे योगादिकर्त्त- व्यताभावो माय ज्ञेय इति भाव:, किश्च विरतिरविगता निवृत्ता रनिः प्रीतिर्यत्याः सा विरतिरविरसता वैराग्यमित्यर्थः, उदितो त्पन्नाऽता वैराग्यकर्त्तव्यशेषोपि मयि नास्तीति भावः, किश्च क- र्मपाशाः कर्मरूपा: पाशसादृश्यात्पाशा इव वन्धनानि विशीर्णा- स्त्रुटिता अतः कर्मपाशनिवर्त्तकसंन्यामादिकर्त्तव्यशषोपि मयि नास्तीति भाव:, किश्च भेदो द्वयो भग्नो नष्टोडतो द्वैतनिरास- क्रियाशेषोपि माय नास्तीति भावः, किश्च ननु सुखोपभोगाय किं चित्कर्त्तव्यशेषोस्त्विति चेन्नेत्याह सुखमिति, सुखं सर्वसुखानां ब्रह्मसुखेऽन्तभावात्तत्सुखाश्रयभूतं ब्रह्मसुखमधिगतं प्राप्तमतः स- रवसुखसाधनकर्त्तव्यताशेषोपि मयि नास्तीति भाव:, नतु कल्प- नानित्ृत्तये तु किंचित्कर्तव्यतास्तु तत्राह कल्पनेति कल्पना- SSत्मन्यनात्मारोपबुद्धि दूग्मुक्ता दूरदेशे मुक्ता त्यक्ताऽतस्तत्क- र्त्तव्यतापि मयि नास्तीति भावः ।। ३५ ।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविर्राचतायां बोधसारर्थदीतौ ज्ञानिगजगर्जनार्थप्रकाशः सप्तचत्वारिंशः ॥४७॥।

अथ नरहरिषट्कम्। एवं ज्ञानिगजगर्जनं निरुप्येदानीं स्वंगुरुनरहरिमहत्त्वर्या- पनाय नरहरिषद्कारूयं सप्तश्लोकं प्रकरणमारभमाण आह। अथ नरहरिषट्ठम् । अथेति। अथ ज्ञानिगजगर्जननिरूपयानन्तरं नरहरिषट्कं नरहरः संबन्धि पटूकं षणां श्लोकानां समूहः पट्क नरहरिली- लानिरूपक पद्कनामकं प्रकरणमित्यर्थ:, निरुष्यत इति शेषः, त-

७७६ बोधसारे।

त्ादौ नरहरिनाममात्रेगा केवलं हिरण्यकशिपोर्वधो न स्यादिति नरहरिरुपं धृत्वा हिरण्यकशिपोर्वधः कर्त्तव्य इत्याशयेन सम- ष्टिव्यष्टिचित्ताधिष्ठातारं श्रीवासुदेवं ब्रह्मा पार्थयते। नाम्नैव नो नरहरेर्हि विदीर्यतेSसौ दुष्टो हिरण्यकशिपुर्नितरां बलिष्ठः । तस्मात्वया नृहरिरूपधरेण चित्त मोहो हिरण्यकशिपुस्तु विदारणीय: ॥ १ ॥ नान्नैवेति। हे चित्त हे चित्ताधिष्ठातर्वासुदेव अधर्मरत- त्वाहुष्टः पापी हिरण्यकशिपुर्हिरण्यकाशिपुनामा दैत्या नितरा- मतिशायेन वलिष्ठो बलवानस्ति कुत इत्यत श्राह नाम्नेति, हि यतः कारणान्नरहरेर्नरश्चासौ हरिश्व नरहरिरनरहरिरूप- वान्भवांस्तस्य ते नाम्नैव नरहरिरिति नाममात्रेण केवलमसौ हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नो विदीर्यते न विनाश्यतेऽत इति योज्यं, यत एवं तस्मान्नृहरिरूपधरेण ना चासौ हरिश्च नृहरिर्तृ- सिंह: स एव रूपमाकृतिस्तस्य धरं धारकं तेन त्वया भ- वता मोहयति स्वमायावलपराक्रमै रणे देवान्निति मोहो मोहको हिरण्य कशिपुर्हिरण्यकशिपुनामा दैयो विदारणीयस्तु भेदनीय एन तं घातयित्वा स्वभक्ता देवा रक्षणीया इत्याशय इति लौ- किकार्थः। प्रकृतार्थे तु मुमुक्षो: केवलं ब्रह्माऽहमस्मीति वाऊ्मात्रे णाज्ञाननाशो न स्यादिति स्वस्मिन्ब्रह्मत्वसंपादनेनैव तद्विनाशः स्यादिति स्वगुरुनरहरिरुपंधृत्वैवाज्ञानं विनाशयेत्येवं स्वचित्तं प्रा- र्थयति नाम्नैवेति, हे चित्त हे चेतो दुष्टः स्ववशं माप्तस्याती- चदुःखदत्वात्निसशुद्धवुद्धमुक्तनिर्विकारस्वभावे प्रत्यगात्मनि अ-

नरहरिपट्कम। ७७७

र्वदोषकारणत्व्राच्च दोपरूप एन हिरण्यकशिपुर्हिरण्यवत्परका- शबहुलं प्चभूतसत्त्वगुणांशकार्यभूतमन्तःकरगाद्रव्यं कशिपु- रिव निद्रासामग्रीरूपं यस्य स तथोक्तस्तदाश्रयेशौव तत्पतीतेः स मोहः, यद्वा हिग्ण्यपदेन प्रकाशबहुलं मसककैतन्यमेवात्र ग्राहं तस्यैव सर्वारोपाधिष्ठानत्वात्तत्कशिपुरित निद्रासागग्री- रूप यस्य स तथोक्तो मोह इसर्थः, आत्मन्येवाडस्थित्वाSSन्मति- स्मृतिरूपभिद्रामनुभवितेत्यर्थः, नितरामत्यन्तं बलिष्ठः प्रबलो- डस्ति कुत इत्यत आह नाम्नेति, नरहरेर्नरश्च जीवोडमौ हरिश्चात्मा व्यवहारदृष्ट्या बुद्ध्यादयुपाधिमर्चेन प्रतीयमान- त्वाज्जीवत्वं पारमार्थिकदष्ट्या ब्रह्मनत्वेन सर्वद्वैतहरणशील- त्वेन च ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मत्वं श्रीगुरौ लक्ष्मीकृत्य नरहरि- नाम्ना स्वगुरुरत्र विवक्षितस्तद्वारा च मत्यगभिन्नं ब्रह्मग्राहं तस्य प्रत्यगभिन्नव्रह्मस्वरूपगुरोगर्निव कैनलं नाममात्रेणैव स्त्रस्मिन्परोक्षज्ञानपूर्व व्रह्माहमस्मीत्याकारेण ब्रह्माभिन्नपस- गात्मवाचकेन नरहरिरिति कल्पिननाममात्रेगोत्यर्थः, असौमोहो नो विदीर्य्यते न विनाश्यतेऽतो वलिष्ठ इति योज्यं, तम्मा- त्कारणान्नृहरिरूपधरेण ना जीवो हरिः सर्वद्वैतहरणशीलः परमात्मा तयोजीवपरमात्मनो रूपमुभगत्र भागत्यागलक्षगाया लक्षितमखण्डैकचिन्मात्रस्तरुपं तस्य धरं धारकं तेन परागभि- न्नव्रह्मसाक्षात्कारवत्स्वगुरुरूपग्रहणवता त्वया भवता हिरण्यक- शिपुर्हिरण्यवत्पकाशबहुलं सत्त्गुणकार्यत्ादन्तःकरगा स्ववयं प्रकाशरूपं तदाधारभूतं पसक्केतन्यं वा कशिपुपत्स्व्ात्म वहषृ- तिरूपनिद्रासामग्रीरूपं यस्य स तथोक्तो मोहोऽज्ञानं विदा- रणीयो विनाशितव्य एव ब्रह्माभिन्नस्तरात्मसाक्षात्कारेणैवाज्ञा- ननाश: स्यान्न तु ब्रह्माहमस्मीत्युच्चारमात्रेगोि भावः ।। १ ॥ ९८

बोघसारे।

ननु को दोषो हिरण्यकशिपोरस्ति यं निमित्तीकृत्य नरह- रिणा नाशं मापित इत्याशख्वाह। इन्द्रस्य राज्यमपि सम्प्रतिलभ्य लुब्ध- स्तृष्णामयो निजरिपुर्न जगाम तृप्तिम्। अस्याधुना प्रलय एव हितं ममेति प्रज्ञात्मना नृहरिणा प्रलयं प्रणीतः ॥ २ ॥ इन्द्रस्येति। लुब्धो लोभवांस्तत्र हेतु स्तृष्णामयस्तृष्णाभि- र्वाञ्छाभि: प्रचुरोऽत एव निजरिपुर्निजस्य स्वीयस्येन्द्रस्य प्रह्ादस्य वा रिपुः शत्रुर्हिरण्यकशिषुनामा दैस इन्द्रस्य श- क्रस्य राज्यं पदं संपतिलभ्य संपाप्यापि तृप्तिमलंबुद्धि न ज- गाम न प्राप इति हेतोरस्य हिरण्यकशिपोः मलय एव नाश एव मम मे चित्ताधि।प्ठतुर्वासुदेवस्य हितं स्वभक्तसुखकारण- स्वादिष्टमस्तीसेवं विचार्येति शेप:, प्रज्ञात्मना पज्ञा बुद्धिरेवा- त्मा शरीरं यस्य स तथोक्त सेन ज्ञानस्वरूपेगोत्पर्थः, नृहरिण्ा वासुदेवेनासौ हिरण्यकशिपुः प्रलयं नाश पगीतः मापित इ- न्द्रपदपाप्तारवप तृप्यभावेन सर्वजगज्जयोद्योगमालक्ष्य तेनैव दो- षेगा हिरण्यकशिपुर्घात्तित इति भाव इति लौकिकार्थः। प्रकृतेर्ये तु मुमुक्षुगा मोहशत्रुघाते कुतः पवर्त्तितव्यं को वा दोषस्तस्पि- त्नित्याशङ्का स्व्रगुरुनरहरिचरितवर्णनमिपणैव वधे निमित्तभूत- मज्ञाने दोषं दर्शयतीन्द्रस्येति। हे शिष्य लुब्धो लोभवांस्तत्र हेतुस्तृष्णामयस्तृष्णा आशास्ताभिः प्रचुरोऽत एव निज- रिपुर्निजः स्त्रीयो रिपुः शत्रुरात्मन आवरकतया स्वरिपुँ त्वमज्ञानम्य स्वस्यास च्वानन्दत्वादिस्वभावानावृणोितति भाव:, प्रोक्दोपवान्मोह इन्द्रस्पेदंतया सर्वदृश्यं पश्पतीति दक्षिणा-

नरहरिषट्ठम् ।

सषिस्थितः सभ्जगद्दष्टृन्ववान्पुरुष इन्द्रस्तस्येन्धति मकाशय- ति जगदितीन्द्रशब्दवाच्यस्यैवात्मन इन्द्र इति परोक्षतया श्रु- तिपोक्तस्यात्मन इति भाव:, तथा च श्रुतिः 'इन्धो हवै नामैप- पोयं दक्षिणेSक्षन्पुरुपस्तं वा एतमिन्ध ५ सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते पराक्षेण पराक्षमिया इन हि देवा: मअाक्षद्विप' इति, यद्वेदमिति साक्षादव्यवधानेन सामान्यरूपेगा मकाशयतीतीदन्द्रशब्दवा- च्यस्यात्मन एव परोक्षतयेन्द्र इति नाम्नो मे आत्मस्वरूपस्य तथा च श्रुतिः-स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यदिदमर्शमिति सस्मादिदन्द्रो नामेदन्द्रो ह वै नामैतमिदन्द्र५ सन्तमिन्द्र इत्याच- क्षते परोक्षेण परोक्षमिया इन हि देवा' इति, अस्मिन्नर्थे जीवव्र- हक्यस्फुरणरूपश्चिन्मात्र एवेन्द्रपदेन ग्राह्य:, तस्य तादृशस्थ मे राज्यं पदमात्मत्वमिखर्थः, संपतिलभ्य समाध्यादौ पाप्यापि तृप्तिं सन्तोषं निरकुर्शा तृप्तिमियर्थः, न जगाम न माप इति हेतो- रघुनेदानीमस्य मोहस्य प्रलय एव नाश एव ममात्मस्वरू- पस्य स्वरस्मिन्बह्मत्वस्फुरयाहेतुत्वाद्धितमिष्ट भवतीसेवं निश्चियेति शोषः, प्रज्ञात्मना मज्ञा प्रज्ञानं ब्रह्मात्मा स्वरूपं यस्य तेन 'प्रज्ञानं म्रह्मे'ति श्रुतेः, अत एव नृहरिणा लोकदृष्ठ्या ना पुरुषो जीव इत्पर्थः, परमार्थदृशा 'ब्रह्मविद्वह्मैव भवती'ति श्रुतेहरिः सर्वद्वैत- हरयशीलं ब्रह्म, एवसुभयरूपेण मयाडसी मोहरूपः शत्रुः प्र- लयं नाशं प्रणीतः प्रापितोऽतोन्येपां मुमुक्षूणामपि मोहनाथष विना स्वात्मसुखपाप्तिर्न स्यादिति भावः ॥२ ।। इदानीं हिरण्यकशिपुव्रक्षो वज्राद्यायुधाभेद्यमपि नरहरिन- खैविदारितमिति श्रीनरहरिनखस्य दातर्ढ्यवर्णनमुखेन नरहरिं मस्तौति। वक्षो हिरण्यकशिपो: किल ज्रसारं

७८० बोंधसारे।

शस्त्राणि तत्र सकलान्यपि कुण्ठितानि । तादृक्पुनस्तव नखैर्नृहरे विदीर्ण- मत्यद्भुतो भवत एष नखप्रभावः ॥ ३ ॥। वक्ष इति। हे शिष्य हिरण्यकशिपोहिरण्यकशिपुनाम्नो दैत्पस्य वक्ष उरो वज्रसारं वञ्रस्य कुलिशस्य सारं दार्ढ्य तदि व सारं दार्ढ्य यस्य तत्तादृशं स्थितं किल इति निश्चये, कुत एतज्ज्ञातं तत्राह शस्त्राणीति, शख्त्ाण वज्राद्यायुधानि सकलानि समस्तानि अपि तत्र हिरण्यकशिपुतक्षसि कुण्ठितानि तद्देदनेऽ- समर्थानि जातानि अतो वज्रादपि तत्र दार्ढ्यमधिकमिति नि- श्चतव्यं हे नृहरे हे नरसिंह ताद्टकूतादृशदार्ढ्यवद्धिरण्यकशि- पोर्वक्ष:स्थलं तव ते नखैः कररूहैर्विदीर्ण विदारितमत एष हिरण्यकशिपोर्वक्षोविदारणरपो भवतस्तव नखप्रभावो नखा- नां कररुहाणां प्रभावः प्तापोऽत्यद्गुतोऽत्याश्चर्यरूपोडस्ति स० र्वशस्न्रेभ्योपि त्वन्नखमामर्थ्यमधिकमिति भात इति लौकिार्थः । परमार्थे तु स्वगुरु नरहरिनामानं मोहनिवर्त्तकतद्वाक्यपशंसामि- षेगा प्रस्तौति वक्ष इति। ह नृरहरे हिरण्यकशिपोर्हिरण्यं सु-

स्मृतिरूपनिद्रासाधनं यस्य तस्य मोहस्य वक्षः सदद्वैतानृतद्वैत- योरन्योन्यारोपरूपं मोहजीवनहेतुत्वाद्वक्ष:स्थलं तद्ज्रमारं व- ज्रादांप दढ किल, एवं निश्चय एव कुन इत्यत आह शस्त्राणीति, शंसन्ति हितमुपदिशन्नीति शस्त्राणि शास्त्राणीत्यर्थः, सकला- नि समस्तानि तत्रोक्तलक्षणे सत्यानृताद्वैतद्वैतैक्यरूपे वक्षसि कुण्ठितानि तद्देदनेSसमर्थाीन जातानि अत इति योज्यं, हे नृ- हरे ना जीवो व्यवहार दृष्ठ्या सन्नपि परमार्थदशा हरे सर्वद्वैतह-

नग्हरिषट्ठम। ७८१

रणशील हे अद्ूनरूप गुरो तादृगपि सवशास्त्रवाक्येरमेद्यमपि तत ते नखैने विद्यन्ते खानि अनत्पदार्थास्तात्पर्यभूता येपु वो- धकवाक्यपु तानि सददैतात्ममात्रविषयकानि वाक्यानि तैः पुनः पुनवारं वारं दाढ्यगेति यातद् विदीर्गी विदारितं विविच्य पदर्शिनमिति भावः, अन एप सदद्तानृनद्वैतान्योन्यागपलक्ष- या त्रक्षोभेदनरूपो भवतस्तव नखप्रभावो नखानां केवलसन्यात्रवो- धकवाक्यानां प्रभावः प्रतापोऽत्यद्धुनोऽसाश्चर्यरूपोडस्ति॥ ३॥ ननु नृहरिणा हिरण्यकशिपुः क्थं घातितस्तेन च किं फलं सिद्धं तादग्लीलया च कस्य महिमा संवर्धित इत्याशङ्का त- त्सर्व क्रगेण दशयात। अध्यात्मदृष्टि हृदयं हृदयाग्रसंस्थं तेजोमयोडरिमनयन्नृहरिस्तमस्तम्। कष्टं समस्तमपि नष्टदशां प्रयातं प्रह्लाद एव परमं महिमानमाप ॥। ४ ॥ अध्यात्मेति। हे शिष्य अध्यात्मदृाष्ट आत्मानं प्रसयश्चमधि अधिष्ठाय स्थितं तदध्यात्ममहङ्कारादि सर्वे जगत्तद्दृश्यतेऽननेति दृष्टिर्ज्ञानमस्मिन्नस्तीति तत्तथोक्त समस्तज्ञानकरणमित्यर्थः, एता- दृशं नरहरर्ह्दयं चित्तस्थानोपलक्षितमुदग्वक्षसोर्मध्यमस्ति, किश्च तेजोमयो वह्नि्वालाप्रचुरो नृहरिर्नरमिंहो हृदयाग्रमंस्थं हृदयस्योदरवक्षसारमध्यदेवस्याग्रे पुरतः संस्थ स्थापितं तं पूर्वो- क्तं हिरण्यकशिपुनामानमरिं शत्रुमस्तं नाशमनयत्मापयत्तत्रा- शेन किं फलं सिद्धमित्यत आह कष्टमिति, समस्तमपि समस्त- जगनः सम्बन्धित्वात्समस्तं सकलं कष्टं दुःखं नष्टदशां नाशात- स्थां प्रयातं प्राप्त ततोपि किमिसत आह प्रह्लाद इति, तस्य हि-

बोधमारे।

इण्यकांशपोर्वधेन समस्तनगतो दुःखे नष्ट सति प्रहाद एव हिरण्यकशिपोः पुत्रः श्रह्ादनामैव परममुत्कृष्टं महिमानं सर्वसुरासुरपूज्यत्वमाप भाप्तवानिति लौकिकार्थः । परमार्थे तु ननु जीनत्रह्मैक्याखण्डरसरूपेग गुरुणा कर्थ मोहनिरासः कृतस्तेन च कि फलं माम ततश्च कस्य वृद्धिजतिआशक्का त- त्मर्व क्रमेण दर्शयति अध्यात्मेति, अध्यात्महाँष्ट आत्मानं ब्र-

्ञानं 'दश्यते त्वग्रथया बुद्ध्ये'ति श्रतेस्तदेव हृदयं हृत्सर्वद्वैतह- रगाशीलमद्रेतात्मरूपं तदयंते प्रकाशयतीति हृदयं जीव- व्रह्मक्यविषयकं ज्ञानं तदज्ञाननिवर्तकाहंब्रह्मेति पमारूपम- स्तीति क्षेयं, किश्च तेजोमयम्तेजः सर्वजगत्पकाशकत्वेन स्वयं- प्रकाशमानत्वाच्चतन्यं तद्रूपो नृहरिर्व्यतहारदृष्ठ्या ना जीव: परमार्थदृशा 'ब्रह्मतिद्वह्मैव भवतीति श्रुतेर्हरिः सर्वद्रतहरया श्रीगुरुरियर्थः, हृदयाग्रमंस्थमध्या- स्मज्ञानरूपहृदयस्याग्रे सम्यकूस्थितं कृत्वा प्रकाशये तम इत तं मोहनामानमरि शत्रुं स्वस्यासङ्गत्वादिगुणावरकत्व्वाद्वैरित्वं मोहस्येति ज्ञेयम्, अस्तं कालत्रयेप्यसत्त्वरूपं नाशमनयत्पापि- तवान्, ननु मोहनाशेन कि फलं सिद्धमित्याशद्कानिष्टनाशष्ट पाप्तिरूपं यत्सिद्धं तद्दर्शयति कष्टमिति, समस्तमपि सर्वमपि कष्टं दुःखं नष्टदशां नाशरूपा या दशाऽवस्था तां भयातं प्राप्त- मिदमनिष्टनिवृत्तिरुपं प्रयोजन सिद्धमिति दर्शितं, किश्च महाद एव प्रकृष्टो ह्वाद आनन्दो विद्यानन्द एव केवलं महिमानं परममुत्कृष्टं महिमानमपरिच्छिन्नव्रह्मानन्दत्वमाप पाप मो- हतिनाशे सति तापत्रयनिवृत्तिर्विद्यानन्दस्यापि विद्योपाधि- निवृत्तौ ब्रह्मानन्दत्वपाप्तिश्चेति द्विविधमपि फलं सम्पन्न मिति भाव: ॥४।।

नरहरिपट्कम् । ७८३

ननु हिरण्यकशिपुनान्तर्वहिर्देशे दिवारात्री च काले स- जलनिर्जलवस्तुममिश्च करणैनेरे: पशुभिश्च कर्तृभिर्मृत्युर्मे मा- भूदिति ब्रह्मणो वरः प्राप्त इति श्रूयने तत्कर्थ तस्य मृत्युत्ट- हरे: सम्भाव्यस्तन्राह। नान्तस्तु नापि च बहिर्न दिवा न रात्रौ नार्द्रेण शुष्कवपुषा च न मार्यते यः । नायं नरेण न मृगेण निपातनीय- स्तादृग्रिपुं नरहरिर्हतवान्विचित्रम् ॥ ५ ॥ नान्त इति। यो हिरण्यकशपुर्व्रह्मणो वरलाभाद- न्तर्गृहाधन्तर्देशे न मार्यते न विनाश्यते तुपदेनान्यशत्रुवधा- दस्य वधोदुर्घट इति सूचितम, अपि च पुनश्च वाहर्वाह्यदेशे न मार्यते न विनाश्यते, किश्च दिवा दिवसे न मार्यते न विनाश्यते, रात्रौ निशि च नमार्यते न विनाश्यते, किश्चाऽ्डर्द्रेण मरसेनायु- घादिना न मार्यते न विनाश्यते, शुष्कनपुपा च शुष्कं रूक्षं व- पुराकारो यस्य तथाविधेनाप्यायुधेन न मार्यते न विनाश्यते, िश्चायं हिरण्यकशिपुर्नरेण मनुष्यादिव्रह्मान्तोपलक्षितश- रीरवता कर्त्रा न निपातनीयो न मारगीयः, किश्च मृगेगा मृगो- पलक्षितपशुशरीरवता वराहण वा न निपातनीयो न विनाश्यो- डास्त अतो नरहरिरनरो मनुष्यः सचासौ हरिश्च मिंह उभय- विधशरीरोपलक्षितो भूत्वेसर्थः, तादृाग्रिपुं ताद्ृगुक्तलक्षणवान्यो- रिपुः शत्रुस्तं हनवान्त्रिनाशितवानिति नरहरेः कर्म विचित्र- मद्ुनमस्तीति लौकिकार्थः। परमार्थम्तु नतु नरहरिरुपेण लो- कदृष्ठ्या मनुष्यरूपेगा पारमार्थिकदृ्व्या ब्रह्मरूपेगोत्युभयवि- धरूपेशा गुरुणा कुतो मोहो निपातितः कुतश्च केवलब्रहमरूपेण

७८४ बोधसारें।

केवल जीवरुपेगा वा न निरस्त इसाशङा तादृशरूपगौन सवि- नाशयितुं शक्यः केवलजीवस्य तदधीनत्वात्कवलब्रह्मणश्च त- द्विरोधाभावात्किश्न कवलस्यात्मत्त्वस्य निर्विकारत्वेन कर्त्तृ- त्वाद्यभावाच्चेति पारहरति नान्नरिति, यो मोहः मोडन्त- रन्तर्देश धारणाध्यानसमाध्युपायैरन मार्यते न विनाइयते धा- रणादीनां मोहकार्यत्वान्मोहनाशस्यान्योपायैर्दुर्घटत्वं सूचिनं तुपदन, अपि च पुनरपि यो मोहो बहिर्षर्हिदेश स्त्रस्ववर्णाश्रम- कर्माचरगौः स न विनाश्यते 'न कर्मणे'त्यादिश्रुतप्तषामपि त- त्कार्यत्वादिति भावः, किश्न दिवा केवललोकव्यवहारलक्षणन दिवसेन न मार्यते न विनाश्यते स मोहो रात्रौ केवललोकव्य- व हारोपमंहृतिलक्षणायां समाधिरूपायां रात्र स न मार्यते न विनाश्यते। 'या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्तति संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ इतिस्मृत्युक्तौ दिवारात्रिशब्दाभ्यां व्यवहारममाघी ग्राह्यौ तयोरपि मोहनाशहेतुत्व्रं नास्तीति मात्रः, किश्चार्द्रेण केवलप्रेम- लक्षणेनोपासनेन न मार्यते न विनाश्यते शुष्कतपुषा च शुष्कं प्रेमरसहीनं वपुः स्वरूपं यस्य तेन केवलशुष्कज्ञानेनेत्यर्थः, न मा- यते न विनाश्यते केवलप्रेम्णा मोहं निवर्तयितुं न शक्यते तस्य च तत्कार्यच्वाविशेषान्मोहनिवर्त्तकज्ञानाभावाच्च प्रेमहीनशुष्कज्ञा- नश्य तु त्रिषयभोगेषु प्रेमवत्वेन दारढ्याभावान्न ताद्टशज्ञानस्यापि मोहनिवर्त्तकत्वमत उभयसंयोगेनैव मोहनिवृत्ति: स्यान्नैकैके- नेति भावः, किश्चायं मोहाख्यः शतुर्नरेण न राति आदत्ते विषयानिति नरः केवलवैगग्यवान्तेन जीवेन न निपातनीयो न विनाशनीय: प्रारब्धभोगशेषे सति केवलवैराग्ये विक्षेपस्या-

नरहरिषट्म। ७८५

वश्यम्भावित्वान्न केवलवैराग्पे मोहनिवर्त्तकता सम्भवतीति भावः, किश्च मृगेण मृगयति विषयानिति मृगो विषयासक्त- स्तेन जीवेनापि अयं मोहरूपः शत्रुर्न निपातनीयो न विना- शयितुं शक्यः केवलविषयासक्तस्य विक्षेपादिबहुदोषवत्त्वा- सस्य च तत्कार्यत्वाच्च तादृशजीवस्यापि न मोहविनाशे सा- मर्थ्यमिति भावा, अतो नरहरिर्लोकदृष्ठ्या व्यवहारवच्वेन नरो जीव: परमार्थदृशा तु 'ब्रह्मविद्वह्नैव भवती'तिश्रुतेः सर्वद्वैत- हरणशीलत्वाद्धरिश्र ब्रह्मेसेवमुभयरूपो भूत्वेसध्याहार्थ, न- रहरिजीवब्रह्मोभयरूपो भूत्वोभरयरूपे च ध्यानादीनां क-

वयोश्चापि विद्यमानत्वात्सः ताद्ृग्रिपुं तादृवादुर्घटमरणवन्तमपि शत्रुं मोहं हतवान्विनाशितवान्नित्येवं प्रकारं नरहरेः कर्म वि- चित्रमत्यद्ुतमस्ति ॥५॥ ननु नरहरेः सर्वत्र विद्यमानत्वे सवि पाषायास्तम्भादेव कुतो व्यक्ति: प्रदर्शितेखत आह। सर्वत्रैव सदा स्थितो नरहरिर्यत्स्थावरे जङ्गमे दैवाद्यक्तिमुपागतः पुनरसौ पाषाणपिण्डेपि यत्। नास्तित्वं गमितो हिरण्यकंशिपुस्तादृक्प्रपञ्चाश्रयः तत्सर्व किल कौतुकं निजजनप्रह्नादहेतो: कृतम्॥६॥ सर्वत्रैवेति। नरहरिर्नरसिंह ईश्वरत्वा'दाकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः 'पुरुष एवेदं सर्व यद्धूतं यच्च भव्यं स भूमि विश्वतो छत्वाऽत्यतिष्ठद्दशाङ्गुलमि'त्यादिश्रुतिभ्यः सर्वत्र सर्वेषु जगद्रत- पदार्थेषु सर्वदा सर्वकालं स्थितस्तिष्ठत्येव यत्तत्सत्यमिति शेषः, तर्हि पाषाणस्तम्भ एव कुत आविर्भृतस्तत्राह दैवादिति, पु-

७८६ बोधसारे।

नरेवं मत्यपि ताहृक्प्रपश्चाश्रयस्तादृटगिन्द्रराज्यलाभेपि सन्तो- षमप्राप्तोऽत एव प्रपश्चस्य संसारस्यवाश्रयः संबन्धो विद्यते- डस्य तथाविधः सन्नत एव नास्तित्वं प्पश्चव्यतिरिक्त ईश्वरो नास्ति तव्यापको न विद्यते यस्य तस्य भावस्तनवं गमितः माप्तः प्रपश्चसुखलाभेन तद्यतिरिक्त्तं ब्रह्मसुखं नास्तीति निश्चय- वानित्यर्थः, यघतः कारणादतो दैवात्सोपाधित्वेन स्वाद- ष्टकर्मतो हेतोरहहिरण्यकशिपुर्दैवाद्वा पापागापिण्डपि पाषाणस्या- इमन: पिण्डो विग्रहः स्तम्भ इत्यर्थः, तास्मिन्नपि तस्मिन्नेव, अपि- शब्दात्सचेतनेषु तु व्यक्ति: प्रसिद्धैवेति जडेपि तदाविर्भावेन स- र्वत्र सर्वदाविर्भावः सूचितः, व्यक्तिं प्रकटतामुपसमीपे एव हिर- ण्यकशिपोरागतः प्राप्तः, तत्सर्वे समस्तं चरितं निजजनप्रह्ला- दहेतोर्निजः स्वीयो यो जनः पुरुषः स्व्रभक्तजन इत्यर्थः, एवं- भूनो यः प्रह्लादः प्रह्लादनामा हिरण्यकशिपोरेव पुत्रः सएव हे- तुर्निमितं तस्मात्कृतमार्चारतमिति लौकिकार्थः। परमार्थे तु नतु व्यवहारदृष्ठ्या पुरुषस्य परमार्थदृष्ठ्या ब्रह्मरूपस्य सर्वकारण- त्वात्मर्वत्र व्याप्तौ ससा मोहांशरूपदृत्तिविशेषभूतायां ब्रह्माह- मस्मीति वृत्तावेत्र कुतोभिव्यक्तिर्द्श्यत इसाशद्कानन्दहेतुतयेति दर्शयन्नाह सर्वत्रैवेति, नरहरिर्व्यवहारदृष्ठ्या नरो जीवः पर- मार्थेदृष्ट्या हरिः परमात्मेत्युभयरूप आत्मा सर्वत्र स- र्ववृत्तिषु सामान्यरूपेण सदा सर्वकालं स्थित एव ति- प्वत्येव यदेवमुच्यते तत्सत्यं तर्हि कुतो ब्रह्माहमस्मीति वृत्तावेवाभिव्याक्तर्भवतीत्युच्यते तत्राह दैवादिति, यध- स्मात्कारगाद्धिरण्यकशिपुर्हिरण्यमित प्रकाशबहुलमन्तःकरणं सत्त्र गुगाकार्यभूतं कशिपुरिवात्मवविस्मृतिरूपनिद्रासामग्रीव यस्य स तथोक्तो मोहः स नास्तित्वं स्वस्माज्जगतश्चान्यद्वस्तु न वि-

नरहरिषट्ठम । ७८७

द्यते यस्य मोहस्य तस्य भावस्तत््वं गमितः प्राप्तः मन्गमशब्दा- त्तारकादित्वादितच् तत्र हेतुस्ताहक्पपश्चाश्रयस्ताद्ग्यथा पप- ख्वातीतात्मपतीतिर्न स्यात्तथा प्रपश्चस्य संसारस्याश्रय सेवनं यस्य स तथोक्तः पुनः सामान्यरूपेया सर्वत्र सदा विद्यमानत्ेपि अमौ व्यवहारपरमार्थदशोर्नरहरिजीवव्रह्माभयरूपो दैवाच्छूव-

जडस्य मोहस्पेत्यर्थः, पिण्डोऽवयनविशेषो ब्रह्माहमस्मींत सा- क्षात्काररूपदृत्तिविशेषस्तास्मिन्नेव व्यक्ति पतक्षतामुपागतः प्राप्तः, तत्सर्वे समस्तं चरितं कौतुकमाश्चर्यरूपं निजजनपहादहतोः कृतं निजात्स्वस्माज्नं जन्म यस्य स तथाविधो यः मह्ाद: प्रकृष्टो हादः सुखं विद्यानन्द इति यावद्, यद्वा निज स्वीयं जनं जन्म- यस्मात्स ब्रह्मानन्दाविर्भावकारणभूनो विद्यानन्दः स एव हेतु- रनिमित्तं स्यात्कृतमाचरितं किलेति निश्चयन ज्ञातव्यमानन्द- व्यत्त्याधिक्यपूर्वकमात्माभिव्यज्यते प्रमारूपटत्तौ, इतरासु तु सच्चिन्मावरूपेणेत्ययमेव विशेष इति भावः ॥ ६ ॥ इदानीं साधनपूर्वमेतत्पाठे फलमाह। जित्बेन्द्रियरिपुषटं हृदि गायति वारषटूं चेत्। एतन्नरहरिषट्धं विकारषटं निवारयति ॥७॥ इति श्रीनरहरिकृती बोधसारे नरहरिण्ट्वमष्टाचत्वारिंशम ॥४८।। जित्वेति। हे शिष्य इन्द्रियरिपुषट्व मिन्द्रियागां श्रोत्रादिका- नां मनःसहितानां रिपूगां पण्णां समूह इन्द्रिर्यारपुपर्द्व जि- त्वा नियम्यैतदिद नरहरिषट्ठ नरहरिजीवव्रह्माभयरूपश्चिदा- त्मा तस्य लीलापतिपादकं पण्णां श्लोकानां समूहरूपं प्रकरणं वारपटूकं पद्ढारं हृद्यन्तःकरणे गार्यात पठात चर्य्याद हदीति-

७८८ बोधसारे।

पदेन विचारपूर्वमिति ज्ञेयं, तर्हि विकारपट्कं विकाराणां का- मादीनां शोकमोहादीनामपि साक्षित्वसहितानां कोशानां चापि 'जायत' इत्यादीनां यास्कपठितानां च विकाराणं च षद्कं पर्णं समूहं निवारयति निवर्त्तयति॥७॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपौ

अथोन्मत्तप्रलापशतकम । एवं नरहरिषद्ध निरूप्येदानीं विदुषा विनोदाय मूढानां विरुद्धार्थप्रतीतिजनकत्वादुन्मत्तपलापशतकाख्यं प्रकरणमभिद- धानः शतश्लोकं गद्येन प्रतिजानीते। अथोन्मत्तप्रलापशतकम् ।

तकमुन्मत्तस्योन्मन्यवस्थां प्राप्तस्य यः पलापो लोकप्रतीत्या निरर्थकवाग्व्यापारस्तस्य निरूपक शतक शतश्लोकसमूहरूपं प्रकरणं निरुप्यत इति शेष:, तत्रादावुन्मत्तपलापत्वेनैतदुपेक्षा न कर्त्तव्येत्याशयेनैतदर्थविचारणाय सज्जनबुद्धीः मार्थयति। शुद्धबोधसुधास्वादी प्रलपामि प्रमत्तवत्। तत्प्रलापनिगूढार्थ शोधयन्तु सतां धियः ॥ १ ॥ शुद्धेति । हे शिष्य शुद्धबोधसुधास्व्रादी शुद्धो बोद्धबोध- बोध्यरूपत्रिपुटीरहितो यो वोधश्चिन्मात्रस्वरूप आत्मा स एव सुधाऽमृतं तत्सेवनेन मरयनिवृतेः सुखरूपत्वाच्च तस्या आस्वा- दोऽनुभवस्तद्वानहं प्रमत्तवत्पमतो मद्यादिपानेन यथा पलपति तद्व- त्मलपामि लोकप्रतीत्या निरर्थकं वदामि तथापि तत्र प्रलापत्वं

उन्मत्तप्रलापशतकम।

न सम्भाव्यमियाह तदिति, सतां सज्जनानां मुमुक्षूणामियर्थः, घियो मतयस्तत्प्रलापनिगृठार्थ तस्यात्मसुखानुभविनो मम यः मलापोऽर्थहीनत्वेन मतीयमानं भाषणं तस्मिन्निगूढो गुप्तः क्थूलधियामनवगम्योऽर्थस्तात्पर्य तं शोधयन्तु विचारयन्तु इति प्रार्थना, अस्मिन्पकरणे श्रद्धादिगुगासंपन्ना मुमुक्षव एवा- धिकारिण इति भावः ॥१॥ एवं प्रारथीयत्वा तमेव प्रतिज्ञातं प्रलाप निरूपयितुं श्ञा- स्त्रेषु कामादिविकाराणां मोक्षादीष्टपरिपन्थित्वेनाभिहितत्वात्त- द्विरुद्धन्तेषामेव मोक्षोपायत्वं प्रदर्शयन्प्तिजानीते। कामः क्रधश्र लोभश्र मोहश्व मदमत्सरौ। संसारताका यद्दत्तथा तद्विवृति शृणु॥२ ॥ काम इति। कामोऽभिलाषः क्रोधस्तत्पतिवन्धे सति तस्यैव परिणामः कोपो लोभश्च प्राप्तेपि विषये तृप्त्यभावरूपो विकारो मोहश्र पूर्वापराननुसन्धानरूपो विकारो मदमत्सरौ मदश्च स्वोत्कृष्टत्वबुद्धिरूपो विकारो मत्सरश्च स्व्रान्येपूत्कर्पासहनरू- पो विकार एते सर्वे मोक्षपरिपन्थित्वेन शास्त्रे प्रतिपादिता अपि ते यद्रद्यथा संसारतारकाः संसाराद्भ्रवात्तारयन्ति उद्ध- रन्ति तथा तद्रत्तद्रिववर्ति तेषां वित्ृति व्याख्यां कामादिपदा- र्थानां विवरयामिसर्थः, शृणु अवधारय ॥ २ ॥ तत्र तावदादौ कामस्य मोक्षोपायत्वं वदन्पलयति। विश्रान्तिसुन्दरीसङ्गरतिलावण्यलम्पटाः। एकान्तलीलचतुराः कामिनो मुक्तिगामिनः ॥३॥ विश्रान्तीति। हे शिष्य विश्रान्तिसुन्दरीमङ्गरतिलावण्यलं- पटा विश्रम्यतेऽनया सा विश्रान्तिर्विश्रामहेतुभृता या सुन्द-

७९० बोधसारे।

री रमणीया स्त्रीसर्थः, तस्याः सङ्गः संयोगो रतिश्च तस्यां रमयं लावण्यं च सौन्दर्य च तस्या एव तेषु लम्पटा लुब्धा अत एव एकान्तलीलाचतुरा एकान्ते निर्जने स्थाने या लीला मैथुनकीडा तस्पां चतुरा: कुशला एवंीिधा ये कामिन: कामो- डभिलाषो येषामस्ति ते तथोक्तास्ते मुक्तिगामिनो मुक्ति मोक्षं गच्छन्ति प्ाप्तुवन्ति ते तथोक्ताः सन्तीति लोकिकार्थः । प- रमार्थे तु विश्रम्यते समस्तविक्षेपराहित्येन परमानन्दः पाप्यते- जनया सा विश्रान्तिरहं ब्रह्मास्मीति जीवव्रह्मैक्य विषयसाक्षा त्काररूपा प्रमारूपा वृत्ति: सैव सुन्दरी सुखरूपत्ाद्रमणीया त- इ्याः सङ्गः संयोगो रतिश्र तस्यां रमणं लावण्यं सौन्दर्य च त- स्यास्तापत्रयनिदृत्या सुखस्पर्शपत्वमित्यर्थः, तेषु लम्पटा आसक्ता अत एवैकान्तलीलाचतुरा एकान्ते विजने देशे या लीलासतस्यां द्वैतनिषेधकैकत्वस्य लयावधिभूतब्रह्मणि या सहज- समाधिरूपा क्रीडा तस्या कुशला इति भाव:, एतादृशा: कामि- नः कामो व्रह्मसुखानुभव एवाभिलाषो विद्यते येषान्ते तथाभू- ता मुक्तिगामिनो मुक्तिं मोक्षं गच्छन्ति प्राप्तुवन्ति ते तथावि- धा भवन्ति एवमुत्तरत्र लौकिकार्थो यथायथमूद्य:, परमार्थस्तु व्याख्यास्पत एव ।। ३ ।। इदानीं क्रोषे तदशयन्प्रलपति। यद्वलान्मोहदैत्यस्य योगी नरहरि: स्वयम् । वक्षो विदारयाञ्चक्रे स क्रोधो मुक्तिसाधनम् ॥४।। यद्वलादिनि। हे शिष्य यद्धलाद्यस्य कोधस्य वलादाश्रया- द्योगी योगो जीवत्रह्मैक्पविषयं ज्ञानं विद्यतेऽस्य स तथो- क्तः स्वयमात्मा नरहरिर्नरो व्यवहारदृष्ठ्या वैराग्यादिमा धनसम्पन्नो जीवः परमार्थदृशा हरिः सर्वद्वैतहरणशीलं ब्रह्मे-

उन्मत्तप्रलापशतकम। ७९१

त्येवमुभयरूपो भृत्वा मोहदैत्यस्य मोहो मूलाऽज्ञानं स एव दै- त्योऽसुरस्तम्य वक्षस्तज्ीवनकारगां जीवब्रह्मणोरन्योन्या रोपरूपं ग्रन्थ्यपरपर्यायं विदारयाञ्चकरे चिच्छेद स उक्तल- क्षणः कोध: कोपो मुक्तिसाधनं मुक्तर्मोक्षस्य साधनं करया- मस्तीति निश्चेतव्यम् ॥४॥ इदानीं क्रोर्धावशेषस्यैव द्वेषस्य मोक्षोपायत्वं वदन्पलपति। भ्रुकुटीकुटिलं यस्य मुखमीक्षितुमक्षमाः । कामलाभादयो भावः स द्वेषी केशवप्रियः ॥५॥ भ्रुकुटीकुटिलमिति। कामलोभादयः कामोडपाप्तवस्तु- न्यभिलाषो लोभक्च प्राप्तेप्यसन्तोष एतावादी प्रथमौ येपां ते तथोक्ता भावा विकारा भ्रुकुटीकुंटिलं विभृतो जगतौ भुनौ सङ्कल्पविकल्पौ कुटति विनाशयतीति भ्ुकुट्यहं ब्रह्मास्मीति प्रमारूपा वात्तिस्तया कुटिलं वक्रं यस्य ज्ञानिनो मुखं चेतः स्व्रात्मसुखानुभवसाधनभूतां चित्तवृात्तीमसर्थः, 'चेतोमुख' इति, श्रुतेरीक्षितुमतलोकयितुं न क्षमाः समर्था न भवन्ति, कि पु- नर्वक्तव्यं तत्र स्थातुं न समर्था इत। लोकेपि द्वेषनतो मुखं भ्रु- कुटीकुटिलममिति मिद्धिः, अतः स उक्तलक्षणो द्वेषी द्वेषो डपीतिर्विद्यतेऽस्य स तथोक्तः पुरुषः कामादिपु वत्तिषु द्वेप- वानितर्थः, केशवमियः कं ब्रह्मसुखं तस्मिन्नेव प्पश्चविस्मरणेन शंते निद्राति स केशवः परमात्मा तस्य मिय इष्ट आत्मरूपत्वा- 'त्पेयोन्यस्माच्च सर्वस्मादान्तरतरोऽयमात्मे'ति श्रुतेः ॥ ५॥ इदानीं रागद्वेषयोरपि तद्दर्शयन्पलपति। शाश्वत सुप्रसन्नानां नश्वरे भृकुटीभृताम् । रागद्वेषवतां तात मुक्तिः करतल स्थिता ॥ ६ ॥

७९२ बोधसारे। -

शाश्वत इति। शाश्वते नित्यस्वरुपे ब्रह्मगि सुपसन्नानां सुष्ठु पसन्नाः सुप्रसन्ना रागिया इत्यर्थः, तेपां किश्च नश्वरे वि- नाशिनि द्वैते भुकुटीभृतां भुकुटी वक्रभ्रुवं विभ्रति ते भ्रुकुटीभृ- तस्तपां वक्रभुवामिति यावद् एतादशां रागद्वेपवता रागद्वेपौ प्रीसपीती विद्येते एपां तेषां यद्यपि मुक्तिर्नास्तीति प्रतिपादि- तमन्यत्र तथाप्यस्मन्मते तेषपां मुक्तिर्मोक्षः करतले हस्ततले स्थिता तिष्ठति तदधीना वर्त्तते हे तात हे शिष्य यस्मै कस्मै सा समरय्यते तैस्तस्य सा पाप्ता भवेत्तेपां तु तदपक्षैव ना- स्तीति भावः ॥६॥ इदानीं लोभस्यापि मोक्षसाधनत्वं वदन्पलपति । मनः काचमणि दत्त्वा ज्ञानचिन्तामणि मुनिः । क्रीणाति येन लोभेन स लोभो मुक्तिसाधनम्॥७॥ मन इति। मुनिर्ज्ञानी येन ज्ञानविपयिया लोभेनाऽस- न्तोपेण मनःकाचमणि मन एव काचमगिारिव तुच्छस्तं दत्वा समर्प्य ज्ञानचिन्तामरणणि ज्ञानं जीवव्रद्मक्यावपयो बोध: स एव चिन्तामशिरिव बहुमूल्यस्तं क्रीगाति अङ्गीकरोति स लोभो विद्वत्सु प्रसिद्धो लोभ इच्छा मुक्तिसाधनं मुक्तेर्मोंक्षस्य सा- धनमुपायभूत एवास्ति अतो लोकशास्त्रेषु वेदान्ते च लोभस्य मु- क्तिमाधनभूतज्ञानपतिकूलत्वं यदुक्त तदममअसमेवेति भाव:।७। इदानीं मोहस्यापि मोक्षसाधनतां वर्णायन्मलपति। येन वर्णाश्रमाचारदेहभोगधनादिकम्। विस्मरन्ति चितः प्रेम्णा स मोहः परमं पदम् ।।८।। येनेति। हे शिष्य येन मोहेनाद्वैतात्मस्फुरयापूर्वकद्वैतास्फु- रगाकषणसर्थः, वर्णाश्रमाचारदेहभोगधनादिकं वर्णा ब्राह्मणा-

उन्मत्तप्रलापशतकम। ७९.३

दय आश्रमाश्च ब्रह्मचर्यादय आचारश्च स्वस्ववर्णाश्रमवि- हितकर्मानुष्ठानं देहश्च मनुष्यादिशरीरं भोगश्च तत्तदेह्योग्य: सुखदुःखादिसाधनभूतो विषयो धनं सुवर्णादिकं द्रव्यमादि- पदेन हस्त्यश्वराज्यादिकमत्र ग्राहां, तत्सर्व चितश्चिन्मात्रात्मव- स्तुनः प्रेम्णा स्नेहेन विस्मरन्ति न जानन्ति स मोह उक्तल- क्षणो मोहोडज्ञानं परम कार्यकारणातीतं पदमात्मस्वरूप- मस्तीति ज्ञेयम॥७॥ इदार्नी मदस्यापि तद्दर्शयन्प्रलपति। मत्तो नान्यत्परं किंचिदहमेव महेश्वरः । अहमेवोत्तमश्चेति मदो मुक्तिप्रदो मतः ॥८॥

श्रेष्ठं किश्चित्किमपप नास्तिन विद्यते, नन्नीश्वरः श्रेष्ठोस्तीति चे- त्तवाहाऽहमेव्रेति अहमेवाहंपदलक्ष्यः कूटस्थचिन्मात्रात्मैव महेश्वरः सर्वजगत्साक्षी परमात्माऽस्मि भवामि अतोऽहमेवोत्त- मश्चाहंपदलक्ष्पः कूटस्थचिदात्मैवोत्तमः श्रेष्ठोऽहिम भवामी- सेवं यो मदः स्वोत्कृष्टत्वबुद्धिरूपो निश्चयो मुक्तिपदो मोक्षसा- धनभूतो मतो निश्चितो मुनिभिरिति शेषः ॥८ ॥ इदानी मत्सरहीनादपि मत्सरिणः श्रष्ठ्यं दर्शयन्प्रळपति। दृश्योत्कर्ष न सहते ज्ञानोत्कर्षवलात्तु यः । स तु सम्तत्सरशतं ज्येष्ठो निर्मत्सरान्मुने॥ ९ ॥ दृश्योत्कर्पमिति। य आत्मनिष्ठ आत्मसाक्षात्कारवानि- सर्थः, ज्ञानोत्कर्षवलाज्ज्ञानस्य जीवव्रह्मैक्यविषयकवोघस्याह व्रह्मास्मीतिसाक्षात्काररूपस्य बलात्सामर्थ्यादाश्रयादियर्थः, दृश्योत्कर्ष दृश्यस्य द्वैतस्योत्कर्षमाधिक्यं न सहते न क्षमते १००

७ ९४ बोधसारे।

रसरः सुखदुःखादिद्वन्द्वामहनरपो यस्णात्स मत्सरहीनः पुरुष- स्तस्मात्सनत्सरशत संवत्सराया शत यथा भवति तथा ज्येष्ठो दृद्धोऽस्ति ॥ ९ ॥ इदानीं क्षमानतः सकाशादपि तद्रहितस्य श्रैष्ठयं दर्शय- न्मलपति। क्षणं न क्षमते यस्तु बाह्यस्फुरणमक्षमी। तद्दामचरणाङ्गुष्ठे निबद्धाः क्षमिणां गुणाः॥१०। क्षणमिति।यस्तु योषि ज्ञानी वाह्यस्फुरयां बाह्यानां दश्यानां स्फुरणं भानं घटादिपदार्थस्फुरखमित्यर्थः, क्षणां क्षयाकालं न क्षमने न सहने स उक्तवरिधोऽक्षमी क्षमाहीनोज्ञेयः, तद्वा- मचरणाङ्गुष्ठे तस्योक्तविधस्याक्षमावतो वामः सव्यो यश्चरण: पादस्तस्याङ्गुष्टे निबद्धाः स्थिता: क्षमियां दृश्यसत्त्वबुद्ध्या सु- खदुःखक्षमावतां गुणा ये शास्त्रेषूउक्तास्ते झञयाः, अयमाशय :- वाहटृश्याऽक्षमावती ज्ञानिनो 'ब्रह्मवेद ब्रह्मैत भवती'तश्रुतेर्ब्रह्म- रूपत्वं तस्यारोपायिष्ठानरूपोऽपवादाघिष्ठानश्च द्वौपादौ कल्पि- तांशावत्र ग्राह्यौ, तत्र चवामचरणापदेनारोपाधिष्ठानत्वरूपोंडशो- डतर ग्राह्यस्तत्राप्यड्नुष्ठमदृदशो योगोऽत्र ग्राह्यस्तास्मन्नव क्षमित्वं तद्गुणाश्चानुकूला अतस्तत्र निवद्धत्वं तेषामिति ॥ १० ॥ इदानी वश्चकेपि शिवपियत्वं दर्शयन्परलपतति। कामादयो महाधृर्त्ता धृर्त्तितं यैर्जगञ्रयम्। तान्धूर्त्तयति यो युक्त्या स धर्तो धृर्जटिप्रियः ॥११॥ कामादय इति। कामादयः कामोडभिलाष आदिर्मुख्यो येपां कोधादीनान्ते तथोक्तास्ते महाधूर्ता महान्तः श्रष्ठाः

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ७९५

धूर्त्ता वश्चकाः सन्ति कुन इत्यतः आह धूर्तितमिनि, यैः काम क्रोधादिभिर्जगन्नयं जगतां लोकानां त्ररष त्रिक धूर्तितं वश्चित- मस्ति, किश्च यो ज्ञानी तान्कामादीन्महाधूत्तान्युत्त्या पथमं जगद्विपगवैरस्यप्रदर्शनाख्ययुत्त्या ततो मनोनिराधाख्ययोगयु- त्त्या ततः परं तद्विषयासत्वप्रदर्शनयुत्त्या धूर्त्तयनि वश्चयति स उक्तविधो धूतों वञ्चकोडयं ज्ञानिरूपो धूर्जटिपियो धूर्जटे: शिवस्य प्रिय इष्टः स्वात्मत्वादिति भावः ॥ ११॥ इदानीं कपटिनोपि मुत्त्यधिकारित्वं प्तिपादयन्पलपति। यो लालयति लोभादीनन्तर्मलानि कृन्तति। बहिरन्योन्य एवान्तर्मुक्तिमेति कपट्यसौ ॥ १२॥ य इति। यो ज्ञानी लोमादील्लीभो प्राप्तेपि विषयेऽतृ- पिरूपो विकार आर्दिर्येपान्ते कामादयस्तान्विकाराल्लाँल- यति तत्तद्वपयपदानेन पालयति व्यवहारदष्टयान्तरन्तरे आत्मानात्मविवेचनं कृत्वाऽत्मनः पृथगमत्त्वप्रतीसा तेषां कामादीनां मूलानि अज्ञानं काम्यवामनाथ्च तदाश्रिता: कृन्तात कर्नयति अपरता वहिलोकदृष्टयाडन्यो भिन्नः कामादिनिकार- वानिव प्रतीयमानोऽन्तरन्तरेऽन्य एव भिन्न एव कागदि- विकारहीन एव वर्तमानोऽस्ति अतोऽसावुक्तवधः पुरुष: कपटी च्छली मुक्तिं मोक्षमेति प्राम्नोति ॥ १२॥ इदानीं पिशुनस्यापि मोक्ष: स्यादिति झुवन्पलपति। गुणात्मकेषु सर्वेषु दोषमेवान्तरात्मनः । कर्णे जपति यो नित्यं पिशुना Sसौ विमुक्तिभाक्॥।१३॥ गुणात्मकेष्व्िति। यो ज्ञानी गुणात्मकेषु गुणाः सच्च- रजस्तमोभिधा आत्मा स्वरूप येपान्त तर्थाक्तास्नपु भावेपु.प-

७९६ बोधसारे।

दार्थेंषु दोषमेवानिसत्व दुःखपरदत्व स्व्रबन्धकत्ादिरूप दोषं केव लमन्तरात्मनः प्रत्यक्साक्षिचिन्मात्ररुपस्यात्मनः कर्णे श्र- वणवृत्तौ निसं सर्वदा जपति सूचयति असावुक्तविधः पिशुनो दोषसूचको विमुक्तिभाग्विमुक्ति विदेहमुक्ति भजते सेवते सोतथोक्त मोक्षाधिकारीसर्थः, भवति ॥ १३ ॥ इदानीं परापवादिनोपि परमगतिर्भवतीति सूचयन्मल- पति। परापवाद एवास्ति हृदये यस्य सर्वदा। पराङ्गति गतो दृष्टः स मया मुनिशेखरः॥ १४॥ परापावाद इति। हे शिष्य यस्य ज्ञानिनो हृदयेऽन्तःकरणे प- रापवाद एव परस्यान्यस्या डज्ञानस्य तत्कार्यस्य च जगतोऽप- वादो निषेध एव सर्वदा नियमस्ति स उक्तलक्षण: परापवादी मुनिशेखरो मुनिषु ज्ञार्निषुं शेखर इवोच्चतरः परामुत्कृष्टां ग- तिं स्थिति जीवब्रह्मैक्यरूपां स्थितिमिसर्थः, गतः प्राप्तो मयोन्म- त्तेन दृष्टोऽवलोकित: ॥। १४ ॥ इदानी मोक्षमाप्तिर्भवति मिथ्यावादिनामिति ब्रुवनूमल- पति। मिथ्यैवेदं जगत्सर्वमिति निश्चितचेतसाम्। स मिथ्यावादिनां लोको दुर्लभः सत्यवादिनः ॥१५॥ मिथ्यैवेदमिति। ह शिष्य इदं दृश्यं सर्वे समस्तमपि जगद्वि- श्वं मिथ्यैव भ्रममात्रमेवेत्येवं निश्चितचेतसां निश्चितं निश्चय- वच्चेतोन्तःकरणं येषां तेषां मिथ्यावादिनां समस्तं जगन्मिथ्या भ्रममात्नमित्येवं जिज्ञासून्पति वदन्तीति ते मिथ्यावादिनस्ते- पां लोको जीवत्रह्मैक्यविषयं साक्षात्काररूपं ज्ञानं प्राप्यते

उन्मत्तप्रलापशतकम। ७९७

स बोधः सतवादिनामिदं जगत्मसमिति ये वदन्ति लोकान्मति ते सतवादिनस्तेषां यद्रा लोकप्रसक्षा ये ससवक्तारस्तेपाम- पि वाङ्मात्रस्य मिथ्याविषयत्वाद्दुलभो दुष्पापोडस्तीति पेयः ॥ १५ ॥ इदानीमाचारवता मोक्षो न स्यादिति तद्रहितानामेव स- स्यादिति कथयन्मलपति। नैव किंचित्करोमीति यः सदाचारवर्जितः । आचारिणो न गच्छन्ति तस्यानाचारिणो गतिम् ॥१ ६। नैवेति। हे शिष्य अ्रहमहंपदलक्ष्यः प्रत्यगात्मा कर्तृशब्दवा- ध्यबरुद्धिसाक्षी किश्चित्किमपि कार्य नैवकरोमि नैव सम्पाद- यामीसेवं योऽसङ्गात्मानुसन्धानवान्पसिद्धः कोपि पुरुषः सदाचारवर्जितः सदा सर्वकालमाचारेण विहितकर्मकर्तृत्वेन रहितोऽस्ति किन्तु विहितकर्मकर्तृत्वं विज्ञानमये बाधिते बा- धितमेव कर्त्तृत्वं सदा पशयतीसर्थः, अन्यस्य शुभाशुभकमाय

सद्गेन विज्ञानमयस्य कर्मादिकं कर्तृत्वादिकं चात्मन्यसम्भा व्यमिसनुसन्दधान इति भाव:, तस्यानाचारिण उक्तविघस्या- चारवांर्जतस्य या गतिमोक्षरूपा शास्त्रेषु पतिपाद्यते ता गतिमा- चारियो विज्ञानमयस्य कर्तृत्वं चिदात्मनि समारोप्य कर्त्तृत्वा- भिमानिनो न गच्छन्ति प्राप्तुनन्ति ॥१६॥ इदानीं मित्रद्रोहिणामपि मोक्षो भवतीति प्रतिपादयन्मल- पति। पूर्व यानि च मित्राणि विचारादीनि तान्यपि। विहाय तत्परं यातो मित्रद्रोही स मुच्यते ॥१७ ॥

७९८ बोधसारे।

पूर्वमिति। लोकशास्त्रे मित्रद्रोहिणां मोक्षो नास्ति प्रत्युन नरक एन भवेदिति प्रतिपादितं यद्यपपि तथाप्यस्मन्मतं शृणु हे शिष्य पूर्वमात्ममाक्षात्कारात्माग्यानि शास्त्रेषु पसिद्धानि वि- चारादीनि विचार आत्मानात्मविवेक आदिः प्रथमो येपां तानि प्रदिपदेन श्रवगादीनि नियमादीनि च योगसाधनानि ग्राह्या- णि तानि सर्वाणि मोक्षरूपेष्टसम्पादनानुकूलतया मित्राणि स. खायस्तान्यपि मुक्तिसिद्धौ निष्पयोजकतया विहाय परित्य- ज्य वर्त्तमानः सन्तद्विद्वत्सु प्रत्यक्षानुभवसिद्धं परं कार्यकार- णास्पृष्टमात्मस्वरूपं ब्रह्माभिन्नो यातः प्ाप्तो भवति स उक्तल- क्षणो मित्रद्रोही मिव्राणि हितकारीणि यमादिश्रवणादीनि द्रुंहा- तीति मित्रद्रोही स्व्रात्मसुखानुसन्धानखण्डनहेतुत्वात्तन्नाशक इ- त्यर्थ:, मुच्यते मुक्तो भवति ॥ १७ ॥ इदानीं मायोपजीनिनामैन्द्रजालिकाना नरकपाप्तिरुपा दु- गतिः शास्त्रेषु प्रतिपादिताSत्र तूत्मत्तसतेषामेव मुक्तिर्भवतीति त- द्विरुद्धं प्रतिपादयन्मलपति। पञ्चभूतात्मकं विश्वं निर्मितं येन मायया। स एव हि मया दृष्टो मायाती मुक्तिभाजनम्॥१८॥ पञ्चभूतेति। येन प्रत्यगभिन्नब्रह्मरूपेगा कर्त्रा मायया स्वस्पैव जगत्मर्जनेच्छारूपया शक्त्या सत्वामत्वादिरुपैर निर्वचनीयत्वा- न्मायात्वं तस्यास्तया कारयरुपया पश्चभूनात्मक पञ्चसंख्या- नि यानि भूतान्याकाशादीनि तान्येवात्मा स्वरपं यस्य तत्त- थाविधं विश्वं जगान्नर्मितमुत्पादिनं स एनोक्तलक्षण एव केव- लं मायावी मायोपकरणवानूहि ममिद्धो तिद्धत्सु शास्त्रेषु च म-

जनं पात्रभूतो दृष्टो निश्चितोऽतः शास्त्रे तादृशस्य नरको भव-

उन्मत्तप्रलापशतकम्।

तीति प्रतिपादितं तदममअ्जममेवेति भावः ।। १८॥ इदानीं कृनज्ञानामुत्तमगति: कृतघ्नानामधोगतिश्च भतती- सन्यशास्त्रेषु मतिपादितमत्र तून्मत्तस्तद्वैपरीत्यं मतिपादयन्प्रल पति। स्व्रेच्छयैव कृतं विश्वं स्वेच्छयैव निहन्ति यः । कृतज्ञादपि पज्योऽसौ कृतघ्नो मोक्षमश्नुते ॥ १९॥ स्व्रेच्छयैवेति। हे शिष्य येन ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मना कर्त्ा स्वेच्छ्वयैव स्वस्यात्मन इच्छमैत्र काङ्गपैत विश्वं जगत्कृत निर्मि- तमस्ति 'सोडकामयते'तिश्रुतेः, तथा यः प्रत्यगभिन्नब्रह्मस्वरूप: स्वेच्छयैव स्वात्मकाङ्गयैव न त्वन्यत्किमपप करणन्तरमपेक्षत इत्र्थः, विश्वं जगांन्नर्हान्ति नाशयति मानोरथिकमासादादिव- दित्यर्थः, अतोऽसावुक्तलक्षणांः कृतघ्नः कृतं विश्वं हन्ति नाश- यतीति कृतघनः पुरुषविशेषः कृतज्ञादपि कृनं जानातीति

मिति शेष:, अस्ति किश्च सकृतघ्नो मोक्षं मुक्तिमश्नुते कृतसत्त्वपरतीतिपूर्वककृतज्ञत्व्रादपि कृतासत्वप्रतीतिरूपं कृतघ्नत्वं श्रेष्ठमिति भावः ॥ १९। इदानीमभिमानवर्ता मुक्तिर्नास्तीति प्रतिपादितमन्यशा- स्त्रपु तद्रहितानां तु सा स्यादित्येवमपि अत्र तून्मत्तस्तंद्विरुद्धं कथयन्पलपति। आश्चर्य योऽभिमन्येत जीव आत्मानमीश्वरम्। सोडभिमानी गति याति निरहङ्कारदुर्लभाम् ॥२०॥ आश्चर्यमिति। हे शिष्य यो लोकप्रसिद्धो जीवः साधिष्ठान- बुद्धिस्थचिदाभासो देहद्वयवान्नात्मानं स्वं विविच्यति शष:,

८०० बोधसारे।

देहत्रयात्पृथक्कृत्येसर्थः, ईश्वरमीशनादिशक्तिमन्तं परमात्मान- मभिमन्येत सर्वावस्थासु मन्यते स उक्तविधोडभिमान्यभिमा-

वतः पुरुषस्य दुर्लभां दुष्पापां गति स्थिर्ति मुक्तिरूपामवस्था- मिसर्थः, याति प्राप्नोति ॥ २० ॥ इदानीं परगुणेषु दोषदर्शिनां परनिन्दकानां स्वस्तावकानां च नरकपातोऽन्यशास्त्रेपु प्रतिपादितोऽत्र तून्मत्तस्तेषामेव मुक्ति- रभवतीति प्रतिपादयन्ताद्विरुद्धं मलपति।

गुणेषु दोषं पश्यन्तो विश्रवमात्रविनिन्दकाः । आत्मस्तुतिपरा यान्ति नित्यं वैकुण्ठमन्दिरम्॥२१॥

गुशेष्विति। गुशोषु मायागुणेषु सत्त्वरजस्तमोभिधेषु तत्कार्येषु शान्यादिवृत्तिष्वपि दोषं स्वात्मसुखानुसन्धानविरोधित्वरूपं दु- ष्टस्वभावं पश्यन्तोऽवलोकगन्तः, किश्च विश्वमात्रविनिन्दका विश्वमात्रस्य समस्तजगती वििन्दका अतिशयेन निन्दाक- र्त्तारो ये सन्ति। किश्नात्मस्तुतिपरा आत्मनो ब्रह्माभिन्नप- त्यागात्मन एव स्तुतिः स्तोत्रं तस्यां परा आसक्ता ये सन्ति ते त्रयोपि निसं सर्वदा वर्त्तमानं यतो जयविजयौ पतितौ सत्वनित्य एव ततो विलक्षणमिति यावद् वैकुण्ठमन्दिरं विशे- षण कुण्ठा कुण्ठिता बुद्धिर्यत्र तद्विकुण्ठमात्मस्वरूपं विकुण्ठमेव चकुण्ठं तदेव मन्दिरं जीवानामालयरूपं ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मचैत- न्यं यान्ति प्राप्तुर्वांन्त । २१ ।। इदानीमन्यशास्त्रे दाम्भिकानां नरकपाप्तिर्भवतीति प्रति- पादितमत्र तून्मतस्तेषामेव मुक्तस्वरूपतवेन शिवियत्वं प्ति- प।दयन्प्रलपति।

उन्म त्तप्रलापशतकम्। ८०१

बुध्ापि शुद्धमात्मानं व्यावहारिकलोकवत्। करोति न करोमीति दम्भकृच्छम्भुवल्लभः ॥२२॥ बुध्वेति । यो ज्ञानी शुद्धं कर्तृत्वाद्यस्पृष्टमसङ्गमात्मानं ब्रह्माभिन्नाचदात्मानमहं कूटस्थोऽसङ्गोऽस्मि अतोहं किश्चि- दपि विहितं प्रतिपिद्धं वा न करोमीति बुध्वा विज्ञाय व्यावहारिकलोकवद्वयवहारं व्यापारमाचरन्तीति व्यावहा- रिका: कर्तृत्वाभिमानिनो मूढा इत्यर्थः, ते तथाभूता ये लोका जनासते यथा कुर्वन्ति आ्रचरन्ति तद्वत्करोति आचरति लो- कमदर्शनायेति यावत, लोकपि लोकप्रदर्शनाय कर्माचरयं दम्भशब्देनांच्यतेऽतः स एवंप्रकारो दम्भकृद्दम्भं छलं करोतीति स तथोक्तः शम्भुवल्लभः शं सुखं भवत्यस्मादिति श- म्भुर्जगदानन्दकरो ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा तस्य प्रियः स प्रियो यत्येति वा स तथोक्त आत्मत्वा'त्मेयोन्यस्माच्च सर्वस्मादा- न्तरतरोयमात्मे'ति श्रुतेरस्तीति ज्ञेयः ॥ २२ ॥ इदारनी लोकेषु शास्त्रेषु च घातकानां दुर्गतिर्भवतीति पसिद्धमत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं मदर्शयन्प्रलपति। बोधखङ्गेन तीक्ष्णेन मोहाहङ्कारदुर्धियाम्। घातक: षातकं हन्ति पूर्वजन्मशतार्जितम् ॥२३।। बोधखड्गेनेति। यो ज्ञानी तीक्ष्णेन तीव्रेणाज्ञानभेदनस- मर्थेनेत्पर्थः, बोधखड्गेन बोधो महावाक्यजन्यं प्रत्यगभिन्नव्रह्म- साक्षात्कारज्ञानं स एव खड्गोSसिस्तेन मोहाहङ्कारदुर्धियां "h धियो विषयवासनाविदूपिता मतयसतासा घातको नाशको Sस्ति पूर्वजन्मशतार्जितं पूर्वाण्यतीतानि यानि जन्मानि १०१

८०२ बोधसारे।

जननानि तेषां शतानि अंर्यजन्मानीत्यर्थः, तेष्वर्जितं सम्पा- दितं पातकं पापं हन्ति नाशयति उक्तविधो घातकोऽन्येषां पात- कान नाशयति किं पुनर्वक्तव्यं तस्य पापं नास्तीति भावः।२३।। इदानीं विश्वास्यघातिनां नरकपराप्तिर्भवतीति प्रतिपादित- मत्र तून्मतस्तद्विपररातं पत्िपादयन्प्रलपति । अहङ्गारं इरिरहं ब्रह्मैवाहमहं शिवः । इति विश्वास्य हन्तारः पुण्या विश्वस्तघातकाः ॥२४॥ अहङ्कारमिति। अहमहंपदलक्ष्यः स एव ब्रह्मगोऽभिन्नत्वा- द्धररि: मर्वदुःखहरणशीलत्वाद्धरिर्विष्णुग्म किश्नाहमहंपदल- क्ष्यो ब्रह्माभिन्नः मत्यगात्मा ब्रह्मैव सर्वजगत्तत्वस्योभयत्रावै- शिष्यात्मजापतिरस्मि किश्चाहमहंपदलक्ष्यो ब्रह्माभिन्नः प्-

डस्पीत्येवं विश्वास्य विश्वासं दत्वा हन्तारो नाशका ये- भवन्ति अहंकारस्य मामयं वर्धयतीत्येवं विश्वासमुत्पाद्य घा- तयन्तीअर्थः, ते विश्वस्तघातका विश्वस्तस्य विश्वासवतो घातका नाशका: पुण्याः पवित्राः सन्तीति ज्ञेयं, यत्पुनर्विश्वासघातिनां नरकप्राप्तिर्भवतीति प्रतिपादितं तदममञ्जसमेवेति भाव ॥२४॥ इदानी कर्मभ्रष्टाना पुण्यपापचिन्तारहितानां लोके पक्कि- बहिष्कृतत्वं दृश्यते शास्त्रेषु च तेषां नरकमाप्ति: श्रूयतेऽत्र तून्म- त्तस्तद्विपरीतं प्रलपति। मुक्तो विधिनिषेधाभ्यां निश्चिन्तः स्वेच्छया चरन्। कर्मठानामपाङ्केयः सोऽस्माकं पङ्किपावनः ॥२५॥ मुक्त इत। हे शिष्य यो ज्ञानी विधिनिषेधाभ्यां विधि र्ुत-

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८०३

शेपं भक्षयेद्, आ्र्प्राजीवमत्निहोत्रं जुडुयादि'त्यादिरूपः कर्मसु प्रवर्तको वाक्यपयोगः, निषेधश्च 'न हिं त्यात्सर्वा भूतानी'त्यादिरूपोडन- ष्टकमभ्यो निव्ृत्तिजनको वाक्यकदम्वस्ताभ्यां मुक्तोऽतीतो नि- श्विन्त स्तत्फलस्वर्गनरकादिशङ्काशून्यो भृत्वा स्वेच्छया स्वस्यात्म- नः सम्बन्धिनी येच्छा काङ्का तयैव लोकेि विधिनिपेषाभावेन यथेच्छं चरन्मवर्त्तमानः सनूकर्मठानां क्तृत्वसद्वुद्य। कर्मस्वास- सक्तानामपाङ्कियः पङ्गौ साधुः पाङ्केयः पङ्कियोग्य इतर्थः, अपाङ्गिय: पङ्गियोग्यो न भवनीति म तथोक्तो भवांत स उक्तलक्षणः पक्गिचहिष्कृतः कर्मठानाम, अस्माकं ज्ञानिनां iजि- ज्ञासूनामपि पङ्किपावनः पङ्चिं ज्ञानिनां जिज्ञासूना च समूहं पा- वयति पवित्रयति स तथोक्तोऽस्नीति हेतोलोके शास्त्र च तत्तस्यापाङ्कियत्वं निरुष्यते तदममअ्ञसमेवेति भावः ॥ २५॥। इदानीं मीमांसायामभि निर्मुक्ताभ्युदितयानिन्दा क्रियतडन्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं मलपति। निन्दितावभिनिर्मुक्ताम्युदितौ यौ तु तौ हि नः। पतौ कर्माभिनिमुक्तोऽम्युदितश्र चितौ सदा ॥२ ६।। निन्दिताविति। हे शिष्य यौ तु मीमांसायां प्रतिपादिता- वभिनिर्मुक्तोऽभ्युदितश्चेत्यभिधौ तौ च तत्र निन्दिनौ गार्िनी स्तस्तथापि कर्माभिनिर्मुक्तः कर्मभ्यो त्रिहितनिषिद्धकमभ्पो- डभितः सर्वभावेन निर्मुक्तोऽकर्तृव्रह्मभावं प्राप्तश्चिनौ चिन्माब्स्व- रूपे ब्रह्मणि सदा सर्वकालमुदितश्रोदयं प्राप्तश्च भवति ता- वेतौ हि प्रसिद्धौ नोऽस्माकं मते पूतौ पवित्रौ रतः ॥ २६॥ इदानीं धर्षशास्त्रे द्वारमाच्छाद्यंताथम्पोष्यपदाय ष्टपदा- रथभोजनमेकलस्य नरकपदत्वेन हेतुना निषेधितमत्र तृन्मत्तस्तद- व परमपदपापकत्व्रेन विहितामत्पेवं दर्शयन्मलपति।

८०४ बोधसारे।

दत्त्वा द्वारि कपाटं यः खण्डलड्डुकवन्मुनिः । एकाकी मिष्टमश्नाति स याति परमां गतिम् ॥२७॥। दच्वेति। हे शिष्य यः कोपि पुरुष आत्मसुखरतो द्वारि- आत्मसुखपाप्तिद्वारभूते विवेके कपाटं कं ब्रह्मसुखं पाटयति वि- च्छिनत्ति स कपाटोऽहङ्कारस्तं दत्त्वा समर्प्य विवेकेन सहाहङ्कारं संयोज्येति भाव:, एकाक्येकलः सन्नद्वितीय इसर्थः, मुनि- ्जञानी खण्डलड्डकवद्यथा खण्डस्य इक्षुरसविकारस्य लडडको मोदको मिष्टो भवति तद्वन्मिष्टं सुखरूपत्वान्मधुरं ब्रह्मसुख- मित्यर्थः, अश्नाति भुनक्ति अनुभवतीत्यर्थः, स उक्तविधः स्वय- मेकाकी मिष्टभोजनशील: परमां श्रेष्ठां जीवव्रम्मैक्यस्थितिरूपां गर्ति स्थिति याति प्राम्नोति अतो लोके शास्त्रे चैकाकिमिष्टभो- जिनां नरकपाप्तिर्भवतीत्यसमञ्जसमेवोक्तमिति भावः ॥२७॥ इदानीं पङ्गिघातकस्याधोगतिः स्यादिति प्रतिपाद्यते लोके शास्त्रे चात्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं पदर्शयन्मलपति। ज्ञानकर्मेन्द्रियगणो निरुद्य निजमन्दिरे। पङ्कीकृत्य हतो येन सोऽस्माकं पङ्गिपावनः॥२८॥ ज्ञानेति। हे शिष्य येन ज्ञानिना ज्ञानकर्मेन्द्रियगगो ज्ञा- नानि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धविषयाणि कर्माणि च क्रिया वचना- दानगमनानन्दविसर्गारूया: पश्च तेषाभिन्द्रियाणि करणानि पञ्च श्रोतादीनि वागादीनि च पश्च तेपां गगाः समूहो निजमन्दिरे निजं स्व्रीयं यन्मन्दिरं वासस्थानं लिङ्गशरीरं तस्मिन्निरुध्य रु- दूध्वा पङ्कीकृत्य समूहीकृस हत आत्मतः पृथगसत्चेनावलोक्प नाशितः स उक्तलक्षणः पङ्गियातकोऽस्माकं मुमुक्षूणां मुक्तानां च पक्गिपावनः पाङः समूहस्तस्याः पावनः पवित्रीयताऽस्तीति

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८०५

ज्ञेयः, अतः शास्त्रेपु पङ्गिघातकाना नरको भवतीति यत्पतिपादितं तदसमअसमेवरेति भावः ॥ २८॥। इदानीं संसारद्वेष्टृणां नरकमाप्तिर्भवनीति प्रतिपाधते लोके श।स्त्रे चात्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति। पश्य संसारनाशार्थमात्मनाशं सहन्ति ये। संसारद्वेषिणां तेषां मुक्ति: शास्त्रेषु वर्णिता ॥२ ९। पश्येति। हे शिष्य त्वं भवान्ये ज्ञानिनो मुमुक्षवश्च सं- सारनाश्ार्थ संसारो जन्ममरणादिरूपस्तस्य नाशो घातः स ए- वार्थः प्रयोजनं यस्यां क्रियायां यथा भवति तथाऽडत्मनाश- मात्मनो मिथ्यात्मनो जीवस्येत्यर्थः, नाशो घातस्तं सहन्ति क्ष- मन्ते लोके हि मूढानामती वद्वेषिणां स्त्र्यादीनां स्वान्यद्वेष्यना शेच्छया स्वात्मनाशोपि दृश्यते तादरशा तेषामुक्तलक्षगानां सं- सारद्वेषिणां संमारे जन्ममरणादिरूपस्तं द्विषन्ति ते तथोक्ता- स्तरेषां मुक्तिर्मोक्ष: शास्त्रेषु वेदान्तेषु वर्णिता पतिपादितेति- पश्यावलोकय, उक्तमिदं तवापि साक्षादनुभवगोचरमेवेति सूचि- तमतो लोकशास्त्रे संसारद्वेषिणां मुक्तिर्नास्ति नरकः प्राप्यते चे- सेवं यत्पतिपादितं तदसमञ्जसमिति भावः ॥२९।। इदानीं धर्मशास्त्रेषु दयूनकाराणां नरकपातो वर्णितोऽत्र तू. न्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति। अहं ममेति सर्वस्वं बोधद्यतेषु हारितम् । येनासौ मुक्तिभाक्प्रोक्ता बृहदारण्यकश्षुतौ॥३०॥ अ्रहं ममेतीति। हे शिष्य अहं मंमति सर्वस्वमहं शरीरत्रये तादात्म्यं स्वात्मनो मम गृहंदपु मदीयत्वाभिमान इसेवमेव सर्वस्व्रं धनं यत्तदेन ज्ञानिना वोध्ूनेषु वोधो जीवव्रह्मैक्यज्ञानं

८०६ बोधसारे।

तदेव द्यूतानि द्यूताभिधा: क्रीडास्तेपु हारितं विनाशितमसावु- क्तविधो द्यूतकारी बृहदारण्यकश्रुतौ बृहदारण्यकमेतन्नामकं व्रा- ह्मणं वाजसनेयिशाखागतं तद्ूपश्रुतौ मुक्तिभाग्मुक्तिं मोक्ष भ- जतीत्येव प्रोक्तः कथितोऽतो लौकिकशास्त्रेषु द्यूतकारिणामधो गतिर्भवतीति यत्पतिपादितं तदसमञ्जममिति भावः ॥। ३० ।। किश्च दीनेषु दयावानेव भगवत्पिरियस्तद्रहितस्त्वप्रियो भ- गवत इत्येवं लोकेषु पुराणादिषु च श्रूयतेऽत्र तून्मत्तस्तदटिरुद्धं- मलपति। दीनेन्द्रियमृगेष्वेव दया यस्य न विद्यते। स एव देवकीसनोर्दीनबन्धोरतिप्रियः ॥३१॥ दीनेन्द्रियेति। हे शिष्य यस्य मुमुक्षोर्मुक्तस्य वा कस्य- चिद्दीनेन्द्रियमृगेष्वेव दीनाः स्वाधीनत्वात्स्वतस्तद्रहितत्वाच्च स्त्रपोष्या इन्द्रियाण्येव शब्दादिज्ञानकरणानि श्रोत्रादीन्येव मृगयन्ति स्व्रस्वविषयानिति मृगास्तेषु प्रत्यक्षेधु दया कृपा न विद्यते नास्ति स एवोक्ततिध एच नान्यस्तेपु दयावानिसर्थः, दीनबन्धोदीनानां परवशानां बन्धुर्मित्रं तस्य देतकीसूनोर्दे- वक्या दवककन्याया वसुदेवपतन्याः सूनुः पुत्रः श्रीकृष्ण- स्तन्यातिपियोऽत्यन्नमिष्टोऽस्तीनि ज्ञेयो दीनघातको दीन- हिनकारिणो हिनो भवतीसत्र विरोधः मनीयमानोपि देव- कीमूनोरितिपदेन देवक्याः स्वमातुर्वन्धनेन पराधीनत्वेपि नस्या वन्धनमेव दृढ्ीकृतं यशोदायास्तु स्वजन्मोत्मवचाललीला- दिपदर्शनेनानन्दो दत्त इत्येवं विरुद्धकारित्वस्य श्रीकृष्णे प्र- मिद्धत्वान्नेदगेव विरुद्धं मन्नव्यमिति भावः ।। ३१ ॥ किश्च लोकशास्त्रपु राज्ञो विपयसुखलोभेन नगरायुपल-

उन्मत्तप्रलापशतकम । ८०७

क्षिनप्रजारक्षगोपेक्षा नरकारदयनष्टपाप्तिसाधनतवेन निपिद्धाSन्र तून्मत्तस्ताद्वरुद्धं प्रलपति। आत्मभोगरतो राजा यस्तु नावेक्षते पुरीम् । लिप्यते न स पापेन प्रमाणं मुण्डकश्रुतिः ॥३२।। आ्रत्मभोगेति। हे शिष्य यस्तु प्रसिद्धो ज्ञानी राजा रा- जते स्वयंप्रकाशात्मरपेय प्रकाशने इति राजा सन्नात्म- भोगरत आत्मनः स्व्रात्मसुखस्य भोगोऽनुभवस्ताम्तमत्रन आ्ररा- सक्तः सन्पुरी पृणाति पालयति स्वोपाधित्वेन जीवत्व्रमिति पुरी देहत्रयरूपा तां नावेक्षते नावलोकयति म उक्तविध: स्वात्मसुखभोगे लोभेन प्रजापालनोपेक्षाचात्राजा पापेन कि० ल्विषेण न लिप्यते लिप्ो न भवतीति ज्ञेयम, अनार्थे मुण्ड- कश्रुतिर्मुण्डकोपनिषत्स्था-'आत्मक्रीड आ्रत्मरतिरि'ति श्रुतिः प्रमाणमस्ति अतो लोकशास्त्रेपु आत्मभोगरसा प्रजारक्षोपेक्षाणां राज्ञां नरकप्राप्तिरिति यदुक्त तदसमअसमेवेति भावः ॥ ३२॥। किश्च लोकशास्त्रेपु पाशिनां नरको भवतीति प्रतिपादि- तमत्र तून्मत्तस्ताद्विरुद्धं मलपति । ज्ञानवैराग्यपाशेन हतो येन मनो धनी। यः स्यादेवंविधः पाशी तस्य काशी पदे पदे॥३३॥ ज्ञानवैराग्येति। हे शिष्य येन ज्ञानपाशिना ज्ञानवैराग्य- पाशेन ज्ञानं जीवव्रह्मैक्यविषयं वैराग्यं चात्मव्यतिरिक्तविप- येधु वैरस्यं च समाहार एकवचनं तदेव पाशो जालनिशेप- स्तेन कृत्वा मनो धनी मनश्चित्तमेव धनी धनवाञ्जगद्द्रव्यव- व्वात्तस्य हतो मारितोऽस्ति एवंविधः एवंप्रकारो यः प्र- सिद्ध: पाशी पाशवानस्ति तस्योक्तविधपाशिनः पदे पदे

८०८ पोधसारें।

पत्र यत्र पादो निक्षिप्यते तत्र तत्र तथाविधपाशिन एव वि-

त्काशी वाराखमी भवतीति निश्चतव्य मतो लोकशास्त्रेपु पाशिनां नरकपाप्तिर्भवतीति यत्पतिपादितं तदयुक्तमेव्रेति भावः ॥३३।। किश्च लोके शास्त्रे च बालरण्डासङ्गो निषेधितः स तु वलात्कारादतीव निषेधितोऽत्र तून्मत्तस्तस्तद्विरुद्धं मलपति। गङ्गायमुनयोर्मध्ये बालरण्डां तपस्विनीम्। बलात्कारेण यो भुङ्ग स रण्डाव्यसनी शुचिः॥३४॥ गङ्गायमुनयोरिति। हे शिष्य गङ्गायमुनयोर्गङ्गेडाख्या- नाडी यमुना च पिङ्गलाख्या नाडी तयोर्मेध्येऽन्तराले व- र्तमानां तपस्विनीं तप आलोचनं ज्ञानं विद्यते यस्या: सा त- थोक्ता ता वालरण्डां वाल: केशस्तद्वदतिमूक्ष्मरूपेया रण्डाङ्र- तिमती सुपुम्णामिअर्थः, यः कश्चिद्योगाभ्यासी बलात्कारेण योगाङ्गभूतपाणायामवलन भुक्के वशीकरोति स उक्तविधो र- ण्डाव्यसनी नितं सुषुम्णायामासक्तः शुचिः शुद्धोऽस्तीति ज्रेयः, अतो लोकशास्त्रे रण्डागामिनामघोगतिर्भवतीति पति- पादितमसमञ्जसमेवेति भावः॥ ३४॥ किश्च लोके शास्त्रे च दावाग्निपदायिनां नरकमाप्तिः श्रूयते- डत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं पलपांत। बोधदावािना दग्धं येन द्वैतवनं घनम्। अतिपुण्यां गति याति स हि दावाभिदायकः ॥३५॥ बोधदावाग्निनेति। येन ज्ञानिना कर्त्ा बोधदावागनिना बोधो जीवत्रह्मैक्यविषयं ज्ञानं स एव सर्वद्वैतवनदाहकत्वादवा्रिरिव

उन्मत्तप्रलापशतकम। ८०९

दावानलस्तेन करणभूतेन घनं सघन द्वैतवनं द्वैतं विश्वमेवाज्ञा- नसहितं वनमरण्यं दग्धं दाहं प्रापितं स उक्तलक्षणो हि प्सिद्धो दावाग्निदायको द्वैतवने ज्ञानाग्निसमर्पकोडतिपुर्ण्या मायाविद्या- दिमलरहितां गतिमात्मरूपां स्थिर्ति 'स आत्मा अपहतपाप्मे'या दिश्रुतेर्याति प्राम्नोति अतो दावाप्निदायिनां नरकमाप्तिर्भ- वतीति लोकशास्त्रेषु प्रतिपादितं तदस्मन्मतेऽसमञ्जसमेवेति भावः ॥३५॥ किश्च लोकशास्त्रेषु गावः सर्वदा गृह एव न निरोद्धव्या निरुद्धाश्चेत्तामां समये समये तृणजलादिक देयमनन्तर स्व्र- यम्भोक्तव्यमन्यथाकरये नरकपातः स्यादित्युक्तमत्र तून्मत्तस्त- द्विरुद्धं प्रलपति। गृहे स्थितानामपि यो गवां ग्रासं ददाति न। आचरत्यात्मनः पुष्टि सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३६ ॥

गृह इति। हे शिष्य यो ज्ञानी गृहे स्थितानामपि गृह्यत आत्मतया स्व्रीक्रतिकियते तद्हं शरीरं तस्मिन् स्थितानामपि वाधि- तत्वेन मारब्धक्षयपर्यन्तं स्थितानां प्रारब्धभोगानुकूलतया स्व- रूपेण विद्यमानानामपि लोकटष्टौ गवामिन्द्रियाणां ग्रासं ग्रस्यत उपभुज्यत इति ग्रासस्तत्तद्विषयभोगस्तं न ददाति न समर्पयत सत्वबुद्धिपूर्व नार्पयतीति यावत, किश्चात्मनः स्वस्य पुष्टिं पालनमाचरति करोति स उक्तलक्षयाः पुरुषः सर्वपापैः सर्व- किल्विषैः प्रमुच्यते प्रकर्षेण मुक्तो भवति अतो लोकशास्त्रोक्त विरुद्धमत्रति भावः ॥ ३६ ॥ किश्च रसविक्रयियां लोकशास्त्रेपु दोपः पदर्शितोऽत्र तृ- न्मत्तस्त द्विरुद्ध पलपति । १०२

८१० बोघसारे।

रसा: सर्वेपि विकरीता धर्माधर्ममजानता। ग्रन्थौ बद्धं बोधधनं स धन्यो रसविक्रयी॥३७॥ रसा इति। हे श्रिष्य येन ज्ञानिना धर्माधर्म धर्मो वेदविहि- तम्बस्विहिनाचारोऽधर्मश्र वेदनिषेधितः स्वस्व्ानिहिताचार- स्तगो: समाहार एकनद्दावस्तमजानता न जानातीति अजा- नन्तेनाऽननुसन्दधता सता मर्धेपि समस्ता अपि रसा विष- यसुखविशेषा विक्रीता ज्ञानमूल्यग्रहणेन परित्यक्ता:, किश्च ग्रन्थ।वहङ्कारलक्षणे चिदचिद्गन्थिरुपे बोधधनं बोधो जीवब्रह्मै क्यविषयं ज्ञानं तदेव धनं द्रव्यं बद्धं धृतं स उक्तविधो रसवि- क्रयी रसानां विषयसुख विशेषायां विक्रयी विक्रेता परित्यागी- सर्थः, धन्यः कतकृतोऽस्ति अतोन्यशास्त्रेषु रसांवक्रायणं नि- न्दितत्व्रमुक्तं यत्तदममञ्चसमेवेोत भावः ॥ ३७ ।। किश्च नर्यामक्कुरकारिणां गीतायां नरकपात उक्तोडत तृ. न्मच्स्तद्विपरीतं मलपति। अन्तर्याम्यात्मना येन रचितो वर्णकक्करः। स्वयं शङ्कर एवासौ वर्णितो वर्णसङ्करी॥ ३८॥ अन्तरिति। हे श्षिष्य येन ज्ञांनना अन्तर्याम्यात्मनाSन्तः सर्वभुतानां भौतिकानां चान्तरे वर्तमानः सन्तानि सर्वभूतानि यमयति अमावन्तयामी स एवात्मा स्वरूपं यस्य तेन 'यः सर्वे- ष्वन्तः तिषठुन्सर्वाणि यमयती'ति श्रुतेर्वर्यासङ्करो वर्यानां ब्रा- हणाबीनां मक्करो मेलनं रचितोऽद्वितीयब्रह्मचैतन्यमात्ररूपेगौक्यं पापिनोऽसावुक्तविधो वर्णमङ्करी वर्णानां ब्राह्मगादीनां सङ्कर ऐक्यं-विद्यतेस्य स तथोक्त: स्वयं स्व्रतः सिद्ध: शङ्कर एव शं सुखं जगतः करांतीति शङ्करो जगदानन्दकरः परमातमैव

उन्मत्तप्ला पशतकम्। ८११

'एप हयेवानन्दयाति-एनस्यैवानन्दस्यान्यानि भूनानि मात्रामुप- जीवन्ती'त्यादिश्रुतिभिर्वर्णितः कथितः, अतो। 'दोपरेतैः कुल्नानां वणंसङ्करकारकैः। नरके नियतं वामो भवतीत्यनुशुश्रुमे'॥ इयादिभिर्वाक्यैर्वर्णसङ्काकारियाा नग्कवासी भवनीति यत्पतिपादितं तदसमञ्जसमेवेात भावः।। ३८ ।। इदानीं वेदपाविनां लोकशास्त्र दुर्गतिः प्रोक्ताडत तून्मत्तस्त हविरुद्धं मलपति। येन वेदा: समभ्यस्य विदित्वाऽर्थ स्व्चिन्तया। ल्लाविताः सह वेदान्तैर्वेदप्टावी स मुच्यते ॥३९॥ येनेति। हे शिष्य येन ज्ञानिना वेदा: श्रुनयः समम्यस्क सम्यगधीय ततस्तेषामर्थ तात्पर्य जीवव्रह्मैक्यरूपं विदित्ा ततः स्वचिन्तया स्वात्मचिन्तनहेतुना वेदान्तैरुपनिषद्भििः सह साकं ते वेदा: पाषिता विसष्टाः स एताहृशो वेदपुवी वेदा- भ्यामत्यागी मुच्यते मुक्तो भवति अतो लोकशास्त्रेषूक्तममम- ञजसमेवेति भावः । ३९ ॥ इदानी लोकशास्त्ेषु शिवनिर्माल्यभोजिनां निन्दत्वमुक्तम- शन्मत्तस्तद्विपरीतं मलपति। शिवे निवेदितं सर्व शिवनिर्माल्यतां गतम्। तह्ुनाक्ति पावित्रात्मा शिवनिर्माल्यभोजनः ॥४०।। शिव इति। हे शिष्य ज्ञानिना सर्वे समस्तं जगच्क्विवे ब्र- हामिन्ने पत्यगात्मनि निवेदितं तन्माव्वतयाSवलोकितं तच्छिव- निर्माल्यतां शिवस्वत्वं गत पापतं तच्व जगद्विपयजातं पावत्मा-

८१२ बोधसारे।

रब्धशोवं भुनक्ति अवलोकयात यः स शिवनिर्माल्यभोजनः प- वित्रात्मा शुद्धान्तःकरणः सन् मुच्यते मुक्तो भवति अनो लो- कशास्त्रे शिवनिमाल्यभोजिनां दुर्गतिरुक्ता तदसमञ्जसमेवेति भावः ॥ ४० ॥ किश्चाऽन्पशास्तेरेषु स्त्रीभोगो निषेधितः पातिसहेतुत्वाद्व- हचारिणामत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं प्रलपति। ब्रह्मचर्य गतो भुङ्के सर्वा नगरनायिका: । लिप्यते न स पापेन चित्रं वेदान्तदर्शनम् ॥४१॥ ब्रह्मचर्यमिति । हे शिष्य यः पुरुपो ब्रह्मचर्य ब्रह्मयि चरतीति ब्रह्मचरो ग्रहमाभिन्नः प्रत्यगात्मा तस्येदं ब्रह्मचर्य स्वस्मिन्व्रह्माभिन्नस्फूर्तिरूपं कर्म गतः प्राप्तः सन् सर्वाः समस्ता नगरनायिका नगरं शरीरं तस्मिन्नायिका: स्वविषयान्भोक्तारं पतिपापिका वृत्तयस्ता भुङ्गेऽनुभवति स उक्तलक्षणो ब्रह्म- चारी पापन किल्विषेगा न लिप्यते सम्बद्धो न भवति, नन्वेवं लोकविरुद्धं शास्त्रविरुद्धं चैतत्कथं सम्भाव्यमिसाशक्काह चि- त्रमिति, वेदान्तदर्शनं दृश्यते ज्ञायते ब्रह्मानेनेति दर्शनं शास्त्रं वे- दान्तनामक दर्शनं शास्त्रं चित्रमत्याश्चर्यमस्ति वेदान्तशास्त्र- स्याश्चर्यरूपत्वात्तदर्थस्याप्याश्चर्यरूपत्वमत उक्तर्ये सम्भावना कार्येति भावः ॥४१। किश्न लोकशास्त्रेपूच्क्विष्टभोजनं निषेधितमत्र तून्मतस्तद्व रुद्धं मलपति। योगिनामवधूतानां शुकादीनां मुखाच्च्युतम् । किञ्चिदुच्छिष्टमास्वाद्य मुच्येदुच्छिष्टभोजनः ॥।४२।। योगिनामिति। हे शिष्य योगिनां जीवात्मैक्यानुभचिनां

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८१३

अत एवावधूनानां वर्गाश्रमतदर्मातीतानां ुकादीनां शुको व्यामपुत्र आदिः प्रथमो येषां दत्तमरतप्रभृतीनां मुखाद्वदना- च्च्युतं निसटतमुच्छिष्टं तदनुभवस्य मर्वस्यावर्णनीयत्वात्तदनुभव- स्योच्छिष्टरूपं वाक्यजातं किश्चित्स्वल्पमपि आस्वाद्य तदनुभवम- ङ्रीकृत वर्त्तमानः स तादृश उच्छिष्टभोजन उच्छिष्टृस्य भोजनं भोगो यस्य स तादृशो मुच्येन्मुक्तो भवेदतो लौकिकशास्रे- पूक्तमु्क्छिष्टभोजिनां पातित्यमसमंजसमेवरेति भावः ।४२ ॥ किश्त्र लोकशास्त्रेपु। 'स्वदत्तां परदत्तां वा हरेत सुरविप्रयोः। स याति नरके घोरे यावदिन्द्राश्चतुर्दशे'ति॥ ब्राह्मणदृत्तिहारिणां नरकपातो वर्ितोडत तून्मत्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति। व्रह्म जानाति तस्यैव ब्राह्मणस्य स्वचेतसः । वृत्तिलोपः कृतो येन स धन्यो वृत्तिलोपकृत्।।४३।। ब्रह्मोन।यः पुरुषो ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं प्र- सगभिन्नं वस्तु जानाति अहामति वेत्ति तस्य स्वचतमः स्व आत्मैव चेताऽन्तःकरणं यस्य तस्य तादृग्विधस्यैव मुख्यस्य ब्राह्मणस्य व्रह्मविदो येन तदुपदेष्टा व्ृत्तिलोपोऽन्तःकरणस्या- सच्वपदर्शनन तद्टनीनां लोपो विनाशः कृतोऽसत्वं सम्पादित- मित्यर्थः, स उक्तलक्षणो ब्राह्मगास्य वत्तिलोपकृद्वत्तीनां लो- पो विनाशस्तस्य कृत्कर्त्ता धन्यः कृनकृत्योस्तीति ज्ञयम्, अनो व्राह्मणवृत्तिहारिणां नरकपाप्तिरभवतीति यदुक्त तदयुक्तमेवे- ति भावः । ४३॥ किश्न पुराणेपु व्ृन्ताकदग्धान्नकालञ्जगृञ्जनादिभक्षकाणां भगवत्माप्तिर्दूरेति प्तिपादितमत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्ध प्रलपति ।

८१४ बोघसारे।

यस्तु वृन्ताकदग्धान्नं कलिआ्जदि यदच्छया। लब्धमश्नाति हि मुनिस्तस्यादूरतरो हरिः ॥ ४४ ॥ यस्त्विति। यस्तु ज्ञानिषु प्रसिद्धो मुनिर्मननवान्विहिसा - असम्पादनेन मनने विक्षेपवाहुल्यदर्शनाद्यदच्छयाऽयव्रतो कब्धं पाप्त वन्ताकदग्घान्नं वृन्ताकन्दग्धमन्नं च स्थालीपुरीषं तयोः समाहारस्तत्कलञ्जादि कलञ्जमाि मुखयं यस्य तत्तथोक्तमा- विपदेन लशुनगृञ्जनादिकमपि अश्नाति भक्षांत तस्य निषिद्ध- वन्ताकादिभोजिनो हरिः सर्वद्वैतहरणशील आत्माऽदूरतरो न दूरतरोऽतिसत्रिकृष्ट इसर्थः, अस्ति प्रपतो लोकशास्त्रेषु कलञ्जा- दिभक्षकायां भगवत्पदं दूर इति यदुक्तं तदयुक्तमिति भावः। । ४४। किश्च धर्मशास्त्रे वारुणीपानेन नरकपाप्तिर्भवतीति पति- पाितमत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं मलपति। भृगवे वरुणनोक्ता ब्रह्मविद्या तु वारुणी। तद्वारुणीरसास्वादमत्तानामुत्तमा गतिः ॥४५॥ भृगव इति। हे शिष्य भृगवे भृसुनामकाय वरुणयुत्राय तमेन बरुयां शरयांगताय वरुणेन मचेतसोक्ता कथिता या ब्रह्मविद्या ब्रह्मणो देशकालनस्तुकृतपरिच्छदशून्यस्य वस्तुनो विद्या ज्ञानमस्ति सा तु मैत्र वारुणी वारुणीनाम्न्यस्ति वरुणन प्रोक्तत्वा 'तेन प्रोक्तम'सण् 'सैषा भागनी वारुणी विद्या परमे व्योमन्पतिष्ठितति अ्रुनेः, तद्वारुणीरसास्वादमत्ताना मो- कलक्षणा या वारुणी वारुणीनाम्नी मदिरा तस्या रस: सुखं 'रसौ वै स'इत श्रुतेस्तस्यास्त्रादोऽनुभवस्तेन मत्ता उन्म- नीमावं माप्तास्तेषामुत्तमा श्रेष्ठा गति: स्थितिर्भवति, यद्ोद्वतं निवृत्तं तमोऽ्ज्ञानलक्षणमान्व्यं यस्याः सकाशादित्युत्तमा

उन्मत्तप्रलापशतकम। ८१५

स्वयंप्रकाशात्मस्वरूपा स्थितिर्भवतीसर्थ:, अतो धर्मशास्त्रेपु बा- रुगीपानेन नरकपासी भवतीत्युक्तमसमञ्जसमेवेनति मा व:। ४ ५ I अस्यैवार्थ स्पष्टयति। पराग्वृत्ति परित्यज्य या प्रत्यक्सा तु वारुणी। तदाभ्यासरतानां च न दूरे परमं पदम् ॥ ४६ ॥। पराउट्रांत्तमिति। हे शिष्य परामत्रत्ति पराची वाहाहरय- विषपा या वृत्तिरन्तःकरणस्य साभासोश्स्तां परिसज्य वि- हाय या मांसद्धा ज्ञानिषु प्त्यगन्तरात्मविषयिण्यपरो- क्षानुभूतिरिसपरपर्ायार्डास्त सा तु लोकपसिद्धवृत्तिवल- क्षगोक्तळक्षणणा वृत्तिरेव वारुणी वरुगोन मोक्ता वारुण्य स्तु ततः किमित्यत आह तदिति, तदभ्यासरतानां तस्या उक्तलक्षयााया अहंब्रह्मास्मीति वत्तेर्योऽभ्पासः पुनःपुनर- वर्तनं तत्र ये रता रममाणास्तेषां च तेषामेव नान्येषामित्यर्थः, परमं कार्यकारगानीतं पदं स्वरूपं न दूरे नैव दूरदेशेडस्ति किन्तु ममीपमेवास्त आत्मत्वात्तदवृतिमत्वाच्च तेषामिति भावः।।४६।। किश्च शास्त्रेषु अजितेन्द्रिपायां मोक्षो नास्तीत्यापादित- मत्र तून्मतस्तरद्विरुद्धं पलपति। सुन्दरीं वीक्ष्य चित्कान्तामिन्द्रियेश्वरमिन्द्रियम्। मानसं स्खलितं येषां ते मुक्ता अजिंतन्द्रियाः।४७॥ सुन्दरीमिति। हे शिष्य येषां ज्ञानिनां सुन्दर्री सुखस्न- रूपा चित्कान्नां कमनीयां चिद्रपां वीक्ष्ष साक्षादवलोक्प चिदूर्पा मुमुक्षुकामनाविषयामनुभूयेत्यर्थः, इान्द्रियेश्वरं समस्ते- न्द्रियाणामध्यक्षमन्द्रियमन्तःकरणारुपं मानसं मनः रखालतं स्रस्तपसत्त्रं संपन्नमित्पर्थः, लोकेपि रखलितेन्द्रियाणामजिते-

८१६ बोधसारे।

न्द्रियत्व्रपसिद्धेस्त उक्तलक्षणा रखलितेन्द्रिया अजितेन्द्रिया न जितं वशीकृतमिन्द्रियमन्तःकरगां यैस्ते तथोक्ता मनसो- Sसच्वात्तद्वशीकारस्यापि तथात्वादजितेन्द्रियत्वं मुक्ता मोक्षं प्राप्ता इत्यर्थः, मनोनाशस्यैत्र मोक्षत्वप्रसिद्धेरतोऽजिते्द्रियाणां मोक्षो नास्तीत्युक्तिरयुक्तोंत भावः।। ४७।। किश्च आरूढपतितानामशुचित्वं लोकशास्त्रे प्रतिपादित- मत्र तून्मत्तस्ताद्विरुद्धं मलपति। योगभूमिं समारुह्य गम्भीरे ब्रह्मसागरे। पश्चान्निपतितो लीन आरूढपतितः शुचिः ॥४८। योगभूमिमिति। हे शिष्य यः कोपि पुरुषः पूर्व योग- भूमिं योगो जीवब्रह्मैक्यज्ञानं तस्य भूमिं भुवं तुर्याभिधां स- समभूमिमिसर्थः, समार्ह सम्यगारूह्य संपाप्येसर्थः, पश्चादनन्तर गम्भीरे निम्ने ब्रह्मसागरे ब्रह्मदेशकालवस्तुकृतपरिच्छ्ेदशून्यं वस्तु तदेव सागरः समुद्र इव ता्मिन्निपतितो योगभूमितो ब्रह्मणि रखलितः सल्लींनस्तत्रैव लयं प्राप्तः स तथातिध आ- रूढपतितः पूर्वमारूढः पश्चात्पतितः पातं प्राप्तः स शुचि: शु- द्धोडस्ति अत आरूढपतितानां यत्पातिसं पतिपादितं तदमञ्ज- समेवेति भावः ॥४८॥ किश्च लोकशास्त्रे कर्मनाशानदीजलस्पर्शो निषेधितोSत्र तून्म त्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति । चिद्विद्याकर्मनाशायां नद्यां स्नानं मया कृतम्। कर्मनाशाजलस्पर्शात्कर्मबन्धो निवर्त्तते ॥४९॥ चिद्विद्ेति। हे शिष्य मया साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासेन चिद्िय।कर्मनाशायां चितो विद्या ज्ञानं पत्यगभिन्नन्रह्मचैतन्य-

उन्म त्तप्रलापशतकम। ८१७

ज्ञापिकाहं ब्रह्मस्मीतिप्रमाख्या वृत्तिरत्र ग्राह्या, सैव कर्म त्रिवि- धमपि सश्चितपारब्धकक्रियामाणाख्यं नाशयतीति सा तथोक्ता तस्यां नदां सन्ततं प्रवाहवत्वेन नदीवत्तस्यां स्नानमवगाहनं कृतमाचरित क्षीयन्ते चास्य कर्माणी'ति श्रुतेः, 'ज्ञानागनिः सर्वक- र्माणीति स्मृतेः, ततश् किंफलं प्राप्त तत्राह कर्मनशेति, कर्मना- शाजलसपशति्किर्मयां नाशिका या विद्या तस्या यज्जलं रसशब्द- वाच्यं ब्रह्मसुखं तस्य स्पर्शोऽनुभवस्तस्माद्, यद्वा डलयोरभे- दात्कर्मनाशया सह यो जडस्य जाड्यांशस्य स्पर्शो योगस्त- स्मावकर्मबन्धः कर्मभिः कृतो यो बन्धो बन्धनमकर्त्रात्मनि क- र्वभोक्तृत्वरूपः स निवर्त्तते विनश्यतीसेवं मत्कर्मबन्धनिवृत्त्या निश्चितमतः कर्मनाशाजलस्परशों न कर्त्तव्य इति लोकशास्त्रेषू- क्तमसमअ्जसमेवेति भावः।४९ ॥ किश्चाङ्गतङ्गादिनिषिद्धदेशेषु वासे कृते पुनः संस्कार: कर्त्तव्य इति लोकशास्त्रेषूक्तमत्र तून्मत्तस्ताद्वरुद्धं पलपति। अङ्गवङ्गकलिङ्गेषु सौराष्ट्रमगधेषु च। सर्वत्र परिपूर्णोऽहं पुनः संसक्कारवर्जितः ॥५०॥ अङ्गवङ्गति। हे शिष्य अङ्गवङ्गकलिङ्गेषु अङ्गश्चाङ्गनामको देशविशेषो वङ्श्चा वङ्गनामको देशविशेष: कलिङ्गश्व कलिङ्गनाम- को देशविशेषस्तथा सौराष्ट्रपगधषु च सौराष्ट्रश्ैतन्नामको देश स्तेषु अनुक्तसमुच्चयार्थश्चशब्द: सर्वत्रोक्तानुक्तेषु सर्वेषु निषि- द्वदेशेषु शुद्धदेशेऽपि अ्रहमहंपदलक्ष्यो ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा परिपूर्ण: व्याप्तोडांस्म तथापि पुनः संस्कारवर्जितः पुनर्भूयः संस्कारो व्रतबन्धादिरूपस्तेन वरजितो रहितः, किश्च पुनर वार वारं यः संस्कारो जन्मादिकाारणीभूतो वासनारुपस्तेनापि वर्जितो ही- नोडास्मि निर्विकारत्रह्मरूपत्वादतो वङ्गािनिन्द्स्थानात्पुनः- १०३

८१८ बोधसारें।

संस्काररूपं प्रायश्चितमभिहिनं तदयुक्तमेन्रेति भावः ॥ ५० ॥ किश्च गृहस्थानां स्व्रगृहं त्यक्त्काऽन्यगृहवासो निषोधितो लौकिकशास्त्रवु अत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं पलपति । निजं गृहं परित्यज्य रमते परमन्दिरे। स गृहस्थो गर्ति गच्छेत्परामिति विदां मतम्॥५१॥ निजमिति। हे शिष्य यो गृहस्थो निजं स्वीयं गृहं गृह्यते स्व्रात्मतगाडङ्गीक्रियत इति गृहं शरीरत्रयं परिसज्य विसृज्य श- रीरत्रये स्व्त्वं स्वरीयत्त्रं चोभपर्माप विहायेसर्थः, परमन्दिरे परं कार्यकारणातीनं परिपूर्णस्त्ररूपं च यद्व्रह्माभिन्नं पत्यगात्मचैन- न्यं तदेव मान्दरं गृहांमव सर्तवासत्वात्तस्मिन्व्रह्माभिन्ने प्रसगा- त्मनि रमत क्रीडनि स उक्त लक्षणो गृहस्थो लोकदष्टया व्यत्र- हारदशायां गृहस्थो गृहे शरीरत्रये स्थः स्थितोपि परामतिश्रंष्ठां गति ब्रह्माभिन्नप्रयगात्मरूपा स्थिति गच्क्वेत्माप्नुयादिसेवं वि- दां ज्ञानिनां मतं निश्चितमा्ति अर्थाल्लौकिकशास्त्रे परगृहेषु रमतां स्त्रगृहसागेन गृहस्थानां नरकमा्तिरिति वार्णत यत्तदज्ञानिम- तमेवेति भाव: ॥५१॥ किश्च न जातु कामान्नभयान्न लोभाद्वर्म सजेज्ीवित- इ्यापि हेतोशरत्दना लौकिकशास्त्रेषु सुखलोभेन सुकृतलक्षणो धर्मो न त्याज्य इत्युक्तपत्र तून्मत्तस्ताद्वपरीतं मलपति। आत्मनः सुखलोभेन सुकृतं येन हारितम्। स एत सुकृती शेषः सुकृत्यपि हि दुष्कृती ५२। आत्मन इति। हे शिष्य येंन पुरुषेग्ाऽडत्मनो ब्रह्माभिन्नप- त्यगात्मनाडमेदेडपि मेदव्यपदेशेन षष्ठी राहोः शिर इति व- दातमनः सवरूपभूतमित्यर्थः, यत्मुखम् 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजाना-

उन्मत्तप्रलापशतकम। ८१९

द्, विज्ञानमानन्दं ब्रह्म, यो वै भूमा तत्सखं, रमौ वै स, इत्यादि- श्रुतिभ्यस्तस्य सुखस्यानन्दस्य निमित्तेन सुकृतं पुण्यकर्मापि हारितं चिनाशितमसत्त्तरटष्टयाना- दृतं, यद्वा हारितमीश्वरे समर्पितं 'नान्योतोस्ति द्रष्टे'त्यादिश्रुतेः परमात्मनः सकाशात्कर्तृत्वस्य पृथगसच्वेन स्वकर्तृकं सुकृतं ख- त्पतीयते तन्न स्वस्य किन्त्वीश्वरस्गैवसेवं परात्मनसतन्न ममेति निश्चितमिति भाव:, स एवोक्तलक्षणः सुकृतत्याग्यव सुकृती सुकृनं पुण्पकर्मास्यास्तीति स तथोक्तः मर्वपुण्यफलभूनात्मसुख- लोभवत्वाच्छेषस्तदन्यः कश्चित्मुकृत्यपि हि लौकिकशास्त्रेपु प्र .- सिद्धो लोकदष्टयापि पुण्यकर्मा प्रतीयमानोषि अस्मद्द्ृष्टया दुष्कृती दुष्कृतं पापकर्मास्य विद्यते स तथाभूनोरडास्ति संसा- रलक्षणानरक पराप्तिहेतुत्वाल्लौकिकपुण्यकर्मगोऽनः सुखलोभ- कामाभ्या जन्ममरणादिसंसारभयहेतुकत्ात्तद्विहाय सर्वदा संद्रूपस्थितिरुपजीवनहेतुत्वेन सुकृतत्यागादेव मुक्तिमिद्धेर्ने जात्वित्यादिषूक्तमुन्मत्तमलपितमेव्रेति भावः ॥ ५२॥ किश्र लोकशास्त्रेषु ज्ञानस्पैव ज्ञानत्व्रं विनेकस्येव विवेक- त्वमट्वैनरूपस्यैव कैवल्यत्वं प्रतिपाद्यतेऽत्र तून्मस्तस्ता्द्वपरीतं मेंल- पति। अज्ञानमेव विज्ञानमविवेको विेकिता। सर्वात्मकत्वं कैवल्यं येषां ते सिद्धसत्तमाः ॥५३॥ अज्ञानमेवेति। हे शिष्य अज्ञानमेव न विद्यने ज्ञानं यस्मा- न्तदज्ञानमुत्तमं ज्ञानं, यद्रा न विद्यत ज्ञानं ज्ञेयविषयीकरगां यस्मि- स्तदज्ञानं चेत्यरहिनं चिन्मात्ररूपं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मचनन्यं नदेव विज्ञानं निशिष्टं ज्ञानं येषां, किश्नाऽविवेको विवेकताडविको विविक्तस्वरूपत्वाद्द्विवेकसदशोडिवको विवाकता येषामस्ति

८२० बोघसारे।

सर्वद्वैतात्यन्तासच्ताद्वात्मैवातिवेकशब्देन ग्राह्य उभयत्र नञ्गर्युदा- साथों न ब्राह्मणोडब्राह्मगा इति वाद्विवेकिता विवेकित्व विवेकफलमित्यर्थः, येषामस्ति किश्च सर्वात्मकत्वं समस्तस्य जगतो द्वैनस्य 'सर्वे खल्विदं ब्रह्मे'ति श्रुतिदृष्टया सर्वबाधेनाSSत्म- कत्व्रं व्रह्माभिन्नपसगात्मत्वं केवल्पं केवलस्याखण्डरसात्मन प्रा- त्मकत्वं येषामस्ति त उक्तलक्षणनन्तः सिद्धसत्तमाः सिद्धेषु स्वात्मसाक्षात्कारवत्सु मध्ये सत्तमा अतिश्रेष्ठा ज्ञेयाः, अतो लोकशास्रे ज्ञानस्य ज्ञानत्वं विवेकस्य विवेकत्वमद्वैतस्य केवलत्वं यदुक्तं तदसमअ्जसमेवेति भावः ॥ ५३।। किश्च लोकशास्त्रेषु विषरीतकारियां नरकपातो वर्णितोऽत्र नून्मत्तस्तद्विपरीतं मलपति। बोधो यदवधानेन तन्मनो नाशयन्ति ये। विपरीतकृतां तेषां मुक्तिरित्याह शङ्करः ॥ ५४ ॥ बोध इति। ये ज्ञानिनो यदवधानेन यस्य मनसो मनः कर्तृकमव- धानमनुसन्धानं तेन कृत्वा बोध: श्रवणादिना जीवब्रह्मैक्यज्ञानं जायते तत्स्वोपकारक मनश्चित्तं नाशयन्ति आ्रत्मनः पृथगस- च्वदृष्टयाSवलोकयन्ति तेषामुक्तविधानां विपरीतकृतां विपरीत- कारिणां मुक्तिमोक्षो भवतीति एवं शङ्करः सर्वजगत्मुखपदः शिव आह कथयामास शङ्करपदेन तद्वचने पमाणता सूचिता, एवं वदतामेत्र च शङ्करत्वमपि अ्रतो विपरीतकरिणां नरकपातो भवतीत्यसमञ्जसमेवोक्तमिति भावः।।५४। किश्च लोकशास्त्रे स्वधर्मकीर्तनं निषिद्धमत्र तून्मत्तस्तद्विप- रतिं मलपति। वेदान्तपाठरूपण स्वधर्मा: कीर्ततिता मया।

उन्मत्त०द्विभायो ब्राह्मणः । ८२१

स्व्धमकीर्त्तनादेव सायुज्यं पदमर्जितम् ॥ ५५॥ वेदान्तेति। ह शिष्य मया ज्ञानवता वेदान्तपाठरूपेण वेदा न्तानामुपनिषदादिग्रन्थानां पाठः पठनं तदेव रूप स्वरूप पस्य तेन स्त्रधर्मा: स्वस्यात्मनो ये धर्मा अ्र्मङ्गांनविकारत्वािस्वभावा: कीर्तिता: कथिताः सन्ति तेनच कि फलं प्राप्त तदाह स्वधर्मेति, स्वधर्मकीर्तनात्स्वस्यात्मनो ये धर्माः स्व्रभावास्तेषां कीर्तनं कथनं तस्मात्मायुज्यं ब्रह्मणा सहैक्यं पदमेव्राऽजिंतं सम्पादित- मतो धर्मशास्त्रे स्वधर्मकीर्नर्नानषेधोडयुक्त एवेति भावः ।५५।। किश्च द्विभार्यब्राह्मयास्य पूर्वपतित्रतामार्यात्यागेन द्वितीय- भार्यानिषेधो धर्मशास्त्रंभहितो डत्र तून्मत्तः स एत विहित इति प्लपति। द्विभार्यो ब्राह्मणो यस्तु त्यजेत्पूर्वी पतिव्रताम् । परस्या गुणलाभेन स याति परमां गतिम् ॥४६॥ द्विमार्य इति। हे शिष्य यस्तु यो ज्ञानिषु प्रसिद्धो लोक- विलक्षणो द्विभार्यो द्वे भार्ये जाये यस्य स तथोक्तः पवृत्तिनि- वृसारये भार्ये अ््रत्र वक्ष्यमायं ब्राह्मणो ब्रह्मवेत्ता परस्था द्वितीय- भार्याया गुणलोभेन गुणानां शान्तिदान्सादिधर्मायां लोभेने- च्क्या पूर्वा प्रथंमभूनां पतिव्रतां पत्युः कर्तृरपस्य व्रतं नियम इन नियमो व्रतं यस्यास्तां त्यजज्जह्यात्म उक्तलक्षणः पूर्वभा- र्यासागी परमां श्रेष्ठां मुक्तिरूपां गर्ति स्थिर्ति याति मा प्रोति ॥ ५६॥ एतच्छ्लोकस्यार्थ स्वमुखेनैव प्रतिपादयितुं गद्येन प्रतिजा- नीते। एतस्यविवरणम्।

८२२ बोधसारे।

एतस्येति। एतस्यास्य श्रोकस्य विवरयं व्यारुयानं क्रियत इति शेष:, तत्मतिज्ञातमेव्राह। प्रवृत्तिश्वनिवृत्तिश्व द्वभार्ये वेदबोधिते। प्रथमा कर्मनिष्ठा स्याद्ह्मनिष्ठा तथाऽपरा ॥ ५७ ॥ पतृत्तिश्रेति। हे शिष्य ब्रह्मविदो ब्राह्मणस्य प्रवृ- च्तिश्च प्रवृत्तिनाम्न्येका निवृत्तिश्च निवृत्तिनाम्न्यपरेत्येवं द्वें उभे भार्षे जाये 'तज्जाया जाया भर्वतत यदस्या जायते पुनरिति श्रुनेः प्रवृत्तिस्त्रियां पवृत्तरूपेण स्वोत्पत्ते- निवृत्तिस्त्रियां च निंवृत्तरूपेण स्वोत्पत्तेश्रानुभूगमानत्वात्पवृत्त- निवृत्तयोश्च पोषकतवेनाप्युभयोभार्यात्वं प्रृत्तिनिट्टयोरिति ज्ञयं, ते एते भार्ये वेदबोधिते वेदेन श्रुत्या बोधिते पतिपादित स्तः, तयोः स्वभावभेदेनापि नामान्तरे श्रह प्रथमेति, प्रथमा प्तृत्ति- नाम्नी भार्या कर्मनिष्ठा कर्मीण तरिहितकियायां निष्ठा सहजपी तिर्यस्याः सा तथोक्ता स्यान्भवेत्तथा तद्वत्परा निदृत्तिनाम्नी भार्या ब्रह्मनिष्ठा ब्रह्मणि देशकालवस्तुकृतपररिच्क्वेदशून्य आ- त्मवस्तुनि निष्ठा महजं प्रेम यस्या: सा तथ।विधार्डास्त भवति एते उभे मती अत्र ग्राहे॥ ५७॥ स्वभावान्तरभेदेनापि तयोरनामभेदान्तरमाह। कर्कशा रसिका चेति तयोर्नामान्तरं क्रमात। कर्कशा कर्मकाण्डस्था रसिका ब्रह्मवादिनी॥५८॥ कर्कशेति,। हे शिष्य तयो: प्रतृत्तिनिवृययोः कर्कशा दुःख- पवच्त्वात्कर्कशा कठोरा रमिका च सुखपदत्वाद्रांसका सुखदे- त्येवं क्रमात्क्रमेण नामान्तरमन्यदपि नामान्तरं नामभेदोडास्त जातित्वादेकवचनं तयोः स्थाने अप्याह कर्कशेति, हे शिष्य

उन्मत्त०द्विभार्यो ब्राह्मणः। ८२३

कर्कशा कर्कशानाम्नी भार्गा कर्मकाण्डस्था कर्मणः पतिपादकं यत्काण्डं वेदभागः तस्मिन्नेत्र तिष्ठुनीति सा तथोक्ताडस्ति, प्रवृत्तिनाम्न्याः भार्यायाः कर्मकाण्डमेत्र स्थानं तत्रैव ततिस्थितेरु- पलभ्यमानत्वादिति भावः, किश्च रसिकैतन्नाम्नी भार्या ब्रह्मवादिनी देशकालवस्तुकृतपरिच्छ्वंदशून्यमात्मवस्तु वदितुं शीलमस्याः सा तथोक्ताऽस्ति ब्रह्मपतिपादकोपनिषद्धागे तदुपलब्धस्तदेव तत्स्थानमिति भावः ॥५८॥ ननु कर्कशा मार्या दुःशीलत्वाद्रयभिचारिणी स्यादतस्ता- ज्यैव सेत्याशक्का द्वगोरपि पातिव्रसमाह। कर्कशा रसिका चेति यद्यपि द्वे पतिव्रते। रसिका स्वपति भुङ्के कर्कशा कष्टभागिनी॥५९॥ कर्कशेति। हे शिष्य कर्कशा प्रवृत्तिनाम्नी भार्या रसिका च निवृत्तिनाम्नी भार्यापीत्यवम्प्रकारे द्वे उभे पतिव्रते पत्युः प्रवृनस्य निषृत्तस्य च प्रमातुर्व्रतं नियमः कर्मपव्ृतिज्ञानप्द्टति- रूप इच व्रतं नियमो ययोस्ते तथोक्ते स्तो यद्यपि सत्यमेवैतत्त थापि रसिका निवृत्तिभार्या स्वप्ति स्वरस्था: पतिः पालको व्र- ह्माभिन्नः प्रत्यगात्मा तमेन सर्वदा भुङ्क्तेऽनुभवति किश्च कर्कशा प्रवृत्तिमार्या कष्टभागिनी कष्ट दुःखं ससाररूपं भजते सेवते तच्छीलाडस्ति एवं तयोरन्तरं ज्ञेयम् ॥५९॥ अन्यमप्युच्चत्व्रनीचत्त्ररूपं भेदमाह। कर्मनिष्ठा तु दासीव मृहकर्मरता सदा। ज्ञाननिष्ठा महाराज्ञी राजसिंहासने स्थिता ॥६०॥ कर्मनिष्ठात्त्रिति। हे शिष्य कर्मनिष्ठा तु कर्मणि विहितक्रि- यायां निष्ठा सहजमीतिर्यस्याः सा तथोक्ता मवृत्तिभार्या तुपदे-

८२४ बोधसारे।

नास्या निवृत्तिभार्यातो महत्रीचत्व्रं सूचितं, तवेव स्पष्टयति दा सीव यथा दासी सदैव गृहकर्म लेपनसंमार्जनादिकं करोति सम्पादयति तद्वत्सर्वदा मर्वकालं गृहकर्मरता गृह्यते स्वात्मतया- डग्गीक्रयत इति मृहं शरीरं तस्य यत्कर्म स्वस्ववर्णाश्रमविहितं सन्ध्यावन्दनादि नित्यं नैमितिकं च जातेष्ट्यादिकं तत्र रता- डडसक्ता भवति, ज्ञाननिष्ठा ब्ञाने जीवव्रह्मैक्यवांधे निष्ठा सह- जपीतिर्षस्याः सा तथोक्ता निवृत्तिभार्या महाराज्जी महानप- रिच्छिन्नह्मरूप आत्मैव राजा स्वयम्प्रकाशत्वात्तस्येयं महाराज्ञी स्वयम्पकाशात्मविषयिणीत्यर्थः, अतः सा राजसिंहासने राज: स्वयंप्रकाशात्मनः सिंहासने हिंसात सर्वे द्वतमिति सिंहं सर्वद्वैताप- वादरूपमासनं स्थितिस्नस्मिन्नेव स्थिता वत्तत इत्यर्थः ॥६०॥ ननु कर्कशापि स्वपत्यर्थमेत्र कर्म करोति अ्तस्तस्या: कुतो दासीसादृश्यमुच्यते तत्राह। पतिहेतोर्दिवा नक्तं गृहकर्म करोतु सा पति नालिङ्ग्य निद्राति कथं सौभाग्यभागिनी।।६२।। पतिहेतोरिति। मा कर्कशा भार्या पतिहेतोः पतिः ममाता तस्य हेतुः प्रयोजनं तस्माद्दिवा नक्तं दिवसे रात्रौ च सर्वकाल- मित्यर्थः, गृद्दकर्म गृहं स्वात्मतया गृह्यतेऽड्गीक्रियत इति गृह शरीरं तस्य कर्म सन्ध्यावन्दनादिरुपं वैदिकं लौकिकं भोजनादिकं च 'शरीरं गृह्मुच्यत' इत्युक्ते: कगेतु निर्वर्त्तयतु तथापि यतः कारणात्पर्ति पातीति पतिः स्वसत्तापदानेन पालको बुद्धेरात्मा तं नालिक्गय न परिरभ्प तेन सहैक्यमपाप्येत्यर्थः निद्राति निद्रां पाप्तोतीत्यर्थः, प्रपश्चास्फुरणपूर्वमात्मास्फुरणरूपां निद्रामनुभन-

तस्याऽपि अवास्तवत्वांन्निद्वात्वमेव'या निशा सर्वभूतानां तस्यां

उन्मत्त० द्विभार्योब्राह्मणः । ८२५

जागर्ति संयमी। यस्यां जाग्रति भूतानि सानिशा पश्यतो मुनेरि'- ति भगवद्वचनात्ततो हेतो सा कर्कशा सौभाग्यभागिनी सु शो- भनं भगमैश्वर्थमसङ्गानन्दाद्रय।दिरुपं सुभगमेव सौभाग्यं स्वार्थें ण्यत्तद्रजते तत्क्वीला कथं केन प्रकारेण स्यान्न कथमपी- सर्थः ॥ ६१ ॥ किश्न। रसरीति न जानाति कर्कशा कर्मवादिनी। पतिव्रता स्व्रभावेन भर्त्तारं स्तौति केवलम् ॥६२।। रसरीतिमिति। कर्कशा प्रवृत्तिभार्या रसरीति रमस्य सुख- क्य रीतिराचरणं 'रसो वै स' इतिक्षतेस्तां न जानाति न वेति, किन्तु कर्मवादिनी कर्म क्रिकयामेव वदितुंपतिपादयितुं शीलमस्याः सा तथाभूताऽस्ति, किश्च पतिव्रता पत्थुः मातृरूपस्य स्वामिनो व्रतं नियम इव व्रतं नियमो यस्याः सा तथा विधा यद्यपि त- थापि सा स्वभावेन स्वस्या भावः स्रेहस्तेन कृत्वा भर्त्तारं स्व्र- पोषकं प्रमात्तारं कर्तृत्वारोपेया तस्मिन्केवलं स्तौत्येव प्रशंसत्येव नतु तत्ताच्विकरूपज्ञानेन तत्सुखमनुभवतीत्यर्थः ॥६२॥ इदानीं प्रवृत्तिर्भार्यायाः सकाशान्निवृत्तिभार्याया यदन्तरं तत्मदर्शयति। ज्ञाननिष्ठा तु रसिका तत्तत्संरक्कारलक्षणैः। आनन्दयति भर्त्तारं तमेवाश्लिष्य खेलति ॥ ६३ ॥ ज्ञाननिष्ठा त्विति। हे शिष्य ज्ञाननिष्ठा तु ज्ञाने जीवव्रहमै- क्यवोधे निष्ठा सहजपीतिर्यस्याः सा तथाविधा निवृत्तिभार्या तुपदेन प्रवृतिभार्यायाः सकाशादस्या महद्वैलक्षण्यं सूचत, तदेव विशदयति रसिकेति, रसिका रसमात्मसुखं जानातीति रसि- १०४

८२६ बोधसारे।

काडस्ति अतस्तत्तत्सस्कालक्षणैस्ने च ते शान्तिदान्सादय: संस्कारा वासनाविशेषासतात्येव लक्षणानि चिह्नानि तैः कृ- त्वा भर्तारं स्वपोषकं ज्ञानात्मानमानन्दयति सुखीकरोति तमेव केवलं सुखात्मानमेव न तु दुःखितं संसार्यात्मानमिर्थः, आ- श्चिष्यालिङ् तेन सहैक्य पाप्येत्यर्थः, खेलांत क्रीडतीअर्थः, जीवन्मुक्तस्वभावेन व्यापृणोतीति भावः ॥ ६३। किञ्व। आसने शयने याने भोजने सा तदन्विता। क्षणं न तिष्ठति स्वामी तां बिना रसलालस:॥६४॥ आमनेति। मा निवृत्तिभार्याSSसने स्थाने शयने पर्यङ्कादौ शयने च याने यात्रायां भोजनेSन्नादिभक्षणे विषयभोगे वा क्रियमाया इत्यादिसर्वक्रियासु तदन्त्रिता तेन सुखरूपणात्मना- जन्वता युक्ता भवतीात शषः, आत्मापि तां सक्क्का क्षणमन्यत्र न निष्ठनीति तयोरभेदज्ञानायाह क्षणांमति, स्वामी निवृत्तिभार्याया: पतिश्चिदात्मेत्यर्थः, रसलालसः सन् रसो मुक्तिसुखं तस्मिन्ला- लसा यस्य स तथाक्तः सनू तो निवृत्तिवनितां बिना ऋते क्षणं क्षणमात्रकालमांप न तिष्ठति न वत्तते निवृत्तिवनिताया निवृ-

अतो ज्ञानी प्रवृत्तिवनितायां नैत्र रमेतेत्याह। यस्तु जानाति चातुर्यान्महदन्तरमेनयोः । स कथं तत्र मूढायां रमेत किमु तत्सुखम्॥६५॥ यांस्वनि। हे शिष्य यस्तु यः कोपि ज्ञानी तुपदेनाज्ञा- नितोऽस्य महदन्तरं सूचितं, चातुर्याच्चतुरः कुशलस्तस्य भाव.

उन्मत्त० द्विमार्योग्राह्मणः । ८२७

वसन्तमन्तरं भेदं जानाति वेति स ज्ञानी तत्र ताद्टशदु:खरू- पभार्यायां तत्र हेतुर्मूढायामज्ञानरूपार्या प्रवृत्तिर्भापायां कर्थ केन हेतुना प्रकारेया वा रमेत रमतां ज्ञानाज्ञानयोस्तमाप्रकाशयो- रिवैकत्र स्थिससम्भवान्न तयाः केनापि प्रकारेण क्रीडा मम्भ- वतीति भाव:, किमु तत्सुखं ताद्टशमूढस्त्रीभागजन्यं सुखं किसु कि तत्र किमपीसर्थ:, असच्वाद्दुःखमिश्रितत्वाच्च न तत्सुखमे- वेति भाव: ॥ ६५।। तहि तत्र केन रतिः कार्येत्यत आह। यस्तु कश्चिन्महामूढ: पामरः पशुधर्मवान्। कर्कशायां रमते रसिकांच न विन्दति॥ ६६॥ यस्त्विति। हे शिष्य यस्तु यः प्रमिद्धः कोपि पुरुषो म- हामूढो महानसन्तं मूढो मूर्खोडज्ञानित्वाद्दुःखदपदार्थसेवने कदाचिज्जातेऽपि तज्जन्यदुःखानुभवेन तत्यागोऽपिस्यात्तस्य तु त- दनुभवेषि तत्रैत पुनः पुनरासक्तत्वान्महामूढत्वमत एव षा- मरो ग्रामीणस्तत्रापि पयुधर्मवान्पशूना श्वादीनां मैथुनसमये शि- श्वस्य योन्यन्तरवरोधनेन लोककृनताडनजन्यदुःखस्यानुभूगमा- नत्वेपि तत्रैव पुनः पुनः प्रवृत्तिरूपो धर्म इव धर्मः प्रवृत्तिर्विद्य- ते पस्य स तथोक्तः से उक्तलक्षणो मूर्खस्तत्र कर्कशायां प्रतृ: त्तिरूपायां भार्यायां रमते क्रीडति, किश्च म रमिकां च सुख- पदां निव्ृत्तिवनितामपि न विन्दात नैव प्रामोति ॥६६।। तस्यां च दुःखप्राप्तौ तया सह नित्यं च कलहे च जाग- मानेपि ता न विसृजतीत्याह। तस्यां च दुःखमाप्नोति प्रत्यहं कलहायते। भूयस्तामेत्र भजते दौर्भाग्यं स्यत तादृशम् ॥६७ ॥

८२८ बोधसारे।

तस्यां चेति। सोऽतिमूढस्तस्यां प्रवृत्तिभार्यायां दुःखं केशं प्रामोति लभते प्रसहं चेत्युभयान्वयि निसमेव कलहायते कलहं करोति तथापि भूयः पुनरपि तामेव प्रवृत्तिभार्या दुःख- रूपामेव भार्या भजते सेवते, ननु दुःखानुभवे सति पुनस्तत्रैव प्रवृत्तिः कुत इसाशक्काह दौर्भाग्यमि, तस्यातिमूढस्य तादृदशं दुःखानुभवे सति पुनः पुनस्तत्रैव प्रवृत्तीच्छारूपं दौर्भाग्यमेव ज- न्मान्तरीयं दुःखपदं कर्मैव तत्र प्रवृत्तीच्छाजनकं ज्ञेयम् ॥६७॥ इदानीमस्य द्विमार्यश्लोकविवरणस्य विषयं स्पष्टयति सार्धैन। अत्र द्विभार्यशास्त्रार्थे विषयो डयं व्यवस्थितः । निवृत्तिवनितां त्यत्का प्रवृत्तो नरकं व्रजेत् ॥६८।। अव्रेति। हे शिष्य अत्ास्मिन् द्विभार्यशास्त्रार्थे द्वे उभे भार्ये जाये तयोः शास्त्रार्थे निर्णयेऽयं वक्ष्यमाणो विषयः सिद्धान्तो व्यवस्थितो निश्श्चितोऽस्ति तमेव व्यक्तं दर्शयति नि- वृत्तीति। निवृत्तितनितां निवृत्तिरूपा या वनिता भार्या तां त्यक्त्का चिहाय प्रवृत्तः प्रवृत्तिभार्यागामी नरक संसारलक्षगां नरकं व्र- जेत्माप्नुयात्संसारस्य नरकत्वे निगलम्वोपनिषच्छुतिः 'को न- रक इति, असत्ससारविपयिजनसंसर्ग एव नरक' इति ॥६८॥ प्रवृत्तिवनितां न्त्यत्का निव्ृेत्तो माक्षमश्नुते । विषमोप्येष शास्त्रार्थः प्रमाणं व्यासवाक्यतः ॥६९॥ किश्च प्रवृत्तिवनितां प्रवृत्तिनास्नी या वनितां भार्या ता सत्क्ता विहाय निवृनो निवृत्तिभार्यागामी मोक्षं मुक्तिमश्नुते प्रा- न्नोति नन्वेतच्छास्त्रविरुद्धं स्वरकपोलकल्पनयोक्तं कथमङ्गीका- ्यमित्याशख्ाह विपमोपीति, एपोडयं द्विर्गायशास्त्रविषयः

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८२९

शास्त्रार्थो निर्गाोऽपि यद्यपि विषयो विरुद्धस्तथापि व्यास- वाक्यतो व्यासः पाराशर्यस्तस्य वाक्येन प्रमाणं प्रामाणिकोऽस्ति व्यासवाक्यं च 'गुगदोपहशिरदोषो गुशाम्तूभयवर्जित इति, गुण- दोपशब्दाभ्यां विधिनिषेधरूपा प्रवृत्तिरेवाभिहिता तच्याग ए- वोभयवर्जितपदेनाभिहितस्तस्यैव च गुणत्वप्रतिपादनं मुक्तिपा- प्तिहेतुत्वात्तथा। 'सर्वधर्मान्परिसज्य मामेकं शरगं व्रज। अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः' ॥ इति च, श्रुतिरषि 'इस्ागनैके अमृतत्वमानशुरि'ति ॥६९॥ एवं द्विमार्यश्लोकार्थ व्याख्यायात्र तत्सपासिं सूर्चायतुं गद्येनाह। इति प्रवृत्तिनिवृत्तिशास्त्रविरणम्। इतीति। प्रव्ृत्तिनिव्ृत्तिशास्त्रविवरणं प्रवृत्ति: कर्मसु प्रवर्त्तनं नि- वृत्तिश्च मोक्षेच्छया ततो निवर्त्तनं तयोः शास्त्रमनुंशासकं वाक्यं 'द्विभार्यो ब्राह्मण' इत्यादिरूपं तस्य विवरणं व्याख्यान मिति अत्र समासतं ज्ञेयम, इत उत्तरं प्कृतमुन्मत्तपला पन मेवेति ज्ञापयितुमाह। अथान्यदृपि।

पूर्वोक्तोन्मत्त पला पा द न्य दितग् दुन्मत्तप लाप न मेवोच्य त इति शेपः, तत्र प्रथमं लोके कस्य चिद्धूतवाधायां सत्यां तस्यैहिक- पारलौकिकसुखमाधनभूतकर्माद्यनुष्ठानासम्भवेन मोक्षसाधनज्ञा- नहेतुश्रवणाद्यनुष्ठानासम्भवेन च सर्वसुखापाप्त्या निन्दत्वं प- सिद्धमत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं पलपति । एकौ विष्णुर्महृन्भतं व्यासेनोक्तं लगेद्यदि।

८३० बोधसारे।

तन्महाभूतसश्चारे न दूरे परमं पदम् ॥ ७० ॥ एक इति। हे शिष्य एकः स्वरगतसजातीयविजातीयभेदर- हितो विष्णुर्व्यापनशीलः परत्मात्मा महद्ेशकालवस्तुकृतपरि- च्छेदशून्यं ब्रह्मरूप भूतं सन्मात्रं पिशाचं चेति व्यासेनोक्तं बा- दरायणेन कथितमस्ति तद्यदि यर्हि लगेच्करीरे सश्चरेत्तर्हि तदा तन्महाभूतसंचारे तद्यव्यासेनोक्तं महाभूतं ब्रह्मस्व्ररूपभूतं पिशाचमदृश्यत्वे सति सर्वमाणिशरीरेषु सञ्चारित्वात्तस्य स- श्वारे प्रवेशे जाते सति परमं कार्यकारणातीतं पदं स्वकप न दूरे दूरदेशे नास्ति किन्तु समीप एव बर्त्तते लोके हि ब्रह्मभू- तस्य मबलत्वमदृश्यरूपेण शरीरप्रवेशकारित्वं प्रसिद्धमिति त- त्सादृश्येन विष्णोरपि ब्रह्मभूनत्वमतस्तत्कृतवाधावतोऽपयोजकं जीवनमिति यदुक्तं तदसमञ्रसमेव्रेति भावः।। ७0।। किञ्च डाकिनीमन्त्रजापकानां लोकशास्त्र नरकपात उक्तो- डत्र तुन्मत्तस्तद्विपरीतं मलपति। डाकिनीसिद्धमन्त्रोऽयं ब्रह्मास्मीत्यक्षरात्मक:। भावनामात्वतो यस्य सद्यस्तद्रूपतां ब्रजेत॥ ७१॥ डाकिनीति । हे शिष्य अयमेष ब्रह्मास्मीत्यक्षरात्मको- डहमहंपदलक्ष्पः कूटस्थश्चिदात्मा स एव ब्रह्म देशादपरि- च्छिन्नमस्मि भवामीसेवमात्मब्रह्मैक्यबोधकानि अक्षगगि वर्णा एवात्मा स्वरूपं यस्य स तथोक्तो डाकिनीसिद्धमन्त्रो डाकिनीनां सिद्धो मन्त्रो यथा भावनामात्रेण डाकिनीत्वमापको भवतति स इनास्ति, कुत इत्यत आ्रह भावनति, यस्य ब्रह्मा- स्मीति मन्त्रस्य तस्यार्थस्य च भावनामात्रतः केवलं भावनयैव सदस्तत्कालमेव तद्भाचकस्तद्रूपता तस्य ब्रह्मणो रूपं स्वरूप

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८३१

तम्य भावस्तत्ता तां व्रजेत्पाप्नुयादतो डाकिनीमन्त्रसादृश्या- दस्य डाकिनीमन्त्रत्वमस्य च भावनया परमपदपाप्तिदर्शनाङ्डा- किनीसिद्धपन्त्रजापकार्ना नरकपातो भवतीत्युक्तमसमञ्जसमे- घेति भाव:॥७१॥ किश्च लोके कस्मिन्नपि पदार्थे ममत्वाभिनिवेशो न कार्य इत्युक्तमत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं मलपति। गुरुशास्त्रप्रसादेन संप्राप्य परमं पदम्। ममैवेदं मया प्राप्तमिति प्राह स उत्तमः ॥ ७२॥ गुरुशास्त्रेति। हे शिष्य गुरुशास्त्रमसादेन गुरोर्महावा- क्योपदेषुः शास्त्रस्य च वेदान्तस्य प्सादः प्रसन्नता तेन कृत्वा परमङ्कार्यकारणातीतं पद स्वरूपं संपाप्योपलभ्य यः पुरुष इदं हतरूपं ममैव प्रत्यगात्मनोऽहम्पदलक्ष्यस्यैवास्ति मया मसगा- त्मना चिदाभासेनेदामति साक्षात्मापतं लब्धमित्येवं माह क. थयति स पुरुष उत्तमः श्रेष्ठोऽन्योऽघमोऽस्ति अतो गीताया 'मिदमद्य मया लव्धमि'त्यादिनोक्तमिदं ममेदं मयालब्ध- मित्येव जल्पनमासुरीसम्पच्वेन निन्धमिति तदयुक्तमव्रेति भाव:॥७२॥ किश्च लोको हि यत्किञ्चनवस्तुनः पाप्तेरेव पाप्तिरिति मन्यतेऽत्र तून्म न्स्तद्टिरुद्धं प्रलपति। यत्तु जन्मशताभ्यस्तविज्ञानैरपि वस्तुतः । न किञ्चिदपि सम्प्राप्तं तस्य प्राप्तिर्महीयसी॥७३॥ यत्विरिति। हे शिष्य यत्तु यच्च लोकप्रसिद्धवस्तुविलक्षयां वस्तु जन्मशताभ्यस्तविज्ञानैरपि जन्मनां जनीनां शतानि श-

८३२ बोधसारे।

तकानि अनन्तशतकानीत्यर्थः, तेष्वभ्यस्तानि अभ्यासेन स- म्पादितानि यानि विज्ञानानि तैः कृत्वापि वस्तुतः पारमार्थि- कदशा किश्चिदपि किमपि न प्राप्तं न लब्घमात्मस्वरूपस्य नित्योपलब्धत्वेन स्वयंप्रकाशलेन च ज्ञानपाष्यत्वाभावादिति

इति ज्ञानवतो वा पाप्तिरुपलब्धिमहीयस्यतिश्रेष्ठाऽस्ति अतः किश्चिद्वस्तुपाप्तवतो लाभोऽप्राप्तव्वतोऽलाभ इति यदुक्त तदसमञ्जसमेवेति भावः।।७३॥ किश्चातिसूक्ष्मस्यातिसूक्ष्मत्वं महतो महत्त्वं दृश्ये ह- शयत्व्रमदृश्येSदृश्यत्वं परे परत्वं स्वरे स्वत्वं च येन ज्ञायते त- त्पामाणिकं ज्ञानमित्युच्यतेऽत्र तून्मत्तस्तद्वपरीतं मलपति। अणीयसो महीयस्त्वं नेदीयस्त्वं दवीयसः । परस्य निजरूपत्वं यत्प्रत्येति प्रमा हि सा।। ७४ ॥ अगीयस इति। हे शिष्य अगीयसोऽतिसूक्ष्मस्य व- स्तुनो महीयस्त्वमतिमहत्व्मतिशयितं महन्महीयस्तस्य भाव- स्तत्वमिति विग्रहः, दृश्यत्वाभावादतिसूक्ष्मस्य वस्तुनो देशादप- रिच्छिन्नत्वेन ब्रह्मत्वादतिमहत्वं यद्यया प्रमया प्रत्येति अनुभवति, किश्च दवीयसोऽतिशयेनादृशयं दवीयस्तस्य प्रसगभिन्नव्रह्मणो नेदीयस्त्वं नेदीयः समीपतया माक्षादातदृश्यं तस्य भावस्तत्त्वं ह- ग्विषयत्वमिवादृश्यस्यात्गनः स्वत्वस्व्मकाशत्वाभ्यामतीव दृश्यत्वं यद्यया प्रमया प्रसेति अनुभवति, किश्च परस्य कार्यकारणाती- तस्य परमात्मनो निजरूपत्व निज स्व्रीयं रूपमाकृतिस्तस्य भाव- स्तत्त्वं व्यवहारावस्थायां परोक्षपत्यक्षत्वाभ्यां सर्वज्ञकिश्चिज्ञत्वा- भ्यां जगदधिष्ठानव्यष्ठ्यहङ्काराधिष्ठानत्वाभ्यां परिपूर्णसद्वितीय त्वाभ्यां च स्वपरत्वरूपभेदे प्रतीयमानेपि भागलक्षणया विरु-

उन्मत्त ०द्विभार्यो ब्राह्मणः । ८३३

द्वांशत्यागेनाविरुद्वांशचिन्मात्रस्यैक्यात्परमात्मनः स्वस्वरूपत्वं यद्यया प्रमया प्रसेति अनुभवति सोक्तप्रकारा त्रिविधरूपापि प्रमा प्रमाणरूपा वृत्तिरा्ति हीत्येवं विद्वत्सु प्रसिद्धमत एताद्व- परीतप्रमायाः प्रमात्वं यदुक्तं तदसमञ्जसमेवेति भावः।७४।। किश्च लोके शास्त्रे च लौकिक दृश्यपदार्थविषयं यज्ज्ञानं तत्सत्यमित्युच्यतेऽदृश्यपदार्थविषयकज्ञानस्य च मिथ्यात्वमत्र तुन्मत्तस्तद्विपरीतं मलपति।

यद्दृटश्यते तत्तु मिथ्या तत्सत्यं यन्न दृश्यते। एतत्प्रामाणिकत्वं हि महोपनिषदां मतम् ॥७५॥ यदिति। हे शिष्य यत्पदार्थजातं दृश्यते ज्ञायते तन्तु प- दार्थजातं मिथ्याऽमदसिति यच्चात्मस्वरूपं न दृश्यते न ज्ञा- यते तदात्मरूपं ससमबाध्यं वस्तु अस्ति एतदुक्तलक्षणं पा- माशिकत्वं प्रमाणमिद्धं ज्ञानं तस्य भावस्तत्वं हि प्रसिद्ध महो- पनिषदां महत्य: श्रेष्ठा या उपनिषद उप समीप एव निषण्णं स्थितं श्रेयः कल्याणं मोक्षरूप यासु ता उपनिषदो वेदशि- रोभागास्तासां सर्वश्रेष्ठात्मज्ञानमतिपादकत्वादुर्पनिपदां म. हत्यमिति ज्ञेयं, मतमिष्टं दृश्यस्यासत्वे श्रुतयस्तावद् 'अतोऽन्य- दार्तप, अथात आदेशो नेति नेति, नेह. नानास्ति किश्चन, त- देतज्डं मोहात्मकं मायामात्रमि'त्याद्याः, आत्मनोऽदृश्यत्वे च श्रुतयः, 'यत्तदद्रेश्यं, यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूथपि पश्यति, न चक्षुपा पश्यति कश्चनैनमि'साद्याः, अदृश्यरूपस्यात्मनः सत्वे चापि श्रुतयः 'सदेव सोम्पेदमग्र आसीत्ससं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे'- त्याद्याः, अतोऽदश्यासत्त्दृश्यसत्त्वज्ञानस्य प्रामाणिकत्वं यदु- चयते तदसमअ्समेवरेति भावः॥७५॥ १०५

८३४ बोधसारे।

किश्च लोके जगद्वतविचित्रपदार्थेषु नीरसत्वपतीतिमतः पुरुषस्य किश्चित्कालं जीवने म्तीयमानेपि भिषग्भिर्मृतत्वमेव निश्चितमित्येनं वदन्तीति पसतिद्धमत्र तून्मतस्तद्विपरीतं मल्पति । विचित्रा यस्य रचना समस्ता भाति नीरसा। जीवन्मृतकतुल्योऽसौ जीवन्मुक्तः श्रुतौ स्तुतः ॥७६॥ निचित्रेति। हे शिष्य इयं दृश्यमाना समस्ता सकला विचित्राडनेकरूपा रचना जगद्वटना नीरसा रसः सुखं निर्गतो निवृत्तो यस्याः मा तथाभूता वस्य पुरुषस्प भाति भासते असी पुरुषो जीवन्मृनकतुल्यो लोकदृष्ठ्या किश्श्चिज्जीवन्मृतकः परेतस्तन तुल्पः सदशडस्ति तथाप्यसौ श्रुतौ वेदे जीवन्मुक्तो लोकदशा जीवन्मन्परमार्थदशा मुक्तो मुक्ततां प्राप्त इसेवं स्तुतः पशंसिनोऽस्ति अतस्ताट्टशस्य जीवन्मृतकत्वं यदुच्यते लोके तदसमञ्जसमेवेति भावः॥७६॥ किश्च यस्य जन्मान हितमहितं वा किमपि न माप्त स्वे- नान्गेन वा न च स्वहितं परहितं वा ज्ञातं किमपि तस्य जन्म- व्यर्थमिति वर्दा्ति लोके कौकिकशासत्रे चात्र तून्मतस्ताद्विरुद्धं मळपति। स्वयमेव प्रकाशेत दीप: शून्यालये यथा। तस्य व्यर्थप्रकाशस्य सार्थकं जन्म वर्णितम्॥७७॥ इचयमेवेति। है शिष्य यथा यदूच्छून्यालये शून्यं दीप- प्रकाशव्यवहर्तृजनहीनं यदालयं गृहं तस्मिन्स्वरयमेवान्यव्यन- हारिजनरहिन एव प्रकाशत मकाशमानस्तिष्ठुति तथा तद्वद: पुरुष: शून्यालये शून्यं मातृपितृबन्धुभांगनीभार्यापुत्रसुहन्मि- त्रादिहीनं यदाळयं गृहं तस्मिन्सवयमेवैकाक्येवोक्तमातृपित्रादि-

उन्मत्त०द्विार्यों श्राह्मणः। ८३५

हीन एवेसर्थ:, प्काशेत दृश्येत तस्पोक्तविषस्य व्पर्थपकाशस्प व्यर्थो धर्मार्थकाममोक्षारूयार्थचतुष्टयह्ीनः मकाशो दृश्यत्वं पस्य तस्य जन्म जननं सार्थकं सफलांमत्येवमम्मन्मते वर्णितं कथितमस्तीति लोकार्थः, परमार्थस्तु यथा यद्धद्दीपः प्रदीपः शून्यालये शून्यं दीपमकाशव्यन हर्तृजनहीनं यवालयं त्मिन्सव- पमेव स्वमकाशव्यवहर्तृजनरहित एव प्रकाशेत प्रकाशमानो चर्त्तेत तथा तद्वयः पुरुषो जन्मान्तरीयसाधनैः कस्माच्चित्म- तिबन्धात्पूर्वजन्मनि अप्ाप्तसाक्षात्कारः सन्तेनैव प्रतिबन्धन कस्प चिद्गृहस्थस्प गृहे हस्तामस्तकादिरित्र प्राप्तजन्मा सन्- अत्रैव जन्मनि मातृपित्रादिप्तम्बन्धरहितत्वाचछ्न्ये गृहे स्वय- मेव वास्तवपितृमात्रादिसंबन्धरहित एव प्रकाशेत दृश्पेत त- स्योक्तविघस्य व्यर्थप्रकाशस्य विगतो निष्टत्तोरऽर्थोडर्थका-

हशः प्रकाशो यश्य तस्प पुरुषस्य जन्म जननं सार्थकं सफलं परमपयोजनमोक्षस्य सिद्धेरित्येवं वर्णितं कथितम, उक्तांवधान्य- स्यैव निर्स्थकं जन्मेअर्थः, यद्वा यः प्रमाता शून्यालये दीप इव शुन्यालये पितृमात्रादिसंबन्धरहितं संन्यासगृहणेन सर्वमंवन्ध- शाहतं यद्गृहमालयं तस्मिच्छरीरे स्वयमेवैकाक्येव पकाशत दश्येत तस्योक्तांवधस्यार्थप्रकाशस्पैहिकपारलौ। ककार्थहीनः प- काशो ज्ञानं यस्य तस्य जन्म जननं संन्यासलक्षगां लाक- पसिद्धं वा जन्म यत्मिन्नेतादृशः संन्यासः साधितस्तत्मार्थके सफलं वर्गिातं कथितं शास्त्रेष्विति, यद्ा यः साधिष्ठानी बुद्धि स्थश्चिदाभास: शून्यगृहदीप इव शुन्यालयो शून्यं कर्त्तृत्भो- कृत्वरागदिसंबन्धहीनं यदालयं ज्ञानेन वाधितत्वःत्मर्वदैव लीनपाय शरीरत्रयं तर्मित्रेत्र स्वयमेन कूटस्थादभिन्नत्वं स्वस्य

८३६ बोघसारे।

ज्ञात्वा स्व्रयंशदवाच्यकूस्थाभिन्न एव नान्य इसर्थ:, पका- शेत स्व्रयं प्रकाशमानस्तिष्ठुति तस्योक्तविधस्य व्यर्थमकाशस्य मिथ्यात्व्रादविगता निवृत्ता अर्था धर्माद्याश्चत्वारो यस्मात्स तथाभूतः पकाशो ज्ञानं यस्य तस्य प्रमातुरस्मद्दृदष्ठ्या यज- जन्म लिङ्गशरीर आ्र्रविर्भावलक्षणं जननं तत्सार्थकं कर्माचर- णेन लोकसंग्रहरूपो मुमुक्षूणां ज्ञानमाप्तिरुपश्च योर्थ: फलं तेन सहितमेवास्तीत्येवं वर्णितं कथितं शास्त्रेष्विति शेष:, यद्रा यः कूटस्थ आत्मैव शून्यालये दीप इव शून्यालये शून्यमसद- दालयं कालत्रयेपि नष्टपायं शरीरं तस्मिन्स्वयमेन्रान्यचिदा- भासवाधेनानन्य एव प्रकाशेत प्रकाशितो भवेत्तस्योक्तविघस्य व्यर्थप्रकाशस्य विगतो निदृत्तोऽर्थः मकाश्यरूपो द्वैतपपश्चो यस्मात्स तथाविधः प्रकाशो ज्ञानमात्रस्वरूपं यस्य तस्य कूट- स्थात्मनो जन्माS्सङ्गनिर्विकारसच्चिदानन्दस्व रूपा वि र्भा व लक्षणं जननं सार्थकमर्थः सदप आत्मैव तेनाराहतमेव तन्न तु लो- कप्रसिद्धमिव जन्म तदिति वर्णितं कथितं विद्वन्भ्रिति शेष:,

यमेव प्रत्यगात्माभिन्नब्रह्मरूप एव नान्य इसर्थः, शून्यालये दीप इव शून्यालये शून्यमसद्द्वैतं तल्पालये 'नेह नानास्ति किश्चने'- सादिश्रुतिभिः कृत्वा बाधे सति प्रकाशेत सर्वलयावधिरपेण प्रकाशमान इसर्थः, स्यात्तस्व ब्रह्माभिन्नमसगात्मनो व्यर्थप्रका- शस्य सतोपि विगतो निटटत्तो द्वैतरूपोऽर्यः प्रयोजनं यस्मात्स तथाविधः प्रकाशश्चेतनं यस्य स तथाविधस्तस्य जन्म द्वैतरूपे- याविर्भावलक्षगां जनन सार्थकमर्थो जीवन्मुक्तिलक्षणाः पुरु- पार्थस्तेन सहितमेव तदिसेवं वर्णितं कथितमित्यलमतिविस्त-

उन्मत्तप्रलापशतकम। ८३७

रेण, अतस्तःदशस्य जन्म निरर्थकमित्युक्तिरयुक्तैवेतिभावः । सुव्यक्तस्यास्य पद्यस्य पञ्चार्थः कथिता मया। यथाबुद्धि विचिन्वन्तु सन्तोऽर्थ विह्रन्तु च ॥७७॥। किश्च लोके ज्ञानदीपस्यैव ज्ञानदीपत्वं वर्ण्यतेऽत्र तून्मस्तस्त- द्विपरीतं प्रलपति। न बोधयति भावानामात्मनो भेदमण्वपि। अबोधदीपि एवायमस्माकं बोधदीपकः ॥ ७८ ॥ न बोधयतीति। है शिष्य यो दीपो भावानां जगद्गतपदा- र्थानामात्मनः स्वस्मात्सकाशादरावाप सूक्ष्ममपि भेदं पार्थक्यं न बोधपति न प्रकाशयति कि वक्तव्यं स्थूलभेदं न प्रकाशयतीति, आत्मनः सर्वस्य पृथगसच्वात्तस्योभयस्योभयप्रतियोगिको भेदो- व्यसदेवातस्तज्ज्ञानस्याप्यसच्वादिति भावः, अत स तादृशोप्य-

ड्ज्ञानरूप एन दीप इ प्रकाशमानोऽस्ति यद्याप तथापि स उक्तलक्षणोSवोधदीपोडस्माकमस्मदादीना ज्ञानिनां बोधदी- पको बोधो ज्ञानं तत्ह्वरूप: सन्दीपक इत स्वयंमकाशानोडरिति अतस्तार्किकादिभिरात्मनोSचिद्रपत्वं प्रततिपाद्ते यत्तदसमञ्जस- मवेति भावः॥७८।। किश्च चिकित्साशास्त्रे रात्रौ जागणं दिवा निद्रा चेत्येते रोग हेतुत्वान्निषेधितेडत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं मलपति । निशायामेव जागर्मि निद्रामि सकलं दिनम्। न च रोगा प्रबाधन्ते मा जरामरणादय ॥ ७९॥ निशायमवरेति। हे शिष्य अहं साधिष्ठानबुद्धिस्थश्चिदा-

८३८ बोधसारे।

भासो निशायामेव महाव्राक्यविवेकेन तत्वंपदार्थयोः कूटस्थ- परमात्मनोर्भागसागलक्षगाया विरुद्धपत्यक्परोक्षा दंशं त्यत्तका त- दैक्यरूपायां रात्रौ सर्वमाणिभिस्तत्र सुप्तत्वाद्। या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी' । इति भागवदुक्तेर्जागर्मि जायृतिमानस्मि, किश्च स- कलं समस्तं दिनं दिवसं प्रति कार्यकारणरूपो व्यवहारो- डज्ञानिनां दिवसस्तस्मित्निति भाव:, निद्ामि स्वपामि। 'यस्यां जाग्रति भूतानि मा निशा पश्पतो मुनेरि'त्युक्ते:, आत्मस्वरपे जागर्मि प्रपश्चे निद्रामीसाशयः, किश्चैतादृशविपरी- तकारिणमपि मा मां जरामरणादयो जरा वार्धक्यं मरणे च मृत्यु स्तावादी येर्षा जन्मादीनां ते तथोक्ता रोगा: पीडाहेतुत्वाद्या- धयस्ते न च वाधन्ते नैव पीडयन्ति, अतो भिषकशासे यदुक्तं रात्रौ जागरणं दिवा निद्रा च न कर्तव्या रोगहेतुत्वादिति तदयुक्तमेवरेति भाव:।। ७९ ।। किश्च बुद्धिमत एव बुद्धिमत्वं लोके शास्त्रे च प्रतिपाद्यतेऽत्र तुन्मत्तो भगवता निर्बुद्धेरेव बुद्धिमत्त्वमर्जुनं प्रत्युपदिष्टमिति त- सुपहसन्पलपति। उत्तमाधममध्यानां भेदभानं धियां फलम्। ताभिर्हीनस्य हरिणा प्रोक्ता पण्डितराजता॥।८०।। उत्तमेति। हे शिष्य उत्तमाधममध्यानामुत्तमः श्रेप्ठोऽधमो नीचो मध्यः मध्यमस्तेषां भेदभानं भेदस्य पार्थक्यस्य भानं प्र- तीनरेव घियां बुद्धीनां फलं प्रयोजनमस्तीति सर्वलोकेंषु मसि- द्धं गीनायां तु ताभिर्बुद्धिभिर्हीनस्य रहितस्य पुरुषस्य हरिणा सर्वजगत्संहारशीलेन श्रीकृष्णेन पण्डितराजता पण्डिता बुद्धिम-

उन्मत्तप्रलापशतकम। ८३९

नतस्तेषां राजेव शोभमानस्तस्य भावस्तत्ता भोक्ता कथिता। उपह्सनपक्षे कृष्णस्य- कालोडस्मि लोकक्षयकृत्मवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प- वृत्त' इत्यादिवाक्पैलोकानां क्षयकर्तृत्वप्रतिपादनं प्रमिद्धमत इवार्जुनाय विरुद्धमुपदिशंस्तन्मिषेणैत तत्महिनसर्वजगन्नाशे म- वृत्त इति इरिपदार्थाशयेनोपहसनं, मलपनश्च निर्बुद्धेवुद्धिमत्वं विरुद्ध मिति। वस्तुतस्तु विषमबुद्धि निरासेनात्म। कारसमबुद्धिमर्जु- योपदिशन्मुक्तिपदत्वेन समस्तदुःखहराशीलत्वाद्धरिरितिना- नाम्नोऽन्वर्थकतेति भावः॥ ८० ॥ किश्च लोकशास्त्रे लोके च बुद्धियुक्तस्यैव बुद्धियुक्तत्वं प्रति- पादतेऽत तून्मत्तो गीतायां भगवता जडस्यैव बुद्धियुक्तत्वं पति- पादितमित्येव तमुपहसन्प्रलपति। जडेन येन संत्यक्ते उभे सुकृतदुष्कृते। बुद्धियुक्तः स एवेति पार्थ प्राह जनार्दनः ॥ ८? ॥ जडेनेति। हे शिष्य येन ज्ञानिसंमतेन लोकदृष्ठ्या जडेन मूढेन पुरुषेण साज्यासाज्यज्ञानशून्यत्वाज्जडत्वमत एव सुकृत- दुष्कृते सुकृतं पुण्यकर्म दुष्कृतं च पापकर्म ते उभे द्वे अपि संत्यक्ते कालत्रयासत् बुद्ध्या पुनरुत्पांत्तर्यथा न स्यात्तथा विसष्टे स एवो क्तविधो जड एव बुद्धियुक्तो ज्ञानयुक्तो नान्य इसेव। 'वुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते' इत्यादिवाक्यैर्ज- नार्दनो जनानां जीवानामर्दनो गतिरूप: श्रीकृष्णः पार्थ पृथा कुन्ती तस्या अपत्यं पुमान्पार्थस्ं म्राहोक्तवाञ्, जडे बु- द्वियुक्तत्वकथनमनर्थकत्वाभासेन प्रलापः, जनार्दनपदेन स- मस्तजीवानामेतादृशविरुद्धज्ञानोपदेशेन जनार्दननाम्नो निरर्थ-

८४० बोधसारे।

कत्वेन प्रत्युतघातकत्वेन च विरोधिलक्षणान्यायस्यात्र सम्भ- वादभद्रायां भद्रा नामेवोपहसनं, पार्थपदेन च तथैव पृथ।पुत्रत्वे- नातीव कातर्यवतोर्ऽर्जुनस्य तथाकम्पनमतावि युक्तमेवाऽर्दधातो- रगतिकम्पनार्थवक्वादिति वोपहसनं, वस्तुतस्तु सुकृतदुष्कृतज्ञा- नरहितज्ञानस्यैव मोक्षहेतुत्वेन तादृशज्ञानवत एव बुद्धियुक्तत्व- मित्येवमुपदेशेन पृथापुत्रत्वेनाधीरस्यार्जुनस्याधीरत्वनिरासेन च मोक्षसाधनभूते ज्ञाने स्थिरीकरणाज्जनार्दनाम्नोऽन्वर्थकथने- न प्रमाणमेवैतदिति सुकृतिन एव लोके बुद्धियुक्तत्वं यदुच्यते तदसमञ्जसमेवेति भावः । ८१॥ किश्च लोके तुच्छस्य तुच्छत्वमेत्र प्रतिपाद्यतेऽत्र तून्मत्त- स्तद्विपरीतमर्जुनाय भगवतोक्तमिति पदर्शयन्तुपहसंश्च तं प- लपति। कृताकृतैर्न यस्यार्थो नाश्रयो यस्य कुत्रचित् । पार्थसारिथिरित्याह स तुच्छः स्वच्छमुक्तिभाक् ॥८२॥ कृताकृतैरिति । हे शिष्य यस्य ज्ञानिनः कृताकृतैः कृता- नि कर्मफलानि अकृतश्च मोक्षस्तैरर्थः प्रयोजनं न नाहिति, किश्च यस्य ज्ञानिन आश्रयोऽभिनिवेशः कुत्र चिदद्वैतेदवैते वा कचिदपि न नास्ति उभयस्यापि मिध्यात्वात्स उक्तलक्षणः पुरुषस्तुच्छ एव लोक उपेक्षाविषय एव यद्यपि तथापि पा- र्थसारथिः पार्थस्यार्जुनस्य सारथिः सूतः श्रीकृष्णः स स्व- च्छमुक्तिभाकूस्वच्छा निर्मलाऽडत्मस्थितिरूपा या मुक्ति मोक्षस्तां भजते सेवत इति स तथाविधोऽस्तीत्येवमाह कथि- तशनर्जुनायेति शेषः, तृच्छत्वलक्षगावतः परमपुरुषार्थमोक्ष- माप्तिर्भवनीति तस्य श्रेष्ठत्वकथनेन विरोधाभासान्निरर्थकत्वे प-

उन्मत्तप्रलापशतकमू। ८४१

लापत्वम्, असमअ्सकथनेनासमञ्जसबोधेनैत्र क्षत्रकर्मसागात्सूत- कर्माण प्रतृत्तिस्तत्रापि पृथापुत्रत्वेन सूचितकातर्यवतोर्ऽर्जुनस्ये- त्युपहसनं, वस्तुतस्तु तादृशलक्षक्षणावत एवमुत्त्यधिकारित्वक- थनाद्यथार्थमेवोक्तम, एवं च लोके तादृटशस्य तुच्छत्वं यदुच्यते तवयुक्तमेवेति भावः। तथाहि गीतायां- 'नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन। नचास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रय' इति ॥ ८२॥ किश्च धर्माधर्मादिज्ञानशून्यानां लोकशास्त्रेपु मूढत्वमुच्यते- डत्र तून्मत्तस्तद्गिरुद्धमर्जुनाय भगवतोपदिष्टमित्युपहमन्पलपति। धर्माधर्मो न जानाति न जानाति शुभाशुभे । सुखदुःखे न जानाति स ज्ञानीति मतं हरेः॥ ८३॥ धर्माधर्माविति। हे शिष्य यः पुरुषो धर्माधर्मौ धर्मो वेव- मणहितः स्वस्ववर्णाश्रमानुकूल आचारोऽघर्मश्च तद्विपरीत आचारस्तौ न जानाति न वेतति सत््वनिश्चपेन नावलोकयती- सर्थ:, किश्च शुभाशुभे पुण्यपापेपि न जानाति नवेत्ति, किश्र सुखदुःख सुखं शमे दुःखं पीडा ते अपि न जानाति न वेत्ति, स उक्तविधोऽज्ञानी लोकदृष्टया म्तीयमानोपि ज्ञानी ज्ञानवान- स्तीत्येवं हरेः श्रीकृष्यास्य मतं निश्चितमस्तीति त्वं विद्धि, अवाज्ञानिलक्षणवतो ज्ञानित्वकथनं निरर्थकत्वाभासेन पलपनम्, अज्ञानिलक्षगावत एव ज्ञानित्वकथनरूपनिरुद्धोपदेशेन च सर्व- जगन्नाशकधर्मवत्वाद्धरिति श्रीकृष्णस्योचितमभिधानमित्युपह- सनं, वस्तुतस्तु पारमार्थिकाखण्डकरसात्मांवज्ञाने धर्माधर्मादि- ज्ञानाभावाद्यथार्थमेवेति न लोकशास्त्रोक्तं धर्माधर्मादिज्ञानश्- न्यानामज्ञानित्वं समञ्जसमिति भाव:, भगवद्वाक्पानि च 'गुण- दापद्दशिर्दोपो गुणास्तूभयत्र्जितः, शुभाशुभफलैरेवं, सुखदुःखे समे १०६

८४२ बोधसारे।

किश्च शास्त्रे साकारचिन्तनं निराकारचिन्तनं च मोक्षसा- धनत्वन निरूपितमत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं मलपति। चिन्तनेनैव मुक्ति: स्यादिति सर्वत्र वर्णितम्। अस्माकं तुमते स्वस्मिन्न किञ्चिदपि चिन्तयेत्॥ ८४॥ चिन्तनेनेति। हे शविष्य चिन्तनेनैव ध्यानेनैव मुक्तिर्मोक्ष: स्यान्भवेदित्येवं सर्वत्र शास्त्रेसु 'तद्बुद्धयस्तदात्मानः, ज्ञाना दयानं विशिष्यते, मामनुस्मर युध्य च. मांचता मद्रतमाणा' इसादिना गीतासु 'ध्यात्वा मुनिर्गच्छति भूतयोनि समस्तसासषि तमसः प- रस्तादि'ति श्रुतितिषु चवर्गितं कथितम्, अस्माकंतु तुपदेन स्वमते ततो वलक्षण्यं सूचिनं, मते निश्चितेर्थे स्वस्मिन्नात्मनि किश्चिद- नात्मरूपमात्मरूपं वा न चिन्तर्येन्नैव ध्यायेन्ध्येयध्यान- ध्यातृरूपस्िपुटेर्मिथ्यात्वाद, अष्टावक्रोप्पत्राह। 'अचिन्सं चिन्यमानोऽमौ चिन्तारूपं भजत्यसौ। तचका तद्गाचनं तस्मादेवमेवाहमास्थित' इति। तस्मात्सर्वशास्त्रेषु ध्यानेन मुक्ति: स्यादिसेवं प्रतिपादितं यत्तदयुक्तमेवेति भाव: ।।८४ ।। तदव स्पष्टयति सार्धेन। चिन्तनं सर्वशास्त्राणां मतमन्यन्मतं मम । न किञ्चिच्चिन्तनादेव स्वयं तत्त्वं प्रकाशते ॥८५ ।। चिन्तनमिति। हे शिष्य सर्वशास्त्राणां सर्वाणि समस्तानि यानि शास्त्राणि त्षां चिन्तनं ध्यानं मतमिष्टं मोक्षसाधनत्वेना- भिमतमिखर्थ:, मम मेडन्यद्िन्नमेव मतं निश्चितस्ति किं तदि- व्षत आह नेति, न किश्चिचचिन्तनादेव कि्चिच्छ्दवाच्यं दवैतम-

उन्मत्तप्रलापशतकम । ८४३

द्वैनं वा तस्य चिन्तनं ध्यानं तदभावान्नैकधेत्यादिवत्नशबदस्प किञ्चिन्चिन्तनशब्देन सह समामः, तस्मादेन कारणात्स्वयं, स्वत एव तत्त्तमनारोपितं ब्रह्माभिन्नं मसगात्मरूप पकाशते प्रकाशितं भवति ॥८५॥ ततः किमित्यत आाह। स्वयं प्रकाशिते तत्त्वे तत्क्षणात्तन्मयो भवेत्। स्त्रयमिति। तच्वेऽनारापितात्मस्त्ररृपे स्वयमनन्यद्रूर्ष प्रका- शिते मकाशमाने सति तत्क्षणात्तत्त्वपकाशसमकालमेव तद- न्यस्य सर्वस्य वाधितत्वात्तन्मयः स्वयंपरकाशात्मस्वरूप एव भवेत्स्याद् अत्रैवैच्छ्लोकव्याख्यानस्य समाप्ति द्योतयति। इति सार्धल्लोकौ। इतीति। सार्धश्लोकावर्धेन सहितौ श्रोकौ द्वौ श्रोकाविि समाप्तावित उत्तरमन्यदेवेत्याशयः । इदानीं सगुणवर्णनं योग्यत्वाच्छलोके प्रशस्तमत्र तून्मत्त: श्री कृष्णेन निर्गुास्य गुणवर्णनं कृतमित्युपहसन्पलपति। एकोडपि न गुणो यस्मिन्द्वौ तयो वा कुतः किल। गुणान्गायति गोविन्दो निस्त्रैगुण्यस्य तस्य हि॥ ८६ ॥ एकोपीति। हे शिष्य यस्मिन्नात्मन एकोपि सच्न रजस्त- मोवा, एकत्वमंख्यारूपो वा गुणो धर्मो न नास्ति तत्रात्मनि द्वो गुणो त्रयो वा गुणा द्वित्रिसंख्याश्च गुगाा वा कुनः कार- णाद्भवन्ति किलेति निश्चयेन नैव भवन्तीत्यर्थः, यद्रा य- स्पिन्नात्मनि एकोषि एकत्वमंख्यारूपो धर्मो न नास्ति अरद्रैन- रूपो धर्मो नास्तीत्यर्थः, तत्रात्मनि द्वौ द्विरूपो मकृनि पुरुषाखयौ

बोधसारे।

घर्मौं त्रयो वा सतत्चरजस्तमोभिधास्त्रगो गुणास्तदभिमानिनो ह- रिविष्णुरुद्रार्याश्च तद्विपयाः संख्या अपि कुनः कस्मात्कार- गाात्किलेति निश्चयन नंत्र सन्तीअर्थः, तस्योक्तलक्षणस्य हि प्र- विद्धस्य ज्ञानिनां निस्तैगुण्यस्थ निर्गतं निर्वत्तं त्रैगुण्यं त्रिगुणकार्य गुणाश्च वया यस्मात्तत्तथोक्तं तस्यात्मनो गोविन्दो गोपाल: श्रीकृष्णो गुणान्धर्मान्गायति उपदिशति अर्ुनायेति शेष:, अत्र च निर्गुणस्य गुगागानं विरोधाभासेन निरर्थकत्वप्रतिभासना- त्पलपनं, निर्गुणस्य गुणकथनमयुक्तमिति विरुद्धभाषिलेन गो- विन्दनाम्नो ग्रामीणत्वार्थग्रहादन्वर्थकत्वमिति उपहमनं, वस्तु- तस्तु निर्गुणस्यात्मनो गुणा असङ्गत्वसच्चिदानन्दादयो धर्मास्तेर्षा कथनमुपदेशनं मुक्तिसाधनमतो निर्गुयास्य गुणकथने मूढत्वं यदुच्यते तदसमअ्जसमेवेति भावः ॥ ८६ ॥ किश्च कस्मिन्नमि कर्मणि ज्ञान उपासनायां चाधिकारित्वं यस्य नाहिति धर्मार्थकाममोक्षे च तस्य लोके शास्त्रे च निन्दत्वं श्रूयतेऽत्र तून्मत्तस्तादृशस्यैव मोक्षाधिकारोऽस्तीति भगवता प- तिपादितमिति तमुपह्सन्पलपतति । यस्य नैवाधिकारोडस्ति कस्मिश्चिदपि कर्मणि। भुख्योडधिकारी कैवल्ये स गीतो नन्दसूनुना ।।८७।। यस्यति। हे शिष्य यस्य पुरुषस्य करस्मिश्रिदपि कुत्र चिदपि कर्मया क्रियायामधिकारो योग्यत्वं नैवास्ति नैव भनति स उक्तलक्षणः सर्वत्रानधिकारवान्कैवल्ये मोक्षे मुख्यः प्रधानो- डधिकारवान्नन्दमूनुना नन्दस्य नन्दनाम्नो गोपस्य सूनुः पुत्रः श्रीकृष्णस्तेन गीतः प्रतिपादितः, अत्र च कुत्राप्यनधिकारिंणो मोक्षे मुख्याधिकारित्वकथने विरोधाभासेनानर्थकत्वप्रतीत्या प्रलापत्वम्, एनादृशविरुद्ध परतिपादनादेव नन्दसुतत्व योग्यमित्यु-

उन्मत्तप्रलापशतकम।

पहासः, नस्तुतस्तु सर्वकर्मोपासनफलेषु विरक्तस्यैव मोक्षे मु- ख्याधिकारित्वकथनं युक्तमिति सर्वत्रानधिकारवतो लोके शास्त्रे च निन्दत्वं यत्पतिपादते तदममञ्जममेवेति भावः ।८७।। किञ्च विरुद्धभाषिणो लोकेऽनार्यत्व्रमुच्यतेडत्र तून्मत्त- स्तादटशस्य भगवताऽडर्यत्वं प्रतिपादितमिति तमुपह्सन्प्रलपति। पश्यन्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्यः प्रत्यक्षापलापकृत्। नैव किञ्चित्करोमीति तमार्य प्राह केशवः ॥ ८८॥ पशयन्निति। हे शिष्य यः पुरुषः पशयश्चक्षुर्द्वारा निर्गता- न्तःकरणवृत्यवांच्छवन्नचैतन्येन रूपजातमवलोकयन्सन् किश्न भृरावञ्च्क्ात्रद्वारा निर्गनातःकरगावृत्युपहितचेतन्येन शब्दजातं जानन्सन् किश्च स्पृशन्त्र्ध्वारा निर्गतान्तःकरयावृत्यवच्छित्रचैत- न्येन स्पर्शविषयमनुभवन्सन् किश्च जिघ्रन्घ्रायाद्वारा निर्गतान्तः- करणवृसवच्क्कित्रचैतन्पेन गन्धजातमनुभवन्सलूँलोकदृष्टया पतीयमानोपि प्रतक्षापलापकृत्मसक्षस्य दृश्यमानस्यापलापो विरुद्धवचनव्यवहारस्तस्य कृत्कर्त्ता कथमपलापं करोतीति तत्राह नैवेति, अहमहम्पदलक्ष्यः प्रत्यगमङ्गचिद्रप आत्मा कि- श्चित्किमपि नैवकरोमि नैवाचरामीत्येवमपलापकृदस्ति केशवः श्रीकृष्णस्तं तादृशं विरुद्धभाषिणमाऽडर्य यथार्थवक्तारं माह कथयामासः।अत्र च विरुद्धभाषिणोऽविरुद्धभापित्वलक्षणमार्य- त्वकथनं विरुद्धपतीत्या मलापः, एनादृशानार्यत्वलक्षणचति पुरुष आर्यत्वज्ञानवतो भगवतो भ्रान्तत्वादेव शयनायोग्ये जलोपल- क्षिते सपे जल एव वा शयनेन केशन इति नाम योग्यमेवेत्युपहास:, वस्तुनस्तु अहम्पद्लक्ष्यं कूटस्थात्मानमात्मत्वेन साक्षात्कृतवतः

यावत्मार्वं तत्निरवाहाद्वयनहारनिर्वाहस्य लोकदष्टया दर्शना-

८४६ बोधसारे।

द्वयनहारे सत्यपि कूटस्थात्मनि तदसच्वाद विरुद्धभाषियास्तस्या- र्पत्वकथनं युक्तमेवेति लोकशास्त्रे विरुद्धभाषिणामनार्यत्वकथनं यत्तदयुक्तमेवेति भावः ।८८ ।।. किश्च ये स्वयमुत्तममार्गे जानन्तोपि ततो भ्रष्टानां तदवि- दुपां सन्मार्ग न पदर्शयन्ति किश्च प्रत्युततमेत्र मार्ग तदग्रे स्तुब- न्ति तेऽमाधुलक्षणवन्तः खला इति लोकेशास्त्र च वर्णिता, अत्र तून्मत्तस्ते एव साधन इति भगवद्ठक्तत्वात्तं भगवतन्तमुपह- सन्मलपति। जानन्तोपि न सन्मार्गे मूढायोपदिशन्ति ये। मूढमार्गे प्रशंसन्ति तान्साधूनाह माधवः॥८९।। जानन्तोपीति। हे शिष्य ये पुरुषा: स्वयं स्वतः सन्मार्ग- मुत्तममार्ग मोक्षमार्गभूतं ज्ञानमित्यर्थ:, जानन्तोपि विदन्तः सन्तोपि मूढायाज्ञाय मोक्षमार्गमज्ञायेत्यर्थः, नोपदिशन्ति न पदर्शयन्ति, किश्च मूढमार्गे मूढानां ज्ञानानधिकारियां मार्ग: पन्था: स्वर्गादिस्वस्वेष्टसाधनभूनं कर्म वोपासनं वेत्यर्थः, पशसन्ति स्तुनन्ति तानुक्तलक्षणतरतः खलानपि माधवः श्रीकृष्णः साधू- न्दपावतः सज्जनानित्यर्थः, आहोक्तवान् गीतायामितिशेष:। अत्र च खलत्वलक्षणत्रता साधुत्वकथनं विरुद्धत्वेन निरर्थक- त्वात्पलापः, तादृशखलत्व्रलक्षयाव्रतां साधुत्कथनं विरुद्धमपि लोके यत्पमाणं मन्यते तत्तस्य श्रीमत्वादेव न पमाणत्वादित्यु पहासो माधवपदेनात्र ज्ञेयः, वस्तुतस्तु सन्मार्गपदवाच्यज्ञानान- धिकारिणां ज्ञानमार्गाप्रदर्शनं कर्ममार्गस्नवनं च मूढानां कल्पा- णकारकत्वात्तत्कुर्वतां पुरुषाणं साधुत्वकथनं युक्तमेव्रेति लोके शास्त्रं सन्मार्गज्ञानवता तत्र भ्रष्टानां तमजानानां तमप्रदशर्य तत्स्तावकानामसाधुत्वं यदुच्यते तदसगञ्जसमेवेति भावः।।८९।।

उन्मत्तप्रलापशतकम।

किश्च चौरादिदुष्टमागिमतो मार्गस्य प्राशिनां दुर्मरयोनाग्े नीचजन्मपापकत्वान्निन्द्यत्वमुच्यते लोके शास्त्रे चाSन् तून्मत्त- तादृशमार्गस्यैव श्रैठ्ठयं भगवता प्रोक्तमिति तमुपहसन्पल- पति। यस्मिन्मार्गे प्रविष्टस्य भ्रष्टताऽग्रिमजन्मनि। तमेव योगिनां मार्गमस्तौषीत्पार्थसारथिः ॥ ९०॥ यह्मितन्निति। हे शिष्य यस्मिन्विवेकिषु म्रसिद्धे मार्गे मो- क्षपाप्तिसाधनभूते ज्ञाने, यद्वा यम्मिन्विद्वत्पत्यक्षे मार्गे मार्गयन्ति वैराग्यादिसाधनपूर्व श्रवणाद्युपायैरन्तिष्यान्ति मुमुक्षत्रो यं स- मार्गो व्रह्मानन्दस्तस्मिन्प्रविष्टस्य प्रवेश कृतवतो योगेन ब्रह्मार समाहितस्य ज्ञानेन वा तदैक्यं प्राप्तस्य र्वत्यर्थः, अग्रिमजन्मनि भाविजन्मविषय भ्रष्टता प्रच्युतिर्मुक्तिरित्पर्थः, भवतीति शेष:, तमेव तादृशमेव्र योगिनां ज्ञानिनां मार्ग मोक्षगतिपापकमुपायभूनं ज्ञानं ब्रह्ममुखं वा पार्थसारथि: पार्थस्पार्जुनस्य सारथिः सौत्ये कर्मणि स्थितः श्रीकृष्णोऽस्तौषीत 'सुखमात्पन्तिक यत्तदि'- त्यादिना ब्रह्ममुखं, 'सर्व कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते' इत्यादिना ज्ञानंच परशंसितनान्, अत्र च यन्मार्गपविष्टस्याग्रिमज- न्मननि नीचयोनि पाप्योत्तममार्गतो भ्रष्टता स्यात्तादृशदुष्टमार्गस्य प्रशंमा विरुद्धत्वेन निररर्थकत्वात्मलापः, मार्गज्ञानिनामेव सार- थित्वमपि युक्तमत्र तादृशमार्गाज्ञानिनः श्रीकृष्यास्य तत्सार- थ्यमयुक्त मवरेत्युपहामः, वस्तुतस्तु ज्ञानमार्गप्रविष्टस्याग्रिमजन्मभ्रं- शेन मोक्षपरमिद्धेस्नत्पशसनेनाधीरस्यार्जुनस्य तारकत्वेन तत्सा- रथित्वमुचितमेवेति पुरोभाविजन्मभ्रंशकमार्गस्य निन्दा धर्मशास्तरे कृता साडयुक्तेतिं भावः॥ ९० ॥ किश्च हठयोगिनां स्वाभाविकदेहेन्द्रियादिचेष्टावरोधो मु-

घोधसारे।

क्तिसाधनत्वेनाभिमतः, अत्र तून्मत्तस्तद्विरुद्धं प्रलपति। यथेष्टचष्टारोधो हि सिद्धिदो हठयागिनाम्। यथेष्टचेष्टा कैवल्यमस्माकं ज्ञानयोगिनाम्॥९१॥ यथेष्टेति। हे शिष्य हठयोगिनां हठेन बलात्कारेण यु- जन्ति आत्मानं परमात्मनि ते हठयोगिनस्तेषां यथेष्टचेष्टारोधो पथेष्टाः स्वाभाविक्यो याश्चेष्टाः क्रियास्नासां रोधोऽवरोधनं हि प्रसिद्धो योगशास्त्रे म सिद्धिदः सिद्धिर्मुक्तिस्तां ददा- तीति सिद्धिदोऽस्तीति मत तत्त्वयुक्तमंत, अस्माकं तु तेभ्यो- तीव विलक्षणं मतमिति तुपदेन सूचितम, अस्माकं ज्ञानयोगिनां ज्ञानमेत जीवव्रह्मैक्पविषयं ज्ञानं बोधसतदेव योगो जीवव्रह्मै- क्ययोगजनकं साधनं येषामस्ति तेषामस्मवादीनां यथेष्टचेष्टा यथेष्टा स्व्राभाविक्यायासरांहतेत्यर्थः, चेष्टा देहादिनिर्वाहाय देद्दादिभिनिर्वर्त्यमाना क्रिया सैव कैवल्यं मोक्षमस्ति तदुक्त 'अप्रवरश्य' चिदात्मानं पृथकूपश्यन्नहंकृतिम्। इच्छ्ंस्तु कोटिनस्तूनि न बाधो ग्रन्थिभेदत' इति। अतो हठयोगिमतमुक्ते: कादाचित्कत्वादसमञ्जसमेव तन्म- तमिति भाव:॥ ९१ ।। किश्च सर्वप्राणिघातकस्य सङ्गत्या नरकपाप्तिर्भवतीति घ. मशास्त्रे प्रतिपादितमत्र तून्मत्तस्तद्विपरीतं मलपति। हत्त्वापि य इमालाकान्न हन्ति न निबध्यते। अस्माकं तु मते तस्य सङ्गतिः शान्तिसाधनम् ॥९२॥ हच्वेति। हे शिष्य यः कोपि पुरुषः इमान्प्रत्यक्षाल्लीकालली- क्यन्त दृश्यन्त इति लोकास्तान्पश्चयूतानि भौतिकांश्च ब्रह्माण्डा दीन्दश्पानिसर्थः, इ्त्वापि स्वात्मनः पृथक्सत्वरहितान्कृत्त्वापि

उन्मत्त प्रलापशतकम्।

यद्वा लोकपिद्ध एवार्थः, त्मिन्नपि कर्तृत्ववाधेन सर्वप्राणिनो नाशयित्वापि न हन्ति न नाशयति विनाश्यलोकस्य तद्विनाश- कस्य चोभयोरप्यमच्वादत एव न निवध्यतेऽहमेपां घातक

स्वात्मनि घातकत्वं नानुभवतीसर्थः, किश्च तद्वाघपूर्वमात्मनः पृथगनुभवतीति भावः, तस्योक्तविघघातकस्य सङ्गांतः सङ्ग: सान्तिसाधनं तन्मुखवाक्यश्रवण्ादिना शान्तेर्मोक्षस्य साधनं साधिका भवनीसेवमस्माकं तु अस्मदादीनामेव मतं निश्चित- मस्तीति ज्ञेयमतो लोकघातकानां सङ्गतिर्नरकप्रदेत्युक्तमस- मञ्जसमेनरेति भावः ॥९२।। किश्च गीतायां भगवतोक्तं। 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्धुवं जन्म मृतस्य च। तस्मादपरिहार्येर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि'॥

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च। एतस्यापरिहार्यस्य परिहारो मतं मम ॥ ९३ ॥ जातस्येति। हे शिष्य हि लोके शास्त्रे च परसिद्धमेवेदं जातस्योत्पन्नम्य मृत्युर्मरगां घुवोऽवश्यंभावीसर्थ:, मृतस्य च मरगां पाप्तस्यापि जन्म जननं ध्रुत्रमचश्यंभावि अस्ति एतस्य भगवदुक्तस्यापरिहार्यस्य परिहर्तु निवर्त्तयितुं योग्यं परिहार्य न परिहार्थमपरिहार्य तस्यापि मम मे मतमिष्टमात्मस्वरूपमेव्र परिहारो निवृत्तिरस्ति जन्ममरणादितदेहनादात्म्यनिरसने- नात्मन आत्मत्वेनावस्थाने सति तयो: परिहारः स्यादिति त- योरपरिहार्यत्वोक्तिर्युक्तेति भावः॥९३।। १२७

८५० बोधसारे।

किश्च कर्मभ्रष्टानामधोगतिः श्रूयते धर्मशास्त्रेडत्र तून्मत्त- स्तीटूपरीत प्रलपति। ज्ञानाभि: सर्वकर्माणि कुरुते यस्य भस्मसात्। न तस्य कर्मभ्रष्टस्य कर्मठैर्लभ्यते पदम् ॥९४॥ ज्ञानाग्निरिति। है शिष्य यस्य पुरुषस्य ज्ञानाग्निः सका- रगासर्नमंसारदाहकत्वाज्ज्ञानं जीवव्रह्मैक्यविषयो वोध एवा- ग्निर्वीहनः सर्वकर्मागिा समस्तानि सञ्चितपारब्धक्रियमाणानि भस्मसादवाधकत्वेन भस्मरूपाणि कुरुते सम्पादयति तस्यो- क्तविधस्य कर्मभ्रष्टम्य कर्मभ्यो भ्रष्टस्य मुक्तस्य यत्पदं जी- वन्मुक्तिस्वरूपं तत्कर्मठैः कर्मिभिर्न लभ्यते न प्राप्यतेऽतः क- मभ्रष्टानामधोगनिर्भवतीति धर्मशास्त्र यत्पतिपादितं तदसमअ- समेवेति भावः।। ९४ । किश्च सर्वकामहीनस्य लोके कुत्सितपुरुपत्व्रसुच्यतेऽत्र तून्मत्तो भगवता तद्विपरीतमेत्र प्रातपादितमिति तमुपहसन्म- लपात। यस्तु कापुरुषः कामात्सर्वस्मादपि निर्गतः । स एव पुरुषार्थीति जगाद पुरुषोत्तमः ॥ ९५ ॥ यह्त्विति। हे शिष्य यस्तु प्रसिद्ध: पुरुषः सर्वस्मादपि

निवृत्तोर्डांस्त स कापुरुपः कुत्सितः पुरुषो लोकमते नरे ज्ञेयस्तथााप पुरुपोत्तमः पुरुषेषु पुरुषार्थिपूत्तमः श्री- कृष्ण: म एवोक्तविधः सर्वकामहीन एव पुरुषः पुरुषार्थीति पुरुषार्थो मोक्षाख्यो विद्यनेडस्य स तथोक्तोऽस्तीत्पेव जगादो- वाच स्यष्टम, अत्र च कापुरुपस्य पुरुषार्थित्वकथनं विरुद्धत्वा-

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८५१

त्मलपनमेव, तादृटशस्य पुरुषार्थित्व्रप्रतिपादनेन पुरुपज्ञानहीन. त्वात्पुरुषत्वस्याप्यसम्भवे सति पुरुपोत्तमनास्न्रोडयोग्यत्मेवे त्युपहासः, वस्तुतस्तु सिद्धान्ते। 'न निरोधो न चोत्पत्त्तिर्न बद्धो न च साधकः। न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता॥ इति श्रुतेः सर्वपुरुपार्थानामना'SSतमत्वेनात्मकाम' इति आत्म- कामत्वप्रतिपादनात्ताटशात्मकामे पुरुषे सर्वकामानवृत्युपलब्ध्या पुरुषार्थित्वपतिपादनं युक्तमेवरति सर्वकामहीनस्य कायुरुपत्व- प्रतिपादनमयोग्यमेवेति भावः ।। ९५ ।। किश्च धर्मशास्त्रे तावत्मर्वधर्मत्यागिनां नरकपाप्तिरेवाभि- हिताSत्र तून्मत्तस्तादृशसर्वधर्मत्यागिनामेव सर्वपापनिर्ातरिति तांद्वरुद्धं प्रलपति। विष्णुगीता मयाऽधीता निर्णयस्तत्र निर्गतः । सर्वधर्मपरित्यागी सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥९६॥ विष्णुगीतेति। हे शिष्य मया साधिप्ठानबुद्धिस्थचिदा- भासेन साधनचतुष्टयसम्पन्नेन विष्णुगीता विष्णुना, श्रीकष्गोन गीतोपदिष्टारऽर्जुनाय शिष्यायेति शेष:, साडीता पांठता तत्र च निर्गायो निश्चयो निर्गतः प्राप्तोडस्ति कोडसाविसपेक्षा- यामाह सर्वधर्मेति, यः कोपि सर्वधर्मपरित्यागी मर्वे समस्ता मे धर्माः स्वस्ववर्णाश्रमोचितानि कर्मागिा निषिद्धानि च तेषां परित्याग आत्मैकशरणत्वेनात्यन्तं विसर्जनं सोडस्यास्तीनि स तथोक्तः स सर्वपापैः सर्वाणणि समस्तानि पापाननि कल्मपाणि तैः पमुच्यते मुक्तो भवनि तस्यात्मत्वाद् 'य आत्मागहनपाप्मे'ति श्रतेरिति, अतो धर्मशास्त्रे सर्वधर्मत्यागिनां पापपमक्ति: प्रति-

८५२ बोधसारे।

पादिता साडयुक्तैवेति भानः॥। ९६ ।। इदानीमेतत्मकरणस्योन्मत्तपलापत्वं स्पष्टीकर्तु तावत्पलाप- त्वं साधयति। असङ्गवस्तुविषये प्रलापोऽयं तु सङ्गतः । ध्यातो मुहुर्मुहुर्दद्यात्सतां पूर्णामसङ़गताम् ॥ ९७॥ असङ्गेति। हे शिष्य असङ्गवस्तुविषये न विद्यते सङ्गः केनापि वाच्यधर्मेया सम्बन्धो यस्य तत्तादृशं यद्वस्तु ब्रह्म तस्मिन्विषये- जस्य शतकस्य वर्णयितुं प्रवृत्तत्वादयं श्रोकशतकरूपः मला- पोऽनर्थकवचनरूपः सङ्तस्तु युक्त एवाडस्ति, ननु तहि प- लापत्वादुपेक्ष्यः द्दावान्नोपेक्ष्य इत्याह ध्यात इति, अयं प्रलापो मुहुर्मुहुः पुनः पुनर्ध्यातश्चिन्तितो विचारितः मन् सतां साधनसम्पन्ना- नामेतच्चिन्तकानां पूर्णामखण्डामसङ्गतामसङ्गात्मरूपां स्थि- तिं दद्यात्समपयेदतो नोपेक्ष्यत्वमस्येति भावः ॥९७।। नन्वस्य पलापत्वमस्तून्मत्तपलापत्वं कुत इसत आह। अगोचरविचारेऽस्य निन्दकामादिवर्त्मना। शतकस्य प्रवृत्तस्य व्यक्तोन्मत्तप्रलापता ॥ ९८॥ अगोचरेति। अस्य शतकस्यागोचरविचारे न गोचरं वि- पयो मनोवचसोः प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म चैतन्यं तस्य विचारो विवेक- स्तस्मिन् निन्दकामादिवर्त्मना लोकशास्त्रयोनिन्द्या गर्हा ये का- मादयस्त एव वर्त्म मार्गो द्वारमित्यर्थः, तेन पवृटत्तस्य प्रवर्तमा- नस्य शतकक्य शतश्रोहत्मकस्य मकरगास्योन्मत्तपलापतो- न्मतस्य प्रमतस्य प्रपश्चाननुसन्धानवत इत्यर्थ:, परल्ापोडनर्थ- कवाग्व्यवहारस्तस्य भावस्त्ता व्यक्ता स्पष्टैवास्ति ॥ ९८॥

उन्मत्तप्रलापशतकम। ८५३

अस्योन्मत्तप्रलापतवादुपेक्षां तात मा कुरु। नूनमेतस्य भावार्थो दु्बोधो विषयात्मभिः ॥९९॥ अस्येति। हे तात हे शिष्य अस्य प्रकरयास्योन्मत्तमला- पत्वादुन्मत्तपलापनाममत्रिणोपेक्षामनादर मा कुरु नैव कर्त- न्या कुत इत्यत आह नूनामति, एतस्यास्य प्रकरणस्य भावार्थ- स्तासर्ये विषयात्मभिविषयेषु भोगेषु आत्माऽन्त:करणं येषां तैः पुरुपैर्दुर्बोधो दुःखनातिक्लेशन बोद्धुं योग्यो नतु सुतो- धो नूनमिति निश्चयेनास्तीसत इति याज्यम ॥ ९९॥ अत एव तवाग्े मयेतन्निरूपितमियाह। इत्युन्मत्तप्रलापोडयं नाम्ना प्रोक्तो मया तव॥१००॥ इतीति। इत्यतो हेतोर्नाम्नाऽमिधानेनोन्मतपलाप उ- न्मपलाप इसेवं तब ते मया त्द्धितोपदष्ट् मोक्त: कथितो- डस्ति ।। १०० ॥ ताहि कि कर्तव्यमित्याशङ्कायमःह। नूनमेकान्तनिष्ठेन नित्यमेकाग्रचेतसा । इत्युन्मत्तप्रलापोऽयं विचार्य: कृतबु्िना ॥१० १॥ नूनमिति। हे शिष्य नूनं नि्श्चगेनैकान्तनिष्ठंनैकान्ते विजने देशेऽद्िनीयब्रह्मम्वरू इसर्थेः, लौकिकेषि बिजने देशे निष्ठा सहजपीतिर्यस्य तथाभूतेन ब्रह्मणो विजनदेशशब्दवाच्यत्व प्।चार्गवचनम। 'आदानन्ते च मध्ये च जनो यस्मिन्न विदयने। येनेदं सकलं व्याप्तं स देशा विजनः स्मृत' इंत।

८५४ बोधसारे।

किश्च नित्पं सर्वदैकाग्रचेतसैक स्वगतादिभेदशून्यं ब्रह्मैराग्रे स्फुरदूप यस्य विषयभृतं तदेकाग्रं चेतोऽन्तःकरणं यस्य तेन तथाभूतेन कृतबुद्धिना कृता सपादिता बुद्धिर्व्रह्माहमिति प्रमा- रूपा वृत्तिर्येन तादृशेन भवताऽन्येन वेति यत उपेक्षा न कर्तव्येत्यतो हेतोरयं मया त्वदग्रे निरूपितस्त्वया च श्रुत एष उन्मत्तपलाप उन्मत्तपलापनामकं प्रकरणं विचार्यो विचार- णीयो न तूपक्षणीय इति भाव ॥ १०१ ॥ येपामुन्मत्तानामयं मलापो यतश्चास्यानुपेक्षणीयत्वं तेषां लक्षणमस्य च लक्षणमप्याह। अवस्थाया मनोन्मन्या उन्मत्ता ये महाधिय: । निधिस्तेषांप्रलापोडयं स्थाप्यो हृदयमन्दिरे ॥१०२॥ इत्युत्मतप्रलापशतकमकरे निपश्चाशत्तमम् ॥ ४९॥ अनस्थाया इति। हे शिष्य ये लोकपसिद्धोन्मत्तेभ्यो वि- लक्षणा मनोन्मन्या. मनसोऽन्तःकरणस्योन्मनी मनोनाशरूपा ब्रह्माकारा या वृत्तिस्तस्या अवस्थाया: स्थितेः कारणदु न्मत्ता नष्टमनस्का अत एव महाधियो महत्यपरिच्छिन्नव्रह्म- स्वरूपा धीर्वुधिर्येषां ते तथोक्तास्तेषामुन्मत्तानामयमेष: मला- पो. भाषगां यथा निधिर्द्रव्यपूर्ण पात्रं गृहे गुप्तमेव स्थाप्यते त- थाऽयमपि निधिनिधीयते विचिन्सत ब्रह्मतत्त्वमस्मिन्निति नि- धिरस्ति अनो हृदयमन्दिरे हृदयमन्तःकरगामेव मन्दिरं तस्मिन् स्थाप्यः सन्धार्यो मुमुक्षुभिरिति शेषः ॥ १०२॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाकरावरचितायां बोधसारार्थदीप्तावुन्म- त्तप्नलापशतकार्थप्रकाश एकोनपश्चाशत्तमः ॥४९॥

शिव पूजाशतकम।

अथ शिवपूजाशतकम् । एचमुन्मत्तपलापशतक निरुप्येदानीं ज्ञानविनोदेन ज्ञा- निनां कालातिकमगााय शिवपूजाशतकाखयं शतश्रोकं मकरण- मारभमाणो गद्येन मनिजानीते। अथ शिवपूजाशतकम्। प्रथेति। अथोन्मत्तपलापशतकनिरूपणानन्तरं शिवपूजा- शतकं शिवस्य व्रह्माभिन्नपत्यगात्मगुरो: पूजाडरचा तत्स्गरणरूपा तस्या: प्रतिपादकं शतक शतश्रलोकसमूहरूपं प्रकरणं निरुप्यत इति शेवः, तत्र तावदेतत्पकरणप्रतिपाद्यशितपूजायां रुचचि जन- यितुं शिवपूजायास्तत्मङ्कल्पस्य च फलं दशयांत। शिवपूजात्मकं कर्म कर्मनिर्मूलनक्षमम्। सङ्कल्पः शिवपूजायाः सर्वसङ्कल्पदुःखहृत् ॥ १॥ शिवपूजेति। शिवपृजात्मक शिवो महादेवस्तस्य पूजाS- र्चा सैवात्मा स्वरूपं यस्य तत्तथावर्षं यत्कर्म क्रिया तत्कर्ग व न्धनहेतुभूना या क्रिियास्ति तस्य निर्मूलनं मूलमज्ञानं तेन स- हैव निवर्त्तनं तस्मिन्क्षमं समर्थमस्ति अन्तःकरणशुद्धिद्वारा ज्ञानजननेनाज्ञानसहितकर्मनाशनसमर्थमिति भावः, किश्र शि- बपूजाया: शिवस्य महादेवस्य या पूजार्ऽर्चा तस्याः सङ्कल्पोऽ धयवसायः स सर्वमङ्कल्पद्रुःखहृत्मर्वे समस्ता ये सङ्कल्पा अ- ध्यत्रमायास्तभ्यो यहुःखं पीडा तस्य ह्ृदूह्त्ता भवतीति शेष:, इति लौकिकार्थः। प्रकृतार्थस्तु शिनपूजात्मक शितः सुखरूपः मे- मास्पदत्वाट्टह्माभिन्नः प्रसगात्मा'यो वै भूमा तत्सुखं, निज्ञानंमा- नन्दं व्रह्म'त्यादिश्रतेः, 'प्रेयोऽन्यस्माच्च सर्वस्मादान्तरतरोयमा- तमे'ति श्रुतेः स पूज्यतेऽच्यतेऽनया सा तथोक्ता सर्वदृत्तपुष्पै-

८५६ बोधसारे।

रात्मनः पूजेसर्थः, पणारून ब्रह्मात्मविषया व्रत्तिरिति मात:, सैवात्मा स्वरूपं यस्प तत्तथाविधं थत्कर्म कर्तृसापेक्षत्वाक्रिया तत्कर्मनिर्मूलनक्षमं कर्मणः समस्तवन्धनरूपक्रिपाया निर्मूलनं मूलमात्माज्ञानं तत्सहितं यत्कर्तृत्वरं तेन सहितकर्मनिवर्त्तनं त हिमिन्क्षमं समर्थमस्ति ब्ञानस्वरूपत्वात किश्च शितपूजायाः शिवस्प परमानन्दरूपस्यात्मनः पूजा पूर्वोक्तात्मविषया दृत्ति- स्तन्या: संकल्पोऽधयवसायः सर्वसङ्कलपदुःखहृत् सर्वस्य ज- गनो यः संकल्पो मननं 'स ईक्षन लोकान्तु सृजा'इति श्रुत्युक्त- स्तनो यद्दुःखं पीडा तस्य हृत्निवर्त्तको भतति अतः शिवपूजायां शिवपूजासंकल्पे च मुमुक्षुभी रुचिः कर्त्तव्योत भावः ।।१। एवं शिवपूजारयां रुचिमुत्पाद्येदानीं तत्रैव योग्यं मन्त्रमाह। शिवपञ्चाक्षरी दीक्षा शब्दव्रह्ममयी हिता। शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥२॥ शिवपश्चाक्षरीति। शब्दब्रह्ममयी शब्दरूप यह्रह्म मया- वाख्य वाच्यवाचक योरभेदोपचारात्मयवस्य ब्रह्मत्वम'ओमिसेत- दक्षरमिद५ सर्वणि' सादिश्रुतेस्तन्मयी तदरूपा शिवपश्चाक्षरी शि- वस्यानन्दरूपस्यात्मनः पश्चाक्षरी पञ्चाक्षरसमूहरूपा दीक्षा विद्या हिता मुमुक्षणामिष्टा कर्तृनया ग्राह्यतया च विहतेति भाव:, प- श्वाक्षराणां पगावरूपत्वं श्रीभैरवेण मार्कडयं प्रत्युक्तम्। 'ॐ कारस्तु शितः स्वात्मा नकारः शक्तिरुच्यते। मकार ईश्वग्प्राज्ञौ शः सूत्रात्मकतैजसौ।। वकारश्च विराद्धिश्व एनत्मङ्गप्रकाशकः । मकारः पश्चमो वर्गा ॐकारो बीजमुच्यते॥ पश्चाक्षरीयं मणवब्रह्मरूपा प्रकीर्त्तित'ति।

उन्म त्त प्रलापश्ञतकम। ८५७

अस्तु पश्राक्षरीविद्यायाः पणवरूपत्वं ततश्च किं त- त्राह शब्दव्रह्मणीति, शब्दव्रह्मणि निष्णातः शब्दब्रह्म प्रण- वस्तस्मिन्निष्णातस्तद्राक्ये ब्रह्मयि ध्यानादिना रतश्चेत्तहि परं कार्यकारणातीतं ब्रह्म देशादनवच्छिन्नं निरतिशयसुखस्व्वरूपं वस्तु अधिगच्छति प्राम्नोति ब्रह्मैव भवतीसर्थः, अतो मुमुक्षुभिः सैवाङ्गीकर्तव्येति भावः। लौकिकार्थस्तु स्पष्ट एव ॥ २ ॥ एवं मन्त्रमभिधायेदानीं वक्ष्यमाणलक्षणापूजाधिकारार्थ मु- मुकूणां लोकमसिद्धविभृतिरेखात्रयविलक्षयं रेखात्रयस्य वि. भूतेर्विधारयं विधत्ते। तिस्रो रेखा विभतेस्तु श्रद्धाभक्तिविरक्तयः । पूजाधिकारसिद्धर्थ धार्याः स्वाङ्गेषु शाम्भवैः॥३॥ निस्त्र इति। विभूतेविशिष्टा जीवस्य ब्रह्मस्वरूपेण या भूति- राविर्भावस्तस्याः साधनभूतास्तु लोकपसिद्धविभृतिरेखात्रय- विलक्षणा: श्रद्धाभक्तिविरक्तयः श्रद्धा गुरुवेदान्तवाक्येषु वि- श्वासरूपा वृत्तिस्तस्था अपि जीवस्य स्वस्मिन्या ब्रह्मत्वस्मृ- तिस्तःया: साधनत्वं 'श्रद्धस्व सौम्ये'ति च श्रुतेः, भक्तिश्व गु- रुव्रह्मात्मनामभेदे सहजपरीतिलक्षणा पराऽत्र ग्राह्या, तस्या अपि जीवस्य ब्रह्मरूपत्वस्मृतिसाघनत्वं 'निरुद्ध्य भत्तया सवगुरुं प- याम्ये'ति श्रुतौ दर्शितं, विरक्तिश्चात्मव्यतिरिक्तविषयेषु विर- सता तस्पाश्चापि 'नाविरत' इति श्रुतौ जीवस्य ब्रह्मरूपत्वस्मृतौ साधनता प्रतिपादिता, एतास्तिस्त्रस्त्रिसङ्क्या रेखा ब्रह्माका- रदटत्तेरंशम्भूताः सन्तीति शञयाः, शाम्भवैः शं सुखं भवत्यस्मादिति शम्भुस्तस्य सकलजगदानन्दकरस्य पर- मात्मन एते साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभासा मुमुक्षवस्तैः स्वाङ्गेषु स्वाङ्रभूना: परमारूपा १०८

घोधसारे।

वृतयस्तासु स्वस्य चिदाभामस्य पूजाधिकारसिद्ध्यर्थ व्र- ह्माभिन्नस्वात्मचिन्तनरूपा या वक्ष्यमाणलक्षणा पूजाऽर्चा त- स्यामधिकारो योग्यना तस्य सिद्धि: प्राप्ति: साडर्थः पयोजनं यस्यां क्रियायां यथा भनति तथा धार्या धारणीयाः ॥ ३॥ एवमलौकिकं विभूतिरेखात्रयधारणं विधायेदानीमलौकि- करुद्राक्षमालाधारयमाप विधत्ते। रूद्राभरणमुद्रास्तु धार्या रुद्राक्षमालिकाः । देवो भूत्वा यजेद्दवमितीयं शाश्वती श्रुतिः ॥४ ।। रुद्राभरणेति। हे शिष्य रुद्राभरणमुद्रास्तु रोदयति असङ्गा- नन्दादिस्व्रभावं विस्मार्य दुःखीकरोति स रुद्रोऽहङ्गारस्तस्या- भग्णानि अलङ्गारभूता: ससङ्गदुःखित्वादिस्वभावं विस्मार्या- सङ्गानन्दाद्यात्मधर्मस्फूर्तिकारणभूता इसर्थः, या मुद्रा: शाम्भ- व्यांदनाम्न्यस्ता एव रुद्राक्षमालिका: रुद्रस्याहङ्कारस्याक्षीणी वाक्षीगि नेत्राणि स्वात्मवर्शनसाधनत्वात् तेषां धारणारूपाणं मालिका माला: मन्ततावत्तिरूपा इसर्थः, धार्या अङ्गीकार्या:

तिरेखात्रयविधारणं रुद्राक्षमालाधारणं च शिव एव सम्भाव्यते न तु तत्पूजके कापि दृष्टमित्यशङ्कास्यां पूजायां शिवः स्व्रयं भूत्वैवाधिकारी नान्यथेत्यर्थ दर्शयितुं श्रुतिमुदाहरति देव इति, हे शिष्य देवश्चिन्मात्ररूप आत्मा भृत्वा सम्भूय देवं चिन्मात्र- रूपमात्मानं यजेत्पूजयदिसेवमियमेपा शाश्वती शाश्वतोपनि- पत्स्था श्रुतिर्वेदवागस्ति अत एवैतादृशविभूिरेखात्रय- रुद्राक्षमालाधारणेन शिवः सडिच्छवमर्चयेदिति भावः॥४॥ एवं पूजाधिकारमिद्धये साधनान्युपदिश्येदानीं तादृशाधि- कारवतः पूजाकमं दर्शयतुमाह।

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८५९

अथ पूजाक्रमः । अथेति। अथ पूजासाधननिरूषणानन्तरं पृजाक्रमः पूजा- या अर्चाया करमोऽनुष्ठानं निरूप्यत इति शेषः पूजनानुष्ठान- प्रकारो वक्ष्यत इत्यर्थः, तत्रादौमणिमयादिलङ्गानि शिवपू जास्थानानि शैवतन्त्रेषु समाहात्म्यानि प्रतिपादितानि सन्ति तेषु च मृण्मयस्यैव लिङ्गस्पातिविस्तृतमाहात्म्यनिरूपना।नमृण्म- यमेवात्र लिङ्ं कर्तव्यं पूज्यं चेत्पाशयेनात्र पजायां लौकिक- मृद्विलक्षणां मृदं दर्शयति। आकारा: कल्पिता यस्यां ब्रह्माद्याः स्थिरजङ्गमाः । तन्मृतिकामयं शैवैः शिवलिङ्गं प्रपृज्यते ॥ ५॥ आकारा इति। हे शिष्य यस्यां लौकिकमृद्विलक्षणाया मर्दयांत नाशयति सर्व द्वतममिांति मृदिति व्युत्पसा 'नेह नानास्ति किश्चने'ति श्रुतिदृष्ठ्या सर्वद्वतवाधावधित्वेन प्रतिपादितं ब्रह्मै- वात्र मृच्छब्देन ग्राहयं, तस्यां ब्रह्माद्या ब्रह्मा स्वयंभूराधः प्र- थमो येषां ते तथोक्ताः स्थिरजङ्गमाः स्थिरा स्थावराः पर्व- तादयो जङ्गपाश्च गतिमन्तो मनुष्यादयस्त समस्ता आकारा आकृतयो लौकिकमृदि घटादय इव रूपागीसर्थः, कल्पिताः कल्पनयोत्पादिताः सन्ति सा मृच्छैवेः शिवा एक शैवाः स्व्रार्थेण्तः शिवस्व्ररूपभूतरधकारिभिस्तन्मृतिकामयं सोक्तलक्ष या या मृत्सर्वद्वैतापमर्दकं ब्रह्म तन्मयं तदगूपं पत्यगात्मस्वरूपं शिव- लिङ्गं शिवो ब्रह्माभिन्नः प्रतगानन्दात्मा तस्य लिद्ग लक्षकं चि- ह्रमानन्दमयाद्यन्नमयान्तं वाह्यं च घटाद्याकाशान्त च जगत्सव खलिदं ब्रह्म'ति श्रुतिदृष्ठ्या प्रपूज्यत आद्रियते, यद्रा शिवस्य सृ- खरूास्य ब्रह्मगो लिङ्गे सच्चिदानन्दादिचिह्नं सवत्मिन्पत्गा-

८६० बोधसारे।

तमनि प्रपूज्यतेऽइं ब्रह्मास्मीति साक्षाक्रियत इसर्थः, स्व्रस्मिञ्जगति वा ब्रह्ममात्रत्वानुभव एवात्र पूजनमिति भावः ।।५।। एवं मृत्तिकां निर्णीयेदानीं समन्त्रकं मृद्धहणं विधातुं मृ- द्रहणमन्त्रं च दर्शयितुं च गद्येन प्रतिजानीते। तत्र प्रथमं हराय नम इति मृतिकाग्रहणम्। तत्रेति। पूजाक्रमनिरूपयो प्रथममादौ हराय नम इति हरति सर्वे द्वैतमिति हरः समस्तद्वैतवाधावधित्वेनोपलक्षितः प्रसगभिन्नः परात्मा वत्ववाधरूपः म्रहवीभावोऽस्त्विति शेष:, इत्येवंप्रकारं मन्त्रार्थानु- सन्धानमेवात्र मृत्तिकागृहयाम उक्तलक्षणामृच्छन्दवाच्यं ब्रह्मभा- वग्रहणं स्वस्मिन्कर्त्तव्यमिति भाव:, तमिममर्थ श्रोकेनाह। मृत्सत्या यच्छरावास्तु श्रुता ब्रह्माण्डकोटयः । हराय नम इत्येव ग्राह्या सा मृत्तिका बुधैः ॥ ६॥ मृदिति। सत्या कालत्रयावाध्यव्रह्मरूपा मृत्सर्वद्वैतोपम- र्दकत्वान्मृन्नाम्री ज्ञेया लोकप्रसिद्धमृत्साम्यमप्यस्यां दर्शयति यदि- ति ब्रह्माण्डकोटयो ब्रह्माण्डानां कोटयोडनन्तकोटिब्रह्माण्डानी- सर्थः, यच्छरावा यस्या ब्रह्मस्वरूपमृत्तिकायाः शरावाः श्वरा- वसदृशकार्यरूपास्तुपदेन लौकिकशरावनैलक्षण्यमेतेषु सूचितं, श्रताः श्रुतिभिः प्रतिपादिताः सन्ति अतो मृत्सादृश्यादपि ब्र- ह्मणो मृन्नामयोग्यतेति भावः, जगतो ब्रह्मकार्यत्वे श्रुतयः 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्त' इसादाः, सोक्तलक्षणा मृत्तिका व्र ह्मरूपा स्थितिरित्यर्थः, बुधैर्निवोकिभिर्हरायनमः सर्वद्वैतवाधेना- वाशिष्टस्वरृपः प्रत्यगभिन्नः परमात्मैव हरस्तस्मै तद्रूपं प्राप्तुं नमो- Sषटप्कृतिरूपा ष्ट्राङ्गसहितेश्वराभभिन्नजीवत्ववाधरूपः प्रदीभावोडस्तु

उन्मत्त प्रलापशतकम्। ८६१

इत्येवं मन्त्रार्थानुमन्धानेन ग्राह्माडङ्गीकार्याऽन्यथा तदङ्गीकारो न स्यादिति भाव: ॥ ६॥ एवं लोकपसिद्धमृद्धहणविलक्षगां मृद्रहणं ममन्त्रकं प्रद- इर्येदानीमव तादशमेव लिङ्गसङ्गट्टन विधत्त तत्रादौ तन्मन्त्रमाह। महेश्वराय नम इति लिङ्गसङ्गटटनम् । महेश्वरायेति। महेश्वराय महान्मायोपाध्यननच्छित्नो य ईश्वरोऽन्तर्याम्यारोपाशिष्ठानभूतः सर्वेश्वरः 'सर्वेश्वरत्वमेनत्स्या- दन्तर्यामित्वतः पृथाग'ति विद्यारण्यस्वामिभिरुक्तं ब्रह्म महेश्व- रपदेनात्रोक्त:, श्रुति'श्चैष मर्वेश्वर'इति तस्मै नद्रूपत्वं प्राप्तुममि- त्यर्थः, नम उक्तविधाष्टाङ्गसहितेश्वराभिन्नजीवत्ववाघलक्षणः प्र- ह्वीभावः कार्य:, इत्ेवमर्थातुसन्धानमेनात्र लिङ्गमङ्गटटनं लिङ्गम्य ब्रह्मलक्षकत्वेन तच्चिह्रभृतस्य जगतोऽहं ब्रह्मास्पीतत्रन्ेर्वा मङ्ग दनं तेन ब्रह्मगा सहैक्यसंपादनं कार्यगिति शपः । इममेव मन्त्रार्थ श्रीकेनापि संगृह्गाiति। अखण्डाकारवृत्तिस्तु वदान्ते या निरूपिता। नमो महेश्वरायेति लिङ्गसङ्गट्टनं हि नत् ॥ ७ ॥ अखण्डाकारांत। या तु विद्रन्सु प्रत्यक्षमनुभूयमाना वेदान्ते यड्रह्म 21 स्याकर इवाकारे यस्या: सा तथाभूना स्वास्फुग्गापूर्वकब्रह्म- मात्रस्फुरणरूपा या वांत्तः प्रमा निरूपिता पतिपादिता नड्रह्मा कारवृत्तित्वं हि प्रसिद्धं ज्ञानिनि नमो महेश्वरायेति महश्वरोऽ-

तदूपं प्राप्तुं नमोऽष्टपकृत्यष्टाङ्गसहितेश्वरमहितजीनत्ववाधरूपः महीभावः कार्य इत्यवं मन्त्रार्थानुसन्वानेन लिङ्गसङ्गटटनं लिङ्गस्प

८६२ बोधसारे।

ब्रह्मलक्षकत्वेन चिह्नभूतस्य जगतो वृत्तेर्वा ममारूपायाः स- म्यग्घट्टनं पुनः पार्थक्यं न स्यादिसेवं ब्रह्मणा सहैक्यसम्पा- दनं भवति नान्यथेति भावः।।७॥ एवमलौकिकं लिङ्गसंघट्टनं प्रदर्श्येदानी ताद्ृश लिङ्गपतिष्ठा पदर्शयितुं तावन्मन्त्रमाह। शुलपाणये नम इति प्रतिष्ठापनम् । शूलपाणय इति। शुलपाणये शूलमज्ञानशत्रुभेदकत्वा- चछूलमिवात्र ज्ञानशूलं ग्राहं, वक्ष्पति हि।

त्रिगुणत्रिपुरं हन्ति त्रिशुलेन त्रिलोचनः । इति, तत्पाणौ हस्ते यस्य स तथोक्तः, अनेनात्र स्वशर- णागतमुमुक्षूगां ज्ञानपदो गुरुरेव ब्रह्म। 'गुरुर्श्रह्मा गुरुरिष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुरेव परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नम'॥ इति स्मृतेस्नस्मै गुरुरूपब्रह्मत्वमाप्तये नमः पूर्वोक्तलक्षणः प्रह्वीभावो विधेय इत्येवं ब्रह्मस्वरूपगुर्वभेदचिन्तनं स्वस्मिन्यत्त- देवास्या पूजायां पतिष्ठापनं प्रतिष्ठा ज्ञेया, तमिममेवार्थ श्रो- केनापि संगृह्य दर्शयात। त्यत्क्काSसम्भवनां तद्दद्विपरीतत्वभावनाम्। शुलपाणिः प्रतिष्ठाप्यः पीठे निष्ठामये बुधैः ॥८॥ सत्क्ात। हे शिष्य असम्भावनां स्त्रगुरुव्रह्मणामुक्ताभिन्नत्वे डसम्भावनामनिश्चयरूपां वृत्ति त्यक्कका विसज्य तद्रत्तथा निपरी- तत्वभावनां स्व्रगुरुवह्मणां भिन्नत्वनिश्चयरूपं विपरीतत्वं

उन्मत्तप्रलापशतकम्। ८६३

तस्य भावनां स्फूर्ति त्यत्त्का विसृज्य बुधैः स्व्रगुरुव्रद्मगाा- स्व्रात्मगुरुत्रह्मणामखण्डरूपत्व या निष्ठा महजं प्रेम तन्मये तद्रपे पीठ आमने शृलपाणिर- ज्ञानशत्रुभेदकत््वाच्छूलमित्र शूलं तत्वबोध: पाणी हस्त यम्य स तथोक्तः साङ्क्ययोगौ निजौ बाहू इत्युक्तत्वात्स शूलपाणि- व्रह्माभिन्नात्मस्वरूपो गुरुः प्रतिष्ठाप्यो ब्रह्माभिन्नस्वात्माभिन्न- त्वानुमन्धान स्थिरीकर्त्तव्य इदमेवात्र प्रतिष्ठापनम ॥८॥ एनमलोकिकं प्रतिष्ठापनं निरुप्पेदानीमस्यां पूजायाम- लोकिकमेत्रावाहन निरूपयितुं तावदावाहनमन्त्रमाह। पिनाकधृते नम इत्यावाहनम् । पिनाकधृत इति। पिनाकधृते 'पिनाकोऽजगरन्धनुरियम- रमिंहंक्तंरजोत्र चिन्मात्ररुपः परमात्मा गच्छति तत्वज्ञानेन निवृत्ता मवतीत गौरत्र माया प्रकृत्यपरपर्याया ग्राहा तयोः स- मूह रूप शबलं ब्रह्म पणवार्थभूनमजगवं पिनाकनामकं तद्धाचक: प्रणवश्चाभदेनात्र ह्याह्यः, पयावस्य धनुष्टे श्रुतिः 'प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मे'न स पिनाकस्तस्य धृद्धारकस्तदधिष्ठानभूतं परं ब्रह्म तद्रूपो गुरुश्च तस्मै तदर्थ तत्स्वरपप्राप्तय इत्यर्थः, नमः पूर्तोक्तलक्षगाः प्रह्वीभावो विधेय इसेवंमन्त्रार्थानुसन्धानमे- वावाहनमत्र शिवस्वरूपगुरुस्वात्मनोः सामीप्यकारणमिति भा- वः, इममेत मन्त्रार्थ श्रलोकेन स्पष्टयति। सर्वगस्यापि दवस्य भक्तिरावाहनं तव। आवाहयामि भत्त्या त्वामित्यावाह्यः पिनाकधृत्॥।९॥ सर्वगस्येति । सर्वगस्यापि सर्वत्रानुस्यूतस्यापि अस्तिमा- तिपियरूपया सतत्र विद्यमानत्वाद्देवस्य चिन्मात्ररुपस्य शि-

८६४ बोधसारे। वव्य भक्ति: मेवा मचचिदानन्दरूपेणाङ्गीकार इत्यर्थः, आवा- हनं समीपमापणं भवेत्स्यावताह पमाता तं सचचिदानन्द- रूपेगा सर्वत्रानुस्यूतं शिवमावाह्यामि समीपे प्रत्यक्षं करो- मीत्येवं पिनाकधृत्पिनाकस्य पिनाकनास्नोऽजगवधनुषः भ- णवस्य तद्वाच्यशबलब्रह्मणो वा धारक आधारभूतं ब्रह्म यो- गहस्ते च प्रणवतद्वाच्यशवलब्रह्मधृतनदत्र लक्ष्यं स आवाहः सर्वदा स्वपत्यक्षत्व्रेनानुभवनीयः ॥९॥ एवमलौकिकमावाहनं प्रदश्येदानीं तथाविर्ध ध्यानं दर्श- पितुं सर्वलोकपमिद्धमेव ध्यानश्लोकमुदाहरभ्राइ। अथ ध्यानम्। अथेति। अथावाहननिरूपण्जानन्तर ध्यानं चिन्तनं नि- रूप्यत इनि शेष:, तमेत्र मासद्ध ध्यानश्लोकमुदाहरति। ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचन्द्रावतंसं

पद्मासनिं समन्तात्स्तुतममरगणैव्याघ्रकृत्ति बसानं विश्वाद्ं विश्ववन्दं निखिलभयहरं पञ्चवकं त्रिनेत्रम्॥१०॥ ध्यायेदिति। अस्यार्थ :- पोडशश्लौकैग्रथकारो निरूपयिष्य- त्यतः मंक्षेपेगात्र वर्णायामि हे शिष्य रजतगिरिनिभं रजतगि- रिणा रौष्यपर्वतेन निरभ सदशं चारुचन्द्रावतंसं चारु सुन्दरो यश्चन्द्रः सोमः सोऽवतंसश्चूडाभूषणं यस्य तं रत्नाकल्पो- ज्ज्वल।ङ्रं रत्नश्रष्ठैरुज्ज्वलं प्रकाशमानमङ्ग शरीरं यस्य सत थाविघस्तं परशुमृगवराभीतिहस्तमेक्मिन्हस्ते परशुः कुठारोड- परे च मृगस्तदन्ये च वरश्रतुर्थहस्ते चाभीतिर्भयनिवर्त्तनं क्र- मरा यस्य तं मसन्नं हास्यमुख पद्मासीनं पझमे कमल आसीनं

बनारससंस्कृतसीरीजनाम्नी वाराणसेयसंस्कृतपुस्तकावली।

इयं पुस्तकावली खण्डशो मुद्रिता भवति। अस्यां संस्कृतभाषा- निबद्धा बहव: प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केिदङ्गलभाषानुवा- दसहिताश्च ग्रन्था मुद्रिता भवन्ति। तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकी- यसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये Sपि विद्वांस: शोधयन्ति। यैग्रां- हकमहाथयैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राह्या तैस्तदे- केकस्य खण्डस्य ।।I) मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देयः । अन्यैर्म- हाशयैयेः कानिचित खण्डानि संग्राह्याणि तैश्च प्रत्येकं खण्डानां १ मूल्यं प्रापणव्ययश्च =) देय इति॥। तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः। रु० आ० सिद्धान्ततत्वविवेक: खण्डानि ५ ५ अर्थसङ्ग्रह अंग्रेजीभाषानुवादसहितः १ 0 तन्त्रवार्ततिकम् खण्डानि १३ १३ 0 कात्यायनमहार्षेप्रणीतं शुक्कयजुःप्रातिशाख्यम सभाष्यं ख० ६६ ० सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागौडपादभाष्यसहिता १ 0 वाक्यपदीयम खण्डानि ५ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहित खण्ड ३। द्वितीयभाग: तृतीयाका- ण्डम् हेलाराजटीकासहित खण्ड २) O रसगङ्गाधर: खण्डानि ९ O परिभाषावृत्ति: खण्डे २ २ वैशेषिकदर्शनं किरणावलीटीकासंव लितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्डे २ २ शिक्षासङ्ग्रह: खण्डानि ५ ५ 0 नैष्कर्म्यसिद्धि: खण्डानि ४ महर्षिका त्यायनप्रणीतं शुक्कयजुस्सर्वानुक्रमसुत्रम सभाष्यम ३ O ऋुग्वेदीयशौनकप्रातिशास्यं सभाध्यम् खण्डानि ४ ४ 0 (वृहत्) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम खण्डानि४ ४ 0 विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहित: खण्डे २ २ तत्वदीपनम (पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम) ख० ८८ 0 वेदान्तदीप: (श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः) खण्डानि ३ ३ ० टुप्टीका खण्डानि ४ ४

oo0 व्याकरणमिताक्षरा। श्रीमदन्नंभट्टप्रणीता खण्डानि ६ ६ रसमश्जरी। व्यङ्रयार्थकीमुदा प्रकाशेन च सहिता ख० ३३ भेदधिक्कार: व्याख्यासहित: श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रमप- राक्रमसहितः खरडे २ २ 0 बोधसारो नरहरिकृत: तच्छिष्यदिवाकरकृतटीकया स० ख०९९ 0 ब्रह्मसूत्रदीपिका श्रीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचिता। १ O दैवज्ञकामधेनु: अर्थात् प्राचीनज्योतिषग्रन्थ: खण्डे २ २ O श्रीमदणुभाष्यम्। श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम। गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजी महाराजविरचितभाष्यप्रकाशाख्य- व्याख्या समेतम् खण्डानि ५ तत्वशेखरः। श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः। तथा-तत्त्वत्रयचुलुक संग्रहः। कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमद्वरदगुरुविरचितः। १ 0

व्रजभूषण दास और कम्पनी चांदनीचौक के उत्तर नई सड़क बनारस

BENARES SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCE OF R. T. H. GRIFFITH, M. A., C. I. E. AND G. THIBAUT, PH. D. No. 113.

बोधसारः । श्रीविद्वद्वर्यनरहरिविरचितः । तच्छिष्यश्रीदिवाकरकृतयाऽर्यदीप्त्या सहिनः ।

दयानन्दस्वामिना परिशोधितः। BODHASAR, A TREATISE ON VEDÂNTA,

ŜRÎ NARAHARI, BY

With a commentary by the author' s pupil PANDIT DIVÂKAR. EDITED BY SWAMÎ DAYÂNAND. Fasciculus X. . BENARES: Published by the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., AND SOLD BY H. D. GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot.

Printed at the Vidyâ Vilâs Press, BENARES.

0 g 1565

सूचौपत्रम्। गण पाठ: ४

गालप्रकाशः २ ८

गंगालहरी १ गुरसारणी जातकतत्वम १२ तत्वदीप १ ० तकसग्रह: १ 0 दसकमीमांसा 0 धर्म्मशास्त्रसंग्रह: १

धातुपाठ: (शिला -) ) ٥ २ धातुरूपावली २ नैषध चरित नारायणी टीका टाइप ४

परिभाषापाठ: १ पाणिनीयशिक्षा भाष्यसहिता २ 0

प्रथम परीक्षा २ प्रथमपुस्तक हिन्दी १ प्रश्नभूषणम् (प्रश्न विचार का बहुत उत्तम ग्रन्थ) बीजगणितम (म० म० पं० सुधाकरऊतटिप्पणीसहित) V मनोरमा शब्दरत्नसहिता (टाइप) O लघुकौमुदी टिप्पणीसहिता 0 लघु की मुदीभाषाटीका लक्षणावली लीलावती (म०म० पं० सुधाकरकुतटिप्पणीसहित) O वसिष्ठसिद्धान्त: २ विष्णु सहस्रनाम २ शब्द रूपावली १ शङ्गार सप्तशती १ समासचक्रम १ समासचन्द्रिका १ सरख्तीकण्ठाभरणम् साङ्गयचन्द्रिका टिप्पणीसहिता

सिद्धान्तकामुदी सिद्धान्तमुक्तावली दिनकरीटिप्पणीसहिता awe उपसर्गवृत्ति क्षेत्रकोमुदी क्षत्रसंदिता २

शिवपूजाशतकम्। ८६५

स्थितं समन्तात्मर्वतः स्थितैरिति शेषः, अमरगणैर्देवसमूहः स्तुतं प्रशंसितं व्याघ्रकृत्ति व्याघ्रस्य शार्दूलस्य कृत्तिश्वर्म तद्व- सानं परिदधानं विश्वाद्ं विश्वस्य जगत आद्यं तकारणभूतमत एव विश्ववन्द्यं विश्वस्य बन्धं नमनाह निखिलभयहरं निखिलं समस्तं यद्रयं समस्तानां वा भयं भीतिस्तस्य हरं नाशकं पञ्च- वक्कं पश्चसंख्यानि वक्राणि वदनानि यस्य स तथोक्तस्तं त्रिने- न्रं त्रिसंरुयानि नेत्रायि लोचनानि यस्थ तं नित्यं सद्रूप महे- शं शिवं ध्यायेच्चिन्तयेदिति लौकिकार्थः ॥ १०॥ इत्यनेनैवं ध्यानं कर्त्तव्यमिति शेषः। प्रकृतपूजोययुक्तम- स्यार्थ निरूपयिष्यमाण आह गद्येन। अथाऽस्य विवरणम्। प्रथेति। अ्रथ ध्यानश्लोकोदाहरयानन्तरमस्य ध्यानश्षो- कस्य विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेष: । तत्र ध्यायेदित्यादिपदत्रयस्य विवरणम्। एवं ध्यानश्लोकव्याखयाननिरुपणं पतिज्ञायेदानीमादौ ध्यायेत्नित्यं महेशमिति पदत्रयस्य तात्पर्य निरूपयिष्यनाद्येनाह तवेति। तत्र ध्यानश्चोकविवरणे नित्यं महेशं ध्यायन्तीति पदत्र- यस्प विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेषः। तदेव श्लोकेनाह। अनित्ये नित्यं विरसा नित्ये नित्यं धृत्रताः । नित्यं महेशं ध्यायन्ति नित्यानित्यविवेकिनः ॥११॥ अनित्य इति । हे शिष्य अनित्ये कालत्रयेप्यसद्रूपे- डतात्मभूते द्वैतप्रपश्चे निसं सर्वदा विरसा विगतो रसः सुखं येषां तथाभूताः, किश्च नित्ये कालत्येऽप्यवाध्य आ- त्मस्वरूपे नित्यं सवैर्दव धृतव्रता धृत गृहीतं व्रतं श्रव- १०९

८६६ बोधसारे।

णाद्यनुष्ठाननियमो यैस्ते तथोक्ता नित्यानित्यविवेकिनो नित्यं कालत्रयावाध्यमात्मचैतन्यमनित्यमनात्मरूप द्वैतं ते विविच्येते अननेति नित्यानितविवेक आत्मानात्मपृथककज्ञानं गेषामस्ति ते तथाभूता: नित्यं कालत्रयाबाध्यमात्मस्वरूपं महे- शमन्तर्याम्यारोपाधिष्ठानं सर्वेश्वरं, यद्वा नित्यं सर्वदैव यथां भवात तथा ध्यायन्ति चिन्तयन्ति अनिसात्निसमात्मानं पृथक्कृ नित्यात्मस्वरूपव्य प्राप्तये सर्वदा श्रवणाद्यनुष्ठाननियमवन्तो नि- त्यात्मस्फुरणपूर्वकं श्रवसाद्यातृतैव कालमतिक्रामन्ति तदेवात्र ध्यानशब्देन निवक्षितमिति भावः ॥११ ॥ एवं ध्यायेन्निसमहेशपदानां तात्पर्यमभिघायेदानीं रजतगि- रिनिभमिति पदं व्याख्यास्यन गद्येन पतिजानीते। अथ रजतगिरिनिभमित्यस्य विवरणम्। अथेति। अथ ध्यायेन्नित्यं महेशमितिपदत्रयच्याख्यानानन्तरं रजतगिरिनिभमिति पदस्य विवरणं क्रियत इति शेष: । तदेव पद्ये नांहूं। रजतस्य गिरिः शंभुः शाम्भवानां परं धनम् । धनन तेन पूर्णानां दरिद्रत्वं न विद्यते॥। १२ ॥ रजतस्येति। रजतस्य यथा रूप्यं प्रपञ्चनिर्वाहकं सर्वेषां सुखजनकं च भवतीति प्रसिद्धं तथाSडनन्दोपि 'आनन्दाद्धयेव खल्विमानि भूतानि जायन्त' इत्यादिश्रुतिभिः सर्वजगन्निर्वाह- कत्वप्रतिपादनाद् 'एप ह्येवानन्दयाति, एतस्यैवानन्दस्यान्यानि

नन्दस्य रजतसाम्पतया स रजतपदेनात्र ग्राह्यः, तस्य गिरिरिव गिार: पर्वत आनन्दसमूहरूपः शिवोडत एव शम्भु: शं सुखं

शिवपूजाशतकम्। ८६७

भवत्यस्मादिति शम्भुः समस्तसुखमदः परमात्माऽस्ति अतः स शाम्भवानां शम्भोरेव हिता ये सेवकास्तेषां, यद्रा शाम्भुरेव शाम्भवास्तेषां हितार्थे सार्थे वा तद्धितः, परमुत्कष्टं धनं द्रव्य- मस्ति द्रव्यसाम्यमेव दर्शपति धनेनेति, तेन प्रत्यगभिन्नव्रह्मस्व- रूपेण धनेन द्रव्पेण प्रीतिविषयेणेअर्थः, पूर्णानां तृप्तानां विदुषां बरिद्रत्वं दारिद्रं दुःखप्रदा दुर्गतिस्तस्य भावस्तत्वं न विद्यते नास्ति अत एव रजतवत्मुखसाधनत्वाहुःखस्वरूपदारिद्रनिवर्तक- त्वाच्चानन्दसमूहरूपत्वारदवि आनन्दात्मनः शिवस्य रजतगिरि- साम्पं प्रतिपादितमिति भावः ॥१२॥ एवं रजतगिरिनिभमिति पदस्य तात्पर्यमभिधायेदार्नी चारुचन्द्रावतंसमिति पदतात्पर्य दर्शयितुं गद्येन पतिजानीते। अथ चारुचन्द्रावतंसमित्यस्य विवरणम्।

चारुचन्द्रावतंसमित्यस्य चारुचन्द्रावतंममिसवं रुपं यत्पदं तस्प विवरयं व्याख्यानं क्रिकयत इति शेष:। तदेव श्रोकेनाह। शुद्धात्मा शीतला कान्ता सूक्ष्मा बोधकला परा। वक्रायते दुरापेयं चन्द्रचूडा विभर्ति ताम् ॥ १३ ॥ शुद्धेति। हे शिष्य शुद्धात्मा शुद्ध: प्रपश्चरागादिकलङ्कशून्य आत्मा स्वरूपं यस्याः सा तथोक्ताडत एव शीतला तापत्रपानव्त्तयत्री स्वतश्च तापत्रपहीनाडत एव कान्ताऽडनन्दरूपत्वात्कमनीया सूक्ष्मा सूक्षमात्मविषयत्वाद्दृटत्यन्तरावरिषयत्वाच्च तन्वी परा सवो- त्कृष्टाऽडत्मनरिषयत्वात्स्वतश्व सर्वृत्तिभ्य उत्कृष्टत्वाच्च परा प्रप- ञ्चादन्या, एवं विधा या बोधकला बोधरूपं प्रसगाभन्नं ब्रह्मचैत-यं कलपति अनुभवतीति सा तथोक्तेयमुक्तलक्षणा विद्यारुप

८६८ बोधसारे।

वृत्तिर्दुरापा दुःखन क्लशेनाऽप्रोतीति सा तथाभूताऽत एव वक्रायते वक्रमिवाचरतीति सा तथा भवति दुरापत्वमेव तस्या वक्रभाव इति भावः, तामुक्तलक्षणां ज्ञानकलामाह्लादकत्वाच्च- न्द्रत्वं तस्यास्तां विभर्ति धरति अतः शिवस्तया बोधकला- धारगया चन्द्रचूडश्चन्दयति स्वसंसृष्टं प्रमातारमाह्लादयतीति चन्द्रो बोध शचूडायां चूडोपलक्षितमस्तके यस्य स तथोक्त: प्- सिद्धोडस्तीति शेषः ॥१३॥ एवं चारुचन्द्रावतन्समिति पदस्य तात्पर्यमभिधायेदानीं रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गमिति पदस्य तात्पर्यमभिधातुं गद्येन प्रति- जानीते। अथ रत्नाकल्पोवज्ज्लाङ्गमित्यस्य विवरणम्। अथेति। अथ चारुचन्द्रावतन्समिति पदस्य तात्पर्यनिरुप- णानन्तरं रत्नाकल्पोज्जलाङ्गमिति पदस्य विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेषः । तदेव श्लोकेनाह। योगदीक्षामयान्येव बोधरत्नानि कानि चित। दधाति शंकरोऽतोऽस्य रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गता॥१४॥ योगदीक्षेति। हे शिष्य योगदीक्षामयानि योग: कूटस्थ- ब्रह्मणोर्भागत्यागलक्षणाया विरुद्धांशत्यागेन चिन्मात्ररुपेशौक्यं तस्य दीक्षा संस्कारो वासनेत्यर्थः, तन्मयानि तत्पचुराणि कानि चिदनिर्वचनीयानि वोधरत्नान्येव बोधा जीवव्रह्मैक्यविषयागि ज्वानान्येव रत्नानि स्वपकाशरुपेय रत्नसादृश्याद्रव्ानीव दधाति विभर्ति अत एव शङ्कस्तैरैव ज्ञानरत्नैः समस्तस्वशरणागतजी वानां शं सुखं करोतीति शङ्करः, अनेन स्व्रज्ञानप्रदो गुरुरेव पर- मात्मरूपतया पूज्य इति ध्वनितमतो बोधरवधारणाादेवाडस्य

शिवपूजाशतकम्। ८६९

ब्रह्मात्मगुरुशिवस्य रत्नाकल्पोज्वलाङ्गता स्वमकाशत्वेन रत्नतु- ल्यवोधैरुज्ज्वलमङ्गं स्वरूपं यस्य स्वपकाशेन बोधप्रकाशेन चा- त्यन्तं प्रकाशस्वरूप इस्र्थः, तस्य भावस्तत्ताऽस्तीति जेया॥१४॥ एवं रत्नाकल्पोज्ज्लाङ्रमिति पदस्य तात्पर्य निरुप्पेदानी परशुहस्तपदस्य तात्पर्यमभिधातुं गद्येन प्तिजानीते। अथ परशुहस्तपदविरणम्। अथेनि। अ्रथ रत्नाकल्पोज्ज्वलाङ्गमिति पदस्य व्याख्याना- नन्तरं परशुहस्तपदस्य विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेष :- . तदेव श्वोकेनाह। येन मोहवनं छिन्नं कदाचिन्न प्ररोहति। स बोधः परशुस्तीक्ष्णो हस्ते रुद्रस्य वर्त्तते॥ १५॥ येनेति। हे शिष्य येन जीवव्रह्मैक्यविषयेण बोधपरशुना मोहवनं मोहोडज्ञानं तदेव वनमरण्यं कामादिव्याघ्रनिवासत्वेन भयहेतुत्वादरण्यत्वं मोहस्येति भावः, तच्छिन्नं सन्निकत्तं सत्क- दाचित्कस्मिन्नपि समये कालत्रयेपीत्यर्थः, न मरोहति नोत्पद्यते स उक्तलक्षगाः परशुः परमभिन्न आत्मनि भेदकारणभूतं मा्यां तत्कारय च शातयति खण्डयतीति परशुस्तीक्ष्णो भेदकारणाज्ञा- नादिभेदने तीव्रो बोधो ज्ञानमेत्र झेयः, स रुद्रस्य रोदयति स्वमम्बद्धं जीवमिति रुदहङ्कारस्तं राति 'नेहनानास्ति किश्वने'ति श्रुतिदृष्ठ्या बाघितत्वात्सवात्ममात्रत्ेनाङ्गीकरोतीति रुद्र: परमा- त्मस्वरृपो गुरुस्तस्य हस्ते सांख्ययोगों निजौ बाहू इत्युक्तत्वा- तसांख्यारूयहस्ते वर्त्तने तिष्ठृति ॥१५॥ एनं परशुहस्तत्वं व्याख्यायेदानीं मृगहस्तत्वं व्याख्यातुं गद्येन प्रतिजानीते।

८७० बोधसारे।

अथ मृगहस्तपदविवरणम्। अथोति। अथ परशुहस्तत्वव्याखयानानन्तरं मृगहस्तत्ववि- वरणं मृगहस्तत्वं य्छितस्योक्तं तस्प व्यारयानं विनरणं क्रियत इति शेषः । तवेवश्लोकेनाह। धर्तु न शक्यते धीरैर्यो धृतोऽपि पलायते। लीलयैव धृतो हस्ते शम्भुना स मनोमृगः ॥१६॥ धर्त्तुमिति। हे शिष्य धीरैर्ब्रह्मचर्यादिसाधनसम्पन्नैर्विघनै: पराभूतावपि मनसः स्थैर्यसम्पादने योगाभ्यासादपरावटत्तैश्वायं मनोमृगो मृग्यन्ते विषया अननेति मृगो मनोरूपो मृगो धर्त्तु स्व्राधीनीकर्त्तु न शक्पते न समर्थ्यते, किश्च कदाचिद्यो मनोमृगो धृतोषि स्वाधीनीकृतोपि पलायते दूराद्दूरं गच्छवति स उक्तल- णो मनोमृगो मनशश्चित्तं तदेव मृगयति विषयानिति मृगो मन एव मृगोSत्र ग्राह्यः, शम्भुना शम्भवत्यस्माज्जगतो मुमुक्षूणां च स शम्भुप्तेन, एतेन ज्ञानयोगाभ्यां मुसुक्षूणां मुक्तिप्रदः परब्रह्मस्वरूपोगुरुशषिवो ग्राह्यः, गुरुर्व्रह्मे'त्यादिस्मृनः, 'एषहोनान न्धपाती'ति श्रुतेश्च ब्रह्मात्मगुरो: शम्भुत्वं झ्ञेयं, लीलपैव क्रीडयेव हस्ने योगार्यहस्ते धृतो भृतः स्थिरत्वं सम्पाद्य वशीकृत इसर्थः ॥१६ ॥ एवं मृगहस्तत्वं व्याख्यायेदानीं वरहस्तत्वं व्याचिरूया- सुर्गधेनाह। अथ वरहस्तत्वविवरणम्।

शिवे यद्वरहस्तत्वं मोक्तं तस्य विवरगं व्यारूयानं क्रियत इति शेषः। तदेव पद्येनाह।

शिवपूजाशतकम । ८७१

वरार्थिभिर्वरण्याय वृतो यैस्तु वरः स तम्। वरं ददांति हस्तेन वरदस्तेन शंकरः ॥ १७॥ वरार्थिभिरिति। हे शिष्य यैर्मुमुक्षूभिवरार्थिभिर्वरं जीवव्रहमैक्पमातलक्षगां मोक्षर्मथन्त इच्क्वन्ति ते तथोक्तासनै- मोक्षस्यैव धर्माद्यर्थेषु श्रेष्ठत्वाद्ररेशयाय वरेण्यं सर्वजनैः प्रार्थनीयं ब्रह्ममुखं तत्माप्तुं वृतो याचितः सेवितो वा यः शिवः स तू- क्तलक्षगो ब्रह्मरूपो गुरुरेव तं बरं ब्रह्मभावलक्षणं श्रेष्ठमर्थ हस्तेन वेदान्ताविरुद्धसांख्य हस्नेन ददात्यर्पयति स्वात्मन्येवासङ्गत्व।दि- लक्षण प्रदर्शनन व्रह्मभावमाकत्वान्मोक्षं ददातीसर्थः, तेन कारणेन वरदो वर मोक्षं ददानीति वरदोऽत एव शाङ्करः समस्तस्वश- रणागतसुखकरो डस्तीति व्वेय:॥ १७॥ एवं वरदहस्तत्वं व्याख्यायेदानीमभीतिहस्तत्वरं व्याखयातुं गद्येन प्रतिजानीते। अथाऽभीतिहस्तत्वविवरणम्।

णमभीतिहस्तमिति पदस्य विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शपः। तदेव पद्येनाह। मृत्योर्विभेति ब्रह्मापि मृत्युरेव भयं महत। तस्मादमृत्युरभयं हस्ते मृत्युञ्जयस्य तत् ।१८। मृयोरिति। हे शिष्य ब्रह्मापि स्वयम्भूरपि किम्पुनरितर इस पिशब्देन सूचिनं, मृत्योर्मरणाद्विभेति भीर्ति प्राप्नोति अतो महदुत्कृष्टं भयं भीतिर्मृत्युरेत मरणमेव्रास्ति तस्माद्धेतो- रमृत्युर्न विद्यते मृत्यु्मरणं यत्र साSमृत्युर्मोक्षोऽभयं भयं मरणं नाहिति यस्मिन्तदस्ति तदभयाखयं पव मोक्षरूपं मृत्युज-

बोधसारे।

यस्य मृत्युर्मरयां जयति स्त्रवशं सम्पादयतीति मृत्युञ्जयोव्र-

ति भाव:, हस्ते योगारूये करे वर्त्तते मृत्युरुपद्वैतापतीतिस्तु यो- ग एवर्त्तत इति भावः ॥१८ ॥ एवं परशुमृगवराभीतिहस्तमिति पदं चंतुर्भि: श्लोकैर्व्या- खयायेदानीं मसन्नमिति पदं व्याख्यातुं गद्येन प्रतिजानीते। अथ प्रसन्नमित्यस्य विवरणम्। अथेति। अ्रथ परशुमृगवराभीतिहस्तमितिव्याख्यानानन्तरं पस्तन्नमेत्यस्य प्रसन्नमिति पदस्य विवरण व्याख्यानं क्रियत इति शेष:। तदेव श्लाकेनाह। सिद्धिमेकामपि प्राप्य कश्चिदन्तः प्रसीदति। निधानं सर्वसिद्धीनां प्रसन्नः सर्वदा हरः ॥१९॥ सिद्धिमिति। हे शिष्य कश्चित्कोपि जीव एकामाकाशग- मनादिषु गौगसिद्धिषु अिमादिषु प्रधानसिद्धिषुवा काश्चनैकां सिद्धिं विभूर्ति माप्योपलभ्याऽन्तरन्तःकरये प्रसीवति मसन्नो भवति तहि सर्वसिद्धीना मर्वाः समस्ता याः सिद्धयो विभूत- यस्तासां निधानं निधीयन्ते स्थाप्यन्तेऽस्मिन्सिद्धय इति निधानमाधारः शिवोतः सुखरूपः प्रत्यगभिन्नब्रह्मगुरुरस्ति प्रतः सर्वदा सर्वकालं पसन्नः सुखरूपोडास्त अतो मुक्त्यादिस- र्वसिदद्धिमदो गुरुरेव प्रत्यगभिन्नव्रह्मरुप इत्पर्थ: ।।१९।। एवं प्रसन्नमिति पदं व्याख्यायेदानीं पद्मासीनमिति पदं व्याख्यातुं पद्येन प्रतिजानीते। अथ पद्मासीनमित्यस्य विवरणम्। प्रथेति। अथ प्रसन्नमिति पदविवरणानन्तरं पद्मासीनमि-

शिवपूजाशतकम्। ८७३

त्यस्य विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेषः। तदेव पद्येनाह। सतां हृदयपद्मेषु यदासीनः सदाशिवः । अत एव हि वेदेषु पद्मासीन इतीरितः ॥ २० ॥ सतामिति। हे शिष्य यद्यस्मात्कारणच्छवो ब्रझ्मा- भिन्नप्रत्यगानन्दरूपो गुरुः सतामात्मसाक्षात्कारवताम, 'अस्ति ब्रह्मेति चद्वेद सन्तमेनं ततो विदुरि'तिश्रुतेः, हृदयपद्मेषु हृदया- न्यन्त:करणान्येव पद्मानि कमलानीव तेषु, यद्रा हरति सर्व द्वैतमिति हत्सर्वद्वैतनिषेध :- 'अथात आदेशो नेति नेति, नेह ना- नास्ति किश्चने'त्यादिश्रुतिकृतस्तमयते प्रकाशयतीति हृदय समस्तजगदअन्ताभावपकाशक चैतन्पं तदेव पद्मानि पद्यते ग- म्यते श्रणादिसाधनैः प्राप्यत इति पद्रह्माभिन्नं प्रत्यगात्म- चैतन्यं माति साक्षात्करोतीति पदं जीवब्रस्मैक्यविषयो वोध आादरे बहुवचनं तेपु तत्रैव सर्वदा प्रतीतेरासीनः स्थितोऽत एवास्मादेव कारणद्विदेषु श्रुतिषु 'हृत्पुण्डरीकं विरजं वि- शुद्धमि'त्यादिपु हि मसिद्धमेतदद्विद्वत्स्व पझ्मासीनः पद्मे स- तां हृदयकमले उक्तविधजीवव्रह्मैक्यविषयकबोधे वाऽडसीन: स्थित इत्पेवमीरितः कथित इति निश्चेतव्यम॥ २० ॥ एवं पद्मासीनमिति पदं व्याख्यायेदानीं समन्तात्स्तुतम- मरगणैरिति पदत्रयं व्याख्यातुं गद्येन मतिजानीते। अथ समन्तात्स्तुतममरगणैरित्यस्य विवरणम्। अथेति। अथ पद्मासीनमिति पदव्याख्यानन्तरं समन्ता- तस्तुतममरगगौरित्येवं यत्पदत्रयं तस्य विवरणं व्याख्यानं करि- यत इति शेष:। तदेव श्लोकेनाह । स्तुवन्ति देवान्मनुजास्ते देवा देवनायकान्। ११०

८७४ बोधसारे।

देवदेवो महादेवः स्तूयते देवनायकैः ॥ २१ ॥ स्तुवन्तीति। मनुजा मनुष्या देवान्मरुत्पभृत्यमरान् स्तु- वन्ति प्रशंसन्ति ते मनुष्यैः स्तुता देवा मरुत्मभृत्यमरा देव- नायकानूदेवानां मरुदाद्यपरायां ये नायका ईश्वरा इन्द्रव्र- ह्मा।दयस्तान्स्तुनन्ति प्रशंमन्ति देवदेवो देवानां मरुत्मभृत्य- मरायां तदीश्वराणामिन्द्रब्रह्मादीनां देवः परकाशात्मस्वरूप- त्वात्प्रकाशकः परत्यगभिन्नब्रह्मचैतन्यरूपो गुरुरत एव महा- देवो महानपरिच्छिन्नात्मस्तरूपो यो देवश्चिन्माव्रस्वरूपः स्व्र- यंप्रकाशः स देवनायकैर्दैवानां मरुदादयमराणां ये नायका ईश्वरा इन्द्रव्रह्माद्यास्तैः स्तूयते परशस्यते सर्वदेवानामात्मत्वा- त्सर्वंदेवैः शित एव स्तुत्य इति भावः ॥ २१ ॥ एवं समन्तात्स्तुतममरगगौरिति पदत्रयं व्याख्यायेदानी व्याघ्रकृति वमानमिति पदद्यं व्याख्यातुं गद्येन प्रतिजानीते। अथ व्याघ्रकृत्ति बसानमित्यस्य विवरणम्। अथेति। अथ समन्तात्स्तुतममरगौरिति पदत्रयव्याखया- नानन्तर व्याघ्रकृति बसानमिि पदद्यस्य व्याघ्रकृति वसान- मितेवं पदयोर्यद्द्रयं युग्मं तस्य विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेष:। तदेव श्रोकेनाह। शङ्करेण किरातेन मोहव्याघ्रो निपातितः । कटौ कृत्तिस्वरूपेण पश्य तस्य निदर्शनम् ॥२२॥ शङ्करेगोति। हे शिष्य शङ्करेण शं सुखं करोतीति श- ङ्गग: सकलजगदानन्दकरः परमात्माभिन्नःप्रत्यगात्मा तेन-'एष हना रन्दयाती'त श्रुनेः किरातेन वक्ष्यमाणलक्षणव्याघ्रघात- कत्चेन किरातेन व्याधभूतेन, यद्वा किरति स्वात्मसुखसाक्षा-

शिवपूजाशनक्म् । ८७'१

स्काररूपं धर्म वर्षतीति किरे धर्ममेघाख्यः समाधिस्तमात- नोति विस्तारयतीति किरातः स्व्रात्मसाक्षात्कारसाधनभूतो जी- वव्रह्मैक्यविषयो बोधस्तदुपदेशन कृत्वा धर्ममेघाख्यममाधिवि- स्तारको गुरुरूपः परमात्मा तेन स्वरूपेया मोहव्याघ्रो मोह- यति विस्मारयतीति स्वात्मानं स मोह एव दुःखदत्वान्भीति- हेतुत्वाच्च व्याघ्रः शार्दूल इव स मोहव्याघ्रो निपातितो घानित इति निश्चेतव्यम, इसथं कुतो निश्चेतव्यमित्यत आह कटतावति। तस्पोक्तस्य मोहव्याघ्रघातस्य निदर्शनं चिह्नं कटौ कटात आवृणोति स्व्रात्मानमिति कटिरहङ्कारस्तास्मित्र त्वात्मन कृत्तिस्व- रूपेण कृत्तिश्वर्म तदित स्वसम्बद्धव्याघ्रसूचकं यथा तथा स्व्रका- रणमोहसूचक बाधितं देहदपसहितं चिदाभासरूपं कृत्तिसाह श्यादत्र कृत्तिपदेन ग्राहां, यद्वा कृन्तति भिनात्त स्वात्मानमिति

व्याघ्रस्य वाधित्वेन चर्मेवावशिष्टोत्र ग्राह्यः, मैव स्ववरूपं यम्य तेन पश्यावलोकय तेनैव चिह्नेन, मोहव्याघ्रीं घातितः स्वात्मशिव- गुरुगोति निश्चेतव्यममति भावः ॥ २२।। एवं व्याघ्रकृति बसानरमिति पददय व्याख्यायेदानीं वि- शादं विश्ववन्दमिति पदद्यं व्याख्यातुं गद्येन प्रतिजानीते। अथ विश्वादं विश्ववन्द्यमित्यस्य विवरणम्। प्रथेति। अथ व्याघ्रकृति वमानमिति पद्यव्याख्याना- नन्तरं विश्वादं विश्ववन्दमियनयोर्व्याख्यानं वरिवरण क्रियत इति शेषः। तदेव गद्येनाह। विश्वकृद्विश्वरूपोऽसौ विश्वहृद्विश्वपालकः ।

८७६ बोधसारे।

विश्वाद्यो विश्ववन्दश्च विश्वेशो गिरिजापतिः ॥२३।।

विश्वकृदिति। हे शिष्य असौ शिवः प्रसगभिन्नः परमात्मा विश्वकृद्विश्वं जगत्करोति उत्पादयतीति विश्वकृत्समस्तजगत्क-

विश्वरूपो विश्वं जगदेव रूपमाकरो यस्य, यद्वा विश्वं जग- दप्यते प्रकाश्यSतेनेनेति विश्वरूपो जगत्पकाशकः, तथा विश्वह- द्विश्वं समस्त जगन्मायातत्कार्यरूपं हरति विनाशयतीति स त- थोक्तो जगत्मलयकर्तुरहङ्कारस्य तदधिष्ठातू रुद्रस्य च पसग- भिन्नब्रह्मणः पृथगसत्त्वात्तथा विश्वपालको विश्वस्य जगतः पालको रक्षकः स्व्रसत्ताचितिसुखार्पणेन प्रसिद्धजगत्पालक- स्याऽपि विष्णोस्ततः पृथगसत्वादपि तथा विश्वेशो विश्वस्य जगत ईशो नियन्ता तस्यापि ततः पृथगसत्वाच्च गिरिजापति- र्गिरति विनश्यत तत्व्ज्ञानादिति गिरिर्मोहस्तत्कार्यरूपो वि- क्षेपश्च तस्माज्जातोत्पन्ना गिरिजाऽहं ब्रह्मास्मीति पमा वृत्ति- स्तस्याः पतिः पालकस्तं विना तस्या जीवनासिद्धे: प्रसिद्धं च वृत्तेर्विषयाधिष्ठानयोरधीनं जीवनमत एवंभूतत्वाद्विश्वाद्यो विश्वस्य जगत आद्य आदौ भवः समस्तजगत्कारयामिसर्थः, अ्रपरत एव विश्ववन्द्यश्च विश्वस्य जगतो वन्दो वन्दनार्होऽपि- अस्तीति निश्चेतव्यम् ॥२३॥ एवं विश्ववन्द्यमिति पदे व्याखयायेदानीं निखिलभयह- रमिति व्याख्यातुं गद्येन प्रतिजानीते। अथ निखिलभयहरमित्यस्य विवरणम्। अ्रथेति। अथ विश्वादं विश्ववन्द्यमिति पदव्याख्याना- नन्तरं निखिलभयहरमित्येतस्य निखिलभयहरमिति पदस्य

शिव पूजाशतकम । ८७७

विवरणं व्यारूमानं क्रियत इति शेपः। तदेव श्लोकेनाह। श्रुतिर्भयमिति प्राह 'द्वितीयाद्वै भयं भवेत्'। हरो हरति भक्तानां मुक्तिदो निखिलं भयम् ॥२४॥ श्रुतिरिति। हे शिष्य 'द्वितीयाद्वै भयं भवेद्वि'तीय द्वैतं त- हमाद्धेतोर्भयं भीतिर्भवेत्स्याद्वै इति निश्चय इत्येवं श्रुतिर्वेदो भयं भयकारयं द्वैतं पाहोक्तवान, किश्च मुक्तिदो मुक्तिं मोक्षं ददातीति मुक्तिदोड्द्वैतस्वरूपमुक्तिपद इसर्थः, अत एव हरो हरति सर्व द्वैतमिति हरः समस्तभक्तक्केशनिवारक इअर्थः, प्- सगभिन्नव्रह्मस्वरूपो गुरुर्भक्तानां स्वमेवकानां मुमुक्षूण।मिसर्थः, निखिलं समस्तं भयं भयकारयं द्वैतं हरति विनाशयति ॥२४। एवं निखिलभयहरमितिपदं व्याख्यायेदानीं पञ्चवक्- मिति पदं व्याख्यातुं गद्येन प्रतिजानीते। अथ पञ्चवक्रमित्यस्य विवरणम् । अथेति। अथ निखिलभयहरमिति पदव्याख्यानानन्तरं पञ्चवक्रामिति पदस्य विवरणं व्याख्यानं क्रियत इति शेष:, । तदेव पद्येनाह। ध्यायन्ति भक्ताः सर्वत्र सर्वेषामपि सन्मुखः । उन्मुखो विमुखानां यस्तस्य सा पञ्चवक्रता॥२५। ध्यायन्तीति। हे शिष्य भक्ता: सेतका मुमुक्षव इत्पर्थः, सर्वत्र चतुर्दिक्षु स्थिता: सन्तो ब्रह्माभिन्नमसगात्माशवगुरुं ध्यायन्ति चिन्तयन्ति ते्षां स्वचिन्तकार्ना सर्वेषामपि समस्ता- नामपि यः प्सगभिन्नपरमात्मशितगुरु: सन्मुखः पत्क्षत्वेन प्रतीयमानो भवति, किश्च विमुखानां स्व्रस्मिन्पराङ्मुखानां य

८७८ बोधसारे।

उक्तलक्षण: परमात्मशिवगुरुरुन्मुखः पराङ्मुखो भवति सा सर्वपदवाच्यचतुर्दिकस्थभक्तसान्मुख्येन चतुर्मुखता पराङ्मुखेषु च पराङ्मुखता, एवंमकारा तस्य मत्यगभिन्नब्रह्मशिवगुरोः पश्चवक्कता पञ्चसङ्गयमुखवत्त्वं भवतीति हेया ॥ २५॥ एवं पश्चतक्कमिति पदं व्याख्यायेदानीं त्रिनेत्रमिति पदं व्याख्यातुं गध्येन प्रतिजानीते। अथ त्रिनेत्रमित्यस्य विवरणम्। अथेति। अथ पञ्चतरक्रमितिपदव्यारूयानानन्तरं त्रिनेत्रमि- त्यस्य त्रिनेत्रमितिपदस्य विवरणं व्याख्यानं क्रि्यत इति शेषः। तदेव पद्येनाह। कर्मोपास्ती उभे नेत्रे ज्ञानं नेत्रं तृतीयकम्। ललाटे राजते यस्य त्रिनेत्रस्तेन शङ्करः ॥ २६ ॥ कर्मोपास्ती इति। हे शिष्य प्रत्यगभिन्नपरात्मशिवगुरुं विना निर्वाहाभावात्तस्यैन कर्मोपास्ती कर्मज्ञानमुपासनाज्ञानं चेसेते उभे द्वे नेत्रे नयने स्तस्तृतीयकं तृतीयं नेत्रं नयनं ज्ञानं ज्ञायते साक्षात्क्रियते ब्रह्माऽनेनेति ज्ञानं जीवव्रह्मैक्यविषयको बोषो ज्ञेयं, पितृलोकदेवलोकमोक्षपापकत्वादेतेषां नेत्रत्वमति भाव:, तत्तृतीय ज्ञाननेत्रं यस्य प्रसगात्मशित्रगुरोर्ललाटे भालवदेक- देशे यस्मात्कारणाद्राजते प्रकाशते तेन कारणेन शङ्करः स कलजगदानन्दकरः परमात्मगुरुस्त्िनेत्रस्त्रीणि नेत्राणि न- यनानि यस्य स तथोक्तोऽसिति कर्मोपासनज्ञानाधिकारिणां तत्तत्फलपापकत्वात्कर्मोपासनज्ञानानां नेत्रत्वं तेवां चाधेया- नामाधारत्वाच्छियगुरोश्च संवन्धित्वं ज्ञेयमिति भावः ॥ २६॥ एवं ध्यानक्लोकं व्याखयायेदानीं तत्मसङ्गादेव तदुपयोगितया

शियपूआाशतकम । ८७९

चोपकरखाना विचार कर्तुमस्या पूजार्या तव्याख्यानं निरूप- ितुं पूर्वोक्तस्योत्तरवक्ष्यमाशास्य चासक्करायोपसंहरति गध्येन। इति ध्यानम्। इतीति। ध्यानविवरयं ध्यानस्य ध्यानप्रतिपादकश्षोकस्य विवरण व्याख्यानमिति एवं कथितम, एवं ध्यानश्रोकं व्याख्या- येदानीमुपकरणानां विचारं निरूपयितुं गद्येन प्रतिजानीते। अथोपकरणविचारः । प्रथेति। अथ ध्यानव्याख्यानानन्तरमुपकरणविचार उप- करणानामुपाङ्गानां विचारो विवेको ध्यानोपकारकाङ्गानां विवेक इत्यर्थः, क्रिपत इति शेषः। तेषु प्रथमं शुद्धस्फटिकसङ्काशता व्याख्यातुं गद्येन प्रतिजानीते। तत्रादौ शुद्धस्फटिकसङ्काशताविचारः । तत्रेति।तत्र प्रतिज्ञात उपकरणविचार आदौ प्रथमं शुद्धस्फ- टिकसक्काशताविचार: शुद्धो निर्मलो य: स्फटिकः स्फटिकना- माशमा तेन सङ्काशता सादृश्यं यच्छिते निरूपितं तस्य विचारो विवेकः क्रियत इति शेष:।तामेत शुद्धस्फटिकसङ्काशतां विचार- यन्गद्येनाह। निर्मले सर्वमेवेदं यदस्मिन्प्रतिबिंम्बति। शुद्धस्फटिकसङ्काशो नीरागः सोऽयमीश्वरः ॥२७॥ निर्मल इति। हे शिष्य यद्यस्मात्कारणान्निर्मले निर्गतं माया तत्कार्यजगदरूपं मलं यस्मात्ततथोक्तं तस्मिन्नस्मिन्स्वयं प- काशत्वेन सदैवापरोक्षरूपे प्रम्मगभिन्नपरमात्मशिवगुरौ सर्वमेव समस्तमपीदं जगत्मतिविम्वति जीवा ईश्वरश्च ताभ्यां सहितं

८८० बोधसारे।

प्रत्यगात्मशिवगुरनाभामत इत्र्थः, स जगत्पतिबिम्बत्रानयं स्वयं पकाशत्ेन नित्यापरोक्षरूपः प्रत्यगभिन्नपरमात्मशिवगुरु- र्नीराग: परिमार्थिकरागशून्योऽत एवेश्वर उक्तलक्षणैश्वर्यसं- पन्नोडस्ति अतः शुद्धो निर्मलो यः स्फटिक एतन्नामाश्मा तेन सङ्काशः सदशो ज्ञेय:, यथा स्फटिकाशमनि नीलपीतादिरागम- तिविम्ववत्यप प्रतीयमाने सति वस्तुतो रख्जनारहित एव तिष्ठ- ति तद्वत्पत्यगभिन्नपरमात्मशितगुरुरांप जगत्प्रतिबिम्बवानिव प्र- तीयमानोपि वस्तुतस्तद्रहित एव विद्वन्भिर्रनुभूयतेऽतः स्फटिक- सङ्काशत्वं प्रतिपाद्यत इति भावः ॥२७॥ एवं शुद्धस्फटिकसङ्काशत्वं विचार्येदानीं कर्पूरगौरतां व्या- चिख्या सुर्गद्येन प्रतिजानीते। अथ कर्पूरगौरताविचारः । अथेति। अथ शुद्धस्फटिकसङ्काशत्वविचारानन्तरं कर्पूरगौ- रताविचार: शिवे कर्पूग्गोरता या निरूपिता तस्या विचारो विवेक: क्रियत इति शेषः। तदेव पद्येनाह। यद्वासनाप्रसादेन सर्वा दुर्वासना गता। स्वभावशीतला सेयं शिवे कर्थूरगौरता॥ २८॥ यद्रासनेति। हे शिष्य यद्वामनापसादेन यस्य शिवस्य स- म्वन्धिनी या वासना भावना तस्पाः पसाद: प्रसन्नतोत्पति- रिस्र्थः, बेन कृच्वा सर्वा समस्ता दुर्वासना दुष्टा स्वसंसपृष्टजीवा- नां दुःखदाती या वासना संस्कारः समस्तजगद्विषयिणी जीवा- नां बन्धकारखभृता वासनेति भावः, गता निदृत्ता भवति सो- कलक्षणा स्वात्मशिवविषयिणी वासनेयं विद्वत्सु प्रत्यक्षा- डनुभूयमाना स्व्रभावशीतला स्वभावेनाकृत्तिमरुपेण शीतला

शिवपूजाशतकम् ।

तापत्रयनिवर्तयित्र्यस्ति, लोकेपि क्पूरे गौरता शीतलता चा- भिन्नाऽनुभूयते तथात्र प्रतगभिन्नपरमात्मशितगुरुविषयवासना- यामपि तापत्रयनिवर्तकत्वेन शीतलत्वं शुद्धत्वेन गौरत्वं चा- भिन्नमनुभूयतेऽत इयमेत कर्पूरगौरता कपूरस्य गौरतेव गौरता झेया शिवे प्रत्यगभिन्नपरमात्मशितगुरौ विषये ॥२८॥ एवं कर्पूरगौरतां विचार्येदानीं दिगम्बरतां विचारयितुं ग- घेन प्रतिजानीते। अथ दिगम्बरताविचारः । अथेति। अथ कर्पूरगौरताविचारणानन्तरं दिगम्वरता- विचार: शास्त्रे लोके च या दिगम्वरतोच्यते तस्या विचारो विवेकः क्रियत इति शेपः। तमेव विचारं गद्येनाह। निरावरणविज्ञानस्वरूपो हि स्वयं हरः । स्वैरं चरति संसारे तेन प्रोक्तो दिगम्बरः ॥२९॥ निरावरणेति। हे शिष्य हि यस्मात्कारणाद्धरो हरति सर्व द्वैतमिति हरः प्रसगभिन्नपरमात्मशिगुरुः स्वयं स्वतो निरावरणचैतन्यस्वरूपो निर्गतं निदृत्तमावरणं ब्रह्मात्मा न भाति नास्तीसेवंरूपव्यवहारकारणं कारणाविद्यासहितं य- इमात्तत्तथोक्त यच्चैतन्यं चिन्मात्रं तदेव स्वमसाधारणं रूपं य- स्येति स तथोक्तोऽस्ति, किश्च स तथाविधोपि संसारे समष्टि- व्यष्टिदेहत्रयरूपे प्रपश्च स्वैरं स्वेरेच्छं यथा भवति तथा चरति वर्तते विधिनिषेषातीतः सन्संसारे तिष्ठतीति भावः, तेन हेतुना दिगम्बरो निरावरणत्वान्नग्नः प्रोक्तस्तदेतादटशं दिगम्बरत्वं मृढ- जनैर्नग्नत्वेन प्रतिपाद्यत इति भावः ॥ २९ ॥ एवं दिगम्बरत्वं विचार्येदानी भस्मोड्ूलनं व्याख्यातुं १११

८८२ बोधसारे।

गद्येन प्रतिजानीते। अथ भस्मोडूलनविचारः । अथेति। अथ दिगम्बरत्वविचारानन्तरं भस्मोदूलनवि- चारो भस्मनो विभृतेर्यदुडूलनं लेपनं लोके लौकिकशास्त्रे च शिवे प्रतिपाद्यते तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः। तदेव पद्येनाह। ज्ञानानि: सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते किल। तेनैव भस्मना गात्रमुडूलयति धूर्जटिः ।। ३०॥ ज्ञानागनिसिति। हे शिष्य ज्ञानाग्निर्ज्ञानं जीवव्रह्मैक्यविषयं महावाक्यजन्यमपरोक्षं तदेव सकलकर्मदाहकत्वादग्निरिव स

दामासेऽहंमतीया कृतानि यानि सर्वकर्माणि सश्चितपारब्ध- क्रियमाणार्यानि क्रियापरपर्यायायि भस्मसान्भ्रस्मरूपाणि कु- रुते करोति किलेति निश्चये एवं निश्चते श्रुतिषु 'क्षीयन्ते चास्य कमाणीति श्रुतेः, तेनैव तादृशेनव भस्मना बाधितसर्वकर्मणाम- किश्चित्करत्वाद्वस्मसादृश्यं न त्वन्येनेसर्थः, गात्रं गा बुद्धीन्द्रि- यागि बुद्धीश्च त्रायते पालयतीति गात्रं सचचिदानन्दं ब्रह्म प्र- त्यगभिन्नमुद्ूलयात मलिनं लोकदृष्टौ दर्शयति वाधितसर्वकर्मखं प्रत्यगभिन्नपरमात्मशिव एवाधिष्ठानधिष्ठेयत्वेन लोकहष्टौ पती- यमानतैव भस्मोद्धलनत्वेनोपचर्यत इति भावः, अतः शिवगुरु- धूंर्जटर्धूम्रवर्णा जटा यस्य स तथोक्तः, अत् वेदान्तसाङ्ग्ययो गारया जटा ग्राहाः॥ ३० ॥ एवं भस्म विचार्येदानीं तादृशभस्मनः शिवस्य च सूढदष्टौ प्रतीषमानं भेदं निरस्यात।

शिवपूजाशतकम। ८८३

भासते भिन्नभावानामपि भेदो न भस्मनि। स्वस्त्रभांवस्वरंभावेन भस्म भर्गस्य वल्लभम् ॥ ३?॥ भासतेति। हे शिष्य भिन्नभावानां भिन्नोऽन्पोन्पत्र व्या- वृत्तो भावोऽन्तःकरणं सत्ता वा येषां तेषा भेदः प्रत्यगभिन्न- परमात्मशिवगुरोः सकाशात्पृथक्तं वाधितकर्मकर्वृरूपपपश्र- विभुतौं यद्यपि भासते मतीयते तथापि ममेदः प्रसगभिन्नश्रह्म शिवगुरोः सकाशान्स्मनि वाघितकर्वादिपपश्ररूपविभूनौ न नास्ति, कुत इसत आह स्वस्वभवरेति, भर्गस्य भर्जति संसारबीजं

वेन स्वस्यात्मनो यः रवभावो धर्मो जगद्वीजभजकरूपःस इन रव- भावो धर्मो यस्य भस्मनस्तेन कारणन भस्मोक्तलक्षणा वि- भूतिरवाधरूपत्वाद्वल्लभं पियमस्ति, अत आत्माशवस्य वाघि- तकर्मरूपभस्मनश्च न भेद आत्मत्वनैव मियत्वस्योपलभ्यमान- त्वादिति भावः।। ३१ ॥। एवं भस्मोद्धूलनत्वं विचार्येदानी शिवे या चन्द्रचूडतोच्यते लोके शास्त्रे च तां विचारयितुं गध्येन प्रतिजानीते। अथ चन्द्रचूडताविचारः । अथेति। अथ भस्मोद्धूलनव्रिचारानन्तरं चन्द्रचूडतानि- चारः शिवे या चन्द्रचूडता निरूपिता तस्या विचारो विवेक: क्रियत इति शेष:, तमेव पद्येनाह। नश्यन्त्यस्य कला: सर्वाः सा कला नैव नश्यति। याऽर्पिता शङ्करे भक्त्या चन्द्रचूडस्तया हरः ॥३ २॥ नश्यन्तीते। है शिष्य अस्यान्तःकरणोपाहितचैतन्यस्य च-

८८४ बोधसारे।

न्द्रस्य सर्वाः समस्ताः कला अवयवा नश्यन्ति नष्टा भवन्ति प- श्वज्ञानेन्द्रियपश्चकमेन्द्रियपश्चपाणमनोरुपाः पोडश कला जेया:, तद्वत्वेन पुरुषस्य चन्द्रसादृश्याच्चन्द्रत्वं चेति भावः, किश्र सोक्त- लक्षणकलासु मध्ये काप्येका नैव नश्यति नैव नष्टा भवति सा केसपेक्षायां तां दर्शयति येति, चिदाभासरूपचन्द्रेण भत्त्या प- त्यगभिन्नपरमशिवगुरुविपयकप्रेम्णा शङ्करे सकलजगदानन्द- करे प्रत्यगभिन्नपरमात्मविशगुरौ या कला कापि अर्पिता तदा- कारत्वेन संपादिता सेति योज्यम्, अतः शिवाकाराकारितायाश्चि- तव्ृत्तेः शिवस्वरूपत्वेनाविनाशात्तया प्रसगभिन्नपरमात्माकारत- त्यैव हरो हरति सर्वे द्वैतमितिहरः सर्वद्वैतहरणशीलः प्रत्यभिन्नः परमात्मा चन्द्रचूडश्चन्द्रश्चन्द्रकला चूडायां शिखायामिचैकदेशे यस्यास्ति स तथाविध उक्तो लोके शास्त्रेचेति ज्ञेयम् ॥ ३२ ॥ एवं चन्द्रचूडतां विचार्येदानीं जटाजूट विचारयिष्यन्गद्येन प्रतिजानीते। अथ जटाजटविचारः । अथेति। अथ चन्द्रचूडताविचारानन्तरं जटाजूटविचार: शि- वस्य यो जटाजूटो लोके शास्त्रे च प्रतिपादते तस्य विचारो निर्णयः क्रि्यत इति शेषः। तदेव पद्येनाइ। विश्रामोऽयं मुनीन्द्राणां पुरातनवटो हरः । वेदान्तसाङ्ग्ययोगाख्यास्तिस्रस्तजटयः स्मृताः ॥ ३३॥ विश्राम इति। हे शिष्य अयं स्व्रयंपकाशत्वेन नित्यापरो- क्षः प्रत्यगभिन्नः परमात्मा हरो हरति सर्वे द्वैतममिति हगे गुरु- र्मुनीन्द्राणां मुनीनां ज्ञानिनां य इन्द्रा श्रेप्ठाः पश्रम्यादिभूमिषु स्थितास्तेपां विश्रामो विश्रम्यतेऽस्मिन्निति विश्रामोऽधि-

शिवपूजाशतकम्। ८८५

करणे घञ् 'हलश्चे'ति मूत्रेण, आनासस्थानमित्यर्थः, अनः पुरा- तनवटोऽनादिकालस्थितां वट इत स ज्ञगा, किश्न वेदान्नसा- द्वययोगारया वेदान्तो वदान्तशास्त्रं माङ्गयं च साङ्गयनामकं शास्त्रं योगो योगशास्त्रमेता आख्या आह्वा यासां तास्तथोक्ता- स्तिस्त्र स्त्रि मंख्यास्तज्जटयस्तस्य टयो जटा इत तदलङ्कारत्वाज्ज्ञयाः ॥ ३३ ॥ एवं जटाजूट विचार्येदानीं गङ्गाधरत्वं विचारयन्गद्येन प्र- तिजानीने। अथ गङ्गाधरत्वविचारः । अथति। अथ जटाजूटनिचारनन्तर गङ्गाधरत्विचारो गङ्गाधरत्वं यच्छिवम्योक्तं तस्य विचारो निणयः क्रिन इति शेपः। तदेव पद्येनाह। व्रह्मलोका च या गङ्गा सुषुम्णा शीतलद्रवा। मस्तके राजते यस्य तन गङ्गाधरो हरः ॥ ३४ ॥ ब्रह्मलोका चेनि। हे गिष्य या निद्धन्पद्वा ब्रह्मल का व्रह्म देशकालनस्तुक्रनपरिच्छेदशून्यं वम्तु नत्य लाका पका- शिकाडहंत्रह्मासमीति प्रमारूपा व्रांत्तः सैन शीतलद्रवा शीतल स्तापत्रयानवत्तको दरन अनन्दरूपो रवे गम्या: सा तथोक्ता

सुपुम्गाा च सुपुम्गा नाडी च नादशावशपणविशष्टत्वेन गङ्गा- सादृश्याद्गङ्रेव्र यम्य प्रसगभन्नपरमात्मशिनगुरमस्तके मस्तक इनेकदेश उच्चस्थाने च सर्वादगंवणयत्वाद्राजते प्रकाशत तेन हतुना हगे हर्गन मर्ने द्वैनमिनि हरः सर्द्वैनवाधानितेन प्रकाशमान: प्रसगभिन्नत्रह्मशितगुरुगङ्गाघरा गङ्गाया अहं-

८८६ योधसारे।

ब्रह्मास्मीति ममारूपट्टत्तेः सुषुम्णानाड्याश्च घरो घारकोऽस्तीति लोके शास्त्रे च प्रतिपाद्यत इति भाव: ॥ ३४ ।। एवं गङ्गाधरत्वं निर्णीयेदानीं त्रिनेत्रतां विचारयिष्यन्गद्येनाह। अथ त्रिनेत्रताविचारः । अथेति। अथ गङ्गाधरत्वविचारानन्तरं त्रिनेत्रताविचार: शि- वस्य या त्रिनेत्रता प्रतिपादिता तस्या विचारः क्रियत इति शेषः । तमेव पद्येनाह। आप्यायनस्तमोहन्ता विद्यया दोषदाहकृत। सोमसूर्याभनिनयनस्त्रिनेत्रस्तेन शङ्करः ॥ ३५ ॥ आप्यायन इति। हे शिष्य आप्यायनः आप्यायति तर्प- यति जगत्स्वानन्ददानेनेति स तथोक्त आप्यायन आनन्दो- डतः स सोम इव, किश्च तमोहन्ता तमसोऽज्ञानस्य हन्ता ना- शकोऽज्ञानतमसो नाशयित्री चित्ताऽत्र ग्राह्या, अतः सा सूर्य इन, किञ्च विधया दोषदाहकृद्वियया ज्ञानरूपट्रसा दोषदाहकृद्दोषा रागादयस्तेषां दाहो दहनं तस्य कृत्कर्त्ता तेन धर्मेणाग्निसादृश्या- दांग्नरिव सः, अत एव सोमसूर्याग्निनयन उक्तविधसोमसूर्याग्नि- नयनोऽस्ति तेनोक्तविधमोमसूर्याग्निनयनवत्तेन शङ्कर: समस्त- जगत्सुखक्ार क स्त्रिने त्र स्त्िनेत्रत्वेन लोके शास्त्रे च पतिपादितो न तु लोकप्रसिद्धमत्र सोममूर्याग्निनयनव्त्वं ललाटस्थितागिनेत्रेया वा त्रिनेत्रत्वं ग्राह्यममिति भावः ॥ ३५।। एवं त्रिनेत्रत्वं विचार्येदानीं नीलकण्ठत्वरं विचारयितुं गध्येन प्रतिजानेति। अथ नीलकण्ठताविचार:। अथात। अथ त्रिनेतताविचारानन्तरं नीलकण्ठताविचार:

शिवपूजाशतकम । ८८७

शिवस्य या नीलकण्ठता प्रतिपाद्यते तस्या विचारो निर्यायः क्रि- यते इति शेषः। तमेव पद्येनाह। कण्ठे ब्रह्माण्डनभसां गिलितानामनेकधा। छाया स्फटिकसङ्काशे नीलकण्ठत्वकारणम्॥३६॥ कण्ठ इति। हे शिष्य स्फटिकसंकाशे स्फटिकनामाइमा यथा नीलपीतादिद्रव्यसामीप्येन तत्पतिविम्बवत्वेन नीलपीता- दिरूपः प्रतीयमानोपि वस्तुतस्तु शुद्ध एव तेनानेन धर्मेण तुल्यः शिवः प्रत्यगभिन्नः परमात्मा जगत्तत्कारगामायासन्निधानेन श-

इफटिकतुल्पे तस्मिन्नेवैकदेशे सर्वब्रह्माण्डानां स्थिते: कण्ठ एक- देशे गिलितानां निगीर्णानां ब्रह्माण्डनभसां ब्रह्माण्डेपु जगत्सु यानि लोकटष्टौ प्रतीयमानानि भ्रान्ता नीलान्याकाशानि तेषां छाया प्रतिविम्बोऽस्ति स नीलकण्ठत्वकारणं प्रसगभिन्नव्रह्म- गुरुशिवे नीलकण्ठत्ं यदुच्यते लोके शास्त्रे च तस्य कारणं बीज ज्ञेयं नान्यदित्यर्थः ॥ ३६॥ किश्चोक्तास्यानधिकारिणां द्वितीयं नीलकण्ठत्त्वका- रयमाह। यद्रह्माण्डशरीरस्य श्यामलं पार्वतीपतेः । कण्ठदेशे स्थितं व्योम नीलकण्ठस्ततो हरः॥३७॥ यदिति। हे शिष्य ब्रह्माण्डशरीरस्य ब्रह्माण्डं जगदेव शरीरं देहो यस्य शिवस्य तस्यात एन पार्वतीपतेः पर्वाि तमोमोहादिरूपाणि पश्च तनोति विस्ताशयति असौ पर्वतो म- द्वामोहस्तस्मादुत्पन्ना पार्वती ब्रह्माण्डाहंबुद्धिस्तस्या: पतिः पा- लकस्तस्य विराज: कण्ठदेशे कृकस्थाने यत्मसिद्धं सर्वलोक-

घोधसारे।

दृष्ट्या श्यामलं श्यामत्व्रं स्थितं वर्त्तमानं प्रतीयते शास्त्रतश्च ज्ञा- यते तद्योमाकाशमेव श्यामरपेण भासते तनो हेतोर्हरः सर्वद्वै- तहरगाशील: प्रत्यगभिन्नपरमात्मशिवगुरुर्नीलकण्ठो विराडूरूपेण इयामगलोऽस्तीति निश्चेनव्यम ॥ ३७॥ माकाराशनोपासकान्प्रात कत्कारयं दर्शयति। शङ्करेणाभ्रशुभ्रेण यद्विषाम्बु दयालुना । कण्ठे धृतमतः कण्ठेः नवाम्बुधरसुन्दरः॥ ३८॥ शङ्करेणेति। हे शिष्य दयालुना सर्वमाणिषु दयावताS- भ्रशभ्रेणाडभ्रं शरत्कालीनो निर्जलो मेघस्तद्रच्छुभ्रेश श्वेतरू- पेगा शङ्करंगा शं सुखं करोतीति शङ्करो जगज्जीवनपदस्तेन यद्यस्मात्कारणाद्विषाम्बु समुद्रस्य मथनसमये विषरूपं जलं निः- सनं तत्कण्ठे गले धृनं स्थांपितमतः कारगाच्छिव: कण्ठे गले नवाम्बुधरसुन्दरो ननो नवीनो योऽम्बुधरो मेघस्तद्वत्सुन्दरः क- मनीयो दृश्यत इति शंपः ॥ ३८ ॥ किश्च। शुद्धस्फटिकसङ्काशः स्थितोऽयं मन्दराचले। इन्द्रनीलाचलच्छाया नीलकण्ठत्त्वकारणम् ॥३ ९॥ शुद्धांत। ह शिष्य अररयं माकारः शिव: शुद्धस्फटिकसङ्काशः शुद्धो निर्मल: स्फटिकनामाइमा तेन सङ्काशस्तुल्योडा्ति, कि- च्चाऽयं शिवो मन्दराचले मन्दरनाम्ि पर्वते स्थित उपितो डत एव तस्मिञ्क्वितकण्ठ इन्द्रनीलाचलच्छायेन्द्रनीलमण रूपमन्दरपर्व्रतस्य च्छाया पतिबिम्वो भवनीति शेष:, तदेव नी- लक्ण्ठत्वकारणं शिवस्य यन्नीलकण्ठत्वं तस्य कारणं बीजं निश्चेतव्यम् ॥ ३९॥

शिव पूजाशतकम्। <८९

इदानीं भक्तेरेव श्रैष्ठ्यं मन्यमानान्मसाह। रामोऽस्य परमो भक्तः शङ्करो भक्तवत्सलः । रामरत्नं धृतं कण्ठे नीलकण्ठत्वकारणम् ॥ ४० ॥ राम इति। हे शिष्य रामो दाशरथि: परमः श्रेष्टोऽस्य शिवस्य भक्तः सेवको मुख्यसेवक इत्यर्थः, अस्ति किश्च शङ्करो भक्तानां सुखकर इत्यर्थः, भक्तवत्सलो भक्तेपु वत्सलः प्रीति- मानस्तीति :तत्ततो हेतो रामरत्नं रामो दाशरथिरेव रननं नीलमाणस्तत्कण्ठे गले धृतं स्थापित शिवेन तन्नीलकण्ठ- त्वकारणं शिवस्य यन्नीलकण्ठत्वं त्मिन्कारणं हेतुरतः क- मज्ञानाभ्यां भक्तेरेव श्रैष्ठ्यमिति भावः ॥४० ॥ एवं नीलकण्ठत्वकारणं विचार्येदानीं भुजङ्गभूषयतां व्या- रूयातुं गद्येनाह। अंथ भुजङ्गभूषणताविचारः । अथेति। अथ नीलकण्ठत्वकारणविचारानन्तरं भुजङ्गभू- षणताविचारो भुजद्गाः सर्पा भूषसमलङ्गारो यस्य तस्य भा- वस्तत्ता तस्या विवेको विचारः क्रियत इति शेषः। तदेव पद्येनाह। योगिन: पवनाहारास्तथा गिरिबिलेशयाः । निजरूपे धृतास्तेन भुजङ्गाभरणो हरः ॥ ४१ ॥ योगिन इति। हे शिष्य पवनाहाराः पवनः प्राणनामा वायुराहरिपते वशीक्रियते यैस्ते तथोक्ताः, तथा तद्वद्विरिवि- लेशया गिरति पतति तत्वज्ञानेनेति गिरिर्देहसमूहः स एव बिलं छिद्रं तस्य वा विलमनकाशं तस्मिञ्क्वपाः शेरत इति ११२

८९० बोधसारे।

वाया निद्विता: स्वाभिन्ने परमात्मनि जागरिता इसर्थः, अ्रतः पतनाहारविलेशयत्व्ाभ्यां योगिभुजक्रयोः सादृश्याद्योगिनां भुजङ्गपदेनात्र ग्रहणमिति भावः, ते योगिरूपा एव भुजङ्गा नि- जरूपे स्वस्वरूपे प्रतगभिन्ने परमात्मनीत्यर्थः, धृनाः स्वाभिन्न- त्वेन स्थापितास्नेन कारणेन हरो हरति मर्वे द्वैतमिति हरः प्र- सगभिन्नपरमात्मशिवगुरुर्भुजङ्गाभरण सर्पभूषणः उक्तः, यद्वा भुजाभ्यां साङ्ग्यपोगहस्ताभ्यां गच्छन्ति प्राप्तुवन्ति स्वस्वरू- पमिति व्याख्येयम ।। ४१. ॥ योगरीत्यापि तांदूचारमाह। का चित्कुण्डलिनी शक्ति: शङ्करेण वशीकृता। कुण्डलिन्या कुण्डलिनो देहाभरणतां गताः॥४२॥ काचिदिति। हे शिष्य काचित्सूक्ष्मनाडीरूपा कुण्डलिनी कुण्डलिनीनास्री शक्तिर्जीवशांक्त: सर्वशरीरेषु वर्त्तते सा श- दूरेगा शिवेन वशीकना वशत्वेन सम्पदिता तयैत कुण्डीलन्या वशीकृतकुण्ड लिनीशस्या तस्या एव सर्वसर्पेष्वपि स्थितत्व्रा- दिसर्थ:, कुण्डलिनः सर्पाणं कुण्डलाकारत्वपसिद्धेः सर्पा देहाभरणतां देहस्य शरीरस्याभरयातां भूषणत्वं गताः प्राप्ता इति योगमनेन निश्चनव्यम ॥ ४२.॥ साकारोपामकमनेनापि ताद्विचारयन्नाह। अनन्तवासुकी शम्भो: कर्णकुण्डलतां गतौ। तत्प्रधानतयाऽन्येपि ख्याताः कुण्डलिसंज्ञया॥४३॥ अनन्नेनि। हे शिष्य अनन्तवासुकी अनन्तानाम सर्पो वासुकिनामा च मर्प एनौ शम्भो: शिवस्य कर्णकुण्डलतां क- णंयो: श्रव्गायोः कुण्डलतां कुण्डलनामकभूषगात्वं गतौ मा-

शिवपूजाशतकम् । ८९१

सौ कुत एतन्निश्चेतव्यमित्यत शाह तदिति, तत्पधानतया तथो- रनन्तवासुकिनामकसपर्यो: प्रधानना मुख्यता तया चछ्त्रिन्याये- नेत्यर्थ:, अन्येपि सर्पा: कुण्डलिमज्ज्ञया कुण्डलिरिति सज्ज्ञा- नाम तया रुयाता: प्रसिद्धा: सन्तीसतो हेतोरित्पर्थः ॥४३॥ एवं भुजङ्गभूषणत्वं विचार्येदानीं त्रिशूलं विचारयानथ- न मतिजानीते। अथ त्रिशूलविचारः । अ्थेति। अथ भुजङ्गभूषणत्व्रव्याख्यानातन्तरं त्रिशूलवि- चारः शिवस्य हस्ते यसस्त्रिशूलोऽस्तीत्युच्यते तस्यायुधविशेषस्प विचारी निर्णयः क्रियत इति शेषः । तमेव पद्येनाह। शान्तिवैराग्यबोधाख्यैस्त्रिभिरग्रैस्तरस्विभिः । त्रिगुणत्रिपुरं हन्ति त्रिशलेन त्रिलोचनः ॥ ४४ ॥ शान्तीति । हे शिष्य शान्तिवैराग्यवोधाख्यैः शान्तिरु- परतिरष्टाङ्गयोगमाधनजन्या जगदभानरूपा व्याहाराभाव- कार्येतिलक्षणलक्षिता, तदुक्तं 'यमादिर्धोनिरोषश्च व्यवहास्य संक्षयः। स्युर्हेत्वाद्या उपरतेरिति। वैराग्यं च दोषहांष्ट्जन्यं मर्च- विषयत्यागेचक्वारुपं भोग्याहैन्याभावकार्य चति लक्षितं, तदुक्त- दोपदृष्टिजिहासा च पुनर्भोग्येष्वदीनता। अमाधारयहेत्वाद्या वैराग्यस्य त्रयोष्यमीति॥ वोधश्र ज्ञानं श्रवणादिजन्यं ससमिथ्यािवेचनरूपं चिदा- तमाहङ्कारैकत्वोपलक्षितग्रन्थ्युत्पस भावका र्यमित्युपलक्षितं, तदुक्तं- श्रवणादिवयं तद्वत्तक्त्वामिध्यानिवेचनम् । पुनर्ग्रन्थेरनुदयो बोधस्पैते त्रयो मताः । इति। एता श्ह्ला येपां तैस्तरस्विििरज्ञानतत्कार्यभंदेने वेगवद्दि-

८९२ बोधसारे।

स्त्रिभिस्त्रिसंख्या कै रग्रै: फलैरुपलक्षितेन त्रिशूलेनो कलक्ष णा नि त्री णि शुलानि फलानीव यस्य स तथाविघस्तेन पत्यगभिन्नब्रह्मबोधेन त्रिलोचन: पूर्वोक्तलक्षया त्रिनेत्र: प्रतगभिन्नब्रह्मशिवगुरुस्त्रिगुणत्रि पुरंत्रयो रजःसत्त्वतमोऽभिधा ये गुणाः प्रकृतेर्विकारास्तान्तत्कार्य च त्रयाणां पुराणां समाहारस्त्रिपुरं स्थूलसूक्ष्मकारणारयं देहत्रयमित्यर्थः, 'नवद्वारे पुरे देहीत्युक्तेः, हन्ति नाश- यति॥ ४४ ॥ एवं त्रिशलं विचायेदानीं डमरुं विचारयन्गद्येनाह। अथ डमरुविचारः । अ्थेति। अथ त्रिशूलविचारनिरुपण्ानन्तरं डमरुविचार: शिवस्य हस्ते यो डमरुः प्रसिद्धस्तस्य विचारो निर्ायः क्रियत इति शेषः । तदेव पद्येनाह। टण्टङ्ारच्छलेनासौ शैवानां मुक्तिहेतवे। नेति नेति मुहुः प्राह डमरुः शाम्भवो हि सः॥४५॥ टण्टमिति। हे शिष्य टण्टङ्कार इति डमरुध्वनेरनुकरयां तादृशध्व्रनिरेव च्छवलं मिपं तेन कृत्वाडसौ शास्त्रेषु प्रतिपादित: परोक्षतया श्रयते शाम्भवः शम्भोर्जगत्सुखदस्य प्रत्यगभिन्न- परमात्मशिवगुरोरयं शाम्भवो वेदो वेदशिवयोः पतिपाद्यम- तिपादकसम्वन्धेन सम्बन्धवत्त्वं, हि विद्वत्सु पतयक्षसिद्ध: सोवि- द्वत्सु परोक्षतया श्रुतो डमरुर्डमरुत्वेन कल्पितः शैवानां शिव- स्यैते शैवाः प्रत्यगभिन्नव्रह्मांशभूता जीवास्तेपां मुक्तिहेतवे मुक्तिमोक्ष: स एव हेतुः प्रयोजनं तस्मै तत्माप्सर्थमित्यर्थः, मुह्ुः पुनः पुनर्नेति नेतीति निरूपितं यद्दवैत तन्न नास्तीत्यवं माहोप- दिशति, अत्र वेदस्य डमरुत्वम, 'अथाताऽडदेशो नेति नेती'सादी

शिव पूजाशतकम । ८९३

नां सर्वद्वैतनिषेधकवाक्यानां ध्वनित्वं व विवषितमिति भाव: ॥ ४५ ।। एवं डमरुं विचार्येदानीं मुरडमालां विचारपनाद्येन पति- जानीते। अथ मुण्डमालाविचारः । अथेति।अथ डमरुविचारनिरूपणानन्तरं मुण्डमालाविचारो मुण्डमालाया: शिवे या पोक्ता मुण्डमाला तस्या विचारो नि- णयः क्रियत इति शेषः। तमेव प्रतिज्ञातं पद्येनाह। अनन्तमृतब्रह्माण्डमुण्डमालाविधारणे। अनाद्यनन्तरूपत्वात्समर्थः शिव एव हि॥ ४६ ॥ अनन्तेति। हे शिष्य अनन्तमृतव्रह्माण्डमुण्डमालाविधार- णेडनन्तानि अपरिमितानि मृतानि नष्टानि यानि ब्रह्माण्डानि तेषु चापरिमितानि यानि मुण्डानि कपालानि तेषां माळा स्त्रकृतस्पा विधारणे परिधानेऽनाद्यनन्तरूपच्वास्चाSडदिर्यस्प तदनादि न विद्यतेऽन्तो नाशश्च यस्य तदनन्तमनादि यदनन्त- मेताहशं रूपं स्वरूपं यस्य स तथोक्तस्तस्प भावस्तत्वं तस्माच्क्वि - व एव प्रत्यगभिन्नपरमात्मगुरुरेव समर्थः प्रभुरस्ति हिएतद्विद्त्सु पसिद्धमिसर्थः ॥ ४६॥ एवं मुण्डमालाविधारयं निर्णीयेवानीं टृषवाहनत्वविचारं पतिजानीते गध्येन। अथ वृषवाहनविचारः । अथेति। अ्रथ मुण्डमालाविधारगानिणयनिरुपणानन्तरं वृषवाइनविचार: शिवस्य यद्धपव्ाहनं निरूषितं शास्त्रेषु तस्य विचार: क्रियत इति शेषः । तमेव श्लोकेनाह।

२९४ बोधसारे।

. ब्रह्माद्या यत्र नारूढास्तमारोहति शङ्करः । समाधिं धर्ममेघाख्यं तेनायं वृषवाहनः ॥ ४७ ॥

ब्रह्माद्या इति। हे शिष्य ब्रह्माद्या ब्रह्मा विरश्चिराद्ो मुख्यो येषां ते तथोक्ता यत्र समाधौ नारूढा न स्थितिं प्राप्ता: शङ्करः समस्तजगत आनन्दकरः प्रत्यगभिन्नः परमात्मा तं शास्त्रेषु प्रसिद्धं धर्ममेघाख्यं धर्मृष्टिकर्तारं समाधि 'क्षणमेक ऋतुशतस्यापी'ति श्रुतेः, आरोहति आरूढो दृश्यते तत्रैव तदु- पलब्धेस्तेन हेतुनाडयं प्रत्यगभिन्नपरमात्मशिवगुरुवृषवाहनो वृषः सर्वश्रेष्ठः समाधिर्धर्ममेघारूयो वाहनं गमनसाधनं यस्य स तथाविधोऽस्ति न त्वत्र लौकिक वृषवाहनत्वं ग्राह्यम्, उपा- सनायां 'मनो ब्रह्मेत्युपासीते'ति श्रुतेर्मनसि ब्रह्मत्ववुद्धिरिव नन्दिनि वृषे धर्ममेघसमाधिबुद्धि: शिवे च ब्रह्माभिन्नपत्यगात्म गुरुबुद्धिश्च कार्येति भावः।। ४७ ॥ एवं वृषवाहनत्वं विचार्षेदानीं कैलासविचारं गद्येन पति- जानीते। अथ कैलासविचारः । अधेति। अथ वृषवाहनविचारनिरूपणानन्तरं कैलासवि- चार: कैलासनाम्नः पदार्थस्प विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः। तमेव पद्येनाह। कैवल्ये लसते रुद्रस्तद्हक्ता अपि सर्वदा। तत्कैवल्यविलासेन कैलासं शम्भुमन्दिरम्॥४८॥ कैवल्यइति। हे शिष्य रुद्रो रोदयति मायया दुःखीकरो- ति जीवमिति रुद्रः परमात्मा कैवल्पेऽखण्डैकरस आत्मनि

शिवपूजाशतकम्। ८९५

ब्रह्माभिन्ने लसते स्वयंपकाशमानो वर्त्तते तद्रक्ता अपि तस्य प्रसगात्मनोऽभिन्नपरमात्मशिवगुरोर्भक्तः सेवकास्तच्चिन्त- काश्च सर्वदा सर्वकालं तस्मित्रेत कैवल्ये लसन्ति स्वयंपकाश- माना वर्त्तन्ते तत्कैवल्यविलासेन तादृटशकैकल्यविलसनेन कै- लाममखण्डैकरसस्तयंप्रकाशनमेव शम्भुमन्दिरं शांभवत्यस्मादि- ति शम्भु: समस्तजगत्सुखकारणं मत्यगभिन्नव्रह्मशिवगुरुस्तस्प मन्दिरमित वासस्थानं जयम्॥४८ ॥ एवं कैलासं निणीयेदानीं मन्दरं विचारयन्गद्ेनाह। अथ मन्दरविचारः । अ्थेति। अथ कैलासविचारनिरुपणानन्तरं मन्दरविचारो मन्दरस्प मन्दरनाम्न: पर्वतस्य विचारो निर्णपः क्रियत इति शेषः। तमेव पद्येनाह। मथितो मुक्तिरत्नार्थ येनायं भवसागरः । स बोधो मन्दरो नाम मन्दिरं शङ्करस्य तत् ॥ ४९ ॥

मथित इति। हे शिष्य येन वोधेनाडयं सर्वलोकपत्यक्षो भवमागरो भवत्यस्मात्संसार इति भवोऽविद्यातत्कार्यरूपः पपश्चो गिरति भक्षतीति गरो मृत्युस्तेन सह वर्त्तत इति स एव सागर: स्वार्थेण्, यद्रा गरो विष विपयरूप तत्स्पर्शेन तद्रो- गन च मरणसम्भवात्तेन सहितः सगरः स एत सागरः स मुक्तिरन्नार्थ मुक्तिर्मोक्ष: स एव रत्नमिव तस्मै तं प्राप्तुं मथित आलोडनः स उक्तविधो बोधः मसगात्मपरमात्मैक्यविषयं ज्ञनं मन्दरो मकारवाच्यं कारणशरीरमज्ञानं समष्टिव्या्टिरूपं तदुपहिनौ पाज्ञेश्वरौ च दरति विनाशयतीीत व्युत्पत्या मन्दरो नाम मसिद्धोऽस्ति। तत्स बोध एव शङ्करस्प शं मुखं क

८९६ बोधसारे।

रोति स शङ्करो जगदानन्दकरः प्रत्यगभिन्नपरमात्मशितगुरु- स्तस्य मन्दिरं वासस्थानं ज्ञयं तत्रैव तत्पाप्तेः प्रसिद्धत्वावितर्थः, उपासनापक्षे मनो ब्रह्मे'ति श्रुत्या मनसि ब्रह्मत्वचिन्तनमिव लोकपसिद्धमन्वरपर्वते बोधरूपत्वचिन्तनं तत्रस्थे शिवे च पस- गभिन्नब्रह्मगुरुूपत्वचिन्तनं च कार्यमिति भावः ॥४९।। एवं मन्दरं निर्णीयेदानी लोके शास्त्रे च शिवस्य इमशान- वासोडभिहितस्तन्निर्णयं गद्येन प्रतिजानीते। अथ रमशानविचारः ।

प्रथेति। अथ मन्दरविचारनिरूपणानन्तरं इमशानस्य मेतावासस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः। तमेव पद्येनाह। नित्यं क्रीडति यत्रायं स्वयं संहारभैरवः । तत्र शमशाने संसारे शिवः सर्वत्र दृश्यते ॥५०॥

नित्यमिति। हे शिष्य स्वयं स्वतः सिद्धोऽयं पत्यगभि- न्नपरमात्मशिवगुरुविद्वत्पत्यक्षः संहारभैरवः सन्संहियते वि- नाश्यते विश्वमनेनेति संहारो मृत्यु: सर्वजगल्लयाधिष्ठानमिसर्थः, अतः सर्वभयहेतुत्वादेव भैरवो भीतिप्दः सन् यत्र संसारे जग- ति नित्यं सर्वदा क्रीडति रमते, तत्रोक्तविधे संसाररुपे स- रवदा मङ्गलरूपत्वाच्छमशाने सर्वत्र सर्वपदार्थेपु सर्वकाले च शिवः प्रतगभिन्नव्रह्मगुरुदृश्यतेऽवलोक्यते ज्ञानिभिरिति शेषः, उपासनापक्षे इमशाने संसारत्वं तव शिवपत्यगभिन्नगुरुरुपत्वं- च ध्येयमिति भावः॥५०।। एवं इमशानं निर्णीयेदानी गणान्विचारयतुं गद्येनाह। अथ गणविचारः ।

शिवपूजाशतकम । ८९७

प्रथेति। अथ शमशानविचारनिरुपणानन्तरं गणविचारो गणानां विचारो निर्रायः क्रियत इति शेपः। तमेव पद्येनाह। आनन्दसागरः शम्भुस्तच्छक्तिर्द्रव उच्यते। शीकरा इव सामुद्रास्तदानन्दकणा गणाः ।। ५१॥ आनन्देति। हे शिष्य शम्भुः शं सुखं भवत्यस्मादिति

नन्दानां चतुर्विधानां विद्यानन्दानां विपयानन्दानां च जल- स्थानीयानां सागरः सनुद्र इव ज्ञयः, तस्याऽ्नन्दसागरस्य शक्तिर्जगज्जननसाम्थ्य द्रव अर्द्रतोच्यते कथ्यते मुनिभिरिति शेषः। तदानन्दकणस्तस्यानन्दरूपस्य प्रत्यगभिन्नपरमात्मशि- वगुरोयें कणा अंशा विषयानन्दास्ततः समीपे वर्त्तमाना वि- द्यानन्दाश्च सामुद्रा: समुद्रसम्बन्धिनः शीकरा इवाम्बुकण इव सन्ति तेषां च समूहरूपत्वेनोक्तविधशिवसांनिध्येन च गणा: सेवका इव ज्ञयाः। उपासनापक्ष च शिवे प्रत्यगभिन्नपर- मात्मगुरुरूपत्वं पार्वसां च तच्छक्तिरूपत्वं तद्गणेषु च विद्यानन्द- विषयानन्दरूपत्वं च ध्येयमति भावः ॥५१॥ ननु शिवगशोषु जगद्विलक्षणत्वं स्वभावाकृतिभिरुक्त पुरा- योषु श्रुतं तदत कथं सम्भाव्यं तत्राह। जगद्विलक्षणः स्वामी स्वरूपाकृतिलक्षणैः । जगद्विलक्षणा एव गणास्तस्य किमन्जुतम् ॥५२॥ जगद्विलक्षणा इनि। हे शिष्य उक्तलक्षणानां विद्यानन्दा- दिरूपगयानां स्वामी सच्चिदानन्दादिसमर्पणेन पालकः प्रस- गभिन्नपरमात्मशिवगुरुर्जगद्विलक्षणे जगतोऽसज्जडदु:खरू-

११३

८९८ शेघसारे।

नैतर रूप्पते प्रकाश्यत इति स्वररूपं स्वपकाशं जगत्तु परपकाशम, आकृतिर्निराकाररूपा जगत्तु साकाररूपम, लक्षणं च सच्चिद्रूपं जगतस्तु असज्जडदुःखरूपं लक्षयां तैः प्रत्यगभिन्नब्रह्मणो जग- तश्च वैलक्षण्यमस्ति यदि ताह तस्य पत्यगभिन्नव्रह्मानन्दस्य गया उक्तविधा विद्यानन्दादिरूपाः सेवका जगद्विलक्षणा एव जगांन्त गच्छन्तीति जगन्ति विषयानन्दास्तेभ्यो विलक्षणा विपरीनलक्षगा एव निश्चयेन सन्ति, अत्रार्थे किमद्भुतं किमाश्चर्ये न कमपीत्यर्थः ॥।५२।। एनं साधारणच्छिवगणान्निणीयेदानी योगिनीगणन्विचा- गितुं गद्येनाह । अथ योगिनीगणविचारः । अथेति। अथ गगानिर्णयनिरूपणानन्तरं योगिनीगणविचारो योगिनीनां योगिनीनामदेवतानां यो गणः समूहः शिवसमीपेऽ- स्तीति शैतपुराणेषु भ्रयते तस्य तरिचारो निर्णयः क्रियत इति शेपः। तमेत पद्येनाह। यैव यैव मनोवृत्तिर्योगाभ्यासेन योगिनाम्। सा समीपं गता शम्भो: सैवायं योगिनीगणः॥५३।। गैतर यवेति। योगिनां योगेन पाप्तजीवव्रह्मैक्यभावानां योगाभ्यामेन योगस्य निरोधलक्षणस्य योऽ्भ्यासः पुनः पुनराव- तैनं तेन यैव यैव या या च प्रंसद्धा रुद्धा मनोवृत्तिर्मन- सोऽन्नकरणस्य वृत्ति: साभासांशरूपाडस्ति, सा सेत्यावृत्ति: कतव्या सा सा वृत्ति: शम्भाजगदानन्दकरस्य मत्यगानन्द- पग्मात्मनः समीप निकटदेशं गता प्ाप्ताऽस्ति सैवोक्त- लक्षणवृत्तिसमूहरूप एवायं विद्धत्पत्यक्षो योगिनीगणो योगि-

शिवपूजाशतकम्। ८९९

न्यो निरोधाख्ययोगवत्यो वृत्तयस्तासां गण: समूहो ज्ञेगः। उपा- सनापक्षे योगिनीगणे निरुद्धचित्तवृत्तित्वं शिवे च तद्धययप्रत्यग- भिन्नव्रह्मगुरुत्वं च चिन्त्यमिति भावः ॥५३ ॥ ननु लोके शास्त्रे च शिवगणानां पिशाचत्वं श्रूयत इसाश-

सखायः शङ्करस्यैते योगिनीभैरवादयः । जीवन्मुक्ता जडैरुक्ता भूतप्रेतपिशाचकाः ॥ ५४॥ सखाय इति। हे शिष्य एत उक्ता वक्ष्पमाणाश्च गणा- दय: शङ्करस्प जगदानन्दकरस्य प्रतयगभिन्नपरमात्माशगुरो- र्योगिनीभैरवादयो योगेन निरुद्धवृत्तयो योगिन्यो भैरवश्च ज- गद्भपजनको मृत्युश्चादी मुख्यौ येषा ते तथोक्तास्त सखागः मु- खरूपत्वेनात्मसुखसाधनत्वेनेष्टा जीवन्मुक्ता जीवन्त एव मुक्ता ब्रह्मभावं पाप्ता अत एव विधिनिषेधातीतास्ते जडर्मू्ढर्भू- तप्रतपिशाचका भूना भूतनामानः पेनाः पेतनामान: iपश।- चकाः पिशाचनामान इति जातिभेदान्नामभेदेनोक्ता: क- थिता इति झयम ॥५४ ॥ एवं योगिनीगयं निर्यीयेदानीं कालगैरवनिचारं गद्येन. प्रतिजानीते। अथ कालभैरवविचारः । अधेति। अथ योगिनीगणविचारनिरृपणानन्तरं कालमै- रनविचार: शिवसमीपे यः कालभैरवो गणोऽस्तीन लोके शा- स्त्ने च प्रसिद्धस्तस्य विचारो निर्यायः क्रियत इति शेषः । त- मेव पद्येनाह। विवर्त्तितजगज्जाल: कालोऽस्य द्वारपालकः।

९०० बोधसारे।

कालाद्विभेति यदिश्वं स गण: कालभैरवः॥५५॥ विवर्तितेति । हे शिष्य विवर्तिजगज्जालो विवर्तितं वि- परीतरूपत्वेन कल्पितं जगदूपं जालमिव जीवबन्धनकारणं येन स तथाविधः कालः कलयति जगदिति व्युत्पत्या काल: सर्व- जगत्कल्पक ईश्वरोऽस्य प्रत्यगभिन्नपरमात्मशिवगुरोद्वरिपा- लको द्वारं पत्यगभिन्नपरमात्मत्व्पापकं प्रसगात्मपरमात्मैक्यवि षयं ज्ञानं तस्य पालको रक्षकोडस्ति कालपदं व्याखया- य भैरवपदं व्याख्यास्यन्नाह कालादिति, यद्यस्मात्कालादीश्व- राद्विश्वं समस्तं जगद्विभेति भयं प्राप्नोति अतः स ईश्व- रोऽनन्तब्रह्माण्डापेक्षयाऽनन्तेश्वराणां गखः समूहरूपः कालमै- रव: कालभैरवनामाडस्तीति वेयम, उपासनापक्षे तु कालमै- रवनाम्नि शिवगयो जगत्कल्पकत्वसर्वभयहेतुत्वोपलक्षितमीश्वरत्वं शिवे च प्रसगभिन्नव्रह्मरूपत्व च समारोप्य ध्येयमिति भावः।।५५॥ एवं कालभैरवं निर्यीयेदानी दण्डपायिनिर्णयं गद्येन प्रतिजानीते। अथ दण्डपाणिविचारः । अथेति। अय कालभैरवविचारनिरुपणानन्तरं दण्डपा- णिविचारो दण्डपासिनांमको यः शिवस्य गगो लोके शास्त्रे च पोक्तस्तस्य विचारो निर्णगः क्रियत इति शेषः। तमेव पद्ेनाह। मनसो दण्डनेनैव दण्डपाणिर्गणो भवेत। तादृशा एव देवस्य गणत्वमुपयान्ति हि॥५६॥ मनस इति। हे शिष्य मनसः सङ्कल्पात्मिकान्तःकरणट- न्तिर्मनस्तस्य दण्डनेनैव निरोधलक्षणदण्डनेन शामनेनैव ना- न्यसाधनेनेत्यर्थः, दण्डपागिर्दण्डो मनोनिग्रहाथ निरोधाख्य:

शिवपूजाशतकम्। ९०१

समाधि: पशूनां निग्रहार्थ दण्ड इन पागवनात्मरूपं दवैतं सत्क्ा-

न्यस्य स तथोक्तो गणः सेवकस्तेपां ब्रह्मारडबहुन्वापक्षया व- हुत्वं तेपां समूहो वा भनेत्स्यादेवं सम्भावना कार्येति भाव:, ततश्च किमित्यत आह तादृशा इति तादृशा एनोक्तलक्षण- दण्डपाणिमदृशा एव इदाना्तिना अपि ये भनन्ति ते एव नान्य इत्यर्थः, देवस्य प्रसगभिन्नव्रह्मचैतन्यरूपगुरोगगात्वं से- वकत्वमुपयान्ति प्राप्तुनन्ति हि पसिद्धमेता्वद्वत्सु अतोडन्र ननि- श्वासः कार्य इति भावः ॥ ५६॥ एवं दण्डपाणिं विचार्येदानी क्षेत्रपालान्विचारयितुं ग- द्येन पतिजानीते। अथ क्षत्रपालविचारः । अथेति। अथ दण्डपाणिनिचारानन्तरं क्षेत्रपालविचार: क्षेत्रपालनामको यः शिवस्य गयः मोक्तस्तस्य विचार: क्रियत इति शेषः । तमेव पद्येनाह। परमात्मा स्वयं शम्भस्तदंशाः क्षेत्रपालकाः । अंशाशिभावभेदेन क्षत्रपालैर्वृतो हरः ॥ ५७ ॥ परमात्मेति। हे शिष्य शम्भुः शं. सुखं भवतस्मादिति शम्भुर्जगदानन्दकरः परमात्मा कार्यकारणातीत आ्त्मा स्व्रपं स्व्रतः सिद्ध एवाडस्ति किश्च तदशास्तस्य प्रत्यगभिन्नपरमा- त्मशितगुरोरंशाः प्रतिविम्वा जीवा: क्षेत्रपालकाः क्षेत्राणि

पालका रक्षितारो भवन्ति अनः अंशाशिभातभेदेनांशा

९०२ बोधसारे।

आरोपितं यत्सत्वं तस्मिन्यो भेदः सोप्यारोपित एव तेन कृ.

तरूपो वस्तुनः मन्नांप प्रतगाभन्नः परमात्मा दृत आवृतत्वेन व्यवाहगतडनोऽत्र क्षेत्रपालपदेन जीवा ग्राहयाः। उपासनापक्षे तु शिवक्षेत्रपालगगोषु जीवत्वं शिवे च पत्यगभिन्नब्रह्मरूपत्वं स- मारोप्य ध्येयमिति भावः ॥५७॥। एवं क्षेत्रपालान्निणीयेदानी नान्दगणविचारं गध्येन प- तिजानीने। अथ नन्दिगणविचार:। अथेति। अथ क्षेत्रपालविचारानन्तरं नन्दिगणविचारो नन्दिनामा यो गगाः मेवकस्नस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शषः। तमेव पद्येनाह। यस्थापरि स्फुरद्रूपो द्ृश्यते परमेश्वरः । स बोधः शुद्धभावात्मा गीयते नन्दिकेश्वरः ॥५८॥ यस्येति। हे शिष्य यस्य बोधस्य उपरि ऊर्ध्व परमेश्वरः परमः कार्यकारणाभ्यामतीत ईश्वरः सर्वेश्वरः मत्यगभिन्नप- रमात्मीशवगुरु: स्फुरदरूपः स्फुरत्मकाशमानं रूपं यस्प स त- यायूनो दृश्यते साक्षादनुभूयते स उक्तलक्षणः शुद्धभावात्मा शुद्धो मायानत्कार्यरहिनोऽयो भावः मेमसहितः जीवब्रह्मैक्य- वोधः स एवात्मा स्वरूपं यश्य स नान्दिकेश्वरो न्दिक आनन्दात्मविषयत्वान्नन्दिनामक ईश्वरविषयत्वादीश्वररूप- त्वाच्चश्वर एतन्नामको गखः सेवको गीयते कथ्यत विवेकि- भिरिति शषः। उपासनापक्षे तु पसिद्धनन्दिगणे समेमजववित्रह्मै- क्यविषयकवोधारोप कृच्वा शिवे च तद्विषयजीवब्रह्मैक्यं समा-

शिवपूजाशतकम। ९०३

रोध्य ध्येयमिति भावः ।।५८ ।। एवं नन्दिकेश्वरं विचार्येदानीं भृद्गिनामानं गणं विचा रयितुं गद्येनाह। अथ भृङ्गिविचारः । अथेति। अथ नान्दिगणविचारानन्तरं भृङ्गिविचारः शि- वस्य यो भृङ्गीनामा गणः प्रोक्तस्तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः। तदेव पद्येनाह। यः कीटभृङ्गभावेन भक्त: सारूप्यमागतः । स एव खण्डपरशोरभृङ्गिनामा गण: किल ॥ ५९॥ य इति। हे शिष्य यः कोपि भक्तः सेवकः कीटमृङ्ग- भावेन भृङ्गे भ्रमरविशेषे भावः प्रेम्णा भयेन स्मग्ण कीटसंबन्धि कीटकृतं भ्रमरस्य चिन्तनमिसर्थः, तेन तादृशेन भांवन सा- रूप्यं रूप्यते प्रकाश्यत इति रूपं स्वयंप्रकाशचिन्मात्रं तेन सह व- न्तत इति सरूपं मसगात्मरूपं ब्रह्मणोऽभिन्नं तस्य भावः सा- रूप्यं पत्यगभिन्नव्रह्मत्वमागनः भापः स एव प्रत्यगभिन्नत्रह्मा नुभववानेव खण्डपरशोः खण्डयति नाशयति अ्रज्ञानं तत्कार्ये चेति खराडो बोधः स एव परशुः कुठारो यस्य स तथोक्त- स्तस्य येन मोहननं छिन्नमित्युक्तत्वात्तस्य प्रत्यगभिन्नपरमात्म शिवगुरोर्भृद्गिनामा भृद्गिनाम्ना प्रसिद्धा गणः सेवकः किलेति निश्चयेन ज्ञातव्यः। तेन सेवकसेव्ययार्व्यवहारदृष्ठ्या भेदः पारमार्थिकदृष्ठ्याडभेद इति निश्चेतव्यम् ॥५९॥ एवं भृद्गिगण निर्णीयेदानीं महाकालं विचारयितुं गद्येन प्तिजानीते।

९०४ बोधसारे।

अथ महाकालविचार: । अथेति। अथ भृङ्गीविचारनिरुपगानन्तरं महाकालवि- चारः शिवस्य यो महाकालनामको गणोऽस्ति तस्य विचारो नि- र्णयः क्रियत इति शेषः । तमेव पद्येनाह। कालेन भक्षितं विश्वं कालो बोधन भक्षितः । बोधात्मा कालकालोडयं महाकालो परो गणः॥६०।। कालेनेति। कालेन सर्व द्वैनं कलयति नाशयतीति कालो मृत्युस्तेन विश्वं जगद्भक्षितं ग्रस्तं स कालो मृत्युर्जगन्मिथ्या- त्वेन तदसत्वाद्वोघेन ज्ञानेन भक्षितो ग्रस्तोऽतोऽयं वि- द्वत्मसक्षो बोधात्मा बोधो जीवव्रह्मैक्यविषयं ज्ञाने जगदसच्वन मृत्युनिषयासत्ज्ञानं चात्मा स्वरूपं यस्य स तथोक्तः काल- कालो मृत्योरपि मृत्युरतः स एव परोऽन्यो महाकालो महा- मृत्युनामको गणः सेतकोऽस्तीति निश्चेतव्यम। उपासनायां तु प्रसिद्धमहाकाले जीवव्रह्मैक्यजगन्मिथ्यात्वविषयबोधत्वं समा- रोष्य चिन्तनीर्यामति ज्ञेयम ॥ ६० ॥ एवं महाकालं निर्णीयेदानीं स्कन्द निर्णेतुं गद्येन प्रति- जानीते। अथ स्कन्दविचारः । अथेति । अथ महाकालविचारानन्तरं स्कन्दविचार: स्कन्दः कार्तिकेयस्तस्य विचारो निर्णयः क्रिियत इति शेपः। तमेव पद्येनाह। बोधस्वसेनया येन मोहस्य स्कन्दनं कृतम्। • स बुद्धिमान्महासेनः स्कन्दो नाम शिवात्मजः॥६१॥

शिवपूजाशतकम । १०५

बोधेति। येन प्रत्यगात्मरपस्कन्देन बोषस्व्रसेनया बोध: स्वरपरमात्माभेदविषयः स एव स्वस्य प्रत्यगात्मस्कन्दस्य सेना चमूस्तया मोहस्य स्व्रपरमात्मनोरभेदाज्ञानस्य सकन्दनं नाशनं कृतं संपादितम्, भज्ञानशत्रुनिबर्ईयासाघनत्वाद्धोघस्य सेनात्वं डे्य, स उक्तलक्षणः प्रत्यगात्मैव्र बुद्धिमान्स्वपरमात्म्यैक्यविषयिणी बुद्धिर्मतिर्षस्य विद्यते स तथोक्तोडत एव महासेनो महती बृह्ती तादृश्यज्ञानशत्रुजयसामग्रीरूपा मतिः सेनेव यस्य स तथाभृतो- डत एच स्कन्दो नाम सकन्दनामक: प्रमिद्ध: शिवस्य परमा- त्मशिवगुरोरात्मजः पुत्र इवात्मेत्यर्थः, 'आत्मा वै पुत्रनामा- सीति' श्रुतब्रह्मशिवस्वरूप एवेत्यर्थः। उपासनापक्षे तु प्रप्ति- द्वस्कन्दे प्रत्यगात्मत्वं शिवे च परमात्मत्वं स्कन्दसेनार्या प्रत्य- गात्मपरमात्मनोरभिन्नविषयमतित्वं च समारोप्याभेदेनैतत्तपं- ध्येयमिति भावः ॥ ६१ । एनं स्कन्दं विचार्येदानीं गयेशविचाराय गधेनाह। अथ गणेशविचारः । अथेति । अथ स्कन्दविचारानन्तरं गयेशविचारो गणे- शस्य गणेशनामकशियपुत्रस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शे- षः। तदेव पधेनाह। सुतोऽन्यो विघ्नराशिघ्नः सर्वविद्याविशारदः। आनन्दतुन्दिल: साक्षात्सिद्धिदाता गणेश्वरः॥६२॥ सुत इति। हे शिष्य अन्यः स्कन्दादन्य उक्तलक्षण- स्कन्दाद्वुणैर्विलक्षणो न त्वात्मतया वक्ष्यमाणलक्षणैर्लक्षितः सुतः पुत्र आत्मेसर्थः, 'आत्मावै पुत्रनामामीति'अ्रुतेः, तान्येव लक्षणा- न्याह विघ्नतादिभि:, विघ्नराशिघ्नो विघ्ना: परिपन्थिभूता ११४

९०६ बोधसारे।

मोक्षमाधनभुते ज्ञाने रागादयस्तेर्षां राशशिः समूहस्तं हन्ति- नाशयतीांत स तथोक्तो वैराग्यलक्षणेन लक्षित इति भावः। तत्र हतुमाह सर्तोंत, सर्वविद्याविशारदः सर्वाः समस्ता या विद्या ज्ञानंन रागादिदोपनिवर्तकानि तेषु विशारदः कुशल इति भा- वः, अत एवानन्दतुन्दिलो विक्षेपहेतुरागादिशून्यत्वेन विद्यान- न्दपूर्ण।दरत्वाद्बृहदुदर इत्र लक्षितः साक्षात्सिद्धिदाता प्रसक्षं य- था भवांत तथा सिद्धेर्मुक्तेदाता प्रापकोऽव्यधानेन मुक्ति- प्रद इत्यर्थः, यः प्रत्यगभिन्नपरमात्मविषयबोधोपलक्षितः प्रत्य- गात्मा मोडन्र गणेश्वरो गगास्य शान्यादिममूहस्येश्वरः स्वामी स्व्राधीनीकृतशान्त्यादिव्टत्त्तिरित्यर्थः, अस्ति, सोडन गणेशो ज्ञेयः। उपासनायां तु रागादिसमूहे विध्नराशित्वं तन्निवर्त्तकविष- यदोपज्ञानेषु विद्यात्वं समारोप्य ताभिश्च करगौरुक्तविध- धननाशकत्वेनोपलक्षिनो विक्षेपराहिसेन पुष्ट आनन्दस्तं गगो- शोदरे समारोध्य मुक्तिदातृत्वं च प्रत्यगात्मत्वं च गणशे स- मारोप्योपास्यमिति भावः ॥ ६२।। एवं गणेशं विचार्येदानीं शिवरात्रिं विचारयितुं गद्येन पतिजानी ते। अथ शिवरात्रिविचारः ।

अथेति । अथ गणेशविचारानन्तरं शिवरात्रिविचार: ज्ञिवस्य या रात्रिर्निशा प्रोक्ता तस्या विचारो निर्णयः क्रि्रयत इनि शेप:, इदानीं लोकप्रसिद्धशिवरात्रिविलक्षणां शिवरात्रिं तस्यां तल्लोकप्रमिद्धजागरणनिलक्षगां च तत्फलं च तानदर्शयति। या निशा सर्वभतानां तस्यां जागर्त्ति संयमी। जागर्त्ति शिवरात्रौ यः शितस्तस्मिन्प्रसीदति ॥६३॥

शिघ पूजाशतंकम्। १०७

यानिशेति। हे शिष्य सर्वभूतानां मर्वाणि समस्तानि यानि भूनानि तेपां या शास्त्रपसिद्ा निशा यथा रात्री व्यवहारो- पमंहारस्तथा यस्यामात्मस्थितौ सर्वपाणिनां व्यवहारेपसं- हारः, किश्च सर्वमाणिनां रात्रौ निद्रया व्यवहागङ्वानं तथा त्राप्यात्माज्ञानं लक्ष्यतेऽताडत्र सर्वपरांणिनामात्मैव निशा- त्वेन ग्राह्यः सैवात्र मोक्षकारणत्वेन सुखमाधनत्वाच्छिवरात्रि- रिति भाव: नन्वस्यां रात्रौ को जागर्ति लोकपसिद्धशिष- रावौ तु वहतो जागरकर्तार उपलभ्यन्त इसत आह तस्या- मिति, हे शिष्य यद्यपि सर्वप्राणिनोडस्यां जागरणं न कुर्वान्त तथाप तस्यामुक्तलक्षणायामात्मस्थितिरुपार्या शिवरात्री मंयमी संयम्यन्ते बुद्धिद्ृत्तयोऽस्मिन्निति सयमो निरोधनामको योग :- 'तच्चिन्तनं तत्कथनमन्योन्यं तत्पवोधनमः।, एतदेकपरत्वं च व्रझ्माभ्यासं विदुर्युधाः॥ इत्युक्तलक्षणो ब्रह्माभ्यासो वा विद्यते यस्य स योगाभ्पासवान्व्रह्माभ्पासवान्वा जागर्ति जागरणं करोति सर्वप्राणिनां व्यवहारप्रतीततरित्र ज्ञानिनामात्मपनीरेव जारणशब्देनात्र ग्राह्येति भावः, नन्वत्रैवंवरिधजागरणे कृते च कि फलं भवतीसत आह जागर्नीति, हे शिष्य यः कोपि पुरुष इदानींतनो योगाभ्यासेन ब्रह्माभ्यासेन वा शिव- रात्रावुक्तलक्षणायां शिवरात्री सुखस्वरपायां लोकव्यवहारा ानवत्यामात्मस्थितावित्यर्थः, जागर्ति जागरगं करोति मर्व- दैवात्मस्वरूपमनुभवतीसर्थः, तस्मिन्सवात्मानुसन्धानवति बु- द्विगतचिदाभासे शिवस्तचचिन्तिती व्रम्माभभिन्नप्रत्यगात्मांशन- गुरु: प्रसीदति प्रसन्नो भवनीत्यर्थः, निर्मलत्वेन स्फुरती- ति भाव: ॥६३॥

बोघसारे।

नतु लोकमसिद्धशिवरात्रेश्चतुर्दशीत्वं पसिद्धमस्यान्तु त- तसम्भवः कथमिसाशड्ा तदस्यामपि सम्भावयितुमाह। पञ्चकर्मेन्द्रियाण्येव पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि च। मनोऽहंकृतिचित्तानि त्रीणि बुद्धिश्चतुर्दशी ॥६४॥ पञ्चेति। कर्मेन्द्रियाणि क्रियासाधनानि करणानि पञ्च पञ्चसक््यानि सन्ति तु पुनर्ज्ञानेन्द्रियाणि ज्ञानकरणानि पञ्च पश्चसक्टयानि सन्ति एवं तानि दशैव भर्वान्ति मन एकमहं कृतिरहक्कारश्वैकश्चित्तं चैकमेतानि पूर्वोक्तदशेन्द्रियैः सहि तानि त्रीण्पेतानि त्रयोदश भवन्ति एतेषां बोधरूपा बुद्धिश्च साक्षी पूर्वत्रयोदशापेक्षया चतुर्दशी चतुर्दशसंख्यापूरकत्वाच्चतुर्दशीत्वं ज्ञेयम, अन्तःकरणान्तर्गतबुद्धेस्तु त्रयोदशस्वन्तर्भावं मत्वा बुद्धि- पदवाच्योऽन्र बोधात्मा चतुर्दशत्वेन ग्राह्यस्तस्य च पुंस्त्वे प्रतीते-

सिद्धेस्तत्साहश्यमात्रविवक्षया बुद्धित्वं चतुर्दशीत्वं स्त्रीत्वं चेति निर्द्रिष्टानि, यद्वा ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मविषयकबुद्धिद्टत्तेरेव ब्रह्माह- मस्मीति प्रमाया: पूर्वत्रयोदशापेक्षया चतुर्दशीत्वं ज्ञेयमिति भाव: ॥ ६४ ॥ नन्वस्या बुद्धिदृत्तेर्वोघात्मनो वा शिवरात्रित्वं न कापि शास्त्रे प्रतिपादितमित्याशङ्क ज्ञानिष्वेवास्याः शिवरात्रित्वं पसिद्धमज्ञानिनां तु लोकपसिद्धशिवरात्रावेव शिवरात्रित्व- मित्याशयेनाह। इयं तु शाम्भवैः प्रोक्ता शिवरात्रिचतुर्दशी। निराहारतया तत्र वृत्तिरोधी भवेहुधः ॥ ६५ ॥ इयं त्विति। हे शिष्य शाम्भवैः शम्भवम्स्मादिति श-

शिवपूजाशसकम्। १०९

म्भुर्जगदानन्दकर: परमात्मा तस्पैते शाम्मवास्तदात्मभूता ज्ञानिन इत्यर्थ:, 'ब्ानी त्वात्मैव मे मतमि'ति भगवदुक्तेः, तै- रियं तु मदुक्तैव लोकपसिद्धशिनरातत्रिविलक्षणा शिवरात्रिच- तुर्दशी शिवरात्रिना्री चतुर्दशी सुखस्वरूपलाच्छिवा व्यापा-

क्षया चतुरदशी मोक्ता कथिता, लोकप्मिद्धा तु शिवरात्रिच- तुर्दशी मूढजनायेति भावः। ननु लोकमसिद्धाशवरात्रावुपवासो विहितः सोत्र कर्थ कार्य इत्याशद्ात्रापि विशिष्टमुपवासं विधत्ते निराहारतयेति, बुधो ज्ञानी तत्रोक्तलक्षग्ायां शिव- रात्रौ निराहारतयाSSह्रिगन्त उपभ्रुज्यन्ते विषया यैस्त आ- हारास्तत्तद्वृतिभिस्तत्तद्विषयोपभोगास्ते निगता निव्टता यस्मात्स निराहारो विषयासेवनमसच्तेन विषयतन्भोगभोक्तणां अव लोकनमिअर्थः, तस्य भावस्तत्ता तया वृत्तिलोपी वृत्तीनां ज्ञा- नविरुद्कामादिव्ृतीनां लोपो नाशः सोडस्यास्तीति तथाविधो भवेत्स्यादयमेवास्यां शिवरात्ावुपवासः कार्य इति भाव:॥।६५।। नतु शिवरात्रिसामान्याल्लोकपसिद्धायामेव शिवरात्री भतृ- त्तिरस्तु किमपमिद्धायामस्यां परवृते यशका मुमुक्षूणामत्रैव प्रवृत्ति- रुच्युत्पादनायास्यामेत्र शिवमीति रधिकेति ज्ञानिनामत्रैव पवृ- त्तिरिसाह। शिवभक्तैः कृता पूर्व शिवस्यात्यन्तवल्लभा। शिवरात्रिरियं पुत्र शिवसायुज्यदायिनी॥ ६६ ॥ शिवभक्तैरिति। यतः कारणादियं मद्ठक्ता शिवरात्रि: शिवस्य पत्यगभिन्नव्रह्मानन्दगुरोरत्यन्तं वल्लभाऽत्यन्तम- तिशयेन वल्लभा मियाSडत्मत्वाव 'प्रेयोऽन्यस्पाच्च सर्वस्मादान्त- रतरोयमात्मे'ति श्रुतेः, अतः शिवभक्तः शिवस्य मत्यगभिन्नब्र-

९१० बोधसारे।

ह्रगुरोये भक्ताः सेवकाः पत्यगभिन्नब्रह्मचिन्तकाश्चिदाभासा इत्यर्थः, तैः पूर्व प्राक्काले कृतोपासितार्डस्त कुत इत्यत आह पुत्रेति, है पुत्र हे शिष्य इषं शिवरात्रि: कृता सत्युपासिता सती शिवमायुआ्यवायिनी शिवेन पत्यगभिन्नब्रह्मगुरुणा सह सायुज्यमैक्यं तस्य दायिनी दावी चिदाभासस्येत्वर्थः, भव- तीति शेष: ॥ ६६ ॥ नन्वन्यदेवानां दिनमेव पूजादिकर्मीण गृहीतं शिवस्य तु रात्रिरेव गृहीतेत्यत्र किं कारणमित्याशक्काह। निशीथ एव मध्याह्नो रात्रिरेव दिनं विभो: । न यत्र किन्चित्काशेत स प्रकाशस्तु शाम्भः॥६७॥। निशीथ इति। हे शिष्य विभोरव्यपकस्य सर्वत्र विशे- षेषु कार्यकारणरूपेषु सामान्यरूपेणानुवृत्तस्य मत्यगभिन्नव्र- ह्मगुरो रात्रिरेव सामान्यप्काशत्वेन विशेषाप्रकाशाद्रात्रि-

पकाशस्य दिनं दिवसोडस्ति प्रकाशरूपत्वादतो निशीथ एव लोकव्यवहारसाधनभूतका र्यकारणादिरूपपपश्चासन्ता- स्फुरणोपलक्षितोऽर्धरात्र एव मध्याह्ो मध्यदिनमस्तीति ज्ञेयं, नतु दिवसे मध्याह्वे च प्रकाशोऽनुभूयते लोके तस्याभा- वादत्र रात्रेर्दिनत्वमर्धरात्रस्य मध्याह्वत्वं च कथं संभाव्यं त- त्राह नेति, यत्र वस्मिन्सामान्यांचदूपे प्रकाशे किश्चित्किर्माप विशिष्टं वस्तुजातं न काशेत प्रतीयेत स उक्तविधः शा- म्भवः शम्भवत्यस्मादिति शम्भुर्जगदानन्दकरो ब्रह्माभि- न्नपरत्यगात्मगुरुस्तस्य तदूप एव शाम्भनः प्रकाशो ज्ञानं ज्ञेय:, अतो रात्रेर्दिनत्वमर्धरात्रस्य मध्याह्वत्वमुक्तं सम्भाव्यमि- ति भाव: ॥६॥

शिव पूजाशप्तकम । ९११

एवं शिवगर्त्रि व्याख्यायेदानीं शिवताण्डवं निर्णेतुं ग- द्येन पनिजानीते। अथ शिवताण्डवविचारः । अथेति। अथ शिवरात्रिपिचारनिरूपणानन्तरं शिवता- ण्डवविचार: शिवस्य महादेवस्य यत्ताण्डवं नृसं यच्छेवपुरागो निरूपितं तस्य विचारी निर्णयः क्रियत इति शषः । तदेव पद्यनाह। यस्यानन्दलयेनैत नन्दिता नारदादयः । तदानन्दविनोदाख्यं शाम्भवं विद्ि ताण्डवम् ॥६८।। यस्येति। यथा लोके नृसं लयसारं लयश्च स्वरगानता-

द्रष्टृणां समाजः सुखितो भवति तद्रदत्र यस्य प्रतगभिन्नव्रह्म- रूपगुरोरनन्दलयेनैत्र 'स एको ब्रह्मग आनन्दः, यो वै भू- मा तत्सुखं, रसो वै सः' इत्यादिभिः श्रुतिभिर्य आनन्दः प- तिपादितस्तस्मिन्यो ळयः साम्यं सर्वे वेदादिशब्दा गानं तत्ञ- दुक्तक्रियोपासनाज्ञानाख्याः पादविक्षेपास्तत्तत्फलवासनापूर्व- कावेशाश्च हावभावास्तर्षा सर्वेपामानन्दपयोजकत्वेनानन्दे सा- म्यं पर्यवसानं तेनैव क्रियादीनामिच्छापूर्त्रकत्वादिच्छायाश्च सु- खविषयत्वाद् 'वरेण्यमि'तिश्रतेः, ब्रह्मानन्दस्यैव 'नाल्पे सुखम- स्ती'ति श्रुत्या विशेषसुखे सुखनिषेधात्सुखत्वसिद्धेश्च ब्रह्मसु- खस्यैत सुखत्वमनस्तम्मिन्नेत्र सर्वक्रियादिनृत्यसाम्यमिति भा- वस्तनैत्र तादृशनृत्येनैव नारदादयो नारदो ब्रह्मपुत्र आदि- मुख्यो येषु ते नारदचतुःमननादिशुकदत्तपभृतयस्तादृटशनृत्यस्य स्व्रस्मित्रान्निर्भीवन नन्दिता नन्दो ब्रह्मानन्दः सञ्जात उत्पन्नो

९१२ बोधसारें।

येपां ते तथोक्ता: सन्तीति शेष:, ब्रह्मानन्दं पाप्ता इत्यर्थः, 'र- स५ होनायं लब्ध्वाSSनन्दी भवती'ति श्रुतेस्तदुक्तविधमानन्दवि- नोदाख्यमानन्दाय यो विनोद: कीडा स आख्या आहा यस्य तदानन्दपूर्वको वा यो विनोदोऽनायामेन कर्मो- पासनाज्ञानानुष्ठानरूपं रमणं साऽडरूयाऽडह्ा यस्य तत्त- थाभूतं शाम्भवं शम्भवत्यस्मादिति शम्भु: सकलजगदानन्द- करो ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मशितगुरुसतस्येदं शाम्भवं ताण्डवं नटनं विद्धि जानीहि 'ताण्डवं नटनं नाव्यं लयः साम्यमथास्त्रिया- मिति चामरसिंह: ॥६८॥ एवं शिवताण्डनं निरणीयेदानी शिवे स्मरहरत्वं यल्लोंके शास्त्े च प्रतिपाधते ताद्रिचारयिष्यन्गद्येन्गह। अथ स्मरहरत्वविचारः । प्रथेति। अथ शितताण्डवांवचारानन्तरं स्मरहरत्ववि- चारः स्मरहरनाम्नो विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः । तमेव पधेनाह। हते स्मरे हता एव षडप्येते स्मरादयः । स्मरादिहरणादेव देव: समरहरो हरः ॥ ६९ ॥ हृत इति। हे शिष्य समरे स्मरति जगदिति स्मरो जग- द्विषयको बोधस्तस्मिनहृते 'नेह नानास्ति किश्चने'त्यादिश्रुति- दृष्ठ्योपसंहते सति वाधिते सतीत्यर्थः, षढपे षड्सङ्क्याका अपि स्मरादयो जगत्स्मरणरूपमनस उत्पन्नः काम आदिर्येषां ते कामक्रोधलोभमोहमत्सराख्या विकार हता एव उपसं- हता एव तेपां विषयस्य जगतो बाधितत्वेन तेपि बाचिता: स्युरिति भावः। यतोतः स्मरादिदरणादेव स्मरः काम आ-

शिवपूनाशतकम। ११३ दिर्मुख्यो येषां तेषां हरणादेव तत्कारणजगद्वोधवाधेनैव तेपां कामादीनामपि वाधितत्वात्केवलं देवश्चिन्मात्स्वरूपो हरो ह- रति सर्वे द्वैतमिति हरोऽ्द्वैतलक्षणो व्रह्माभिन्नः प्रसगात्मशि- वगुरु: स्मरहरः स्मरस्य जगद्वोघस्य हरो नाशकोऽस्त न तु केवलं लोकप्रसिद्धकामदाहकत्वेनैव स्मरहरत्वं संभाव्यमिति भावः। उपासनापक्षे तु लोकमसिद्धशिवेडद्वैतब्रह्माभिन्नमत्यगात्म- शिवगुरुत्वं समारोप्य ध्येयमिति भावः ॥ ६९॥। एवं स्मरहरत्वं विचार्येदानीं गौरीं विचारयन्गधेन मति- जानीते। अथ गौरीविचार:। अथेति। अथ स्मरहरत्वविचारानन्तरं गौरीविचारो गौरी पार्वती तस्या विचारो निर्णयः क्रियत इति शेषः। तबेतदूद्वादश- भिः पदैर्निरूपयितुं तस्या: स्वरूपं तावदर्शयति। सा स्वभावेन वामैत मनोवाचामगोचरा। वामाङ्गी वामदेवस्य वामे गौरी विराजते॥ ७० ॥ सेति। हे शिष्य येत्यध्याहार्ये या मसिद्धा मोक्षशास्त्रे विद्व- त्सु च मनोवाचां मनसो वाचां च नामरूपातीतब्रह्मविषयत्वा- दगोचरा न गोचरा विषया भवति अहं. ब्रह्मास्मीति प्रमारूपा वृत्तिः सोक्तविधा स्वभावेनैव स्वरूपेणैव वामा कमनीया सु- नदरी सुखरपत्वादियर्थः, गौरी शुद्धा मायाविद्यारहितब्रह्माभिन्न प्रत्यगात्मविषयत्वाच्छुद्ध्त्वमस्या अतो गौरीनाम्ना साऽन ग्राह्यिति भाव:, तस्या: स्थानमाह वामदेवस्य वामः सुख- रूपत्वात्कमनीयो यो देवश्चिन्मात्रस्वरूपो व्रह्माभिन्नपत्यगा- त्मशिवगुरुस्तस्य वामे कमनीये सुखस्वरूपेऽ्ङ् इत्यर्थः, विराजते ११५

११४ बोधसारे।

प्रकाशत आनन्दमात्रविषयतया स्फुरतीत्यर्थः, अत एव वामा- डङ्गी वाम कमनीयं सुखरूपमङ्ग स्वरूपं यस्या: सा तथोक्ता प- सिद्धा लोके शास्त्रे च ज्ञया न केवलं दे हमात्र सौन्दर्येणेति भावः।७०।। तस्या एव श्ष्ठत्वं कारणसहितं दर्षयति।

सा ब्रह्मवादिनां श्रेष्ठा भवानी ब्रह्मवादिनी। या कटाक्षेण सर्वत्र शिवाख्यं ब्रह्म वीक्षते।७१।। सेति। हे शिष्य साऽहं ब्रह्मास्मीति प्रमारूपा पार्वती यतो भवानी भवन्त्यस्मिँश्रिदाभासरूपा जीवा इति भवः प्रत्यगभिन्नः परमात्मा तमनिति जीवयति सा भवान्यसद्रूपं जीवेश्वरत्वं मरयातुल्यं निरस्यामरब्रह्मभावस्मारकत्वेन जीवकत्वमस्या इत भाव:, तत्रहेतुर्ब्रह्मवादिनी जीवे ब्रह्मत्वं बदते तच्छीला- डत एव ब्रह्मवादिनां ब्रह्मवदितुं निरूपीयतुं शीलं येषां तेषां मध्ये श्रेष्ठा महत्यस्ति अनयैव हेतुभूतया सर्वेषामपि ब्रह्मवादि- च्वसिद्धरिति भाव:, नन्वस्या ब्रह्मवादित्वं ब्रह्मजीवकत्वं ब्रह्म- वादिश्रेष्ठत्वं च कुतः संभाव्यमित्याशख्काह येति, हे शिष्य या चिवेकिषु प्रत्यक्षा ब्रह्माकारवृत्तिरूपा गौरी कटाक्षेया कटाक्षं ट- ·ठ्यैकदेशेनावलोकनं तदित चिदाभाससहित वृत्तिदृष्ठ्या चिदा- भामस्य निष्फलत्वात्केवलवृत्तिमात्रस्यैकदेशत्वतया, यद्वा कटति वर्षति धर्ममति कटं धर्ममेधाख्यसमाधिरूपमेवाऽक्षं नेत्रमिव व्र- ह्मदर्शनसाधनं तेनेसर्थः, सर्वत्र जाग्रदाद्यवस्थासु तत्रापि सर्व- पदार्थेषु शिवाख्यं सुखस्वरूपत्वाच्छिव इत्याख्याऽडह्वा यस्य त- ड्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु 'शिवमद्वैतमि'ति श्रुतेः प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मेत्यर्थः, वीक्षते साक्षादनुभवतीत्यर्थः, अत इति योज्यम ॥ ७१ ॥

शिवपूजाशतकम्। ९१५

इदानीं तस्यां सर्वत्र ब्रह्मानुभवं सम्भावयंस्तस्या ब्रह्मवि- षयप्रेमनिरूपणपूर्वकं कृतकृत्यतामाह। मम प्रियो मम स्वामी ममाऽडत्त्मा मे गृहेश्वरः। इति यस्या: शिवेभावः सा धन्या शैलकन्यका॥७२॥ ममेति। हे शिष्य यस्या: प्त्यगभिन्नब्रह्मविपयकवृत्तेर्विद्व- त्सु प्रसिद्धाया मम मे प्रत्यगभिन्नव्रह्मविषयत्ृत्तिगौर्या एव मुत्तरत्र त्रिष्वपि ममशद्धेषु व्यारयेयं प्रिय इष्ट आनन्दरूपत्वात् किश्च मम मे स्व्रामी पालको मम तत्सत्तयैक सच्चात् किश्न मम म आत्मा पारमार्थिक रूपं तं बिना ममासत्वात् किश्च मे मम गृहेश्वरो गृह्यते स्व्रात्मतयाऽड्ररीक्रियत इति गृहं प्रत्यगभिन्नव्रक्म- त्वस्त्रीकरणमिसर्थः, तस्येश्वरो नियन्ता घ्रह्मभिन्नपत्यगात्मशशि-

मेवेत्यर्थः, इत्येवं शिव आनन्दरूपेडद्वैवात्मनि भावः परेमा- डस्ति सोक्तलक्षणा प्मारूपा वृत्ति: शैलकन्यका पार्वती धन्या कृतकृत्याऽस्ति शिलति दुःखयतीति शिलः स एव शैलो मोह- स्स्य कन्यका सुतेति व्याख्येयं तज्जत्वात्तस्या इति भाव:॥७२।। पुनरपि तदेव द्रढयितुं सस्थाः सर्वदेक्षणादिभिस्तद्विषयीक- रयमेवाह। स ईक्षितः स आश्लिष्टः स भुक्तः स च पूजितः । स एव हृदये ध्यातः पार्वत्या परमेश्वरः ॥ ७३ ॥ स इति। हे शिष्य पार्वत्याः पर्वाणि पञ्च तमोमोहादीनि तनोति विस्तारयतीति पर्वनोऽज्ञान तत्कार्यभृतो वा तनुविस्तार इति घातो रन्येभ्योपि दृश्यते' इति डः प्रत्ययः, 'डिति चे'ति टे- लोंपे पर्वत इति सिद्धं तस्मादुत्पन्ना पार्वती तत एवोत्पन्ना नया

९१६ बोधसारे।

परमारूपया वसाऽहं ब्रह्मास्मीत्येवं रूपया स तद्विषयत्वेनोक्त: परमेश्वरः परमः कार्यकारणातीतो य ईश्वरः प्रसगभिन्नः पर- मात्मेक्षितोऽवलोकितः 'सर्वे खल्विद ब्रह्म, नेह नानासिति किश्चने'त्यादिश्रुतिभिर्नानात्वस्य निषेधेन प्रत्यगभिन्नब्रह्ममात्रं साक्षात्कृतमित्पर्थः, अत स उक्तलक्षणो ब्रह्माभिन्नः प्रत्य- गातमैवाSSश्िष्ट आलिद्गितः स एव भुक्तोऽनुभृतः स चो- कलक्षय एव प्रत्यगात्मा ब्रह्माभिन्न एव पूजित आदृतः किश्च स एव प्रत्यगभिन्नः परमात्मैव हृदये सर्ववाधमकाशे ध्यातश्चिं- न्तितो नान्यः ।। ७३।। ननु सर्वशास्त्रेषु लोके च पार्वत्या: सौभाग्यं प्रसिद्धं लो- केपि सौभाग्यार्थ पूज्यते च तदत्र कथं संभाव्यमित्याशख्कात्रापि तत्संभावयति। शिवं भजति भावेन पातिव्रत्येन पार्वती। अतः सौभाग्यमेतस्या लोके वेदे च गीयते॥७४॥ शिवमिति। हे शिष्य पार्वती पश्चपर्वविस्तारकमोहजन्याहं ब्रह्मास्मीति वृत्ति: पार्वती पातिव्रत्येन पतिरहं ब्रह्मास्मीति वृत्तेः स्वविषयत्वेन सच्वदानेन च पालको ब्रह्माभिन्नः प्रत्यगा- त्मा तस्य व्रतमखण्डैकरसत्वेनावस्थानरूपो नियम इव नियमो यस्या विद्यते तस्या भावः पातिव्रत्यमखण्डैकरसस्थितिरुप तेन भावेन प्रेम्णा तद्रूपावस्थानेन वा शिव सुखस्वरूपं ब्रह्मा- भिन्नं मयगात्मानं भजति सेवते यतोऽतः कारणादेतस्या विद्वत्पत्यक्षायाः प्रमावृत्तेः सौभाग्यं सु शोभनं भगपेश्चर्य स- चिदानन्दसमवस्थितिरूपं तदेव सौभाग्यं लोक ऋषिमणीतशास्त्र वेदे च श्रुतौ च गीयते वर्ण्यते तद्वारा च जनेष्वपि वर्ण्यते॥७४॥

शिवपूजाशतकम्। ९१७ ननु शास्त्रेषु पार्वयादिव्ययोगिनीतवं मोक्तं तदत्र कर्थ से- भाव्यमिसाशङ्क तदप्यत्र संभावयति। योगेश्वराणां योगोऽयं भुज्यते यन्महेश्वरः । तेन योगेन सम्पन्ना भवानी दिव्ययोगिनी ॥७५।। योगेश्वराणामिति। हे शिष्य यद्यतो योगाज्जीव व्रह्ैक्यवि- षयकज्ञानादित्यर्थः, महेश्वरो महान्मायोपाध्यनवच्छिन्नः प्रत्यग- भिन्नव्रह्मरूप एवेश्वर ईश्वरत्वारोपाधिष्ठानभूतो भुज्यतेऽनुभूयते सोयं मत्यक्षो योगेश्वराणां योगो जीवव्रह्मैक्यविषयं ज्ञानं तस्येश्वराः स्व्राधीनज्ञाना इत्यर्थः, यस्योपर्यनुग्रहं कुर्वन्ति तस्य योगं समर्पयितुं समर्था इति भावः, तेर्षा ब्रह्मादीनां योगो यु- ज्यते जीवो ब्रह्मणा सहैकीक्रियत इति योगो ज्ञानमस्ति तेन तादृशेन योगेन जीवव्रह्मैक्यज्ञानेन संपन्ना युक्ता भवानी सर्व- संसारोत्पत्तिकारणभूतप्रत्यगभिन्नव्रह्मजीवनहेतुभूतेव प्रमारूपा वृत्तिरेव दिव्ययोगिनी दिव्योऽलौकिको योगो ज्ञानं विद्यते- डस्या: सा तथोक्ता शास्त्रेषु प्रोक्ता ॥ ७५॥ ननु शैवशास्त्रेषु पार्वताः पुरतः शिवो नृत्यतीत्युक्तं तदत्र न सम्भवतीसाशड्कास्यां तदपि सम्भावयति। नित्यं नृत्यति पार्वत्याः पुरतः परमेश्वरः। यदन्तस्तादृशं प्रेम तदग्रे किं न नृत्यतु ॥ ७६ ॥ नित्यमिति। हे शिष्य परमेश्वरः परमः कार्यकारणातीत ईश्वरो व्रह्माभिन्नमत्यगात्मशिवगुरु: पार्वताः पश्चपर्वविस्तार- कमोहजन्यायाः प्रमावृत्तेः पुरनोऽग्रभागे नित्यं सर्वदा नृत्य- ति नृत्यं करोतीव स्फुरतीत्यर्थः, कुतः इत्यत आह य-

९१८ बोधसारे।

दन्तरिति, हे शिष्य यदन्तर्यस्याः ममाखयवृत्या अन्तरन्त- रे तादृशं शिवस्य साक्षातफुरयानृत्ययोग्यं पूर्वत्र मम मिय इत्यादिश्लोकद्वयोक्तं प्रेम परीतिरस्ति तदग्रे तस्यास्तादृशमे- मवत्याः प्मापार्वत्या अग्रे पुरो भागे किं कुतो न तृसतु नर्त्तनं न करोतु किन्तु नृत्यत्वेवेत्यर्थः, संभावनार्या लोट् सर्वदैव स्फुर- त्विति भावः॥७६॥ इदानीं ब्रह्माकारवृत्तेर्व्रह्मणश्च भिन्नल्ेन प्रतीतावपि त- योर्वास्तवमेकलं निश्चित्य तदतुसन्धाय च तौ प्रणमति। एकात्मभावसम्पन्नौ स्थितौ भिन्नात्मकाविव। भवानीशङ्करौ वन्दे ब्रह्मविद्रह्मणी यथा ॥ ७७॥

एकात्मेति। हे शिष्य यथा यद्देकात्मभावसम्पन्ने ए- कोऽद्वितीयो य आत्मा तत्त्वं तस्य भावस्तादात्म्यं तत्सम्पन्ने अपि पाप्त अपि भिन्नात्मके भिन्नावात्मानौ स्वरूपे ययोस्ते तथोक्ते अत एव ब्रह्मविद्रह्मणी ब्रह्मवेत्ता ब्रह्म च तज्ज्ञानवि षय इत्येवमर्थवाचकशब्दाभ्यामुच्येते तथा तद्वदेकात्मभा- वसंपन्नावेकोऽद्वितीयः सच्चिदानन्दरूप आत्मा स्वरूपं ययो- स्तौ तथोक्तौ वस्तुतो विद्यमानावपि भिन्नात्मकी भिन्नः पृथ- गात्मा स्वरूप ययोस्तौ तथाभूतौ लोकदृष्ठ्या प्रतीतौ भ- वानीशङ्करौ भवत्यस्मान्माया तत्कार्ये च प्रपश्चश्चेति भवो ्र- ह्माभिन्नः प्रयगात्मा तमनिति जीवया असद्रूपं जीवेश्वरभा- वरूपं मरगां वाधित्वा सचिचिदानन्दस्फोरकत्वेन जीवयतीति भवानी ब्रह्मास्पीति प्रमारूपा ब्रह्माकारा वृतत्ति: शङ्करश्च जग- दानन्दकरो ब्रह्माभिन्नो प्रत्यगात्मा तावहं साधनसंपन्नः सा- घिष्ठानांश्चदाभासी वन्दे प्रणमामि चिदाभासस्य स्व्रतस्तदग्रे

शिव पूजाशतकम । ९१९

स्फुरणाभावेन ब्र ह्माभिन्नपसगात्मनादात्म्पं स्वस्मित्रनुसन्दघामीसभिप्रायः। लौक्किकार्थस्तु पूर्वत्रोतरत्र च स्पष्ट एवेति न दर्शितः स स्व- बुध्यैतानुसन्धेयः ।। ७७ ।। एवं ब्रह्मविद्रह्मणी परमार्थत एकत्वेन लौकिकदष्ट्या च भिन्नत्वेन लक्षयित्वेदानीं व्रह्माण तु सर्वदैव प्रपश्चाभाव इति मुक्तिसुखं वृत्तावेवेति दृत्तावादरं विशिष्टं विधातुं ब्रह्माभिन्न- प्रत्यगात्मनः सकाशाद्गह्माभिन्नपसगात्माकार्वृत्तेरेव श्रैष्ठ्य- माह चतुभिः तत्रादावुभयोरुमयत्र प्रेम्णोडतिशयेन स्व्रेष्टव्रह्म- तोषि तद्विषयकवृत्तावेवादरः कर्त्तव्य इसाशयेन वृत्तेरेव स्तु- तियोग्यत्वं विशेषतो ब्रह्मत इत्याह। प्रकारद्वितयेनापि पार्वती स्तुतिमर्हति। यदस्याः शङ्करे प्रेम यदस्यां प्रेम शारङ्वरम्॥७८।। पकरेति। हे शिष्य प्रकारद्वितयेनापि प्रकारस्य धर्मस्य द्वितयं द्वय तेन हेतुनापि पार्वती पश्चपर्वतिस्तारकमोहजन्यापि अरहं ब्रह्मास्मीति ब्रह्माकारा वृत्तिः स्तुति स्तवनं आदरमियर्थः, अर्दति युनक्ति स्तुति योग्या भवतीति भावः, कि तत्मकार- द्वयमित्यपेक्षारया तद्दर्शयति, यदिति यदलौकिकं प्रेम स्रहो- डस्या ज्ञानिपत्यक्षाया अहं ब्रह्मास्मीतिवृत्तेः शङ्करे सकल- जगदानन्दकरे प्रसगभिन्ने ब्रह्मणि अस्तीत्येक: प्रकार, यच्चा- लौकिक शाङ्करं सकलजगदानन्दकरपत्यगात्माभिन्नव्रह्मसम्ब- न्धि प्रेम स्नेहोडस्यां प्रत्यगभिन्नव्रह्मविषयकविद्वत्मत्यक्षायां वृत्तावस्तीत्येवं द्वितीयः प्रकारो ज्ञेयः ॥७८ ।। आनन्दाधिक्यहेतुत्वादपि सामान्यानन्दरूपात्मत्यगभिन्न-

९२० बरोधसारे।

ब्रह्मण: सकाशाड्ट्रह्माकारवृत्तावेवादरो विधेय इत्याह। पूजनीया विशेषेण शङ्करादपि पार्वती। साक्षादानन्दरूपो यस्तस्याप्यानन्दवर्धिनी॥७९॥ पूजनीयेति। हे शिष्य शङ्करादपि सकलजगदानन्दप्रदा सकाशाद्विशेषेणातिशयेन पार्वती पञ्चपर्वविस्तारकाज्ञानोत्पन्नाप्यहंब्रह्मास्मीति वृत्तिः पूजनीया SSदरणीया कुत इत्यत आह साक्षादिति, यो विद्वत्मसक्षो ब्रह्मा- भिन्नपसगात्माSSनन्दरूप: सुखस्वरूपः साक्षात्स्वत एवास्ति 'को ह्ेवान्यात्कः माण्याद,यदैष आकाश आनन्दो न स्याद्, एष ह्योवानन्दयाति, यो वै भूमा तत्सुखमि'त्यादिश्रुतस्तस्य ता- दृशस्यापि आनन्दवर्धिन्यानन्दं सुखं वर्धयतीति सा तथोक्ता

अस्तीति शेषः, अत इति पूर्वत्र योज्यम् ॥ ७९॥ नतु मुमुक्षूणां प्रत्यगभिन्नब्रह्मभाव एवेष्टः साक्षान्मुक्तिम- दत्वाद्वास्तवत्वाचचास्तु किमापातिकया दृत्येत्याशङ्का तस्या एव ब्रह्मत्वं सोपपत्तिकमाह। परब्रह्मस्वरूपैव पार्वती नात्र संशयः । यदस्यां प्रचुरप्रेमा ब्रह्मज्ञानी सदाशिवः ॥८0॥ परघह्मेति। हे शिष्य पार्वती पश्चपर्वविस्तारकमोहोत्पन्ना म मत्पग भिन्नव्रद्मविषयाऽहं ब्रह्मास्मीति पमारूपावृत्ति: पार्वती परव हस्व रूपैव परं कार्यकारयतीत ग्रह्म देशकलवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु स्वमसाधारयां रूपमाकृत्तिर्यस्याः सा तथाभूतैवास्तीति निश्चेतव्यम,अत्र ब्रह्माकारटत्तेर्व्रह्मरूपत्वे संशयः सन्देहो न नाखि कुत इत्यत आह यदिति, यद्यस्मात्कारणाङ्गह्मज्ञानी ब्रह्मणः प्-

शिवपूजाशतकम। ९२१

त्यगभिन्नव्रह्मणो ज्ञानं साक्षात्कारो विद्यते यस्य स तादृशोपि अत एव सदाशिवः सर्वदा सुखस्वरूपः सभ्नपि पत्यगभिन्न- व्रह्मशिवगुरुरस्यां प्रकृतायां ब्रह्माकारवत्तौ पार्वत्यां प्रचुर प्रेमा प्रचुरमुत्कृष्टं प्रेम स्नेहो यस्य स तथाविधोऽस्त्रि अत इति पोज्यम॥८०॥ ननु प्रत्यगात्मशिवगुरौ साकारे च शिवे वृत्तिसुखाभि- लाषेण स्त्रीभोगजन्यसुखाभिलापेण च विषयित्वमेव कुतो न स्यात्कुतश्च ब्रह्मज्ञानित्वं तयोनिश्चेतव्यमित्याशद्दोभयत्र विष- यित्वलक्षणाभावं दर्शयति। मन्दारास्तरवो वनेषु परिखातोयं सुधासागरो द्वारेप्यष्टविभूतयो निधिगणैरन्तःपुरे पार्वती। शूलं शस्त्रवरं वृषः प्रियसखा नारः कपालः करे ग्रैवेयं गरलं भुजेषु भुजगा भस्माङ्गरागे रुचि: ॥।८ १।। मन्दारा इति। हे शिष्य साकारपक्षे यस्येसध्याहार्य, यस्य शिवस्य वनेषु अरण्येषु आरामेषु वा मन्दारा मन्दारनामका- स्तरवः कल्पवृक्षा: सन्ति अन्यकामिना कामानुरूपफलप्रदत्वा- द्यत्माप्तये कर्माद्यनुष्ठानं क्रियते ते कल्पवृक्षाः शिवस्यारण्ये साहजिका: स्थिता इति भावः, किश्च यस्य शिवस्य परिखातोयं परिखा शिवनगरस्य परितः खातरूपा तस्यास्तोयं जलं सुधासा- गरोमृतसमुद्रोस्ति कामिनां विषयभोगाय बहुकालशरीरजी- वनहेतुभूतममृतं काम्यमिति तत्माप्तये कर्माद्यनुष्ठानक्रेशस्त- त्तस्य समुद्र इत शिवनगरपरिखाभूतं विद्यत इति भाव:, किश्व द्वारेपि यस्य शिवस्य द्वार्यपि निधिगणैः सह निधयः पदमशङ्गा- दयो नव तेपां गणौः समूहैः सह साकमष्टविभूनयोऽष्टाव- ११६

९२२ बोधसारे।

प्टसष्टया विभूतयोऽणिमाद्याः सिद्धयः सन्ति सर्वकामसाध- नत्वाव्नवनिधिपु अष्टसिद्धिपु च कामिना कर्मोपासनादनुष्ठा- नप्रयासः मदृश्यते ते नव निधयस्ताश्चाष्टसिद्धयः शिवस्य नित्य पाप्तत्वादनादरणीयत्वाच्च शिवदर्शनविघ्यरूपत्वेन द्वारे स्थापि- ताास्तिपठुन्तीति भावः, किश्च यस्य शिवस्पाऽन्तःपुरेऽवरोधे पार्वसस्ति गौरी विद्यते सुन्दरस्त्रीलाभायान्यकामिभिः गौरी पूजपते सैव शिवस्यानुकूला भार्येति भावः, एवं भोगसामग्रयां विद्यमानापामाप शिवस्य कामित्वाभावे चिह्नान्याह शूलामति, शुलं त्रिशूलं तस्य शिवस्य शस्त्रवरं शस्त्रेषु आयुधेषु वरं श्रे- षठमायुधमस्ति निधारिय पठ्ठी सप्तमी वा श्रेष्ठमायुधं मतमिअर्थः, कामिनां स्वल्पसम्पतावपि विद्यमानायां सत्यां धनुःखद्गादी- न्यायुधानि तेषां स्यस्य च सौन्दर्याय सुवर्णादिधातुभिश्चित्रिता- नीष्टानि दृश्यन्ते शिवस्य तु सर्वलोकारुचचिविषयं लौहं सुव- ्ौदिभिरचित्रित त्रिशूलं मान्यं शस्त्रमतस्तस्मिन्कामिलक्षणाभा- वात्कामित्वं नास्तीति निश्चेतव्यमति भावः, किश्च तस्य शि- वस्य प्रियसखा मिय इष्टः सखा मित्रमिष्ट वाहनमित्यर्थः, वृषो बलीवर्दोडस्ति कामिनां तु स्वल्पायामपि सम्पाद प्राप्तायां स- त्यां करितुरगग्थादियानानि सुवर्णादिभूषितानि दृश्यन्ते शि- वस्पैताहांश संपांद निद्यमानायामपि लोकगही वृषवाहनमस्ति ततस्तस्मिन्कामिलक्षणाभावान्न कामित्वमिति निश्चेतव्यमिति भावः, किश्च शिवस्य करे हस्ते नारो तुर्मनुष्यस्यायं नारः कपालो नृकरोव्यस्ति कामिनां तु किश्चित्संपन्नानामपि पा- नभोजनपात्राणि सुवर्णादिनिर्मिनानि दृश्यन्ते शिवस्य तु पा- नभोजनार्थ मनुष्यशिरोस्थिभूतं लोकनिन्धं कपालमांस्त ततोपि कामिलक्षणामानान्न शिवे कामित्वमिति भाव:, किश्च शिवस्य

शिवपूजाशतफम् । ९२३

ग्रैबेषं ग्रीवाभूषणं गरलं विषमा्ति कामिनां स्वल्पायामपि सं- पदि विद्यमानाया सुवर्णरव्रादिनिर्मितानि ग्रीवाभूपणानि ह- श्यन्ते शिवस्य तु कण्ठभूपणं विपमतः कामित्वलक्षणाभावात्र शिवे कामित्वं सम्भाव्यमिति भातर:, किश्च भुजेपु शिवस्य ह- स्तेपु भुजगा: सर्पाः सन्ति कामिनां तु किश्चित्संपत्ती विद्यमा- नार्या बाहुपु सुवर्णरव्ादिनिर्मितानि भूषणाने दृश्यन्ते शिव- भुजेपु तु लोकभीतिपरदाः सर्पा एव भूषणत्वेन धृता भतश् कामिलक्षणाभावान्न शिवे कामित्वमिति भाव:, किश्र शिषस्य भस्माङ्रागे भस्म विभूतिरेवाङ्गस्य शरीरस्य रागो रञ्जनद्रव्यं तस्मिन्रुचिः प्रीतिरस्तीति शेषः, कामिनां तु स्वल्पायार्माप सं- पदि विधमानायां चन्दनकस्तूर्याद्यङ्गरागे रुचिर्दश्यते शिवस्य तु सर्वलोकाप्निये भस्मन्येव प्रीतिरधिकाऽतो न तस्मिन्कामित्वं किन्तु तस्मिन्वैराग्यलक्षणस्य विद्यमानत्वाड्गह्मवित्त्वं तादृश- ब्रह्मज्ञानित्वे विद्यमानेपि शिवस्य पार्वत्यामधिकप्रीतिदर्शनात्- पार्वत्या: परव्रह्मत्वं पूर्वश्लोकोक्तं सम्भाव्यमिति भावः। प्रकृता- र्थे तु प्रसगभिन्नव्रह्मशिवगुरोर्यस्य विद्वत्मत्क्षम्य वनेपु स- म्भजननिपयेषु वेदान्तेपु वनधातोः सम्भजनार्थाद्रनशव्दनिष्प- त्तेर्वनशब्देन सेवनयोग्या वेदान्ता अत्र ग्राह्या इति भान:, तरव- स्तरन्ति भवसागरं ते तरवो ज्ञानिनो मन्दारा मं मकारवाच्यं सम- ष्टिन्यष्ठयज्ञाने तदुपाधिकावीश्वरपाज्ञौ चनद्रू्ष प्रपञ्चं दासयन्ति स्वस्यान्येषां च विनाशयन्ति ते तथोक्तास्तिषठृन्ति यस्य शिवस्थ स्वरूपज्ञानपतिपादकेषु वेदान्तेपु स्थिना: सन्नः स्त्रतो भवमा- गरं तीर्णा अन्येषामप्यज्ञाननिवारणेन तारका भ्वान्ति कि पुन- स्तेपां कामित्वं नास्तीति तेषां कामित्वाभावे च कि पुनः पत्ग- गभन्नत्रह्मशिनगुरी कामित्व नास्तीति कामित्वाभावेप ब्रम्माका-

९२४ पोधसारे।

रदटत्तौ मीत्यतिशयस्यानुभूयमानत्वाङ्गझ्माकारवृत्तौ ब्रह्मत्वमुक्तं सम्भाव्यमिति भावः, किश्च प्रत्यगभिन्नव्रह्मशिवगुरोः प- रिखातोयं परितः खनति उन्मूलयत्यविद्यामिति परिखा विद्या तस्यास्तोयं तोयमिव तृष्णानिवर्त्तकं सुखं विद्यानन्दशद्ववाच्य सुधासागरः सुधा अमृतानि सुखानि मानुषानन्दादिव्रह्मान- नदान्तानि 'आशिष्ठो दृढिष्ठो वलिष्ठ' इतादिकया 'स एको ब्र- ह्मण आनन्द' इसन्तया श्त्या प्रतिपादितानि उत्तरोत्तरं शतश- तगुणितानि तेषां तोयस्थानीयानां सागर इव विद्यानन्दोऽस्ति ब्रह्मानन्दविद्यानन्दयोरभेदाड्गह्मानन्द एव सुधासागरत्वेन ग्रा- ह्यः, किश्च द्वारेपि पत्यगभिन्नपरमात्मशितगुरोः प्राप्तिकारय त्वाद्द्वारभूतं योगो ज्ञानं वा तस्मिन्नपि निधिगणैः सह निधी- यन्ते स्थाप्यन्ते सिद्धयो येषु ते निधयस्तत्तत्सिद्धिमापका धारणा- विशेषास्तेषां गणाः समूहास्तैः साकमष्टविभूतयोऽष्टसङ्कयाः सि- द्धयः सन्ति, किश्च यस्य पत्यगभिन्नशिवगुरोरन्तःपुरेऽन्तःकरये लिङ्गशरीरे पार्वती पश्चपर्वचिस्तारकमोहोत्पन्नापि अहंब्रह्मास्मी- तिं प्रमावृत्तिरस्ति, किश्च यस्य मत्यगभिन्नशिवगुरोः शूलं

बोधरूपमेव्र त्रिशूलं शत्रुभेदकमवाज्ञानशत्रुभेदकं शस्त्रवरं शंस- नीयेषूपदेश्येषु शस्त्रेषु वरं श्रेष्ठस्ति, किश्च वृपो ब्रह्माद्या यत्र नारूढा इति श्लोकोक्तो धर्ममेघाख्यः समाधि: श्रेष्ठत्वाद्वषः स प्रियसखेष्टं मित्रमस्ति, किश्च यस्य प्रतगभिन्नव्रह्मशिवगुरो: करे हस्ते योगाख्ये साङ््ययोगौ निजौ वाहू इत्युक्ते:, नारो न- राति किश्चिदपीति नरो वैराग्यादिसाधनसम्पन्नः पमाता तस्यायं नारः कपाल: कं ब्रह्मसुखं पालयति रक्षतीति कपालो ब्रह्म- सुखसाक्षात्कारोऽस्ति ब्रह्मसुखसाक्षात्कारस्य योगाधीनत्वाद्यो-

शिवपूजाशतकम। ९२५

गहस्तेनैनान्येषामपि तत्पाप्तिरिति भावः, किश्च यस्य प्रत्पगभि- न्रब्रह्मशिवगुरोरग्रैनेयं ग्रीवायामिवैकदेशे स्थितं भूपयामिव वर्तत- मानं गरलं गृणाति हितमुपदिशतीति गरो गुरु:, गिरति ग्रसति अज्ञानमिति गरो गुरूपदिष्टवाक्यकदम्वो वाऽज्ञानाद्यनर्थग्रासक- त्वात्तं लाति आदते इति गरलं गुरुसेवनं गुरूपदिष्टवाक्याङ्गी- करयां वाऽस्तीति ज्ञातव्यं, किश्च यस्य प्रतगभिन्नव्रह्मशिवगुरो-

वचनं तेपु भुजगा भुजाभ्यां साङ्ग्ययोगाभ्यां गच्छन्त्पात्मान- मिति भुजगा: साङ्गयन योगेन वा जीवव्रह्मैक्यमाक्षात्कारा इति भावः, योगिनो विवेकिनश्च सन्ति, किं च यस्य प्रसगभिन्नव्रह्म- शिवगुरो रुचि: प्रीतिर्भ्माङ्गरागे ज्ञानवाधितं मारब्घशेषप- र्यन्तं प्रतीयमानं जगत्तदेव भस्मतुल्यत्वान्धस्मेव भस्म तदेवाङ्ग राग: स्वरूपरअ्जकं द्रव्यं तस्मिन्नस्तीति ज्ञेयम, एतैर्लक्षणैः पत्यग- भिन्नव्रह्मशिवगुरौ कामित्वाभावः सम्भाव्यस्तथा सत्यपि स्वा- कारवृत्तौ पीत्यतिशयदर्शनाङ्रह्माकारवृत्तावेव ब्रह्मत्वं संभाव्य- मिति भावः ॥।८ १ ।। ननु साकारे शिवे प्रत्यगभिन्नब्रह्मशिवगुरौ च पार्व्त्या ब्रह्माकारवृत्तौ च प्रेमाधिक्यदर्शनात्कामित्वं तर्हि कुतः मतिपा- दत इत्याशङ्का मूढजनानां तथा प्रतीतिरस्तु मत्मतीत्या तु न तथेत्याशयेनाह। चन्द्रादित्यशतप्रकाशजयिनी चन्द्रावतंसोज्ज्वला गङ्गागर्भजटाधरा त्रिनयना गङ्गाम्बुवन्निर्मला। वामेभूधरकन्यका सहचरी भूत्या सदालंकृता स्वानन्दशितिकण्ठिनी पुरभिदो मूर्त्तिः पुरः स्फूर्जति॥८२॥

९२६ घोधसारे।

चन्द्रादियेति। हे शिष्य साकारपक्षे चन्द्रादित्यशतपकाशज- पिनी चन्द्रा: सोमा आदित्याश्च सूर्याश्च तेर्षा शताननि शतकानि तेषां प्रकाश: प्रभा सं जयति तच्छीकाऽतितेजस्विनीत्यर्थः; नि- राकारपक्षेपि। 'न तद्भामयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः। यद्रत्वा न विर्त्तन्ते तद्धाम परमं ममे'ति भगवचनात्। न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम्। नेमा विद्युतो भान्ति कुतोयमगनि:। समेव भान्तमतुभाति सर्वम्। तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति श्रुतेश्र, नतु श्रुनौ स्मृतौ चैकचन्द्रस्यैकसूर्यस्य च प्रकाशतिरोधानं तत्र न तच्छतकपकाशजेतृत्वं दृश्यते किश्च तेषां शतकमपि लो कशास्त्रविरुद्धं च न सम्भवति सूर्यचन्द्रयोरेकत्वस्योप- लभ्यमानत्वादिति चेन्न सूर्यप्रकाश एकदीपपकाशतिरोधान- मिवानेकदीपप्रकाशतिरोधानसम्भव इवैकैकसूर्यचन्द्रयोः प्रका- शतिरोधाननिरूपणादनन्तचन्द्रसूर्यादीनां प्रकाशतिरोधानस्य सम्भावितत्वादनन्तब्रझ्माण्डापेक्षया च सूर्यंचन्द्रादीनामनन्त- त्वाच्चाऽनन्तचन्द्रादित्य प्रकाशजेतृत्वं सम्भाव्यं मसगात्मशशिवगु रौ, तथा चन्द्रावतंमोज्ज्वला चन्द्रः सोम एवातंसश्चूडाभू- षणं तेनोज्ज्वलाडतिशोभायमाना; निराकारपक्षेऽपि शुद्धा-

सषितो बोध एव चन्दयति आह्लादयतीति व्युत्पत्या च- न्द्रपदेन ग्राह्यः सोऽवतंस इव शिरसा धार्यो मुमुक्षूणां तेनोज्ज्वला निर्मलत्वेन प्रकाशमाना, तथा गङ्गागर्भज-

शिवपूजाशतफम । ९२७

टाघरा गङ्गा विष्णुपदी गर्भ उदरे यासा तथाभूनाना ज- टानां सटानो धरा धर्त्ती; निराकारपक्षे तु ब्रह्मलोका च या गङ्गेसत्रोक्ता ब्रह्मविषयिणी सन्ततं भवर्त्तमाना वृत्तिरेव योगपक्ष सुपुम्णा वात्र गङ्गापदेन ग्राह्या सा गर्भ उ- दर इवान्तःस्थिता यासा जटानां तासां विश्रामोयं मुनीन्द्राया मिसादयुक्तानां वेदान्तसाङ्व्ययोगाख्यानां जटाना घरा धात्र्या- धारभूनेत्पर्थः, तथा त्रिनयना त्रीण त्रिसङ््यानि नयनानि नेत्राण यस्याः सा तथोक्ता; निराकारपक्षे तुत्रीणि त्रिसङ्क्यानि नयनानि प्रापकानि कर्मोपास्ती उभे नेत्रे इत्यत्रोक्तानि कर्मो- पासनज्ञानाख्यानि अन्तःकरणशोधनेन चितस्थैर्यसम्पादनेन च साक्षात्मकाशनेनाप क्रमेण यस्याः सन्ति सा तथाभूता तथा- गङ्गाम्युवन्निर्मला यथा गङ्गाजलं स्व्तो मलरहितं सदन्येपा- मपि मलनिवर्त्तकं भवति तथा निर्मला स्वतः पापरहिता सती स्वशरणमुमुक्षूणामपि पापनिवर्तिका; निराकारपक्षे तु 'अपहृत- पाप्मे'ति श्रुतेः स्वतः पापमायाविद्यादिमलरहिता सती स्वसा- क्षात्कारवतां स्वशस्णागतमुमुक्षूणां च पापस्य मायाविद्यादि- मलानां च निवर्तयित्री, किश्च यस्या: शिवमूर्तेर्भूत्या जाता- वकवचनमष्टांवभूतिभिः सदा सर्वकालञ्चालङ्गता भूपिता स- हचरी सह साकं चरितुं वर्तितुं शीलमस्याः सा तथोक्ता भूधरकन्यका भुवः पृथिव्या धरः स्तम्भकः पर्वतो हिमाचलस्तस्प कन्यका सुता पार्वती वामे वामभागेऽस्ति; निराकारपक्षे तु य- स्याश्चिन्मात्राकृतर्भूत्याऽष्टविभूनिभिः सदा सर्वकालमळङ्कृता भूपिता सती ब्रह्माकारवृत्तावेव सर्वसिद्धीनामुपलब्धेर्भूधरक- न्यका भवन्सस्या जीवा इति भूरज्ञानं तत्कार्य च विक्षेपः क्षेत्रा- परपर्यायमन्तःकरणमित्यर्थः, अन्र भूपदेन ग्राह्यं तस्पा धरोऽव-

१२८ बोधसारे।

एम्भकस्तस्य कन्यका सुतेव जीवब्रह्मैक्यसाक्षात्कारहेतुभूताहं- ब्रह्मास्मीत्याकारा वृत्तिर्वामे वाम सुन्दरं सुखरूपं तस्मिन सुखविषयत्वादेव तस्या इति भाव:, सहचरी सह साकं चरितुं स्वात्मसुखमनुभवितुं शीलमस्या: सा तथाभूताऽस्ति विषयत- द्ृत्यो: साहचर्यस्य लोके प्रसिद्धत्वादिति भावः, तथा स्व्रानन्दा स्व आत्मरूप आनन्दः सुखं यस्या: सा तथोक्ता न तु शिव: कामिवद्विषयसुखेन सुखीति भाव: निराकारपक्षे तु स्व आत्मैवा- नन्दः सुखं तद्रूपेसर्थः, नतु विषयसुखेन विद्यानन्देन च सुख- रूपेसर्थः, तथा शितिकण्ठिनी कण्ठ ब्रह्माण्डनभसामिति श्रो- कोक्तपकारेण निराकारपक्षे श्यामकण्ठवत्त्वं व्याख्येयं, यद्रह्माण्ड शरीरस्येत्यादिभि रामरत्रं धृत कण्ठे नीलकण्ठत्वकारणमितन्तैः श्लोकैरुक्तेपु नीलकण्ठत्वकारगोषु मध्ये यथारुचि साकारपक्षे नीलकण्ठत्वं व्याख्येयम, एतादृशी पुरभिद: पुरं त्रिपुरम्भिनत्ति नाशयति असौ पुरभित् त्रिपुरहन्ता शिवस्तस्य मूर्तिराकृतिर्मे पुरोडग्रे स्फूर्जति भासते; निराकारपक्षे तु पुरभिद: पु- राणि स्थूलसूक्ष्मकारणाख्यानि समष्टिव्यष्टिरूपाणि शरीराणि भिनत्ति वाघतेसौ पुरभित्तस्य प्रत्यगभिन्नव्रह्मशिवगुरोर्मूर्ति- श्विन्मात्ररूपाSडकृतिर्मे ब्रह्माभिन्नपत्यात्मरूपस्य चिदाभास- स्य पुरोडग्रे प्रत्यक्षतयेत्थर्थः, स्फूर्जति प्रकाशतेऽतः कामि- भिः स्वमादृश्यारोपेया साकारे निराकारे च पार्वत्या वृत्तौ व्र- ह्माकारायां वा शिवस्य ब्रह्माभिन्नपसगात्मशिवगुरोश्ष प्रेमाधि- क्यदर्शनात्कामित्वं प्रतिपादितं तन्मौळ्यविलसितमेवेति कामि- त्वाभावेन ब्रह्मज्ञानिनः शिवस्य ब्रह्माभिन्नमसगात्मशिवगुरोश्च पार्वसां प्रमारूपृत्तौ च प्ेमाधिक्यदर्शनात्पार्वसा ब्रह्माकारवृत्ते- श्रोकतं ब्रह्मत्वं सम्भाव्यमिति भावः ॥८२।।

शिवपूजाशतकम १२९

इदानीं निर्णीतं सोपकरणं ध्यानमुत्तरत्रासङ्करायोपसंहरति गद्येन। इति सोपकरणं ध्यानम् । इतीति। सोपकरयामुपकरणं ध्यानानुकूळसवसामग्री तेन सहित सोपकरणं ध्यानं चिन्तनरूपः पूजोपचार इति समाप्तम। एवं ध्यानं निर्णीयेदानीमुत्तरमवशिष्टं पूजाक्मं निर्णेतुं तत्र प्रथमं स्नाननिर्णयाय स्नानमन्त्रं तावदर्शयति। पशुपतये नमः स्नानम्। पशुपतय इति। पश्चपतये पशवोऽज्ञा जीवा इ- अर्थः, तेषां पतिः पालकः स्वसत्वचित्तानन्दत्वदानेन रक्षको

तजीववाधेन लय एवात्र पणामो विवक्षितः, अष्टृधा पकृतिश्व। भूमिरापो डनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च। अ्रहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ इति श्रोके गीतायां भगवतोक्ता, बाघश्र 'नान्यो सोस्ति द्रष्टा नान्योतोस्ति श्रोते'त्यादिश्रुतिभिरष्टपकृत्युपहितकर्तृत्वभो- कृत्वादिधर्मचिदाभाससत््वनिषेध रूप उक्तः प्रसिद्धस्तेन च पशुत्वलाग एव पश्ुपतिशब्दवाच्यो व्रह्माभिन्नपसंगात्मनैक्यमेव मन्त्रार्थोडत्र विवक्षित इति भाव:, इममेवार्थ श्लोकेन स्पष्टयति। पशुत्ववासना त्याज्या ज्ञानगङ्गाम्बुधारया। पवित्रया शीतलया स्नाप्य: पशुपतिः शिवः ॥ ८३॥ पश्तुत्वेति। हे शिष्य ज्ञानगङ्गाम्बुधारया ज्ञायते प्रस्- गभिन्नं ब्रह्मानेनेति ज्ञानं बोध: स एव सन्ततगमनात्प- वित्रत्वकारणाच्च गङ्गेव तस्या अम्नवव तापत्रयनिवर्तकत्वा- ११७

९३० बोघसारै।

द्रिधानन्दोडत ग्राह्यस्तस्य धारेयात्राखण्डत्वं विवक्षितं सया प- चित्रया मायाविद्यारागादिमलनिवर्त्तकथा शीतलया तापत्रनि- वर्त्तयिंत्र्या पश्चुत्ववामनाऽज्ञत्वात्पशोर्जीवस्य भावः पश्चुत्वं तस्य वासनेच्छा त्याज्या सक्तुं योग्याडस्ति तेनेत्यध्याहार्य तेन पश्चुत्ववासनासागेन पशुपतिः पशूनामज्ञारना जीवानामिति यावत् पतिः पालकः स्वसत्वं जीवेष्वारोप्य रक्षको ब्रह्माभि- श्रमअगात्मशितगुरुः शिवः सुखरूपः स्नाप्यः स्नापितव्यो व्र-

त्ववाध पवात्र पूजार्यी स्नानं कार्यमिति भावः ॥८३ ॥ एवं स्नानं निर्णीयेदानीमृत्तरोपचारांन्नििर्णेतुं तत्समर्पणमन्त्रं तावदाह। शिवाय नम इति पूजनम्। शिवाय नमइति। शिवाय शिवो ब्रह्माभिन्नः प्रसगात्मशि- वगुरुस्तस्मै तत्स्वरूपपाप्तये नमोSष्टपकत्यष्टाङ्गसहितः साधि- ष्ठानचिदाभामवाधरूपः प्रह्वीभानोऽस्त्वति प्रार्थनेनि मन्त्रार्थः, इत्यनेन सर्वोपचारार्पयं झायत इति शेषः । तमेत्रार्थ श्रोकेनापि स्पष्टयति। शिवो देवः शिवो जीवः शिवादन्यन्न विद्यते। एवं शिवे प्रकर्त्तव्यं भत्तया चन्दनलेपनम् ॥ ८४॥ शिव इति। हे शिष्य देवः प्रत्यगभिन्नव्रह्मचिद्रपो गुरु: शिव आनन्दरूपोऽस्ति 'यो वे भूमा तत्सुखाम'ति अ्षतः, किश्र जीवोडधिष्ठानकूटस्थचैतन्यमहितः प्राणोपाधिमान् बुदधिस्थ- चिदाभासो जीवः स शिवः प्रत्यगभिन्नब्रह्मानन्द एवास्ति 'ना- न्यातोस्ति द्रष्टे'त्यादिश्रुतिभिर्जीवषाधेन कूटस्थावशेषणादे-

शिवपूजायतफम्। ९३१

तदेव व्यमिरेकेणाप्याह शिवादिति, शिव्राद्यस्भिन्नपत्यगानन्व गुरोः सकाशादन्यत्पृथग्जीवत्वं न विद्यते नास्ति ब्रह्माभित्रः मसगात्मनः सकाशाज्जीवमत्ताऽन्या नास्तीत्यर्थः, एवामत्थं भाव एव श्विवे व्रह्माभिन्नपत्यगानन्दरुपे भत्त्या प्रेम्णा चन्दलेपनं चन्दयति आह्लादयतीति चन्दनं विद्यानन्दस्तस्य लेपनं सं- योजनं मकर्तव्यं मकर्षेण सम्पाद्यमिति भावः ॥८४।। एवमेवाक्षतान्समर्थपितृं गद्येन पति जानीते। अथाक्षताः । अथेति। अथ चन्दनलेपन निर्पयानन्तरमक्षता लोके शिष- पूजार्या यथा समर्प्यन्ते तेडत्र पूजार्यां निर्णीयम्त इति कषेषः। स- मेव निर्णयं पधेनाह। भजनादक्षता भक्ता देवस्तु स्वयमक्षतः । अतसत्वक्षतया भत्त्या पूजनीय: शिवोक्षतैः॥८५॥ भजनादिति। हे शिष्य भक्ता ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मत्वस्य स्वस्मिश्चिदाभासे सेबका अङ्गीकर्तारश्चिदाभासा एव भजना-

सेवनं तस्माद्वेतोरक्षता न क्षता न नष्टा भर्वा्ति वेवस्तु प्रह्मामिन्नपत्यक्किदूप आत्माफि स्वयं स्वत. एवाक्षतो न क्षतो- डविनाशी 'अविनाशी वा अरेऽयमात्मे'त्यादिश्रुतेः, एवं चोभयो: स्वभावैक्याच्च परस्परं मीति: सिद्धोत भावः, अत एवोभयो- रक्ष तत्वे नैक्यादेकस्व भावत्वाच्च हे तो रक्षतैर्व्र हमाभिन्न त्यगात्मत्व

क्षता नष्टा तथाविधा या भक्ति: प्रत्यगात्मत्वस्य स्वत्मित्र्गीकारे मेमलक्षणा दृत्तिस्तयाऽहं्रहमेसेवंरूपया दसेति भावः, शिवो

९३२ बोधसारे।

व्रह्माभिन्नपसगात्मशिव गुरु: पूजनीय आदरणीयः इदमेवात्रा- क्षतैः पूजनं ज्ञेयमिति भावः ॥८५॥ एवमक्षतार्पणं नि्णीयेदानीमर्कपुष्पार्पणं निर्णेतुं गध्येन प्र- तिजानीते। अथार्कपृष्पविचारः ।

लोके यदर्कपुष्पाणां शिवे समर्पणं क्रियते तस्यात्र शिवपूजायां निर्णयो विचारः क्रियत इति शेषः। तमेव निर्णयं पद्येनाह। अर्क: पाशुपतो नाम देव: पाशुपतप्रियः । अतः पाशुपतार्कस्य पुष्पं पशुपतेः प्रियम्॥८६॥ अर्क इति। हे शिष्य पाशुपतः पशुर्जीवस्तस्य पतिः पाल- कः स्वसत्त्वसमारोपेण रक्षकः प्रत्यगभिन्नपरमात्मेत्यर्थः, तस्यायं पाशुपतः प्रत्यगभिन्नब्रह्मविषयको बोधो नाम प्रसिद्ध: स एन पकाशरूपत्वादर्क: सूर्य इवास्ति अतः स बोधएवार्कोडत्र ग्राह्य:, किञ्च देवो ब्रह्माभिन्नमत्यगात्मा पाशुपतप्रियः पशुपतिर्जीवर- क्षकः प्रत्यगात्मा ब्रह्माभिन्नस्तस्य तद्विषयत्वेन तत्सम्बन्धी पा- पाशुपतो वोध: प्रियः सुखकारयत्वादात्मत्वाच्वेष्टो यस्य स तथोक्तोऽस्ति अतो जीवब्रह्मैक्यबोधियत्वादेव पाशुपतार्कस्य प्रत्यगभिन्नव्रह्मविषयकबोधस्य प्रकाशरूपत्वेनार्कस्य पुष्पं पुष्प- मितर प्रफुल्लं मुक्तिसुखं पश्चपतेः पशूनां जीवानां पतेः पालक- स्य प्रयगभिन्नब्रह्मणः प्रियमिष्टं भवति न लौकिकार्कपुष्पमत्र पू- जायां ग्राह्यमिति भावः ॥।८६ ।। ननु लोके तावदर्कनाम्ना वृक्ष: प्रसिद्धोऽत्र तु अर्कपदेन बोधः पतिपादितस्तत्र वृक्षधर्मवत्त्तवं कथ सम्भाव्यं तत्राह।

शिवपूजाशनकम। ९३३

कटुपत्रस्तरुः कोपि भक्तेन गिरिशेडर्पितः। प्रकाशकस्तमोहन्ता स एवार्कत्वमागतः ॥ ८७।। कटुपत्र इति। हे शिष्य भक्तेनाहं ब्रह्मास्मीति स्वस्मिन् ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मशिवगुरुत्वाङ्गीकारवता कोपि सत्वासच्वा- भ्यामनिर्वचनीयः पूर्वमज्ञानावस्थायां कटुपत्रः कटूनि तीक्ष्णानि पत्राणि दलानि कामक्रोधादिवृत्तिरूपाणि यस्य स तथोक्तस्त- रुर्ज्ञानावस्थायां त्रांत मंसारसमुद्रमिति तरुर्व्रह्माभिन्नपत्य- गात्मवोधो गिरिशे गिरन्ति नश्यन्ति तत्वज्ञानेनेति गिरयो- Sज्ञानतत्कार्यरूपाः प्रपश्चास्ताञ््छातयति स्वयंप्रकाशचिद्र- पेण तनूकरोति असौ गिरिशो ब्रह्माभिन्नः मत्यगात्मशिव- गुरुस्तस्मिन्नर्पितस्तदभिन्नत्वेन निश्चितश्चेदित्यध्याहार्य, चैद्यदि तर्हि प्रकाशकः परकाशयिताऽत्मानात्मनोस्तमोहन्ता तमसो- डज्ञानस्य हन्ता नाशको यतो भवति अत एव स ब्रह्माभि- न्नपत्यगात्मविषयको बोध एवार्कत्वं मकाशकत्वेनार्कनाम त्वमागतः प्राप्त इति निश्चेतव्यम ॥ ८७॥ ननु लोकप्रसिद्धेडर्के शिवमल्लीति नाम प्रसिर्द्ध तदत्र कर्थ सम्भाव्यं तत्राह। पुष्पङ्कटुदलस्यास्य शाम्भवेन निवेदितम् । शम्भुना स्वीकृतं तेन साजाता शिवमल्लिका॥८८॥ पुष्पमिति। हे शिष्य अस्य प्रत्यक्षस्य कटुदलस्य कटूनि तीक्ष्णानि दलानि कामादिरूपाणि पर्णानीव यस्य तस्यान्तः- करणावच्छिन्नचिदाभासरूपवोघस्य प्रसगभिन्नब्रह्मविषयस्य पुष्पं पुष्पमित प्रफुल्लं विद्यासुखं शाम्भवेन शं भवसस्मादिति शम्भुः सर्वजगदानन्दकरः प्रसगभिन्नव्रह्मशिनगुरुस्तस्यायं शा-

९३४ बोधसारे।

म्भवस्तदंशत्व्राचिदाभासस्तन शिवे मत्यगभित्नब्रह्मणि निवे- दितं समर्पित ततः पृथगसत््वेन निश्चितमिसर्थः, तच्छम्भुना स्वीकृतं शम्भुर्जगदानन्दकरः पसगभिन्नब्रह्मशिवगुरुस्तेन स्व्री- कृतमङ्गीकृतं स्वामिन्नत्वेन सम्पादितमित्यर्थस्तेन कारणेन साडइंब्रह्मास्मीति बोधरूपा वृत्तिः शिवमल्लिका शिवेन पत- गभिन्नत्रह्मणा सहैकीभूय मालते शोभत इति शिवमल्लिका- नाम्नी जाता लोके पसिद्धाऽस्तीति ज्ञेयप ॥८८॥ एवमर्कपुष्पार्पर्णं निर्गीयेदानीं धत्तूरं निणेतुं गध्येन म- तिजानीते।

अथ धत्तूरनिर्णयः । अथेति। अथार्कपुष्पनिर्णयानन्तर धत्तूरनिर्यायो लोके धनतू रः शिवे समर्प्यते तस्य निर्णयो विचारः क्रियत इति शेषः। त- मेव निर्णयं पश्चधत्तूरनामनिरुत्तया पश्चभि: श्ोकैराह, तत्र तावद्धत्तूर इति धन्तूरनामनिरुत्तयोभयो: स्वभावसाम्यदर्श- नेन तमाह। ईश्वरस्य प्रसादेन भासतेऽन्यादशं जगत। स्वसमानगुणत्वेन धत्तूरः शिववल्लभः ॥८९॥ ईश्वरस्येति। हे शिष्य ईश्वरस्य शिवस्य प्रसादेन भजनादुपायैः स्वरि्ंमिस्तदा विर्भावलक्षयोन जगद्विश्वमन्यादटशं पूर्व सद्रपेण यत्म- त्रीतं नदेव ततो विपरीतमसदरूप भासते दृश्यते धत्तूरस्यापि सेवनेन तत्सेवके धत्तूराविर्भावलक्षणोन धत्तूरस्य प्रसादेनापि जगदन्यादटशं विपरीतं भवतीत्यतः स्वसमानगुणत्वेन स्वस्य शिवस्य गुगोन स्व्रभा- वेनसमानस्तुल्यो गुण: स्वभावो यस्य धतूरस्य तस्य भावसतत्वं तेन

शिवपूजाशतकम । ९३५

धत्तूो लोक उन्मत्तवृक्ष: शिववल्लभः शिवस्य महादेवस्य वलभः प्रियोसिति। पकृतार्थे तुईश्वरो ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मशिवगुरुस्तस्य प्रसादेन प्रसादो विवेकेन चिदाभास आविर्भावलक्षणस्तेन तस्यैव स्व्रात्ममाक्षात्कारवतश्चिदाभासस्य जगद्विश्वमन्यादृयां 'सर्वे खल्विदं व्रह्मे'ति दृष्ठ्या जगत्ववाधनेन ब्रह्मस्वरूपं भासते प्तीयत इत्यतः स्व्रसमानगुणत्वेन स्वरेन प्रत्यगभिन्नव्रह्मणा समानस्तुल्यो गुण: स्त्रभावो यस्य स तथोक्त: स्व्रात्मतादात्म्येन स्वात्मसेवकचिदा- भासेष्वाविर्भावे सति जगदन्यथाप्रतीतिकरणगुणसाम्यवांस- स्य भावस्तत्त्वं तेन तेनोपल्षितः पुरुषो धत्तूरः शिववल्लभः शिवस्य प्रत्यगभिन्नव्रह्मगुरोर्वल्लभः मिय आत्मत्वान्भव- तीति ब्चेगमू ॥८९॥ इदानीमुन्मत्तनामनिरुत्त््यापि तत्तात्पर्यमाह। उन्मन्या स्वयमुन्मत्त उन्मादयति शाम्भवान्। अत एव प्रियं शम्भो: पुष्पमुन्मत्तसम्भवम् ॥९०॥ उन्मन्येति। हे शिष्य स्वयं शिव उन्मन्या मनोलयाप- रपर्याययोन्मन्यावस्थयोन्मत्त उन्मादं प्राप्तः सञ्छाम्भ- चाञ्छम्भु: शिवस्तस्यैते शाम्भनाः शिवभक्तास्तानुन्माद- यति उन्मत्तां्करोति यतः कारणादत एवानेनैव कारणेन शम्मो: शिवस्योन्मत्तसम्भवं धत्तरोत्पन्नं पुष्पं कुसुमं पियमिष्ठं ज्चेयम। परमार्थतस्तु स्वयं व्रह्माभिन्नश्चिदात्मोन्मन्या 'नेह नाना- स्ति किश्रने'ति श्रुत्या सर्वस्यात्माभन्नस्प वस्तुनो वाधितत्वेन मनसोऽत्यन्ताभावरूपया मुक्तावस्थयोन्मत्त उन्मत्त इव विधि- निषेधातीतः प्रतीयते तथा सञ्छाम्भवाञ्छन्भु: सकलजगदान- न्दकरः प्रंसगभिन्नो ब्रह्मान्दस्तर्पैते शाम्भवा व्रह्माभिन्नपत्य- मात्मत्वं माप्ताश्चिदाभासाः प्रमातार इत्यर्थः, सानुन्मायति

९३६ बोधसारे।

मनोनाशेन विधिनिषेधातीतान्करोति मुक्तान्करोति यतः कार- णादत एवैवंस्वभावादेव शम्भोः सकलजगदानन्दकरस्य ब्र- बाधितमनसश्चिदा भासात् सम्भव उत्पतिर्यस्य तच्तादृशं पुष्पमित विकसितं ज्ञानं ज्ञानरूपा वृत्ति: प्रियमिष्टमांसत न धत्तूरपुष्यमिति ज्ञेयम् ॥९०॥ इदानीं कितवनामनिरुत्त्यापि तद्द्ृढयति। कैतवं कितवस्यास्य सर्वगोऽयं न लिप्यते। अतः किवधूर्त्तस्य कैतवं कुसुमं प्रियम् ॥ ९१ ॥ कैतवमिति। हे शिष्य अस्य प्रत्यगंभिन्नब्रह्मीशवगुरो: कित- वस्य सर्वगत्वे सति अप्रल्तिप्तत्वं कपटं तेन युक्तत्वात्कपटिनो यज्ज्ञा- निषु प्रसिद्धं सर्वगः सर्वत्रानुस्यूनः सन्न लिप्पते लिपो ने भ- वति सर्वोत्पत्तिलपादिना तद्वान्न मवतीति तदिदं कैतवं कपटं ज्ञेयं यतोऽतः कारणात्कपटनत्वादित्यर्थः, कितवधूर्त्तस्य सर्व- गत्वे सति अलिप्तत्वेन कितवः कपटः कामादिघूर्त्तवश्चकत्वेन धूर्त्तो वक्ष्यमायो वश्चकः प्रत्यगभिन्नब्रह्मशिदगुरुस्तस्य, यद्वा स्वस्मिन्सर्वगत्वेनाललिप्त्वं कामादिवश्चकत्वं च साक्षा त्कृतवान्प्रमाता तस्य कैतवं तस्मादुत्पन्नं कुसुमं पुष्पमित्र पफुल्ल-

शिवगुरुविषयक ज्ञानं विद्यानन्दनिकासतमिति मात्र:, पियमिंष नान्यदित्यर्थः। लौकिकार्थे तु अस्य प्रत्यक्षस्य कितवस्य च्छलि- नो यत्पसिद्धं सर्वगः समष्ठ्यहंभावाधिष्ठातृत्वेन समस्तपदा- थेंषु व्याप्तः सन्नपि न लिप्यते लिपो न भवतीत्येवं कैतवं कापठ्यमस्ति अतः कारणात्कितवधूर्त्तस्य कपटेनोक्तविधेन धू- र्न्तस्य सर्ववञ्चकस्प स्वस्वभाववत्वेन कैतवं धात्तूरसम्बन्धि कुसुमं

शिवपूजाशतकम ९३७

पुष्पं प्रियामिष्टम ।। ९१ ।। इदानीं धूर्त्तनामनिरुत्त्यापि तद्द्ठयति। कामादयो महाधूर्त्ता धूर्तितं यैरजगत्रथम्। तान्धूर्तयति यो युत्त्या सधूर्तो धूर्जटिप्रियेः ॥९२॥ कामादय इति। हे शिष्य कामादयः कामोडभिलाष आदिर्मु- खयो येषु क्रोधादिषु ते महाधूर्ता महान्तः श्रेष्ठा धूर्त्ता वश्च- का: सन्ति तत्रोपपत्तिमाह धूर्त्तितमिति, यैः कामादिभिर्जग- त्त्रयं जगता लोकानां त्रय त्रिक धूर्ततितं वश्चितमस्ति ते का- माद्याः शिवेन व्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मशिवगुरुणा धूर्तितास्तत्तद्वि- षयवाधनेन वश्चिताः सन्तीति हेतोरयं तादृशकामादिवश्चकः प्रत्यक्षो धूर्तः सर्वकामादिवश्चको ज्ञानी चिदाभासो धूर्त्तवल्लभो धूर्त्तकामादिवञ्चकस्य प्रत्यगभिन्नपरमात्मन आत्मत्वाद्वल्लभः मि- योऽस्ति न तु लौकिकधूर्त इत्यर्थः। लौकिकार्थे तूभयोः स्व्रभा- वैक्याल्लौकिकधूर्तपियः शिवः, शेषं समानम् ॥९२॥ इदानी कनकाहयनामनिरुत्त्यापि तदेवाह। अर्पित शङ्करे धूर्त्तपत्रं कनकपुण्यदम्। अनेन हेतुना जातो धत्तूरः कनकाह्वयः ॥ ९३ ॥ अर्पितमिति। हे शिष्य शङ्करे जगदानन्दपदे पसगभिन्नव्रह्म- शिवगुरावर्पित तत्सत्तासमर्पणेन प्रसगात्माभेदेन संपादितं धू- र्तपत्रमुक्तलक्षयकामादिवश्चकस्य चिदाभासस्य पत्रमिव वृक्ष- स्यांशभूतमहंब्रह्मास्मीति ज्ञानं कनकपुण्यदं कनकस्य सुवर्णस्या- पंगोन यत्पुण्यं सुकृतं तद्ददातीति तथाभूतं भवति अनेनैतेन १ धूतवल्भः । ११८

९३८ बोधसारे।

हेतुना कारगोन धत्तुरो जगदन्यथाभामक उक्तलक्षणो ज्ञानी कनकाह्वयः कनकं सुनर्णमित्याह्वयं नाम यस्य स तथोक्तो जातो वेदेषु प्रतिपादितः सुवर्गा घर्म परिवेदनमि'त्यादिष्वित्यर्थः। लौ- किकार्थे तु धूर्तपत्रं धूर्तस्य धन्तूरस्य पत्रं पर्णे शङ्करे शिवेऽर्पित सत्कनकपुण्यवं सुवर्णार्पण पुण्यफलप्रदं भवतीति शैवपुरागेपुप्र- तिपादितमनेन हेतुनैतेन कारगोन धत्तूरः कनकाह्वयः कनक इति नामको जातो लोके प्रसिद्धः ॥ ९३ ॥ एवं धत्तूरं निर्णीयेदानीं कण्टकारिका निर्णेतुं गध्येन मति- जानीते। अथ कण्टकारिकानिर्णयः । अथेति। अथ धन्तूरनिर्णयानन्तरं कण्टकारिकानिर्णयो लोके या कण्टकारिका शिवे समर्प्यते तस्या निर्णयो निश्चयोऽत्र क्रियत इति शेष:। तमेव पद्येनाह। भत्त्या भक्तेन चेद्वृत्तिर्मनसः शङ्करेऽर्पिता। सकण्टकस्वमावापि जाता साऽकण्टकारिका ॥ ९४॥। भक्त्येति। हे शिष्य भक्तेन जीवब्रह्मैक्यपेमवता साधिष्ठा- नबुद्धिस्थचिदाभामेनाधिकारिणा मनमश्चेतसो व्ृत्तिस्तत्वंप- दाथशोधनेन शुद्धनत्त्वपदार्थयोः कूटस्थब्रह्मणोरैक्यविषयाऽहं- ब्रह्मास्मीतिरूपा भत्त्या पेम्णा तद्विषयकस्नेहेनेत्यर्थः, शङ्करे स- कलजगदानन्दकरे प्रत्यगभिन्नव्रह्मशिगुरावर्पिता तदाकारा- कारिता पृथगसत्वनावलोकितेत्यर्थः, चैद्यदि तर्हि तदर्पणात्पूर्व सा वृत्तिरेव सकण्टकस्वभावापि कण्टका इव पीडाहेतवः का- मादिविकारा अत्र ग्राह्यास्तैः सहितो युक्तः स्वभावो यस्या: सा तथोक्तापि कामादिचिकारैः संपृक्तापीत्यर्थः, केवलब्रह्मानन्दा-

शिवपूजाशतफम्। ९३९

तिशयेनाकण्टकारिका न विद्यन्ते कण्टका दुःखकारणभूना: कामादिविकार यस्यां सा तथाभूता केवलं सुखमात्रानुसन्धा- नवतीत्यर्थः, जाता सम्पन्ना। लोकमसिद्धार्थेपि यद्यपि कण्ट- कैः मह वर्त्तमाना कण्टकारिका वृहत्ती भक्तिपूर्वकं शितपूजके- न शिवडर्पिता यदि स्यात्तर्हि शिवप्रमादद्वारा तत्ममर्पकार्या सुखमाप्तिहेतुत्वात्कण्टकरहितैव मम्पन्नेति योज्यम ॥ ९४ ॥ एवं कण्टकारिकां निर्णीपेदानीं विल्वपत्राणि निर्योतुं ग- द्येन प्तिजानीते। अथ बिल्वविचारः । अथेति।अथ कण्टकारिकानिर्गायानन्तर विल्वनिर्गाय: शि- वस्य विल्ः प्रेयानिति लोके शास्त्रे च प्रसिद्धिरतोडत्र विल्वस्य- विल्वनाम्नो ृक्षस्यापि निर्णयो विचारः क्रियत इति शेषः । तमेव त्रिभिः पदैराह, तत्र तावच्छाण्डिल्य इति विल्वनामास्ती- ति तन्निरुत्त्या तद्विचारमाह। शिवभक्तिस्वभावेन शाण्डिल्यो हि महामुनिः । तन्नाम्नैव प्रियं शम्भोः पत्रं शाण्डिल्यसम्भवम्॥९५॥ शिवभक्तीति । हे शिष्य शितभक्तिस्वभावेन शिवे प्रत्य- गभिन्नव्रह्मगुरौ या भक्ति: प्रत्यगभिन्नत्रह्मत्वमेवनरूपा तृत्ति: स एव स्व्रभावः शील तनोपलक्षितोऽत एत महामुनिर्महाञछ ष्ठो मुंनर्ज्ञानी शाण्डिल्यः शाण्डिल्यनामको हि मसद्ध उपा- सनाश/स्त्रेडस्ति अतस्तस्मिन्पेम्णः शिनसम्वन्धिन आधिक्यद- र्शनात्तत्र च शिवमेमाधिक्ये ब्रह्मविद्वह्मणोरभेदनिरुपणाड्रव्म- विदि व्रह्मात्मतवेन ब्रह्मणः पेमाधिक्यं सम्भाव्यं 'प्रेयः पुत्रा्वि-

९४० योघसारे।

शम्भवत्यस्मादिति शम्भुर्व्रह्माभिन्नः प्रसगानन्दस्तस्य तत्म- णीतमुपासनाशास्त्रं प्रसगभिन्नब्रह्मवविषयिणी वृत्तिर्त्रा शाण्डि- ल्याभिधान्मुनेः सम्भव उत्पत्तिर्यस्य तत्तथाविधं पत्रमित वृक्ष- स्यात्र ग्राहं तन्नाम्नैव शाण्डिल्य इति लोकमसिद्धदेहादिद्टष्ठ्या नामाभिधानं तेनैवोपलक्षितं प्रिय प्रीतिविषयं भवतीति ज्ञेयं, न तु प्रसिद्धविल्वपत्रमत्र शिवभियं ग्राह्यमिति भावः। लौकिका- र्थेडपि प्रसिद्धशिवभक्तशाण्डिल्यमुनिनामवत्त्वादेव विल्वपत्रं शि- वप्रियमिति योज्यम् ॥ ९५॥ इदानीं शैलूषनामनिरुत्त्यापि तन्निर्यायमाह। विश्वरूपो महादेव: स्वयं शैलूषलक्षणः । अतः शैलूषपत्रणां पूजया स प्रसीदति ॥९६॥ विश्वरूप इति। हे शिष्य महादेवो महानपरिच्छिन्नो दे- वश्चिन्मात्ररूपो ब्रह्माभिन्नपसगात्मा यतो विश्वरूपो विश्वं स- मस्तं जगदूपमाकृतिर्यस्य स तथाविधोऽस्ति अतः स्वयं ब्र- ह्माभिन्नपत्यगात्मा शैलूपलक्षणः शैलूषस्य बहुरूपधारिणो नटस्य लक्षगामित्र लक्षणं चिह्न यस्य स तथाविधोस्ति अतः शैलूपलक्षगावत्वादेव हेतोः स उक्तविधो ब्रह्माभिन्नपसगा- तमशिवगुरु: शैलूषपत्राणं तादृशसमस्तजगद्रपधारिणां तद्धाधेन ब्रह्मस्वरूपधारिणां चिदाभासानां पत्राणीव ब्रह्माकारवृत्तय- स्तासां कृतया पूजया कर्तरि षष्ठी ताभि: कृतयेत्यर्थः, ब्रह्माका- रृत्तिमवाह एवात्र पूजा तया मसीदति प्रसन्नो भवति न तु लोकमसिद्ध विल्वपत्राण्यत्र ग्राह्याणि लोकमसिद्ध विल्वपत्रैः पूजनं तु सांमारिकफलहेतुत्वान्मुमुक्षुभिर्नादरणीयमिति भावः ।९६। इदानीं श्रीफलनामनिरुत्त्यापि तन्निर्णयमाह।

शिवपूजाशनकम्। ९४१

जन्मनस्तु फलं श्रीमद्विल्वपत्रार्पणाच्छिवे। अतो निरूपितो वृक्षो बिल्बः श्रीफलसंज्ञया।९७॥ जन्मन इति। हे शिष्य यस्मिञ्जन्मनि देहद्वयाविर्भाव- पूर्व तादात्म्यपतीतिरूपे जन्मनि ब्रह्माभिन्ने मत्यगात्मशिवे सु- खरूपे विल्वपत्रार्पणादुक्तविधो यो विल्वश्चिदाभासस्तस्य पत्रमित्र पत्रमहंब्रह्मास्मीतिदृत्तिरुप तस्यार्पगां निवेदनं ब्रह्मा- भिन्नपत्यगात्ममात्रत्व्रसम्पादनलक्षयं तस्माद्वेतोसतस्य जन्मनस्तु दे हद्रयसहितचिदाभा सानिर्भावलक्षयोत्पत्ते: फलं प्रयोजनं श्री. मच्छीर्मुक्तिसम्पत्तिर्विद्यतेऽस्य तत्तथोक्तं जायते यतोऽतः कारग्पाद्विल्व उक्तविधो ज्ञानी चिदाभास एव वृक्षस्तत्त्व- ज्ञानेन वृश्चनीयो चिनाशाईः श्रीफलसंज्ञया श्रीफल इति नाम्ना निरूपितो विशेषितो मुक्तिफलवत्वान्मुक्तनाम्ना निर्दिष्ट इति भावः। लौकिकार्थे तु यस्मिञ्जन्मनि शिवे विल्तपत्रं समर्पितं तस्य जन्मनः फलं श्रीमत्सायुज्यादिमुक्तिमाप्तिपद्भवति अतो विल्वनामको वृक्ष: श्रीफलनाम्ना लोके व्यवहियत इति भाव:।।९७।। एवं विल्वपत्रार्परगी निणायेदानीं शिष्टान्धूपादीनूदक्षिणा- न्तानुपचारानपि निर्णीय दर्शर्यात। धूपप्रदीपनैवरेद्यफलताम्बूलदक्षिणाः। शिवाय नम इत्येव सर्वमेवास्य पूजनम् ॥ ९८॥ धूपेति। हे शिष्य धूपपदीपनैवेद्यफलताम्बूलदक्षिणा धूपश्च दशेन्द्रियाणि वैरग्यानले दग्ध्वा तत उत्पन्नो ब्रह्मात्मविषयक- वासनारूपः कर्मज्ञानमयो यदिन्द्रियगगा इत्यत्रोक्त:, प्रदीपश्च जीवब्रह्मैक्यविषयको ज्ञानस्वरूपो यह्मिन्तुज्जलित इसत्रोक्त:,

९४२ बोधसारे।

नैवेदयश्च द्वैतवाधरूपा यद्भक्ष्पं पियमस्येसत्रोक्ता, फलं च भक्ति- रूपं निष्कामोत्तमधर्भसम्भ्रमजुषामिसत्रोक्त:, ताम्बूलं च मैत्या- दिर्ृत्तिच तुष्टयाङ्गकिरगालक्षणं यन्मै्यादिचतुष्टयमिस त्नोकमे दक्षिणा च मनश्चिन्तामणिसमर्पलक्षणा सर्वस्व्र मम तल्किलेस- त्रोक्तैत, एते सर्वेप्युपचारा: शिवाय नम इत्येव शिवो देव: शि- वो जीव इत्यत्रोक्तलक्षगोन प्रत्यगभिन्नपरमात्मशिवगुरोजीवस्य पार्थक्यवाधनेन लक्षिताश्रेत्स्युखर्हि सर्वमेत्र समस्तमपि लौकि कवैदिकनिषिद्धाचरणमपि अस्य मत्यगभिन्नव्रह्मशितगुरो: पू- जनं पूजा भवत तत कि वक्तव्यमेवाद्ृशाचरणं पूजा भवती- ति भाव: ।। ९८ ।। एवं दक्षिणान्तानुपचारान्निणीयेदानी मन्त्रजपं निर्णेतुं मन्त्रनिर्णयमाह। विद्यासु श्रुतिरुत्कृष्टा रुद्रैकादशिनी श्रुतौ। तत्र पञ्चाक्षरी श्रेष्ठा सा जप्या शिवतुष्टये॥ ९९॥ विद्यास्विति।हे शिष्य विद्यासु ज्ञानसाधनोपासनासाधन- मतिपादिकासु वाणीषु मध्ये श्रुतिर्वेद उत्कृष्टा प्रमाणशिरोभू- तत्वाच्छ्रेप्ठाऽस्तीति ज्ञेय, तव श्रुतौ वेदेपि रुद्रैकादशिन्येका-

वाकूश्रेष्ठा ज्ञेया, तत्रापि नमः शिवाय चेति पश्चाक्षर्याकाशादिप-

गुरुलक्षिका शिवाय नम इति पश्चाक्षरसमूहरूपा वाकूश्रेष्ठोत्कृष्टा- डस्ति, बद्वा पश्चम्यर्थे सप्तमी तत्र ततोपि रुद्राध्यायरूपवाक्य- जातादपि पश्चाक्षरी पश्चानामक्षराणां वर्णानां समाहाररुपा वागहं ब्रह्मास्मीत्येवं रुपा श्रेष्ठेति व्याख्येयं, सोक्तविधा शि- वपश्चाक्षर्यहंब्रह्मास्मीति पचाक्षररूपा शिताय नम इत्येवंरुपा

शिवपूजाशतकम । ९४३

वा शिवतुष्टये शिवो ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मशिवगुरुस्तस्य तुषटिः सन्तोष: सुखमित्यर्थः, तस्प व्रह्मानन्दपाप्त्यै जप्याS्डवर्त- नीया॥ ९९ ॥ एवं मन्त्र नियीयेदानीमेकादशविल्वपत्रैः शिवम्पूजायतुं तन्निर्यायं गद्येन प्रतिजानीते। अथैकादशबिल्वपत्रिकाः । अथेति। अथ मन्त्रनिर्णयानन्तरमेकादशविल्वपत्ार्पण मेकादशसङ्वयानि यानि पूर्वोक्तचिदाभासलक्षणस्य विल्वस्य पत्राणीव वृत्तयस्तेषामर्पणं प्रत्यगभिन्नव्रह्ममात्रत्वानुसन्धाने त- स्य निर्णयो विचारः क्रियत इति शेषः। तत्रादौ पथमविल्वप- त्रार्प्पर्ण निर्णीय दर्शयति। द्रष्टा च दर्शनं दृश्यमिति पत्रत्रयान्विता। शिवे समर्प्या चिद्रपे प्रथमा बिल्वपत्रिका ॥१००॥

द्रष्टाचेति। हे शिष्य द्रष्टा साधिष्ठानो बुद्धिस्थ्चिदाभासो रूपसाक्षात्कारकरणभूतचक्षुषा रूपदर्शनवान्, दर्शनं च तस्यो- क्तविधद्रषट रूपज्ञानकरयाभृतं चक्षु:, दृश्यं च रूपमित्येवं यानि प- वाणि वृत्तयस्तेषां त्रयमन्योन्यसापेक्षत्वात्तिकं त्रिदलमित्यर्थः, तेनान्विता युक्ता प्रथमा वक्ष्यमाणासु आदिभूता विल्वपत्रिका सामान्यत्रिपुटीसाक्षिचिद्विपयिणी वृत्ति: शिवे चिद्रूपे भागत्या- गलक्षणया लक्षिते चिन्मात्रस्तरूपे ब्रह्माभिन्नपत्यगानन्दशिवगुरौ सम्प्या ततः पृथगसत्वात्तस्या वाघपूर्वमत्रलोकनीयेदमेवात्र सम- र्पणमेवमग्रेपि दशसु ज्ेयम्॥१०० ॥ इदानीं द्वितीयां तथाविर्धा चिल्वपत्रीं दर्शयति।

९४४ बोधसारे।

कर्त्ता कार्य च करणमिति पत्रत्रयान्विता। शिवे समर्प्यां चिद्रपे द्वितीया बिल्वपत्रिका ॥ १०१॥ कत्तेति। हे शिष्य कर्त्ता साधिष्ठानबुद्धिस्थचिदाभास इन्द्रि- यजन्यक्रियाभिमानी, कार्य चेन्द्रियै रूपादिसाक्षात्करणरूपो व्यवहारः, करणं च तत्तक्कियासाधनमन्तःकरणं बाह्येन्द्रियदशकं चेतिपत्रत्रयात्मिकेत्येवं यत्पत्राणां दलानां त्रयं त्रिकं तदेवात्मा स्वरूपं यस्या: सा बुद्धिरेवात्र ग्राह्या, सोक्तविधा द्वितीया द्विसङ्व्यापूरणी बिल्वपत्रिका पूर्वोक्तचिदाभासलक्षणस्य वि- लवस्य पत्रिकेवांशभूता पत्रिका त्रिदलरूपेत्यर्थः, चिद्रूपे चेत्यर- हितचिन्मावरूपे शिवे ब्रह्माभिन्नमसगात्मानन्दशिवगुरौ सम- व्यां समर्पणीया तदभिन्नत्वेनावलोकनीयेति भावः॥१०१॥ इदानी तृतीयां बिल्वपत्रीं दर्शयति। भोक्ता च भोजनं भोज्यमितिपत्रत्रयात्मिका। शिवे समर्प्या चिद्रूपे तृतीया बिल्वपत्रिका॥ १०२॥ भोक्तेति। हे शिष्य भोक्तेन्द्रियैरन्तःकरयादृट्त्तिभिश्व मा- पितविषयजन्यसुखानुभववान्सानन्दमयो विज्ञानमयः, भोजनं च तत्तत्सुखानुभवकरणरूपा वत्तिः, भोज्यं च भोगविषयं सुखं चे- तिपत्रत्रयात्मिकेसेवं यत्पवाणं दलानां त्रयं त्रिकं तदा- त्मा स्वरूपं यस्याः सा तथाविधा बुद्धिस्तृतीया त्रिसख्ख्यापूरणी विल्तपत्रिका विल्वस्य पूर्वोक्तचिदाभासलक्षण शंण्डल्यस्य प- त्रिका पत्री चिद्रूपे चिन्मात्ररूपे शिवे ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मशिव- गुरौ समर्प्या तदभिन्नत्वेनावळोकनीया ॥ १०२॥ चतुर्थीमाह।

शिघपूजाशतकम। ९४५

भूर्भुवश्र तथा स्वर्ग इतिपत्रत्रयात्मिका । शिवे समर्प्या चिद्रूपे चतुर्थी बिल्वपत्रिका॥१०३॥ भूरिति। हे श्विष्य भूर्भवन्त्यस्या भृतानीति भू: पृथ्वी भुव- श्वान्तरिक्षलोकस्नया तद्वत्सवर्गः स्वर्गलोक इतिपत्रत्रयान्वि- तेत्येवंविरधं यत्पत्राणां दलानां त्रयं त्रिकं तेनान्विता युक्ता- बुद्धिश्रतुर्थी चतुःमङ्ग्यापूरणी विल्वपत्रिका विल्वम्योक्तवि- धत्रिपुटी लक्षया त्रिदललक्षित चिदाभासस्य पत्रिका पत्रीव बुद्धि- श्रिद्रूपे चेत्यरितचिन्मात्ररूपे शिवे ब्रह्माभिन्नप्रसगात्मशिवगुरौ समर्प्या समर्पणीया तद्ूपत्वेनानुभाव्येति भावः ॥ १०३।। पंञ्चमीं दर्शयति।

शिवे समर्प्या चिद्रूपे पञचर्मी बिल्वपत्रिका ॥१०४॥ जाग्रदिति । हे शिष्य जाग्रदिन्द्रियै रर्थोपलब्धिर्जागरित- मित्युक्तलक्षया जाग्रदवस्था, स्व्रप्रो जाग्रद्विषयवासनावासित- बुद्धौ पातीतिक: प्रपश्चः स्वप्न इत्युक्तलक्षणा स्वप्नावस्था, तथा सद्वत्सुपतिर्जाग्रत्स्वप्रविषयैः सह वृत्तिसहितबुद्धेलयेन कार- णाज्ञानमात्रस्थितिरित्युपलक्षिता सुपुप्त्यवस्थेसेवं पत्रवया- न्विता पत्राणां दलानां यत्तयं त्रिक तेनाड़न्विता युक्ता बुद्धि: पञ्चमी पञ्चमख्म्यापूरणी बिल्वपत्रिका विल्वस्योक्तविधविद- लोपलक्षितचिदाभासस्य पत्रिका पवी चिदूपे चेत्यरहिर्तचि- न्मावरुपें शिवे ब्रह्माभिन्नप्रसगात्मशितगुरी समर्प्या समर्प- णीया तद्रूपेयातुभाव्येति भावः॥१०४।। पष्ठीं दर्शयति। स्थूलं सूक्ष्मं कारणाख्यमितिपत्रत्रयान्विता। ११९

९४६ बोधसारे।

शिवे समर्प्या चिद्रूपे षष्ठिका बिल्वपत्रिका॥१०५॥ स्थूलमिति। हे शिष्य स्थूलं पश्चीकृतपश्चभूतकार्यरूपं समष्टिन्यष्टिस्थूलशरीरं, सूक्षममपश्चीकृतपश्चभूतकार्यरूपं सप्तद- शावयनकं समष्टिलिङ्गशरीरं, कारणार्यं स्थूलसूक्ष्मशरीरपकृ- कारणशरीरमितिपत्वत्रयान्विता- इति उक्तविधं यत्पत्राणां दलानां त्रयं त्रिकं तेना्विता युक्ता बुद्धिः षष्ठिका षट्सङ्ड्यापूरणी बिल्वपत्रिका बिल्वस्योक्त- प्रकारत्रिपुटी लक्षगात्रिदलोपलक्षितचिदाभासस्य पत्रिका पत्री चिद्रूपे चतरहितचिन्मावरुपे शिवे ब्रह्माभिन्नप्रसगानन्दात्म गुरौ समप्गाऽर्पितव्या तन्मावत्वेनाऽनुभाव्येति भावः ।१०५।। इदानीं सप्तमीं बिल्वपत्रीं दर्शयति। अविद्या संसृतिर्जीव इति पत्रत्रयान्विता। शिवे समर्प्या चिद्रूपे सप्तमी बिल्वपत्रिका।१०६।। अविधेति। हे शिष्य अविद्या मलिनसत्वप्रधाना मक- संशरूपा जीवत्वोपाधिभूना, संसतिः संसरति प्रसरतीति सं- सृतिः संमारः, जीवो जीवयति संसारं विपरीतज्ञानंनेति जीव: पाणोपाधिमान् संसारी चिदाभास इतिपत्रत्रयान्तिरिता=इत्येवं यत्पत्राणां दलानां त्रयं तिकं तेनान्विता युक्ता बुद्धि: सप्तमी सप्तमङ्खयापूरणी बिल्वपत्रिका बिल्वस्योक्तविर्धात्रपुटीलक्षण- त्रिदलोपलक्षितस्य चिदाभासस्य पत्रिकेवांशरूपा चिद्रूपे चे- त्परहितचिन्मावस्वरूपे शिवे ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मशितगुरौ स- मर्प्या समर्पणीया तन्मात्रत्वेन चिन्तनीयति भावः ॥१०६ ॥। अष्टमीं बिल्वपत्रीं लक्षयति। उत्पत्तिश्र स्थितिर्नाश इतिपत्रत्यान्विता।

शिव पूजाशतकम्। १४७

शिवे समर्प्या चिदूपे ह्यष्टमी बिल्वपत्रिका॥१०७॥ उत्पत्तिरिति। हे शिष्य उत्पत्तिर्जगतः स्व्स्य वोद्धव:, स्थि- तिश्च स्वधर्मस्थानलक्षणमर्यादापालनं स्वयं च तदाचरणं, नाशश् संहार इतिपत्रत्रयान्विता=इसवं यत्पत्राणां दलानां त्रय त्रिकं तेनान्विता युक्ता बुद्धिश्चिदूपे चेत्यरहितांचन्मात्ररूपे शिवे ब्रह्मा- भिन्नप्रत्यगात्मशितगुरावष्टम्यष्टसंख्यापूरगी बिल्वपत्रिका नि- लव स्योक्तवध त्रिपुटी लक्षणत्रिद लोप लक्षितचिदा भा सस्य पत्रिका पत्री समर्ध्या समर्पणीया तन्मात्रत्वेनानुभाव्येत्यर्थः ॥४०७॥ नवमीं पत्रिकां दर्शयति। ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्र इतिपत्रत्रयान्व्रिता। शिवे समर्प्या चिद्रूपे नवमी बिल्वपत्रिका॥१०८॥ ब्रह्मोंत। हे शिष्य ब्रह्मा विरिश्चिः सर्वजगज्जनकत्वन पसिद्ध:, विष्णुश्च जगत्पालकत्वेन प्रसिद्धो हरिः, तथा तद्वदुद्रः सर्वसंहारकः शिव इतिपत्रत्रायन्विता=इत्येवं यत्पत्राणां दलानां त्ररय त्रिक तेनान्विता युक्ता बुद्धिर्नवमी नतसंख्यापूग्णी विल्वपत्रिका बि-

चिद्रूपे चेत्यरहिताचन्मावस्वरूप शिवे सुखरूप प्रत्यगभिन्नत्र- ह्मगुरौ समर्प्या समर्पगीया ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मशितगुरुमात्रतया- डवलोकनीयेति भावः॥१०८॥ दशमीं विल्वपतीं लक्षयति। तमों रजस्तथा सत्त्वमितिपत्रत्रयान्विरिता शिवे समर्प्या चिद्रूपे दशमी बिल्वपत्रिका ॥१०९॥ तम इति। हे शिष्य तम आवरणात्मकं मोहस्व गवं स्वा-

९४८ बोधसारे।

त्मविस्मृततिकारणमत्र तमःशब्देन ग्राह्यं, रजश्च चाश्चल्यधर्मवत्म- रवजगदुत्पत्यादिक्रियाकारणं लोभादिद्टत्युपलांक्षनमत्र ग्राह्यं, त- था तद्रत्सत्वं प्रकाशस्वरूपं सर्वजगज्ज्ञानकारणं धर्मप्रीत्याद्युपल- क्षितमिति पत्रत्रयान्विता=इत्येवं प्रकारं यत्पत्रणां दलानां त्रयं- त्रिकं तेनान्विता संयुक्ता बुद्धिर्दशमी दशसङ्ग्यापूरणी बिल्व- पात्रिका बिल्वस्योक्तविर्धात्रपुटीत्रिदलोप्षितस्य चिदाभासस्य पत्रिकेवांशभूता चिद्रूपे चेत्यरहितचिन्मात्ररूपे शिवे सुखस्वरूपे ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मगुरौ समर््या समर्पणीया प्रत्यगभिन्नब्रह्म- मात्ररूपेण भावनीरयेति भावः।१०९॥ एकादशीं बिल्वपत्रीं प्रदर्शयति। त्वन्ताSहन्ता तथेदंत्वमितिपत्रत्रयान्व्रिता। शिवे समर्प्या चिद्रूपे रुद्राख्या बिल्वपत्रिका॥११०॥ त्वंतेति। हे शिष्य त्वंता स्वभिन्नपुरुषविषयकस्वप्रत्यक्षता, अहन्ता स्त्रानन्यदेहद्रयसहिनसाधिष्ठानचिदाभासता, तथा तद्ग-

त्राणां दलानां त्रयं त्रिकं तेनान्विता युक्ता बुद्धी रुद्रार्या रुद्रा एकादशेत्याखयाSडह्वा यस्याः सा तथोक्ता एकादशीत्यर्थः,

पत्रिकेवांशभूता चिद्रूपे चेत्यरहिताचन्मावरूप शिवे सुखस्वरूपे ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मगुरौ समर्प्या समर्पणीया ब्रह्माभिन्नपयगा-

इदानीमुक्तविल्वपत्रार्पणमुपसंहृत्य तत्फलं दर्शयति। एकादशैताः कथिताः शाम्भवाः बिल्वपत्रिका: । एताभिरर्चितः शम्भु सदो मुक्ति प्रयच्छति॥१११॥

१४९

एकादशेति। हे शिष्य एता प्रया निरूपिता इपा एका- दशैकादशसप्या: शाम्भवाः शम्यवतस्पादिति शम्भु: सकल- जगदानन्दकरो ब्रह्माभिन्नप्रतमानन्दातमशिवगुरुस्तस्पैता: श्ञा- म्भवास्तदर्पणेनोक्तविधेन तत्सम्बन्धीकृता तिल्वपविका वि एवस्योक्तत्रिपुटी लक्षणत्रिलोपलक्षितचिदा भा सप पत्तिका : प वाणीवांशभूता: सन्तिः ता मया ते कथिता निरूपिता,

सुखं भवसस्पादिति शम्भुत्रह्माभिन्नपत्यगात्मशितगुरुरर्चित:

त्कालमेन मुक्तिं मोक्षं पयच्छति ददाति ॥ १११॥ एत्रमेकादशविल्वपत्रार्पणं निर्मीयेदानीमष्टमूर्तिपूजननिर्ण- यनिरूपणं गद्येन प्रतिजानीते। अथाष्टमूर्तिपूजनम ।

मष्टमूर्तिपूजननिर्गायोऽष्टावष्टसङ्वया याः शिवस्य मूर्तय आकृतयः कथिताः शैवशास्त्रंषु क्षिसादिनाम््यसताभिः क्रियते यांच्छवस्य पूजनमर्चनं, यद्वा तासामेत्र पूजनं तस्य निर्णयो नि- श्चयः क्रियत इति शेष:। तदेव सफलं निरूपयति। शर्बो भवो रुद्र उग्रो भीमः पशुपतिस्तथा। महादेवस्तथेशान इति मूर्तिप्रपूजनम् ॥११२॥ शर्च इति द्वाभ्याम्। हे शिष्य शर्चः शरान्याति वारयतीति शर्वः विशीर्यमाणदेहोपलक्षितप्राणिधारणोपलक्षिता पृथ्वीम- कृतिदेहः, भवः सैव पृथ्वी भवत्यस्मादुत्पद्यत इति भत्रो जलम्- 'अम्भो मरीचीर्मरमाप' इत्यादिकया श्रुत्या 'अन्यः पृथिती'ति

९५० बोधसारे।

इत्यर्थ:, रुद्रो दाहकत्वेन रोदयति सर्व जगदिति रुद्रो डग्रिमकृति- रूपस्ते जोमूर्तिरित्यर्थः, उग्रस्तेजआदिभृतमौतिकानां शोषकत्वादि नोग्रो वायुर्वायुप्रकृतिमूर्तिरित्यर्थः, तथा भीमः सर्ववाय्वादिभू- तभौतिकलयात्मकत्वेन सर्वभी तिहेतुरत्रा काशस्तत्पकृतिमूर्त्यंपल- क्षितः, तथा तद्त्पशुपतिः पशुं जीवं स्व्रोपाघितया पाति रक्षती- ति पशुपतिरत्र मनःप्रकृतिमूर्तिरिति भाव:, महांदेवो महान्मन- सोडपि श्रेष्ठो देवश्चिद्रूपो विज्ञानशब्दवाच्यत्वात्मर्वसंसारक्रीडा- साधनभूनो बुद्धिपकृतिमूर्तिरित्यर्थः, तथा तद्वदीशान ईष्टे जी- वानूस्वशक्तत्वेन पेरयति असावीशानोऽहङ्गारप्रकृतिमूर्तति- रितेवं मूर्तिपरपूजनमष्टौ प्रकृतय एवात्राष्टौ मूर्तयस्ताभिरुपाधि- भिस्त त्तत्साक्षित्वेनोपलक्षितं प्रसगभिन्नब्रह्मचैतन्यं सर्वदैव चि- न्त्यं तदेवात्राष्टमूर्तिमपूजनं न त्वन्यल्लौकिकमष्टमूर्तिपपूजन- मिति भावः ॥११२॥। नन्वेतदष्टमूर्त्युपलक्षिता खण्ड चिन्मात्रचिन्तन रूपपूजनेन किं- फलमिाशक्ा तद्दर्शयति। अष्टौ प्रकृतिरूपाणि कष्टान्यष्टैव देहिनः । स्पष्ट मूर्तिभिरष्टाभिरष्टमूर्तिर्हरत्यसौ ॥ ११३ ॥ अष्टाविति। हे शिष्य यानि अष्टावष्टमङ्गयानि प्रकृतिरूपा- सि प्रकृतेः पराभिधायाः प्रकृतेः 'अपरेयमितस्त्वन्यां म- कृति विद्धि मे परामि'त्यादिना 'यया सन्धार्यते जगदि'त्यन्तेन वाक्येन भगवतोक्ताया रूपाणि आकृतयः सन्ति। 'भूमिरापो नलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च। अ्हङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा'॥

शिवपूजाशनककम। ९५१

इनि गीतोक्तानि देहिनः साधिष्ठानदेहद्रयसहितचिदा- भामस्याष्टैवाष्टसख््यान्येव कष्टानि दुःखानि ज्ञेयानि रुपष्टमे- तत्पमिद्धमेत्र तानि अष्टौ प्रकृतिरूपागि दुःखानि अमाबुक्त- साक्षित्वेना- डनुमन्धितो भिमूर्तिभिराकृतिभिहरति निवा्यति अष्टपकृतष्टमूर्त्युपल- क्षिताष्टपकृतिसाक्षिप सगभिन्न व्रह्मचैतन्य शित्गुर्वनुसन्धानलक्ष- गोन पूजनेनाष्टप्रकृतिवाधेन तत्तज्जन्यदुःखनिवृत्तिः फलं स्या- दति भाव: ॥ ११३॥ एनमष्टमूर्तिपूजनं निगीयेदानीं प्रदक्षिणं निर्णेतुं गद्येन पततिजानीते। अथ प्रदक्षिणनिर्णयः । अथेतति। अथाष्टमूर्तिपूजननिर्णयानन्तरं प्रदक्षिणनिर्णयः शिवपूजायां प्रदक्षिणनामको य उपचारस्तस्यात्र पूजायां नि० र्गयो विचारः क्रियत इति शेषः। तमेवाह पद्येन। अपर्यन्तो महादेवस्तस्य कल्पशतैरपि। न स्यात्प्रदक्षिणं तेन शिवस्थार्धे प्रदक्षिणम्॥११४॥ अपर्यन्त इति। हे शिष्य महादेवो महानपरिच्छिन्नो दे- शकालवस्तुभिर्देवश्चिन्मात्ररुपो ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मशिवगुरुर- पर्यन्तो न विद्यते परितः सर्वतोऽन्तोऽवच्छितिर्यस्य स तथावि- घोडनन्त इसर्थः, अस्ति अ्त एव तस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मशिव- गुरो: कल्पशनैरपि कल्पानां द्विपरार्धोपलक्षितमहाकल्पानां शनानि शनकानि अपरिमितानि शतकानीत्यर्थः, तैरपि त- त्परिमितकालेनापीति भाव:, प्रदक्षिणं सर्वप्रकारेण दककषिण-

९५२ बोघसारे।

भागे कृला गमनं चिदाभामस्य न स्यान्न मनेतेन हेतुना शि- वव्य व्रह्माभिन्नपत्वगात्मशिवगुरोरर्ध एकदेश एव प्रदक्षिणं पकष्ट दक्षिणं प्रसगभिन्नब्रह्मचिन्तने दक्षत्वमसतीति ज्ञेयम्, अत एव लोकेपि सोममूत्रानुल्लङ्गनं चिह्न दृश्यत इति भाव: ॥११४॥ एवं प्रदक्षिगा नियायेदानीं गल्लवाद्यं निर्णेतुं गद्येन प- तिजानीते। अथ गल्लवाद्यविचार: । प्रथेति। अ्रथ पदक्षिणविचारानन्तरं गल्लवाद्यविचार: शिवाओे यद्रल्लवादयं क्रियते तस्य विचारो निर्णयः क्रियत इति शेपः। तमेव पद्येन प्रदर्शर्यात। यथा स्वरूपं देवस्य तथा वक्तुं न शक्यते। स्तुतिर्वा गल्वाद्यं वा तेन शम्भोई्यं समम् ॥११५॥ यथेति। हे शिष्य देवस्य चिन्मात्ररूपिणो ब्रह्माभिन्नप- सगात्मशिवगुरोर्यथा याद्कम्वरूपमाकृतिरस्तितथा तादग्- कुं वचनेन पंतपादयितुं न शक्यते न समर्थ्यते तेन वचन मात्रस्प शिवस्वरूपाविषयीकरणेन निरर्थकत्वाच्छिवमसादहे- तुत्वेन सार्थकत्वाच्च स्तुतिर्वा स्तावं च गल्लवादं वा कपोल- वादनध्वनिरपीति द्वयं युग्मं शम्भो: शं सुखं भवसस्मादिति शम्भु: समस्तजगवानन्दकरो ब्रह्माभिन्नप्त्यगात्मशिवगुरुस्तस्य सर्म तुल्य प्ञेयं गल्लनाद्योपलक्षणेन यावव्यक्ताव्यक्तशब्दजा- तस्य नैरर्थक्येन प्रमन्नताहेतुत्वेन च सम्यगनुसन्धानमेवात्र पूजायां गल्लवार्द्यामात भाव:॥ ११५।। एवं गल्लवादयं निर्णीयेदानीं नमस्कार निर्णेतुं गध्येन म० तिजानीते।

शिवपूजाशतकम्। ९५३

अथ नमस्कारविचार: । अथेति। अथ गल्लवाद्यनिर्णयानन्तरं नमस्कारनिर्णयो नमस्काराभिधोपचारस्य निर्यायो विचार: क्रियत इति शेषः । तमेव पद्येनाह। प्रेमनिर्भरभावेन दण्डवत्पतितैभुवि। महादेवो नमस्कार्यो गलितत्वादहङ्कृतेः ॥११ ६॥ परेमेति। हे शिष्य पेमनिर्भरभावेन पेम्णः स्नेहस्य यो निर्भरभावो निरतिशयत्वं तेन कृत्वाऽहंकृतेरहङ्कारस्य ग- लितत्वाद्विनष्टत्त्वाद्धेतोर्भुवि भवत्यस्माज्जीवेश्वरत्वादिरुप: प्रपक्ष इति भूर्वह्माभिन्नमत्यगात्मशिवगुरुस्तस्मिन् दण्डवद्यथा दण्डः स्वाधारभूतभूमावभिमानरहितः पतति तद्वत्तत्र कालेन चिलीनो भवति तथा पतितैरेकीभावं पात्तैश्चिदाभासैर्महादेवो महा- नपरिच्छिन्नो ब्रह्मस्वरूपो देवः मत्यक्वैतन्यरूप आत्मशिव- गुरुर्नमस्कार्यो नमस्कर्तु योग्यो नान्यैरित्यर्थः, अहङ्काराद्युपा- धिपरित्यागेन चिदाभासानां प्रसगभिन्नव्रह्मणा सहैक्यसम्पा- दनमेवात्र पूजायां नमस्कार इति भावः ॥११६ ॥ एवं नमस्कारं निरगीयेदानीं क्षमापनं निर्शेतुं गद्येन प- तिजानीते। अथ क्षमापनम्। अथेति। अथ नमस्कारनिर्णयानन्तरं क्षमापननिर्णयः क्ष- मापनं समाधापनं तस्य निर्णयो विचार: क्रियत इति शपः । त- मेव पदेनाहं। मानुष्यमपि संप्राप्य पूजितो न महेश्वरः । अपराधो महाञ्जातः क्षमस्वेति मुहुर्वदेत् ॥११७॥ १२०

९५४ बोंधसारे।

मानुष्यमिति। हे शिष्य मानुष्यं मनुष्यजन्मापि संप्राप्य लब्धापि महेश्वरो महान्देशाध्परिच्छिन ईश्वरो ब्रह्माभिन्नः प्सगातेश्वरत्वारोपाधिष्ठानं न पूजितः सर्व परिसज्य ना- दतोडयमेव महाच्छेप्ठाऽपराधो आगो जातः सम्भूनस्तमिम- मपराधं क्षमस्व् सहस्व्रेति एवं मुह्ुः पुनः पुनर्वदेद्ब्रूयात्स्व्रा- त्मानं प्रति ॥११७॥ एवं क्षमापनं निरणीयेदानीं विसर्जनं निर्णेतुं गध्येन म- तिजानीते। अथ विसर्जननिर्णयः । अथेति। अथ क्षमापननिर्णयानन्तरं विमर्जननिर्यायो वि- सर्जनस्योद्वासनस्य निर्गायो विचार: क्रियत इत शेषः । तमेतर पद्ेनाह।

एतस्यां शिवपूजायामेतदेव विसर्जनम् ॥ ११८॥ ज्ञत्वति। हे शिष्य ज्ञत्व्रकर्तृनवभोकृत्वजीवत्वादिविस- र्जनं जवत्वं ज्ञानन्द्रियान्तःकरगावात्तसहितत्वं, कर्तृत्वं कर्मेन्द्रिय- प्राणक्रियामहितत्वं, भोक्तृत्वं भोग्यांवषयजन्यसुखदुःखित्वं, जी- वत्वरं प्रागोपहिनसाधिष्ठानचिदाभासत्वम, एतानि आदीनि येषां तेषां धर्माणां विमर्जनं प्रत्यगिन्ने ब्रह्मगि परियागोऽत्य- न्ताभावचिन्तनं यत्तदेतदेवतस्यां पूजायामुक्तकारायां पूजा-

दाकारवसाSडदररूपायामित्यर्थः, त्निसर्जनमुत्थापनं नान्य- दित्यर्थः ॥११८॥

शिव पूजाशतकम् । ९५५

आज्ञाकरत्वमायाति पुरुषार्थचतुष्टयी । यतोऽस्याः शिवपूजाया महिमा केन वर्ण्यताम् ॥११९॥ आज्ञाकरत्वमिति। हे शिष्य यतः कारणदुक्तविधया पूजया कृतया पुरुषार्थचतुष्टयी पुरुषार्थाना धर्गार्थकाममोक्षाख्या- नां चतुष्टयी चतृष्कमाज्ञाकरत्वमाज्ञाकारित्वमायाति माप्रोति तद्व- शा भवतीसर्थः, पुरुषार्थेषु मध्ये यस्मै यस्मै यं यं ददाति तस्य तस्य स लभत इति भावः, तत्तस्मात्कारणादम्या अत्रोक्तलक्षगाया: शिवपूजायाः शिवो ब्रह्माभिन्नप्त्यगात्मगुरुस्तदाकारयादररू पाया अर्चाया महिमा महत्त्वं केन वक्रा वाकूमपश्चन वर्ण्य- तां निरूप्यनां वागवषयत्वात्त्वतश्चानन्तत्वान्न वर्णनार्हेति भाव: ॥ ११९ ॥ इदानीमस्यामधिकारिस्वरूपनिरुपरां तहौलर्भर्पनिरुपय- पूर्वकमाह। तत्त्वतो यः शिवं वेद स वेद शिवपूजनम्।' कस्तत्वतः शिवं वेद को वेद शिवपूजनम्॥१२०॥ इति श्रीनरहरिकृती बोधसारे शितरपूजाशतकं पञ्चा शत्तमम् ॥५0॥ नक्तत इति। हे शिष्य यः कोपि पुरुषः साधनचतुष्टगस- न्पन्नस्तचततो याथार्थ्येन शिव व्रह्माभिन्नपत्यगात्मशितगुरुं वेद जानाति स पुरुषः शिवपूजनं शिवस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मशितगु- रोः पूजनमर्चनं तदाकारवत्यादररूपमित्यर्थः, वेद जानानि त- स्ग च दौर्लभ्पं दर्शयति क इति, हे शिष्य कः पुरुषस्तत्वतो याथाथर्पेन शिवं व्रह्माभिन्नपसगानन्दात्माशनगुरुं वेद जानाति न कोपीसर्थः, अतः कः पुरुषः शिवपूजनं शिवस्य व्रम्माभिन्नन-

९५६' बोघसारे।

मगानन्दात्मशिवगुरो: पूजनं तदाकारवत्यादररुपमर्चनं वेद जानाति न कोपि जानातीत्पर्थः, 'को अद्धा वेद क इह मतो- चत्कुत आजाता कुत इयं विसृष्टिः अर्वाग्देवा अस्य विसर्जने- नाथांको वेद यत आवभूवेति श्रुतेः । अत्र ध्याननिर्णायकक्षो- कस्य व्याख्यानरूपाणां षोडशश्रोकानां तव्यारुपेये ध्यायेन्नित्यं महेशमितिश्लोकेन्तभविणास्य शतकत्वं ज्ञेयं, द्वयोश्च माहात्म्या- घिकारिनिरूपकयोरपि तत्रैवान्तर्भावः ॥१२०॥ इति श्रीनरहरिशिष्यद्विवाकरविरचितायां बोधसारार्थदीपौ शि- वपूजाशतकार्थप्रकाशः पश्चाशत्तमः॥५०॥

अथ बोधसारप्रशंसा। एवं शिपूजाशतकं निर्प्येदानीं मुमुक्षूणामत्रैव ग्रन्थे रुच्यु- नपादनाय सर्वाडन्यग्रन्थाननाहृत्यात्रैव प्रवृत्तये चास्य ग्रन्थस्या- न्यग्रन्थेभ्यः श्रैष्ठ्यं दिदर्शयिषुर्बोधसारपशंसारुगमष्टश्लोकं प्रक- रणमारभमाण आह गद्येन। अथ बोधसारप्रशंसा। अथे ति। अथ शिवपूजाशतकनिरूपणानन्तरं बोधसारप- शंसा बोधसारस्य बोधसारनामकस्यास्य ग्रन्थस्य प्रशंसा स्तुति- रस्यां सा तथोक्ता=एतन्नामकं प्रकरणामित्यर्थः, निरुप्यत इति शेषः। तत्रादावेतद्धन्थस्य श्रैष्ठ्यं सहेतुकमाह। आदौ गुरुस्तवो यत्र प्रान्ते च शिवपूजनम्। मध्ये मुकुन्दस्मरणं बोधसारः स उत्तमः॥ १॥ आदात्रिति। हे शिष्य यत्र बोधसारनाम्नि ग्रन्थ आदौ पारम्भे गुरुस्तवो गुरोर्मोक्षसाधनभूतं ज्ञानमुख्यं जीवव्रह्मैक्यवि षयं तत्मतिपादकं महावाक्यं च तदुपदेष्टुदैशिकस्य स्तवः स्तु-

शिघपूजाशतकम। ९५७

तिर्यस्मिन्स तथोक्त एतन्नामकं प्रकरणमित्यर्थः, अस्ति। पान्ते चाऽवसानेपि शिवपूजनं शिवस्य मत्यगभिन्नव्रह्मशिवगुरोः पू- जनं तदाकारवृत्तिचिन्तनरूपं यत्र तत्तथोक्तं शिवपूजाशतकना- मकं प्रकरणमित्यसर्थः, अस्ति। किश्च यत्र वोधसारनाम्नि ग्रन्थे मध्ये मध्यभागे मुकुन्दस्मरणं तुरीयतुलसीपत्रपूजानिरूपणमि- षेण मुकुन्दस्य मुक्तिदातुर्जीवव्रह्मैक्यज्ञानोपदेशद्वारा मुक्तिस- मर्पकस्य प्रत्यगभिन्नत्रह्मशितगुरोः स्मरगां चिन्तनं यहमिस्तत्त- थोक्तं तुरीयतुलसीपत्रपूजानामकं प्करणमित्यर्थः, निरृपितम- हिति एवमादिमध्यान्ते मङ्गलप्रतिपादनादत्र स उक्तलक्षणो मङ्ग- लन्नयनिबद्धो बोधसारो बोधो जीवव्रह्मैक्यज्ञानं सारो मुख्या- र्थो वर्णनीयो यत्र स तथाविध एतन्नामको ग्रन्थ उत्तमो- डन्यग्रन्थेभ्यः श्रेष्ठ इत्यर्थः, अरत्र भाष्यमम्मतिर 'रमङ्गलादीनि म- ङलमध्यानि मङ्गलान्तानि च शास्त्रागि प्रथन्ते सिद्धार्थद्योतका- नि सिद्धार्थाध्येतृकाणि च स्युरि'ति अतोध्य महाशास्त्र्त्वात्-

मुक्षूणामत्रैव प्रवर्ततितुं योग्यमस्तीति भावः ॥ १॥ उक्तं श्रैष्ठ्यमेत्र द्रढयितुं विशेपणैरनिशिनष्टि। सिद्धार्थ: सुगमार्थश्र विशेषैर्बहुभिर्त्ृतः । ग्रन्थस्त्वेताद्टशस्तात न भूतो न भविष्यति ॥२॥ सिद्धार्थ इति। मिद्धार्थः सिद्धः स्व्रतः सिद्धो जीवत्रह्मैक्य रूपोऽर्थस्तात्पर्यतया वर्णनीयो यस्मिन् स तथोक्तः, कर्कशत्वं निवारयति सुगमार्थश्च सुगमः सुबोधोऽर्थोऽभिपायो यस्य स तथोक्त, मनोरञ्जकत्वमाह विशेषैरिति, बहुभिरनेकैविशषै रूप- कैद्टत्तो युक्तोऽस्ति, अतो हे तात हे शिष्य एतादृश एतत्तुल्यो

९५८ बोधसारे।

ग्रन्थः शास्त्रं न भूतो नैव केनापि कृतो न भविष्यति न कोपि करिष्यति अतो वर्तमानेपि एतत्तुल्यो ग्रन्थो नास्ति अतोऽयम- तिश्रेष्ठत्वाददरणीय इति भावः ॥ २ ॥ ननु स्वरुच्यैव भवान्रस्यातिपशंसा क्रियत इत्याशख्क्ाह। न स्तोमि न च निन्दामि कथयामि यथास्थितम्। एकैकस्मिन्निह ल्लोके प्रोक्तः सिद्धान्तनिर्णयः ॥३॥ नेति। हे शिष्य अहमिमं ग्रन्थं न स्तौमि न प्रशंमामि च पुनर्न निन्दामि न गहामि किन्तु यथास्थितं यथार्थमेव कथ- यामि निरूपयामि तत्क यथार्थमित्यत आह एकैकस्मिात्रति, इहास्मिन्ग्रन्थ एकैकस्मिन एकश्रैकश्चानयोः समाहार एकैकंत- स्मिन्नेकैकस्मिव् श्लोके पद्े प्रत्येक श्चोकमित्यर्थः, सिद्धान्तनिर्णयो सिद्धान्तस्य जीवब्रह्मैक्यरूपस्य निर्णयो निश्चयः प्रोक्तः कथितो डस्ति समस्तशास्त्रतात्पर्यभूतं जीवब्रह्मैक्यमत श्रोके श्षोके नि- रूपितमिसतोऽयमत्यद्ुनो ग्रन्थ इति भावः ॥ ३ ॥। नन्वनेकसहस्त्र संख्या परिमितनकशास्त्रप्रतिपादि ततात्पर्यस्यै- कैकस्मिञ् श्लोके कथ प्रतिपादनं कृतमिति सम्भाव्यमिसाशक्क सदृष्टान्तं तत्सम्भावयति। यथा ब्रह्माण्डसर्वस्वं पिण्डे पिण्डे निरूपितम्। तथा सिद्धान्तसर्वस्वं श्लोके श्लोके निरूपितम् ॥।४।। यथेति। हे शिष्य यथा यद्धङ्रह्माराडसर्वस्तरं ब्रह्माण्डम्य स- र्वस्वं सर्वपदार्थजातं व्रह्मेन्द्रधुवसूर्य चन्द्रादिपिपीलिकान्तं पदार्थ- जातं पश्चाशत्कोटियोजनविस्तृतदेशस्थमपि पिण्डे पिण्डे प्रत्येक- देहे सप्तवितस्तिपरिमिते निरूपितं प्रतिपादितमस्ति तन्मूढानाम- सम्भावितमपि योगिनां म्रत्यक्षमेवानुभूयते ज्ञानवता च तथा

शिव पूजाशनकम । १५९

तद्ूत्सिद्धान्वसर्वस्वं मिद्धान्तस्यानेकशास्त्रपतिपादितस्य तात्पर्य- रह स्यस्य जीवव्रम्मैक्यरूपस्य मर्वस्वरं स्वरूप श्रोके श्रोके पद्ये पद्े निरूपितं कथितं तन्मूढानामसम्भावितमपि ज्ञानिना त्नुभूयत एवेति मम्भावनाऽन्र मुमुक्षुभिः कार्येति भावः।।४ ।। इदानीमविद्यानाशनेडस्य प्रतापं दर्शयति। अविद्योन्मूलकुद्दालस्त्वविद्यादावपावकः । अविद्यामृगशार्दूलस्त्वविद्यागजकेसरी ॥ ५॥ अविद्यान्मूलकुद्दाल इसादिभिरविद्यास्वप्रजागर इत्यन्तै- श्वतुर्मिः पद्यैः। हे शिष्य अयं बोधसारो अविद्योन्मूलकु- हालोऽविद्यैव पृथिनीस्थानीया तस्या उन्मूलनं खननं तत्र खनिकरणतक्रियाकरणभूतः शस्त्रतिशेषोडस्ति, किश्चायं बो- धमारोऽविद्यादावपावकोडविद्याजज्ञानं तदेव दावो वनं तस्य दाहको भवति, किश्चाऽविद्यामृगशार्दू- लोडयं बोधसारोऽविद्यैत मृगो हरिणस्तस्य शार्दूलो व्याघ्र इव घातकोऽस्ति, किश्चाऽयं बोधसारोडवि- द्यागजकेमरी=अविद्यैत गजस्थानीथा तस्य केसरी सिंह इव घातको भवति ॥ ५॥ अविद्याजीवगरलमविद्याकण्ठकृच्छुरी। अविद्यालवणस्याऽडप अविद्याप्रलयाणवः ॥ ६ ॥ अ्विद्येति। हे शिष्य अयं बोधसारोऽविद्याजीवगरलम- त्रिद्या मूलाज्ञानं तदेव जीवो जीवनं तस्य गरलं विषमिव नाशको भवति, किश्चायं बोधसारोऽविद्याकण्ठकुच्छुरी=अविद्याऽज्ञा- नमेव कण्ठस्थानीया तं कृन्तति च्छेदयतीति स तथाभूता चकुरी=एतन्ामक आयुधविशेषनामको भवति, किञ्चायं बोध-

९६० बोधसारं।

सारोSविद्यालन यास्याSविद्याऽज्ञानमेव लवणस्थानीयं तस्याS्डपो जलमिव नाशकोडस्ति, किश्चायं बोधसारोऽविद्यामलया- र्यावोऽविद्यैव सृष्टिस्थानीया तस्या: मलयार्णवः प्रलयकालीनः समुद्र इव नाशकोऽस्ति ॥ ६ ॥ किश्च। अविद्याशैलदम्भौलिरविद्यान्धकशङ्करः । अविद्याकंसगोविन्दस्त्वविद्याचण्डचण्डिका ॥ ७॥ अविद्येति। हे शिष्य अयं बोधसारो अविद्याशैलद- म्भोलिरविद्याऽज्ञानमेव शैल: पर्वतस्तस्य दम्भोलिरशनिरिव नाशकोडस्ति, किश्चाऽयं बोधसारोविद्यान्धकशङ्करोडविद्या- शिव इव नाशकोडस्ति, किञ्चायं विद्याऽज्ञानमेव्र कंस औग्रसैनिस्तस्य गोविन्दः कृष्ण इव ना- शकोडस्ति, किश्चायं बोधसारोऽविद्याचण्डचण्डिकाSविद्या- डज्ञानमेव चण्डश्चण्डनामासुरस्तस्य चाण्डका दुर्गेव नाशको- डस्ति ।। ७।। किश्च। अविद्यादाहशीतांशुरविद्याध्वान्तभास्करः । · तथैव बोधसारोऽयमविद्यास्वप्नजागरः ॥८॥ इति बोधसारप्रशंसा ॥५१॥ अनिद्येति। हे शिष्य अयं बोधसारोSविद्यादाहशीताशु- रविद्याऽज्ञानमेत्र दाहः सन्तापस्तस्य शीतांशुश्चन्द्र इव नाशको- डस्ति, किश्चायं बोधसारोऽविद्याध्वान्तभास्करोऽविद्याऽज्ञा- नमेव ध्वान्तं तमस्तस्य भास्कर इव नाशकोऽसिति, किश्चायं

बोधसारोपासना। ९६१

मत्कृतः प्रत्यक्षो बोधसारो बोधसारनामको ग्रन्थोऽविद्यास्व- प्रजागरोऽविद्यैवाज्ञानमेव स्व्प्नः स्वप्नावस्था तस्य जागरो जा- गृतिरिव निवर्त्तकोडस्ति, इतः परं पुनः पश्चात्कि वक्तव्यमरति न किमपीसर्थः ॥८॥ इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाक्करविरचितार्यां बोधसारार्थदीपौ बोधसारप्रशंसार्थप्रकाश एकपञ्चाशत्तमः ॥५१॥

अथ बोधसारोपासना। एवं बोघसारप्रशंसां निरुप्येदानीं गुर्वादिव्रह्मान्तसर्वपदा- र्थानामस्मिन्ग्रन्थे समारोपणेनैतद्रन्थाटत्तौ कृतायां चितैकाग्रय- स्य सिद्धेरेतद्रन्थनाम्नो बोधसारस्य बोधसारपदार्थयोर्जीवव्र ह्मणोविरुद्धांशं त्यत्का भागत्यागलक्षणया लक्षिते मसग्बह्मैक्ये साक्षात्कारज्ञानमुदेतीति मुमुक्षूणां मन्दपज्ञानामस्य ग्रन्थस्योपा- सनं विधातुं वोधसारोपासनाख्यं प्रकरणं नवश्लोकमारभमाया आह गधेन। अथ बोधसारोपासना। अथेति । अथ बोधसारपशंमानिरूपणानन्तर बोधसारो- पासना बोधसारस्योपासनोपास्तिर्निरूप्यत इति शेषः। तत्रादौ हवगुरुत्वं बोधसारे समारोप्य बोधसारपदलक्ष्पं जीवव्रह्मैक्य- मपि समारोप्योपासनं स्वकृतं शिष्यं प्रत्याययति। गुरुर्मे बोधसारोडयं यतो ज्ञानप्रदो मम। शिष्यो मे बोधसारोडयं यमुद्दिश्य वदाम्यहम् ॥१॥ गुरुरिति। हे शिष्य अयं प्रत्यक्षो बोधसारो बोधसारनाम-

१२१

९६२ बोधसारे।

नोपदेष्टाऽडचार्योडस्ति, कुत इत्यत आह यत इति, यतः का- स्याान्मम भेडयं बोधसारो ज्ञानमदो ज्ञानस्य जीवब्रह्मैक्य विषयकबोधस्याऽहंब्रह्मास्पीसाकारस्य प्रवः मदानाऽत इति योज्यं, लोकपि ज्ञानपदातुरेव गुरुत्वगमिद्धेः।अयमाशय :- गुरु- बोधसारयोरैक्यं विचिन्त्य बोधसारग्रन्थतत्पतिपाद्यजीवब्रह्मक्य- पोरैक्यं चिन्ननीर्यामति, ननु गुरुबोधब्रह्मणामैक्पचिन्तनं भव- तु शिष्यं बोधयितुं पृत्तस्य तस्गिस्ततो भेदमतीत्या तत्खण्डनं स्यादित्याशक् तत्राांप पूर्वोक्त चिन्तनाखण्डत्वाय तस्यापि ते- न सहैक्यं सम्पाद्यमित्याशयेनाह शिष्य इति, अर्यं बोधसारो ग्र- न्यस्तत्मतिपायं जीवब्रह्मैक्यं च मे मम शिष्यश्छात्रोडास्त कुन इसत आह यमिनि, यत इत्यनुनर्त्तनीयं यतः कारणाद- हमहम्पदलक्ष्यः प्रत्यगात्मा सन्नपि वक्तृघर्मवाश्चिदाभासो भूत्वाडयं बोधसारं ग्रन्थं तद्वाच्य जीवब्रह्मैक्यं चोददिश्य बाध्य त्वेन विषयीकस वदामि कथयामि अतः शिष्येपि मम बोधमा- रग्रन्थत्वं गुरुत्वसहित तत्मतिपाद्यं जीवब्रह्मैक्यं च समारोप्य

नं न खण्ड्यममिति भाव: ।। १ ॥। ननु तर्हि स्वामिमतीतौ तत्खण्डना स्यादित्याशक्का तत्रापि सत्खण्डनाभावं दर्शर्यात। स्वामी मे बोधसारोऽयं माँ पालयति यः सदा। सेवको बोधसारो मे मम सेवां करोति यः ॥२ ॥ स्वामीति। अय बोधमागे गत्मत्यक्षः प्रत्यगभिन्नपरमात्मा सत्पतिपादको ग्रन्थश्च मे मम स्वामी सेव्योऽस्ति कुत इत्यत आह मामिति, यतः कारगाद्यो बोधसारस्तत्प्रतिपादो ब्रह्मा- भिन्नपत्यगात्मा च मां तदनुसन्धानवन्तं चिदाभासरूपं प्रमा-

बोधमारोपासना। ९६३

तारं स्वसत्ताप्रदानेन सर्वकालं पालयति रक्षात प्रतः स्वामि- सेवाकाले तत्पतीती ससां बोधसारोपास्तिखण्डना न स्यादिति भाव:, ननु तर्हि स्वसेवकमनीतौ तांदृच्छिांत्त: स्यादिसाशक्का त. प्राषि तद्वििक्कत्यभावं सम्भावर्यात सवक इति, अय प्रत्यक्षो बो- घसारो ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मा तत्पतिपादको ग्रन्थश्च तवधिश्रो मे मम मेवको भृत्योडस्ति कुन इत्यत आह ममेति, यतः कार णाद्यो बोधसारो ग्रन्थस्तत्पतिषाद्यो ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मा च मंम व्रम्माभिन्नपन्यगात्ममात्रस्य चिदाभासस्य सेवामङ्गीकृति भजनं च वा करोत संपादयति अतः सेवकपत्यगभिन्नत्रह्मग्रन्थानामे- कत्त्रा नुसन्धानलक्षगी ध्याने सति नोपासनाखण्डनं सम्भवतीति भावः॥ २॥ ननु तर्हि स्व्रदेशसम्बन्धिसुहत्मनीतौ सा स्यादित्याशक्ा तत्रापि ध्यानविच्छित्यभावं दर्शयति।

सुहन्मे बोधसारोऽयं सर्व जानाति मद्रतम्। सखा मे बोधसारोऽयं यस्मिन्टष्टे सुखं मम ॥ ३ ॥ सृहदिति।अयं प्रसक्षो बोधसारो बोधसारनामको ग्रन्थस- त्प्रतिपाधं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म च मे मम सुहृत्सम्बन्धेन प्रीतिमा- नमय्यस्ति तत्रोपपत्तिमाह सर्वमिति, यतः कारगान्मद्गतं मयि ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मनि तदभिन्नचिदाभामेडसमच्छब्दवाच्ये गतं विद्यमानं सर्व समस्तमात्मत्वानात्मत्वेन स्थितमुमयमप जानाति वेत्ति सामान्यरूपेणाडन इति योज्यं पूर्वत्र, अत्र सृहृद्रन्थपस्- गभिन्नब्रह्मणां क्रमतो व्युक्कमतश्वैक्यानुगन्धाने न ध्यानविच्छि- त्तिरिति भाव:, नतु मित्रे मितत्वपनीतौ तद्विच्छेद: स्यादिया- वाका तत्रापि तदभाव दर्शयति सखेत, अयं मत्यक्षो बोघसारो

९६४ बोघसारे।

बोधसारनामको ग्रन्थो ब्रह्माभिन्नमसमात्मा च मे मम सखो- पकारि मित्रमस्ति तत्रोपपत्तिमाह यस्मिन्निति, यतः कारणाद्य- स्मिन्बोघसारग्रन्थे तत्पतिपाद्ये पत्यगभिन्नव्रह्मयि च दृढेऽव- लोकिते सति मे मम ब्रह्माभिन्नमत्यगात्माभिन्नस्य मे चिदाभा- सस्य सुखमानन्दो भवति अत इति योज्यम, अत्र च मित्रग्रन्थ-

नोपास्तिखण्डनेति भावः।। ३॥ नतु गृहकर्मणि आवश्यके तत्प्रतीत्योपास्तिविच्छेदो भवे- दित्पाशड्क तन्रापि तदभावं साधयति। मृहं मे बोधसारोऽयं यत्रैव निवासाम्यहम्। आरामो बोधसारो मे विहारो यत्र मामकः ॥४ ॥ गृहमिति। अयं प्रत्यक्षो बोधसारो बोधसारनामको ग्रन्थ- स्तत्प्रतिपादं ब्रह्म च मे मम तदभिन्नत्वरं स्वस्मिन्ननुस्तन्धानवत- श्विदाभासस्य गृहं मन्दिरमस्ति तत्रोपपत्तिमाह यत्रैवेति, अहं ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मत्वं स्वस्मिन्ननुसन्दघानश्चिदाभासो यत्रैव बो- धसारग्रन्थे तत्मतिपाद्येडखण्ड ब्रह्मणि चाभेदेन निवसामि वासं करोमि यतः कारणादत इति योज्यम्, अत्र च गृहग्रन्थमत्य- गभिन्न ब्रह्मणामैक्यानुमन्धानेन नोपास्तिखण्डनेति पदर्शितं बोध्यं, नतु तर्ह्यारामादिपतीतौ तद्विच्छेदः स्यादित्याशङ्ा तत्रापि तद- विच्छेदं सम्भावयति आरामइति, अयं पत्यक्षो बोधसारो ग्रन्थ- स्तत्प्रतिपादं ब्रह्माभिन्नमत्यगात्मा च मे मम तदभिन्नस्वानुस- न्धानवतश्चिदाभासस्याराम उपवनमस्ति तत्रोपपत्तिमाह वि- इार इति, यतः कारणाद्यन्न बोधसारग्रन्थे तत्पतिपादेऽखण्डचि- दात्मनि च मामको मे मम ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मत्वं स्वस्मित्रनु-

बोधसारोपामना।

सन्दघतश्चिदाभासस्यागं मामको विहार: क्रीडा भत्रति अत इति योज्यम, अवारामग्रन्थब्रह्मण।मैक्यानुसन्धानेन ध्यानं विच्छिन्नं न स्यादिति भाषः ॥ ४ ॥ ननु तर्हि कान्तादिमतीतौ तद्विच्छित्तिः स्यादित्याशका तत्रापि तदभावं दर्शयति। कान्ता मे बोधसारोडयं यमालिङ् स्वपाम्यहम्। मनो मे बोधसारोऽयं मननं येन जायते ॥ ५॥

कान्तेति। अयं प्रत्यक्षो बोधसारो बोधसारनामको ग्रन्थ- स्तत्प्रतिपाद्यो व्रह्माभिन्नमत्यगात्मा च मे मम तदभिन्नस्वत्वा नुमन्धानवतश्चिदाभासस्य कान्ता सुन्दरी मेयसी भार्याडस्ति त- त्रोपपत्तिमाह यमिति, यतः कारणादहं व्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मा- डभिन्नस्वत्वानुसंदधानश्चिदाभासो यं बोधमारं ग्रन्थं तत्पतति- पादं ब्रह्माभिन्नपत्यगात्मानं चालिड्य परिरभ्य स्वपामि नि- द्रामि प्रपश्चविस्मृतिरूपां निद्रामनुभवामि, अत्र कान्ताग्रन्थतत्म- तिपाद्यव्रह्माभिन्न पत्यगात्मनामैक्यानुसन्धानेन नोपासनाविच्छि- रिति भाव:, ननु मनसोऽनुसन्धाने तद्विच्छित्ति: स्यादित्याशक्का तत्रापि तदभावं सम्भावयति, मन इति, अ्य प्रतक्षो बोधसा- रो बोधसारनामको ग्रन्थस्तत्मप्रतिपादं प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म च मे मम प्रत्यगभिन्नव्रह्मात्मत्वं स्व्रस्मिन्ननुमन्धानवतश्चिदाभासस्य मनः सङ्कल्पात्मकमन्तःकरणमस्ति तत्रोपपत्तिमाह मननमिति, यतः कारणाद्येन ग्रन्थेन तत्पतिपाद्यमसगभिन्नव्रह्मणां च मननं युक्तिपूर्वकश्रुतार्थानधारणं जायते भवति अत इति थो- ज्यम, अत्र क्रमतो व्युक्कमतश्च मनोग्रन्थप्रत्यगभिन्नव्रह्मगा।मैक्पा- नुसन्धानेन नोपासनाविच्छेद: स्यादिति भावः ॥५॥

९६६ बोघसारे।

ननु तर्हि बुद्ध्यनुसन्धाने सा स्पादिसाशका तवापि सद- भावं दर्शयति।

बुद्धिर्मे बोधसारोडयं परमं बुध्यते यया। चित्तं मे बोधसारोऽयं येन चेतामि तत्पदे ॥ ६ ॥

बुद्धिरिति। अयं प्रतक्षो बोधमारो बोधमारनामको ग्र न्यस्तत्प्रतिपाध्ो ब्रह्माभिन्नमत्यागात्मा च मे मम ब्रह्मात्मत्वं स्व्रस्मिन्ननुसन्धानवतोSसच्छन्दवाच्य चिदाभासस्य बुद्धिर्निश्च- यात्मकमन्तःकरयमस्ति तत्रोपपत्तिमाह परममिति, यतः कार णाद्या ग्रन्थरूपया तत्पतिपाद्यव्रह्मात्मैक्यरूपया च निश्चया- त्मिकान्त:करणवृसा परमं कार्यकारणातीतं म्त्यगभिन्नं ब्रह्म- चैतन्पं बुध्यने ज्ञायतेऽत इति गोज्यप, अत्र च बुद्धिग्रन्थतत्पति- पाद् प्रसगभिन्नव्रह्मणामैक्यानुसन्धानेन न तदद्विच्छेद: स्यांदितति भाव:, ननु तर्हि चित्तानुसन्धाने तद्विच्छेद: स्यादित्याशक्का त- ापि तदभाव सम्पादयति चित्तमिति, अयं पत्यक्षो बोधमारो ग्रन्थस्तत्प्तिपाद्ं मत्यगभिन्नब्रह्मचैतन्यं च मे मम प्रत्यगि-

हिति तत्रोपपत्तिमाह यतः कारणाद्येन बोधसारेण ग्रन्थेन तत्मः तिपाद्यपत्यगभिन्नव्रह्मणा च तदनुमन्धानवताऽन्तःकरणेन चा डहं पगभिन्नव्रह्मत्वं स्व्रा्मिन्ननुसन्धानवांशिदाभासोSस्मच्छ ब्दवाच्यस्तत्पदे पत्यगभिन्नव्रह्माण चेतामि अनुसन्धानवानूगवा मि अत इति योज्यम्, अत्रापि चित्तग्रन्थपत्यगभिन्नब्रह्मणामैक्या- नुमन्धानेन नोपामनाविच्छितिः स्यादित्ति: भाव: ।। ६।। ननु तर्हहद्कारानुसन्धाने तद्विच्छित्तिः स्यादित्याशख्ाह।

बोधसारोपासना। ९६७

अहङ्कारो बोधसारो बोधसारोऽहमेव हि। शरीरं बोधसारो मे ममता यत्र भूयसी ॥७ ॥ प्हङ्कार इति। अय प्रत्यकूपरोक्षत्वरहिनो बोधमारो ग्रन्थ- स्तत्पतिपादो ब्रह्माभिन्नः मत्यगात्मा चाडहङ्कारः शरीरव्रयेडहं

हमःभिन्नः पत्यगात्मा चाडस्ति हि प्रमिद्ध ब्रह्माभिन्नप्त्यगात्म- चिदामासयोैक्यं ज्ञानिष्तिति भावः। इदमत्र महावाक्यं ज्ञेयम-

ध्यानमत्र विहितमिति भावः, ननु शरीरत्रयप्रतीतौ तद्विपयका- हमः कर्थं बोधमारग्रन्थनत्प्रतिपाद्यपसगभिन्नव्रह्मभ्यां सहैक्यं सम्भाव्यमित्याश्ङ्ा शरीरस्यापि ताभ्यां सहैक्यानुसन्धानं वि- ध ते शरीरमिति, अयं बोधसारः प्त्पक्षो वोधसारनामको ग्रन्थ: मत्यगभिन्नं ब्रह्मचैनन्यं च मे मम ब्रह्मात्मत्वं स्वस्मिन्ननुसन्धानव- तश्चिदाभासस्येत्वर्थः, शरीरं स्थूलसूक्ष्मकारयाारयं देहत्यम- हित न तु बोधसारात्तत्पृथगस्तीसर्थः, तत्रोपपत्तिमाह ममनेति, यनः कारणद्यत्र बोघसारनाम्नि ग्रन्थे तत्प्रतिमाद्ये प्रत्यगभि- न्ने म्रह्मणि च मे प्त्यगभिन्नब्रह्मत्वं स्व्रस्मित्ननुसन्दधतश्चिदा- भालष्य मम ममता मदीयत्वबुद्धिग्ज्ञानावस्थायां देह इव भू- य स्युत्क्रृष्टाऽदटिन अप्रन इति योज्यम्, अर्रत्र च बोधसारग्रन्थतत्म- ति॥ दत्रह्माभिन्न पत्यगात्मदेहाना मभेदानुसन्धानेना हमो ब्रह्मा - भिन्नपत्यगात्मग्रन्थाभ्यां सहैक्यमनुसन्धातुं शक्यमिति भावः।।9।। इदानीं माणपतीतावापे तत्सम्भावयति। प्राणो मे बोधसारोऽयं ममता यत्र भूयसी।

९६८ बोधसारे।

जीवो मे बोधसारोऽयं येन जीवाम्यहं सदा ॥ ८॥ प्राण इति। अयं बोधसारः पत्यक्षो बोधसारो ग्रन्थस्तत्प्- तिपाद्यो ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मा च मे मम ब्रह्माभिन्नप्रत्यगमत्वं स्त्रस्मित्ननुसन्दधतश्चिदाभासस्य प्राणो जीवनोपाधि: माया- नामको वायुरस्ति तत्रोपपत्तिमाह यत इति, यतः करणाद सौ बोधसारो ग्रन्थस्तत्प्रनिपाद्यो ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मा च मम मे ब्रह्माभिन्नप्रत्यगात्मत्वं स्व्रस्मिन्ननुसन्दघतश्चिदाभासस्य प्रिय- तरोऽतिशयेन प्रियोऽस्ति अत इति योज्यम, अन्रापि माणग्र- न्थप्रत्यगभिन्नव्रह्मणामभेदानुमन्धानेन नोपाप्तनाक्षतिरिति भा- वः, जीवप्रतीतावपि तदविच्छेद दर्शयति जीव इति, अयं प्र- त्यक्षो बोधसारो बोधसारनामको ग्रन्थस्तत्पतिपाद्यो ब्रह्माभिन्न- प्रत्यगात्मा च मे मम ब्रह्माभिन्नग्रत्यगात्मत्वं स्व्रस्मिन्ननुसन्दध- तोSहम्पदरच्यस्य चिदाभासस्य जीवो देही जीवनमित्यर्थः, अ्ति तत्रोपपत्तिमाह येनेति, अहं प्रत्यगभिन्नव्रह्मत्वं स्व्रस्मिन्ननु- सन्दधानश्चिदाभासः सदा सर्वकालं येन बोधसारग्रन्थेन तत्म- निपाद्यव्रह्माभिन्नमस्गात्मना च जीवामि प्ाणान्धारयामि अत इति योज्यम्, अत्र च ग्रन्थजीवब्रह्मणामैक्यानुसन्धानेन नोपास- नाहानिरिति भावः ॥८॥ ईश्वरप्रतीतौ चोपासनाविच्छेदाभावं सम्भावयति। इश्वरो बोधसारो मे यतो मुक्तिप्रदो मम। बोधसारः परं ब्रह्म बोधसारात्परं नहि॥ ९ ॥ इति श्रीनरहरिकृतौ बोधसारे बोधसारोपासनं द्विप- श्वाशत्तमम् ॥५२॥ ईश्वर इति। अयं मसक्षो बोधसारो ग्रन्थस्तत्पतिपादो

बोधसारोपासना। ९६९

ब्रह्माभिन्नपरत्यगात्मा च मे मम ब्रह्माभिन्नप्त्यगात्मत्वं स्वस्मित्रनु-

तत्रोपपत्तिमाह पत इति, यतः काणादयं बोघसारो ग्रन्थस- त्पतिपादं पत्यगभिन्नं ब्रह्म च मम मे पसगभिन्नव्रह्मत्वं स्वस्मि- अ्रनुसन्धानवतश्चिदाभासस्येत्यर्थः, मुक्तिपदो मुक्ति मोक्षं मद- दाति समर्पयतीति स तथाविधोऽस्ति अत इति योउ्यप, अत्र ग्रन्थेश्वरब्रह्मणामभेदानुसन्धाने नोपासनाक्षतिरिति भावः, ब्रह्मम- सीतावपि तदविच्छेदं दर्शयति बोधसार इति, परं कार्य कारणातीतं ब्रह्म देशकालवस्तुकृतपरिच्छेदशून्यं वस्तु बोधसा- रो बोधसारनामको ग्रन्थ एवास्ति अतो बोधसाराद्ग्रन्थात्तत्म- तिपाद्यात्मवस्तुनश्र परमन्यत्किमपि वस्तु नास्ति हि प्रसिद्धमेत- नमम, अत्रेदमाकूतम्-उपासनात्रैविध्यमुत्तमं मध्यममधमं चेति भे- दाद्, उत्तमं च गुर्वादीश्वरान्तोक्तपदार्थानामस्य ग्रन्थस्य चैतद्र- न्थप्रतिपाद्यविषयभूते जीवब्रह्मैक्ये समारोपणेन निरन्तरं जीवब्र सक्यमात्रचिन्तनं, मध्यमं च गुर्वादीश्वरान्तपदार्थानामेतद्रन्थम- तिपाद्यमसगभिन्नव्रह्मणश्चैतस्मिन् बोधसारे ग्रन्थे समारोपणेनैत- द्रन्यमात्रत्वानुसन्धानं निरन्तरम्, अ्ररधमंच गुर्वादीश्वरान्तपदार्थ- जात एतद्रन्थस्य तत्पतिपाद्यपत्यगभिन्नब्रह्मणश्च निरन्तरमनुस- न्घानम, एतेषु च क्रमादुत्तमादयोऽधिक्रियन्ते तेर्षा च पथाधिका- रमुपासने कृते जीवव्रह्मैक्यापरोक्षज्ञानपाप्सा मुक्तिर्भवतीति॥९॥ इति शरीनरहरिशिष्य दिवाफर विरचितायां बोधसाराथंदीसौ बोधसारोपासनार्थकाशो द्विपश्चाशत्तमः ॥५२॥

एवं ग्रन्थं परिसमाप्येदानीमस्य मामाण्यसिद्धये पद्येनाह। उपनिषदि वने ये पुष्पिता मन्त्रवृक्षाः १२२

९७० बोधसारे।

सुरभिकुसुममेषामेकमेकं विविच्य। समरसपदलब्ध्यै वाञ्ययैरेवपुष्पै- र्नरहरिसुधियैतत्पूजितं बोधलिङ्गम् ॥ १ ॥ उपनिषदीत। हे शिष्य ये प्रसिद्धा वेदान्तेषूपनिषदि उप समीमे निषण्णं श्रेयो मोक्षलक्षणं यस्यां सोपनिषत्तस्यां त- दरूपे वनेडरण्ये सम्भजनीये देश इत्यर्थः, आ््विष्टलिङ्गेन विशेष- णविशेष्यभावः, मन्त्रवृक्षा मन्त्राः 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मे'त्यादया वृक्षा इव उक्षा दुमा: सर्वाज्ञानतत्कार्यप्पश्चवश्चकत्वादित्य- र्थः, पुष्पिनाः प्रस्फुटार्थकुसुमिताः सन्ति एषामुक्तानां मत्म-

ब्रह्मात्मन्रासनापदत्वेन सुगन्धि एकमेकं प्रत्येकं प्रत्येकं पृंथक्पृ- थकूकुसुगमर्थरूप पुष्यं विविच्य समूहीकृत्य मया नरहरिसुधिया

दृशो यो हरिर्द्वैननिवृत्या स्वशरणागतमुमुक्षुजनदुःखनिवर्तक: सन्नरहरिर्गुरुस्तस्मिन्सुष्ठ शोभना स्थिरत्वसन्पन्ना धीर्बुद्धिनि- श्चयात्मिकान्तःकरगावृत्तिर्यस्य स तथोक्तस्तेन तद्रपत्वं माप्तेन मया समरसपदलब्धमै समः सदैकरूपो रस आनन्दो यत्र त पराहशं यत्पदं स्वरूपं तस्य लब्धि: प्रातिस्तस्यै तदर्थ वाड्ययैर्वा ग्रूपैरेत पुष्पैः कुसुगैरेतन्मत्प्रत्पक्षं बोधलिङ्गं बोधः प्रत्यगभि- त्रब्रह्मापरोक्षविषयकं ज्ञानं तेनैव लिख्यने साक्षाक्कियते यत्तथो- कतंब्रह्म पूजितमर्चितमनुसन्धितमित्यर्थः, अतोऽस्य पामाण्यमभ्यु- पेतव्यमिति भावः ।। १ ।। इदानीमस्य ग्रन्थस्य श्रैष्ठ्यज्ञानपूर्वमेतत्पठनं विधस्ते। बुधजनहितकारी संप्रदायानुसारी परमसुखनिधानं मोहमुक्तर्निदानम्।

प्रामाण्यसिद्धि: । ९७१

नरहरिविहितायं बोधबृक्षस्य तोडयं कुमतिवनकुठारः पठ्यतां बोधसारः ॥२॥ बुधजनेति। बुधजनहितकारी बुधा ज्ञाननो ये जना लो- कास्तेषां हितं मोक्ष करोति स तथोक्तः श्रद्धादिसम्पन्नानां मो- क्षमद इत्पर्थः, किश्च संप्दायानुसारी संप्रदाय उपदेष्टपुरुषा- णां परन्परा तमनुमरतीति स तथोक्तः संमदायागत इत्पर्थः, किश्च परमसुखनिधानं परमं निरतिशरयं यद्धूमशब्दवाच्यं ब्रम्म- स्वरूपं सुखमानन्दस्तस्य निधानं द्रव्यपूर्गी पात्रगिव पात्रभूतो डा्ति, किश्च मोहमुक्तेमोहान्मूलाज्ञानान्मुक्तिरमोक्षस्तस्या निदा- नं मूलकारगां हेतुरित्यर्थः, किश्च नरहरिविहितो नरहरिर्य- हाभिन्नपत्यगात्मस्वरूपो मम गुरुस्तेन विहितो विरचितः, किश्व बोधवृक्षस्य बोधः प्रत्यगभिन्नव्रह्मविषयकापरोक्षज्ञानं स एव

जीवनोपायभूतः, किश्च कुमतिवनकुठारः कुत्सिता निन्दिता म- तिर्बुद्धि: संसारासक्तिरूपा सैव वनमरण्यं तस्या वा वन सम्भ- जनविषयः पपश्चस्तस्य कुठारः परशुरिव च्छेदने समर्थ:, अयं मत्यक्षो बोधसार एतन्नामको ग्रन्थः पठ्यनामधीयतां मुमुक्षुभि- रित्यर्थः॥२॥

निरूपणेनैवर समर्पयां द्योतयति। गुरुभिर्दीक्षितानां हि सर्वमेवेश्वरार्पणम् । अयं तु बोधसारोऽस्य स्व्रात्मैत्र परमेशितुः ॥३॥ इति श्रीनरहरिविरचितो बोधसार: समाप्तः ॥ ग्रस्थ मंख्या १०५२।। गुरुमिरिति। गुरुभिः पत्यगभिन्नव्रह्मत्वं महावाक्यद्वारा

९७२ बोधसारे।

मेव लौकिकं वैदिकं च समस्तमपि कर्मेश्वरार्पणमीश्वरे स- र्षाधारभूते सर्वनियन्तरि ब्रह्मणि अर्पणं मवानमेव भवति हि परसिद्धमेतच्छुनौ स्मृतौ च 'नान्योऽतोस्ति द्रष्टा नान्योतोस्ति भोता नान्योसोस्ति विज्ञाते' सादिश्जतेः, 'ब्रह्मार्पयां भ्रम्म हवि- रि'साविस्मृतेश्च। अतोडयं प्त्यक्षो बोधसारस्तु बोधसारनाम- को ग्रन्थस्तुपदेनास्य ग्रन्थस्यान्यसमस्तग्रन्थेभ्यो विलक्षणत्वं सूचितं, परमेशितु: परमः कार्यकारणातीत ईशितेश्वरो ब्र्मा- भिन्नपत्यगात्मा तस्य बोधसाररूपत्वसामान्यादुभयोरपीअर्थः, अस्य ज्ञानिनां प्रत्यक्षत्वेनानुभूयमानस्यात्मनः स्वात्मैव स्व्रस्व रूपमेवास्ति अतः समर्पकस्य समर्प्यस्य च समर्पणस्यापि अ- सम्यवात्समर्पयं न सम्भवतीत्येवं निश्चय एवात्र समर्पण ना- न्यदिति भाव: ॥ ३ । नरहरिपद सेवालब्ध विज्ञानसारो बुधजनहितकृत्यै बोधसारार्थवीपिम। बुधदिनकरसाहो मुक्तये सज्जनाना मकृत जनशरएयस्तेन तृध्यात्परात्मा॥ १॥ सन्तः कृपालवस्तज्ज्ञाः क्षमन्तु मम साहसम्। स्वाधिकारमदृष्ट्रैन यदुक्तं क्षमिणो हि ते ॥२॥ शाके गजत्रिमुनिभूमिमिते तु वर्षे। रामाद्रिनागशशचिह्नमिते तपस्ये। पक्षे सिते सुतशशाङ्कतिथौ श्ञवारे व्याख्या समाप्तिमगमद्विबुधैकवन्धा ॥ ३ ॥ बोधसारार्थदीप्साख्या व्याख्येयं भावबोधिनी। दिवाकरेण रचिता नरसिंहपरसादत: ।। ४।। इति श्रीनरहरिशिष्यदिवाककरविरचिता बोधसार्थदीप््याक्या टीका समाप्ा ।I ग्रम्थसङ्गया १२००० ।

नारससंस्कृतसीरीजनाश्नी वाराखसेयसंस्कृतपुस्तकावली। इय पुस्तकावली खण्डशो मुहिता भवति। संर्स्या संस्क्वतभाषा- वद्वा वहचः प्राचीना वुर्लसा उत्तमोत्तमा: केचिदकलभापानुवा सहिताश्ध ग्रन्था सुद्विता भवन्ति। तांश् ग्रन्थानू फाशिकराजफी- संस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्ये 5पि विद्वांस: शोषयन्ति। येर्गा- मकमहारायैरियं पुस्तफावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राध्या तैस्तदे- कैकस्य खण्डस्य ।) मूल्यं भापणव्ययश्च ) देयः । अन्येर्मे- हाशयर्य: कानिचित् खण्डानि संग्राह्माणि तैश् पत्येर्क कण्डातां १) मूल्यं प्रापणव्ययध्ध =देय इति॥ तत मुदिता ग्रन्था:। रु० अ० सिद्धान्ततस्वविवेक: खण्डानि ५ अर्थसङ्ग्रह अंग्रेजीभाषानुवादसहितः तन्नवार्तिकम् खण्डानि १३ १३ 0 कार्यायनमहर्षिप्रणीत शुकयजु:पातिशाख्यम सभाध्यं स०६६ सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीक्ागोडपदभाष्यसहिता याक्यपदीयम सण्डानि ५ (प्रथमभागः प्रथमद्धितीयफाण्ड गुण्यराजटीकासहित खण्ड ३। द्वितीयभाग: तृतीयाका- णडस् इेलाराजटीकासहित खण्ड २) 0 रसगङ्गाघर: खण्डानि ९ O परिभाषाृत्ति: सण्डे २ वैशेषिकदर्शनं किरणावलीटी कासवलितप्रशस्तपादपणीत- भाष्यसहितम खण्डे २ शिक्षासग्रह: खण्डानि ५ नैष्करसर्यसिद्धि: खण्डानि ४ महर्षिका त्यायनप्रणीत शुक्कयजस्सरयानुकमसुनम सभाष्यन ३ 0 शहु ग्वेदीयशीनकपातिशाष्य समाष्यम खण्डानि ४ (बृहत) वैयादारणभूषणम पदार्थदीपियासहितम सण्डानि४ ४ ० विवरणोपन्यास: सटीकवाक्यसुघासहित: सण्डे २ २ 0 तत्वदीपनम (पञ्चपादिकाविवरणस् व्याख्यानम) स्०८ ८० वेहान्तदीप: (शरीभगवद्रामानुजाचार्यविरयितः) गण्डानि ३ ३ ० टुप्टीका खण्डानि ४ O

orw m व्याकरणमिताक्षरा। श्रीमदन्नंभट्टप्रणीता खण्डानि रसमश्जरी। व्यङ्गयार्थकीमुद्या प्रकाशेन च सहिता ख० ३३ ६

मेदधिकार: व्याख्यासहित: श्रीमदप्पयदीक्षितकृत उपक्रमप- राकमसहित: खरडे २ २ योधसारो नरहरिकृत: तच्छिप्यदिवाकरक्वतटीकथा स० ख० १० म्रह्मासूनदीपिका श्रीमच्छङ्ुरानन्दभगवद्विरचिता। २ देवशकामधेतु: अर्थात् प्राचीनज्योतिषग्रन्थ: खण्डे २ २ 0

गोस्वामिश्रीपुरुपोत्तमजी महाराजविरचितभाष्यप्रकाशाख्य- व्याख्या समेतम् खण्डानि ५ ५ 0 तत्तशेखरः। श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः। तथा-वतवन्नयचुलुक- संग्रहः। कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमद्वरदगुरुविरचितः। 0

वरजभूषण दास औौर कष्पनी सांदनीचौक के उत्तर नई सफ़क बनारस

B Narahari, Vedantacarya 132 Bodhasarah V3N37 1906 pt.2

PLEASE DO NOT REMOVE

CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY

UTL AT DOWNSVIEW D RANGE BAY SHLF POS ITEM C 39 13 08 07 06 001 7