1. Brahdaranyakopanishath Ranga Ramanuja ASS.djvu

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावालिः ।

ग्रन्थाङ्कः ६४

बृहदारण्यकोपनिषत्

रङ्गरामाच्चुबिरचितप्रकाशिकोपेता ।

वे० शा० सं० रा० 'शङ्करशास्त्री वेङ्गावकर' इत्यैः संशोधिता ।

सा

हरि नारायण आपटे

इत्यैः

पुण्याश्रयपत्तने

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आयसाक्षरैरमुद्रयित्या

प्रकाशिता ।

शालिवाहनशकाब्दाः १८३२

खिस्ताब्दाः १९११

( अस्याः संशोधनकार्यं राजशासनादमारेण स्वायत्तीकृता )

मूल्यं सपादरुप्यकत्रयम् । (३।४)

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।

ग्रन्थाङ्कः ६४

बृहदारण्यकोपनिषत्

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता ।

वे० शा० सं० रा० ‘शंकरशाब्दी वेणीगोचर’ इत्येतैः संशोधिता ।

सा

हरि नारायण आपटे

इत्येतैः

पुण्याहविपत्तने

आनन्दाश्रममुद्रणालये

आयसाक्षरैरमुद्रयित्या

प्रकाशिता ।

शालिवाहनशकाब्दः १८३४

खिस्ताब्दः १९१९

( अस्याः संक्षेपधिकाराः राजशास्त्रमहोदसारेण स्वार्थीकृता‌ः )

मूल्यं सपाददशकत्रयम् । (३।४)

बृहदारण्यकोपनिषत्प्रतिपयमूचोपन्रक्रम्

अथ प्रथमोऽध्यायः

तिपयः

मङ्गलाचरणमुपोद्घातश्च... ... ... ... ... ९

अध्वमेधाविसर्गानां श्वमेधीयाश्वस्य शिरआख्याड़ेऽपि कृत-

लाङ्गलिदर्शनविधानम् ... ... ... ... ... २

लाङ्गलिहविषिधानम् ... ... ... ... ... १ १ २

अश्वत्थोदर्शनोत्पत्तिः ... ... ... ... ... ४

अश्वादिदर्शनोत्पत्तिः ... ... ... ... ... १ २ ४

अग्नेः पातिपूर्वकमश्वमेधाद्भूतं चित्याद्यमौ तद्भूत-

संवत्सरकाले च ब्रह्महविषिविधानम् ... ... ... ... २ १ ५

संवत्सरकाले च ब्रह्महविषिविधानम् ... ... ... ५

अश्वस्य सृष्टिप्रकारोऽश्वमेधनिर्णयनमेतत्ताऽऽश्वमेध-

विज्ञानप्रयोजनकथनं च ... ... ... ... ... १३

कर्माङ्गं मूलोद्रातिरि मुख्यमाणदृष्टिं विधान्तुमल्पयापिका-

कर्माङ्गं मूलोद्रातिरि मुख्यमाणदृष्टिं विधान्तुमल्पयापिका-

कथनम् ... ... ... ... ... ३ १ १६

कथनम् ... ... ... ... ... ... ... ... १६

प्राणविद्यामुद्रातां प्रति प्रारथनारुपाणां मन्चाणां प्रयो-

प्राणविद्यामुद्रातां प्रति प्रारथनारुपाणां मन्चाणां प्रयो-

गकथनपूर्वकं तद्रथानिह्नपणम् ... ... ... ३ २ १९

गकथनपूर्वकं तद्रथानिह्नपणम् ... ... ... १९

नारायणतमहुपासनतत्वासीनां परमतस्वहितपुरुषार्थक-

नारायणतमहुपासनतत्वासीनां परमतस्वहितपुरुषार्थक-

थनं तत्सङ्कत्सनन्दादियोगीश्वरविषयलक्शगाति-

थनं तत्सङ्कत्सनन्दादियोगीश्वरविषयलक्शगाति-

सृष्टेः सृष्टिविसृष्ट्युपेक्षपाजदिशपिसतत्वकथनं च ... ४ १ ३१

सृष्टेः सृष्टिविसृष्ट्युपेक्षपाजदिशपिसतत्वकथनं च ... ३१

प्रजापतेर्मनुशतरुपादिमिथुनभवनद्वारा मनुष्यादिसृष्टेः ४ ३ ३३

प्रजापतेर्मनुशतरुपादिमिथुनभवनद्वारा मनुष्यादिसृष्टेः ४ ३ ३३

अग्नीवोमसृष्टिकथनं वाङ्मनादिवर्गो नियतिदृष्टेऽतसृष्टिक-

अग्नीवोमसृष्टिकथनं वाङ्मनादिवर्गो नियतिदृष्टेऽतसृष्टिक-

थनं च ... ... ... ... ... ... ... ४ ६ ३६

थनं च ... ... ... ... ... ... ... ३६

प्रजापत्यतिसृष्टिज्ञानशत: प्रजापतिवत्सृष्टस्वप्राप्तिफल-

प्रजापत्यतिसृष्टिज्ञानशत: प्रजापतिवत्सृष्टस्वप्राप्तिफल-

कथनम् ... ... ... ... ... ... ... ४ ६ ३७

कथनम् ... ... ... ... ... ... ... ३७

अध्याकृतस्य जगतो नामरुपाभ्यां व्याकरनम्... ४ ७ ३७

अध्याकृतस्य जगतो नामरुपाभ्यां व्याकरनम्... ४ ७ ३७

आत्मनः शारीरे शुर्कोशस्थशुरवद्वावस्थितेः कथनम्... ४ ७ ३८

आत्मनः शारीरे शुर्कोशस्थशुरवद्वावस्थितेः कथनम्... ४ ७ ३८

प्राणनाद्यैक्कक्रियाविहितस्वाऽऽडस्मनोऽकृत्स्न्वाख्यातदुपा-

प्राणनाद्यैक्कक्रियाविहितस्वाऽऽडस्मनोऽकृत्स्न्वाख्यातदुपा-

सकस्याऽऽडस्मोपासकत्वाऽभावकथनपुरःसरं कृत्स्न्व-

सकस्याऽऽडस्मोपासकत्वाऽभावकथनपुरःसरं कृत्स्न्व-

ज्ञान एवोपास्यत्वकथनम् ... ... ... ... ४ ७ ३९

ज्ञान एवोपास्यत्वकथनम् ... ... ... ... ४ ७ ३९

आत्मनः पुत्रादेः सर्वस्मात्प्रेयसत्वज्ञानेनाऽऽडस्मोपासकस्य

आत्मनः पुत्रादेः सर्वस्मात्प्रेयसत्वज्ञानेनाऽऽडस्मोपासकस्य

प्रियहान्यमावः... ... ... ... ... ... ४ < ४३

प्रियहान्यमावः... ... ... ... ... ... ४३

२ बृहदारण्यकोपनिषाद्विषयसूचीपञ्चक्रम् ।

विषयः ।

ब्राह्म । क० । प्र० ।

कीदृग्निज्ञानेन सर्वमभवादिति प्रश्नस्यादिं मद्धास्मील्यु- परम् ... ... ... ... ... ... ... ४ ९ ४५

देवांमनुष्यांणां मध्ये यो यः प्रत्यबुध्यत स एवं तद्भ- वविस्पेतद्रथस्प धार्य्याय मन्त्रोपाहरणम् ... ४ ९० ४५

अहं मद्धास्मीति विज्ञातुंर्वा आप्तुमुक्त्वंसंगवाताय नेशाते किमुतान्प इत्यत्र हेतुकथनम्... ... ... ४ ९० ४५

यः पुमान्धकारत्वादिना स्वस्मादात्मतश्चेन मिथ्या देव- तादडरमूतान्निरोडयं चेत्युपास्ते तस्याख्यात्वाल्प- शुत्वम् ... ... ... ... ... ... ... ४ ९० ४५

अबज्ञाविदे पुरुषे वित्तं करणमनुग्रहं चेशते तेनैव पशुहस्तान्नग्रहणपूर्वकं विद्याध्यासौ श्रद्धामक्तिपरः प्रणयोडपमार्गी स्यादिति कथनम् ... ... ... ४ ९० ४६

चातुर्वर्ण्यपृश्टिः ... ... ... ... ... ... ... ४ ९१ ४७

स्वारमानमहत्त्वा मुक्तस्याडSत्मनः सकाशादिक्षणामवे वेदहस्तान्तकथनपुरःसरमात्माज्ञानिकृतकर्मणः क्षयी- ष्युत्वादात्मलोक्रयैवोपासनम् ... ... ... ४ ९५ ५१

आत्मलोकोपासकस्य कर्मक्षयामावानिरूपणमात्मलोकं स्तोत्रं फलकथने च ... ... ... ... ... ... ... ४ ९५ ५१

कर्मांधिकारिबिदुषः कर्मभिः पशुत्वसर्वदेशादिपिपीलि- कान्नभूोेपकारकृतृत्स्वन सर्वमूतभोग्यत्वप्रतिपादन- पूर्वकं सर्वमूतभोग्यत्वादेव स्वदेहरक्षणवत्सर्वमूतानि तं सवंतः संक्षन्तीति कथनम् ... ... ... ४ ९६ ५२

पादूयत्नादिकथनम् ... ... ... ... ... ... ... ४ ९७ ५८

साविनियागसप्तास्स्तोत्रमूतमन्त्राविवरणम् ... ... ४ ९८ ५६

पुत्रादिसाधनानां साध्यविशेषसंवन्‍धवचनम् ... ... ४ ९८ ६७

संप्रातिकर्मकथनम् ... ... ... ... ... ... ... ४ ९९ ६३

कृतंप्रातिके देवयागादिप्राणावेशप्रकारककथनम् व्रतमिमांसाकथनम् ... ... ... ... ... ... ४ ९९ ६९

व्रतमिमांसाकथनम् ... ... ... ... ... ... ... ५ ९१ ६९

बपद्धितान्वेष्टाकार्यस्य संक्षेपेणोपसंहारः ... ५ १ ७४

विषया: ।

अथ द्वितीयोऽध्याय: ॥ २ ॥

माग्र्यजातशत्रुसंवादः ... ... ... ... ... १ १ ८९

कापङ्कारणास्मकृत्स्वरूपानिधारणम् ... ... ... २ १ ९१

मृतोर्मूतव्रतकथनम् ... ३ १ ९४

याज्ञवल्क्यमैत्रेयीसंवादः ... ... ... ... ... ४ १ १०३

आत्मवेदं सर्षपमिति प्रातिज्ञातस्याडडरमोपसंहृति तिलधनं हेतुमुक्त्वा पुनरागमप्रधानेन मधुन्राह्मणेन प्रतिज्ञातार्थस्य निगमनम् ... ... ... ... ४ १ ११९

विद्याप्रवर्तकाचार्यवंशकथनम् ... ... ... ... ६ १ १२८

अथ तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

मधुकाण्डसिद्धसर्वान्तर्या मिथ्योपपादितकयाज्ञवल्कीयकृतण्डारम्भे जनकपुत्रे मिलितेपु द्विजेपु मध्ये कोटूचाचतं हीते निज्ज्ञासया जनककृता गार्गी गाग्सहस्रारोधः ... ... ... ... १ १ १३०

मान्यश्वलकृतभाषणम् ... ... ... १ २ १३१

याज्ञवल्क्याश्वलसंवादः ... ... ... ... १ ३ १३२

याज्ञवल्क्यार्तंभागसंवादः... ... ... ... २ १ १३७

याज्ञवल्क्यभुज्युसंवादः ... ... ... ३ १ १४३

याज्ञवल्क्योपस्तसंवादः ... ... ... ... ४ १ १४४

याज्ञवल्क्यकहोलसंवादः ... ... ... ... ५ १ १४५

याज्ञवल्क्यगार्गीसंवादः ... ... ... ६ १ १४६

याज्ञवल्क्यौद्दालकसंवादः ... ... ... ६ १ १४७

गार्गीकृतप्रश्नोत्तरम् .... ... ... ... ... ८ १ १५६

याज्ञवल्क्यशाकल्यसंवादः ... ... ... ... ९ १ १५७

याज्ञवल्क्यशापाच्छाकल्यमूर्धपतनम् ... ... ... ९ २६ १८४

८ बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवृत्तौ पञ्चमक्रमः।

द्वितीयः ।

साॅकल्ययाज्ञवल्क्योपातसदामुष्मींभूतेदु वाज्ञणेयु याज्ञवल्क्यो-

दर्शनन्तरं वाज्ञगानां प्रत्युत्तरदानांसामर्थ्यप्रतिपादनम् ... ... ... ... ... ... १ ५७ १९३

अत्रागलभ्योक्ते पु वाज्ञणेयु याज्ञवल्क्यैकृतपक्षप्रतिपादनप्रकारः

श्लोकः ... ... ... ... ... ... १ ५८ १९३

अथ चतुर्थेऽङ्कस्यायः ॥ ८ ॥

सन्न्यासास्वितो जनको याज्ञवल्क्यमागतं हत्वा पुन-

रुपे किमर्थमागतोडसि पशूननिच्छन्नाहोस्वित्सूक्ष्म-

द्रव्यं निश्चितुमित्युवाच तत्र 'उदपमेव सन्नाद्र' इति

दानवल्क्योक्तिः

ज्ञानसाधनानि द्वागारमुपार्धिकवृद्धोपासनानि... ... ... १ १ १९४

जागरादिद्वारा तत्त्वनिर्धारणम् ... ... ... ... २ १ २०१

याज्ञवल्क्यस्य न विदेह इति वक्तव्य मतस्य मते

कामप्रश्न-

स्वस्य वरस्य याज्ञवल्क्येन राज्ञे दत्तत्वादिति

श्लोक्तिः ... ... ... ... ... ... २ १ २०५

किं ज्योतिरयं पुरुप इत्यादिजनककृतप्रश्नानामादित्यज्यो-

तिद्वारेणि याज्ञवल्क्यदत्तोत्तराणि ... ... ३ २ २०५

जनककृतस्य कलम आत्मवति प्रशस्य योडयं विज्ञान-

मय इत्याद्युक्तम... ... ... ... ... ३ ७ २०७

जागर आत्माध्यज्योतिपो मुख्येषीकृतवत्प्रकृत्य दर्शयति-

तुमशकसत्त्वात्सदृशे स्वयंज्योतितत्त्ववादिप्रतिपादनम्... ... ३ ७ २१०

स्वयं ज्योतीतत्त्ववादिमुक्तार्थप्रतिपादिका: श्लोकाः ... ... ... ३ ११ २१५

मोक्षावैव कृतिहोति जनकेन पर्यनुयुक्तयाज्ञवल्क्यस्य

रूपत आत्मनो मोक्षप्रासादिराहिस्यप्रतिपादनपूर्वक-

मसदृशत्वादिप्रतिपादनम् ... ... ... ... ३ १४ २१७

कारकाधमासक्तिनि कर्तृत्वोपपत्तेः स्वतःकर्तृत्ववादा-

जागरितेऽप्यसक्तत्वप्रतिपादनम् ... ... ... ३ १७ २१९

एतस्मैच पुरुपस्योमयत्र संचारे हेत्वान्तः ... ... ३ १८ २१९

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यमूत्रपत्तकम्

विद्या: ।

अथ = ३; ९९ = २१९

स्थानद्वयसंचारं प्रदर्शय हृदुपविष्टज्ञानप्रकाशनम् ...

३ ९९ २१९

नाडीसङ्ङडन सर्वानर्थबीजभूतांविद्यास्स्थावधारणम् ...

३ २० २१९

सर्वात्मभावरूपमोक्षस्य प्रत्यक्षतो निर्देश: ...

३ २९ २२०

जीवस्य परेजाSS:मनेकरत्वाद्वृंह्याभ्यन्तरज्ञानं भावे

हृदादि: ... ३ २१ २२०

सुपुते पित्रादीनां पितृस्वाद्यस्साक्षरत्नम् ...

३ २२ २२१

द्वात्रादीनां हृदयादेविपरिलोपभावप्रतिपादनम् ...

३ २३ २२२

स्वप्रस्थानादौ नैवामिति प्रतिपादनम् ...

... ३ ३१ २२३

पूर्वोक्तवस्तूपसंग्रहार्थं सलिलत्वाख्यम् ...

... ३ ३२ २२३

हृदे मनुष्यालयं प्रकृत्य शतगुणोत्तरतत्क्रमेण परम-

नन्दप्रदर्शनम् ... ... ... ३ ३३ २२४

स्वप्रान्तेडवस्थापितस्य जीवस्य बुद्धान्तसंचरणावि-

वरणम् ... ... ... ३ ३४ २२६

आत्मनो देहान्तरप्राप्तौ शकटहृदरात:

३ ३४ २२६

आत्मन ऊर्ध्वोर्ध्वासित्य आश्रादिहेतान्तेनोत्तरम् ...

३ ३६ २२७

क्षरीरं परित्यज्य गच्छति आत्मनो देहान्तरोपादाने साम-

स्थ्यभावशङ्क्रायां राजभृत्यप्रस्थान्तेन सर्व-

त्यादीनि तत्त्वकर्मप्रयुक्तानि कृतैरेव कर्मफलोपभोग-

साधने: कर्मकल्वेदितारं प्रतीक्षन्त इत्यादिकथनम् ३ ३७ २२७

प्रदियामद्राजहद्वान्तेनाडडस्तमानं मरणकाले सर्वे प्राणT

अभिसमायन्तीतयेतत्कथनम् ... ... ३ ३८ २२८

एष्योडऽत्रेभ्य: संप्रयतययुक्तस्य संग्राममोक्षणस्य विस्तरेण

वर्णनम् ... ... ... ४ १ २२८

अकामस्य मोक्षप्रतिपादनम् ...

४ ६ २३२

उक्तमोक्षसाधनप्रतिपादक: श्लोक: ...

४ ७ २३६

आत्मकामस्य ब्रह्मविदो मोक्ष इत्यर्थे मन्त्रव्यााख्यणोक्तi

विस्तरप्रतिपादक: श्लोका:.... ४ ८ २३७

प्रसृततज्ञानमार्गस्तत्त्वथं मार्गान्तरानिन्दा....

४ १० २३७

उक्तात्मज्ञानस्तुल्यर्थमेव तत्रिष्ठस्य कायकोशराहिल्यादिप्र-

तिपादनम् ... ... ... ४ १२ २३८

६ बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यसूचीपञ्चकम् ।

विषयाः ।

श्रुत्याविरोधे विद्यया कृतकृत्यत्वे स्वानुभवसंप्रतिपादनं ।

पञ्चम्र ... ... ... ... ... ... ... ४ १४ २३९

विद्यासत्त्यर्थं विदुपो विहिताकरणाद्विप्रयुक्तभया|माकाङ्क्षा|दिप्रतिपादनम् .. ... ... ... ... ... ... ४ १५ २३९

परमार्थज्ञानमुक्तमनसैक ब्रह्मादर्शनमित्यादिप्रती-

दनम् .. ... ... ... ... ... ... ४ १९ २४९

ब्रह्मास्त्वनि सर्ववेदविनियोगप्रदर्शनम् ... ... ... ... ४ २२ २४४

उक्तविद्याफलो|क्तत्वपूर्वकं याज्ञवल्क्याय गुरवे कृतॠ-

त्यजनककृतत्वान्वे|दनप्रतिपादनम् ... ... ... ... ४ २३ २४४

सोपाधि|कब्रह्माद्वयानाइभ्युदयकथनम् ... ... ... ... ४ २४ २४९

समस्तारण्यकांशस्य समुच्चित्य निर्देशः... ... ... ... ४ २५ २५८

उक्तस्य सर्वार्थस्य मेध्रेधीनत्वाह्णणेन निगमनम्... ... ४ १ २५८

याज्ञवल्क्य|पकाण्डस्य दंशः ... ... ... ... ५ १ २६२

अथ पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

सर्व|पनिषद् ब्रह्मानुवादः ... ... ... ... १ १ २६४

उँशब्द|द्वाच्य|ब्राह्मोपासनम् ... ... ... ... १ १ २६४

सर्वोपास्तिशेषत्वेन द्वमादिसाधनान्त्रयाविधानम् ... २ १ २६६

ब्रह्मोपासनाद्भूतं हृद्योपासनम् ... ... ... ... ३ १ २६८

हृदयस्य सत्यत्वेनोपासनम् ... ... .... ... ४ १ २६९

सत्यस्य ब्रह्मणः सृष्ट्यर्थमुक्तप्रथमजत्वो|विवरणम् ... ४ १ २७०

मनउपाधिविशिष्टस्य ब्रह्मण उपासनम् ... ... ... ५ १ २७४

विद्याद्वयोपासनम्... ... ... ... ... ६ १ २७७

वाग्धेनु|त्व|ब्रह्मोपास्तिः ... ... ... ... ... ८ १ २७९

वैश्वानराग्रि|ब्रह्मण उपासनम् ... ... ... ... ९ १ २७५

एतत्करण|स्थ|सर्वोपासन|विदो गतिकथनमध्युतफलोडा-

सनफलकथनं च ... ... ... ... ... १० १ २७७

तपउपासनम् ... ... ... ... ... ... ११ १ २७८

गुणद्वयाविशिष्टो|मलितयोरन्नप्राणयोर्|वृ|हृ|त्वेनोपासनम् १२ १ २७९

उक्थहव्या प्राणोपासनम् ... ... ... ... १३ १ २८०

विषया: ।

यजुर्हदस्थ प्राणोपासनम्.... .... ... ... .... १३ २ २८९

सामहदस्थ प्राणोपासनम् ... ... ... .... ९ २ २८९

क्षत्रहदस्थ प्राणोपासनम्.... ... ... .... १३ ४ २८९

गायत्र्युपाधिविधीष्टस्य ब्रह्मण उपासनम् ... .... १८ १ २९०

गायत्र्युपस्थानम् .... .... .... .... १८ ९ २९०

गायत्र्या मुखविधानायार्थवादो मुखविधानं च .... १८ ६ २९०

आङ्गिराद्यात्रिहिक(नुपविष्ट)ादिस्यप्रार्थनमम्नः .... १४ ९ २९०

आङ्गिरादिप्रथमसप्ताङ्ग्रिप्रार्थनमम्नः .... १५ १ २९०

अथ षट्पोडध्यायः ॥ ६ ॥

प्राणविद्यकाविध्यप्रस्तावः .... .... .... .... १ १ २९०

वासिष्ठतगुणकवागास्मकप्राणोपासनम्.... .... १ २ २९०

प्रतिष्ठागुणकचक्षुरात्मकप्राणोपासनम् .... .... १ ३ २९०

संपदुणकश्रोत्रात्सकप्राणोपासनम् .... .... १ ४ २९०

आप्तनगुणकमे(आत्म)कप्राणोपासनम् .... .... १ ५ २९०

भूतपतिगुणकरेतआत्मकप्राणोपासनम् .... .... १ ६ २९०

वागादियः प्राणा आत्मनः श्रेयसे विविधमाना चतुर्मुखं गत्वा प्रोत्सुर्स्माकं मध्ये कः श्रेयानिति तत् प्रजाप-

तुत्तरम्... .... ... ... ... .... १ ७ २९०

वागुत्कमणप्रवेशप्रतिपादनम् .... .... १ ८ २९१

चक्षुरुत्कमणप्रवेशप्रतिपादनम् .... .... १ ९ २९१

श्रोत्रोत्कमणप्रवेशप्रतिपादनम् .... .... १ १० २९१

मनडुत्कमणप्रवेशप्रतिपादनम् .... .... १ ११ २९२

रेत उत्कमण प्रवेशप्रतिपादनम् .... .... १ १२ २९२

प्राण उत्कामति सति प्राण्टिस्ववागादिकृतप्राणप्राथनं

प्राणस्यात्रनष्टप्राणप्रतिपादनं च ... .... १ १३ २९२

श्वेतकेतोः पञ्चालराजप्रवाहणपरिषद्मनम् .... २ १ २९४

प्रवाहणकृतपञ्चप्रश्नानां श्वेतकेतोरुत्तरदानासामर्थ्याम्ना-

वप्रतिपादनम् .... .... .... .... २ २ २९४

उत्तरदानासामर्थ्याम्नद्राजकृतसत्कारमनाहत्य पितरमा-

गत्य श्वेतकेतुकृतपञ्चप्रश्ननिवेदनम् .... .... २ ३ २९६

विषया: १

पुत्रेष्टिं सहाऽSग्नेय गौतमाय प्रवाहणकृतमासनादि-

ब्राह्म०। क०। प्र०।

पूजापूर्वकं वरदानम् ... ... ... ... ... २ ४ २९७

वरदानप्रतिज्ञानंतरं पञ्चप्रश्नोत्तराणि ब्रूहीति गौतम-

वचनम् ... ... ... ... ... ... २ ५ २९८

मानुषाणां वराणां मध्ये किंचित्पृथग्ज्ञाति प्रवाहण-

वचनम् ... ... ... ... ... ... २ ६ २९८

मानुषवरा मसर्पि सन्तीति दैववरप्रदानेन स्वप्रातिज्ञा

रक्षणीयेति गौतमवचनानंतरं सत्तो विद्यां शिष्यते-

नेच्छाऽSडडुमिति प्रवाहणेनोक्कं गौतमस्य वाचैव पुत्रे

ब्राह्मणा आपदि क्षत्रियाडडि शिष्यवृत्त्या ह्युपगच्छन्ति

मोपायनशुश्रूषादिभिरतः पादोपसंपणमकृतदैवोपमा-

नकीर्तनमातृण प्रवाहणसमिपे वास: ... ... २ ७ २९८

पीडितगौतमक्षेपणपुरःसं वक्ष्यामोति प्रवाहणवचनम् २ ८ २९९

पथ्याऽऽजिविद्याथनम् ... ... ... ... २ ९ २९९

मृतस्वामिहरणाडडिकथनम् ... ... ... ... २ १४ ३०२

पथ्याऽऽजिविद्यादितिपादनम् ... ... ... ... २ १५ ३०२

पथ्याऽऽजिविद्यारहितानां केवलकर्मणां दाक्षिणामार्गकथनम् २ १६ ३०४

विद्याऽऽशेनोपायभूतमहत्त्वप्रातिफलकमन्थाऽऽश्रयकर्मकथनम् ३ १ ३०६

श्रीमथ्पूर्वकपुत्रमस्थविधानम् ... ... ... ... ४ १ ३१२

मैथुनकर्माणि वाजपेयत्संपादनम् ... ... ... ... ४ २ ३१२

वाजपेयत्संपादनेन पञ्चकर्म कुर्वतः फलकथनपूर्वकम-

विदुप: प्रत्यवायप्रदर्शनम् ... ... ... ... ४ ३ ३१२

अविदुषामतिगर्हितं कर्मेत्यनुऽSचार्यपरंपरासंमति-

थनम् ... ... ... ... ... ... ४ ४ ३१३

सुतसस्व जागतो वा रेतःस्कलने प्रायश्चित्तम् ... ... ... ... ४ ५ ३१३

उत्के छायादर्शने प्रायश्चित्तम् ... .... ... ... ४ ६ ३१४

प्रकृतेन रेतःसिचा यस्मां पुत्रो जनयितव्यसस्तत्क्रीस्त्रूति: ४ ६ ३१४

भार्यांवशीकरणम् ... ... ... ... ... ... ४ ७ ३१४

पुरुपद्वेषिण्या: प्रीतिसंपादनप्रक्रिया ... ... ... ... ४ ९ ३१४

गर्भिणी मा मूत्रतीच्छायां कर्तव्यप्रतिपादनम् ... ४ १० ३१४

बृहदारण्यकोपनिषद्विपयसूच्याः पत्रकम्

विपयाः ।

गर्भिणी भवत्वीच्छायां कर्तव्यकथनम्

... य ११ ३१५

जायाजाराभिचारकर्मकथनम्

... य १२ ४१५

रजस्वलानियमाः

... य १३ ३१६

शुक्रत्वादिविशिष्टपुत्रेच्छायां कर्तव्यकथनम्

... य १४ ३१६

कपिलत्वादिविशिष्टपुत्रेच्छायां कर्तव्यकथनम्

... य १५ ३१६

श्यामत्वादिविशिष्टपुत्रेच्छायां कर्तव्यकथनम्

... य १६ ३१७

पण्डितत्वादिविशिष्टहित्रिच्छायां कर्तव्यकथनम्

... य १७ ३१७

पण्डितत्वादिविशिष्टपुत्रेच्छायां कर्तव्यकथनम्

... य १८ ३१७

ओदनपाकादिकरणकालादिकथनम्

... य १९ ३१७

जातकर्मकथनम्

... य २४ ३१९

नामकरणम्

... य २६ ३१९

पुत्रस्य मात्रे प्रदानपूर्वकं स्तनप्रदानमनुत्रः

... य २७ ३१९

मात्रभिमन्थनमन्त्रः

... य २८ ३२०

यथोक्तपुत्रसंपन्नपितुः पुत्रस्य च स्तुतिः

... य २९ ३२०

क्षिलकाण्डवंशः

... य १ ३२०

समाप्तमिदं बृहदारण्यकोपनिषद्विपयसूची-पत्रकम् ।

ॐ तत्सद्विद्रह्मणे नमः ।

रङ्करामानुजविरचितप्रकाशिकोपेत

बृहदारण्यकोपनिषत् ।

अथसगुच्छेस्सच्छिष्ये[ऽ]स्वस्तीरे[ऽ]श्रुत्वा ।

अश्वनाचलग्रामेऽस्मन्खल्विर्मम गाहताम् ॥ १ ॥

व्यासं लक्ष्मणयोगीन्द्रं प्रणम्यान्यान्गुरुन्प्रति ।

बृहदारण्यककथार्यो रचयेऽहं यथामति ॥ २ ॥

अष्टाध्यायात्मकस्य बृहदारण्यकस्य प्रवर्ग्योऽपसत्यांतिपादकप्रथमद्वितीयाध्याययोरुपेक्ष्योत्तराध्यायगणो व्याख्यायते यद्यपुषा वा अश्वस्येत्यादिकमश्वमेधादिकर्मविषयकमेव तथाडपि ब्रह्माहृदयविधिरूपतया ब्रह्मात्मकतयैव पादनपरतया च यथार्थंचिद्वृत्तिसंबन्धनिबन्धनैव तद्वाख्यानस्योचितत्वात् । अत्र एवाश्वमेधादीनां दर्शेष्टापरिसंख्यातिद्रागसंगतिरूपद्यते । न च प्रवर्ग्योऽपसतराध्यायादिकृतस्य ब्रह्मापरत्वकस्यैव विद्यान्तर्भौ पाठान्त्रियाथर्त्वं शड्क्यचम् । 'वेधाद्यर्थमेधात्' [ बृ० सू० ३ । ३ । २५ ] इत्यधिकरणे

'शुक्रं प्रविध्य हृदयं प्रविध्य 'तेजस्विनावधीतमस्तु' [ कठश्रुति: ] इत्यादिना शाङ्खायनवेधाद्यनादिप्रकाशकानां मन्त्राणां 'दैवा ह वै शतं निषेधुः' [ शत० १४ । १ । १ । ११ ] इति बृहदारण्यकारम्भपठितब्राह्मणप्रतिपादितप्रवर्ग्यादेश्र कermणो लिङ्गादिबलेनान्यत्र विनियुक्तत्वेऽपि विद्यासंनिधिपाठानर्थक[ त्वा ]परिहाराय विद्यार्थत्वमिति पूर्वपक्षे विद्यासंनिधिपाठस्य दी( दि )वाकीर्त्यत्वारण्यपाठत्वादिसौकर्यार्थतयाडन्युपपत्तेरबालवन्दीर्लिङ्गादिमिरमेचाराध्ययनं ज्योतिष्टोमार्थमिति । 'तेभ्यांथ्स्सेवनात्' [ बृ० सू० ३ । ३ । २५ ] इति सूत्रेऽपि

सिद्धान्तितम् । तस्य चायमर्थः—प्रतिपाद्यस्य वेधाद्यर्थस्य विद्यार्थत्वभावेन विद्यार्थीदेदान्त्र तत्काशनद्वारा विद्याविशेषत्वमपि त्वन्मिचारादिविशेषत्वमिति । ततश्र न विद्यार्थत्वमिति शङ्काया अवकाशः । सर्वकर्मश्रेष्ठाश्वमेधाद्भूतेऽश्वे यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति कर्मवीर्यवत्त्वापादिका विश्वरूपत्वोपासनोपदिश्यते ।

ओं उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः ।

मेधो वाजस्तमर्हतीति मेध्यः । यज्ञसाधनस्य पशोरे्यच्छिरः स उषा ग्राह्यो मुहूर्तः । लिख्यध्वत्ययश्शान्त्वसः । उषसोदहर्मुखत्वेनाहःशिरस्त्व-तपशोः शिरसि तद्बुद्धिरुपपद्यत इति दृष्टव्यम् ।

आदित्यादिमतय-श्राद्ध उपपत्तेः

[ ब० सू० ४ । १ । १६ ] इत्यधिकरणे ‘य एवासौ तपति तमुद्रीथमुपासीत’ [ छा० १ । ३ । १ ] इत्यत्र कर्माङ्गमूत-उद्रीथ आदित्यहरिति कर्तव्यतयोऽSदित्य उद्रीथाद्भूतिरिति विशये ‘बह्माह-टिरुक्तर्षात’

वापकृते कर्तव्यताव्‍माङ्गस्योद्रीथस्य कर्मोपकारत्वेनोत्कृष्टतया तद्बु-द्रिरेवाडSदित्य इति पूर्वपक्षे प्राप्ते ‘आदित्यादिमतयश्राद्ध उपपत्तेः’

[ ब० सू० ४ । १ । १६ ] इति सूत्रेण सिद्धान्तितम् । अत्र चशब्दोऽ-वधारणे । अदः एवाडSदित्यादिमतयः कार्याः कर्माराध्यतयाडडदित्यादि-नामेवोत्कृष्टत्वसोपपत्तेरिति ।

ततश्राश्रस्य शिरःप्रमृद्यवयवेषु कर्मा-ङ्गुतेष्वेवोप आदिवुद्धिः कार्यो न तूषादौ शिरआदिबुद्धिः ।

सूत्रश्रक्षुना च । प्राणः ।

अश्वस्य चक्षुः सूर्यश्रक्षुराधिष्ठातृत्‍वादुद्बुद्रिरस्तत्र कार्येत्यर्थः । वातः प्राणोदश्वस्य प्राण एव वातः । पायूपस्थादिमेदस्त्वात्माणस्य तद्बुद्धि-स्तत्र कार्येत्यर्थः ।

व्याप्तमभिवैश्वानरः ।

विवृतं मुखमेव वैश्वानरोऽग्रिः । ‘अभिवर्गमूतवां मुखं प्राविशत’

[ ऐ० २१४ ] इति[ श्रुतेर ]मेध्युखाधिष्ठातृत्‍वादुद्बुद्रिरस्तत्र कार्ये-स्वर्थः ।

संवत्सर आत्माडSश्वस्य मेध्यस्य ।

आत्मा स्वरूपमित्यर्थः । ऋतवोडऽऋतूनीत्यादिना संवत्सरावयवकृतुम-सादीनामवयवतद्वयवत्वेन निरुपायिष्यमाणत्वात्संवत्सरस्यावयवि-रातकत्वम् । अश्वस्य मेध्यस्येति सर्वाङ्गुषड्रणार्थं पुनर्वचनम् । संवत्सरश-ब्देन संवत्सराभिमानी प्रजापतिर्यो विवक्षितः ।

यौः पृष्ठम् ।

ऊर्ध्वतवसामन्यात ।

बृहदारण्यकोपनिषत् ।

अन्तारिक्षमुदरम् ।

अवकाशत्वसामान्यात् ।

पृथिवी पाजस्यम् ।

भुजान्तरमित्यर्थः । इयमुदर इत्यमौ पृथिवीत्वेन दृशोर्नात् ।

दिशः पाश्वः ।

दिशो दक्षिणोत्तरस्वाद्याश्रयत्वात् ।

अवान्तरादिशः पर्शवः ।

अवान्तरादिश्रः पार्श्वास्थीनि ।

ऋतवोड्डानि ।

मासाश्चार्धमासाश्च पर्वाणि ।

अहोरात्राणि प्रतिष्ठा ।

अहोरात्राणि प्रतिष्ठा ।

नक्षत्राण्यस्थीनि ।

पादावित्यर्थः ।

शुद्धत्वसाम्यात् ।

नभो मांसानि ।

अस्थ्यात्मकनक्षत्रसंप्रक्तत्वात् ।

ऊदधयः सिक्ताः ।

अर्धजीर्णं वासायाशनं सिक्ताः । विशिष्टावयवत्वसाम्यात् ।

सिन्धवो गुदाः ।

गुदा इत्यवयवाभिप्रायेण बहुवचननिर्देशः । सिन्धवो नद्य इत्यर्थः ।

यकृच कौमानश्र पर्वताः ।

हृदयस्याधःप्रदेशवर्तिदक्षिणोत्तरमांसखण्डौ यकृत्कोमशब्दवाच्यौ । क्रोमान इत्येकस्मिन्वयत्ययाद्दुहुवचनम् । पर्वताः । काठिन्योन्नततत्त्वपिण्डा ।

कारत्वसाम्यात् ।

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता- [ १ प्रथमाध्याये-

ओषधयश्व वनस्पतयश्व लोमानि ।

सूक्ष्मत्वसाम्यात् ।

उद्यनपूर्वार्ध: ।

सूर्य इति शेष: ।

निम्लोचनपरार्ध: ।

निम्लोचनस्तं गच्छन्सूर्योदपरार्ध: । पूर्वार्धपरत्वसाम्यात् ।

यद्रिजृम्भते तद्रियोतते ।

मुखव्यादानमेवान्तरप्रकारहेतुत्वाद्वियुत् ।

यद्विधूनुते तत्स्तनयति ।

रोमविधूननमेव सच्छब्दत्वान्मेघनिरघोष: ।

यन्मेहति तद्वर्षति ।

मूत्रोत्सर्जनमेव सेचनत्वसाम्याद्दृशणम् ।

वागेवासृक् ।

॥ १ ॥

नात्र कल्पनापेक्षा ।

अहर्वा अश्वं पुरस्तान्महिमाड्न्वजायत ।

अश्वस्याग्रतः पृष्ठतश्च सौवर्णराजतौ माहिमाख्यौ कुक्षौ । पात्रविशेषौ स्तः । तयोर्मध्ये डिम्ब्वं पुरस्ताद्वशस्य पुरस्ताद्यो माहिमा माहिमाख्यो ग्रहविशेषोड्हरेवान्वजायत समपद्यत तत्नाहर्मौवना कर्तव्येति यावत् । अथ इव सौवर्णपात्रस्यापि पीतप्रभवात् ।

तस्य पूर्वं समुद्रे योनि: ।

पूर्वं समुद्रो योनि: ।

योने:प्रलित्यामाहकस्थानम् ।

सौवर्णपात्रग्रहसादनस्थाने पूर्वसमुद्रबुद्धि: कार्येत्यर्थ: ।

यद्वा महिमाड्न्वजायततस्यात्र-

नुलक्षणार्थ: ।

कर्मप्रवचनীয়त्वाच्चयोगेडश्वमिति द्वितीया ।

रात्रिरेनं पश्चान्महिमाड्न्वजायत ।

अश्वस्य पश्चाद्यो राजतो माहिमाख्यो ग्रहविशेष: सा रात्रिरन्वजायत रात्रि: समपद्यतेऽर्थ: । चन्द्रिकाधवलत्वसाम्यात् ।

१ जगनार्थ: ।

अत्रासमुदित पुस्तके वर्तते ।

तस्यापरे समुद्रे योनिः ।

पश्चिमसमुद्रस्तदासादनस्थानमित्यर्थः । एतौ वै महिमानावश्वस्माभितः संबभूवतुः । एतौ महिमानौ ग्रहावश्वस्य पूर्वोत्तरपार्श्वयोः प्रतिष्ठितावित्यर्थः । अतः सर्वत्र माहिमशाल्यर्थ(श्र्व) इति स्तुत्वा हयवाज्यवाश्वक-पैश्वरूभिर्जांतिविशेषैर्देवगन्धर्वासुरमनुष्यवोदृवृतेनाश्वं स्तौति-हयो भूत्वा देवानबह्द्राजी गन्धर्वान्वाडसुरानश्वो मनुष्यान् ।

समुद्र एवास्य बन्धुः ।

अस्याश्वस्य समुद्रो बन्धुः । तत्र बन्धुबुद्धिः कर्तव्यित्यर्थः । तत्र हेतुमाह—

समुद्रो योनिः ॥ २ ॥

इति बृहदारण्यकोपानिषदि प्रथमाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ १ ॥

उच्चैःश्रवसोऽश्वस्य वारुणाश्वानां च त[ग्रे]ऽप्त्तिदर्शनात्समुद्रो योनित्वेन ध्यातव्यः ॥ २ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्काशिकायां प्रथमाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ १ ॥

अश्वमेधाज्जातभूते चित्याम्रो तदृज्जन्मसवत्सरकालं च बृहदृष्टं विधि-त्सन्रथमतोऽग्रे[ऽ]रुत्पत्तिप्रकारमाह— नैवेह किंचनाग्र आसीत् ।

केचित्तु नात्र ब्रह्मादृष्टिंर्विधीयतेपि तु तात्विकतदात्मकत्वानुसंधान-सिद्धोये परमात्मन उत्पत्त्यादिकमात्रायत इत्याहुः । नोमयथाडपि विरोधं पर्यामः । इह जगति किंचन परिदृश्यमानं स्थूलावस्थं वस्तु अग्रे सूक्ष्मे प्राङ्नेवाडSसीत् । अन्नाग्रे नाडSसीदित्यनेन न झून्यत्वमुच्यते[ऽ]सत्कार्या-

नभ्युपगमात् । तथाहि सति शाङ्खविषाणादेरस्युत्पत्तिप्रसङ्गात् । घटः प्राग्भावात्सीदतीति प्रतीतौ घटस्यावस्थापूर्वभावविपिण्डत्वावस्थाविषयकत्वदर्शनानेहापि नाग आसीदिति प्रतीतः परिहार्युमानस्थूलावस्थाविरोधी ध्यवस्थावस्वमेवार्थः ।

ननु परिहार्यमानेनिदं जगद्रह्यममानस्थूलावस्थाविरोधिनि कामवस्थामभजोदित्यत आह—

मृत्युनैनैवेदमात्रुतमासीत्सनायया ।

कारणवाक्यत्वादत्र मृत्युशब्देन मृत्युुसंज्ञकाचिच्छरीरः परमात्मोच्यते । 'यस्याद्यक्तं शरीरं यस्याक्षरं शरीरं यस्य मृत्युः शरीरम्' इति श्रुबालश्रुतौ मृत्युशब्दस्य तमासी प्रयुक्तत्वात । अज्ञानायाः नाम संजिहीर्षा । 'अज्ञानायोदन्यधनाया बुभुक्षापिपासाग्र्धेषु' [पा०७४१३४] इति बुभुक्षार्थे निपातितोडज्ञानाय-शब्दः संजिहीर्षां लक्षणित्वा तद्व्राति लक्षणलक्षणया वत्रते । ततश्राय-मर्यः—संजिहीर्षणा तमःशरीरेण परमात्मना परिक्रुध्यमानं स्थूलावस्थं जगदावृतमासीतिरोहितस्थूलावस्थमासीत् । स्थूलावस्थां विहाय तमःशरी-रक्तपरमात्मावस्थमासीतित्यर्थः ।

अशनायाशनकृस्य मृत्युुशब्दद्वते परमात्मनि प्रयोेगे हेतुमाह—

अशनाया हि मृत्युः ।

लोके बुभुक्षाविशिष्टो हि पुरुषो जन्मान्निहिनस्ति अतो बुभुक्षाया मर-णहेतुत्वेन मृत्युुत्वं प्रासिद्ध्यमित्यर्थः । यद्यापि तत्त्वज्ञानायामृत्युशब्द्यो-भिन्नत्वात्तथ्यकृते मृत्युुशब्दस्य प्रतिपाद्यस्य तमःशारीरकपरमात्मनः संजिही-र्षणवाच्याशनायाशब्दप्रयोगविषयतया न तदुपपादकं तथाडप्येकशब्द-रूपतत्त्वनार्थद्वैककारणेन श्रुतिप्रवृत्त्यत्तुरुपपद्यत इति दृष्टव्यम् ।

तदिति लिङ्गव्यत्ययश्छान्दसः । स मृत्युस्स्तमःशारीरकः परमात्माडह्म-त्मन्वी शारीरी चेतनाचेतनशारीरकः स्पामिति संकल्प्य मनः कृतवानि-त्यर्थः । न च संजिहीर्षोः सिसृक्षाकार्यमनःसृष्टाविरुद्रोति वाच्यम् । सृष्टा संहारिष्यामीत्येवंभूतसृष्टिसंहारलक्षणविहारेच्छाया एवंशानाया-शब्देन विवक्षितत्वात् । अत्र मनःशब्देन मनो महान्मतिर्ब्रह्मोति नामप-

द्वितीयं ब्राह्मणं ३ ] बृहदारण्यकोपनिषत् ।

ठान्महत्तत्त्वमुख्यते । तञ्जोपलक्षणमहङ्कारादिमूतावधिसृष्टेरपि । मनःशब्दव्दस्यान्तःकरणार्थत्वेऽपि मनःशब्दः स्वपूर्वभाविमहदादीनामप्युपलक्षको महदादिसृष्टचमावे मनःसृष्टचभावात् । अन्यत्सर्वं पूर्ववत् । आत्मउशब्दोऽतदस्यास्तस्मिन्नित्यर्थे विनिप्रत्ययश्छान्दसः सोऽर्च्चयन्नचरत् ।

अर्च्चयन्निति शेषः । आत्मानामिति शेषः । कर्मकं च स्वयमेव । अधुताघ्याहारादपि प्रकृतस्यैव कर्मत्वोपपत्तेः । 'लक्षणहेतवोः क्रियायाः [ पा० सू० ३ । २ । १२६ ] इति हेतौ शतृप्रत्ययः । जगद्वापारलीलया स्वात्मानं प्रीणीयतुमचरदित्यर्थः । उक्तं हि भगवता बादरायणेन जगत्सृष्टेलीलारस एव प्रयोजनामिति । तथा हि द्वितीयाध्याये तृतीयपादे जन्मजरामरणादिदुःखबहुलं जगन्मृजतोऽवससमस्तकामस्य परमात्मनः प्रवृत्तेः स्वार्थत्वपरार्थत्वासंमवात्प्रयोजनानुहेतौ शास्त्रस्य वृत्तेर्योगात्वृत्तिनोंपपद्यत इति 'न प्रयोजनवस्वात [ ब्र० सू० २ । १ । ३२ ] इति सूत्रेण पूर्वपक्षं कृत्वा 'लोकवतु लीलाकैवल्यम्' वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्बान्नथा हि दर्शयति 'न कर्माविभागादिति चेत्नानादित्त्वात्' 'उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च' 'सर्वधर्मोपपत्तेश्च' [ ब्र० सू० २ । १ । ३३-३७ ] इतिचतुष्टयं सूत्रैः सिद्धान्तितम् । तेषां चायमर्थः-यथा महाराजस्यापि केवलं लीलाप्रयोजना: कन्दुकादिक्रीडा एवं परमात्मनोऽपि केवलं लीलार्था जगत्सृष्टचादिप्रवृत्तिरिति लोकवदिति सूत्रस्यार्थः । नतु विषमं देवतिर्यङ्मनुष्यादि सृजतः परमात्मनो वैषम्यं प्रसजेत् । अतिचोरणरकादिसृष्टच निर्घृणत्वं च प्रसजेदिति चेत्न । तच्चकर्मानुसारेण कर्म्मसापेक्षतया सृजतो न पक्षपातादिप्रसक्तिः । 'साधुकारी साधुर्मवति पापकारी पापो भवति' ।

निमित्तमात्रं साधारणमित्यर्थः । सृज्यशक्तयः कर्माणीत्यर्थः । इति श्रुतिस्मृतिलक्षणं प्रमाणं दर्शयति । अतो वैषम्यनैर्घृण्ये नेति सूत्रस्य चार्थ उक्तः । नतु प्रलये जीवस्य ब्रह्मणो(ऽपि)विभागेन तदाश्रितानां च कर्मणामभावात्सर्गोऽपि स्वेच्छया तरतमभावपन्नं जगन्मृजतो वैषम्यादिकमपरीहायामिति 'न कर्माविभागादिति' सूत्रखण्डेन परि-

चोद्य 'नानादित्वात्' 'उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च' इति सूत्रखण्डेनेन परिहतम् । जीवानामनादित्वात्तद्वानि कर्मणामपि सत्त्वात्तत्र वैषम्यादिप्रसङ्गः । न च जीवानामनादित्ये प्रलये 'सदेव सौम्येदमग्र आसीत् ' इत्यविभक्तनामरूपतयाडमेदकाकारस्फुरणमात्रेणाविभागव्यवहारोपपत्तेः । तदनादित्यं च श्रुतिस्मृतिषूपपलभ्यते-'न जायते म्रियते वा विपश्चित्' । प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्धि नित्यविभूतिनात्युभावपि [गी० १३।१९] इति सूत्रार्थः । 'सर्वधर्मैःपपत्तेश्वर' [बृ० सू० २१११३५] प्रधानादिसंशावितानामपि सृष्ट्युपयुक्तसार्वज्ञ्यसर्वशक्तितवादिसकलधर्माणां परमात्मन्येवोपपत्तेश्व परमात्मैव जगत्कारणामिति सूत्रेऽप्यालप्रयोज्यत्वं स्थितम् । अतः सोडचर्चन्नचरवितस्प्योक्क एवार्थः । तस्यार्चन् आपोऽजायन्त ।

अर्चन्: प्रीणनाय प्रवृत्तस्य परमात्मनः सकाशादाप उत्पन्ना इत्यर्थः । तत्र चापां प्राधान्याद् 'एको ह वै नारायणः' इत्युपक्रम्य ता इमा आप इति श्रुते: । अर्चन् वें मेँ कम्भूदान्ते ।

वैशब्दोऽवधारणे । अर्चनप्रवृत्ताय मह्यं कं जलम्भूति स परमात्माडमन्यतेत्यर्थः ।

तदेवाकस्यार्कत्वम् ।

यस्माद्द्रेतोरेकममन्यतात एताहशमननमेवार्कशब्दिततस्य परमात्मनोऽर्कशब्दप्रवृत्तौ निमित्तमित्यर्थः । अर्कशब्दिततस्य च परमात्मनोऽर्कों वाजसनः शुङ्गीति भगवन्नामसहस्रपाठादिति द्रष्टव्यम् । एतत्सर्वं व्याख्यानाधिकरणे व्यासैरः स्पष्टमुक्तम् ।

नामानिरुक्तिरनस्य फलमाह—

कं ह वा अस्मै भवति य एवं वेदर्कस्यार्कत्वं वेद ॥ ९ ॥

वैशब्दोऽवधारणे सुखमेवेत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ९ ॥

अणडस्य भगवदात्मकमूर्तपरिणामत्वं वचुुमपां भगवदात्मकत्वमाह—

आपो वा अर्कः ।

आपोऽर्कशब्दितभगवदात्मिका इत्यर्थः ।

द्वितीयं ब्राह्मणम् २ ] बृहदारण्यकोपनिषत् ।

तददपाङ् शर आसीत् ।

दशमो मण्डांश इव मृतान्तरसंसृष्टानामपां यः शरः सारांश आसीत् ।

तत्समहन्यत ।

बाह्येन तेजसा पच्यमानं सत्संघातभावमापद्यत ।

मा ग्रिथिग्भवन् ।

तत इति शेषः । संहन्यमानेभ्यो भूतेभ्यः सा पृथिवीरूपादभवत् ।

तस्यामश्राम्यत ।

तस्यामण्डाकारेण परिणतायां पृथिव्यां सत्यामिति शेषः । मृत्युशब्दितः परमात्माश्राम्यत । अन्नं श्रान्तिशब्दः कारणलक्षणया यत्नपरः । अयततेत्यर्थः ।

तस्य श्रान्तस्य तमस्य तेजोरसो निरवर्तताथः ॥ २ ॥

परमात्मनः श्रान्तस्य कृतयत्नस्य तस्य सृष्ट्यकार्य पर्यालोचनवतः शरीरात्तेजःसारभूतोडग्रिनिर्वर्तत । एवंसेब व्यासार्विक्रम् ॥ ३ ॥

स एषाडडत्मानं व्यकुरुत ।

सोऽग्रिरातमानं त्रेधा व्यभजत् ।

आदित्यं तृतीयं वायूं तृतीयम् ।

अग्न्यादित्यवाय्वात्मना त्रेधा विभक्त इत्यर्थः । त्रयाणां मध्ये चित्यग्रिंशी वाय्वादित्यावंशाविति भावः । अग्निवाय्वपेक्षयाSSदित्यस्य तृतीयत्वम् ।

स एष प्राणत्रेधा विहितः ।

यथोेधा विभक्तोऽग्रिवाय्वादित्यात्मना वाग्विहित्यांक पृष्ठोदरि: स एष प्राणः परमात्ममेत्यर्थः । तत् तद्रूपत्वात् कर्तव्येति यावत् ।

य एषोडसिरक्न इत्यूत्तरत्राग्रवक्शब्दितपरमात्माध्यासस्य वक्ष्यमाणत्वादिति दृश्यते ।

तस्य प्राची दिक्शिरः ।

तस्यामेः शिरआदौ प्रागादिबुद्धिः कर्तव्येत्यर्थः । शिरसः प्राचीसंबन्धित्वात्तद्बुद्धिः कर्तव्या ।

निधित्वात्तद्बुद्धिः कर्तव्या । एवमुत्तरत्रापि दृश्यते ।

रङ्करामानुजविरचितप्रकाशिकोपेत- [ १प्रथमाध्याये-

असौ चासौ चेमौ।

ऐशान्याम्रेक्ष्यावीं वादू।

अथास्य प्रतीची दिग्पुच्छं।

पुच्छे प्रतीचीतद्बुद्धि: कर्तव्या। तत्संबंधित्वादिति भाव:।

असौ चासौ च सक्थ्या।

वायव्यनैऋृत्यौ सक्थिनी ऊरू इति यावत्। सक्थ्याविति छान्दस: प्रयोग:।

दक्षिणा चोदीची च पार्श्वे।

दक्षिणोत्तरपार्श्वे अपि दक्षिणोत्तरदिग्द्वयम्। तदिग्वर्तित्वादिति भाव:।

बौ: पृष्ठमन्तरिक्षमुदरमियमुर:।

इयं पृथिवीतलम्। शिर: स्पष्ठम्।

स एषोडप्सु प्रतिष्ठित:।

स एषोडमिरप्सु प्रतिष्ठित:। अप्सु प्रतिष्ठितत्वं चोक्तरीत्या तन्मूलोत्पत्तिकत्वादिति दृश्यम्।

यत्र क्वचौ तदेव प्रतितिष्ठति य एवं विद्वान्।

एवं विद्वानयत्र यत्र प्रदेशे तत्तत्र प्रतितिष्ठतिे प्रतिष्ठां लभत इत्यर्थ:।

॥ ३ ॥

एवमर्कप्राणशब्दितपरमात्मदृष्टिविशिष्टमहष्यमेधाज्ञप्तचित्याग्रिमृत्प्रस्तुतिकरणोपेतमुपवर्ण्योक्तवाक्यै: श्रुतिस्मृतिसंकरोऽत्र दृष्टिविशिष्ट प्रतिपादयितुमुपक्रमते—

सोडकामयत द्वितीयो म आत्मा जायेतोति स मन्सा वाचं मिथुनं समभवदर्शनायामृत्यु:।

पूर्वोक्त: संजिहीर्षुर्मृत्यु: पूर्वंसृष्टाग्रिरूपापेक्ष्याडडलमान्तरं जायतामिति संकल्पं कृतवान्। संकल्प्य च ऋज्यीळक्षणां वाचं मनसा मिथुनं इन्द्रिय-

मावं समभवत्संबावितवान्। रक्ष्यमाणप्रपञ्चपरिज्ञानाय।

नाम रूपं च मृतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवाडSदौ देवादीना᳚ चकार सः ॥

इति न्यायेन साक्षाद्द्रा चतुर्मुंखशरीरकतया मनसा कृत्यां पर्यालो- चितवानित्यर्थः :

तद्यद्रेत आसीत्स संवत्सरोऽभवत् ।

मनसा पर्यालोचनलक्षणसंभोगे यद्रेततो बीजं कारणमुत्पद्यते तदिमित्थं कर्तव्यमिति निश्चयात्मकं तेन संवत्सरलक्षणकालशरीरकः संवत्सरो विश्वकर्मा संवत्सरः प्रजापतिः प्रजापतिः संवत्सर इति संवत्स- राभिमानितया द्वितीय आत्माडSमवादित्यर्थः । यद्यपि संवत्सरकालयै- वाश्वमेधाङ्गत्वं न तद्भिमानिप्रजापतेःस्थाडपि तयोरमेवोपचारेण भूत-प्रवृत्त्युपपत्तिरिति वृत्त्यम् ।

न ह पुरा ततः संवत्सर आस ।

तत्सत्स्माकिञ्चिद्विमित्यं कर्तव्यमिति निश्चयरुपाद्रेतःशब्दितात्कारणात्कारण उदभवत् । सघ इति चापत् । सघ एव संवत्सरस्य आत्मा न भूत्वा द्वादशमासपरिणस्य संवत्सरस्य सघोनिष्पत्त्यसंमवादिति भावः ।

तमेतावन्तं कालमविभर्य्यावान्संवत्सरः ।

यावता कालेन संवत्सरः पूर्णोऽभवत् । तावन्तं कालं रेतःशब्दितकार- णाकारेणाबिमर्शनं कृतवानित्यर्थः । अभिमारति डुधृञ् धारणपोष- णयोरिति धातोर्लङि रुपम् ।

तमेतावतः कालस्य परस्तादसृजत ।

द्वादशमासेभ्यः पूर्णेभ्यः संवत्सररुपं द्वितीयमात्मानमसृजत । तं जातमभिव्याददात् ।

जातं संवत्सरमभिमुखीकृत्य व्याददात् । विशेष्य पुत्रत्वेन परिग्राह । स भाणमकरोत् ।

स संवत्सर आत्मा बालस्वभावत्वाद्वाचं णति शब्ङ्कमकरोत् । सैव वागभवत् ॥ ४ ॥

भूरादिमिर्याहातिलङ्पा वागभवदित्यर्थः । ॥ ४ ॥

स ऐक्षत ।

यदि वा इममभिमृश्स्ये कनीयोडन्नं करिष्य इति । यद्राहमिमं संवत्सरं सृष्ट्वाडऽत्मानं कृतकृत्यतयाSSमिमंसये तदाडन्न-मल्पीय एव स्यात् । अन्नव्यस्य मूयसोऽर्थेस्याSSभावात् ।

स तथा वाचा तेनाडडत्मनेदं सर्वमसृजत यदिदं किं च ।

स मृत्युस्तया वाचा संवत्सरात्मनिष्पादितया मूरादिलक्षणया वाचा तेनाडडत्मना संवत्सररूपेणाडSत्मना च निमित्तभूतेन यदिदं किं च तत्सर्वमसृजतेऽर्थः । स मूरिति व्याहरत् ।

आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वाः प्रसूतयः ।

इत्यादिना भूरादिशब्ददस्य सृष्ट्यमानप्रपञ्चहेतुत्वावगमात् । संवत्सराख्यकालस्यापि कार्यमात्रहेतुत्वाच्चेति भावः ।

यदि किं चेत्येतत्प्रपञ्च्यति—

ऋचो यजूंषि सामानि छन्दांसि यज्ञो न्रियेज्ञः पशून् । छन्दांसि गायत्र्यादीनि शिष्टं स्पष्टम् । ननु कस्य [ मिथुन ]-मूतया कथंमूगादीनां सृष्टिस्तेषां तदभिन्नत्वावादिति चेत् ।

युक्त्वावस्थाविशिष्टतय ऋगादीनामुत्पत्तिसंभवात् । सर्वप्रत्यक्षगोचर-रतया वा ।

स यददेवासृजत तत् तदुमाधियत ।

सृष्टं सर्वं संहरुमेच्छदित्यर्थः ।

सर्वं वा अन्नीति तददितेरदितित्वम् ।

अदितिशब्दवाच्यस्य परमात्मनः सर्वान्नकत्वादिदंलक्षणे मित्यर्थः ।

नामनिरुक्तिज्ञानस्य फलमाह—

सर्वस्यैतस्यात्मा भवति ।

अनुभविता भवति ।

सर्वमस्यात्नं भवति ।

अनुभाव्यं भवति ।

य एवमेतदितेरादितितवं वेद ॥ ५॥

न च भोक्त्वोक्तौ तत्प्रतिसंबन्धिन् इतरस्य भोग्यत्वं सिद्धंमिति तत्कथनवैयर्थ्यं शङ्कनीयम् । तद्वार्यार्थतया तप्तपन्नहपत्पेनादोषात् । एवमश्वमेधादिभूतयोरग्रिसंवत्सरयोः सृष्टिप्रकारादिकमुक्त्वाडश्वस्य सृष्टिप्रकारमश्वमेधनिर्वचनमश्वमेधो(ध) आदित्यदृष्टिं च वक्तुमारभते— सोऽकामयत ।

प्रजापतिशरीरेकः परमात्माडकामयत ।

भूयसा यज्ञेन भूयो यजेयेति ।

भूयसा महता यज्ञेन परमात्मानं भूयो मुहुर्मुहुर्यजेय । यद्वा मूः-शब्दो भूयवाची । भूमानं परमात्मानं यजेयेत्यर्थः । सोऽश्राम्यत् ।

महायज्ञसामध्यसत्या श्रान्त इवाभवत् । स तपोडप्युत ।

परमात्मानमुद्दिश्य तपश्रकारेत्यर्थः । तस्य श्रान्तस्य तपसः यशोवीर्यमुदकामतू । यशश्र वीर्यं च यशोवीर्यम् । यशोवीर्यशब्दार्थमाह— प्राणा वै यशोवीर्यम् ।

यशासो वीर्यस्य च प्राणायत्तत्वाद् यशोवीर्यमित्यर्थः । ततश्व यशोवीर्यमुदकामादित्यस्य प्राणा उदक्रामन्नित्यर्थः ।

तत्प्राणेभ्योऽकान्तेषु शरीरं श्वयितुमाधियत । उदक्रान्तेषु प्राणेषु तत्कायेऽचिच्छन्नतां गत्वा प्रविष्टम् ।

तस्य शरीर एव मन आसीत् ॥ ६ ॥

तस्य प्रजापते: शरीराद्विगंतस्यापि तस्मिन्नेव शरीरे मन आसीत् । मया त्वकं स्थूलं शरीरमुच्यून हेयमासीदीति शरीराविषय एव चिन्ता सर्वदा संवृत्तेत्यर्थः ।

सोऽकामयत । एवंचिन्ताविशिष्ट: प्रजापतिरेच्छत् ।

मेध्यं म इदृशं स्वादात्मन्व्यनेन स्वामिति ।

भदीयामिदं शरीरं यज्ञाहं स्यात् । अनेन च शरीरेणाहमात्मन्वी शारीरी स्यामिति । एवं संकल्प्य पुनरपि स प्राणः सन्ज्ञापतिः पुनस्तत्र प्रविष्ट इति भावः ।

ततोडश्वः समभवत् ।

प्रजापतिना पुनरनुप्रविष्टात्स्थूलशरीरादुपादानभूताद्वश्वरूपः सन्ज्ञापतिरुत्पन्न इत्यर्थः ।

यदश्वत्तन्मेध्यमभूदिति तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधत्वम् ।

यस्मात्कारणात्संज्ञापते: शरीरमुक्त्वान्तेषु अश्वयदृच्छूनं तत् एवामेध्यं चाभवत्तदेव पश्वादिश्वरूपं सन्मेध्यमभूत् । तत् एवंस्याश्वमेधस्य प्रजापतेरश्वमेधत्वम् । अश्वादित्यश्वः । मेधाहेतुर्वान्मेधः । यज्ञादपि यागद्रव्ययोगरमेधोपचारात्योक्तिरूपपद्यत इति दृष्टव्यम् । यागपरविदपि न दोषः । यज्ञार्थकमेधेनाऽऽद्यस्वरस्यान्निति वदन्ति ।

एष ह वा अश्वमेधो य एनमेवं वेद ।

य एनं पचं यथोक्तनिर्वचनं वेद स एवाश्वमेधवेचा नान्य इत्यर्थः । तमनवरुद्धयैवामन्यत ।

तमश्वरूपं पशुमनवरुद्धच्यावरोधनमकृत्वा संवत्सरमात्रमुत्सृष्टहवनधनमेव कृत्वा परमात्मानमननेन यक्ष्य इत्यमन्यतेत्यर्थः ।

तथै संवत्सरस्य परस्तादात्मन् आलभत । पशून् देवान् आाः प्रत्यौहत् ।

पूर्णे संवत्सरे प्रजापतिः स्वान्तर्यामिणे परमात्मनेदश्वालम्भं कृतवान् । इतराान्गाम्यारणयपचान्गीन्नादिदेवताभ्यः प्रतिविभज्याडलम्भतेऽर्थः ।

तस्मात्सर्वाविदैवत्यं प्राक्षितं प्राजापत्यमालभन्ते ।

तस्माद्वेतोरिदानीन्तना अपि यजमानाः सर्वदेवतासमष्टिभूतप्रजापतिरूपपरमात्मदेवताकत्वेन सर्वदेवताकं प्राक्षणपर्यन्तशिकरणादिसंस्कृतं प्रजापतिदेवताकमश्वमालमन्ते ।

एष ह वा अश्वमेधो य एष तपति । तपत आदित्यस्य हस्तिरश्वमेधे कर्तव्य इत्यर्थः ।

तत्र युक्तिमाह—

तस्य संवत्सर आत्मा ।

अश्वमेघशब्दितस्याश्वस्य संवत्सर आत्मा । अश्वस्य मेध्यस्येति पूर्वब्राह्मण उक्तत्वात्संवत्सरात्मकत्वं सिद्धरुम् । संवत्सरादिकालचक्रप्रवर्तकस्याप्यादित्यस्य संवत्सरात्मकत्वात्संवत्सरात्मक इत्यर्थः ।

अयमधिरर्कः ।

अयं चित्यामिरर्कः पूर्वमर्कशब्दनिरिष्टः परमात्मैत्यर्थः । तत्र तद्‌ध्यासः कर्तव्य इति यावत् ।

तत्र युक्तिं वक्ति—

तस्येमे लोका आत्मानः ।

तस्याध्यस्यमानस्य परमात्मनः स्वर्गाद्यालोका आत्मान इत्यर्थः ।

ध्यौः पृथमन्वारिक्षमुद्रमित्यादिना चित्याम्रे सर्वलोकशरीरकत्वस्य प्रतीपादितत्वा[द्दृ] लोकादिशरीरके चित्याग्रौ प्रतीके तादृशस्य परमात्मनोऽध्यासनमश्वस्य च ' संवत्सर आत्मा ' इत्युक्तत्वाच्चसिद्धमश्वमेधे संवत्सरात्मकादित्याध्यासनं च युज्यत इति भावः ।

तावेतावर्‌काश्वमेधौ ।

तावेतौ चित्याम्रौ अर्कशब्देनार्कमिरर्क इत्यर्कशब्दितौ अश्वमेधौ प्राप्युक्तौ अद्भुशमहिमशालिनावित्यर्थः ।

सो पुनरेकैव देवता भवति ।

अग्न्यश्वमेधाम्यामेताहशाहश्टिविशिष्टाभ्यां प्रीणनीया देवतैकैव भवति ।

सा केत्याशब्दूच्याडSह—

मृत्युरेव ।

परमात्मैवेत्यर्थः । यद्वा तावेतावरन्यक्श्वमेधावप्यप्यकाले मृत्युशब्दितः परमात्मैवेत्यर्थः ।

रङ्करामानुजविरचितप्रकाशिकोपेत- [ १प्रथमाध्याये-

एताहशानुसंधानविशिष्टाग्न्यश्वमेधयो: प्रयोजनमाह—

अपमृत्युं जयतीत्यर्थ: । नैनं मृत्यु: प्रामोति ।

एनं संसारो नाडडरोति इत्यर्थ: । ननु ब्रह्मज्ञानसंपत्या: संसारानिवृत्त: कथं ह्रटिविशिष्टचिद्यग्न्यश्वमेधसाध्य[स्व]मित्यनाडडह—

मृत्युरस्माडडत्यां भवति ।

मृत्यु: परमामाडस्याश्वमेधस्य नुष्टातुरात्मा भवति । आत्मत्वेनाव-

गतो भवतीत्यर्थ: । नित्यसिद्धस्यास्माडडत्मत्वसाधत्वात् । ततश्वाग्न्यश्व-

मेधयोरुह्यात्मिकत्वावगमद्धारा संसारानिवृचिहेतुत्वमुपपद्यत इति भाव: ।

एतासां देवनानामेको भवति ॥ ७ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि प्रथमाध्यायस्य

द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ २ ॥

अमीनद्वादिसायुज्यकामस्य तदपि भवतीत्यर्थ: ॥ ७ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषट्काशिकायां प्रथमाध्यायस्य

द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ २ ॥

कर्मोऽद्भूतोत्रातरे मुख्यप्राणहर्डिं विधानुमाख्यायिकामाह—

द्वया ह वै प्राजापत्या देवाश्वासुराश्व ।

हशब्दो वृत्तार्थस्मरणे । प्रजापते: पत्यान्नि प्राजापत्याः । द्वित्या-

दित्यादित्य ० [पा० सू० ४ । १ । ८५] इत्यादिनाडपत्यार्थे णयप्रत्यय: । द्वया

द्विविधा द्विपकारा इत्यर्थ: । 'द्वित्रिभ्यां तयस्यायज्वा' [पा० सू० ५ ।

२ । ४३ ] इत्यच्प्रत्यय: । के ते देवाश्वासुराश्व ।

तत: कनीयसा एव देवा ज्यायसा असुराः ।

ततस्त्रेतेर्थ: । देवाः कनीयांसोडल्पीयांस: । कनीयसा इति स्वार्थेडण् । ज्यायसा अशुरा ज्यायांसो भूयांस: । 'भूयांसोडसुरा' इति श्रुत्यन्तरात् ।

तृतीयं ब्राह्मणम् ३ ] बृहदारण्यकोपनिषत् ।

१७

त एषु लोकेषस्पर्धन्त ।

परस्परविजिगीषां कृतवन्तः ।

ते ह देवा ऊचुः ।

स्पष्टोऽर्थः । हन्तासुरान्प्रज्ञा उद्घाटयितव्योऽनेति ॥ ५ ॥

हन्तेत्यसुरविजयोपायदर्शनजहर्ष । अन्नोद्रीथशब्द उद्घाटत्रपरः । उत्त-स्त्रोदातुरेवाध्यस्तप्राणभासव्योपास्यत्वप्रतीते: । ' त्वं न उद्घाटय ' उद्घाटनादुपेयन्वित्युक्ततत्र बहुकृत्व उद्घाटत्रशब्दस्याभ्यस्यमाणतया तद्नुरोधेन प्रकारमस्यस्यास्याज्युद्रीथशब्ददस्य लक्षणयोद्घाटत्रपरत्वस्य वक्तव्यत्वात । सति बाधके कर्मवाचिशब्दस्य लक्षणया कर्तृपरत्वस्य युक्तत्वात । यद्वा भगवता भाष्यकृता, ' अन्यथात्वं शब्दात् ।' [ बृ० सू० ३ । ३ । ६ ] इत्यधरणे नचोद्घाटतुरुपास्यत्व उद्घ्रीथेनेत्युपक्रमविरोध: शाङ्कनीयः । उद्घ्रीथस्योद्घाटनकर्मसुतस्यावश्यापेक्षितत्वात्तस्यापि परंपरयाभावाव्यधिकृत्य प्राति हेतुत्वादिति भोक्तृत्वाविच्छेदत्प्रकाशिकायां बृहदारण्यकेडध्यस्तप्राणभावस्योद्घाटतुरुपास्यत्व उपक्रमविरोध इत्याशाङ्क्य न ह्युपक्रमाधिकरण उपक्रमानवगतंसुपसंहारावगतं स्वाज्यमित्युक्तं स्वीक्रियते । उद्घ्रीथेनात्ययामेत्युद्घाटतुग्रीयमानोद्रीथे तात्पर्यमित्युक्तत्वाच्च नोद्रीथशब्दस्यादौत्रलक्षकत्वम् । अपि तु उद्घ्रीथ उद्घाटत्वविशेषणमूतोद्री-थपरः । न तु ' तद्र देवाः उद्घ्रीथमजुहुरनेनैनानमिमविष्यामः ' [ छा० १ । २ । १ ] इति छान्दयोग्यगतोद्घ्रीथशब्दवत्स्वतन्नोद्रीथपर इति वदन्ति ॥ ५ ॥

ते ह वाचमूचुस्त्वं न उद्घाटय ।

त्वं न उद्घाटा मवेतिं वाग्भिमानिनीनां देवतां प्रार्थितवन्तः । तथोति तेभ्यो वागुद्गायत् ।

तथेत्यड्गीकृत्य तेभ्यो देवेभ्यो वागुद्ग्रानं कृतवती । ह्रासिविधिप्रकरणस्वात्, आदित्यादिमतयश्राद्धू उपपत्तेः । [ बृ० सू० ४ । १ । ६ ] इति न्यायेन कृतवद्रभूतोद्घाटतु वाग्होत्रं कृतवन्त इत्यर्थः ।

यो वाचि भोगस्तं देवेभ्य आगायन्नेवत्कल्याणं वदति तदात्मने ।

वाचि निमित्त यो भोगो गानादिजन्मा यः सुखानुमवस्तं भोगं देवेभ्य आगायत । देवांनां भोगमुद्दिश्याडडमायत । गानं कृतवती । गानंन देवांनां भोगं संपादितवतीति यावत् । तद्विदुरनेन वै न उद्दात्राडत्येष्यन्तीति ।

असुरा आविदर्जातवन्त इत्यर्थः । किमिति । अनन वाग्रूपेणोदात्रानोड्स्मान्त्येष्यन्ति जेष्यन्ति ।

तमभिद्रुत्य पाप्मनाडविध्यन् ।

तमुद्धातरमभिद्रुत्य शीघ्रं प्राप्य पाप्मनाडविध्यन्पापेन संयोजितवन्तः ।

यः स पाप्मा तदेव त्वनृतवदनसाधनमूत् स तु यदेवेदमप्रतिरूपमनुचिन्तं [ ह्लीलानृतपैशुन्यादि ]वदति स एव तदूप एव स पाप्मेत्यर्थः । अयं भावः-आसुरा वागिन्द्रियं क्रोधोत्पादनद्वारां परेषामतिवाडपेषुन्या-दिदूपितमकुर्वाणित्वर्यः ॥ २ ॥

अथ ह प्राणमूचुस्वं न उद्व्रायेतित तथोति तेभ्यः प्राण उद्गायाथः प्राणे भोगस्तं देवेभ्य आगायचत्कल्याणं जिघ्राति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न उद्दात्राडत्येष्यन्तीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाडविध्यन्स यः स पाप्मा ॥ ३ ॥

अथ ह चक्षुरुशुस्वं न उद्व्रायेतित तथोति तेभ्यश्चक्षुरुदगायत । यश्चक्षुषि भोगस्तं देवेभ्य उद्गायथत्कल्याणं पश्यति तदात्मने । ते विदु-

रनेन वै न उद्वात्राडत्येष्यन्तीति तमाभिद्रुत्य पाप्मनाडविध्यन्स यः स पाप्मा यदेवेदमप- तिरपं पश्यति स एव स पाप्मा ॥ ४ ॥

अथ ह श्रोत्रमूचुस्वं न उद्वायेतित तथेतित तेभ्यः श्रोत्रमुदगायीत् श्रौत्रे मोग्रस्त देवेभ्य आगायघत्कल्याणं शृणोति तदात्मने । ते विदुरनेन वै न उद्वात्राडत्येष्यन्तीति तमाभिद्रुत्य पाप्मनाडविध्यन्स यः स पाप्मा यदे- वेदमपतिरूपं शृणोति स एव स पाप्मा॥५॥

अथ ह मन ऊचुस्वं न उद्वायेतित तथेतित तेभ्यो मन उदगाययो मनसि भोगस्तं देवेभ्य आगायघत्कल्याणं संकल्पयति तदात्मने । ते विदुरनेन वै उद्वात्राडत्येष्यन्तीति तमभि- द्रुत्य पाप्मनाडविध्यन्स यः स पाप्मा यदे- वेदमपतिरूपं संकल्पयति स एव स पाप्मा ।

पूर्ववस्स्थः ।

उक्तमर्थ निगमयति—

एवमु खल्वेता देवताः पाप्मभिरूपासृजन् ।

एवमेव खलु कृत्येत्या देवताः पाप्मभिरृकृतवद्भिर्दृष्टदर्शनौकपाःसृज- न्दूपगतवन्तः ।

एवमेताः पाप्मनाडविध्यन् ॥ ६ ॥

एवमुक्त्या रीत्याडसुरा एता वागादिदेवताः पाप्मनाडविध्यन् । अनृतादिपाप्मना वेधनं कृतवन्तः ॥ ६ ॥

१ आनन्दाश्रमसस्यपुस्तके-मेना ।

अथा हेममासन्यं प्राणभूचुस्त्वं न उद्धरायेत् ।

आसन्यमास्यं मुख्यमित्यर्थः । यद्वाडडड्स्ये भव आसन्यः । आस्यशब्दस्य पदस्यादिना डसडसन्नावेशः । मुख्यामिति यावतं प्राणं देवा उक्तवन्तः स्वं न उद्धरायेत । स्पष्टोडर्थः ।

तेभ्य एष प्राण उद्गायति ।

उद्धराति मुख्यप्राणवृत्ति कृतवन्त इत्यर्थः । तथैव हि व्याख्यातं व्यासाच्चः ‘अन्यथात्वं शब्दात्’ [ बृ०सू० ३ । ३ । १६ ] इत्यधिकरणे ।

ते विदुरनेन वै न उद्धराडडत्म्यनतीति तमभिद्रुत्य पाप्मनाडवियत्सनू ।

व्यध ताडने तस्मात्सनि नेद्रू । आकिल्वान्न संप्रसारणम् ।

स यथाडSशमानमृत्या लोष्टो विध्वंसतेैवं हेतु विध्वंससमाना विष्वग्वो विनेशुः ।

यथाडSमचूर्णनाय प्रकृष्टो लोष्टः पांसुपिण्डोSमानं पाषाणमृत्या प्राप्य विध्वंसते चूर्णी मवेत्स हृटान्तो यथा तथाडध्यस्तमुख्यप्राणभा-वेदा डुपासनानिष्टान्देवान्माप्य विध्वंसमानाश्चूर्णीभवन्तो विष्वग्वो नानागतयो विनष्टा अमवन्त्वित्यर्थः ।

ततो देवा अभवन्तपराड्सुराः ।

ततः परं देवा देवा जाता ज्योतमानाः अमवन्त्वित्यर्थः । यद्वा देवा अभवन्त्वामलन्तेत्यर्थः । विजयिनोडमवान्ति वाडर्थः । असुरास्तु पराडमवन्तः पराभूता अमवन्तू ।

भवत्यात्मना पराडस्य दिशं ।

द्विषः शतुर्वी वचनम् । [वार्त्त०] इति कर्मणि षष्ठी । एनं प्रति द्वेषं कुर्व-च्छत्रुः पाप्मा च पराभूतो भवतीत्यर्थः ।

भातृव्यो भवति य एवं वेद ॥ ७ ॥

भवत्यात्मना पराडस्य द्विषन्भ्रातृव्यो भवति य एवं वेदेति शडुपरराज्यफलायोद्रीथे प्राणहर्षादिविहितेति भाष्यस्योपलक्षणतया पाप्मपराभव-स्पाडSत्मना भवतस्य च फलस्य प्रतिपादनस्य न विरोध इति दृश्यम् ।

यद्वाडस्य द्विप्राणब्रातृदृश्य आत्मना स्वात एव पराभवति पाप्मा च भवति निन्दादियुक्तश्र मवतीत्यर्थः ॥ ७ ॥

ते ह देवाः उचुः । क नु सोऽभूयो न इत्थमसंकलिति । यो मुख्यप्राणो नोडस्माकमित्यमुक्तरूपं शत्रुपरायजयमसक्त संयोजितवान् । घश्रेः सिचि व्यत्ययेनाडडत्त्मनेपदे 'झलो झलि' [पा० सू०८।२।२६] इति सिज्लोपः तस्य छान्दसन सिद्दत्वात्।ननु-द्वन्द्वान्नित्यनुनासिकलोपः कुत्वम् । यः संयोजितवान्स क नु कस्मिन्देशे प्रतिष्ठित इत्यूचुः संमन्त्रयांचकुरिति यावत् । एवं संमन्र्य दृढचुः । अयमास्येऽन्तरिति सोड्यास्यः ।

अन्तरास्येऽयमिति प्रत्यक्षतो हृ्टो यः प्राणः सोऽ्यास्यः । आङििरसोद्रज्ञानाऽहि रसः ॥ ८ ॥

अत आङिरसः ॥ ८ ॥

सा वा एषा देवता दूर्नाम दूरँ हस्स्या मृत्यु: । यस्मात्कारणादस्पा मुख्यप्राणरूपाया देवताया मृत्युर्दूरँ भवति तस्मात्प्राणस्य दूर्नामत्वमित्यर्थः । दूर्नामक्त्वेन प्राणविद्याया: फलमाह--

दूरँ है वा अस्मान्मृत्युर्भवति य एवं वेद ॥ ९ ॥

सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युम-पहत्य यचाडडसां दिशामन्तस्तद्भयांचकार । उद्दातरयध्यस्मै(स्पयो)पासिता मृत्युदूरवलेन दूर्नामिकेषा मुख्यप्राणरूपा देवता पूर्वमसुरैर्नृृतादिपाप्मभिः संयोजितां वागादिदेवतां मृत्यू मरणादिदुःखहेतुतया मृत्युशब्दितं पाप्मानमपहत्य वागादिदेवताभ्य आच्छिद्य यचाडडसां दिशामन्तर्दिगन्तप्रदेशस्तद्भयांचकार दूर्नामित्वा-दूर्नामित्यर्थः ।

तदासां पाप्मनो विन्यदधात् ।

आसां वागादिदेवतानां पाप्मनः पापानि विन्यदधाद्विशिष्य ति(नि)-धानं कृतवतीत्यर्थः ।

तस्मात्न जनमियात्रान्नान्नियात् ।

यस्मात्कारणात्प्रत्यन्तदेशानां वागादिदेवताताविनिर्मुक्तानृतादिलक्षणपापनिधानाश्रयतया म्लेच्छदेशन्वम् । अत एव तत् जनं जननमृत्पत्ति-मिति यावत् । अनन्तं मरणं च नेयान्न प्राप्नुयात् । तत् देश उत्पत्ति-मरणे अश्नोमने इति यावत् ।

नेतापप्मानं मृत्युमन्ववायानीति ॥ १० ॥

नेत्रैवेत्यर्थः । पाप्मानं मृत्युमन्ववायानि नानुगच्छेयमिति भीतः सन्नु-त्पत्तिमरणे तत् न प्राप्नुयात् । उत्पत्तिमरणे तादृशेौशे यथा न भवत-स्तथा यतेतेति यावत् ॥ १० ॥

सा वा एषा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्याथैनां मृत्युमत्यवहत् ॥ ११ ॥

एषा मुख्यप्राणदेवतैषां वागादिदेवतानां पाप्मानं मृत्यं तत् आच्छिद्य तदनन्तरमेना वागादिदेवता मृत्युमतीत्यावहत् । मृत्य्वाति-क्रान्तं स्वरूपं प्रापयति स्म ॥ ११ ॥

स वै वाचमेव प्रथमामत्यवहत् ।

स प्राणः प्रथमामितरदेवतात् मु प्रधानमूतां वाचमत्यवहत् । मृत्युमत्य-कामयदित्यर्थः ।

सा यदा मृत्युमत्यमुच्यत ।

मृत्योरतिमुक्ताड्वान्तमभुक्ताSSसीत् ।

सोऽभिरभवत् ।

तदैति शेषः । स इत्यग्न्यपेक्षया पुंलिङ्गनिर्देशः । यद्यापि वाग्मि-मानिनी देवता सर्वदाSSगिरेव तथाडव्यवगतदोषतयाSSग्रत[:] परादिप्रवृ-त्तिनिमित्तपौष्कल्यशालितयाSSड्मिरभवत् । अच्य रामस्य रामत्वाद्यादि-वदिति भावः ।

सोड्यमाग्निः परेण मृत्युंमतिक्रान्तो दीप्यते।

एवं मृत्युमतिक्रान्तोडमृन्निरस्तपापऋपमलतया मृत्युः परेण मृत्युपरस्ताद्दीप्यत इत्यर्थः। एवमुत्तरण्यापि दृश्यचम्॥१२॥

अथ प्राणमत्यवहत यदा मृत्युंमत्य-मुच्यते मुच्यते वायुंस्वसन्नोद्यं वायुः परेण मृत्युंमतिक्रान्तः पवते॥१३॥

अथ चक्षुरत्यवहतथवा मृत्युंमत्यमुच्यत स आदित्योऽभवत्सोडसावादित्यः परेण मृत्युंमतिक्रान्तस्तपति॥१४॥

अथ श्रोत्रमत्यवहतथदा मृत्युंमत्यमुच्यत ता दिशोऽ-भवस्ता इमा दिशः परेण मृत्युंमतिक्रान्ता॥१५॥

अत्र मान्तीति शेषः। दिक्शब्दो द्रव्यपरः॥१५॥

अथ मनोऽत्यवहतथदा मृत्युंमत्यमुच्यत स चन्द्रमाऽभवत्सोडसौ चन्द्रमाः परेण मृत्युंमतिक्रान्तो भात्येवं ह वा एनमेषा देवता मृत्युंमत्यवहति य एवं वेद॥१६॥

यः पुमान्वागाद्यैर्मनआद्यैर्देवतानामत्यवहनकं वेद तमेनमेषा प्राणदेवता मृत्युंमतिक्रामयतीत्यर्थः॥१६॥

यो वाचि मोदस्तं देवेम्य आगायतत्। यत्कल्याणं वदति तदात्मन्नीति यजमानगामफलङ्ग्यातिरक्तं कल्याणवदनादिकं यथो वागाद्या देवता आगायन्स्थथा प्राणोऽप्यात्मनेऽन्नाद्यमागायत। अन्नमत्तीत्यन्नादः। तस्य भावोऽन्नाद्यम्। आदिवृद्ध्यभावश्छान्दसः। अथवाडन्नं च तदाद्यं चात्रादनाहिं भक्षणाहिंमित्यर्थः। आगायाद्दानसामर्ध्येनाडSस्पयत्। संपादितवानित्यर्थः। यद्वि किंचात्रनमयतेनैनैव तदयते।

अन्नाद्शब्दः प्राणवाची। अद्यमानं सर्व प्राणेनैवाध्यत इत्यर्थः।

इहाने सत्येव प्राणः प्रतिष्ठितो भवतीत्यर्थः । तस्मादन्नरस्य प्राणाहारत्वादन्नादत्वं सिद्धमिति भावः ॥ १७ ॥

वागाद्यासते देवा: प्राणमनुवन । एतावद् इदं सर्वं यदन्नं तदात्मन्न आगासीत् नोडस्मिन्नन्नं आभजस्वेति । यदिदमन्नमास्ति एतावदै सर्वमिदं तत् ताहशमच मामात्मने स्वार्थमागासी: । वयं चान्नार्थिनोडन्नं विना स्थातुमशक्यत्वात् । तस्मात् तस्मिन्नन्ने डनु त्वन्नोगगनंतरं नोडस्मान् आभजस्व । आडीपदूर्थे । अन्तर्मां वितण्यर्थोडयं माजि मां जय । (आभाजयस्व) अल्पभागवत: कुर्वित्यर्थ: ।

वागाद्यासते देवा: प्राणमनुवन ।

एवमुक्त: प्राण: प्रत्याह—

ते वै मार्डाभिसंविशरति । शतेत्यपच्चीत् ।

ते वै तादृशा अन्रार्थिनो यूयं मा माममि अमित: संविशतोपविष्टेत्यबवीत् ।

तथेति त॒ समन्तं परिणयविशन्ति ।

वागाद्या देवतास्तेथेति प्रतिश्रुत्य समन्तात्परितो न्यविशन्त निविष्टा इत्यर्थ: । भागिनश्रामवन्निति भाव: ।

तस्मादन्नेनान्नमत्ति तेनैतास्तृप्यन्ति ।

तस्माद् द्वेतोरेन प्राणेन सहित: सश्रीवो यदन्नमत्ति तेनैवाऽन्नेन वागाद्यासृप्यन्ति । प्राणोऽन्नेनोडन्न्यायित यिता भवन्तीत्यर्थ: ।

एतद्वैदनस्य फलमाह—

एवं ह वा एन॑ स्वा अभिसंविशान्ति भर्ता स्वाना॑ श्रेष्ठ: । पुर एता भवत्यन्नादोडधिपतिर्य एवं वेद ।

यस्त्वेवमुपासते ताहशमेनं विद्वांसं यथा वागाद्या: प्राणस्य परितो निविष्टा एवं स्वा ज्ञातयोडमित: संविशान्ति परित उपासते स्वानां

ज्ञातीनां मर्ता पोषकः श्रेष्ठश्र पुर एताड्ये(गै)सरोड़नाद्रोडरोगग्रृहीगाम्र्रत-याड्मि(भि)मनाः(ता)नभोक्काडन्येषामधिपतिःश्र भवतीत्यर्थः।

य उ हैवंविद स वे(स)पु प्रति प्रति बुभू-षति न हैवांलं भार्येभ्यो भवति ।

एवंविदमेतादृशं प्राणविद्यानिष्ठं प्रति स वे(स)पु प्रति प्रतिमटः । छान्द्रसः सुलोपः । बुभूषति यावन्नालं भवति पुत्रकलत्रादिमरणोद्व्यससर्थो भवतीत्यर्थः ।

अथ य एवंतनुभवति यो वैतनु भार्या-न्भूषति स ऐवालं भार्येभ्यो भवति।१८।

अथशब्दः प्रकृतिमपेक्ष्यार्थान्तरपरत्वे । ज्ञातीनां मध्ये य एतं प्राण-विदमनुगतो भवति । यो वा एतं प्राणविदमनुसृत्य मार्यान्मृतद्वयान्पुत्र-कलत्रादीन्युभूषति मर्तुमिच्छति । मृतः सन्नि, 'उदृष्टपूर्वस्य' [पा० सू० ७।१।९०२] इत्युक्तस्वरम् । स ऐवालं भार्येभ्यो भवति ॥ १८ ॥

पूरवमुक्तमेवाचार्यस्यमाहिरसत्वं च विद्यासेतस्समापनञ्जये पनगह-सोडयास्प आङिरसोडज्ञानाङ् हि रसः प्राणो वा अज्ञानाङ् रसः ।

उक्त एवार्थः स्मारितः । पुनस्तमेवार्थी प्रसिद्धचोपपाद्यति—

प्राणो हि वा अज्ञानाङ् रसस्तस्मा-त्स्माच्छाद्ञात्प्राण उत्कामति तदेव तच्छुष्यत्येष हि वा अज्ञानाङ् रसः।१९।

यस्मात्प्राणो नामिङरसतत्त्वस्याङ्गिरसत्वं तस्माद्यस्माच्छरीरात्स्माच्छाद्ञात्प्राण उत्कामति तदेव तदङ्गं शुष्यति नीरसत्वादिति भावः ॥ १९ ॥

ऋष उ एव बृहस्पतिर्योंगवै बृहती तस्या ऋष पतिस्तस्मादु बृहस्पतिः । २० ।

उक्तार्थे । बृहस्पतिशब्द एतथ्यर्थः । तत्न हेतुः—चागवै बृहती । बृह-स्पतिश्रेष्ठ एवार्थः । तत्न हेतुः—

वागूपत्वादिति भावः । तादृशया वाच एव प्राणः पतिरिति रिति रक्षक इत्यर्थः । वागादिसतायास्तदधीनत्वादिति भावः ॥ २० ॥

तस्याच्छन्दसौ वागूपत्वादिति भावः । तादृशया वाच एव प्राणः पतिरिति रिति रक्षक इत्यर्थः । वागादिसतायास्तदधीनत्वादिति भावः ॥ २० ॥

एष उ एव व्राणस्पतिर्यों व्रातस्य एष पतिस्तस्मादु व्राणस्पति: ॥ २१ ॥

व्रह्मशब्दो वेदुपरः । शिष्टं पूर्ववत् ॥ २१ ॥

एष उ एव साम वाग्वै सामैष चामश्रेति तत्साम्नः सामत्वम् ।

एष उ एव वाग्विशिष्टो मुख्यप्राण एव साम स चामश्रेति सामशब्दानिर्वंचनात् । सेति क्रीडिडोः लुङ् तच्छब्देन वाक्परामृश्यते । अमत्यादिष्विति गमनार्थादमतेरः । अमति गच्छतीत्यमः प्राणः । तदुपपादयति-वाग्वै सामैष इति । प्रकारान्तरेण सामशब्दानिर्वचनमाह-

यद्वेव समः प्लुषिणा समो मशकैन समो नागेन सम एभिर्बिभौ लोकः समोऽनने सर्वण तस्मादेव साम ।

यद्वेव यत्, उ एवति च्छेदः । उशब्दो वार्थः । यस्मादेव वाक् प्लुषिणा पुत्निकाशरीरेण समो मशकशरीरेण समो हस्तिशरीरेण समोऽटिजीवभूतत्रैलोक्यशरीरकब्रह्मणः शरीरेणापि समः । यथा घटप्रदीपप्रमा तावन्मात्रव्याप्तिनी प्रासादप्रदीपप्रमा घटप्रदीपप्रमा च प्रासादप्रदीपप्रमा च प्राणोऽपि ब्रह्मादिपीलिकान्तशरीरेषु तत्-च्छरीरानुरूपं यावसिमच्देन समः । तस्मादेव व सामेत्यर्थः । एतदेव वाक्यमवलम्ब्य मुख्यप्राणस्य विमुतं पूर्वपक्षीकृत्येनिद्रियाणामिव मुख्यप्राणस्याद्युक्त्वानिर्वचनादिगुणत्वमिति प्राणपादे 'अनुग्रुष्ट [वो सू० शाङ्०] इति सूत्रेण सिद्धान्तितम् ।

एतज्ज्ञानस्य फलमाह-अश्रुते साम्नः सायुज्यं सलोकतां जयति य एवमेतत्साम वेद ॥२२॥

साम्नः समशब्दितस्य प्राणस्य सायुज्यं प्राणदेवतासमानलोकतामश्नुते सलोकतां मन्नुते सलोकतां जयति सालोक्यं प्राप्नोति । य एव वेद सामशब्दनिरीक्तिं सर्ववादनुसंधत्ते ॥ २२ ॥

एष उ वा उद्गीथः प्राणो वा उद्गीथ इदं सर्वमुक्तवद् वागेव गीथोऽथ गीथा चेति स उद्गीथः॥२३॥

एष उ वा एष एव वाक्प्राणसमुदाय उद्गीथ उद्गीथाख्यसामभावित-रित्यर्थः। तदुपपादयति—प्राणो वा उत्पाणेन हीदं सर्वमुक्तवद् घृत-मित्यर्थः॥ २३ ॥

तद्धापि बह्वद्रथ्यौकितायनेयो राजानं भक्षयित्नुवाच ।

तत् तत्र आख्यायिकेति शेषः। हशब्दः प्रसिद्धौ। आख्यायिकेऽपि प्रसिद्धा हीत्यर्थः। चैकितायनेयः। श्विकितस्य [गोत्रापत्यं चैकितिः। 'अत इञ्' [पा०सू० ४।१।९५] तस्यापत्यं युवा 'यत्त्रिश्रोश्र' [पा० सू० ४।१।१०१] इति फक्। तस्याड्डयनादेशः। चैकितायनस्यापत्यं चैकितायनेयः। चैकितायनेयो बह्वद्रथतनामा ऋषिः। राजानं सोमं भक्षयित्नुवाच ।

अन्यस्यायं राजा मूर्धानं विपातयतात् ।

अयं भक्ष्यमाणो राजाड्नस्य शिरः पातयतु ।

ननु किं तेनापराज्ञुमित्याशङ्क्याऽऽडडह—

यदितोऽयास्याड्डिरसोदन्येनोद्गायति ।

यस्मात्कारणादितोदस्मादयास्याड्डिरसो मुख्यप्राणादन्येन देवतान्तरेगोद्गायद्धान्ने कृतवान्। अयास्याङ्गिरसशब्दितमुख्यप्राणवेइनमन्तरेण देवतान्तरेष्टिहो यस्तूद्धापति तस्य सोमं पिबतो मूर्धा पतत्यर्थः। इतिशब्दो ब्रह्मादत्ववचःसमासौ।

वाचा चैवं स प्राणेन चोदगायेत्॥ २४ ॥

यस्माद्वेतोः सोमं पिबऊथपं कृत्वांसतस्माद्वहत्तोडयास्याङ्गिरस-शब्दितवाक्सहितप्राणवेदनमेव कृतवोद्वानं कृतवानिर्यः॥ २४ ॥

एतस्य प्रकृतस्य सामशब्दवाच्यस्य प्राणस्य यः स्वं वेद तस्य स्वं धनं भवति ।

एतस्य प्रकृतस्य सामशब्दवाच्यस्य प्राणस्य यः स्वं वेद तस्य स्वं धनं भवति ।

इति प्रथममतः प्रलोम्य शुश्रूषामुत्पाद्याऽSस्य—

तस्य वै स्वर एव स्वम् ।

स्वरः कण्ठध्वनि: ।

तस्मादार्त्विज्यं करिष्यान्वाचि स्वरमिच्छेत । ऋत्विजः कर्माडSर्त्विज्यम् । औद्गात्रादिकं करिष्यत्पति स्वरं कण्ठध्वनिमिच्छेत । इच्छतेति पदृत्वयस्यषष्ठचान्द्रसः । यथा कण्ठध्वनिनिर्मेवति तदुपायं मधुपिप्पलीसेवादिलक्षणं कुयादित्यर्थः । स तयां वाचा स्वरसंप्राप्त्याडSर्त्विज्यं कुर्वीतस्माद्वे स्वरवतं दिक्षन्त एव । तस्मात्स्वर एव साम्नः स्वं तस्माद्यज्ञे स्वरवत्मेव स्तोत्रं दिक्षन्ते जना इति शेषः ।

अथो यस्य स्वं भवति ।

यस्य स्वं धनमस्ति । अथोऽह्वे वाग्यज्ञस्योपक्रमे अत्यल्पविषयमुखच्यत स्वरवतं दिक्षन्त इति । यस्य यस्य स्वं धनमस्ति तं सर्वं दिक्षन्त इत्यर्थः । अतः स्वर एव स्वामिति निर्दिष्टस्वरतो दिक्षितत्वं युज्यत इत्यर्थः ।

सामस्वरे स्ववेदनस्य फलमाह—

भवति हस्त्य स्वं य एवमेतत्साम्नः स्वं वेद ॥ २५ ॥ स्पष्टोऽर्थः । तस्य हेतस्य साम्नो यः सुवर्ण वेद भवति हस्त्य सुवर्णम् । स्पष्टोऽर्थः ।

एवं फलप्रदर्शनेन शुश्रूषामुत्पाद्याऽSस्य—

तस्य वै स्वर एव सुवर्णस् ।

कृतप्रथमादिलक्षणं सप्तस्वरविदः स्वर एव सुवर्णं भूषणम् । सामस्वरे सुवर्णत्वज्ञानस्य फलमाह—

भवति हस्ति सुवर्ण य एवमेतत्साम्नः सुवर्ण वेद ॥ २६ ॥ स्पष्टोऽर्थः ।

तस्य हेतस्य साम्नो यः प्रतिष्ठां वेद प्रति ह तिष्ठति । एवं फलप्रदर्शनेन पूर्वं शुश्रूषामुत्पाद्यास्सह— तस्य वै वागेव प्रतिष्ठा ।

कुत इत्यत्राह— वाची हि खल्वेष एतस्माणः प्रतिष्ठो गीयते᳚डन्न इत्य हैक आहुः ॥ २७ ॥

एष मुख्यप्राणो वाची वागिन्द्रियस्थानमूर्तिजिह्वामूलादिस्थाने᳚पु प्रतिष्ठितः सन्नेतत्साम गीयते सामभावमापन्नःमुद्रात् इत्येक आहुः । उ᳛ब्दोऽडधरणे । पूर्व᳚त्रै᳚ह प्रतिष्ठिततिती᳚ प्राणस्याच᳚प्रतिष्ठितत्वो᳚क्के᳚व्वक्छब्दितजिह्वामूलादिम्रतिष्ठितत्वमेकीयमतमिति भावः ॥ २७ ॥

एवमुद्रातᳶप्राणविद्योपदे᳚शानन्तरमेव᳚भूतᳶ प्राणविदुद्धातᳶ प्रति प्रार्थनारूपाणां ब्र᳚ह्मलोकाभ्यारोहहेतुतया᳚डभ्यारोहᳶकथिता᳚नां मन्त्राणां प्रयोगकालं मन्त्रार्थं चाऽSह—

अभातः पवमानानामेवाध्यारोहः ।

वहिᳶपवमानसामध्यन्दिनपवमानारम्भवपवमानमेव᳚भिक्षाणा᳚ त्रयाणा᳚मेव पवमानानामम्यारोहमन्त्रा नेतरे᳚षामाप्र᳚ष्ठादि᳚स्तोत्राणा᳚मित्यर्थः । स वै खलु प्रस्तोता साम प्रस्तौति ।

यः साम प्रस्तौति स प्रस्तोतॄत्यर्थः ।

यदा प्रस्तौति तदैतानी यजूं᳚षि यजमानो जपेदित्यर्थः ।

तानी यजूं᳚षि पठाति—

अस्तो मा सद्मᳶमय तमसो मा ज्योतिᳶगमय मृत्योᳶर्माडमृतᳶ गमयेतिं । स यदाहास्तᳶ मा सᳶद्मᳶयेतᳶ मृत्युᳶर्वा असᳶत्सद्मृतᳶᳶ मृत्योᳶर्माडमृतᳶᳶ

मा मामᳶसतᳶ सद्मᳶय मृत्युᳶर्मृतᳶ गमय मृत्योᳶर्मृतᳶᳶ मा कुᳶर्वित्यर्थः । स यदाहाने᳚न मन्त्रेण य᳚त्प्रतिपाद्यमा᳚ह—

राडᳶडृत्या᳚मृतᳶᳶ कुᳶर्वित्यर्थः । स यदाहाने᳚न मन्त्रेण य᳚त्प्रतिपाद्यमा᳚ह— तदᳶमृतᳶᳶ मा कुᳶर्वित्येत᳚दहेत᳚प्यर्थः । एवमृत्तरᳶचापि दृश्यᳶमᳶ ।

तमसो मा ज्योतिर्‌गमयेत्यादि ।

अथ योनितरांस्त्रियां तत्रैवात्मनाडड्रोभोगायितुं ।

यस्मात्कारणात्क्रत्वादिष्वपि पवमानेभ्यो‌उद्धृतैस्तैर्भिर्यजुर्मन्त्रैर्यजमानेन स्वगतं फलं याचितोडतो यजमानगामिफलमुद्दिश्यैवाडडगायेत् ।

पवमानत्रयाद्‌भ्य तिरिक्तेष्वाज्यादिषु नवस्तोत्रेष्वात्मने स्वार्थमन्नाद्यमुद्दिश्यैवSSगायेत् ।

तस्मादु तेषु वरं वृणीत यं कामं कामयते तमू ।

तस्माद्व्रेतोः पवमानध्यतिरिक्तस्तोत्रेषु यं कामं कामयेत तं वरं वृणीत ।

स एष एवंविदुद्धाताडडत्मने वा यजमानाय वा यं कामं कामयते तमागायति ।

तमुद्दिश्याडडगायति । आगानेन तं संपादयतीत्यर्थः ।

पूर्वोक्तं तदेतत्पाणवेदतं लोकजिदेव ब्रह्मलोकसाधनमेव । न हैवालोकयताया आशास्ति य एवंवेतत्साम वेद ॥ ३८ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि प्रथमाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम् ।

सामशब्द‌निर्दिष्टमा‌डिरसत्वादिगुणविशिष्टं यो वेदं य उपास्ते सो‌डलोक्यताय लोक्यता लोकाहंता तदभावो‌डलोक्यता ब्रह्मलोकाहंत्वा-भावतो भीत्या न हैवाडडशाङ्कास्ति नैवाडडशास्ते साधनान्तरं नामिल-षति तस्य कृतार्थत्वादिति भावः ॥ ३८ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां प्रथमाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥

चतुर्थं ब्राझाणम् ४ ] वृहदारण्यकोपनिषत् । ३१

नारायणतदुपासनतत्यासीनां परमतस्र्वहितपुरुपार्थत्वं तत्सड्ग्रात्सन-[न्द्]दियोगीश्वरविषयलक्षणातिसृष्टे: सृष्टिविसृष्ट्यपेक्ष्याडतिशायित्वं च वडुमुपक्रमते— आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुपविध: ।

आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविध: । अस्य वाक्यस्य हेतुं जगद्ये सृष्टे: प्राक्पुरुषविध आत्मैवाऽऽसीत् । अस्य वाक्यस्य कारणवाक्यत्वादिति शङ्कते: ‘ स यो हेतुभि: वैद्यामर पुरुषविधं पुरुषे डन्त:प्रतिष्ठितं वेद । अन्वयं पुरुषविध:' इति पुरुषविधश-हदस्य भगवति प्रयुक्तत्वात् ।

पुरुषाकार इत्यर्थ: । अस्याऽऽत्मन: पुरुषविधत्वं चाऽऽत्मनन्द्रमयत्वं ज्ञापयति । ' आत्मन आकाश: संभूत: ।' [ तै० २ । १ ] इत्युपक्रम्य, ' अन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमय:' [ तै० २ । ५ ] इत्युक्त्वा तस्य पुरुषविधत्वप्रतिपादनादिति व्यासार्यै: सर्वव्याख्यानाधिकारणे ह्रुक्तम् ।

स पुरुषोऽन्वीक्ष्यान्वीक्ष्माण: साक्षात्कुरुत्वस्नानोदन्यं विमक्तं नोपियन्ते सृष्टे:प्राकमे:परं देव एको मघतामुक्तरासीदुप-पितामहवचिदचित्रपद्मासब परमात्मनोद्विमक्तत्वादिति भाव: ।

सोऽहमस्मीत्यग्रे व्याहरन्नतोऽहंनामाऽऽसवन् ।

अहमिति हिरण्यगर्भनाम । अहमभिमानाश्रयासृष्टिपुरुपाणां प्रथमत्वाद्विरणयगर्भस्य । उक्तं च मोक्षधर्मे मृगुमरद्वाजसंवादे— तस्मात्प्रज्ञातस्समवदद्धा वेदमयो निधि: ।

अहङ्कार इति स्यात: सर्वभूतात्मभूतकृत् ॥ इति ।

तस्माद्यमथ: । अहमस्मि, अहङ्कार: स्यां चतुर्मुख: स्वामिति संकल्पवाक्यं व्याजहार ततोडहंनाम चतुर्मुखोदभवत् ।

तस्मादप्येतर्हामान्त्रतोऽहमयमित्येवाग्र उक्त्वाडथान्यन्नाम प्रभूते यदस्य भवति ।

यस्माद्रेतोऽभंगवता प्रथमत्तश्रतुर्मुखेऽहंशब्द: प्रयुक्तस्तस्माद्वेतोरेतह-व्यस्मिन्नऽपि काले नचित्रपुसाऽऽड्मान्त्रतोऽयं जनोद्वमित्येवाग्र उक्त्वाडथान्यद्ववसथानद्ववस्य पित्रादिकृतं नाम भवति तद्वद्वति ।

१ अत्रस्मुदितपुस्तके—सोनु बी° ।

स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान्पाप्मनौषतस्मात्पुरुषः ।

स आत्मा यस्मात्सर्वस्मात्पूर्वो यस्माद्धेतोः सर्वान्पाप्मनौषद-दहत । उष् दाहे । तस्मात्पुरुषः । अत्र स इत्यनेन नाव्याहितस्याहं-नाम्नो ग्रहणमुच्यते । तस्य स्वयंकर्मवशयस्य सर्वपापप्रदाहकत्वाद-संबन्धादिति दृष्टव्यम् । सर्वकारणत्वे सति सर्वपापप्रदाहकत्वं पुरुषत्वप्राप्तिनिमित्तमिति भावः । पुरिसङ्घे शरीरेऽस्मिन्स्थायिनात्पुरुषो हरिः । शकारस्य शकारोडयं व्यत्ययेन प्रयुज्यत इति भगवद्साधारणपुरुषशब्द-नोपक्रमादियमुपनिषदारायणपरत्ववगन्तव्यम् । तद्वेदानस्य फलमाह—

औषति ह वै स तं योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति य एवं वेद ॥ १ ॥

एवं पुरुषत्वनिरुक्तिक्रमं निरन्तरमनुसंधत्ते स तमोषति दृंहति । कमित्यत्रSSह—योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति । यः पुमानस्मात्पुरुषविदः पूर्वो बुभूषति श्रेष्ठो मवितुमिच्छति श्रेष्ठो भूयामी (भवेयम्) तीच्छतीत्यर्थः । विजिगीषुं तिरस्करोतीति फडि( लि )तार्थः ॥ १ ॥

अहंनामा चतुर्मुखोऽबिमेत् ।

आत्मन एकाकितां हृद्याड्स्थानमथ-विट्टोड्भवदित्यर्थः । अत्र स इति न परमप्रकृतस्य परमात्मनः परामर्शः संबन्धादिति तस्यापहतपाप्मत्वेन मयसंबन्धाभावादिति दृष्टव्यम् ।

तस्मादेकाकी विभेति ।

अत एव हि लोकेड्यत्पत्न्यसहायो बिभेति ।

स हायमीक्षांचक्रे ।

हशब्दो वृत्तार्थस्मरणे । सोऽयं चतुर्मुख एवाचिन्तयादित्यर्थः ।

किमिति

मन्यदन्यन्नास्ति कस्माद्नु विभेति ।

यस्माद्वेतोर्मिच्छोडन्यत्प्रतिद्वन्द्री वास्तिवह नास्ति हुतोडहं बिभेमि ।

लोके हि प्रतिद्वन्द्विस्वरूपेडसहायत्वं भयहेतुः । तद्भावे त्वसहायतवं न भयहेतुरिति भावः ।

तत एवास्य भयं वीयाय ।

तत एव विवेकरुपाज्ञानाद्रस्य भयं वीतमित्यर्थः ।

उक्तमर्थं श्रुति: स्वयमेवानुमोदते—

कस्माद्धचेमोष्यद्वितीयादै भयं भवति ॥ २ ॥

द्वितीयस्यैव स्यहेतुत्वम् । तस्यैवाभावे कुतो भयं प्राप्स्यतीति भावः । हिरण्यगर्भस्यापि शरीरपरिग्रहानन्तरमेव भयं उत्पत्तेः शरीरित्वं कष्टमिति भावः । अन्नाद्वितसाक्षात्कारानन्तर्यं निःश्र्त्तमिति नार्थः । तथा सति आत्मरतेस्तस्योत्तरत्र नैव रेमे इत्यरतिरिरंसाप्रतिपादनविरोधः । प्रारब्धवशाद्वारतिरिंसानुवृत्तौ भयमपि तद्‌रशाल्कुतो नानुवर्त्तेत्यास्तां तावत् ॥ २ ॥

स वै नैव रेमे ।

इष्टार्थसंयोगजा प्रीती रतिः । तां न लब्धवानित्यर्थः । तस्मादेकाकी न रमते ।

यस्मादेकाकिनश्रुतुर्मुखस्य न रतिरत एवाध्यापि असहायस्य रतिं-नोंपलभ्यत इत्यर्थः ।

स द्वितीयमैच्छत् ।

स प्रजापतिर्‌द्वितीयं रन्तुमैच्छत् ।

सहितावानास यथा स्त्रीपुंमांसौ सम्परिष्वक्तौ । हशब्दो वृत्तार्थस्मरणे । यथा लोके स्त्रीपुंमांसौ रत्वर्थं सम्परिष्वक्तौ यत्परिमाणौ स्यातां स तत्परिमाणो विवृद्धो बहूवेल्यर्थः । स इमेवाड‌ऽत्मानं द्वेधाड‌पातयत् ।

स प्रजापतिरिं विवृद्धमात्मानं शरीरे द्वेधाड‌पातयत् ।

ततः पतिः पत्नी चाभवताम् ।

ततः पतिः पत्नी चाभवताम् ।

तत: पतनादेव [ पति ] पत्नीशब्दवाच्यौ दंपती अभवताम् ।

उक्तं च श्रीविष्णुपुराणे—

ब्रह्मणो‌ऽद्भ्योन्महाक्रोधार्द्रैलोक्यद्रवह्नकक्षम् । भुकुटीलकुटिलालत्तस्य ललाटाकोधदीपितात् ॥ समुत्पन्नस्तदा रुद्रो मध्याह्नार्कसमप्रभः । अर्धनारीनरवपुः प्रचण्डो‌ड‌ति‌शारीरवान् ॥

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेतान्- [ ?प्रथमाध्यायै- विमृजड्ढत्मानमित्युक्त्वा त [ तैवान्त ] दृंधे ततः । तथोक्तौडसौ द्विधा छ्रीत्वं पुरुषत्वं तथाडकरोत् ॥

श्रीभगवते च— कस्य रूपममूढेधा यत्कायममिचक्षते । तस्म्यां रूपविभागाम्यां यत्कायममिचक्षते ॥ इति ।

तस्मादिदमध्वृगलमिव स्व इति ह स्माहड्ढह याज्ञवल्क्यः । तस्माद्वेतोरिदं शरीरं स्वः स्वस्याडडत्मन इति यावत् । विभक्तिष्य- स्पयश्छान्दसः । विवाहात्यागर्धवृगलमिवार्थविवलमिवेति ह याज्ञ- वल्क्य आह स्मोक्तवान्।

तस्मादयमाशाः क्रिया पूर्यंत एव । यस्माद्विवाहात्यागर्धविदलं तस्मादेकांशो विवाहे सति क्रिया पूर्यंत । अर्धों वा एष आत्मनो यत्पत्नीतीति श्रुते ।

तां समभवन् ।

तां शतरूपामप्यात्मनो डुहितरं स प्रजापतिः समभवन्मैथुन्य(न)- मुपगतवान् । ततो मनुष्या अजायन्त ॥ ३ ॥

तस्मात्सं[ग]मान्मनुष्या उत्पन्नाः । उक्तं च विष्णुपुराणे— शतरूपां च तां नारीं तपोनिर्धूतकल्मषाम् । स्वायंभुवो मनुर्देवः पत्नीत्वे जगृहे प्रभुः ॥ ३ ॥ सो हेमपौक्षांचक्रे ।

सेयं शतरूपा कन्येत्थमार्चिन्तयत् । चिन्तापकारमाह— कथं नु माडडत्मन एव जनयित्वा संभवति । मा मामात्मन एवोत्पाद्योपगच्छतीति ।

हन्त तिरोऽसानीति । जात्यन्तरेण तिरोहिता भवानीतीक्षत्चा ।

चतुर्थं ब्राह्मणम् ४ ] बृहदारण्यकोपनिषत् ।

सा गौरभवत् ।

सा शतरूपा गौरभवत् । वृषभ इतरः ।

इतरो मनुवृंषभः पुंगवोदभूत । समभवद्देव ।

पुनरपि मैथुन्य(न)मुपगतवानित्यर्थः ।

स्पष्टोऽर्थः ।

ततो गावोदजायन्त ।

इतराडश्वाद्भवत् ।

वडवेतराडभवत् ।

अश्ववृष इतरः ।

इतरस्तु मनुः पुरुषोदभवदित्यर्थः । वृषभु सेचने । रेतः सेक्केत्यर्थः । गर्दभीतरा गर्दभ इतरस्ताड समे-

वाभवत्त एकशफमजायत ।

अश्वाश्वतरगर्दंभाद्या अजायन्त ।

अजेतराडभवदस्त इतरः ।

वस्तरच्छागः । शिंशं स्पष्टम् ।

अविरितरा मेष इतरस्तां ताः समेवादभवत् ।

तां तामिति वीप्सा । तामजां तामविं च समभवदिवेत्यर्थः ।

ततोऽजावयोदजायन्तैवमेव यदिदं किंच मिथु-

नमा पिपीलिकाभ्यस्तत्सर्वमसृजत ॥ ४ ॥

स्पष्टोऽर्थः ।

सोऽवेदहं वाव सृष्टिरस्म्यहं हीदं सर्वमसृक्षीति ।

यस्मादिदं सर्वं जगदसृक्षि सृष्टवानास्मि तस्मादहरेव सृष्टिः सृज्यत

इति सृष्टिरंगदुच्यते । अहमेव सृष्टिरिति स प्रजापतिरवेज्जातवा-

नित्यर्थः ।

ततः सृष्टिरभवत्।

यस्माद्द्रेतोः प्रजापतिरहमेव सृष्टिरित्यमेदोपचारणं सृष्टिशब्दं प्रयुक्तं ततः सृष्टिनामाऽभवदित्यर्थः ।

सृष्ट्या हि अस्यैतस्यां भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥

ये एवं सृष्टिनिरुक्तिं वेदं हि अस्य प्रजापतरतस्यां सृष्टौ मुख्यां मेचतीर्थे: ॥ ५ ॥

अथेत्यन्यमन्यत ।

अथेति मझलशब्दोचारणपूर्वकमभ्यमन्यत । स मुखाच्च योनेःस्त्रियां चाश्रिमसृजत तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरतः ।

फूत्कारनिर्मन्थनसाधनमुखहस्तात्कमुभयम् । अग्रेयोर्नित्यवादलोमकमन्तरतो डलोमकं लोमशून्यमित्यर्थः । योनिरन्तरतोऽलोमकत्वप्रसिद्धिं दर्शयति— अलोमका हि योनिरन्तरत: ।

स्पष्टोऽर्थ: । तदिदमाहुरसं यजामुं यजेत्येकैकं दैवमेत- स्मैव सा विस्तृष्टिरेष उ होव सर्वे देवाः । तस्माद्देतोर्यज्ञे याज्ञिका अमुं यजामुं यजेतिं एकैकं दैवमिन्द्रादिलक्षणमाहुः । एतस्य प्रजापतिरेव सा विस्तृष्टिंविविधृष्टिः । अत एव तत्सृष्टत्वादेव सर्वे देवा एष उ होवैष एव कार्यकारणयोर्मेदोपचार- तथोक्तिः ।

अथ यत्किंचेदमाद् तद्रेतसोडसृजत ।

यच्चेदं कार्यमाद् द्ववरूपं दृश्यते तद्रेतसोडसृजत । तद्रेतसः प्रजापति- रसृजतेत्यर्थः । 'शिश्नाद्देतो रेतंस आप:' इति श्रुते: तदु सोमः ।

त[द्वरूप]मिव सोमः सोमरसः ।

एतावद्वा इदं सर्वमन्नं चैवान्नादश्च । इदं कार्यजातमन्नमन्नादात्मकम् । सर्वस्य जगतोऽन्नान्नादात्मकत्वेऽमी-पोमात्मकत्वमित्याह—

सोम एवान्नमभिरन्नादः । सोमस्य मक्ष्यमाणत्वादन्नत्वम् । अमृतस्याहिकृतयाडन्नादित्वम् । अतो जगदन्नीषोमात्मकमिति भावः ।

सैषा ब्रह्मणोडतिसृष्टिः । यच्छ्रेयसो देवानसृजत ।

यद्यस्माच्छ्रेयानूर्ध्वरेताः सनन्ता(न्दा)दीनदेवानसृजत सैषा ब्रह्मणोडतिसृष्टिरिति । अतिशयिता सृष्टिरतिसृष्टिः । कथमतिशायितासृष्टिरित्याह—

अथ यन्मर्त्यः सन्नमृतानसृजत । प्रजापतिः स्वयम् मर्त्यः । सन्नाश्रयाभ्रया महत्स्वप्रज्ञियोगेनानुविद्धै-राग्यादिसंपन्नान् सुमुक्षून् सनन्ता(न्दा)दीनदेवानसृजत ।

तस्मादतिसृष्टिरतिसृष्ट्यां हि स्यै-तस्यां भवति य एवं वेद ॥ ६॥

य एवं वेदैवं प्रकरणज्ञानवानेतस्यामृतिसृष्टौ मुख्ये भवतीत्यर्थः ॥६॥

ननु ‘आत्मैवेदमग्र आसीत्’ [बृ० १।४।१] इत्ययुक्तकम् । ब्रह्मणो मर्त्यं[त्वे] तत्रोक्तानाममर्त्यत्वं सनन्दनादितवे लिङ्गं ज्ञायत इत्युक्तं ‘यदिदं किंच मिथुनमा पिपीलिकाभ्यस्तत्सर्वमसृजत’ [बृ० १।४।४] इति सृष्टतया निर्देशात्तु निश्चितं मिथुनादिकृत्य प्रपञ्चस्येहाङ्गत्वेनाडडत्मनि-ज्ञत्वेनाडत्मैवेदमग्र आसीदिति वाक्यमयुक्तत्वादित्याशङ्क्येदमादिनामह-पदार्थमपि ब्रह्मण एव तस्याडडत्मवेदमग्र आसीदित्यात्मशब्दवाच्यः सूक्ष्माचिदचिद्विशिष्टबह्माभेद उपपद्यत इत्येतदर्थों ग्रन्थसंर्दभ आरभ्यते—

तद्वेदं तर्ह्याकृतमासीत् । तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियत ।

हशब्दो वृत्तार्थस्मरणे । तदिदं मिथुनादिलक्षणं जगत्ताहिं तदा सृष्टे: प्रागव्याकृतमासीत् । अव्यक्तशरीरकं ब्रह्माडSसीदित्यर्थः । नामरूपाभ्यां प्रागव्याकृतमासीत् ।

न ह्याकृतिमिति श्रुतत्वाद् व्याकृतशब्दवाच्यस्याव्यक्तवचनत्वात् । अव्यक्तत्वं च नामरूपविविक्तत्वादनभिव्यक्तत्वम् । अविकृतशब्दस्य तद्व्यतिरिकब्रह्मपरत्वे युक्तिः सन्नतरमेव स्पष्टयिष्यते । तद् व्याकृतशरीरकं ब्रह्म । नामरूपाभ्यामितीथंभावे तृतीया । नामरूपवत्त्वया व्याकृतमासीत् । वि-आकृत्यामुपसर्गाभ्यां विविच्य समन्तात्कृतमासीदित्यर्थः ।

तदेव दर्शयति—

असौनामाडयमिदंरूप इति ।

देवमनुष्यादिनामकरचरणादिरूपवानित्येवं व्याक्रियतेत्यर्थः । असौनामेति छान्दसोडलुक् । अदःसोनाम इति वक्तव्येऽसौ नाम इति लिड्गव्यत्ययच्छान्दसः । ततश्र नामरूपववस्वमध्याकृतशब्ददितस्य ब्रह्मणः सिद्धमिति सर्वाणी नामानि तत्सृष्टिनिमित्तमित्तानि च रूपाणि तदीपान्येव । अत इदमादिशब्दैरपि तस्यैव निर्देशसंभवादाल्मैवेदमग्र आसीदित्यमेदनिर्देशो नानुपपत्तिरिति भावः । नामरूपाभ्यामेवेत्यत्रैवकारो मिन्नक्रमः । तदेव नामरूपाभ्यां स्वयमेव व्याक्रियतेत्यर्थः । व्याक्रियतेत्यत्र कर्मकर्तरि लकारः । कर्त्रन्तराक्षेपे गौरवात् । 'तदात्मानं स्वयमकुरुत' [तै०२।१९] इत्थनेनैकार्थ्यात् । उक्तं च भगवता भाष्यकारैः—तदेवाविभक्तनामरूपं ब्रह्म सर्वज्ञं सत्यसंकल्पं स्वेनैव विमक्तनामरूपं स्वयमेव व्याक्रियतेत्युच्यते इति । नन्वव्याकृतमासीदिति कप्रत्ययस्य कर्मार्थकत्वमेव वक्तव्यं न तु कर्मकर्त्रर्थकत्वम् । न च कर्मकर्त्रपि कर्मवद्धावेन कप्रत्ययसिद्धिरस्त्वति वाच्यम् । लातस्य यः करणे तुल्यक्रियः कर्ता तस्यैव कर्मवद्धावि-धानात्कृतकत्कस्स्वर्येषु कर्मवद्भावाववादवश्यं कर्मणि एव कप्रत्ययः । ततश्र तदैकृत्याय व्याक्रियतेत्यत्रापि कर्मणि एव लकारोऽस्ति चेन्न । एकारणे कर्त्तरिग्यवच्छेदद्वार्तिकेर्न्तराक्षेप गौरवादिति व्याक्रियतेतद्लको-रस्य कर्मकर्तर्याव्युपगन्तव्यत्वात् ।

नन्वात्मनश्र कथं देवमनुष्यादिनामरूपवत्त्वम् । देवमनुष्यादिशरीरे तस्यावर्तमानत्वादिति मां शबदूां व्यावर्तयति—

स एष इह प्रविष्टः । आ नखाग्रेभ्यः ।

अन्तयामिरूपेणोति शेषः ।

चतुर्थे ब्राह्मणम् ४ ] बृहदारण्यकोपनिषत् ।

तत्र वृत्तान्तमाह—

मथाऽऽक्षुरः क्षुरधानेऽवहितः स्याद्दिशंभरः वा विशंभरकुलाये ।

क्षुरो धीयते ऽस्मिन्निति क्षुरधानं क्षुरधानं क्षुरकोशस्तस्मिन्निह्यथा क्षुरोडवहितः प्रविट्टो विश्वं बिमर्ति वैश्वानराग्न्यादिरूपेणोति विश्वंभरोडग्रिस्स्तस्मिन्कुलाये नीडे दारुणीकृत इत्यावत्त् ।

तं न पश्यति अचतत्थो हि सः ।

यस्तिलतैलवत्सर्वस्वरूपपच्यां परमात्मानं न पश्यति सोऽकृतक्षोडपू-र्णस्वरूपोऽसक्तकल्प इति यावत्त् ।

परमात्मन एवं सर्वनामरूपवस्त्वमुपपाद्यति—

प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति । वदन्वाक्पश्यश्श्रक्शुः श्रृणवन्नश्रोत्रं मन्वानो मनस्तान्यस्पैतानी कर्मनामान्येव ।

प्राणनक्रियाकुर्वन्न्प्राणनामा भवति वदनक्रियाकुर्वन्न्वाग्नामा भवति । पश्यति इति हि चक्षुः । श्रृण्वति इति हि श्रोत्रम् । मनुत इति मनः । तान्येतानि प्राणादीनी नामानि पाचकलावकादिवक्तकर्मनामान्येवास्यान्तःप्रविष्टस्य नारायणस्यैव ।

इदं च वाक्यं ‘ कारणत्वेन चाडकाशादिषु ‘ इत्यधिकारणे समन्वयध्याये चिन्तितम् । तथा ‘ सदेव सोम्येदमग्र आसीत् ।’ [ छा० ६ । २ । १] इति कचित्सत्पूर्विका सृष्टिराम्नायते । ‘ असद्वा इदमग्र आसीत् ’ [तै०२।७।१] इति कचित्सत्पूर्विका ।

अतो वेदान्तेषु सहुरुप्यस्थितेर्यगतो ब्रह्मैककारणत्वं न निश्रितं शक्यम् । ‘तद्बेदं तर्ह्याकृतमासीच्च्छामरूपा-स्या व्याक्रियत’ इत्यव्याकृतकर्तकसदेहास्मात्ताया; सांव्यस्मृत्यनिरोधित्व-प्रधानमेव जगत्कारणम् ।

ईक्षणाद्यो गौणा नेतव्यौ इति पूर्वपक्षे प्राप्ते ‘ कारणत्वेन चाडकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ‘ [बृ० सू० १।४।१४] ‘ समाकर्षात् ‘ [बृ०सू०१४१५]इति सूत्राभ्यां सिद्धान्तितम् । ‘ जन्माद्यस्य यतः ‘ इत्यादिसूत्रेषु प्रतिपादितं सर्वं सत्यसंकल्पं ब्रह्म यथाव्यपदिष्ट-मित्युच्यते तस्यैवाडSत्मन आकाशः संभूतः [ तै० २११ ] इत्यादि-वाक्यैः श्र्वानाश्रादि(सन आ)काशादिकारणत्वेनोक्तेः ।

‘ असद्वा इदमग्र आसीत् ‘ इत्यच ‘ सोऽकामयत ‘ [ बृ० १ । २ । ७]

इति प्रकृतस्य ब्रह्मण एव ‘तद्रप्येष श्लोको भवति’ [तै० २ । ९ ] इति समाकृष्य ‘ सद्द्रा इदमग्र आसोत्’ इत्यविमानादसच्छब्दः सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टपरः । तद्रेदं तह्यैव्या‌कृतमासीत्‌्यापि अव्याकृतस्य ‘स एव इह प्रविश आनखाग्रेभ्यः । परं श्रश्रु:' इत्यादिनोत्तरत्र समाकृष्यमाणत्वादीनामचेतनडमावादिव्याकृतशब्दो‌डव्याकृतशब्दिता-व्यक्तशरीरकपरमार्त्सपर ऐकत्यर्थ इति निश्चितम् । तथा सांख्यस्मृतिश्रुतानुरोधाद्व्येति श्रुतिपादे ‘ स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेत्‌नान्यस्मुस्थितम् । ‘तत्र हि सदेव सोम्येदमग्र आसोत् ।’ [तै० २ । ७ । १] ‘ असद्रा इदमग्र आसीत् ।’ [तै० २ । ७ । १] तद्रेदं तह्यैव्या‌कृतमासीत् इत्येवंरूप-श्रुतीनां परस्परविरुद्धार्थतया प्रतीममानानां स्वतःस‌द्धर्थनिर्णयासमर्थानां

तत्त्वप्रतिपादकसर्वज्ञकपिलस्मृत्यनुसारेणैवार्थो निर्णीतच्यः । इतरथा सांख्यस्मृतिरेवादिस्मृतित्वात्कर्मस्वरूपेऽप्यवकाशात्तद्वदोषः प्रसज्येतोति पूर्वपक्षं कृत्वा ‘यद्रेद किं च मनुरवदत्‌ तदेषमु’ इति श्रुति-प्रतिपादितग्रामाणयानां श्रुतिविरुद्धार्थानां मूयसीनां मन्वादिस्मृतोनां प्राधान्यकारणवशादेव नावकाश इत्य असादृश्यया एकस्या: सांख्यस्मृतिरेवानादरणीयत्वमुचितम् । मन्वादिस्मृतयो हि ऐककण्ठचैन सर्वसङ्ं परमात्मानमभिदधति । यथाऽऽह मनुः-

आसीदिदं तमोभूतमित्यारम्भ-

ततः स्वयन्मूर्तिमगवानव्यक्तो व्यक्झ्ययान्तरिदम् । महाभूतादिवृत्तौजः प्रादुरासीत्तमोनुदः । सोऽभिध्याय शरीरात्मस्वात्मसृक्ष्यैविविधाः प्रजाः । अप एव ससर्जाड्डदौ तासु वीर्यमवासृजत् ।। इति ।

भगवद्गीतासु च—

अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा । अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।। इति ।

महाभारते च—

कुतः सृष्टमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । प्रलये च कमप्येति तन्मे ब्रूहि पितामह ।।

इति पृष्ट आह-नारायणो जगन्मूर्तिरनन्नात्मा सनातन इति । तथा तस्माददृश्यक्तमूर्त्तिम्रिगुणां द्विजसत्तम । इति । अदृश्यक्तं पुरुषे व्रह्माश्रिक्रिये संप्रलीयते इति च । आह भगवन्‌पराशरः—विष्णोः सकाशादुदमूतं जगत्त्रैव च स्थितम् । स्थितिसंयमकर्त्ताडसौ जगतोऽस्य जगच्च स इति । आह चास्सपस्तम्बः—पृः प्राणिनः सर्व एव गुहाशयस्य विहन्यमानस्य विकल्मषस्येत्यारम्य 'तस्मात्काया: प्रभवन्ति सर्वे समुदं शाश्वतकः स निन्ये' इति । न च मन्वादिस्मृतितीनां कर्मस्वरूपे साक्षात्कृत्यं कर्मोराध्यपरमात्मस्वरूपेपि तात्पर्य्यात् । ननु कपिलेन मन्वाद्याभिमतस्य पर-मात्मनोडनुपलब्धेस्तस्याप्रामाणिकत्वमिति चेत्तत्राऽSSह—'इतरेषां चानुपलब्धे:' [ बृ० सू० २ । १ । २ ]

इति पृष्ट आह-नारायणो जगन्मूर्तिरनन्नात्मा सनातन इति । तथा तस्माददृश्यक्तमूर्त्तिम्रिगुणां द्विजसत्तम । इति । अदृश्यक्तं पुरुषे व्रह्माश्रिक्रिये संप्रलीयते इति च । आह भगवन्‌पराशरः—विष्णोः सकाशादुदमूतं जगत्त्रैव च स्थितम् । स्थितिसंयमकर्त्ताडसौ जगतोऽस्य जगच्च स इति । आह चास्सपस्तम्बः—पृः प्राणिनः सर्व एव गुहाशयस्य विहन्यमानस्य विकल्मषस्येत्यारम्य 'तस्मात्काया: प्रभवन्ति सर्वे समुदं शाश्वतकः स निन्ये' इति । न च मन्वादिस्मृतितीनां कर्मस्वरूपे साक्षात्कृत्यं कर्मोराध्यपरमात्मस्वरूपेपि तात्पर्य्यात् । ननु कपिलेन मन्वाद्याभिमतस्य पर-मात्मनोडनुपलब्धेस्तस्याप्रामाणिकत्वमिति चेत्तत्राऽSSह—'इतरेषां चानुपलब्धे:' [ बृ० सू० २ । १ । २ ]

इतरेषां मन्वादीनां वैदिकानां बहूनां सांख्योक्तप्रकारेण तत्त्वानुपलब्धे: सांख्यस्मृतिनोऽतुरोऽप्येति सिद्धान्तः कृत्तः । तथा सांख्याभिमतस्य प्रधानस्य जगत्सृष्टत्वं न युक्तिसहमिति तर्क-पादे रचनानुपपत्तेरित्यधिकरणे स्थितम् । तथा हि—'रचनानुपपत्तेश्व नानुमानम्' [बृ०सू०२।२।१] 'प्रवृत्तेश्च' [बृ०सू०२।२।२] सत्यवरजसत्त्‌मोमयसुखडःखमोहात्मकं जगत्स्वरूपोपपादनकं कार्यत्वादित्यनुमान-सिद्धं सांख्याभिमतं प्रधानं जगत्कारणम् । अनुमीयत इति घृतपच्यादनुमान-शब्द् अनुमानिकप्रधानपरः । तदूचुशस्य प्रधानस्य तस्सभावाभि-ज्ञेतनाननधिष्ठितत्वेन विचित्रप्रश्वरचनासामर्थ्यादनुपपत्तेस्तादृशचेतना-धिष्ठितस्यैव द्रार्डेरचेतनस्य कार्यप्रवृत्तेर्दर्शनाच्च न प्रधानं जगत्का-रणमित्यर्थः । 'पयोम्बुबुचेतनाऽप्रि' । [ बृ० सू० २ । २ । ३ ]

इतरेषां मन्वादीनां वैदिकानां बहूनां सांख्योक्तप्रकारेण तत्त्वानुपलब्धे: सांख्यस्मृतिनोऽतुरोऽप्येति सिद्धान्तः कृत्तः । तथा सांख्याभिमतस्य प्रधानस्य जगत्सृष्टत्वं न युक्तिसहमिति तर्क-पादे रचनानुपपत्तेरित्यधिकरणे स्थितम् । तथा हि—'रचनानुपपत्तेश्व नानुमानम्' [बृ०सू०२।२।१] 'प्रवृत्तेश्च' [बृ०सू०२।२।२] सत्यवरजसत्त्‌मोमयसुखडःखमोहात्मकं जगत्स्वरूपोपपादनकं कार्यत्वादित्यनुमान-सिद्धं सांख्याभिमतं प्रधानं जगत्कारणम् । अनुमीयत इति घृतपच्यादनुमान-शब्द् अनुमानिकप्रधानपरः । तदूचुशस्य प्रधानस्य तस्सभावाभि-ज्ञेतनाननधिष्ठितत्वेन विचित्रप्रश्वरचनासामर्थ्यादनुपपत्तेस्तादृशचेतना-धिष्ठितस्यैव द्रार्डेरचेतनस्य कार्यप्रवृत्तेर्दर्शनाच्च न प्रधानं जगत्का-रणमित्यर्थः । 'पयोम्बुबुचेतनाऽप्रि' । [ बृ० सू० २ । २ । ३ ]

ननु पयसश्र्चेतनानधिष्ठितस्याऽपि दृश्धिमावेन परिणामद्वारिदमुक्तजलस्य नालिकेरसादृश्यात्मना परिणामवच्‍चेतनानधिष्ठितस्याऽपि प्रधानस्य परिडणाम: किं न स्यादिति चेन्र । तत्राऽपि प्राज्ञाधिष्ठानमस्येव तस्याऽपि पक्षत्वादित्यर्थः । 'व्यतिरेकावस्थितेश्वानपेक्षत्वात्‌ । [ बृ० सू० २ । २ । ४ ] । सृष्टिमानप्राणिकर्मपारंपकाद्याभ्र्जपुरुषाधिष्ठानानपेक्षप्रधा-नस्य जगत्सृष्टत्वे सर्व एव सर्वदा स्यात्ततोऽतिरेकस्य प्रतिसर्गस्याव-स्थितेः सच्चा कदा चिदपि न स्यादित्यर्थः । 'अन्यत्राभावाच्च न तृणादिद्वत' [ बृ० सू० २ । २ । ५ ]

ननु पयसश्र्चेतनानधिष्ठितस्याऽपि दृश्धिमावेन परिणामद्वारिदमुक्तजलस्य नालिकेरसादृश्यात्मना परिणामवच्‍चेतनानधिष्ठितस्याऽपि प्रधानस्य परिडणाम: किं न स्यादिति चेन्र । तत्राऽपि प्राज्ञाधिष्ठानमस्येव तस्याऽपि पक्षत्वादित्यर्थः । 'व्यतिरेकावस्थितेश्वानपेक्षत्वात्‌ । [ बृ० सू० २ । २ । ४ ] । सृष्टिमानप्राणिकर्मपारंपकाद्याभ्र्जपुरुषाधिष्ठानानपेक्षप्रधा-नस्य जगत्सृष्टत्वे सर्व एव सर्वदा स्यात्ततोऽतिरेकस्य प्रतिसर्गस्याव-स्थितेः सच्चा कदा चिदपि न स्यादित्यर्थः । 'अन्यत्राभावाच्च न तृणादिद्वत' [ बृ० सू० २ । २ । ५ ]

स्यापि क्षीराकारण परिणमदर्शनादित्युदाहरणान्तरावलम्बनेन शदूः । धेन्वाद्युपयुक्ततृणादिस्मदाद्युपयुक्ततृणादेः क्षीरभावेन परिणामा-वात्त्र्रापि प्राज्ञाधिष्ठानमपेक्ष्यमिति परिहाराभिप्रायः । 'पुरुषा-दित्येवमिति'

स्यापि क्षीराकारण परिणमदर्शनादित्युदाहरणान्तरावलम्बनेन शदूः । धेन्वाद्युपयुक्ततृणादिस्मदाद्युपयुक्ततृणादेः क्षीरभावेन परिणामा-वात्त्र्रापि प्राज्ञाधिष्ठानमपेक्ष्यमिति परिहाराभिप्रायः । 'पुरुषा-दित्येवमिति'

श्रवदिति चेत्थाडपि'[ बृ० सू० ११२१७] हक्छकितियुक्तपुरुषसन्निधानाद्दृक्शक्तिगूण्योऽप्यन्वयो यथा प्रवर्त्तते यथाडयस्कान्ताश्मसन्निधानाद्दयसोडचेतनस्य प्रवृत्तिरेवं चिन्मात्रात्मकपुरुषसन्निधानादचेतनं प्रधानं जगत्सर्गे प्रवर्त्तते इति चेत् । तथाडपि प्रधानस्य सृष्टृत्वं नोपपद्यते । पुरुषस्य चिन्मात्रत्वपुपस्तदनु गुणोपदेशाद्वियापारामावात्संनिधानमात्रस्य प्रयोगात् नियसर्गानुपपत्तेः । 'अविद्धकर्णपञ्चरत्न'

[ बृ० सू० ११२१८ ] प्रलये साम्यावस्थानां सर्वरजस्तमसामुलकर्प-पकपलक्षणाड्गीकृतेऽभाववशेन जगत्सृष्टिवैकृतव्या कल्पाविषयेडप्याड्डिमावेनियामकाभावावैत्यर्थः । 'अन्यथाडनुमितौ च ज्ञानचिकीर्षयोगात् ' [बृ०सू० ११२१९] । दूषितप्रकारातिरिक्तप्रकारेण प्रधानानुमानेडपि ज्ञानित्वशक्त्यभावाज्जगत्सृष्टृत्वं नोपपद्यते । 'अस्युपगमेडप्यर्थोभावात् ' [ बृ० सू० १।२।१६ ] अनुमानिकप्रधानाम्युपगमेडपि पुरुषस्य तन्मते चिन्मात्रत्वेन भोगापवर्गयोरभावात्पुरुषभोगार्थां प्रधानप्रवृत्तिरिति नोपपद्यते । छतोर् व्यर्थः: प्रधानाड्युपगमः । 'विप्रतिषेधाच्चासम-खसम्' । मितिस्थपुरुषो न संस्रति न मुक्त इत्युक्त्वा पुरुषभोगाप-वर्गार्थी प्रधानप्रवृत्तिरिति प्रतिपादयत्सांख्यदर्शсन् पूर्वोत्तराविरोधाच्चासमिति । स्थितम् । ततश्व साङ्ख्याभिमतप्रधानस्य तुच्छत्वात् 'तद्वेदं तद्यव्याकृतमासीत् 'इत्यत्र न तत्प्रतिपादकत्वशङ्कावकाशः ।

प्रकृतमनुसरामः—

स योडत एकैकमुपास्ते न स वेद ।

यस्यामहं पादककप्रपञ्चविजृम्भितं बह्मातो य एकैकं विशेषणांशं विशेष्यांशं वा पृथक्सिद्धतयोपास्ते न स वेद तदुपासनमेव न भव-तीत्यर्थः ।

कुत इत्याशङ्क्य—

अकृत्स्नो हिेषोडत एकैकेन भवत्यातमेल्येकोपासीत ।

एष विशिष्टपदार्थः । एकैकेन विशेषणांशेन विशेष्यांशेन वाड्कृत्स्न्यो-पर्णों भवति । केवलविशेषणांशेऽपि पूर्णता नास्ति । अतो नामरूपात्मकाचिदचिद्विशिष्टप्रपञ्चापृथक्सिद्धद्वि-शेष्यत्वेनैवोपासीतेऽत्यर्थः ।

अन्न होतेऽसर्व एकं भवन्ति ।

अन्न हि विशिष्टे सर्वे पदार्था एकं भवन्ति । अन्तर्भवन्तीत्यर्थः । विशिष्टे विशेषणविशेष्ययोः सन्तिर्भूतत्वादिति भावः । एतदेवामिमेत्य, आत्मेति तूपगच्छन्तीत्यन्न व्यासार्वैकृतस्रोपपर्ण विशिष्ट एव हि पूर्ण इत्यक्तम् ।

तदेतत्पदनीयमस्य सर्वस्य यदस्यात्मा ।

तदेतदात्मस्वरूपमस्य सर्वस्य नामरूपात्मकप्रपञ्चस्य पदनीयं प्रपत्तव्यमित्यर्थः । पदेरर्थातोरनीयप्रतीतत्वात् । अथवा पदनीयं ज्ञातव्यामिति वाडर्थः । सत्र हेतुमाह-अस्म सर्वस्य यदिदंमात्रा । यत्स्मादकारणादस्य सर्वस्यात्ममात्र इत्यर्थः । 'तमेवैकं जानथाऽऽत्मानम्' इत्याथर्वण एव ज्ञातव्यत्वाभिधानादिति भावः ।

अनेन होतत्सर्व वेद ।

आत्मनादिमज्ञातेन सर्व वेद सर्वज्ञो भवति । यथा ह वै पदनानुविदद्वेदव ।

ह वैशब्दौ प्रसिद्धौ । यथा चोरादपहतं वाग्( गवा )दिधनं तत्पदाकृतिप्रतिपदेन लभतेव पदनीयत्वेन प्राज्ञेन सर्वस्य पद्भूतेऽम्माणि सर्वमनुविन्दे( ? ) द्वदेत्यर्थः ।

कीर्तिं श्लोकं विन्दते य एवं वेद ॥ ७ ॥

कीर्तिं स्वातिसामान्यं श्लोकं पुण्यश्लोक्तत्वं च लभत इत्यर्थः ॥ ७॥ तदेतत्प्रेयः पुत्रात्प्रेयो वित्तात्प्रेयोऽन्य- स्मात्सर्वस्मादन्तरतरं यदयमात्मा ।

यद्यस्मात्कारणादयं सर्वेषामन्तरोडभ्यन्तर आस्ते मुख्य इति यावत् । तादृश आत्मा तस्माद्वेतरेऽतिप्रिय- तर इत्यर्थः ।

स य एंवविदात्मनोडपि आत्मापेक्षयाडपि अन्यत्रियमस्तीति ब्रुवाणं त्रियं रोत्स्यतीतीश्वरो ह तथैव स्यात् ।

प्रतीश्वरः प्रियं रोत्स्यति प्रियानिरोधमोश्वरः करिष्यतीति यद् ब्रूयात् । तथैव मवेदित्यर्थः ।

आत्मानमेव प्रियमुपासीत । तस्माद्व्रेतोऽन्रतिशयप्रियं परमात्मानमेवोपासीत परमात्मनोऽनुभूयमानस्य निरतिशयानन्दवत्त्वादिसिद्धं वृत्तच्यम् । स य आत्मानमेव प्रियमुपास्ते न हास्य प्रियं प्रमायुंक भवति ॥८॥ प्रकृष्टं मायुरणमस्य तत्प्रमायुंकमविनष्टं भवतीत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ८ ॥ तदाहुः । तत्रैक्ष्यमाणमहुः । पप्रचुरित्यर्थः ।

यद्रहाविद्या सर्व भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते । किमु तद्रहावेद्यस्मात्सर्वमभवदिति ॥ ९ ॥

इदं हि वाक्ये व्यासङ्गयेर्यद्रहाविद्या सर्व भविष्यन्तः सर्वशब्दवाच्यपरमात्मपर्यन्ताविरामवाकामा मनुष्या मन्यन्ते । किमु तद्रहावेद्यस्मात्सर्वममवदिति । तद्रहा किं वेद्यं वस्त्वन्तरमवेत । यस्माद्वेदनान्नतत्सर्वमभवत् । ब्रह्मणोडपि परं तदुपास्यं वस्त्विति न वेदि बुबुत्सोस्त्यापिता । उपास्यन्तररहून्यमित्युत्तरमाह--तदात्मानमेवावेत् । अहं ब्रह्मास्मीति । तस्माच्चत्सर्वमभवदिति । आत्मानमेवावेदिति त्वनयुपास्यम् । तस्माच्चत्सर्वमभवदित्यन्यवेदनस्योपायत्वानिषेधे तात्पयं न तु स्ववेदनस्योपायत्वविधाने । यथा 'स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज्जनिता न चाधिपः' [ श्वे० ६ । ९ ] इति कारणान्तरनिषेधेन परमकारणत्वसिद्धिः । एवमुपास्यान्तररहून्यं ब्रह्म ज्ञातवतः फलमाह—

एवमुपास्यान्तररहून्यं ब्रह्म ज्ञातवतः फलमाह—

नतरनिषेधेन ब्रह्मणः परमोपास्यत्वं विवक्षितमिति सर्ववृद्याद्यानाधिकरणे विवृतम् ।

तथो यो देवानां प्रत्यबुद्धयत स एवं तद्भवनतथर्षीणां तथा मनुष्याणाम् ।

देवानां मध्ये यो ऋषि: प्रत्यबुद्धयत स एवं तद्भवत्सर्वमभवत् । सर्वश्र-ब्दवाच्यपरमात्मपर्यन्ताविर्भाववान्भवतीत्यर्थः । सर्वात्मभूतपरमात्मकोऽ-भवत् । सर्वण्कालं प्राप्तवानिति यावत् । एकैकस्यैव नित्यप्राप्तिस्वरूप-प्राप्तव्यतासंभवत्साक्षात्कारः फलमिति फलति ।

तद्धैतत्पश्यऋषिराविदेवः प्रतिपेदेडं मनुरभवच्छू सूर्यश्चैति ।

हशब्दो वृत्तार्थस्मरणे । तदेतद्रह्म परयड्नुपासीनो वामदेवोऽप्यिहं मन्जुर-मथं सूर्यश्चैति म्रदातैव मन्बादीनामात्मेति मन्बादिना सर्वेण स्वस्यै-कात्म्यं साक्षात्कृतवान् ।

तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदꣳ सर्वं भवति ।

एतद्योपे एतस्मिन्नपि काले तदिदं ब्रह्माहमस्मीत्येवं वेद् से इदꣳ सर्वं भवति । ततद्रह्मात्मकत्वोपासनस्य सर्वैकत्वसाक्षात्कारहेतुत्वं पूर्वकाल एवं नास्मिन्काल इति न मन्तव्यमिति भावः ।

तस्य ह न देवाश्चनाभूत्या ईशते ।

तस्य ब्रह्मविदो देवा अपि अमूल्यै मुक्तैश्वर्याविचाताय नेशते न समर्थाः कुतोडन्य इति भावः ।

तन्न हेतुमाह— आत्मा हेषꣳ स भवति ।

से ब्रह्मविद्यामुपभावेन ब्रह्मात्मा, द्वित्ता ब्रह्माहमस्मीति त्वादिसिद्धिमचया तानपि नियन्तुं शक्त इत्यर्थः । एवं ब्रह्मात्मत्वाविदां कृतार्थतामुक्त्वादताहशानामनत्थं दर्शयति—

अथ योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति स न वेद यथा पशुरेवं स देवानाम् ।

यः पुमान्धारकत्वनियन्तृत्वादिना स्वस्यैन पर-मात्मरूपामसौ देवतारूपो धारकत्वनियन्तृत्वादिनाड्‌डमभूतादन्योऽहं च तस्मादन्य इति मावः ।

यथा ह वै बहवः पशवो मनुष्यं मुग्ज्युरेवमेवैकः पुरुषो देवानेवभुनक्ति।

हवैशब्दौ प्रसिद्धौर्थे। यथा बहवः पशव एकं मनुष्यं दोहवाहादिक्रियाभिर्भुनज्जुः परिपालयन्ति । एवमेकैको ब्रह्मावित्पुरुषः श्रुश्रूपयाड्मीन्द्रादीन् देवान् भुनक्ति परिपालयति प्रीणयति तत्किंकरो भवतीति यावत् । एतावांस्तु विशेषः:—बहवः पशव एकस्य किंकरा अब्रह्मावित्पुरुषस्तु एक एव सर्वदेवानां किंकर इति ।

एकस्मिन्नेव पशावादीयमानेsपियं भवति किंु बहुषु तस्मादेशां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विदु: ॥ १० ॥

लोके हि पशुग्रामिन आच्छिद्य राजचोरादिभिरिकस्मिन्नपि यमानेडपियं भवति किंु बहुषु तस्मादेशां देवानां तत्रियं न भवति यदेतन्मनुष्या ब्रह्म विदु: । अतः स्वकिंकरतया पशुभूता मनुष्या ब्रह्मविद्यां प्राप्य पशुमावान्मुच्येरन्निति बुद्ध्या यथाश्रुति विग्रमाचरन्तीति भाव: । अतः श्रेयांसि बहुविग्रानीति न्यायेन विभाहुल्यजटिलेऽपि ब्रह्मज्ञाने विग्रनिवारणक्षमं भगवत्प्रणामार्चनादिकमनुष्ठानतत्स्ववहितो ब्रह्मविद्यायां यतेतेति भावः ।

'आत्मैवोपासीत' [बृ०१।४।७] इति वाक्यं भगवता बादरायणेन चतुर्थाध्याये चिनिततम् । तत् हि ' पृथगात्मानं प्रेरितारं च मत्वा जुगुप्सेततरन्नामतत्त्वमेति' [श्वे० १ । ६ । ] इति जीवेश्वर-पृथक्त्वज्ञानस्यामृतत्वसाधनत्वश्रवणात्स्वात्मानं प्रत्यपृथक्‌सिद्धविशेष्यतवलक्षणमात्मतत्त्वं ब्रह्माणो नास्त्येव । अत एवाडSडिमत्प्रेयोपासीतेति करणेन हस्तिविधितं सृज्यते ताहशी च हस्तिरमोक्षार्थोंपासनविषया ततश्व रयुक्तत्वात्पृथक्‌त्वेनैवानुसंधानं कायं न त्वपृथक्‌कृसिद्धविशेष्यतस्त्ररूपात्‌म-कत्पनेति पूर्वपक्षे वदति—' आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च '

[ बृ० सू० ४ । १ । १३ ] इति । 'त्वं वा अहंसिमि भगवो देवते'

इति पूर्वे उपासितार आत्मत्वेनोपगच्छन्ति उपासता इत्यर्थः । 'य आत्मानि' इत्यादौ च शाब्दाणि प्रत्यगात्मापेक्षयाडडत्मानं ग्राहयन्ति प्रतिपादयन्ति । न च पृथक्त्वानुसंधानस्य विरोध इहोच्यते । किंचिज्जत्वसर्वज्ञत्वादिलक्षणमवृकाकारस्य पारमार्थिकत्वाद्वैदेहद्रुपं पृथक्त्वमस्त्येव नियनेनैवधरत्ववलक्षणमपृथकृसिद्धद्वविशेष्यत्वरूपमात्मत्वमस्त्येव । नहीदृशामात्मत्वं मेदविरोधि । अतः 'आत्मैवोपासीत' इत्यविधिवादात्सत्पेनैवोपासनं कर्तव्यमिति स्थितम् ।

प्रकृतमनुसरामः । 'स मुखाच्च योनेःस्ताम्यां चामिमसृजत' [बृ० १।४।६] इति 'तस्य श्रान्तस्य तमस्य तेजोरसो निरवर्तंताम्‌' इति च ब्राह्मणवर्णानामग्रिसृष्टिः प्रागुक्ता । इन्द्रादिरूपक्षत्रादिसृष्टिं वक्कुम 'आत्मैवेदमग्र आसीत्‌' इत्यादिनोक्तमेव प्रपञ्चस्य ब्रह्मोपादानत्वं बहुकृत्वोदपि पाठ्यं पठितव्यानिति नीतिमनुसृत्य शिष्यावधानाय पुनः स्मारयति—

ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेकमेव ।

स्पष्टोऽर्थः ।

तदेकं सन्न व्यभवत् ।

न व्यभवदैश्वयं प्राप्तमित्यर्थः । न चाग्रिसृष्ट्यनन्तरं ब्रह्मणः कथं मेवत्वोक्तिरिति वाच्यम्‌ । तद्विवक्षयैकत्वोक्त्युपपत्तेरिति द्रष्टव्यम्‌ ।

तच्छ्रेयो रूपमत्यसृजत क्षत्रम्‌ ।

क्षत्रियाख्यं श्रेयः श्रेष्ठं रूपं शरीरमूतमत्ससृजत ससर्जेत्यर्थः ।

यानि देवता न तानि देवा लेनान्नं शरणोः सोमो रुद्रः ।

देवता देवेषु । देवमनुष्यो [पा० सू० ५।४।५६] इत्यादिना ससमर्ये ऽप्राप्तयः । देवेष्विन्द्रवरुणादीनि यान्येतानि तानि ससर्जेत्यर्थः । 'ब्रह्मा বৃहस्पतिः क्षत्रमिन्द्रो मरुतो वै देवानां विशः' इति श्रुतेरिन्द्रादीनां क्षत्रियत्वं देवेष्वपि तपोविशेषेण वर्णविशेषसंभवा-

तस्मात्क्षत्रात्परं नास्ति ।

यस्माद्देतोरिन्द्रादयो देवश्रेष्ठा अपि क्षत्रियास्तस्मात्क्षत्रियाच्छ्रेष्ठं नास्तीत्यर्थः ।

तस्माद्ब्राह्मणः क्षत्रियमधस्तादुपास्ते राजसूये ।

यस्मात्क्षत्रियः श्रेष्ठस्तस्माद्ब्राह्मणोडपि राजसूयेऽपि क्षत्रियेमधस्तात्, 'ततोऽन्यन्न्रापि हृष्यते' इति द्वितीया, उपास्त उपविशतीत्यर्थः ।

क्षत्र एव तद्यशो दधाति ।

राजसूये राज्ञा ब्रह्मत्वामन्वित्य ऋत्विग्राजानमाह-तं च राजन्व्रह्मादसीति श्रवणाद्ब्राह्मणत्वप्रयुक्तं यशो राजसूये क्षत्रिये ब्राह्मणो यस्मात्करणाद्धाति तस्मात्क्षत्रिय एव श्रेष्ठ इत्यर्थः ।

सैषा क्षत्रस्य योनिरब्रह्म ।

एवंविधस्यापि क्षत्रस्य ब्राह्मण एव योनिरित्यर्थः । राजसूये क्षत्रियगतातिशयस्यापि ब्राह्मणाधीनत्वाद्वाजनाधीनयज्ञप्रस्तावाधीनत्वादिति भावः । योनिरित्यब्दाभिप्रायेण सैषेति श्रीलीढद्वनिर्देशः ।

तस्माद्यद्यपि राजा परमतां गच्छति ब्रहैवान्त उपनिश्रयति स्वां योनिम् ।

तस्मादेव हेतोर्यद्यपि राजसूयामिषेकदशायां परमतां श्रेष्ठतां क्षत्रियो गच्छति कर्मावसानं तु स्वयोनिमूतं ब्राह्मणमेवोपनिश्रयति याजनादिकार्यो ब्राह्मणसमपीपुपेत्य निहीनतयाडSश्रयतेत्यर्थः ।

य उ एनं हिनास्ति स्वां स योनिमृच्छति ।

यः क्षत्रियो ब्राह्मणं हिनास्ति स स्वोत्पत्तिस्थानमेव हिनास्ति मातहा पितृहा भवतीत्यर्थः ।

स पापीयान्भवति यथा श्रेयांसं पित्रादिकं हिंसित्वा पापीयान्मवति, एवं पापीयान्मवतीत्यर्थः ॥ ११ ॥

स नैव व्यभवत्स विशमसृजत ।

स परमात्मा क्षत्रमृष्वाडपि विभुत्वं नाडSप । ततः वैश्यमसृजत ।

तदेव दर्शयति—

यान्येतानि देवजातानि गणश आसन्न्यायन्ते वसवो रुद्रा आदित्या विश्वे देवा मरुत इति ॥ १२ ॥

देवजातानि देवसमूहा गणशो गणरूपेणाडडलख्यान्ते । वसुरुद्रादित्यविश्वेदेवमरुतां गणदेवतात्वप्रसिद्धेः । स नैव व्यभवत्स शौद्रं वर्णमसृजत ।

स्पष्टोऽर्थः ।

पूषणमियं वै पूषेयं हीदꣳ सर्वं पुष्यति यदिदꣳ किंच ॥ १३ ॥

पृथिव्या एव सर्वकार्यपोषकत्वात्पृथिव्येव पूषेत्यर्थः । यथाऽऽग्रेन्द्रद्वीनां ब्राह्मणाक्षत्रियाविट्शूद्रत्वमेव पृथिव्या अपि शूद्रत्वाश्रयत्वं तद्भिमानित्यं वा दृष्टव्यम् ।

स नैव व्यभवन्तच्छूद्रयोरुपमत्यसृजत धर्मम् ।

एवं चातुर्वण्यसृष्ट्यनन्तरमपि आत्मविमृत्तिर्नासृजतवान् । तच्छूद्रयो-

रूपं तस्य श्रेयोरूपत्वेन प्राज्ञनिदिष्टस्य क्षत्रियस्यापि श्रेयोरूपं धर्मं सृष्टवानित्यर्थः ।

तदेतक्षत्रस्य क्षत्रं यदधर्मात्परं नास्ति ।

सर्वनियन्तृयोगो धर्मस्तस्मादधिकं किमपि नास्तीत्यर्थः ।

अथो अवलीयान्बलियाऽऽश्रयाश्रसते धर्मेण यथा राज्ञेवम् ।

अथोशब्दोऽर्थे । अवलीयानपि पुमान्बलियांसं पुमांसं जेतुमाशंसते धर्मबलेण । यथा राजबलमवलम्बलवद्य दुर्बले जिगीषति तथेत्यर्थः । लोकेऽस्मिन्न्दुर्बलस्य द्वारादिकमपहरन्बलवानपि बाधितो दृश्य इतिम भावः।

यो वै स धर्मः सत्यं वै तत् ।

क्षत्रादपि श्रेयोभूतो धर्मः सत्यवदनमेव ।

तस्मात्सत्यं वदन्तमाहुर्धर्मं वदतीति धर्मं वा वदन्तं सत्यं वदतीति ।

स्पष्टोऽर्थः ।

रङ्करामानुजविरचितप्रकाशिकोपेत- [ १ प्रथमाध्याये-

एतद्येवैतदुभयं भवति ॥ १४ ॥

एतद्येव सत्यवदनंमेतदुभयं सत्यधर्मोमयमरूपं मति । तस्मात्सत्य-

वदनं सर्वशेषिभूतमिति मावः ॥ १४ ॥

वदनं सर्वशेषिभूतमिति मावः । चातुर्वर्ण्यसृष्टिं निगमयति-

तदेतद्‌ऋषभ्य ऋतं विदुश्रूः ।

तस्मादेतद्‌ऋषत्रविद्याशूद्रात्मकमिति मावः ।

मनु कथम् ब्रह्मणश्रातुर्वर्ण्यस्वरूपपतवम् । क्षत्रादिसृष्टिहेत्यपे-

क्षायामाह--

तदभिनैव देवेषु ब्रह्माभवत् ।

अग्निनतीथ्यंमाचे तृतीया । 'स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चाग्रिमसृजत्'

[बृ० १।४।६] इति 'तेजोरसो नि[र्]वर्तताम्रि:' इति सृष्ट्वैन प्रागुक्केना-

मिनैव विशिष्टं सद्‌ब्रह्मामवद्‌ब्राह्मणोद्भवत् । अग्निसं ब्रह्म ब्राह्मणत्व-

जातिमद्‌ब्रह्मणयप्रितद्‌भारा ब्राह्मणत्वमित्यग्रुपो ब्राह्मणोद्भवदितिपर्यव-

सितोऽर्थः । इन्द्रादिपविशिष्टं ब्रह्म तह्वारा क्षत्रियत्वजातिमद्‌भूत् ।

वसुरादिपविशिष्टं ब्रह्म तह्वारा वैश्यस्वजातिमद्‌भूत् । पृथिवीरूपपविशिष्टं

ब्रह्म तह्वारा शूद्रत्वजातिमद्‌भूूदिति सिद्धम् ।

एवं देवेषु ब्राह्मणत्वादिजातिमच्वप्रकारो ब्राह्मणो दर्शयति-

ब्राह्मणो मनुष्येष्वित्यत्र ब्राह्मणेनैत्यध्याहर्तव्यम् । ब्राह्मणेन ब्राह्मण

हति क्षत्रियेण क्षत्रिय-

यो वैश्येन वैश्य: शूद्रेण शूद्र: ।

ब्राह्मणो मनुष्येष्वित्यत्र ब्राह्मणेनैत्यध्याहर्तव्यम् । ब्राह्मणेन ब्राह्मण

हति क्षत्रियेण क्षत्रिय इत्युत्तरग्रन्थानुसारीत । ततश्व ब्राह्मणद्वारा

हति क्षत्रियेण क्षत्रिय-

ब्राह्मणत्वजातिमद्‌भवत् । क्षत्रियवैश्यादिद्वारा क्षत्रियत्वादिजातिमद्‌-

यो वैश्येन वैश्य: शूद्रेण शूद्र: ।

भूूदित्यर्थ: ।

प्रसङ्गाद्‌ब्राह्मणौ प्रशंसति--

तस्माद्‌यावेव देवेषु लोकमिच्छन्ते ब्राह्मणे मनुष्येषु ।

देवानां मध्ये लोकमग्रावेवेच्छन्ति । अग्नाविति निमित्तसप्तमी ।

अग्नेःनिमित्ताद्‌देवेच्छन्ति । मनुष्याणां मध्ये ब्राह्मणादेव निमित्ताल्लोक-

चतुर्थे ब्राह्मणम् ४ ] बृहदारण्यकोपनिषत् ।

मिच्छन्तीत्यर्थः । यद्रा देवेष्वमावेव हुत्वा मनुष्येषु ब्राह्मण एव हृत्वा लोकमिच्छन्तीत्यर्थः ।

प्राशस्त्यहेतुमाह—

एताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रह्माभवत् ।

प्रथममते इति केषाम् । आग्रयणब्राह्मणरूपाभ्यां हि प्रथमं ब्रह्म प्रथममते । विशिष्टमभवदित्यर्थः ।

एवमात्मस्वरूपमुक्त्वा तद्रेदमस्वार्डवश्यकतामाह—

अथ यो ह वा अस्माल्लोकात्स्वं लोकमद्धृद्रा प्रैति स एनमविदितो न भुनक्ति यथा वेदो वाडननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतम् ।

अथशब्दो वाक्यान्तरोपक्रमे । हवैशब्दः प्रसिद्धौ । लोक्यते दृश्यत इति लोकः; नित्यसारिमिः सर्वदा लोक्यमानत्वात् । एवंभूतं स्वात्मनमदृदृशा दर्शनसमानााकारेण ज्ञानेनाविषयीकृत्य यः पुमानस्माल्लोकात्स्वैति तमेनं स परमात्मा स्वमूतोडपि न भुनक्ति न परिपालयति । कस्य हेतोरित्यत आह—अविदित [ इति ] अननुपासित इत्यर्थः । उपासनमात्रे वस्तुगत्या शोभेतयाडSद्यात्ममूतोडपि संसारं न निवर्तंयतीत्यर्थः ।

तत्र दृष्टान्तमाह—वेदो वाडननूक्तोऽन्यद्वा कर्माकृतम् । वेदोऽस्थ सर्वोपकारार्थप्रवृत्ततया सर्वसाधारणयडप्यनधीतो न पालयति । यथा ज्योतिरादिवैदिकं कर्माननुष्ठितं नोपकरोति तथेत्यर्थः ।

यदि ह वा अप्यनेवंविन्महत्पुण्यं कर्म करोति तद्धास्यांन्ततः क्षीयते एव।

हशब्दः प्रसिद्धौ । अनेवंविदव्रह्मावित् । यदि वाडपि महद्‌दश्वमेधादि पुणयं कर्म कुयीत । तत्कर्मोऽन्ततः सुदूरं गत्वा नश्यत्पेव 'यो ह वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाडस्मिल्लोंके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राण्यनन्तवदेवास्य तद्भवति ' [ बृ० ३ । ८ । १० ] इति श्रुतेः ।

किं कार्यमित्य आह—

आत्मानमेव लोकमुपासीत ।

इतरत्पारित्यज्याडSत्मानमेव लोकमुपासीत लोक्यात इति लोकः । एवं सति न पूर्वोक्तो दोष इत्याह—

मु य आत्मानमेव लोकमुपासते न हाम्य कर्म क्षीयते ।

कर्मशब्द उपासनपरः । तद्रूढमूतकर्मपरो वा । करणं क्षणिकस्याक्षयित्वं नामाक्षयफलकत्वमिति दृश्यते ।

तस्मादेवं यथोक्तकामयते तत्सर्वमृजते ॥ १५ ॥

तस्मादेव बहुपवदनाद्वेतोः । 'स यदि पितृलोकामो भवति संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति' ।

[ छा० ८।२।१९ ] 'संकल्पादेव तु तच्छृणोते' [ बृ० ४।४।१८ ] इति श्रुतिसूक्तोक्तरीत्याSस्यामिलषितं

सर्वं संकल्पमात्रेण सृजतीत्यर्थः ॥ १५ ॥

नन्वात्मानमेव लोकमुपासीतेत्युक्तमयुक्तं लोको नाम प्राणिमोग-

स्थानविशेषस्तथात्मा: कथंमित्याशङ्क्य कैस्मित्कन्यायेन ब्रह्मणो

लोकत्वं वाऽऽयितुं प्रत्यगात्मन एव सर्वमूतलोकत्वमाह—

अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः ।

अथो शब्दो वाक्यान्तरोपक्रमे । वैशब्दोऽर्थोद्वधारणे । अपमहामिति

प्रत्यक्षसिद्ध आात्मा जीवात्मैव सर्वेषां भूतानां लोक इत्यर्थः ।

तदेवोपपादयति—

स यज्जुहोति यतयते तेन देवानां लोकः ।

यागहोमाम्यां देवानामुपकारकत्वेन लोक इत्यर्थः ।

अथ यदनुब्रूते तेन ऋषीणाम् ।

अनुवूते स्वाध्यायमधीत इत्यर्थः ।

अथ यत्पितृभ्यो निमृणाति ।

प्रयच्छतीत्यर्थः । यद्वा निमूणनमोर्ध्वदैहिकं । सृण हिंसायामिति

हि धातुः ।

यतयजामिच्छते ।

यतयजामुत्पादयतीति यावत् ।

तेन पितृणाम् ।

लोक इति शेषः ।

अथ यन्मनुष्यान्वासयते यदेष्ट्योडशं ददाति तेन मनुष्याणाम् ।

वासयते गृहे शयनावकाशप्रदानेननातिथीन्वासयते वसद्रव्यश्वानं ददाति ततो मनुष्याणां लोक इत्यर्थः ।

अथ यत्पशुभ्यस्तृणोदकं विन्दति तेन पशूनाम् ।

विन्दतीत्यभयतीत्यर्थः ।

तेन पशूनां लोक इति शेषः ।

यस्य गृहेषु श्रापदा वयाख्स्या पिपीलिकाकाः्य उपजीवन्ते तेन तृणां लोकः ।

अन्नाऽऽडडभिविधौ । श्वापदाः श्वादयः । वयांसि काकादीनि । बलिभाण्डप्रक्षालनादुपजीवन्ति । अतस्तेभ्यां लोक इत्यर्थः ।

एवं स्वात्मनः सर्वलोकमूललोकत्वपरिज्ञानस्य फलमाह—

यथा ह वै स्वाय लोकायारिष्ट्रमिच्छेदेवं हैवैदे सर्वाणि भूतान्यारिष्ट्रमिच्छन्ति ।

हवैशब्दौ प्रसिद्धौ । यथा लोके जनः स्वाय लोकाय स्वमोगस्थनायारिकं रिहं निनाशि ।

ऋषिर्हिंसायामिति हि धातुः । अरिष्टमनाशामिच्छति । एवमात्मनि सर्वमूललोकत्वविदे सर्वाणि भूतानि क्षेमं वाञ्छन्तीत्यर्थः ।

परमप्रकृतं परमात्मनो लोकत्वमुपसंहरति—

तद्वा एतत्परमात्मनो लोकत्वं विदितं मीमांसितं कैमुतिकन्यायतर्कानुगृहीतं चेत्यर्थः ।

॥ १६ ॥

आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव ।

जायापुत्रादिविभागरून्यतयैक: पुरुषरूप एव स्थित इत्यर्थ: । सोऽकामयत जाया मे स्यादथ प्रजाये-याथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीय इति ।

मम जायासूतदनन्तरं प्रजादिरूपेण जायेय वित्तं च भवतु तेन यज्ञादिकर्म कुर्वीय करवाणीति अकामयत ।

एतावान्वै काम: ।

जायापुत्रविचितकर्मभध्यतिरेकेण संसारिणां कामनाविषय: कोऽपि नास्तीत्यर्थ: ।

नेच्छश्श्वनतो भूयो विन्देत ।

चनशब्दोऽडव्यर्थ: । इच्छन्नपि चिन्तयन्नपीतोडव्यनक्तकाम्यान्तरम्‌ स्त्रीति चिन्तयन्नपि तततो मयो जायापुत्रवित्तकर्मभ्योऽधिकं नैगण्यनिर्हो न लभत इत्यर्थ: ।

तस्माद्येतर्हींकाकी कामयते जाया मे स्यादथ प्रजायेाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीय इति ।

तस्माद्वेतोरतरह्ँऽपि अद्वैतवेदपि एकाकी पुरुषो जायादिकमेव कामयते । स यावदेतेषामेकैकं न प्रामोत्यरत्न एव तावन्मन्यते ।

यावन् कालमेष जायादीनां चतुणां मध्य एकैकं न प्रामोति तावत्कालमकृत्स्न एकांशाहीन इत्येवं स्वात्मानं मन्यते ।

यस्तु वैराग्येण वाडलामेन वा जायापुत्राद्यान्यतमहीनतयाsकृत्स्नस्तस्य कृत्स्नतासंपत्तिप्रकारं दर्शयति—

तस्यो छत्स्नता ।

उशब्दोऽवधारणे । तादृशस्य कृत्स्नतैवमेव भवतीत्यर्थ: । मन एवास्याऽऽत्मा ।

मनस: प्रधानत्वादिति भाव: ।

चतुर्थ ब्राह्मणम् ४। वृहदारण्यकोपनिषत् । ४४ वाजसायी । क्षीत्वसाम्यादिति भावः । प्राणः प्रजा । पुत्र इत्यर्थः । वागादीनसाधीनत्वात्प्राणस्यैष्यर्थः । देवमानुषभोगेन वित्तं च दृष्टा विभज्य दर्शयति— नक्षुर्मानसं वित्तं चक्षुषा हि तद्विदते श्रोत्रं दैवं श्रोत्रेण हि तच्छृणोति । हिरण्यपश्वादिकमानुषवित्तोपलम्भकत्वाच्छ्रौतेव मानुषं वित्तम् । दैवशब्दिताहष्टप्रतिपादकश्रौतिस्मृत्युपलम्भकत्वाच्छ्रोत्रं दैवं वित्तमित्यर्थः । आत्मैवास्य कर्माडडत्मना हि कर्म करोति । आत्मशब्दः शरीरपरः । स एष पाड्क्तो यज्ञः । आत्मजायापुत्रवित्तकर्मलक्षणपञ्चकानिर्वर्त्यः स एष समुदायः पङ्क्ष- क्षरा पशवः । पाड्क्तो यज्ञ इति निर्दिष्टपाङ्क्तोयज्ञात्मा पशुत्वसंख्या- सामान्यात् । तथा पाड्क्तः पशुः । पङ्कोरापि पाङ्क्तमौतिकत्वापाड्क्तुत्वमतो मनआदिसमुदायोडपि पङ्क्त्व- त्वसंख्याश्रयत्वात् । पशुरित्यर्थः । पाड्क्तः पुरुषः । पुरुषस्यापि पाङ्क्तमौतिकत्वेन पाड्क्तुत्वमिति भावः । पाड्क्त इदं सर्वं यदिदं किंच । सर्वस्यापि पाङ्क्तमौतिकत्वात्पाड्क्तुत्वम् । अतो मनआदिसमुदायस्यापि पशुत्वसंख्याश्रयत्वेन पाड्क्त्वात्पाङ्क्तवयज्ञत्वपुरुषत्वपशुत्वादिहद्वैततस्तत्र कर्तव्येति भावः

रघुन्‍नरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता-

[ १ प्रथमाध्याये-

तविदरः सर्वमामोति य एवं वेद ॥ १७ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि प्रथमाध्याये

चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥

मनोवाक्‍प्राणश्‍चक्षुःश्रोत्रादिलक्षणसमुद्रयैर्मातृयौपुत्रप्रवर्ग्यादिक्रमह-पेण पादक्‍तयज्ञत्वप्रसङ्‌गत्‍वद्‌दिङ्‌निरूपेण च य उपासते स इदं सर्वं पादक्‍त-

शब्दितं प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ १७ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्‍काशिकायां प्रथमाध्यायस्य

चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥

यत्‍सामानि मेधया तपसाड्‌जनयति-

त्‍वा ।

एकमस्य साधारणं द्वे देवान्‍भाजयत् ।

ज्ञेयौत्‍मनड्‌गुहृतौ पशुभिः एकं प्रियच्छत्‍ ।

तस्मिन्‍सर्वं प्रतिष्ठितं यच्‍च प्राणिति यच्‍च न ।

कस्‍मादानि न क्षीयन्तेऽद्‌यमानानि सर्वदा ।

ये वेतामाक्षरिंति वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकैन ।

स देवानपि गच्‍छति स ऊर्जमुपजीवति-

ति इति श्‍लोका:॥ ९ ॥

श्रुति: स्वयमेव व्याकरोति—

यत्‍सामानि मेधया तपसाड्‌जनयति-

त्‍वाम् ।

तत्‍साम मेधया हि तपसाड्‌जनयति-

त्‍वा ।

पितेति करणान्तं व्याख्येयेयग्रहणम् । मेधया हि तपसाड्‌जनयति-

त्‍वंशस्तस्य व्याख्‍यानम् ।

तपसा चीयते ब्रह्म यस्‍या ज्ञानमयं तपः ।

तस्‍मादेतद्‍ब्रह्म नाम रूपमनन्‍ च जायते ॥

ज्ञानमयेन तपसा नामरूपपलक्षणान्नजनकेस्‍य परमात्मनोऽङ्‌कजनकत्वं

प्रसिद्धं खल्‍वत: किमत्र व्‍याख्‍य्यातव्‍यमिति भाव: ।

एकमस्य साधारणामिति ।

तद्याचष्टे—इदमेवास्य तत्साधारणमन्त्रं यदिदमभ्यते । स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते मिश्रश्व होतत् ।

तद्याचष्टे—इदमेवास्य तत्साधारणमन्त्रं यदिदमभ्यते । स य एतदुपास्ते न स पाप्मनो व्यावर्तते मिश्रश्व होतत् । यदिदं ब्राह्मयादृक्प्रेमभ्यते तद्वैपात्रादिसाधारणमन्त्रम् । इन्दुशं साधारणमन्त्रं देवपात्रादिम्योऽदच्वा यो मुचुके स पाप्मनो न विमुच्यते । यस्माद्देतोरिदं मिश्रमन्यदीयद्रव्येण मिश्रितं साधारणामिति यावत् । गीतं च भगवता—तैकेतानप्रदायैभ्यो यो मुचुके स्तेन एव सः । [गी० ३।१२] यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः । ते त्वचं मुचुके पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ [गी० ३।१३]

इति । तथा श्रुति:—‘केवलाघो भवति केवलादी’ । तस्मादेवापि-न्नादिम्यो निवेदितं मनुष्येण मोक्ष्यत इत्यर्थः । एवं च प्रसिद्धमन्त्रं मनुष्येषु विनियुज्यत इत्यर्थः ।

द्रे देवानभाजयदिति ।

व्याख्येयम् । तद्याचष्टे—हुतं च प्रहुतं च तस्मादेवेभ्यो जुह्हति च प्रजुह्हति ।

द्रे अन्ये सृड्गादेवानसाधारणयेनामाजयदग्रीणयदिति । यनमन्न्रोक्कमन्त्रं तद्भुतं च प्रहुतं चेति व्याचक्षते—हुतमौपासनं प्रहुतमभ्रिहोत्रादि । यस्माद्हुतप्रहुते देवेभ्यो दत्ते तस्मादेवेभ्यो देवानुदिश्यैव जुह्हति च प्रजुह्हति च । तस्यैव मन्त्रस्य व्याख्यान्तरमाह—अथो आहुर्दर्शपूर्णमासाविति । तस्माद्दर्शियाजक: स्यात् । दर्शपूर्णमासावेव हुतप्रहुतावृये देवान्ने इत्याहुः । यस्माद्दर्शपूर्णमासयोर्देवान्त्वं तस्माद्दातृकिकाम्ये(ट्य)दियजनशीले न स्यादित्यर्थः । यद्वा दर्शपूर्णमासयोरिति प्रहुततया देवानत्वात्तत्र कियतष्यपचारे देवा: कुय्ये-रिति दर्शपूर्णमासयोरार्त्विज्यं न कुय्यादित्यर्थः ।

पशुभ्य एकं प्रायच्छदिति तत्पयः । पयो होवाग्रे मनुष्या: पशवश्वोपजीवन्ति तस्मात्कुमारं जातं वपाश्रै: प्रलिलेहयन्ति स्तनं वा न धापयन्त्यथ वत्सं जातमाहुरतृणाद इति ।

तत्पयः पशुभ्यो इत्यद्भं पयोरूपमपत एव हि मनुष्याश्चोपजीवितीत्युक्त्या पशुभ्य प्रथमतः । अत्र मनुष्याश्चोपजीवन्तीत्युक्त्या पशुशब्दो द्विपादतृष्पात्साधारणो दृश्यते । एकं प्रायच्छदित्यत्र तस्माज्जातं कुमारं जातकर्मसंस्कारे घृतं वा पयसो विकारं घृतमेवाग्रे प्रथमतो प्रलिलेहयन्ति आस्वादयन्ति । तिहेर्धातोर्णिचि द्वर्चचनं छान्दसम् । स्तनं वा नु धापयन्ति जातकर्माङ्ककरणे स्तनं धापयन्ति पाययन्ति । नुशब्द: क्ष्वर्थे । अथ संजातमाहुरतृणाद इति । अथशब्दो व्याख्योपक्रमे । अतृणाद इत्यमित्रहोत्राद इत्यादिति ।

तस्मिन्न्सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न ।

व्याख्येयभाणम् । तद्याथे— प्रयासी हीदश सर्वं प्रतिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च न । यत्प्राणिति चेष्टते मनुष्यपश्वादिकं यच्च न चेष्टते वृक्षादिकं तत्सर्वं पयसि प्रतिष्ठितम् । स्थावरप्रतिष्ठाहेतुभूतजलस्यापि पयस्त्वादिति भाव: ।

तयादिदमाहुः संवत्सरं पयसा जुहदप पुनर्मृत्युं जयतीति मे तथा न विद्यात् ।

संवत्सरं पयोहोमं कुर्वन्नपमृत्युं जयतीति यदाहुरसत्तत्तथा न विद्यात् ।

कथं ज्ञातव्यमित्यत्राSSह— यदहरेव जुहोति तदः: पुनर्मृत्युमपजयति । एकाहमासाद्यपयआहुत्यैवापमृत्युं जयतीत्यर्थ: । एतज्ज्ञानस्‍‌फलमाह—

य एव विद्वान्सर्वं हि देवेभ्योदन्नायं प्रयच्छति ।

अन्नाद्यमाद्यशब्देन प्रयआज्यादिकमुच्यते । यद्यदन्नाद्यं स्वयमत्ति तद्वेवश्य एव दृश्याति । हैवेम्यस्तद्वानेन यत्फलं लभते तद्फलं लभति इति भावः ।

तस्माच्छान्ते न क्षीयतेडयमानानि सर्वेति ।

व्याख्येयग्रहणम् । अन्न तस्मादितिशब्दार्थे व्याचष्टे—

पुरुषो वा अक्षितिः स हृदमन्नं पुनः पुनर्जनयते ।

वैश्वदेवोऽवधारणे । अक्षितिरक्षय इत्यर्थः । यस्मादक्षयः पुरुषः तस्यह्मादि जनयतीतस्माद्देतोरध्यमानान्ज्ञानी न क्षीयन्त इति मन्त्रार्थः ।

यो वैतामक्षितिं वेदेति ।

प्रतीकग्रहणम् । तद्याचष्टे—

पुरुषो वा अक्षितिः स हृदमन्नं धिया धिया

जनयते कर्मभिरेवेह कर्माक्षीयते हि ।

धिया धिया संकल्पनेत्यर्थः । उत्पाद्यादीनव्यक्तमिप्रयात वीप्सा । कर्मभिर्जनयते प्राणिनां कर्मभिः सहितः स हि जनयत इत्यर्थः ।

एतदन्नं यद् यदि हि प्रत्यहं न कुर्वीतदन्नं क्षीयेत प्रत्यहमक्षरमाण्न

क्षीयत इति भावः । एताहशीमक्षितिं यो वेदेति मन्त्रार्थः ।

सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनोति मुखं प्रतीकं मुखेनैत्येतत् ।

इति उक्तं भवतीत्यर्थः । अनुबभूवमानोऽव्यतिरिक्तिति प्रयोगसंप्रदानमच्यतीरक्रम् । तत्कथान्तरादन स्य

भवति । मुख्योऽशनप्रतिग्राह्यो मुखमात्रसाध्यत्वान्मुखेनैत्यस्य वैषध्र्यं न चोदनीयम् ।

स देवान्पि गच्छति स ऊर्जमुपजीवतीति प्राश्ना ॥ ३ ॥

ऊर्जमन्नमित्यर्थः । प्रशंसा फलश्रुतिरिति यावत् ॥ ३ ॥

त्रीण्यातमनेडकुरुतोति ।

व्याख्येयग्रहणम् । तद्याचष्टे—

मनो वाचं प्राणं तान्यात्मनेदकुरुत्त ।

मनोवाक्प्राणरूपाणी त्रिण्यन्यानि सर्वस्मै जीववर्गायाकुरुत कृतवा-नित्यर्थः ।

उत्तं च व्यासार्यैज्योंतिराधिकरणे सताम्न्वाह्णादर्शायां परमात्मनः संकल्पादेहिनामुपजीव्यत्वेनाज्ञाशब्दवाच्यानां सतत्नानामुत्पत्ति-मुक्त्वा तत्र प्रसिद्ध आत्मदर्शपूर्णमासौ पयश्रेतयत्न चतुर्थस्य मानुषदेवति-यंकृत विनियोगमुक्तवा त्रीण्यात्मनेदकुरुतेत्यवशिष्टाज्ञात्रव्यस्य सर्वाविधम-

द्वृत्तिहेतुत्वात्सामान्येन सर्वेमोकृतवर्गशोषमकरोदित्युक्तं तदुक्तम् । मनोवाक्प्राणानां सर्वजीवसाधारणोपकारकत्वं क्रमेणाडSSह—

अन्यात्रमना अभूवं नादर्शमन्यत्रमना अभूवं नाश्रोषामिति ।

अत्र लोकः प्रत्येतीति शेषः । अन्यत्र मनो यस सोडन्यत्रमना: । मनसो व्यासङ्दशायां विषयानुभवाभावोऽनुभूयत इति भावः ।

ततः किमित्याडSSह—

मनसा हि पश्यति मनसा शृणोति ।

यस्माद्वासङ्दशायां दर्शनश्रवणामावस्तस्माद्दर्शनश्रवणे मनःकरणके इति भावः ।

अतल्पमिदमुच्यते दर्शनश्रवणे मनःकरणके इति । कामादिकमापि मनःकरणकमित्याह—

कामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाडश्रद्धा धृतिरधृतिह्रीर्धीर्यभयोरित्येतसर्वं मन एव ।

कामो निष्पयापिलाः । संकल्पोऽध्यवसायः । विचिकित्सा सन्देहः । श्रद्धा कर्मस्वासक्तियबुद्धिः । अश्रद्धा तद्विपरीतबुद्धिः । धृतिः शक्तिः । अधृतिरप्रीतिः । हीर्लज्जा । धीर्यः प्रमाणजन्यज्ञानमात्रं । भीरागामिदुः-खशब्दा । एतत्सर्वं मनःकरणकमित्यर्थः ।

तस्मादपि पृष्टत उपसृष्टो मनसा विजानाति ।

चक्षुरगोचरेऽपि प्रदेशे वृक्षिकादिनोपसृष्टो मनसाडनुमिनोति तस्म-दृपि हेतोरम्न एव ज्ञानकरणकमिति भावः ।

एवं मनस आत्मभोगार्थत्वमुक्त्वा वाचस्तद्वाह—

यः कश्वन शब्दो वागेव ।

वागिन्द्रियाधीनोचारणकर्मेत्यर्थः । ततश्र शब्दाभिवदनमेव वागिन्द्रियसाध्योपकार इति भावः ।

सैषा ह्यन्तमायत्ता ।

सैषा वाक्स्वस्यान्तमायत्ता । इयत्तां प्राप्ता । इयत्तां प्रकाशयितुं शक्तोत्यर्थः ।

एषा हि न ।

एषा वागिघ स्वयं नान्तमायत्ता । अपरिच्छिन्नश्रेत्यर्थः । वाक्स्वयमन्या-परिच्छेद्या सतोलेषां तु परिच्छेदिकेत्यर्थः ।

क्रमप्राप्तं प्राणस्याडडत्त्मोपकारकत्वप्रकारमाह—

प्राणोदानो व्यान उदानः समा-नोदन इत्येतत्सर्वं प्राण एव ।

प्राणनापाननादिच्यापारद्वारोपकारक इति यावत् । सुचितं व ' पञ्चवृत्तित्रिमनोच्वादपदिश्यते ' [ बृ० सू० २ । ४ । १२ ] इति ।

इत्थं हि तदधिकारं मुख्यः प्राणः किं वायुमात्रमुत तदीयसङ्घटनक्रिय-योत वायुरेव कञ्चिद्वस्ताविशेषमापन्न इति विशये ' यः प्राणः स वायु:' इति श्रुतेर्व्यमात्रं प्राणः ।

अथवोच्यते—आत्मकवायुक्रिये वायां प्राणशब्दप्रसिद्धेः क्रिया वा स्यादिति पूर्वपक्षे प्राते ' न वायु-क्रिये पृथगुपदेशात् ' [ बृ० सू० २ । ४ । ९ ]

' एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिरापः पृथगेव हृव्योत्पत्तिप्रकरणद्व्यपदेशात् वायुमात्रं तत्त्वान्तरं नेत्याह—

' चक्षुरादिवच्च तस्सहशिष्टचादिम्यः ' [ बृ० सू० २ । ४ । १० ]

चक्षुरादिवदयं जीवोपकरणविशेषो न तत्साम्यमवगमयति । तथाङ्ग मुख्यप्राण इत्यादिव्यपदेशेऽपि प्राणशब्द-तच्चक्षुरादिसाजात्यमेवावगमयतीत्यर्थः । ननु प्राणस्यापि जीवोपकरणत्वे

तद्वदुपकारकक्रिया वक्तव्या तदभावाज्जोपकरणमित्यनाड्डह—

णत्वाच्च न दोषस्थाहि दृश्योयाति' [ बृ० सू० २।४।१९ ] करण-

क्रियारूपकारकक्रियाराहित्यादयो दोषः स न संशयते । शरीरधारणाल-

क्षणोपकारक्रियां भूतिरेव दृश्योयाति-'यथाडहमेवैतत्पश्याधाSSस्तमानं विभ-

ज्यैतद्वाणमवष्टभ्य विधारयामीती' [ प्र० २ । ३ ] इति 'प्राणेन रक्षणंवरं कुलायम् ' [ बृ० ४ । ३ ।१२ ] इति च । नन्वेचं नामभेदाच्च कार्ये-

दाच्च प्राणापानयोस्तत्त्वान्तरं स्यादित्यच्यते । 'प्राणवातिमनोऽवच्छाप-

दृश्यते' [ बृ० सू० ४।१।१२ ] यथा कामः संकल्प इत्यादिवचनान्मन्ये

यथा कामादिशब्दैरपदिश्यत एवं प्राणोदपानौ श्वासो उदानः समान

इत्येतत्सर्वं प्राण एवेति वचनान्न तत्त्वान्तरं प्राणापानादयः । न च धर्म-

भूतज्ञानावस्थाविशेषा: कामादयो मनस्तत्त्वान्तरेवोति वाच्यम् ।

कामादिशब्दै: कामादिहेतुत्वावस्थस्य मनस एवामिधानान्न तत्त्वान्तर-

मिति ध्यासोऽप्युररीकर्तव्या।

प्रकृतमनुसरामः—

एतन्मयो वा अयमात्मा ।

वैशब्दः प्रसिद्धौ । एतन्मय इत्यस्यार्थमाह—

वाड्मयो मनोमय: प्राणमयः ॥ ३ ॥

प्राजुर्ये मयदृ ।

वाड्मनःप्राणान्सर्वात्मकत्वेन स्तौति—

त्रयो लोका एत एव ।

एतच्छब्दार्थमाह—

वागेवायं लोको मनोऽन्तरिक्ष-

लोकः प्राणोऽसौ लोकः ॥ ४ ॥

पृथिवीलोक इत्यर्थः । असौ लोको झुलोक इत्यर्थः ॥ ४ ॥

त्रयो वेदा एत एव वागेवर्ग्वेदो

मनो यजुर्वेद: प्राणः सामवेदः॥५॥

देवा: पितरो मनुष्या एत एव वागेव

देवा मनः पितरः प्राणो मनुष्याः ॥ ६ ॥

पिता माता प्रजैत एव मन एव पिता वाड्माता प्राणः प्रजा ॥७॥

पुत्र इत्यर्थे: ॥ ७ ॥

विज्ञानं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत यत्किंच विजिज्ञास्यं वाचस्तद्रूपम् । तदेव प्रसिद्धं दर्शयति-वाग्‌ऽयि विज्ञाता ।

वाचा विज्ञायमानाः सर्वेऽपि वागेव तद्रूपीभवन्त्वात्मैवेस्यर्थः । सतश्र किमित्यन्नाऽऽसह-वागेवैनं तद्रूपीभवति ॥ ८ ॥

तद्राचो विज्ञायमानं पदार्थजातमेनं विज्ञातारं यदुपकरो- तीति यावत् । तद्रागेव भूतवाडवति वाचा विज्ञायमानेन पदार्थेन य उपकारः स सर्वोऽपि त्यागाद्धीन एव तस्माद्वाच उपकारकत्वं सिद्ध- मिति भावः । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ॥ ८ ॥

यत्किंच विजिज्ञास्यं मनसस्तद्रूपं मनो हि विजिज्ञास्यं मन एनं तद्रूपीभवति ॥ ९ ॥

विजिज्ञास्यं चिन्तनीयमित्यर्थः । यच्चिन्तितं देवादिकमुपकरो- त्यर्थः ॥ ९ ॥

प्राणस्येन्द्रियागोचरत्वादिति भावः ॥ ९ ॥ प्राण एनं तद्रूपीभवति ॥ १० ॥

पूर्वसुकृतवशादचिन्तितं यदुपकरोति तद्रूपा प्राण उपकरोती- त्यर्थः ॥ १० ॥

एवं प्रशस्य ह्यायामधिष्ठातृं श्र दर्शयति-

तस्यै वाचः पृथिवी शरीरं ज्योतीरूपमयमग्रिः।

तस्य वागिन्द्रियस्य पृथिवी शरीरभायतनं जिह्वागोलस्थं पार्थिवकामाश्रितस्य वागिन्द्रियं तिष्ठतीत्यर्थः। ज्योतीरूपमयमग्रिः। ज्योतिर्मयाधिष्ठातृदेवतास्वरूपमयमग्रिरित्यर्थः।

तयावत्येव वाग्वर्तते पृथिवी तावानयमग्रिः॥ ११ ॥

यत्र यत्र वागिन्द्रियं तत्र तत्र तदधिष्ठानतया पृथिव्यास्ति। अधिष्ठातृतयाडग्रिरन्वस्तीतर्थः॥ ११ ॥

अथैतस्य मनसो यौः शरीरम्।

इह धुरशब्द आकाशमात्रपरः। न तु लोकविशेषपरः। अनुपपत्तेः। न हि स्वर्गलोके एव मनसोधिष्ठानमन्येषामममनस्कत्वप्रसङ्गात्। धुरशब्दो हि लोकविशेषे न मूर्तिमात्रे च वर्तते। सुरलोको द्यौर्द्वे। द्योदिवौ द्वे त्रियामघं द्योम पुष्करमम्बरामिति निघण्टुकेः। तत्रापि सामध्र्याद्द्युद्रयाकाशो पर्यवस्यति। हृदयं छिद्ररूपाकाशमायतनमित्यर्थः।

ज्योतीरूपमसावादित्यस्तावदेव मनस्तावती यौस्तावानसावादित्यः।

पूर्ववदर्थः।

तौ मिथुनं समैताम्।

तावग्न्यादित्यौ मिथुनं समैतां मिथुनभावमगच्छताम्। ततः प्राणौडजायत।

तस्यायमर्थः—आदित्याधिष्ठेयमनःपूर्वविकार्जन्याधिष्ठेयवाग्प्रवृत्तिसदुमयपूर्वींका पश्चाद्वृत्तिप्राणाधीना शारीरप्रवृत्तिरिति।

स इन्द्रः स ऐषोडसपत्नः।

परमैश्वर्यशाली। इन्द्रियान्तरापेक्षया प्राणस्यैश्वरत्वादिति भावः।

द्वितीयो वै सपत्नो न हास्य सपत्नो भवति य एवं वेद॥ १२ ॥

प्राणस्यासपत्नत्वं चक्षुरादिपु स्वसदृशास्वप्रतिस्पर्धिराहिततयम्॥ १२ ॥

अथैतस्म प्राणस्याडSडप: शरीरम् ।

'प्राणा वा आप:' इति श्रुते: । पानীয়ं प्राणिनां प्राणा विश्वमेव च तन्मयमित्यादिवेदविद्: । अतः प्राणस्याडडप एवाडSडयतनम् ।

ज्योतीरूपमसौ चन्द्रस्थथावानेव प्राण-स्तावत्य आपस्तावनसौ चन्द्र: ।

पूर्ववदर्थ: ।

त एते वाडव:प्राणा: सर्व एव समा: । हस्तिमशकादीनां सर्वेषां समाना: । यथा दीपप्रभा घटगृहादाधारा सम्परिमाणाडपि तत्-

दाधारवशेन संकोचविकासौ यान्ति तथा प्राणा अपि मशकमातृद्वि-देहवशेन संकोचविकासौ यान्तीतवर्थ: । सर्वैडनन्ता: । आननत्य चाडSस्स-कल्पस्थायित्वात् । मनआदिव्यष्टिभेदाच्चोति दृष्ट्यम् । तस्मात्फला-

थिनाडSनन्त्येनैवोपासनீयम् ।

अनन्तवत्त्वेनैवोपासनेन तत्तफलप्रासिरित्याह—

स यो हैतन्नवत उपास्तेऽन्तवन्तं स लोकं जयत्यपथ यो हैतन्नानुपास्तेऽन्तवन्तं स लोकं जयति॥ १३ ॥

स्पष्टोऽर्थ: ।

अन्नान्तशब्दश्शिरकल्पस्थायित्वामिप्राय:। प्राणवादे सर्व एव समा: सर्वैडनन्ता इत्यनन्त्यश्रवणादुपराणशब्दवितानामिन्द्रियाणां विमुत्त्वमिति पूर्वपक्षे प्रापते, 'अणवश्र' [ बृ० सू० २।४।१७ ] इति सूत्रेण सिद्धान्तितं । तस्मुक्कामन्तं प्राणोडनुकारमतीत्यादिनोक्तान्त्यादिश्रवणात्परि-मितत्वे सिद्ध उक्तान्त्यादौ पाश्व्रवस्थिरनुपलम्यमानत्वादणुत्वादि-

मितत्वे सिद्ध उक्तान्त्यादौ पाश्व्रवस्थिरनुपलम्यमानत्वादणुत्वादिमत्वे सिद्ध उक्कान्त्यादिश्रवणात्परि-मितत्वे सिद्ध उक्तान्त्यादौ पाश्व्रवस्थिरनुपलम्यमानत्वादणुत्वादिमत्वे सिद्धे प्राणि-

भवन्ति । अनन्तानुपास्त इत्यानन्त्यश्रुतिस्तु दर्शानश्रवणाद्यनन्तकार्यंवि-शिष्टतया तदुपासनविधिपरेति स्थितम् ॥ १३ ॥

प्रकृतमनुसराम:-स एष संवत्सर: प्रजापति: षोडशकलस्तस्य

राजय एव पञ्चदश कला भुवैवास्या षोडशी

कला स रात्रिभिरेव चाड्‌डपूर्वते अप च क्षीयते ।

चन्द्रमा: षोडश्यो मासकृतूनकल्पयतीति प्रकारेण सर्वत्रुपवरतंकतया संवत्सरसंज्ञो रात्र्यधीनोपचयापचयान्वितकलामय: 'सोम्यो वै देवतया पुरुष:' इति श्रवणात्ताणाधिदेवता मृतश्रन्द्र उच्चते । अत एव प्रजापतित्वं पोढश्या: कलाया नाशाभावादधुवत्त्वामिति दृष्टंयम् । सोमावास्या रात्रिमेतया पोढश्या कल्या सर्वमिदं प्राणभृदनुप्रविश्य तत: प्रातर्जायते ।

स चन्द्रमा अमावास्यायां रात्रौ भुवया पोढरुया कल्या सर्वं प्राणिजातमनुप्रविश्यापरेद्युः: प्रातर्जायते ।

तस्मोदेतां रात्रिं प्राणभृत: प्राणं न विच्छिन्न्यादपि ऋकलास्स्यैतस्या एव देवताया अपचित्यै ॥ १४ ॥

तस्मादमावास्यां रात्रौ ऋकलासस्यापि प्राणिन: प्राणं न हिंस्यात् । यस्य प्राणिनो हिंसा न निषिद्धा स्वल्पदोषा ताहशस्य पाप्मनोडपि ऋकलासस्य प्राणं न हिंस्यांत । कस्य हेतोरेतस्या एव चन्द्ररूपाया देवताया: सर्वप्राणिजातप्रविष्टाया अपचित्यै पूजायै । इतर्था चन्द्रदेवतापचार: स्यादिति भाव: ॥ १४ ॥

यो वै संवत्सर: प्रजापति: पोढशक-लोड्यमेव स योड्यमेवंतिमुरुष: ।

यथा चन्द्र: पोढशकल एवं तद्वक्ता पुरुषोऽपि पोढशकलो भवती-त्यर्थ: ।

पुरुषस्य पोढशकलत्वमेवोपपादयति—तस्य वित्तमेव पञ्चदश कला आत्मैवास्या पोढशी कला स विच्छिन्नैवाडS च पूर्यतेडप च क्षीयते ।

उपचयापचयाश्रितो गवादिवित्तं पञ्चदशकलास्थानीयं शरीरं तु भुवकलास्थानीयम् ।

तदेतद्रप्यं यदयमात्मा प्रधिवित्तम् ।

आत्मा शारीरं तस्मं नाभिमहंती । नाभि नस्मं चेति नभादेशः । नाभिस्थानीयमिति यावत् । वित्तं तु प्राधिः परिवारभूतमरणोमिस्थानीयमिति ।

तस्माद्यापि सर्वज्ञ्यानीं जीवत आत्मना चैध-जीवति प्राधिनाड्गादित्येवडहः ॥ १५ ॥

सर्वज्ञ्यानिम् । ज्या वयोहानौ । सर्वनाशो यथा मवति तथेति यावत् । जीयते । इष्यनि ग्राहिज्येति संप्रसारणम् । नश्यतित्यर्थः । तथाडप्यात्मना शारीरण चेज्जीवति प्राधिना प्रधिस्थानीयेन वित्तेनागात्संगतवानित्यैडहः कान्तारे सर्वहरणेडपि शरीरमात्रे जीवाति चेत्सवं वित्तमाप्यते वित्तस्य चन्द्रकलावदपक्षीयविनाशस्वभावत्वात् । विद्यामहिन्ना स्वयमेव पूर्णं भविष्यातीति विद्वांस आहुरित्यर्थः । अत एवं व्यासार्येरतरदर्थवदनदशार्यां तद्वद्रनफलं चोक्तमित्युक्तम् । अतोडयं संदर्भों विद्याफलप्रतिपादनपर इष्यते ॥ १५ ॥

मनोवाक्रथाणानां प्रकारान्तरेणाप्यात्मोपकारकत्वं दृष्टीयितं पीठिकामात्रचयति-

अथ तयो वाव लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति ।

वावशब्दोऽवधारणे । स्पष्टोडर्थः । सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रैणैव जम्यो नान्येन कर्मेणा । न कर्मादिनेत्यर्थः । कर्मेणा पितृलोको विदयया देवलोकः ।

केवलकर्मणाडन्तरिक्षलोकः काम्यविद्याविशेषेण देवलोकप्राप्तिरत्यर्थः ।

देवलोको वै लोकानां श्रेष्ठस्तस्मादियं प्रशंसान्ति ॥

अन्न देवलोकशब्दस्य भगवळोकपरत्वमपि स्वरसमीति दृष्टव्यम् । यतों विद्याया एव श्रेष्ठलोकसाधनत्वमतो विद्यां स्तुवन्तीत्यर्थः ॥ १६ ॥

मनुष्यलोकस्य पुत्त्रेण जयप्रकारमाह—

अथातः संप्रत्ति:।

संप्रत्ति: संप्रदानम्। संप्रत्तिरिति वक्ष्यमाणस्य कर्मणो नामधेयम्। पुत्रे हि स्वात्मग्यापारसंप्रदानं करोत्यनेन प्रकारेण पितातेन संप्रत्तिसंज्ञमिदं कर्म।

तत्कस्मिन्न्यादधे कर्तव्यमित्यत्रास्सह— स यदा प्रैष्यन्मन्यते।

स पिता यदा यस्मिन्कालेऽरिष्टदर्शनन मरिष्यामीति मन्यते । अथ पुत्रमाह ।

तदं पुत्रमाहूयाडSह ।

कीमिति—

त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति स पुत्र: प्रत्याहाहं ब्रह्माहं यज्ञोऽहं लोक इति ।

अस्वार्थं श्रुतिरेव व्याचष्टे—

यद किंचानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मेत्येकता । यत्किंचानूक्तमधीतं च तस्य सर्वस्यैव ब्रह्मेत्येतस्मिन्नपद एकताम् । योडध्यनध्यापारो मे कर्तव्य आसीदेतावन्तं कालं वेदविषय: स इत ऊर्ध्वं स्वं ब्रह्म त्वकर्तृकोडसिवत्यर्थ:।

ये वै के च यज्ञास्तेपां सर्वेषां यज्ञ इत्पेकता ये वै के च लोकास्तेपां सर्वेषां लोक इत्येकता ।

ये यज्ञा भयोज्योदिता अननुष्ठितास्ते सर्वे त्वद्विधानो हि ते स्व यज्ञ इत्यर्थ: । ये च लोका जिता अजिताश्र ते सर्वे त्वया साध्या इति त्वं लोक इत्यस्यार्थ:।

एतावदैवदं सर्वमेतन्मा सर्वं सन्नयामीतोडभुनजदिति ।

लोके गृहिणां कर्तव्यं वेदयज्ञलोकात्मकमेवेतत्सर्वमयं पुत्र: स्वयमेव भूतेषु मारं स्वात्मनि निधायेतोडस्माल्लोकान्मामशुनुपालयिष्य-तीति लड्‌क्थेर्लड्‌क्‌ । इति मन्त्रस्याख्या समाप्ता ।

तस्मात्पुत्रमनुशिष्टं लोक्यमाहुः।

एवं पित्रानुशिष्टं लोकसाधनमाहुः । तस्मादेवमनुशासति पितर इति शेषः ।

स यदैवंविदस्माल्लोकात्प्रैत्यथैभिरेव प्राणः सह पुत्रमाविशाति ।

पुत्रो मूत्वा यज्ञादिकमयमेव करोति । पुत्रगतं सर्वं परलोकगतस्य पितुः स्वानुष्टितसुकृतवडुपकारकं भवतीत्यर्थः ।

स यदेन किंचिदक्ष्णयाड्कृतं भवति तस्मादेनः सर्वस्मात्पुत्रो मुञ्चति तस्मात्पुत्रो नाम ।

स पुत्रो यद्‌द्वाचिदनेन पित्रा किंचिद्‌कर्तव्यतद्यमक्षणया कोऽण्चिद्र-तोऽन्तरा न कृतं भवति । तस्माद्‌कर्तव्यतद्यारूपातिथ्वाद्‌कृताल्लोकप्राप्तिप्रतिबन्धककृत्‌कपालसर्वस्मात्पुत्रो मुञ्चति मोचयति तत्स्वं स्वयमनुतिष्ठन्पूरयित्वा तेन पूरणेन जायते इति पुत्रो नाम भवतीत्यर्थः ।

स पुत्र एवैवास्मिंल्लोके प्रतितिष्ठति ।

स पितरं विद्धेन पुत्रेण मृतोऽपि सन्नमृतोऽस्मिन्नेव लोके प्रतितिष्ठति एवमसौ पिता पुत्रेण मनुष्यलोकं जयतीति भावः ।

अथैनमेते देवा: प्राणा अमृता आविशान्ति ॥ १७ ॥

एवं पुत्रे निक्षिप्तमारं परलोकगतं पुण्यकर्माणं पुरुषं देवा: प्राणज्ञ-ब्दूवाच्या मनआद्यावाविशान्तीत्यर्थः ।

तदेव प्रपश्यति—

पृथिवी चैनमग्रे श्रोत्रे देवौं वागाविशतः ।

पृथिव्याश्राग्रेश्र दैवीं वाक्पर लोकगतं पुरुषमाविशतः । एतस्मै वाचः पृथिवी शरीरं ज्योतीरूपमसौ चन्द्र इति प्रागुच्यतेवाचः पृथिव्यायतनत्वाद् दृग्न्याधिष्ठितत्वाच्च ताभ्यां हेतुभ्यां दैवीं वागाविशत इत्यर्थः ।

सा वै देवी वागपया यद्‌देव वदति तत्सद्‌वदति ॥ १८ ॥

श्वापानुगहादिसमर्था वागदेवीत्यर्थः ।

दिविश्रैनमादित्याच्च. दैवं मन आविशाति तद्धै दैवं मनो येनाडडनन्थेव भवत्यथो न शोचति ।

अमोघसंकल्पमानन्दैककारणं मनो दैवं मन इत्यर्थः ॥ १९ ॥

अदृश्यैनं चन्द्रमसङ्ख दैवः प्राण आविशाति स वै दैवः प्राणो यः सञ्चरन्स्र्वासञ्चरन्स्व न व्यथतेऽडथो न रिष्यति ।

अप्रातिहतगमनादिव्यापारहेतुरुंहिांसनर्हः प्राणो दैवः प्राण इत्यर्थः । देवताप्रसादोदेवास्य मनोवाक्याणा एवंविधा भवन्तीत्यर्थः । एवं जीवोपकरणानां तेषां परलोके शक्यतिशायमुक्त्वैवंविदः फलमाह—

स एवंविदसर्वेषां भूतानामात्मा भवति यथैषा देवतैषम् ।

यथा वागिन्द्रियादिदेवता सर्वेषां भूतानामात्मा भवति । सर्वभूतत्वं नाम सर्वभूतान्तर्वर्तिज्ञानं तत्प्रेरणासामर्थ्यम् । एवंमयमपि विद्वान्—

स यथैतां देवताः* सर्वाणी भूतान्यन्वे* हैवंविदः* सर्वाणी भूतान्यनुवन्ति ।

यथा वागादिदेवतां सर्वेऽपि पूजयन्ति एवंमेवंविदमपि पूजयन्तीत्यर्थः । नन्वेवंविदः सर्वभूतप्रेरकत्वे तानि । तानि भूतानि तत्‌तत्पापकर्मसु प्रेरष्यतः पापं प्रसज्येतेयाशङ्कूयाह—

यदु किन्चेमाः प्रजाः शोचन्त्यमेवाडडड्सां तद्रवति । शोचान्ति शोचयन्ति । तत्प्रजाशोचयितृत्वकृतं पापमासां प्रजानामेव भवति । अथ सह सद्‌ध इत्यर्थः ।

तत्र हेतुमाह—

पुण्यमेवामुं गच्छति न ह वै दैवान्पापं गच्छति ॥ २० ॥

तत्‌तत्पापकर्मसु प्रवर्तकानामपि इन्द्रियाधिष्ठातृदेवानां तत्‌तत्पापं न ग्राहोति ताहशो माहिमा तेषामतस्तद्विदोऽपि न प्रेरणकृतपापप्रसक्तिरिति भावः ॥ २० ॥

अथ वाङ्मनःप्राणानां साधारणयेनोपास्यत्वमुक्तं तत्र प्राणस्य श्रेष्ठच-

निर्धारणायास्सरमते—

अथातो व्रतमिमाङ्क्षा ।

अथानन्तरं व्रतस्योपासनात्मकत्वतस्य मीमांसा विचारः प्रवर्तत इति शेषः । किंविषयकमुपासनं कर्तव्यमिति विचार्यत इति यावत् ।

प्रजापतिहि कर्माणि समृजत् ।

कर्माणि ज्ञानेंद्रियाणि सृष्टवानित्यर्थः ।

तानि सृष्टान्यन्योंन्येनास्पर्धन्त ।

वदिष्याम्येवाहमिति वागद्रे ।

धृत्तृ धारण हति धातुः । तान्यः कश्चिन्नमत्तो वकुं समर्थ इत्यभिमानं दृढवती ।

दृक्ष्याम्यहमिति चक्षुः श्रोष्याम्यहमिति श्रोत्रमेवमन्यान्यपि कर्माणि यथाकर्म ।

अन्यान्यपि तद्विषयाणि यथास्वविषयेऽभिमानं दृढन्तीत्यर्थः ।

तानि मृत्युः श्रमो मृत्वोपयेमे ।

उपयेमे समीपं प्राप्त इत्यर्थः ।

तान्यामोत् ।

श्रमरूपो मृत्युरस्तानीनिद्रियाणि प्राप्तवान् ।

तान्याप्त्वा मृत्युरवरुन्ध ।

अवरोधं कृतवान्कार्योसमर्थमकरोदित्यर्थः ।

तस्माच्छ्राम्यत्येव वाक्श्राम्यति चक्षुः श्राम्यति श्रोत्रम् ।

श्राम्यति श्रमं प्राप्तोत्यर्थः ।

अथिममेव नाड्योभोदयं मध्यमः प्राणः ।

देहमध्यर्वातिनं प्राणमेव श्रमो नाड्योदित्यर्थः ।

तानि ज्ञातुं दधिरे ।

तानि श्रान्तानीनिद्रियाणि अस्माकं कः श्रेष्ठ इति ज्ञातुं प्रवृत्तानीत्यर्थः ।

अत्र समाप्ते—६ ९ इति वर्तते ।

अयं वै नः श्रेष्ठो यः संचरः श्वाससंचरः श्व

न व्यथते डथो न रिष्यति हन्तास्यैव सर्वे

रूपमसामेति त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन् ।

अयं मुख्यः प्राणो डत्र संचाररूप[:।संचारेऽपि न व्यथते। अथोऽश्वाद्वोःव्यथः। न रिष्यति न हि स्यतेऽपि तस्मादिस्यैव मुख्यप्राणस्य सर्वे वय रूपमसाम तदधीनप्रवृत्तयो भवेमेति निश्चित्यैतस्यैव मुख्यप्राणस्यैतेरे प्राणास्तदधीनप्रवृत्तयोडवश्यितव्यर्थः। इदं च वाक्यं प्राणपादे 'त इन्द्रियाणीत्याधिकरणे [ बृ० सू० २।४।१७ ] चिन्तितम् । वागादयः सर्वे मुख्यप्राणशब्दवाच्यत्वाविशेषादिन्द्रियाणीति पूर्वपक्षे प्राप्ते 'त इन्द्रियाणीति तद्विपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात्' । [ बृ० सू० २।४।१७ ] त एव वागादय इन्द्रियाणीति न तु श्रेष्ठस्ततो डन्यत्रैवेन्त्रियाणीति दृश्यते चैतद्विप्रकटेशात् । 'मेधश्रुते:' 'वैकल्प्यनाच' [ बृ० सू० २।४।१८।१९ ] 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणी च' इति प्राणापेक्षयेन्त्रियशब्दो मेधव्यपदेशात् । न च मनसोऽपि मेधव्यपदेशोऽस्ति नियमेन शून-

नीयः । तस्मादनन्यथासिद्धप्राणाणेनैन्द्रियत्वे सिद्धे गोबलीवर्दन्यायेन पृथग्गणनेति निश्चित्यैते इन्द्रियाणीति तदधीनप्रवृत्तित्वलक्षणकार्यवैलक्षण्याच्चेन्द्रियेम्यो भिन्न एव प्राण इति ।

प्रकृतमनुसरामः ।

तस्मादेत एतेनाडडइयायन्ते प्राणा इति ।

यस्मात्कारणादागाद्याः प्राणस्यैव रूपमभवन्तः प्राणनाड्यैव प्राणा इत्येवोच्यन्ते ।

तेन ह वाव तत्कुलमाचक्षते

यस्मिन्कुले भवति य एवं वेद ।

य एवमकरणं प्राणं वेद स यस्मिन्कुले भवति तत्कुलं तन्नाम्नैवाऽSश्र्चक्षते । यथा रघुकुलं घनकुलमिति । कुलश्रेष्ठो भवतीति यावत् ।

उ हैवंविदा स्पर्धते डनुषुष्यतनुषुष्य हैवान्ततो श्रियत इत्यध्यात्मम् ॥२१॥

उशब्द्रोडवधारणे । हशब्दः प्रसिद्धौ । यः पुमानेवंविधप्राणविद्या साकं स्पर्धते स झुक्को भूत्वाडन्ततो श्रियत इत्यध्यात्मं प्राणोपासनप्रकारः ॥ २१ ॥

अथाधिदैवतम् ।

उपासनप्रकार उच्यत इति शेषः । ज्वलिष्याम्येवाहमित्यथर्दिदेवे ।

अह्मेव ज्वलिष्यामि मत्समः कोडपि नास्तीति धृतवानित्यर्थः । तपस्याम्यहामित्यादित्यो भास्याम्यहामिति चन्द्रमा: । स्पष्टोऽर्थः । एवमन्या देवता यथादैवतम् ।

श्रोत्राद्यभिमानिनो दिगादिदेवतास्ततदेवतावृत्तिमनतिक्रम्यामिमे- निर इत्यर्थः । स यथैषां प्राणानां मध्यमः प्राण एवमेतासां देवतानां वायु: ।

यथाडध्यात्ममितरेषां प्राणानां मध्ये हृदयमध्यवर्ती मुख्यप्राणः श्रेष्ठ एवमेतासां देवतानां मध्ये वायु: श्रेष्ठः । तत्र हेतुमाह—

म्लोचन्तीहाच्य देवता न वायु: । इतरा अभिसूर्याद्या देवता म्लोचान्ति असतं गच्छन्ति न वायु: । तस्याहोरात्रमेकर्पत्वात् ।

सैषाडनस्तामिता देवता यद्वायु: ॥ २२ ॥

सैषाडनस्तामिता देवता तस्मादिधिदैवं वायुरेव श्रेष्ठत्वेन निर्धारितः । स एवोपास्य इति भाव: ॥ २२ ॥

रङ्करामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता - [ १प्रथमोध्याये-

अथैष श्लोको भवति ।

प्रकृतविपयेड्यं श्लोको भवतीत्यर्थ: ।

यतश्रोदेति सूर्योऽस्तं यत्न च गच्छति ।

अमुं श्लोकं स्वयंमेव व्याचष्टे—

प्राणाद् वा पृष्ठ उदेति प्राणेऽस्तमेति निश्चितम् ।

अत्र प्राणो वायुः । वागुप्रेरणाधीनत्वाद्वितीयाद्युद्रयानामिति भावः ।

तं देवा ऋषिकिरे धर्मं स एवं स उ श्व ऋति ।

तं प्राणमेव देवा धर्मं चक्रिरे प्राणोपासनमेव श्रेयःसाधनमिति निश्चितवन्तः । स एवं धर्मोद्यापनुष्ठेय इति ।

यद्वा एतद्मुहूर्ताधियन्त तदेवाप्यय कुर्यन्ति ।

वैशब्दोऽवधारणे । यद्यस्मात्कारणादेव देवा वागाद्या देवा मुख्यप्राणमुर्हि अभिप्रणौकाले पूर्वकाले इति वदन्ति । अभिप्रयन्तोपास्यन्ते—

तस्मादेवापि तदेव कुर्यन्ति ।

मुख्यप्राणोपासनमेवानुत्तीर्थ: ।

तस्मादेकमेव व्रतं चरत् ।

मुख्यप्राणोपासनमेवानुतिष्ठेदित्यर्थ: ।

प्राण्याचैवापान्त्याच नो न्मा पाप्मा मृत्युरासुवादिति ।

उपासनारम्भसमये प्राणानापानने तदङ्गतया कुर्वन्त । उच्चवृद्धोऽवधारणे । पाप्मा मृत्युनाड्डमुवत । शतन्तोडयं शब्दः । नैवाड्डमुयादिति

यद्युञ्जरत्समापिपयिषेतू ।

यदिदं प्रथममुपक्रमेतसमापनं कुर्वान्मध्ये विच्छेदं न कुर्यादित्यर्थ: ।

तेनो एतस्यै सायुज्यं सलोकतां जयति ॥ २३ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि प्रथमाध्याये

पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥

उशब्द्रोडवधारणे। तेनानुश्रितेन प्राणोपासनेनेत्यस्यः प्रागदेवताया: सायुज्यं सालोक्यं च प्राप्तोतीत्यर्थ:।। २३ ।।

इति बृहदारण्यकोपनिषत्काशिकायां प्रथमाध्याये पञ्चमं ब्राह्मणम्। ५ ।

इति बृहदारण्यकोपनिषत्काशिकायां प्रथमाध्याये पञ्चमं ब्राह्मणम्। ५ ।

ऋष्यो वा इदं नाम रूपं कर्म ।

ऋष्यो वा इदं नाम रूपं कर्म ।

तेषां नाम्नां वागित्येतदेषामुखथम् ।

तेषां नाम्नां वागित्येतदेषामुखथम् ।

तेषामेपां नाम्नां वागिन्द्रियाभिनिर्दिष्टमेतद्रूस्तूक्ष्ममुत्पत्तिनम् । तदेव प्रदर्शयति—

तेषामेपां नाम्नां वागिन्द्रियाभिनिर्दिष्टमेतद्रूस्तूक्ष्ममुत्पत्तिनम् । तदेव प्रदर्शयति—

अतो हि सर्वाणि नामान्युत्तिष्ठन्ति । वागिन्द्रियाभीनस्वात्सर्वेपां नाम्नाममिलापस्य । एतदेषां साम ।

अतो हि सर्वाणि नामान्युत्तिष्ठन्ति ।

वागित्येतदेषां नाम्नां साम । तदुपपादयति—

वागित्येतदेषां नाम्नां साम ।

एतद्धि सर्वेर्नामभिः समम् । कार्यानुरूपतात्मकरणस्य । समत्त्वमेव सामत्त्वमिति भावः । एतदेषां ब्रह्म ।

एतद्धि सर्वेर्नामभिः समम् ।

वागित्येतदेषां नाम्नां ब्रह्म । तदुपपादयति—

वागित्येतदेषां नाम्नां ब्रह्म ।

एतद्धि सर्वाणि नामानि विभर्ति ।। ९ ।।

एतद्धि सर्वाणि नामानि विभर्ति ।। ९ ।।

भर्तृत्वमेव वृहत्स्वरूपं बह्मत्वम् । भर्तृत्वाद्ब्रह्मत्वामिति भावः । एवमुत्तरत्र दृश्यव्यम् ।

भर्तृत्वमेव वृहत्स्वरूपं बह्मत्वम् । भर्तृत्वाद्ब्रह्मत्वामिति भावः । एवमुत्तरत्र दृश्यव्यम् ।

अथो रूपाणां चक्षुरित्येतदेषामुखथम् ।

अथो रूपाणां चक्षुरित्येतदेषामुखथम् ।

पूर्ववदर्थः । अतो हि सर्वाणि रूपाण्युत्तिष्ठन्ति । रूपज्ञानस्य चक्षुरुत्थिततत्वादूपस चक्षुरुत्थिततत्वव्यवहारः ।

अतो हि सर्वाणि रूपाण्युत्तिष्ठन्ति ।

प्रतदेषां सामेतदधिसर्वै रूपै: समम्।

एतदेषां ब्रहैतदधिसर्वाणि रूपाणि बिभर्ति ॥ २ ॥

अथ कर्मणामित्त्वतदेषामुच्यते। हि सर्वाणि

कर्माण्युत्तिष्ठन्ल्येतदेषां सामेतदधिसर्वै: कर्मभि:

सममेतदां ब्रहैतदधिसर्वाणि कर्माणि बिभर्ति ।

अत्र कर्मशब्द: पुण्यपापात्मककर्मपर: । आत्मशब्दो जीवपर: । शिष्टं स्पष्टम् ।

तदेतदृचाऽभ्यनूक्तं सदेकमयमात्मा ।

नामरूपकर्मलक्षणमेतत्रितयं सदेकमयमात्मा । नामरूपकर्मण्यात्मनाडग्रहीतविवेकानि पामराणामेकमेव मवन्तीत्यर्थ: ।

आत्मैक: सन्नेतत्रितयम् ।

विवेकिनां ऋषमेतत् । अबिवेकिनामेक आत्मेतिर्थ: ।

तदेतदमृतं सत्येनेच्छन्नम् ।

प्राणो वा अमृतं नामरूपे सत्यं

ताभ्यामयं प्राणश्छन्न: ॥ ३ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि प्रथमाध्याये

षष्ठं ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि प्रथमोऽध्याय: ॥ १ ॥

इति बृहदारण्यकक्रमेण तृतीयोऽध्याय: ॥ ३ ॥

अन्न प्राणशब्दौ जीवपरः । ' प्राणो वा आशाया मूयानू ' [ छा० ७ । १५ । १ ] इत्यादौ प्राणशब्दस्य जीवे प्रयोगात् । सत्यं कर्मफलमित्यर्थः । ' ऋतं पिबन्तौ ' [ का० ३ । १ ] इत्यादौ सत्यापरपर्यायऋतशब्दप्रयोगस्तु कर्मफले दर्शानात् । कर्मफलं ह्यवश्यंभावितया सत्यं भवति । ततश्च कर्मफलभूतानि नामरूपाभ्यां संपीडिततोऽयमात्मा व्याधकुलसंवोधितराजकुमारवत्ताभ्यां प्रच्छन्नो भवति । नामरूपाभ्यां गृहीतविवेको भवतीत्यर्थः । केचित्तु प्राणशब्दः परमात्मपरः । स एव नामरूपविशिष्टो भवति । ततश्च ' तद्रेदं तह्यंव्याकृतमासीततन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियत ' [ बृ० १ । ४ । ७ ] इत्यस्यार्थस्य निगमपरत्वं संदर्श इत्यपि वदन्ति ॥ ३ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्काशिकायां प्रथमाध्यायस्य पञ्चं ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्काशिकायां प्रथमाध्यायस्य पञ्चं ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥

इति बृहदारण्यककथावलम्बायां प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

तृतीयाध्याये तद्रेदं तह्यंव्याकृतमासीतत्युपक्लष्टस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वस्य प्रपञ्चनायायमध्याय आरभ्यते—

दृष्टो गार्ग्यः । बालाकिः । बलाकस्यापत्यं बालाकिः । दृष्टश्वासौ बालाकिश्वेति स तथोक्तः । हशब्दो वृत्तार्थसमरणे । अनूचानः । ' एकां कामाभीषां शोतेरौड्रजानपद्याग्निमूर्धानम् ' इति श्रुतः । गार्ग्यः । गोत्रतो गार्ग्यः । आस बभूव ।

स होवाचाजातशत्रुः काश्यं बहु ते ब्रवाणीति ।

काश्यं काशिराजमजातशत्रुनामानं ब्रह्म ते ब्रवाणीत्युक्तवान् स होवाचाजातशत्रुः ।

स्पष्टोऽर्थः ।

सहस्रेमतस्यां वाची दद्रे। जनको जनक इति वै जनता धावन्तीति ॥ १ ॥

ब्रह्म ते ब्वाणीत्येतस्यामेव वाची निमित्ते गवां सहस्रं प्रयच्छामः । मत्समीपमागतत्य ब्रह्म त उपदिशामीतिशब्दप्रयोगात्कोडपि न दृष्टः । सर्वेऽपि ब्रह्मविदो जनक एव ब्रह्म शुश्रुप्सुर्दांता चेत जनकस्य समीपमेव धावन्ति । भवांस्तु मत्समीपमागतत्य ब्रह्म ते ब्वाणीत्युक्तवान् । अननेनैव वाक्येन तोषितोऽहं सहस्रं प्रयच्छामीति भावः ॥ १ ॥

स होवाच गार्ग्यो याज्ञवासावादित्ये पुरुषस्तेऽवाहं ब्रह्मोपास इति ।

आदित्यमण्डलान्तर्वर्तिनं पुरुषमहमुपासेऽत्रस्त्वमापे तद्ब्रह्मोपास्स्वेति भावः ।

स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा: । मा मां प्रतिस्माद्रियादित्यादिपुरुषविषये मा संवदिष्ठा: संवादं मा कार्षी: । अज्ञातेऽहि विषये संवाद्र: कर्तव्य: । अयं तु ज्ञात एव । कथमित्यत्राह—

अतिष्ठा: सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा अहमेतमुपास इति ।

वैशब्दोऽवधारणे प्रसिद्धो वा । अतीत्य सर्वोत्तम्य तिष्ठातिष्ठा: 'आतों मनिन:' [पाऽसू०३ । २ । ७४] इत्यादिना विचप्रत्यय: । सर्वेषां भूतानां च सूक्ष्मां श्रेष्ठ: । द्विस् तिगुणोपेतत्वाद्राजा । एतैरतिष्ठात्वसर्वभूतमूर्ध्ववराजत्वक्वचिह्र्मेतमादित्यपुरुषमहमुपासे । अतोऽस्य ज्ञातत्वाद्वास्मिन्विषये संवाद्रो न कर्तव्य: ।

स य एतमेवमुपास्तेऽतिष्ठा: सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति ॥ २ ॥

यद्यप्यतिष्ठात्वादिगुणाविशिष्टादित्योपासक: स्वयमपि तत्कतुन्यायातद्रूपयुक्तो भवतीति भाव: ॥ २ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एषासौ चन्द्रे पुरुषः पस्त्येवाहमुपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा ब्रह्मपाण्डरवासाः सोऽमो राजेति वा अहमेतमुपास इति ।

बृहन्महान्पाण्डरं शुक्लं किरणरूपं वासो यत्से पाण्डरवासाः । उत्कं च व्यासैः—पाण्डरेऽंशुभिरजर्गदाच्छादिकत्वात्पाण्डरवासस्त्वमिति । सोमो राजा यज्ञसाधनमूत्तसोमराजशब्दवाच्यलताविशेषलक्ष्णौषधी नामीशतयेशितव्यसंवन्धकृताभेदेन वाडहमुपास इत्यर्थः । शिटं स्पष्टम् ।

स य एतदेवमुपास्तेऽहरहिँ सुतः प्रसुतो भवति नास्यात्रं क्षीयते ॥ ३ ॥

सोमलताभिन्नवेनोपासनस्य फलमाह—सुतः प्रसुत इति । कर्त्तृक्तः । अहरहिँ सोमे सुतवानित्यर्थः । प्रकृतिविकृतिभेदाविवक्षया सुतः प्रसुत इत्युक्तिः । चन्द्रस्यैवान्मूतसोमशब्दवाच्यतात्मकत्वेनोपास्यत्वज्ञानस्य क्षय इत्यर्थः । केचित्तु चन्द्रस्य स्वत एव देवात्नमूत्तत्वात्त्वेनोपासनस्यैवात्र क्षयाभावः फलम् । तस्यैव सोमराजशब्दमुख्यार्थत्वेनोपासनस्य याथार्थ्यसंबवे सोमराजशब्दवाच्यताविशेषव्यर्थत्वात् । न चैवं सुतः प्रसुत इति सोमसुत्वरूपफलकीर्तनमयुक्तमिति वाच्यम् । चन्द्रस्य सोमराजत्वेनोपासने सोमराजत्वेनैवोपासने सोमराजशब्दवाच्यताविशेष-वनरूपफलकीर्तनाविरोधाभावादेकशब्दरूपित्वरूपप्रत्यासत्तिसच्वादिति वदन्ति ॥ ३ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एषासौ विद्युति पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठास्तेजस्वीति वा अहमेतमुपास इति स तेजस्वी भवति तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति ॥ ४ ॥

प्रजा पुत्र इत्यर्थः । शिटं स्पष्टम् ।

स होवाच गार्ग्यो य एवायमाकाशे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा: पूर्णमप्रवर्त्तींस्ति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवुपास्ते पूर्यते ह प्रजया पशुभिर्नास्याऽऽलोकात्प्रजोद्द्रवन्ते ॥ ५ ॥

पूर्णत्वविशिष्टोपासना्या: फलं प्रजापत्युपूर्णत्वम् । पूर्णत्वप्रयुक्तान्निरुपारलक्षणाप्रवर्तितत्वविशेषणविशिष्टोपासना्या: फलं प्रजा संतानविच्छित्तिः । उद्धर्त्तनं लोकान्तरगमनम् ॥ ५ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एवायं वायौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा इन्द्रो वैकुण्ठोडपराजिता सेनोति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवुपास्ते जिष्णुरहोपराजिष्णुर्भवत्यन्र्तस्स्यजायी ॥ ६ ॥

इन्द्र: परमेश्वर: । 'योऽयं पवत एष देवतानां ग्राह:' इति वायोर्देव-लोकत्वप्रसिद्धे: । तत्सामान्याद्देवै:कुण्ठत्वम् । मरुतां गणत्वप्रसिद्धेरपराजिता सेनेत्युक्तिः । जिताः सेनेत्युक्ते: । जिष्णुर्जयशीलः । अपराजिष्णुरपराजितः । अन्यत-स्त्यजायी । अन्यतो भवा अन्यतस्त्या: ज्ञात्रव इति यावत् । तादृशेतुं शीलमस्य 'सुप्रयजतो' इति णिनि: । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ६ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एवायमग्नौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवुपास्ते विषासहिर्भवति ॥ ७ ॥

विषासहि: सोडुमशक्य: शत्रुभिरित्यर्थ: । मर्षयतीति भाव: । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ७ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एषायमप्तु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा: प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते प्रतिरूपं हैवैनमुपचच्छति नानातिकल्पथो प्रतिहर्तव्योऽस्माज्जात इति ॥ ८ ॥

सहशप्रतिबिम्बोपेतत्वादपां प्रतिरूपत्वविशिष्टोपासनोपपत्ति: । प्रतीरूपं सहशमेव कृतत्रादिक्रमेनमुपगच्छति प्राप्नोति नानातिरूपम् । प्रतीरूप: सहश एव पुत्रोऽस्माज्जायते । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ८ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एषायमादर्शे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा रोचिष्णुरिति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते रोचिष्णुर्भवति रोचिष्णुर्हीऽस्य प्रजा भवत्यथो यै: सन्निगच्छति संगतो भवति सर्वाँस्तानातिरोचते ॥ ९ ॥

रोचिष्णुब्राजमान: । यै: सन्निगच्छति संगतो भवति सर्वाँस्तानातिक्रम्य प्रकाशते शिष्टं स्पष्टम् ।

स होवाच गार्ग्यो य एषायं यन्तं पश्चाच्छब्दोऽनूदते्यमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा असुरिति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हैवास्मिँल्लोक आयुरेति नैन्नं पुरा कालात्माणो जहाति ॥ ९ ॥

यन्तं गच्छन्तमित्यर्थ: । पश्चाच्छब्द: प्रतिध्वनिरुदेति मूलशब्दान्तरमुदेति तस्य प्रतिशब्दस्य प्राणकार्यत्वादसुरित्यहमुपास इत्यर्थ: । पुरा कालात्माणो जहाति । अपमृत्युनं प्राप्नोतीत्यर्थ: । पुरा कालात्माणो जहाति ॥ १० ॥

स होवाच गार्ग्यो य एवायं दिशु पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्दर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा द्वितीयोऽनपम इति वा अहमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते द्वितीयोऽनपमाश्रिल्नुते ॥ ११ ॥

दिशां युग्मभूताभ्यां देवतयत्वाद्वाह्हीतियत्वेनोपासनोपपत्ति: । अनपगत्वमविच्छिन्नत्वं दिशां परस्परविज्छेदाभावात् । द्वितीयत्वेनोपासनाफलं द्वितीयवानिति सहायवानित्यर्थ: । अविच्छिन्नत्वलक्षणानपगत्वोपासनाफलं नास्माझणाश्रिल्नुते इति । गर्गो बन्धुवर्ग: । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ११ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एवायं छायायामय: पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्दर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा मृत्युरिति वा अहंमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्ते सर्वं ह वै तस्मिँलोके आयुरेति नैनं पुरा कालान्मृत्युरागच्छति ॥ १२ ॥

पुरुषच्छायां मृत्युवन्न्रीलत्वभयङ्करत्वान्मृत्युत्वोपासनोपपत्ति: । शिष्टं स्पष्टम् ॥ १२ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एवायमात्मनि पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति स होवाचाजातशत्रुर्दर्मा मैतस्मिन्संवदिष्ठा आत्मन्वीति वा अहंमेतमुपास इति स य एतमेवमुपास्त आत्मन्वी ह भवत्यात्मन्विनी हास्य प्रजा भवति । आत्मनि शरीरावा अहमित्यभिमन्यमाने य: पुरुष: सर्वजीवसामान्यं ब्रह्मोपास्त इत्यर्थ: । आत्मशब्दादात्मसंसायां छान्दसो विनिप्रत्यय: । शिष्टं स्पष्टम् ।

स ह तूष्णींमास गार्ग्य: ॥ १३ ॥

तत: परमुत्तरापरिस्फूर्तेस्तूष्णीं बभूव ॥ १३ ॥

स होवाचाजातशत्रुरेतावदूरे इति ।

एतावदिति ।

प्रक्षे पुतः । एतावदेव किं त्वया ज्ञातमिति प्रभः । गार्ग्य आह—

नेतावता विदितं भवतीति ।

ब्रह्मस्वरूपमिति शेषः । एवमजातशत्रुकोक्तो बालाकिरिगताभिमानो नीचादप्युत्कृष्टां विद्याम्, आप्तकल्पो ब्राह्मणस्याब्राह्मणाद्विद्योपयोग इति शास्त्रमनुसृत्य क्षत्रियादृष्यजातशत्रोर्विद्यामुपादित्सुर्ननुपसन्नाय ऋष्योपदेश्यमिति शास्त्रार्थं जानन्गार्ग्यः स्वयमेवाह—

उप त्वा यानिति ॥ १४ ॥

त्वां त्वामुपेयानि शिष्यः सन्नुपगच्छामीयर्थः ॥ १४ ॥

स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमेंवैतद्द्ब्राह्मणः क्षत्रियमुपेयादिति मे वक्ष्यतीति ।

प्रतिलोमेंवैतद्द्ब्राह्मणः क्षत्रियमुपेयादिति मे वक्ष्यतीति । यद्ब्राह्मण उत्तमवर्ण आचार्यत्वेऽधिकृतः क्षत्रियमनाचार्यस्वभावं ब्रह्म मे वक्ष्यतीत्यंतदाचारविधायकशास्त्राविरुद्धम् ।

कथं तर्हि विद्याप्राप्तिरिति न वाच्यम् । आचार्यकमस्वीकार्य भेदयैव केवलं विज्ञपयिष्यामीयाह—

व्येव त्वां ज्ञपयिष्यामि ।

त्वां त्वां केवलमेव विज्ञपयिष्यामि बोधयिष्यामि । ब्रह्मोति शेषः । तं पाणावादायोतस्थौ ।

एवमुक्त्वा तं हस्ते मृहीत्वा गार्ग्योपादिष्टजिज्ञासाविरिक्तबहुज्ञापन-चाड्डनादुददिशत् ।

तौ ह पुरुषौ सुषुप्माजमतुः । राजमवने सुतं कंचित्पुरुषं प्राप्तवन्तौ ।

रङ्करामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता— [ द्वितीयाध्याये-

तंमेतैर्‌नोऽभिरामन्त्रयांचके ब्रह्म-

त्याण्डरवासः सोमराज्ञिति ।

अन्न 'प्राणो वाव ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च' [ छा०५ । १ । १ ] इति ज्येष्ठश्रेष्ठ-

ष्टगुपेन प्राणस्य बृहत्त्वादबृहहात्वित्यामन्त्रणपाण्डरवासत्वं च प्राणधर्मः । किं मे वाम इति प्राणेन पृथक् आप्नो वाम इत्यपां प्राणवामस्वौके; । तस्मिं-

चापी यच्छुकूं तदाप इति शुक्रवर्णाश्रयत्वात्पाण्डरत्वं युक्तम् । ससाऽन्न-

वाह्यापो—अथेतस्य प्राणस्याड्डपः शरीरं ज्योतीरूपमसौ चन्द्र इति प्राणस्य चन्द्रसंबन्धप्रतीतेर्लक्षणया सोमेति प्राणस्य संबोधनम् । प्राणो वै सम्राडिति श्रवणाद्राज्ञत्वित्यामन्त्रयत इति व्यासैरुक्तम् ।

स नोऽतस्थौ तं पाणिनाड्डपेषं बोधयांचकार ।

एवमामन्त्रितोडपि स नोदतिष्ठत् । पाणिनाड्डपेषं बोधयांचकार । हिंसार्थानां च सममानकर्मकाणामिति पिषेशब्दतीयाायमुपपदे णमुल् । तृती-

याप्रभूतीनन्यानुपतस्यामिति विकल्पात्समासाभावः । पाणिना पिष्ता

बोधयांचकार ।

स होतस्स्थौ ॥ १५ ॥

स पश्वादुदतिष्ठत् । एवं प्राणनामभिरामन्त्रणेडप्यनुत्स्थानप्रदर्शनं प्राणान्यत्वज्ञानार्थम् । सुप्रसिद्धशायामुपरतत्व्यापारेभ्यः शरीरेऽनिद्रये-

भ्योडन्यत्वं सुज्ञानामिति तस्यामपि दर्शयामनुपरतत्व्यापारात्प्राणादन्यत्वं ज्ञापनायभिति प्राणनामभिरामन्त्रणेडप्यनुत्स्थानेनैव देहेन्द्रिय-

स्थापनप्रदर्शननेन च जीवस्य प्राणव्यतिरेकः प्रदर्शितो भवति ॥ १५ ॥

एवं देहेन्द्रियसमनःप्राणव्यतिरिक्तं जीवं प्रदर्शय्य तत्कोडन्यं परमात्मानं

प्रदर्शोयितुमारभते—

स होवाचाजातशत्रुयैष एतस्सुमोडमूय एष विज्ञानमयः पुरुषः कैष तदाडमूत्कृत एतदागादिति ।

यत्र यदा । एप एतस्सुमोडमूूदेतत्स्वरं सुषुपोडमूत्स्वं प्राप्तोडमूत् । एत-

दित्स्पनेनैव स्वपिधात्वर्थस्य सिद्धत्वात्तस्यैव तयार्थमात्रपरं पाकं पचतीतिवत् । यद्दैतदीदृशं सुषं यस्स स एतत्सुषः । कैष इत्यत्राडSह—

य एष विज्ञानमयः पुरुषः । वस्तु प्रबुध्यमान एव सर्वेन्द्रियार्थविज्ञानमयतयोतिष्ठाति स एष पुरुषः पाणिपेषणोत्थापनात्याक्ष्वापदर्शायां क स्थितः । एतदेतासिमङ्काले कृत आगाकृत उदृत इति ।

एवमजातशत्रुणाोक्कोडपि गार्ग्यस्तन्न ज्ञातवान् । उशब्दोऽवधारणे । हशब्दो वृत्तार्थस्मरणे ॥ १६ ॥

स होवाचाजातशत्रुयैनैतस्युमोऽ-भूय एष विज्ञानमयः एषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय य एषोडन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्चेते ।

अत्र प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय प्राणशब्देन्द्रियवाच्यजन्यं ज्ञानं मनसा सहाद्धदोयेत्यर्थः । उपरतव्यापारं मनः कृतवेत्यर्थः । अनेनेन्द्रियव्यापारोपररति: फलिता तेषां मनःसापेक्षत्वादिति व्यासार्य-विवृततम् । य एषोडन्तर्हृदय आकाश इत्याकाशशब्दः परमात्मपरः ।

' सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते । ' आकाशो ह वै नामरूपयोर्निर्वहिता 'इत्यादSSकाशशब्दस्य परमात्मनि प्रसिद्धेः । कौषीतकिनामुपनिषदि समानप्रकरणे-अथास्मिन्न्राण एवैकधा भवति

इति प्राणशब्दस्तस्य शुद्धत्व्याधारत्वश्रवणात् । अत एव प्राणः प्राणास्त-थानुगमादित्यादौ प्राणशब्दस्तस्य परमात्मपरत्वस्य बोधितत्वादाकाशप्राण-शब्दयोः श्रौतानिक्तानुसारेण परमात्मपरत्वेनाविरोधसंभवे तत्परित्याग-शब्दयोः श्रौतानिकतानुसारेण परमात्मपरत्वेनाविरोधसंभवे तत्परित्याग-

स्वानुचितत्वात्। 'सता सोम्य तदा संपन्नो भवति' इति शुषुप्तो ब्रह्मसंपत्तेः श्रुत्यनतरसिद्धवाच्यSSकाशशब्दस्य ब्रह्मैवर्थः । तत्र च हृदयं नाम तदृक्ततापोचः ।

एकत्व च देहात्मननुसंधानमेकाकारस्फुरणम् । तदृक्तं च तन्नाम हृदयं तदाकारस्फुरणम् । तानी यदा गृह्णाति ।

स्वस्थानेभ्यो यदाडयं संहरतीन्द्रियजन्यज्ञानानुकूलयततवान््यदा न भवति ।

अथ हैतत्पुरुषः स्वापिति नाम ।

अथानन्तरमेव पुरुषः स्वपितीति नाम भवति । पुरुषः स्वपितीति-शब्दः प्रयुज्यत इति भावः ।

तत्तदेत्यर्थः। अत्र प्राणशब्द इन्द्रियप्रकरणत्वात्प्राणेन्‍द्रियपरः। न तु मुख्यप्राणपरः।

तद्गृहीत एव प्राणो भवति। गृहीता वाग्गृहीतं चक्षुर्गृहीतं श्रोत्रं गृहीतं मनः॥१७॥

गृहीता वाग्गृहीतं चक्षुर्गृहीतं श्रोत्रं गृहीतं मनः॥१७॥

स्वस्वस्वस्थानेभ्य इन्द्रियाणि उपरतानी भवन्तीत्यर्थः॥१७॥

स्वस्वस्वस्थानेभ्य इन्द्रियाणि उपरतानी भवन्तीत्यर्थः॥१७॥

स्वप्रवैलक्षण्यं वचुं स्वप्रमुपाक्षिपति-स यत्रैतत्स्वप्न्यया चरति।

स यत्रैतत्स्वप्न्यया चरति।

एतदेष इत्यर्थः। स एष यत्र यदा स्वप्न्यया स्वप्रावस्थया स्वप्राक्स्थमनसा युक्तः सन्स्वप्रस्थाने संचरतीत्यर्थः।

सन्स्वप्रस्थाने संचरतीत्यर्थः।

ते हास्य लोकास्तदुतेव महाराजो भवति। ह प्रसिद्धा: स्वर्गादिलोका भवन्ति तदुतेव। उतशब्दोऽव्यर्थः। महाराज इव भवतीत्यर्थः।

ह प्रसिद्धा: स्वर्गादिलोका भवन्ति तदुतेव। उतशब्दोऽव्यर्थः। महाराज इव भवतीत्यर्थः।

उतेव महाराज्ञाणः।

उतेव महाराज्ञाणः।

महाब्राह्मणः श्रोत्रियत्वादिगुणयुक्तोऽपि भवतीत्यर्थः। उतेवोचैावचं निगच्छति।

महाब्राह्मणः श्रोत्रियत्वादिगुणयुक्तोऽपि भवतीत्यर्थः। उतेवोचैावचं निगच्छति।

उत्कृष्टापकृष्टशरीरमपि प्राप्नोति। स्वप्रपदार्थानां तत्तत्काले परमात्मसृष्टया यथार्थत्वेऽपि लोकद्वयानुसारेणैवशब्दः प्रयुक्तः। अत एव सूत्रकृता 'वैदर्म्याच्च न स्वप्रादिवत्' [बृ० सू० ३।२।३] इति सूचितम्।

यथा महाराजो जानपदान्गृहीत्वा स्वे जनपदे यथाकामं परिवर्तेतैवमेवैष एतस्मिन्काले स्वस्वस्थानेम्य इन्द्रियाण्युपसंहृत्य स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते॥१८॥

यथा महाराजो जनपदप्रभावान्गृहीत्वा स्वीयमूलतराजधान्यान् यथेष्टं परिवर्त एवमेवैष एतस्मिन्काले स्वस्वस्थानेम्य इन्द्रियाण्युपसंहृत्य स्वे शरीरे संचरतीत्यर्थः। न च 'प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायं बहिष्कुलायादमृतं

चरित्वा ' [ बृ० ४।३।१२ ] इति बाहिष्कुलायसंचरणस्य श्रुतत्वादात्मशरीरादिसृष्टे:श्र प्रमाणप्रतिपन्नत्वात्स्वे शरीरे यथाकाममित्यनुपपन्नमिति वाच्यम् । स्वप्रबुद्धच्याग्रमनुष्यदेहान्तरस्यानुमीयत एव स्रीयत्वेन स्वे शरीरे इत्यस्याविरोधात् । नन्वें स्वे शरीरे इति व्यर्थम् । अभ्यावर्तकत्वात् । स्वं चाग्रमनुष्यादिशरीरेण हिमवदादिदेशगमनस्यानुमीयमानतया पूर्वशरीरादिहिंसने प्रामे तदभावर्तकतया हि स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते इति वाक्यं सफलं स्यादिति चेत् । स्वे शरीरे यत्नं कापि परिवतंते न तु जाग्रच्छरीर एवेत्येतदर्थपरत्वादाक्ष्यस्य । इतरथा बहिष्कुलायश्रुति: कुलायाद्राहिरिव चरित्वेति भाक्ततया व्याख्येयेति वाच्यम् । तथात्वे जीवस्य स्वशरीर एव स्थिततया जाग्रदशायामिव तदक्षणस्य सिद्धतया प्राणेन रक्षकवरं कुलायमिति प्राणाद्वारा रक्षकत्वोक्तिरनुपपन्ना स्यात् । अतो बहिष्कुलायाश्रुतिरुपपत्तिरुपपतितैरप्यनुसंधातव्यम् । ज्ञानगृहीततया प्रबलत्वाच्च भाक्ततया व्याख्येयेयेव युक्तिमिति दृढं वचम् । इदं च वाक्यं विचयतादे-‘उपादानात् । विहारोपदेशात् ' [बृ०मु०२।३।३५।३४ ] इति सूत्रे चिन्तितम् । तत्र हि जीवो न कर्ता तस्याऽधेयतिशयत्वेनाऽऽत्मनि कूतेरसंभवात् । असङ्गो ह्ययं पुरुष इति श्रुत्या डस-

ज्ञान्त्वागमेन कूतेनिमित्तसंयोगाद्यमावाच्च ।

'हन्ता चेनमन्यते हन्तुं हतश्वेनमन्यते हतम् ।

उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते॥[गी०२।१९]

इति कर्तृत्वस्य प्रतिपिद्धत्वात् ।

प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।

अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते ॥ [गी० ३२७]

नाऽयं गुणेभ्यः कर्तारं यदा दृष्टानुपश्यति ।

इत्यादिस्मरणाच्चाऽऽन्तःकरणादिपपरिणता त्रिगुणात्मकाः प्रकृतौ तद्वत् कर्ता

न जीव इति पूर्वपक्षे प्राप्ते ‘कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् । [बृ० सू०२।३।३३]

आत्मैव कर्ता न प्रकृति: । ज्योतिष्टोमेन यजेतेऽत्यादिशास्त्राणामर्थवत्त्वात् । शास्त्रं हि प्रवर्त्यस्य प्रवर्तकज्ञानोत्पादनद्वारा प्रवृत्तिमुत्पादयेत् । अन्तःकरणादेरचेतनस्य प्रवर्त्यत्वे तस्याचेतन-

त्वेन प्रवर्तकज्ञानोत्पादनासंभवाच्छास्त्रमफलमेव स्यात् । नचानाधेय-

यातिशयत्वात्कृत्स्नभावः । शास्त्रं हि प्रवर्त्यस्य प्रवर्तकज्ञानोत्पादनद्वारा प्रवृत्तिमुत्-

पादयेत् । तस्याचेतन-

त्वेन प्रवर्तकज्ञानोत्पादनासंभवाच्छास्त्रमफलमेव स्यात् ।

नचानाधेय-

यातिशयत्वात्कृत्स्नभावः ।

शास्त्रं हि प्रवर्त्यस्य प्रवर्तकज्ञानोत्पादनद्वारा प्रवृत्तिमुत्-

पादयेत् ।

त्वेन प्रवर्तकज्ञानोत्पादनासंभवाच्छास्त्रमफलमेव स्यात् । नचानाधेय-

यातिशयत्वात्कृत्स्नभावः । शास्त्रं हि प्रवर्त्यस्य प्रवर्तकज्ञानोत्पादनद्वारा प्रवृत्तिमुत्पादयेत् ।

यातिशय्वात्कृत्स्नभावः शाङ्ख्यनृत्यः सुखदुःखातिशयस्य प्रत्यक्षसिद्ध-

रङ्करामानुजविरचितप्रकाशिकोपेतौ - [ २ द्वितीयाध्याये-

स्वेनानाधेयातिशयत्वासिद्धे: । न च निमित्त: संयोगाभाव: । ‘आत्मेन्द्रिय-यमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिण:' इति निमित्तसंयोगस्य श्रुत्या प्रतिपाद-नात् । असङ्ख्ये श्रुतयस्तु जाग्रदशायां स्वप्नदृष्टेन जीवस्य संबन्धाभाव-मात्रपरत्वात् । हन्ता चेत् मन्यते हन्तुमिति श्रुतेर्हननक्रियायां नित्यस्यASS-त्मन: कर्तृकर्मभावनिषेधपरत्वेन कर्तृत्वसामान्यप्रतीक्षेपकर्त्वाभावात् । सच्च प्रकृते: क्रियमाणानीत्यादिना गुणानामेव कर्तृत्वं स्मर्यते इति तत्सारिकप्रवृत्तिष्वस्य कर्तृता सच्चवरजस्तमोगुणसंर्गदूषिता न स्वरूपप्रयुक्त-केति भ्रान्ताप्रसविवेकेन गुणानामेव कर्तृत्वमुख्यते । तथा च तत्रैवो-च्यते—कारणं गुणसङ्घोडस्य सदसद्योनिजन्मस्वाति । अत एव—

आधिष्ठानान्न तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधा च पृथक्चेष्टा देवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः । पश्यत्य कृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः ॥

इति अधिष्ठानादिसापेक्षे सत्यात्मन: कर्तृत्वे य: केवलमात्मानं कर्तारं पश्यति न स पश्यति तमेव कर्तृत्व निरूपध्यते । उपा-दानादिहरोपदेशाच्च स यथा महाराज इति प्रकृत्यैवमेवैष एतान्प्राणा-न्गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्त्त इत्युपाख्यानविहारयो: कर्तृत्वो-पदेशाच्च क्रियायां न चेत्निदेशाविपर्यय: । [ ब्र० सू० २ । ३ । ३६ ] विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि च [तै० २ । ५ । १ ] इति लौकिकवैदिकक्रियासु कर्तृत्वव्यपदेशाच्चASSस्मात् कर्ता । ननु न विज्ञानशब्देनाडSड्मनो व्यपदेश: किंतु बुद्धेरिति चेत् तथा सति बुद्धे: करणत्वाद्विज्ञानेन यज्ञं तनुत इति निर्देश: स्यात् । उपलविधवदनियम: ।

[ ब्र०सू० २ । ३ । ३७ ] यथाडSड्मनो विमुक्त्यै सार्वत्रिकोपलब्धि: स्यादि-स्युपलब्धेरनियम: प्रसज्यत एवमात्मन: कर्तृत्वे प्रकृतेऽत्र कर्तृत्वे तस्याः सर्वपुरुषसाधारणत्वात्सर्वाणि कर्माणि सर्वेषां भोग्य स्यु: । अन्त:क-रणादियोडपि नियामकाभावेनियता: स्यु: शक्तिविपर्ययात् । बुद्धे: तत्क्षण पुरुषोडस्ति मोक्षभावादिति सांख्यदर्शनमसंगतमेव स्यात् । ‘समाधिमावाच्च' [ ब्र० सू० २ । ३ । ३९ ] प्रकृतिविविक्तज्ञानलक्षणसमाधिश्र लुप्येत प्रकृतेःस्तादृशज्ञानासंभवात् । आत्मनो निष्क्रियस्य कर्तृत्वसं-भवाच्च । नन्वात्मन: कर्तृत्वे स्वामिके सति सर्वदा कर्तृत्वं स्याच्-

ञास्सह—‘ यथा च तक्षोमयथा ’ [ बृ० सू० २।३।३९ ] यथा तक्सा सत्यामिच्छायां वास्यादिसहकारिसंपत्तौ करोति नान्यदा तथाऽपीच्छादिसंपत्तौ करोतीतरथा न करोत्युपपद्यते । न च कर्तृत्वस्यानौपाधिकत्वे यावद्रव्यभावित्त्वनियमः । बदरफलेऽप्यमरक्तरूपयोरनौपाधिकयोरपि यावद्रव्यभावित्वदर्शनात् । अनेनैव कर्तृत्वसमर्थनेऽनौद्धिगंतं कर्तृत्वमात्मन्यध्यस्यते इति वदन्तो मुखावादिनः पराकृताः । अन्तःकरणमिति लोकवेदयोः करणत्वेन प्रसिद्धया बुद्ध्रे: कर्तृत्वासंभवात् । ‘शक्तिविपर्ययात्’ [ बृ० सू० २।३।३८ ] इति सूत्रे बुद्ध्रे: करणशक्तिहींयते कर्तृशक्तिश्राङ्गपघित सत्यां च कर्तृशक्तौ कर्तृशक्तियुक्तायास्तस्या: करणमन्यत्कल्पनायां स्यात् । शक्कोडपि हि कर्ता लोके करणमुपादाय प्रवर्तत इति । ततश्व नाममात्रे विवादः स्यादर्थमेद: कश्चित्करणव्यतिरिक्कस्य कर्तृत्वाभ्युपगमादित्युच्यते । ‘गुहां प्रविट्टौ’ [ बृ० सू० १।२।११ ] इति सूत्रे वस्तुतो नैकस्यापि कर्तृत्वं बुद्ध्रेचेतनतावादिमनो निर्विकारत्वादिति पैरुक्तत्वाच्चान्तःकरणगतं कर्तृत्वमात्मन्यध्यस्यते इत्युक्तिः पूर्वोपरिविरुद्ध्रेत्यास्तां तावत् ।

प्रकृतमनुसरामः—

अथ यदा सुषुप्तो भवति ।

अथ स्वप्रान्तरं यदा यस्मिन्काले सुषुप्तो भवति ।

यदा न किंचिदपि जानाति तदेत्यर्थः ।

हिता नाम नाड्यो द्वासप्ततिः सहस्राणि हृदयात्पुरीततमभिप्रतिष्ठन्ते ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते ।

आत्मनो हितावह्वाद्विता इति प्रसिद्धा: । द्वासप्तत्यधिकसहस्रसङ्ख्यासहित-सहस्राणि नाड्य: हृदयात्पुरीततच्छबिदितहृदयान्तर्वर्तिमांसपिण्डमभिमुखीकृत्य प्रसृता भवन्ति ताभिर्नाडीभिः प्रत्यवसृप्य करणगणोपसंहारपूर्वकं ताभिद्वारमूताभिर्नाडीभिः प्रत्यागत्य पुरीतति स्थानेऽन्त पुरीतति वर्त्मानेऽऽ ब्र्माणि शेत इत्यर्थः । ‘ य एषोऽन्तर्हृदय आकाश-

शस्तस्मिञ्छेते' इति परमात्मनः सुपुप्त्याधारत्वस्य प्रतिपादकपूर्ववाक्यानुसारात् । पर्यङ्कासनयोज शयानपुरुषाधारत्ववत्पुरीतदृङ्णोरपि समुच्चित्य सुप्तपुरुषाधारत्वस्योभयालिङ्गपादे तदभावो नाडीष्वित्यत्र समर्धितत्वात् । तथा हि—'तदचैतत्सुप्तः समस्तः सम्प्रसन्नः स्वप्नं न विजानाति आसु तदा नाडीषु सुप्तो भवति' [ छा० ८ । ६ । ३ ] 'ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीति शेते' । 'य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते' इति नाडीपुरीतदृङ्णां सुपुप्तिस्थानत्वश्रवणात्समुच्चये सप्तम्यवगतन्तरुपेक्षाधारत्वप्रतीतिभङ्गप्रसङ्गाद्युगपदेकस्थानेवृक्षसंभवाच्च विकल्प इति पूर्ववपक्षे 'तद्भावो नाडीषु तच्छूतेरात्मनि च' [बृ०सू०३।२।७] तदभावः पूर्वनिर्दिष्टस्वप्रभावः । सुपुप्तिरिति यावत् । नाडीष्वात्मनि परमात्मनि चकारात्पुरीतति चेत्यर्थः । नाडीमार्गेण गत्वा पुरीतदृश्यहृदयवेष्टन-[मो]सपिरिवृत्तहृदयान्तर्वेष्टितब्रह्माणि शयानं जीवे प्रासादे रथद्वारां पर्यङ्के शेत इति वन्नाडीषु शेते पुरीतति शेते ब्रह्माणि शेत इति निर्देशोऽयस्यापत्तेः पक्वबाधगर्मो विकलपो नाडीकार्य । 'अतः प्रबोधोऽस्मात्' । [बृ०सू०३।२।८] यस्माद्द्वैहि सुपुप्तिस्थानमत एव सुप्तस्य 'सत आगम्य न विदुः' [छा०८।१०।२] इति ब्रह्मण एव नित्यत्वप्रबोधः श्रीयमान उपपद्यत इति ।

प्रकृतमनुसरामः— स यथा कुमारो वा महाराजो वा महाबाहुो वाडति- श्रीमानन्दस्य गत्वा शयीतवमेवैश एतच्छेते ॥ १९ ॥

कुमारः स्तनन्धयः । अतिश्रीमातिशयं गतां मातृं गत्वैतदेतस्मि- न्काले पुरीतति शेत इत्यर्थः । एतच्छब्दः पुरीतत्परो वा दृष्टच्यः ॥१९॥ कैष तदादभिवित्यस्योत्तरमुक्तं कत एतदागमित्यस्योत्तरमाह—

स यथोर्णनाभिः सन्तुनोचरेत् ।

यथोर्णनाभांभिलूयमानस्य कीटविशेषस्तन्तुजालमध्येस्थित आहारग्रह- पणाय तन्तुद्वारा निर्गच्छेत् ।

हस्तान्तरमाह—

स्थाग्रेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युचरन्ति ।

व्युचरन्ति निर्गच्छन्तीत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ।

एवमेवास्मादात्मनः सर्वे प्राणा: सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युच्चरन्ति ।

सुषुप्त्याधारात्परमात्मनः सर्वे प्राणाः । प्राणशब्दो जीवपरः । लोकशब्दो ज्ञानपरः । लोकनं लोक इत्युत्पत्तेः । देवशब्द इन्द्रियपरः । सर्वाणि च भूतानि व्युच्चरन्तीत्यर्थः । अत्र समस्तजीवोपनिषद्रनापादानप्रक्शे सर्वोद्दमनापादानत्वकर्त्तनस्य किं फलमिति चेत्‍न । सर्वोद्दमनापादानस्य परमात्मनः सुषुप्तीरोद्रमनापादानत्वे को भार इत्येतदर्थं परतत्त्वात्‌स्य । न च समासप्रकरणे कौषीतकिनामुपनिपदि, 'एतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवाः देवेभ्यो लोकाः' इति क्रमन्तरं वर्णितामिति विरोधः शङ्कनीयः । यथा 'आत्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः' [तै०२१९] इति श्रुतेः । 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च' एवम्‍ । 'खं वायुर्ज्योति रापः पृथ्वी विश्वस्य धारिणी' इति श्रुतेश्र । 'विपर्ययेण तु क्रमोडत उपपद्यते' [ बृ०सू० २३१४ ] इति न्यायेनाविरोधसमर्थनमेवमिहापि दृष्टच्यम्‍ ।

तस्योपनिषत्सत्यस्य सत्यमिति ।

प्राणा आलमान इत्यर्थः । तेषामचेतनवस्त्वरूपान्‍यथाभावात्सत्यता विवक्षिताऽऽत्मनस्तु धर्मभूतज्ञानस्वभावान्‍यथाभावस्याप्तुं वात्तद्रपेक्ष्याद्‌धिकसत्‌यतैत्‍यर्थः ।

प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ।। २० ।।

इति बृहदारण्यकोपनिषदि द्वितीयाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ।। १ ।।

इति बृहदारण्यकोपनितकाशिकायां द्वितीयाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ।। १ ।।

यो ह वै शिशुर् साधानँ सप्रत्याधारँ सम्स्थाणँ सदानँ वेद । तस्येदँ फलम् । किं तत्‌—

सप्तपुरुषपर्यन्तद्वेषयुक्ताच्छूनवरुणाद्द स्ववशी करोतीत्यर्थः ।

मन्त्रस्यार्थमाह—

अयं वाव शिशुर्योंऽयं मध्यमः प्राणस्तस्येदमेवाडS- धानामिदं प्रत्याधानं प्राणः स्थूणाडन्नं दाम ॥ ९ ॥

मध्यमः शरीरमध्यवर्ती पञ्चवृत्तिर्यः प्राणः स शिशुः । इतरकरणव- त्क्रियाकर्तृत्वादिगुणैर्युक्तश्च्छुरुरिव शिशुरित्यर्थः। तस्य शिशोर्वत्सस्स्था- नीयस्य तस्येदमेव शरीरमाधानम् । आधीयतेऽस्मिन्नित्याधानम् । गर्भ- गोलकामिदं मध्यशब्दोपस्थापितं हृदयमेवाडSधानं गर्भगोलकम् । इदमेव प्रत्याधानं प्रत्यक्षोपस्थापितं शरीरमेव । प्रत्याधानमाहितस्य तस्याऽSडSधानं प्रसूतिभूमिः । एवं हृदये लड्धात्मको हि प्राणः पञ्चात्सर्वशरीरद्याप्य- भिव्यज्यत इति प्रत्याधानं प्रसूतिभूमिः । प्राणः स्थूणा । स्थूणायां हि वत्सो भवति । एवं प्राणशब्दिते जीवेऽपि मुख्यप्राणो बन्धो भवति जीवे शरीरेऽपि स्थित एव प्राणस्यावस्थितेर्यो हि प्राणस्य स्थूणा । अन्नं दाम पाशा इत्यर्थः । ‘अन्नं प्राणस्य बन्धुः' इति श्रुतेः । पाशांशो हि पाशाविशेषः ॥ ९ ॥

तमेतं चक्षुष्याहुः प्राणं वक्ष्यमाणा: सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्त उप- स्थिता भवन्ति । न विद्यते क्षितिः क्षयो येषां ते तथोक्ताः । अक्षितित्वं च तेषामपेक्ष्यं दृश्यते ।

तमेताः समाक्षितय उपतिष्ठन्ते ।

तथा इमा अक्षन्नोहिन्यो राज- यस्ताभिरेन* रुद्रोऽन्वायत्तः ।

ततस्त्र अक्षन्धक्ष्षुभि या इमा लोहिन्यो लोहिता राजयो रेखास्ताभि- द्वारभूताभिरेनं प्राणं रुद्रोऽन्वायत्तः ।

अथ या अक्षन्नापस्ताभिः पर्जन्यः ।

अक्षन्नक्षानि चुण्णादिकृतदुदृदृश्यसंयोगेनाभिव्यज्यमाना या आपस्ताभिः पर्जन्यो देवतात्मोऽपतिष्ठते ।

या कनीनिका तयाड्डदित्यः ।

अक्ष्णो या कनीनिका तारका तेजोमयी हक्छकिस्तड्दाराड्डदित्य उपतिष्ठते ।

यत्कृष्णं तेनाश्रियच्छुकं तेनेंद्रः ।

स्पष्टोऽर्थः ।

अधरया वर्तन्या अधरेरण पक्ष्मणेत्यर्थः ।

वाउत्तरया ।

उत्तरेण पक्ष्मणेत्यर्थः । सप्ताक्षित्युपस्थेयचक्षुरिन्द्रियप्राणज्ञानस्य फलमाह—

नास्यात्रं क्षीयते यो एवं वेद ॥ २ ॥

नास्यात्रं क्षीयते यो एवं वेद ॥ २ ॥

स्पष्टोऽर्थः ।

तदेष श्लोको भवति । अवाङ्ग्विलश्वमस ऊर्ध्वबुध्न-स्तस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपम् । तस्याड्डसद ऋषयः सप्त तीरे वागष्टम्यो ब्रह्मणा संविदानोति ।

अमुं मन्त्रं भुतिरेव व्याचष्टे—

अवाङ्ग्विलश्वमस ऊर्ध्वबुध्न इतीदं तच्छिरः प्रसिद्धमेव शिरः । किं तदिति चेत् । तदेव शिरः प्रासिद्ध्याद्दृश्यते । एष ह्यवाङ्ग्विलश्वमस ऊर्ध्वबुध्नः । चमयतेनेति चमसो मक्षणसाधनमित्यर्थः । एष मुखरुपकश्रमसः । आस्यास्य बिलुरुपत्वाद्वाङ्गिलत्वं शिरस ऊर्ध्वस्थूलमूलमागरुपद्रुकारकत्वादूर्ध्वबुध्नत्वम् । लोके हि प्रसिद्धद्वश्रमस ऊर्ध्वबिलस्तिर्यग्मूलभाज् । अयं तु विलक्षणश्रमस इति भावः ।

तस्मिन्यशो निहितं विश्वरूपमिति प्राणा वै यशो विश्वरूपं प्राणानेतदाह ।

रङ्करामानुजविरचितप्रकाशिकोपेत- [ ३ द्वितीयाध्याये-

तस्मिन्यशो लिखितं विश्वरूपमित्येतद्वाक्यं प्राणानाह । तत्र हेतुमाह- प्राणा वै यशो विश्वरूपम् । प्राणस्य प्राणापानादिबहुरूपतया यशो- वत्प्रसृमरत्वाद्यशस्त्वेन रूपणम् । वृत्तिभेदाद्भ्याणा इति बहुवचनम् ।

तस्याडडड्सत ऋषयः सम तीर इति

प्राणा वा ऋषयः प्राणान्तोदाह ।

साक्षिश्रोत्रनासिकास्योपाधिसंवन्धिनः सप्त शीर्षण्याः प्राणास्तस्य समीे वर्तन्त इत्यर्थः ।

वागध्यात्ममी बह्णा संवित्तानोति वागध्यात्ममी ब्रह्मणा संवित्ते ॥ ३ ॥

ब्रह्मणा वेदेन संवित्तानाना संवादं कुवती संवित्ते । समित्येकीकरणे वित्तशब्दो ज्ञानपरः । ब्रह्मणेप्रत्ययैकबुद्धिः । ब्रह्मणा वेदेनैककण्ठा वेदवादिनोति यावत् ॥ ३ ॥

सप्त कवयः एक इत्प्रत्र कर्णो पादर्शयितुंवाच-

इमावेव गौतमभरद्वाजौ ।

कगौवैव गौतममरद्वाजो ।

अयमेव गौतमोऽयं भरद्वाजः ।

तथोर्मध्ये एको गौतम एको भरद्वाजः ।

चक्षुषी उपदिशन्नुवाच—

इमावेव विश्वामित्रजमदग्नी अय- मेव विश्वामित्रोऽयमेव जमदग्निः ।

चक्षुरोमध्ये एकं विश्वामित्रः । अपर्ं जमदग्निः ।

नासिके उपदिशन्नुवाच—

इमावेव वसिष्ठकाश्यपावयमेव वसिष्ठोऽयं काश्यपः ।

पूर्ववक्‌र्थः ।

वागेवात्रिवर्गोचा ह्यत्रमयते । वागिन्द्रियाधिष्ठानभूतैनाSSडस्येनाऽऽत्ममद्यत इति वागिन्द्रियमेवात्रिः । अत्रिह वै नामैतयदत्रिरिति । अतृप्वादतिरित्येतन्नाम सदृत्रिरिति परोक्षेणोच्यते । वागत्रित्वज्ञानस्य फलमाह— सर्वस्यात्मा भवति सर्वमस्याऽऽत्मं भवति य एवं वेद ॥४॥ इति बृहदारण्यकोपनिषदि द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ २ ॥

अन्न सर्वस्यात्मा भवतीत्यर्थेस्य सिद्धत्वाद्वातिसन्दृष्टस्य कीर्तनमनुकूल-मोग्यत्वकीर्तनमिति दृष्टव्यम् ॥ ४ ॥ इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ २ ॥

द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मर्त्यं चामृतं च मर्त्यं चामृतं च स्थितं च सच यच त्यच ।।३।।

ब्रह्मणो द्वे रूपे शरीरे । वावशब्दः प्रसिद्धौ । मृतं कलिननममृतंमकठिनम् । मर्त्यं मरनधर्मकम् विनश्वरमित्यर्थः । असृतं तदितरत । स्थितमद्याप-कम् । सत्यत्यक्षोपलभ्यम् । यद्यापकम् । एति गच्छति सर्वानिति यद्य-पकमित्यर्थः । तद्यदितरादित्यर्थः ॥ ३ ॥

मूर्तामूर्ते दर्शयति— तदेतन्मूर्तं यदन्यादृयोशान्तरि-क्षौचैतन्मर्त्यमेतत्स्थितमेतत्सत् ॥

वाऽऽवन्तरिक्षध्यतिरिकं पृथिव्यप्स्वेजोलक्षणं कठिनत्वविनश्वरत्वाद्व्याप-कत्वप्रत्यक्षोपलभ्यत्वरूपधर्मयुक्ततया मूर्तमर्त्यस्थितसच्छब्दवाच्यमित्यर्थः।

तस्यैतस्य मृतस्यैतस्य मर्त्यस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत एष रसो य एष तपति सतो हेष रसः

य एष तपति मण्डलरूपेणोत्त्वर््थः । आदित्यमण्डलं सच्चिद्वितस्य तेजोबन्न्रस्य रसः । तेजोबन्न्रवन्मण्डलस्य प्रत्यक्षोपलम्भमानत्वादित्यमण्डले मर्त्यत्वादिच्छुतद्वयैक्ये तेजोबन्न्ररसत्वबुद्धिः कर्त्तव्येत्यर्थः

तचं तस्यैतस्यामृतस्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत एतस्य तस्यैष रसो य एष एतस्मिन्मण्डले पुरुषस्य हेष रस इत्यधिदैवतम्

अमूर्तत्वामूर्तत्वयस्च(तस्य)लक्षणधर्मचतुष्ट्याश्रयवाय्वभ्वान्तरिक्षरसत्-बुद्धिरादित्यमण्डलस्थपुरुषे कर्त्तव्येत्यर्थः । इतः परमध्यात्मं मूर्तामूर्तरसोपासनप्रकार उक्तः । इतः परमध्यात्मं मूर्तामूर्तरसोपासनत्प्रकारो वण्यते—

आत्मनि देह इत्यर्थः । इदमेव मूर्तं यदनृतं यद्वाणाच्छ यश्वायमनन्तरात्मन्नाकाशः । तस्माचेतिं हेषः

एतन्मर्त्यमेतत्स्थितमेतत्सत्सत्यैतस्य मृतस्यै-तस्य मृतस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत एष रसो यचक्षुः सतो हेष रसः

अथामूर्तं प्राणैक्छ यश्वायमनन्तरात्मन्नाकाश एतदामृतमेतयदेतरं तस्यैतस्यामूर्तस्यैतस्यामूर्तस्यैतस्य यत एतस्य तस्यैष रसो योऽयं दक्षिणेडक्ष्णि पुरुषस्य हेष रसः

मृतस्यैतस्य यत एतस्य तस्यैष रसो योऽयं दक्षिणेडक्ष्णुपुरुषस्य हेष रसः

प्राणह्रादकाश्रयतिरिक्तं शरीरान्तर्वर्त्तिमूर्तत्वादिधर्मैश्चतुष्टयाश्रयप्राणह्रादकाशयोर्दक्षिणे-चक्षुरेव रसः । अमूर्तत्वादिचतुष्ट्याश्रयप्राणह्रादकाशयोर्दक्षिणे-चक्षुरेव रसः

तृतीयं ब्राह्मणम् ३ । बृहदारण्यकोपनिषत् ।

एतस्मिन् पुरुषे परमात्मा रस इत्यर्थः । नन्वाहिकुण्डलाधिकारणमध्ये

नाकस्स्थः पुरुषः परमात्मा रस इत्यर्थः । मूर्तामूर्तस्याचित्यप्रसस्य ब्रह्मणो रूपत्वं 'द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे' इत्यादिनोपदिशयत इत्युक्तम् । तद्याचक्षणैवैद्यैः सांश्रुतिचिदात्मकप्रपञ्चकथनेनाचित्यप्रपञ्चोऽपि कथितः स्यादित्यर्थः । नन्वयोगव्यवच्छेदः । संगतिरुपयोगित्वेनाचित्यप्रपञ्चोपादानं कृतामिति माध्यस्थमाचित्यप्रपञ्चपदं चित्यप्रपञ्च-स्वाप्युपलक्षणकामिते व्याख्यातुम् । नचास्मिन्नश्रुतिसद्भावे चित्यप्रपञ्चसम्भवपेक्षया किंपि पदं हृदयत इति चेत् तद्वान्तरिक्षादिशब्दानामाचित्संसृष्टाचित्यपर-त्वोपपत्त्या चित्यप्रपञ्चस्वाप्युपादानसंभवेन चेतनाचेतनप्रपञ्चस्य द्वे एव ब्रह्मणो रूपे इत्यादिना ब्रह्मशरीरत्वप्रतिपादनादिति ध्येयम् ॥ ४ ॥

तस्य हेतस्य रूपं यथा महारजनं वामः ॥ ५ ॥

महारजनं हारिद्रा तद्रक्षितं वासः ।

कमलः ।

यथा पाण्डुराविकम् ।

शक्रगोपकृमिः ।

यथेन्दृगोपः ।

अम्भोजवाला ।

यथाड्गन्यर्चि: ।

अम्बोजमित्यर्थः ।

यथा पुण्डरीकम् ।

झषोऽनिःषा विद्योतनमिति यावत् । सकृत्सकृत्सकृतवृत्ताविद्युदिवेस्वर्यर्थः । एवम् रूपमस्य भवतीति पूर्वेणान्वयः ।

यथा सकृदिद्युतम् ।

विद्युत्तेव विद्युदिवास्य श्रीः प्रकाशमाना भवति ।

य एवं वेद ।

द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तामूर्तात्मकरूपवत्त्वे ब्रह्मणः कथिते तत्प्रयुक्त-यत्तालक्षणपरिच्छेदरूपप्रकारवत्त्वं प्राप्तं प्रतिेष्यद्युमुपकमते—

अथात आदेशो नेति नेति ।

आदेश उपदेश इत्यर्थः । अथातःशब्दौ वाक्यान्तरोपन्यासार्थौ इति-शब्द इयत्तालक्षणप्रकारवचनः । नैवं नैवमित्यर्थः । मूर्तामूर्तात्मकद्वयवस्तुप्रयुक्तेयत्तालक्षणप्रकारयुक्तो नेत्यर्थः ।

न नेहस्मादिति नेत्यन्यत्परमस्ति ।

इति नेति यदृक् प्रतिपादितं तस्मादेतस्माद्द्रष्टु परं न ह्यास्ति ब्रह्मणो-न्यत्स्वरूपतो गुणतश्र परं नास्तीतत्यर्थः । न तद्वनियमात्रस्य निपेधः । तथा हि सत्यन्यात्परमिति वैयथ्र्यापत्तेः

तदुपपादयति—

अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यं प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यमिति ॥ ६ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि द्वितीयाध्याये तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥

प्राणशब्दानिर्दिष्टेभ्यश्चेतनेम्योऽपि कदाचिदापि ज्ञानादिसंको च भावात्परमात्मा सत्यं निर्विकारमित्यर्थः । ननु द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे इति पूर्वमुपदिष्टस्य मूर्तामूर्तात्मककल्पस्य 'तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपं यथा माहारजनं वासः' इति संदर्भेऽपोपादितस्य वा रूपस्य, 'अथात आदेशो नेति नेति' इत्यनेन निषेधः किं न स्यादिति चेततथा सति रूपिणोऽपि ब्रह्मणः प्रतिषेधः प्राप्नोति ।

ननु तथा सति मानान्तरप्राप्तब्रह्मस्वरूपप्रतिपादकशास्त्राप्रामाण्यप्रसङ्गत्तन्निषेधो नोपपद्यत इति चेत् । द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे 'इति ब्रह्मणो मानान्तरप्राप्तमूर्तामूर्तात्मकरूपद्वयवस्वप्रतिपादकशास्त्रस्याप्यसत्यत्वप्रसङ्गसाम्यात् । न चोपासनार्थं तदुपदेशसाफल्यामिति वाच्य-म् । ब्रह्मस्वरूपेऽपि तथात्वप्रसङ्गात् ।

अतो नेति नेत्यनेनैव निषिध्यते । इदं वाक्यमुभयलिङ्गोपादे प्रकृतैतावस्वम् । [ बृ० सू० ३।२।२१

२२ ] इति सूत्रे चिन्तितम् । तत्र हि ब्रह्मणो मनुष्यादिदेहान्तरास्थित्यतिप्रयुक्तसुषुप्तः'शुभोकृतत्वमपि प्रसजेत । न च परमात्मनो देहान्तरावास्थितिप्रयुक्तभोक्तृत्वमाशङ्क्य परितो दूष्यमाणगृहान्तर्वीतित्ये देवदत्ततथैवदत्त-

योरविशिष्टेडपि तत्स्वाभिनस्तदभिमानिनो देवद्रतस्येव यज्ञद्रतस्य तत्कृतादृष्टादर्शनबहुलान्तर्वर्तितवे जीवपरयोरविशिष्टेडपि 'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्न्यो अभिचाकशीति' [मु०३१९] इति श्रुत्यनुसारेण देहाभिमानिजीववत्त्वं परस्य भोक्तृत्वमिति 'संमोगप्राप्तिरिति चेत्न वैशेष्यात् । [ ब्र० सू० १।२।१८ ] इति सूत्रे स्थितम् । तथा स्मृतिपादेडपि सर्वस्वापि परमात्मनः 'शरीरस्थो हि शरीरं पति स्वामित्वमपि परमात्मनोडस्तीति मनुष्यादिदेहरीस्स्वामिनस्तदन्तर्योगपरमात्मनो मोक्षत्मवरर्जनीयमिति जीवेश्वरस्वभावविभाग इति पूर्वपक्षे प्राप्य शरीर्स्वामित्वेडपि तदन्तर्वर्तितवेडपि नित्याविर्भूतापहतपाप्मत्वादिगुणकस्य परमात्मनो न मोक्तृत्वप्रसङ्गः । यथा लोके राजशासनानुवर्तिनां तदतिवर्तिनां च राजानुग्रहानुग्रहकृतसुखदुःखयोगेडपि न राज्ञि तत्प्रसक्तिरेवं न परमात्मनि शासके मोक्तृत्वस्यक्तिरिति 'मोक्षग्राप्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत् । [ ब्र० सू० २।१।१५ ] इत्यधिकरणे स्थितम् ।

तथा स्मृतिपादेडपि सर्वस्वापि परमात्मनः 'शरीरस्थो हि शरीरं पति स्वामित्वमपि परमात्मनोडस्तीति मनुष्यादिदेहरीस्स्वामिनस्तदन्तर्योगपरमात्मनो मोक्षत्मवरर्जनीयमिति जीवेश्वरस्वभावविभाग इति पूर्वपक्षे प्राप्य शरीर्स्वामित्वेडपि तदन्तर्वर्तितवेडपि नित्याविर्भूतापहतपाप्मत्वादिगुणकस्य परमात्मनो न मोक्तृत्वप्रसङ्गः । यथा लोके राजशासनानुवर्तिनां तदतिवर्तिनां च राजानुग्रहानुग्रहकृतसुखदुःखयोगेडपि न राज्ञि तत्प्रसक्तिरेवं न परमात्मनि शासके मोक्तृत्वस्यक्तिरिति 'मोक्षग्राप्तेरविभागश्चेत्स्याल्लोकवत् । [ ब्र० सू० २।१।१५ ] इत्यधिकरणे स्थितम् । तथा डपि शासकस्यापि राज्ञः स्वेच्छयाडपि पूयशोणितादिकर्दमिते कारागृहे वसतो दु:खसंबन्धापिहारवत्परमात्मनोडपि स्वेच्छया हेयमनुष्यादिदेहरीस्स्व वसतो दु:खसंबन्धोडपिहार्यः । ब्राह्मणादिशरीरस्वामित्वाच्च ब्राह्मणादिशरीरस्थद्रव्याद्यत्नावत्क्रयमावत्क ब्राह्मणो यजेतेऽत्यादिविधिकिंकर्तव्यावश्यभावेन कर्मवशयत्वादेरप्यवश्यम्भावादिति पूर्वपक्षे प्राप्ने 'न स्थानेतोडपि परस्योमयलिङ्गं सर्वत्र हि । [ ब्र० सू० १।३।२१।११ ] मनुष्यादिदेहेस्थाप्रयुक्तं मोक्तृत्वं परस्य न संभवति । 'अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोडपिपासः सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः' [ छा० ८।१।५ ] इति श्रुति: सर्वत्र हि विदुषां परं ब्रह्म हेयप्रत्यनीककल्याणैकतन्त्रत्वरूपेभयलिङ्गयुक्तमेव भवति ।

अतो न मोक्तृत्वप्रसङ्गः । 'न भेदादिति चेत् न प्रत्येकमतद्वचनात्' । [ ब्र० सू० ३।२।१२ ] यथा जीवल्यापहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकयुक्तस्यापि मनुष्यादिदेहयोगरूपावस्थाभेदाद्द्रोकृतमेवं परमात्मनोडपि किं न स्यादिति चेत् । अन्र्यामित्यादि । 'स त आत्मान्तर्य्यामृतः' इत्यन्तर्यामिणः परस्य ब्रह्मणा आविर्भूतगुणाष्टकतलक्षणं पृथक्त्वं भूतेष्टो न जीवसाम्यम् । 'अपि चैवमेके' । ब्र०सू० १ । ३ । २१ । १३ ] अपि चैके शासकिनः 'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्न्यो अभिचाकशीति' [ मु०३१९ ] [इति] जीवपरयोरभोकृत्वाभोकृत्वलक्षणं वैपम्यमध्ययते । 'अरुपपदेव हि तत्स्थानत्वात्' । [ ब्र० सू०

अतो न मोक्तृत्वप्रसङ्गः । 'न भेदादिति चेत् न प्रत्येकमतद्वचनात्' । [ ब्र० सू० ३।२।१२ ] यथा जीवल्यापहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकयुक्तस्यापि मनुष्यादिदेहयोगरूपावस्थाभेदाद्द्रोकृतमेवं परमात्मनोडपि किं न स्यादिति चेत् । अन्र्यामित्यादि । 'स त आत्मान्तर्य्यामृतः' इत्यन्तर्यामिणः परस्य ब्रह्मणा आविर्भूतगुणाष्टकतलक्षणं पृथक्त्वं भूतेष्टो न जीवसाम्यम् । 'अपि चैवमेके' । ब्र०सू० १ । ३ । २१ । १३ ] अपि चैके शासकिनः 'तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्न्यो अभिचाकशीति' [ मु०३१९ ] [इति] जीवपरयोरभोकृत्वाभोकृत्वलक्षणं वैपम्यमध्ययते । 'अरुपपदेव हि तत्स्थानत्वात्' । [ ब्र० सू०

३ । २१४]सर्वशरीरीषु ब्रह्मशरीरितुल्यमेव । 'आकाशो ह वै नामरूपनिर्वाहिता ते यदन्तरा' [ छां० ८ । १४ । १ ] इति नामरूपकार्यस्पृष्टत्वे सति नामरूपनिर्वाह( वोहृ )त्वस्य प्रतिपादनेन मनुष्यादिनामरूपसंबन्धकृतकार्यस्य तत्राप्रसक्तेः । अतः सर्वत्र विद्यमानमपि ब्रह्मोभयलिङ्गमेव । ननु ब्रह्मणः कल्याणगुणा न सन्ति । अथात आदेशो नेति नेतीति नेतीति प्रतिषेधादिति नेहचाऽऽड्यम्- ' प्रकाशवद्याथ यथ्यांत । [ बृ० सू० ३ । २ । १५ ] यथा ' सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म '

इति श्रुत्यवैयथ्यार्थं ज्ञानादिरूपत्वमभ्युपगम्य एवं सत्य कामसत्यसंकल्पादिश्रुत्यवैयथ्यार्थं कल्याणगुणगणोड्यस्युपगन्तव्यः । ननु सत्यं ज्ञानमिति ज्ञानस्वरूपताप्रतिपादनादेव ज्ञानस्य गुणाश्रयत्वासंभवादर्थाद्द्रुणा निषिद्धा इति तत्राडSह च तन्मात्रम् । [ बृ० सू० ३ । २ । १६ ] सत्यं ज्ञानमिति श्रुतिरहणो ज्ञानस्वरूपतामात्रं प्रतिपादयति । न तु सर्वज्ञत्वादिगुणाश्रयतां प्रतिपेषति । तेजोरूपद्रूपस्य प्रभावपतेजोन्तराश्रयत्ववज्ज्ञानाद्रूपस्यापि ब्रह्मणः सर्वज्ञ्याश्रयत्वमुपपद्यते । ' दृश्यते हि साक्ष्योऽभि साक्ष्यं च ' [ बृ० सू० १ । २ । १५ ]

दर्शयति वेदान्तवाक्यः । निष्कलं निष्क्रियं ज्ञानं निरवयं निरञ्जनम् । [ श्वे० ६ । १९ ]। 'पराडस्य शक्तिरिविविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च' [ श्वे० ६ । ८ ] इति । ब्रह्मण उभयलिङ्गत्वं स्मर्यंते च । यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । ' अत एवोपमा सूर्यादिवत' [ बृ० सू० ३ । २ । १८ ] यत एव तत्स्थानस्थितस्यापि तद्बोंपासृष्टत्वम् । अत एव—

आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथग्भवेत् । तथाऽऽत्मैकस्यनेकस्थो जलाधारेष्विवांशुमान् ॥ एवं हि मृतात्मा मूते भूते व्यवस्थितः । एकधा दृश्यथा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥

इति जलगतसूर्यप्रतिबिम्बादिविदवदिति हशान्तो युज्यते । 'अम्बुवदग्रहणान्न तथात्वम्' । [ बृ० सू० ३ । २ । १९ ] तुशब्दः श्रुत्यादि ध्रोतयति । अम्बुवदिति सप्तम्यन्ताद्वृतिः । परमात्मनो न तथात्वं सूर्यप्रतिबिम्बादिसाम्यं न संभवतीत्यर्थः । कुतः । अम्बुवद्ग्रहणात् । अम्बुनी यथा प्रतिबिम्बं गृह्यते न तथा परमात्मा गृह्यते ।

तन्न हि अजलस्थमेव जलस्थमिव गृह्यते । अतस्तदृतदृपोऽसंस्पर्शो युज्यते । प्रकृतेः च विकारान्तर्वर्त्तिनी ब्रह्माणि चिदविद्यृतदृपोऽसंस्पर्शो न युज्यते वकुम् । 'वृद्धिद्वासमाक्त्वमनुभवादुमयसामश्रस्यादेवम्' ।

द्विहासादिमाक्त्वलक्षणो यो दृपः स नाशस्पतति । तदृततया प्रतोयमानस्यापि तद्वोधसमाप्तौ शाकाशादिसंप्रतिबद्धतद्यसामस्तस्य संभवाद् । सिंह इव माणवक इत्यादौ विवक्षितकोयांश एव हृ्टान्त- त्वदर्शनाच्च न सर्वथा साम्यं दृष्टान्तदाष्टान्तिकयोरपेक्ष्यामिति भावः ।

ननु 'द्रे वाव ब्रह्मणो रूपे' इति प्रकृतस्य मूर्तामूर्तात्मकप्रपञ्चस्य 'यथा महारजनं वास:' इत्यादिनोपक्षिस्स्याऽSकारविशेषस्याथात आदेशो नेति नेतीति प्रतिषेधादीनिविशेषमेव ब्रह्म । अतो नोमयलिङ्गत्वामिति

तत्राऽSह—'प्रकृतैतावत् हि प्रतिषेधाति तत् ब्रवीति च भूय:' [बृ० मू० ३।९।२६] प्रकृतैतद् वाव ब्रह्मणो रूपे इत्यादिना प्रतिपादितै रूपैब्रह्मणो यदेतावत् परिच्छिन्नस्ववलक्षणो यः प्रकारस्तामितिशब्देन परामृश्य नेतीति निषेधाति न तु स्वरूपेण ब्रह्मसंबन्धिरूपं निषेधति । न हि श्रुतिः स्वयमेव मानान्तराप्राप्तं मूर्तामूर्तात्मकप्रपञ्चरूपवस्तुं ब्रह्मणः प्रति-

पाद्य स्वयमेव निषेधतीति युज्यते वकुम् । 'प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शानं वरम् ' [म० भा० ६।२४९] इति न्यायात् । अत एव निषेधानन्तरमपि ब्रह्मणो भूयो गुणज्ञानं ब्रवीति । न होतस्मादिति नेत्यान्य-

त्यपस्तीति स्वरूपतो गुणतश्र सर्वोकृष्टं च प्रतिपाद्यते । 'अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यम् ' इति नामधेयरूपगुणवत्ता च प्रतिपाद्यते । अतो नेति नेतीति प्रकृतैतावन्मात्रस्य निषेधः । 'तदव्यक्तमाह हि' [बृ० मू० ३।९।२३] ।

तद्वद्यक्तमाह हि' [बृ० मू० ३।९।२३] । तद्वह मानान्तरागम्यमिति श्रुतिराह—'न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा ' [मुण्ड० ३।१।८] इति । ततश्र मानान्तरागम्यश्रुतेकसम- धिगम्यस्य ब्रह्मस्वरूपस्य मूर्तामूर्तात्मकप्रपञ्चशरीरकत्वस्य वा निषेधो

युक्तः । 'अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् । [बृ० मू० ३।९।२४ ] । संराधानं सम्यक्प्रीणनं भक्तिरूपापत्तिनिदिध्यासनं तस्मिन्सत्येव साक्षात्कारो नान्यथेति 'तत्स्तु तें पश्यते निष्कलं ध्यायमानः' [मुण्ड३।१।८] ।

नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया । शक्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन ॥ [मो० गी० १११४८] ]

इति श्रुतिस्मृतिष्यामवगम्यते । 'प्रकाशादिव्यावैष्यं प्रकाशश्र कर्मण्यभ्यासात्' [बृ०सू०३।२।२५] निद्ध्यासनजन्यसाक्षात्कारदर्शायां च ब्रह्मस्वरूपभूतज्ञानानन्दादितुल्यतयाडहं मनुरभवं सूर्खश्रेति ब्रह्मशरीरभूतमनुसूर्यादिप्रपञ्चस्यापि तत्त्वविदिन्द्रियामदेवादिभिः साक्षात्क्रियामाणत्वाद्रह्मस्वरूपवत् छरीरभूतमूर्तामूर्तात्मकप्रपञ्चस्याध्यासाधितत्वं सिद्धम्।

निद्ध्यासनजन्यसाक्षात्कारदर्शायां च ब्रह्मस्वरूपभूतज्ञानानन्दादितुल्यतयाडहं मनुरभवं सूर्खश्रेति ब्रह्मशरीरभूतमनुसूर्यादिप्रपञ्चस्यापि तत्त्वविदिन्द्रियामदेवादिभिः साक्षात्क्रियामाणत्वाद्रह्मस्वरूपवत् छरीरभूतमूर्तामूर्तात्मकप्रपञ्चस्याध्यासाधितत्वं सिद्धम्। ब्रह्मस्वरूपपकाराश्रयत्वं कृत्वा सवितृद्वादशाहूयादिप्रकाराश्रय कर्मण्यभ्यासादिति । संराधनात्मके ध्यानरूपे कर्मणि अभ्यासात्पकाराशो भवति 'ध्याननिर्मथनाभ्यासाह्देवं परंयोत्निगूहवत्' [श्वे० १११४] इति श्रुतेरिति भावः । 'अतोऽन्नन्नेन तथा हि लिङ्गम्' [बृ० सू० ३।२।२६] अत उत्तर्हेतुभिरन्नन्नेन कल्याणगुणेन विशिष्टं ब्रह्म । तथा हि सत्यवोलिझं ब्रह्मोपपन्नं भवतीति तत्र स्थितम् । न होतस्मादिति वाक्यं तत्रैव पादे 'तथाडन्यप्रतिषेधात्' [बृ० सू० ३।२।२६] इति सूत्रे चिन्तितम् ।

तत्र हि उक्तात्प्रकारहण्णोडपि परं किंचिदस्ति 'य आ त्मा स सेतुर्विधृति:' [ छा० ८।४।१ ] इति सेतुर्वधणावात् । सेतुर्हि कूलान्तरपारक एवमस्यापि परस्य ब्रह्मणः प्राप्यान्तरप्राप्तव्यमध्युपगन्तव्यम् । किं च 'चतुष्पाद्ब्रह्म' [ छा० ३ । १८ । २ ] इति शोडशकलमित्येतस्य परिछिन्नत्वावगमादपरिछिन्नं मुख्यं ब्रह्मेतो जगत्कारणादन्यदिति निश्चीयते । तथा ' अमृतस्यैष सेतुः' [ मु० २ । २ । ५ ] इति प्राप्त्य-णामृतेँन सम्बन्धो व्यपादिश्यते ।

तथा हि सत्यवोलिझं ब्रह्मोपपन्नं भवतीति तत्र स्थितम् । न होतस्मादिति वाक्यं तत्रैव पादे 'तथाडन्यप्रतिषेधात्' [बृ० सू० ३।२।२६] इति सूत्रे चिन्तितम् । तत्र हि उक्तात्प्रकारहण्णोडपि परं किंचिदस्ति 'य आ त्मा स सेतुर्विधृति:' [ छा० ८।४।१ ] इति सेतुर्वधणावात् । सेतुर्हि कूलान्तरपारक एवमस्यापि परस्य ब्रह्मणः प्राप्यान्तरप्राप्तव्यमध्युपगन्तव्यम् ।

[ मु० ३ । २ । ८ ] इति परस्माद्ब्रह्मणः प्राप्यस्य भेदो व्यपादिश्यतेsत्परब्रह्मणोऽन्यत्याध्यायान्तरमसतीति ' परमतः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यः' [ बृ० सू० ३ । २ । ३१ ] इति पूर्वपक्षे प्राप्त उत्तरं पठति ' साम्याजु' [ बृ० सू० ३ । २ । ३२ ] । तुशब्दः पक्षे व्यावर्तयति । असङ्करकारितल्लक्षणेन्यस्तु सामान्यार्न्तरिति ब्रह्मोच्यते । 'एष सेतु-विधरण एषां लोकानामसंबेदाय' [ बृ० ४ । ४ । २२ ] इति श्रुते । प्रसिद्धो हि सेतुः पाश्वर्द्रैयवर्तिंजलासङ्करकारीति भावः ।

किं च 'चतुष्पाद्ब्रह्म' [ छा० ३ । १८ । २ ] इति शोडशकलमित्येतस्य परिछिन्नत्वावगमादपरिछिन्नं मुख्यं ब्रह्मेतो जगत्कारणादन्यदिति निश्चीयते । तथा ' अमृतस्यैष सेतुः' [ मु० २ । २ । ५ ] इति प्राप्त्य-णामृतेँन सम्बन्धो व्यपादिश्यते । [ मु० ३ । २ । ८ ] इति परस्माद्ब्रह्मणः प्राप्यस्य भेदो व्यपादिश्यतेsत्परब्रह्मणोऽन्यत्याध्यायान्तरमसतीति ' परमतः सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यः' [ बृ० सू० ३ । २ । ३१ ] इति पूर्वपक्षे प्राप्त उत्तरं पठति ' साम्याजु' [ बृ० सू० ३ । २ । ३२ ] ।

' बुद्ध्यर्थः पादवत्' [ बृ० सू० ३ । २ । ३३ ] । चतुष्पाद्ब्रह्मेत्यनुमानङ्यपदेशो बुद्ध्यर्थ उपासनार्थ । ब्रह्मप्रतीकभूते मनसि वाङ्पादः प्राण इति व्यपदेशो यथोपासनार्थस्तद्वत् । न हि मनसो वागादिपदार्थवच्चं वास्तवं भवति । 'स्थानविशेषात्पकारादिवत्' [ बृ० सू० ३ । २ । ३४ ] यथाडलोकाकाशाद्देवात्तयानङ्घटादिस्थानभेदात्परिच्छिन्नतयाडनुसंधान-

तुशब्दः पक्षे व्यावर्तयति । असङ्करकारितल्लक्षणेन्यस्तु सामान्यार्न्तरिति ब्रह्मोच्यते । 'एष सेतु-विधरण एषां लोकानामसंबेदाय' [ बृ० ४ । ४ । २२ ] इति श्रुते । प्रसिद्धो हि सेतुः पाश्वर्द्रैयवर्तिंजलासङ्करकारीति भावः । ' बुद्ध्यर्थः पादवत्' [ बृ० सू० ३ । २ । ३३ ] । चतुष्पाद्ब्रह्मेत्यनुमानङ्यपदेशो बुद्ध्यर्थ उपासनार्थ ।

मेवमन्नुन्मितस्यापि ब्रह्मण उन्मितत्वमुपपद्यत इति भावः। 'उपपत्तेश्च' [ ब्र० सू० ३ । २ । ३५ ] 'यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः' [ मु० ३ । २ । ३ ] इति स्वप्राप्तेः स्वयमेव साधनतया योज्यस्यमाणे ब्रह्माणि, 'अमृतस्यैष सेतुः' इति श्रुतस्य प्राप्यप्रापकभावसंवन्धस्योपपत्तेरित्यर्थः। 'तथाडन्यप्रतिपेधात्' [ ब्र० सू० ३ । २ । ३६ ] यदुक्तं परात्परामिति मेढो व्यपदिश्यते इति, तत्र नु होतस्मादिति नेत्यन्यत्परामस्ति [ ब्र० सू० ३ । २ । ३६ ] इति नेति श्रब्दनिरदिष्टादेतस्माद्द्रह्मणोऽन्यत्परं नास्तीति जगत्कारणभूतात्परस्याद्दह्मणोऽन्यस्य प्रतिषेधात् 'परात्परं पुरुषम्' इतिश्रुतिस्तु 'अक्षरात्परतः परः' इत्यक्षरापेक्षया परस्मात्परमात्मद्विजीवा-

त्परमदृश्यत्वादिगुणकं प्रकृतं भूतयोन्यक्षरपुरुषमेव प्रतिपादयतीत्यर्थः। 'अनेन सर्वगतत्वमायामशड्कादिद्यः' [ ब्र० सू० ३ । २ । ३७ ]। अनेन ब्रह्मणा सर्वस्यापि जगतो व्याप्तत्वं तेनेष्टं पूणं पुरुषेण सर्वम् । [ श्वे० ३ । १९ ] अन्तर्बहिश्र्व तत्सर्वं व्याप्नोति नारायणः स्थितः । 'नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्ममित्यादिभिरायामवाचशब्दादियुक्तैः प्रमाणैरैव गम्यते । अत इदमेव परं ब्रह्म सर्वस्मात्परामिति स्थितम् । प्रकृतमनुसारामः ॥ ६ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां द्वितीयाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥

अमृतत्वप्राप्त्युपायत्वसर्वंजगत्कारणत्वसर्वोत्कृष्टत्वादिकल्याणगुणप्राति-पिपादयिषया ब्रह्मामिदमारभ्यते—

मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।

याज्ञवल्क्यवसिष्ठे मार्ये स्तो मैत्रेयी कात्यायनी चोति । मिथुनाय

अपत्यं मैत्रेयी तां मैत्रेयीत्यामन्त्र्याह—

उद्यास्यन्न्वा अरेडहमस्मात्स्थानादस्मि हन्त

तेडनया कात्यायन्याडनं करवाणीति ॥ १ ॥

अरे मैत्रेयि अहं अस्मात्स्थानाद्वार्हस्स्थलक्षणादाश्रमादुद्यास्थ्यन्नस्मि । हन्त तवानया कात्यायन्या सहान्तं युवयाः

कलहशान्तये द्व्यविभागनिर्णयं करवाणीति ॥ १ ॥

सा होवाच मैत्रेयी । यत्पु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्कथम् तेनामृता स्यामिति ।

हे भगोः । संभुद्धौ विमाषा भवद्भिर्गवदघवतामोचावस्पेत्योत्तस्य ऋतं विसर्गेश्व । सर्वां पृथिवीं वित्तेन पूर्णां यद्यादि ये मम स्वाद्दशवदर स्वादित्यर्थः । तदा़ तेन वित्तेन कथं कथम्चिदमृताः स्यां नु संसारान्मुक्ता स्यां नु किमित्यर्थः ।

नेति स होवाच याज्ञवल्क्यो यथैवोपकरणवतां वतां जीवितं तथैव ते जीवितं स्यादमृतत्वं तु नाडडशाडस्ति वित्तेनेति ॥ २ ॥

नेति स होवाच याज्ञवल्क्यो यथैवोपकरणवतां वतां जीवितं तथैव ते जीवितं स्यादमृतत्वं तु नाडडशाडस्ति वित्तेनेति ॥ २ ॥

उपकरणवतां भोगसाधनवतां जीवितं सुखजीवनं यथा सिध्यति तथैव ते भोगोपकरणवित्तवत्या: सुखेन जीवनं परं लभ्यते मोक्षस्य वित्तेन साधनेन प्राप्यतां (प्राप्या)शा नास्तीत्यर्थः ॥ २ ॥

उपकरणवतां भोगसाधनवतां जीवितं सुखजीवनं यथा सिध्यति तथैव ते भोगोपकरणवित्तवत्या: सुखेन जीवनं परं लभ्यते मोक्षस्य वित्तेन साधनेन प्राप्यतां (प्राप्या)शा नास्तीत्यर्थः ॥ २ ॥

सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किं तेन कुयां यदेव भगवान्वेद तदेव मे ब्रूहि ॥ ३ ॥

ममामृतत्वप्राप्त्यनुपायमूतेन वित्तेनाहं किं करिष्यामि भगवान्यद् मृतत्वप्राप्त्युपायं वेद तदेव मे ब्रूहि ॥ ३ ॥

सा होवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया बतारे नः सती प्रियं भाषसे । एह्यास्व व्याकल्यास्यामि ते वाचकषाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति ॥ ४ ॥

वतत्यमनुकम्प्यामि । अरे मैत्रेयि त्वं सती साध्वी च सती प्रियादनुकूला च सती प्रियं मनोनुकूलं वाक्यं भाषसे । एहि आगच्छाऽSडसस्वो- पविशामृत्वोपायं वक्ष्यामि । व्याख्यानं कुर्वतो मम वाक्यान्यर्थतो निश्शयेन ध्यातुमिच्छ । यद्वा व्याचकषाणस्य तु मे मुखं निदिध्यासस्व । निध्यानमवलोकनमवलोकयति यावत् । इतिशब्दो वाक्यावसाने ब्रवीतु मे भगवानीति ॥ ४ ॥

स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवत्यात्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति ।

अन्नामृतत्वार्थंयै मैत्रेय्या अमृतत्वसाधनदर्शनाविपयतयाडस्तमेव दृष्टच्य इत्युपदिश्यमान आत्मा परमात्मैववइयमभुपेयः । 'तमेव विद्वानमृत इह भवति' नान्यः पन्था अयनाय विद्यते' इति तस्मैव मोक्षसाधनत्वावगमात् । 'ब्रह्म तं परादात्' इत्यादिना तस्य सार्वात्म्यस्थनात् । 'आत्मनां वा अरे दर्शनेन' इत्यादिना तज्ज्ञानेन सार्व्ज्ञावेदनेन सर्वो-

पादानत्वप्रतिपादनाच्चापि(स्मि)न्यकरनेो दृृष्टचतयोडपदिश्यमान आत्मा परमात्मेति सिद्ध्रम् । तदुपपादकस्यास्य संदर्भस्य च तथा परमात्मपरत्वं तथाडर्थो वर्णनीय इति सिद्धमू। अतोडस्य वाक्यस्यायमर्थः:-न वा इत्यत्र वैशब्द्रोऽवधारणे । नैवेत्यर्थः । पत्युः कामाय । कामः संकल्पः । कामाय संकल्पाय संकल्पं संफेलीकतुंमित्यर्थः । 'क्रियार्थेपपादस्य च कर्मणि स्थानिनः' [ पा० सू० २।३।१४ ] इति चतुर्थी ।

पादानत्वप्रतिपादनाच्चापि(स्मि)न्यकरनेो दृृष्टचतयोडपदिश्यमान आत्मा परमात्मेति सिद्ध्रम् । तदुपपादकस्यास्य संदर्भस्य च तथा परमात्मपरत्वं तथाडर्थो वर्णनीय इति सिद्धमू। अतोडस्य वाक्यस्यायमर्थः:-न वा इत्यत्र वैशब्द्रोऽवधारणे । नैवेत्यर्थः । पत्युः कामाय । कामः संकल्पः । कामाय संकल्पाय संकल्पं संफेलीकतुंमित्यर्थः । 'क्रियार्थेपपादस्य च कर्मणि स्थानिनः' [ पा० सू० २।३।१४ ] इति चतुर्थी ।

पत्युः प्रियत्व-महमस्या: प्रियः स्यामिति पतिसंकल्पसाफल्याय न भवति पतिसंकल्पान्नं भवतीति यावत् । वेदाध्ययनं सफलोकतुं यज्ञ इत्यके वेदाध्ययनस्य यज्ञ: फलमिति हि सिध्यति । एवं संकल्पसाफल्याय प्रिय-त्वमित्युक्ते संकल्पायत्तं प्रियत्वमिति हि सिध्यति । ततश्राहमस्या: प्रियः स्यामिति पतिसंकल्पायत्तं न पतिप्रियत्वमपि चात्मनः परमात्मनः कामाय संकल्पात्प्रियो भवतीत्यर्थः । आत्मशब्दद्रस्य परमात्मनि मुख्य-प्रवृत्तत्वात् । अन्न्रापि कामायेत्य(?)न्न्रापि पूर्ववच्चतुर्थी । एवमुत्तरत्रापि दृष्टच्यम् ।

पत्युः प्रियत्व-महमस्या: प्रियः स्यामिति पतिसंकल्पसाफल्याय न भवति पतिसंकल्पान्नं भवतीति यावत् । वेदाध्ययनं सफलोकतुं यज्ञ इत्यके वेदाध्ययनस्य यज्ञ: फलमिति हि सिध्यति । एवं संकल्पसाफल्याय प्रिय-त्वमिति हि सिध्यति ।

न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति । न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रियाः भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति । न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति । न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति ।

न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवत्यात्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति । न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रियाः भवन्त्यात्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति । न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति । न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति ।

ब्रह्म बाह्मण इत्यर्थः ।

न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति ।

क्षत्रे क्षत्रियवर्ण इत्यर्थः ।

न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रियाः भवन्त्यात्मनस्तु कामाय लोकाः प्रियाः भवन्ति ।

स्वर्गाद्या लोकाः इत्यर्थः ।

न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रियाः भवन्त्यात्मनस्तु कामाय देवाः प्रियाः भवन्ति ।

न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्त्यात्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति ।

न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति ।

स्पष्टोऽर्थः ।

आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः ।

तत् किमित्यत्रSSह— यस्मात्प्रातिपद्यादीनां प्रियत्वं यत्संकल्पयतःं ( तस्मात् )तस्य परमात्मनः प्रसादाय परमात्मा दृश्यः । स हि परमात्मदर्शनैन प्रसन्नः सन्स्वेऽपि वस्तूनां पतिज्ञायादिवत्ततोऽधिकं वा प्रियत्वमापादयितुं शक्रोति । 'न प्रियं मुत्रं परयति न रोगं नो दुःखताम् । [छा०७।२६]

इति श्रवणादिति भावः । अत्र स्वाध्यायस्यार्थपरत्वेनाधीतवेदः पुरुषः प्रयोजनवदर्थदर्शनात्तन्निर्णयाय स्वयमेव गुरुमुखादियाययुक्तार्थग्रहणलक्षणश्रवणे प्रवर्त्तत इति श्रवणस्य प्राप्तत्वाच्छ्रोतव्य इत्यनुवादः । स्वात्मप्राप्त्यात्मान्तरत्व इति चानुवादः । अनवरतभावनारूपध्यानमेव निदिध्यासितव्य इति विधीयते । उपायत्वदशाप्राप्ति भगवद्द्वयानुस्यानुकूलत्वसूचनाय निदिध्यासितव्य इति सन्नन्तपदेन निर्देशः । अत्र स्मृतिलम्भे

तस्य किं फलमित्यत्राह—

मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मन्त्या विज्ञानेनेदं सर्वं विदितं भवति ॥ ५ ॥

आत्मा वा अरे विज्ञानेनेति विज्ञानशब्दो निविध्यासनपरः । 'आत्मा वा अरे ज्ञातव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' इति स्थानप्रकरणात् । तस्मिन्नपरात्मनि दर्शनसमानाकारध्यानविषयीकुते सति तत्ससादृश्यं विदितं भवति । अनुकूलत्वेन विदितं भवति सर्वं प्रियं भवतीति यावत् । यद्वा निदिध्यासितव्यतया निर्दिष्टस्य परमात्मनो जगत्कारणत्वलक्षणमाह—आत्मनो वा इत्यादिना । उपादानोपादेयचोरमेदादतस्मिन्नज्ञाते सर्वं विदितं भवति । अत्र सर्वामिदमिति शब्दौ स्थूलावस्थाचिद्विद्विशिष्टब्रह्मपरौ । आत्मशब्दोऽपि सूक्ष्माचिदचिद्विद्विशिष्टब्रह्मपरः । अतसत्प्रकारेण सर्वं विज्ञातमित्युपपद्यते । अनन्त जगदुपादानत्वमुक्तं भवति । अन्र निदिध्यासितव्य इत्युक्त्या सर्वोपादानत्वकथनाज्जगत्कारणत्वं सफलपरविद्यानुयायिति वदान्ति ॥ ५ ॥

ननु कथमात्रन्नि विज्ञाते सर्वाविदं विज्ञातं स्याज्जगत्स्थोऽद्वितीयत्वाद्‌-

त्पाशब्दोच्याह—

ब्रह्म तं परादाद्योडन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद । ब्रह्म ब्राह्मणवर्णः । अस्याडडत्मनोडन्यत्र परमात्मनोडन्यत्र स्थितं न तु परमात्मनि स्थितमब्रह्मात्कं स्वानिष्ठं ब्राह्मणवर्णं यो वेद तं ब्रह्म परादात्पराकुर्याद्भिमुखं वेत्तु । अन्यत्वेनावगतो ब्राह्मणवर्णः एव तं संसारसतीत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि दृश्यम् ।

रङ्कुरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेत- [ द्वितीयाध्याये-

क्षत्रं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद

लोकास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो लोकान्वेद

देवास्तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो देवान्वेद

भूतानि तं परादुर्योऽन्यत्रात्मनो भूतानि

वेद सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्वं वेद ।

स्पष्टोऽर्थः । ननु सर्वस्य ब्रह्माधारतया ब्रह्मात्मत्वेऽपि ब्रह्मात्मकरस्य

शरीरभूतस्य जगतः शरीरेभूतब्रह्मभिन्नत्वेन ज्ञानेन तज्ज्ञानेन तज्ज्ञान-संभावात्तस्मिन्निदं सर्वं विदितमिति निर्देशो नोपपद्यत इत्य-

शङ्कद्य सर्वस्यापि तच्छरीरत्वात्(स्वाच्छ्छ)रीरवाचिनां च शब्दानां शारी-

रिपर्यन्तत्वादिदं सर्वमितिशब्दाभ्यामनपेक्ष्य शब्दैस्तच्छरीरकं ब्रह्मैवा-मिधीयत इत्यभिप्रेत्याह—

इदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा

इमे भूतानिदं सर्वं यदयं आत्मा ।। ६ ।।

इमानी भूतानि इदानीं यत्परमात्माख्या ।। ६ ।।

तत्स्थाऽऽडत्मनि विज्ञात इदं सर्वं विदितं भवति सर्वशरीरकं ब्रह्म

एवं जगत्कारणत्वविशिष्टपरमात्मोपासनां विधायोपासनोपकरणभूत-

विदितं भवतीत्यर्थे उपपद्यत इति भावः ।। ६ ।।

मनःप्रभृतिकरणानियमनमाह—

स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्या-

उशब्दाः शकुनुयाद्ग्रहणाय दुन्दुबेस्तु ग्रह-

णे दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः:

णेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ।। ७ ।।

दुन्दुबेरित्यादौ षष्ठी । ग्रहणशब्द इह निरोधपरः । उपादाननिरोध-

चोद्दीयोरपि ग्रहणशब्दद्वाच्यत्वात् । यथा गृहीतानी पुष्पाणि गृहीतश्वोरं

इति । यथा दुन्दुभौ हन्यमाने ततो निःसरतः शब्दाद्वा निरोधं शक्तु-

यात् । कथं तर्हि निरुणद्धीत्य्राऽSSह—दुन्दुबेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघात-

वाच्य निरुन्धन्ते । एवमिन्द्रियेषु व्याप्रियमाणेषु बाह्यार्थज्ञानं दुर्निरोधम् ।

अतो विषयापसारणेन वैनिद्र्यानिरोधेन वा परमात्मसाक्षात्कारविरोधिबाह्यार्थज्ञानं निरस्यत इत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ॥ ७ ॥

स यथा शङ्कुवस्प ध्मायमानस्य न बाह्यशब्दौशकानुयाद्ग्रहणाय शङ्कुवस्य तु ग्रहणेन शब्दवस्प वा शब्दो गृहीतः॥ ८ ॥

स यथा शङ्कुवस्प ध्मायमानस्य न बाह्यशब्दौशकानुयाद्ग्रहणाय शङ्कुवस्य तु ग्रहणेन शब्दवस्प वा शब्दो गृहीतः॥ ८ ॥

स यथा वीणायै वायमानस्यै न बाह्यशब्दौशकानुयाद्ग्रहणाय वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ९ ॥

स यथा वीणायै वायमानस्यै न बाह्यशब्दौशकानुयाद्ग्रहणाय वीणायै तु ग्रहणेन वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ९ ॥

अत्र वीणाया इति चतुर्थी षष्ठ्यर्थे । छान्दसो विमक्तिङ्वयत्ययः॥ ९ ॥

अत्र वीणाया इति चतुर्थी षष्ठ्यर्थे । छान्दसो विमक्तिङ्वयत्ययः॥ ९ ॥

स यथा डङ्कडैङ्काभ्यांप्रभ्रयाहितातापृथग्धूमा विनिश्वरान्ति ।

स यथा डङ्कडैङ्काभ्यांप्रभ्रयाहितातापृथग्धूमा विनिश्वरान्ति ।

एवशब्दोद्ग्रहणान्त इन्धनवाची । आर्द्रैन्धनाग्रहणं निमित्तोपादनयोर्ग्रहणार्थम् ।

एवशब्दोद्ग्रहणान्त इन्धनवाची । आर्द्रैन्धनाग्रहणं निमित्तोपादनयोर्ग्रहणार्थम् ।

अग्रीन्धी भूमोःपत्तौ निमित्तम् । इन्धनं तूपादानम् । अभ्याहितात् । धमानवर्जनादिना प्रवर्तितातदित्यर्थः । पृथग्विधा धूमा निर्गच्छन्तीत्यर्थः ।

अग्रीन्धी भूमोःपत्तौ निमित्तम् । इन्धनं तूपादानम् । अभ्याहितात् । धमानवर्जनादिना प्रवर्तितातदित्यर्थः । पृथग्विधा धूमा निर्गच्छन्तीत्यर्थः ।

एवं वा अरे अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतत् ।

एवं वा अरे अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतत् ।

यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि निःश्वसितानि ॥ १० ॥

यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानान्यस्यैवैतानि निःश्वसितानि ॥ १० ॥

भाध्यरूपाणि चेतानि सर्वाणि भगवतो निःश्वसितानि । अयमेन तदुद्भुतानीत्यर्थः । यद्यपि सूत्रस्मृतिपुराणादयो व्यासाच्चोद्भुताः तेषां भगवदंशत्वाद्गवाच्चित्रः स्वासितोक्तिरुपपद्यत इति द्रष्टव्यम् ।

भाध्यरूपाणि चेतानि सर्वाणि भगवतो निःश्वसितानि । अयमेन तदुद्भुतानीत्यर्थः । यद्यपि सूत्रस्मृतिपुराणादयो व्यासाच्चोद्भुताः तेषां भगवदंशत्वाद्गवाच्चित्रः स्वासितोक्तिरुपपद्यत इति द्रष्टव्यम् ।

११०

श्रीरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेत- [ २ द्वितीयाध्याये-

इष्टं हुतमाशितं पायितम् । इत्यादिना भोग्यभोगस्थानभोक्तृवर्गरूपपवा-च्यसृटेरुक्तत्वादुक्तस्यान्यतो ग्राह्यत्वाद्वाच्यसृष्टिरुच्यते ति दृष्टच्यम् । अननेन पूर्वं सामन्यतो निर्दिष्टं जगत्कारणत्वं विवृतं भवाति ॥ १० ॥

स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य निस्वेत्यादिना परोपासनोपकरणमूलकरणग्राम-नियमनमुक्तं विशारयति—

स यथा सर्वासामपाश समुद्र एकायन-मेव* सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकायनम् ।

समुद्रस्यापामयनत्वं नाम तदुपाधातृतवमेव* त्वचः स्पर्शायतनत्वं नाम तदुपाधातृतवम् । ततश्वायर्थः—यथा समुद्रो मूर्तसीरपो गृह्लाति एवं त्वगिन्द्रियैः संसृष्टाकानस्पर्शाविशेषान्गृह्लाति । ततश्व त्वगिन्द्रियस्पर्शांकिपयकृत्यापारा अनन्ता इत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टच्यम् ।

एवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनमेव* सर्वेषां गन्धानां नासिकैकायनमेव* सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनमेव* सर्वेषां शब्दानां श्रोत्रमेक-यनमेव* सर्वेषां संकल्पानां मन एका-यनमेव* सर्वासां वियानां हृदयमेकायनम् ।

अवस्थाविशेषविशिष्टं मनो हृदयमित्युच्यते ।

एव* सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनमे-व* सर्वेषामानन्दानामुपस्थ एकायन-मेव* सर्वेषां विसर्गाणां पायुरेकायन-मेव* सर्वेषामध्वनां पादावेकायनम् ।

अध्वनामध्वगमनानामित्यर्थः ।

एव* सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥ ११ ॥

स्पष्टोऽर्थः । ततश्वैकाेकेन्द्रियवृत्तिविशेषा अनन्ताः । ततश्वादित्तम्सा-क्षात्कारार्थैनै वृत्तिविशेषा निरोद्दृश्य इत्यभिप्रायः । ततश्व स यथा दुन्दुमेर्हन्यमानस्यनेकोतं ब्रह्मोपासनोपयोगिकरणग्रामनियमनं विवृतं भवाति ॥ ११ ॥

सर्वावस्थास्वपि जीवस्य परमात्मनिष्ठतया स्वात्मैक्यभावज्ञानाय जीववाचिशब्देन परमात्मानं निर्देष्टुमृतत्वोपायप्रवृत्तेरोत्साहनाय मृतसंधातमकशरीरजन्ममरणानुविधायिनः संसृतो जीवस्यापरीच्च्छन्न-ज्ञानै[का]कारतामापाद्यति—

स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उद-कमेवानुविदीयेत न हस्योद्ग्रहणायैव स्यात् । यतो यतस्त्वाददीत लवणमेव ।

सैन्धवखिल्यो लवणखण्डः । खिल्य एव खिल्यः स्वार्थे यत् । यथा सैन्धवशकलमुदके प्राक्षिप्तमुदकमनुप्रविश्य विलीयत एव । अस्य विलीनस्य लवणस्योद्धरणायोदकात्पृथक्स्कृत्य ग्रहीतुं यथा नैव कोऽपि शक्कः स्यात् । तथोदके यथा यतो यतो यस्माद्यादस्मादेशान्मध्यतः पार्श्वतों वास्सददौत तत्सर्वं लवणमेव भवति ।

एवं वा अरे महद्भूतमनन्न्तमपारं विज्ञानघन एवै-तेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति ।

एवमेवेदं महद्भूतमनन्न्तमपरिच्छेद्यमपारं ब्रह्म विज्ञानघन एवं जीवशरीरकतयैतेभ्यो भूतेभ्य उत्पाय तान्येवानु विनइ्यति भूतेषु स्वयमृत्पाद्यमानेऽपि स्वयमृत्पाद्यमानस्तेषु नश्यतीत्यर्थः । देहोत्पत्तिविनाशानुविधायित्वाद्दिनाशवान्मवति । तस्मिन् नामत्यन्तज्ञानसकोचः । विनइ्यति नइयतीत्यर्थः इति ' स्वाप्ययसंप्रत्योः' [ व० सू० ४।४।१६ ] इति सूत्रे भगवता भाष्यक्तोक्तम् । उत्पत्तिनाशं विकाराद्दुर्मावः न प्रत्य संज्ञाडस्तीत हि वाच्यो यौगिकः ॥ १२ ॥

प्रेत्य चरमदेहवियोगं प्राप्य मोक्षदशायां स्वाभाविकापरिच्छेद्यज्ञान-सकोचाभावे न संज्ञाडस्ति । समिल्येकीकारे । ज्ञाधातोरज्ञानमर्थः । ततश्व मृतसंधातनेकीकृत्य ज्ञानं संज्ञाशब्दार्थ इति दृष्टव्यम् । न च महद्भूतमनन्न्तमपरामिति निर्दिष्टस्यैव ब्रह्मणो विज्ञानघन एवंतेम्यो भूतेभ्यः समुत्थायैति जीवत्वसंसरित्यावेदं मुख्यमेवास्तु विज्ञानघनो जीवशारीरक इति कुतो व्याख्यायत इति वाच्यम् । ' निरनि( णि )डो

अन्वश्र राजन्स परस्तथाडन्य: पश्वाविंशक: । तत्त्वस्थवादनुपशयन्ति एक एव हि साधक: ॥

इति शरीरशारीरिणोभेदेऽपि शरीरान्त:स्थितस्य शरीरिण एकत्वाद्वैतमक: पुरुष इति व्यवह्रवेदितरस्यावस्थितानवन्धनेः प्रकृतैैक्याविषया अमेद्यवहारिता इत्युक्तम् । ततश्र जीवस्य परमात्मशरीरतया तद्वाचिना विज्ञानधनशब्देन परमात्मनोडमिधानं तद्रूपममूतोत्यत्तिविनाशादिना धर्मेवस्त्वं च न विरुध्यत इति दृष्ट्यम् । न चोत्पादविनाशयोसतद्वारकविशेषणत्व आवश्यकेऽपि विज्ञानघनत्वस्य परमात्मनि साक्षादेव संभवाद्विज्ञानघनशब्दस्य न जीवशारीरकपरमात्माभिधानाश्रयणकृश: । ' अवस्थितेरिति काशकृत्स्न: [ बृ० सू० १ । ४ । २२ ] इति सूत्रभाष्ये कुतो न मृत इति वाच्यम् । परमात्मन: स्वरुपेणोत्थानविनाशासंभवाज्जीवरूपेणोथानविनाशस्य वक्तव्यत्वेन जीववाचिपदस्य कस्यचिद्वयकृतत्वादित्यस्य चावाद्विज्ञानघनशब्दस्य जीववाचित्वसंभवाच्च विज्ञानघनशब्देन जीवशारीरकपरमात्माडमिधीयत इत्युक्तौ विरोधभावात् ॥ १२ ॥

सा होवाच मैत्रेय्यतैव मा भग- वान्मूर्हत् प्रेत्य संज्ञाडस्तीति । वाक्य एव माममूर्हत् । मुहेऱ्णों चाडि मोहयति स्मेत्यर्थ: । विज्ञानशब्दस्य ज्ञानैकाकारस्याडडत्मनो मुक्त्यै संज्ञाभावो विरुद्ध इति मोहो मे संभूत इति भाव: । यद्यापि संज्ञाशब्दयोडपि देहात्मैक्यप्राप्तिपर इति न विरोध्यस्तथाडपि तद्रूपप्राप्त्याभिज्ञानान्मुह्यन्ती मैत्रेय्येवमु- कवतीति तमुभयम् ।

स होवाच न वा अरेऽहं मोहं हि- मलं वा अर इदं विज्ञानाय ॥ १३ ॥

न प्रेत्य संज्ञाडस्तीति नाहं वाचोऽवमीदं विज्ञानघनशब्दितं महद्भूतं पूर्वनिर्दिष्टं प्रेत्यापि विज्ञानायालं ज्ञातुं पर्याप्तम् । ततश्र मुक्तावपि ज्ञानमस्ति ज्ञानेन एव सततो मुक्तस्य प्रेत्य न संज्ञाडस्तीति पूर्वनिर्दिष्ट: संज्ञाभावो देहात्मैक्यविषयकप्राप्त्यभावाच्चेति भाव: ॥ १३ ॥

चतुर्थे ब्राह्मणम् । ]. बृहदारण्यकोपनिषत् ।

एवं मुक्तौ देहात्मप्रमननिवृत्तिमुक्त्वा स्वनिष्ठताश्रमनिष्ठृत्तिं प्रतीपादयति—

यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं जिघ्रति । यत्र तस्यामवस्थायां द्वैतमिव भवति स्वनिष्ठतया परमात्मनः पृथगिव भवति स्वतन्त्र इव भवतीति यावत् । स्वतन्त्रवस्याप्रामाणिकत्वद्योतनार्थं इवशब्दः । तदितर इतरं जिघ्रति । तत्तदितरां भिन्नात्मक इतरं भिन्नात्मके जिघ्रति । अन्रेतरेणेत्यध्याहार्यम् । उत्तरत्र तत्केन पश्येदिति दर्शनात् । इतरेण स्वतन्त्रेण करणेन जिघ्रतीत्यर्थः ।

तदितर इतरं पश्यति तदितरमभिवदति तदितर इतरमभिशृणोति तदितर मनुते तदितरं विजानाति यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूतत्केन कं पश्येत्तक्न कमभिवदेत्तक्न कं शृणुयात्तकेन् मन्वीत तत्केन कं विजानीयात् ।

येनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयादिति । येन परमात्मना प्रसन्नेनानुगृहीतः सर्वज्ञो भवति तं परमात्मानं केन हेतुना विजानीयात् । 'क इत्येतद् यत्र सः' [ काठक १ । २ । २० ] इत्यवत्परमात्मप्रसादमनुतेन परमात्मा दुुःखबोध इत्यर्थः ।

विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति ॥ १४ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि द्वितीयाध्याये चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥

अत्र चिन्तातुरत्वादित्यादि । तादृशं विज्ञातारं सर्वज्ञं परमात्मानं प्रकटोदितध्यानं विनैव केवल्यज्ञानाद्युपायेन विजानीयात् । उक्तं च व्यासार्यैः-परमात्मप्रसादाहते तस्य दुरवगमत्वपरं तं केन विजानीयादिति पूर्ववाक्यमुपासनातिरिक्तकेवल्यज्ञानाद्युपायान्तरनिषेधपरं विज्ञातारमरे केन विजानीयातुरपायसमिति ।

तदक्ष परमात्मप्रसादपरमात्मयोगसम्पद्योजोऽयं वाक्यार्थः । अत्र परमात्मोपासनतत्प्रसादसाधनपरमात्मावगतिः किंरूपेति चिन्तयां दर्शयति । स मानाकाङ्क्षानुरूपावगतिरेव प्रसादोपासनसाध्यत्वेन वाक्यद्वयप्रतिपत्तेति केचिदाहुः । मुक्तिकालीनैर्देशविशिष्टत्वाद्व्यासाक्षात्कारलक्षणेत्यपरे । नोभयथापि विरोधं पत्न्यामः ।

इति मैत्रेयीत्वाह्णणम् । इदं च वाक्यं समन्वयाध्याये चतुर्थपादे चिन्तितम् । उपक्रमे पत्निज्ञापयितुं प्रवृत्ताविदप्रियां सन्निधित्वलक्षणजीवलिङ्गक्रीतनानमध्य च 'विज्ञानघन एवैतेम्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति' [ बृ० २ । ४ । १२ ] इति देहिनुवन्धजननमरणलक्षणजीवलीलिङ्गप्रतिपादनादन्ते च 'विज्ञातारमरे केन विजानीयात् ' इति विज्ञातृत्वरूपजीवलीलिङ्गक्रीतनान्तच कृत्स्नमपि प्रकरणं जीवपरमेव ।

परमात्मलिङ्गानि तु कथम् । चित्रेयानोति पूर्वपक्षे पटत्यार्यः- 'वाक्यान्वयात् ' [ बृ० सू० १ । ४ । १९ ] कृत्स्नस्य वाक्यसन्दर्भस्यैवोपपद्यते नान्यत्र । तथा हि- 'अमृतत्वस्य तु नाशाडास्ति वित्तेन ' [ बृ० २ । ४ । ५ ] इति यज्ञवल्क्येनेाभीहते 'येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्याम् ' [ बृ० २ । ४ । ३ ] इत्यप्रतत्वोपपादनं सुप्तदर्शनः परमात्ममेवाभिलप्यमानत्वात् ।

आश्रया यिकाया विद्यागतिविशेषप्रतिपादनोपयुक्तत्वस्य पुरुषार्थपादे स्थितत्वात् । तत्र हि 'अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे मार्ये बभूवतुः ' [ बृ० ४ । ५ । १ ] इत्यादिद्वादशानां 'सर्वाण्यस्याद्यानि पारिप्लवे शंसन्ति ' [ शतपथ० १४ । ६ । १ । ३ ] इत्यश्वमेधगतपारिप्लवनामकशाखे विनियुक्तत्वात्पारिप्लुवर्था न्यास्यानि न तु विद्योपयोगिनीति 'पारिप्लुवार्था:' [ बृ० सू० ३ । ४ । ४३ ] इति सूत्रणेन पूर्वपक्षं कृत्ना 'न विशेषितत्वात् ' [ बृ० सू० ३ । ४ । ४३ ] इति सूत्रकारपरिप्रवार्थानि भावितुमर्हान्ति सर्वाध्यायानि शंसन्तीति विधाय

चतुर्थे ब्राह्मणम्‌ ४ ] बृहदारण्यकोपनिषत्‌ । ११४

'मनुर्वैवस्वतो राजा' [ श० ब्रा० १३ । ४ । ३ ] इत्यादिना केषांचिद्र-ख्यानानामेव विशोपितत्वाद्वाक्यशेषपाठितानामेवास्स्क्यानानां पारिषद्वे विनियोगो न सर्वेपाम्‌ । अतो विद्यासंनिधिपाठितानां याज्ञवल्क्याद्व्या-नानां तत्त्वद्विद्यागतपरमात्मविषयकत्वादिति शेषप्रातिपादनोपयोगित्व-मेव । 'तथा चैकवाक्यतोपनन्धात' [बृ० सू० ३ । ४ । २४] तथा तेजो वै मन्त्रः सोऽऽरोहणीयोमहीनाम्ना कियते । तस्माद्वाऽऽहिंसि रजतं न गृहीत-सोऽरोहणीयोमहदीनाम्ना कियते । तस्माद्वाऽऽहिंसि रजतं न गृहीत-

देयमित्यादिविधिनिषेधैकवाक्यतया विधिनिषेधस्तुतिनिन्द्राऽउपयोगित्वं तथैव 'आत्मा वा अरे दृष्टव्य:' इति विधानाड्ड्ययानानामेववाक्यतोप-वन्धादिविधेयाविधिग्रगतविशेषोपयोगित्वमवश्यम्भाव्युपगन्तव्यमिति सिद्धा-न्तिम्‌ । ततश्रोपक्रमगतार्घ्याचैकावाक्यशातपरमात्माविषयत्वमेव प्रकार-णास्य । तथा 'आस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतत्‌' 'आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन इत्यादिना प्रतीयमानं सर्वोपादानत्वं 'ब्रह्म तं परादात्‌' इत्यादिना प्रतीमानं सर्वात्मकं च न परमात्मनोडनन्यत्‌ संभवति । यदुकं पतञ्जलिपुत्रादिश्रुति-

न्वेवं 'विज्ञानवन्त एवतेष्यो भूतेभ्यः समुत्थाय' इति जीववाङ्गाविशेष-नघनशब्देन कथं परमात्मनोडमिधानसुपाद्यविनाशादिजीवलिङ्गानां कथं परमात्मनि समन्वय इति चेतत्राऽSस्सह—'प्रतिज्ञासिद्धौ लिङ्गम्‌-रष्य:' [ बृ० सू० १ । ४ । २० ] एकाविज्ञानेन सच्चविज्ञानप्रतिज्ञा-

मोपादानोपोदेयभावलकधामेवसूचकं जीवधर्माणां तत्र कीर्तनमित्या-इमरष्य आचार्यो मन्यते । 'उत्क्रामियत एवम्भावादित्योऽहुलोमि:' । [ बृ० सू० १ । ४ । २१ ]।

आ मुक्तेरमेद एव स्याज्जीवस्य च परस्य च । मुक्तस्य तु न मेदोऽस्ति मेदहेतोरभावात: ॥

इत्युक्तरीत्या मुक्तिदशायां माध्यमेदसाश्रित्य परमात्मानं जीबधर्मा-मिधानमुपपचात इत्यङ्गुलोमिराचार्यो मन्यते । 'अवस्थितेरिति काश-कृत्क:' । [बृ० सू० १ । ४ । २२] जीवे परमात्मनोडन्तर्यामितयाSS-वस्थितेराकृत्यधिकरणन्वयेन शरीरमृतजीववाचिशदेः शरीरिणः पर-मात्मनोडमिधानं [ म ] वाच्छरीरमृतजीवधर्माणां शरीरिणि परमा-त्मन्युपपत्तिरिति स्थितम्‌ । अत्र तु काशकृत्स्नमतमेवाऽSडचार्यमतं तदुपरि पक्षान्तरानुपन्यासात्‌ ।

आत्मरध्यौडुलोमिमतयौडुलस्त्वाचोपादानोपादेययोरभेदामेदवाध्यारम-

ध्यमतं जैनमतप्रतिक्षेपादेव प्रतिक्षित्तम् । तर्कपादे जैनानां मतं साधु ते चैवं मन्यन्ते । जीवाजीवासवसंवरनिर्जरबन्धमोक्षा नाम सप्त पदार्थाः ।

बोधात्मकौ जीवः । जड़वर्गःस्वजीवः । इन्द्रियप्रवृत्तिरास्रवः । आसद्मादि-

दृशा पदार्थाः संवरः । तमाशिलारोहणादि निजर्जरः । वन्योडष्टविधं कर्म । तत्र यातिकर्म नयविभाग-ज्ञानावरणीयं दर्शनावरणीयं मोहनी-

कर्म । तत्र सत्यज्ञानान्न मोक्ष इति विपर्ययो ज्ञानायमान्तरायिकमिति । तत्र आहंतदर्शनाभ्यासात्र मोक्ष इति ज्ञान दर्शनावरणीयम् ।

बहुषु विप्रतिप्रेष्टु मोक्षमार्गेषु विशेषावधारणीयं मोहनीयम्—

मोक्षमार्गप्रवृत्तानां तद्दर्शनकरं विज्ञानान्तरायिकम् । तानीमानि निः-

श्रेयोमार्गहन्तृत्वाद्यैकार्तिकर्माण्युच्यन्ते । अथाशातिकर्म चतुर्विधम्—

घेदनीयं नामिकं गोत्रिकमायुष्कं चेति । तत्र वेदनीयं कर्म शुक्रपुढल-

लविपाकहेतुः। तद्रिकर्मबन्धोडपि न भवति निःश्रेयसपरिपन्थिज्ञान-

विधातित्वात् । शुक्रपुढलारम्मकं वेदनীয়कर्मानुगुणं नामिकं कर्म । तद्वि-

शुक्रपुढलस्यायामवस्थां कतिचिद्बुद्धिस्थादिकमारभते । गोत्रिकं त्वद्याकृतं

ततोडप्याद्यं शक्तिरूपेणावस्थितम् । आयुष्कमायु: कथयत्युत्पादनद्धा-

रेत्यायुष्कम् । तान्येतानि शुक्रपुढलाश्रयत्वादघाति कर्माणि । तदेतत्कर्म-

शकं पुरुपं बन्धातीति बन्धः । निर्गलितसमस्तकृशतद्धासनस्यावरण-

ज्ञानमुस्सेकतानस्याडडत्मन उपरि देशावस्थाने मोक्ष इत्येके । अन्ये

तृद्वर्गमनशीलस्य जीवस्य शुक्कालाबूफलोन्जनवलसततोर्ध्वगमनं मोक्ष

इति वर्णयन्ति । इममन्यमपि प्रपञ्चमाचक्षते । पश्चाश्तिकाया नाम जी-

वास्तिकायः । एवं सर्वत्र । तत्र च जीवास्तिकायादिविधः-बद्धो मुक्तो

नित्यसिद्धश्च । नित्यसिद्ध आर्हंतः । इतरे हि द्वौ संसिद्धौ । पर्यन्ते गल-

तीत्युपचितापचितं वस्तु पुढलठशब्देनोच्यते । पुढलास्तिकायश्र पोडश—

पृथिव्यादिभूततुष्यं स्थावरं जड़ञ्चेति । धर्मास्तिकायः प्रवृत्त्यनुमेयः ।

अधर्मास्तिकायः स्थितिहेतुः । आकाशास्तिकायो द्विविधः-लोकाकाशोऽ-

लोकाकाशश्रेति । उपर्युपरि वर्त्ममानानां लोकानामन्तर्वर्ती आकाशो लोकाकाशः । सर्वपां लोकानामूर्ध्व वर्च्चनवृत्ताकाशोऽलोकाकाशः ।

काशः । सर्वैडप्येते पदार्थाः स्याद्रास्ति स्याद्न्नास्ति स्याद्रास्ति च नास्ति च वाच्यत्वः स्या-

द्र्स्ति चावक्तव्यः स्यान्नास्ति चावक्तव्यः ।

इत्येवं सत्त्वासत्त्वसदसद्विलक्षणत्वसत्त्वविशिष्टसदसद्विलक्षणत्वासत्त्वविशिष्टसदसाद्विलक्षणत्वरूपसद्भूनीर(री)ताः । स्याच्चेच्छेदोडयं तिङन्तप्रतिरूपको निपातोनेकान्तयोती । एवं सर्वं वस्तुनेकान्तमिति । अतस्तन्मतं कस्याप्यप्रतिक्षेपकत्वादिति पूर्वपक्षे प्राप्ते 'नैतस्मिन्संमवात'

[ बृ०सू०२।३ ] एकस्मिन्वस्तुनि सत्त्वासत्त्वाभिन्नत्वाभिन्नत्वादिविरुद्धधर्माणां परस्परविरहस्वरूपाणामसंभवात्तन्मतमसमञ्जसम् । प्रमाणविभागमुखप्रसङ्गेन सर्वच्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् । एवं चास्सद्वैहानुरु-पपरिमाणगुणभेद्येन समुपगच्छतां जैनानां हस्यादिरीरस्यस्याड्डत्मनो न्यूनपरिमाणमशकादिशरीरानुप्रवेश आत्मनः परिपूर्णता न स्यात् । अतः संकोचविकासधर्मतयाsडङ्गमनः पर्यायानवस्थान्तरा-पर्याया न विरोध इति चेतत्राडSह-'न च पर्यायादिव्यविरोधो

विकारादिव्यः ।' [बृ० सू० २।२।३५] कालमेदेन संकोचविकासवस्थासमुपगमे विकारित्वानित्यत्वादिदोषप्रसङ्गः । 'अन्त्यावस्थितेश्वो-मयनित्यत्वादिवेशः' [बृ० सू० २।२।३६] जीवस्य यदनित्यपरिमाणं मोक्षावस्थागतम् तस्य देहान्तरपरिग्रहावस्थावत्त्वात्तस्य परिमाणस्य तदाश्रयस्य च जीवस्य नित्यत्वादुत्तरावधिविधुरत्वेन नित्यत्वातदेव परिमाणं पूर्वत्राप्यविच्छेदमित्येवाभ्युपगतव्यम् । उत्तरावाधिशून्यस्य पूर्वावधिभावात् । अतश्व देहमेदेन तदनुरूपपरिमाणमेद

इति जैनानां दर्श-नमसमञ्जसम् । ततश्व जैनमतप्रतिक्षेपणौव भेदभेदसमावेशासम-नेशवादिमरहस्यमतापि निरस्तमेव ।

परमात्मात्मनोयौगः परमार्थ इतीष्यते । मिश्र्यैतदन्यद्वच्यं हि नैति तद्वद्वयतां यतः ॥

इति स्मरणाद्वैमिन्यस्य जीवस्य मुक्ता आत्मैक्यवाद्यौडुलोमिमत-मपि निरस्तम् । अतः काशकृत्स्न्रमतमेव भगवद्दर्शायणाभिमतम् । अत एव 'अंशो नानाव्यपदेशात्' [ बृ० सू० २।३।४३ ] इति जीवस्य ब्रह्मांशत्वमेवोचकम् । तत्र ह्यधिकरणे 'ज्ञो द्वावजौ' [ श्वे० १९९ ] इत्यादिभेदश्रुत्यनुरोधादमेदो वा जात्याद्यमिप्रायेण गौणो नेतव्यः । अथवा तत्त्वमस्यादिमेदश्रुत्यनुरोधादौपाधिकमेदपरतया नेतव्य इत्येवं पूर्वपक्षे प्राप्त इदमुच्यते—'अंशो नानाव्यपदेशन्यथा चापि दाशकिलवदित्यवमधीयत एके' [बृ० सू० २।३।४३] मेदवयपदेशा-

वस्त्यथाडपि व्यपदेशाच्छ्रुतितद्रीयानुग्रहाय ब्रह्मणोऽडशो जीव इत्यवगम्यते । चिदाचिद्विशिष्टं हि ब्रह्मस्वरूपं तत्र विशेषणभूतचिदंशस्यान्तर्भूतत्वाभेदद्व्यपदेशेऽपपत्ति: । विशेष्यापेक्षया विशेषणस्य भिन्नत्वाद्द्रव्यपदेशस्वाभ्युपपत्ति: । 'वह दाशा वह दासा वहैवेमे कितवा ये भूत' इति कृतवादीनामपि ब्रह्मत्वमेके शाङ्खिनोऽधीते । नास्याभेदद्व्यपदेशस्य गौणत्वं वक्तुं युज्यते नापि सृज्यत्वसहायत्वादिलक्षणभेदद्व्यपदेशस्य मानान्तरासिद्धार्थामिधायिनोऽनुवादित्वं गौणत्वं वा वक्तुं युज्यते । अत उभयद्व्यपदेशमुख्यत्वाय नीलगोत्वादिपृथक्सिद्धविशेषणभूतरूपजात्यादिविशिष्टद्रव्यस्य यथा रूपजात्यादिविशेषणभेदद्विशेषणभूतशक्तिस्थानीयो जीवोऽङ्ग इत्यर्थ: । 'मन्त्रवर्णांच' [ बृ० सू० २।३।४३ ] ।

पादोद्देश्य विश्वा भूतान्निति मन्त्रवर्णेन सर्वजीवानां पादशब्दितांशताप्रतिपादनात् । 'अपि च स्मर्यते ' [बृ० सू० २।३।४५] ममैवांशो जीवलोके [गी० १५।७] इति गीतावचनाच्चांशत्वम् । ननु जीवस्यांशत्वे जीवस्य ब्रह्मैकदेशत्वात्तदृत्ता दोषा ब्रह्माणि स्त्य । नेत्यच्यते । 'प्रकाशादिवत्त नैवं पर:' [बृ० सू० २।३।४६] । तुशब्दश्रवोद्यावर्त्यति । पर: परमात्मैवं न जीववन्न दुष्ट: । यथा प्रकाशगोत्वादिविशिष्टप्रभावत् । गवादिद्रव्यस्य प्रभावोत्वादिकमंश-स्तादृशोऽयमंशा: न तु घटाकाशादिदेशदेकदेशरूप: । अतो न जीवदोषेण परस्य दुष्टत्वम् । 'स्मरन्ति च' [बृ० सू० २।३।४७] । स्मरन्ति च पराशरादय: ।

एकदेशस्थितस्याप्रेज्योत्क्लृा विस्तारीणि यथा । परस्य ब्रह्मण: शक्तिस्थेदमखिलं जगत् ॥

इति प्रकाशांशसाम्यम् । ननु सर्वेषां जीवานां ब्रह्मांशत्वे समाने केषांचिदेहाद्यनुग्रहानुज्ञातत्वं केपांचिच्चत्परिहार इति हृदयस्था कथमुच-छतां तत्राडडह– 'अनुज्ञापरिहारौ देहसंवन्थाज्ज्योतिरादिवत्' [बृ० सू० २।३।४८] यथाडन्यादेश: श्रोत्रियचण्डालागारादिसंचन्धदर्शनेन हेत्वोपदेयत्वेनैव ब्रह्मांशत्वाविशेषेऽपि जीवानां तैर्वाणिक-शरीरसंयोगाद्वैलक्षण्यानुज्ञापरिहारादुपपद्यते । 'आसंततेश्श्राव्यतिकर:' [बृ०सू०२।३।४९] । प्रतिशरीरं भिन्नानां जीवाना मण्यत्वेन सर्वत्रासंगतत्वान्मोगव्यतिकरदोषापि भवति । ननु जीवब्रह्माभेदप्रक्षेड्यपविद्याकृतोपाधिमेदाद्द्वोगासङ्कर उपपत्स्यते तत्राडSह– 'आभास एव च' [बृ०सू०२।

चतुर्थं ब्राह्मणम् ४ ] बृहदारण्यकोपनिषत् ।

३ । ४० ]। अथणडेकरमप्रकारमात्रस्वरूपस्य ब्रह्मणोडविद्याॠतस्वरूप-तिरोधानतत्पूर्वकोपाधिमेदपरिकलपनहेतुराभास एव । प्रकाशस्वरूपस्य तिरोधानं हि प्रकाशाश्र एवेति पञ्चवस्र्वेतेन । नतु परमार्धिकोपाध्युप-हितब्रह्माजीवभावाद् उपाधिमेदहेतुभूतानाध्यासवशाद्विगड्यवस्था मावि-ष्यति तत्रैSSह—‘ अहं शनियमात् ’ [ ऋ० सू० २ । ३ । ५१ ] व्रह्मस्वरूपस्य चिद्रूपमेदाच्चासंमवेन सर्वेषामद्वैततां ब्रह्मस्वरूपमात्रसंमवा-चितयाडहष्टानामनियमात्वात् भोगव्यवस्था सिध्येत । न च दृष्टहेतुमू-तामिसंध्यादिव्यवस्थयाडहृष्टच्यवस्था तह्वारा भोगव्यवस्था च मवि-ष्यतीत्यच्रैSSह—‘ अभिसंध्यादिप्वपि चैवम् ’। अभिसंध्यादीनामपि छेदेनाद्यनह्न्रहस्वरूपमात्रसंवन्त्वादव्यवस्था तद्वस्थैव । नतु ब्रह्म-स्वरूपस्यैकत्वेऽप्युपाधिसंवन्त्रिप्रदेशमेदाद्दुपपच्यते भोगव्यवस्थेति चेतन्न । करस्तदवस्थ एव । प्रदेशमेदेनोपाधिसंवन्त्रेऽपि सर्वस्य ब्रह्मप्रदेशत्वात्सर्वै-संवन्त्रिधु:खं ब्रह्मण एव स्यादिति ब्रह्मभावो(वे) महानर्थ आपच्ये-तेति स्थितम् । ततश्रान्त्यामित्याडवस्थिते: शरीरवाचिनां च शब्दानां शरीरिपर्यन्तत्वाज्जीववाचोविचिज्ञानचनशब्देन परमात्माभिधानं न विरु-ध्यत इति काशकृत्स्नमतमेव बादरायणमतम् । प्रकृतमनुसरामः ।

इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मध्वसैै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु ।

सर्वभूतानां धारणान्नपानादिहेतुतया मधुत्वम् । अस्यै पृथिव्यै । अस्या: पृथिव्या इत्यर्थ: । सर्वभूतानां पृथिवीविधार्यत्वेन तत्पोष्यत्वेन तदनू-लत्वान्मधुत्वम् । एवं पृथिव्या भूतानां च परस्परं मधुत्वमित्यर्थ: ।

यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोडमृतमय: पुरुपो यश्चायमध्यात्मं शारीरस्तेजोमयोडमृतमय: पुरुष:।

सर्वभूतोपजीव्यतया मधुभूतायामस्यां पृथिव्यां तेजोमय: स्वयंग्रका-शज्ञानमय इति यावत् । अमृतमयो मरणधर्मंगून्य: । अपहतपाप्मत्ता-

दिगुणाध्य इति यावत् । तन्नान्तर्यामितयाडवसिध्यतो यः पुरुषो यक्ष्राध्यात्मम् । अन्नाध्यात्ममित्यन्न्राडडत्मशब्देन देहेन्द्रियमनःप्राणजीवसंधात उच्यते । तस्मिन्यः शारीरः शरीरान्तरामी तेजोमयोऽमृतमय यक्ष यः पुरुषः । अन्न शारीरस्य पृथिवी विकारत्वादिधिमूतं पृथिध्या: स्थाने ड्यात्मं शरीरस्य निवेशः ।

अप्रमेव योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ १ ॥

आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' [ बृ० २।४।५ ] इति मैत्रेयी ब्राह्मण आत्मतया निर्देशः सोऽयमेव पृथिव्यन्तरामी शारीरान्त यांधो चायमेवेत्यर्थः । इतममृतमुपकोशलविद्यादौ 'एतदमृतमेतद्ब्रह्म मयमेतद्ब्रह्म', 'इत्यमृतत्वब्रह्मत्वादिना निर्देश्यमानमपीदंमेव ' सर्व खल्विदं ब्रह्म ' इत्यादौ सर्वोपादानतया निर्देश्यमानमपीदं बह्मेत्यर्थः । एवंमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ।

इमा आपः सर्वेषां भूतानां मध्यासामपाः सर्वाणि भूतानि मधु यश्वायामास्पदु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्वा-यमध्यात्मं रेतससन्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २ ॥

' यो रेतसि तिष्ठन्नेतसोऽन्तर:' [ बृ० ३।७।२३ ] इत्यान्तर्यामि ब्राह्मणे रेतोऽन्तरतया निर्देशो रेतस इत्युच्यते । रेतसो जलविकारत्वात् । ' आपो रेतो मूत्वा शिशुं प्राविशन् ' [ ऐ० २।१२ ] इति श्रुते । अपां स्थानेऽध्यात्मं रेतसो निवेशः ।

अयमात्रः सर्वेषां भूतानां मध्यस्यामेऽपः सर्वाणि भूतानि मधु यश्रायामग्रे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्रा-यमध्यात्मं वाड्मयस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ३ ॥

' अग्निर्वाग्मूत्या मुखं प्राविशत् ' [ ऐ० २१४ ] इति श्रुतेश्वाऽध्यात्मं तत्रस्थाने वाचो निवेश उपपद्यते । एवंमुत्तरत्राप्येष्वपि कश्वन संबन्धो द्रष्टव्यः ॥ ३ ॥

१ यमास्मिन्नम्रो । इति अन्नस्यमुद्रितपुस्तके वत्तते ।

अयं वायुः सर्वेषां भूतानां मध्यस्य वायोः सर्वाणि भूतानि मधु यस्यायमस्मिन्वायौ तेजोमयोऽमृतमय्ये: पुरुषोऽय्वायमध्यात्मं प्राणस्तेजोमयोऽमृतमयःपुरुषोऽयं मेघ स योडयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥४॥

अयमादित्यः सर्वेषां भूतानां मध्वस्यादित्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु यस्यायमस्मिन्नादित्ये तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यस्यायमध्यात्मं चाक्षुषस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयं मेव स योडयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेद सर्वम् ॥५॥

इमा दिशः सर्वेषां भूतानां मध्वासां दिशां सर्वाणि भूतानि मधु यस्यायमासु दिक्षु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यस्यायमध्यात्मं श्रोत्रे प्रातिश्रुत्कस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योडयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेद सर्वम् ॥ ६ ॥

अयं चन्द्रः सर्वेषां भूतानां मध्वस्य चन्द्रस्य सर्वाणि भूतानि मधु यस्यायमस्मिंश्चन्द्रे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यस्यायमध्यात्मं मनस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योडयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेद सर्वम् ॥ ७ ॥

इयं विद्युत्सर्वेषां भूतानां मध्वस्य विद्युतः सर्वाणि भूतानि मधु ।

अस्या अस्या इत्यर्थः ।

यश्वायमस्यां विध्युति तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्वायमध्यात्मं तैजसः ।

कौक्षेयतेजःसंचन्धीतिपर्यः ।

तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्म ॥ ९ ॥

अयं स्तनयित्नुः सवैंषां भूतानां मध्वस्य स्तनयित्नोः सर्वाणि भूतानि मधु यश्वायमस्मिन्नाकाशे तैनोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्वायमात्मन् तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्म ॥ ९ ॥

शब्दो वागिन्द्रियौचार्यमाणशब्दान्तर्यान्त्याम्नी । तस्यैव विशेषणं सौवर इति । स्वरे भवः सौवरः । द्वारादित्वादेङ्गागमः । अथ शब्दस्याद्रव्यत्वेन शरीरीतवासंसमवायात्कथञ्चनद्रव्यनिष्ठतया तदुक्तिरितद्रव्यम् । प्रमाणकलादिद्रव्यस्यापि शब्दस्य द्रव्यत्वेऽपितशरीरत्वाभावे परमात्मप्रयत्नेन प्रकारान्तरेण शरीरत्वोको न दोष इति दृष्टव्यम् ॥ ९ ॥

अयमाकाशः सर्वेषां भूतानां मध्वस्याकाशस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्वायमस्मिन्नाकाशे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्वायमध्यात्मं ह्याकाशस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्म ॥ १० ॥

अयं धर्मः सर्वेषां भूतानां मध्वस्य धर्मस्य सर्वाणि भूतानि मधु यश्वायमस्मिन्धर्मे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्वायमध्यात्मं धार्मस्तेजोमयोडमृतमयः पुरुपोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्म ॥ ११ ॥

धर्मः श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धो ज्योतिष्टोमादिलक्षणो धर्मः । धार्मस्तु तत्कृतभूतसुखादिलक्षणः ॥ ११ ॥

इदं सत्यं सर्वेषां भूतानां मध्यस्थ सत्यस्य सर्वाणि भूतानि मध्य यश्रायामस्मिन्सत्ये तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्रायमध्यात्मं सात्मस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योड्यमात्मेदममृतामदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २ ॥

सत्यं सत्यवचनं सात्यं तटफलभूतं सुष्ठ्वादिलक्षणम् ॥ १२ ॥

इदं मानुषं सर्वेषां भूतानां मध्यस्थ मानुष्यं सर्वाणि भूतानि मध्य यश्रायामस्मिन्नामानुषे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्रायमध्यात्मं मानुषस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योड्यमात्मेदं वाङ्मयिदं सर्वम् ॥ ३ ॥

मानुषं मनुष्यपदार्थम् । अधिदैवतमब्रिन्दाविद्रुपं सर्वेषां माझ्वत्त्वथ् । अध्यात्मं मानुष इत्थं मनुष्यशब्दो मुख्यमनुष्यपरको वक्तव्यः ॥ १३ ॥

एवमध्यात्माधिदैवतमेदमित्थंसर्वांचेतनान्तरयोमितवं तह्वारा सर्वांचेतनवैलक्षण्यं प्रतिपाद्य चेतनान्तरयोमितवमुख्येन सर्वचेतनवैलक्षण्यं च प्रतिपाद्यति—

अयमात्मा सर्वेषां भूतानां मध्यवस्याडडत्मनः सर्वाणि भूतानि मध्य यश्रायामस्मिन्नात्मनि तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्रायमध्यात्ममात्मा तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योड्यमात्मेदममृतामदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ३ ॥

अयमात्मा प्रत्यगात्मेत्त्वर्थः । शिष्टं पूर्ववत् । यश्रायामस्मिन्नात्मनि तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः सर्वेषु यश्रायं तेजोमयोऽमृतमयः पुरुष इवो निर्दिष्टः सोऽसिम्नात्मनि स्थितोऽन्तरयोमित्यर्थः । सोऽपि क इत्यत्राऽऽडडह—यश्रायमात्मा तेजोमयोऽमृतमयः । पुरुषोऽयमेव स योड्यमात्मेदममृतामिदं ब्रह्मेदं सर्वं पूर्ववदर्थः ॥ १४ ॥

स वा अयमात्मा सर्वेषां भूतानामाधिपतिः ।

इयता प्रवन्धेन प्रतिपादितश्वेतनाचेतनविलक्षण आत्मा सर्वेषां भूतानाम् नाम् । अभिपतिशब्दः शोषिणि क्ठ इति व्यासार्यैः प्रथमसूत्रे प्रतिपादित्त्वात् ।

सर्वेषां भूतानाङ राजा ।

नियन्ता ।

तयथा रथनाभौ च रथनेमौ चारा: सर्वे समर्पिता एवमेवास्मिन्नात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्वे देवाः सर्वे लोकाः सर्वे प्राणाः सर्व एत आत्मानः समर्पिताः ॥ १५ ॥

रथनाभिमिन्दौ रथचक्रस्य मध्यवर्ती सरन्धं काष्ठं नेमिरन्नाम बाह्यं बलयाकारं काष्ठम् । एतयोस्सु मध्यवर्तिदारुशलाकाः अरा यथा नामिनेन्म्याश्रिता एवं देवलोकप्राणजीवाः परमात्माश्रिता इत्यर्थः । चेतनाचेतनः सर्वेऽपि भूतप्रपञ्चस्थित कृतेः साक्षात् ।। १५ ।।

एवमुपदिष्टमधुविद्यासुतय आह्योऽयिकाडडड्रम्यते—अत्रेयमाश्वायिकाड्डनुसंधेया । वृद्धयड्कडरुडार्थवर्ण हन्ड्रान्मधुनाझान्नां प्राप्तवानिन्द्रोऽण च तदुपदेशसमयेsन्यस्मै नैतदुपदेश्यतस्यम्न्यथा शिरश्छेत्स्यामीत्युकेेडप्यसौ लोमीयादभिनोः समीपमागत्यैन्र्रः शिरश्छेत्यत इति मर्तोडस्मि तदूदयं निवार्यते चेङड्युवोर्मधुना झान्नामुपदेश्यस्याभीयुक्तवान् । ततस्ताभ्यामुपदेशकाल आवामेव त्वदीयं शिरश्चिच्वाडन्यत्र स्थापयित्वाडन्यदीयाशिरसा त्वां योजयिष्यावस्तेन शिरसाड्डवाभ्यामुपादिश । उपदेशकुपितेनेन्द्रेण तच्छिरसि छिन्ने त्वदीयमेव शिरो यथापूर्वं प्रतिसंधास्यावहे इत्यकंन् । तथैव तेनोपायेन विद्या प्राप्तवत्तौ । ततः प्रचं शिरो यथापूर्वं प्रतिसंधितवन्तौ चेति ।

इदं वै तन्मधु दृङ्यङ्कडरुडार्थवर्णोडश्विभ्यामुपवाच ।

वैशब्दो यथोक्तकथ्यायिकावृतान्तस्मरणे । दृङ्यङ्कडू । दृङ्यश्रुतीति दृश्यत् । कृतियोग्यादिना किन्नहल्ड्यादिलोपे संयोजन्तलोपे ' किन्प्रस्प कु: ' [ पा० सू० ८।२।६२ ] इति कुत्वम् । आथर्वणः पुत्रोऽभिम्या तदेतन्मधुश्राह्मणमुवाचेत्यर्थः ।

तदेतदऋषिः पश्यन्नवोचत् ।

तदेतदभिवनोऽत्रान्तं योगसाक्षात्कारेण पश्यन्नकाश्रिहाविरभिनौ प्रत्यूवाच ।

तद्धा नरा सनये दंसे उग्रमा-विष्टणोमि तन्यतुर्न वृष्टिम् ।

हे नरा ' सुपां सुलु० ' [पा० सू० ७ । १ । ३९ ] इत्यादिना द्विवचन-स्न्यासड्देशः । हे नरौ दिव्यपुरुषावभिनौ वां युयौः सनये सनिलां मो ठामाय विद्यालामयेत यावत् । उग्रं कुरूं शिरश्छेदनपुनःप्रतिसंधान-रूपं दंसः कर्मास्ति । सककारान्तोडयं शब्दः । तत् तन्युत्तः पर्जन्यो वृष्टिं न वृष्टिमिव नशब्द इवार्थे । यथा पर्जन्यो वृष्टिं प्रकाशयत्येवं तत्कर्माड्ड-विष्करोमी प्रकाशयामि ।

किं तदाविष्क्रियत इत्याह—

दध्यड्ड्नाथर्वणो ह वामश्वस्य शिर्ष्णा प्रैदधुर्मुचेतः ॥ १६ ॥

ईंशब्द्रोडन्थीनिपातः । हः प्रसिद्धौ हेडभिनौ वां युवयोरद्रेश्यड्नाथ-वर्णोडश्वस्य शीषर्णा स्वाशिरोवयतिरिक्नेनाश्वशिरसा भोवाचेत यत्तद्-विष्कृणोमित्यर्थः । एवं महता यलेनाभिम्यां दृढीचो विद्या स्तुता मवति ॥ १६ ॥

इदं वै तन्मधु दध्यड्ड्नाथर्वणेऽशि-भ्यामुवाच । तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् ।

आथर्वणायाश्विना दधीचेऽश्वियं शिरः प्रत्यैरयतं । स वां मधु प्रवोचदताय-न्वाश्रों यदसावपि कस्यं वामिति ॥ १७ ॥

पूर्ववदर्थः । मचत्रान्तरप्रदर्शनायायमारम्मः— आथर्वणायाश्विना दधीचेऽश्विय* शिरः प्रत्यैरयतं । स वां मधु प्रवोचदताय-न्वाश्रों यदसावपि कस्यं वामिति ॥ १७ ॥

हेडभ्विनौ दृढीच आथर्वणाय दध्यड्न्नामाश्वियं शिरोद-श्वस्य शिरः प्रत्यैरयतं प्रतिसंहितवन्तौ स दृध्यड्न्नाम ऋषिवां युवयो-

भ्रतृमुद्रितपुस्तके—१ 'ध्यायथनमध्वायः' । २ 'वेददयः' ।

ऋंतायन्सच्छुपदेश्यामीति स्वोकं वच ऋतायन्नंतं कुर्वंत्स्वाद्रूं मधु त्वष्टा यज्ञाशिरस्तत्संबंधि त्वाद्रूं ताद्रूं शिर:समाधायकृत्स्वाम्पान्मधु प्रवर्ग्यमिति यावत् । प्रवर्ग्यस्य त्वाद्रूशब्दितयज्ञाशिर:प्रतिसंधानार्थत्वाद्रूम् तत्वोवाच तत्वोक्तवान् । हे दशे! हेडख्विनौ ‘नासत्यावाश्विनौ दश्रो’ इत्यमर: । कक्ष्यं गोप्यमपि यद्रूशसंवत्निय मधु वाज्ञणं वां युवयो: प्रोवा-

चेतव्यम् ।। ९८ ।। इदं वै तन्मधु दध्यड्ङाथर्वणोडश्विभ्यामुवाच । तदेतदपि: पश्यन्नवोचत् ।

पूर्ववदर्थ: । मध्वान्तरप्रकाशनार्थोड्यमारम्भ: ।

पुरष्क्रे द्विपद्: पुरष्क्रे चतुष्पद् ।

पुर: स पक्षी भूत्वा पुरुष आविशादिति ।

द्विपद: पुरष्क्रे पुर: पुराणि । पू:शब्दोडयं द्वितीयावहुवचनान्त: । द्विपातपुराणि च चतुष्पातपुराणि च चक्र इत्यर्थ: । देवमनुष्यपश्वादिशरीरं

सृष्टा पुर: पुरस्तत्परमात्मा पक्षी भूत्वा संसारहेतुर्मूतकर्मावृतो भूत्वा संसारी जीवशारीरकौ मूर्त्वति यावत् । परमात्मनस्तु अद्वारककर्मसं-

बन्धामावात्मृष्टानि सर्वाणी पुराणि जीवशारीरक: परमात्मा प्रविट्ट

इत्यर्थ: ।

तामिमं मन्त्रं श्रुतीरेव व्याचष्टे—

स वा अयं पुरुष: सर्वासु पूरषु पुरिशय: ।

सर्वासु पूर्‌षु सर्वशरीरेषु वर्तमान: सोडयं पुरिसंज्ञे शरीरेऽस्मिञ्शयनात्पुरुष इत्युक्तरीत्या पुरि

तपुरुषो हारी: । आकारस्य प्रकारोडयं व्यतिर्येण प्रयुज्यत इत्युक्तरीत्या पुरी

शयनात्पुरुप इत्यर्थ: ।

नैनन किंचनाश्रूतं नैनन किंचनासंवृतम् ।। ९८ ।।

अनावृतं बहिरनावृतमित्यर्थ: । असंवृतमन्तरसंवृतामित्यर्थ: । अन्तर्हि-

श्वाव्यामं किमपि नास्तीत्यर्थ: ।।

इदं वै तन्मधु दध्यड्ङाथर्वणोडश्वि-

भ्यामुवाच । तदेतदपि: पश्यन्नवोचत् ।

मध्वान्तरप्रकाशनार्थोड्यमारम्भ: ।

रूप्यत इति रूपं हृश्यं वस्तु । वीक्ष्यायां द्वितवम् । प्रतिवस्त्वति यावत्। प्रतीरूपः सदृशारूप इत्यर्थः । तत्तद्रूपसहृशतयाडनन्योमितयाडव-

चाक्षिडो माके लयुदू । प्रतीचक्ष्णं व्यवहारः । व्यवहारेप यद्वावहर्त-व्यमिति यावत् । तत्सवमस्य परमात्मनो रूपं शरीरमित्यर्थः । यद्वा । ततस्मादिति वाडर्थः । यस्मादयं प्रतीरूपो बभूव तस्मादेव सर्वं तच्छरी-

ननु शरीरसंबन्धस्य कर्माधीनत्वात्कर्मारूढस्य व्यवहियमाणप्रपञ्चस्य कथं तत्प्रतत्वमित्याशड्क्याऽSसह-

इन्द्रो मायाभिः: पुरुरूपो ईयते । इन्द्रो मायाभिः: पुरुरूपो बभूव इत्येतदर्यं-

इन्द्रः परमेश्वरः । इदिं परमैश्वर्यं इति हि धातुः । मायाभिः माया वयुनं ज्ञानमिति नैघण्टकाः । मायाभिः संकल्पप्रज्ञानाविचित्र-

श्र्यकारित्वाज्ज्ञानरुपत्वाच्च मायाशब्दितत्वं संकल्पस्योपपद्यते । पुरु-रूपो बहुशरीरः स्वेच्छागृहीततान्तदेह इति यावत् । ननु रूपं रूपं प्रतीरूपो बभूवेतदयुक्तम् । अनन्तेयु वृहादिस्तम्वप-

यन्तेषु रूपेष्वेकस्य परमात्मनस्तददन्तर्वोततयाडवस्थानसंभवादित्याश-

ड्क्याऽSसह-

युक्ता हस्य हरयः शता दशोति ।

शता शतानित्यर्थः । सुपां मुलुगित्यादिना डकारादेशः । अस्याऽ-नन्तप्रपञ्चस्य युक्ता योग्या इत्यर्थः । तदनुरुपसंख्याशालिनः शतानि दश हरयः शतानि दशानन्ता इते यावत् । अनन्ता हरयः । अनन्तया-

मिविग्रहानन्त्यादानन्ता हरय इत्युक्तिरिति दृष्टव्यम् ।

अयं वै हरयोऽयं दश च शतानि सहस्राणि बहूनि चानन्तानि ।

सहस्राणि बहूनि चानन्तानि ।

अयमेक एव हरिः । शतानि सहस्राणि बहूनि हरयो भवन्ति । विचित्र-

शक्तेः परमात्मनः कार्युपपत्तिरिति भावः । प्रवमियता प्रबन्धेन निर्दिष्टं ब्रह्मेत्युपसंहरति-

१२८

श्रीनरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेत- [ २ द्वितीयाध्याये-

तदेतद्ब्रह्म ।

ब्रह्मशब्दितत्रिविधपरिच्छेदराहित्यमुपपादयति-

अपूर्वमनपरम् ।

पूर्वोत्तरकालसम्बन्धं कालापरिच्छेदमित्यर्थः ।

अनन्तरमेवाहि ।

देशापरिच्छेदशून्यमित्यर्थः । बाह्याभ्यन्तरस्यवहारनहमीति भावः ।

अयमात्मा ब्रह्म ।

सर्वोत्तृटत्वलक्षणवस्तुपरिच्छेदाभावमुपपादयति-

सर्वानियन्तृधा सर्वोत्तृटमित्यर्थः । यद्वा । सर्वात्मकवादेवमिदं नेति निर्देशानहत्वलक्षणवस्तुपरिच्छेदोऽत्र विवक्षितो वृत्त्यः ।

सर्वानुभूः ।

सर्वज्ञः । इवं जगत्कारणत्वनियन्तृत्वाक्षितिसर्वशक्तित्वादिगुणानामुपलक्षणं वृत्त्यम् ।

इत्यनुशासनम् ॥ १९ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि द्वितीयाध्याये पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥

अनुशासनमुपदेशः ॥ १९ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां द्वितीयाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥

अज्ञातसम्प्रदायाया विद्या अथ्युदयफलकत्वामावेनानादरणीय-

यत्वात्, 'आचार्यवंशो ज़ेयः ' इति श्रवणाच्च विद्यामवर्तकाचार्यपरम्प-

रामुपदिशाति —

अथ वंशः ।

कीर्त्यंत इति शेषः । सर्वतः प्रथमान्तेः शिष्यपरम्परा-

चार्यनिर्देशः ।

पौतिमाष्यो गौपवनात् । पौतिमाष्य आचार्यों गौपवनात्रप्राप्ताविद्या इति शेषः । एवमुत्तरत्रापि मृष्ठचम् । गौपवनः कौशिकात्कौशिकः कौण्डिन्यात्कौण्डिन्यः शाण्डिल्याच्छाण्डिल्यः कौशिकाच गौतमाच । तस्याऽऽडचर्यद्रयमिति भावः । गौतमः ॥ १ ॥

आश्वेश्यादाश्वेश्यः शाण्डिल्याच्छाण्डिल्याताच्च नाभिम्लातो गौतमाद्गौतमः सैतवप्राचीनयोग्याभ्यां सैतवप्राचीनयोग्यौ पाराशर्यात्पाराशर्यो भारद्वाजाद्भारद्वाजाद्धौतमाच गौतमो भारद्वाजाद्राजः पाराशर्यात्पाराशर्यो वाजवापनाद्वैजवापनात्कौशिकायनि । ॥ २ ॥

घृतकौशिकाद्घृतकौशिकः पाराशर्यायणात्पाराशर्‌यायणः पाराशर्यात्पाराशर्यो जातूकर्ण्याज्जातूकर्ण्य आसुरायणाच्चासुरायणस्त्रैवणिरौपजन्थनेरौपजन्थनिरासुरेरासुरिर् भारद्वाजाद्भारद्वाज आत्रेयादात्रेयो माण्डूकेभ्यो माण्डूकेरिगौतमाद्गौतमो वात्स्याद्वात्स्यः शाण्डिल्याच्छाण्डिल्यः कैशोर्यात्मकाप्यात्कैशोर्यः कुमारहारितात्कुमारहारितौ गालवाद्गालवो विदर्भीकौण्डिन्याद्विदर्भीकौण्डिन्यो वत्सनपादतो वात्सनपादस्तनपाङ्गथः सौभरात्पन्थाः सौभराद्याज्ञिरसाद्याज्ञिरस आसूतेः स्वामृदाभूतिस्वात्रौ विश्वरूपात्पात्रौऽत्रिविपस्त्वात्रे-

9 गौपवनः पौतिमाष्यस्य पौतिमाष्यो गौतमनात् । इल्वलकम् । १२ त आनभिल्लताताच्च नाभिम्लात आनभिल्लतात् । एतत्प्राप्तद्विमंत्रयस्मृतितप्तपुस्तके चरन्ते । १६

रङ्करामानुजदिरचितप्रकाशिकोपेत- [ ३ तृतीयाध्याये-

प्रोडशिभ्यामश्विनौ दधौ आथर्वणादध्यड्-

डाथर्वणोडथर्वणो दैवादथर्वा देवो मृत्योः प्रा-

ध्वश्नान्मृत्यु: प्राध्वश्शन: प्रध्वश्शनात्प्रध्वश्-

सन एकर्षेरेकर्षिपर्विप्राचितेरविभाचितिर्य्यष्टेर्यष्टि:

सनातः सनातनुः सनातनोतसनातनः सनको-

त्सनकः परमेष्ठिन: परमेष्ठी ब्रह्मणोब्रह्म स्वयंभू।

स्वयमेव भवतीति स्वयंभू। उपदेशमन्तरेण विद्याप्रवर्तकं भवती-

त्यर्थः।

ब्रह्मणे नमः॥ ३ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि द्वितीयाध्याये

षष्ठं ब्राह्मणम्॥ ६ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि द्वितीयोऽध्यायः॥ २ ॥

सर्वगुरवे ब्रह्मणे नमः॥ ३ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां द्वितीयाध्यायस्य

षष्ठं ब्राह्मणम्।

इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां द्वितीयोऽध्यायः॥ २ ॥

मभुकाण्डसहितोऽयं सर्वान्त्यांहितं सुखान्तरेणास्मिन्नध्याये हृढं

क्रिपते तत्र पुष्टकधनदानं बहुविद्युत्समवायं च (यश्रे) विद्यार्जनोपाय

इति प्रडोऽनायाऽऽडश्र्यायिकाऽऽडसरम्यते-

जनको ह वैदेहेा बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे।

हेति वृत्तार्थस्मरणे। वैदेहेा विदेहदेशाधिपतिरबहुदक्षिणेन यज्ञेनेज

इष्टवान्। 'असंयोगाद्विदाकृत' [ पा० सू० ११२१५ ] इति कत्स्वात्स-

प्रसारणम्।

तत्र ह कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणा अभिसमेताः वभूवुः।

तस्मिन्यज्ञे विद्दद्भूयिष्ठकुरुपञ्चालदेशेभ्यो ब्राह्मणाः समागताः।

तस्य ह जनकस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा वभूव कः स्विदेशां ब्राह्मणानामनूचानतम इति।

आगतानां ब्राह्मणानां मध्ये कौत्सातिशयेन ब्राह्मविद्यानुवचनकुशल इति जिज्ञासा वभूव ।

स ह गवां सहस्रमवुरुरोध ।

तज्जिज्ञासया गोष्ठे गवां सहस्रमवुरुरोध ।

दश दश पादा एकैकस्याः शृङ्गयोः रौद्रवद्धा वभूवः ॥१॥

पादः पलस्य चतुर्थांशः । सुवर्णस्य दश दश पादा एकैकस्याः शृङ्ग्योनिबद्धा वभूवः ॥ १ ॥

तान्होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वो वेदिष्ठः स एता गा उदजतामिति ।

भवतां मध्ये वेदतिशयेन यो ब्रह्मवित्स एता गाः स्वगृहं प्रति कालयतु नयतु । अज गतिक्षेपणयोरिति हि धातुः।

ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः ।

ते ह ब्राह्मणा न दृष्टा वभूवः । आ धृषाद्द्रेति निघण्टवे रूपम् ।

अथ ह याज्ञवल्क्यः स्वमेव ब्रह्मचारिण-मुखैचेताः सोम्योदेज सामश्रवा इति ।

सोम ऋषेतीति सामश्रवा इति । पत्या मा हे तस्मिन्स्थे कालयति ।

अकालयादिस्पर्थः ।

ते ह ब्राह्मणाश्चुक्रुः: कथं नो ब्रहिष्ठो ब्रूवीतेति ।

याज्ञवल्क्येन ब्रहिष्ठपणास्वीकारणेनाडडस्मनो ब्रहिष्ठता प्रतिज्ञातेऽति सर्वे कुद्धा वभूवः कथं नोड्स्माननाहत्याहं ब्रहिष्ठ इति वदेदित्यर्थः ।

अथ है जनकस्य वैदेहस्य होताऽऽश्वलो वचो ब्रूते स हैनं पप्रच्छ तं नु शलु नो याज्ञवल्क्य ब्राह्मिष्ठोऽसि इति । अस्माकं मध्ये त्वमेव शलु ब्राह्मिष्ठोऽसि त्यश्वलनाम होताऽपप्रच्छ ।

स होवाच याज्ञवल्क्यो नमो वयं ब्राह्मिष्ठाय कुर्मो गोकामा एव वयं स्म इति । ब्राह्मिष्ठाय नमस्कुमो नास्माभिरेवऽहङ्कत्वाभिमानाद्वावो नीता गोकामयै(ए)ति सोपहासमुक्तानन्वर्थः ।

तत् एव सोपहासवचनादश्वलः प्रभमुस्सवस्थितः । दृढम् अवस्थान इति हि धातुः ॥ २ ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच । यदिदं सर्वं मृत्युना ड्‌डतं सर्वं मृत्युनाड्‌डितं सम्पन्नम् । यदि दं प्रसिद्धं जगच्चेतनात्मकं मृत्युना मरणधर्मेणाड्‌डतं न केवलं व्यातं मृत्युना ड्‌डमिसम्पन्नं वर्षीकृतं चे त्यर्थः । यद्वा । व्याप्तमित्यस्य विव रणमभिपन्नामिति । केन यजमानो मृत्योरादितिमतिमुच्यत इति । केन साधनेन मृत्योः पार्श्वमितिक्रम्य मुच्यत इत्यर्थः । होतर्त्विजाड्‌भिना वाचा ।

तदेव व्याचष्टे— वार्त्र्ं यज्ञस्य होता तथेयं वाक्सोम्याऽऽभिः स होता स मुक्तिः साधति मुक्तिः ॥ ३ ॥

कर्माड्‌डभूते होतर्त्विग्न्याभिन्नत्वेन ध्याताया वाचो हृद्यौ कृतायां कर्मणो वी र्यवत्तरतया वड्ढोपासनद्वारा जीवदशायामेव विशिष्टाऽऽशिष्टपूर्वोत्तरदुरिम(त)हरत्वलक्षणा मुक्तिरभवति शरीरवियोगानन्तरं प्रकृत्यातिक्रान्तप-

॥३॥

ग्राधिरोहणलक्षणाडतिमुक्तिरभावतात्तर्थः । तद्येयं तत्र होतॄध्यस्यमाना जागृत्यर्थः । स मुक्तिः साडतिमुक्तिरिति कारणे कार्योपचारः ॥ ३ ॥

याजवल्क्योति होवाच यदिदं सर्वमहोरात्राभ्यामभिसंपन्नं केन यजमानोऽहोरात्रयोरात्रिमतिमुच्यत इत्युत्तरर्विजा चक्षुपाडडदित्येन चक्षुरै यजस्याध्वर्युस्थायिदं चक्षुः सोऽडसावादित्यः सोऽध्वर्युः स मुक्तिः साडतिमुक्तिः ॥ ४ ॥

अहोरात्रयोरात्रिनां कतिपयाहोरात्रैर्विनश्वरत्वम् । शिष्टं पूर्ववत् ॥४॥ याज्ञवल्क्योति होवाच यदिदं सर्वं पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यामभिपत्नं केन यजमानः पूर्वपक्षापरपक्षयोरात्रिमतिमुच्यत इत्युद्रात्विजा वायुना प्राणेन प्राणो वै यज्ञस्योढाता तयोदयं प्राणः स वायुः स उद्राता स मुक्तिः साडतिमुक्तिः ॥ ५ ॥

पूर्वपक्षापरपक्षयोरात्रिनां कतिपयपक्षविनश्वरत्वम् । शिष्टं पूर्ववत् ॥५॥

याजवल्क्योति होवाच यदिदमन्तarikṣमनास्वणामिव केनाडडक्रमेण यजमानः स्वर्गं लोकमभिजयति । अनारम्वणामिव रज्ज्वारिम्भः । अनालम्बनामिव दृश्यते तत्कनाडडक्रमणसाधनेन केन वाडडक्रम्य यजमानः स्वर्गं भगवद्लोकमभिजयति इत्यर्थः । अत्र स्वर्गलोकशब्दस्य भगवद्लोकवाचित्वे स मुक्तिः साडतिमुक्तिरत्युत्तरमाह —

न्राहार्त्विजा मनसा चन्द्रेण मनो वै यज्ञस्य ब्रह्मा तथोक्तं मनः सोऽसौ चन्द्रः

स ब्रह्मा स मुक्तिः साड़तिमुक्तिः ।

इति चन्द्राभिनन्दन्वेन ध्यातं मनोहृत्योपासितो ब्रह्मा भगवद्लोकाक्रमणसाधनमित्यर्थः ।

इत्यातिमोक्षा: ।

अनेन प्रकारेणातिमोक्षशास्त्रं समाप्तमित्यर्थः ।

अथ संपद: ॥ ६ ॥

उच्चयन्त इति शेषः । येनाग्निहोत्रादीनां फलवत्कर्मेपा तत्त्फलाय संपादनं सा संपद् ॥ ६ ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिर्यंयार्ग्भिरहोताडस्मिन्यज्ञे करिष्यतीति । अयं होताद्य यज्ञे काले कतिभिर्यज्ञग्भिरस्मिन्यज्ञे करिष्यतीति हौत्रामिति शेषः ।

उत्तरम्—

तिसृभिरिति ।

पुनः प्रश्नः—

कतमास्तास्तिस्र इति ।

संशयेपांविशेषोपिप्रोडयं प्रश्नः । पूर्वस्तु संख्याविषयः ।

उत्तरमाह—

पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीया । यागाकालादिष्वध्ययज्यमाना ऋचः पुरोनुवाक्या: । याज्यानुभूतऋचो याज्या: । शस्यार्था ऋचः शस्या: । जात्यमिप्रायेणैकवचनं दृष्टद्यम् । तिसृख्वे हौत्रिणामुचमन्तर्भाव इति भावः ।

प्रश्नः । उत्तरम्—

यत्किचेदं ग्राणभूदिति ॥ ७ ॥

तत्सर्वं जयतीति शेषः ॥ ७ ॥

याजवल्क्येति होवाच कत्ययमध्यध्वर्युरस्मिन्यज्ञ आहुतीहोष्यतीति । किंसंस्ययाकाहुतीर्होष्यतीत्यर्थः: । उत्तरम्— तत्र इति ।

पुनः प्रश्न:— कतमास्तास्तिस्र इति या हुता उज्ज्वलन्ति या हुता अतिनेदन्ते या हुता अधिशेरते ।

या हुता: सत्य उज्ज्वलन्ति समिदाज्याहुतय इत्यर्थः । या हुता अतिनेदन्ते डतीवा शब्दं कुर्वन्ती णिदि शब्दकृत्स्नायाम् । शीत्कारशब्दं कुर्वन्तीत्यर्थः । या हुता अधिशेरते । अध्यधो गत्वा शेरते पयःसोमाग्याहुतय इत्यर्थः ।

पुनः प्रश्न:— किं ताभिर्जयतीति ।

उत्तरम्— या हुता उज्ज्वलन्ति देवलोकमेव ताभिर्जयति ।

तत्र हेतुमाह— दीव्यत इव हि देवलोक: ।

तत्रत्यां देवलोको दीव्यत इवाडSभासते अत उज्ज्वलानां समिद्वाज्याहुतीनामुज्ज्वलदेवलोकसाधनत्वमुपपद्यत इति भावः ।

या हुता अतिनेदन्ते पितृलोकमेव ताभिर्जयतीत्यपि हि पितृलोक: ।

कुत्सितशब्दयुक्तामिराहुतिभि: कुत्सितशब्दयुक्तं पितृलोकं जयतीत्यर्थः । पितृलोकसंवन्ध्रायां हि यामिन्यां पुयां वैस्वतेन पात्यमानानां हा हतोऽस्मीति शब्दो भवति । अतः पितृलोकस्य कुत्सितशब्दयुक्तत्वमिति द्रष्टव्यम् ।

या हुता अधिशेरते मनुष्यलोकमेव ताभिर्जयत्यध इव हि मनुष्यलोक: । ॥ ८ ॥

ऊर्ध्वलोकापेक्षया मनुष्यलोकेऽपि हव हि वतते डटस्तत्सामान्यान्मनुप्यलोकं जयतीत्यर्थ: ॥ ८ ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिर्यमथ ऋत्विजं दक्षिणतो देवताभिगोपायतीति । विहारस्य दक्षिणात उपविश्रो ब्रह्मा कतिभिरिहैंतामिग्रं गोपायति । उत्तरम्— एकयैति । कतमैकेति । प्रश्न: सा केत्यर्थ: । उत्तरम्— मन एवैति । तेन किं जयतीति प्रश्नोडत्राध्याहृतद्य: । उत्तरमाह— अननं वै मन: । तदननन्ये हेतुमाह— अनन्ता विश्वे देवाः । देवशब्द इन्द्रियपर: । तदऋषीनानं सर्वेपामिन्द्रियाणामाननत्यान्मनस आननत्यमिति भाव: । अननतमेव स तेन लोकं जयति ॥ ९ ॥

एवमाननता(न्य)विशिष्टतयाोपासितेन ब्रह्मणा मानसाडननंतं भगव- लोकं भगवदुपासनद्वारा जयतीत्यर्थ: ॥ ९ ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच कतयमयोरद्राताड- स्मिन्यजे स्तोत्रियाः स्तोष्यतिते ।

अस्मिन्यजे स्तोत्रियाः स्तोत्रसाधनभूता ऋचः कति स्तोष्यतीति । उत्तरम्— तिस्र इति । कतमास्तास्निस्र इति ।

पुनः प्रश्न: ।

द्वितीयं ब्राह्मणं २ } बृहदारण्यकोपनिषत् ।

पुरोनुवाक्या च याज्या च शस्यैव तृतीयया ।

उक्तोऽर्थः । पुनः पृच्छति—

कतमास्ता या अध्यात्ममिति ।

ता: पुरोनुवाक्याद्या अध्यात्मं कतमा भवन्ति । ताशु किमध्यात्म-

हृष्टि: कर्तव्येत्यर्थ: ।

उत्तरम्—

प्राण एव पुरोनुवाक्याडपानो याज्या व्यान: शस्या ।

पुरोनुवाक्यादिव्याध्यात्मभूतप्राणादिहृष्टि: कर्तव्येत्यर्थ: ।

पुनः पृच्छति—

किं ताभिर्जयतीति ।

प्राणादिहृष्टिविशिष्टपुरोनुवाक्यादिमि: कं लोकं जयतीत्यर्थ: ।

उत्तरमाह—

पृथिवीलोकमेव पुरोनुवाक्यया जयत्यन्त-

रिश्लोकं याज्यया द्युलोकं शस्यया ।

स्पष्टोऽर्थ: ।

ततो ह होताडश्वल उपरराम ॥ १० ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषादि तृतीयाध्याये

प्रथमं ब्राह्मणं ॥ १ ॥

एवं प्रश्नानामुतरे दत्ते प्रष्टव्यान्तरामावाद्वेतोरुपररामेत्यर्थ: ॥ १० ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्काशिकायां तृतीयाध्यायस्य

प्रथमं ब्राह्मणं ॥ १ ॥

अथ हैनं जारत्कारव आर्तिभाग: पप्रच्छ ।

जारत्कारवगोत्रज ऋतमागपुत्र: पप्रच्छ ।

याज्ञवल्क्येति होवाच कति ग्रहा: कत्यति ग्रहा इति ।

उत्तरम्—

अष्टौ ग्रहा अष्टावातिग्रहा इति ।

ये ते᳚ष्टौ ग्रहा अष्टावातिग्रहाः कतमे त इति ॥ ९ ॥

उत्तरम्—

प्राणो वै᳚ ग्रहः सो᳚पानेनातिग्रहे᳚ण गृहीतो᳚डपानेन हि᳚गन्धाञ्जिघ्रति॥२॥

अत्र प्राणशब्देन नस्यत्वसामान्यात्याणोने᳚न्द्रि॑यं गौण्या वृत्त्याडभिधी᳚यते । ग᳘ह्नात्यात्मान᳚ स्ववशं करोती᳚ति ग्र᳘ह इ᳚न्द्रि᳚यम् । पच᳚ाद्यच᳚ । अपानो गन्धः । अपानेन निश्वासवायुनाडपान᳚ीया᳚त्वाद्वा᳚त᳚ून्᳚धो लक्ष्यते । तेन विषयरू᳚पे᳚णातिग्रहेण गृही᳚तो व्यास᳚सो भव᳚ति । अ᳚तिश᳚येन स्व᳚स्ववि᳚ष᳚यी᳚णामि᳚न्द्रि᳚य᳚दि᳚ङ् गृही᳚ता᳚ति स्ववशं᳚ करो᳚ती᳚त्य᳚तिग्र᳚हो᳚ वि᳚षयः । त᳚दुपपाद᳚यति—अपानेन हि गन्धाञ्जिघ्रति । अ᳚त्र प्राणेने᳚त्य᳚ध्याह᳚र्त᳚व्यम् । अपानेनापानी᳚तान्᳚ग᳚न्धा᳚न्ध्राणे᳚न जिघ्र᳚ती᳚त्य᳚र्थः । य᳚द्वाडपानश᳚ब्दो᳚ ग्राण᳚परो᳚ द्रष्ट᳚व्यः । उत्तरस᳚न्दर्भे᳚क᳚र᳚ह्य᳚प्य᳚त᳚ । अ᳚तो ग्राण᳚ं ग᳚न्धा᳚धी᳚न᳚न᳚मि᳚ति᳚ भ᳚ावः । त᳚त᳚श्वे᳚न्द्रि᳚ये᳚ष्य᳚ः परा᳚ ह्य᳚र्था इ᳚त्यु᳚क्त᳚री᳚त्या᳚ ग्र᳚हश᳚ब्दि᳚ते᳚डपि᳚न्द्रि᳚ये᳚भ्यो᳚डति᳚ग्र᳚हश᳚ब्दि᳚तां᳚ वि᳚प᳚री᳚तां᳚ प्र᳚व᳚ल᳚त᳚या त᳚दृशीक᳚रणे य᳚त्नः क᳚र्त᳚व्य इ᳚ति᳚ भ᳚ावः ॥ २ ॥

वाग्वै᳚ ग्रहः स नाम्नाडतिग्रहे᳚ण गृही᳚तो वाच᳚ा हि नामान्या᳚भि᳚वद᳚ति ॥ ३ ॥

जिह्वा वै᳚ ग्रहः स रसेनातिग्रहे᳚ण गृही᳚तो जिह्वया᳚ हि र᳚सान्᳚वि᳚जा᳚ना᳚ति ॥ ४ ॥

चक्षुर्वै᳚ ग्रहः स र᳚ूपेणातिग्रहे᳚ण गृही᳚त᳚श्च᳚क्षु᳚षा हि र᳚ूपा᳚णि᳚ प᳚श्य᳚ति ॥ ५ ॥

श्रोत्र᳚ं वै᳚ ग्रहः स श᳚ब्देनातिग्रहे᳚ण गृही᳚तः श्रो᳚त्रे᳚ण हि श᳚ब्दा᳚न्शृ᳚णो᳚ति ॥ ६ ॥

मनो वै᳚ ग्रहः स कामेनातिग्रहे᳚ण गृही᳚तो मनसा᳚ हि कामा᳚न्का᳚म᳚य᳚ते ॥ ७ ॥

हस्तौ वैं ग्रहः स कर्मणाडतिग्रहेप ग्रहीतो हस्ताभ्यां हि कर्म कगोति ॥ ८ ॥

त्वग्वै ग्रहः स स्पर्शेनातिग्रहेप ग्रहीतस्त्वचा हि स्पर्शान्वेदयत इत्येतेडषौ ग्रहा एतेषामवातियहा:॥९॥

एवं ग्रहातिग्रहप्रश्नस्योत्तरं दत्त आर्तमार्ग एवान्य-तृप्च्छति—

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदꣳ सर्वं मृत्युोरन्नं का सवित्सा देवता यस्या मृत्युुरन्नमिति । चस्य मृत्योरिदं सर्वमन्नं स मृत्युः कस्या देवताया अन्नमिति ।

उत्तरमाह —

आग्रिर्वै मृत्यु: सोऽपामन्र्नम् । आग्रिना हि सर्वं दहते सोऽप्याद्भिर्नाश्यते । अतोडपामग्न्यन्र्रकत्व-मीमांते भावः ।

अपामग्न्यन्र्रकत्वाचिन्तनस्य फलमाह—

अप पुनर्मृत्युं जयति ॥ १० ॥

य एवं वेद सोडपमृत्युं जयतीत्यर्थ: । कास्वित्सा देवतेति प्रश्नानु-रोधादपामित्यस्यापि न दोषः । तस्मिन्पक्षे ' आग्रिर्वै मृत्यु:' इत्यत्राग्रिशब्द्रस्य कालाग्रिरुद्रपरत्वं दृष्टच्यमू । ' आग्रिर्वै रुद्र:' इति प्रसिद्धदर्शनात् । एतदेवाभिप्रेत्य व्यासाचार्यैरातिमागप्रश्नस्य विद्वद्वार्षयत्वेडपि ग्रन्थेनास्य प्रकरणस्य परमात्मविषयत्वमपि सुचितम्रू ॥ १० ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रायं पुरुषो ड्रियत उद्ग्मात्याणाः कामन्यान्वाहो ३ नेति ।

यत्र यदाडयं जीवो ब्रियते किमस्मान्न्रियमाणात्माणां उत्कामन्ति मन्तीति प्रश्रार्थः ।

नेति होवाच याज्ञवल्क्योऽथैव समवन्तीयन्ते स उच्चैःश्रवत्याध्मायत्याध्मातो मृतः शेते ॥ ३१ ॥

अत्रैवाडऽत्मनि समवन्तीयन्ते संयोज्यन्ते । समित्येकीकारे । एकी-मूततया संयुक्ता भवन्तीत्यर्थः । न तं विहायोत्कामनित हैनो (सहैवो)-कामनित्यर्थः । न से पुरुषो मृत उत्कामणायाः संकल्पयति । आध्मायाति बाह्वायायना पूर्यते । आध्मातो बाह्वायायुना पूरितः सड़ते । यद्यप्युच्छूनत्वादिदृंशधर्मो न तु तस्मादिति निरींदृश्टग्रियमाणोऽधर्मस्तथा डपि देहात्मनोरमेदोपचारेण तथा निर्देशो दृश्यते । न च 'स उच्चैःश्रवत्याध्मातो मृतः शेते' इत्युचछूनत्वादिविस्पष्टदेहधर्मश्रव-णेन देहापादानकोट्कमणप्रतिषेधविषयकत्वोपपत्ता अमेदोपचारमाश्रित्य जीवापादानकोट्मननिषेधपरत्वं कुत आश्रयणीयमिति वाच्यम् । 'योऽकामो निष्काम आत्मकाम आसकामो न तस्मात्पाणा उत्कामन्ति' [ बृ० ४।४।६ ] इत्यत्र शरीरापादनकोट्मनप्रतिषेधवादिनोडमेदो-पचारस्यावश्यक्यात्, 'प्रतिषेधादिति चेत् न शरीरात्' [ बृ० सू० ४।२।१२ ] इति सूत्रमाष्यादावस्थ्यार्थस्य प्रपञ्चितत्वाज्ज्ञास्मार्कं वक्तव्यमवशिष्यते ॥ ३१ ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच यत्नायं पुरुषो

प्रियते किंनं जहातीति । पूर्वत्र प्राणं क्रियांणं न जहातीत्युक्तमिदानीन्तु प्राणेभ्योऽन्यच्च किं वा क्रियांणं न जहातीति प्रश्नः । उत्तरम्—

नामोति ।

तद्त्याग एव प्रदृश्यते प्रासिद्ध्या ।

अनन्तं वै नाम ।

देहे नष्टेऽपि युधिष्ठिरादीनां नामानुवृत्तिदर्शनान्नाशो नास्तीत्यर्थः । नामाभिमानिदेवता अप्यनन्ता इत्याह—

अनन्ता विश्वे देवाः ।

नामानन्त्यज्ञानस्य फलमाह—

अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥ ३२ ॥

अनुवृत्तेन नाश्व शाश्वतपुण्यलोकं जयतीत्यर्थः । अत्र एव हि लोके नामानुवृत्त्यर्थं यतन्त इति भावः ॥ १२ ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच यत्रास्य पुरुषस्यात्मन् वागप्येति ।

अत्र वागादीनां पुरुषाकाशात्मकाधिष्ठानैक्यश्रितत्वाद्‌ङ्कारादिकृतान्तश्च मरणदशायां क्रियमाणजीवसंबन्धिवागिन्द्रियं तदभिमानिदेवतास्वरूपं लयसंभवाच्च वागोड्ग्रावप्येति नाम वागिन्द्रियाभिमानिदेवतास्वरूपस्यैवाङ्गिन्द्रियाधिष्ठानानुकूलव्यापारमन्तरेणावस्थातिरेव । मरणदशायां क्रियमाणजीवसंबन्धिवागिन्द्रियं तदभिमानिदेवतास्वरूपं लयसंभवाच्च वागोड्ग्रावप्येति नाम

वातं प्राणश्शकुरादित्यं मनश्श्रोत्रं दिशः

व्यापारयतीति यावत् । सूत्रितं च भगवता बादरायणेन—‘अन्यादितिश्शुतेरिति चेत्न्र माक्तत्वात्‌’ [ब० सू० ३ । १ । ४] इति । एवमुत्तरत्रापि दृष्टव्यम् । अप्यपेक्ष्य भाक्तो यथायोग्यं दृष्टव्यः ।

श्रोत्रं पृथिवी* शरीरमाकाशमाल्मा देहान्तर्गताकाश इत्यर्थः ।

ओषधीर्लोमानी वनस्पतीन्केशाः ।

लोमाभिमानिदेवता ओषध्याभिमानिदेवतामुपैति लोमाभिमानित्वं विहाय केवलमोषध्यभिमानी भवतीत्यर्थः ।

अप्सु लोहितं च रेतश्व निधीयते ।

निधीयते प्रक्षिप्यत इत्यर्थः ।

कायं तदा पुरुषो भवतीति ।

क्रियमानसंबन्धिषु सर्वेषु तत्तदाधाराश्रितेषु शरीरः पुरुषः किमाक्रियमाणश्रितो भवतीति पक्षः ।

एवं पृष्टो याज्ञवल्क्य एतदुत्तरस्य प्रकृतजल्पमार्गेणैव जनसमक्षंमपकट-

नीयत्वाद्‌र्तमार्तभाजं वादमार्गेण बोधयिष्यज्ञाह—

आहर सोम्य हस्तमात्रंभागड्‌डवामेत-

स्वैव वेदिष्यावो न नावेतत्सजन इति।

है सोम्याड्‌डर्तमार्गड्‌डवामैवतस्य प्रश्नस्योत्तरं वेदिष्यावो ज्ञास्यावः ।

रघुरामानुजविराचितप्रकाशिकोपेत- [ ३ तृतीयाध्याये-

यद्यापि याज्ञवल्क्य एव विचारको निरीहता चाथापि द्विवचनं वीतरागकथाद्योतनार्थमू । नात्रावयोरेतत्प्रकृतमहत्त्वोत्तरं सज्जने जनसमुदाये न भवति ।

तौ होत्कव्य मन्त्रयांचक्राते ।

तावातंमागयाज्ञवल्क्यौ तस्मादेशादुक्तकम्प विजनरथानं गत्वा विचारमकुरुताम् ।

तौ ह यदूचतुः कर्म हैव तदूचतुरथ यत्प्रशशंसतुः कर्म हैव तत्प्रशशंसतुः ।

तौ ह यदूचतुः: कर्म हैव तदूचतुरथ यत्प्रशशंसतुः कर्म हैव तत्प्रशशंसतुः । हेतुतया यदुक्तवतौ तत्कर्मैव । हेतुषु यत्सुतवन्तौ तत्कर्मैव । यद्यापीश्वरकालादीनि कारणान्तराणि सन्ति तथापि तेषां सामान्यत्वाच्छरीरपरिग्रहेतूनां मध्ये कर्मैवासाधारणं कारणं पुरुषस्याडSश्रयभूतमिति तदेव प्रधानकारणम् ।

पुण्येन पुण्णेन कर्मणा भवति पापेन पापः ।

पुण्येन कर्मणा पुण्यशरीरयुक्तो भवति पापेन कर्मणा पापशरीरयुक्तो भवति । 'तद् यह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरन्वाझाणयोनिं क्षत्रिययोनिं वैश्ययोनिं वाडथ य यह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येरेद्वययोनिं वा चण्डालयोनिं वा' [ छा० ५ । १० । ७ ] इति श्रुत्यन्तरादिति भावः ।

तत्तो ह जारत्कारव आर्तिभाग उपरराम ॥ १३ ॥

स्पष्टोऽर्थः ॥ १३ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि तृतीयाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ २ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां तृतीयाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ २ ॥

अथ हैनं भुज्युर्लाह्यायनि: पप्रच्छ ।

भुज्युर् नाम्ना मत: । लाह्यायनिर्गोत्रत: । लभस्य गोत्रापत्यं गर्गादिष्यो यजू [ पा० सू० ४ । ९ । १०५ ] तस्यापत्यं याज्ञवल्क्यो श्वेति फकू । ततों गोत्रायूनातिनियमादिति हजू । पप्रच्छ ।

याज्ञवल्क्येति होवाच । मद्रेषु चरकाः पर्यव्रजाम् ।

मद्रा नाम जनपदास्तेषु चरकाः अध्ययनार्थीं व्रतचरेणा चरका: । यद्वा मद्रेषु चरनीतिपयेऽ ' चरेष्ट: ' [ पा० सू० ३ । २ । १५ ] इति टप्रत्यये तत्पुरुपे ' तत्पुरुपे कृति बहुलम् ' [ पा० सू० ६ । ३ । १४ ] इत्यलुक् । स्वार्थे क: । पर्यव्रजाम । पर्यटितवन्तः । अस्मदो द्वयेन्द्र [ पा० सू० १ । २ । ५९ ] इत्येकस्मिन्वहुवचनम् । व्रज्यच्यौंपक्षया वा ।

ते पतञ्जलस्य काप्यस्य गृहानैम ।

ते वयं नाम्ना पतञ्जलस्य गोत्रेण काप्यस्य गृहानैम गतवन्त: । हणो लड् ।

तस्यौपसदुहिता गन्धर्वेणामुषेण सद्वेनाडविस्था ।

तस्याडडसदुहिता गन्धर्वग्रहणानुगृहिता ।

तं गन्धर्वमपृच्छाम लडू ।

स गन्धर्वो नामतोऽहं सुदन्वा गोत्रत आङ्गिरस इत्यववीत् ।

तं यदा लोकानामन्तानपृच्छाम् ।

पृष्टवन्त इति । यत्तस्मां पृच्छामि जानासि चेद्देवदेवते शेष: ।

अथैनमत्र क पारिक्षिता अभ्यवदन्ति क्र पारिक्षिता अभवन् ।

धूमेत्यन्नाडडगमाभावश्छान्दस: । अनन्तरमन्वदद्येन गन्धर्वमपृच्छान्द: । अनन्तरमन्वदद्येन गन्धर्वसमूमा पृ-

च्छाम पारिक्षित: ( ता: ) कास्मिल्लोके डमवस्थिति ।

स त्वा पृच्छामि याज्ञवल्क्य क पारिक्षिता अभवन्निति ॥ ९ ॥

ततो गन्धर्वादिव गततत्त्वस्वरूपस्वां पृच्छामि पारिक्षिता: कामव-

त्रिति ॥ ९ ॥

• अत्र ' झूने साध्वर्थ्याद्याननु मारण ' ने ऽत्रम् ' इति रमानुजाचार्याठ इवो प्रतिभाति ।

स होवाच ।

किमिति—

उवाच व सोडगच्छन्नेव ते तथाश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति । यत्र यस्मिंल्लोकेडश्वमेधयाजिनो गच्छन्ति तत्तं लोकं ते पारिक्षिता अगच्छन्निति स गन्धर्वो युष्मभ्यमुवाच वै स उक्तवान्किल । एवमुत्तरे दत्ते याज्ञवल्क्यं पुनः पप्रच्छ—

क न्वश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति ।

याज्ञवल्क्यस्वश्वेतस्यैव प्रक्षस्योत्तरे दत्तेऽपि प्रथमप्रक्षप्रतिवचनमन्तरेण न शम्यतीति मिहा( त्वा ) प्रथमप्रक्षस्यास्य चोत्तरमाह—

द्वात्रिंशतं वै देवरथाह्यान्प्रयं लोकः ।

देवरथः सूर्यरथस्तस्य गत्याडहो यावद्देशपरिमाणं परिच्छिद्यते तद्देव-स्थाह्यं तह्यात्रिंशद्गुणि तद्देव रथाह्यानीति तत्परिमाणोडयं लोकालोकगिरिपरिवृतो देशः । द्वात्रिंशातं द्वात्रिंशादिगुणार्थः ।

तस्मिन्नन्तो दृष्टो न दृष्टिपर्यन्तः ।

तं लोकं समन्ततो द्विगुणा पृथिवी पर्येंति ।

तां समन्तं पृथिवीं दिस्तावत्समुद्रः पर्यैति ।

तां महापृथिवीं द्विगुणः समुद्रः पर्यैति यं घनोदकमाचक्षते पौराणिकाः ।

तत्राश्वमेधलोको मार्गविरपरिमाणमुख्यते—

तथावती क्षुरस्य धारा यावद्दा मक्षिकाया: पत्रं तावानन्तरेणाडडकाशः ।

तत्त्राण्डकटाहे क्षुरधारया मक्षिकापत्रं च सहशं मध्ये सन्धिमित्यर्थः ।

तानिन्द्रः सुपर्णो मूत्वा वायवे प्रायच्छत् ।

तान्पारिक्षितानिन्द्रः सुपर्णो मूत्वा वाइनं दत्तवानित्यर्थः । कञ्चित्प्रदेशमिन्द्र एव वायवे दत्तवानित्यर्थः ।

तान्वायुरात्मनि धित्वा तत्रागम-यत्राश्वमेधयाजिनोड्भवन्निति ।

आत्मानं धित्वाडSत्मनि स्थापयित्वा यत्र ब्रह्मलोकेऽडश्वमेधयाजिनो गच्छन्ति तत्रागामन् । ततश्रेन्द्रस्यापि प्रवेशयोग्यरन्थद्वारा वायु: पारिक्षितांश्रतुर्मुखलोकमगमयदित्यर्थ: ।

एवं याज्ञवल्क्य उक्त्वाडSयोकस्य संवादं दर्शयति—

एवमिव बै स वायुमेव प्रशशांस ।

एवं श्लोकौ स मन्थर्वा वाचं स्तुतवानित्यर्थ: ।

तस्माद्रायुरेव व्यक्तिरायुुरेव समष्टि: ।

पश्वीकृतत्वपक्षे आत्मकतब्रह्मलोकतदधस्तनलोकसंचारित्वा सूत्रात्मप्राणरूपेण सर्वनिर्वाहकतया व्यक्तिसमष्टिरूप इत्यर्थ: ।

व्यष्टिसमष्ट्यात्मकतया वायुचिन्तनस्य फलमाह—

अप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेद ततो ह भuj्युर्लोम्यायानिरुपरराम ॥ २ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि तृतीयाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्पकाशिकायां तृतीयाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥

एवमस्य कर्मकाण्डवेदुष्यं मत्वा ब्रह्मकाण्डे वाडस्प्रतिमां संपदृश्याम इति मन्यमानाः प्रहं प्रावर्तन्त—

अथ हैनमुपस्तस्थाकायण: पप्रच्छ ।

नाम्रोषत: । चक्रस्य गोत्रापत्यं 'नडादिदेश्य: फकृ [पा० सू० ४।१।९९] चाक्रायण: ।

याज्ञवल्क्येति होवाच यत्साक्षादपरोक्षा-

दृश्र य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्वेति ।

अपरोक्षादपरोक्षामित्यर्थ: । सुपां श्लोकौ [ पा० सू० ७।१।३९] इत्यादिनाSSदादेश: ।

अपरोक्षत्वं नाम सर्वदेशकालसन्निहितत्वम् ।

99

देशनिकर्षे हि अपारोक्ष्यादर्शनात् । यत्परोक्षं साक्षाद्द्रष्टव्यवधानेन वद्वागौषं मुग्धयमिति यावत् । सर्वान्तरः । ' आत्मा च द्रष्टव्यः ' इति दर्शनेनादिकर्मतयेनोक्तत्वात् यस्ताहशं वस्तु मे व्याचक्ष्व विविच्याऽSद्यचक्षुर्दर्शयेत्यर्थः । उत्तरत्र 'न हृददृश्यास्त्र पश्ये:' इति दृष्टव्यादेरनुक्त्वा निपेधाद्दृष्टव्यादिकमपि भक्ष्यत्रिपय इति दृष्टव्यम् ।

उत्तरमाह—

पुनः पृच्छति—

कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः ।

यदुक्तं त आत्मा सर्वान्तर इति तदस्तु कतम आत्मा सर्वान्तर इति त्वाभिप्राय इति न जाने । देहेन्द्रियप्राणजीवादिपु कश्चिन्न्म आत्मा सर्वान्तर उत तद्विलय इत्यर्थः । यद्यपि ते आत्मनि व्यतिरेकानदर्शनप्रत्यक्षहृद्याभिमुखशास्त्रैरचयतिरेकः सिध्यति तथाडपीन्द्रियाद्यनतमत्संदेहो नापकृत इति भावः ।

उत्तरमाह—

यः प्राणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वान्तरो योदानेनापानिति स त आत्मा सर्वान्तरो यो व्यानेन व्यानिति स त आत्मा सर्वान्तरो य उदानेनोदानिति स त आत्मा सर्वान्तर एव त आत्मा सर्वान्तरः ॥ ९ ॥

उक्त इति शेषः । प्राणितीत्यादौ 'रुद्रश्व पश्नाभ्यः' [ पा० सू० ७३ ९.८ ] इतीडप्राणादिव्यापारकर्त्रा यः स सर्वान्तर आत्मेत्यर्थः । अज्ञ प्राणस्य करणतया निर्देशात्याणव्यतिरेकः । सिद्धः । सुपुस्तौ बाह्यान्तरिन्द्रियोपरतावापि प्राणादिव्यापारदर्शनात्तद्यतिरेकोऽपि सिद्धः । सुपुस्तौ जीवस्याप्युपरतस्यापरतया प्राणेन प्राणियितृत्वाभावात्तद्यतिरेकोऽपि सिध्यतीत्याशयः ॥ ९ ॥

स होवाचोपस्तवश्वाकायणः ।

आशयमविद्वान्पुनराहेल्यर्थः ।

यथा वितूयादमौ गौरसावश्व इत्येकमेवतद्यपदिशन्तं भवति यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म यो आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्वेत्येष त आत्मा सर्वान्तरः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः ।

यथा गां प्रदर्श्यसौ गौरसावश्व इति गव्यश्वाभ्योऽपदेशौ विरुद्ध एवमेव 'यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्व' इति प्राणनादिमात्मकप्रश्न एप त आत्मा सर्वान्तरो 'यः प्राणेन प्राणिति' इति प्राणनादिकर्तुमदात्मनो जीवस्य सर्वान्तरत्वकथनं विरुद्धवचनमेव । अतः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः स तावद्विरुद्धतया वक्तव्य इत्यर्थः ।

उत्तरमाह—

न हि द्रष्टुं पश्येर्न शृतेः श्रोतारं शृणुया न मतेर्मन्तारं मन्वीथा न विज्ञातेरविज्ञातारं विजानीयात् ।

अत्र दृश्ट्रद्रष्ट्रामिति पाकं पचतीतिवन्निर्देशः । द्रष्टारं कर्तारमित्यर्थः । दर्शने श्रवणमनननिदिध्यासनानां कर्ता जीवः स न दृश्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः ।

एष त आत्मा सर्वान्तरः ।

दर्शनादिकर्तुर्जीवादन्य एव दर्शानादिकर्म्मतूः सर्वान्तर आत्मा । अतोडन्यदाद्र्तम् ।

अतः परमात्मनोऽन्यत्वादन्यो जीवातः प्राणितत्वादिमज्जीवजातमात्रं दुःखीत्यर्थः । अत एव नित्यमुक्तानां कदाडप्यसुखदुःसतत्वात् 'अतोडन्यदर्तम्' इत्युक्तिः कथमिति शङ्का प्रयुक्ता । तेषामिहाभसक्तत्वात् ।

ततो होपस्तवश्वाकायण उपरराम ॥ ३ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि तृतीयाध्याये चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥

अथहेनं कहोलः कौषीतकेयः पप्रच्छ ।

कहोलो नामतः । कुहचिकस्यापत्यं कौषीतकिः । 'विकर्णः कौषीतकिस्त्राश्यपे' [ पा० सू० ४ । १ । १२४ ] इति ढकू ।

याज्ञवल्क्येति होवाच यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म

आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याचक्ष्वेत्येष त आत्मा

सर्वान्तरः । कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः ।

पूर्ववदर्थः । यद्यापि प्रश्नोऽयमुष्यतेन कृत एव दृत्तोत्तरश्रु निरपाधिकसर्वप्राणिप्राणनहेतुत्वनिरूढुरसर्वान्तरत्वादस्य जीवव्यावृत्तिरपि

सिद्धा 'न दृष्टेर्द्रष्टारम्‌' इत्यादिना दर्शने श्वणवद्यादि कर्तुंर्जीवस्य दृष्टव्य-

त्वादिनिषेधमुखेन मुख्यत्वादात्मवमपि प्रतिपिद्धं तथाडपि प्राणितृत्वस्य

जाय्रदादिदेशविशेषे जीवेsपि संभवादेहाच्चपेक्षयादनरे जीव आपेक्षिक-

सर्वान्तरत्वसंभवाच्च हृदेतेर्देशारामित्यत्रापि दृढसिद्धयतिरिकदृष्टृनिषेधपरत्वसं-

भवेन ज्ञानस्वरूपजीवप्रतिपादकत्वसंमवादुक्तधर्माणां परमात्मैकान्ति-

क्तं निश्शेतुमसमर्थस्य कहोलस्य हदतरेण व्यावर्तकधर्मेण जीव-

व्यावर्तकधर्मभूयस्तया व्याचचक्ष्वेत्याशयार्थमेकविषयकप्रश्नद्वयामित्युक्तं

व्यासार्यैः । तद्विभ्रायं जानन्न्राह—

योगनिद्रायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति ।

अशनाया बुभुक्षा पातुमिच्छा पिपासा शोक इष्टानिष्टवियोगसंयो-

गाजः । मोहः कामादिजनितोऽज्ञान वा । जीवलस्य कर्माधीनदेहसंर्ग-

तयाडशनायाद्यनतीतत्वाद्व्यावृत्तिः सिध्यतीति भावः । यद्यापि मुक्तानां

नित्यानां चाशनायाद्यतीतत्वमस्ति तथाडपि तेषामशनायाद्यतीतत्वं

परमात्मसंकल्पायत्तत्वादनन्वयसंकल्पाधीनाशनायाद्यतीतत्वं परमात्मन

एव । किं च प्रकृतेऽप्यजीवव्यावृत्तिरेव स त आत्मेति निर्देशस्योपदेष्ट-

हृदतपा नित्यमुक्तव्यावर्तकधर्मानुत्तावपि न दोष इति दृढव्यम्‌ ।

एतं वै तमात्मानं विदित्वा ज्ञाहणा: पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति ।

तमेतं सर्वान्तरमश्रायाद्यतीतं परमात्मानमनन्तं विदित्वा । ज्ञाह्मणा इत्यनन्तरं क्षत्रियादिवृत्तित: । पुत्रैषणायाश्च । इष्यन्तीति, 'ऐषण्य: श्रन्थ:०' [ पा० सू० ३।३।१०९ ] इति युचि-क्तिनोडपवाद: । अन्यन्तु इच्छेति निपात: । इपे: स्वार्थे णिच्छान्दस: । पुत्रैषणेत्यनेन ' जायामे स्यादथ प्रजायेय' [ बृ० १।४।१७ ] इति योक्रा सा गृह्यते । वित्तैषणायाश्चेत्यनेन ' वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीय' [ बृ० १ । ४ । १७ ] इति योक्रा सा गृह्यते । लोकैषणायाश्चेत्यनेन जायाप्रजावित्तकर्मसाध्यसकललोकेच्छा गृह्यते । उक्तैषणात्रयाद्व्युत्थायैवैषणात्रयं हित्वा यथाविधि सन्न्यस्येति यावत् । अथानन्तरं देहयात्रार्थं भिक्षाटनं कुर्वन्तीत्थ्यर्थ: । इहं चोपलक्षणम् । सर्वसन्न्यासाश्रमधर्मानुष्ठानस्यात्राप्राप्त्वात्परिवाज्यं विधीयते ।

या ह वै पुत्रैषणा सा वित्तैषणा या वित्तैषणा सा लोकैषणा ।

अवरर्जनीयपरस्परसंवन्धादिति भाव: । उभे हि एषणे एव भवतः ।

सर्वथा साध्यासाधनविषयकैषणाद्रव्यमेव पर्यवस्यतीति भाव: । तस्माद्ब्राह्मण: पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् । बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनि: ।

यद्वा वैराग्यमाश्रयकं तस्माद्ब्राह्मणोऽधीते जातिपरो वा । पाण्डित्यं निर्विद्य । उदहापोहक्षममा धी: पण्डा साध्य संजातोति पण्डिततस्तस्य धर्म: पाण्डित्यम् । औपदेशिकार्थावगमरूपं विवेकं निर्वेदविरक्तिफलकं निर्विद्य लब्धवा बाल्येन स्वमाहात्म्यानुस्मरणबालस्वभावेन युक्त: सन्निह सतीतिष्ठां लभेतोपासीतेति यावत् । तथैव व्याख्यातं च व्यासैर्यों अल्पं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनि: । बाल्यपाण्डित्ये निर्विद्य लब्ध्वाडथास्स-

रँव( रम्व )णसंशीलनलक्षणमननशील: स्यादित्यर्थ: । ध्यानविच्छेद-दशायामत्यन्तविपयोन्युक्तवराहित्याय शुमाशयवस्तुसंशीलनं कर्तव्य-मित्यर्थ: ।

अमौनं मौनं च निर्विद्याथ ब्राझण: । अमौनं मौनादन्यत् । पूर्वनिर्दिष्टं बाल्यपाण्डित्यलक्षणं मौनं चास्सरंव(रम्व)णसंशीलनात्मकं मौनं च निर्विद्याथ ब्राझणो ब्रह्माविद्व्वति लब्धानिदिध्यासनो भवतीत्यर्थ: ।

स ब्राझण: केन स्याथेन स्यातेनेश एव । लब्धानिदिध्यासनो ब्रह्माविदुक्तोपायाद्येन केन स्यादिति प्रश्न: । उत्तरम्—येन स्यातेनेबुश एव येन मौनपर्यन्तेन ब्राझण: स्यादित्युक्तं तेनैवदूश: स्पष्ट: केनाप्यन्येनोपायेन ।

अतोडनydार्तम् । अस्मात्परमात्मनो यदन्वयत्पाणिजातं तद्‌दुःखीत्यर्थ: । तत्‍ ततो ह कदोल: कौषीतकेय उपराम ॥ ९ ॥

इति बृहदारण्यकोपानिषदि तृतीयाध्यायस्य पञ्चमं ब्राझणम् ॥ ५ ॥

स्पष्टोडर्थ: । बाल्येन तिष्ठासेदित्यत्र बाल्यशब्दस्य भावकर्मसाधारण-त्वेऽपि वयोविशेषलक्षणभावस्येच्छया सम्पादयितुमशक्यत्वेनाविधेयत्वा-त्कर्मैव विधेयम् । तत्र कामचारवाद्‌भक्षत्वादिकं यद्वालस्तु कर्म यच्च दम्मादिराहि‌त्यलक्षणं स्वमाहात्म्यानाविष्करणलक्षणरूपं यत्कर्मं तत्सवं बाल्य-शब्देन विधेयमविशेषात् । न च निपिद्रुस्य कामचारादेर्विधानयुक्ति-मिति वाच्यम् । वायदेवोपासनाद्‌ृतया प्रार्थयमानसर्वयोपिदपहारलक्षणानि-

नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहित: । न शान्तमानसो वाडपि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥

पिद्धक्रमविधानवद्‌विध्याद्‌ृतया निपिद्धस्यापि कामचारादेर्विधानसंभाव-दिति पूर्वपक्षे प्राप्त उच्यते । 'अनाविष्कुर्व‌व्‌न्र्रन्वयात्' [बृ० सू० ३।४।५०] स्वमाहात्म्यमननाविष्कुर्व‌न्‍नेव विद्वान्व्रेतेत । स्वमाहात्म्याननाविष्करणलक्ष-णवात्यस्यैन विदियायमन्वयसंभवात् ।

इति विशिष्टा विद्यायामपि प्रातिपदिक्रस्य कामचारादेव विद्याझनतयाSन्यसंभावादित्युपपादे स्थितम् । तत्रैव तस्माद्वाह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् । बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिरित्यत्र मुनिशब्देन पाण्डित्यशब्देन विहितं ज्ञानमेवानूद्यते न ततोडर्थान्तरं विधीयते प्रमाणाभावादिति पूर्वपक्षे प्राप्त उच्यते - 'सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्याद्वित्' [ बृ० सं० ३।५।१ ] विधीयत इति कर्मसाधनो विधिशब्दः । सहकार्यन्तरं च तद्विधिशब्दः ।

तद्वतो विद्यावतो तृतीयं बाल्यपाण्डित्यापेक्षया तृतीयं मौनं विद्यायाः सहकार्यन्तरं विधीयत इत्यर्थः । न च मुनिशब्दार्थस्य पाण्डित्यशब्देनैव प्राप्तत्वादित्यवानुपपत्तिरिति वाच्यम् । पक्षेण प्रकृष्टमननशीले व्यासादौ मुनिशब्दस्य प्रयोगात्पक्षप्रकर्षं मननमेव मुनिशब्दार्थः । तच पाण्डित्यशब्दितौपदे शिकार्थमवगमाच्छ्रवणप्रतिपत्त्यर्थमननमाच्छ्रवणार्थान्तरभूतरूपमपञ्च(रम्भ)नसंशीलनात्मकमिति तस्याप्राप्तत्वेन विधानाहेत्वाद्विधेयत्वं प्रयुज्यते । पक्षः परिग्रहः । पक्ष परिग्रह इति हि यातुः । आदर इति यावत् । तत्कृतप्रकर्षयुक्त यन्मननं तदेव मुनिशब्देन विधीयते साधु मननमारव(रम्भ)नसंशीलनं विधीयत इत्यर्थः ।

विध्यादिविदत्रापि विधिशब्दः कर्मसाधनः । विधेयादिवत् । प्रस्तुतमननापेक्षयाडSदरीयो विधेयः प्राक्तनो यो विधेयः पाण्डित्यबाल्यलक्षणः । ततश्राप्यर्थः - विद्याझनतया च बाल्यपाण्डित्ये विधीयेते एवं मुनिशब्दस्यारव(रम्भ)नसंशीलनलक्षणं साधु मननं तृतीयं सहकारि विधीयते इत्यर्थः । यद्वा विध्यादिविदित्यत्र सहकार्यन्तरविधिरित्यस्यैव विवरणं श्रवणं मननं च । ततश्र सहकार्यन्तरविधिरित्यस्यैव विवरणं श्रवणं मननं च । ततश्र सहकार्यन्तरविधिरित्यानुवर्तते । आदिशब्दग्राह्यं श्रवणं मननं च । ततश्र सहकार्यन्तरविधिरित्यस्यैव विवरणं तृतीयं मौनं यज्ञानाद्युद्यच्यते । आदिशब्देन श्रवणं मननं च गृह्यते । ततश्र सहकार्यन्तरविधिरित्यस्यैव विवरणं तृतीयं मौनं यज्ञानाद्युद्यच्यते ।

अभिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे' [ ८।१५।१ ] इत्यारम्भ 'स स्वल्वं वतंयन्यावद्रायुणं ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते न च पुनरावर्तते' इति गाईस्थ्यधर्मेणोपसंहारः कथमित्यत्राऽSSह - 'कृत्स्नभावाच्च गृहिणोपसंहारः' [ बृ० सं० ३।५।१ ] तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । कृत्स्नभावाद्विद्यायाः सन्दित्यावाच्छान्दोग्ये गृहस्थेनोपसंहार उपलक्षणार्थः । यथा छान्दोग्ये गृहस्थधर्मकीर्तनमितराश्रमधर्मोपलक्षणार्थमेव बृहदारण्यकेऽपि क्षाचर्यं

चरन्तीति संन्यासिधर्मकीर्तनमाश्रमधर्मान्तरोपलक्षणार्थमित्याहुः। 'मौनवदितेरेषामध्युपदेशात्' [ बृ० सू० ३।४।४९ ] अत्र मौनशब्देन मौनसमाधिविद्याहृतसंन्यासिधर्मभूतं भिक्षाचरणं लक्ष्यते। मौनवत् संन्यासिधर्मवदितरेषामध्याश्रमिणां ब्रह्मसंस्थोऽसृतत्वप्राप्तीति ब्रह्मविद्याया मोक्षस्च चोपदेशादिति स्थितम्। प्रकृतमनुसरामः। 'उपस्तरहोल्नामहणदयं गणोपसंहारपादे' [ अन्थथा भेदानुपपत्तिमृतग्रामवत्त्वात्स्वात्मनः' ] [ बृ० सू० ३।३।३५ ] 'अन्थथा भेदानुपपत्ति-रिति चेत्नोपदेशान्तरवत्' [ बृ०सू० ३।३।३६ ] इत्थं चिन्तितम्। तत्र हि ब्राह्मणद्वयप्रतिपाद्यविद्योर्मेदोऽस्ति नेति विषये पूर्वपक्षी प्रत्यवतिष्ठते—अन्थरा मृतग्रामवत्त्वात्मनोडन्यथाभेदानुपपत्तीरिति चेदित्यनतरशब्दाद्द्वावप्रभानात्सुपं सुलुगिति तृतीयैकवचनस्याडङ्कारादेशेऽन्तरेति रूपम्। अन्थराशब्दो मध्यवचनोडप्यस्ति तयोरे-कशेषेण सूत्रेऽन्तरति निर्देशः। तत्स्वायमर्थः—मध्य उपस्तरब्राह्मणे 'एष आत्मा सर्वान्तरः' इति सर्वान्तरखेन निर्देशो मृतग्रामवत्स्वात्मनः। मृतग्रामवानन्यः स्वात्मा मृतग्रामशब्दिताचेतनान्त्योऽपि यः प्रत्यगात्मा तादृशप्यको न तु परमात्माविपयकः। यः प्राणेन प्राणिति' [ बृ० ३।४।११ ] इति वाक्यशेषजीवधर्मस्य वाक्यशेषे कीर्तनात्। कहोलन्राह्मणं तु अशनायाद्यतीतत्स्वरूपपरमात्मालिङ्गात्परमात्मविषयकमेव। यदि ब्राह्मणद्वयमपि परमा-त्मविषयं स्यात्तर्ह्युपस्तेन पुष्टे प्रत्युक्ते च परमात्मस्वरूपे कहोलस्य पुनः प्रश्नः प्रतिवचनं चासंगतं स्यात्। अतो वेद्यभेदाद्विद्याभेद इति पूर्वपक्षे प्राप्ते नोपदेशवत्। 'न भेदो युज्यते। 'साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः' [ बृ० ३।४।१ ] इति मुख्यब्रह्मतल्लक्षणसाक्षाद्रह्मत्वसर्वकासंनिहितत्वलक्षणापरोक्षत्वसर्वान्तरत्वमित्वरूपसर्वान्तरत्वरूपपरमात्मालिङ्गविशिष्टविषयत्वेन प्रश्नद्वयस्याप्येकविषयतावादृशंभा-वात्। 'यः प्राणेन प्राणिति' [ बृ० ३।४।११ ] इति वाक्यशेषश्रुतस्यापि निरूपाधिकसर्वप्राणिप्राणनहेतुत्वस्य परमात्मालिङ्गत्स्वादुत-

त्र 'न दृष्टेदृशारं पश्ये:' [ बृ० ३।८।१२ ] इत्यादिनोन्द्रियाधीनदर्शननादीनां कर्तारं प्रत्यगात्मानं प्राणनस्य कर्तृत्वेनोक्त इति न मन्नीथा इति प्रत्यगात्मव्यावृत्तेः प्रतिपादितत्वाद्बोषस्तमप्रतिवचनमपि परमा-त्मविषयमेव। अत एव कहोलप्रश्ने 'यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म' इत्येतवकारेण पूर्वम्रुताधिकलविषयत्वं व्यावर्तितम्। नन्वेति सति पुनःप्रश्नश्चेयथ्यामिति चेत् 'नोपदेशवत्' यथा सद्विद्यायाम् 'उत तमादेशं-

प्राक्ष्य: ' [ छां० ६ । १ । २ ] इति प्रकान्तसदुपदेशे ' भगवान्स्त्वेव मे तद्ववीतिवाति ' [ छां० ६ । १ । ७ ] ' भूय एव भगवान्विज्ञापयतु ' [ छां० ६ । ५ । ४ ] इति प्रश्नस्य ' स एषोडनिमित्तोद्देशाल्म्यमिदं सर्वम् ' [ छां० ६ । ८ । ७ ] इति प्रतिवचनस्य च भूयो भूय आदृतिस्ततो ब्रह्मणस्तत्नमाहात्म्यविशेषप्रतिपादनाय हरयते । एवमेकस्यैव सर्वान्तरमतस्य कत्नप्राणिनि प्राणनहेतो: परस्य ब्रह्मणोडज्ञानायाधयतीतिस्वरूपग्रहणान्तरप्रतिपादनाय कहोलस्य पुन:प्रश्नोपपत्ते: । ' व्यतिहारो विशिंपन्ति हीतरवत् ' [ बृ० सू० ३ । ३ । ३७ ] यस्माद्वे- तोरमेव परमात्मानं याज्ञवल्क्यवचनान्ति सर्वप्राणिप्राणनहेतुत्वाशना- याध्रतीतत्वादिधर्मैरिविशिंपन्ति तस्माद्वेदैैक्याद्वैदैक्याद्वैक्येन व्यतिहारो ब्रह्मणद्वयश्रुतानामितरत्रोपसंहार: कर्तव्य इतरवत् । यथा सद्विद्यायां वेदैक्यव लादिमूय एव मा भगवान्विज्ञापयतु तथा सोऽप्येति होवाचैति प्रश्नप्रतिवचनमेदेडपि सर्वप्रतिवचनगतानां सर्वेषां धर्माणां सर्वत्रोपसं- हारवत् । ननु सद्विद्यायामपि प्रश्नप्रतिवचनमेदाद्वैदैवास्वित्यन्नैडह- 'सैव हि सत्याद्य:' [ बृ० सू० ३ । ३ । ३८ ] सैव हि तच्छब्दाभिहिता देवता तत्सत्यं स आत्मा सत्यत्वाद्वेद्यैष । उद्दालको ह उद्दालक: श्वेतकेतुं पुत्रमुवाच' [ छां० ६ । ८ । १ ] इत्यारम्भे प्रवृत्तेषु नवस्वापि स्वण्ठेष्वनुगता दृश्यमाना वेदैक्यमववगमयन्त्यतो न दृष्टान्तासिद्धिरशङ्का कार्येति स्थितम् । प्रकृतमनुसराम: ।

इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां तृतीयाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥

अथ हैनं गार्गी वाचक्नवी पप्रच्छ । गर्गस्य गोत्रापत्यं श्रीरी गार्गी । 'गर्गादिमभ्यो यज् ' [ पा०सू०४।१।१५५ ] इति डीप । यस्मैत्यक- कीर्त्तिविवक्षायां यजन्त्र ' [ पा० सू० ४।१।१६ ] इति डीप । 'हलस्तद्धितस्य' [ पा०सू०६ । १ । ३५० ] इति यकारलोप: । वाचक्नवी वचक्नुरनां ऋपिसतस्यापत्यं ऋषीणां वृद्धौ ढीपि ओर्गुणेऽ- वादेशे यस्येति चेत्यणोडकारलोपे वाचक्नवी वचक्नुपुत्रीत्यर्थ: ।

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वमप्स्रोतं च प्रोतमं च सल्वाप ओताश्च प्रोताश्च ।

यदिदं पार्थिवं सर्वं धातुजातं कारणमूतास्वप्मु ओतं च प्रोतमं च दीर्घप- र० ।

रक्षारामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता- [ ३ तृतीया षड्‌व्याये-

ततन्तुवदो॑तं तिर्य॑न्तुव॑त्यो॑तं च । अप्सु प्रो॑त॑स्वामाव॑ पार्थिवो॑ धातु॑: सकृमु॑तिव॑द्रि॑श्रीय॑त । ता आपः कस्मि॑न्नु॒ खल्वे॑ता॑: प्रोताश्रेति ।

उत्तरम्—

वा॒यो॑ गार्गी॑ति कस्मि॑न्नु॒ खलु॑ वा॒युरो॑त॒श्रे॑त्य॒न॑रिक्षलो॒केषु॑ गार्गी॑ति कस्मि॑न्नु॒ खल्व॑न्त॒रिक्षलोका॑ ओता॒श्रे॑ति ग॒न्ध॑र्वलो॒केषु॑ गार्गी॑ति कस्मि॑न्नु॒ खलु॑ ग॒न्ध॑र्वलोका ओता॒श्रे॑त्यादित्यलो॒केषु॑ गार्गी॑ति कस्मि॑न्नु॒ खल्वा॑दित्यलोका ओता॒श्र॑ प्रोताश्रेति ।

च॒न्द्र॑लो॒केषु॑ गार्गी॑ति कस्मि॑न्नु॒ खलु॑ च॒न्द्र॑लोका ओता॒श्र॑ प्रोताश्रेति न॒क्ष॑त्रलो॒केषु॑ गार्गी॑ति कस्मि॑न्नु॒ खलु॑ न॒क्ष॑त्रलोका ओता॒श्र॑ प्रोताश्रेति दे॒वलो॒केषु॑ गार्गी॑ति कस्मि॑न्नु॒ खलु॑ दे॒वलोका॑ ओता॒श्र॑ प्रोताश्रे॒ति॒ प्र॒जाप॑तिलो॒केषु॑ गार्गी॑ति कस्मि॑न्नु॒ खलु॑ प्र॒जाप॑तिलोका ओता॒श्र॑ प्रोताश्रेति ब्॒रह्म॑लो॒केषु॑ गार्गी॑ति कस्मि॑न्नु॒ खलु॑ ब्॒रह्म॑लोका ओता॒श्र॑ प्रोताश्रेति ।

स्पष्टोऽर्थः । न चाऽधःस्थितान॑म॑न्त॒रिक्ष॑लो॒कानामुप॑रि॒त॑ने॒षु ग॒न्ध॑र्वलो॒कादि॑षु ओत॒त्वं॑ प्रो॒त॑त्व॑म॑नु॑पप॒द्यत॑ इति शङ्क्॒यम् । प॒र्व॑तानामुपरिस्थत॒ानां॑ क्षि॒न्तिधा॑र॒कत्व॑दौ॒र्ध्व॑स्य उद्यो॒तिश॑क॒(क्‌)धा॑र॒कत्व॑दुपप॒त्तेः ।

स हि॑ वो॒च॑ गार्गी मा॒डति॑प॒क्षी॑षा॒ तं॒ मू॒र्धा॑ व्यप॑भ॑त् ।

ब्॒रह्म॑लो॒कमप्यति॑क्॒रम्य॑ त॒त् ऊ॒र्ध्व॑स्य प्र॒क्ष॑ं मा कु॒रु॑ ते मू॒र्खः॑ प॒त॑नं मा भू॒त्व॑च्‍छ॑ति चेत्प॒श्य॑ति॒ती॑ति मावः । अ॒प॑स॒त् । लु॒डित॑ल॒दित॑वा॒दृ॑क् । प॒त॑: पु॒रु॑ष॒मः ।

अन॑ति॒प्र॑श्न्या॒न्॒ वैं दे॑व॒ता॑म॑ति॒प्रु॑च्‍छ॑ति गार्गी मा॒डति॑प॒क्षी॑रि॑ति । प्र॒क्ष॑म॒ह॑न्ती॑ति प्र॑श्न्या । न॒ियमाद्यु॑पे॒त॑प्र॒क्ष॑म॒र्यो॑दा॒म॑ति॒क्रम्य॑ व॒र्त॑मानः प्र॒क्षो॑ऽति॒प्रक्ष॑ आक्षेप इति याव॑त् । आ॒ति॑प्र॒क्ष॑म॒ह॑न्ती॑त॑म॑ति॒प्र॑न्यु॒ड्डक्षेपा-

हैत्यर्थः। सा न भवतीत्यनतिप्रसङ्याःक्षेपमुखेन ज्ञातुमयोग्यां देवता-

माक्षेपमुखेन ज्ञातुमिच्छसीत्यर्थः। यद्यापि ब्रह्मलोकाधारविषयः प्रश्नो न

परदेवताविपयोडपि त्वद्याकृताकाशविषयस्थाडपि तदनन्तरप्रश्नः परदेव-

ताविषयो भवितुमर्हतीति दूरहट्या ब्रह्मलोकाधारप्रश्न एव प्रतिचिक्षेपोति

दृष्टव्यम्।

ततो ह गार्गी वाचक्नव्याग्रवीत् ॥ ३ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि तृतीयाध्याये

पष्टं ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिपत्यकाशिकायां तृतीयाध्यायस्य

पष्टं ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥

अथ हैनमुद्दालक आरुणिः पप्रच्छ ।

नाम्रोदालकः । अरुणस्यापत्यमारुणिः ।

याज्ञवल्क्येति होवाच मद्रेष्ववसाम पतञ्च-

लत्य कप्यास्य गृहेषु यज्ञमधीयानः ।

मद्रेषु देशेपु गोत्रतः काप्यास्य नाछा पतञ्चलस्य गृहेषु गृहाः पुंसि

च भूम्न्येवेत्येकस्मिन्बहुवचनम् । कल्पसूत्रमधीयाना उपेतवन्तः ।

तस्याऽऽड्डिरसद्वार्या गन्धर्वगृहीता तमपृच्छाम

कोऽसीति सोडब्रवीत्कवन्थ आथर्वण इति ।

नाम्ना कवन्थः । अथर्वपुत्रः । इतरत्स्वप्नम् ।

स गन्धर्वो याज्ञिकान्न्यज्ञाधीतूनस्मांश्शाधयापकं काप्यं चान्ववीत् ।

वेत्थ नु त्वं काप्य तत्सूत्रं येनायं च लोकः परश्च

लोकः सर्वाणि भूतानि संहद्धानी भवन्तीति ।

सूत्रेण पुष्पाणीवा ग्रन्थनेन विस्तृध्यानित्यर्थः । एतादृशं सूत्रं त्वं वेत्थ

किमिति प्रश्नः ।

रङ्करामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता- [ ३ तृतीयाध्याये-

सोऽपवीतपतस्थल: काप्यो नाहं तद्गवन्न्वेति ।

एवं सूत्रं पृथाड्न्तर्यानिमं प्रप्रच्छेत्याह—

सोऽपवीतपतस्थलं काप्यं याज्ञिकाश्व वेत्थ नु त्वं काप्य तमन्तर्यानिमं य इमं च लोकं च परं च लोकं च सर्वाणि भूतानि चान्तरो यमय-

तीति सोऽपवीतपतस्थल: काप्यो नाहं तं भगवन्न्वे-

देति सोऽपवीतपतस्थलं काप्यं याज्ञिकाश्व यो वै तदकाप्य सूत्रं विदातं चान्तर्यानिमिति ।

इतिशब्द: प्रकारवचन: । हे काप्य तत्सूत्रं तं चान्तर्यानिमणमस्मदृव-

गतप्रकारेण यो विद्यादित्यर्थ: । शिष्यं स्पष्टम् ।

स ब्रह्मावित्स लोकवित्स देवावित्स वेद-

वित्स भूतवित्स आत्मवित्स सर्ववित्ति ।

स परब्रह्मावित्तन्नियंस्यलोकदेवभूतवित्स परमात्मवित्स सर्वंवित्ति ।

तेजोऽपवीतदयं वेद ।

काप्य याज्ञिकेम्यो गन्धर्वोडनवीदित्यर्थ: । तदहं वेद तत्सर्वमहं

जान इत्यर्थ: ।

तच्चेन्तं याज्ञवल्क्य सूत्रमविद्याशस्तं चान्तर्यानिमणं

ब्रह्मगिरुदयसे मूषा ते विपरीतन्यताली वेद वा

अहं गौतम तत्सूत्रं तं चान्तर्यानिमिति ।

ब्रह्मगवी: । ब्रह्मविद्यापन्यभूता गा । गोरतद्विततुकीति टाङि

टिड्डाण्ड्रित्यादिना ढीप् । उदञ्जसे चेत्कालयसे चेत्ते मूर्धा विप-

तिप्यतीति शशाप । तं वेद वा अहं तत्सूत्रं तं चान्तर्यानिमिति

याज्ञवल्क्यस्य प्रतिवचनं हे गौतम तं तत्सूत्रं तदन्तर्यानिमणमहं

वेदैवेत्यर्थ: ।

सस्मं ब्राह्मणं ७ ७ बृहदारण्यकोपनिषत् ।

एवमुक्त उद्दालक उवाच—

यो वा इदं कश्चिदूवेद वेदेति ।

काश्चिदूवेद इदं सर्वज्ञं इदं वेदेदं वेदेति वाचा जूयादित्यर्थ: ।

यथा वेत्थ तथा वूहीति ॥ १ ॥

येन पकाशेन वेत्थ तेन पकाशेन वूही किमन्यस्म न्व्यार्ह: ॥ २ ॥

स होवाच वायुरेव गौतम तत्स्वरूपं वाधुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोक: परश्च लोक: सर्वाणि च भूतानि संबद्धानि भवन्ति तस्मादेव गौतम पुरुषं प्रेतमाहुर्यस्मादसिसटास्याद्बानोति वायुना हि गौतम सूत्रेण संबद्धानि भवन्ति ॥

यस्मात्सर्वाणि वायुना प्रथितानि तस्मादेव हेतोक्त्कान्तेम्राणस्य पुरुषस्याद्बानि उत्सृष्ट्माल्यानीव स्रस्तानि भवन्ति । अतो वायुना संदृब्धानि व्यसृजत । हूदू।

एवमेवैतयाज्ञवल्क्य ।

मवत्त्वेतदेवमितदनूहीत्यर्थ: ।

अन्तर्यामिणं वूहीति ॥ २ ॥

य: पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्म पृथिवी शरीरं य: पृथिवीमन्तरो यमयतेष त आत्माडन्तर्याम्यमृत:॥ ३ ॥

पृथिव्यां स्थितस्तदनतर्गत: । तद्वेद्यस्तच्छरीरक: सन्योडन्त:प्रविश्य प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणं नियमनं करोति एषोडन्तर्यामी तेऽमृत आत्मेत्यर्थ: । अत्र त आत्मेति व्यतिरेकान्निरुपाधिकामूतत्वशालि आत्मेेत्यर्थ: । अन्र त आत्मेत्युक्त आत्मशब्दद्र्स्य स्वरूपवचनत्वज्ञापकाया जीवव्यतिरिक्तिं प्राप्नोतीति हि अमृत इत्युक्तम् । अत्र प्रश्नानुरूप्येण च निरुपाधिकामृतत्वशालि आत्मा परमात्मैव ।

लोकं परं च लोकं सर्वांणि च भूतानि योडन्तरो यमयति एष त आत्माडन्तर्यामित्येकैनेव निर्देशेन सर्वान्तर्यामिणं उद्दालकं प्रति त आत्मेत्यतिपादनसंभवाद्: पृथिव्यां तिष्ठन्योडप्मु तिष्ठन्नित्यादिपर्यांपदेश-वाहुल्यं किमर्थमिति चेत्‍न । एकैकवस्तुपु परिपूण्र्वेन नियन्‍तृतया स्थितिज्ञानार्थत्वेन सार्थक्यात् । परिपूणर्त्वं चाणुमात्रेडपि वस्तुनि निश्शेषविशेषणविशिष्टत्वेनोपाधियोरनतिपत्तिमिति व्यासैरध्व-स्थितत्वं निरवशेषपृथग्जातीयोपादानतिपत्तिमिति क्वान्वयाधिकरणे वर्णितम्‍ । ननु सर्वांणि भूतानि योडन्तरो यमयति तन्‍मे बूहीति सर्वभूतस्थामन्तर्यामि एकोडस्ति स वक्‍तव्य इति पृथिवीवन्तर्योंम्येव तेडन्तर्योंमी जलान्तर्योंम्येव तेडन्तर्योंमीति पृथिव्यन्त-पोंमिणश्रोद्दालकान्तर्योंमिणश्रावेयेदबोधनमसंगतम्‍ । अन्तर्योंम्येक्यस्य प्रागेव निश्शितत्वात् । अतः स त आत्मेत्यग्रेडत्मशब्दो नान्तर्योंमि-वचनोडपि तु स्वरूपवचन इत्येवं युक्तमिति चेत्‍न । आत्मशब्दस्य शो-षत्वाधारत्वाद्यर्थकत्वाद्‍युपपत्तेः । पर्तिं विश्वस्येत्यादिवाक्यैर्‍वि‍श्वशोषिण: कस्यचिद्‌द्वगतत्वात्‍तेन वाक्येन प्रतिपन्नस्त आत्मा ते शोषिपृथिव्यादि-नामन्‍तर्यामिति प्रचछ्झार्थ: ॥ ३ ॥

योडप्मु तिष्ठन्नप्सुचोऽन्तरो यमपो न विदुरस्याङ्गडप: शरीरं योडपोडन्तरो यम-यत्‍येष त आत्माडन्तर्याम्यमृत: ॥ ४ ॥

योडग्नौ तिष्ठन्नग्नेरन्तरो यमग्निर्न वेद यस्माङ्गि: शरीरं योडग्निमनन्तरो यमय-त्येष त आत्माडन्तर्याम्यमृत: ॥ ५ ॥

योडन्तरिक्षे तिष्ठन्नन्तरिक्षादन्तरो यमन्तरिक्षं न वेद यस्यान्तरिक्षं शरीरं योडन्तरिक्षमनन्तरो यमयत्येष त आत्माडन्तर्याम्यमृत: ॥ ६ ॥

यो वायौ तिष्ठन्बायोरन्तरो यं वायुर्‍न वेद यस्मै वायु: शरीरं यो वायुमनन्तरो यमय-त्येष त आत्माडन्तर्याम्यमृत: ॥ ७ ॥

ये दिवि तिष्ठन्िदवोडन्तरो यं द्यौर्न वेद यस्यौः शरीरं यो दिवमन्तरो यमयत्येष त आत्माडन्तर्याम्यमृतः ॥ ८ ॥

य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद यस्य आदित्यः शरीरं य आदित्यमन्तरो यमयत्येष त आत्माडन्तर्याम्यमृतः ॥ ९ ॥

यो दिशु तिष्ठन्दिशोऽन्तरो यं दिशो न विदुर्यस्य दिशः शरीरं यो दिशोऽन्तरो यमयत्येष त आत्माडन्तर्याम्यमृतः ॥ १० ॥

यश्छन्दृतार्के तिष्ठन्श्छन्दृतारकादन्तरो यं चन्दृतार्कं न वेद यस्य चन्दृतार्कशरीरं यश्छन्दृतारकमन्तरो यमयत्येष त आत्माडन्तर्याम्यमृतः ॥ ११ ॥

य आकाशे तिष्ठन्नाकाशादन्तरो यमाकाशो न वेद यस्य आकाशः शरीरं य आकाशमन्तरो यमयत्येष त आत्माडन्तर्याम्यमृतः ॥ १२ ॥

यस्तमसि तिष्ठन्श्तमसोडन्तरो यं तमो न वेद यस्य तमः शरीरं यस्तमोऽन्तरो यमयत्येष त आत्माडन्तर्याम्यमृतः ॥ १३ ॥

यस्तेजसि तिष्ठन्श्तेजसोऽन्तरो यं तेजो न वेद यस्य तेजः शरीरं यस्तेजोऽन्तरो यमयत्येष त आत्माडन्तर्याम्यमृत इत्यधिदैवतमथाधिभूतम् ॥ १४ ॥

उपदिष्टमन्तर्गामिस्वरूपमिति शेषः । अथाधिभूतमन्तयोऽमिस्वरूपमुच्यते इति शेषः ।

यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो यं सर्वाणि भूतानि न विदुर्यस्य सर्वाणि भूतानि

शरीरं यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमत्येष त आत्माड्न्तरयाम्यमृत इत्यधिभूतमथाध्यात्मम् ॥१५॥

यः प्राणे तिष्ठन्प्राणादन्तरो यं प्राणो न वेद यस्य प्राणः शरीरं यः प्राणमन्तरो यमत्येष त आत्माड्न्तरयाम्यमृतः ॥ १६ ॥

यो वाचि तिष्ठन्बाचोडन्तरो यं वाडून वेद यस्य वाक्शरीरं यो वाचमन्तरो यमत्येष त आत्माडन्तरयाम्यमृतः ॥ १७ ॥

यश्रक्षुषि तिष्ठन्श्रक्षुषोडन्तरो यं चक्षुर्न वेद यस्य चक्षुः शरीरं यश्रक्षुरन्तरो यमत्येष त आत्माडन्तरयाम्यमृतः ॥ १८ ॥

यो श्रोत्रे तिष्ठन्श्रोत्रादन्तरो यं श्रोत्रं न वेद यस्य श्रोत्रं शरीरं यः श्रोत्रमन्तरो यमत्येष त आत्माडन्तरयाम्यमृतः ॥ १९ ॥

यो मनसि तिष्ठन्मनसोडन्तरो यं मनो न वेद यस्य मनः शरीरं यो मनोडन्तरो यमत्येष त आत्माडन्तरयाम्यमृतः ॥ २० ॥

यस्त्वचि तिष्ठस्त्वचोडन्तरो यं त्वडून वेद यस्य त्वक्शरीरं यस्त्वचमन्तरो यमत्येष त आत्माडन्तरयाम्यमृतः ॥ २१ ॥

यो विज्ञाने तिष्ठन्बिज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं यो विज्ञानमन्तरो यमत्येष त आत्माडन्तरयाम्यमृतः ॥ २२ ॥

अत्र विज्ञानशब्द आत्मपरः । समानप्रकरणे माध्यंदिनशाखायां विज्ञानशब्दस्थान आत्मानि तिष्ठात्रित्यात्मशब्देन निर्देशात् ।

यो रेतसि तिष्ठन्नेतसोऽन्तरो यः रेतो न वेद यस्य रेतः शरीरं यो रेतोऽन्तरो यमयत्येप त आत्माऽन्तर्याम्यमृतोऽदृष्टो दृष्टः श्रोता श्रोत्रादमतो मन्ताडविज्ञातो विज्ञाता ।

दृष्टत्वं रूपसाक्षात्कारवत्त्वं न तु चक्षुर्जन्यज्ञानवत्त्वं तस्य परमात्मन्वयस्मभावात् । श्रोतृत्वं श्रोतृसाधनसाक्षात्कर्तृत्वम् । मन्तृत्वं मनननिदिध्यासनविषयसाक्षात्कर्तृत्वम् । विज्ञातृत्वं विज्ञानशब्दितनिदिध्यासनविषयसाक्षात्कर्तृत्वम् । दृष्टत्वादिकं जीवस्याप्यस्तीत्यपृष्टत्वादिना दृष्टत्वादिकं विशेषितं तादृशं च न जीवस्यास्तीति भावः । अत्र च दृष्टत्वादुपाध्यनुक्तेर निरुपाधिक-दृष्टत्वमर्थसिद्धम् ।

नान्योऽतोऽस्ति दृष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योऽतोऽस्ति मन्ता नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता । तेष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतोऽतोऽन्यदातं ततो हेतोः आरुणिरुवपारम् ॥ २३ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि तृतीयाध्यायस्य सप्तमं ब्राह्मणम् ॥ ७ ॥

अन्यशब्दादेः सर्वनात्रः पूर्वनिर्दिष्टसहशान्न्यपरत्वस्य ‘ समाने पूर्वस्वात्’ [ जै० न्य० ७१११३] इति सांप्रतिकाधिकारणे व्यवस्थिततत्त्वाद्व्याधनन्यशब्देन पूर्वनिर्दिष्टादृष्टत्वादिविशेषितनिहपाधिकरुपादिसाक्षात्कारादिति मतोऽन्यस्तत्सहशो दृष्टा नास्तीत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि ॥२३॥

इदं च ब्राह्मणमधिकृत्य समन्वयाध्याये चिन्तितम् ‘ यः पृथिव्यां तिष्ठन्’ [ बृ० ३ । ७ । ३ ] इत्यारभ्याधिदैवतमधिलोकमधिवेदमधियज्ञमधिभूतमध्यात्मं चान्तरबस्थितोऽयं माधिदैवतान्तर्यामि जीव एव स्यात् । न वाक्यशेषे दृष्टा श्रोतेति करणायत्तज्ञानवस्तुकोऽपि । न च दर्शणश्रवणादिशब्दा रूपशब्दादिसाक्षात्कारपरास्ताहशसाक्षात्कारवस्तुं च परमात्मनोडपि संमवतीति वाच्यम् । तथा हि सति ‘ नान्योऽतोदृष्टि द्रष्टा’ इति तदतिक्रान्तदृष्टृनिषेधानुपपत्तेः । जीवस्यैव तदाति-

रिक्तस्य रूपादिसाक्षात्कारवतः सच्चाद्द्रव्यादिशब्दानां करणायतत्ज्ञानवस्त्वार्थकत्वा जीवपरत्वे तु जीवद्यतिरिक्तस्य करणायतत्ज्ञानवतो निपेध उपपद्यते । ईश्वरस्य करणायतत्ज्ञानवस्वभावादिति पूर्वपक्षे प्राप्त उच्यते-‘ अन्रत्याम्यधिदैवादिपु तद्रूपमच्यपदेशात् ।’ [ बृ० सू० १।२।१८ ] अभिलोकादयो माध्यन्दिने द्रष्टव्या: । अभिदैवादिपु श्रूयमाणोऽन्तयामीयः परमात्मैव सर्वभूतान्तरात्मत्वात्तद्वत्प्रतिपादकश्रवणात् । ‘ न च स्मार्तमतद्रूोऽभिलापात् ।’ [बृ०सू०१।२।१९ ] शरीरस्थ यथा स्मार्तं प्रधानमहत्तो द्रवतेति श्रुतस्याहृतत्वविशिष्टदृृतवस्य सर्वनन्तर्यामित्वामृतत्वादेश तद्रूसंभावितधर्मस्य श्रवणान्न प्रतिपाद्यमेवं जीवादप्यत्र प्रतिपाद्यः । ‘ उमयेदपि हि मेदेनैनमभीयते ।’

[ बृ० सू० १।२।२० ] काण्वा माध्यन्दिनाश्रोम्येडपि अन्तत्यामिणं जीवाभिन्नमेवाडडहुः । माध्यन्दिना हि ‘ य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोड्न्तरः ।’ इति काण्वाक्रश्रौड्रमपदस्थाने यो विज्ञाने तिष्ठति विज्ञान-कथं विज्ञानाश्रयवाच्यत्वामिति चेद्र्रस्यार्थस्य वियतादे चिन्तितत्वात् । तथा हि-‘ यो विज्ञाने तिष्ठन् ।’ [तै०२।६] विज्ञानं यं तनुते ।’

तिभिज्ञानस्वरूपतया नेवाऽऽडडत्मनः प्रतीतिरें ज्ञाता । अथ वा ‘ यो वेदेदं जिग्राण्णीति स आत्मा ।’ [ छा० ८ । १२ । ४ ] ‘ एप हि द्रष्टा श्रोता ।’

[ प्र०४ । ९ ] इत्यादिश्रवणादहं ज्ञानाम्यसिद्धासिप्रतिपाद्यादनुमवाचाऽSडग्नुकज्ञानाश्रय एव न स्वयं ज्ञानरूपः । ज्ञानरूपत्ववचनानि तु लक्ष्य-णिकान्तीये पूर्वपक्षे प्राप्त उच्यते-‘ झोडत एव ।’ [ बृ० सू० २ । ३ । १८ ] अत एव ‘ एप हि द्रष्टा स्रष्टा श्रोता रसयिता मन्ना बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुपः ।’ [ प्र० ४ । ९ ] इति विज्ञानात्मन एव जीवस्य दृृ्टत्वादश्रुतेरव ज्ञानात्मकत्वाश्रयत्वे सन्भाविकज्ञानाश्रयश्र भवतीत्यर्थः । ननु विभोरात्मनः स्वाभाविकज्ञानाश्रयत्वे तज्ज्ञानस्य सर्व-पदार्थसंबन्धात्मवर्ज्ञय स्यादित्याशङ्कयाडSह—

' उत्कान्तिगतयागितीनाम् ।' [ बृ० सू० २ । ३ । १९ ] विमुक्ते स्यादित्यडडपि । ‘ तेन प्रयोतेनैष आत्मा निष्कामति ।’ [ बृ० ४ । ४ । २ ] ये वै चास्माल्लोकात्प्रयाति चन्द्र्रमसि व तेषर्वे गच्छन्ति ।’ [कौषी० १।२]तस्माल्लोकात्पुनरैतस्मै लोकाय कर्मणे ।’ [बृ०४।४।६] इति

जीवस्योत्कान्तिगत्या गतीनां श्रवणाज्जी वो न विमु: । ननु शरीरादुत्कमणं नाम शरीरविषयकाभिमानराहित्यं तथ्य विमोक्ष्येत मनः संभवतीत्यन्रASSह—‘स्वात्मना चोत्तरयो:’ [बृ० सू० २।३।२०] च्छाद्दोदवधारणे । उत्क्रमणस्य कथंचित्संभवेऽपि उत्तरयोरग्निमनाग्नमनयोः स्वात्मना स्वरुपेण संपाद्यत्वात् । किं च मृतकरणग्रामासंपरिप्त्वकत्सु च ‘स एतास्तेजोमात्रा: सम्भाजयित्वा हृदयमेवानुप्रविशति’ [बृ० ४।४।२] इत्युक्रमादिपुनरंति स्थानम् [बृ० ४।३।१९]इति शरीर एव स्वात्मनैव गत्याश्रवणादिवुचं च तयोरसंभवान्न विरुध्यतमा । ‘नाणुरतच्छुतेरार्ति चेत्नेतराधिकारात्’ [बृ० सू० २।३।२१] ‘योऽयं विज्ञानमय: प्राणेषु’ [बृ० ४।४।२२] इति जीवं प्रस्तुत्य ‘स वा एष महानज आत्मा’

इति महत्त्वश्रुतेर्नापुरजिज्ञासा इति चेतयस्यानुवृत्तः प्रतिबुद्ध आत्मे (त्यु)-तत्सं परमात्मानमधिकृत्य तस्यैव महानज इति महत्त्वप्रतिपादनात् । ‘स्वशब्दोन्मानानां च’ [बृ० सू० २।३।२२] एवं ‘ओङ्कारुरातमा चेतसा वेदितव्यः’ [ मु० ३।१९ ] इत्यपि पुरुषलक्षणस्य स्वस्य वाचकशब्दद्वश्व-ताणात् । ‘वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः’ [ श्वे० ५।९ ] इत्यपिसहशं वस्तूदूभृत्य तन्मानत्वस्य जीव आत्मानात् । नन्वणुत्वे सत्यपे कदेशस्थस्य कथं सकलदेहव्यापिवेदनोप-लम्भ इत्यन्न मतान्तरेण परिहारमा—‘अविरोधश्रुत्यनुवत्’ [ बृ० सू० २।३।२३ ] यथा हरिचन्दनबिन्दुः शरीरे कदेशस्थोऽपि सकलदेहह्ला-पिनमाह्लादं करोति एवं जीवोऽपि भविष्यति । ‘अवस्थितिवैशेष्यादिति चेत्नाभ्युपगमाद्धि’ । [बृ०सू०२।३।२४] हरिचन्दनबिन्द्वादेरह्लादयादि-रुपदेशविशेषावस्थितेशेषपात्तथाभावः । आत्मनो न देशाविशेषावस्थिति-रस्तीति चेत्न—‘हृदि ह्ययमात्मा’ इति जीवस्यापि शरीरे प्रदेशविशेषाव-स्थितेरस्यपगमात् । स्वमतेन परिहारमा—‘गणादि लोकवत्’ [ बृ-सू० २।३।२५ ] वाशब्दो मतान्तरच्यावृत्त्यर्थः । लोके यथैकदेशस्था-नामपि मणिचुमणिप्रभृतीनां प्रभा व्यापिनी एकदेशस्थितस्यापि जीवस्य प्रमास्यानेकधर्मभूतज्ञानव्याप्त्या सर्वाङ्गीणसुखदुःखाद्याऽनुभवस-भवात् । नन्वात्मव्यतिरिकं ज्ञानं नास्तीत्यन्नASSह—‘व्यतिरेको गन्यवत् तथा च दर्शंयति’ [ बृ० सू० २।३।२६ । २७ ] । यथा गन्धस्य पृथिवीच्यतिरेकः प्रत्यक्षसिद्धस्तथाडहं जानामिति ज्ञानस्याऽऽडडत्मव्-तिरेकः प्रत्यक्षासिद्धः । ‘जानात्येवायं पुरुषः’ इति श्रुति-श्र तथा दर्शं-

यति। 'पृथगुपदेशात्' [बो० सू० ३।२।१२८] विज्ञानात्मनोः पृथकृत्य न हि विज्ञानत्वविज्ञातोरुपरिलोपो विद्यते [बृ० ४।३।१०] इति ततद्वाचकशब्देरेक पृथकृत्योपदेशदर्शनात्। ननु ज्ञानस्याडडल्मपेक्षया पृथकत्वे 'यो विज्ञाने तिष्ठन्' इत्यादिश्रुतिभिः का गतिरित्यत्र आह—'तदुणसारत्वात्तु तदुपदेशः प्राज्ञवत्' [बो० सू० २।३।२९]। 'पुरुषविद्यायां हि गुहावर्त्त्यति। विज्ञानमूर्तेः सैव सृष्टिरुपद्विज्ञानमिति व्यपदिश्यते। यथा प्राज्ञस्य परमात्मन आनन्दगुणसारत्वाय 'एष आकाश आनन्दो न स्वात्' [तै० २१७१] इत्यनन्दशब्देन। यथा प्राज्ञस्य परमात्मन आनन्दगुणसारत्वाय 'एष आकाश आनन्दो न स्वात्' [तै० २।७।१] इत्यनन्दशब्देन

[बो० सू० २।३।३०] यथा गोत्वादीनां यावद्रव्यव्यक्तिभावित्याद्वैतवादिभिः शब्दैर्यक्किनिर्देशो दृश्यत एवमेव ज्ञानरूपधर्मस्य यावद्वैतवादिभिः शब्दैर्यक्किनिर्देशो दृश्यत एवमेव ज्ञानरूपधर्मस्य यावद्व्यभावित्याद्वैचिना ज्ञानशब्देन धर्मिणो व्यपदेशो न दोषाय। अन्र चकाराज्ञानवदत्मनोडपि स्वप्रकाशत्वेन ज्ञानामिति व्यपदेशो न दोष-(पाये)ति सुबुचिनोति। ननु सुपुप्त्यादिषु ज्ञानाभावाच्च ज्ञानस्य यावदात्मभावित्वं ज्ञानस्य

यावदात्मभाविनिर्भावे तद्रहः—'पुण्यादितस्तस्य सतोडभिव्यक्तियोगात्' [बो० सू० २।३।३१] यथा सर्वदा विद्यमानस्य पुण्यादितस्तस्य सतोडभिव्यक्तियोगात्कथातोऽपि वनेडपि व्यक्तिरेव सर्वदा विद्यमानस्य पुण्यादितस्तस्य सतोडभिव्यक्तियोगात्कथातोऽपि वनेडपि व्यक्तिरेव सर्वदा विद्यमानस्य पुण्यादितस्तस्य सतोडभिव्यक्तियोगात्कथातोऽपि वनेडपि व्यक्तिरेव। अतश्र ज्ञानस्वरूपोड्गुरातमा ज्ञाता च। ननु विज्ञानरूप एवाडSत्मा विमुरस्तु तत्साङः—'नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गोडनियमो वाडन्यथा' [बो० सू० २।३।३२]। किं सर्वगत आत्मा उपलब्धधरौ हेतुरुतानुपलब्धधरौ हेतुः। आद्यपक्षे द्वौ हेतुरुतानुपलब्धधरौ हेतुः। आद्यपक्षे द्वौ हेतुरुतानुपलब्धधरौ हेतुः।

आद्यपक्षे द्वौ उपलबिधरेव हेतुरुतानुपलब्धधरौ हेतुः। आद्यपक्षे द्वौ उपलबिधरेव हेतुरुतानुपलब्धधरौ हेतुः। वेत्यनियमः स्वात। तृतीयपक्षे सर्वदोपलब्ध्यनुपलब्धी स्वातां ततशोपलब्धमनुपलब्धिप्रसङ्गोडनियमो वाडन्यथा पर्यवेण ह्युभयानौ नोपपद्येयाताम्। अणोर्ज्ञानस्वरूपस्यैवाडSत्मन इन्द्रियसंप्रयोगादिकारणमहिह्ना कादाचित्कधर्मभूतज्ञानव्यक्तिरिति सिद्धान्तपक्षे नानुपपत्तिरिति स्थितम्। तथा तत्रैव पादे 'कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्' [बो० सू० २।३।३३] इति प्रतिपादितं जीवानां कर्तृत्वं न परायत्तम्। परायतत्वे हि प्रवृत्तिनिवृत्त्योः सालमखिकावदस्वतन्त्रं जीयं नियोजयतोश्चिनिप्रेधशास्त्राच्छायोरान्थक्यं स्यादिति पूर्वपक्षे प्राप्त उच्यते—'परातु तच्छ्रुतेः' [बो० सू० २।३।४१] तुशब्दः पक्षं व्यावर्त्तयति। तच्च कर्तृत्वं परात्परमात्मायत्तमित्यर्थः। 'य आत्मान-

मन्तरो यमयाति ' इति तत्कर्तृत्वस्य परायत्ततत्त्वश्रवणात् । नन्नेवं विधिनिषेधशास्त्रानर्थक्यं तत्रैवSSह-'कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धावैर्योदिष्म्य:' [ बृ० सू० २ । ३ । ४२ ] परमात्मा जीवर्कृतं पूर्वप्रयत्नपेक्ष्य तद्नुमातिज्ञानेन प्रवर्तयाति । एवं सति विधिप्रतिपेधावैर्यर्थ्यान्नुग्राहकत्वादिकं सिध्यति । भगवान्पुरुपोत्तमोडविSSमसमत्कामः सर्वज्ञः सर्वश्रेष्ठः मत्संकुलः स्वमहाक्षय्यानन्दलीलाप्रवृत्त एतानि कर्माणि समीचीनानि एतान्यसमीचीनानिति कर्मद्वैविध्यं संविधाय तदुपादानोचितदेहेन्द्रियादिकं नियमनशक्तिं च सर्वेपां क्षेत्रज्ञानां सामान्यान्तरात्मशासनावरोधिशास्त्रं च प्रदर्श्यान्तरातत्मतयाSSनुविचिन्तयानुमन्तृतया च नियच्छंस्तिष्ठति ते च क्षेत्रज्ञास्तदाहितशक्तियस्यतत्यदृष्टिकरणकलेवरादिका: सदाधाराः स्वयमेव स्वेच्छानुगुण्येन पुण्यपुण्यरूपे कर्मणि उपाददते तत्स्व पुण्यरूपकर्मकारिणं स्वशासनानुवर्तिनं ज्ञात्वा धर्मार्थकाममोक्षैर्वैधैयते शासनातिवर्तिनं च तद्विपर्ययेगा योजयति । अतः स्वातन्ड्र्याद्यालुत्वादिवैकल्यचोदस्य नावकाशः । दया हि नाम स्वार्थनिरपेक्षपरदुःखासहिष्णुता सा च स्वशासनातिवर्तिद्यव्यवसायिन्यापि वर्तमाना न गुणायावकल्पते प्रत्युतापुंस्वेमेवSSहति तन्निग्रह एव तन्न गुणः । अन्यथा शत्रुनिग्रहादीनामगुणत्वप्रसङ्गात् । शासनातिवर्तिद्यवसायनिवृत्तिमात्रेणानाद्यनन्तकल्पोपचितदुरविप्रविहानन्तपराधान्नि-

करण निरतिशयसुखसंवृद्ध्ये स्वयमेव प्रयतते । यथोक्तम्-तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मां यान्ति ते ॥ [गी०९।१०]इति ।

ननू कूपे पतन्तं बालकं हड्ढोऽपेक्षमाणस्य पुंसो नैर्घृण्यादिप्रसङ्गद्रहितकारमप्रवृत्तपुरुषविषय उपेक्षक्त्वे वाड्नुमतद्यतले वा प्रयो-जकत्वे वा तस्माद् निर्दयत्वादिकमबहुञ्चभावीति चेच्छास्त्रप्रवर्तनमखेन सक्तस्य वा तत्स्थवृत्तिकाले विशेषतो निवातकत्वाद्यभावलक्षणमुपेक्षक्तं तु स्वतन्त्रस्य न पर्यनुयोग्यम् । एतादृशस्वातन्ड्र्यमेव शेष ( दोष ) इति चेतत्तन्न किं प्रमाणम् । न प्रत्यक्षम्-तस्येश्वरविपयेSप्रमाणत्वात् । नाप्यनुमानम्-ईश्वरासिद्धर्मिणं शास्त्रैकसाधिगम्यमभ्युपेत्य तत्व्वातद्र्यस्य दोषपत्वमनुमीयत उता-नम्युपगम्य । अनभ्युपगमे हेतोराश्रयासिद्धिः अभ्युपगमे धर्मिग्राहकेण शास्त्रेण तस्य गुणत्वेन प्रतिपन्नत्वात्काङ्क्ष्यापादितत्वम् । दिक्पूर्वं-

ककृतिमत्त्वेन सालभञ्जिकाविलक्षणतया कर्तृत्वान्न शास्त्रानर्थक्यम् । प्रवर्तकज्ञानचिकीर्षोत्यादिकत्वेन साफल्यात्कालादिवलसाधारणकृतिहेतो-रीश्वरस्य न वैपम्यादिप्रसक्ति: । उक्तं च भगवता पराशरेण-निमित्तमात्र-ञमेवासौ सृज्यानां सर्गकर्मणि । निमित्तमात्रं साधारणमात्रमित्यर्थ: । गीतं च भगवतादपि-तस्य कर्तारमपि मां विद्धि प्रकृतिं कर्तारमव्ययमिति । साधारणकर्तारं हि न दृष्टं असाधारणकर्तारं न विद्धि इति तस्यार्थ: । उक्तं च व्यासोयै:-

वैपष्यं यावता न स्वाद्विधानप्रतिषेधयो: । नियतत्ववश्रुतेष्टावान्सकोचो न त्वतः पर: ॥

च्याधिष्ठातृत्वं न परमात्मयत्तत्वामिति पूर्वपक्षे प्राप्त उच्यते-'ज्योतिरीदयाधिष्ठानं तु तदामनानात्' 'प्राणवता शब्दात्' [ बृ० सू० २।४।१४।१५ ] प्राणवता जीवेन सह ज्योतिरादीनामन्यादिदेवतानां यत्स्थानाविषयमाधि-

ष्ठानं जीवादन्यादिदेवताभिश्र क्रियमाणं प्राणकर्मकाधिष्ठानं तदामन-नात्तस्य परमात्मन आमननात्संकल्पादेव भवति । योड्यौ तिष्ठन्नग्रे-नतरौ यमग्रिं वेद यस्याग्रे: शरीरं योडग्रिमनतरौ यमति [ बृ०३ । ७ । ५ ] य आत्मनि तिष्ठन्नित्यादिश्रुतात् । तस्य च नियतत्वात्सर्वैषां परमा-

त्माधिष्ठितत्वस्य यावत्स्वरूपमाविर्भावि ति स्थितम् ।। २३ ।।

इति बृहदारण्यकोपनिषत्काशिकायां तृतीयाध्यायस्य सप्तमं ब्राह्मणम् ।। ७ ।।

प्रकृतमनुसराम:-

अथ ह वाचक्नव्युवाच ।

अन्तर्यामिताह्यणे प्रसिद्धमहाविदुषालके याज्ञवल्क्येन पराजिते सर्वेषां ब्राह्मणानामेवमेव पराजयो भविष्यतीति मन्यमानागार्गी 'माडति-

प्राक्षींरामू मूर्धा व्यपसत्: ' [ बृ० ३ । ६ । १ ] इति याज्ञवल्क्यस्य प्राक्षींरामू ते मूर्धा व्यपसत्‌' [ बृ० ३ । ६ । १ ] इति ब्राह्मणानुज्ञां प्राप्य पुनः प्रभुकामाडनुज्ञा-दानाय ब्राह्मणानुवाचेत्यर्थः ।

प्रक्ष्यामि तौ चेत्मे वक्ष्यति न जानु युष्माकमिमं कश्चिद्ब्राह्मणो जेतिति । हे भगवन्तो ब्राह्मणा इमं याज्ञवल्क्यं प्रक्ष्यद्वयं प्रक्ष्यामि तस्य चेदुत्तरं याज्ञवल्क्यो वक्ष्यति तद्रेमं याज्ञवल्क्यं युष्माकं मध्ये व्रह्मोचं ब्रह्म-वादं प्रति जेता कोडपि नास्ति ब्रह्मोच्यम् । 'वदः इुपि क्यप्च' [ पा० सू० ३ । १ । १०६ ] इति क्यप् ।

इत्येवमुक्ता ब्राह्मणा आहुः—

पृच्छ गार्गीति ॥ ९ ॥

सा होवाचाहं वै त्वा याज्ञवल्क्य यथा काशयो वा वैदेहो वेधपुत्र उज्जयं धनुरधिज्यं ऋतवा द्वौ वाणवन्तौ सपल्नातिव्याधिनौ हस्ते ऋत्वोपनिष्ठ-देवेमेवाहं त्वा द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यामुपोदस्थां तौ मे बूूहि ।

काशीदेशमवो विदेहदेशमवो वा शूरवंश्य उत्कृटज्यं धनुः पुनर्-धिज्यं कृत्वा द्वौ बाणवन्तौ बाणशब्देन शराग्ये यः खण्डः सोऽमिधीयते सपल्नातिव्याधिनौ सपल्नात्यनतव्यधनशीलौ शरौ हस्ते गृहीत्वा सपल्नस-मिपं गच्छति एवमेवाहं द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यामुपास्थितास्मि । उपोदस्थाम् । गूहू । गातिस्थादुपपद्मूः' [पा०सू० २ । ४ । ७७ ] इति लुक् ।

तौ मे बूूहि ।

एवमुक्त आह याज्ञवल्क्यः—

पृच्छ गार्गीति ।

सा होवाच यदूदृशं याज्ञवल्क्य दिवो यदवा-कृपथिच्या यदन्तरा यावापृथिव्यो इमे

यज्ञूं च भवच भविष्यच्चेत्याचक्षते कस्मिं- स्तदोतं च प्रोतं चेति ॥ ३ ॥

दिवो यदूदूर्ध्वं घुलोकादूदूर्ध्वं लोकजातं पृथिव्याश्राधस्तनं यदृद्रस्तुजातं द्यावापृथिव्योर्न्तरालवर्ति कालत्रयपरिच्छिन्नं यद्र्स्तुजातमेतत्सवं कुत्र वा दीर्घान्तरियुक्तमुदृतोत्र प्रोतं चेति । यदर्था इति पाण्डवध्य-मेवार्थः ॥ ३ ॥

स होवाच यदूदूर्ध्वं गार्गि दिवो यदाक्ष- थिव्या यदन्तरा यावापृथिवी इमे भूतं च भवच भाविष्यच्चेत्याचक्षत आकाशे तदोतं च प्रोतं चेति ॥ ४ ॥

आकाशशब्देन न वायुमदम्बरं गृह्यते तस्य सर्वविकाराश्रयत्वात्-वात् । किं तु आकारुताकाशः एतच्च ' क्षरमम्बरान्तधृतेः ' [ व्र० सू० १।३।४० ] इत्यचापि स्थितम् ॥ ४ ॥

स होवाच नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्य यो म एतं व्यवोचोडपरस्मै धारयस्वेति । यस्त्वं म एतं व्यवोच उत्कवानसि तस्मै ते नमोडस्तु । अपरस्मै द्विती- यप्रश्नायावधानं कुरु । स होवाच—

पृच्छ गार्गीति ॥ ५ ॥

सा होवाच यदूदूर्ध्वं याज्ञवल्क्य दिवो यद्वाक्पृथिव्या यदन्तरा यावापृथिवी इमे यज्ञूं च भवच भाविष्य- चेत्याचक्षते कस्मिंस्तदोतं च प्रोतं चेति ॥ ६ ॥ स होवाच यदूदूर्ध्वं गार्गि दिवो यद्वाक्पृथिव्या यदन्तरा यावापृथिवी इमे यज्ञूं च भवच भावि- ष्यच्चेत्याचक्षत आकाश एव तदोतं च प्रोतं चेति । आकाश उत्त इति शेषः ।

आट्मन् त्रैक्ष्णम् ८ बृहदारण्यकोपनिषत् ।

कस्मिन्मु खल्वाकाश ओतश्व प्रोतोऽथेति ॥ ७ ॥

सोऽय्याकृत आकाशः किमाश्रित इत्यर्थः ॥ ७ ॥

स होवाचेतदे तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा आहुर्वदन्त्यस्थूलमणवहस्वमदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोवागमनोडतेजस्कमप्राणममुखममात्रमनन्तरमवाहं न तद्र्शाति किंचन न तद्र्शाति कश्रन ॥ ८ ॥

हे गार्गि तदेतत्सर्वमूपनिषत्सु प्रसिद्धम् । अश्नुत इति वा न क्षरतीति वाडक्षरं वह ब्राह्मणा ब्रह्मविदोऽभिवन्दति । अत्र ब्राह्मणाभिवद्रनकथनेन नाहं किंचिदिद्रप्रतिपत्त्रं वक्ष्यामीति हृदयम्र । अस्थूलं स्थूलाद्विदिन्रम् । ताहिं किमणित्व्याऽड्रह—अणणवति । ताहिं हस्स्वमित्यत आह—अहसस्वमिति । किं तहिं दीर्घमित्यत्राड्रह—अदीर्घमिति । एवमुत्तरत्रापि हृद्यम् । अमात्रं मातृछन्द्रियाणि । यथा मातृ परिच्छेदस्तद्रहितमित्यर्थः । अनन्तरमवाङ्ङम् । स्वाव्याप्तदेशगून्यमित्यर्थः । न तद्र्शाति किंचन । तद्रक्षरं कर्तु किंचिदपि नाश्रयाति । अवाप्तकामतथा मक्ष्यनिरपेक्षमित्यर्थः । इ तत्स्वर्य न कस्यापि मक्ष्यमित्याह—न तद्र्शाति कश्रनेति । तद्रह कर्‌म ॥ ८ ॥

एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृताव तिष्ठत एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ विधृताव तिष्ठतः ।

वैशब्द्रोऽवधारणे । प्रशासने आज्ञाचक्षे(सच्चे) । सूर्याचन्द्रमसौ । द्युताद्वन्द्रमसौ इति पूर्वपदस्याऽडडनद्रू । विधृतौ विशेषण धृतौ तिष्ठतः । प्रकृष्टं शासनं कार्चिद्रप्रतिहतत्वमेव शासनस्य प्रकर्षः । ततश्र सर्वविषयकं शासनमिति फलठति । ‘प्रशासितारं सर्वेषाम्‌’ इति प्रमाणानुसारात् । ततश्र सर्वविषयकशासनाधीनद्यावाप्रिथिव्यादिधारणवस्त्वर्थ इति पर्यवस्यति । अत्र प्रधानस्य जगद्वारकर्त्वेऽपि शासनाधीनधारकर्त्वेऽपि प्रशासनशब्द्रितसर्वविषयकशासनाधीनधारकर्त्वाभावा-जीवस्य प्रशासनाधीनयर्त्किंचिद्वारकर्त्वेऽपि प्रशासनशब्द्रितसर्वविषयकशासनाधीनधारकर्त्वाभाव-

रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेत- [ ३ तृतीयाध्याये-

पाद्यते । इदं च 'सा च च प्रशासनात' '[ बृ० सू० ३ । ८ । ९ ] इति सूत्रे स्पषटम् ।

एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासन गार्गि निमेषा मुहूर्ता अहोरात्राण्यर्धमासा मासा ऋतवः संवत्सरा इति विधूतास्तिष्ठन्ति ।

इतिशब्दः प्रकारवचनः । संवत्सराद ऋतयेन्वाति यत्का: कालविशेषा इत्पर्थः ।

एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासन गार्गि प्राच्यो नद्यः स्यन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः

प्रतीच्योदन्या यां यां च दिशमनु ।

प्रशासन इति सतिसममी । प्राच्यः प्राकप्रवाहाः प्रसिद्धा गङ्गाद्या नद्यः । श्वेतेभ्यो हिमवदादिम्यः पर्वेतेभ्यो लोकोपकाराय स्यन्दन्ते तत्त्वशासनाभावे ताः स्यन्दनाय न प्रभवन्तीति भावः । प्रतीच्यः

प्रतपद्मुस्ताः । अन्या उदीच्यपक्ष नद्यो यां यां दिशमनुप्रस्थितास्ता: सर्वा एतस्य प्रशासन मति स्यन्दन्ते ।

एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासन गार्गि इदंतो मनुष्याः

प्रशंसन्ति यजमानं देवा दर्वीं पितरोऽन्वायत्ता:॥९॥

एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासन निमित्ते इदंतस्तत्कार्या दानं कुर्वंत आज्ञांकर्यबुद्ध्या दानं कुर्वतो जनानन्वायत्ता अनुवशा: सन्तो मनुष्याः प्रशंसन्ति । प्रशासन इत्येतद्यजमाने देवा दर्वीं पितर इत्यान्नापि संबध्यते । अन्वायत्ता इति पदं देवमनुष्यपितृसाधारणम् । द्वितीयान्तपदादानां प्रशं- सन्तीत्यनेनान्वयः । परमात्माज्ञया योगं कुर्वाणमन्वायत्ताः सन्तो देवा: प्रशंसन्ति । परमात्माज्ञया प्रवृत्तं दर्वी होममन्वायत्ता: सन्तः पितरः

प्रशंसन्ति । एकमेव स्वाधीनं व्यवाधीनं । ॥ ९ ॥

यो वा ह एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाडस्मिल्लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राण्यनन्तवदेवास्य तद्विपरीतं भवतीति यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाडस्माल्लोकात्येति स कृपणः ।

ब्रह्मज्ञानमनुत्रेण क्रियमाणं होमयज्ञादिकं सर्वं नश्वरत्व-

तद्रूपणः । ब्रह्मज्ञानमनुत्रेण क्रियमाणं होमयज्ञादिकं सर्वं नश्वरत्व-

उसाधनं भवति तज्ज्ञानमनुत्रेण लोकान्तरगतस्यापि शोच्यता भवति ।

तद्र्ज्ञानात्संसारो भवतीति यावत् ।

अथ यो वा एतदक्षरं गार्गि विदित्वास्माल्लोकात्प्रैति स ब्राह्मणः ॥ १० ॥

ब्रह्मविद्याहेतुमविता मुक्त इति यावत्।उकं च भगवता माध्यमिकृतां ' यो वा एतदक्षरं गार्गि ' इत्येतद्वारुकर्वता । यज्ञाज्ञानात्संसारप्राप्तिर्य-ज्ञानाज्ज्ञाततत्त्वप्राप्तिदक्षं परं ब्रह्मोति भावितमू ।

तद् वा एतदक्षरं गार्ग्यदृष्टं श्रोतृमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञातृ ।

अयोगिभिरदृष्टं दृृ रुपादिसाक्षात्कर्तृ श्रोतृ शब्दसाक्षात्कर्तृ मन्तृ मन्तव्यसाक्षात्कर्तृव विज्ञातृ अध्यवसेयसाक्षात्कर्तृ ।

नान्यदतोऽस्ति दृष्टृ नान्यदतोऽस्ति श्रोतृ नान्यदतोऽस्ति मन्तृ नान्यदतोऽस्ति विज्ञातृ ।

अन्त्योऽमिवाह्मणव्याख्यानोक्तरीत्या डत्नापि अन्यशब्दस्य तत्सहशपरत्वमेव । यथा चोक्तमेव मूर्तिरिनान्य इत्युक्ते तत्सहशमूर्तिनिषेधपरत्वमेविहाप्यदृष्टत्वादिविशेषणैः तत्साम्यधिकनिषेधपरत्वमेविहाप्यदृष्टत्वादिविशेषणैः तत्साम्यधिकनिषेधपरतयैव युक्तत्वादुपसंहरति—

एतस्मिन्नु सत्त्वक्षरे गार्ग्योकाश ओतश्च प्रोतश्च ॥ ११ ॥

सा होवाच ब्राह्मणा भगवतस्तदेव बहु मन्येध्वं यदस्माद्याज्ञवल्क्य-जन्मस्कारं कृत्वा मुच्येध्वामिति यन्मुक्ता भवतेति यावदित्यर्थः । न च कदाचिदृश्य पराजयः शङ्कनीयः । नमस्कारं कृत्वाडस्मान्मुक्ता भवतेत्यर्थः ।

रङ्जरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेतान्- [ ३ तृतीयाध्याये-

नवै जातु युष्माकमिमं कश्चिदृह्लोयं जेतेति ।

युष्माकमिमं मध्य इमं याज्ञवल्क्यं कश्चिदपि न द्वचादं प्रति जेता नास्तीत्पर्थः ।

ततों ह वाचक्नव्युपरराम ॥ १२ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि तृतीयाध्यायस्य-

पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥

इदं च नाह्मणं समन्व्याध्याये तृतीयपादे चिन्तितम् । ' एतद्े तद्-

क्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्ति ' इत्यक्षरशब्दितं प्रधानमेव । ' अक्ष-

'अक्षरं ह वै गार्ग्योमिवदन्ति' [ मु० २ । १ । २ ] इत्यादावक्षरशब्दस्य प्रधानेऽ-

रात्परतः परः ' [ मु० २ । १ । २ ] इत्यादावक्षरशब्दस्य प्रधानेऽ-

प्रयोगः, अस्थूलत्वादिनिरूपणां च स्थूलत्वादिप्रसक्तिमत्यचेतने सामस्त्याद्

स्यात् । ' कास्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतम् ' इत्याकाशाधारतयाप्रक्श-

स्याङ्काशोपादानतया तदाधारभूतप्रधानविषयतौचित्याच्चेत्येवं प्राप्ते

उच्यते- ' अक्षरमम्बरान्तधृतेः ' [ बृ० सू० १ । ३ । १० ] अक्षरं

उच्यते । 'कास्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतम्' [ बृ० ३ । ८ । ७ ] इत्यत्राङ्काशो न वायुप्रकृतिमूताका-

परं ब्रह्मान्तधृतेः । अम्बरस्याङ्काशस्योतान्तः पारमूतं प्रधानं

शोऽपि त्वच्यादृताकाशः ' यदूर्ध्वं दिवो यदवापृथिव्यो इये यदूतं च भवच्च भविष्यच्चेति चक्षत आकाश एतत् च प्रोतम् च ' [ बृ० ३ । ८ । ७ ] इति कालत्रयवर्तिविकाराधार-

तद्वारकत्वादित्यर्थः । अयं भावः- ' कास्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्व

तयोच्च्यमानत्वस्य मूर्ताकाशोऽसंमवेनाव्याकृताकाश एव संभवान्तस्याः-

प्रोतश्व ' [ बृ० ३ । ८ । ७ ] इति कालत्रयवर्तिविकाराधार-

प्याधारतया निर्देश्यमानसाक्षरं परमेव ब्रह्म भवितुमर्हति । ननु जीव-

स्याचेतनाधृतिसंभवाज्जीव एवाक्षरः किं न स्यादित्यत्रोत्तरम्-

स्याचेतनाधृतिसंभवाज्जीव एवाक्षरः किं न स्यादित्यत्रोत्तरं-

' सा च प्रशासनात् ।' [ बृ० सू० १ । ३ । ११ ] सा चाम्बरान्तधृतिः

' एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः '

' एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः '

[ बृ० ३ । ८ । ९ ] इत्यादिना प्रशासनाधीनाड्त्र श्रूयते । प्रकृष्टं शासनं प्रशा-

सनं शासनस्य प्रकार्श्रासंकुचितसर्वविपयत्वम् । ततश्रासंकुचिताचि-

द्विच्छासनं परमात्मधर्मः । ' अन्यभाव्यवत्त्वेश्श । ' [ बृ० सू० १ ।

३ । १२ ] तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यह्टं द्वृष्ट्रित्यादिनोपविष्यमानेैतराहृष्टत्वे

सति सर्वदृश्ट्वादिहैवेऽपि तस्मिन् परमात्मन्यपकृतिजीवव्यतिरिक्तेश्श परमात्मैवेतिं

सति सर्वदृश्ट्वादिहैवेऽपि तस्मिन् परमात्मन्यपकृतिजीवव्यतिरिक्तेश्श परमात्मैवेतिं

स्थितम् । तथा गुणोपसंहारपादेऽपि 'एतद् वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा आभिवदन्त्यस्थूलमनण्वह्रस्वम् ।' इति निर्दिष्टा अक्षरवह्निसंवन्धिनोऽसूक्ष्मतत्त्वादयः प्रपञ्चप्रत्यनीकारूपा: सर्वकामत्वादिवत्त्वांसु परविद्यायामुपसंहारेऽपि प्रमाणामावात् । ननु स्वरूपनिरूपकाणां सत्यत्वादिज्ञानत्वादिर्माणां सर्वविद्योपसंहारस्य 'आनन्दादयः प्रधा-

नस्य' [ बृ० सू० ३ । ३ । ३२ ] इत्यधिकरणसिद्धान्तप्रसङ्गदेवास्यलू-

त्पादिकं किं न स्यादिति चेन्न । सत्यत्वादिमन्तरेण ब्रह्मास्वरूपस्यैव प्रत्येतुमशक्यतया सत्यत्वादे: सर्वविद्योपसंहारेऽप्यसूक्ष्मतत्वादीनाममाव-

द्योपसंहारे प्रमाणामावादिति प्राप्त उच्यते—'अक्षराधियास्वरेष: ' संग्रहणं कर्तव्यम् । कुत:—सामान्यतद्धावाभ्याम् ।' [ बृ० सू० ३ ।

३ । ३३ ] सर्वेऽप्यसनेषूपास्यस्याक्षरब्रह्मणः सामान्यवादसूक्ष्मतत्त्वादीनां ब्रह्मप्रतिपत्तावन्तर्मावाचेत्यर्थः । यथा सत्यत्वादिकमन्तरेण न ब्रह्मस्व-

रूपं प्रतिपत्स्य शक्यं तथाऽस्य स्थूलतत्त्वादिकमन्तरेण जीवावृत्तं ब्रह्मास्वरूपसत्यज्ञानादिवैयेंन प्रतिपत्तुं शक्यम् । सत्यत्वादे: प्रत्यगात्मव्यावृत्तत्वामावात् । स्थूलतवादिहेयानह्नत्वं तु न जीवसाधारणम् । ततशास्त्रस्थूलतवादीनां निषेधरूपतया सत्यादिवाक्य-

जन्यवह्रप्रतीत्युपजीवितवेदपि स्वेतरस्मस्तव्यावृत्तब्रह्मस्वरूपप्रतिपत्तिरस्यैव । 'इयदामननात्', [ बृ० सू० ३ । ३ । ३४ ] आभिमुख्येन मन-

नमामननं ध्यानमिति यावत् । ध्यानाद्द्वैतोध्यानार्थमिदमेवापेक्षिं तु न सर्वकर्तृत्वसर्वकामत्वादिकमपि तेन विनाऽपीतव्यावृत्तेर्बह्स्वरूपास्य प्रत्येतुं शक्यतया न सर्वकर्मत्वादे: सर्वविद्योपसंहारेऽपि तु यज्ञ प्रक-

रणं आनन्दंतच्चैव व्यवतिष्ठते । अस्यूलतवादिकं तु सामध्यंरूपालिङ्गन-

शास्त्रसर्वविद्यानुरुपायि । अत एव हि 'संस्कृतिद्युल्याप्यपि चात:' [ बृ० सू० ३ । ३ । ३३ ] इत्यधिकरणे व्याप्त्यादे: सामध्यवशादल्पाय-

त्वासु न निवेश इत्युक्तम् । तत्र हि 'ब्रह्म जेष्टा वीर्याणि संमृता'नि ब्रह्माग्रे जयेदं दिवमाततां' 'ब्रह्म मृतानां प्रथमो हि जज्ञे तेनाहंनि ब्रह्मणा स्पर्धितुं क:' इति राणायनीयानां स्विलेषु मन्त्र: श्रूते । अस्य मन्त्र-

स्यायर्मथ:—ब्रह्म ब्रह्मणेत्यर्थ: । वत्पयश्छान्दस: । जेष्टा जेष्टानि । शे:

शोशचन्‍दसीति लोपे नलोपे च रूपम् । वीर्याणी संमृतानि धृतानि ब्रह्मणा बहूनी श्रेष्ठाने वीर्याणी धृतानीत्यर्थः । ब्रह्माणे ज्येष्ठं दिवमाततान तच्‍च ज्येष्ठं ब्रह्माग्न इन्द्रादिजन्मन् प्रागेव दिवं स्वर्गमातततान व्याप्तवान् । किं च ब्रह्म देवानां हि प्रथमो हि जज्ञे देवानामुत्पत्तेः प्रागपि विद्यमानमित्यर्थः । 'तेनाहंते ब्रह्मणा स्पर्धिंतुं कः' तादृशेन ब्रह्मणा कः स्पर्धितुं क्षमत इत्यर्थः । अननु परिच्छेद्यतात्वेन ब्रह्माणि व्यापकत्वादिकथं नस्‍वर्हपोपदेशार्थतामावेनोपासनार्थत्वस्‍तु सिद्धतया स्वप्रकरण उपासनाविध्यश्रवणेनाडSरम्याधीतस्य शुश्रुपणादेः प्रकरणानतरश्रुतविध्यार्थत्वे वक्तव्ये नियामकामावादस्थूलत्वादिवच्‍च सर्वाव्यार्थत्वे प्राप्त उच्यते—'संमृतियुज्याप्यापि चात्' । [ बृ०म०३।१।२३ ]

संमृतियुज्यास्तीति समाहारद्वन्द्वादेकवद्भावः संमारं युज्याप्यं चातः स्थानवशाच्चवातिष्ठते । अल्पस्थानासु दहरशाण्डिल्यादिविद्यामु अल्पत्वगुज्यापकत्वयोग्विरोधाल्लिङ्गादल्पायตนानवरुद्ध विद्यास्वेव व्यवतिष्ठते । न चैवमल्पायตนासु दहरशाण्डिल्यादिविद्याप्‍तु आनन्त्यस्याप्युपसंहारासंभवेन सत्यज्ञानत्वाननद्वादेः सर्वविद्यानुपायित्वस्याSSदयः प्रधानस्यैवकरणासिद्धत्वस्‍व विरोधः स्वादिति वाच्यम् । स्वाभाविकाननत्पस्यौपाधिकाल्यातनस्य चानुसंधाने विरोधामावात् । इह च युपरिच्छेद्यनतरूपद्युज्यापकत्वस्य च हृदयाल्पायतनावाच्छछत्वस्य चोआपिक्तया परस्य विरुद्धौपाधिकपरिणाद्दयानुसंधानविरोधादिति हि तत्र स्थितम् । प्रकृतमनुसरामः ॥ १२ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्‌व्याख्याकाशिकायां तृतीयाध्यायस्याष्टमं ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥

अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ ।

शकलस्यापत्‍यं शाकल्यः । विदग्धः समर्थोSन्य इति यावत् ।

किंसंस्याकादेव इत्यर्थः ।

स हेतयैव निविदा प्रतिपेदे । स याज्ञवल्क्य एतया वाक्‍यमाणचैव निविदा देवतासंख्यां प्रतिपेदे प्रत्यपादृयदुक्तवानिति यावत् ।

तदेव व्याकरोति—

यावन्तो वैश्वदेवस्य निवियुञ्ज्यन्ते ।

वैश्वदेवस्य शस्त्रस्य निविदि निविद्यां वैश्वदेवशस्त्रे शस्यमानदेवता-संख्यावाचकपदयुक्तमन्त्रविशेष: । तस्यां निविदि यावन्तो देवाः श्रीयन्ते तावन्तो देवाः इत्यर्थ: ।

किंचनतत्नोच्यन्त इत्यत्रैSSह—

त्रयश्र्च श्री च शता ।

त्रयश्र्च श्रीणी शतानীত्थर्थ: । 'सुपां सुलूकू' इत्यादिना पूर्वसवर्णा-देश: । उपधिका त्रिशततीर्थ: ।

त्रयश्र्च श्री च सहस्रेति ।

उपधिका त्रिसहस्रीति यावत् ।

उत्तमड्नी करोति—

ओमिति होवाच ।

विदृग्भ इति शेष: । भवत्पेवं स्थूलदृशा, सूक्ष्ममदृशा तु पृच्छति—

कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।

किंसंख्याका देवा इत्यर्थ: ।

उत्तरम्—

त्रयस्त्रिशादिति ।

अड्नी करोति—

ओमिति होवाच ।

पुनरपि शिष्यमुखृदृशा पृच्छति—

कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति ।

उत्तरमाह—

षडिति ।

अभ्युपगच्छति—

ओमिति होवाच ।

एवमुत्तरत्रापि वृत्तव्यम् ।

कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति त्रय इत्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येति द्वादश्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येत्यध्यर्ध इत्योमिति होवाच कत्येव देवा याज्ञवल्क्येत्येक इत्योमिति होवाच ।

एवं द्वादशसंख्यां देवतासंख्याविकल्पकाश्चतुःसंख्या पुष्टिं संख्यास्वरूप पृच्छति-

कतमे च ते त्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्रेति ॥ १ ॥

कतमे च ते त्रयश्च त्री च शता

स होवाच महिमान एवैषामते त्रयस्त्रिंशन्नेव देवा इति ।

त्रयस्त्रिंशतो देवानामते त्रिशताधिकत्रिसहस्रमेदा महिमान एवंगुण-

मूता इत्यर्थः । तथैव व्यासार्यः 'विरोधः कर्मणि' [बृ० सू० १ । ३ । २७] इति सूत्र उक्तम् । तस्मात्त्रयस्त्रिंशदेव देवा इति ।

पृच्छति-

कतमे ते त्रयस्त्रिंशदेवात् ।

उत्तरम्— अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशाडडदित्यास्‍त एक-

त्रिशदिन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशश्शोति॥ २ ॥

त्रिशदिन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च त्रयस्त्रिंशश्शोति

त्रयस्त्रिंशत्: पूरणावित्यर्थः ॥ २ ॥

पूरणावित्यर्थः

पृच्छति—

कतमे वसव इति ।

उत्तरम्—

अष्टौ वसव इत्युक्ता वसवः क इत्यर्थः ।

अग्निश्च पृथिवी च वायुश्शान्तरिक्षं चाडडदित्यश्‍च

दौश्‍चन्द्रमा नक्षत्राणि चैते वसव एतेषु

हीदं सर्वं हितोमिति तस्माद्वसव इति ॥ ३ ॥

यस्मादग्न्यादिषु सर्वं वसुशब्दवाच्यं धनं हितोमिति तस्माद्वसव इत्युच्यन्त इत्यर्थः । आग्निपृथिव्यादिशब्दास्तत्तदिमानिदेवतापरा इति

वृहव्यम् ॥ ३ ॥

कतमे रुद्रा इति दशमे पुरुपे प्राणा आत्मैकादशः ।

ज्ञानकर्मेन्द्रियाणि दश पुरुषस्यानि दशमे इत्यर्थः । दशमे पुरुप इति पाठे स्पष्टोऽर्थः । एकादशं मनः ।

ते यदाडस्माच्छरीरान्मर्त्यादुत्कामन्त्यथ रोदयन्ति तद्यद्रोदयन्ति तस्मादुद्रा इते ॥ ४ ॥

मरणधर्मकाच्छरीरादुत्कामन्तः प्राणा इ्रियमााणं पुरुषं रोदयन्तीति रुद्रा इत्यर्थः ।

कतम आदित्या इति द्वादश वै मासाः संवत्सरस्पैत आदित्या एते हीदं सर्वमाददान यन्ति ते यदिदं सर्वमाददान यन्ति तस्मादादित्या इति॥५॥

ते हि मासा इदंसुत्पत्तिमतां जीचितमाददान अपहरन्तो यन्ति. तस्मादादित्या इत्यर्थः ।

कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति कतमः प्रजापतिरिति स्तनयित्नुरित्येन्द्रो यज्ञः प्रजापतिरिति रिति कतमो यज्ञ इति पशव इति ॥ ६ ॥

यज्ञसाधनत्वात्पशाव एव यज्ञ इत्युच्यते ।

कतमे षडित्यामिश्रौ पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चाऽऽडदि-नाक्षत्राणि चैते षडते हीदं सर्वं षडिति ॥ ७ ॥

इदं सर्वमेते घटेवेत्यर्थः ।

कतमे ते त्रयो देवा इतीम एव त्रयो लोका एषु हीमे सर्वे देवा इति ।

सर्वदेवाग्रयत्वात्नय एव लोका देवा इत्यर्थः ।

कतमौ तौ द्वौ देवावित्यत्रं चैव प्राणश्चैति कतमोडध्यर्थ इति योडयं पतत इति ॥ ८ ॥

तदाहुर्यदयमेक एवैव पवतेsथ कथं मध्यर्ध इति । यचस्मादयं वायुरेक एव पवते तत्कथमध्यर्ध इति शङ्कायामहुरित्यर्थः । यस्मादिति सर्वमध्यार्घोतेनाध्यर्ध इति । ऋधु वृद्धौ । अधिकवृद्धिं यस्मादिति प्रापं तेनाध्यर्ध इति उच्यतेत्यर्थः ।

कतम एको देव इति प्राण इति । ननु प्राणः पवमानपर्यायः स चाध्यर्ध इति कथमुक्त इत्यत्राडSह- स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते ॥ ९ ॥

प्राणशब्देन तु ब्रह्मैवोच्यत इत्यर्थः । ततश्र ब्रह्मणो महिमानः सर्वे देवा इति पर्यवसितोsध्यर्धः ॥ ९ ॥

पृथिव्येव यस्याडSयतनमग्रिलोंको मनो- ज्योतिरों वै तं पुरुषं विदात्सर्वस्याडSत्मनः परायणंs वै वेदिता स्यात् । याज्ञवल्क्य ।

आयतनमाधारः शरीरामिति यावत् । लोको लोकयतेनेति लोको दर्श- साधनमित्यर्थः । अग्निना परयति । मनोज्योति: । मनः एव ज्योति: संकल्पविकल्पादिकार्यकारि यस्म स मनोज्योति: । पृथिव्यायतनकत्वे- नाशिर्शनकत्वेन मनसा संकल्पयितुंवेन धातव्य इति प्रकाशस्य फल- तार्थः । ईडश: परमात्मा पृथिव्यायतनत्वादिना ज्ञातव्य इति यो ज्ञाता स एवं ज्ञातो यज्ञवल्क्य इत्यर्थः ।

यमात्म य एवायं शारीरः पुरुषः स एषः । वैशब्द एवार्थः । अहं सर्वस्याऽSत्मनः परायणं दिनोपास्यं यं त्वं वदसि तमहं जानाम्येव । कोsसावित्यत्राऽSह- यद्वा_

एवायं शारीरः पुरुषः पररूप इति । शारीरो जीवस्तदन्तर्यामीति यावत् । यद्वा_

शारीरो जगच्छरीरकः । ततश्र जगच्छरीरकत्वाविशिष्टः सर्वात्मपरायणमूलः पुरुषशब्दितः परमात्मा पृथिव्यायतनत्वादिना ध्यातव्यः । एवं तस्योत्तरमुक्त्वाडस्मिन्नुपये दृश्यं विशेषणान्तरं स्वयं पृच्छति—

वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति । किंसंज्ञादिविशिष्टा तस्य प्रतिष्ठायतनत्ववेदितुरुपास्या देवता का ध्यातव्येत्यर्थः ।

उत्तरमाह— अमृतमिति होवाच ॥ १० ॥

अमृतामितिसंज्ञादिविशिष्टा ध्यातव्येत्यर्थः । 'स त आत्माडनतर्यमृतः' इत्यन्तर्यामिणो वेदनादिति दृष्टच्यम् । यद्वा वदैव शाकल्य वदैव पृच्छैव तमष्टकं तत्सवं पृच्छेत्यर्थः । तस्य का देवतेति शाकल्यप्रश्नः । एवमुत्तरमपि दृष्टव्यम् ॥ १० ॥

काम एव यस्माड्डयतनं हृदयं लोको मनोज्यो-तिर्यों वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्याडडत्मनः परायणं स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं सर्वस्याडडत्मनः परायणं यमात्थ य एवं कामयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति द्वितीय इति होवाच ॥ ११ ॥

छीशरीरकत्वा ध्यातव्येत्यर्थः ॥ ११ ॥ रूपाणयव यस्माड्डयतनं चक्षुर्लोको मनोज्योतिर्यों वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्याडडत्मनः परायणं स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं सर्वस्याडडत्मनः परायणं यमात्थ य एवासावादित्ये पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति सत्यमिति होवाच॥१२॥

' तद्यत्सत्यमसो स आदित्यो य एष एव तस्मिन्मण्डले पुरुषः ' इति श्रुतेरिति भावः ॥ १२ ॥

आकाश एव यस्माड्डयतनं श्रोत्रं लोको मनोज्योतिर्यों वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्याडडत्मनः परायणं स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्याडडत्मनः परायणं यमात्थ य एवायं श्रोत्रः प्रातिश्रुत्कः पुरुषः । श्रोत्रानुभूयमानः । प्रातिश्रुत्कः प्रतिध्वनिविशिष्टः पुरुषः श्रोत्रानुभूयमानश्च परमात्मनः प्रतिध्वनिद्धारा द्रष्टव्यम् । स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति दिश इति होवाच॥ १३ ॥

तम एव यस्माड्डयतनं हृदयं लोको मनोज्योतिर्यों वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्याडडत्मनः परायणं स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुपषं सर्वस्याडडत्मनः परायणं यमात्थ यमेवायं छायामयः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति मृत्युुरिति होवाच ॥ १४ ॥

बालाक्यजाताश्र्रसंवादे 'छायापुरुषे मृत्युुरिति वा अहमेतमुपासे' इति दर्शानादिति भावः ॥ १४ ॥

रूपाप्येव यस्माड्डयतनं चक्षुर्लोको मनोज्योतिर्यों वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्याडडत्मनः परायणं स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्याडडत्मनः परायणं यमात्थ य एवायमारादर्शः पुरुषः स एष वदैव शाकल्य तस्य का देवतेत्यसुरिति होवाच ॥ १५ ॥

बालाकिब्राह्मणे प्रातिश्रुत्कपुरुषेऽसुत्वमुक्तं त्वादृशपुरुषेऽसुत्वं तन्नाडडदर्शपुरुषे रोचिष्णुत्वमुक्तं विधाभेदसंभवादिति दृष्टव्यम् । इयां-

स्तु विशेष:-बालाकित्राह्मणे ब्रह्मालिङ्गत्वामावाच्चतत्यपुरुषशब्दो न ब्रह्मपर्यन्त इह तु सर्वात्मपरायणत्वादिहुपपन्थालिङ्गाद्ब्रह्मपर्यन्त इति विवेकः । केचित्तु बालाकित्राह्मण इव पुरुषशब्दानां ब्रह्मपर्यन्ततत्वमपि नाम्युपगच्छन्ति[इति] उमयथाडपि न विरोधः ॥ १५ ॥

आप एव यस्याड्डयतनं हृदयं लोको मनोज्यो-तिर्यों वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्याडडत्मनः परायणं स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषः सर्वस्याडडत्मनः परायणं यमात्थ य एवायं पुरुषः स एष वेदैव शाकल्य तस्य का देवतेति वरुण इति होवाच ॥ १६ ॥

रेत एव यस्याड्डयतनं हृदयं लोको मनोज्यो-तिर्यों वै तं पुरुषं विद्यात्सर्वस्याडडत्मनः परायणं स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य वेद वा अहं तं पुरुषः सर्वस्याडडत्मनः परायणं यमात्थ य एवायं पुत्रनयः पुरुषः स एष वेदैव शाकल्य तस्य का देवतेति प्रजापतिरिति होवाच ॥ १७ ॥

उक्ताटपुरुषेषु मनोज्योतिषुं सर्वत्रानुगतं । आयतनानां लोकानां धर्माणां च मेदः ॥ १७ ॥

एवं प्रतिवादकुपितयाज्ञवल्क्य आह-शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यस्त्वा स्विदिमे ब्राह्मणा अज्ञारावक्षयणमच्छताः इति ॥ १८ ॥

स्विदिति विकर्के । इमे नूनं ब्राह्मणाः स्वयममीताः सन्तोऽड्कारावक्षय-णमड्कारावक्षीयन्ते गृह्यन्ते येन पात्रेण तद्रारावक्षयणं तज्ञूनं त्वां कृतवन्तो ब्राह्मणाः । त्वं तु न बुद्ध्यस आत्मानं मया दृढममानमित्यपि प्रापः ॥ १८ ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यो यदि कुरुप-पाञ्चालानां ब्राह्मणानत्यवादी: किं ब्रह्म विद्धानिति दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति यदिशो वेत्थ सदेवाः सप्रतिष्ठाः ॥ १९ ॥

अत्यवादीरतुत्त्वानसि स्वयं मीतास्वामङ्कारावक्ष्यपणं कृतवन्त इति किं ब्रह्म विद्धानवमधिक्षिपसि ब्राह्मणानहं विशष्टदधिष्ठातृदेवताश्व तन्मतिष्ठाश्रेत्येवंकारेण जाने ॥ १९ ॥

त्वंप्यहमिव दिशो देवतास्तत्यातिष्ठाश्र यद् वेत्थ तांहि पृच्छामि-किर्देवतोडसि प्राच्यां दिश्यसीति ।

प्राङ्-दिगिष्ठातृस्वेन कां देवतामुपास्स इत्पर्थः । आदित्यदेवत इहते ।

आदित्यो देवता यस्य स आदित्यदेवताः । प्राच्यां दिश्यधिष्ठात्र्यादित्यमहमुपासे ।

उत्तरम्— रूपोष्वति ।

स आदित्यः कस्मिन्न्यतिष्ठित इति चक्षुः-स्थि कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति ।

तत्रोपनिमित्ताह— चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ।

यस्माच्चक्षुपा रूपाणि पश्यति अतश्श्रुतःः स्वविषये प्रतिष्ठितम् । कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति ।

उत्तरम्— हृदय इति होवाच ।

तत्रोपपत्तिमाह—

हृदयेन हि रूपाणि जानाति हृदये

अन्तःकरण एव वासनात्मना प्रतिष्ठितानि भवन्तीत्यर्थः ।

होय रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्ति ।

उक्तमङ्गीकृत्यन्यतयुच्यते—

किं देवतोऽस्यां दिश्यसीति ।

पूर्ववदर्थः । स्याद्भावश्छान्द्रसः । उत्तरमाह —

यमदेवता इति स यमः कश्मिन्न्यप्रतिष्ठित इति यज्ञ

इति कश्मिन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति दक्षिणायामिति

कस्मिन्दु दक्षिणा प्रतिष्ठितेति श्रद्धायामिति यदा

होव श्रद्धतेडथ दक्षिणां ददाति श्रद्धयाः होव

दक्षिणा प्रतिष्ठिता भवति । कस्मिन्दु श्रद्धा प्रतिष्ठितेति हृदय

इति होवाच हृदयेन हि श्रद्धां जानाति हृद्ये होव श्रद्धा

प्रतिष्ठिता भवतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २० ॥

किं देवतोऽस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति वरणदे-

वत इति स वरुणः कश्मिन्न्यप्रतिष्ठित इत्यप-

निषिति कश्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता इति रेत-

सीति कश्मिन्नेतः प्रतिष्ठितामिति हृदय इति ।

तत्रोपपत्तिमाह—

तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुर्हृदयादिव समो हृद्या-

दिव निर्मित इति हृदये होव रेतः प्रतिष्ठितं भवति ।

यस्माज्जातं पितुः प्रतिरूपं पितृसहशासनस्थां पुञ्चं पितृहृदयाद्‌निर्गत

इव वतीते हृद्यान्निर्मित इव वतंतें यं कुमारमित्याहुः ।

इत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २२ ॥

किंदेवतोऽस्यामुदीचीं दिश्यसीति सोमदेवत इति स सोमः कस्मिन्निति इति दीक्षायामिति काम्प्रतिष्ठित इति सत्य इति तस्मादपि दीक्षिनमाहुः सत्यं वदेति सत्ये हि दीक्षा प्रतिष्ठिता इति कस्मिन् सत्यं प्रतिष्ठितामिति हृदये इति हृदयेन हि सत्यं जानाति हृदये हि सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ २३ ॥

किंदेवतोऽस्यां ध्रुवायां दिश्यसीति । स्वर्लोकापेक्षया भूमेर्ध्रुवत्वात्तद्भूमिरुपाडधोगतिद्रुध्रुवेत्युच्यते । अभिदेवत इति सोमद्रिः कस्मिन्नप्रतिष्ठित इति वाचीति कस्मिन्नु वागप्रतिष्ठितोति हृदय इति । एवं सर्वदिग्देवतानां प्रतिष्ठामूतं हृदयं क प्रतिष्ठितमिति पृच्छति-कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितामिति ॥ २४ ॥

अहल्किक इति शाकल्यस्य नामान्तरामिति केचित् । अहल्किक: गणढ: कोपादेव शाकल्यं ब्रूत इति केचित । यत्तदनन्यत्रास्मन्नमन्यासै ।

अहल्किक इति होवाच याज्ञवल्क्यः ।

अस्मदस्माच्छरीरादिस्यर्थः । यद्वाडसच्छब्दः पश्वमीबाहुवचनान्तो दृष्टचः । अस्मदुस्मत्त इत्यर्थः । अस्माच्छरीरादनन्यत्र यत्र काप्येतद्धृदयं प्रतिष्ठितामिति किल मन्यसे ।

तद्ध्येतदन्यत्रास्मत्स्याच्छानो वैनद्यु-र्वपाश्वसि वैनद्विमश्रीराविति ॥ २५ ॥

यदि अस्माच्छरीरादन्वयमन्यत्र गच्छेत्तदेवंदं शरीरं श्वानो मक्षयेयुः पक्षिणो वा छोदयेयुः । तस्मान्मध्येव हृदयं प्रतिष्ठितामित्यर्थः ॥ २५ ॥

कस्मिन्नु त्वं चाड्डात्मा प्रतिष्ठितौ स्थ इति । हृदयप्रतिष्ठाधारमूर्तस्वं चाड्डात्मा चाड्डत्मशब्देनात्र हृद्यमुख्यते । स्थ इति अस्मिन्मध्यमपुरुषाद्विवचनम् । उत्तरम्— प्राण इति ।

प्राणाधीनप्रतिष्ठत्वाज्जीवमनसोरिति भावः । एवमुत्तरत्रापि दृष्टव्यम् । कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इत्यपान इति कास्मिञ्चपानः प्रतिष्ठित इति व्यान इति कास्मिन्छ व्यानः प्रतिष्ठित इत्युदान इति कास्मिन्छुदानः प्रतिष्ठित इति समान इति ।

एवं प्रश्नप्रतिवचनपरम्परायां प्राप्तायां तूष्णींमूते शाकल्ये समानप्रतिष्ठाधारप्रश्नामावत्तमसौ न वेत्ति इति निश्चित्य समानप्रतिष्ठाधारं स्वयं पृच्छति— स एष नेति नेत्यात्मा ।

स एष समानप्रतिष्ठाधारसूत् । 'अथात आदेशो नेति नेति' [बृ० २ । ३ । ६] इति निर्देशोऽयमात्मा । ३ । ९ । २६] निर्देशोऽयमात्मा ।

अग्रुह्यो न हि गृह्यते । इन्द्रियग्राहणयोग्यत्वादिन्द्रियेण न गृह्यते । अशीर्यो न हि शीर्यंते । विशरणयोग्यवयवगून्यत्वान्न शीर्यंते ।

असङ्गो न हि सज्जते । निर्लेपत्वात्सापफलं नानुमवतीत्यर्थः । आसितो न व्यथते न रिष्यति ।

पित्रृबन्धने । कर्मबन्धनगुण्यत्वादेव सर्वदेहान्तरारम्भडपि न शोचति न हिंस्यते वेत्यर्थः । एतादृशं समानप्रतिष्ठाधारमूतं मनसि निधायैतं शाकल्यो न वेत्ति इति निश्चित्य पृच्छति— एतान्यष्टावायतनान्यष्टौ लोकाः अष्टौ देवाः

आष्टौ पुरुषाः । स यस्तान्पुरुषान्निरुह्य प्रत्यु-

ह्यात्यक्रामचं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि तं चेनं न विवक्ष्यसि मूर्खा ते व्यक्तिष्यति।

यानि प्रागुक्तानि पृथिव्यादीन्यष्टावायतनान्याद्या अष्टौ लोकाः अभृ-तादृशा अटौ देवाः शारीराद्या अष्टौ पुरुषाः स य एतान्पुरुषान्प्रतिरुह्य प्रत्य-ह्यात्यक्रामत्। अन्र पुरुषानित्युपलक्षणम्। आयतनलोकादीन्यपि [इति] दृष्टव्यम्। एताश्रिरुह्य प्रत्युह्य सम्प्रत्यनिर्‌धारणार्थो निश्चयःः प्रत्यूहः। आय-तनदेवलोकपुरुषान्‌प्रति व्यक्तितर्केण तत्तत्स्वरूपं निर्धार्यं तान्सर्वान्‌योः-त्यक्रामच्य पुरुषः प्रत्याक्रामत्कलककार्यवर्गविलक्षणत्वेन निश्चित[वान्‌] इत्यर्थः। यद्यप्यतिक्रमणकर्तृत्वसौपनिषदात्मगतं निरूहप्रत्याहकतृतंतं च तु पुरुषगतं तथाडपि णर्थगर्भतया ये ऊहायितुं शक्रामादित्युक्तौ न विरोध इति दृष्टव्यम्। ऊहविषयस्य परमात्मन ऊहायितृत्संभावात। अति-क्रमें नामेदं वा परामितिसंश्रायविषये ह्यतिक्रमणं त[स्य] च पर-मात्मकृतंवं संभवति। 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि तं चेनं न वक्ष्यसि' तं सर्वविलक्षणसौपनिषद्मौपनिषदेकगम्यं त्वां पृच्छामि तं चेनं न वक्ष्यसि मूर्खा ते व्यक्तिष्यति शोषोपत्यर्थः। सूत्रितं च भगवता बादरायणेन—'शास्त्रयोनित्वात् ।' [ ब्र० सू० १ । १ । ३ ] इति।

तत्र ह्यधिकरणेऽड्कुरादिकं कर्तृकं कार्यवादित्यनुमानसिद्धे-श्वानुवादितया न वेदान्तवाक्यं तत्र प्रमाणम्। अतो वेदान्तन्यायग्र-न्थानात्मकं मीमांसाशास्त्रमनारमणीयम्। नचेश्वरमनुमानासिद्धमनूद्य वेदान्तैर्जगदुपादानादिकं बोधयतातः शास्त्रमभ्युपादामिति वाच्यम्। कार्यत्वस्योपादानाभिन्नकर्तृक्त्वेन व्याप्त्यादभिन्ननिमित्तोपादानत्वप्रति-पादकवेदान्तवाक्यस्य धर्मिग्राहकानुमानजातीयनिमित्तोपादानभेदग्राह-नुमानवाधितत्वात् वेदान्तवाक्यं ब्रह्माणि प्रमाणमिति प्राप्त उच्यते—' शास्त्रयोनित्वात् ।' [ ब्र० सू० १ । १ । ३ ] शास्त्रं योनिः प्रमाणम्। शास्त्रे योनिः प्रमाणं यस्य।

शास्त्रे योनिः प्रमाणं यस्य। न्तानां प्रामाण्यमस्तीतिस्यर्थः। कार्यत्वेन हेतुना सकृत्कतृत्वसाधने तेनैव हेतुना गुणवत्त्रयवशयक्तृत्वकत्वादेरपि प्रसङ्गादात्मसादादिविपुल-काव्यस्यानेकरत्वक्त्वदर्शनेन क्षित्यादिकार्यस्यापि तथात्वप्रसङ्गाच्चेश्व्रस्य नित्यकृत्स्नुपगमे तद्वद्वारा हेतुमूतयोज्यानेच्छयोरीश्वरेऽसिद्धिप्रसङ्गेन ज्ञानेच्छाप्रयत्नलक्षणगुणत्र्याश्रयेश्वरासिद्धेप्रसङ्गात्। अतः शास्त्रैकस-मधिगम्येश्वरোপादानत्वप्रतिपादकवेदान्तभागस्य नानुपपत्तिः। अत

एव सांख्यपक्षस्याप्रतिष्ठिततर्कमूलत्वेन यथाडभावत्वमेवं कणमक्षाक्षपादक्षपणकृचौद्धपक्षाणां परमाणुकरणात्वपक्षपातिनां शुष्कतर्कमूलत्वाद्द्वैकपरिग्रहगून्यत्वाच्चानादरणीयत्वामिति स्मृतिपादे 'एतद् वैतद् द्वैयाणुकमुत्पद्यते । परस्परसंचुक्षेना|ह्नुत्स्वदृश्यनुच्येपा महद्दीर्घं ह्रस्वं च' [ ब्र० सू० २ । १ । १२ ] इत्यधिकरणे निर्धारितम् । शिष्टा: परिशिष्टास्ते च तेडपरिग्रहाश्व शिष्टापरिग्रहा: । अवशिष्टा वेदिकपरिग्रहगू: काणभुजादिक्षा एतेन सांख्यपक्षदूषणेनैव मुक्त्वेन व्याख्यातात इति सूत्रार्थ: । तथा तर्कपादे परमाणुकरणवादो दूषित: । तत्र हि कारणपक्षस्य युक्तियुक्तयाडडदरणीयत्वमस्तीति पूर्वपक्षे प्राप्त उच्यते—' महद्दीर्घवद् ह्रस्वपरिमण्डलालाभ्याम् ।' [ ब्र० सू० २ । १ । ९ ] परिमाणडल्यपरिमाणाश्रयणेन परस्परयुक्तपरमाणुद्वयेनाणु ह्रस्वं द्वैयाणुकमुत्पद्यते । परस्परसंचुक्षेना|ह्नुत्स्वदृश्यनुच्येपा महद्दीर्घं ह्रस्वं चेत्यसमझसप्रक्रियावादितेराडपि तत्क्रियाडसमझसैव । किं तत्रासामञ्जस्यामिति चेत्—निप्प्रदेशे परमाणौ प्रदेशिकसंयोगासंभवात्संयोगस्याव्याप्तवृत्तित्वनियमात्परस्परसंचुक्तप्रदेशाभावे ततोडधिकपरिमाणकार्यानुपपत्तिप्रसङ्गात् । ' ह्रस्वध्यायी न कर्मातस्तद्भाव:' [ ब्र० सू० २ । १ । १२ ] परिनिष्पाद्यं कर्माहटकारितमिति हि तैरम्युपगम्यते । तत्र न परमाणुसमवेतमहद्ृं क्रियाहेतु: । अचेतनाह्रश्वानाधारत्वात् । नाप्यात्मगतं परमाणुक्रियाहेतु: । व्यधिकरणत्वात् । अतोडृृष्टकारिताच्च कर्मणा परमाणुद्वयसंयोग इति तत्क्रिया न युक्ता । ' समवायाभ्युपगमाच्च साम्यादनवस्थित:' । [ ब्र० सू० २ । १ । १३ ] जातिगुणादिद्विशिष्टप्रतीतिनिर्वाहकतया समवायाभ्युपगमे तन्नुघु पट: समवेत इति समवायविशिष्टप्रतीतिनिर्वाहकतासाम्येन सम्बन्धान्तरस्या|पि सम्बन्धान्तराभ्युपगमे|डनवस्था च स्पात् । ' नित्यमेव च भावात् ।' [ ब्र० सू० २ । १ । १४ ] समवायलक्षणसम्बन्धस्य नित्यं सच्चासच्चन्वधिनोऽरपि नित्यसस्वावस्थंभावेन जगतो नित्यत्वमेव स्पात् । ' रूपादिमस्वाच विपर्ययो दर्शनात् ।' [ ब्र० सू० २ । १ । १५ ] रूपादिमत्त्वाच्च परमाणोस्स्वदृभिमतनित्यत्वाविरवयवत्वाद्दिव्यातिरेक: प्रसज्येत लोके रूपादिमतामनित्यत्वाविदर्शनात् । नन्वेतद्दोषशान्तये रूपादिमत्त्वा एव परमाणव: सन्तु तत्राडडडह—' उपयथा च दोषात्' [ ब्र० सू० २ । १ । १६ ] । कारणगुणपूर्वकत्वाद्वनमते कार्यमुणानां द्वैयाणुकादीनामपि रूपादिमत्त्वानित्यत्वप्रसङ्ग: । ' अपरिग्रहाच्चात्यन्त-

मनपेक्षा' [ व० सू०२ १२ १७ ] वैदिकपरिग्रहग्रन्यात्वाच्च तत्पक्षस्य निःश्रेयसार्थमिष्टत्वपेक्षैन कार्यंत्ति स्थितंम् । ते ह्यर्थवैनाशिका इति हि शिष्टगोष्ठीप्रसिद्धिः । जाठराग्रे: पच्यमानानां मुक्तपित्ताहारौषधरसद्रव्यरूपाणामवयवानां प्रतिक्षणमुपचयापचयवैषम्याद्रव्यविशेषरमापि प्रतिक्षणमुपचयापचयवदन्यानद्ध्वति । यद्यपि शरीरस्य प्रतिक्लमाजपानादपदार्थानां नाम्ना तथापि वृंहभारान्नादिस्वादनाफलम्वेत् घटीयान्न्रोत्क्षेपणैः कूपजलस्येव चान्ते तदर्शनादौकिकं प्रतिक्षणं किंचिदुपचयज्ञानेमस्येव चन्द्रतारकादीनां मुहूर्त्तादिकालव्यवधानेन बहुदेशान्तरप्राप्तिदर्शनात्यतिक्षणं स्वल्पदेशान्तरप्राप्तिज्ञानवदित्यभ्युपगच्छन्ति प्रतिक्षणमवयवाभिः स्थाननपूरणादिभिरभूगोलकस्य नद्यजलसंरगस्य शीकरोत्पत्तेनैः समुद्रस्य चोपचयापचयतः क्षाणिकत्वमस्युपगच्छन्ति अतस्तेऽर्थवैनाशिका । बौद्ध्रास्तु सर्वस्य प्रपञ्चस्य क्षाणिकत्वमस्युपगच्छन्ति सर्ववैनाशिका इति हि वैनाशिकानां व्यवहारः । अतो वैनाशिकत्वपरमाणुकारणवादित्वसाम्यादेव काणादमतप्रतिषेधानन्तरं बौद्धमतं प्रतिक्षिप्तुं प्रकृते ' तदभावः ' [ व० सू० २ २ १८ ] इत्यादिना । तत्र हि खरस्वहेतुषणेरणस्वभावैः परमाणुभिः पृथिव्यादिमूतलक्षणः संचार उत्पद्यते । पृथिव्यादिभिमूर्तैः शरीरेंद्रियविषयसंचातलक्षणः समुदाय उत्पद्यते इति हि तेभां प्रक्रिया । तत्राणुहेतुके पृथिव्यादिमूतात्मकसमुदाये मूर्तहेतुके च शरीरेंद्रियाविलक्षणमूर्तिसमुदाये च सति जगदात्मसमुदायोत्पत्तिरनुपपद्यते सर्वेषां क्षाणिकत्वाभ्युपगमेन यावत्संधातभावापन्न्यवस्थासंभवात । इतरतरप्रत्ययवादुपपत्ते(यत्) मि(इ)ति चेत्न्र ' उत्पत्तिमात्रनिमित्तत्वात् ' [ व० सू० २ २ १९ ] । यद्यपि सर्वे पदार्थाः क्षाणिकास्तथाऽस्य विद्यादीनामितरतरकारणत्वादुपपत्त्यते शोकयात्रा । ते चाविद्याद्योड्विद्यावासंसकारो विज्ञानं नाम रूपं पडायतनं स्पष्टो वेदनां तृष्णोपादानं मवो जातिजरामरणं शोकः परिदेवनां दुःखं दर्म्नस्तेत्येवंजातीयका इतरतरहेतुकाः सङ्गते समयेऽभ्युपगम्यन्ते । अविद्या क्षाणिककार्यदुःखध्वंसन्येपु स्थापयिनित्यसुखवस्तुबुद्धिः । ततो रागद्वेषमोहधर्माधर्मसंस्कारः । संस्कारवशाज्जीविष्य मिताशयद्रव्ये वृष्टिलामो विज्ञानम् । विज्ञानसंघात्तर्मेंद्रियवस्यस्य कललपेऽस्याकारेणामिव्यक्तिनाम् रूपम् । तदभिव्यक्तिक्रमेण पडिन्द्रिय

यतनशरीरनिष्पत्तेः षडायतनम् । निवृत्तशरीरेऽनिद्रियस्य गर्भंगतविषयेंद्रियसंर्गजं ज्ञानं स्पर्शः । तत्रैमित्तिसुखदुःखे वेदना । स्वदुःस्वप्रातिप्रिहारार्था विषयोपादानेच्छा तृष्णा । तथा विषयेषु प्रवृत्तिरुपादानम् । ततः क्रमेण गर्भाष्टिक्रमं भवः । निर्गतस्य मनुष्यत्वादिजात्यभिमानो जातिः । क्रममाविनी जरामरणे प्रसिद्धे । ध्रियमाणस्य पुत्रकलत्रादिमिष्यादान्तदार्ः शोकः । तदुत्थः प्रहर्षः परिदेवना मरणकेशो दुःखम् । मानसं डुःसं दैर्मनस्यम् । एतेषामितरतरहेतुत्वस्यामुवसिद्धत्वादुपपघते लोकयात्रेति चेत् । 'संघातभावानिमित्तत्वात्' । अस्थिरेऽपु स्थिरत्वबुद्धिरुपाविद्याश्रयस्य कस्याचित्स्थिरस्य भावेन संघातहेतुमावस्तद्ववस्थ एव । 'उत्तरोत्पादे च पूर्वानिरोधात्' [बृ० सू० २।२।२१] । बौद्धमते वस्तुतः कालो नास्ति उदयन्नेव स्वरस्मुद्रो घटादिः क्षणपरिकलपनमात्रनिमित्तं भवति स च घटादिः स्वोदयविनाशपरिकलिप्तक्षणवत्त्वात्क्षणिकोऽपि भवति । वस्तुतः स्वच्यतिरिक्तक्षणामावात्स्वयमेव क्षणो भवतीति हि तेषां प्रक्रियां । ततस्तु पूर्वघटक्षणस्योत्तरक्षणोत्पत्तिकालेsसत्सत्लद्देतुत्वं न संमवति । असतोऽपि हेतुत्वेऽतिप्रसङ्गात् । असत्योऽपि कारणे कार्यस्योत्पत्तावधिपतिसहकार्यलम्बनसमनन्तरप्रत्याश्रयत्वाराश्रितचैत्तोत्पत्तिहेतव इति बौद्धानां प्रतीज्याया उपरोधप्रसङ्गः । अधिपतिरिन्द्रियं तद्विज्ञानस्य रुपादिपु पञ्चसु एकैकमात्राविषयत्वेनियामकम् । लोकेऽधिपतिरुच्यते । स हकारि आलोकादिकम् । आलम्बनं घटादिविषयः । समनन्तरप्रत्ययः पूर्वज्ञानम् । एतैश्च रूपादिहेतुभिस्तुभिश्रितत्वादितस्य ज्ञानस्य चैत्तशब्दितानां चित्तामिन्नसुखादीनां चोत्पत्तिरिति हि तेषां प्रतिज्ञा सा प्रतिज्ञा हीयेत । यदि पूर्वक्षणवर्त्ति विषयस्य न स्यात्तदा कारणत्वं हीयेतोत्तरक्षणवर्त्तित्वामावे च वर्तमानत्वग्राहिहेतुप्रत्यक्षविषयत्वं न स्यादता क्षणद्वयवर्तित्वंस्यैतद्यमिति क्षणिकत्वविरोधः । यद्येतहोसपरिजहोष्या कारणघटकणस्यापि कार्यक्षणोत्पत्तिदशायां सत्त्वमभ्युपगम्यते तदा घटक्षणद्र्यौगपद्यप्रसङ्ग इत्यर्थः । 'प्रतिसंख्याप्रतिसंख्यानिरोधाप्राप्तिरविच्छेदात्' [ बृ० सू० २।२।२२ ] । बौद्धः सर्वस्य वस्तुनो निरन्वयो विनाशः । स च द्विविधः । स्थूलः सूक्ष्मश्च ।

सूक्ष्मः । लौकिकोपलब्धचैयोग्यो बौद्धैरुक्त्या साध्यमानः प्रतिकक्षणविनाशतयैक्रमयोरप्राप्तिसंभवः । कुतः । अविच्छेदात् । पिण्डघटकपालदृश्पेण स्थितस्य दृश्यस्य स्वरूपविच्छेदाभावात् । न च दृश्यानुवृत्तौ विनष्टो घट इत्यादिप्रतीतीर्निर्दिपयत्वापत्तेः । अवस्थान्तरापत्तेर्विपयत्वसंभावात् । 'उभयथा च दोपात् ।' [ ब्र० सू० २ । २ । ३३ ] बौद्धाः किलैवं वर्णयन्ति—प्रतिसंख्यानिरोधोडप्रतिसंख्यानिरोध आकाशं चेत्यतत्रितयं वस्तु निःसपारद्रव्यं तुच्छमन्यत्नु क्षणिकमुत्पाद्यामिति मन्यन्ते ।

तत्र पूर्वोऽप्यन्रस्प घटक्षणस्य तदानीनिमव निरुद्धत्वप्राप्त्या तुच्छान्तरोभवेदव कार्यघटकक्षणस्योत्पत्तिरिति यदभ्युपगम्यते तत्र तुच्छादुत्पत्त्यस्मभावादेको दोपः, तुच्छादुत्पत्तस्याभ्युपगमे हि तुच्छस्य निर्विशेपत्वेन कारणविशेपकृतः कार्यविशेप इति व्यवस्थाया अभावाद्घटकपणानन्तरं सर्वजगदुत्पत्तिः स्यात् ।

तथा तुच्छादुत्पाद्यामनं कार्यमपि तुच्छमेवोत्यद्येत न तु सद्रूपं कारणानुसारित्वात्कार्यस्येत्यपर दोप इत्यर्थः । 'आकाशे चाविशेपात् ।' [ ब्र० सू० २ । २ । २४ ] घटोऽयं पटोऽयन्मिति प्रत्यक्षप्रतीतितद्कूपोऽर्न्त्रधमेतेत्कग इह पततीत्यादिम्रत्यक्षस्याविशेपणाद्राकाशं तुच्छं घटादिकं तु क्षणिकं तुच्छादुत्पत्तं प्रमाणाभावात् ।

न चेह श्येनः पततीत्यादिप्रतीतिरालोक एव विषयोद्भवति वाच्यम्इहैव लोक इहान्धकार इत्यालोकान्धकारारत्वेन प्रतीतस्याद्दलोकरूपत्वाभावात् । 'अनुस्मृतेश्च ।' [ ब्र० सू० २ । २ । २५ ] तद्वेदमिति प्रत्यभिज्ञावशात्स्थिरस्यैवाभ्युपगतवस्त्वेन क्षणिकत्वसंभावादित्यर्थः ।

नास्तोऽहष्टत्वात् ।' [ ब्र० सू० २ । २ । २६ ] यतुच्यते सौत्रान्तिकैः—ज्ञानगतैर्नीलाद्याकारैर्वाध्यार्थगतैस्टेदानुमीयते । यद्यापि नीलादिविज्ञानमपरोक्यात् न स्मृत्याद्यनुमीयते इन्द्रियद्व्यापारानुविधायि च भवति तथाऽऽपि यदिन्द्रियसंनिकृष्टेन येनार्थेन यज्ञानं जायते न तज्ज्ञानं तद्विप्यकं किं तु तस्यमप्यर्थवत्त्वत्रीलाऽध्याकारं भवति ।

तज्ज्ञानस्य प्रज्ञा( का )श[ क ]तया स्वात्मानं विषयीकरोति । अतो न नीलादिविज्ञानस्यापरोक्षानुभवविरोधः । न चेन्त्र्यापारानुविधानविधानविरोधः । नीलाद्याधीनो बहिः प्रत्तिस्तु नापरोक्षज्ञानात् । किं तु तदनन्तरभाविन आनुमानिकज्ञानात् । यथा वायुनिन्द्रियार्थिनां शाखावाचलनं हेतुं वृक्षमूले प्रदृत्तिस्तन्न चाक्षुपशाखाचलननिषेवणाधीनां शाखावाचलनं हेतुमादिति तन्न संभवति ।

क्षणिकस्य विषयस्यापरोक्षज्ञानहेतुत्वादर्शनात् । सत एव

जपाकुसुमादेः स्कटिकादौ स्वाकारार्पणहेतुत्वेऽपि असतस्तदर्दर्शनेनासतो विपयस्याऽज्ञाने स्वाकारार्पणाक्षमत्वात् । 'उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः ।' [ बृ० सू० २।२।२६ ] तत्त्वालोडन एवोत्पादकत्व स्यात् । उदासीनानामनुज्ञ्ञानानां पुरुषाणमनुज्ञ्ञानपुरुषवत्सर्वकार्यसिद्धिःः

उद्युझ्जानानुज्ञ्ञानान्त्वज्ञाननिमित्तत्वात्स्वाविशेषादिति स्थितम् । तथा सर्वज्ञकपनिग्रहणनित्यत्वात्प्रकृतिमतिमत्सादृश्यात्प्राप्तौ च उच्यते—'पत्युरसामञ्जस्यात् ।' [ बृ० सू० २।२।३७ ]

पत्युः पशुपतेःर्मतमनादरणीयं वेदविरुद्धमुद्रिकापत्रकधारणसुराकुममस्थापनवमस्नानादिधर्माणां निमित्तमात्रेश्वरस्य चाभ्युपगमेन तन्मतस्यास-मञ्जसत््वात् ।

'अधिष्ठानानुपपत्तेश्च' [ बृ० सू० २।२।३९ ] अवैदिकस्य तद्भिमताशरीरेश्वरस्य प्रधानाद्यधिष्ठातृतानुपपत्तेश्च ।

'करणवचेच्र मोहादिम्यः' [ बृ० सू० २।२।४० ] यथा करणकलवरान्तरनैरपेक्ष्यमेवं प्रधानाद्यधिष्ठानेऽपि शरीर-नैरपेक्ष्यमस्त्विति चेत् ।

तर्हि तद्‌देव सुखदुःखमोहादयः प्रादुःष्यु 'अन्त-वत्वमर्यज्ञता वा ।' [ बृ० सू० २।२।४? ] वाशब्दः पक्षान्तरेऽर्थे ।

तद्‌देव पुण्यापुण्यकर्मविपाकादेरपि प्रसक्त्योत्पादाद्वेनाशस्वविज्ञानसङ्घादेराप प्रसङ्गः ।

अतो निमित्तोपादानमेदवादि पाशुपतमतमनादर-णीयमिति स्थितम् ।

निमित्तोपादानमेदवादाद्देव हैरण्यगर्भमतमनादर-णीमित्येतेन योगः प्रत्युक्त इति स्थितम् ।

क्षणिकत्वपक्षोक्तदोषोऽर्ध-वैनाशिकमतेऽपि समान इति तन्मतं सर्वथा नाऽऽड्‌दर्तव्यमिति स्थितम् ।

तथा ह न मेने शाकल्यः ।

औपनिषद्मतं शाकल्यो नाऽऽज्ञासीदित्यर्थः ।

न वा अग्रे निपतनापि हि अस्या हृदयम्-

षिणोऽस्थीन्यपजुहुरन्यन्मन्यमाना: ।

शापवशान्मूर्छा पपात । तस्य कोपाग्रिना शरीरं च दृढममवत्स्स्कारार्थं शिष्यैर्हृदयान्नीयमानस्यस्थीन्यपि अन्यद्वृत्तं मन्यमानाः परिमोषिणास्तस्कराः अपहत्वन्तः ।

यद्वा परिमोषिणो उषितशरीरस्य नष्ट-शरीरस्येति यावत् ।

तस्यास्थीन्येवमन्यन्मन्यमाना औषधद्रैहिकक्रियार्थै तत्पुत्राद्या अपहत्वन्त इत्यर्थः ॥ २६ ॥

अथ होवाच ब्राह्मणा भगवन्तो यो वः कामयते स मा पृच्छतु सर्वे वा मा पृच्छत यो वः कामयते तं वः पृच्छामि सर्वान्वा वः पृच्छामीति ।

हे पूजवन्तो ब्राह्मणा युष्माकं मध्ये यः प्रथमकामः स पृच्छतु सर्वे वा मा पृच्छतु यो वः कामयते तं वः पृच्छामि सर्वान्वा वः पृच्छामीति । अथवा युष्माकं मध्ये यः प्रत्युत्तर्ं दित्सति तमहं पृच्छामि मिल्हितान्वा सर्वान्पृच्छामीति याज्ञवल्क्य उक्तवानित्यर्थः ।

ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः ॥ २७ ॥

ते ब्राह्मणा जल्पकथां न प्रगल्भा बभूवुः ॥ २७ ॥

तान्हैतैः श्लोकेः पप्रच्छ—

यथा वृक्षो वनस्पतिस्तथैव पुरुषोऽद्मृषा । यथा वनस्पतिः फलपुष्पोपेतो वृक्षस्तथावृश एव पुरुषः । अमृशा सत्यमित्यः । वनस्पतिः फलैः पुष्ट्यादिति निशाम्य । तत्तथाभ्युपगम्योद्दे—

तस्य लोमनि पर्णानि त्वगस्योत्पाटिका बहिः ।

अस्य पुरुषस्यवृक्षस्य लोमान्येव पर्णानि अस्य पुरुषस्य या त्वगबहिर्मूतोत्पाटिका वृक्षानुपरिर्देवैवोत्पाटिका । चित्रादेर्व बहिस्त्वरुपवारकाचर्मणो या बाहिर्मूता सा बहिस्त्वक् ॥ १ ॥

त्वच एवास्य रधिरं प्रस्रन्दि त्वच उलपटः । उत्क्रमप पततीत्युपपट् क्षीरादिसारः । तस्माद्दातृण्णात्येति रसो वृक्षादिवाड्ढतत्व् ॥ २ ॥

आतृण्णाति । तृद हिंसायाम् । आतृण्णाति छिनत्ति । तस्मात्पुरुषाद्वृक्षाद्रस इव रधिरं निर्गच्छतीत्यर्थः ॥ २ ॥

मांसान्यस्य शकराणि ।

अस्य पुरुषस्य मांसानि शकराणीच शकलानीवेत्यर्थः ।

किनाडं स्नाव । ब्रावेत्येतत्नानं नपुंसकं शिरेति यावत् । वृक्षस्य किनाडं नाम द्वार्वस्थिमागडुपगतवल्कः !

वृक्षस्य स्थिरं वल्कान्तर्गतस्थिरांशः ।

अस्थीन्यन्तरतो दारुणी मज्जा मज्जोपमा कृताः ॥ ३ ॥

अस्य पुरुषस्यास्थीनि अन्तरतो दारुणी या मज्जा सादृश्य पुरुषस्य मज्जोपमा कृताः भवति।

तदेव च वृक्षमज्जास्थाने पुरुषस्य प्राणिदृशमज्जा भवतीत्यर्थः ॥ ३ ॥

यदृक्षो वृक्षो रोहति मूलादनवतरः पुनः ।

एवं वृक्षस्य च शरीरस्य च साम्ये सत्यपि वृक्षो वृक्णः सन्निम्नः सन्मूलादनवतरः पुनः प्ररोहति ।

मर्त्यः सिन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्परोहति ॥ ४ ॥

रेत इति मा वोचत जीवतस्तत्प्रजायते ।

रेतस एव मूलात्पुनः प्ररोहतीति मा वोचत कुतो जीवत एव तद्व्रेतः प्रजायतेऽयं तु मृत इति नात्र रेतो मूलं शङ्कच्यम् ।

न हि वृक्षस्य मिश्रावाशितमूलमिवास्य रेतोमयं स्वमूलमवशिष्यते यतः पुनः प्ररोहतीति कल्प्येत ।

धानारुह इव वृक्षोऽत्र प्रेत्य संभवः ॥ ५ ॥

किं च वृक्षो धानारुहो भवति धाना बीजं धानाम्यो रोहतीति स तथोक्तः । बीजरुहोऽपि वृक्षो भवति न केवलं काण्डरुहः ।

इवशब्दोऽव्यर्थः । वृक्षोऽत्रैव साक्षात्प्रेत्य मुक्त्वा धानातोडपि संभवेत् ।

यत्समूलमावृहेयुरवृक्षं न पुनराभवेत् ।

यदि मूलेन धानया वा सहोत्पाटययुक्तद्रुम न पुनरागत्य भवत् ।

अतो मूलं बीजं च वृक्षस्य रोहकारणामित्यर्थः ।

मर्त्यः सिन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्परोहति ॥ ६ ॥

अतो हेतोः प्रुच्छामि कस्मात्परोहति ॥ ६ ॥

ननु यस्तु मृत्युहतः स हत एवान्य एव काश्चिज्जायतेऽतो वृक्षस्य पुनर्जन्महेतुप्रश्नोऽनुपपन्न इत्याह—

जात एव न जायते को न्वेनं जनयेत्पुनः ।

यदि नष्टस्य पुनर्जननं न स्यात्तर्हि कृतहान्यकृताभ्यागमप्रसङ्गः । अतो मृतस्य पुनर्जननं सिद्धम् । अतो वः पृच्छामि को न्वेनं पुनर्जनयेदिति । जगतोऽतो मूलं किमिति प्रश्नार्थः । अतो जगतो मूलं ब्राह्मणैर्न ज्ञातम् । अतो याज्ञवल्क्येन ब्राह्मणा जिताः । समासाङ्गडरव्याद्यैका ।

यज्जगतो मूलं याज्ञवल्क्येन पृष्टं तच्च्छ्रुतिः स्वयमेवाडSह—विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रात्रीदातुः पर-णं तिष्ठमानस्य ताद्विद इति ॥ ७ ॥

रातिः पठच्यर्थे प्रथमा धनस्येत्यर्थः । धनस्य दातुः कर्मकृतो यजमानस्य परायणं परमा गतिः । तिष्ठमानस्य ब्रह्मसंस्थस्य ताद्विदो ब्रह्माविदः परायणं परं प्राप्यं विज्ञानानन्दरूपं ब्रह्मेत्यर्थः ॥ ७ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि तृतीयाध्याये नवमं ब्राह्मणम् ॥ ९ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां तृतीयाध्यायस्य नवमं ब्राह्मणम् ॥ ९ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

ॐ जनको ह वै देह आसांचके ।

दर्शनकामेष्यो दर्शनं दातुं वैदेहेा जनकः समासामासांचक्रे स्थित इत्यर्थः ।

अथ याज्ञवल्क्य आवव्राज ।

आसिन्नावसरे याज्ञवल्क्य आगतः ।

तञ् होवाच याज्ञवल्क्य किमर्थमचार्यः पथूननिच्छन्नरणवन्तानिति ।

किमर्थमागतोऽसि किं पुनरापि पथूननिच्छन्नाहोस्विदरणवन्तानिति । अन्तो निश्रयः । सूक्ष्मस्स वस्तुनः प्रत्यगात्मादेरन्तान्निश्रयानकर्तृ- मित्यर्थः ।

उभयमेव सम्प्राडिति होवाच ॥ ९ ॥

सप्राड्रसावमेमः ॥ १ ॥

यत्ते कच्छिदाचार्योSद्वैदीनेकाचार्यसेवी हि भवांस्तच्छृणवामोति । शुत्वोपदेशव्यांशमुपदेक्ष्यामीति भावः ।

जनक आह— अवधीन्मे जित्वा शैलिनिर्वाणगै ब्रह्मेति । नामतो जित्वा शिलिनस्याप्त्यं शैलिनिः । वागेव ब्रह्मेति ब्रह्मप्रती- कतया वागुपास्यते मे उद्कवानित्यर्थः ।

इतर आह— यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्नूयातथ त- च्छैलिनिरवदीदागै ब्रह्मेत्यवदतो हि किं स्पादित्यन्वीक्षु ते तस्माड्डयनं प्रतिष्ठाम् ।

माता यस्स विद्यतेनुशासनकर्तृकतया स मातृमान् । पिता यस्स तथा विद्यते स पितृमान् । आचार्यो यस्स तथा विद्यते स आचार्यवान् । उपनयनादिमातापितरावनुशिष्टौ । ऊर्ध्वमाचार्योनुशास्ति । मात्रा पित्राSSचार्येणानुशिष्टो यथाडन्वीक्ष्य तथा शैलिनिरुक्तवान् । वागेव ब्रह्मेति सम्यगुक्तवानित्यर्थः । तत्रोपपत्तिमाह—अवदतो हि किं स्यादिति । न मूकस्यैहिकामुष्मिकं वा किंचित्सिद्ध्ये तस्मादुक्तयुक्तं वाग्वै ब्रह्मेति । परं तु तस्माड्डयनं प्रतिष्ठा आयतनं शरीरम् । प्रतिष्ठा तृष्णापि क्लेशवाश्रयः । एतदूर्यमपि शैलिनिः किमुक्तवानित्यर्थः ।

न मेSत्रवीदिति ।

इतर आह—

एकपाद्वा एतस्म्राडिति ।

एकः पादो यस्म तदेकपात् । एतद्‌द्रुह्म वागूपं ब्रह्मोपास्यमानमपि त्रिभिः पादैः घून्यं न फलाय भवतीत्यर्थः ।

स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।

स त्वं विद्वान्‌हि नः स्स्र्म्ये ब्रूहि ।

स चास्सह—

वागेवाड्‌डयतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रज्ञेत्येतदुपासीत । वागाधिष्ठातृं दे‌वतामध्यस्यमानस्य ब्रह्मणो वागेवाड्‌डयतनं शरी-रमव्याकृत आकाशः प्रतिष्ठा परमव्योम वा प्रतिष्ठा कालत्रयेऽप्य-श्रयः । एतद्‌द्रुह्म प्रज्ञेत्युपासीत ।

पृच्छति—

का प्रज्ञता याज्ञवल्क्येति ।

अयमाभिप्रायः—

यथा प्रतिष्ठाश्रयो वाचोड्‌भिन्न एव प्रज्ञाड्‌पि वाचो-ड्‌भिन्नेति प्रभः ।

प्रज्ञाड्‌पि वाचोड्‌भिन्ने‌त्युत्त‌्रमाह—

वागेव सम्राड्‌डिति होवाच । वाचा वै सम्राड्‌डिति बन्धुः प्रज्ञायते । अयं बन्धुरिति वाचैव हि प्रज्ञायते ।

ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाड्‌गिरस इतिहासः पुराणं विद्या उपनिषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्याना-

नानि व्यास्यानீष्ठ* हुतमाशितं पायितमयं च लोकः परश्व लोकः सर्वाणि च भूतानि

वाचैव सम्राट्‌प्रज्ञायन्ते वाग्वै सम्राट्‌परमं ब्रह्म ।

इष्टं यागानिमित्तं धर्मजातम् । हुतं होमानिमित्तं धर्मजातम् । आ‌शि-तं तमन्नदाननिमित्तकम् । पायितं पानīदाननिमित्तकम् । एतत्‌सर्वं वाचैव प्रज्ञायते । अतो वाग्‌देवताया ब्रह्मोपासनं कर्तव्यमित्यर्थः ।

तदुपासनायाः फलमाह—

नैनं वाजिन्हाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिरक्षन्ति देवो

एनं ब्रह्माविदमधीता ब्रह्मविद्या न जहाति । विद्याया विस्मरणं नास्तीति यावत् । यथा वत्साय गावोऽभिरक्षन्ति एवं बालदार्नादिमि: सर्वाणि भूतान्यभिरक्षन्ति सदा्नतीत्यर्थ: । देवो मृत्यूपास्यमानवाग्‌

भूत्वा देवानुप्रैति य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।

धिष्ठातृदेवो भूत्वा देवान्तसायुज्यं प्राप्येति यावत् । देवानुप्रैति । आजानसिद्धदेवतान्तर्गतो भवतीत्यर्थ: ।

हस्त्यृषभꣳ सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेह: ।

हस्तितुल्य ऋषभो यास्मिन्नोसहस्रे तत्‌तथा । ऋषभयुक्तं गोसहस्रमुपदिष्टविद्याया दक्षिणात्वेन ददामिीति जनक उक्तवानित्यर्थ: ।

स होवाच याज्ञवल्क्य: पिता मे॑-

न्यत नाननुशिष्य हरतेति । पितादि-

डम्‌-न्यत बोधितवानिति यावत् । अतः सग्यगनुशिष्य हरिष्यामि न तत्‌

प्राणित्यर्थ: । एवमुत्तरत्रापि ॥ २ ॥

यदेव ते कौशिकतृतीयन्नामेतद्वृणीम उदङ्क: शौल्यायन: ।

नामत उदङ्क: शुल्वस्यापत्यं शौल्यायन: । नडादित्वात्फक्‌ ।

प्राणो वै वह्नोति यथा मान्रुमान्पितृममानाचार्यवान्नू-

याज्ञवल्क्यनोऽत्रवीत्पाणो वै ब्रह्मेत्यभा-

णतो अहि किꣳ स्वादित्यव्रजिजु ते तस्माद्यत्नं

प्रातिष्ठा न मडव्रादित्येकपादा एतत्सम्राड्डात्ते

वै नो बूही याज्ञवल्क्य प्राण एवाड्यतनमा-

कार्श: प्रतिष्ठा प्रियमित्येतदुपासीत का प्रियता

याज्ञवल्क्य प्राण एव सम्प्राडिति होवाच ।

पूर्ववदर्थ: । प्राणस्य प्रियत्वमेवोपपाद्यति—

प्राणस्य वै सम्राट्कामायायाज्यं याजयत्यप्रतिगृ- हत्यपि तत् वधाशाङ्कं भवति यां दिशमेतिं प्राणस्य वै सम्राट्कामाय प्राणो वै सम्राट्परमं ब्रह्म नैनं प्राणो जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिरक्षन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति ये एवं विद्वानितदुपासते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको ह वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेडमन्यत नाननुशिष्य हरेत इति ॥ ३ ॥

प्राणाशयाड्याज्यमपि याजयति अप्रतिगृह्यमपि प्रतिगृह्लाति अप्रतिगृह्यमित्यत्र प्रत्यपि्यां ग्रहेऽछन्दस्सीति कृत् । यत्र वधाशङ्का भवति वधस्याडडशङ्का यस्माचौरव्याघ्रादि ततस्तत्र वर्तते तत्नापि प्राणस्य कामाय याति ततः प्राणस्य प्रियत्ववात्सल्य एव परं ब्रहेत्पर्यन््थः ॥ ३ ॥

यदेव ते काशिदेववीततच्छ्रुणवामेति यथापूर्वं श्रश्रुर्वै ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रू- यात्तथा तद्वाऽऽश्रोडेववीतच्छ्रुणवामेति किं स्पादित्यवनीतु ते तस्याडडडयतनं प्रतिष्ठां न मेढ़- बीदिलेकपाद्रा एतत्स्म्राडिति स वै नो ब्रूहीति याज्ञ- वल्क्यश्चकुरेवाडडडयतनमाकाराशः प्रतिष्ठा सत्यामित्ये- तदुपासीत क सत्यता याज्ञवल्क्य चक्षुरेव सम्रा- डिति होवाच चक्षुषा वै सम्राट्पश्यन्नमाहुरदाक्षी- रिति स आहादाक्षमिति तत्सत्यं भवति चक्षुर्वै सम्राड् परमं ब्रह्म नैनं चक्षुर्जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिरक्षन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वानितदुपासते हस्त्यृषभ*सहस्रं ददामीति होवाच

जनको ह वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेsमन्यत नाननुशिष्य हरेति ॥ ४ ॥

नामतो बर्कुः। वृष्णस्यापत्यं वार्ष्णिः। चक्षुषा हि यथा सत्यव्यवसायस्थामानान्तरावगते न मवतीत्यर्थः। शिष्टं स्पष्टम् ॥ ४ ॥ यदेव ते काश्चिद्विद्वान्नितच्छ्रुणवामेत्यरविन्मे गर्दभीविपीतो भारद्वाजः। गोत्रतो भारद्वाजः। नाम्रा गर्दभीविपीत इत्यर्थः।

श्रोत्रं वै ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्यवान्ब्रूया-तथा तद्वारद्वाजोर्जरववीच्छ्रोत्रं वै ब्रह्मेत्यशृणवतो हि किं स्यादित्यन्वीक्ष्य तस्याडडश्वतनं प्रतिष्ठां न मेधावीत्वेकपादा एतस्म्राडडिति स वै नो ब्राहि याज्ञवल्क्य श्रोत्रमेवाडडश्वतनमाकाशः प्रतिष्ठाडSनन्न इत्येतदुपासीत काण्डनन्तता याज्ञवल्क्य दिशा एव सम्राडिति होवाच तस्मादे सम्राडपि यां काँ च दिशं गच्छति नैवास्या अन्तं गच्छत्य-नन्ता हि दिशो दिशो वै सम्राडश्रोत्रं श्रोत्रं वै सम्राट्परं ब्रह्म नैनं श्रोत्रं जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिरक्षन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति य एवं विद्वाननुपास्ते हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको ह वैदेहः स होवाच याज्ञवल्क्यः पिता मेsमन्यत नाननुशिष्य हरेति ॥ ५ ॥

'दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन्' इति श्रुतेर्दिक्श्रोत्रयोरैक्य-मित्यर्थः ॥ ५ ॥ यदेव ते काश्चिद्विद्वान्नितच्छ्रुणवामेत्यरवीन्मे सत्यकामो जाबालो मनो वै ब्रह्मेति यथा मातृमान्पितृमानाचार्य-

चार्यवानूयातथा जाबालोडववीनमनो वै ब्रह्मेत्यम-

नसो हि किᳫ स्पादित्यववीतु ते तस्पाड्डयतनं

प्रतिष्ठां न मेढत्वीदित्येकपाद्रा एतत्सम्राडिति होवाच

स नो द्वाहि याज्ञवल्क्य मन एवाड्डयतनमाकाश:

प्रतिष्ठाडनेन्द्र इत्युपासीत कोᳫडन्नर्ता योᳫज्-

वल्क्य मन एव सम्राडिति होवाच मनसा वै सम्रा-

टूष्णियमिहार्यते तस्पां प्रतिरूप: पुत्रो जायते स

आनन्दो मनो वै सम्राट्परमं ब्रह्म नैनं मनो जहाति

सर्वाणि भूतान्यभिरक्षन्ति देवो भूत्वा देवानप्येति

य एवं विद्वानतदुपास्ते हस्त्र्यपभृᳫ सहस्त्रं ददा-

मीति होवाच जनको ह वैदेह: सहोवाच याज्ञवल्क्य:

पिता मेᳫ मन्यत नाननुशिष्य हरेत इति ॥ ६ ॥

क्षिप्रमामे क्षियं प्रति मनसा हार्यते श्रीसंमोगो मनआयत्त इति

प्रतिरूपस्तुल्य इत्यर्थ: । आनन्दृहेतुत्वान्मनस आनन्दृत्वमिति

भाव: । शिटं स्पष्ठम् ॥ ६ ॥

यदेव ते काश्चिद्रवीतच्छूणवान्मेल्यवचिन्मेविदरध:

शाकल्यो हृदयं वै ब्रह्मेति यथा मातृमातृमाना-

चार्यवानूयातथा तच्छाकल्योᳫववीनधुरं वै ब्रह्मे-

त्यहदयस्प हि किᳫ स्पादित्यववीतु ते तस्पाड्डयतनं

प्रतिष्ठां न मेढत्वीदित्येकपाद्रा एतत्सम्राडिति स वै

नो द्वाहि याज्ञवल्क्य हृदयमेवाड्डयतनमाकाश:

प्रतिष्ठा स्थातिरित्येतदुपासीत का स्थितता याज्ञ-

वल्क्य हृदयमेव सम्राडिति होवाच हृदयं वै सम्राट्

सर्वेषां भूतानामायतनᳫ हृदयं वै सर्वेषां भूतानां

प्रतिष्ठा हृदये होव तन्नाटᳫ सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठि-

तानी श्वान्ति हृदयं वै सम्राडुपरं वल्ल नैवं हृदयं जहाति सर्वाण्येनं भूतान्यभिरक्षन्ति देवो भूत्वा देवानुपैति य एवं विद्वानितदुपास्ते हस्यपशु: सहसं बदामीति होवाच जनको वैदेह: स होवाच याज्ञवल्क्य: पिता मेsब्रवीत् नानाशिष्यं निखेताविति ॥ इति बृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां चतुर्थाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ १ ॥ जनको ह वैदेह: कूर्चादुपावसर्पन्नुवाच । जनकस्तु याज्ञवल्क्यस्य ज्ञानवैश्यां हद्वा कूर्चादासनविशेषादुत्थाय ल्यक्लोपे पञ्चश्मी उपावसर्पन्नुपावसीदन्नाचार्यमुवाच ।

नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्यानु मा शाधीति । हे याज्ञवल्क्य तुम्हं नमोडस्तु शिष्यं माननुशाधीति । स होवाच यथा वै सम्राणमहान्तम्-

हे सम्राड्यथा महान्तं मौनं सामुद्रं वाडववानमेघन्रथं वा नावं वा समाददीतैवं तदाचार्योपदिष्टामिरदेवतामिरुपनिषदिरतर्यन्तं समाहि-

तात्माडसि संपन्नपरलोकसाधनोडसि । एवं वृन्दारक आहच: सम्रधीतवेद उच्चोप-

हेतत्समाहितात्माडसि संपन्नपरलोकसाधनोडसि । एवं वृन्दारक आहच: सम्रधीतवेद उच्चोप-

निष्ठ इतो विमुञ्च्यमान: क गमिष्यसीति । वृन्दारको राजतेन पूज्यमानो धनाढ्यच श्र गुरुमिरक्तोपनिषत्कश्रा-सीत्येवं सर्वपुजार्थसंपत्तिमांस्तवमितोडस्माच्छरीराद्विमुच्यमान उत्काम-

नकस्मिन्नागें गमिष्यसीति । वृन्दारको राजतेन पूज्यमानो धनाढ्यच श्र गुरुमिरक्तोपनिषत्कश्रा-सीत्येवं सर्वपुजार्थसंपत्तिमांस्तवमितोडस्माच्छरीराद्विमुच्यमान उत्काम-

न्कस्मिन्नागें गमिष्यसीति । ३६

एवं ब्रह्माविद् उत्क्कामतो गतौ पृष्टायामितर आह—

याज्ञवल्क्य आह—

नाहं तद्र्विद्वेद यत्र गमिष्यामíti ।

अथ वै तेडहं तद्र्विद्यामि यत्र गमिष्यामíti ।

यस्मिन्नवर्त्मनि गमिष्यति तद्र्विद्यामित्यर्थः ।

इतर आह—

ब्रवीतु मे भगवानिति ॥ १ ॥

यदनुजिज्ञास्स्तीति शेपः । अग्नोपकोसलविद्यादृतिप्रश्नो गन्तव्य-ब्रह्मणोऽप्युपलक्षकः । अत एव तद्र्विद्यापि द्वयोरप्युतरप्रतिवचनमुपप-घत इति दृष्टव्यम् ॥ १ ॥

इन्धे ह वै नामैष योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुषस्तं वा एत-min्द्र᳒ सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेणैव परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः ॥ २ ॥

योऽयं दक्षिणाक्षिस्थः स इन्धो नामेन्यथाति प्रसिद्ध इत्यर्थः । एवमिन्द्र᳒ सन्तमिन्द्र इति परोक्षेण वदन्ति । देवाः हि गोपनীয়मर्थ᳒ पर्यायोक्तेन वदन्ति न तु स्पष्टतया यस्मादिन्द्र᳒ देवाः प्रत्यक्षेण ग्राहणे द्विषन्ति पर्याया-त्मग्रहण᳒ प्रीतिमन्तोऽपि इन्द्र᳒ इति वदन्तीत्यर्थः ।

‘य एष एतस्मिन्न्मण्डले न्तरवस्थितस्य चाक्ष्यश्रवणादित्यान्तरस्थितस्य पुण्डरीकाक्षत्वादिन्द्र᳒ निश्शि᳒क्यु: । परमे व्योमन्’ ‘इन्द्रो मायाभिः’ इत्यादियु परमपुरुषस्ये-न्द्रशब्दवाच्यत्वप्रसिद्ध᳒द्वेश नारायण एवात्र दक्षिणाक्षिस्थितपुरुष इति दृष्टव्यम् ।

अथैतदक्षरिण पुरुषरूपमेषाडस्य पत्नी विराट् ।

पुरुषपर᳒पं मष्याकारमित्यर्थः । इन्द्र᳒स्य पत्नी विराडिवामाक्षिस्था मनुष्याकारा तत्पत्नी साक्षाल्क्ष्मीरेक ।

तत्त्रिर्यके विराड्बृहती श्रीसीन्द्रपत्नी धर्मपत्नीतीन्द᳒पल्न्या: श्रीईशब्दवाच्यत्वावगमात् ।

तयोरे᳒ संस्तावो य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः ।

तयोरे᳒पत्योरे᳒ वक्ष्यमाणः संस्ताव एकान्तसंयोगभूमि ( मि: १)

द्वितीयं ब्राह्मणम् २ ] बृहदारण्यकोपनिषत् । २०३

अधिकरणे घटृ । एप हृदयकमलमध्ये आकाश इत्थंः । एतत्सवं ज्योतिराधिकरणे व्यासार्यैरुक्तम् ।

अथैनयोतेदन्रम् । मोक्ष्यं प्रसादस्थानீयम् ।

य एपोऽन्तर्हृदये लोहितपिण्डः । कमलकर्णिकाकारो मांसपिण्डः ।

अथैनयोरेत्यावरणं यदेतदन्तर्हृदये जालकमिव । अनयोदृपत्योरितदेव प्रावरणं यत्कृद्यो लूताजालवद्वक्ष्यमाणहितनमकनाडीनिचयसंपत्तं जालकं तदेव पद्यवचमनयोिरित्यर्थः ।

अथैनयोरेषा स्मृति: संचरणी यैषा हृदयादूध्वं नाडीचुच्वारति । एतस्माद्दयादूध्वर्वर्तिनी या नाडीयुच्वारति यैषा ब्रह्मलोकसौधगतद्‌पति्रासिहेतु भूता संचरणी सृतिर्‌निरवग्रहमार्ग इत्यर्थः ।

यथो केशः सहस्रधा भिन्न एवमस्यता हिता नाम नाड्योऽन्तर्हृदये प्रतिष्ठिता भवन्त्येताभिर्‌वा एतदास्रवति ।

हृदयात्‌प्रतिष्ठितकेशसहस्रमश्रोदितिसूक्ष्ममहितनामकनाडीभिरेतज्ज्जीदजातमात्रवति । आ समन्तात्स्ववति संसराति एतदूतजातमात्रवति संसरतीत्यर्थः ।

तस्मादेश प्राणिविक्काहारतर इचैव भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः॥३॥

यस्माद्देतोर्दक्षिणाक्षिस्थः पुरुषो विग्रहगुणादिभिर्‌दृप्यमानेतयेन्‌धो भवति तस्मादेवास्माच्छरीरादृत्ताजीवात्मनो दक्षिणाक्षिस्थ एप पुरुषः प्राणिविक्काहारत इचैव भवति । अतिप्रसङ्गादनुक्तवादिति यावत् ।

नच्‍द्रोग्यो भवतीत्यर्थः । अत्रैषा सृति: संचरणीयुक्तया गमनमार्गे उक्तो भवति ॥ ३ ॥

दक्षिणाक्षिस्थस्य प्रकृतस्य पुरुषोच्‌चमस्प प्रकारान्तरेणापि शरीरगतजीववैलक्षण्यं दृढयति—

तस्य माची दिक्‌प्राद्वः प्राणा दक्षिणा दिक्दक्षिणे भाणाः प्रतीची दिक्प्रत्यग्वः प्राणा उदीची दिग्‌-

दक्षः प्राणा ऊर्ध्वा दिगूर्ध्वः प्राणा अवाचीं दिग्वाग्ध्रः प्राणा: सर्वा दिशः सर्वे प्राणा: । जीवस्तु सर्वासु दिक्षु प्राणेन्द्रियप्रचुरः प्राणेन्द्रियोपकरणीति यावत् । एवं जीवस्य रूपमुक्त्वैतद्वैलक्षण्यमाह—

स एष नेति नेतीत्यात्माड्गृह्यो न हि गृह्यतेऽशीर्यों न हि शीर्यतेऽशङ्खो न हि सज्जतेऽसज्यतेो न व्यथते न रिष्यत्यभयं वै जनक प्राप्तोसि हि याज्ञवल्क्यः । स एष दक्षणाक्षिस्थितः पुरुष इन्द्रियाद्यग्राह्यत्वाविशरणशून्यस्वनिलेंपत्वशोकमृत्युरहितत्ववाज्ञेति नेतिति श्रुतिस्वितरविलक्षणत्वेन निर्दिष्ट आत्मेत्यर्थः । तादृशमुपासस्वामयं परमात्मानं प्राप्तोडसीति प्राप्तोपासनोपकरणवच्वात् । प्राप्तोसि 'आत्मसंसायां भूतवत्' [ पा० सू० ३ । ३ । १३२ ] इति कतत्ययः । इति याज्ञवल्क्यो जनकसुवाचेत्यर्थः ।

स होवाच जनको ह वैदेहोऽभयं त्वा गच्छताऽऽज्ञवल्क्य यो नो भगवान्भयां वेदयसे नस्तेडसि त्वमे विदेहा अयमहमास्मि । ४ ।

हे याज्ञवल्क्य त्वदुक्तममयममार्गच्छतात् । आशिषे तातङ्क । ब्रह्माभृतिर्यादित्यर्थः । यस्त्वं नोऽस्मयं वेदयसे ऽभयं लम्भयसे तादृशाय परमात्मप्रापकाय तुम्हं नमोऽस्तु इमे विदेहा दक्षिणात्वेन समर्पितास्तद्धेशाधिपतिरहमपि दासोऽस्मीत्यर्थः ।

इति बृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थाध्याये द्वितीयं ब्राह्मणम् । २ ।

इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम् । २ ।

तृतीयं ब्राह्मणम् ३ । बृहदारण्यकोपनिषत् ।

जनकः ह वैदेहो याज्ञवल्क्यो जगाम ।

योगक्षेमार्थमिश्वरमभिगच्छेदिति स्मृत्यनुसारेण कदाचिज्जनकस्याज्ञवल्क्यो गतः । स होडेन वादिप्य इति ।

याज्ञवल्क्यो गच्छन्नेव मेने चिन्तितवान्निक्चिद्प्रय्यात्मविषये न वक्ष्यामीति ।

एवं कृतसंकल्पोऽपि याज्ञवल्क्यो जनकेन पृष्टं सर्वं वक्तुमुपचक्रम इत्याश्रयिकामाचष्टे—

अथ ह याज्ञवल्क्यवैदेहो याज्ञवल्क्याश्वाग्निहोत्रे समूदाते ।

अग्रिहोत्रविषये संवादं कृतवन्न्तावित्यर्थः । तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ ।

जनकस्य कर्मविषयं विज्ञानवैशारद्यमुपलभ्य परितुष्टो याज्ञवल्क्य-स्तस्मै वरं ददौ ।

स ह कामप्रश्नमेव वव्रे ।

स जनकोऽपेक्षिताांशप्रश्नमेव वरं कृतवान् । तं ह स्मै ददौ ।

तं च वरं याज्ञवल्क्यस्तस्मै ददौ ।

तं ह सम्प्राडेव पूर्वः पप्रच्छ ॥ ३ ॥

तेन वरप्रदानसामर्थ्येनानानाच्छव्यासुमपि याज्ञवल्क्यं तूष्णीं स्थितमपि सम्प्राडेव जनकः पूर्वं पप्रच्छ ॥ १ ॥

याज्ञवल्क्य किंज्योतिरयं पुरुष इति ।

किंज्योतिरिति बहुत्रीहिः । अस्य पुरुषस्यादित्यजलागमनकर्मन्निवृत्यादिसाधानमूतं ज्योतिः क्रिमिति प्रश्नार्थः ।

उत्तरमाह—

आदित्यज्योतिः सम्राडिति होवाच । अयं पुरुष आदित्यज्योतिरिति होवाच । आदित्यो ज्योतिरस्य स तथोक्तः ।

आदित्येनैवायं ज्योतिषाड्‌डस्ते पल्ययते कर्म कुरते विपल्येतीति ।

'उपसर्गस्यायतौ' [प० सू० ८।२।१९] इति लत्वम् । इतस्ततो गमनं करोति लौकिकं वेदिकं वा कर्म कुरते यथायथं विपल्येति । प्रतिनिवर्त्याड्‌डगच्छतीति यावत् ।

एवमेवैतयाज्ञवल्क्य ॥ २ ॥

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य किंज्योतिरेवायं पुरुष इति चन्द्रमाः एवास्य ज्योतिः स्यात् । चन्द्रमसैवायं ज्योतिषाड्‌डस्ते पल्ययते कर्म कुरते विपल्येतीत्येवमेव याज्ञवल्क्य ॥ ३ ॥

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते किंज्योतिरेवायं पुरुष इत्यथिरेवास्य ज्योतिः स्यात् । तिर्थवतीत्याथिरेवास्य ज्योतिः । ज्योतिषाड्‌डस्ते पल्ययते कर्म कुरते विपल्येतीत्येवमेवैतयाज्ञवल्क्य ।

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते किंज्योतिरेवायं पुरुष इत्यथिरेवास्य ज्योतिः स्यात् । तिर्थवतीत्याथिरेवास्य ज्योतिः । ज्योतिषाड्‌डस्ते पल्ययते कर्म कुरते विपल्येतीत्येवमेवैतयाज्ञवल्क्य ॥ ४ ॥

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते किंज्योतिरेवायं पुरुष इति शान्तेड्‌डौ किंज्योतिरेवायं पुरुष इति वागेवास्य ज्योतिः भवतीति वाचैवायं ज्योतिषाड्‌डस्ते पल्ययते कर्म कुरते विपल्येतीति । अत्र वागिलयनेन शब्द उच्चते ।

वाचो ज्योतिरेवमुपपादयति—तस्मादै सग्राड्‌अपि यत्र स्वः पाणिर्न विज्ञायतेड्‌थ यत्र वागुच्‍चरतूपैव तत्र न्येतीत्येवमेवैतयाज्ञवल्क्य ॥ ५ ॥

यस्मिन्नेधान्धकारान्तरितायां तमिस्रायामामावास्येऽपि पाणिर्न विज्ञायतेऽथापि तस्मिन्काले यत्र देवदत्तस्य वा यज्ञदत्तस्य वाड्‌डहमत्र तिष्ठ-

मीति शब्द्दो निर्गच्छति तत् तदाडत्रासौ वर्तत इति ज्ञात्वोपन्येत्येव समीपे नितरामेति गच्छतीत्यर्थः । तत्क्ष शब्द्दार श्रोन्तं प्रकाशकं मवतीत्यर्थः ॥ ५ ॥

अस्तामित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रंस्य-स्तामिते शान्तेडङ्गौ शान्तायां वाचि किङ्यो-तिरेवायं पुरुष इत्यात्मैवास्य ज्योतिर्भवत्या-त्मनेवायं ज्योतिषाडडस्ते पल्ययते कर्म कुरूते विपल्येतीत्येवंवैतद्याज्ञवल्क्य ॥ ६ ॥

स्वप्ने बाह्येन्‌द्रियाणामुपरतत्वादादित्यादिप्रकाशामावाचाडडडलमैव स्यि-तिगमनादिहेतद्मूत्रः प्रकाशको मवतीत्यर्थः ॥ ६ ॥

आत्मैवास्य ज्योतिरित्याडडडत्मज्योति:शब्द्दार्यां निर्द्दिश्यमानं पुरु-षस्वरूपं किमिति पृच्छति—

कतम आत्मेति ।

विज्ञानधर्मक इत्युत्तर-माह—

योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तज्योति: पुरुषः ।

अत्र विज्ञानमय इति प्राणुर्योऽर्थमयटाडडल्मनो ज्ञानव्यतिरेक उक्तः । प्राणेष्विति सप्तमीनिर्द्देशादिन्द्रियवयतिरेकः सिद्धः । अत्र ज्योति:-शब्द्दादात्मनो विज्ञानमयत्वोक्त्या धर्म्मसूतज्ञानद्दारा मासक्त्वमादित्या-दीनामिव प्रमाद्वारा ज्योतिद्वूमिति भावः ।

स समानः सन्नूभौ लोकावनुसं-चरति ध्यायत इव लेलायतीव ।

परमात्मायचकर्तृत्ववोडपि जीव: 'अहंकाराविमूढात्मा कर्ताऽहं'इति मन्यते ' [ गी० ३ । २७ ] इत्युक्तरीत्या समान: सन्स्वातड्याभिमान-युक्त: सन्नोपुरारीव ध्यायत इव लेलायतीव स्वतन्त्रः कर्तेवोभौ लोकौ संचरतीत्यर्थ: । लेलायति चरतीवेत्यनेन कर्तृत्वं परमात्मायत्तमौपाधिकं

चेत्यपि विदर्शितम् । न चात्र ध्यायतीव लेलायतीवेतोशब्दप्रयोगात्कृत्स्नमात्मनो नास्तीत्यस्युपगन्तव्यमिति वाच्यम् । ' कर्ता शास्त्रार्थवस्त्वात् ' इत्यधिकरणे सांख्याभिमतमकर्तृत्वमात्मनः पूर्वपक्षीकृत्य कर्तृत्वस्य परैः सिध्दान्तितत्वात् । वस्तुस्थितौ चिन्त्यमानायामचेतनत्वाकूटस्थत्वाच्च नान्तःकरणस्य वाचि(डडम)नो वा कर्तृत्वमित्यभ्युपगमस्य परस्पराविरोधेन परस्परधर्माध्यास इत्यभ्युपगमात् । एषां सांख्यानां च सांख्येन (साम्येन) सांख्यपक्षात्परपक्षे वैषम्यामावेन कर्ता शास्त्रार्थवस्त्वादित्यधिकरणविरोधस्य परपक्षे दुर्निरसत्वात् । हश्यते त्वद्यया बुद्ध्या', ' मनसा तु विशुद्धेन ध्यायन्तो मनसैव तम् । इति करणत्वेन प्रतिपन्नस्य मनसः कर्तृत्वम् । 'यो वेदं जिञ्ञाणीति स आत्मा', [छां० ८।१२।४] एष हि द्रष्टा श्रोता कर्ता बोद्धा विज्ञानात्मा पुरुषः :' [प्र० ६।९] 'विज्ञातारमरे केन विजानीयात्' [बृ० २।४।१४] 'जानात्येवायं पुरुषः:' इति कर्तृत्वेन प्रतिपन्नस्याकर्तृत्वमयुक्तेरयुक्तत्वाद्विज्ञानशब्दितया बुद्ध्रे: कर्तृत्वे करण-

नतराम्युपगमप्रसक्तौ आत्मकृतिविवेकलक्षणसमाधौ पकृतेः कर्तृत्वासंभावन आत्मन एव कर्तृत्वमास्थेयामिति शङ्कापरपर्ययात् । समाध्यभावाच्च कर्तृत्वाद्यनर्थानुशयान्तःकरणाध्यासाच्छान्तनभावलक्षणो वा 'अविद्यास्तमयोन मोक्षः सा संसार उदाहृतः:' इत्युक्तरीत्या तद्रध्यासहेतु-

वियालक्षणबन्यो वाडडल्मगतेः संमवतीति वाच्यम् । तद्रधीनत्वादर्थवत्' [ बृ० सू० १।१।४।१३ ] इति सूत्रेऽविद्यात्किका हि सा बीजशक्तिरव्यकेशब्दनिदेश्या परमेश्वराश्रया मायामयी महासुप्तिर्यस्यां स्वरूपप्रातिबोधरहिता: शेरते संसारिणो जीवाः । तदेतदुक्तं काचिदाकाशशब्दनिदेश्यम् । 'एतस्मिन्नु खल्वाकाशे गार्ग्याकारा ओतप्रोतः' [ बृ० ३।८।११ ] इति श्रुतेः । काचिदक्षरशब्दोद्दितम् । ' अक्षररात्परतः परः', [मु०२।१।२] इति श्रुतेः । काचिन्मायया निर्दिष्टं मायां तु प्रकृतिं विद्यात् [ श्वे० ४।१० ] इति मन्त्रवर्णात् । इति शाङ्कर-

माध्ये परमेश्वराश्रिताया एवाविद्यायाः प्रतिपादनेन तन्मते जीवचैतन्ये संसारासंभावात् । न च वाचस्पतिना परमेश्वराश्रयेत्यव परमेश्वरं विषयत्वेनाडSश्रयतीति परमेश्वराश्रया परमेश्वरविषयेयत्पर्थः । विद्यास्वरूपस्य परमात्मनोडविद्याभयत्वासंभावात् । यस्यां स्वरूपप्रातिबोधरहिताः शेरत

नृनैषं ब्राह्मणम् ३ । बृहदारण्यकोपनिषत् । २०९

इत्यत्रापि यस्यामविद्यायां सत्यां शेरते जीवा इत्येवार्थः । अतो जीवाश्रया एवाविद्या: । न चाविद्योपाधिमेदाधीनो जीवमेदोऽविद्योपाधिमेद इति परस्पराश्रयादुभयासिद्धिरिति सांप्रतम् । वीजाङ्कुरन्यायेनानादित्वादुभयासिद्धिरिति अविद्यां जीवाश्रितत्वमेव समार्धयतामिति वाच्यम् । न च तस्या जीवाश्रयत्वं जीवशब्दवाच्यस्य कल्पितस्वारोपितकल्पितजीवाश्रयत्वाश्रय(श्रयस्य)विवादाव्यतिरेकेण ब्रह्माश्रयत्वादित्यनन्वगिरिप्रतिमिमतस्य दूषिततत्वाडSश्रयत्वाभागिनी निर्विशेषचितिरेव केवलं पूर्वसिद्धतत्मसो हि पश्चिमो नाऽSश्रयो भवति गोचर इत्युक्तरीत्या चिन्मात्रस्पैव विद्याश्रयत्वेन जीबस्य बन्धाश्रयत्वासंभवात् । न च बन्धो मोक्षश्र न जीवश्रितोडपि तु ब्रह्माश्रित एवातः संभवत्येव बन्धमोक्षयोः सामानाधिकरण्यमिति वाच्यम् । अस्मिन्पक्षे मुमुक्षा नाम चिन्मात्राश्रितान्तःकरणातादात्म्याध्यासाधिष्ठानमावापाकाविद्यानिवृत्तिकामना वाच्या । तत्र चाविद्यैक्यपक्ष एकमुक्तौ सर्वमुक्तिप्रसङ्गः स्यात् । न च कस्यापि मुक्तिनास्तीति शङ्क्यं शकु: ।

शुकस्तु मारुताच्छीरीं गति कृत्वाडSन्तरीक्षगाम् । dर्शयित्वा प्रमाणं स्वं सर्वमूतगतोडमवत् ॥

'तद्धैतत्पश्यन्नर्वावमेदः प्रतिपेदे' 'तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तद्भवत्' [बृ० १ । ४ । १०] इत्यादि प्रमाणाविरोधप्रसङ्गात् । अविद्यानानात्वेऽप्युपगन्तव्ये तत्र च चिन्मात्राश्रितसर्वाविद्याया एकविद्यानिवर्त्यत्वं एकमुक्तौ सर्वमुक्तिप्रसङ्गदोपपत्तादवस्थात् । एकाविद्यान्त:करणाश्रयत्वस्य चिन्मात्रे पूर्वमिच स्थितत्वेनान्तःकरणादात्म्याध्यासाधिष्ठानमावलक्षणसंसारानिवृत्तेस्सतदवस्थात्वात् । नन्वहमिति भासमानेऽविद्यान्तःकरणोपाधिमेदेऽमिन्ने चिदंशेऽविद्यानिवृत्तिरुदेरेति चेत् । अविद्याया अन्तःकरणस्य वा दर्पणादिविम्बेनोपाधित्वं संभवति । दर्पणाद्युपाधिप्रतिहतनयनरश्मिग्रहृ(ग्र) ह्माणस्य त्रिम्बस्यैव प्रतिबिम्बतया चक्षुरादिगृहमाणस्य चिदंशस्य प्रतिबिम्बत्वासंभवेन घटादिवच् छेदकतयोपाधित्वे वक्तव्येऽन्तःकरणादात्म्याध्यास उपाधित्वे चैतन्यप्रदेशस्य मिन्नतया कृतहानाकृता-

व्यागमप्रसङ्गेन क्यापिन्या एवाविद्याया अवच्छेदकतयोपाधित्वे वक्तव्ये सर्वस्याप्यविद्यान्तर्गताचित्प्रदेशास्य सर्वजीवाविद्यातत्त्वेनैकस्य ब्रह्मविद्यैकाविद्यानाशोडप्यविद्यान्तरायत्तसंसरातद्वस्थात् । अविद्यावच्छिन्नाविकारप्रदेशोडनवच्छिन्नस्य ब्रह्मणोडवस्थानसंवेन ब्रह्मणो विकारान्तरावस्थापनप्रतिबुकान्तर्यामिब्रह्मणानां तस्य प्रसङ्गाच्च । अन्त्यांविद्याक्षणसजीवावस्थाग्रान्तर्यामिधिकरणसिद्धत्वात् । न हि घटानवच्छिन्नाकारास्य घटान्तरावस्थितिः संभवति ।

'अन्त ब्रह्म समश्नुते' इति तन्मते डनैक ब्रह्ममावावेदेकभूतित्याकोपपद्य । अविद्यावच्छिन्नादेशेऽनवच्छिन्नब्रह्मभावांसंवात् । विकारान्तरावस्थितस्य गीताचार्यस्य कृष्णस्य जीवत्वमेव स्यात् ।

ततश्र चिद्राश्रितसर्वाविद्यानिवृत्तिकामनारूपसुमुक्षाया असंभवादेकाविद्यानिवृत्तिमात्रेण संसारस्यानपायन्मुमुक्षोरहहाविचाराविकं न वा तादृशाविवेकशालिता न स्यात् । अत एव न प्रतिबिम्बो नाप्यवच्छेदो जीवोडपि तु कौत्स्यैव राधेयतत्ववद्ब्रह्मण एवाविद्यतस्तस्याविद्यया जीवभाव इति पक्षोदपि व्युदस्तः ।

तथा सति नित्यमुक्तत्वश्रुतेर्न विरोधः । पारमार्थिकशोकाभावामुक्तौ शोकाभावश्रुतेरपि पारमार्थिकशोकाभावविषयत्वप्रसङ्गात् । 'तद्यो यो देवानां प्रत्यबुद्धत स एव तन्मृत्यादीनि शुकादिमुक्तत्वप्रतिपादकानां ब्रह्मणां जगत्कर्तृत्वसार्वज्ञ्यनिरवद्यत्वावेदकानामप्रमाण्यप्रसङ्गात् ।

विवादिगोचापन्नं प्रमाणज्ञानं स्वप्रागभावोत्तरिकस्वविषयावरणसनिवर्त्यस्वदेशागतवस्त्वन्तरपूर्वक-मिति ज्ञानस्याझ्ञानसममानाधिकरणत्वस्य विवरणे प्रतिपादितत्वाज्जडस्याज्ञानस्याझानाधिष्ठानत्वोरपि तदाश्रयत्वप्रसङ्गः । इति विवरणो-क्तत्वाच्च ज्ञानाश्रितमेवाज्ञानं तदधीनमपि तथैव तत्श्राज्ञानस्य शुद्धजीवाश्रितत्वात्कर्तृत्वादिकमप्यझानाश्रितमेव ।

ततश्र भ्यातीतविवेकाधीनौ प्रतन्नज्ञानप्रभृति-रिवेत्युक्तिवत्परतत्त्वकर्तृत्वादिशब्दप्रयोग उपपद्यत इत्येवASS-स्थेयम् । प्रकृतमनुसरामः- स हि स्वप्नो भूतेषु लोकमतिकामति मृत्यो रूपाणि दुःखरूपीमं लोकं परिहरति मानुषादीनी शारीराणि अतिक्रामति न पाणीते यावत् ।

स हि जीवः स्वप्नावस्थो मृत्वा स्वप्ने व्याम्रादिशरीरगो मूत्वेत्यर्थः । इमं लोकं परिहत्यमान् जाग्रत्प्रपञ्चं मृत्योः संसारस्य रूपाणि दु:खरू-पाणीते यावत् । तादृशानि मानुषादीनी शारीराणि अतिक्रामति न पाणीते यावत् ॥ ७ ॥

पश्यतीति यावत् । ततस्व स्वप्ने जाग्रदंशावृतदेहाहुपलम्भमादेहान्तरपरिग्रहदर्शनाच्च देहव्यतिरेकः प्रदर्शितो भवतीति दृष्टचम् ॥ ७ ॥

एवं देहेन्द्रियमनःप्राणधीभूतिरिक्कस्याडडत्मनः पाप्मसंवन्धोडप्यौपाधिक एवेत्याह—

स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीगमाभिसंपद्यमानः पाप्मभिः संहृज्यते स उत्क्रामन् त्रियमाणः पाप्मनो निजहाति ॥ ८ ॥

आत्मनो नित्यस्य जायमानत्वामावादाह—शरीरमभिसंपद्यमानः शरीरसंवन्ध एव जननमिति भावः । संपद्यमान एवं सर्वपाप्मभिः संमृज्यते इति शरीरसंवन्ध्योपाधेः पापसंवन्धः स उत्क्रामन्न्रियमानः पाप्मनो विजहाति । नित्यस्य त्रियमाणत्वामावाद्वाह-उत्क्रामणिति । अग्नौौत्क्रमणं च चरमोक्तक्रमणं विवक्षितम् । पाप्मनो विजहातीति सर्वपापविधूननश्रवणादिति दृष्टच्यम् ॥ ८ ॥

ननु स्वप्रो मूर्त्तिमं लोकमतिक्रामाति इति शरीरव्यतिरेकप्रदर्शनमयुक्तम् । एतल्लोकपरलोकयोरेव शरीरपरिग्रहस्थानत्वात्स्वमसंपत्तथात्वादृत्याशङ्क्याह—

तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवत इदं च परलोकस्थानं च ।

अयं च परश्व लोक इति स्थानद्वयमवमतथामूत्तम् । संध्यं तृतीयं स्वमस्थानम् ।

संध्यौ मवं संध्यम् । स्वप्ररूपस्थाने नु स्थानद्वयानुभवयोग्यतांस्थ ध्यं तृतीयं स्थानं मवति । जाग्रत्पुरुषस्स्वममेव लोकं पर्यति स्वप्रावस्थस्तु कदाचिदिदं लोकं पर्यति कदाचित्परलोकिकं स्वर्गादिकं पर्यति । अतः स्थानद्वयदर्शनयोग्या विलक्षणेयं स्वप्रावस्थेत्यर्थः । अमुमेवार्थं प्रपश्यति—

तस्मिन्संध्ये स्थाने तिष्ठन्नेते उभे स्थाने पश्यतीदं च परलोकस्थानं च ।

नन्वेतदेहपरित्यागानन्तरमाविर्नः परलोकदर्शनस्य कथं स्वप्रवस्तुपुरुषदृश्यत्वामितन्नाद्दह—

अथ यथाक्रमोडयं परलोकस्थाने भवति तमाक्रममकम्पोभयानपाप्मन आनन्दाश्रश्र पश्यति ।

आक्रमत्यनेनैत्याक्रम आश्रयः पुण्यपापरूपः । यथाक्रमपुण्यपापरूपाक्रमविशिष्टः सनपरलोके सुखदुःखे अनुमवति । एवमे पुण्यपापफलक्षणाक्रममाकृष्य स्वप्ने प्रतिकुलानुकूलांश्रोभयविधान्प्रदार्थान्पश्यति । तत्क्ष स्वप्ने परिरुश्यमालमेतेहहातिरिकदेहमोग्यं पुण्यपापार्जितं परलोकस्थानमेवेत्यर्थः ।

ननु स्वप्ने परलोकवत्पुण्यपापादिवशेन पदार्थसृष्टावात्मनः स्वप्रे स्वयंज्योतिदं कुतोऽस्युपगन्तव्यमिन्द्रियाणां प्रकाशकानां सर्वदा सत्त्वादित्याशङ्क्याह—

स यत्र प्रस्वपित्यस्य लोकस्य सर्वावितो मात्रामपादाय स्वयं विहत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपित्यत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिरभवति ॥ ४ ॥

यदाडयं स्वप्नमनुभवति तदा सर्वावतः सर्वयुक्कस्य जगतो मात्रां मीयतेननेति मात्रा प्रकाशकोन्द्रियवर्गस्तं पादाय स्वयमेव तमिन्द्रियवर्गं विहत्य निःशेषतामापाद्य निःस्वरूपंकारयित्वा स्वयं निर्माय । जीवस्य स्वप्रपदार्थनिर्मातृत्वमात्रद्वारा दृश्यव्यम् । प्रस्वपिति निद्रातीत्यर्थः । आत्मास्यां स्वप्रदृशायां परैरपि तथोक्त्वात् । प्रस्वपिति निद्रातीत्यर्थः । आत्मास्यां स्वप्रदृशायां परैरपि तथोक्त्वात् । प्रस्वापयिति नित्यप्रकाशकान्तरस्थामिषिक्त आत्मैवैति भावः । यद्यापि स्वप्रे दृश्यस्यादित्यादिज्योतिर्मूत्रयभ्युपगमात्र प्रकाशकान्तरैकत्वेन लोकप्रसिद्धेःचोद्यांतराभावमुप-तैतदुक्तामिति दृष्टव्यम् ॥ ९ ॥

नन्वात्मज्योतिषैवाडSस्ते कर्म कुरुत इत्यादिकं नोपपद्यत आसनगमनादिक्रियाया असस्वादित्याशङ्क्याह—

न तत्न रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्त्यथ रथान्थयोगान्पथः सृजते । युज्यन्त इति योगाः । रथयोगा अश्वादयः । रथाश्व मार्गाश्र

जाग्रद्रशानुभवयोर्थे न सन्ति तथाडपि ततत्पुरुषकल्पमात्रानुमाव्यान्थान्परमात्मा सृजते ।

न तताडनन्दा मुदः प्रमुदो भवन्त्य-थाडनन्दानन्दमुदः प्रमुदः सृजते ।

अनुकूलदर्शनजन्या प्रीतिरानन्दः । स्वकीयत्वबुद्धिजा प्रीतिमुदः । विनियोगजा प्रीतिः प्रमुद् ।

न तत्र देशान्ता: पुष्करिण्य: स्ववन्त्यो भवन्त्यथ वेशान्तपुष्करिणी: स्ववन्ती: सृजते स हि कर्ता ॥ ९० ॥

वेशान्ता: पथलानि । वेशान्ता इति दीर्घशश्छान्दसः । पुष्करिण्यो वाप्यः । स्ववन्त्यो नद्यः । पुष्करिणी: स्ववन्तीश्व सृजत इत्यर्थः । स्ववन्त्यः सृजत इति 'वा छन्दसीति पूर्वसवर्णदीर्घाभावः । ननु स्वप्रदृग्यस्मिन्नदेशे यद्‌ा रथं पश्यति तदानीं तत्र स्थितोऽन्यस्तं न पश्यति स्वप्रदृगपि बोधनान्तरं तत्र गत्वा न पश्यति तत्र तथाविधप्रेमान्तरहितौ वा नोपलभ्यन्तेऽतः कथमीश्वरः स्वप्रार्थसृष्टिरूपपद्यतामित्यत्राह— सकलप्रपञ्चनाटकसूत्रधारः सर्वेश्वरः खलु तत्र कर्ता स किं वा कर्तुं न शक्नुयादिति हिशब्दाभिप्रायः न च स हेत्येन स यत्र प्रस्वापे-तीति प्राक्यस्तुतो जीव एव परामृश्यतामिति वाच्यम् ।

संध्याधिकरणे तस्य निरस्तत्वात् । तथा हि—'संध्ये सृष्टिराह हि' [ बृ० सू० ३।२।९ ] न तत्र रथा न रथयोगा इतिवाक्ये संध्ये स्वप्नस्थाने जीवकर्तृकैव सृष्टिराक्षिप्यते । स हि कर्तेति स्वप्रबुद्धं प्राक्यस्तुतजीवमेव स इति शब्देन परामृश्य यकर्तृत्वं श्रुतिराह । 'निर्मातारं चैके पुत्रादयश्र' [ बृ० सू० ३।२।१० ] एके शाखिनः 'य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः' [ कठ० ५।८ ] इति कामानां निर्मातारं जीवमा-मन्ति ।

अत्र कामशब्देन काम्यमाना: पुत्रादयो वर्ण्यन्ते पूर्वत्र हि 'सर्वान्कामांश्छन्दृतः प्रार्थयस्व' [ शत० ब्राह्मण्‍वृणीष्व ] [ कठ० १।२३ ] इति पुत्रादयो हि कामा अतो जीव एवात्र कर्तृत्वेनाभिधीय-ते । ननु जीवस्य कथमीशशं सृष्टिसामर्थ्यामिति वाच्यम् । प्रजापते-र्वाक्ये जीवस्यापि सत्यसंकल्पत्वादेराक्षान्नाद । न च तत्संसारदशायां तिरोधितामिति वाच्यम् । मुक्ताविव स्वप्रदशायामविभावसंभावादिति

द्वाभ्यां सूत्राभ्यां पूर्वपक्षे प्राप्त उच्यते-‘मायामात्रं तु कात्स्न्र्येनानभिद्यत्स्वरपत्वात्’ [ बृ० सू० ३।२।३ ] तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । मायाशब्दो ह्याश्रयत्वं प्रवृत्तिनिमित्तीकृत्य भगवत्संकल्पवाची मायावयुनं ज्ञानमिति निःशण्ठुपाठात् । मायाशब्दो ज्ञानरूपसंकल्पवचनः । मायामात्रं भगवत्संकल्पमात्रभूतं न तु जीवसृष्ट्यर्थः । तत्र हेतुः कात्स्न्र्येनानभिव्यक्कस्वरूपत्वादिति । जीवर्या सृष्टिसंकल्पात्प्रविभक्तस्वरूपत्वादिति हेतुः । प्रजापतिवाक्योदितस्य संसारदशायां सर्वात्मकत्वान्नभिव्यक्कतयात्र तस्य कर्तृत्वसंभावनाडपि । स हि कर्त्तांति हिशब्देन प्रसिद्धरुपयैव कर्त्त-तया निर्देशात् । स्वकृतुश्च कर्तृत्वे स्वाहितचोरत्वप्रसङ्गाद्दुष्ट्टिरूपपद्यते । ह्मांश्र स्वामित्वपरार्थानामाक्षेपमितिप्रतिसन्धानप्रसङ्गाच्च । ‘कामं पुरुषो निर्मिमाणः’ [ कठ० ५८ ] इत्युक्तप्र ‘तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म’

इत्युक्तया वचनस्य ब्रह्मविषयत्वाच्च न जीवस्य ब्रह्मरूपत्वम् । न तु स्वाभाविकस्यापहतपाप्मत्वादेः सत्यसंकल्पत्वपर्यन्तस्यानभिव्यक्केः किन्तु धनेभ्यश्चाडडह -‘परामिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययो’ [ बृ० सू० ३।२।५ ] परामिध्यानात्परमात्मसंकल्पपात्तत्तिरोहितं भवति । तत्संकल्पादेव ह्यस्य जीवस्य बन्धो मोक्षश्च । ‘यदा ह्येवैतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते । अथ सोड-भयं गतो भवति’ [ तै० २।७।१ ] ‘एष ह्येवैष न्नुवरमनन्तं कुते । अथ तस्य भयं भवति’ [ तै० २।७।१ ] इति श्रवणात् । ‘देहयोगाद्वा सोडपि’ [ बृ० सू० ३।२।६ ] सोडपि तिरोभावः सृष्टिकाले देहयोगद्वारेण वा भवति । प्रभयकाले सूक्ष्माच्छक्रियोगद्वारेण वा भवतीत्यर्थः । ‘सूक्ष्मकक्ष हि शुतेराचक्षते च तद्विदः’ [ बृ० सू० ३।२।१४ ] स्वमार्थो हि शुमाशुभमूचकः—

‘यदा कर्मणु काम्येषु क्रियमेषु स्वप्नेषु पर्येति । संवृणुत्तत्र जानाम्याच्चास्मिन्स्वपनिदर्शनम्’ ॥ [छा० ४ । २ ।९] ‘स्वप्ने पुरुषं कृष्णं कृष्णदन्तं च पर्येति स एनं ध्यायविदः । तथा च यदीयं स्वप्नसृष्टिरिजीवीकर्त्तृका तर्हिं शुभमूचकानैव शब्दैः प्रयेय्न्नात्राशु मसूचकानतो जीवकर्त्तृकेयं सृष्टिरित्युभयोलिङ्गपादे स्थितम् । यदत्र परैरुच्यते—स्वप्नसृष्टेः सत्यत्वे स्थादिमुष्टिवदार्दि-त्यादेरपि सृष्टत्वमुपगमे जाग्रद्वशावत्स्वप्नेऽपि ज्योतिर्न्तरसच्वात्स्वप्रक-

जातवस्य दुर्विज्ञेयता स्वादतः स्वप्रहृष्टानां सत्यत्वं प्रकरणाविरुद्धमिति । तद्रसत् । परमतेऽनसः प्रकाशास्य सर्वेन स्वप्रे स्रयंज्योतिरेवसाधनमसं- गतं स्पात् । तस्माल्लोकप्रसिद्धादित्यादिभावेऽपि स्वीयज्ञानेन मासक्त्वात्स्वयंज्योतिरेव मस्तीत्यत्रैव श्रुतेस्तात्पर्यमिति सिद्धम् ॥ १० ॥

प्रकृतमनुसरामः-

तद्वते श्लोके भावान्न ।

स्वप्रेनैतीथ्यं वृत्तीया । स्वप्रेनोपलक्षितः शारीरं शरीरमभिप्रहत्य निश्श्रेततामापाद्यास्तोडलुसंपकाश एव सन्जुस्समानप्राणानभितश्राक- शीति । कश्च गतिशासनयोरित्यस्मादडुलगन्तम् । पर्यटततीर्थः । शुक्रं ज्योतिरन्वितप्रकाशं मनोऽनु द्वैतवगमादौच स्वप्रान्ते पुनः स्वस्थानमेति । हिरण्मयः प्रकाशामयः । एकहंसः । एक एव हन्ति गच्छतीस्येक- हंसः ॥ ११ ॥

प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायं बहिष्कुलायादसृत इवारित्वा । स ईयते डमृतो यत्र कामं हिरण्मयःपुरुष एकहंसः॥ १ २॥

अवरं निकृष्टं स्थूलं शरीरं प्राणेन पञ्चवृत्तिभिः प्राणेन रक्षणप्राणस्यापि स्वप्ने जीवेन्न सह निर्गमे सद्यो मरणमेव स्यात् । अतः प्राणेन शरीरं रक्षणकुलायाजापचछ्हीराद्रौहिर्निर्गत्य यत्र कामं काम्यत इति कामं यत्न भोग्यं तत्र सर्वत्र चरित्वासृत इवोद्मरणधर्मा हिरण्मय एकहंसः पुरुष: पुनरापि स्वस्थानमीयते गच्छ- तीत्यर्थः । यद्वा यत्र कामं तत्रेयते गच्छ- ततीर्थः ॥ १२ ॥

स्वमान्त उच्चावचमीयमानो रूपाणि देवः कुरुतेऽहूनि । उतैव स्रीभिः सह मोदमानो जक्षदुतेवापि भयानि पश्यन्॥१ ३॥

स्वप्रान्ते स्वप्रमध्य इत्पर्थः । अन्तशब्दो मध्यवचनः । उद्बावचं पुण्यपापलक्षणसुकृतापकृतं संगच्छमानो देवो जीव इत्यर्थः । बहूनि रूपाणि कुरुतेऽहूनि ।

देवादीनि रूपाणि भजत इत्यर्थः । उतापीने[ ति संघातोः ]र्थः । श्रीमिः सह मोदमान हव जक्षादिव जक्षणं मक्षणं हसनं वा । जक्ष मक्ष-हसनयोरिति हि धातुः । भयानि विमेल्येभ्य इति भयानि व्याघ्रादीनि परयस्निवामिमवातेत्यर्थः ॥ १३ ॥

आराममस्य पश्यन्ति न तं पश्यति कश्चनेति । अस्य जीवस्यादरराममुपकरणमृतमुद्यानादिकं देहेन्द्रियादिकं च सर्वेऽपि पश्यन्ति तं देहेन्द्रियादिविविक्तमन्तरंहि: संवरन्तमपि न पश्य-तीति लोको प्रत्यनुक्रोशं दर्शयति श्रुतिः । इति मन्त्रसमात्तो ।

लोकप्रसिद्धिरपि तथेत्याह—

तं नाडीभ्यतं बोधयेदित्याहुः । दुर्भिषज्यैर्हास्मै भवति यमेष न प्रतिपद्यते ।

यत एवं स्वप्रेन्द्रियाण्युपहत्य जीवादो बाहिर्निर्गच्छन्ति अत आपतं गाढ़सुतेमे । यद् उपरमे । निष्ठा । अनुदित्सितविश्लेषसुनिर्विकल्पे: ।

अथो कवित्वादन्य आहुः । किमिति जागरितहेतौ जागद्र्थाने पृथक् स्वैषु स्वप्न इति न स्थानान्तरमिति । तत्र च हेतुमाहुः—यान्त्येव हस्त्यादीनि जाग्रत्पश्यति तानि सुप्तेऽपि पश्यन्तीति । अत्र मतान्तरत्वेनोप-न्यासस्यायं भावः—उपरतेष्विन्द्रियेषु हि स्वप्रान्पश्यति न तत्र जाग-रितदेशस्यावकाशोऽस्ति अतसृतरीयस्थानेव स्वप्नस्थानमिति । केचितु अथो कवित्वादिग्रन्थोऽपि पूर्वोक्तार्थोपपादक एव न मतान्तरम् । जागरितशब्दादेशदसमात्तो देशयप्रत्यये छान्दुसो यलोपः । जागरि-तार्षीष्टृप्रूनमित्यर्थः । दिनान्तरान(नु)मवायोग्यस्वमिष्यूनत्वम् । उक्त

उक्तं स्वयंज्योतिरूपमुपसंहरति—

एवार्थ उपपत्त्या समर्थ्यते—यानी ह्येव जाग्रत्प्रशयति तानि सुप्त इति । यानि सकृच्‍छन्दनवसितानुपपादीनि जाग्रद्रशायां पर्यप्ति ताहशान्ये-वार्थक्रियाकारीणि स्वप्ने पर्यप्ति । अतः स्वप्नार्थी: मृष्टा एव । तस्मादिहपरलोकव्यतिक्रान्तस्थानान्तरमेव स्वप्नस्थानमित्यङ्कः ।

अथायं पुरुष: स्वयंज्योतिर्भवति ।

जनक आह—

सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ।

प्राप्तस्वयंज्योतिरूपविद्यानिष्क्रयत्वेन सहस्रं गत्वा(वां) दृष्टिणात्वेन ददामि ।

अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥ १४ ॥

अतःपरमपि संसारविमोक्षायैव साधनं ब्रूहि न्यायात्किंचिदपेक्षितमिति भाव: ॥ १४ ॥

स वा एष एतस्मिन्संप्रसादे रत्वा चारित्वा हृदैव पुण्यं च पापं च पुन: प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नायैव ।

संप्रसीदत्यस्मिन्निति संप्रसाद: । जागरिते देहेन्द्रियादिव्यापारशात-सन्निपातजन्यं कालुष्यमस्ति तेभ्यो विप्रमुक्त: स्वप्न ईषत्यसीदति अतः संप्रसादशब्देन स्वप्नस्थानमुच्यते । यद्यापि संप्रसादशब्द: सुषुप्तौ मुख्योऽ-थापि स्वप्नस्य प्राक्प्रसुतत्वात्तस्यैवैतस्मिन्संप्रसाद इति एतच्च्छब्दस-मानाधिकरणसंप्रसादशब्देन परामर्शो युक्तः । तस्मिन्निगामिषिते सतीति शेष: । रत्वा रमेरनिद्रत्वादुनुदात्तोपदेशशेत्यनुनासिकलोप: । रत्वा क्रीडित्वा विहृत्य वा । 'हृदैव पुण्यं च पापं च ' । पुण्यपापफलमनुभूय प्रतिन्यायं यथागतम् । अन्यनिमित्तो निर्गमनमित्यर्थ: । प्रतियोनि योनि-शब्द: स्थानवाची स्थानं प्रत्याद्रवति आगच्छति स्वप्नानुभवायेत्यर्थ: ।

स यत्तत्र किंचिच्छपश्यति ।

तत्र जाग्रद्शायां स यत्किंचिन्मनुष्यष्याघ्रशरीरादिकमात्मीयत्वेन पश्यति ।

अनन्वागतस्तेन भवति ।

तेनानुप्रविशति भवति । तत्संबन्धरहितो भवत्यर्थः ।

तत्र हेतुमाह—

असङ्गो ह्ययं पुरुष इति ।

कर्माविद्योपाधिकेन शरीरेंद्रियसंघातादिनाडीसङ्घातस्वभावव्वादित्यर्थः । यदि केनचित्सङ्ः स्वभावासिद्धः स्यात् । तदैव हि तस्य सर्वदा तद्नुवृत्तिः स्यात् । अतोडसङ्घात्स्वभावत्वाज्जाग्रद्शाहषदर्थाननुवृत्तिरुज्यत इति भावः ।

उक्तमड्री करोति—

एवमेवैतयाज्ञवल्क्य सोऽहं भगवते सहसं ददाम्यत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥१५॥

पूर्ववदर्थः ।

स वा एष एतस्मिन्स्वप्नान्ते रत्वा चारित्वा दृष्ट्वेव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तैव ।

स्वप्नान्ते स्वप्नस्थान इत्यर्थः । अन्तशब्दः स्थानवचनः । अन्तः समासौ स्थाने च निর্ণयेडध्यन्तरेडपि चेति नैघण्टुकः । बुद्धान्तः । बुद्धं बोधः । माघे निष्ठा । अन्तशब्दः स्थानवचनः । स्थिरबोधस्थानाय जाग्रत्स्थानायैति यावत् ।

स यत्तत्र किंचिच्छपश्यत्यनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुष इत्येवमेवैतयाज्ञवल्क्य सोऽहं भगवते सहसं ददाम्यत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति ॥१६॥

स वा एष एतस्मिन्बुद्दान्ते रत्ना चरितदा हदैव पुण्यं च पापं च पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वमान्तायैव ॥ १७ ॥

एवं त्रिभिः स्वप्नैर्जागरितात्स्वप्नान्तं स्वप्नान्ताद्बुद्दान्तं बुद्रान्तात्स्वप्नान्तं यात्येत्यारोहावरोहसंचारप्रदर्शनं संसारचक्रप्रवृत्तिदर्शिता ॥ १७ ॥

अथैतस्मैै पुरुषस्योभयत्र संचारे वृत्तान्तः—

तयाथा महामत्स्य उभे कूले अनुसंचरति पूर्वं चापरं चैवमेवायं पुरुष एतासुभावान्त-वनुसंचराति स्वप्नान्तं च बुद्दान्तं च ॥१८॥

सप्तोदर्थः ॥ १८ ॥ एवं स्थानद्वयसंचारं प्रदर्शयँ सुवस्तिदर्शां प्रकाशयति—

तयाथाडSस्मिन्नाकाशे श्येनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः सश्रथ्य पक्षौ संलिख्यायेव ध्यायत एव-मेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताे यत्सुतौ न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वप्नं पश्यति ॥१९॥

यथाSSडकाशे इयेनो वा गरुडो वा विशेषण परितः पतनं कृत्वा श्रान्तः सनपक्षौ संहत्य समीचीननीडाचैव ध्यातेर्डवतिष्ठते । ध्रुवं अवस्थान इति हि धातुः । एवमेवायं पुरुषो बुद्रान्तस्वप्रान्तसं चर-श्रान्तो यत्र स्थाने सुपुप्तो न कामाद्युपलक्ष्यते स्वप्नांश्चान्यानुपद्राथींश्र न पश्यति तादृशस्थानाय धावतीत्यर्थः ॥ १९ ॥

ननु कचित्प्रतिपादितानां कचित्त्वभाव इत्यन्न किं विनिगमककमि-त्याशङ्कायां स्थानवैषम्यकृतमित्याह—

ता वा अस्मैता हिता नाम नाड्यो यथा केशः सह-स्त्रभा भिन्नास्तावताडSणिम्नि तिष्ठान्ति शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णा अथ यत्रैनं व्वन्ती-व जिनन्तीव हस्तीव विच्छाययति गर्तामेव पतति ।

यत्र स्थितमिन्न केचन ग्रन्तीव केचन जिनन्तीव गजो विद्नावयतीव

ॠृरामानुजावैरचितप्रकाशिकोपेता- [ ४ चतुर्थाध्याये- गतंमिव पतनमिव माति । ताः केशसहस्रांशसूक्ष्मा नान्य(न्य)रूपान्नरर- पूर्णा हिता(त)नामिका नाडचोो भवन्तीत्थर्थः । यदेव जाग्रद्रयं पश्यति तद्राविद्यया मन्यते । यज्ञाग्रहद्राश्यां भयसाधनं पश्यति तत्सर्वमासु नाडीष्वविद्यया कर्मवशान्मन्यते प्रत्येतीत्यर्थः । हितनाडीषुस्वप्रवहनाडीस्थिततस्य कर्मस- बन्धसच्वाद्भोषणस्वप्रपदार्थप्रतीमानं समवर्त्तीत भवः । अथ यत्र देव इव राजेवाहमेवेदं सर्वोंड- स्मीति मन्यते सोडस्य परमो लोकः॥ २० ॥

स यथा कुमारो वा महाराजो वा महान्राज्ञणो वा अतिश्रीमानन्दस्स्य गत्वा शयीतैवमेवैतच्छेते [ बृ० २।१।१९ ] इति बाल- किवाऽऽह्णोक्तिरित्या यत्र स्थाने स्थिततस्य देववद्राजवच्चाडडनन्दानुभवः स्वध्यतिरिक्तानुकूलप्रतिकूलवस्त्वनुपलम्भः सोडस्य जीवस्य परमो लोको मुख्याश्रयः परमात्मेति भावः ॥ २० ॥

तद्रा अस्पैतददतिच्छन्दा अपहतपाप्माभ्यधृक् रूपमू । तद्रेतदस्यातिच्छन्दा । छन्दःशब्द इच्छावाची । अतिच्छन्दा डतिच्छ- न्द्रमभिलाषातिङ्ग पापप्रतिमरमभयं प्रियं प्राप्यं रूपं परमात्मैवेत्यर्थः । ततः किमित्यत्रSSह— तयथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्तो न बाहं किंचन वेद नाडडन्तरमेव नापि बाह्यं किंचन वेद नाऽSडन्तरम् । यथा प्रियश्रीपरिष्वकस्याऽडनन्तरदुःखादि पदार्थज्ञानं वा नास्ति । एवं प्राज्ञेन परमात्मना संपरिष्वक्तस्य बाह्याभ्यन्तरज्ञानामाव उपपद्यते । अथ च संपरिष्वक्तो नाम तत् लोय एव । स्वाप्नियसूत्रे स्वप्नपीतो मतीतिवाक्यसमनार्थंतयैतद्वाक्यस्योद्दाहतत्व्वात् । अथवा जाग्रत्स्वप्रप्रभोगप्रद्कर्मसंबन्धविरोधिपरिष्वड्‌डगः संबन्धविशेषः शुषुसिमा- चकालवर्त्तीति दृश्ययम् ।

तद्र्वा अस्पैतदात्मकाममात्मकाम- कामः रूपः शोकान्तरम् ॥ २१ ॥

तद्रेव प्राज्ञात्मलक्षणमवातत्समस्तकाममात्मक्यतिरिक्तकमनाऽऽचून्यं

शोकान्तरं शोकबाह्यम् । अन्तरशोको बहिर्योगवचनः । प्राप्त्यं रूप्यमित्यर्थः ॥ २१ ॥

अत्र पिताडपिता भवति माताडमाता । अत्र परमात्मनि सुपुप्तिस्थाने लीनस्य पित्रादयो न सन्ति । तत्रैव पुस्य शरीरसंबन्धघटककर्मसंवन्धजून्यतयाडशरीरीस्य जनकाभावेन पित्रादिरभावादिति भावः । लोका अलोका: । तस्याडSश्रयशून्यतवादिति भावः । देवा अदेवा: । अनुग्राहकशून्यतवादिति भावः । वेदा अवेदा: । अननुशासनोयस्वरूपतवादिति भावः । अत्र स्तेनोSस्तेनो भवति भ्रूणहा चाण्डालोSचाण्डालः पापकोSपापकः । लोकः श्रमणोSश्रमणस्तापसोSतापसः । परिधुन्यास्वरूपे स्तेन्यादिकृतवृत्स्वासंभवादिति भावः । तत्र हेतुमाह— अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन । शरीरसंवन्धघटकपुण्पापासंस्पर्शादिति भावः । ननु चरमदेहावियोगानन्तरभावित्वात्सर्वकर्मप्रणाशस्य कथं सुपुप्तौ कर्मसंवन्धाभाव इत्पाशङ्कयाऽSह— त्रीणि हि तदा सर्वाङ्ङशोकान्हृदयस्य भवति॥ २२ ॥

यदै तन्न पश्यति पश्यन्न्वै तन्न पश्यति न हि दृश्यस्यैर्विपरिलोपो विद्यतेsविनाशित्वात् । न तु तद्धितीयमस्ति ततोडन्यदिभक्तं यत्पश्येत् ॥ २३ ॥

बाह्याभ्यन्तरं न पश्येदिति यावत् । तत्पश्यत एव बाह्याभ्यन्तराद्देशं श्रोतुंवेदं मूर्त्यनृतज्ञानस्य नित्यत्वाज्ज्ञानस्वरूपत्वान्नित्यनिवृत्तो बाह्याभ्यन्तरीयज्ञानाभावो न भवति । अपि तु ततोडविभक्तस्य प्राज्ञ- स्मनः पृथक्सिद्ध्यन्यास्य वस्तुनोडभावादेवानुकूलप्रतिकूलपदार्थावृतो- नमित्यर्थः । न च पृथक्सिद्धपदार्थामावस्य जाग्रत्स्वप्नयोरपि समत्वात्त- द्वै सुषुप्तावपि पृथक्सिद्धपदार्थानुभवोऽस्तीति शङ्क्यम् । तत्र कर्मादुपदो- शवशात्पृथक्सिद्धपदार्थोपलम्भसंभवात्तथ्सौ कर्मसंबंधामावात् । न चा- पृथक्सिद्धतया ब्रह्मात्मकत्वनेव विषयाणामुपलम्भोऽस्तिति शङ्क्यम् । 'एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि प्रत्युदा:' [ छा० ८ । ३ । २ ] इति च्छान्दोग्योक्तरीत्याsनृतशब्दितकर्मविशेषतिरोधितया ब्रह्मण उपल- म्भासंभवेन ब्रह्मात्मकतापाद्युपलम्भमासंभवात् । ब्रह्मात्मकत्ववाब्रह्मात्मक- त्वोमयबहिर्मूर्तस्य पदार्थस्यामावादिति भावः ॥ २३ ॥

यदै तन्न जिघ्रति जिघ्रन्न्वै तन्न जिघ्रति न हि ग्रातुग्रातेर्विपरिलोपो विद्यतेsविनाशित्वात् । न तु तद्धितीयमस्ति ततोडन्यदिभक्तं यजिघ्रेत् ॥ २४ ॥

यदै तन्न रसयते रसयन्न्वै तन्न रसयते न हि रस- यितु रसयतेः्विपरिलोपो विद्यतेsविनाशित्वात् । न तु तद्धितीयमस्ति ततोडन्यदिभक्तं यद्रसयेत् ॥ २५ ॥

यदै तन्न वदति वदन्न्वै तन्न वदति न हि वक्तुर्व- केर्विपरिलोपो विद्यतेsविनाशित्वात् । न तु तद्धितीयमस्ति ततोडन्यदिभक्तं यद्वदेत् ॥ २६ ॥

यदै तन्न शृणोति शृण्वन्न्वै तन्न शृणोति न हि श्रोतुः श्रोतेर्विपरिलोपो विद्यतेsविनाशित्वात् । न तु तद्धितीयमस्ति ततोडन्यदिभक्तं यच्छृणुयात् ॥ २७ ॥

यद्वै तन्न मनुते मन्वानो वै तन्न मनुते न हि मन्तुमन्तोऽपिर्लोपो विधतेsविनाशित्वात् तु तह्हितीयमास्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यन्मन्वीतैत्।२८।

यद्वै तन्न स्पृशाति स्पृशन्वै तन्न स्पृशाति न हि स्प्रष्टुः स्पर्शनापरिलोपो विधतेsविनाशित्वात्तु तद्वितीयमास्ति ततोडन्यद्विभक्तं यत्स्प्रशेत्त्। २९ ।

यद्वै तन्न विजानाति विजानन्न्वै तन्न विजानाति न हि विज्ञातुर्विज्ञातेरपपरिलोपो विधतेsविनाशित्वात्तु तद्वितीयमास्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यद्दिजानीयात्।३०।

स्वप्नस्थानौ नैवमित्याह—

यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्ये-

द्रष्टोऽन्यज्जिघ्रेदन्योऽन्यद्रसयेदन्योऽन्यद्वे-

दन्नोऽन्यच्छृणुयादन्योऽन्यन्मन्वीतान्यो-

न्यदन्यद्विजानीयात् ॥ ३१ ॥

यत्र स्थाने स्थितस्याल्पमपि पृथक्सिद्धं स्यादेन्द्रियादिकं च करणं स्यात्तदा किंचिद्रहस्यं केनचित्करणेन काचित्प्रज्ञयेदपि । इह तु पृथक्सिद्धहर्यपदार्थाभावात्कर्मसंबन्धोपरमे सकारणभूतेन्द्रियसंबन्धा-

भावाच्च नान्यवस्तुदर्शनमिति भावः ॥ ३१ ॥

सलील एको दृश्टाद्दैतों भवत्येष ब्रह्मलोकः ।

तस्माडिते हैनमनुशशास प्राज्ञवल्पिः ।

यथा जले जलं प्रक्षिप्तमेकं भवति एवं सलीलत्स्वच्छस्वभावे

परमात्मनि लीनोयं दृशा जीवः प्राज्ञात्मपरिष्वङ्गेनेकीभूतः सद्द्दैतो

भवति । देवादिलक्षणभेदकारण्यो भवतीत्येष सुपुप्त्याधार एव

परमात्मा हे सम्राडिति याज्ञवल्क्योऽनुशिष्वानित्यर्थः ।

ननु कथं सुषुप्त्याधारस्य ब्रह्मलोकत्वम् । ब्रह्मलोको हि परमगति-

स्वादेना श्रूयते तत्राडSह—

एषोडस्य परमा गति: ।

जीवस्यार्चिरादिगत्या प्राप्त्या गतिरेपैव ।

एषोडस्य परमा संपत् ।

तत्त्वज्ञानादिना प्राप्त्याडपि एषैव ।

एषोडस्य परमो लोक: ।

शाश्वतं मोक्षस्थानमव्येष एव ।

एषोडस्य परमानन्द: ।

निरतिशयानन्दकूलोऽव्यस्मायमेवेत्यर्थ: ।

ननु स्वर्गादिषु मोक्षेष्वनुकूलेपु जाग्रत्सु कथं तस्य परमानन्दृत्व-मित्यत्राह—

एतस्यैवाडनन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ॥ ३२ ॥

स्वर्गादिदेवेषु च सुखानुभावेतार: सर्वेऽप्येतद आनन्दसहसांशानुभावेतार इत्यर्थ: ॥ ३२ ॥

तस्य परमानन्दत्वमेव प्रपञ्चयति—

स यो मनुष्याणां राष्ट्र: समृद्धो भवत्यन्येषामधिपति: सर्वैर्मानुष्यकैर्गौ: संपन्नतम: स मनुष्याणां परम आनन्द: ।

राध साध संसिद्धाविति हि धातु: । सिद्धोपायसिद्ध्र: । युवत्वादिगुणै: समृद्ध: । अन्येषां च मनुष्याणामधिपति: । सर्वमानुष्यभोगसंपन्न: ।

स उत्तमलक्षण आनन्द: । मनुष्याणां मध्ये श्रेष्ठ आनन्द: । अथ तद्रूपदर्शितमानन्दमनुकूलेति वेदान्तविदानमृतत्वविज्ञानसाक्षीक्षीति दृष्टव्यम् ।

अथ ते ये शतं मनुष्याणामानन्दाः स एक: पितृणां जितलोकानामानन्द: ।

शतगुणिताः मनुष्याणामानन्दाः श्राद्धादिकर्मभि: पितॄन्त्स्तोषयित्वा जितापतृलोका ये पितरस्‍तेषामेकानन्द इत्यर्थ: । पुस्तकान्तरे तु इति पाठो न ।

अथ ते ये शतम् पितॄणां जितलोकानामानन्दाः स एको गन्धर्वलोक आनन्दोऽथ ते ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दाः स एकः कर्मदेवानामानन्दः ।

कर्मदेवानामित्वार्थमाह— ये कर्मणा देवलोकमभिप्राप्नुवन्ति । देवत्वे हि द्विविधं कर्मसिद्धमाजानसिद्धं । कल्पादावेव यस्सिद्धं तदाजानसिद्धम् । तदितरत्कर्मसिद्धम् । यद्वा ऋष्यङ्गशरदेवतात्सायुझ्यं कर्मदेवत्वम् । ऋष्यङ्गिशरदेवतात्स्वमात्मत्वमाजानसिद्धमिति विवेको दृष्टव्यः ।

अथ ते ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः स एक आजानदेवानामानन्दो यस्त्रौत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः ।

श्रोत्रियः श्रुतवेदान्तः । अत एवावृजिनोऽपापः । अत एवाकामहतः । उपासनानिवृत्तसमस्त इत्यर्थः । मुक्त इति यावत् । यद्यपि मुक्तानन्दाज्ञानदेहवत्त्वेऽप्येकत्वपरत्वात्तथाऽऽप्यनन्तत्वे तात्पर्यम् ।

अथ ते ये शतमाजानदेवानामानन्दाः स एकः प्रजापतिलोक आनन्दो यस्त्रौत्रियोऽवृजिनोऽकामहतः ते ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः स एको ब्रह्मलोक आनन्दः ।

अत्र प्रजापतिशब्दश्श्रुतमुखस्सपर्यः । तैत्तिरीयके समानप्रकरणे प्रजापते-रानन्द इत्येकवचनान्तप्रजापतिपरत्वे बहुवचनान्ततत्प्रजापतिशब्दस्यापि तत्परत्वात् । ततश्श्रुतमुखप्रह्मानन्दशतगुणितो ब्रह्मलोकलक्षण आनन्दः । न च ते ये शातं स एक इति मिर्देशाद्द्वयानन्दस्य पारिच्छिन्नत्वं शङ्कूनियम्र । आधिक्यमात्रे वाक्यततात्पर्यांत् । यथा क्षितेधुरिव सर्पतेति वाक्यं सूर्यगतिमान्द्यानिद्रत्तिपरम् । सूर्यस्य निमेषमात्रे न वा बहुयोगनद्धाचितवस्य प्रमाणसिद्धत्वात् । एवमस्यापि वाक्यस्य चतुर्मुखानन्द्रापेक्षयाऽऽधिक्युमात्रवगम्यते । यद्वा—

रोमकूपेष्वनन्तेषु ब्रह्माण्डानी भ्रमन्ति ते।अप्डानां तु सहस्राणां सहस्राणयुतानि च ॥ईशानां तथा तत्र कोटिकोट्यस्युतानि च ।गडियाः सि[क]ता धारा यथा वर्षति वासवे ॥शक्या गणयितुं लोके न व्यतीताः पितामहाः।

इत्यादिभिर्हणडानि तत्र तत्र चतुर्मुखानां चासंख्येयत्वावगमात्तत्रैवम्या-त्रिपन्तुः शतगुणितानन्दृतवे कथिते चतुर्मुखेभ्योडयसंध्याकेम्यः शत-गुणानन्दृतयाडवगतस्य भगवतोऽपरिच्छिन्नज्ञानानन्दस्वमर्थोसिद्धामिति दृढ-व्यम् । आनन्दमयाधिकारादावेवमेव व्यासार्यैर्वणितम् ।यक्षश्रेष्टियोऽव्रजिनोडकामहतोडथैप एव परमानन्दएष ब्रह्मलोकः सम्राडिति होवाच याज्ञवल्क्यः सोऽहं भगवते सहसं ददाम्पत ऊर्ध्वं विमोक्ष्यैव ब्रूवीति ।

अयं हि पाञ्चवल्क्यो विभागाङ्ककार मेधावी राजा सर्वेभ्यो माडन्तेभ्य उदारौत्सीदिति ॥ ३३ ॥

अयं राजाडतीव मेधावी मां सर्वेभ्यः प्रश्ने म्युदारौत्सीदुपरोधं कृतवान् । सर्वान्प्रशान्मामसै प्रथमुपक्रान्त इतः परं न स्वक्ष(प्रक्ष्य)तीति बिभेति स्मेत्पर्यः ॥ ३३ ॥

जाग्रदेशादुत्क्रमणं विवक्षुः स्वप्नान्तेऽवस्थापितस्य जीवस्य बुद्धान्त-संचरणं दृश्ययाति—स वा एष एतस्मिन्स्वप्नान्ते रत्वा चरित्वा हि-

दृष्ट्वै पुण्यं च पापं च पुनः प्रातिलोम्यैःप्रतियोन्याद्व्रवति बुद्धान्तायैव ॥ ३४ ॥

पूर्ववदर्थः ॥ ३४ ॥

तयाथडनः सुसमाहितमुत्सृज्यायादेवमेवायं शरीरआत्मा प्राजेनाड्डत्मनाडन्वारूढ उत्सर्ज्यति ।यथाडनः श्वकुं सुतरां समाहितं यत्रोपरकरणे । संभाराकान्तं सपूर्व-

देशमृत्सृज्य याति एवमेव शाकटस्थानীয়ो जीवः प्राज्ञेन परमात्मना सारथिस्थानीयेन संभन्धविशेषं प्राप्तः शरीरमृत्सृज्य यातीयर्थः ।

कवेत्यत्राह—

यतैतदूर्ध्वोञ्छ्वासी भवति ॥ ३५ ॥

यदृतेच्छिरारम्भूच्च्छ्वासोऽस्त्यर्थः ॥ ३५ ॥

स यत्रायमाणिमानं न्येति जरया

वोपतपतावाडणिमानं निगच्छ्छति ।

कोरौ प्राकृतः शिरःपाण्यादिमान्पिण्डो यत्र खादाडणिमाने काश्यं न्येति निर्गच्छछति । तत् तु हेतुमाह—जरया वोपतपता । स्वयमेव कालपक्वफलवज्जरया काश्यं गच्छछति । ई उपतपतीत्युपतपड्वारादिरोगस्तेन वा । उपतप्यमानोऽग्रिमान्द्येन मुक्तस्याजरणेऽनारसेनानुपच्छीयमानः सान्पिण्डः काश्यमपद्यते तत् ऊर्ध्वोञ्छ्वासी भवतीत्यर्थः ।

तस्यथास्सग्र वाडुम्बर वा पिप्पल वा बन्धनात्थ-मुख्यत एवमेवायं पुरुष एभ्योद्देश्यः संप्रमुख्य

पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोऽन्याद्वाति प्राणैयैव ॥३६॥

पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोऽन्याद्वाति प्राणैयैव ॥३६॥

आाम्रफलं वोदुम्बरफलं वा पिप्पलफलं वा 'फले लुक्' [पा०सू० ४। ३ । १६३ ] इति विकारप्रत्ययस्य लुक् । वृन्तबन्धनात्कालवशाजीर्‌णां-

आाम्रफलं वोदुम्बरफलं वा पिप्पलफलं वा 'फले लुक्' [पा०सू० ४। ३ । १६३ ] इति विकारप्रत्ययस्य लुक् । वृन्तबन्धनात्कालवशाजीर्‌णां-

तमुख्यत एवमेवायं पुरुषः सप्राणकरणग्राम एतेभ्यः पाण्यादिभ्योद्देशेभ्यो मोक्षं प्राप्य यथापूर्वं बाह्रणादियोंन् प्रतिपद्यते जीवनायै-

तमुख्यत एवमेवायं पुरुषः सप्राणकरणग्राम एतेभ्यः पाण्यादिभ्योद्देशेभ्यो मोक्षं प्राप्य यथापूर्वं बाह्रनादियोंन् प्रतिपद्यते जीवनायै-

तस्यर्थः ॥ ३६ ॥

तस्यर्थः ॥ ३६ ॥

तस्यथास राजानमायान्तमुग्रः प्रत्येनसः सूत्रग्राम-

तस्यथास राजानमायान्तमुग्रः प्रत्येनसः सूत्रग्राम-

ण्योद्देशे: पानैरावस्तैः प्रातिकलप्तेऽडयमायात्यय-

ण्योद्देशे: पानैरावस्तैः प्रातिकलप्तेऽडयमायात्यय-

मागच्छतीयेवं हैवंविदः सर्वाणि भूतानि

मागच्छतीयेवं हैवंविदः सर्वाणि भूतानि

प्रातिकलप्त इदं बह्माडयायातीदमागच्छतीति ॥३ ७॥

प्रातिकलप्त इदं बह्माडयायातीदमागच्छतीति ॥३ ७॥

यथाडमिषिक्तं राजानमायान्तं शुत्वा राष्ट्रवर्तिनः सर्वेऽपि उग्रा जाति-

यथाडमिषिक्तं राजानमायान्तं शुत्वा राष्ट्रवर्तिनः सर्वेऽपि उग्रा जाति-

विशेषाः कू्रकर्‌माणो वा प्रत्येनसः पापकर्‌माणपि तस्करादिदण्डनाद्दै

विशेषाः कू्रकर्‌माणो वा प्रत्येनसः पापकर्‌माणपि तस्करादिदण्डनाद्दै

नियुक्ता: सूता वर्णसंकरविशेषा ग्रामनेतारो ग्रामण्य: सूताश्व ग्रामण्यश्व सूत्रग्रामण्योऽत्रैवंविधैर्मोग्ये: पाने: पेयविशेषैरावस्थै: प्रासादादिभिश्र्वायं राजाऽऽड्यपातीति अयमागच्छतीति संसद्रं वदन्त: प्रतीक्षन्ते प्रतीक्षन्ते । एवंविधं । कर्मफलं हि प्रस्तुतं तदेवंशद्वेन परामृश्यते । विच्छव्दस्तलहृदूर्ध्वं: i सर्वाणि भूतानि एतद्वोगपकरणभूतशरीरसाधनानि सर्वाणि भूतानि तत्तत्कर्मप्रयुक्तानि मान्ति । कर्मफल एव भोगस्थानं भवति तदेवं सहेँदं ब्रह्म जीव आयाति'ति प्रतीक्षन्त इत्यर्थ: । एतच्छरीरत्यागसमनन्तरमेव शरीरान्तरसद्वोग्यमोगस्थानमोगपकरणानि परमात्मसंकल्पशेन प्रतिपुरुषं समग्राणि भवन्तीत्यर्थ: । यद्वा—उत्कसंशरणप्रकाराभिज्ञस्य सर्वभूतोपजीवितं फलमुख्यते ॥ ३७ ॥

तवथा राजानं प्रतियियासन्तमुग्रा: प्रत्येनस: सूत्रग्रामण्योऽत्रैवंयेन्त्रेवेममात्मानमन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायान्ति यत्रैतदूद्र्वोच्छ्वासी भवति ॥ ३८ ॥

हृदि वृंहरणयकोपनिषत्प्रकाशिकायां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणं ॥ ३ ॥

हृदि वृंहरणयकोपनिषत्प्रकाशिकायां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणं ॥ ३ ॥

ऊर्ध्वभ्वासकाले सर्वे प्राणा आयान्तीत्यर्थ: ॥ ३९ ॥

इति वृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयं ज्योतिरब्राह्मणं ॥ ३ ॥

एभ्योऽत्रेम्य: संप्रमुच्येत्युक्तं संप्रमोक्षणं विस्तारेण वर्णीयितुमारमते— स यत्रायमात्माडडबलयं न्येति संमोहमिव न्येति संमोहमिव प्रतिपद्यते । करणक्षोमान्मोहं प्रतिपद्यते । इवशब्दोऽल्पार्थे । मोहोपक्रमदर्शयांअमित्यर्थ: । मोहो नाम मरणायार्धसंप्रत्ति: । उभयलिङ्गादे जाग्रत्स्वप्नसुषु-

तिमरणानामन्यतमो मोहँ इति प्राप्त उच्यते—‘मुग्धेऽधंसंपत्तिः परिशे- षात्’ [ षा सू० ३।२।१० ] न तावन्मुग्धो जारिताावस्थो भविष्यति । इन्द्रियैर्विषयानुपक्षणात् । नापि स्वप्राणपञ्यति नि:संज्ञ- त्वात् । नापि मुक्तः प्राणोष्मणोर्म्लावात् । न सुप्तस्तल्लिङ्गलक्षण्यात् । सुषुप्तो हि प्रसन्नवदनो निमीलितनेत्रश्व । तस्मादधंसंपत्तिरधिमुक्तिरिति यावत् । स च सर्वप्राणयोगः । सर्वप्राणयोगोपक्रमतिपचमप्राणसंपत्ति- मरणं हि सर्वप्राणवियोगः । च सति वाड्मनसे प्रत्यागच्छत: । तन्त्रोष्ठादिविशात्कर्मंशेषे च सति वाड्मनसे प्रत्यागच्छत: । असति तस्मिन्नप्राणोष्मणावप्युपगच्छत: । तस्मादधंसंपत्तिमूर्छोति’ स्थित- तम् । अथैनं वागादयः प्राणा आत्मनः समीपमायान्तीतिव्यर्थः ।

स एतास्तेजोमात्रा: सैषामभ्याददानो हृदयं मेवान्ववक्रामति । स आत्मा तेजोमात्रा: प्रकाशकांशा इत्यर्थः । इन्द्रियाणीति यावंत् । ता एता: समस्त्यादानं । समิติ स्वप्राणपेक्षया वैषम्यमुच्यते । अस्यैवं स्वप्रेऽध्यभ्यादानं न तु सम्यक् । सर्वासनमभ्यादीयेत्यर्थः । हृदयमेव पुण्डरीकाकामन्ववक्रामति अन्वागच्छति ।

स यत्रैष चाक्षुष: पुरुष: पराङ्पर्यातर्ते । चक्षुषि संनिहितश्वाक्षुष इति त्रिमरणो जीव उच्यते । स यदा रूपादिविषयपरवशसुख: सन्हृदयदेशे पर्यावर्तते इतिव्यर्थ: । अथारपज्जो भवाति ॥ ९ ॥

अथ तदुत्तरकालेडयं सुपुपूर्व रूपं न जानाति ॥ १ ॥ एकी भवति न पश्यतीत्याहुः ।

स्वापकाले हवैन्द्रियै: सहैकी भव[ति तदैनं न पश्य]तीति पार्श्वस्थ आाहुः । एकी भवति न जिघ्रतीत्याहुरेकी भवति न रसयत इत्याहुरेकी भवति न वदतीत्याहुरेकी भवति न शृणोतीत्याहुरेकी भवति न मनुत इत्याहुरेकी भवति न स्पृशतीत्याहुरेकी भवति न विजानातीयाहुः । पूर्ववदर्थः ।

तस्य हेतस्य हृदयस्याग्रं प्रयोतते तेन प्रजोतेनैष आत्मा निष्क्रामति चक्षुषो वा मूर्ध्नो वाडन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः।

तस्य हेतस्य क्रियमाणस्य मनसः संबंधः यदृच्छया तस्यां नाडीमुखं निर्गमनं मनोद्वारं प्रजोतते संहतकरणते तेजः प्रज्वालितं सत्प्रदीप्तं भवति । तस्य क्रियाशितद्वारः सन्निवेश आत्मा निष्क्रामति चक्षुरादिद्वारेभ्यः ।

तमुत्कामन्तं प्राणोडनूत्कामति प्राणमनूत्कामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्कामन्ति ।

उत्कामन्तमध्यक्षं जीवं मुख्यप्राणोऽनूत्कामति तं मुख्यप्राणं तदृशीनाः इतरे प्राणाः अनूत्कामन्तीत्यर्थः ।

सविज्ञानेा भवति सविज्ञानमेवानुव्रकामति ।

तस्यां देशायामुक्ताकामशरीरौ यं यं वाडपि स्मरन्भावं स युक्तकन्यानं प्राप्तुयोनिविपयकस्मृतिमान्मवतीत्यर्थः । तत्र ज्ञानं कर्माधीनं न तु पुरुषयत्नसाध्यं । यं योगिनः प्राणायोगकाले यत्नेन चित्तेन निवेशयन्तीत्यतिस्थूलकरोत्पा योगिनामेव हि ज्ञानं यत्नसाध्यमेवं सविज्ञानमेव पुरुषं प्राणवर्गोऽनुगच्छतीत्यर्थः ।

तं विद्यकर्मणी समन्वारभते पूर्वप्रज्ञा च ॥ २ ॥

ताहशं च पुरुषं विद्याकर्मपूर्ववासना अनु वर्तन्ते । न हि पूर्ववासनां विना काश्चित्कतु मोक्षं वा प्रापवति । न ह्यनभ्यस्ते विषये कौशलमिति वादिभिः पूर्वस्मिन्नभ्यासतत्सामर्थ्यमधिकरणमिति न्यायात्प्राप्तुयोनिविषयकस्मृतिमान्मवतीत्यर्थः ।

तद्वा तृणजलायुका तृणस्पान्तं गत्वाडन्य-मार्कममार्कम्याडडल्मानमुपसंहरतेवेमवाय-

स्यासमनंतरेणैव कासुचित्कियासु चित्रकर्मादिलक्षणा [ शु ] कौशलं दृश्यते केपांचिच्छात्यन्तसौकर्ययुक्तास्वपि क्रियासु अकौशलं हृश्यते तदेतत्स्वं पूर्ववासनोद्भवानुद्भवानिमित्तकं तस्माद्विद्याकर्मपूर्ववासनालक्षणमेतत्क्रितयं शाकटिकसंभारस्थानीयं परलोकपाथेयमित्यर्थः ॥ २ ॥

मातमेदृशं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वा न्यग्रोधक्रममाक्रम्याडतमानमुपसंहरति ॥३॥

यथा जलूका तृणस्याग्रभागं गत्वाडन्यं तृणान्तरलक्षणमाक्रम्य इत्थाक्रम आश्रय इतियाबत्त । तमाश्रित्याडSत्मनोडपरावयवमुपसंहरति । इत्यमेवायं संजीवः प्रकृतं शरीरं निहत्य तस्यैव विवरणमविद्यां गमयित्वा निःसंबोधयतातमापाद्यान्य शरीरलक्षणमाक्रम्य स्वात्मानं पूर्वस्माच्छरीरादुपसंहरति ॥ ३ ॥

ननु देहान्तरम्मे प्रागुपात्तमेवोपादानं स्वीकृत्य तदेवोपमृज्य स्वर्णकारवद्दहान्तरं करोति आहोस्विदपपूर्वमेवोपादानं दृश्यं स्वीकरोति तत्रैषः—

तयथा पेशस्कारी पेशसो मात्रामुपादाय नयनवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुत एवमेवायमात्मेदृशं शरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वाडन्यनवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुत इत्यं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वाडन्येषां वा भूतानाम् ॥ ४ ॥

पेशः सुवर्णं तत्करोतीति पेशस्कारी सुवर्णकारः । पेशासः सुवर्णस्य मात्रामेकदेशमुपादाय यथाडन्यत्कल्याणतरं रूपं कुरुत । यद्वा पेशस्कारी कोशकारकृमिः स यथा पेशासः पडितंतोमात्रामंशमुपादाय नवतरं कल्याणजालं कुरुत एवमेवायमात्मेदृशं शरीरं निहत्यान्त्यादूपं कुरुत । पितृद्यं वा गान्धर्वं वा । पितृदयं पितृभ्यो हितं पितृलोकोपभोगयोग्यामित्यर्थः । तथा गान्धर्वं दैवं प्राजापत्यं ब्राह्मं गन्धर्वादिलोकोपभोगयोग्यामित्यर्थः । अन्येषां भूतानां संबन्धि शरीरं करोतीत्यर्थः । कर्तृत्वं चास्य कर्मद्वारकं दृश्यम् ॥ ४ ॥

स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयश्श्रुत्रमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमयोडतेजोमयः कामम-

योऽकाममयः क्रोधमयोऽकोधमयो धर्ममयोऽधर्ममयः । सर्वमयस्तथ्यदेतेऽदिंशंयोमदोमय इति ।

वैशब्द्रोऽवधारणे । सोऽयं विज्ञानमय आत्मा ब्रह्मैव सन्नपहतपाप्मत्वादिब्रह्मरूपयुक्तोऽपि सन्ननोमयः । उपकर णोपकर णिलक्षणसंबन्धेन मनःप्रचरो मनउपकरणक इति यावत् । एवं प्राणमय इत्यादि चापि दृष्टव्यम् । अतेजोमयस्तेजोमयतिरिक्तमहददहंकारादिमयः । चतुर्विंशातितत्त्वमयत्वाच्छरीरस्मेति दृष्टव्यम् । अकाममयः कामव्यतिरिक्तसंकल्पश्रद्धामय इत्यर्थः । अक्रो धमयः । प्रीतिमयः । तद्यदेतदिंति ब्रह्मापेक्षया नपुंसकलिङ्गनिर्देशः । इदंयोमदोमयः । एतल्लोकपरलोकमयः ।

यथाकारी यथाचारी तथा भवति ।

यथा कतुं यथा चतुं (चरितुं) शीलमस्य सोऽयं यथाकारी यथाचारी, अग्निहोत्रादिकं तु कर्म तद्योग्यातापादकं संध्यावन्दनादिकं त्वाचरणम् । एतत् ‘चरणादिति चेत् रोपलक्षणार्थेति काश्यपाजिनि: ’ [ बृ० सू० ३ । २ । ९ ] इति सूत्रभाष्ये स्पष्टम् । तथा भवति ।

साधुकारी साधुभवति पापंकारी पापो भवति ।

सत्कर्मकारी बाह्यणादि रमणीयशरीरयुक्तो भवति । पापकारी चण्डालादि: कुत्सितशरीरयुक्तो भवति ।

पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन ।

साधुकारित्वपापकारित्वे अपि प्रारब्धपुण्यपापप्रयुक्ते इत्याह— पुण्यः पुण्येन कर्मणा भवति । पापः पापेन ।

अथो खल्वाहुः काममय एवायं पुरुष इति स यथाकामो भवति तत्कतुर्भवति । यत्कतुर्भवति तत्कर्म कुते यत्कर्म करोते तदभिसंपद्यते ॥३॥

अथो शब्दः पक्षान्तरपरिग्रहे । केचिद्वन्थमोक्षकुशला: खल्वाहुः । यद्यापि पुण्यापुण्ये शरीरमहणकारणं तथाडपि काममयुक्तो हि पुरुषः पुण्यपापकर्मणो उपचिनोति । तथा च काम एवास्य संसारस्य मूलम् ।

तथा चोक्कमाथर्वणजे—“ कामान्य: कामयते मन्यमानः स कामभिर्जायते तत्र तत्र ” इति । तस्मात्काममय एवायं पुरुषः । स यथाकामो भवति तत्कतुर्भवति । येन प्रकारेण ऋतुशब्दितोदध्ववसाय उदेति तदनन्तरमध्यवसितं कर्म कुरुते यत्कर्म तत्फलं च प्रामोतीत्यर्थः ॥ ५ ॥

तदेव श्लोको भवति । एतस्मिन्नर्थेऽयं श्लोकखण्डो भवतीत्यर्थः । तदेव सङ्कः सह कर्मणैति लिङ्गं मनो यत्र निषिक्कमस्य । लिङ्गाच्चेतडनेति लिङ्गं गमकं ताहं मनो यत्र फले निषक्तं निवेशितं भवति तदेव तत्फलमेव तत्फलारम्भकं कर्मणासह देहवियोगकालेऽपि सक्कः सन्नेति प्रामोति एष श्लोको भवतीत्यन्वयः ।

प्राप्यायन्तं करणं यत्किच्चेह करोत्ययम् । तस्माल्लोकात्पुनरैत्यस्मै लोकाय कर्मणेति नु काम्यमानः ।

इह लोके फलमुद्दिश्य यत्किंचित्कर्म करोति तस्य कर्मणोऽन्तं भोगेनावसानं प्राप्य यावत् कृत्स्नफलं भुक्त्वेति यावत् । तस्माल्लोकादस्मै लोकाय पुनरैति । किमर्थमित्यत आह— कर्म इति । कर्म कर्तुमित्यर्थः । एवमविद्धदृशियं संसारं सम्प्रत्नमुपवर्ण्य विदुषस्तद्विलक्षणं दर्शयति—

आप्तकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्कामन्ति ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति ॥ ६ ॥

अथशब्दोऽर्थान्तरपरिग्रहे । अकाम्यमानो वीतरागः । अन्रेच्छति इति शेपः । योडकामः कामगून्यः । कथम् कामगून्यतेत्यत्राह— निष्काम इति । निर्गता कामा यस्मात्तथोक्तः । पूर्वस्थितानां

कामानां निर्गतत्वादकामत्वमुपपद्यत इति भावः । आत्मः कामो येन स तथोक्तः । कथमात्मकामत्वमित्यत्राह—आत्मकाम इति । आत्मव्यतिरिक्तस्य कामस्य वस्तुनोऽभावादात्मैवकामस्य नित्यसिद्धत्ववादात्मकामत्वम् । अत एवं कामत्वं चेत्यर्थः । एतदर्थं वस्तु ब्रह्मैव सन्निद्राघ्येतिति योजना । ब्रह्मैव सकारिरूपत्वेन्रह्र्रप्तः । सम्पूर्णब्रह्माणि कीदृशो भवति । अतिपूर्वस्थूललघ्यार्थकत्वात् । लयो नाम तद्विविक्ततया दर्शंनाभावः । अपहतपाप्मत्वादित्राह्रूपस्ताद्र्येण परब्रह्मविविक्ततया दर्शंनायोग्यो भवतीत्यर्थः । नन्वेतत्न संमवाति ब्रह्मरूपाविम्रांवो हि परं ब्रह्मोपसन्न्रसैव भवति ।

' परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ' इति श्रवणादेशवशोपविशिष्टब्रह्मप्राप्तिस्व देशविशेषेऽर्चिरादिगतिमन्तरेण न संमवाति तद्वितर्भूतसूक्ष्मप्राणादियुक्तस्यैव भवति तद्योगश्र कर्मा [ धीनः ] । विधूतकर्मपंणाश्व देहेन्द्रियप्राणयोगासंभवेन देशविशेषविशिष्टब्रह्मप्राप्त्यसंभवाद्र्रहरूपाविम्रांवोभावेन ब्रह्मैव सन्निद्राघ्येतीति नोपपद्यत इत्याशङ्क्योऽत्र हेतुः— 'तस्मै प्राणाः उत्क्रामन्ति तस्मात्म्राणाः नीयन्तेऽत्यर्थः । नतस्य झूणोत्पत्तिविपादानलक्षणसंवन्धे पृथ्वी । अत एवं समानप्रकरणे मध्यंदिनशाखायां ' न तस्मात्पाणा उत्क्रामन्ति ' इति स्पष्टं पद्रश्रूयते । इदं च वाक्यमुक्तान्तिपादे चिन्तिततम् ।

तत्र हि 'अन्न ब्रह्म समश्नुते' इत्यत्रैव विदुषो ब्रह्मभावश्रवणान्रोक्तान्तिरिति प्राप्त उच्यते—' समाना चास्मृत्युपक्रमाादागत्युपक्रमान्नाडीप्रवेशात्यागु-क्रान्तिः समाना । 'शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिः- सृतैकासी । तयोध्व्वमायन्नमृतत्वमेति ' [ छा० ८ । ६ । ६ । इति विदुपो-डपि नाडीविशेषोक्तक्रमश्रवणादुक्तान्तरर्जनीय । ' अथ मर्त्योऽ- मृतो भवतीत्यन्न ब्रह्म समश्नुते ' इति विदुपोऽत्र भूयमानं यदमृतत्वं तद्नुपोष्य शरीरेऽविद्यासंवन्ध्यमद्ग्धैवैवोत्तरपूर्वाङ्गयोगश्लेषाविनाश्रूपममृत-

तत्त्वं तदुच्यते । अन्न ब्रह्म समश्नुते इति बोपासनकालब्रह्मानुभवाभिप्रायम् । ' तद्राडपितेः संसारच्यपदेशात् ।' [ बृ० सू० ४ । २ । ८ ] अपीतेः च तद्मृतत्वमद्ग्धदेहसंवन्ध्यस्यैव वक्तव्यम् । आडपितेः संसारो हि व्यपदिश्यते । ' तस्य तावेदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये ' इति ।

६।१४२] 'अश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोमुखात्समुच्य धूत्या शरीरमकृतात्कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसंभवामि ।' [ छां० ८।१३।१ ] इति वपदेहेशान । ' सूक्ष्मं प्रमाणतश्व तथोपलब्धेः ' [ बृ० सू० ४।२।९ ] देवयानेन पथा गच्छतों विधुषस्तं प्रति जूया-

त्सत्यं जूयादिति चन्द्रं:संवादस्य प्रमाणप्रतिपन्नत्वाच सूक्ष्मं शरीर-

मामोक्षमनुवर्तत इत्यभ्युपगम्यते । ननु (ना)कार्षींस्तु चन्द्र्रमसा संवादः संभावति । ' नोपमर्देनातः ।' [ बृ० सू० ४।२।१० ] अथ मृत्योर्मृतो मर्त्यो भूतिमाणममृतत्वं शारीरोन्द्रियसंवन्धानुपसंह्रनेनैवो-

त्तरपूर्वाधाश्लेषविनाशरूपमपज्जीकरत्व्यम् । 'अस्यैव चोपपत्तेरप ऊष्मा ।'

[ बृ० सू० ४।२।११ ] अस्य सूक्ष्मशरीरस्य काचिदुपसंहततत्त्वादेव विधुपोडपि त्रिमाणस्य काचित्क उष्मोपलभ्यते । 'प्रतिषेधादिति चेत्‌ शारीरात् ।' [बृ०सू०४।२।१२] 'स्पष्टो ह्यकेकाम् ।' [बृ०सू०४।२।१३]

'योऽकामो निष्काम आसकाम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति' इति विधुपो देहादुक्क्रान्तिः प्रतिषिध्यते । न चेदं शरीरापादानकोत्क-

मनिर्विषयपरामर्शात् वाच्यम् । ' यत्रास्य पुरुषो म्रियते उदस्मात्प्राणाः क्रामन्त्याहो न' [बृ० ३।२।११] इति आर्तभागप्रश्ने ' नेति होवाच याज्ञ-

वल्क्यः ।' [ बृ० ३।२।११ ] 'स उच्च्छूयत्य्यध्मायस्याध्मातो मृतः शेते' इति उच्च्छूनत्वादीनां शरीरधर्माणां प्रतिपादनेन शरीरापादान-

कोत्क्रमणप्रतिषेधस्य युक्तत्वात् । न हि शारीरस्योच्छूनत्वमाध्मातत्वं चेतन । माघ्यंदिनशाखायां न तस्मात्प्राणा उत्क्रामन्तीति स्पष्टतया शारीरापादानकोत्कान्तेनिपेधात् । काण्वशाखायां न तस्य प्राणा इति

ष्ठी नटस्य ऋणोतीतिवत्प्रपादानलक्षणसंवन्धपर । उदस्मात्प्राणा उत्क्रा-

मन्त्याहो न इति विदुषोप्रस्तुतत्वेन नाविष्कृतविषयत्वादृश्यंभावो ह्याविदुषश्व शरीरादुक्क्रान्तेः प्रतिषेधःशक्यतया तत्रापि शारीरककापाद-

नकोत्क्रमणपरत्वैव युक्तत्वात् । न च तस्य वाक्यशेषश्रुतमुच्छूनत्वा-दिकं न संभवतीति शड्क्यम् । देहात्मनोरभेदोपचारण देहधर्मोऽणामुच्छू-

नस्वादीनामात्मन्यभिधानेऽपपत्तेः शारीरापादानकोत्कान्तिप्रतिषेधवाचि-नाडपि ' आत्मकामो न तस्मात्प्राणा उत्क्रामन्तीति माघ्यंदिनशाखा-

वाक्येडभेदोपचारस्याडडश्रयणीयत्वात् । न च प्राणानां शरीरादुक्क्रान्तेः प्रतिषेधो न युक्त इति वाच्यम् । वृक्षादुड्रीयमानाविहंगम-

सड्गुरामनुजविराचितप्रकाशिकोपेतासड्गवद्याथायं गमनसंमवाद । अतो विद्धद्विदुषोऽत्कान्तिः समानेति स्थितम् ॥ ६ ॥

प्रकृतमनुसारामः—

तदेष श्लोको भवति ।

तत्रैतद्ब्राह्मणद्वयस्यैव श्लोकः प्रवृत्तो भवत्यर्थम् । यदासर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येडस्य हृदि श्रिता: । अथ मर्त्योडमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते इति ॥

कामा दुर्विषयगोचरमनोरथा हृदृता यदा ज्ञाता भवन्ति तदनन्तरमेवोपासको मर्त्योऽमृतो भवति विनष्टाशिष्टपूर्वोत्तराधो भवति । अज्ञ ब्रह्म समश्नुते । अथैवोपासनवेलायां ब्रह्मानुभवतीत्यर्थः ।

तदयथाडहिनिर्ल्वयनी वल्मीके मृत प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेते ।

अर्होर्निर्ल्वयनी सरप्स्य निर्मोकः सर्पेण वल्मीके प्रत्यस्ता विसृष्टा सर्व(ँ)संसक्ता निष्पाण्याडपि पूँरे पश्यतां सर्पवद्वमासमानाः शर वमेव ब्रह्माविदः शरीरमहङ्कृद्धृत्यगोचरतया परित्यक्कमपि पश्यतां ब्रह्मविच्छरीरमिव मासमानं शेते ।

अथायमशरीरऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव ।

अप्य[य]द्विज्ञानसमनाकारव्रह्माविद्यामोत्तरकाण्ठमृतोऽपि मरणरहितोऽपि मरणात्माशरीरकल्प एवेत्यर्थः । शरीरसर्पशरीरपरपरिवादादिजनिताविषादाद्यभावादिति भावः । प्राणो ब्रह्मैव । प्राणस्य(मृ)स्येऽपि तदा (ता)स्वकृतब्रह्मानुभवसच्वात । आविर्भूततनब्रह्मरूप एवेत्यर्थः । तेज एव । अज्ञानलक्षणान्धकारप्रतिमट एवेत्यर्थः ।

एवं प्राप्तब्रह्माविद्यो जनक आह—

सोऽहं भगवते सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः ॥७॥

स्पष्टोऽर्थः ।

तदेते श्लोका भवन्ति ।

तत्रास्मिंश्चिपये श्लोका भवन्ति ।

अणुः पन्था विततः पुराणो मां स्पृशोऽनुविच्तो मयैव । तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमित ऊर्ध्वं विमुक्ताः ॥ ८ ॥

अणुर्विज्ञाने मानान्तरानाधिगम्यः । विततो वेदान्तेषु विस्तरेण प्रतिपादितः । पुराणोऽनादिः । मां प्राप्यः । कुतः । आत्मभक्तिद्वारात्प्रतिपादितः । पुराणोऽनादिः । मां स्पृक् । मां प्राप्तिः । स्वदेहसंसर्गींप्यर्थः । मयैवानुविद्धो मयैवानुभूतत्वात्तत्त्वम् । योडयं पन्था अर्चिरादिमार्गस्तेन मार्गेण धीरा: प्रज्ञाशालिनो ब्रह्माविद इतोऽस्मादेहाद्विमुक्ताः सर्वेभ्यो लोकेभ्य ऊर्ध्वं [स्वर्गं] मगवलोकमथ स्वर्गलोकमनु प्राप्नुवन्तीत्थं ॥ ८ ॥

तस्मिन्च्छुक्के कुषुम नीलमाहुः पीतं हरितं लोहितं च । एष पन्था ब्रह्मणा हानुवितस्तेनैवति ब्रह्मवित्पुण्यकृत्सुजससृ ॥ ९ ॥

तस्मिन्नर्चिरादिके मार्गे शुक्कं शुद्धं नीलं पीतं हरितं लोहितमित्याहः । 'असौ वा आदित्यः पीत एष शुक्क एष नील एष पीत एष लोहितः' [ छा० ८ । ६ । १ ] इति श्रुत्यन्तरात् । एष पन्था एषोऽर्चिरादिः पन्था ब्रह्मपथ इति यावत् । तेन मार्गेण पुण्यकृदृजु-वित्पूर्वं पुण्यं ऋतंवा तदृशेन शुद्धान्तःकरणो ब्रह्मावित्तेजससृ तैजस्संबन्धी तेज उपासकः पञ्चाग्निविद्यायानिष्ठ इति यावत् । 'तद्य इत्यं विदुः । ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते' [छा० ५।१०।१] इति भुस्यन्तरे पञ्चाग्निविदां ब्रह्माविदां चार्चिरादिगतिस्ववणात् । यद्यापि पञ्चाग्निविद्याडपि ब्रह्मात्मकप्रत्यगात्मविद्यात्वाद्विद्यैवाथाविद्यान्तर-वद्विशेषकविविद्यात्वामावाद्विदह्मावित्तेजससृति ॥ ९ ॥

ब्रह्मावित्पुण्यकृत्सुजदित्युक्तं कर्माद्विकज्ञानस्य ब्रह्मप्राप्तिहेतुत्वं स्पष्टयत्यन्धं तमः प्रविशन्ति येडविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायाः रताः ॥ १० ॥

ये केवलं स्वर्गादिफलोदेेशेन कर्मानुष्ठान्ति न तु ब्रह्मज्ञानार्थितया तेऽन्धं तमः प्रविशान्ति दुस्स्तरं संसारलक्षणगन्धकारं प्रतिपद्यन्ते

इत्यर्थः । य उ विद्यायां रताः । उशन्तौडवधारणे । नित्येनैमित्तिकं कर्म परित्यज्य विद्यामेव घतन्ते ते 'मोहातस्य परित्यागस्तामसः परिरिकीर्तितः' इत्युक्तरीत्या तामसत्यागवशात्संसारमेव प्रविशन्तीत्यर्थः । फललेशमप्यलब्ध्वा पतिता भवन्तीत्यर्थः । नानेन वचनेन ज्ञानकर्मणोः समुच्चय इति मन्तव्यम् । ज्ञानध्यतिरिक्कोपायनिषेधकवचनेनैज्ञास्य मोक्षोपायत्वप्रतिपादकत्वचनेन कर्मणां ज्ञानादृतप्रतिपादकवचनैस्तेषु भूयोभिर्विरोधप्रसङ्गात् ॥ १० ॥

अन्धे तमसि प्रवेेशे किं मयक्तीत्यक्रास्सह— अनन्द्ा नाम ते लोका अनन्धेन तमसाड्‌वृता: । तांश्ते प्रेत्याभिगच्छन्त्यविद्वाःश्शोडबुधो जनाः ॥ ११ ॥

अत्र बुध इति बुध्यते: किवन्तस्य प्रथमा बहुवचनम् । अनन्दाः सुखलेशगून्या अनन्धतमसाड्‌वृता: केचन लोका: सदन्ति ताळ्ळोकान्मुत्वा गच्छन्ति ये ब्राझ्ज्ञानहीना ये चाबुधा: प्रत्यगात्मविद्याशून्या: पश्वादिम- विद्यागन्या इति याच्चत् । पूर्वं तथोरेव प्रस्तुतत्वादिति दृष्टच्यम् ॥ ११ ॥

आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुष: । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत् ॥ १२ ॥

यद्बोधयं पुरष: स्वात्मानमेतद्बुडहमस्मीति देहेन्द्रिय मन: प्राणाधि- विलक्षणो ब्रह्मात्मकोडहमस्मीति विजानீयाच्चदा देहेन्द्रियोपभोग्येषु लोकादिषु स्पृहया अभावात्स्वभावन्धुमूतभायांपुत्रादेरप्यभावाच्च स्वस्य किं वा फलमिच्छन्क्याडनुसन्धिन: कस्यामीष्टाय वा शरीरमनुसंज्वरेत । शरीरानुबन्धिफलमनुसृत्य कुतस्तप्योदित्त्यर्थ: ॥ १२ ॥

पुनरपि स्तौती— यस्यानुवित्त: प्रतिबुद्ध आत्माडस्मिन्सदेहेऽहे गहने प्रविष्ट: । स विश्वकृत्स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोक: स उ लोक एव ॥ १३॥

गहने विषयेऽस्मिन्नर्थसङ्कटेऽस्मिन्देहेह प्रविष्ट: सम्बन्धननाश्यसेनावगत: प्रतिबुद्धो ध्याताश्चेत्यर्थ: । स विश्वकृत्स एव लोककृदीश्वरवद्याप्य इति

यावत् । तत्र हेतुमाह—स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव । लोक आश्रयमूतः सर्वस्य कर्ता या ईश्वरस्तस्यापि स ब्रह्मावलोक एवाऽSधारा एव ज्ञानी स्वात्मैव मे मतम्‌ [ इति ] भगवतैव गीतत्वात् । भगवतो ज्ञानिनं विनाऽSत्मसत्त्वाया अभावादिति भावः । उशन्‍दः प्रसिद्धौ ॥ १३ ॥

इहैतदुप मुक्त्वा विद्वन्‍ददयं न चेदेवेदं हृदती विनाश्रः । इहैव वतंमान वयं तद्ब्रह्म विद्वो जानीमः । वेदं वेदिः । ‘सर्व-धातुभ्यः’ इत्यप्रत्ययः । नः स्वार्थे । अवेदिष्महेहानिरित्यर्थः ।

ज्ञानाज्ञानयोरेव महालाभमहानित्वं दर्शयपति-ये तदिदुर्मृतास्ते भवन्त्यथेतरे दुःखमेवापियन्ति । स्पष्टोऽर्थः ॥ १४ ॥

तज्ज्ञानस्य महाफलत्वमेवाऽSसह-यदतन्मनुपश्येतोमानं देवभद्रसः । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ॥ १५ ॥

यदा मृतभवेशितारं चोतमानं सर्वमूतात्मानं द्वैकपश्यति तदा सर्वं-स्वाऽप्येकात्मकज्ञाना त्सर्ववस्तुषु निन्दा न प्रवर्तते इत्यर्थः ॥ ९५ ॥

यस्माद्भूतभव्येशात्परमात्मनोऽप्याक्तदन्या विषयेऽपि यावत् । कालात्मा संवत्सरः स्वावचरेहोभिः परिवर्तते परिच्छेदकत्वेन वर्तते । य आत्मा संवत्सरमासादिलक्षणकालपरिच्छेदातीत इत्यर्थः ।

तदेव ज्योतिर ज्योतिषां ज्योतिरायुः । पासितडमृतम्‌ ॥ १६ ॥

ज्योतिषां ज्योति: प्रकाशकानां प्रकाशकममृतं कालापरिच्छिन्नम्‌ । आयुः सर्वमाणिप्राणनहेतुभूतं तं ह देवा उपासते । देवोपास्यत्वं तु तस्पैवेत्यर्थः । उक्तं च व्यासार्यैः ‘ज्योतिषि भावाच’ [ ब्र० सू० १ । ३ । ३२ ] इति सूत्रे देवा एव ज्योतिरुपासते देवा ज्योतिरेवोपासत इति वाक्यभङ्‌गः स्यात् । तत्र न प्रथमकल्पो युज्यते मनुष्याणामनधिकारप्रसङ्‌गात् । तस्माज्ज्योतिरेवोपास्यमित्यर्थः इति ॥ १६ ॥

यस्मिन्पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः । तमेव मन्य आत्मानं विद्वान्ब्रह्मामृतोऽमृतम् ॥ १७ ॥

पञ्चजनसंज्ञा: पञ्चाडSकाशश्व यत्र प्रतिष्ठित इत्यर्थः । अत्राडSकाशशब्दो मूर्तान्तरस्यानुपलक्षकः । पूर्वस्मिन्मन्त्रे ज्योतिषां ज्योतिरीति घष्ठचन्तज्योतिःकाब्द्रुस्यार्थनिर्णायकसापेक्षत्वात्पञ्चजनशब्द्रुस्यार्थनिर्णायकान्तरसापेक्षत्वात्पञ्चश्रसंख्यान्वययोग्यानि ज्योतींषीनिन्द्रियाणयेबेत्यवसीयते । उक्तं च द्यासांश्च:-'मूतपञ्चसंख्या विशेषोपितत्वात्पञ्चसंख्या ज्योतिरन्तरप्रसिद्धभभावाच्च परिशेषेणेन्द्रियस्थावर्गम् इति तमेव मन्य आत्मानं विद्वान्ब्रह्मामृतोऽमृतम् । तादृशमात्मानममृतं ब्रह्मेत्येवं विद्वानन्योडन्य-मृतो भवतीत्यर्थः ॥ १७ ॥

पञ्चजनशब्द्रुनिर्दिष्टानि ज्योतींषि कानीतिपेक्षयामाह—

प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये मनो विदुः । ते निचिक्युर्ब्रह्म पुराणमध्यमम् ॥ १८ ॥

प्राणशब्देन स्पर्शोन्द्रियं गृह्यते वाद्या(ध्या)प्यायितत्वात् । स्पर्शोन्द्रिय-यस्य मुख्यप्राणस्य ज्योति:शब्देन प्रदर्शना योग्यात् । चक्षुष इति चक्षुरिन्द्रियं गृह्यते श्रोत्रस्येति श्रोत्रेन्द्रियं मनस इति मनो गृह्यते । समानप्रकरणे माध्यमन्द्रियाश्रायामन्र्स्यायामिति पाठादनुक्तमन्यतो ग्राह्य-मिति न्यायेन तद्विपि गृह्यते । सूत्रितं च 'ज्योतिष्पेक्षामसत्यपक्षे' [ बृ० सू० १।४।१३ ] इति । अन्र्रशब्देन चाक्ष्रुसंबन्धिनोर्ध्राग्राणरसनयोग्रे-हणम् । अज्ञेन प्राणस्याडSड्यायितत्वलक्षणः संबन्धो रसनस्याऽऽड्यायितत्कतया संबन्ध इति द्व्योरपि ग्रहणम् । एतत्सचं माध्यश्रु-तप्रकाशिकयोः स्पष्टम् । एतादृशं ये जानन्ति ते पुराणमध्यं ब्रह्म परं ब्रह्म निश्चितवन्त इत्यर्थः । इदं च चिन्तितं समन्वयाध्याये चतुर्थपादे तत्र हि—'यस्मिन्पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः:' इति वाक्ये पञ्च-विशेषितया पञ्चविंशतिसंख्यायाप्रतीतः: सांख्यस्मृतिसिसिद्धा-महात्मकपञ्चविंशतितत्त्वप्रतिपादकमेवेदं वाक्यामिति पूर्वपक्षे प्राप्त उच्यते—'न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादिति चेन्न' [ बृ० सू० १।४। ११] पञ्चविंशतिसंख्यायाप्रतीतोतिविप्रशादपि न सांख्याभिमततत्त्वं प्रत्यांशा

कार्यां। नानाभावात्। नानाख्वादिति ख्वादिति यावत्। सांख्यामिमत-

ब्रह्मात्मकपञ्चत्वं श्विनितरख्वेभ्यो यास्मिन्पक्षे पञ्जना इति ब्रह्माधारकतया ब्रह्मात्मकख्वेन प्रतिपाद्यमानानां तस्वानां भिन्नख्वादिलयर्थः। अतिरेकाच्च।

यास्मिन्पक्षे पञ्जना आकाशश्व प्रतिष्ठित इति वाक्ये यास्मिन्कृत्याधार-तया निर्देशस्याऽSस्मानख्वाऽSऽSकाशश्व प्रतिष्ठित इत्याकाशस्य च प्रतिपादनेन ससविंशतितस्वप्रतितेश्व न सांख्यमतप्रत्यभिज्ञानम्। न संख्योपसंग्रहादपीतिपूर्वकं नास्ति पञ्जाभिरारडध-

समूहपञ्चकासंभवात्। न हि तन्त्रसिद्धत्वाच्छेपु पञ्चसु पञ्चसु पञ्चत्वसं-ख्यानिर्देशानिमित्तं जात्यादिकमास्ति। न च पञ्चेनिद्रयाणि पञ्च महा-भूतानि पञ्च तन्मात्राणि अवशिष्टानि पञ्चेत्यवान्तरसंख्यानिवेशनिमित्तमस्त्येवेति वाच्यम्। आकाशस्य पृथग्लनिदेशेन पञ्चाभिरारडधमहाभूत-

तया निर्देशस्याऽSस्मानख्वाऽSऽSकाशश्व प्रतिष्ठित इत्याकाशस्य च प्रतिपादनेन ससविंशतितस्वप्रतितेश्व न सांख्यमतप्रत्यभिज्ञानम्। न संख्योपसंग्रहादपीतिपूर्वकं नास्ति पञ्जाभिरारडध-

समूहासिद्धेः। अतः पञ्चजनाः इत्यपं समासो न समाहारविग्रहोऽपि तु 'द्विसंख्ये संज्ञायाम्' [ पा० सू० २।१।५० ] इति संज्ञाविषयः।

अन्वथा पञ्च पूल्यप इत्यवस्पक्षे पञ्चजन्य इति स्यात्। ततश्व सप्त ससर्षयो मता इत्यवस्पक्षे पञ्चजनाः इति निर्देश उपपद्यते। के पुनस्ते

पञ्चजना इत्यत्रोक्तम्—“प्राणादयो वाङ्मयाश्चात” [बृ० सू० १।४।१२] प्राणस्य प्राणामिति वाङ्ख्यरोषश्रुताः प्राणचक्षुःश्रोत्राघ्रनोरूपाः पञ्चाथां अवसेयान्ते।

नचैवं काण्वानामन्रपाठामावात्कथं पञ्च पञ्चजनप्रतीति-रित्यत्राऽSह—“ज्योतिषेकेषामसत्यत्रे” [ बृ० सू० १ । ४ । १३ ] परेषां काण्वानां पाठेऽस्त्यत्रे तं देवाः ज्योतिषां ज्योतिरिति प्रक्रमभूतपञ्चचन्त-

ज्योतिःशब्दादेव पञ्चजनशब्दितानिन्द्रियाणीयसीयते। ज्योतिःशब्द-स्वाप्यर्थनिर्णायकसापेक्षत्वात्प्राणजनशब्दोऽप्याध्यर्थनिर्णायकसापेक्षत्वात्। परस्पराकाङ्क्षावशेन पञ्चतस्वसंख्यायुक्तानि प्रकाशतया ज्योतिःशाब्दि-

तानीन्द्रियाणयेवेति स्थितम्। प्रकृतमनुसाराम्॥ १८॥

तदझोने सांख्यमते—

मनसैवानुदृष्टव्यम्।

मनसैव द्रष्टव्यम्। दर्शानसमाना-कारास्मृतिसंततिरूपध्यानं विशुद्धेन मनसा संपाद्यामित्यर्थः।

नन्वेकस्याऽSडSस्तमनः पञ्चजनभूताकाशाद्याधारत्वं न संभवतीति मन्य-मानं प्रत्याह—

मानं प्रत्याह— 39

नेह नानास्ति किंचन ।

इह दृश्यते ब्राणि । नानाशब्दो भावप्रधानः । नानात्वामित्यर्थः । यस्मिन्पक्षे पञ्चज्ञा इति मन्त्रानिष्ट आत्मनि किंचन नानात्वं नास्ति भेदलेशोऽपि नास्तीत्थर्थः ।

मूल्योः तु मूलख्यानमोति य इह नानेव पश्यति ॥ ९९ ॥

इवशब्दोऽल्पार्थः । निखिलप्रपञ्चाचाधारभूत आत्मनि अल्पमापि नानात्वं यः पश्यति स संसारात्संसारमाप्रोति । अत्यन्तं संसारमाप्रोतीत्यर्थः । अस्य वाक्यस्य परैरप्येवं व्याख्यातत्वाझात्र वाक्ये प्रपञ्चमिथ्यात्वप्रतिपादनं प्रकात(त्या)शा कार्या । विज्ञानमात्रास्तित्वानिरसिभिः ‘नामाव उपलभ्येः’ [ ब्र० सू० २।१।२८ ]। ‘वैधर्म्याञ्च सिभिः’ [ ब्र० सू० २।१।२९ ] ‘न भावोऽनुपलभ्येः’ [ ब्र० सू० २।१।३० ]। इति सूत्रैः सर्वज्ञून्यस्त्वनिरासिना ‘सर्वथाडनुपपत्तेश्च’ [ ब्र० सू० २।१।३२ ] इति सूत्रेण प्रपञ्चमिथ्यात्ववादस्य निरस्तत्वात् । तस्मै हि विज्ञानमेव तत्त्वं नान्यत्सरमुपसुदायरूपं तदार्घावयाविरूपे वा किंचिद्रष्टि परमाणुनामग्रामाणिकत्वात् ।

तेपां क्षणिकानां समुदायभावासंभवात् । निरवयवेषु परमाणुषु संयोगस्य व्याप्यवृत्तित्वादव्याप्यवृत्तित्वाद्विकलदुःस्थत्वेनावयवेष्ववयविनः कृत्रिमे-शाविकलपडुःस्थत्वेन च परस्परं संयुक्ताववतदाश्रितावयवसंभवाच्च बाह्यार्थानामान्तराविज्ञानसंबन्धानुपपणेन तद्विषयत्वासंभवाच्च संबन्धं बिना दिपयत्वे सर्वविषयानामेकस्मिन्नेव विज्ञानेडभावप्रसङ्गात् । न च बाह्यार्थामावे नीलपीतादिज्ञानानां निरालम्बनत्वापातः । ज्ञानानामेव नीलपीताद्याकारत्वात् । नीलादिकं ज्ञानाभिन्नं ज्ञानोपलम्भद्व्यपोऽलम्भाविपयत्वाज्ज्ञायत् । व्याप्तव्यवस्यामेदेर्डपि संभवेन हृद्यान्तःसिद्धिः । न च नीलतज्ज्ञानयोर्मेदेऽहमिदं जानामितिक्रियाकर्मकर्तृभावेन भेदावभासितोऽपि वाच्यम् ।

सहेपलमम्मनियमाद्भेदो नीलतद्वियोः ।

तस्य द्विचन्द्रदर्शनवदुद्भ्रान्तत्वात् ।

मेष्टु धान्तिविज्ञानैकैऽशयतद्वाविद्वादृये ।। इति ।

अविभागोऽपि बुद्ध्यात्माविपर्यांसितदर्शनैः ।

ग्राह्यग्राहकसंवित्तिमेदावानिव लक्ष्यते ।। इति ।

ननु सर्वस्याप्यन्तरतये बाह्यत्वाव मासः कथं मिति चेत् । उपरि स्थितानां नक्षत्रादीनामुध्यतां भूमिष्ठत्वाच मासवद् वाह्यत्वाव मासस्यापि भ्रमत्वात् । अपि च स्तम्भज्ञाने कुड्यज्ञानमित्येवंपश्य ज्ञानपातस्य ज्ञानगतविशेषमन्तरेणानुपपत्तेर् इयं विषयसामान्य ज्ञानस्याभुपग-

नत्वयम् । तथाहि एकते ज्ञान गताकार आकारद्वयानुपलभ्याद् पार्थिकाव बाधिरर्थकल्पना । स्वप्रादिवद् इवेदं दृष्टव्यम् । यथा स्वप्रमायामरीच्युवृक-

गन्धर्वनगरादि प्रयाः विनैव बाह्यार्थेन ग्राह्यग्राहकाकारा भवन्ति एवं जागरितप्रत्या अपि प्रत्ययत्वाविशेषात् । कथं पुनर् असति बाह्ये डर्थे प्रत्ययवै चित्रयमुपपद्यत इति चेत् । वासनावै चित्र्यसैव नियामकत्वात् अनादौ हि संसारे बीजांकुरवज्ज्ञानानां वासनानां चान्योन्येन निमित्तक-

त्वेन वै चित्र्यात् । तस्माद् भावो बाह्यार्थस्यैवं प्रत्यवस्थि ते योगाचारैः पठत्याचार्यः—‘ नामाव उपलब्ये’ । न खल्वभावो बाह्यार्थस्य युक्तः; कस्माद् उपलब्ये । उपलभ्यते हि प्रत्य-

ययं बाह्यो डर्थः स्तम्भकुड्यादिः । न चो प्लभ्यमानस्यैव भावो युक्तः । यथा हि काश्चिद् भूख्नानो भुजिसाध्यां तृप्तिं चानुभवन् भूयान्नाहं मुज्जे न च तृप्यामिति तद्वान् दृश्यसान् क्रियासं करणैः स्वयमुपलभमान एवं बाह्यमध्य-

नाहमुपलभे न च सोऽस्तीति नुव्नकथमुपादेयवचनः स्यात् । ननु नामेव नैवार्थमुपलम् इति किं तृप्तिविध्यातिरिक्तं नोपलम इति ब्रवीमि । वाढमेव ब्रवीषि निरकु डत्वात् तुणडस्य । न तु युक्तः शुपेतं ब्रवीषि । यत उपलबिध विषयतिरेकोडपि बलाद् अर्थस्याभ्युपगन्तव्य उपल-

धेरेव । न हि काश्चिद् उपल बिधमेव स्तम्भः कुड्यादीन् सर्वे लौकिका उपलभन्ते । ननु बाध्यस्याप्यर्थस्यासंभव उत्कः । प्रमाणप्रवृत्तिप्रवृत्तिपूर्वकौ हि संम-

वासंभवौ न तु संमवासंभवपूर्विके प्रमाणप्रवृत्तिप्रवृत्ती । यद् अपि प्रत्य-

क्षीणानामपि प्रमाणेनोपलभ्यते तत् संमवाति । यत् तु न केंश्चिद्-

पलभ्यते तज्ञ संमवति । इह तु यथास्वं सर्वैरैव प्रमाणैर्बाह्यो डर्थ उपल-

भ्यमानः कथं न संमवतीत्युच्यते । यदुक्तं स्वप्रादिप्रत्ययवज्जागरितप्र-

त्यया अपि विनैव बाह्यार्थेन भवेयुः प्रत्ययत्वाविशेषादिति तत् न ऽ ऽसह—‘वैधर्म्याच्च स्वप्रादिवत्’ । न स्वप्रादिव-

जागरितप्रत्या मवितुमर्हान्ति । कस्माद् इधम्यांत् किं पुनर् वैधर्म्यै धम्यैं बाधौ । बाध्यते हि स्वप्रोपलध्धं वस्तु प्रबुद्दै रस्य । मिथ्यैव मयोपलद्धो

महाजनसमागमः । नह्यास्ति महाजनसमागमो निद्रा ग्लानं तु मे मनो

बमूव तेनैषा श्रान्तिरुद्र मूवेति । एवं मायादिद्वापि मवति यथायथं बाधः। नैवं जागरितोपलब्धं स्तम्मादिकं कस्यांचिदवस्थायां बाध्यते । तत्रैवं सति न श्क्यते वकुं मिथ्याजागरितोपलब्धिरुपलब्धत्वात्स्वप्रोपलब्धिवदित्युभयोरन्तरे स्वयमनुभवता । न च स्थानुभवापलापः प्राज्ञमानिभिरुक्तः कतुंम् । तस्माद्विज्ञानव्यतिरिक्को बाह्यार्थोडबाधितोदभ्युपगन्तव्य इति । एवं मतेन व्याकुर्वतां परेषां प्रपञ्चामिथ्यात्वान्नवादः कथम् संगतः स्यात् । मानान्तराप्रामजगत्कारणत्वादिबहुधर्मप्रतिषेधे ब्रह्म-

कृतो न प्रतिषिध्येत ब्रह्मण्यतिरिक्तस्य स्वरूपतो निषेधेऽक्षण्डार्थे-दान्तवाक्यगतयोग्यता अप्यसद्वेन तस्मसन्नाकस्य वाक्यस्यार्थ-मूतब्रह्मणोडस्य सद्वापातात । प्रपञ्चस्य शाश्वत्कूटदिवान्त्रिःस्वरूपतापाताच । न च न स्वरूपेण निषेधं वमः । किंतु पारमार्थिकत्वाका-रेणोति वाच्यम् । स्वरूपस्यैव निषेधेऽबाध्यत्वलक्षणपारमार्थिकत्वस्यापि सस्वेन तस्यापि निषेधानर्हत्वात । ननु सद्वानिषेध एव स्वरूपनिषेधः । अतो नेह नानाडस्तीति सद्वानिषेधादात्मस्वरूपमपि निषिद्धमेव । न च तस्य निःस्वरूपत्वे शून्यवादाविशेष इति वाच्यम् । ब्रह्मण्यतिरिक्त-

विषयं शून्यवादाविशेषस्यैव तत्त्वादिति चेत्ताहि नामाव उपलब्धेरित्यधिक-करणविरोधस्य दुर्निरासत्वात । चैतयं वन्देतेति वाक्याज्ज्योतिष्टोमेनeti तिष्ठोमेनeti वाक्यार्थस्य बौद्धामिमतसांवृतिकसतत्त्वस्थानाभिषिक्त-व्यावहारिकसत्यत्वस्याभुपगतत्वाच्चैतयवन्दनवाक्ये तस्याध्यभावाद्द्वैप-मिति वाच्यम् । नेह घटोऽस्तीति वाक्येऽपि लोकप्रसिद्धघटावहारि-कसत्त्वानिषेधवन्नेह नानाडस्तीति वाक्येऽपि लोकप्रसिद्धसद्वस्तुस्व-निषेधं युक्ततया सद्वान्तरनिषेधस्यासंमवात । इतरथा नेह नानाडस्ती-त्वस्या: श्रुतप्रसक्तप्रतिषेधतापातात । उक्तं चाभियुक्तैः—

परेरुक्ता गुणकृतागमादृतः प्रामाण्यममतस्य च तस्य चानृतम् । बौद्धाडनृतो बुद्धिफले तथाडनृते पूःपक्षे बौद्धाश्र समानसंविदः ॥ इति अलं प्रक्क्तानुप्रसक्त्या ॥ ९९ ॥

प्रकृतमनुसरामः— एकधैवानुदृष्टव्यमेतदप्रमयं ध्रुवम । अप्रमयमपरिच्छेद्यं सर्वमूतात्मकं ब्रह्मैकत्वेनैव दृष्टव्यामित्यर्थः । न्यासार्यैस्तु एकधाडनुद्रष्टव्यं केपांचित्स्वानिष्ठत्वं ब्रह्मान्यपरतन्नितत्वं वा

विरजः पर आकाशादज आत्मा महानध्रुवः ॥ २० ॥

विरजो रागादिदोषरहितः । आकाशादपि परः कारणभूतः । ध्रुवः स्थिरोऽविनाशीस्वर्थः । अज उत्पत्तिरहितः । एवंभूतो महानात्मा ॥ २० ॥

तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः ।

ताहशमात्मानं धीरः प्रज्ञाशाली विज्ञाय श्रवणमननाभ्यां ज्ञात्वा प्रज्ञां निदिध्यासनं कुर्वीतेऽर्थः । अत्र ब्राह्मणग्रहणं द्विजातेरुपलक्षणम् । यद्वा ब्रह्माधीत इति ब्राह्मणोऽधीतवेद इत्यर्थः ।

नानुध्यायादबहूच्छब्दान्वाचो विरलापनं हि तदिति ॥ २१ ॥

बहूच्छब्दाननुध्यायाद्रनुष्यायादिति चिन्तयेदित्यर्थः । तद्वागनुध्यानादिकं वाचो विग्लापनं विग्लानिसाधनं श्रवजनक मित्यर्थः । इति मन्त्रसमाप्तौ ॥ २१ ॥

स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु य एषोडन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्छेते ।

प्राणनिर्देश्टोऽज आत्मा महानध्रुव इति । योऽयं निर्देश आत्माऽयं कतम आत्मा । योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिरिति निर्दिष्टे जीवात्मनि शेते तदन्वयाभितया वर्तमान इत्यर्थः । अत एवोत्तरत्राऽऽडडस्म- न्येवाडडत्मनि पश्यताति वक्ष्यते । तत्र हृद्यन्तरित्यस्य ज्योतिर्ज्ञानमाकाश इति । ज्योतिराकाश-ब्रदयोः प्रकाशकत्वकारकत्वेनैकार्थकत्वात् । अतश्श्रुताSSकाशशब्दो जीव-पर एव । ननु ' कामादीनां तत्र नाऽऽदृश्यत' [ बृ० सू० ३ । २ । ३९ ] इत्यधिकरणे वाजसनयके तु आकाशे शयानस्य वाशित्वादिशव-ण्णात्तस्य शायानस्य परमात्मत्वे सति तदाधाराभिधान आकाशशब्द-तस्य तस्यान्ते सुषिरं सूक्ष्ममिति हृद्यन्तर्गतस्य सुषिरशब्दवाच्यस्याः

वकाशस्याभिधायक्तवस्मवगम्यत इति भाष्ये श्रुतप्रकाशिकायां चाडड्कुशब्दस्य मृताकाशपरत्वं समर्थितमिव प्रतीयते । अतस्तद्विरुद्धमिदंमिति चेत् नैवम् । दृहरोडसिमन्नान्तराकाश इति छान्दोग्यगताकाशशब्दस्येव परमात्मपरत्वं नास्तीत्यत्र तात्पर्य्यात् । केचित्तु भाष्यानुरोधादन्तर्हृदये यो मृताकाशस्तत्र विज्ञानमयो महानात्मा शेत इत्येवार्थः । अस्मिन्स्करणे 'प्राजेनाड्स्ना संपरिष्वक्तः' [ बृ०४ । ३ । १ । २१ ] 'प्राजेनाड्स्नारुढः' [ बृ०४ । ३ । १ । २५ ] इति सुपुप्युक्तान्त्योर्जीवपरमात्मनोरभेदप्रतिपादनेन विज्ञानमयशब्देन निर्देशस्य महत्वश्रु परमात्मनो भेदसंभावाद्विज्ञानमयशब्देन तच्छरीरकः परमात्मैवाभिधीयते । 'महद्मृतमनन्तमपारं विज्ञानघन एव । एतेभ्यो मृतेभ्यः समुद्थाय तान्येवानु विनश्यति' इति मैवहुः ( मन्त्र आहुः ) । केचित्तु योडयं विज्ञानमय इत्यत्र कतम आत्मा योडयं विज्ञानमय इति निर्दिष्टजिहास्य प्रत्यभिज्ञावशेन ग्रहणं न संभवति । तस्य महानज इति महस्वादिसंभावात् । अपि तु विज्ञानमय इति साक्षादेव परमात्मनो निर्देश इत्याहुः ।

मत्वर्थो नश्रीः सर्वस्योधानः सर्वस्याधिपतिः ।

सर्वस्य ब्रह्माद्दैर्शश्री सर्वो ह्यस्य वशे वर्तते । उक्तं चैतस्य वा अक्षरस्य प्रशासन इति । अतश्र प्रशासनेन धारकत्वलक्षणमात्रत्वमुक्तं भवति । सर्वस्यैश्वर्यन इत्येन नियन्तृत्वलक्षणमात्मस्वम् । सर्वस्याधिपतिरिति शेषित्वलक्षणमात्रत्वमुक्तम् । इदं छान्दोग्यदृहराविद्याप्रतिपद्नसत्यका्मत्वादीनामप्युपलक्षणम् । उक्तं च भाष्ये वाशि- त्वादयश्र वाजसनयके श्रुताश्छान्दोग्यश्रुतस्य गुणाष्टकान्वितमभूतस्य सत्यसंकल्पत्वस्य विशेषा एषिति सत्यसंकल्पत्वसहचारिणां सत्यकामत्व-दीनामपहतपाप्मत्वपर्यन्तानां सद्भावमवगमयन्ति ।

म न साधुना करणे भूयास्त्रा एवार्साधुना करणीयान् ।

साध्वसाभुकृतोत्कर्षापकर्षशून्य इत्यर्थः । एष सर्वेश्वर एष भूताधिपातिरेष भूतपाल एष सेतुर्विघरण एषां लोकानामसंभेदाय ।

सर्वेश्वरो नियंता । अधिपतिः शेषी । भूतपालो रक्षकः । एषां सर्वेषां लोकानामसंकर्याय धारकः सेतुरप्ययमेव ।

विधार्यंमाणा हि लोका निर्मर्यांदा मवेयुरिति भावः । अत्र ब्रह्मप्रकरणेऽप्युपक्रमे 'आत्मैवेदमग्र आसोत्पुरुपविध:' इति देवताविशेषस्य नारायणस्यैव प्रस्तुतत्वात्स्यैव सर्वेश्वरत्वादिकथनादेवतान्तराणां नात्रावकाश इति दृष्टव्यम् । इदं च वाक्यं गुणोपसंहारपादे चिन्तितम् । 'य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन्छेते सर्वस्य वशी सर्वस्येशान:' इति आकाशशायनत्वाच्चित्तवृत्तिविशेषणाविकृतत्वोपास्यैकत्वादहरविद्याप्रतिपादितापहतपाप्मत्वादिगुणाधिकविशिष्टाकाशाश्रितत्वः ।

अतो रूपमेदाद्विद्याभेद इति पूर्वपक्षे प्राप्तेऽभिधीयते—'कामादीतरत्तु चास्स्पतनादिम्य:' [ बृ० सू० ३ । ३ । ३९ ] तत्र चेतरच्च च स्थलद्वयेडपि सत्य कामादिविशिष्टं ब्रह्मैवोपास्यम् । हृदयायतनत्वसेतुरविविधरजत्वादिमिर्विद्यैक्यप्रतिज्ञानात् । वाजसनेयकश्रुतवशित्वादीनां छान्दोग्यश्रुतसत्यक संकल्पत्वादितिहपतया रूपमेदान्नवात् ।

'परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' [ छा० ८ । ३ । ४ ] इति 'अभयं वै ब्रह्म भवति' [ बृ० ४ । ४ । २५ ] इति चोभयत्रापि ब्रह्मप्राप्तिरुपफलत्वसंयोगाविशेषात् । इयन्नु विशेषः—छान्दोग्ये दहराकाशे परमात्मधर्मसद्भावादाकाशशब्दितस्य परमात्मत्वं न भूताकाशत्वम् ।

वाजसनेयके तु आकाशो ज्ञान एव परमात्मलिङ्गसद्भावाच्छब्दानस्यैव परमात्मत्वमिति । ननु 'नेह नानास्ति किंचन' 'एकधैवानुद्रष्टव्यम्' 'स वा एष नेति नेति' इत्यादिपूर्वोत्तरवाक्यैर्निर्गुणमेवेह ब्रह्म प्रतिपाद्यते । छान्दोग्ये तु सगुणमतो निर्गुणसगुणब्रह्मविद्यो रैक्यसंभवात्त्राजसनेयकश्रुतमोक्षार्थनिर्गुणोपासने गुणानां लोप एवेत्याह—'आदरादलोप:' [ बृ० सू० ३ । ३ । ४० ] वाजसनेयके डपि 'सर्वस्य वशी सर्वस्येशान एष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरमतपाल:' इति भयो भूतो गुणोपदेशाद्विद्योणवात् प्रतोयते ।

अतो वाजसनेयकश्रुतदहरविद्याया अपि सगुणत्वादेव न गुणानां लोप: कार्य । नेह नानेत्यादिनिषेधपरत्वेन विहितगुणनिषेधपरत्वाभावात् । ननु छान्दोग्ये 'य इहात्मानमनुविद्य वजत्येतां'श सत्याम कामाऽऽस्तेऽप: सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति' [छा०८।१।६] इति निश्चान्दोग्ये दहरविद्यायाः सर्वलोककामचारलक्षणसांसारिकफलसंवन्ध: प्रतोयते ।

वाजसनेयके तु 'अभयं वै ब्रह्म भवति' इति मुक्तिफलकत्वमतो नानयोर्विद्ययो रैक्यमित्यन्रैSSह—सत्याम्

' उपस्थिते'डतस्तदृच्यनात्' [ बृ० सू० १३१३१४१ ]। उपस्थिते ब्रह्मोपसंप्रे प्रतियात्मनि अत उपसंप्रेरेव हेतोः सर्वेलोककामचारः श्रूयते। 'परे' ज्योतिरुपसंप्रद्य स्वेन रूपेणामनुप्रद्यते स उत्तमः पुरुषः स तत्र पयंती' [ छा० ८।३।२३ ] 'तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति' इति सर्ववन्धभावनिर्मुक्तानुभावफलतया हि सर्वलोककामचारः श्रूयते। अतएवाश्वमेधगतदेहादिव्याप्ति मुक्तिफलैवातो न विद्यामेद इति तत्र स्थितम्। वाजसनेयकगतहादिविद्या निर्गुण-

णाविद्येति वदन्तः परे प्रत्युक्ताः। तथा हि सति छान्दोग्यसगुणहार्द-विद्यैक्यसमर्थनस्य च परस्परगुणोपसंहारसमर्थनस्य चासंगतिप्रसङ्गात्। न च निर्गुणायामपि विद्यायां बह्रास्तत्व्यर्थमेव सगुणविद्यासंवन्ध-गुणोपसंहारः संभवतीति वाच्यम्। निर्गुणस्योत्कृष्टस्य परवह्मणः सगुणत्वरूपापकर्षप्रतिपादनेन निन्द्राया एव प्रतीयमानता स्तुतेःप्रतीते। किं च लोके हि स्तुत्यर्थंविधेयरुच्युपादानेन सप्रयोजना। न चात्र निर्गुणास्त्व वा विधेयत्वमस्ति प्रतिपाद्यते च निर्गुणे ब्रह्मणि सगुण-प्रतिपादनविधानंस्तुत्यर्थ निष्पन्नविधिर्निगुर्णप्रतिपादनलक्षणविधिर्विरुद्धः। अथः कामादीनंतरग्रेत्यधिकरणे परेपां विद्यैक्यगुणोपसंहारमिलापनं यत्किंचिद्देतदिव्यासतां तावत्। यद्येदमुच्यते निर्गुणवाक्यसनिधिपाठितस्य सर्वस्य श्रुत्यादिगुणगणसमर्पकवाक्यस्य निषेध्यानुवादकतैकवाक्यत्वसंबे वाक्यभेदेन गुणप्रायक्ता न युक्तेति तत्र। वाशितवादीनामनन्यता[था] प्राप्ते। श्रुतिश्रुत्या श्रुति[ निषेधे ] हिंसावाक्यमग्रोपमीयाहिंसायाऽग्रहणवाक्यं च घोडशिग्रहणस्यासाद्वेत्यादिवाक्यं च ब्रह्मसत्ताया निषेधकं किं न स्यात्। किं च मुडमुडेट्यादिविधिनां स्त्वा सेडिति निपेधस्यैव सगुणवाक्यमेव निर्गुणत्वनिषेधकं किं न स्यात्। न च जगत्कर्तृत्वादि-

क्षिस्सार्वज्ञ्यादिगुणनिषेधायानुवाद्यन्त इति वचं शङ्क्यम्। तथा हि सति जगदारोपाधिष्ठानत्वेन कुसमयासिद्धं ब्रह्मसच्च्वमसद्वा इदमग्र आसीदिति निषेधुं सत्यं ज्ञानमनन्तमित्यनूद्यते। ज्ञाननिवर्त्यत्वेन श्रुते-नाSSसकिस्सं विश्वमिथ्यात्वात् नेह नानाऽस्तीत्यानूद्यते 'विश्वं सत्यं मवच्वाना' इति वाक्येन प्रतिषेधुमिति किं न स्यात्। सत्यत्वं हि मिथ्यात्वप्रतिषेध एव। 'आत्मैवेदं' सर्वम्' इति वाक्यप्राप्तो जीवबह्मामेदस्तस्वमसीत्यनूद्यते वाक्ये किंचनेत्येनैव निषेधुमिति किं न स्यात्। नेह नानाऽस्ति किंचनेति वाक्ये किंचनेति निपेध्यसमर्पणस्य सिद्धतया निषेध्यसमर्पणाय

एष सर्वेश्वरः

इत्यादीनामनपेक्षितत्वात् । न हि न सुरां पिबेदित्यत्र निषेध्यसमर्पणाय सुरां पिबेदिति वाक्यमपेक्षितम् । वाशितवादीनां निषेधार्थमनुवादे स न साधुना कर्मणा भूयानिति निषिद्धवान् कर्मकृतोऽकर्षादीनामिव ब्रह्मण्यस्य द्वयावहारिकस्ववध्याभ्यभावप्रसङ्गात् । यद्वेदमुच्यते सगुणनिर्गुणवाक्यविरोधे परत्रैव निःशेषनिषेधप्रकरणात् इति तद्वत्सकलजननिपातितसामान्यनिषेधन्यायानभिज्ञानात् ।

को हि मीमांसको न्यायाद्दिरोदे शास्त्रयोरिमथः । एकं प्रमाणमितरस्वप्रामाणं भवेदिति ॥

लोके हि सामान्यं विशेषेण सार्वकार्शन निरवकाशेन नित्यं नैमित्तिकं केन नैमित्तिकं कार्य्येनातिदिष्टमुपदिष्टेन बाध्यमानमपि स्वोचितसत्यवस्तुसमर्पणेन संभावनीयं हृश्यं न तु मिथ्याभूतवस्तुविषयकतया : तत्कृत् सगुणवाक्यस्य मिथ्याभूतविषयसमर्पणेन संभावनां कुर्वन्कथं नोपहास्यः । अतोडग्रपच्छेदवद्यानवतरारादुत्सर्गत्पादानिषेधस्य विधि-

तेतरगुणविषयत्वस्य वक्तव्यत्वात् । उपाधियुक्तिपूर्वकमुक्तानां गुणानां निरुपाधिकत्वस्थ स्वतः प्राप्तत्वात् । स्वाभाविकी ज्ञानबलाक्रिया चेति स्वाभाविकत्वश्रुते: । नान्यो हेतुरुविद्यात ईशानयतीश्वरत्वस्याः-हेतुकत्वश्रवणात् । सत्यः सोडस्य महिमेति च सत्यकाम इति च तेषां गुणानां सत्यत्वस्यापि तत्प्रतिपादनात् । तेषां मानान्तराप्राप्तानां निषेधार्थमनुवाद इत्यस्यासंभवात् ।

काचिल्लुणनामुपास्त्वश्रवणात्सत्यस्वे—

उत्तरसिंसस्तापनीयेऽपिप्रशेडकाठके । माण्डूक्यादौ च सर्वत्र निर्गुणोपास्तिरिरीता ॥

इति परैरप्युपास्यत्वेनाभ्युपगतस्य निर्गुणस्यास्यस्वप्रसङ्गाच्च । यः सर्वज्ञः सर्वविदिति स्वरूपोपदेशपरवाक्येषूपासनाविधिश्रवणेऽपि गुणानां श्रवणाच्च तन्मेव विद्वानमृत इह भवति ' इति सगुणज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वश्रवणेन गुणानां सत्यत्वमवश्यास्युपगन्तव्यम् । गुणनिषेधश्रुतयस्तु

अध्यात्मशास्त्रप्रसिद्धत्वादिगुणानिषेधपरा इत्थेवार्थ्युपगन्तव्यम् । कस्माद्दुच्यते ब्रह्मेति ब्रुवन्तो ह्यस्य गुणाः—

न हि तस्य गुणा: सर्वे वचं मुनिगणै:गीयते ।

वचकुं शक्या वियुक्तस्य सर्ववाङ्मैरक्षिलैगुजै: ॥

नान्तं गुणानां गच्छन्ति तेनानन्तोड्यमीरित: । इति ।

तद्वानन्तगुणस्यापि घडदेव प्रथमें गुणा: ।

वर्षायुतेप्यस्य गुणा न शक्या वचं समेतैरपि सर्वेंदै: ।

महात्मन: शड्कचक्रासि‌पाणिविष्णोरिज्ज्ञाविसुकृतात्मजस्य ॥

चतुर्मुखाज्जुर्यादि कौटिवक्त्रो भवेज्जन: । क्वापि विशुद्धचेताः ।

न ते गुणानामयुक्तेकमंशं वेदत्र वा देववर प्रसीदु ॥

यथा रत्नानि जलधेरसंख्येयानि पुत्रक ।

तथा गुणा ह्यानन्तस्य ह्यसंख्येया महात्मन: ॥

इपुक्षयादनिवर्तन्ते नान्तरिक्षक्षितिक्षयात् ।

मतिक्षयादनिवर्तन्तं न गोविन्दगुणक्षयात् ॥

समस्तकल्याणगुणात्मकोडसौ स्वशक्तिलेशैरशेषतभूतसर्ग: ।

इच्छागृहीताभिमतोदरेह: संसाधिताशेषजगद्वितोडसौ ॥

तेजोबलैश्वर्यमहावबोधसुवैराग्यशक्त्यादिगुणैकराशि: ।

पर: पराणां सकल्टा न यत्र केशादय: सन्ति परावरेशे ॥

इत्यादिप्रमाणानामाश्रयस्यमेवमेके प्रपद्यन्ते । उक्तं च वरदाचार्यै:—

यद्वैभवेऽपि गुणशरीराविकारमहेदर्कर्मादिगोचरविधिप्रतिषेधवाच: ।

अन्योन्यमिन्नविषया न विरोघ[माव]हन्ति तन्नविधय: प्रतिपेधवाध्याथ ॥ इति ।

अनयैव दिशाडन्त्यामिति श्राहणादिपु ' य आत्मानि तिष्ठन् ' इत्यादिवाक्यैरंज्ञव्रह्मणोऽनन्यत्नियम्यभावलक्षणभेदैरस्य विहितत्वाश्रिपे-

भस्य तहैतरविषयत्वस्वैव युक्तत्वात्समस्तहेररहितस्य ब्रह्मणो हेय-

श्रयजीवैक्यस्यायुक्तत्वात् । हेयस्यापारमार्थ्येडपि तस्य निरसनीयतया

हेतवस्त्यावरर्जनीयत्वात् । तत्प्रतिभटतयोक्तस्य ब्रह्मणस्तत्संबन्धधार्हवस्त्वै-

क्यासंभवात् । सर्वज्ञस्य ब्रह्मण: स्वसंकल्पेन स्वगतहेतुस्य तद्विप्रह-

वाङ्स्पादनायोगात् । असवज्ञत्वे सार्वज्ञ्यश्रुतिविरोधात्सर्वशक्ते: स्वगत-

हेतुद्वारकत्वयोगात् । अशक्तत्व[स्य]सर्वशक्तित्वश्रुतिविरोधेनास्मु-

प्तकसहलक्षणे विरुद्धचोरप्यविरोधाभुपगमे भीमांसानै-

प्तस्य मोक्षहे-

रथक्यप्रसड्नात् 'पृथग्ज्ञानं प्रेरितारं च मत्वा' इति पृथग्ज्ञानस्य मोक्षहे-

तुर्वावेदनाात । यस्माक्षरमतीतोडह्मिति जीववैलक्षण्यज्ञानवतस्त्वसंमूढः स मर्त्येऽवित्यसंमूढत्वप्रतिपादनान्नजीवव्रह्मणोर्नियम्यभावलक्षणभेदस्य मानान्तरप्राप्तत्वाद्विहितस्य निषेधायोगादुपासनार्थतवाश्रयणस्य 'अथ योऽन्यां देवतामुपासते' इति वाक्यप्रतिपक्षे कियेऽपि संभवात् । ऐक्यस्य स्वरूपोपदेशवाक्यप्रतिपक्षेऽपि वाक्यविरोधपरिहारन्तर्यामिनि्वाह्मणप्रतिपाद्यत्वस्य नियन्नियस्यभावलक्षणभेदेऽपि सत्त्वात । भेदनिषेधश्रुतिप्रतिपाद्यत्वस्य विशिष्टवलक्षणब्रह्मात्मकभेदनिपेधपरा इत्येव व्यवस्थितितिरित्यलं प्रसक्तानुप्रसक्त्या ।

प्रकृतमनुसरामः-

तस्मिन् वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविधि-चान्ति यज्ञेन दानेन तपसाडनाशकेन ।

रङ्कारामानुजविरचितप्रकाशिकोपेत- [ ४ चतुर्थोऽध्याये-

नेरिति पूर्वपक्षे प्राप्त उच्यते-‘ सर्वांपेक्षा च पज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ’

[ ब्र० सू० ३ । ४ । २६ ] यथा गमनसाधनभूतोऽश्वः परिकरबन्धसापे-

क्षस्तथा गृहस्थेषु विद्या यज्ञादिसर्वकर्मापेक्षेव । तमेतं वेदानुवचनेन

ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेनेति श्रुते:। यथाडSश्वेन जिगमिषतेऽस्यादिस-

न्न्तपदप्रयोगे प्रकृत्यर्थंभूतगमनसाधनत्वप्रतीतिदर्शनेन यज्ञेन विविदि-

प्तीतयन्नापि यज्ञादौ वेदत्वस्यैव प्रतीतिरिति स्थितम् । तथा तत्रैव

पादे यावज्जीवमग्रिहोत्रं जुहोतीति नित्यतया विहितानामग्रिहोत्रादि-

नामनित्यकामनाविषयवत्त्वाद्विद्यार्थत्वे नित्यानित्यसंयोगविरोधादाश्रमक-

मपेक्षया विद्यार्थी नित्यानित्यसंयोगविरोधादाश्रमक-

र्मोपे क्षया विद्यार्थी न करणि भिन्नान[इति]पूर्वपक्षे प्राप्ते ‘ यथैकस्यैव

खादिरत्वस्य खादिरो यूपो भवति’ ‘ खादिरं वीहींकामस्य कुयांत’ इति वच-

नह्ह्रयेन क्रतौ फले च पृथग्विधियोगदर्शनान्नकतृत्वर्थतया नित्यस्यापि खादि-

रत्वस्यनित्यकामाविषयव्व्यार्थत्वाद्विरोधवद्यावज्जी वकामग्रिहोत्रं जुहोती-

ति नित्यतयाडSहोजादीनां विहितत्वावाश्रमकर्मत्वमस्यास्ति विविदिषा-

वाक्येन विद्यासहकारितया विहितत्वाद्विद्यार्थंत्वमप्यस्तीति स्थितम् ।

‘ विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि’ [ ब्र० सू० ३ । ४ । ३२ ] सहकारित्वेन च

[ ब्र० सू० ३ । ४ । ३३ ] इति सूत्राभ्याम् । ननु कुण्डपायिनामयने मास-

मसिहोत्रं जुहोति [ कात्या० श्रौ० २४ । ४ । २४ ] इति श्रुतं मासाग्रि-

होत्रं नैमित्तिकाग्रिहोत्राद्वियते । तथा च विविदिषावाक्येन विद्यार्थतया

विधीयमानं नित्याग्रिहोत्रादेरनन्यदेवास्तु तत्सङ्कह-‘ सर्वेऽपि त एवं-

भयलिङ्गात’ [ ब्र० सू० ३ । ४ । ३४ ] विद्यार्थत्वं आश्रमार्थत्वे डपि नैव

यज्ञादयः प्रतिपत्तव्या उभयज्ञ यज्ञादिशब्दैः प्रत्यभिज्ञास्यमानत्वरू प-

लिङ्गात । यज्ञेनैत्यादिशब्दैः प्रसिद्धयज्ञादिविलक्षणयज्ञादिविधाने तस्य

द्वयदेवताद्यभावेनडSप्त्वप्रसङ्गात । तत्सङ्के च देवतोद्देशेन दृव्यत्यागत्व-

रूपयज्ञशब्दप्रवृत्तिनिमित्तसद्भावेन यज्ञशब्दोभुख्यार्थतया मासाग्रिहोत्रव-

दौण्या वेद्या कर्मान्तरं विधीयते इति वाक्यशाखाकृतस्तद्रुपाय इदं

पर्वतते । अतो वज्ञोडध्ययनं दानमिति प्रथमं ‘ यज्ञानां जपयज्ञोऽसिम ’

‘ मोक्षां यज्ञतपासम् । ’ इत्यादिष्वविच प्रासिद्धयज्ञफलत्वमेव युक्तम् ।

अनभिभवं च दृश्यं पति [ ब्र० सू० १ । ३ । ३५ ] धर्मेण पापमपनुदती-

त्यादिश्व । तैनैव यज्ञादिश्र्मान्तिरिन्द्रिय तैर्विद्यया डनभभवं पापक-

मंभिरुत्पत्तिप्रतिबन्धभावाद् दर्शनं पति । ततश्व प्रासिद्धष्टैवाग्रिहोत्रादिर्ध-

मस्य विद्योत्पत्तिप्रतिबन्धकपापनोदहेतुत्वात्स्यैक विद्याSSह्लुत्वमिति

स्थितम् । तथा च तत्नैवानाश्रमिणां विधुरादीनामाश्रमधर्माभावात्तद्-

चतुर्थ ब्राह्मणम् ४ ] बृहदारण्यकोपनिषत् । २५३

डिंका विद्या न संभवतीति पूर्वपक्षे प्राप्त उच्यते—‘अनन्तरा चापि तु तदृढस्थे:' [ ब्र० सू० ३ । ४ । ३६ ] तुशब्दः पक्षव्यावृत्त्यर्थः । चशब्दोऽवधारणे । आश्रमान्तरावर्तमानानामनाश्रमिणामिति भावत् । तेऽपि विद्यायामधिकारोडस्त्येव । तादर्थानापि भीष्मरैक्षसंवर्तादीनां ब्रह्म-

विद्यादर्शनात् । यद्येन दानेन तपसाडनाशकेनैवाश्रमियतद्वानतपाडनिरपि विद्यासङ्ग्रहस्य श्रुतत्वात् । 'अपि च स्मर्यते' [ ब्र० सू० ३ । ४ । ३७ ] जग्येसापि हि संसिद्धयेद्ब्राह्मणो नात्र संशय इति हि स्मर्यते । संसिद्धयेज्जपाद्यनु गृहीतया विद्या सिद्धो भवतीत्यर्थः । 'विशो पानुय-

हस्व' [ ब्र० सू० ३।४।३८ ] 'तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाSSत्मान-

मविष्यत इदित्यमिजयन्ते' [ प्र० १ । १० ] इति आश्रमानियततप-

आदिधर्मविशेषैरतुगृहः श्रूयते । 'अतस्त्वतररज्ज्यायो लिङ्गाच्च' । [ ब्र० सू० ३ । ४ । ३९ ] तुशब्दोऽवधारणे । अतोडनाश्रमित्ववादितरदाश्रामी-

स्वमेव ज्यायः । अनाश्रमित्वमपापद्रविणयम् । शक्तस्य त्वाश्रमत्वमेवोपा-देयम् । भूतोधनंकालप धर्मंकयोरतुल्यकारित्वादिलिङ्गाच्च । लिङ्गं स्मृति: । स्मर्यते हि—

अनाश्रमी न तिष्ठेदु दिनमेकमपि द्विजः । इति । असति वैराग्ये दारालाभ आप्तन् । सति वैराग्ये संन्यासस्वी-

कारसंभावात् । न चाविरक्तस्य ब्रह्मविद्याधिकार: कथंमुच्यत इति शङ्कचम् । अग्निहोत्रानुतिष्ठासया द्वारपरिग्रहरागसंभवेऽपि द्वारादिष्टु भोग्यतातिशयद्वित्रतरागभावेन ब्रह्मविद्याधिकारसंभवात् । देहान्तरो-

पभोग्यब्रह्माद्यतिरिक्तफलाशाभावेन मुमुक्षौपचिकवैराग्यसंभवाच्च । एव-मेव व्यासैरुक्तत्वाच्च न दोष इत्थं स्थितम् ।

प्रकृतमनुसारामः—

एतमेव विदित्वा मुनिर्भवति । नान्य इत्यर्थ: ।

एतमेवाऽSस्मानं विदित्वा मुर्निर्मननशीलो योगी भवति । नान्य इत्यर्थ: ।

एतमेव प्रबाजिनो लोकमिच्छन्तः परिव्रजन्ति । लोक्यत इति लोकः । एते लोकः । एतमेव लोकं परमात्मानमिच्छन्तः संथा-

सिनः । संन्यासन्नीत्यर्थः । एतमेवत्ववधारणाल्लोकान्तरेऽसोः पारिब्राड्ये सिनः ।

नाधिकार इति गम्यते । न हि गड्नाद्वारं प्रेप्सुः काशीवासी पूर्वाम्भि -

मुखं याति ।

एतद्ध स्मं वै तप्त्वा विद्वाञ्शः प्रजां न कामयन्ते किं प्रजया करिष्यामो येषां नोड्यमात्माडयं लोक इति ।

एतद्रूपमेव्हि: पूर्व प्रजां न कामयन्ते । किं प्रजया करिष्यामः ।

प्रजासाध्योऽयं लोकोड्यस्माकं परमात्मैव । एतर्होकसाध्यस्य सुखानुमवस्य परमात्मानुभावाम्बुधिलवणिकायमानत्वात् । एतादृशो परमात्मनि लब्ध एतल्लोकरूपफलसाधनभूतया प्रजया किं करिष्याम इति प्रजां पूर्व न कामयन्त इत्यर्थः ।

ते ह स्म पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचयं चरन्ति

या ह्येव पुत्रैषणा सा वित्तैषणा या वित्तैषणा सा लोकैषणा होते एषणे एव भवतः ।

इदं च कर्होचुः-

स एष नेति नेत्यात्माड्गृहो न हि गृह्यते न चैष शीर्यते शीर्यत एष न हि सज्जते सज्जते डसतो न व्यथते न रिष्यति ।

एतद्वै प्राम्रव्याख्यातम् ।

एतमु हैवैते न तरत इत्यतः: पापकर्मविमित्यत: क्ल्याणकर्मविमित्यभे ।

अतो देहयात्रादिलक्षणाद्वेतोः पापमकार्षं पुण्यमकार्षमिति द्वे

चिन्ते एतं ब्रह्मविदं न तरतो न प्राप्नुयात् इत्यर्थः ।

तत्र हेतुमाह—

उ हैवैष एते तरति नैवं छताकृत तपत् ।

॥ २२ ॥

यस्माद्वेतोरस्मिन्नेव लोके वसनपुणयं च पापं च तर्णवान् । तत्र हेतु : -

नैनं कृताकृत तप्तः । एनं हि ब्रह्माविदं कृताकृत सुक्तदुष्कृत फलसं -

नित्यं कतुं न प्रभवतः । एवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यत इत्यश्लेषश्रव-

तदेतत्पुण्यपापसंतरणमभिमुरवीकृत्य ऋचोक्कामित्यर्थः ।

णादिति भावः । ॥ २२ ॥

तामेव ऋचं पद्यति—

एष नित्यो माहिमा ब्राह्मणस्य

न वर्धते कर्मणा नो कनीयान् ।

तस्यैव स्यात्पदाविदं विदित्वा

न लिप्यते कर्मणा पापकेनति ॥

ब्राह्मणस्य ब्रह्मविदो य एष महिमा स नित्यो ब्रह्मज्ञानानन्तरं याव-

दात्मभावितयाडनुवर्तते इत्यर्थः । कोडसौ महिमेत्यत्रSSह—न वर्धते

कर्मणा नो कनीयान् । तस्यैव स्यात्पदाविदं । तस्य ब्रह्मणः पदंविरपद्यत

इति पदं स्वरूपं ब्रह्मस्वरूपाविदितं यावत् । सः पुण्यपापलक्षणकर्मकृ-

त्कृत्पापकर्शनगुणो भवति । एष महिमा ब्रह्मविद् इत्यर्थः । महिमज्ञान-

फलमाह—तं विदित्वा न लिप्यते कर्मणा पापकेन । तं ब्रह्माविन्माहि-

मानं विदित्वा पापकेन कर्मणा न लिप्यत इत्यर्थः ।

तस्मादेवविच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो

एवंविच्छ्छान्तो ब्रह्मज्ञानवान् । शमः । अन्तरिन्द्रियाणियमनरूपः । दमः ।

भूत्वाडऽत्मन्येवाडडत्मानं पश्यति सर्वमात्मानं पश्यति ।

बहिरिन्द्रियानियमनरूपः । उपरतिः । निषिद्धकाम्यादिष्टु कर्मसूपरतिः ।

तितिक्षा । क्षमा । समाहितः समाहितचित्त इत्यर्थः । एवंरूपः सन् आत्मनि जीवात्मनि आत्मानं परमात्मानं तदन्तर्यामिणं पश्यति पश्येद-

त्यर्थः । माध्यादिशु कोशेष्वात्मन्येवाऽSडत्मानं पश्येदिति पाठो हृश्यते । अतः

पाठद्वैविध्यमत्र द्रष्टव्यम् । किं चाऽSत्मानं परमात्मानं सर्वं सर्वशरीरकं

च पश्येदित्यर्थः । इदं च वाक्यं तृतीयाध्यायेडृगृपादे । चिन्तितम् । तत्र

हि गृहस्थस्य बाह्याभ्यन्तरकर[ञ]वियापार । तपःकर्मानुष्ठानस्याऽSस्वस्य-

कत्वाच्छमादीनां च तादृपीरिततवाऽऽनुष्ठेयत्वामिति प्राप्त उच्यते—‘ शम-

दमाद्युपेतः स्वात्मथाडपि तु तादृध्देस्तद्गुणतया तेषामवश्याऽनुष्ठेयत्वात् ’

[ व०सू० ३ । ४ । २७ ] । गृहस्थस्य कर्मानुष्ठानावश्यकत्वेडपि गृहस्थः शमदमाद्युपेतः स्यात् । ज्ञातो दान्त उपरतस्तिक्ष्णः समाहितो भतवाडडत्मनयेवाडSत्मानं पश्यति त्ति दिव्यादृष्टया विध्यनात् । अशान्त-चित्तस्य चित्तविक्षेपेण विद्यानिष्पत्त्यसंभवे हेत्वर्थतयाडनुष्ठेतव्याच्च । न च कर्मणां शमादीनां च विरोधो मिश्रविपयत्वात् । विहितेपु करणद्वारेण चासामर्थ्यादिति नेतरेषु तदुपरमे विरोध इति । न च करणद्यपारद्वयकर्मणु वर्तमानस्य वासनानुचुर्याः शमादिकं न संभचतीति वाच्यम् । परमपुरषाराधनकर्मणां वासनोच्छेद एव हेतुत्वादिति स्थितम् ।

प्रकृतमनुसारामः- नैनं पाप्मा तरति सर्व पाप्मानं तरति । एवं ब्रह्मविदं पाप्मा पुण्यपापलक्षणं कर्म न तरति न प्राप्नोति । अर्थं तु ब्रह्मावित्स्वं पाप्मानं तरति सर्वपापातिगो भवतीत्यर्थः । नैनं पाप्मा तपति सर्व पाप्मानं तपाति । एवं ब्रह्मविदं पाप्मा न बाधते । अस्मेत्सर्व पाप्मानं ज्ञानाग्निर्दहतीत्यर्थः । विपापो विरजोऽविविकित्सो ब्राह्मणो भवति । विपापः पापशून्यः । विरजो विरागः । अविविकित्सः संशयशून्यः । भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया इत्युक्तः । ब्राह्मणो बह्माविदेव-तीत्यर्थः । अत्र ब्राह्मण इति पश्चाद्वित्रीडितस्यापि ब्राह्मणशब्दस्योच्च-त्याद्देश्यसमर्पणकत्वमेव । तत्कश्र ब्राह्मणो विपापो विरजो भवतीत्यर्थः । एष ब्रह्मलोकः सम्राडिति होवाच याज्ञवल्क्यः । हे सम्राड्टे य आत्मानं पश्येदिति दृढव्रतयोक्तो यः स ब्रह्मलोको ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोकः ।

सोऽहं भगवते विदेहानददामि मां चापि सह दास्यायेतिं ॥ २३ ॥

एवमनुशिष्टब्रह्मविद्यः स्वाराज्यं सर्व ददामी राज्येन सहाऽSडत्मानमपि कैंकर्याय ददामीति जनक उवाचेत्यर्थः ॥ २३ ॥

१ सम्राडेवं प्राप्तिनोडसौनिं--आत्मानन्दश्रमसुखपुष्ट्यै ।

स वा एष महानज आत्माडन्नादो वसुदानो विन्दते वसु य एवं वेद ॥ २४ ॥

अन्नादोऽन्नादः । वसुदानो वसुप्रदः । अन्नेनाऽऽडकारण ब्रह्मोपासीनोऽन्नादं वसु च लभते । इदं च तृतीयाध्याय उभयलिङ्गपादे चिन्तितम् । तत्र हि ऐहिकामुष्मिकं फलं कर्मणां च स्यात्सत्यस्य फलसाधनत्वादिति पूर्वपक्षे प्राप्त उच्यते—'फलमत उपपत्तेः' [ ब्र० सू० ३।२।३८ ] कर्मभिराराधितात्तस्मादेव परमपुरुषादफलं सर्वज्ञस्य सर्वशक्तेः स ब्रह्मणः सेवाराधितराजतफलप्रदत्वोपपत्तेः । 'श्रुतत्वाच्च' [ ब्र० सू० १।१।१९ ] 'स वा एष महानज आत्माडन्नादो वसुदानः' इति तस्यैव फलप्रदत्वस्य श्रुतत्वात् । पूर्वपक्षमाह—'धर्मं जैमिनिरत एव' [ ब्र० सू० ३।२।४० ] यागादानाख्यं धर्मं जैमिनिः फलप्रदं मन्यते । अत एवोपपत्तेः शास्त्राच्च । कृष्यादीनां फलसाधनत्ववद्यागादीनां विनश्वराणामप्पूर्वद्वारेण फलसाधनोपपत्तेः । यजेत स्वर्गकाम इति विधिप्रत्ययेन प्रकृत्यर्थयागस्यैव फलसाधनत्वावगमात् । 'पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात्' । [ ब्र० सू० ३।२।४१ ] बादरायणस्वाचार्यः पूर्वोक्तमेव परमात्मनः फलप्रदत्वं मन्यते । हेतुव्यपदेशात् । यज देवपूजां कुर्वीत प्रीतिहेतुकत्ववाचिना पूजार्द्धेन यागस्य देवतां प्रीतिहेतुत्ववद्यपदेशात् । 'स एवं न भूतिं गमयति' इत्यादिकर्मविधिशेषवाक्येषु कर्माराधितदेवताया एव प्रीतिहेतुत्वावगमात् । अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव चांत फलप्रदाऽऽन्त्वलक्षणप्रभुत्वस्य परमात्मन्येव स्मृतत्वात् । आशु विनश्यत्कर्मणो विधिवाक्यश्रुतकालान्तरभाविफलसाधनत्वनिर्वाहाय द्वारापेक्षायां वाक्यशेषप्रतिपन्नदेवताप्रीतिहपद्र्वापरित्यागेनाऽऽस्स्तम्‌समवेताहटपरिकलपनस्याऽनुचितत्वात्कर्मप्रीतिं परमात्मैव फलप्रद इति स्थितम् ॥ २४ ॥

स वा एष महानज आत्माडजरोरमरोरमृतोऽमरो ब्रह्माभयं वै ब्रह्माभयम् हि वै ब्रह्म भवति य एवं वेद ॥ २५ ॥

जरामरणशून्योऽसंसारी । अत एव भयशून्यः । एवं श्मृतोऽयमात्मा ब्रह्म निरतिशयं बृंहत्त । तत्र हेतुमाह—अमयं वै ब्रह्मेति । अमृतममयमे-तद्रहोति निरुपाधिकामयत्वाश्रयत्वस्य परब्रह्मात्मप्रसिद्धेरिति भावः । तज्ज्ञानस्य फलमाह—अमयं वै ब्रह्म भवति य एवं वेद । ब्रह्म भवति आविर्भूतबहुरूपो भवतीत्यर्थे । शिष्टं स्पष्टम् ॥ २५ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थं शारीरब्राह्मणम् ॥ ४ ॥

अथमैत्रेयी ब्राह्मणम् ।

चतुर्थवादिहापि किंचित्पदविशेषमारभ्यते । ननु किंमर्थोऽस्य पठितस्य मैत्रेयीब्राह्मणस्य पुनः पाठ उच्यते । पूर्वं याज्ञवल्क्यः प्रविव्रजिषयां मैत्रेय्या आत्मतत्त्वमुपदिश्य पारिव्राज्याय प्रकृतः स्ववैराग्यमाद्यं वृद्धा किंचित्कालं धरार्जनं कृत्वा गृह एवानुप्रविश्यान्निष्पन्न-वृद्धवैराग्यो गृहकृतव्यापृतचित्ततया विस्मृतात्मतत्त्वायै मैत्रेय्यै पुनरूप-द्रष्टुमरमत । अनया चाड्वल्वायिकया वैराग्यमान्ये संन्यासेऽधिकार इति प्रदर्शितं भवति । अत्र विशेषपदानि व्याकुर्मः । यद्वा मैत्रेयीब्राह्मणे-नोकस्य ब्राह्मणस्यैकार्थत्वप्रदर्शनाय पुनर्रप्यारभते इति दृष्टव्यम् ।

अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये बभूवतुर्मैत्रेयी कात्यायनी च तयोर्ह मैत्रेयी ब्रह्मवादिनी बभूव ।

मह्यवादिनी ब्रह्मवदनशीला ।

श्रीप्रज्ञैव तर्हि कात्यायनी ।

तांह तस्मिन्काले कात्यायनी श्रीप्रज्ञैव श्रीणां योषिता गृहव्यापार-विषया प्रज्ञा तादृशप्रज्ञावत्येव बभूव ।

अथ ह याज्ञवल्क्योऽन्यदृतमुपाकरिष्यन् ॥ १ ॥

गाहस्थ्याद्दिलक्षणं तुरीयाश्रममुपाश्रयिष्यामित्यर्थः ॥ १ ॥

मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः पत्नीभ्यां अरेऽहमस्मात्स्थानादास्मि हन्त तेऽन्या कात्यायन्यांडन्तं करवाणीतिति ॥२॥

सा होवाच मैत्रेयी यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा स्यात्सां न्वहं तेनामृताऽडडहोनेति नेति होवाच याज्ञवल्क्यो यथैवोपकरणवतां जीवितं तथैव ते जीवितं स्यादमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनेति ॥ ३ ॥

सा होवाच मैत्रेयी येनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्यां यदेव भगवांवेद तदेव मे ब्रूहि त इति ॥ ४ ॥

स होवाच याज्ञवल्क्यः प्रिया वै खलु नो भवाति सती प्रियमेवावृणीत तर्हि भवत्येतव्यार्यास्यामि व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यास इति ॥ ५ ॥

हे भवति नः प्रिया सती प्रियमेवावृणीत धिंवती । अनुकूलभावणादिति भावः । झ्रुतादित्यादिः । झ्रुदभ्यो लुङीति परस्मैपदम् । अतस्तुबोडहं हे भवति अमृतत्वसाधनं जिज्ञासमानायै तुभ्यं व्यास्यास्यामि व्याचक्षाणस्य मे तावत् निदिध्यासस्वेत्यर्थः ॥ ५ ॥

स होवाच न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवति । न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया भवति । न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति । न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवति । न वा अरे पशूनां कामाय पशवः प्रिया

भवन्ति । न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवति । न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवति । न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे देवानां कामाय देवाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे वेदानां कामाय वेदाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति । न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवति । प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदꣳ सर्वं विदितम् ॥ ६ ॥

ब्रह्म तꣳ परादायोडन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद क्षत्रं तꣳ परादायोडन्यत्रात्मनः क्षत्रं वेद लोकास्तꣳ परादुर्योडन्यत्रात्मनो लोकान्वेद देवास्तꣳ परादुर्योडन्यत्रात्मनो देवान्वेद वेदास्तꣳ परादुर्योडन्यत्रात्मनो वेदान्वेद भूतानि तꣳ परादुर्योडन्यत्रात्मनो भूतानि वेद सर्वं तꣳ परादायोडन्यत्रात्मनः सर्वं वेदेदꣳ ब्रह्मेद꣋ क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमे वेदा इमानि भूतानीद꣋ सर्वं यदयमात्मा ॥ ७ ॥

स यथा डुंउडुभेर्हन्यमानस्य न बाह्य-देश्चनुयाद्रहणाय डुंउडुभेसु ग्रहणेंदुंउडुभ्यावातस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ८ ॥

स यथा शङ्खखस्य धनायमानस्य न बाह्या-देश्चनुयाद्ग्रहणाय शङ्खखस्य तु ग्रह-

णेन शाङ्खधन्मस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ ९ ॥

स यथा वीणायै वायमानायै न बाह्याच्छ-

बदाच्छक्नुयादग्रहणाय वीणायै तु ग्रहणेन

वीणावादस्य वा शब्दो गृहीतः ॥ १० ॥

स यथा डड्ड्यैधामरभ्याहितस्य पृथग्भूमा वीन-

श्रवण्त्येव वा अरेस्य महतो भूतस्य निश्व-

सितमेतबह्मवेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस

इतिहासपुराणं विद्या उपनिषदः श्लोका: सूत्रा-

ण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानीष्ट# हुतमाशितं

पायितमयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च

भूतान्यस्यैवैतानि सर्वाणि निःश्वसितानि ॥११॥

स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनमेव# सर्वेषां

स्पर्शानां त्वगेकायनमेव# सर्वेषां# रसानां जिह्वे-

कायनमेव# सर्वेषां गन्धानां नासिके एकायनमेव#

सर्वेषां# रुपाणां चक्षुरेकायनमेव# सर्वेषां# शब्दा-

नाङ# श्रोत्रमेकायनमेव# सर्वेषां# संकल्पानां मन

एकायनमेव# सर्वासां विद्यानां# हृदयमेकायनमे-

व# सर्वेषां# कर्मणां# हस्तावेकायनमेव# सर्वेषामा-

नन्दानामुपस्थ एकायनमेव# सर्वेषां# विसर्गाणां

पायुरीकायनमेव# सर्वेषाममध्वनां पादावेकायनमे-

व# सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥ १२ ॥

स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽनतरोडव बाह्यः

कृत्स्नो रसघन एवैवं वा अरेऽयमात्माडनन्तरोऽनतरोडव बाह्यः

कृत्स्नः प्रज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय

तान्नेवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्तीत्परे ब्रवीमीति होवाच याज्ञवल्क्य: ॥ १३ ॥

यथा सैन्‍धवघनो लवणखण्डोऽनन्तरोऽनतरावयवव्‍यतिरिक्‍तश्‍च सर्वोडप्यवयवो यथा रसघनो भवति । अग्नान्तरो बाह्याभ्‍चरसघन इति वक्तुंये न्तरस्व बाह्यत्‍वघन्यानां मध्यवर्तिनामपि ग्रहणं यथा स्‍वादिति अनन्तरोडबाह्या इति व्‍यतिरेकमुखेन निर्देश: । एवं च सति निरवयवत्‍वसाधारण्‍यमपि फलितं भवतीति दृश्‍यत्‍वम् । एवमेवाय-

मात्‍मा सर्वत्र विज्ञानघनजीवशरीरक इत्यर्थ: । जीवपरयो: स्वरुपैक-क्‍याभावाच्छरीरात्‍मभाव इदं सामानाधिकरण्‍यं दृश्‍यत्‍वम् ॥ १३ ॥

अत्र वक्‍तव्‍यंचतुर्थाध्‍याय एवोक्तम्‍ । सा होवाच मैत्रेयी त्वेव मा भगवान्‍ मोहान्‍तमापीपत्‍ । अत्रैव न प्रेत्‍यं संज्ञास्तीत्‍यासिमन्‍नेबार्थे भगवान्‍मा मोहमध्‍यमा-पीपत्‍यापितवान् । पते(आपे)पौ चढ़ ।

न वा अहिमिं विजानामीति स होवाच न वा अरेड़हं मोहं ब्रवीम्‍प विनाशी वा अरेड़यमात्‍माडनुच्‍छिन्‍निधर्मा॥ १४ ॥

न विद्यत उच्‍छेदातिर्यस्‍य सोडनुच्‍छत्ति: । अविनाशीतति शाबत । अनुच्‍छित्‍तिर्‍धर्मैर्‍न्‍ यस्‍य सोडनुच्‍छिन्‍निधर्मा । एवं बहुत्रीहिगर्भो बहु-त्रीहि: । तस्‍य ज्ञानलक्षणो धर्मोडप्‍यविनाशीत्यर्थ: । नतूच्‍छेदस्‍य भावोडनु-च्‍छत्ति: स धर्‍मो यस्‍यैति बहुव्रीहि: । अविनाशीत्‍वेन पौनरुक्‍त्‍व-प्रसङ्‍गादिति दृश्‍यत्‍वम् ।

यत्‍न हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति तदितर इतरं जिघ्रति तदितर मनुते तदितर इतरं श्रृणोति तदितर इतरं स्पृशति तदितर इतरं विजानाति

यत्‍न त्‍वस्‍य सर्वमात्‍मैवाभूतत्‍केन्‍ कं पश्येत्‍तकेन्‍ कं जिघ्रेत्‍तकेन्‍ कं शृणुयात्‍तकेन्‍

जिघ्रेततकेन्‍ कमभिवदेतकेन्‍ कं शृणुयात्‍तकेन्‍ कं मनुते तदितर इतरं स्पृशति तदितर इतरं विजानाति यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्‍त्‍केन्‍ कं पश्येत्‍तकेन्‍ कं

कं जिघ्रेततकेन्‍ कमभिवदेतकेन्‍ कं शृणुयात्‍तकेन्‍ कं मनुते तदितर इतरं स्पृशति तदितर इतरं विजानाति यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्‍त्‍केन्‍ कं पश्येत्‍तकेन्‍ कं जिघ्रेतकेन्‍ कमभिवदेतकेन्‍ कं शृणुयात्तकेन्‍ कं मनुत इति । ९ अत्रसमुद्रेतपुस्तके--मा पीपिपदोति हृदयते ।

कं स्पृशेत्केन कं विजानीयाादित्यनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात्स नेतित्यात्माड्ग्रह्यो

न हि गृह्यते डशोयो न हि शीर्यते डशोऽन्तो न हि सज्यते डसितो न व्यथते न रिष्यति विज्ञातारमरे केन

विजानीयाादित्युक्तानुशासनाडसि मैत्रेयेतावदरे खल्वमृतत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यो विजहार ॥ ९ ५॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थोऽध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥

एतावदेव खल्वमृततार्थमभिज्ञेयमित्यर्थः । कारणे कार्यवाचिशब्द उप-चारात्प्रयुक्तः । एवमुक्त्वा याज्ञवल्क्यो यथाभिलषितं प्रकृत्यां कृतवा-नित्यर्थः ॥ १५ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्काशिकायां चतुर्थाध्याये पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥

अथ वंशः पौतिमाष्यो गौपवनाद्दौपवनः पौति-माष्यात्पौतिमाष्यो गौपवनाद्दौपवनः कौशिकात्कौशिकः

कौण्डिन्यात्कौण्डिन्यः शाण्डिल्याच्छाण्डिल्यः कौशिकाच्च गौतमाच्च गौतमः ॥ १ ॥

आश्रवेश्यादाश्रिवेश्यो गार्ग्याद्दागर्यो गार्ग्याद्दागर्ग्यो

गौतमाद्गौतमः सैतवात्सैतवः पाराशर्यायणात्पाराश-र्यायणो गार्ग्यायणाद्दागर्यायण उद्दालकायनादुद्-

दालकायनो जावालायनाज्जावालायनो माध्यंदि-नायन्माध्पेंदिनायनः सौकरायणात्सौकरायणः

काषायणात्काषायणः सांयकायनात्सांयकायनः कौशिकायने: कौशिकायनि: ॥ २ ॥

घृतकौशिकाद्घृतकौशिक: पाराशर्यायणात्पाराशर्य-यण: पाराशर्यात्पाराशर्यो जातूकर्ण्याज्जातूकर्ण्य आ-सुरायणाच्च यास्काचाडडसुरायणाद्बैवरणैवरणिरौपच-न्थनेरौपचथानिरासुरेरासुरिर्भारद्वाजाद्बारद्वाज आ-त्रेयादत्रेयो माण्डुकायनिमाण्डुकायनर्गौतमाद्गौतमो

वात्स्याद्वात्स्य: शाण्डिल्याच्छाण्डिल्य: कैशोर्यात्का-प्य: कुमारहारितात्कुमारहारितो गालवाद्गालवो विदर्भीकौण्डिन्याद्विदर्भीकौण्डिन्यो वत्सनपातो बाभ्रवाद्वत्सनपाताद्बाभ्रव: पथ: सौभरा-त्पन्था: सौभराद्यास्कादाडड्जिरसाद्यासीत्य आङ्िरस आहूतेस्ताह्वादाहूति: स्वाट्टो विश्वरुपाच्चाष्ट्राद्दिवश-रुपस्त्राट्टोऽध्वियामश्विनावदश्रीच' आर्थर्वणाद्-

घृतड्ढुक्थर्वा णोऽथर्वणो दैवादथर्वा दैवो मृत्यो: प्राध्वक्षशनान्मृत्यु: प्राध्वक्षशन: प्रध्वक्षशनात्प्रध्वक्षशन एकपेरेकार्षेर्विप्रचिच्चेर्विप्रचिच्चित्तिव्यष्टेर्व्यष्टि: सनारो: सनाह: सनातनात्सनातन: सनकात्सनक: परमेष्ठिन: परमेष्ठी भले णो भला स्वयम्भु भले णो न:॥ ३ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थाध्याये पष्टं वल्लणम् ॥ ६ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थाध्याय: समाप्त: ।

पञ्चं ब्राह्मणं ६ । बृहदारण्यकोपनिषत् ।

२६४

पूर्ववदेव वंशब्राह्मणम् । आचार्यवंशश्रीमत्कनस्य मद्धितवात्स्यायन पौन-

रुत्र्यं शाङूननीयम् ॥ १ ॥ २ ॥ ३ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां चतुर्थाध्याये

षष्टं ब्राह्मणम् ॥ ६ ॥

इती बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां चतुर्थांध्यायः ॥ ४ ॥

प्रणवोपासनं विधित्सन्निम्रणं परोक्षरूपेण स्तौति

ओं पूर्णमदः पूर्णामिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।

पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥

अदः परोक्षलोकः पररूपः । इदमयं च लोकः पूर्णं वेदं पूर्णामित्यर्थः । शब्दप्रभवत्वात्सर्वस्य लोकस्य स भूरिति व्याहरत्स भूमिमसृजत इति लोकानां व्याहृतिप्रभवत्वाज्ज्ञानात्कारणे च कार्यस्य व्याप्तत्वात् । पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णात्पूर्णयमाणालोकात्पूर्णं पणकर्तृभिः उद्दृतं उद्धृतं भवति । ओंचु गतिपूजनयोः । किमाण् प्रत्ययः । उद्धृतं भवाति श्रेष्ठ भवतीर्थः । तत्पूर्णमणालोकापेक्षया पूर्णकर्तृभ्याहतिरपशब्दः उत्कृष्ट इत्यर्थः । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णस्य लोकस्य पूर्णं पूर्णकर्तृभ्याहतिरूपं वस्त्वादायोपसंहृत्य तस्यापि यत्पूर्णं परिचित्त्र ओङ्कारात्मकं वस्तु परिशिष्यते ।

'ओंकारेण सर्वां वाक्संतृण्णा' [छा० २ । २३ । ३] इति श्रुते । ओङ्कारस्य सर्वव्यापकत्वेन पूर्णत्वाद्देव कारणं व्यावृत्यादिशब्देषु निर्दिष्टेषु परिशिष्यत इत्यर्थः । ओङ्काराद्दाहतिरभवति व्याहृत्या गायत्र्या भवतीति सर्वशब्दनिदानत्वाद्देव परिशिष्यत इत्यर्थः ।

ओं सङ् ब्रह्म ।

ओंकार एव शमपारिच्छिन्नं ब्रह्म । तत्स्रोंकारेडपारिच्छिन्नब्रह्मोपासनं कर्तव्यमित्यर्थः ।

ॐ ब्रह्मेति ब्रह्मविशेषणीभूतस्य शब्दस्य स्वाभिमतमर्थमाह—

सङ् पुराणम् ।

इति । अनেন न वायुमानाकाश उच्यतेऽपि तु यत्पुराणं देशकालापरिच्छिन्नं ब्रह्म तदेव शमपारिच्छिन्न्यात्मकमित्युच्यते । शमपरिच्छिन्नामित्यर्थः ।

वायुरं स्मति ह स्माहु: कौरव्यायणिपुत्रस्तु वायुरं खं वायुमदम्वरमेव खशब्देनोच्यते । तत्स्माडकाशशारीरकं ब्रह्म प्रणवेङध्यास्योपास्यमित्याहेत्यर्थः । प्रणवे ब्रह्मोपास्यमित्यव न विवादः । तत्राध्यास्यमानं च ब्रह्मापरिच्छिन्न- त्वेन गुणेनोपास्यमुत मूर्ताकाशशरीरकत्वेनैवोपास्यमित्यत्रैव विवाद इति भावः ।

वेदोऽयं ब्राह्मणा विधिवद्वेदैनैव यद्वेदितव्यम्॥९॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि पञ्चमाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ ९ ॥

यस्मादसौ वेदितैतैनोंकारेण यच्चाह्दे वेदितव्यं ज्ञातव्यं तत्सर्वं वेद जानाति तस्मादयमेव वेदो वेद्यत्विनरूपयौगिकार्थस्य पुष्टकलतवादितरेपा तु वेद- त्वमुखमिति ब्राह्मणा मन्यन्त इत्यर्थः ।

इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां पञ्चमाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ ९ ॥

त्रयः प्राजापत्याः प्रजापतौ पितरि ब्रह्मचर्यमूषुः ।

त्रयाश्रिप्रकाराः । द्वित्रिश्या तयस्यायज्वेति श्रैः परस्य तयपोडय- जोदेशः । प्राजापत्याः प्रजापतिपुत्राः । पितरि प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमूषि- तवन्तः ।

ते क इत्यत्रास्सह—

देवा मनुष्या असुरा ऊषित्वा ब्रह्मचर्यं

उपदेष्टव्यमिति शेषः ।

देवा ऊचुर्वीतु नो भवानिति ।

तेभ्यो हैतदक्षरमुवाच द इति व्यज्ञासिष्टा इ॥ इति ।

द इत्येतदक्षरमित्युक्वा किं ऊयं व्यज्ञासिष्ट । मदभिप्रायं ज्ञातवन्तः

किमिति पप्रच्छुःर्थः ।

व्यज्ञासिष्मेति होचुः ।

वयं ज्ञातवन्त इति प्रत्युचुरित्यर्थः । कथमित्यत्रSSह—

दाम्यतेति न आस्थेति ।

नोडस्मान्यान्ति दान्ता भवतेति खलु वदसीत्यूचुरित्यर्थः । वयमे- इत्यनि शमादिस्वाधीर्यः । ओमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति ॥ १ ॥

सत्यं वयज्ञासिष्टेति प्रजापतिरुवाचेत्यर्थः । ननु कथं इत्युच्यारण- मातेण दाम्यतेति न आस्थेति देवाः प्रत्यपद्यान्त । उच्चते देवानामैश्वर्य- शालितया मोगप्रवण्येन मद्दान्धत्वाल्स्वदोःपं जानतां ऋशब्दोच्चारणमा- त्रेण तत्रातिपत्तिः संमवतीति दृष्टच्यम् ॥ १ ॥

अथ हैनं मनुष्या ऊचुर्वचीनु नो भगवानिति तेभ्यो हैतदेवाक्षरमुवाच द इति व्यज्ञासिष्टाः ॥ इति ।

व्यज्ञासिष्मेति होचुरित्यै- मिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति ॥ २ ॥

दत्तेति न आस्थेति दत्त दानं कुरुतेत्यर्थः । शिष्टं पूर्ववत् ॥ २ ॥ अथ हैनमसुरा ऊचुर्वचीनु नो भगवानिति तेभ्यो हैतदेवाक्षरमुवाच द इति व्यज्ञासिष्टाः ॥ इति ।

व्यज्ञासिष्मेति होचुरदयध्व- मिति न आस्थे- त्योमिति होवाच व्यज्ञासिष्टेति ॥ ४ ॥

दयध्वोमिति न आस्थेति दयध्वं प्राणिषु दयां कुरुतस्यर्थः । तेन तेदेवैषा दैवीं वागनुवदती स्तनयित्नुर्द द इति दाम्यत दत्त दयध्वामिति ।

दान्ता भवत दानं कुरुत दयां कुरुत इति दमदानदयालक्षणं तदेताभ्र- तयं स्तनयित्नुमेधो द इति दकारचतयोच्चारणेनानुवदती शेषा दैवीं वाड्नतु स्तनयित्नुशब्द्मात्रम् ।

तदेतत्रयं शिक्षेदं दानं दमामिति ॥ ३ ॥

तस्माद्यापि दमदानदयालक्षणं धर्मत्रयं शिक्षेदुपाद्याद् । प्रजापतेरनुशासनमस्माभिः कर्तव्यमित्येवं मतिं कुयादित्यर्थः । तथाच स्मृतिः-त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रयं त्यजेत् ॥ इति । अस्य विधे: फलं—प्राचीनोङ्गर्थवादः ॥ ३ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ २ ॥

एवं सवोपासनाङ्गभूतं दमदानदयालक्षणमर्थत्रयमुपदिश्य ब्रह्मोपासनाङ्गभूतं हृदयोपासनमाह—

एष प्रजापतिर्यच्चित्तद्रमेतद्वैतत्सर्वम् ।

पूर्वं दमाद्यनुशासित्वेन प्रस्तुतो योऽयं योऽपि प्रजापतिः सोऽपि हृदयमेव तदेतद्वै बृहत्सर्वं पश्चमाध्यायोक्तरीत्या हृदयस्य सर्वत्वं दृष्टधर्म् ।

एवं हृदयस्य प्रजापतित्ववृहत्वरूपविशेषणविशिष्टतयोपासनं विधायोपास्यहृदयशब्दनिर्वचनेन स्तौति—

तदेतदक्षरं हृद्योमिति ह इत्येकमक्षरमाह—

हृ इति ह्मो ( जो ) रूपम् । यस्याहृदयाय स्वाश्रोन्त्रियाणि चान्ते च विषयाः शब्दादयः स्वं स्वं कार्यमाभिरान्ति स्वकार्यं सर्वे तदृधीने कुर्वन्ति † तत्कज्ञानस्य सर्वस्याऽ‌प्यन्तःकरणाधीनत्वादिति भावः । अतो हृदयनाम्नः ह इत्येतदक्षरामिति यो वेदास्मै विदुषे स्वाश्र ज्ञात-योदन्ये च संबन्धिनो बलिमुपहरान्ति तत्ततुन्न्यायादिति भावः ।

द इत्येकमक्षरं ददत्समै स्वाश्वान्ये च य एवं वेद ।

यस्माद्रहदपास्त्वा इन्द्रियाणि अन्ये च विषयाः स्वं स्वं वीयं वदति अतो दकारोदसिन्नाम्नि निबद्ध इति यो वेद तस्यापि स्वकीयाः अन्ये च स्वं स्वं वीयं प्रयच्छन्तीत्यर्थः ।

रामत्येकमक्षरमिति स्वर्ग लोकं य एवं वेद ॥ ९ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि पञ्चमाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥

इणो गत्यर्थस्य यमित्येतद्रूपमस्मिन्नाम्नि निबद्धमिति यो वेद स स्वर्ग लोकमेति । एवं नामाक्षरनिर्वचनज्ञानादपीहं विशिष्टं फलं लभ्यते किमुत तदुपासनयेऽति हृदयस्य स्तुतिः कृता भवति ।

इति बृहदारण्यकोपनिषत्काशिकायां पञ्चमाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥

हृदयस्य प्रजापतित्वेनोपासनामुक्त्वा सत्यत्वेनोपासनमाह—

तदै तदेतदेव तदास सत्यमेव ।

वैशब्दोऽवधारणे । तदै तदेव तत्ताहशं हृदयमेतदेव तद्रूपं क्षयमाणं तदासेत्यर्थः । किं तदासेत्यन्नSSह—सत्यमेवेति । सच्च त्यच्च मूर्तामूर्तं च सत्यमध्याकृतपञ्चभूतात्मकं भवतीत्यर्थः ।

तदुपासनस्य फलम्—

तद् वा हतन्महद्यक्षं पञ्चमाजं वेद सत्यं ब्रह्मेति जयतीमांल्लोकाञ्जित इन्न्वसाकसत् ।

यः कश्चिदेतद्रहदयं महदत एव यक्षं पूज्यं प्रथमजं प्रथमजातं सर्वस्मात्कार्यजातात्पथमजं सत्यमध्याकृतपञ्चभूतात्मकं बृहदिति यः कश्चिदेतद्रहदयं वेद स इमांल्लोकाञ्जयति । जितो हि सन्ंद्वेेदितव्यर्थः ।

तस्यैतत्फलमिति पुनर्निगमयति—

य एवेतन्महद्यक्षं प्रथमजं वेद सत्यं ब्रह्मेति सत्यं ह्येव वद्‌ ब्रह्म ॥ ४ ॥

य एवं महद्यक्ष्षं प्रथमजमुपास्ते तच्च्चात्रावसक्तं युक्तमेव । यतोऽयं सत्योपासकोडतस्तडुपासकस्य सत्स्वं ताद्दिरोधिनश्वासत्स्वं युक्तमेवेति भाव: ॥ ९ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥

सत्यस्य ब्रह्मण: सुत्यर्थं महद्यक्ष्षं प्रथमजमित्युक्तं । तत्कार्थं प्रथमज- त्वमित्यत्रSSह—

आप एवेदमग्र आासुः । इदं व्याकृतं जगद्रूपेऽण्डसृष्टे: प्राग्‌आप एवाडSसुः । अद्याकृतपञ्चमू- तासमनाडवर्ततेत्यर्थ: । ता आप: सत्यमसृजन्त ।

पञ्चीकृतपञ्चभूतात्मकं कार्यमसृजन्तेत्यर्थ: । तत्‌ सत्यं ब्रह्म चतुर्मुखस्समसृजतैत्यर्थ: । ब्रह्म प्रजापतिम् ।

दक्षादिप्रजापतिमसृजतैत्यर्थ: । प्रजापतिर्देवान् ।

असृजतेति शेष: । ते देवा: सत्यमेवोपासते तदेतद्यक्षरं सत्यमिति स इत्येकमक्षरं त्वित्येकमक्षरं यमित्येकमक्षरम् । अत्र तीताकारानुचनन्धो निर्देशार्थ: ।

बृहदारण्यकोपनिषत् ।

प्रथमोत्तमे अक्षरे सत्यम् । सकारयकारौ सत्यम् । मृत्युरुपांभावात् । मध्यतोऽनृतम् । मध्यतस्तकारास्तवृतम् । अनृतं हि मृत्युः । मृत्यवानृतयोस्तकारस- मान्यात् ।

तदेतदृत्तमुभयतः सत्येन परिगृहीतं सत्यभूय-मेव भवति नैन्नं विद्या̐शमनृतं* हिनस्ति ॥ १ ॥

तदेतदृत्तं मृत्युरुपमुभयतः सत्येन सकारयकारलक्षणेन परिगृहीतं संदृशं सत्ययाहुल्यमेव भवति । एवं सत्यबाहुल्यं सर्वस्य मृत्योरनृतस्य किंचित्करत्वं च यो विद्वांसतमें विद्या̐शमनृतं प्रमादोऽर्थं कदाचिदपि न हिनस्तीतर्थेः ॥ १ ॥

एवं सत्यं हृदयापासनमुख्वा सत्यत्वेनैवाक्ष्यादित्यान्तर्वातिनो ब्रह्मणो निर्विकारत्वरूपसतत्वेन व्याहृतिशरीरकत्वेन चोपासनं दृश्यपति-

तथतत्सत्यमसौ स आदित्यो य एतस्मिन्मणडले पुरुषो यश्वायं दक्षिणेडक्षन्पुरुषः । यत्प्रसिद्धं सत्यमसौ स आदित्यः । स क इष्यते—य एष एतस्मिन्मणडले पुरुष इति । 'य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो हृष्यते' [ छा० १ । ६ । ६ ] य एषोऽन्तराक्षिणि पुरुषो हृष्यते [ छा० १ । ७ । ४ ] इति श्रुतिभिसिद्ध इत्यर्थः ।

अधिदेवतमध्यात्मं चावस्थिताआदित्यचाक्षुषपुरुषौ परस्परोपकारकौ भवतः । रशिमद्वाराड्डदित्यपुरुषश्चाक्षुषस्य पुरुषस्योपकारकः । आवृत्य-रशिमसंबन्धाभावाच चाक्षुषस्य पुरुषस्य परमात्मनः स्वकार्यांसमर्थेस्त्वात् । चाक्षुषश्च पुरुषः प्राणद्वाराड्डदित्यपुरुषस्योपकारकः । प्राणनाभाव

आदित्यपुरुषस्य प्रकाशकत्वाभावात् । अधिदेवतमध्यात्मं चावस्थिताआदित्यचाक्षुषपुरुषौ परस्परोपकारकौ भवतः । रशिमद्वाराड्डदित्यपुरुषश्चाक्षुषस्य पुरुषस्योपकारकः । आवृत्य-रशिमसंबन्धाभावाच चाक्षुषस्य पुरुषस्य परमात्मनः स्वकार्यांसमर्थेस्त्वात् । चाक्षुषश्च पुरुषः प्राणद्वाराड्डदित्यपुरुषस्योपकारकः । प्राणनाभाव

स यदोत्तमिष्ठान्भवति शुद्धमेवैतन्मण्डलं पश्यति नैनं रश्मय: प्रतियाययन्ति ॥२॥

एवं विद्वानुत्कान्तिवेलायां द्वारमूतमादित्यमण्डलं वृङ्क्ष शङ्कोति न सूर्येऽस्मय श्रश्रुप: प्रतिधाताये भवन्ति । चक्षुरादित्यमण्डलस्थयो: परस्परोपकार्योपकारभावाज्ञानवैभवाविति भाव: ॥ २ ॥ य एष एतस्मिन्न्मण्डले पुरुषस्तस्य भूरिति शिर:

आदित्यमण्डले वर्तमानस्य सत्यपुरुषस्य भूरिति व्याहान्ति: शिर इत्यर्थ: । तच्छ्ररसक्त्वेन ध्यानं कर्तव्यमिति भाव: ।

तत्रोपपत्तिमाह— एकं शिर एकमेतदक्षरम् । एकत्वसंख्यासाम्यादिति भाव: । भुव इति बाहू ।

तत्रोपपत्तिमाह— द्वौ बाहू द्वे एते अक्षरे । द्वित्वसंख्यासामान्यादिति भाव: । स्वरिति प्रतिष्ठा ।

प्रतिष्ठा पादावित्यर्थ: । तत्रोपपत्तिमाह— द्वे प्रतिष्ठे द्वे एते अक्षरे तस्योपनिषद्वारोति ।

तस्याऽSदित्यमण्डलान्तर्वातिनोदहरित्युपनिषद्वहस्यपनामेत्यर्थ: । उक्तं च व्यासार्यै:— 'सवन्धादेवमन्यत्रापि' [ बृ० सू० ३ । ३ ।२० ] इत्यत्रोनिषदौ रहस्यान्मानी इत्यर्थ: इति ।

अङ्गारिरति हन्तिर्हातेश्व रूपसंभवमाभिप्रेत्य तदनुसारेण फलमाह— हन्ति पाप्मानं जहाति च य एवं वेद ॥ ३ ॥

योङयं दक्षिणेऽक्षणेपुरुषस्तस्य भूरिति शिर एकं शिर एकमेतदक्षरं भुव इति बाहू द्वौ बाहू द्वे एते अक्षरे

स्वरिति प्रतिष्ठा डे प्रतिष्ठे डे एते अक्षरे तस्योपनिषद्-

ह्मिति हन्ति पाप्मानं जहाति च य एतं वेद ॥४॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि पञ्चमाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥

इदं चिन्तितं गुणोपसंहारपादे ‘य एष एतस्मिन्नमण्डले पुरुष:’ ‘यश्रायम्-

इक्षिर्नेक्षड्नु’ इत्यादिना डक्षप्तनन्तर्गततया ड्प्याहुतिशारीरकतयोपास्यत्वेनो-

पविष्ठस्य ब्रह्मणस्तस्योपनिषद्वृहद्रित्यधिदैवतं तस्योपनिषदह्मित्यध्यात्म-

मिति ये अहोरात्रयामिति रहस्यानाम्नी उपदिष्टे ते किं स्थानविशेषणियते ।

ततश्शाहारिति मामSDवित्यमण्डलस्थानविशिष्टस्यैवह्मिति च नामाक्ष-

स्थपुरुषस्यैवेतिं नियमाSडस्ति उत नेति चिन्त्यां पूर्वपक्ष उच्यते—‘सं-

न्धाबेवमन्यत्रापि’ [बृ०सू०३।३।२०] इति । यथा मन्त्रयत्वादिविशिष्ट-

स्येकत्वादुपास्यैवेन विच्छेदपाच्छाSण्डिल्यविद्यायां गुणोपसंहार: । एव-

मक्ष्यादित्यसंबन्धिनो ब्रह्मण: सत्यस्य द्याहाहुतिशारीरकत्वेन विशिष्टे-

तत्संबन्धिनो नान्नोरप्यनियमेन स्थानद्वेप्ड्युपसंहार इति पूर्वपक्षे प्राप्त

उच्यते—‘न वा विशेषात्’ [बृ० सू० ३ ।३।२१] ‘य एष एतस्मि-

न्मण्डले पुरुष: ।’ ‘यश्रायं दृक्षिणेऽक्षन्पुरुष:’ इत्यावेतावन्व्योऽन्योन्य-

प्रतिष्ठिताविति द्वित्वसंभ्रया प्रधानोपास्यमेवप्रतीतेरादित्यस्याक्षिस्थान-

मेवेन रूपमेवाच विद्यामेवाद्वान्नोरप्यनियमोSस्ति । ‘विज्ञेयाति च’ [बृ०

सू० ३ ।२ ।१४] बृहष्पति चाक्ष्यादित्याधारयोरग्नुणानुपसंहारम् । ‘तस्यै-

तदेव रूपं यक्मुखं रूपमद्र’ [छा० १ । ७ । ५] इत्यादिना रूपा-

त्यादिदेशेन यद्य स्थानमेवेDपि परस्पररूपप्राप्तिसिद्ध्यन्तदेशानर्थक्यमेव

स्यात् । अत आदित्यस्थानाविशिष्टस्यैव वाह्यारातं नामाक्षिस्थानस्थवैहि

नामेति व्यवस्थेति स्थितम् । प्रकृतमनुसराम: ॥ ३ । ४ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्पकाशिकायां पञ्चमाध्यायस्य

पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥

शाण्डिल्यमाह—

मनोमयोडयं पुरुषो भाः सत्यमू ।

विशुद्धमनोग्राह्यः । मा भारूपः । समनप्रकरणे छान्दोग्ये 'मनोमयः प्राणाशरीरोरो मारूपः' इति श्रवणात् । सत्यं निर्विकारं दृश्याद्वि-

ध्वंसेडपि निर्विकार इति भावत् ।

तन्मात्रान्तर्हृदये यथा वीर्या यथा वा ।

इदृश्यान्तर्गतस्तवच्चेदृनिबन्धनस्चलपपरिमाण इत्यर्थः ।

स एष सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिः सर्व-

मिदं प्रशास्ति यदिदं किंच ॥ ३ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि पश्चमाध्यायस्य षष्ठं ब्राह्मणम् । ६ ।

प्रकाशते हि आत्मक इत्यर्थः । अत्र नित्यमुक्तत्वचारिकत्वोपपत्तिमुपक्रम्योपसंहारपक्षे 'स आत्म-

नमुपासीत मनोमयं प्राणशरीरं मारूपं सत्यसंकल्पमात्मकमानम्' ।

[ शतप० १० । ६ । ३ । २ ] इति श्रुत्या शाण्डिल्यविद्या मिध्यते सत्यसंकल्पत्ववशित्वरुपगुणनामेवादिति पूर्वपक्षे प्राप्त उच्यते—‘समान एवं चामेदात् ।

[ बृ० सू० ३ । ३ । १९ ] उमयत्रापि मनोमयत्वादिके समाने साति वाशितादेः सत्यसंकल्पत्वविततिरुपत्वेन वाशित्वसत्यसंकल्प-

स्वयोरमेदादूपमेदाद्वाविद्यैक्यमिति स्थितम् ॥ ९ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्काशिकायां पश्चमाध्यायस्य षष्ठं ब्राह्मणम् । ६ ।

विद्युदृष्टेल्याहुः ।

विद्युतो ब्रह्माहुः कर्तव्येति केचिदाहुः ।

विद्युति ब्रह्माद्यानहेतुमूतं साहसयमाह—

अष्टमं ब्राह्मणम् < ] बृहदारण्यकोपनिषत् । २७५ विदानाद्द्वितीयम् ।

विदानान्मेधान्तःसिथतान्धकारखण्डनाद्द्वितीयम् । मध्यं वाज्ञानलक्ष- णतमःखण्डनमिति विद्युस्त्वमस्तीति भावः ।

वियत्पेनं पम्मनो य एवं वेद विद्युद्रूपेति विद्युद्रूप एव मता ।

इति बृहदारण्यकोपनिषदर्थ पञ्चमाध्यायस्य सप्तमं ब्राह्मणम् ॥ ७ ॥

यो विद्युद्रूप एव वेदैनं पाप्मनो विद्यति एनं प्रति प्रतिकूलतपा ये पाप्मानस्तान्सध्नान्विद्याति विशेषेण ध्याति खण्डयति ।

इति हि धातुः । तत्रोपपत्तिमाह—विद्युद्रूप एव ब्रह्मेति ।

मन्त्रणो विद्यु- त्यात्खण्डनकत्वादित्यर्थः ।

इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां पञ्चमाध्यायस्य सप्तमं ब्राह्मणम् ॥ ७ ॥

उपासनान्तरमाह— वाचं धेनुमुपासीत ।

मयीर्लक्षणां वाचं धेनुरित्युपासीत ।

तस्याश्चत्वारः स्तना: स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकार: स्वधाकारस्तस्यै द्वौ स्तनौ

देवा उपजीवन्ति स्वाहाकारं च वषट्कारं च ।

स्वाहाकारेण वषट्कारेण वा देवेभ्यो हविष्प्रदानादिति भावः ।

हन्तकारं मनुष्या: ।

हन्तेति हि मनुष्येभ्योऽन्नं प्रयच्छन्तीति माषः ।

स्वधाकारं पितरः ।

स्वधाकारेण पितृभ्यः स्वधां प्रयच्छन्ति ।

तस्याः प्राण ऋषभः ।

प्राणेन हि वागप्रसूयते ।

मनो वत्सः ॥ ९ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदपञ्चमाध्यायस्य-ष्टमं ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥

मनसा हि प्रज्ञायते । मनसा ह्यालोचिते विषये वाग्प्रवर्तते । तस्मान्मनो वत्सस्थानीयमिति भावः ।

इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां पञ्चमाध्यायस्य-ष्टमं ब्राह्मणम् ॥ ८ ॥

अयमाश्रिवैश्वानरो योऽयमनःपुरुषे ।

कोडस्यावित्यत्रोच्यते-

येनेढमन्नं पच्यते यदिदमदयते ।

याविदं मुज्यमानं येनाग्निना पच्यते स वैश्वानरोऽग्निरित्यर्थः ।

तस्येष घोषो भवति यमेतत्कर्णावपिधाय शृणोति ।

तस्य वैश्वानराग्रेर्जाठरस्यैष घोषो भवति यं घोषमेतद्विद्वान्निर्ण करणावपिधाय कर्णी अनुकूठिभ्यां पिधाय शृणोति ।

स यदेतदेकाग्रेऽभिसम्पद्यते नैने घोषं शृणोति ॥ ९ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदपञ्चमाध्यायस्य नवमं ब्राह्मणम् ॥ ९ ॥

तदानीं जाठराग्रेरभावादिति भावः । ताहशवैश्वानराग्नौ बहिर्हवि-

कर्तव्येऽर्थः ।

इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां पञ्चमाध्यायस्य नवमं ब्राह्मणम् ॥ ९ ॥

उत्कान्तिप्रसङ्गाद् ब्रह्माविदो गतिमाह—

यदा वै पुरुषोऽस्माल्लोकात्येति स वायुमागच्छति तस्मै स तत्र विजिहीते यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊर्ध्वमाक्रमते स आदित्यमागच्छति ।

यदा वै ब्रह्मावित्पुरुषोऽस्माल्लोकात्येति तदा डोःचादीनपूर्यैष पथाऽवद्वारा वायुमागच्छति तस्मा आगाताय ब्रह्माविदे स वायुर्ध्वजिहीते । आत्मावयवान्विगमयति छिद्रं करोति आत्मानमित्यर्थः । किंपरिमाणं छिद्रमित्याह यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊर्ध्वमाक्रमते । स आदित्यमा-गच्छति ।

यदा वै पुरुषोऽस्माल्लोकात्येति तदा डोःचादीनपूर्यैष पथाऽवद्वारा वायुमागच्छति तस्मा आगाताय ब्रह्माविदे स वायुर्ध्वजिहीते । आत्मावयवान्विगमयति छिद्रं करोति आत्मानमित्यर्थः । किंपरिमाणं छिद्रमित्याह यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊर्ध्वमाक्रमते । स आदित्यमागच्छति ।

[बृ० ६।२।१५] इति श्रुत्याडस्ति विरोध इति वाच्यम् । योडयं पवत एष देवानाᳳ गृहे' इति श्रुतेर्ह्योरेवायुः देवलोकशब्द्वाच्यत्वात् । सूत्रितं च-'वायुमद्बावविशेषाविशेषाभ्याम्' [बृ०सू० ४।३।१२ ] वायुः संवत्सरा-व्द्ध्वसाधिगच्छते । अविशेषविशेषाभ्यां सामान्यविशेषाभ्याम् । देवलो-कशब्दो हि सामान्यशब्दो वायुशब्दो विशेषोडतो घायुरेव देवलोक इति स्थितम् ।

तस्मै स तत्र विजिहीते यथा लम्बरस्य खं तेन स ऊर्ध्वमाक्रमते स चन्द्रमसमागच्छति ।

आदित्यो ब्रह्मलोकं जिगमिषो मार्गानिरोधं कृत्या स्थितोडपि एवं-विद् उपासकाय प्राप्ताय लम्बराख्यवाय्वादिविशेषाच्छिद्रसादृशं छिद्रं करोति तेन स ऊर्ध्वमाक्रम्य चन्द्रमसमागच्छति ।

तस्मै स तत्र विजिहीते यथा हु᳡भेᳮ खं तेन स ऊर्ध्वमाक्रमते स ब्रह्मलोकमागच्छत्यशोकम्-हिमं तस्मिन्न्वसति शाश्वतीᳮ समाᳮ ॥ १ ॥

सोऽपि चन्द्रममा हु᳡भिरन्ध्रसहशं रन्ध्रं करोति तत्प्रमाणेन मार्गेणो-त्क्रामति ।

इति वृहदारण्यकोपनिषदि पञ्चमाध्यायस्य दशमं ब्राह्मणम् ॥ १० ॥

ध्वंमाकम्प्य विद्युद्रुणेनन्द्रधातृलोकमतिक्रम्य शोकगून्यं हिमाद्र्याधिदैवतु:खशून्यं ब्रह्मलोकं गतवाडनन्तान्संवत्सरांस्तत्रैव वसतীতत्यर्थ: ॥ १ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्पकाशिकायां पञ्चमाध्यायस्य दशमं ब्राह्मणम् ॥ १० ॥

एतद्वै परमं तपो यद्व्याधितस्तप्येत परमꣳ हैव लोकं जयति । व्याधितो ज्वरादिपरिगृहीतः सन्न्यत्यप्यते तदेव परमं तप इत्येवं चिन्तयेत । दुःखसामान्यात् । तस्यैवं चिन्तयतोऽपि विधुपोऽनिन्दितोऽविधीततपꣳ कर्मैक्षयहेतुरुत्तमदेव तपो भवति । स एवं तेन विज्ञानेन तपसा दृढधैर्यलिप्सुः परं हैव लोकं जयति ।

य एवं वेदैतद्वै परमं तपो यं प्रेतमरण्ययꣳ हित्वा परमꣳ हैव लोकं जयति ।

य एवं वेद यं प्रेतं ग्रामादरण्यमृतविजो हरान्ति तस्मिन्कर्माणि ग्रामादरण्यमनत्वसायमान्यात्पर्यं तपो भवतीति तत् परमतपस्त्वबुद्धिर्जीवद्वश्यां य: करोति स परमं लोकं जयति ।

य एवं वैदैतद्वै परमं तपो यं प्रेतमभावभ्यादधाति परꣳ हैव लोकं जयति य एवं वेद ॥ १ ॥

अग्निम्रवेशसामान्याद्द्विष्यतत्प्रेतस्यां ग्रामवम्याधानो परमतपस्त्वबुद्धिꣳ कुर्वत: परलोकगामिरित्यर्थ: ॥ १ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्काशिकायां पञ्चमाध्यायस्यैकादशं ब्राह्मणम् ॥ ११ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्काशिकायां पञ्चमाध्यायस्यैकादशं ब्राह्मणम् ॥ ११ ॥

अन्नं ब्रह्मेत्येक आहुः । तन्न तथा युज्यते प्राणादृतेः तदन्नं पूयते पूती-

पाणो ब्रह्मेत्येक आहुः । तन्न तथा शुष्यति वै प्राण ऋते ऽन्नात् ।

भावमापद्यते तस्मादन्नं ब्रह्मेति ।

केचिद्राणो ब्रह्मेत्याहुः । तदपि न युक्तम् । अन्नामावे प्राणस्य

शोषणदर्शनात् ।

एते हि देवते एकधाभूयं भूत्वा परमतां गच्छतः ।

तस्मादन्नप्राणरूपे देवते एकधाभूयं एकधामवं गत्वा परमतां

परमत्वं शश्वतत्ः ।

तद्ध स्माह पातृदः पितरं किंस्विदेवैषं विदुषे साधु कुर्यामिति ।

स्वदन्ववै विदुर साधु कुर्यां

किमेवास्मा असाधु कुर्यामिति ।

तदेवमध्यवस्य ह स्म प्रातृदो नाम पुत्रः पितरमाह किंस्विदेवैषं विदुषे

साधु कुर्गामन्नप्राणा एकमूर्तौ ब्रह्मेति विदुषे मह्यं किं वा साधु कर्म

कुयां किं वाडसाधु कर्म कुयाम् । ऋतकृत्यस्य मे साध्वसाधु कर्मभ्यां किं

भाविष्यतीति भावः । अस्मा इति स्वात्मानमेव निर्दिशति देहादिविवेक-

ज्ञाननाय । अस्मा इति कस्यचित्तचिच्छद्रस्य तद्विदुषो निर्देशः ।

स ह स्माह पाणिना मा प्रातृद कस्त्वेन-

मेकधाभूयं मूर्त्या परमतां गच्छतीति ।

तमेवंबादिनं पुत्रं हस्तेन निवारयन्हे प्रातृद मैवं वोचः । कस्त्वेनयो-

रेकधामूयं भूत्वा परमतां गच्छति न कश्चिद्रपि विद्वाननेन

दर्शनेन परमतां गच्छति । तस्मादेवं वकुमहंसि ऋतकृत्योदसाविति ।

यद्येवं ब्रवीतु मगवन्कथं परमतां गच्छतीति ।

तस्मा उ हैतदुवाच ।

एतदृक्ष्यमाणमित्यर्थः ।

वीतिहोत्रं वै वयथ्रे हीमानी सर्वाणि भूतानि विश्रान्ति । आश्रितानि अतोडन्नं वीत्युच्यते । रमिति ।

प्राण उपास्यत इति शेषः । तदेवोपपादयति— प्राणो वै रं प्राणे हीमानी सर्वाणि भूतानि रमन्ते । यस्मादिमानि सर्वाणि भूतानि प्राणे रमन्तेऽतः प्राण एव रमित्यर्थः। विरामितिगुणविशिष्टप्राणोपासानस्य फलमाह— सर्वाणि ह वा अस्मिन्भूतानि विशान्ति सर्वाणि भूतानि रमन्ते य एवं वेद ॥ १ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि पश्चमाध्यायस्य द्वादशं ब्राह्मणम् ॥ १२ ॥

स्पष्टोऽर्थः ।

इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां पश्चमाध्यायस्य द्वादशं ब्राह्मणम् ॥ १२ ॥

प्राणस्यैव ऋग्यजुःसामत्वेनोपासानमाह— उक्थं प्राणो वा उक्थं प्राणो हीदꣳ सर्वमुत्थापयति । नह्यप्राणः कश्चिदुत्थितीति भावः । उद्भास्मादुक्थविद्वीरास्तिष्ठति । अस्मादेवंविद् उक्थमाणविद्वीरः पुत्र उतिष्ठति । एवं दृष्टं फलमुक्त्वाडहष्टं फलमाह— उक्थस्य सायुज्यं सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ १ ॥

उक्तप्राणेन सायुज्यं सलोकतां प्राप्नोतीति भावः ॥ १ ॥

यजुः प्राणो वै यजुः प्राणे हीमनि सर्वाणि भूतानि युज्यन्ते युज्यन्ते हि अस्मै सर्वाणि भूतानि श्रेष्ठ्याय । युज्यन्ते सन्नध्यन्त उद्युङ्क्षते ।

शिष्टं स्पष्टम् ।

यजुषः सायुज्य* सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ २ ॥

साम प्राणो वै साम प्राणे हीमनि सर्वाणि भूतानि सम्पद्य* सम्पद्य* हि अस्मै सर्वाणि भूतानि श्रेष्ठ्याय कलपन्ते साम्नः सायुज्य* सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ ३ ॥

सम्प्य* अधि संगतानि भवन्ति श्रेष्ठ्याय सम्प्य* अधि कलपन्ते । नः श्रेष्ठो भवात्वति प्राणान्वितः श्रेष्ठ्याय संगतानि भवन्ति कलपन्ते । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ३ ॥

क्षत्रं प्राणो वै क्षत्रं प्राणो हि वै क्षत्रं ज्ञायते हैनं प्राणः क्षणितोः प्र क्षत्रमत्नमाम्रोति क्षत्रस्य सायुज्य* सलोकतां जयति य एवं वेद ॥ ४ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि पञ्चमाध्याये त्रयोदशं ब्राह्मणम् ॥ १३ ॥

क्षत्राम्नाते प्राणमुपासीत । तत्रोपपत्ति:—प्राणो वै क्षत्र* अमिति । तत् विवृतम्—प्राणो ह वै क्षत्रामिति । प्राणस्य क्षत्रात्वप्रासिद्धेरिति भावः । तदुपपादयति—त्रायते हैनं प्राणः क्षणितोः । क्षणु हिंसायामित्यस्मात्सर्वधातुर्य इतौ ईक्षणी हिंसा तस्मात्पच* अम्प्रत्ययः । हिंसातद्धायते प्राण इत्यर्थः । शस्त्रादिहिंसायामपि प्राणसन्दावे पुनमां-सेन पूणं भवतीत्यर्थः । विद्यायाः फलमाह—क्षत्रमत्नमाम्रोति । न त्रायते ड्न्येन केनचिदिति अत्र प्राणस्तमतं क्षत्रत्वगुणविशिष्टं प्रामोतीत्यर्थः ।

रङ्कुरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेत- [ ९ पञ्चमाध्याये-

क्षत्रस्य स्प सायुज्यं सलोकर्तां गच्छति क्षत्रप्राणस्य सायुज्यसालोक्ये गच्छतीतिस्थः ।

इति वृहदारण्यकोपनिषत्पकाशिकायां पञ्चमाध्यायस्य

एवं मनोह्रदयाद्यनेकविशिष्टस्पोपासनमुक्त्वा गायत्र्युपाधिविशिष्ट-स्पोपासनमाह-

त्रयोदशं माझणाम् ॥ १३ ॥

भूमिरन्तरिक्षं यौहित्यष्टावक्षराणि ।

अत्र दियोरिति यकारेण सहाष्टत्वं दृश्यच्यम् ।

अष्टाक्षरं ह वा एकं गायचै पदम् ।

गायचया एकं पादमष्टाक्षरम् । एकैकशः पाद्वोडशक्षर इत्यर्थः ।

पतदु हैवास्या एतत् ।

एतल्लोकत्रयात्मकमस्या गायचया एतत्पद्मेकं पदमित्यर्थः ।

लोकत्रयेण गायचयैकपदत्वज्ञानस्य फलमाह-

सा यावदेषु त्रिषु लोकेषु तावद् जायते

एवमेतत्पदं यो वेद स त्रिषु लोकेषु यावज्जेतव्यं तावज्जयतीत्यर्थः ।

योडस्या एतदेव पदं वेद ॥ ३ ॥

एवमुत्तरत्रापि ॥ १ ॥

ऋचो यजूंषि सामानीत्याष्टावक्षराण्यष्टाक्षरं

ह वा एकं गायचै पदमेतदु हैवास्या पतत् ।

एतद्वेदत्रयात्मकमस्या गायचया एकं पदमित्यर्थः ।

सा यावतीयं ऋथी विद्या तावद् जायते

सा यावतीयं ऋथी विद्या । तावद् जायते

योडस्या एतदेव पदं वेद ॥ २ ॥

इयं त्रयी विद्या यावती वाक्फलप्रकाशिका तत्फलं सर्वं जयतीत्यर्थः ।

ऋषीप्रतिपाद्यं सर्वं फलमाप्तोतीति यावत् ॥ २ ॥

प्राणोऽपानो व्यान इत्यष्टावक्षराणि ।

अत्र वियान इति यकारेण सहाष्टाक्षरत्वं दृश्यच्यम् ।

अष्टाक्षर᳚ᳵ ह वा एकं गायत्र्यै पदमेतदु हैवास्या एतत्स यादविद᳚ᳵ प्राणि ताव᳚ᳶ जायति योऽस्या एतदेव᳚ᳶ पदं वेद ।

प्राणिजातं सबँ जयतीत्यर्थः ।

अस्या गायत्र्या एत᳚ᳵ तुरीय᳚ᳶ पद᳚ᳶ । अ᳚ᳵ तुरीय᳚ᳶ दर्श᳚ᳵतशब्दौ स्वप-मेव व्याचष्टे—

य᳚ᳶ चतुर्थ᳚ᳵ ततुरीय᳚ᳶ दर्श᳚ᳵत᳚ᳶ पदमिति द᳚ᳶश इव हेषः ।

एष मण्डलान्त᳚ᳶर्ग᳚ᳵतपुरुषो दृश्यत इव हि भासते᳚ᳶडतो दृश्य᳚ᳶत᳚ᳶ पदमित्यर्थ᳃ ।

परोरजा इति सर्व᳚ᳶ ह्येवैष रज उपर्यु᳚ᳶप᳚ᳶरि तप᳚ᳶति ।

सबँ रजᳶᳵ सर्व᳚ᳶमपि राजस᳚ᳶ लो᳚ᳶकमुप᳚ᳶरि तप᳚ᳶति । अत्य᳚ᳶन्तमू᳚ᳶर्ध्व᳚ᳶ स्थित्वा तपतीत्यर्थ᳃ ।

स᳚ᳵ ह्येव श्रिया यशसा तप᳚ᳶति योऽस्या एत᳚ᳵदेव᳚ᳶ पद᳚ᳶ वेद ॥ ३ ॥

स᳚ᳵ ह्येव श्रिया यशसा च दृश्यत इत्यर्थ᳃ ॥ ३ ॥

सैषा गाय᳚ᳶत्र्येत᳚ᳶस्मि᳚ᳶश्स्तु᳚ᳶरी᳚ᳶये दर्श᳚ᳵते पद᳚ᳶ परोरजसि प्रतिष्ठित᳚ᳶ ।

त᳚ᳵदै तत्स᳚ᳶत्य᳚ᳶ प्रतिष्ठित᳚ᳶ च᳚ᳶक्षु᳚ᳶष्व᳚ᳶ सत्य᳚ᳶᳶ च᳚ᳶक्षु᳚ᳶष्व᳚ᳶ हि᳚ᳶव᳚ᳶ सत᳚ᳶ्य᳚ᳶम᳚ᳶ ।

त᳚ᳶत्रोपप᳚ᳶत्तिः—

त᳚ᳶस्मा᳚ᳵदिद᳚ᳶान᳚ᳶᳶ द्वौ वि᳚ᳶव᳚ᳶदमाना᳚ᳶवेयात᳚ᳶम᳚ᳶ ।

ए᳚ᳶयातामाग᳚ᳶच᳚ᳶछियातामित्यर्थ᳃ ।

अ᳚ᳶहम᳚ᳶद᳚ᳶर्श᳚ᳶमी᳚ᳶति य᳚ᳶ एव᳚ᳶᳶ बू᳚ᳶयाद᳚ᳶ-हम᳚ᳶद᳚ᳶर्श᳚ᳶमी᳚ᳶति त᳚ᳶस्मा᳚ᳵ एव᳚ᳶ श्रद्ध्याम᳚ᳶ ।

च᳚ᳶक्षुषा᳚ᳶडह᳚ᳶᳶ ह᳚ᳶद᳚ᳶयानि᳚ᳶति व᳚ᳶचनादेव᳚ᳶ श्रद्धां कु᳚ᳶरु᳚ᳶमी᳚ᳶहि᳚ᳶत्यर्थ᳃ ।

तदै तत्सत्यं बले प्रतिष्ठितं प्राणो वै बलं

तत्सत्यं तत्सत्यं प्राणे प्रतिष्ठितमित्यर्थः । बलं सत्यादोजीयो

तत्पाणे प्रतिष्ठितं तस्मादाहुःवलं सत्यादो-

ते जाते । अजीज जीवेज्जीवेतामित्यर्थः । लोके वासनानुविद्धिं भक्ति तस्मा-

जीयं इत्येवमु हैषा गायत्र्यध्यात्मं प्रतिष्ठिता ।

द्वाश्रितादाश्रयस्य बलवत्त्वमिति भावः । एवमु हैषा गायड्यध्यात्मं प्रति-

तत्पाणे प्रतिष्ठितमित्यर्थः । एवमुक्तप्रकारेणाध्यात्मं प्राणे गायत्री प्रतिष्ठिते-

ष्ठिता । एवमुक्तप्रकारेणाध्यात्मं प्राणे गायत्री प्रतिष्ठिते-

त्यर्थः । गायत्रीनिर्वचनमाह—

सा हैषा गायाऽस्तत्ने ।

तैड्‌डपालेने । तस्माद्रिटि रूपं पालयति स्मेत्यर्थः ।

गयशब्दं व्याचष्टे—

प्राणा वै गयास्तत्प्राणाश्रस्तत्ने ।

तत्प्राणानांस्तद्रूपान्प्राणानित्यर्थः ।

तत्प्राणानांस्तद्रूपान्प्राणानित्यर्थः ।

तस्माद्रयाऽस्तत्ने तस्माद्रयायत्री नाम स

यामेवामूः सावित्रीमन्वाहैषैव सा ।

स आचार्यः पच्छोर्डर्चैशः सर्वामिति प्रकारण यां सावित्रीमन्वाह

स आचार्यः पच्छोर्डर्चैशः सर्वामिति प्रकारण यां सावित्रीमन्वाह

सा सावित्री प्राणात्ररक्तनादिभ्यश्च्यावत इत्यर्थः ।

सा सावित्री प्राणात्ररक्तनादिभ्यश्च्यावत इत्यर्थः ।

स यस्मा अन्वाह तस्य प्राणाश्च्यावते ॥ ४ ॥

यस्मै शिष्यायन्वाह तस्य प्राणात्ररक्तनादिभ्यश्च्यावत इत्यर्थः ॥४॥

यस्मै शिष्यायन्वाह तस्य प्राणात्ररक्तनादिभ्यश्च्यावत इत्यर्थः ॥४॥

तां हेतामेके सावित्रीमनुष्ठुबन्दस्कामेवाहुः ।

हृद्यग्निमभिहोत्रादनुष्ठानं हेतिः ।

तद्र हेतुः—वागनुष्ठुब्‌

तद्राचमनुब्रूम इति । साविच्यानुवचने प्रवर्तमानाः प्रवर्ते( त्‌ )द्‌ने वाक्-

चानुरुच्‍छन्‍दःप्रधानेऽति । अनुरुच्‍छन्‍दसैव साविच्युपदेष्टव्या ।

अतस्तुरी-

अतस्तुरी-

यणाटाक्षरणं पदेन युक्ता साविच्युपदेष्टव्या । अतश्‍च द्वात्रिंशादक्षरत्‌

यणाटाक्षरणं पदेन युक्ता साविच्युपदेष्टव्या । अतश्‍च द्वात्रिंशादक्षरत्‌

याडनुरुच्‍छ न्दस्का साविच्युपपद्यते ।

9 अत्रायमुद्रितपुस्तके, द्वौगीय इति वतंतें ।

चतुर्दशं ब्राह्मणम् १४ ] बृहदारण्यकोपनिषत् ।

तददूषणयति—

न तथा कुर्याद्गायत्रीमेव सावित्र्यमनुरुध्यात् ।

गायत्रीमष्टाक्षरैरौक्षिमि: पादैर्युक्तां गायत्रीछन्दस्कामेव सावित्र्यमनुरुध्यादित्यर्थ: ।

यदि ह वा अप्येवंविदाहि: प्रतिगृह्णाति न है

य इमांस्त्रीँल्लोकान्धनपूर्णान्प्रतिगृह्णाति स गायत्रीप्रथमपादज्ञाफलमात्तवान् ।

व तद्वायग्या एकंचन पदं प्रति ॥ ५ ॥

प्रथमपादज्ञानस्य लोकत्रयभोक्तृत्वं फलमित्यर्थ: ।

एवं जानन्दे ह्यात्रायै बहु प्रतिग्रहं करोति तत्तदिग्रहजातं गायड्या एकैकपदस्य न पर्याप्तं तेन न स्पर्धन्ते । एवं पादविदुः प्रतिग्रहे दोष: शमं यान्तीत्यर्थ: ॥ ५ ॥

स य इमांँल्लोकान्पूर्णान्प्रतिगृह्णाति स गायत्रीप्रथमपादज्ञाफलमात्तवान् ।

अथ यावतीयं त्रयी विद्या यस्तावत्तत्प्रतिगृहीयात्सोऽस्या एतदृश्वितीयं पादमामुयात् ।

अथ यावतीयं त्रयी विद्या यस्तावत्तत्प्रतिगृहीयात्सोऽस्या एतदृश्वितीयं पादमामुयात् ।

त्रयीप्रकाशयपकटफलानुभवो द्वितीयपादज्ञानस्य फलमित्यर्थ: ।

अथ यावदिदं प्राणि यस्तावत्तत्प्रतिगृह्णीयात्सोऽस्या एततृतीयं पादमामुयात् ।

सर्वप्राणिशोभित्वं तृतीयपादज्ञानस्य फलमित्यर्थ: ।

अथास्या एतदेव तुरीयं दर्शतं पदं परो रजा य एष तपति नैव केनचनाडप्यं

कुत उ एतावत्तत्प्रतिगृह्नीयात् ।

कुत उ एतावत्तत्प्रतिगृह्नीयात् ॥ ६ ॥

तुरीयस्य पादस्य यत्फलं तत्केनचन केनापि नाडस्यं न प्राप्तं योग्यं

कुत इत्यादि—कुत उ एतावत्तत्प्रतिगृह्नीयात् ।

कुत इत्यादि—कुत उ एतावत्तत्प्रतिगृह्नीयात् ।

एतदनुरूपं कुत: स्पादित्यर्थ: ।

एतदनुरूपं कुत: स्पादित्यर्थ: ।

तस्मात्तस्याऽऽनन्तमेव फलं नान्यदितिस्पर्थ: ।

तस्मात्तस्याऽऽनन्तमेव फलं नान्यदितिस्पर्थ: ।

तस्या उपस्थानं गायत्र्यस्पेकपदी द्विपदी त्रिपदी चतुष्पद्यपदासि न हिं पद्यसे ।

अस्या गायत्र्या उपस्थानमुख्यत इत्यर्थः । हे गायत्रि त्वं भूर्भुवः-स्वर्लक्षणेनैकैन पदेनैकपद्यासि । त्रैलक्षण्येन पदेन द्विपदी । प्राणादिना तृतीयेन पदेन त्रिपदी । तरीयेण पदेन परोरजसा चतुष्पद्यासी । अपद्यसि । तदुपपादयति—न हिं पद्यस इति । पद्यसे गम्यसे ज्ञायस इत्यर्थः । अपरिच्छिन्नमहिमत्वात्पारिच्छिन्ततया ज्ञातुं न शक्यस इत्यर्थः । तुरीयं पादं नमस्यति—

नमस्ते तुरीयाय दर्शताय पदाय परोरजसेऽसावदो मा प्रापादिति यं दृश्यादसावस्मै कामो मा समृद्धीति वा न हैवास्मै स काम ऋध्यति यस्मै एवमुपतिष्ठते डहंमदः । प्रापमिति वा ॥ ७ ॥

यः दृश्यादसौ हिररराडूमदः शिष्यवै यः शिष्यमुद्दिश्य गायत्रीमुपतिष्ठते तस्मै तस्य कामो न ऋध्यतेऽप्राप्नोति । असौ कामोऽस्मै शिष्यवै मा समृद्धी मा भूत् । श्रीद्यादित्यादिनि तस्यामोतीत्यर्थः । एवं चैषां त्रयाणां मन्त्राणां विकार्पेन प्रयोग इति दृश्यते ॥ ७ ॥

एतद् वै तजनको वैदेहो बुडिलमाश्वतराश्विमुवाच ।

एतद्रायत्रीविद्यां प्रस्तुत्य वैदेहो जनको नाम्ना बुडिलमश्वतराश्वस्वापत्यमाश्वतराश्विमुवाच ।

यञ्चु भो तद्रायत्रीविद्येति ।

यदु यायत्रीविद्विदूथास्तस्य वचसोडनुरूपमिदमित्यर्थः ।

अथ कथं हस्तीभूतो वहसोति ।

हस्तीप्रग्रहादिजन्यं पापं वहसि अथाप्यहं गायत्रीविदिति बूते वै(न)तद्नुरूपमित्यर्थः ।

स आह—

मुखद् हस्म्या: सम्राणं विदांचकारोति होवाच ।

हे सम्राडृगपुत्रि जानेऽपि तु तस्या मुखं न ज्ञातवानास्मि अतः पापं वहामीयुक्तवान् ।

इतर आह—

तस्या अभिरेव मुखं यदि ह वा अपि बहिवामावभ्यादधाति सर्वमेवैतत्संदहत्येवंष ह वैवंविषयेऽपि बहुविध पापं कुरुते सर्वमेव तत्संसाय शुद्ध: पूतोऽमृतोऽजर: संभवति॥ ८ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि पञ्चमाध्यायस्य चतुर्दशं ब्राह्मणं ॥ १४ ॥

गायड्या अभिमुखं यदि बहुपीङ्धनंमग्रौ प्रतिक्षिपति तत्सवं बृहति एवंमेवविद्येबह्वीपि कृतं पापं संसाय घोदन्तकरर्माणि दृग्घेत्यर्थ:। पूतो ब्रह्माविद्याप्रतिबन्धकपापपराहित: संपन्नब्रह्माविद्यो जरामरणजून्यो भवती-त्पर्थ: ॥ ८ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिशत्पकाशिकायां पञ्चमाध्यायस्य चतुर्दशं ब्राह्मणं ॥ १४ ॥

आचिराद्यादितेवाहिकानुप्रविष्टादित्यमपार्थेनामन्त्र:- हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् ।

सत्यस्य ब्रह्मणो मुखं द्वारा ब्रह्मगमनमार्गंमिति घावतत् । हिरण्मयेन पात्रेण तेजिष्ठेन तेजोमण्डलेन पिहितममायृतम् ।

तत्त्वं पूषन्नपावृणु ।

तह्हारं हे पूषन्निरावृतं कुरु ।

किमर्श्रमित्यत्रSSह—

यो ह वै प्रतिष्ठां वेद प्रतितिष्ठति समे प्रतितिष्ठति दुर्गे चक्षुरेव प्रतिष्ठा चक्षुषा हि समे च दुर्गे च प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति समे भ्रातृव्ये प्रतितिष्ठति दुर्गे य एवं वेद ॥ ३ ॥

चक्षुषः प्रतिष्ठात्वं नाम समविषमदेशप्रदर्शनानन्द्वारा पुरुषप्रतिष्ठाहेतुत्वम् । शिष्टं पूर्ववत् ॥ ३ ॥

यो ह वै संपदं वेद स ह स्मै पद्यते यं कामं कामयते यं श्रेष्ठं वै संपच्छ्रोत्रे हीमे सर्वे वेदा अभिसंपन्नाः स ह स्मै पद्यते यं कामं कामयते य एवं वेद ॥ ४ ॥

अस्मै स संपद्यते । श्रोत्रे सत्येव हि सर्वे वेदाः संपन्ना भवन्ति । तस्मात्संपन्नतत्त्वगुणकं श्रोत्रं यो वेद तस्य काम्यमानः कामः संपद्यतेत्यर्थः ॥ ४ ॥

यो ह वा आयतनं वेदाऽऽड्यतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानां मनो वा आयतनमायतनं स्वानां भवत्यायतनं जनानां य एवं वेद ॥ ५ ॥

इन्द्रियाणां मनोधीनप्रवृत्तिकत्वादिन्द्रियान्तरापेक्षया मनस आयतनत्वम् । अत एवं जनानामप्यायतनत्वम् । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ५ ॥

यो ह वै प्रजापतिं वेद प्रजायते ह वै प्रजया पशुभिर्य एव वेद प्रजापतिः प्रजायते ह वै प्रजया पशुभिर्य एव वेद ॥ ६ ॥

रेतःशब्देन प्रजननend्रियं लक्ष्यते । तेन हि पुत्रपौत्रादिमत्तया प्रकृष्टतया जायते पुरुष इति प्रजापतिः ॥ ६ ॥

ते हेमे प्राणा अहंश्रेयसे विवादमानाः ब्रह्म जग्मुः तद्विद्रे : को नो वसिष्ठ इति

तख्रोवाच यास्मिन्व उत्कान्त इदं शरीरं पापीयो मन्यते स वो वासिष्ठ इति ॥ ७ ॥

ते हेमे वागादयः प्राणाः अहमर्थस्याऽऽडत्मनः श्रेयसे विवादंमानः चतुर्मुखं गतवाद्स्माकं मध्ये कः श्रेयानिति तद्‌ज्ञा प्रति होचु: । तच् ब्रह्म प्रत्युबाच । युष्माकं मध्ये यास्मिञ्ज्जूत्कान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव जने मन्यते स श्रेष्ठ इति प्रतिपाद्यते ॥ ७ ॥

बाग्योचकाम सा संवत्सरं प्रोध्याड्‌गत्योवाच कथमशकत मह्ते जीवितुमिति ते होचुर्यथाड्‌कला अवदन्तो वाचा प्राणन्तः प्राणेन पश्यन्तश्शकुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्धाश्सो मनसा प्रजायमानाः रेतसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह नाकृ ॥८॥

तत्र प्रथमतः परीक्षार्थं वागुक्कान्ता सती संवत्सरं प्रवासं कृत्वा पुनरागत्य हे प्राणा महते मां विनाऽजीवितुं कथं शकत कथं शक्ता इत्युवाच । ते होचुर्यथाड्‌कला मूका वाचाड्‌वदन्तोऽपि प्राणेन जीवन्तश्शकुरादिना दर्शनादिकं कुर्वन्त आसत एवं वयमपि अजीविष्म जीवितुमिति होचु: । ततः शरीरे वागिन्द्रियं प्रविवेश । एवमुत्तरत्रापि दृष्टव्यम् ॥ ८ ॥

चक्षुरोचकाम तत्संवत्सरं प्रोध्याड्‌गत्योवाच कथमशकत मह्ते जीवितुमिति ते होचुर्यथाड्‌न्धा अपश्यन्तश्शकुषा प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्धाश्सो मनसा प्रजायमानाः रेतसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह चक्षुः ॥९॥

श्रोत्रं होचकाम तत्संवत्सरं प्रोध्याड्‌गत्योवाच कथमशकत मह्ते जीवितुमिति ते होचुर्यथा बधिरा अशृण्वन्तः श्रोत्रेण प्राणन्तः प्राणेन वदन्तो वाचा पश्यन्तश्शकुषा विद्धाश्सो मनसा प्रजायमानाः रेतसैवमजीविष्मेति प्रविवेश ह श्रोत्रम् ॥ १० ॥

मनो होचकाम तत्सवत्सरं प्रोथ्याडङ्गत्योवाच कथमशकत महते जीवितुमिति ते होचुर्यथा मुग्धा अविद्वांशो मनसा प्राणन्तः प्राणेन बदन्तो वाचा पश्यन्तश्रश्रुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण प्रजायमाना रेतसेवमजोविश्मन्ति प्रविवेश ह मनः ॥ ११ ॥

रेतो होचकाम तत्सवत्सरं प्रोथ्याडङ्गत्योवाच कथमशकत महते जीवितुमिति ते होचुर्यथा ऋषीणामप्रजायमाना रेतसा प्राणन्तः प्राणेन बदन्तो वाचा पश्यन्तश्रश्रुषा शृण्वन्तः श्रोत्रेण विद्धांशो मनसेवमजोविश्मन्ति प्रविवेश ह रेतः ॥ १२ ॥

अथ ह प्राण उत्क्रमिष्यन्यथा महासुहयः सैन्यवः पड्वीशशकटं कुन्संबृहदेव* हैमेमाञ्श्राणान्संवर्है ।

मुख्यः प्राण उत्क्रामिष्यन्सन्यथा लोके शोभनो हयः सिन्धुदेशेऽप्रमवः परिक्षणायांश्वरोहेणाडSसृतः पड्वीशशकटं कुन्सपड्वीशाश्व ते शड्कुवच्र पादवनधनशब्दंकुन्त्सनेदेवं सर्वान्प्राणानुचच्खानोरवातवान् ।

ते होचुर्मां भगव उत्क्रमीन्न वै शक्ष्यामस्त्वदते जीवितुमिति तस्यो मे वशिं कुरुतेति तथेति ॥ १३॥

ते प्राणा आगम्य हे भगवन्पूज्याहि मुख्यप्राण त्वमुक्क्रमणं मा कार्षीः न शक्ष्याम हि त्वया विना जीवितुं न लभ्याम हति होचः । इमं प्रत्युवाच तस्यो मे वशिं कुरुतेति । तथेतच्चेव तेऽपि प्रत्युवाचः ॥ १३ ॥

सा ह वाचमुन्नाच यदाहं दस्सिहाडस्मि त्वं तद्वासिष्टोडसीति । यच्चेन गुह्येनाहं वात्सिहाडस्मि तत्तेन त्वमेव सिष्ठोडसीति । र्वदधीने[ मिति ]वामुवाचेत्यर्थः । वैशब्दोऽवधारणे । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ।

यद्धा अहं प्रतिष्ठाडस्मि त्वं तत्प्रतिष्ठाडसीति चक्षु-

येँद्धा अहँ संपदास्मि त्वं तत्संपदसीति श्रोत्रे

यद्धा अहमायतनमस्मि त्वं तदायतनमसीति

मनो यद्धा अहं प्रजापतिरस्मि त्वं तत्प्रजापति-

रसीति रेतस्तस्पो मेँ किमन्नं किं वास इति ।

एताहशगुणविशिष्टस्य मेऽन्नं किं वचँ किमिति मुख्यः प्राण इतरान्-

प्राणान्प्रचछेत्यर्थः ।

ते होचुः-

यदिदं किं चाडS श्वभ्य आ रुमिS श्य आ

कीटपतङ्गेभ्यस्तेऽन्नमापो वास इति ।

श्वकुर्यादिपर्यन्तप्राणिजातस्य यदन्नं तत्सर्वं प्राणस्य तेऽन्नमापो

वासः । सर्वप्राणिजातान्ते प्राणाज्ञतत्वाचिन्तनं कृत्वध्यमप्सु च वासस्त्व-

चित्तां कुर्वन्ति मत्स्याः । न तु सर्वसंसाधां कृत्वध्यम् । अद्भिर्वाडS च्छादनं

कार्यमिति वा तस्यासंभावादिति दृष्टच्यम् ।

सर्वप्राणिजातान्तेऽक्षत्वाचिन्तनं स्तौति—

न ह वाँ अस्यालन्नं जगधं भवति नानन्नं

प्रतिगृह्हीतं य एवं वेद ।

सर्वप्राणयन्ने प्राणाज्ञांचिन्तनं कुर्वतो नामाक्षयं भक्षयेतं भवति अमक्ष्य-

भक्षणे न दोष इत्यर्थः । नानन्नं गजाश्वादिकं प्रतिगृह्हीतं भवति

गजाश्वप्रातिग्रहादिना न दोष इति भावः । 'सर्वान्नानुमतिश्व प्राणात्यये

तदर्शनाDत्' [ ॥ मू० २ । ४ । १८ ] इति सर्वान्नुमते; प्राणात्यय-

विषयत्वसमर्थनादमक्ष्यभक्षणादौ दांभिकावप्रातिपादक्रमापि आपाद्द्वेष्य-

मेव दृष्टच्यम् ।

तद्विद्धि᳚ श्श्रोत्रिया अशिष्यन्त आचामन्त्याशितवाडS-

चामन्त्येतमेव तदनमनर्थं कुर्वन्तो मन्यन्ते ॥ १४ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि षष्ठाध्यायस्य

प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ ९ ॥

यस्मादपां वासस्त्वमनुसंधातव्यं तस्माद्वेतोः श्रोत्रिया विद्वांस आचमनীয়ामिरुद्धिर्वासोऽभिरेतदनं प्राणमन्रं कुर्वन्तो मन्यमाना अन्या- त्पूर्वं पश्चाद्वाचामन्तीत्थर्थः । अन्नान्नं कुर्वन्तो मन्यन्त इत्यकृत्या वासस्त्वचिन्तनमर्थसिद्धम् । वासःकार्यत्वादन्रं भवतीति दृष्टच्यम् । भाष्योदाहतम् 'तस्मादेवंविदशिष्यन्नाचामेत्' इत्यादिवाक्यं साध्ये- दिन्शाखागतम् हृतच्यम् ॥ १९ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्पयकाशिकायां षष्टाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ १ ॥

प्रकृतिविविक्तजीवयाथात्म्यविषयां पश्चाल्लाभिविद्यां संसृतिवैराग्याय प्रस्तौति— श्वेतकेतुर्वा आरुणेयः पश्चाल्लानां परिषदमाजगाम । नाक्ना श्वेतकेतुः । आरुणेरपत्यमारुणेयः । स पश्चाल्लानां देशानां परिषदं सम्राजं स्वभुज्यप्रतिपत्तिमचोदयगाम । स आजगाम जैवलिं प्रवाहणं परिचारयमाणम् । जीवस्यापत्यं जैवलिः । तं प्रवाहणनामा राजानं स्वभृत्यैःसाल्मन् परिचर [णं] कारयन्तमागच्छत् ।

तमुदीक्ष्याभ्युवाद कुमारा ३ इति स भो ३ इति प्रतिशुश्रावानुशिष्यो- ड्नासी पित्रेत्योमिति होवाच ॥१॥

स राजा तमुदीक्ष्य कुमारा ३ इत्यामन्त्रितवान् । स भो ३ इति । अतिशुश्राव । अनुशिष्टोऽस्मीति परम् । अनुशिष्टोऽस्मीतित उवाच ॥ १ ॥

वेत्थ यथेमाः प्रजाः प्रयत्यो विरतिपद्यन्ता ३ इति । प्रयत्यो प्रियमाणा इमा: प्रजा यथा येन प्रकारेण विशिष्टदेशं प्रति- पद्यन्ते प्रश्ने प्लुतिः । इति वेत्थ जानासि किमेवं गन्तव्यदेशप्रकः । एवं पृष्टः कुमारः—

नेति होवाच ।

अथ पुनः पृच्छति—

वेत्थो यथेमं लोकं पुनरापद्यन्ताः इति । इहं लोकं येन प्रकारेण पुनरागच्छन्तीति ।

नेति हैवोवाच ।

इतर इति शेषः । पुनः पृच्छति—

वेत्थो यथाडसौ लोक एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयाद्भिर्न संपूर्यताः इति ।

असौ स्वर्लोंकोडनवरतमागच्छद्धिः पुरुषैः कुतो न संपूर्यंते ।

नेति हैवोवाच ।

पुनः पृच्छति—

वेत्थो यावतिथ्यामाहुत्या* हुतासामापः पुरुषवाचो भूत्या समुत्थाय वेदन्ताइ इति ।

यावतां पूरणी यावतिथी । 'तस्य पूरणे डद्र' इति डटि 'वतोऽसिञ्जुक्' इतीथ्यूगागमः । यावत्संख्याकायामाहुत्यां हुतायामापः पुरुष इति वाग्यासां ताः पुरुषवाचः पुरुषशब्दवाच्या भूत्या पुरुषाकारपरिणता भूत्या समुत्थाय वदन्ति अभिलपनं कुर्वन्त आसत इत्पर्यः ।

नेति हैवोवाच ।

पुनः पृच्छति—

वेत्थो देवयानस्य वा पथः प्रतिपदं पितृयाणस्य वा ।

देवयानस्य वा पितृयाणस्य वा पथः प्रतिपदं किं वेत्थ । प्रतिपद्यते-

तदेव स्पष्टयति—

यत्कृत्वा देवयानं वा पन्थानं प्रतिपथते पितृयाणं वा ।

यत्कृत्वा यदुपक्रम्येत्यर्थः । देवयानपितृयाणयोर्गतकारप्रश्नोऽयं मिति दृश्ययम् । भाष्ये छान्दोग्यपञ्चाम्रिविद्याप्रश्नानुक्रमेण कर्मिप्राणां गन्तव्यदेशं पुनरावृत्तिप्रकारं देवयानपितृयाणपथप्रवर्तनेनडमुष्यं लोकस्य

प्राप्तारं च वेत्थेति श्रुत्वा 'वेत्थ यथा पश्चाम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति भापितत्वादिहापि तन्मात्रपर्यवसानं युक्तम् । आपि न ऋषेरंचः श्रुतम् ।

अस्मिन्देवयानपितृयाणविषय ऋषेरन्त्रस्य वचनं नोडस्माकं श्रुतम् । कोऽयं मन्त्र इत्याह—

द्वे सृतौ अश्रणवं पितृणामहं देवानामुत मृत्यानां ताभ्या-मिदं विश्वमिजत्समेतिं यदन्तरा पितरं मातरं चेति ।

द्वे सृतौ गती अश्रणवमहं पितॄणां मनुष्याणां देवानां च । एजदगच्छत्याणिजातं ताभ्यां सृतिभ्यां समेति ब्रह्माण्डान्तर्गतं लोकजातं समेति मातापितॄचून्यं भगवल्लोकं च समेतीत्यर्थः । पितृयाणेन पथाऽणडान्तर्वर्तिलोकं समेति उत्तरेण पथा भगवल्लोकं समेतीत्यर्थः ।

एवं पृष्टः कुमार आह— नाहमत् एकंचन वेदेति होवाच ॥ १ ॥

एषां मध्ये न किंचिदपि वेदेत्युक्तवानित्यर्थः ॥ २ ॥

अथ हैनं वसतोपमन्त्रयांचके ।

एनं श्वेतकेतुं वसत्या हेतुनोपमन्त्रयत कुमारं वासं प्रार्थितवानि-स्पर्थः ।

अनाहुत्य वसतिं कुमारः प्राहुद्राव ।

राजसमीपाच्छीगं निर्गामेत्यर्थः । स आजगाम पितरं तं होवाचेतिं वाव किल नैव भवान्पुराड़नुशिष्टान्वोचादिति ।

पुरा समावर्तकाले नोडस्मान्प्रति भवाननुशिष्टान्सर्वाविद्याविद्रो वाव किलावोचदुक्तवानिति ।

एवं सामर्षण पुत्रेणोक्तः पितास्सह— कथं सुमेध इति ।

नानुशिष्टोऽस्मीति शेषः ।

इतरोडनुशासनं दर्शयति—

पशुं मा प्रक्षान्राजन्यबन्धुरपाक्षीततो नैकेंचन वेदेति । राजन्यबन्धू राजन्या आभासः । राजन्यानां बन्धू राजन्यबन्धुः । स्वयं राजन्य एव सनराजन्यानां बन्धुरिति निन्यते । स पशुं प्रक्षान्मां पृष्ठवान् । तत्र किंपि न वेद्रीति । पिता पृच्छति—

कतमे त इति ।

ते प्रक्षाः कीदृशा इत्यर्थः ।

पुत्र आह—

इम इति ह प्रतीकान्युदाजहार ॥ ३ ॥ हम इत्येवमेकदेशान्दूचितवानित्यर्थः ॥ ३ ॥

से होवाच तथा नस्त्वं तात जानीथा यथा यदहं किंच वेद सर्वमहं तुभ्यमवोचं प्रोहे तु तत् प्रतीत्य ब्रह्मचर्यं वत्स्याव इति । हे तातास्मांस्तथा जानीथा येन प्रकारेणाहं यत्किंच वेद तत्सर्वं तुम्हं तुभ्यमहंवोचामिति । तत्क्षण मयैते प्रक्षा नावगता इति मया नोक्कोडतस्त्वं घ प्रोहि आगच्छाडSवान् राज्ञः समीपं प्रतीत्य गत्या विद्या र्थी ब्रह्मचर्यं वत्स्याव इति ।

इतर उवाच—

भवानेव गच्छत्विति । नाहं तस्य मुखं निरीक्षतुमुत्सह इति भावः । स आजगाम गौतमो यत्र प्रवाहणस्य जैवलिरास ।

आासनमित्यर्थः ।

तस्मा आसनमाहत्योदकमाहार्यांचकार ।

तस्मै गौतमाय राजाऽSसन्नं दृष्टा पाद्यार्थमुदकं भृत्यैर्नीतवा-

नित्यर्थः ।

अथ हास्मा अर्च्यं चकार ।

अस्मै गौतमायाध्यं कृतवानित्यर्थः । तं होवाच वरं भगवते गौतमाय ददामि इति॥ ४ ॥ भगवान्त गौतमाय गवादिलक्षणं वरं प्रयच्छाम इति गौतममुक्तवानीत्यर्थः ॥ ४ ॥

स होवाच प्रतिज्ञातो म एष वरো यां तु कुमार-स्पान्ने वाचमभाषथास्तां मे बूहीति ॥ ५ ॥

स होवाच गौतमो वरो दीयत इति त्वया प्रतिज्ञातश्रेयसा वाचं मम कुमारस्य समीपे वाचमभाषथास्तामेव वाचं बूहि तानेव प्रश्नान्मे बूहीत्यर्थः ॥ ५ ॥

स होवाच दैवेषु वै गौतम तद्रेषु मानुषाणां बूहीति ॥ ६ ॥ यत्स्वं प्रार्थयसे तदैवेषु धरेषवन्तर्गतं तज्ज्ञ प्रार्थनीयं मानुषाणां वरााणां मध्ये किंचिदटृणश्वेति ॥ ६ ॥

स होवाच विज्ञायते हास्ति हिरण्यस्यापात्तं गोअश्वानां दासीनां प्रवाराणां परिधानस्य।

स होवाच गौतमस्तव हिरण्यस्य गोअश्वानां सर्वत्र विमाषा गोरिति प्रकृतिभावः । दासीनां प्रच्छद्रपटानामर्योङ्कुलक्षणस्य परिधानस्यापातं प्राप्तं प्रासिरिति यावत् । अस्ति मया ज्ञायते । एतैर्मनुपैर्व-तैर्मम प्रयोजनं नास्तीत्यर्थः ।

मा नो भवान्चहोरनतस्यापर्यन्तस्याज्यवदानयो भूदिति । प्रभूतस्याननफलस्य पुत्रपौत्रगामिणो विद्यारूपद्रविणस्य नोऽभ-स्पान्नति मघवन्वदानस्यो मा भूदिति । सर्वेषां द्राता भवानस्माकं कुतो न प्रयच्छसि इति मातः ।

एवमुक्तो राजाSSह—

स वै गौतम तीर्थेनेच्छासा इत्युपैमप्यं भवन्तमिति वाचा ह स्मैव पूर्वं उपयन्ति स होपायनकिर्योवास ॥ ७ ॥

हे गौतम स त्वं तीर्थेन न्यायेन शास्त्राविहितेन विधियां मत्त इच्छासा इच्छस्वेत्युक्तो गौतम [ आह ] उपैमि उपगच्छछामि शिष्यत्वेनाहं मन्नामिति । वाचा ह स्मैव किल पूर्वं ब्राह्मणा वर्णावरानुपयन्ति न तु मन्नामिति ॥ ७ ॥

द्वितीयं ब्राझणम् २ । बृहदारण्यकोपनिषत् ।

शिष्यवृत्त्योपगच्छन्ति । अतः स गौतमोडपि शिष्यत्वेनोपैमिति उपगमनमात्रेणैवोबासोषितवान्नोपगमनञ्चुश्रूषादिकं कृतवानिति भावः ।।था

स होवाच तथा नस्त्वं गौतम मार्डपराशास्त्व च पितामहा यथेयं विद्येतः पूर्वं न कस्यचन ब्राह्मण उवास तां त्वं तथ्यं वक्ष्यामि को हि तैवं बुवन्तमहं ति प्रत्याख्यातुमिति ॥ ८ ॥

स राजोवाच हे गौतम तव च पितामहा यथा नः पूज्यास्तथा त्वमपि पूज्य एव । स वै गौतम तीर्थेनच्छासे इति शिरवासज्ञानापनकृतमदীয়ा अपराधा मा गणनीयाः । इयं च विद्या: पूर्वं काम्यश्रिदपि ब्राह्मणे नोपास स्थितवती ताञ्चुश्रू ब्राह्मणैरिता: पूर्वमलघां विद्यां तुश्यं वक्ष्यामि को वा निकृष्टं प्रति शिष्योडहं मवामीति वदन्तं त्वां प्रकाश्यात्महं ति । अतो दुर्लभामपि विद्यां तुश्यं वक्ष्यामीत्यर्थ: ॥ ८ ॥

तत्र देत्थो यावतिद्यामाहुस्य$ हुतायामप: पुरुपवाचो मूर्वा समुस्स्थाय वदन्तीति प्रभवस्प प्रतिवचनमाह—

असौ वै लोकोडग्रिगौंतम लस्माडडदित्य एव समिद्धश्वपो धूमोडहरौचिर्दिशोडद्वारा अवान्तरदिशो विस्तुलिज्ञास्तस्मिंचेतस्मिन्नगौ वेवा: श्रद्धां जुह्हति तस्या आहुत्यै सोमो राजा संभवति ॥ ९ ॥

हे गौतमासौ चुलोक एवाग्रिस्तस्याऽSदित्य एव समित् । आदित्येन हि चुलोको दीप्यते । आदित्यरुमयो धूमः । आदित्यरूपसमीपमव-त्वात् । अहरांच: प्रकाशवस्वात् । दिशोडद्वारा: । अवान्तरादिशो विपुलिङ्गा दिशामवान्तरदिशां चाहोरपाच्च:प्रादुर्भावाधीनाभिव्यक्तिकत्वे-नाझारत्वाविस्फुलिङ्गत्वे । तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नमा आदित्यादिलक्षणसमी-द्रुपेतेडग्नौ देवा इन्द्र्रियाणि श्रद्धां जुह्हति । श्रद्धा वा आप: इति भवात् । एतच्च ‘प्रथमेडश्रवणादिति चेत् ता एव हूपपत्ते:' [बो०सू०३।१।५]

इति सूत्रभाष्ययो: स्पष्टम् । तत्रापि न जलमात्रं किंतु मृतसूक्ष्माणां सक-

घासुपलकस[यज्ञ]कम् । एतच 'ड्यात्मकतवानु भूयस्त्वात्' [ऐ०सं०३१। २ ] इति भाष्ये स्पष्टम् । नचेइन्द्रियाणां धुलोकाग्रौ मृतसूक्ष्मरूपाहुति-प्रक्षेपे कथम् होतृत्वमिति वाच्यम् । इन्द्रियाणामभावे मृतसूक्ष्माणां जीवं घरिष्यद्य धुलोकादिगमनासंभवात्वास्मिन्नग्रौ देवाः श्रद्धां जुह्हतीति देवशाब्दितानामिन्द्रियाणां होतृत्वोक्तिनां विरुद्धयत इति दृष्टचयम् । तस्य आहुतौ तस्या आहुतौरेतदर्थः। विभक्तितस्ययश्रुतत्वात् । सोमो राजा संभवति देवभोग्यदिव्यदेहेयुक्तो भवतीत्यर्थः । एवमुक्तरात्रापि समिद्धूमा-चिरङ्कारविस्फुलिङ्गैस्त्वकल्पनेपु किंचित्साधर्म्यं बुद्धिमद्भिरुह्यम् ॥ ९ ॥

वृष्टिप्रवर्तको देवः पर्जन्यः । तस्य संवत्सर एव समिदध्वानि धूमो विरुदार्चि-रशनिरङ्गाराः हादुनयो विस्फुलिङ्गास्त्वस्मिन्ने- तस्मिन्नग्रौ देवाः सोमं राजानं जुह्हति तस्य आहुत्या वृष्टिः संभवति ॥ १० ॥

संवत्सर एव समिदध्वानि । शरदादिद्वादशामात्नेः संवत्सरावयवैरेव पर्ज- न्याद्रीप्यमानत्वात् । ह्वादुनयः स्तनयित्नुशब्दः । [ विस्फुलिङ्गाः ] विप्रकीर्णत्वानेकत्वसामान्यात् । सोमे राजाने जुह्हति । कर्मफलभोगाव- सानेऽमृतमयदिव्यदेहो द्रवीभूतः सन्देवशब्दवाच्यैरिन्द्रियैः सहः पर्जन्ये पततीत्यर्थः । इति शिष्टं स्पष्टम् ॥ १० ॥

अयं वै लोकोडग्रिगौतम तस्य पृथि- व्येव समिदधिरिहूमा रात्रिरर्चिः । अयं संवत्सरतादियुक्तो लोकोडग्रिः । पृथिव्यपेक्षितु समित् । आभि- धूमः समिदधितत्वाद्धूमस्याग्रेरपि पृथिवीरूपसमिदाधितत्वाद्ग्रेधूमत्वं युक्तम् । रात्रिरर्चिः । अर्चिःप्रकाशस्य रात्र्यधीनत्वादात्रिरेवार्चि- रित्यर्थः । चन्द्रमा अङ्गाराः नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गा- स्तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवाः वृष्टिं जुह्हति तस्या आहुत्या अन्नं संभवति ॥ ११ ॥

पुरुषो वा अग्निरगौतम तस्य व्यात्तमेव समित् । विवृतं मुखमेव समिदितर्थः । प्राणो धूमो वार्चिः ।

प्रकाशकत्वसमान्यात्प्रागिन्द्रियर्माचिरित्यर्थः । चक्षुरिन्द्रियं श्रोत्रं विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नग्रौ देवा आहुति जुहति तस्या आहुत्यै रेतः संभवति॥ ३ २॥

यो‌षा वा अग्निरगौतम । तस्या उपस्थ एव समिल्लोमानी धूमो योनिरर्चिः । वर्णसाम्याद्योनिरर्चिष्छम् । यदन्तः करोतु तेडग्नारा अभिनन्दा विस्फुलिङ्गाः ।

शुक्रत्वसाम्यात् । तस्मिन्नेतस्मिन्नग्रौ देवा रेतो जुहति तस्या आहुत्यै पुरुषः संभवति । एवं यावतिथामाहुत्या* हुतायामापः पुरुषवाचो भूत्या समुत्थाय वदन्तीति प्रश्नस्योत्तरमुक्तम् ।

अन्येषामपि प्रश्नानामुत्तरं वचुं प्रसड्गं सम्पादयति-

से जायते । पुरुषः । एवं कर्मेण रेतोरपायामाहुतौ पुरुषाकारो जातः सख्री-वति ।

कियन्तं कालमित्यत्राडSह—

यावज्ज्जीवतीति । यावदस्मिन्छरीरे स्थितिनिमित्तं कर्म विद्यते तावदित्यर्थः । अथ यदा म्रियते ॥ १३ ॥

अथ तत्त्वमेक्षये यस्मिन्काले क्रियत इत्यर्थः ॥ १३ ॥

अथैनमध्यये हरन्ति ।

अग्नयेऽन्र्यर्थमग्रौ होमायावदयिनं मृतस्यृच्विजो हरन्ति । तस्प्याचिरेवागिरभ्रवांति समित्सामिद्धू मोडचिरर्चि-रर्चि-रज्ज्वरा अञ्ज्जरा विस्फुलिङ्गा विस्फुलिङ्गास्तस्मिन्नेत-स्मिन्नेव देवाः पुरुषं जुह्वति तस्या आहु-त्यै पुरुषो भास्वरवर्णो भवति ॥ १४ ॥

तस्याश्र्व षष्ठया आहुतेरग्रिसमिदादिकं न कालपनिकमपि तु स्वामि-चिकमेव तस्मिन्नग्रा ऋत्विग्भरसौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहेति यजमाने हुते सति दीप्यमानशरीरो यजमानो निष्पद्यते ॥ १४ ॥

इदानीं प्रथमप्रश्ननिर्णयार्थमारभते-ते य एवमेतदिदर्ये चामी अरण्ये श्रद्धाऽ सत्यमुपासते । येडनन पकाश्चैव पव्राज्ञान्विदुः । द्वुपजन्यश्रृङ्गविपुरुषयोषिदूपश्च-शिषु श्रद्धासोमवृक्षच्वरेतोनुपष्कतया संचारन्तं प्रत्यगात्मानं ब्रह्मात्मक-त्वेन य उपासत इति यावत् । ये चामी पुरुषा अरण्ये स्थित्वा श्रद्धां

पुरस्कृत्य सत्यशब्दितं परमात्मानं प्रत्यगात्मानि उपासते । तेडचिरभिसंभवन्ति ।

उभयेडपि आर्चिरभिमानिनीन् देवतां संगता भवन्तीत्यर्थः । आर्चिषोऽहः ।

सर्वत्र संप्रवर्त्त्यनुषङ्घः ।

अह्ह आपूर्म्याणपक्ष्मापूर्म्याणपक्षो-यान्पण्मासानुदङ्ङादित्य एति ।

उदङ्ङुदङ्ङूमुखामित्यर्थः । उदङ्ङुदेश इति वा । अत्राहःपूर्वपक्षादिश-

व्वास्ततद्भिमानिद्वतापरा: ।

मासेभ्यो देव लोकम् ।

अत्र मासेभ्यः संवत्सरमिति च्छान्दोग्ये श्रवणादधिककालानां यून-

कालेम्य उत्तरोरत्तरवेन निवेशस्य प्राग्घटत्वान्मासानन्तरं संवत्सरमभि-

द्वितीयं ब्राझणम् र ] बृहदारण्यकोपनिषत् ।

संभावन्ति । संवत्सरद्वारा देवलोकामित्यर्थः । अथ देवलोकशब्दो वायु-परः । ' योडयं पवत एप देवानां गृहे ' इत्यप्रसिद्धेः । इतर्था देवलो-कादादित्यामित्यादित्यानन्तरपूर्वपश्चेतया वायुनिदेशकस्यास्य वाक्यस्य ' स धायुमागच्छति तस्मै स तन्न विजिहीते यथा रथचक्रस्य खं तेन स ऊर्ध्वमाकमते स आदित्यमागच्छति ' [ बृ० १० १८ ] इति वायोरादि-त्यसमनन्तरपूर्वपश्चत्वप्रतिपादकश्रुतिविरोधप्रसङ्गात् । अतो देवलोकशब्दोऽरेकार्थत्वं वक्तव्यम् । एतत्सर्वं ' वायुमच्चन्द्रादिविशेषविशेषाभ्याम्नु ' [ ब० सू० ४ । ३ । २ ] इति सूत्रभाष्ये स्पष्टम् ।

देवलोकादित्यमादित्याद्वैद्युतम् ।

'आदित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतम्' इति मध्ये चन्द्रमसः भवणाचन्द्रद्वारा विद्युद्भिमानिनीनां देवतां प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ।

तान्वैसुतात्पुरुषो मनासैत्य बह्लोकान्गमयति ।

वैद्युतादित्यर्थः । वैद्युतः पुरुषोऽमानान्तः परस्ताद्वह्निगोलकान्तर्गतः पुरुषः स एनान्[ बह्लोकान् ]गमयति । छान्दोग्ये ' चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयति ' [ ५ । १० । १ ] इति वैद्युतस्यामानवशब्दितस्तस्यैव बह्मगमयितृत्वश्रव-णाद्विद्युतनैव तत्सच्‍चूते : [ ब० ४ । ३ । ६ ] इति [ श्रुतिं ]वाच्य विद्युत उपरि वैद्युतेनैवान्वेष्टतिवाहिकेन विदिवामा ब्रह्मप्राप्तिरगमनामिति भाष्यानुसाराच्च वैद्युतादिति पदं प्रथमान्ततया ध्याख्येयम् । बह्लोकान् ।

अथ निषादस्थपतिन्यायेन बहैव लोको ब्रह्मलोक इति कर्मधारयस्यैव युक्ततया डर्थस्यैकत्वे निश्चिते बहुवचनस्यादितिप्रतिपादनितविदुपपत्तेः । पठीतत्पुरुष इति पक्षेऽपि न दोषः । न च बह्लोकस्यैकत्वेऽपि बहुवच-नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । परस्य बह्मणः परिपूर्णस्य सर्वंगतस्य सत्य-संकल्पस्य श्रुतिस्मृतितिहासपुराणग्रामाण्यानुसारेण स्वेच्छापरिकल्प-तस्वासाधारणाप्राकृतलोकानन्यसंभेदडनुपपत्यभ्यभावात । एतत्सर्वं ' परं जैमिनिर्मुखहस्त्वात् ' [ ब० सू० ४ । ३ । १२ ] इति सूत्रभाष्ये स्पष्टम् ।

ते तेषु ब्रह्मलोकेषु पराः परावतो वस-न्ति तेषां न पुनरावृत्तिः ॥ ३५ ॥

अर्चिरादिना गतास्ते सर्वे तेषु लोकेषु परां निरतिशयानन्दैश्वर्यशालिनः परावतो नाथवन्त इति यावत् । परमात्मना सनाथास्तेनानुगृहीतातस्तद्गतान् भोग्यभोगस्थानमोगोपकरणानि सुगतानि सुखेन तत्रैवाड्डसते तेभां न पुनः संसारबन्ध इत्यर्थः ॥ १५ ॥

अथ ये पञ्जेन दानेन तपसा लोक-अर्जन्ति ते धूममाभिसंभवन्ति ।

ये प्रत्यगात्मानं ब्रह्मात्मकं वा प्रत्येकछरीरकं ब्रह्म वाडनुपासीना: सन्तो यज्ञदानानशनादिकर्मरता: सन्तो लोकानगच्छन्ति ते धूमाभिमानिनीं देवतां गच्छन्ति ।

धूमाद्यात्रिम् ।

रात्र्यादिशब्दास्ततदभिमानीत्यातिवाहिकदेवतापराः । रात्रेपक्षीयमाणपक्षमपक्षीयमाणपक्षवान्‌षण्मास-सान्दक्षिणाड्डदित्य एति मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकाच्चन्द्रं ते चन्द्रं प्राप्तान्तं भवन्ति ।

तत्रत्यानामानदेवानां भोगोपकरणं भवन्तीत्थंः । तान्‌स्तत्र देवाः यथा सोमं राजानमाप्यायस्वपक्षीयस्वेति भक्षयन्ति एवमेनांस्तत्र देवा भक्षयन्ति ।

आप्यायस्वपक्षीयस्वेति ' क्रियासममिहारेऽत्रलोटो हिस्वो वा च तद्भवोः' इति स्वादेशः । प्वैड् वृद्धौ । क्षि क्षये । अपक्षीणानुपराप्याययन्ति ।

आप्यायितानां च भक्षणेन क्षयं कुर्वन्ति । एवं देवा अपि चन्द्रलोकस्थानुपकरणभूतान्कामिणः पुनः पुनर्विश्रामयन्तः स्वस्वभोगोपकरणभूतान्कुर्वन्तीत्थंः ।

तेषां चन्द्रलोकगतानां कर्मिणां भक्षणं नाम स्वमोगोपकरणमेव ।

सूत्रितं च ' भाक्तं वाडनात्मकमविश्वात्तथा हि दृश्यते' इति । भगवता भाष्यकृताडपि जीवस्य देवानां भोगोपकरणत्वादित्य-मिप्रायममनूद्वेन भक्ष्यत्ववचनमतस्तद्‌द्वाकं तेन तुरीय एव च देवानां भक्षणमिति ।

श्रूयते— ' न वै देवा अश्नन्ति न पिबन्त्येदेवामृतं हि तेऽद्रुवन्ति ।

द्वितीयं ब्राह्मणं २ ] बृहदारण्यकोपनिषत् । ३०५

तृप्यन्ति [ छा० ३।६।१ ] इति भाषितम् । अतो नृत्यगीतादिप्रवशेननैवSजानिसिद्धदेवोपकरणत्वमेव तद्रक्ष्यमिति भावः ।

तेषां यदा तत्पर्यवैति । तेषां कर्मिणां भोगसाधनभूतं कर्म पर्यवैति परिगच्छति परिक्षीयत

इत्यर्थः । इस्मेवाडकाशमभिनिष्पद्यते ।

यथा सुवर्णपिण्डोSडकयन्तानलसंयोगात्प्रलयीकृत एवं कर्मक्षये कर्मिणः प्रलीनाः सन्तः सूक्ष्मा आकाशसहशा इव भवन्ति । सूक्ष्मितं च—‘सामाव्याप्तिरुपपत्तेः’ [ बृ० सू० ३ । १ । २२ ] इति । भाष्ये च तदापत्ति-वचनं तत्संसर्गकृततस्साहश्यामिप्रायमिति भाषितम् ।

आकाशाद्दायुम् ।

आभिनिष्पद्यत इति शेषः । अन्नाद्यवरोहतां कर्मिणां पूर्वसिद्धवा-युभावासंभवात्तदाहत्यमेवार्थः ।

अभिनिष्पद्यत इत्पनुषङ्गः ।

ते पृथिवीं प्राप्यात्मन् भवन्ति ।

वायोरवृष्टिं वृष्टेः पृथिवीम् ।

ओषधिवनस्पतिमाषादिमक्ष्यसंसर्गिणो भवन्तीत्यर्थः ।

ते पुनः पुरुषाश्रौ हूयन्ते ततो योषाश्रौ जायन्ते ।

ततस्ततः परं योषाग्नौ रेतोरूपामिराहुतिर्मिति पुरुषरूपा जायन्त

इत्यर्थः ।

ते लोकान्प्रत्युत्थायिनः ।

ते पुरुषा: पुण्यलोकान्प्रत्युत्थायिन उत्थानशीला भवन्ति ।

त एवंवानुपरिवर्तन्ते ।

त एते केवलकर्मिणो गतागते कुर्वन्तीत्यर्थः । इतावता पञ्चमृत्युत्प्रश्नयोत्तरतमुक्तं भवन्ति ।

अथ य एतौ पन्थानौ न विदुस्ते कीटाः पতज्जा यदिदं दन्दशूकम् ॥ १६ ॥

ये प्राणिनो देवपितृयाणमार्गद्वयं न जानन्ति विद्याकर्मविसृष्टतया मार्गद्वयानधिकारीणतस्ते कीटपक्षिदंशमशकादिरूपेण पुनः पुनर्भवन्ति । अन्रैव लोके परिभ्रमन्तीति यावत् । 'वेत्थो यथाऽसौ लोक एवं बहुभिः पुनः पुनः प्रयाणैर् सम्पूर्यते ३' [बृ० ६ । २ । १६] इति तृतीयप्रश्न-

इति बृहदारण्यकोपनिषत्पकाशिकायां षष्ठाध्यायस्य द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ २ ॥

स्पोत्त्रमुक्तं 'पितृलोकाच्चान्द्रम्' इत्यनेन गन्तव्यदेशविषयकप्रथमप्रश्न-स्पोत्त्रमुक्तं भवति । 'इदमेवाऽऽडकाशमभिनिष्पद्यन्ते' इत्यादिना 'वेत्थो यथेमं लोकं पुनरापद्यन्ता ३' इति पुनरागमनप्रकारविषयक-द्वितीयप्रश्नस्योत्त्रमुक्तं भवति 'वेत्थो देवयानपितृयाणच्यावर्तकर्मेदविषयपञ्चमप्रश्नस्य 'ते डर्चिरभिसंभवन्ति' 'ते धूममभिसंभवन्ति' इति ग्रन्थसंदर्भाभ्यामुत्तर-मुक्तं भवति ॥ १६ ॥

एवं ज्ञानकर्मणोर्गतिरुक्ता । तत् कर्मसाधनं वित्तं महत्त्वसाध्यमिति वित्तार्जनोपायभूतमहत्त्वस्य प्राप्त्यये मन्त्रार्थं कर्माऽSडश्रयते—

स यः कामयते महत्त्वामुयाामिति ।

से यः कामयते महत्त्वामुयाामिति ।

अहं महान्स्यामिति य आत्मनो महत्त्वं कामयते सः ।

उदगयने ऽपूर्यमाणपक्षस्य पुण्याहे द्वादशाहमुपसद्वती भूत्या ।

उदगयने पूर्वपक्षे पुण्याहे कुसिंश्रितिने द्वादशाहान्युपसद्वती उप-सत्सु यत्यासिन्द्धं वतं प्रयोमात्रमक्षणात्मकं तदूत्रतवान्मूत्या ।

औदुम्बरे कशे चमसे वा ।

उदुम्बरनिर्ख़िते कंसाकारे चमसाकारे वा ।

सर्वौषधं फलानीति संभृत्य ।

सर्वौषधिसमूर्हं फलानि चान्यद्रपि यत्संमरणीयं तत्सवं संभृत्य ।

परिसमूहनपरीलेपने भूमिसंस्कारः ।

अग्निमुपसमाधाय स्वातंमग्र्रे पुरतः संस्थाप्य दृङ्‌हः परिस्कृत्य ।

आवृता डङ्ज्य॑ स॑स्कृत्य ।

आवृता र्मृद्युक्तपरिपाट्यैवर्थः। वाड्डृत्यपरिपाटी अनुक्रम इत्यमरः। पृथ्वा नक्षत्रेण मन्थ्यम्‌ ।

नक्षत्रे[पु] च्छीपूंनपुंसकविभागः शास्त्रमासिद्धः ।

तत्र पुंनक्षत्रं प्रशासते नक्षत्रे मन्थं सर्वौषधाविशिष्टम्‌ ।

सन्नीय जुहोति ।

अग्निसमीपं नीत्वा यावन्त इत्यादिवक्ष्यमाणैश्रुतुर्मन्त्रैस्त्रेराज्येन जुहोतीस्र्थः ।

यावन्तो देवा॑स्वायी जातवेदास्तर्प्य॑ञ्चो ग्नान्ति पुरुषस्य कामान्‌ ।

तेभ्यो डङ्‌हं भागधेयं जुहोमी ते मा तृप्ताः सर्वे: कामैस्तर्पयन्तु स्वाहा । या तिरश्र्ची निपतते डङ्‌हं विध-

रणा ईहते तां त्वा धृतस्यै धारयाज्ञे स॑श्राधानीॐह॑ स्वाहा ॥ ९ ॥

ज्येष्ठाय स्वाहा श्रेष्ठाय स्वाहेल्यग्र्रौ हुत्वा मन्थे स॑श्रवमवनयति ।

अग्र्रे: प॒श्वात्स्थिते मन्थे हुताशेष्टमाज्ये निनयेदित्यर्थः ।

इतः परं द्वे द्वे आहुती हुत्वा संग्र्रवानिनयनम्‌ ।

प्राणाय स्वाहा वसिष्ठायै स्वाहेत्यभौ हुत्वा मन्थे सᳫ्षस्वमवनयति वाचे स्वाहा प्रतिष्ठायै स्वाहेत्यभौ हुत्वा मन्थे सᳫ्षस्वमवनयति चक्षुषे स्वाहा संपदे हुत्वा मन्थे सᳫ्षस्वमवनयति श्रोत्राय स्वाहोदयतनायै स्वाहेत्यभौ हुत्वा मन्थे सᳫ्षस्वमवनयति मनसे स्वाहा प्रजापतयै स्वाहेत्यभौ हुत्वा मन्थे सᳫ्षस्वमवनयति । इतः परमेकाहुतिं हुत्वा संᳫषवननियननम् ।

रेतसे स्वाहेत्यभौ हुत्वा मन्थे सᳫ्षस्वमवनयति ॥२॥

अग्नये स्वाहेत्यभौ हुत्वा मन्थे सᳫ्षस्वमवनयति सोमाय स्वाहेत्यभौ हुत्वा मन्थे सᳫ्षस्वमवनयति भूः स्वाहेत्यभौ हुत्वा मन्थे सᳫ्षस्वमवनयति भुवः स्वाहेत्यभौ हुत्वा मन्थे सᳫ्षस्वमवनयति स्वः स्वाहेत्यभौ हुत्वा मन्थे सᳫ्षस्वमवनयति भूर्भुवः स्वः स्वाहेत्यभौ हुत्वा मन्थे सᳫ्षस्वमवनयति वᳫषणे स्वाहेत्यभौ हुत्वा मन्थे सᳫ्षस्वमवनयति क्षत्राय स्वाहेत्यभौ हुत्वा मन्थे सᳫ्षस्वमवनयति भूताय स्वाहेत्यभौ हुत्वा मन्थे सᳫ्षस्वमवनयति भविष्यते स्वाहेत्यभौ हुत्वा मन्थे सᳫ्षस्वमवनयति विश्वाय स्वाहेत्यभौ हुत्वा मन्थे सᳫ्षस्वमवनयति सर्वाय स्वाहेत्यभौ हुत्वा मन्थे सᳫ्षस्वमवनयति प्रजापतये स्वाहेत्यभौ हुत्वा मन्थे सᳫ्षस्वमवनयति ॥ ३ ॥

अथैनामभिमृशति ।

अभिमर्शनमन्त्रमाह—

अभयदासे ज्वलदासे पूर्णमासि प्रस्तुतवमस्म्ये-कतभमासि हिंक्रतमासि हिंक्रियमाणस्युद्री-थ्सस्युद्रीमानमासि श्रावितमासि प्रत्याथा-वितमस्यार्द्रे संदीपमासि विभूर्सि प्रभूर्स्यन्न-भासि ज्योतिर्ज्योतिरि निधानमासि सर्वगोंडसावित॥४॥

अथैनमुच्छति।

मक्षणाथं वक्ष्यमाणमंत्रेर्हन््य हसतेनोदूहलातीय्यर्थः। आमश् स्यामश् हि ते माहि स हि राजेशानोडाधि-पति: स माश् राजेशानोडधिपातिं करोत्वाति ॥५॥ अथैनमाचामति ।

वक्ष्यमाणैर्मंत्रैर्मक्षयतीत्य्यर्थः।

तत्सवितुर्वरेण्यम्‌। मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः। माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः। भूर्‌ स्वाहा। भर्गो देवस्य धीमाहि। मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थि-वश् रजः। मधु वौ रस्तु नः पिता। भुवः स्वाहा। धियो यो नः प्रचोदयात्‌। मधुमान्न्रो वनस्पतिर्म-धुमाश् अस्तु सूर्यः। माध्वीर्गावो भवन्तु नः। स्वः स्वाहेति। सर्वां च सावित्रीमन्वाह सर्वश्व मधुमतीरहमेवेदं सर्वं भूयासं भूर्‌भुवः स्वः स्वाहेत्यन्तत आचम्य पाणी प्रक्षाल्य।

स्पष्टोऽर्थः।

जघनेनार्थं प्राकूशिराः संविशति। जघनेनाग्रिमम्रे; पश्वात्प्राक्किश्राराः शयीतित्यर्थः।

प्रातरादित्यमुपतिष्ठते दिशामेकपुण्डरीकंमस्यहं मनुष्याणामेकपुण्डरीकं भूयासमिति यथेतमेत्य जघनेनाभिमासीनो वाचं जपति ॥ ६ ॥

वंषं ब्राह्मणं जपेदित्यर्थः । प्रातःसंध्यामुपास्य वाक्ष्यमाणेन मन्त्रेणाड्दिस्यमुपतिष्ठत इत्यर्थः ॥ ६ ॥

तं हेतमुद्दालक आरुणिर्वाजसनेयाय याज्ञवल्क्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाच ।

अरुणपुत्र उद्दालकः स्वाशिष्याय वाजसनेयाय याज्ञवल्क्याय तं हेतमुक्तवान् । मुक्तं कर्मानुष्ठानप्रकारमुक्त्वाडन्यदृष्टयुवाच ।

अपि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिघ्रेज्जायेरुच्छाखा: प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ७ ॥

एतत्संस्कृतं मन्त्रं कण्ठे स्थाणौ यदि निषिघेत्स्था माहोत्सृज्येरन् । प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ७ ॥

एतमु ह वै वाजसनेयो याज्ञवल्क्यो मधुकाय पैङ्ग्यायान्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिघ्रेज्जायेरुच्छाखा: प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ८ ॥

एतमु हैव मधुक: पैङ्ग्यश्वूलाय भागावित्तेयडन्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य एनं शुष्क स्थाणौ निषिघ्रेज्जायेरुच्छाखा: प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ८ �

एतमु हैव मधुकः पैङ्ग्यश्वूलाय भागावित्तेयडन्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य एनं शुष्क स्थाणौ निषिघ्रेज्जायेरुच्छाखा: प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ९ ॥

एतमु हैव चूलो भागवित्तिराजकय आयास्याणायान्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य एनं शुष्के स्थाणौ निषिघ्रेज्जायेरुच्छाखा: प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ३० ॥

एतमु हैव जानकिरीआस्थूणः सत्यकार्माय जाबालायान्तेवासिन उक्त्वोवाचापि य एनं शुष्के स्थाणौ निपिष्णेइजायेरुद्राखा: प्ररोहेयुः पलाशानीति ॥ ११ ॥

एतमु हैव सत्यकामो जाबालोडन्तेवासिन्य उक्त्वोवाचापि य एनं शुष्के स्थाणौ निपिष्णेइजायेरुद्राखा: प्ररोहेयुः पलाशानीति तमेतं नापुत्रयान्तेवासिने वा ब्रूयात् ॥ १२ ॥

तदेवौदुम्बरचातुर्विंध्यं दर्शयति— औदुम्बरः स्थूव औदुम्बरश्श्रवस औदुम्बर इध्म औदुम्बर्या उपमन्थन्थौ दश ग्राम्याणि धान्यानीति भवन्ति ।

तान्येव गणयति— गौरीयवास्तिलमाषा अणुप्रियङ्गवो गोधूमा माषा मसूराश्च खल्वाश्च खलकुलाश्च ।

कुलित्था इत्यर्थः ।

तान्पिष्वा दद्रिन मधुनि घृत उपसिञ्चत्याज्यस्य जुहोति ॥ १३ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि षष्ठाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥

दधिमधुघृतैस्सपासिच्य पेषणं कृत्वाऽSज्ज्येन जुहोतीत्यर्थः ॥ १३ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्प्रकाशिकायां षष्ठाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ ३ ॥

आत्मनः पितुश्र विशेषपुत्रोत्यादिकं कर्म वचुं ब्राह्मणमारभ्यते— पषां दै भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपोडपा-मोषधय ओषधीना पुष्पाणि पुष्पाणां फलानि फलानां पुरुषः पुरुषस्य रेतः॥ १ ॥

स हे नपातरातिषिच्छेन्तस्मै प्रतिष्ठां कल्पयति— अस्मै रेत इत्यर्थः । स स्त्रियां समूजे तां सृष्ट्वाडध उपस्त । मैथुनारम्भसमध उपासनं कृतवानित्यर्थः । तस्मात्स्त्रियमध उपासीत । अद्यापीति शेषः ।

मिथुनीकरणस्य वाजपेयफलावात्सये वाजपेयसंप्रतिं वर्षशाति— स पुत्रं प्राप्नुयात्संवत्सरात्मन एव समुदपारयत् । काठिन्यसामान्याद्रवात्पुङ्ळिङ्गमित्यर्थः । आत्मनः पुङ्ळिङ्गं स्त्रीद्य-उजनं प्रति प्राग्यं समुदपारयदुत्पूरितवान् ॥ २ ॥

तेन लिङ्गनेनैव स्त्रियं संसर्गं कृतवान् ॥ २ ॥ तस्य वेदिरुपस्थो लोमानि बहिरेश्मा-धिषवणे समिद्धो मध्यतस्तौ मुष्कौ । चर्माधिषवणे अधिषवणफलके मध्यतस्तौ योनीमध्यतस्तौ मुष्कौ वृषणौ समिद्धौ (द्रोणकस्रः) ।

स यावन्नैव वाजपेयेन यजमानस्य लोको भवति ताव-नस्य लोको भवति य एवं विद्वानधोपहासं चरति । एवं वाजपेयसंप्रतिं विद्वानधोपहासं मैथुनं यज्ञराति अनुतिष्ठति तस्य वाजपेयेन यावाल्लोकस्तावाल्लोको भवतीत्यर्थः ।

आसाद् स्त्रीणाम् सुक्तं वृद्धिकृत इ। आवर्जयति।

अथ य इदमविद्वानधोपहासं चर- न्यास्य स्त्रिय: सुकृतं वृङ्क्ते ॥३॥

वाजपेयप्रकरणाभिज्ञस्य सुकृतं स्त्रिय एव प्राभुवन्नीतिपर्थ: ॥ ३ ॥ एतद् स्म वै तद्विद्वानुदालक आरुणि- रौहिदत्स्म वै तद्विद्विदेष्टा मौद्गल्योऽहै- तदस्म वै तद्विद्वान्कुमारहारित आह ।

एतदभिज्ञा उदालकाद्यच्रयो वक्‍ष्यमाणप्रकारेणाडहुरित्यर्थ: । बहवो मयां बाल्कणायना निरिन्द्रिया विसुकृतोऽस्मा- ल्लोकात्प्रयन्ति य इदमविद्वान्‍शोऽधोपहासं चरन्ति ।

येडविद्वांस एतत्पकारानभिज्ञा मैथुनं कर्माडSचरन्ति ते मयां मरण- धर्मोंडो ब्राह्मणायना ब्राह्मणा अप्यनं येषां ते वह्नबन्धवो जाति- मात्रोपजीविन इति यावत् । निरिन्द्रिया निर्वीर्या: ज्ञानकर्मबल- हीना: । विशुकृत: सुकृतशून्या: । बहवो बहुविवक्षा: । एवंभूता: सन्तोऽ- स्माल्लोकात्प्रयन्तीत्यर्थ: ।

बहु वा इदं सुष्वस्य वा जाग्रतो वा रेत: स्कन्दति ॥ ४ ॥

एतद्विद्यानिष्‍ठस्याल्पं बहु वा जाग्रत्स्वप्नयो रेत: स्कन्दते ॥ ४ ॥ तदभिमृशेदतु वा मन्त्रयेत ।

तस्य रेतसोडभिमर्शनं वाडनुमन्त्रणं वा वक्‍ष्यमाणेन मन्त्रेण कुर्या- दित्यर्थ: ।

यन्मे रेत: पृथिवीमस्कान्त्सीगदोषधीमप्यसरच्‍छरद्- रेप: । इदममह तदंत आददे पुनर्मामैतदिन्द्रियं पुन- स्तेज: पुनर्भग: । पुनरश्रिरिष्ण्या यथास्थानं कल्प- न्तामिल्यनमिकाडृगुष्ठाभ्यामादायान्तरेरण स्तनौ वा भुरौ वा निमृज्यात् ॥ ५ ॥

अभिमर्शनपक्ष आदद इत्येवमन्तेनानामिकाडृगुष्ठाभ्यां तद्रेतो गृहीत्वा पुनर्मामिति मन्त्रेण स्तनमध्ये वा निमृज्यात् ॥ ५ ॥

अथ युज्यक आत्मानं पश्येत्तदभिमन्त्रयेत मयि तेज इन्द्रियं यशो द्रविणं सुरुतामिति ।

यद्यपि विद्वानुदक आत्मप्रतिबिम्बं पश्येत्तदा मयि तेज इति मन्त्रेणाभिमन्त्रयेतैवर्थः ।

श्रीर्द वा एषा द्वीणां शत्मलोचनेन ।

क्षीणां मध्ये या रजस्वला सा श्रीः । उत्कृष्टेत्यर्थः ।

तस्मान्मलोद्वाससं यशस्विनीमभिक्रम्योपमन्वयेत ।

क्षीणास्रुतुप्राप्तिरेव वशः । ताहशयशोयुक्तां मलोद्वाससमभिगम्यैष वाम्यां पुत्र उत्पद्येतिवश्य इत्युपमन्त्रयेतैत्यर्थः ।। ६ ।।

सा चेदस्मै न दद्यात्काममेनामवकीर्णीयात् ।

उपमन्त्रिताडपि सा यदि वाचिछतं न दद्यादादानाभरणादिना वशी कुर्यादित्यर्थः ।

सा चेदस्मै नैव दद्यात्काममेना यष्ट्र्या वा पाणिना वोपाहत्यातिकामेदिन्द्रियेण ते यशसा यश आदद इत्ययशा एव भवति ।। ७ ।।

आभरणादिनाड्यवशीकृता दण्डेन वा हस्तेन वा पीडयित्वा 'इन्द्रियेण' इति मन्त्रेणातिक्रम्य गच्छेत । सा च तद्राप्रभृति अरजस्का भवति ।। ७ ।।

सा चेदस्मै दद्यादिन्द्रियेण ते यशसा यश आदयामिति यशस्विनी भवतः ।। ८ ।।

अदयादिमिति यशस्वनाविव भवतः । स्पष्टोऽर्थः ।। ८ ।।

स यामिच्छेत्कामयेत मिति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखं संधाय ।

वाजपेयसंप्रतिपकारविद्यां स्वीयां स्त्रियं मां कामयेतेच्छेतस्यामर्थं निष्ठाय तस्यां प्रजननेन्द्रियं निक्षिप्येत्यर्थः । मुखेन मुखं संधाय ।

उपस्थमस्या आभिमृश्य जपेदज्ञ-दृङ्ङात्संभवासि हृदयादाधिजायसे । स त्वमङ्कषायोडसि दिगधविध-मिच मादयेमाममुं मयीति ॥ ९ ॥

स्पष्टीकृत्य ॥ ९ ॥

अथ यामिच्छेद्न गर्भं दधीत इति । गर्भिणी मा भूदिति यामिच्छेदित्यर्थः ।

तस्यामर्थे निष्ठाय मुखेन मुखं संधा-याभिमृण्यापान्यादिन्द्रियेण ते रेतसा रेत आदध इत्यरिता एव भवति ॥ १० ॥

अभिप्राण्यापान्याद् । श्वासं गृहीत्वा विसृजेदित्यर्थः । निःस्पष्टम् ॥ १० ॥

अथ यामिच्छेदर्भं दधीत इति तस्यामर्थे निष्ठाय मुखेन मुखं संधायापान्याभिप्राण्यादिन्द्रियेण ते रेतसा रेत आदधामिति गर्भिण्येव भवति ॥ ११ ॥

अन्नापाननान्तेऽभिप्राणनमिति शेषः ॥ ११ ॥

अथ यस्या जायायै जारः स्पातं चेष्टेद्विद्यादामपात्रेऽभिमुपसमाधाय प्रतिलोभं शरबर्हिस्तीर्यां तस्मिन्नेतः शरभृष्टिः प्रतिलोमा: सर्पिषाड्क्ता जुहुयात्-नमः समिद्धेऽग्नौ भाणापानौ त आददेऽसाविति ।

यस्य जायाया उपपतिः स्यातं चेष्टेद्विद्यादमुं हरिष्यामीति यद् मन्येत तदाडडमपात्रेऽभिमुपसमाधाय सर्वं कर्म प्रतिलोभं कृत्वा शरमयं बर्हिस्तीर्त्वां तस्मिन्नमावाज्येनाक्ताः शरेषीकाः ' नमः समिद्धे ' इत्यादिमन्त्रैर्जुहुयात् । अन्तिकेऽसाविति ज्ञातृनां गृहीयात् ।

मम सिमिद्धेडहौषी: पुत्रपशून्स्त आददेडसाविति मम सिमिद्धेडहौषीरिष्ट्यासुछते त आददेडसाविति मम सिमिद्धेडहौषीराशा पराकाशौ त आददेडसाविति स वा एष निरिन्द्रियो विशुचतोऽस्माल्लोकात्प्रमवविद्र्वाझणो: शिपति । एवंविद्र्वाझणो यं शपति स निरिन्द्रियो विशुचत: सन्मृतो भवतीत्यर्थ: ।

तस्मादेवंविच्छ्रोत्रियस्य दारेण नोपहासामिच्छेत् । एवंविद: श्रोत्रियस्येत्यर्थ: । उत ह्येवंवित्परो भवति परो भवति ज्ञातु: सन्नभिचरतीति भाव: ॥ १२ ॥

तस्मादेवंविच्छ्रोत्रियस्य दारेण नोपहासामिच्छेत् । एवंविद: श्रोत्रियस्येत्यर्थ: । उत ह्येवंवित्परो भवति परो भवति ॥ १२ ॥

अथ यस्म्य जायामार्तवं विन्देद्यग्ं कुष्णेन पिवेदितवासा नैना वृषलो न वृषल्युपहन्या- त्तिरात्रान्त आप्लुत्य व्रीहिनवधानयेत्॥ १३ ॥

परौ भवति ज्ञातु: सन्नभिचरतीति भाव: ॥ १२ ॥

अथ यस्म्य जायेत्यादिग्रन्थ: श्रीहं वा एपेत्यत: पूर्व दृष्टव्य: साम- श्व्यात । वृषल: शूद्रो नोपहन्यान्न स्पृशेत । आप्लुत्य स्वावाडहतवासा इति व्यवहितेन संबन्ध: । स्वातां तां वक्ष्यमाणस्थालीपाकार्थ व्रीहाव- घाते नियुञ्ज्यादित्यर्थ: ॥ १३ ॥

अथ यस्म्य जायामार्तवं विन्देद्यग्ं कुष्णेन पिवेदितवासा नैना वृषलो न वृषल्युपहन्- यात्तिरात्रान्त आप्लुत्य व्रीहिनवधानयेत्॥ १३ ॥

स य इच्छेत्पुत्रो मे शुक्लो जायेत वेदमनुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति दध्नोदनं पाचयित्वा सर्पिष्म- न्तमश्रीयातामिश्वराव जनायितवै ॥ १४ ॥

अथ यस्म्य जायेत्यादिग्रन्थ: श्रीहं वा एपेत्यत: पूर्व दृष्टव्य: साम- श्व्यात । वृषल: शूद्रो नोपहन्यान्न स्पृशेत । आप्लुत्य स्वावाडहतवासा इति व्यवहितेन संबन्ध: । स्वातां तां वक्ष्यमाणस्थालीपाकार्थ व्रीहाव- घाते नियुञ्ज्यादित्यर्थ: ॥ १३ ॥

अथ य इच्छेत्पुत्रो मे कपिल: पिङ्गलो जायेत द्वौ वेदानुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति दध्नोदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्रीया- तामीश्वरौ जनायितवै ॥ १५ ॥

स य इच्छेत्पुत्रो मे शुक्लो जायेत वेदमनुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति दध्नोदनं पाचयित्वा सर्पिष्म- न्तमश्रीयातामिश्वराव जनायितवै ॥ १४ ॥

अथ य इच्छेत्पुत्रो मे कपिल: पिङ्गलो जायेत द्वौ वेदानुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति दध्नोदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्रीया- तामीश्वरौ जनायितवै ॥ १५ ॥

अथ य इच्छेपुत्रो मे श्यामो लोहिताक्षो जायेत त्रीन्वेदाननुब्रुवीत सर्वमायुरियादित्युदौदनं पाच-पित्वा सर्पिष्मन्न्तमश्रीयातामीश्वरौ जनयितवै।१६।

उदौदनमुदकौदनमित्यर्थ:

अथ य इच्छेदुहिता मे पाण्डता जायेत सर्व-मायुरियादिति तिलौदनं पाचयित्वा सर्पि-ष्मन्नमश्रीयातामीश्वरौ जनयितवै ॥ १७ ॥

दुहितुः पाण्डतयं लौकिकविषये वेदेडनधिकारादिति दृष्टव्यम्

अथ य इच्छेपुत्रो मे पाण्डतो विजिगीषः समि-तिंगमः शुश्रूषितां वाचं भाषिता जायेत सर्वान्वेदा-ननुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति माषौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्नमश्रीयातामीश्वरौ जनयितवा औक्षेण वाडडर्षभेण वा ॥ १८ ॥

विजिगीषः प्रसिद्धः । समितिंगमः सभां गतः । शुश्रूषितां रमणीयां माननीयार्थाम् । औक्षेण वाडडर्षभेण वा । उक्षा रेतःसेचनसमर्थः पुंगव इत्यर्थ:

अथाभिमात्रेव स्थालीपाकावृताडडड्यं चेष्टित्वा स्थालीपाकस्योपघातं जुहोत्यग्रये स्वाहाडनुम-तये स्वाहा देवाय सवित्ने सत्यप्रसवाय स्वाहेति ।

अपरेतु: प्रातःकाले स्थालीपाकावृत्ता स्थालीपाकमुप[ह]त्य जुहोति । चरोरवदायाग्रये स्वाहेति स्वाहान्तैर्मन्रैर्जुहोतीत्यर्थ: ।

हुत्वेोदृत्य प्राश्नाति प्राशयेतरस्मा: प्रयच्छति प्क्षाल्य पाणी उदपात्रं पूरयित्वा तेनैनां त्रिर्य्युक्त्ययुक्तिट्ठातो विश्वावसोऽनु इच्छ

प्रपूर्यां सं जायां पत्या सहेति ॥ १९ ॥

उतिष्ठेतिमन्न्रेण पत्नीत्निः प्रोक्ष्येदित्यर्थः ॥ १९ ॥

अथैनामभिपद्यतेऽड्मोडहमस्मि सा त्वं सा त्वम्-

स्यमोडहं सामाहमस्मि ऋक्वं त्वं यौरहं पृथिवी

त्वं तावेह सं रभावहै रतो दधाविह

पुत्रे पुत्राय वित्तं इति ॥ २० ॥

अमोडहमस्मीति मन्त्रेणैनां संगच्छतेत्थ्यर्थः ॥ २० ॥

अथास्या ऊरू विहापयति विजिहीथां यावापृ-

थिवी इति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन

मुखं संधाय त्रिरेनामनुलोमामनुमार्ष्टि ।

अनुलोमां हि आरभ्येत्यर्थः ।

अनुलोमां हि आरभ्येत्यर्थः ।

तिसृभ्योऽन्तः कलपयतु त्वष्टा रूपाणि पि-शङ्गतु

थास्वतु प्रजापतिर्धाता गर्भं दधातु ते ।

गर्भं धेहि सिनीवालि गर्भं धेहि पृथुश्रुते ।

गर्भं ते अश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करसर्‍जौ ॥२१॥

हिरण्मयी अरणी याभ्यां निर्मन्थ्यतामश्विनौ ।

तं ते गर्भं हवामहे दशमे मासि सूतवे ।

यथाडऽमिगर्भा पृथिवी यथा यौरिन्द्रेण गर्भिणी ।

वायुदिशां यथा गर्भ एवं गर्भं धेहि त्वं जातवित्॥ २२ ॥

सोष्यन्तीमद्धिरस्युक्षति । यथा वायुः पुष्करिणीं

सामिज्यति सर्वतः । एवा ते गर्भ एजतु सहावैतु

जरायुणा । इन्द्रस्यायं वज्रः ऋतथः सर्गलः सपरि-

श्रयः । तमिन्द्र निर्जहि गर्भेण सवराऽः सहेति॥२३॥

जातेऽङ्ङिमुपसमाधायाडू आधाय कच्शे पृषद्-

उप॑ स॒न्नीय॒ पृषदाज्य॑स्योपघातं जुहोति ।

अथौ पुत्रमाधाय पृषदाज्ये सदृध्याज्यं कंसे सन्नीय संयोज्येत्यर्थः । अस्मिन् सहसं पुष्ट्यासमेधमानः स्वे गृहे । अस्योप-

स्न्यां मा च्छैत्सीत्पजया च पशुभिश्व स्वाहा ।

स्न्यां मा च्छैत्सीत्पजया च पशुभिश्व स्वाहा ।

मो षि प्राण॑श्वस्त्वायि॒ मन॑सा जुहामि स्वाहा । यत्कि-

मो षि प्राण॑श्वस्त्वायि॒ मन॑सा जुहामि स्वाहा ।

मे णाडत्परीरिचं यद्धा न्यूनमिहाकरम् । अभिष्ट॑त॒स्विष्ट-

मे णाडत्परीरिचं यद्धा न्यूनमिहाकरम् ।

रु॒द्दि॒ान॒स॒र्व॒ स्वि॒ष्ट॒स॒हुत॒ं करो॑तु नः स्वाहेति॥२४॥

रु॒द्दि॒ान॒स॒र्व॒ स्वि॒ष्ट॒स॒हुत॒ं करो॑तु नः स्वाहेति॥

अथास्य दक्षिणं कर्णमभिनिधाय वाग्वागिति त्रिः ।

अथास्य दक्षिणं कर्णमभिनिधाय वाग्वागिति त्रिः ।

द॒क्षि॑णे क॒र्णे॒ मुख॒ निधा॑य वाग्वा॒गि॒ति त्रि॒ःपे॒दित्य॑र्थः ।

द॒क्षि॑णे क॒र्णे॒ मुख॒ निधा॑य वाग्वा॒गि॒ति त्रि॒ःपे॒दित्य॑र्थः ।

अथ दधि मधु घृत॑ सं॒नीयान॑न्त-

अथ दधि मधु घृत॑ सं॒नीयान॑न्त-

हि॒तेन जा॑तरूपे॑ण प्रा॒शय॑ति ।

हि॒तेन जा॑तरूपे॑ण प्रा॒शय॑ति ।

अ॒ने॒न्त॒हित॒ना॒ध्य॒व॒हित॒न जा॑तरूपे॑ण हिर॑ण्येन सम॒ङ्क्ष्य॑त्यर्थः ।

अ॒ने॒न्त॒हित॒ना॒ध्य॒व॒हित॒न जा॑तरूपे॑ण हिर॑ण्येन सम॒ङ्क्ष्य॑त्यर्थः ।

भू॒ते द॒धामि॒ भुव॑स्ते द॒धामि॒ स्व॑स्ते द॒धामि॒

भू॒ते द॒धामि॒ भुव॑स्ते द॒धामि॒ स्व॑स्ते द॒धामि॒

भू॒मे॒वः स॒र्व॒ त्व॒यि द॒धामी॑ति ॥ २५ ॥

भू॒मे॒वः स॒र्व॒ त्व॒यि द॒धामी॑ति ॥

अथास्य नाम करोति वेदो॒डसी॑ति त॒स्य तद॑गु॒ण्मे॑व नाम भ॑वति ॥ २६ ॥

अथास्य नाम करोति वेदो॒डसी॑ति त॒स्य तद॑गु॒ण्मे॑व नाम भ॑वति ॥

अथैनं मात्रे प्रदाय स्तनं प्रयच्छति ।

अथैनं मात्रे प्रदाय स्तनं प्रयच्छति ।

द॒पये॒दित्य॑र्थः ।

द॒पये॒दित्य॑र्थः ।

म॒स्ते॒ स्तन॒ः शश॑यो यो म॒गे-

म॒स्ते॒ स्तन॒ः शश॑यो यो म॒गे-

भू॒यों र॒त्न॒धा व॒सु॒वि॒यः सु॒द॒त्नः ।

भू॒यों र॒त्न॒धा व॒सु॒वि॒यः सु॒द॒त्नः ।

य॒न विश्॒वा पु॒ष्य॑सि वा॒र्य॑णि स॒र-

य॒न विश्॒वा पु॒ष्य॑सि वा॒र्य॑णि स॒र-

स्व॒ति त॒मिह धा॒तवे॑ करि॒ति ॥२७॥

स्व॒ति त॒मिह धा॒तवे॑ करि॒ति ॥

अथास्या मातरमभिम॒न्न्व॑यते । इलाऽडसि म॒च्चाव॑रुणी

अथास्या मातरमभिम॒न्न्व॑यते । इलाऽडसि म॒च्चाव॑रुणी

वी॒रे वी॒रम॒जी॑जनत् । सा त्वं वी॒र॒वती भ॒व य॒ज्ञस्मा-

वी॒रे वी॒रम॒जी॑जनत् । सा त्वं वी॒र॒वती भ॒व य॒ज्ञस्मा-

न्वीरवतोडकरादिति तं वा एतमाहुरतिपिता बताभूरतिपितामहो बताभूः परमां बत काष्ठां प्रापच्छेया यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवंविदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायते इति ॥ २८ ॥

एवंविदो ब्राह्मणस्य जातः पुत्रः पितरमितिशयितवान् । पितामहमतिशेते स्तुत्यानां परमां काष्ठां प्राप्त इति स्तुत्यो भवतीत्यर्थः ॥ २८ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्पकाशिकायां षष्ठाध्याये चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषत्पकाशिकायां षष्ठाध्यायस्य चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥ ४ ॥

अथेदानीं समस्तप्रवचनवंशः । श्रीमाधवाचार्यगणवान्पत्रो भवतीति प्रस्तुतस्वत्र् । श्रीविशेषपुत्रवत्पुत्रविशेषेणैवSSचायंपरम्परा कीत्यतेऽथ वंशः । पौतिमाषीपुत्रः कात्यायनीपुत्रात्कात्या-

यनीपुत्रो गौतमीपुत्राद्गौतमीपुत्रो भारद्वाजीपुत्राद्धारद्वाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात्पाराशरीपुत्र औपस्वस्थीपुत्रादौपस्वस्थीपुत्रः पाराशरीपुत्रात्पाराशरीपुत्रः कात्यायनीपुत्रात्कात्यायनीपुत्रः कौशिकीपुत्रात्कौ-

शिकीपुत्र आलम्बीपुत्राच्च वैयाघ्रपदीपुत्राच्च वैयाघ्रपदापुत्रः कौशिकपित्राच्च कौशिकपित्राच्च कौपाट्रिः ॥ ९ ॥

आत्रेयीपुत्रादात्रेयीपुत्रो गौतमीपुत्राद्गौतमीपुत्रो भारद्वाजीपुत्राद्भारद्वाजीपुत्रः पाराशरीपुत्रात्पाराशरीपुत्रो वात्सीपुत्राद्वात्सीपुत्रः पाराशरीपुत्रात्पाराशरीपुत्रो वार्कारुणिपुत्राद्वार्कारुणिपुत्रो वार्का-

१ स्वस्ति । छन्रलमुद्रित पुस्तके । २ स्वस्ति । भ० मुद्रि० पु० ।

ऋणपुत्र आर्तभागीपुत्रादार्तभागीपुत्रः शौङ्गीपुत्राच्छौङ्गीपुत्रः

साञ्चतिपुत्रात्साञ्चतीपुत्र आलम्बायनीपुत्र आदालम्बायनीयन्तीपुत्राज्जायन्तीपुत्रो माण्डूकायनिपुत्राच्माहुकायनिपुत्रः

शाण्डिल्यपुत्राच्छाण्डिल्यपुत्रो राथीतरिपुत्राद्राथीतरिपुत्रो

कौशिकिपुत्रात्कौशिकिपुत्रो वैदभृतिपुत्राद्वैदभृतिपुत्रः का-

शेयीपुत्रात्काश्केयीपुत्रः प्राचीनयोगीपुत्रात्प्राचीनयोगीपुत्रः

सांजीविपुत्रात्सांजीविपुत्रः प्राश्नीपुत्रात्प्राश्नीपुत्रा-

त्याश्रीपुत्र आसुरायणादासुरायण आसुरेरासुरिः ॥ २ ॥

याज्ञवल्क्यायाज्ञवल्क्य उद्दालकादुद्दालकोडुरुणाद्रुण उपवेशेरुपवेशिः कुथ्रः कुथ्रिर्वाजश्रवसो वाज-

श्रवा जिह्वावतो बाध्ययोगाज्जिहावान्बाध्ययोगोडसित-

ताद्दर्शणादसतो वार्षगणो हरितात्कश्यपाद्धारितः

कश्यपः शिल्पात्कश्यपाच्छिल्पः कश्यपः कश्यपात्नै-

ध्रुवो वाग्मिण्यादाम्भिण्य आदित्यादादित्यान्नीमानि शुक्षानि यजूंषि

वाजसनेयेन याज्ञवल्क्येनाडडडरुणायन्ते ॥ ३ ॥

सामान्मात्सांजीविपुत्रात्सांजीविपुत्रो माण्डूकायनेर्माण्डूकाय-

नेर्माण्डव्यान्माण्डव्यः कौत्सात्कौत्सो माहित्थान्माहित्थिर्वामकक्षायणाद्वामकक्षायणः शा-

णिडल्याच्छाण्डिल्यो वात्स्याद्वात्सः कुथ्रः कुथ्रिर्ज-

ञवचसो राजस्तम्बायनायञ्जवचा राजस्तम्बायन-

६२२ रङ्गरामानुजविरचितप्रकाशिकोपेता बृहदारण्यकोपनिषत् ।

सुरात्कावपेयातुरः कावषेयः प्रजापतेः प्रजापतिब्रह्मणो ब्रह्म स्वयंभु ॥

स्वतः सर्वज्ञमित्यर्थः ।

ब्रह्मण नमः ॥ ४ ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि षष्ठाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥ ५ ॥

आचार्येभ्यो नमस्कृत्याथ वंशस्य कीर्तनंयेत्स्वधा पूर्वेभां भवति ते नायुदीर्घमश्रुत इत्युक्त्वाडनुक्रमेदंशमा ब्रह्माणो नयेदिति आ ब्रह्मणो वंशपरम्पराकीर्तनमस्य श्रेयोहेतुत्वं शास्त्रार्थसिद्धिहेतुत्वं च ॥ ४ ॥

क्षेमाय यः करुणया क्षितिनिर्जराणां भूतावजृम्भयत शास्त्रसुधामुदारः । वामार्गमाध्वगवदावदततूलवातो रामानुजः स मुनिराद्रियतां महुक्तिम् ॥

श्रीमत्ताताचार्यचरणारविन्दचञ्चरीकस्य वात्स्यान्तार्यपादसेवासम- धिगतशारीरकमीमांसाभाध्यहृदयस्य परकालमुनिसमाधिगतपारमहंसस्य श्रीरङ्गरामानुजमुनेः कृतिषु बृहदारण्यकप्रकाशिका समाता ॥