1. Brahdaranyakopanishath Ranga Ramanuja Part 1 TTD.djvu

श्रीवेङ्कटेश्वरप्राच्यप्रन्थमाला सं. ४३.

सम्पादक: - श्री प. वें. रामानुजस्वामी, एम्. ए.

श्रीवेङ्कटेश्वरप्राच्यपरिशोधनालयाध्यक्ष:

श्री

बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यम्

श्रोरङ्गरामानुजमुनिविरचितम्

उपोद्घात-आङ्ग्लानुवाद-टिप्पणीसहितम्

प्रथमो भाग:

मूलमात्रम् - उपोद्घात-टिप्पणीसहितम्

शिरोमणि उत्तमूर् ति. विरराघवाचार्यैः

सम्पादितम्

श्रीति रुमल्ल-तिरुपतिदेवस्थानमुद्रणालये सुद्रितम्

१९५३

All Rights Reserved

by

Tirumalat-Tirupati Devasthanams

Tirupati

FIRST EDITION

PRINTED AT

TIRUMALAI-TIRUPATI DEVASTHANAMS PRESS

TIRUPATI

PREFACE

THE Institute has undertaken to publish the Viśiṣṭā-dvaita commentaries on the Upaniṣads with English translation in order to make their contents known to scholars unacquainted with Sanskrit. Four volumes have already been published in the Series of books issued by the Institute containing the translation of the four Upaniṣads, Īśa, Kena, Kaṭha, and Praśna. When the fifth Upaniṣad according to the order of the Ten Upaniṣads had to be taken up, the Rāmānuja Siddhānta Bhāshya Publication Committee, Madras, which had already published eight Upaniṣads with their Bhāṣya applied to the Devasthanam Committee for assistance in their enterprise and requested them to bear the cost of printing of their edition of the Chāndōgya Upaniṣad. The Committee graciously complied with their request and ordered the printing of that Bhāṣya in the Devasthanam Press. As the Institute also had to publish the Bhāṣya of that Upaniṣad with English translation, the opportunity was availed of and the required number of copies of that edition were got printed for the Institute. As it would take some more time for the English translation and introduction to be ready, it was decided to publish the text with Sanskrit notes by the Editor in one volume and reserve the translation for the second. The text of the Bhāṣya was also big enough to form a separate volume.

Before the English translation of the Chāndogya Upaniṣad could be prepared in the Institute, the R. S. B. Publication Committee, Madras, again applied to the Board

of Trustees of the T. T. Devasthanams for the printing of this Bhāṣya on the Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad. The Board complied with tbeir request and thie Upaniṣad-bhāṣya is accordingly printed as a volume of the Institute Series. The translation of this Bhāṣya also will be published in due course in a separate volume.

S. V. O. INSTITUTE TIRUPATI 31—12—1953. P. V. RAMANUJASWAMI, Director.

॥ श्रीः ॥

श्रीवेङ्कटेशः शरणम्

भूमिका

बृहतेति यदृचहति चंह्रति चित्तं सर्वप्रकारैरृहदस्य च चंह्रणं यत् ।

आरण्यकं बृहदिदं परिशील्य किश्चित् संग्रथ्यतेsत्र सकलोपनिषद्रहस्यम् ॥

बृहदारण्यकमिदं वाजसनेयिब्राह्मणोपनिषदिति तावत् विदितमेव । ब्राह्मणमिदं शुक्लयजुर्वेदीयम् । शुक्लकृष्णभेदेन द्वेधा विभक्ते एकश्रुति (१०९) शाखासुन्नि यजुर्वेदे कृष्णयजुःशाखासु षडशीतौ (८६) स्थितासु, शुक्लशाखा: पञ्चदश (१५) परिगण्यन्ते । यासां प्रवर्तकाः काण्वाद्यनिदानादयः पञ्चदश महर्षयश्रो वाजसनेयस्य याज्ञवल्क्यस्याऽतेवासिन इति व्यकं वायुपुराणादौ ।

स भगवान् याज्ञवल्क्य: प्रथमं वैशम्पायनस्यान्तेवासी भूत्वा अधीतथयजुर्वेदो गुरुभक्त एव स्थितोऽपि गुरोरमिसंधिमभिज्ञाय ततोऽधीतमर्थ योगबलेन मानस रूपेण बहिरहर्दयित्वा स्वयमादित्यमुपास्य गुरादिभिरनधिगतानि अयातयामसंज्ञानि अभिनवप्रकाशानि यजूंषि आदित्यादेवाधिग्रेत्य वर्णितं विष्णुपुराणादौ । अनन्ते चास्याडSऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽऽ�����������������������������������������������������������������������������⟩

मुक्तिविद्यामुपदिश्य परमहर्षिवैलक्षण्येन प्रकृत्ये योगाश्रमपि तुरीयमूरीचकारेत्यत्

इव आदितःसिद्धाहृतयोगमहिमहेतोरध्ययमेव योगियाज्ञवल्क्य इत्यश्विलक्षाघनीय

आसीदिति । एवमन्त तलैव वंशत्राखणे आदित्यमूलया अभिभणीप्रभृतिपरम्परया

उद्दालकादू याज्ञवल्क्यस्य विद्याप्राप्तिसंनिरदेशि । परं तु, जनकस्य राज्ञः समाया-

मुद्दालकस्य च याज्ञवल्क्यस्य च वादकथा वचृत इति समदार्शी पञ्चमसममेऽत्रैव ।

यदि उद्दालकशिष्यालं याज्ञवल्क्यादयमतनन्य इति मन्यते, तर्हिं, 'अयमुद्दालकात् किमप्यधीतवान्पि साक्षादादिल्यादितेव सर्वं जगद्' । अथ्यैव पश्चात् सुदूरं प्रसृतान् वंशावलियंशाखाणेऽपिादर्शिं , इत्येष्टव्यम् । अन्यथा पुनः, 'स उद्दालकशिष्यो याज्ञवल्क्योऽनः, 'चतुर्थो वयसि बोध्याय याज्ञवल्क्याय भागवते) इत्युक्त बहूवृचयाज्ञवल्क्यवत्; अयं पुनरन्यो वाजसनेययाज्ञवल्क्य: साक्षादादिल्यशिष्यः , यः पश्चदश काण्वादिभ्यान्निदानादीन् अयातायामनामाानि यजूंष्यध्याप्य प्रास्यापयामासेति भणितव्यम् । परन्तु वाजसनेयो याज्ञवल्क्य एवोदालकस्य कच्चिद्-शेऽन्तेवासीति इहैव श्राव्यते, महर्षिकामनायामनुष्टेऽयं मन्थाह्यं कर्म, 'दिशामेकपुणडरीकमसि, अहं मनुष्याणामेकपुणडरीकं भूयास' मिल्यादिल्योपनान्तमुपदिश्यैवम्, 'तं हेतमुद्दालक आरुणिर्वाजसनेयाय याज्ञवल्क्यायान्तेवासिन उदङ्कवोचाच' इति ।

अथ कथमसौ वाजसनेयः, यो नाम्ना याज्ञवल्क्यः ? अल्लेदं प्रथमं प्रतीयमानं प्रतीयमानं, यत् वाजसनिरिति वाजसन इति वा वाजश्रवा इव ऋषिश्रेष्ठ-रास्त ; तस्यागमिति । प्रशस्तश्रेदं नाम, यत् भगवन्नामसदृशेऽपि पठितमस्मि, 'अर्कों वाजसनि:(नः) श्रृङ्गी', इति । स हि परमात्मा सर्वेषां वाजं विभजति । ( वाजोऽन्नम्)। 'येन जातानि जीव्न्ती' ति हि श्रूयते । असिन् प्रखुत्तरे पुनरयमाक्षेप: पदं धते, 'याज्ञवल्क्योऽये देवरातसुत इति श्रीमागवते निर्देश: कथंकारमेवरीत्या वाजसनेय' इति । अथ देवरातस्यैव वाजसनिरिति नामान्तरमिति वा, अन्य एव तदूदरो ततः प्रागेवश्रुमा ऋषिद्रिति वा वक्तव्यम् । तथा च पुरुषं नाम्ना पूर्व निर्दिष्ट कुलसंन्धकृतिंन् पश्चादेव क्रियत इतीयं श्रुतिशैली, यथा-उद्दालक: आरुणिः , मधुक: पैङ्गिः , सत्यकारो जाबालः , उपकोसलः कामलायनः इत्येवम् । कुलपुरुषेऽपि समनन्तरसस्य प्रादुर्निदेशो द्यवहितस्य च पश्चात्, जानकिरीयस्थून इत्येवम् । तद्वत् वाजसनेयो याज्ञवल्क्य इति पूर्वनिदेशादस्मैतद् विरुदनामोति भाध्य इति वा । नूतनमिदं वाड्न्यद् वा मनसिकृत्य प्रकृत्यृहदारण्यक-भाष्यकरे: अत्रैवमर्थ: प्राकाशि, "वाजसनेयशाखाध्यायिने याज्ञवल्क्याये" ति ।

अथ कथं शाखाया वाजसनेयावमिति विचार्यम् । तत्र अदितियो वाजसनिरिति वाचस्पत्यम् । प्रसिद्धतति चाडडडद्वित्यस्य वाजसनिष्णवम्, 'आदित्याज्जायते वृष्टिरृष्ठे-

रत्रे ततः प्रजा:' इति । तथाच तैत्तिरीयनारायणेऽन्ते, 'यामिरादित्यस्तपति, ताभिः पर्जन्यो वर्षति । पर्जन्येनोभयदिवनस्पतयः प्रजायन्ते । ओषधिवनस्पतिभिरन्नं भवति', इत्यादि । वाजसनिरादित्यो वाजिलूपधरो यजूंषि विश्राणयत्यामासेति च नूनं वाजपदप्रयोगेण व्यज्यते । आदित्यान्तर्वर्ती भगवान् वाजिलूपधरो हरिरस्योपदेशेऽयुदितमेव श्रीभागवाते । नूनं स याज्ञवल्क्यो योगीश्वरो मधुकैटभारवहत् वेदरूपव्यष्टिनिर्माणगणनकोशस्य वेधसोऽनुग्रहाय सर्गादौ अवतीर्णः सौशील्यशोभां श्रीनिधिं वाजिमखुमेव स्तयमध्योत्पन्नेवेदतया लाघवमध्यागम्यालिलिङ्गिषः अतिदिलाघवमध्य-

मध्यासीनं तमेव ऋथीमयं हिरण्मयं पुरुषमुपतस्थे । ततः स वत्सले वाजी भूत्वा प्रत्यग्राणि यजूंषि प्रतिपादयामास । तदयं तस्मादधोतवेदो वाजसनेय इति ।

एवंभूतायां वाजऽयेयशाखायां संहिताभागे चतुर्ंशादध्याय्यारमके गते वाजसनेयिन्राह्मणं परस्तात् । तत् संहितोपनिषदूचूतं चतुर्विंशमिशावास्यं व्यावर्तीयितुं वाजसनेयिन्राह्मणोपनिषदिति व्यवहियते । वाजसनेयशाखाध्यायिनो वाजसनेयिनः; तद्राह्मणमिति तदर्थः ।

तस्यास्य ब्राह्मणस्य शतपथब्राह्मणमिति संज्ञान्तरमपि संप्रतिपत्त्रं । शतपथान् = अध्यायाः अस्येति शतपथम् । माध्यन्दिनशाखायणे शतमेवाध्यायाः । काण्वे यद्यपि चतुरधिकं शतमध्यायाः, अध्यात्महपाधिकस्वार्त्र तदुपेक्षया तथैव प्रथेति प्रतिपत्तव्यम् । एवं हि विभजन्ति - काण्वशतपथे काण्डानि सप्तदश (१७), अध्यायाः चतुरधिकं शतम् (१०४), ब्राह्मणानि पञ्चत्रिंशदुत्तरचतुश्रतिमितानि (४३५), कण्डिकाः षडुत्तरराष्टशत्यधिकसहस्रोसंख्याताः (६८०६); माध्यन्दिने तु शतपथे काण्डानि चतुर्दश (१४), प्रपाठकाः अष्टाश्रष्टिः (६८), अध्यायाः शतम् (१००), काण्डिकाः चतुःशत्युपरिष्टद्वयाधिकसहस्रसंख्या (७६२४) इति ।

कण्डिकाविभागो नावश्यमर्थपार्थक्ये सत्येव, असमान्तेऽपि वाक्ये तद्रूष्टे । नूनं निरूप्यमाणस्य विषयस्य असमानसत्त्वं सावरोष्यं व्यत्कुतेमेव वाक्यमध्ये एव खण्डकण्डिकादिविभागः;, यथाऽऽछान्दोग्यतैत्तिरीयादौ, 'ता यदा सहसं संपेदुः', 'स तपस्तप्वे' त्यादौ । अत्र काण्वे षोडशाः सप्तदशाः च विभागपक्षे माध्यन्दिन इव

काण्वेडपि प्रवर्येभागः ब्रह्मपरं बृहदारण्यकभागेन सहैकस्मिन् काण्डे निवेशते ।

अस्तु काममरणयेडर्थीयमानत्वं वा अरणग्रध्यानाधेयफलकत्वं वा अगृह्यस्रैर्विरक्तैः-

ग्रामनगरस्याागिभिरण्ये वृक्षच्छायासु वसद्भिरप्यवस्थाधेयस्त्वं वा आरण्यकपदप्रवृत्ति-

निमित्तं प्रवर्ग्येभागात् पाक्षात्यस्यैव — अथापि तद्वृत्तितवादेव स काण्डः कृत्स्नो

बृहदारण्यकर्मिति भूत्या ध्यवहृत्यते । एवञ्च विशिष्य बृहदारण्यकत्ववधारणात् प्रवर्ये-

भागेऽपि अरण्येऽर्थीत एवं फलंय कुर्वत इति वेधाधिर्करणे वर्णितं व्यास्यात्र-

मिरित्यध्यााशयीरत् । एनमपि बृहदारण्यकस्य तृतीयाध्यायाद्ारम्भ्यैव ब्रह्मपरत।

काण्वे । माध्यन्दिने च, 'द्वया ह प्रजापत्या:' इत्यादिरेक, ततः प्राच्यमध्यायत्नयं

प्रवर्येऽरमिति ।

प्रतिपेऽं प्रतिशाखमनते आरण्यकमस्ति; यत्रान्त्यो भाग उपनिषदित्युच्य-

ते । तत्राण्यानि आरण्यकानि अपेक्ष्य आरण्यकमिदं प्रवर्येभागेन समस्तं व्यवस्तं

वा आकर्तो बृहदिति बृहदारण्यकमिति अन्वर्थं प्रथते । व्याख्यानस्याऽSड्कारे

वैपरित्यसंभावनायामपि मूलग्रन्थो हइशगमान् छान्दोग्यमान् इतरबृहतो बृहत्तर इत्यलं

न विवादस्यावसरः । वेदशाखानामनन्यादुपनिषदामानन्येऽपि साम्प्रतमधिकं प्रसि-

द्धास्तावत् अग्रोत्तरशतमुपनिषद् एव । तत्र सर्वोऽसां निर्विच्चित्सं प्रामाण्यं पारम्प-

रिकं प्रसिद्धघति, न वेत्यनुदेतत् । तत्र पूर्वोक्तराम्योऽड्युपनिषदियं

बृहतीति मुदर्शेमेतत् ।

सतीष्वप्येतवतीषु उपनिषत्सु आदिमा द्शैकोपनिषदो मतमवर्त्तकानां

प्राचामाचार्याणां प्राचुर्येणादरप्रमूत्तनू । न तावता अन्यासां सर्वेषैवाप्रामाण्यमा-

शङ्कितुं साम्प्रतम् । यतो ब्रह्मसूलकृतां भगवता बादरायणेनैव, 'जगद्विचित्-

व्यात्', 'उयोतिरुपक्रमा तु तथा ह्यथोयत एके' इत्यादौ कौपीतकिरश्वेताश्वतरादीनामष्यु-

हेलख आश्रयित इति निर्विवादा निरूपणसरणिर्मोध्यकृतां सर्वेषाम् । तदिदमनत्तर

शिष्टोपनिषद्ध्राप्यसरे निर्देशोप प्रदर्श्येयम् । अथापि अष्टोत्तरशतवारमावर्त्तनीयाया

गायत्र्या:, 'दशावर गायत्री' ति दशकृत्वो जपेनाथि क्रियानिष्पत्तिवत् अष्टोत्तर-

शतसंस्यासूपनिषत्सु दशेम। उपनिषदोऽलमधिगन्तव्यस्य बक्ष्योऽधिगमायेतिं सर्वेषा-

अतञ्चदशके यजुरपनिषदश्रुतत्वात्; सामोपनिषदौ द्वे; अथर्वोपनिषदस्तिस्रः; ऋगुपनिषदेका। चतसृषु च शुक्लयजुरपनिषदौ द्वे; अन्ये द्वे कृष्णयजुरपनिषदौ; काठशाखा हि कृष्णयजुर्वेदोयेतिततआदित: परम्परयेण प्राप्तादित्यादि भनवं प्राप्तायामयातथामिधायां शुक्लयजुशाखायामादरातिशयादिव आधानत्योस्तत्रिवेशेनाऽऽसामनन्तानिक्षेप: कृतोऽस्ति। 'वेदानां सामवेदोऽस्मी' ति प्रसिद्ध्या साम्नोडनन्तरं स्थानं दत्वा इव तदुपनिषद्‌दयमुपाचो-

पान्त्यरूपेण परिकलल्प तन्मध्ये न्यवेशयन्त तदन्या:।

आसु च दशास्वर्थवर्णननसरणिरप्युतरोत्तरसंक्षिप्ता शु भावसाना संलक्ष्यत इति च श्वाघनीयक्रमनियमा मितस्थम्भूतमिदं दर्शकं व्याख्यानोपव्याख्यानादिभि: शाखोपशाखाहितपचारं प्राचैरकरतीयध्वसीयते। तदिदं दशोपनिषदर्थसारोद्‌दारण संजिग्रुक्षाम:-

उपनिषद्‌दशके अर्थेनिरूपणक्रम:

तत्तत्सर्वप्रथमपरिगणितायां संहितान्तर्गतायामोशोपनिषदि प्रपञ्चस्य परमात्मनियाम्यत्वम्, अनन्तर्वहितद्वयाततत्वम्, तत्त्वष्टत्वमित्यादि उपदिश्य तद्विद्यैव साधनसाधु-कर्माचरणानाचरणसनाथ्या तदनुगृहेतत्कथयाणतमरूपपदर्शनेनाखिलकल्मषनिहेरणेनामृतत्वप्राप्त्या तन्म:प्रावण्यरूपं निःश्रेयसं नयरूपि।

तन्मध्ये, 'नैनदेवा आप्नुवन् पूर्वमर्षत्' इति देवानामपि स दुध्या पइत्यवाचि। ओमिति प्रणवेन तदनुसंधानमदर्शि। 'यत्ते रूपं कल्याणतमम्' इति चादित्यमण्डलान्तर्व्याप्तिदिवमकरलवचिम्रहणसंधानमरुचि। अनते पृष्ठयमासिम्रार्थनारूपामन्वाश्र पाठता:। तत्त्पूषादिपदानि न सूर्याचर्वाचीनदेवतापराणि इति यदपि विशेषज्ञानां विवेकी भवितुमर्हति, अथाध्यापातबुद्धीनां न भवेत। प्रत्युत सत्कर्माचरणस्य, असत्कर्मनिवृत्ते:, आध्यानस्य चामृतत्वसाधनस्य निर्देशेऽकरणकलेवरनिर्वर्तनीयतया तत्सङ्करणमहाभूताधिष्ठातॄणां देवानां प्रसादमन्नरेण तत्संपत्तिन्संभाव्यत इत्यवइमेव च सर्वदेवतावशीकरणत्मानि विभाव्यानीति मन्येत। एवं तत्सदेवतारूपस्पतभावास्वधिगमाय मुहुक्षौ प्रयतमानो तमसुग्रहो हि केनोपनिषद्वत्ततार।

॥वॆ मुरल्यः प्ररेक इत्थं बुद्ध्या निर्ध्यायमनुवर्तताम्; अलं तदोदिन्द्रियदेवोनां पृथग्मूर्तानामुपासनप्रयासेन परमात्मन्: पूर्णग्रहणाभिमानपुरसकृतेन । न हि कश्चिच्चक्षुषा सुबहु संस्कृतेनापि गन्धं ज्ञातुमर्हम् । अतो इन्द्रियाणि स्वशक्तिमतिक्रम्य ब्रह्मणो-ग्रहणमाधास्यन्ति; न तर्ं पूणेस्य । न च परमात्मा परिच्छिन्नप्रभावः, यस्य पूर्णग्रहणे डभनिविश्यते। न चिन्द्रियाधिष्ठातारोडपि देवाः स्वतन्त्राः, किन्तु सर्वेऽथ तस्मिन्न् परस्मिनेव त आयतन्ते । तदिदं निदर्शनने निरूपयामः । ये खल्विमे(वाङ्िनन्द्रियैः)भूम्यन्तरिक्षद्युलोकाधिपत्यः, तेऽपि न तस्य संकल्पमनुतेरण स्वयें किश्चित् क्रियापरितं पर्यन्ते । तथाहि न श्रवणादिभावनान्वितकृष्टणोऽपि कारणं तेन कदाचित् प्रादुर्भूतं तृणं निक्षिप्तं नाशयतोद्र दृश्युमभि:; न चालयितुं वायु: । एवमन्योऽपि । तत् सर्वान्तःप्रविष्टः स एकः सर्वेथोपास्यः । नूनं न स कालान्तरेन् पार्यते करणैरधि-गन्तुम्, अथापि न स सर्वात्मना दुरधरः । स च वन्नामा सुखं वन्नीयः । तेन सर्वे सम्पस्यते इति ।

अनेन चोपदेशेनेऽदमध्यस्याभिरधिगन्तव्यम् — परमात्मनानुकूले तदृक्तौ प्रयतमानानां न कश्चित् प्रतिकूलो भवितुमलं भविष्यति । यथा हि सर्वेलोकशरण्यं राघवं विशीर्षेण शरणं गते प्रातिकूल्ये प्रवृत्ताः सुमीवोदयः तत्सुहृत्तमा अपि न स्वच्छीकृष्णिंत करुं प्रभवु:, तथैव सर्वा अपि देवता न भगवदृक्तर्पतकूल्ये प्रग्रहण्ण इति ।

लोके सर्वेषामपि जन्तूनां संभाषितेषु शेषेषु मरणशेषो महिष्ठः । अतस्तस्य यो विशेषात, तनः श्रेयो विंश्याति । स च मृत्युः । सोऽपि भगवत्परतन्त्रः तदुपासन-लम्भनीयत्वादेवक्षेमः तदुपासकमहापुरुषानुबन्धिग्रेडपि (नचिकेतसीव) निरपराधवृत्ति स्वस्य सर्वदा रोचयमान इति नाचिकेतोपास्यानन्व्याजेन कठोपनिषत् मुक्तिकण्ठमाह ।

यमर्थे यमः स्वयमेवमाह, — 'ब्रह्मक्षत्रादिसर्वेपपद्क्षरुपमोदनं भक्षयतो हरेःरहं दद्यादिदृशुपसे वनोभवनं चराचरौदनचरणे स्वादु निर्वर्त्तियन् स्वायमपि मक्ष्य एव भवामीति अहं हरिगुरुश्वागोडस्मि, न स्वतन्त्रः । तेन गुरुणोपदिष्टा विधैव मामपि तारयति । सर्वेऽपि मरणप्रभृतो मत्कोडहं न भगवन्तं वेद्रीति केचन मन्येरन् ।'

(लोके पुंसां मदोदमदो वा नूनं तदधीीनः)। कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातु-

महंस्ति । विवेकिनश्च कथं मदः? (केनोपनिषदुक्तः:) वाग्यशोनीन्द्रादय इवान्येऽपि,

अहमपि ततः सिभीमक् । भयादस्यामिस्तपति भयात्तपति सूर्यः, भयादिन्द्रश्च

वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चम इति तत्वचित् वेद । सूर्योदेस्तदनुद्र्यापारो नियामितः,

मृत्योश्च मे मारणदेः प्रति धावनं व्याघार ' इति । एवमिहोपनिषदि मृत्युनाडन-

वादि, यदिदं प्रागेव नचिकेता: प्रजानन् तमेवाभिमुखीकृत्य निःश्राकूषाह स —

'स यो लोकेऽन भयं किचिन्नास्ति, न तत्र च्चम्; न जाय निब्रेति; उमे तौरीर्या

अशानायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके' इत्यनेन, 'अपहत्य पाप्मानमनन्ते

स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति' ति केनोपनिषदन्ते दर्शिते मृत्यस्स्वर्गे दु:खासंमेने

अग्रस्तेऽनन्ते अभिलाषोपनेये मृत्युोरधिकारलवलेशवैधुर्यम् । ईदृशास्त्रगेपातिश्र

योगेन, योगश्र केनोपनिषदस्तुतेन्द्रियादिवशीकारणपवृत्तकर्तव्येन वशीकार्यकाष्ठा-

भूतविष्णुवशीकारणेन । स च विष्णुः पूवर्ं वननान्ना व्यपदिष्ट: सोलभ्याय सर्वस्यापि

हृद्यकुहरं समाश्रित्य युष्मालोडवतिष्ठते सह स्वात्मना । तदुपास्तौ मन्त्रश्र प्रणव

इति माच्योपनिषद्धयपस्तवमहि विस्तृतं किश्चित् ।

अथ प्रश्नोपनिषत् प्राक्तनोपनिषत्संगृहीतमर्थे विवरीतुं प्रार्वतिष्ठ । पूर्वत्र हि,

सर्वैजगत्कारणत्वं यत् परमात्मनो मुख्यं सर्वैरुपासकैरेदसीयशेषभहिमाधिगमस्य कृते

अवइयविज्ञेयमस्ति, न तत् विशदमभ्यधायी । परमात्मजीवातमनोवैलक्षण्यमपि

कठोपनिषदि केवलं मालया प्रादर्शि, 'न जायते म्रियते वा', 'अध्यात्मयोग-

गाधिगमेन देवपृ' इति । वशीकार्येऽपि वागादिषु प्राणस्य प्राधान्यं ततो नाझ्ञापि ।

उपासनकरणभूते च प्रणवे एकद्वित्रिमालातातरम्येन फलमेव इत्यादि च नैवावोधि ।

सर्वैसिद्धं सम्युपनिदिध्य मुरुक्यप्राणस्य स्वार्थे स्वपरिकरमतेव्वियपक्षये च अशितपीते

स्वीकृतत: तज्जर्णानर्वर्तिनाय सर्वस्वापन्नालेडपि सह जाठरामिना जागरणप्रतिपादनेन

तत्त्वाधारप्रमभगमध्य, मोडशकल्पं जीवमुपाव्य तत्द्रलक्षणं परमं प्रणवचेचं प्रकृष्टमोक्ष-

प्रतिपादकं प्रत्यपीपदियुपनिषदिति ।

एवं, 'य: पुनरेँतं त्रिमालेण ओमित्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत'

इति प्रणवरूपाक्षरेण परमात्मवेदनले प्रस्तुते, मुण्डकोपनिषत् स्वयमननाक्षरेणाक्षरविद्यां

काचिदुपदेशेऽस्मुदयुने, 'येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्य' मिति । प्रणवरूपवचाक्षरम्, 'सवै वेदा यत् पदमामनन्ति' त्युक्तरीत्या वेदादिसर्वविद्यास्थानगर्भम्, एतद्विद्या च परापरमेदेन द्वयी, यतः परोक्षज्ञानरूपान् श्रवणादेः परं तदपरोक्षज्ञानमिति विवेच्यामास । प्रागुक्तं ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमभिन्ननिमित्तोपादानत्वरूपम् ; ऊर्णनाभिवत् उपादानशक्त्यैव तन्निर्माणशक्तिकं स तत् स्वप्रथंपिंड कार्यं सृजत् स्वयमुपादानमपि भवतीति दर्शयामास, 'यथोर्णनाभिः सृजते गृहते च' इति । तत् तु च हश्रान्तेः: कार्यकारणयोरेवैकलक्षण्यम्, एकरूपादपि कारणाद् विचित्रानेकरूपोत्पत्तिकृत् च गमयामास । दृष्टान्तदर्शनेन च ईश्वरः, अचित्, चिदिति तत्स्थलयं संमूतं कारणं कार्येऽपि दृष्टं न तदर्शनेन च सूच्यामास । यत् तत् कवयो वेदयन्ते, तत् स्थानेऽपरं पुरुषं प्राप्स्य प्रश्नोपनिषदुक्ता मुक्ति:श्र, 'निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति' इति परमसाम्यरूपेति विशदयामास । वर्मे द्विविध्यमुपवर्ण्य कार्यकमप्रतणानां छिन्नभिन्नसच्छिद्रद्रवसमारूढानां सागरस्येव दुष्करं संग्रमस्य तरङ्गमिति निष्कामकर्मनिष्ठामपदिदेश । शरीरमध्ये निसततोदरेक्षो: पक्षिणो: सत्ययोमिश्रो वैलक्षण्ययुक् न्याचचक्षे । एवमक्षरमन्त्रकरणिका अक्षरब्रह्मगोचरा विद्या काचिदिह विदांसुगदेक्षि ।

माण्डूक्योपनिषत् पुनः प्रणवस्यैकाक्षरत्वेन प्रागवर्णितस्य आकार-उकार-मकाररूपैवर्णत्रयात्मकं वर्धमानात्मकनादचिरस्कृतत्वम्, एकैकाक्षरस्य अनिरुद्धादिततद्-व्यूहपरत्वम्, तत्तदुपासने फलविशेषम्, मुक्तये परवाशुदेवोपासनच्च गूढं जीवस्य जागरस्वप्नसुषुप्तुरीयादशाभेदप्रदर्शनेनसुरदर्शनसुरेन्द्रैः संक्षिप्यैवोपक्षीय सुवहु प्रणवव्यास्यानं व्याप्तितस्तु कृतमेव ।

एवं प्रणवे यत् अज्ञानतरविभागानामर्थविशेषणाच्च विशदमवगमो माण्डू-कवयःत्, तैत्तिरीयोपनिषत् तस्य आकार-उकार-मकारसंहितारूपतां प्रणवस्य दर्शितां मनसिकृत्य संहितोपनिपदं प्रस्तुत्य, प्रणवस्य व्यापकतिनामध्युपासनमसकृत्समुदीर्य, प्रणश्रिमं सर्वकर्माङ्गतया प्रकट्य कर्माणि न प्रदर्श्य, मुण्डकोपनिषदि गदितं परमसाम्यं माण्डूक्ये, 'आनन्दमयो ह्यानन्दभुक्' इत्युक्तकार्थशोधनेनोपपादयितु कृतमा आनन्दमयविद्यां प्रस्तुत्य आनन्दसीमांसामारभम्। अतिशयतमनुषानन्दप्रक्रमेणानवधि-गमिनि तन्निर्णय इति भावः ।

व्यापरितुं पारयेदिति मा कश्चिन्मस्तीति जगत्कारणत्वमसाधारणमनन्यमादाविशेषेण विज्ञानमयादपि व्यावर्त्तमानं भृगुवल्ल्यादिसुधेन प्रतिपाद्य भोगसाम्यमेव परमसाम्यमिति व्यनक्ति स । यस्तु तैत्तिरीयोपनिषदि द्वितीयः पादः नारायणोपनिषदाद्यः, स योगिनां पाञ्चरात्रालिकीयमहिक्रियाः निःपयितुमिव प्रपञ्चः, 'क्रियावन्तः श्रौत्रिया ब्रह्मनिष्ठा:' इति मुण्डकोपनिषदन्ते स्पष्टं कर्मेणामावश्यकत्वं प्रदर्श्य अन्ते पूर्वपक्षवत् आनन्दमयनिरूपणैवेदस्पर्येमामनोडप्यदर्शयत् ।

ऐतरेयोपनिषत् पुनः, ज्ञानमेव ह्यनुक्त्वालमानन्दः इति सिद्धान्तं सूचयितुं सर्वेऽन्याभावे संपूर्णानन्दप्रसक्तिविरहात् प्रज्ञानशक्ति निरुरूपयिषुः प्रज्ञानब्रह्माविद्या-माद्यत्व, नानालोकसृष्ट्यमिधाय, तिर्थक्षु गवामश्वान्नातिथेयमभिसंधाय, तदपी-न्द्रियदेवतानां पूर्णकार्यकरणकौशलवैकल्यान् व्युत्पाद्य, ऊर्ध्वाधाणीनां पुरुषाणां प्रकृष्ट तत् तचदिन्द्रियदेवतानां ब्रह्मणश्च पूर्ण प्रवेशाद्धि प्रसत्याद्य, दर्शनेनश्रवणादीनां वाद्य-ज्ञानेनां संज्ञानविज्ञानपज्ञानादीनां मानसज्ञानाद्धि भूमन् प्रतिपाद्य, एवम्भूतमनःचभूतत्व सर्वं प्रपञ्चं प्रज्ञानब्रह्मापतिष्ठितं विदन् प्रज्ञानानुगृहीतः सर्वान् कामानासो-तीत्याह ।

एवं तत्त्वदर्शकुपनिषदो दृष्टाः । ता इमा अनतिविस्तृताः केवलमेक-विद्यानिरूपणैव सम्परा: । अथ पुनर्विस्तृतं छान्दोग्यम्, ततोपि वृहच्च बृहदारण्यकम् । तत् सुसूक्ष्माणामधिकरणरुचिक्रममालोच्य बहु-चो भक्तिविद्या: प्रस्तूयन्ते परं पुरुष-मधिगमयितुम् । तत्र सर्वासां प्रणवप्रावण्यमनुरूध्य, यथा माण्डूक्यात् प्राच्य उपनिषदः अखण्डप्रणवम्, यथा च माण्डूक्यं सखण्डप्रणवकम्, तथा स्वयमपि प्रणवं परिगृध्य, सामवेदनिविष्टतया स्वस्य, सामनिविष्टं प्रणवमादत्व्य सामभस्त्यन्त-भूतोद्भवोथावयवं प्रणवं प्रभुत्यैवमाह — एषां भूतानां पृथिवी रसः; निराधारं प्राणिनां निवासो हि न संभाव्यते । पृथिव्या आपो रसः; अपामभावे हि पृथिवी नाम्नानं लभते, न च फलाय कल्पते । अपामोषधयो रसः; तदर्थस्यात् तासाम् ।

ओषधीनाo पुरुषो रसः; ओषधीभ्यो ह्यन्नरसमयश्च पुरुष इति । पुरुषस्य वाग् रसः (अत एवं हि पुरुषसृष्टिं वर्णयन्ती श्रुति:, 'आपः पुरुषवाचो मूला' इति वदन्ती) इति वाग्यापरं सह दर्शयति) व्यक्तत्राणच इति हि पुरुषः परान् समूल्याय वदन्ती ।

अतिशेरते इति । एवमुपवर्ण्यं, वाचः ऋग् रसः, ऋग्वचः साम रसः, साम्न उद्गीथो रसः इत्यचकत् । तेन पृथिव्यां जन्म भेजुजां पुरुषाणां परमं सम्पाद्यमिदम्, यत् ऋक्सामेद्रोथाधियनं नामेति प्रतिबोधयति । योड्यमुद्ग्रोथः प्रधानभूतः तस्मिन् पुरुषोपरकरणेषु वागादिषु प्रधानस्य मुख्यप्राणस्य दृष्टिम्, स्वयं सामवेदान्निविष्टतया नाना सामोपासनविधाश्र विधाय, प्रणवोद्द्रथैक्यमोभन्धाय, 'ओङ्कार एवेदं सर्वे मिति सारभूतं प्रणवं प्रशंसति । विदधाति च परस्तात् मधुविद्यादीरमुक्तविद्या: । अधिकविद्याविधानञ्च नूनमसाधारणं छान्दोग्यस्यैतदन्यत् दर्शितमित्यलं पिष्टं पिष्ट्रा ।

अथ बृहदारण्यकम् । मन्त्रब्राह्मणाधिगतयोच्चावचाङ्गवचाङ्कर्मवैशेषग्रव्यपोहेन मानस्कर्मानुष्ठाने व्यापारितं प्रवृत्तिमारण्यकमादौ परिचितकर्मानुवन्धिषणे काङ्क्षिद् दृष्टिरूपान् मानसव्यापारान् विविधं फलमुद्दिश्य विदधाति, यासां खलु दृष्टीनां कर्मानुवन्धनिदानीनां कर्मवीर्यवत्तरस्वं फलमिति ब्रह्मसूत्रे साधारण्येन निरणीयि । लोके हि राजादयः प्रजाभिः इन्द्रः चन्द्रः इति प्रशस्यमानाः तयोःकृष्टदृष्टग्रैव तुष्टाः फलं प्रयच्छन्तीति प्रत्यक्षम् । तथेह फलं दर्शीयति श्रुति: । तेन अयथावस्थितस्य तदारोपज्ञानस्यैव तारफललम्भकत्वे, साक्षात् तत्त्वप्रशास्तवस्तुगोचरं यथार्थज्ञानं विमुत्येति श्रद्धाडपि संशुक्तिता भवति । अनया सर्वोरण्यकसाधारण्या सरण्या प्रवृत्त्य वैतानिकेषु कर्मसु विशिष्टतया विश्वतं वाजिमेधमेव गृहीत्वा तद् यागान्तराण्यपेक्ष्यातिशयो यदायतः, तल्लाश्रवेडपि अम्रावपि च दृष्टग्रावे वीर्यवत्तरत्वरूपो न सिद्धघत्यातिशय इति दृष्टैविशेषणात् प्रस्तौति प्रथममभिदम् । तत् प्रथममतः अभ्राभ्रदीपरिचिता नामब्रह्माख्यानेन दृष्टिम्,१ ततो ब्रह्म प्रति पुरुषमानेतुं ब्रह्मदृष्टिश्च विधाय, ब्रह्मज्ञानपरिकरतया डपेक्षितेषु प्राणस्य प्राधान्यात्, आन्तमुपनिषदि प्राणप्रस्तावस्य करिष्यमाणतया च, छान्दोग्यवत् स्वयमुद्ग्रोथमुपादाय, उद्दात्तिरि प्राणदृष्टिविधानादि प्रपञ्चयति ।

एवं ब्रह्मदृष्टिविधानेन ब्रह्म प्रस्तुत्याथ साक्षादेव सामान्यविवेकविशेषोपदेशमुखेन तत्निरूपयति । तत् जगत्कारणत्वस्य मुसूक्ष्मसामान्याविशयविज्ञेयतया, जग-

यितुमारभते । सामान्सृष्टि-विशेषसृष्टि-अतिशयितसृष्टोरभिधाय, 'आत्मन इहोपदानत्वं नोऽड्‌डहत्य अचेतनप्रपञ्चादिरूपेण परिणामात्, किं नाम, अज्ञयक्तशरीरकरणा' दिति परमात्मानुपवेशेन विशिष्टमपि वस्तु विशिष्टमेवावतिष्ठत इति सुष्ठुश्रुभिः, अहं ब्रह्मास्मीति विशिष्टोपासनमेव कार्यमिति सर्वोपासनसरणि शिक्षयति ।

अथ केनकत्‌डादिदर्शितरीत्या सर्वा देवासत्कृतिग्रा इति, ताश्व कर्मेवग्रान् स्वं लोकं नयन्त्यः स्वपरिचरणरूपेषु परश्शतेपु व्यापारेपु प्रेरयन्त्यः परो कुर्वन्ति, तदर्थमेव ब्रह्मविद्याप्रकृतिमपि निरीक्षयन्तीति, तासामपि परमात्मवतो भिया नाधिका प्रत्यूहविधानप्रागुर्यमिति चोपक्रम्य तच्‌छन्द एव तार्पणनखुद्रकसंचरणाद परावर्त्य आत्मविज्ञानपूर्वकानन्तफलप्रवसायिनि प्रकृष्टे कर्मणि प्रवर्तयति ।

यथैवं पूर्वोपनिषदुविद्विद्वानोमेषामर्थानाम्, एवमस्यापि कस्य चित् निखिलनिगमशिखरहृदयकुहरनिगूढस्यानर्थस्यार्थस्यात्यर्थं वैशद्यमहा विधेयत्सितमित्यतोऽपि विशिष्ट एतत् । तथाहि --

सुदूरपरिश्रमसंपादितस्, स्थिरम्, हृदमित्यभिमतस्यापि सर्वस्य फलस्य आदि-मध्यान्तेप्वरर्जनीयं दुःखानुषङ्गमनुद्रश्य विरज्य विशिष्ट फलमविच्छिद्रिरपि यथावदुपायानुप्ठानवैगुण्यविरहे न समीहितं लभ्यत इति मुक्तकण्ठमहा, (३-४-१५) 'अथ यो ह वा अस्माल्लोकात् स्वं लोक-महत्त्वा प्रैति, स एनमविदित्वा न सुनक्ति, यथा वेदो वाडननूकोड्‌नयद्वा कर्माकृतम्' इति । भगवान् वेदानन्विधुरान् भगवान्त परिपालयतीति वचदताडनेन वचनेनाऽयद्‌ रहस्यं व्युद्यते, यत् खलु भगवता भाष्यकृता वाक्यककारवचनादि साक्षीकृत्य, 'वेदन-उपासनं स्यात्', 'उपासनं स्यात् श्रुतानुस्मृति' रिति वेदनध्यानैकयं स्थापयता, 'सेयं स्मृतिदर्शनरूपा मतिपादिते' त्यभाषि, तदत् बृहदारण्यक एवेह विधुपास्वोरिव हशोरपि व्यतिकरण वेद्यते । अत्र हि, 'अहत्त्वा प्रैति चेत्, एनमविच्छिद्रो परमात्मे' ति दर्शंनवेदनयोरेवैक्यमभिसंधीयते, तथा समनन्तरमेव, 'आत्मानमेव लोकमुपासीते' ति वाक्येनोपासनैक्यम् ।

प्राणादिपञ्चकरुपपरिकरप्रसृत्योपनम्

ईशादर्शोनसमनाकारोपासनरूपवेदनसंम्पत्तये पुरुषेण करणकलेबरे स्वायतते कायें। तत् इन्द्रियादीनां वशीकारप्रकारश्रु रुपकविन्यासेन सुनिरुपितः कठवल्लोषु, 'आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च। इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् ।', 'इन्द्रियेभ्यः परा ह्यार्थः', 'यच्छेद् वाड् मनसी प्राज्ञः' इतीति निश्रप्रचम् । तत्रान्यदपि किश्चित् इदृक् इलोपनिषदन्तर्निगूढमधिगन्तव्यम् । यथाऽऽईशोपनिषदि, 'संभूति च विनाशं च' इति संग्रहीतं करणनियमनस्मु । तत् कानि करणानि परमात्मवेदनेऽ प्रधाना नीत्यत्र प्राणमनोबाक्चक्षुःश्रोत्रलाणीतिं श्रुतयोऽध्यवसन्ति । अत एव केनोपनिषदुपक्रमे, 'केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः । केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुःश्रोत्रं क उ देवो युनक्ति' इति पञ्चेमे एव परिकरा: प्रादर्शयिषत । कठोपनिषदि तु सामान्यतः सर्वेषामिन्द्रियाणां मनस्सनाथानाम् अस्मन्: शरीरस्य परमपुरुषस्य च वशीकार्यत्वमवेदि । अथ प्रश्नोपनिषदि, (२) 'वाङ् मे श्रोत्राद् हृदयम् । ते प्रीताः प्राणं स्तुवन्ति' इति, 'या तन्वोऽन्ति प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि संतता शिवां तां कुरु मोक्ष्मी:' इति च पञ्चैतानि प्राधान्येन निर्देशिशत् । नूनं (तैत्तिरीयोपनिषदि भृगुवल्ल्यां) लक्षणमुखेन ब्रह्म दर्शयिष्यन् ऋषिः, 'अतिप्रसङ्गादिदोपपूरमिदं सद्क्षरम् । इतो ब्रह्म यथावन्निर्धार्यं तपसा', 'कि तत् स्या' दिति, इति तदुपयुक्तः पकरणशुद्धिमपेक्ष्य तामुपक्षेप्तुमेव प्राणादिपञ्चकरुपमिदं पुतताय भृगवे प्राह स, 'अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाच' मिति । तत् परिष्कारे भाष्याशयाविष्करणपूर्वेमिदमवेदयाम् । यत् पुनरत्रमेकमधिकं तत्, तत् बृहदारण्यकवक्ष्यमाणरीत्या शरीररूपं परिकरमभिप्रेयेति च तत्राभ्यधाम् ।

एकभूतस्यास्य पञ्चकस्योपयोगपकारमैतरेयोपनिषत् विशदसुदर्शयत् । तथा हि तत् आत्मष्टकभागात् प्राक्कने डध्याये अन्ने, — 'अनकाममारो देवस्थः । तस्य वागुद्धिः । श्रोत्रे पक्सी । चक्षुषी युक्ते । मनः संग्रहीता । तदयं प्राणोड्वितिष्ठति । तदुक्तमृषिणा, 'आ तेन यातं मनसो जवीयसा निमिषश्चिज्जीषे' ति' इति । अस्यायर्मथ: — सकृतदृष्टमक्षपगतया काममार एव भवनं चीयसे' ति' इति ।

अकाममारविलक्षणोऽयं परदेर्गोचरतया तम्यापकतया च देवरथ इति कथ्यमानो भक्तियोगः। तस्य वागादिपञ्चकाधीनः प्रचारः। तत् वाक् ईशादणडः, श्रोत्रे चक्रे, चक्षुषी युग्यौ वाहौ, मनः संगृहोता, प्राणोऽधिष्ठाते 'ति। एवमत्र प्राणप्राधान्येनैव प्रपञ्चितमस्ति।

छान्दोग्येडप्येतस्य पञ्चकस्य प्राधान्येन निर्देशो लक्ष्यते, यथा आदौ (१-२) वाक्चक्षुःश्रोत्रमनःप्राणानां ब्रह्मणेन्नोद्दीथविद्या विमृष्टा। परन्तु द्वाणेडपि प्राणवायु-प्रवेशोपकरणे प्राणपदव्योगदर्शनात् नासिक्यः प्राणोऽपि प्रस्तुतां प्राप्तः। अनन्ते च मुख्यप्राणस्य मुख्यकर्मघोषि। अथ द्वितीये (२-७), 'प्राणेषु पञ्चविधं सामोपासीते' इति प्रस्तुत्य पञ्चकमिदं दर्शितम्। तत् प्राणपदं ब्राणपरं शाङ्करभाष्यानुरोधे; अथाप्यसद्ब्राह्मण्यकृत् नैवमभार्पितेयत्त कारण परिष्कारे प्रादरीयाम्। न केवलमेतावत्।

'परोवरीयांसि वा एतानी' इति पञ्चानामेषां परत्वे सति वरीयस्त्वमपि तत् प्रतीयाततम्। अथ तृतीय (३-१३), 'तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुषिर:' इति हृदये सुषिपञ्चकसुपक्रम्य, 'ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपा:' इति वक्ष्यत् मध्ये प्राणापानव्यानोदानसमानान् चक्षुर्वाक्छोत्रवाङ्मनांसि च सुषिसंविद्यायाम्, 'प्राणमेव वाग्भूते, प्राणं चक्षुः, प्राणं श्रोत्रम्, प्राणे मनः' इतोऽदं पञ्चकं गृहीत्वा प्राणस्य संग्रत्वे श्राशंस। पञ्चमे च प्राणविद्यायां वाक्चक्षुः-श्रोत्रे ननोभिः प्राणस्य कलहं मन्ते पराजितानां प्राणाधीनस्थितिविवेकैकृत् वर्णयन्, पञ्चकविधये निर्देशः। एवमत्र योग्यानिरविकल्पायामहोलिहोमभिवितत्स्करणनिवसरे पञ्चकमिदमुवाद। एवमुपनिषदन्तरेऽपि दृश्यम्।

यथेमा उपनिषदः सर्वेऽपि करणेषु प्रस्तोतव्येषु पञ्चेमानि प्राधान्येन परिगण्यन्ति, तथा च हृदयारण्यकमपि। न केवलमेतावत्। तेषां कार्यविशेषमपि गृणाति; तेष्विदमिति प्रधानमिति विवेकमपि विस्ताराति। तथाहि — (३-३) उद्गीथविद्यायां पञ्चकमिदमुपन्यस्तम्; ब्राणमपि सह, यथा छान्दोग्ये। अनन्तर-ब्राह्मणे (३-४) च, 'प्राणत्रेव प्राणो नाम भरति वदन् वाक् पश्यन् चक्षुः शृण्वन् श्रोत्रं मनो विदन्'

स्याकृतस्स्वमपेक्षितकार्यक्षमत्स्वम्, एवंच मनोवाक्प्राणचक्षुःश्रोत्रे विकलस्य सुमुखोरिति निरूपयदाह, 'सोकामयत जाञ्रा मे स्यात् अथ प्रजायेय अथ वितंत मे स्यात् अथ कर्म कुर्वीयेति । एतावान् वै कामः । तस्यो कृत्त्नता - मन एवास्यात्मा वाग् जाय। प्राणः प्रज्ञा नश्श्रोत्रं वित्तं नश्श्रुता हि तद् विन्दते, श्रोत्रं हैवं श्रोत्रेण ब्रेतच्छृणोति' आञ्मैवास्य कर्मे आत्मना हि कर्म करोति' ति । शरीरसंतराः करणमाचरणं न संभवन्तीति यत्तु अपेक्षितं साधनं शरीरं चेष्टाश्रयः, तदिह आत्मपदेन विशिष्टमिति व्यकतं भाष्ये । 'मन एवात्मे' त्यत् पुनः मनसि स्वाभेदाध्यवसायः मनसः सर्वापेक्षया तत्रऽसावेकालिकोपकरणभावात् । बुमुक्षोर्मुमुक्षोध्यापेक्षिता: परिकरा: चक्षुराद्यारणेनेन संपाद्या भवन्ति कतिचित्, अन्ये लौकिकवैदिकोपदेशश्रवणेनाध्यगन्तव्या इति विचं चक्षुःश्रोत्ररूपेण द्विधा व्यवाजि । तदेवं बृहदारण्यक

अथ चैषु पञ्चसु तद्याणां प्रधानतरं च प्रतिबोधयातुं सप्तान्नग्राह्याणं प्रवर्तते । तत्र सात्स्वनेपु प्रकृतप्रकाशकान्तर्गतं वाड् मनः प्राण इति लिङ्गयम्, छान्दोग्येडपि, 'अन्नमयं हि सोम्य मनः आपोमयः प्राणः तेजोमयी वाक्' इति अन्रासेजसामशिता-नामणिष्ठांशान्विततया प्राधान्येन कीर्तितम्, 'तेजीयांसमेडकुरुते' ति संकीर्य, चक्षुःश्रोत्रयोः, 'अन्यतमना अभूवम्, नादर्शम्; अन्यतमना अभूवम् नाश्रोष'मिति मनो विनैव व्यापारंवध्यातं ज्ञानान्द्रियशुक्र मनसः प्राधान्यात् मनोमात्रस्य, कर्मान्द्रियशुक्र प्राधान्यात् वाचश्र ग्रहणमधिगम्य, पूर्वोक्तरीत्या वाचानुरोधेनैम्परयोः प्राणं पुत्रं निर्दिदेश, 'स इन्द्रः, स एषोडस्पन्नः' इति प्राधान्यमतलं प्राणस्य प्रतिबोध्य अन्ते, 'एकमेव व्रतं चरत् प्राण्याचापान्याच्चे' ति प्राणायामरहुपसप योगारूढस्य आयुर्यारोग्य-

करणजय-मनःप्राणिधानदिसर्वेनिर्वाहकतया प्राणस्य ज्येष्ठस्य श्रेष्ठस्य विषये पकृष्ट-मादरं दर्शयति । वागादयः, 'प्राणस्यैव सर्वे रूपमभवन्' इति प्राणा इत्येव यथा

मुस्थ्यसर्वेमाणकल्हङ कचाबर्णीतस्य बहुला स्थितावपि प्राणप्राधान्यमिस्थमिदं बृहदारण्यकोपन्यस्यति ।

एवम्भूतोऽयेष्टश्रेष्ठप्राणविषये उपासनमिव मन्थकर्मापि किश्चित्त्विह छान्दोग्य इव ठग्याथि ।

पस्नु तत्तोडनु तस्य कियानपि विस्तारः ।

आदित्योपस्थानादिख्याधिकमतत् वर्णितमसित ।

एतससंदर्भे समीक्ष्यणे च नूनं याज्ञवल्क्य उद्दालकादिमं प्राणोपासनप्रकारमेवाधीयानुच्याय प्राणवशीकारणेनादित्यसोपसितस्यानुप्रहेणापूर्वोणि युग्मय्यवापेति स्यादिति तर्क्यते ।

तदेवं सिद्धयत्यस्यातिशयः ।

विद्या: पुनश्छान्दोग्य इवेहापि बहुधा: प्रादर्शिताः ।

तत्रापि पुंसामिव क्षीणामपि समस्ति ब्रह्मविद्यायामधिकार इति गर्गीवादनिबन्धनेन तथा मैत्रेयी ब्राखणस्य, न सकृदेव, किन्तु द्विनिर्बन्धनेन च निर्देश्यात्, 'सीतायाश्चरितं महत्' इति सीताचरितसंग्रथनेन श्रीमतो रामायणस्य महत्त्वमिव स्वस्य बृहत्त्वं स्फुटयति ।

अत एवान्तेऽपि अनेकविधवेदाध्यायिपुत्रोत्त्पादन इव पणिडतदुुहितृपादनेनापि पन्था: प्रदर्शितेऽत्र बृहदारण्यके ।

तदिदं बृहदारण्यकमेव प्रमाणीकृत्य विद्यायां पंसामिव क्षीणामप्यधिकारमपसुधाधिकरणे डह-वमन्त्र्यस्त वैदिकास्तिकविमर्शे[:]

एवम्भूतबृहदारण्यकण्ठित शुकदेवयु:शास्त्राध्यायिकुलसंवन्थादिव औपनरवियो दक्षिणात्यवैलक्षण्येन बुन्दशो भगवद्भाने वहिरपि भूषापवृत्ता लक्ष्यन्ते ।

तदेवं सिद्धयत्यस्य शाब्दाधिक्यत इवार्थप्रकर्षतोडपि बृहत्त्वम् ।

अपिच बृहदारण्यकमिदमन्या उपनिषद इवापवर्गविद्यानुबन्धि वर्णननेनास्मानं न समापयति ।

किन्नाम, अन्तिमेऽध्याये शास्त्रीयगर्भाधानसुपुत्रजननाद्युपायविस्तरणेन अधीयानानामाेहिक श्रेयस्समृद्धिलभक्रमपयस्तीति ।

तत् स्वन्तं शुभावसानं बृहदारण्यकं भावयन्तः एतम्भूतान्तिमोपान्तविशेषकमचाल प्रजानां पुरुषार्थप्रापणायेत प्राच्चः पर्यशीलयन्निव ।

परविद्यापरिगणनपरীক্ষागम्

का नाम विद्या:, या इह छान्दोग्य इशनकाः प्रदर्शिताः कध्यान्ते ? श्रयतां तावत् ।

विद्या नाम विधिचोदितो ज्ञानविशेषः ।

तत्वप्रतिपादकशब्दराशेरपि

ताच्छछ्द्यमुपचारादित्यनूदेतत् । सा च मुख्यार्था अन्यार्था चेति द्वयी । आख्या प्रथाविदैव मुख्य तत्त्वार्थेगोचरा । अन्यार्था पुनः मनसि ब्रह्मादृष्टिः, उद्दीथे प्राण-दृष्टिरित्येवं ब्रह्माप्रकारोपरूपाडपि भवति यथायथम् । तत्र, कुल कति विद्या: कथिता इति विवेचनं वृत्ताविस्तरभियोपेक्ष्य विशेष्य वस्तुनः परं विलक्षामः--

अत्रेतिभि: निर्गुणविद्या सगुणविद्येति द्वैधमध्यवसीयते । तत्र सगुणविद्या मुक्तिपर्यवसायिनीपि न साक्षान्मुक्तये कल्पते इति चास्तीयते । तत्र निर्गुणविद्या नाम न काञ्चिदस्तीति तदन्येषां निर्णयः । तदिहाण्युपरि मात्रया वर्णयिष्यामः । सामान्ततस्तावत् परमार्थविद्या: द्वांतिशदिते प्राच्यग्रंथारूढ! पारम्परिकी साम्प्र-दायिकी प्रसिद्धिरस्ति । का इमा द्वांतिशदिति विशेष्य निर्देशे तु न लक्ष्यत एक-मत्यम् । तत्रासाकं हस्तं गता काञ्चित् पूर्वोलिखितां पदवीं विद्या एवं निर्दिशति--

(१)

१. ईशावास्यविद्या

ईशावास्योपनिषत्

२. परमपुरुषविद्या

कठ. ३. ऋतं पिबन्तौ ; पुरुषज्ञान्त परम्

३. सद्विद्या

छान्दोग्यम् ६-२-७.

४. आनन्दमयविद्या

तैत्तिरीयम्

५. अन्तरादित्यविद्या

छान्दोग्यम्. १-६-६ ; बृहदा. ७-५-१.

६. आकाशविद्या

१-९; ८-४.

७. प्राणविद्या

२ ; १-५

८. ज्योतिर्विद्या

३. १३-७.

९. प्रतर्दनविद्या

कौपीत. ३-१.

१०. शाण्डिल्यविद्या

छान्दो — ; बृहदा -- ; अमिरहस्यम्

११. पर्यंकविद्या

कौपीत. १.

१२. नाचिकेतविद्या

कठ. २.

१३. उपकोसलविद्या

छान्दो. ४-१०.

१४. उद्दालकान्तर्यामिविद्या

बृहदा. ५-७.

१५. अक्षरविया

मुण्डकोपनिषत्

१६. वैश्वानरविद्या

छान्दो. ५-११.

१७. भूमविद्या

,, ७-१.

१८. ग्राम्येक्षरविद्या

बृहदा. ४-१-८.

१९. सत्य कामविद्या

छान्दो. ४-४.

२०. दहरविद्या

,, ८-१-६; तैत्ति. २३; नाराय-

णोपनिषत् १०.

२१. अनुष्टुप्प्रभृतिविद्या

कठ. २-४-१२; २-६-१७; श्वेताश्व-

तर. ५-८.

२२. मधुविद्या

छान्दोप्य. 'असावादित्यो देवमधु' ३.

२३. संतरविद्या

छान्दो. ८-२.

२४. ज्योतिषां ज्योतिरविद्या

बृहदा. ६-४-१६.

२५. वालाकिविद्या

,, ४-१.

२६. मैत्रेयीविद्या

,, ४-४; ६-'१.

२७. गायत्रीविद्या

छान्दो. ३-१२.

२८. उषस्तकहोलविद्या

बृहदा. ५-४.१.'आ.

२९. पञ्चाग्निविद्या

छान्दो. '१-२; बृहदा.

३०. अक्षविद्या

,, ४-१५.

३१. भार्गवी वारुणी विद्या

तैत्ति. भृगुवल्ली.

३२. श्रीमन्न्यायसविद्या

,, नारायण. ४९-५२. इति ।

(२)

अधिकरणसारावल्न्युपोद्बाते सुदृदिताथाम् अधिकरणक्रमानुसारिपङ्क्तिकायां

तु, सत् - आनन्द - अन्तरादित्य - आकांश - पाण - गायत्रीज्योति: - इन्द्रम्राण -

शाण्डिल्य - अस्त - उपकोसल - अन्तर्यामि - अक्षरपर - वैश्वानर - भूम - गाग्र्यक्षर - प्रणवोपास्यपरमपुरुष - दहर - अजुष्ठप्रमित - देवोपास्यज्योति: - मधु - संवर्गी - अजाशरीरकत्स्र - वागाकि - मैलेयी - दुहिणसुत्नादिशरीरकत्स्र - पञ्चाग्नि - आदित्यस्थाहर्नामकत्स्र - अक्षिस्थाह्नामकत्स्र - पुरुष - ईशावास्य - उपसत्कहोल - व्याहृतिस्थारीरकत्स्र पदघटनया द्वानि:शत् विद्या:, त्रयस्त्रिशी च न्यासविद्या परिगणिता: सन्ति ।

(३)

आधिकारिकरणमालापुस्तकसंयोजितायां पुन: आकारादिक्रमनिबद्धायां पट्टिकायाम् — , अक्षर - अक्षिस्थ सत्यब्रह्म - अजुष्ठप्रमित - अंतरादित्य - आकार - आनन्दमय - ईशावास्य - उद्दालकोपनिष्यामि - उपकोसल - उपसत्कहोल - गाथली - गाग्र्यक्षर - ज्योतिषां ज्योति: -- लिमात्रप्रणव - दहर - नाचिकेत - न्यास - पञ्चाग्नि - परंज्योति: - पर्यङ्क - प्रसदन - प्राण - बालाकि - भूम - मधु - मैलेयी - वैश्वानर - व्याहृति - शाण्डिल्य - संवर्गी - सत्यकार्म - सत् इत्येवंना षड्भोर्विद्या: द्वानि:शत् गणिता: सन्ति । अन्र पट्टिकायाम्, अज्ञात कचित् स्थितो मेत्तोडस्युदरड्क ।

तत्र प्रथमपट्टिकां किश्चित् परिशीलयेम — प्रसिद्धं व्याहतिस्थाविद्या-लिमात्रप्रणवविद्यादिकं परित्यक्तमिह । परमपुरुषविद्या तु प्रश्नोपनिषदुदितत्रिमात्र-प्रणवविद्यारूपा नाताभिसंहिता; किंतु कठवलग्याम्र, ‘पुरुषाद्र परं किश्चित्’ इत्युक्ता । अन्यदपि । शाण्डिल्यविद्या, अजुष्ठप्रमितादिप्रकारते विद्याद्रुपेणैव परिगणितमस्ति । किं कुत्स्नाडपि कठोपनिषत् नाचिकेतसे एकां विद्यां सुंयूपोदिष्टामाह, उत नानेति विचारणायाम् - एकमित्येव स्वरसम्, तावतैव प्रकाशस्य पूरणात् । अतःधिकरणे च, ‘प्रकरणात् पूर्वोक्त: परमात्मैव अस्ति; तृतीयस्याम् ऋतेवलग्यामपि स चाङ्गित’ इत्यस्मृत् ।। आमपि च तत्र, “तद्द्रक्षणो: परमं पदमित्यनेन विद्याधुपदिश्य तदपेक्षिताांश विशवानुपदिदेशे ” ति । एवं चानुमानिकाधिकारणे पृथग्भिचारेडपि न विद्याभेद इति प्रथमवल्ल्यत्रियमेकविद्याविषयस्मति निर्विवादम् । द्वितीयोऽध्यायोऽपि

वल्लीलयास्पकः । तत्र अजुष्टप्रामितसाध्यमाददान्ते च स्थितं गृहीत्वा प्रमीताधिकरणे जीवपरस्वेन प्रत्यवस्थाने परमात्मपरस्वं प्रत्यपादि । एवं च कठोपनिषदनते तृतीयवल्ल्युक्तरीत्या वशीकारविधां पुनरुपगण्ये, ' मृत्युपोक्तां नचिकेतोदथ ऋतं च वियामेतां योगाविधिश्च ऋत्स्नम्' इति श्रुत्यमाणं ऋत्स्नोपनिषदुपसंहारपक्षे स्वरसम्म् । एवं च 'पथमाध्यमायोक्तार्थवैशद्यमेव द्वितीयेऽध्याये क्रियत इति' सम्मतम् । 'परोक्ष प्राणि ठयतुणत्' इत्युपक्रमवल्लार्दपि, द्वितीयेऽध्यायो योगाविधिरूपार्थे दमपर इति नाचिकेतविद्या - योगविधिरूपार्थे दमगुणाद्यदयनेनामिधीयते इति चावरभ्यते । एवं विमर्शे च प्रथमाध्यायोक्तविद्यातोऽन्या अजुष्टप्रामितविद्या नाम कुतो भविष्यति, कुतस्तरां च परमपुरुषविद्या, नाचिकेतविद्या, अजुष्टप्रामितविद्येति तिस्रो विद्याः । एवं तावत् स्वरसगतिरदर्शी । अध्यायमेदेन विद्यामेद इत्यध्यनसानेडपि न विद्यात्रैध-

मिति तु भाव्यम् ।

अथान्तरादित्यविद्या, आकाशविद्या, प्राणविद्येति यदगणि विद्यालयम्, तत् तु ब्रह्मदृष्टिरूपम्, न परविद्येति छान्दोग्यपकरणपरामर्शिनां सुगमम् । नारायणप्रश्न-बृहदारण्यकभाष्यतां पुनरनूदितस्यविद्या तदन्ये । न खलु ' सर्वलोककोमशक्त्व-उन्नामकर्तव्य - कृत्यापुपुण्डरीकाक्षहिरण्मयदिव्यमणिकुलविग्रहविशिष्टत्व - आदित्य-मण्डलान्तर्वेर्तिस्वाध्याश्रयेणैगुणविशिष्टस्वरूपणं केवलं ब्रह्मदृष्टचर्थे कथं वा घटत' इति कृवडस्सामिनसंतुऐवैचनकुलड्क्ष्य परविद्यास्वमन्तरादित्यविद्याया अस्या: कल्प्येत । अभाषि च भगवता भाष्यकृता, " न वा प्रकरणमेदात् परोवर्यस्त्वादिवत्" इति सूत्रे, उद्दोथावयवे प्रणचे हिरण्मयहृष्टिविधिरिहेति । एवमपि केचिदन्तरादित्यविद्यागतम्, ' उदेति ह वै सेवेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद' इति उन्नामविधानार्थगां प्रकरणात् पथकल्पा, सिद्धान्तवादभङ्गात् वाक्यान्तरं वा पर-कल्प्य, हृष्टिरूपेव, अहृष्टिरूपा सती सकलविशेषविशिष्टादित्यान्तर्वेर्तिपुरुषविषयं परमपुरुषार्थसाधनपरविचार्डप्ती साधने प्रयत्न्ति चेत् — अस्तु कामम् । अथापि आकाशप्रकरणविद्ययो: उद्दोथप्रस्तावगोचरयो: केवलष्ट्टिनविद्यास्त्वमेवेति न तद्रणनस्याव-

सरोडस्ति । या तु भूमविद्याकुठरकरथिता कांचित् प्राणविद्या, सा जीवगोचरा; या चान्द्रद्यैकल्पकरणभाविता, सा ज्येष्ठश्रेष्ठमुरुप्राणनयविषयिणी । ततस्तयो:

प्राणविद्ययोरिह गणने नैव प्रसजति । ज्योतिरविद्याडपि, कौक्षेयडज्योतिरिशरीरकघुसंवन्धिज्योतिरूपपरामतृषियण्यापि, आभिरूप्यकरीतिमन्त्वरूपफलार्थोपासनाविशेष: न मोक्षार्थेविद्या ।

अथाक्षरविद्या । तत्र मुण्डकोक्ताक्षरविद्याविशेषात् बृहदारण्यकर्गतगर्भ्यक्षरब्रह्मविद्या अन्येति कुत्रो ड्वसीयते ? यावता - सर्ववेदान्तप्रत्ययाधिकारणे, मुण्डके शिरोऽवतश्रवणादौ विधा मिथ्यते इति पूर्वपक्ष: प्राणादि तस्याः त्रतस्यध्ययनार्थतया न वेदान्तरत्रिहितविद्याभेदेयं विधेति राद्धान्तितर्मति वैश्वानरादिविद्यानामपि वेदभेदान्न भेद इति गमयद्दिदमधिकरणम्, शिरोऽवतं यत् विद्यायां श्रयते तस्याऽक्षरविद्याया: सर्ववेदान्तप्रतीताया ऐक्यं कथमात्रं न गमयिष्यतीयेव विमृश्यमस्ति । 'अक्षरधियामिति सूत्रे च भाष्ये उभयत्न मुण्डके बृहदारण्यके च स्थितं वाक्यजातमेकीकृत्यैववादी ।

ड्योतिषांज्योतिरिविद्येति, याज्ञवल्क्येन जनकं प्रति क्रियमाणदहरविद्योपदेशमध्यगतं श्लोकमवलम्भ्य गणयते पड्विकायाम् । तत् पुथभविद्यात्वे प्रमाणमन्ने-च्छव्यम् । अन्यथा, 'य एवं विदुरमृतास्ते भवन्ती' ति पूर्ववाक्येडपि विद्यान्तरं किं न विधीयेत ? यदे पुन: केनोपनिषदुक्तविद्यैवेहानूयते, 'ज्योतिषांज्योतिरायु-होंपासत ' इति इति निरूपयितुं पार्यते, 'प्राणस्य प्राणमुचक्षुषश्चक्षु:' इति अतत्स्य मन्त्रे, 'श्रोत्रस्य श्रोत्र'मिति केनोपनिषन्मन्त्रे चेष्टदर्थमेते डपि उभयत्न आयुष:=प्राणस्येन्द्र्रियाणाम्न ग्राद्धातया अनस्तात् एकार्थपर्यवसानं संभवतीति — तदाऽकेनापि नाम्ना काममिये विद्याडपि काचिद् गगणपदमध्यास्ताम् ।

मार्गेपी वारणी विद्याडपि यदि़ मोक्षफला, तदा आनन्दमयविद्यांतो न भिद्यते इति कथम् पार्थक्येन परिणगणमिति प्रश्नोऽवतरति ।

एवं प्रथमपड्विकागते परिणगणप्रकारे दौल:स्थ्यं परिशीलयद्धि: पड्विकान्तर्गतक्रमेडपि विवेको यथायथं सहदययोमूथ स्वयं कार्य: । तत् उपस्तकहोलविद्येति कान्चित् विद्या निरदेर्शि । तत्रस्थाने उपस्तकहोलविद्येति निर्देशो भान्य: । सर्वज्ञानमत्यधिकरणसंदर्भात् विषयवाक्यमपपहाय च अन्थरामूतग्रामाधीकरणदर्शितंत विषयवाक्यं तत्प्रतिपादकं परिगणाभ्यिल्यमधिकेन ।

१. ईशावास्यविद्या - सर्वावासवासुदेवरूपविचितशक्ति-परमात्मविषयिणी

ईशोपनिषदि

२. प्राणप्राणविद्या - अत्र प्राणशब्दो मुख्यामुख्यसर्वप्राणपर:

केनोपनिषदि

३. नाचिकेतविद्या-अध्यायमेदेन विद्यामेदे तु विद्याद्वयम् कठोपनिषदि

४. त्रिमलिपरिणाथपरमपुरुषविद्या - प्रश्नेऽष्टदशकमप्यतदर्थम् प्रश्नोपनिषदि

५. भूतयोन्यक्षरविद्या - बृहदारण्यकगाग्रिब्राह्मणगताडि इयम्

मुण्डकोपनि.

६. आकारादिपादयुक्तप्रणवविद्या

माण्डूक्योप.

७. मनोमयामृतविद्या - त्वाहत्युपासनाङ्किका

तैत्ति - शिक्षा.

८. आनन्दमयविद्या - भागवी वारुणी विद्या नान्या

तैत्ति - आन.

९. दहरविद्या - छान्दोग्यब्रहदारण्यकोक्ता

तैत्ति - नाराय

१०. आदित्यान्तर्वर्ति हिरण्मयपुरुषविद्या

११. न्यायविद्या - अत्रत्यपुरुषविद्या तु न पृथभूता

१२. [इन्द्र] प्रज्ञानामब्रह्मविद्या

ऐतरेयोपनिष.

१३. उद्दीथे अमृताभयहस्त्र:

छान्दोग्ये १.

१४. ,, आदित्यहिरण्मयपुरुषहस्त्र;; अनन्तरादित्यविद्या

१५. उद्दीथे अक्षिपुरुषहस्त्र: - अन्तरक्षिविद्या

१६. ,, परोवरीयस्त्वादिविशिष्टाकाश (परमात्म) हस्त्र:

१७. प्रस्तावे प्राण (परमात्म) हस्त्र:

१८. प्रणवककरणब्रह्मोपासनम्

छान्दोग्ये २.

१९. मधुविद्या - वस्वादिपदप्राप्तिपूर्वकमुक्तिस्यर्थो

३.

२०. मायत्रीविद्या - परमार्मनि गायत्रीसाधनानुसंधानरुपा

,, 14

२१. दिड्नकौशेयज्योतिरविद्या - फलान्तरार्था

,,

२२. शाण्डिल्यविद्या - अमिरहस्य वृहदारण्य गतः

,, 15

२३. पुरुषविद्या । ब्रह्मविद्यान्वयी पुरुषविद्यांते श्रुता

,,

२४. मनो ब्रह्माहृष्टि:

,,

२५. आकाराशब्रह्माहृष्टि:

,,

२६. आदित्यब्रह्माहृष्टि:

,,

२७. संर्गोविद्या - रैक्वोपदिष्टा

, ८. 16

२८. बोडशकलतब्रह्मविद्या - सत्यसामगृहीता

,, 17

२९. उपकोसलविद्या - अभिविद्याधिक्रा

,, १८

३०. पञ्चाग्निविद्या - वृहदारण्यकेऽपि

, ४. १८

३१. वंशावनरविद्या

,, २०

३२. सांद्विद्या - श्वेतकेतव उपदिष्टा

, ५. २१

३३. भूमविद्या । नारदायोपदिग्र

, ९. २३

(दहरविद्या । तैत्तिरीयवृहदारण्यकस्था ।)

, ८.

३४. अन्ययधेयोरर्कादित्यब्रह्माहृष्टि:

वृहद्. ३-२.

३५. पुरुषविद्याह्मोपासनम् - अहं ब्रह्मास्मीति

,; ३-३+८. २५

३६. अन्नाजनचिल्स्क्षत्रविद्या

,, ३-४. २५

३७. वालाकिविद्या

, ८-२. २५

३८. मृतोमूर्तिरुपप्रक्षविद्या

,, ८-३. २६

३९. मैत्रेयीविद्या

,, ८-८; ५-४. २७

४०. कष्यपुविद्या - अन्नोपासनं स्पष्टं न श्रूयते

,, ८-४.

४१. उपस्तकहोलविद्या

,, १-४१.४. २७

४२. अन्तर्यामि विद्या

,, ४-५. २६

४३. प्रतिष्ठाकाष्ठाभूतौपनिषदुपुरुषविद्या - उपासनश्रवणं

न स्पष्टम् ,, ४-९.

४४. सविराट्केनधविद्या ,, ६-२. ३०

४५. व्याहृतिशरीरकार्न्नामकादित्यब्रह्मविद्या ,, ७-१४. ३१

४६. ,, अहंनामकाक्षरब्रह्मविद्या ,, ,, ३२

४७. विद्युद्रहह्रष्टिः

अन्नप्राणोभयोपासनम् ,, ७-७.

४८. विरब्रह्हष्टिः -

अन्नप्राणोभयोपासनम् ,, ७-१२.

४९. गायत्रीतरेयुपनिषद्परोरजउपासनम् ,, ७-१५.

बृहदारण्यकता: अक्षरविद्यादहरविद्याशाण्डिल्यविद्याप्रभृत्यभिविद्या: वेदान्तर-श्रुतपूर्वपरिगणितविद्यान्तिरिक्ता इति कृत्वा न पृथग् गणिता: । एवं ज्योतिरविद्याडपि ।

अन्न कासुचिदपासनिविधौश्रवणेन मोक्षार्थोपासनानवधारणात् , अन्यासां कासाञ्चित्

हृष्टिरूपत्वस्य फलान्तरेऽपेक्ष्य च विशिष्टत्वात् परिशेषात् अत्र गणिता एवं मोक्षार्थी:

पराविद्या भवन्तीति तासां द्वात्रिंशतया दशोपनिषत्प्रविभा: परविद्यास्वातात्त्य इति

पर्यालोचनया द्वात्रिंशत्वमपवाद: : संगमनोय: । परंवत्न परविद्या एवंवान्या:, पुहससूक्त-

विध्येव, पर्यङ्कविद्याप्रतर्दनविद्यादय: कौषीतक्यादिगता अपि गणनादू श्रदयन्ति ।

अस्तु; किं तेन? द्वात्रिंशत्ता तावत् प्रसिद्धोर्पानषन्मालादर्शणेन निरुढा ।

अधिका अपि विद्या अन्योपनिषदुदृष्टा अशेषपरिगणनावसरे परिग्रहभाजनीर्भविष्यन्ति ।

सेयमेका गमनिका ।

अथ शारीरकशाखो कति विद्या भगवता बादरायणेन भणिता इति विषय-

वाक्यानी तल तलाभिप्रायैर्न्यनुरूध्य विमर्शे विधीयमाने इरथं परिगणध्य कथनं

संपद्यते--

आदौ शाखारम्भार्थीया चतुःसूत्र्यां वृत्तायाम्—

१. सद्विद्या

ईक्षत्यधिकरणे

१-१-५.

(गतिसामान्यसूत्रे ऐतरेयतैत्तिरीयादिविध्या: १)

३. अन्तरादित्यविद्या

४. अन्तरक्षिविद्या च

अन्तराधिकरणे

५. आकाशविद्या

आकाशाधिकरणे

६. प्राणविद्या

प्राणाधिकरणे

७. दिव्यकौक्षेयज्योतिरविद्या

८. गायत्रीविद्या च

ज्योतिरधिकरणे

९. प्रतर्दनविद्या

इन्द्रप्राणाधिकरणे

१०. शाण्डिल्यविद्या

सर्वप्रसिद्ध्यधिकरणे

११. नाचिकेतविद्या

अत्यधिकरणे

१२. उपकोसलविद्या

अन्तराधिकरणे

१३. अन्तर्यामविद्या

अन्तर्याम्यधिकरणे

१४. मृत्योर्नक्षरविद्या

अहोरात्रादिगुणकाधिकरणे

१५. वैश्वानरविद्या

वैश्वानराधिकरणे

(मृत्योर्नक्षरविद्या

शुभ्वाद्यधिकरणे

१६. भूमविद्या

भूमाधिकरणे

(अक्षरविद्या

अक्षराधिकरणे

१७. तैमिलप्रणवपुरुषविद्या

ईक्षतिकर्माधिकरणे

१८. दहरविद्या

दहराधिकरणे

(नाचिकेतवविद्या

प्रमिताधिकरणे

१९. मद्विद्या

२०. ज्योतिषां ज्योतिरविद्या च

मध्वधिकरणे

२१. संवर्गविद्या

अपशूद्राधिकरणे

(दहरविद्या

अर्थान्तरत्व्यपदेशाधिकरणे

(नाचिकेतविद्या

आनन्दाधिकरणेऽपि

२२. श्वेताश्वतरविद्या

(ज्योतिषां ज्योतिरविद्या

चमसाधिकारणे

संल्योपसंग्रहाधिकारणे

१-४-२.)

२३. अन्याकृतब्रह्मविद्या

कारणत्वाधिकारणे

१-४-८.

२४. बालाकिविद्या

जगद्वाचित्याधिकारणे

१-४-१४.

२५. मैत्रेयीविद्या

(सद्विद्या

(हिरण्यगर्भशिरवादिपदघटित-

विद्या:

वावियान्वयाधिकारणे

प्रकृत्यधिकरणे

सर्वैवैश्यानाधिकारणे

१-४-६.)

१-४-८.)

२६. पञ्चाग्निविद्या

तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणे

३-१-९.

२७. मूर्तामूर्तरुपप्रग्रहविद्या

उभयालिङ्गाधिकारणे

३-२-१५.

२८. उद्गातृमाणविद्या

अन्यशास्त्राधिकारणो

×

३-३-२.

२९. उद्दीथमाणविद्या च

३०. ज्येष्ठश्रेष्ठमाणविद्या

सर्वोभेदाधिकारणे

×

३-३-३.

(आनन्दमयविद्या .

आनन्दद्यधिकरणे

३-३-८.)

(प्राणवासोनुसन्धानम्

कार्यास्वानाधिकारणे

३-३-९.)

(शाण्डिल्यविद्या

समानाधिकारणे

३-३-६.)

३१. व्याहृतिशरीरवाकिद्यब्रह्मविद्या

अक्षरब्रह्मविद्या )

संबन्ध्यधिकरणे

३-३-७.

३२.

पुरुषविद्या

पुरुषविद्याधिकरणे

×

३-३-०.

३३. पर्यङ्कविद्या

साम्प्ररायाधिकरणे

३-३-१२.

३४. उषस्तकहोलविद्या

अन्तराभूतप्रामाधिकरणे

३-३-१५.

(दहरविद्या

काम्याधिकरणे

३-३-१६.)

३५. उद्दालकविद्या

तन्निर्धारणानियमाधिकरणे

×

३-३-१७.

(दहरविद्या

प्रदानाधिकरणे

३-३-१८.)

३९. प्रजापतिविद्या

(कतकृताश्रितोपासना

(वैश्वानरविद्या

३८. छान्दोग्यवविद्या

(प्राणविद्या

३९. ब्रह्मदृष्टि:

४०. आदित्यादिदृष्टि:

अत्र कुण्डलितानां न पृथक्परिगणनं, पौनरुक्त्यचात् । अथ संस् आसु कासां परिसंध्यानम्, कासां परिग्रहणमिति विमर्शः, प्रतिनियतस्थ।

विशेषविशिष्टब्रह्मविषयकगुणासनं हृदिरीपं पारमार्थिकं वा यत्, तत् सर्वे ग अन्याहर्सो मनोर्ब्रह्महद्यादिरूपम्, तथा अन्नाद्यगोचररहोपासनं न परिम।

× एवं तचिहितानां त्यागे द्वात्रिंशत् संपद्यन्ते । सर्वेऽव्याक्यानाधिकरणे उक्तानुरूा हिरण्यगर्भेऽन्तर्द्धानेकगोचराणां विद्याविधायकविलक्षणानाङ्क तत्व्वमालाप्रतिपाद

वाक्यजातानां ग्रहणात् तत् विशेषे किंचिद्दिश्राग्रहणावधारणावकारः । पूर्वेविः धिकरणगुणसूत्रखण्डेन, ‘मृत्युवन्न हि लोकाप्तिः’ इत्यनेन हष्टान्ततया

मस्ति निर्देशात् आदित्यमण्डलस्थपुरुषविषयमिरहस्यगतसुपासनम्, तत् तु वस्तुगोचरम्, किं मुक्त्यर्थेम्, आहो अन्यार्थेमिति विचारे निर्णेयम्;

प्राधान्येन मीमांसितम्; केवलं तु तत्सयं मृत्युपदामेकं नयदर्शोति, न तु गणनीयकोटिमात्रांकते । पराधिकरणे उभयत्प्रदर्शनं भोःडशकलतन्म्रह्मविद्यैव

ग्रामोति न स्पष्टम्; ‘पादोऽस्य सर्वा भूतानि’ इत्येवं गणितगायत्री

दर्शीतोनमानविषयतया डपि यतस्तदुपपद्यते इति न भोडशकलब्रह्मविद्या तत् इह

गणनमहति । पुरुषविद्याधिकरणग्रहीतयोगश् विषयो: तत्तरीययोग्ताया:; पुरुष

मुक्तिविद्यार्त्तापयुक्ताया: मुक्त्यर्थताया:; छान्दोग्योक्ताया: पुरुषविद्याया उच

उपायांतरेण देहावसाने मुक्त्यवगमेन मुक्तिःथैवसायितायाश्र स्थातापि न

पुरुषविद्या साक्षात् परविद्योति । न तद्रणं प्रसजति । पुरुषार्थाधिकरणे,

शेषात्', 'स्तुतयेडनुमतिर्वे', ति सूत्रद्वयी यद्यपि स्वतन्त्रं कर्मे नियमनिषेधपरौ, नै परविद्याविशेषविषयविज्ञाराल्मका, अथापि विद्यास्तुतिवर्णनात् प्रकरणे विद्यां विधेयां सूचयतीति ईशावास्यविद्यायास्ततः संख्याने साम्प्रतम् । यथाकथञ्चपि द्वात्रिंशत्त्व-

सुपपाद्यमिति अभिनिवेशमपसार्य औचित्यपरिशीलनया एवंरीत्या विश्वशातामिदं निष्प-ध्येत, यत् विशिष्टमक्बविषयणयो विद्याः द्वात्रिंशद् भगवता बादरायणेन शारीरके मीमांसानमार्गे मानायिशतेति । तत् तदनुरोधी प्राचाम्, 'विद्या: द्वात्रिंशत्' इति व्यवहार इति । अन्र इश्शिष्यते: क्रैक्चिदन्तनिर्वार्ते, माण्डूकेयादिगता: परविद्या:

परिगणनात् भ्रश्यतीति च नेयं पूर्णवास्तवविद्यागणना; किन्तु शारीरक्रमादाय द्वात्रिंशतोपपादनमात्रम् ।

यदि क्रैक्चिद्रोपपादनशरणौ मनागं विमनायमानः गृहीतकश्चिद्विद्योपेक्षणेन उपेक्षितविधानतगरग्रहणेन संख्याने विधाय विधान्तरेण द्वात्रिंशत्वं विवक्षेत्, कामं कथयतु । सर्वथा दशोपनिषन्मात्रदर्शनन वा शारीरकशास्त्रस्पृष्टसंकलनन वा स्वादयं प्रवादः प्राप्त इति परिशीलनं प्रास्त्रूपम् ।

तावता सर्वोपनिषत्सु, सर्वत्र वा श्रुतौ द्वात्रिंशदेव विद्या विहिता इति तु नियन्लयितुं नैव पार्यामः । सत्यं विभिन्नशाखाविहितानैक्यं संबाध्यते । समर्थ्थे-

तद्व अक्षरदशराशण्डश्वैर्वानरादिविद्यासु प्रत्येकं शाखाभेदैर्यैक्यं गुणोपसंहारपादेअथाप्यनन्तमहाविभूते: असंख्येयथकलयाणसुणगणमहाणवस्य अपरिसंख्येयनव्यय्यूहविवधहादोर्दिविविधदिव्यरत्नस्य स्वाभिमतानुरूपरपरमप्याधनन्तपरिग्रहादिपरिवृत्तस्य परसहस्र-

नाम्नः परस्य: पुंसः प्रतिबेधविभक्तिभिः परिगणनदूषाभिः सर्वाभिः शाखाभिः द्वात्रिंशदेव परविद्या: प्रतिपादिता इति निष्कर्षणं हि दुष्करमेव प्रतिभाति । न च किश्चित् प्रमाणवचनं परै्यामः । अत एव वेदान्तपुष्टपौजलावसाभिरेवमभ्यधायि --

द्वात्रिंशत् सन्ति विद्यास्तव पदभजनेडत्रेति भूतानि प्रवादः वेदेडनुते तदर्थे त्वथि बहुजननेडनन्तकल्याणपूर्ण ।

संख्याने कः सार्थः खयमिह नतरामध्य निष्कर्षशक्तिः भीष्मान्तो भक्तियोगो शुचिि बत यदि का श्रीशा नाथान्त एषः ।।

इति । परिशिष्टोपनिषद्वाध्ययमुद्रणात् पश्चाच्च तत्तस्या: परविद्या: परिणण्य तयस्सर-भूमिकायामवशिष्टमभिधेयसाम: ।

औपनिषदं तत्त्वम्

एवमसद्ययासु परविद्यासु वेद्यं परं ब्रह्म सगुणं श्रिय: पतिनिर्णीयण इति विशिष्टाद्वैतिनां निर्णय: । तत् किश्चित् इह संग्रृंह संवेक्ष्य हृदये सम्प्रेक्षयितुमिष्यते । एवं प्रधानतया परिणीह्यासु दशास्वासु उपनिषत्सु यत् तत् त्वं प्रत्यपादि, तदेव परास्वप्युपनिषत्सु प्रतिपाद्यतया प्रतिपत्तव्यम् । अविरुद्धं पुनर्ज्ञायत अन्यतोऽप्यादरणीयं ।

तत् ब्रह्मजिज्ञास्युपक्रम्योपनिषदो मीमांससमानेो भगवान् बादरायणो ब्रह्म प्रधानप्रतिपाद्यामिति सप्रमेव पदर्शयामास । तद् ब्रह्म निर्गुणं सगुणं वा, सगुणमप्यरूपं सरूपं वा, सरूपमपि चतुर्मुखादिरूपं विष्णुवीर्येर्वरूपा विवादास्तावदनन्तरमन्नूदूचछन्ति, येषां वयदशनमप्यनन्तरसूत्रेष्वनुसन्धितेऽनायासेन सेत्स्यति । ऋषुर्हि परमर्षि: न, 'नेति नेती' ति विषय-वादीहेतुतया । ब्रह्मदर्शी कमेव लक्षणवाक्यम् । तस्याज्ञानगणभूतिं ब्रह्म ब्रह्मशब्दद्युत्पत्ति-गुणमालयेत? आनन्दमयाधिकरणे चापि-रिरिकरसंवतिमुपलक्ष्यामास । अनन्तरमन्त-च सुवर्ण प्रफुल्लपुण्डरीकदलालमलायतलोचन-इति प्रतिपादयत्, 'नारूपं ब्रह्म, न च राज्ञाकल्काकुरनिोधनेन नि:शेषं निर्भर्या-सर्वेऽप्याध्यानाधिकरणटीकादिकमावर्तयतात्त्वं तं प्राच्यैराचार्यै: परमर्षि बादरायणसूत्राणां यमिहोपनिषत्सु कीडितं तत्त्वमदर्शीति परं

मिंदं प्रत्यक्षहष्ट्रप्रपञ्चापलापं विनैव सेत्स्यति । न खलु घटशरावादीनां मृद्रा स्थितमैक्यम्, कटककुण्डादीनां कनकेनैक्यं, सांख्यसरण्याडपि महदादिप्रपञ्चस्य मूलप्रकृत्यैक्यं कार्याणां सत्यतायां न घटत इति कश्चिदनुभववत्त्वेदी कलेङ्कितचेतनः स्यात् ' इति भास्करादिमतस्थानां प्रत्यवस्थानं लेभे । अथ विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तनिष्णातैः भगवान्‌ाथसुनिप्रबृत्तिपरमाचार्यैरिरिष्थ प्रत्यबोधि --- ' सन्म्, मिथ्यात्वकल्पनं जगतः सर्वेथा न घटते । स्वाप्नपदार्थानामपि सत्यत्वंवमस्थाय परमात्मनः प्रकृष्टर्थैकचित्तिनिपातद्वेषाभ्यां सततं उपनिषद्भिर्निर्धारितविषयानुभवोत्तरं निस्सीममिदं प्रत्यक्षमपलापितुं कथम् प्रवर्त्तेमहि । एकत्वं तु सर्वसत्यत्वेडपि संपद्यत इति सम्यगेव। परन्तु तदपि यथा परस्य ब्रह्मणः प्रकृष्टकल्याणगुणाकरस्य समाभ्यधिकरहितस्य सर्वेश्वररूपैणैव सतः, नित्यानिर्विकारस्यैव सतः, निर्गुजडदुःखिलक्षणस्यैव च सतः संपद्येत, तथाविधमेकत्वं भवितुमर्हैति ।

अथ न च घटकश्रुतिसमधिगतं शरीरात्मभावं तत्त्वबन्धनमैकल्यवबहिारङ्गानुपचरितं बहुविधप्रपञ्चतैकप्रत्यक्षत्वबहहपरिपाटीप्रदर्शीनेन प्रतिपाद्य भगवानुजाचार्यः; शारीरमात्रविद्योद्देशवमतोऽनुरोधेन त्वाससमासाभ्यां वेदान्तशारीरकृतूल्यथावस्थितार्थभाषणेन, प्राज्ञपरित्रहपपरुशतशिष्यमुखविविहितेन च प्रचारेण तमेव प्राच्यं सिद्धान्तं प्रतिष्ठापयामासु। । अथैतत् प्रचारं प्रतिष्ठाप्यासहमानाम् अन्यमतस्थायिनामाहोपुरुषिकाः प्रशामध्य, आसन् सिद्धान्ते प्रमाणप्रामेयपरिस्थितिं निष्कृष्य, परमतेषु सर्वत्र प्रमाणप्रामेयदौःस्थ्यं प्रपञ्चय, परतत्त्ववहितयोः प्रसक्तं क्षोभमश्र परिहृत्य, अल्पज्ञप्रभृत्यभिमुक्तपर्यन्ततारेषु वेद्येषु मेमेन् सिद्धान्ते विदधिरे वादकैलिलिभरिव विविधग्रन्थविरचनवैक्वररीभिरपि श्रीभगवद्रामानुजाचार्यंपवर्तिततोभयवेदान्तस्थापनाचार्यः सर्वेतन्निर्णयत्नाः कवितार्किककेसरीणो हृदयदौर्बल्यनिराकरणः श्रोतव्यो वेदान्तदेशिका। ।

एवञ्च, ' यस्तु सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद् विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतःः ' इतीशोपनिषद्वाक्यं जगद्‌रूपोरेकत्वं वददपि न जगनिमित्त्याव् निर्गुणब्रह्ममात्रस्थितिस्थोऽपक्रमविरुद्धं वेदयिष्यति । केनोपनिषतु विदिताविदितविलक्षणं मतामतविलक्षणं विज्ञाताविज्ञातविलक्षणं ब्रह्म वदन्ती, पश्चात् तस्य अन्यादीनां पुरस्तादिगौरवाहेण रूपेणाडSविर्भावं तथापि तेषां तत् पश्यतामेव

तत्प्रभाववेदनविरहकृत् विशादयन्ती विशिष्टमाह विदिताताविदितानेकांशपूर्णमपरिच्छन्नं ब्रह्मेति । न तत्र तदकृतमतं लक्ष्यते । अंशातो ज्ञेयत्वं हि ज्ञाप्यते इह ; न पुनस्तद्-

षदपि न ज्ञेयमिति ।

कठोপনिषदि श्रूयते, 'मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानास्ति किंचन । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति ' इति । वृहदारण्यकेsप्येष मन्त्रः श्रूयते ।

अन्न परमतवणितसैवार्थस्यादरणेडपि, 'ब्रह्मानेकं न भवति', तत्रैवदेवार्थतत् च सिद्ध्यति, न जगदुपाधि इति उपनिषद्ब्रह्मविद्याकाराविरोधमुपादाय । किं तु विवेच-

यत्— श्रत्या एकत्वं विधीयते, नानात्वक्च निषिध्यते । तत्र विधीयमानमेकत्वं यावद्रूपं निर्घार्यते, ताद्रूपप्रत्यनीकमेव नानात्वं निषेधगोचरीभवितुमर्हति, तेनो-

भयोरपि वाक्ययोः सामरस्यं संपद्यत इति । न च जगतो ब्रह्मणक्च तत्‌तत्स्वरूप-

गतो भेदः शास्त्रविहितस्य शरीरादिमभावानिबन्धनैकस्य प्रत्यनीकः । प्रत्युत तदुपजीव्य इति न स निषिद्धघटते इति ।

पक्षे मुण्डके चोद्येतशाङ्काजुरावकाशावभासकमपि न किञ्चिल्लक्ष्यते ।

तत्र शैवप्रश्ने, ' यत् तच्छान्तमजरममृततमभयं परं' ति परः पुरुषः प्रणवो-

पास्यो नित्यकविनिह्निरेक्ष्यब्रह्मालोकनिषण्ण एव परं ब्रह्म वर्ण्यते इति न तल्ल मृषावादस्य तुष्णीं अपि शङ्यामः । न हि शाङ्क्यमिति शब्दश्रवणमात्रेण मपच्नः सर्वे: प्रलीनो वाधित इति सिद्ध्येत्। शान्तोडयं महास्मेति यत्रै जगति कश्चिनिर्दिश्येत,

तर्हि नष्टं जगत् सर्वमिति किं निर्धार्येम ? सर्वथाऽतद्गेवेदमपि । यच्च प्रचक्षते, यथा नच्यः स्रन्दमानाः समुद्रायणाः नामरूपपरिहिताः समुद्र इत्येव प्रोच्यन्ते, तथा पुरुप इत्येव प्रोच्यन्त इति श्रुतम्, ततो न जीवब्रह्मैक्यं शङ्कितुं शक्यम् — तल्ल हि जीवसत्त्वाङ्धनानां प्राणदानां जडानां पुरुष विषयः;, पुरुष इत्युच्यमानतां च वर्णयेत ; न जीवानाम् । मुण्डके पुनः, 'यथा नच्यः स्रन्दमानाः समुद्रे असते गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान् नामरूपाद्विसुक्तः परात् परं पुरुषमुपैति दिव्यम्,'

इति नदीसमुद्रप्राप्तिद्वान्तो जीवब्रह्मप्राप्तावदर्शि । परन्तु, 'वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकः ' इति दिवि शाङ्क्तसस्थाने स्तब्धं जगदारम्भशीलन्यूनहूनविलक्षणमविचाल्यं

स्थितमाकृतिविशेषविशिष्टं पुरुषमक्षरं प्रागुक्तं 'दिव्यं पुरुष' मिति गृहीत्वा तदुपगमो

विदुषो वर्ण्यंत इति कथमिदं निर्गुणब्रह्मैक्यरूपं भाव्येत । उपास्यनैवेदं नैष्यस्म, किंतु परमसाम्यमात्रमिति च तदैव प्राक्तनवाक्यप्रतिसंधानपूर्वं पठतां बुद्ध्यारूढं भविष्यति; यतः प्रागेवं तत्र श्रूयते, ' तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ' इति ।

एवं तावत् - मुण्डकोपर्नतासूपनिषत्सु प्रतिपाद्यं मेद एव प्रतिपाद्यते ; विधीयते च ; अन्विष्य कथमिदंवेदितसमर्थनार्थे शङ्कले गृहीते डपि तदनुकूलो डर्थस्तल्ल दुःस्थो भवतीत्यशादिषम् । एवंभूतपूर्वोचतरसकलोपनिषदपेक्षया मण्डूकोपन्ये तेषां मनोरज्जनं मन्यते, यदेवं स्पष्टोक्तिमहः, ' एकात्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यते ' इति । अतः मेदवादिनः किं ब्रयुरिति भवेदेव बुसुक्षा विमर्शकानाम् । त एवं ब्रूयुः - प्रणचे पादलयं तत्तदर्थभूतांशं त्रीन् पुरुषानुपवर्ण्य चतुर्थं गृहीत्वा तत्र पुरुषमद्धैतिमिति निर्देशान्ती श्रुतिरियम् पूर्वत एवतं ह्वैतत् मन्यते इति तावत् स्वरसगम्यमेव । एवं हि तेषु पुरुषेष्वैक्यप्रत्ययसारता शान्तता शिवता तथैवैद्वैतता च न सन्तीति कथने ते पुरुषा: विश्रादयोडनिरुद्धाचपरपर्यायाः वृंहावतारस्वादिर्भवन्ति तिरोभवन्ति प्रादुर्भेवन्ति चैति प्रतिकल्वं प्रादुर्भूतान्त सजातीयसाहिस्थात् स्वसजातीयावृत्त्याद्वितीयादिविलक्षणाहैतुप्रसिद्धौ न भजन्ते । स तु परमपुरुषः परवशुदेवः नित्यविभूतौ निषणः; प्राकृतमपक्चव्यापारविधुरः स्तब्धः शान्तात्मा स्वयमुपजनोपशमविदूरो नित्यस्सन् स्वसजातीयाद्वितीयराहित्यात् अद्वैत एव राजते इत्येवार्थसतत्चं प्रकरणानुगुणं प्रमाणान्तरसंचादि सुखमेव प्रतिपाद्यते । यदिदं मुण्डके डपि प्राग्रावि, ' वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकः ' इति । अतो न निर्गुणब्रह्ममात्रपरिशेषः ।

छान्दोग्योपनिषत्प्रतिपादनपद्धतिं तावत् तद्भूमिकायामेव आदर्शयियाम् । तदैव सद्विद्यायां तत्चमसि इति महावाक्यमस्ति, यदेकं गृह्यन्तो जीवब्रह्मैक्ये श्रद्धधते, यत्तु द्वैतिनः, अतत्त् स्वमसि पदद्वयमहित्य द्वैतमेव ततोडपि साधीयसि; यस्योद्वित-समताखण्डार्थपरत्वे वाक्यरलक्षणहानान्न वाक्यतैव नास्ति, कुतो महावाक्यतत्याक्षिपन्ति च परे सर्वेऽद्वैतप्रतिपादनमभ्युत्सन्न् । विशिष्टाद्वैतिनस्तत् विशिष्टैक्यस्थापकाः पश्यन्ति, ' सर्वं खल्विदं ब्रह्म ' इति पूर्वोक्तवाक्यप्रत्ययितार्थपरित्यागमयुक्तं परयन्तः, शाण्डिल्यविध्यादर्शितजडप्रपञ्चैक्यततुर्ययोगक्षेममेव जीवैक्यमपि ब्रह्माणि परिकलयन्तः ततोड्यस्यानद्वैतस्थानवकाशमेव प्रदर्शयन्तीति च तदैवोक्तप्रायम् ।

३२

तदिह बृहदारण्यकमवशिष्यते । उपनिषदन्तरत्वत् ; उच्चावचमेदप्रपञ्चनकरमिदमपीति सर्वेसम्प्रतिपन्नम् । अथापि तल्तत्रैवात्रापि वाक्यशकलमद्वैतमतानुकूलमस्ति न वेति अन्वेषयतामन्यायप्रकरणगतानिमानि वाक्यान्युदाहरणीयानि भवन्त्येव ।

यथा —

'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् तदात्मानमेवावेत् 'अहं ब्रह्मास्मी'त्युपक्रम्य, देवनामृषीणां मनुष्याणाम्ना अहं ब्रह्मास्मीति वेदनं फलेऽग्रहि अमूत् भवति चेत्यदर्शि । तेन जीवब्रह्मैक्यसिद्धिः । तथा, 'अन्योऽसावन्योऽहमस्मी'ति भेदवेदनं प्रति-षिद्ध्यते च । 'यत् हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति, यत् वा अस्य सर्वेमावाभूत्, तत् केन केन पश्ये'दिति च मैलेयीग्राह्याणि । एवम्, 'मनसैवानुद्रष्टव्यं नेह नानास्ति किञ्चन । मृत्योः स मृत्युमाप्नोति या इह नानेव पश्यति ।'

एकधैवानुद्रष्टव्यम् ' इति च जनकं प्रख्यपदेशे ।

अत्र विशिष्टाद्वैतमतानुरोधेन वर्णनीयं संक्षिप्योपक्रम्यते । अद्वैतिनां द्वैधमस्ति, एकजीववादी नानाजीववादइवेति । एकजीववादे 'ब्रह्म वै'इत्युपपत्तिश्रुतिनि घटते, यत इयं केशाविद्यादत्मनां प्रादुर्भावमोक्षस्य निष्पत्तितामनःयेषां केशाविद्य निष्पत्तिसंभवच्च शंसति । तत् नानाजीववादे स्थित्वा किश्चित्कार्शनियम् । अत्र नाधिकं वक्तव्यमस्ति । यतो विशिष्टाद्वैतिनोडपि अहं ब्रह्मास्मीत्यनुसंधानमेवाद्रियते, सत्यापि अनुसंधानाभिलाष उभयेषामविशिष्टः ।

अनदपि किश्चित्कथनावधेयमस्ति——अस्यातुद्? परं ब्रह्म स्वयम् अहं ब्रह्मास्मीत्यनुसंधाय अनुसंधत्ते स इदं सर्वं भवतीति सर्वभावम् । जीवभेदैतपरिशेषः फलं परेषाम् । तद्विपरीतमिदं स्मीयतनुसंधातुः सर्वप्रपञ्चभावः प्रपञ्चविलापननेन प्रपञ्चाभेदरूपं भवितुमर्हति । न हि देहान्तर-

संपत्तस्यत इति दर्शीयन्ती श्रुतिरियं सर्वेपपच्चविशिष्टपरब्रह्मानुभवं परमं फलं मुक्तिरूप प्रतिजीवे संभवादाहेलि प्रतिपतत्यधयम् । अनयैव दिशा, 'सर्वमानेवाभू दित्यादिकमपि शुबोधम् ।

अपिच तदनुपनिषत्त उपातं वाक्यमिदं सर्वे तत् तत्नोपासनप्रकरण एव श्रूयमाणम् । निर्गुणाच्च ब्रह्म अनुपास्यमातिष्ठमानानां मते तप्तकरणे तादृशं ब्रह्म कथं कश्येत? तत्रामसीति छान्दोग्यवाक्यमपि नानुपास्यमकरणेऽस्ति; यतस्तल्ला -

व्यपक्रम एव, 'येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमृत् मत्वाविज्ञातं विज्ञातं' इति श्रवणमनन-निध्यानानि निर्देइशक्त । अथोपासनं निर्गुणस्यापीष्यत इत्येतत् स्वीक्रियते, तत्रापि वक्तव्यं प्रगोवोक्तमासीनं, छान्दोग्यभूमिकायामपि । एवच —

'उत्तरसिंसस्तापनीयेऽथ शौड्यप्रश्नेऽथ काठके । माण्डूक्यादौ च सर्वत्र निर्गुणोपास्तिरोरिता ॥'

इति (३७२.) भाष्ये दर्शितो निर्गुणवादच्छोको निराधार इति निर्जातमासीत् । दर्श-नामुपनिषदामविरोधेऽपि परा उपनिषद: परिग्राह्या इति न रसिद्धतापनीयेऽ उत्तरस्य-वलम्बनेन निर्गुणसाधने संरुढधयम् । अन्यसर्वोऽपेक्षणेन आदाववश्योत्तरस्य परिगणन-मेवान्यत् निर्गुणसाधकदूभिक्षं लक्ष्यति । उत्तरतापनीयेनिरसनश्वासमदाचरैय:

तृतीयश्रीरङ्गरामानुजमुनिभिरभेदसाग्राज्ये विशदं व्यवधायीतित तत् एव तत् अन्यच्चापेक्षितमनुसंधेयम् । आस्वपि चोपनिषत्सु अद्दैतमतानुकूलतया प्रतீयमानेऽपु वाक्येषु भाव्यमाणेऽपिविमे प्रथमें श्रीरङ्गरामानुजमुनय एव तत्ततैव तन्मतानाञ्जस्यमति-निपुणमाविष्कृतवत: सन्ति । अस्माभि: पुनरिहैकत्र एतानि विभिन्नश्रुतिगतानि वाक्यानि संकुलग्रथ कृतानि चिन्तू गम्भानिक्या तद्विमर्शी दिक् प्रदर्शी ।

तदेवं सगुणमेव भक्तं ब्रह्म सरूपं विष्णुरूपस्थेयपि आभ्य एषोपनिषद्धयो निर्धार्यते । न वयमेकाड्युपनिषत् विष्णुमेव परं तत्सं विशिष्टवचनव्यक्त्या तदेकमसिद्धविष्णुनारायणसमर्मणादिपदैरैव प्रतिबोधयतीति ब्रूम: । कचित् उपनिषदि तथैव कश्यते । कचित् तत्परतया प्रमाणनिर्धारितेन पदेन परं तत्त्वमुच्यते । यथैवं निर्धारणो सामग्री उपलब्ध्यते, न तथा, तत्: किश्चित् न्यूनमावेनापि वा देवान्तर-

(v)

निर्धारणे साम्प्रति तु तत्त्वमविश्वीकृतौष्मः । सर्वप्रपञ्चवृत्तिस्थितिसंहारादिसर्वांशनिर्ह्रपणपरेषु वेदान्तेषु, देवतान्तराणि नाम्नाडपि न निर्दिश्येरेतद्वित्ति को नाम मन्येत ? तददन कारणप्रकरणेषु मुक्तिफलैपिकोपासनविधानप्रकरणेषु वा का देवता कथममानाडस्तीतियेव तावत् एतनिर्धारणप्रवृत्तैररस्माभिरधिजिगमिषिततव्यम् ।

तत्र ईशोपनिषदं प्रथमं प्रयुक्तमोऽटपदं पश्चात् प्रयुक्तमष्टपदं न नियोज-चिकीर्षं तत्रं समर्पयेत्त् । [ अतः च आदौ ईड्यपदमेव; न तु ईशपदम् । ईशा-वास्यमिति च पदद्वयम्; नैर्के पदम्; पदपाठादिषामाण्यादिति श्रीदेशिकभाष्य एव व्यक्तमस्ति । ] उपरे तु पूषमण्डले तेजोव्यूहानसमूहनपार्थनेन किश्चित्स्तुक्तमस्ति, यत् ते रूपं कल्याणतमम्, तत् ते पश्यामि, योडसावसौ पुरुष: सोऽहमस्मी' ति । तत्र दिव्यमङ्गुलिप्रग्रहः कश्चित् विशिष्टं निर्देशः । तच्च रूपं कस्येति जिज्ञासमानैरादित्यमण्डले कस्य रूपं प्रमाणान्तरेषु प्रसिद्धमस्तीति परीक्षणीयम् । तद् निरूपणेच्चति विग्रहपुरुषो विष्णुरित्यादयो वर्गोक्तः । क्लेशार्तियोऽपि हि हिरण्मय-पुरुष: पुङ्डरीकाक्ष इति प्रादर्शि । तथा पुरुषपदेऽप्यल प्रयुक्तमानं भगवान्तं नारायणमेव ग्राहयति । ' अथ पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत ' इत्यादिश्रुतिप्रसिद्धः: पुरुषो नारायणः ।

अत एवोत्तरनारायणाख्येन ' श्रद्धया संमूल:' इत्यनुवाकेन लक्ष्मी- पतित्वेन लक्षितं पुरुषं प्रतिपादयत् सूक्तं पुरुषसूक्तमित्येव प्रथते । ज्योतिरधिकार-श्रुतप्रकाशिकायां पुरुषसूक्तस्य भगवत्परत्वे तस्यैव नारायणस्य पुरुषपदमुरुर्यार्थस्व च यद्वा वक्तव्यं प्रकारान्तरमस्तीति नेह तन्यते । स्कान्दे च शङ्करशब्दो महादेवे रूढ इति, पुरुषशब्दो वासुदेवे रूढं दृष्टान्तीकृत्य प्रतिषोधितमस्तीति च तद्-प्राकाशि, ' यथा पुरुषशब्दोऽयं वासुदेवे प्रतिष्ठितः । तथा शङ्करशब्दोऽयं महादेवे प्रतिष्ठितः ' इति । एवं दृष्टान्तीकरणादत्र निर्विवादप्रसिद्धिरवगमिता भवति । पुरुष-शब्दस्य तत्रैवोद्विजातीये मनुष्यादिरूपे शरीरे प्रयोगश्र बहुलं श्रुतिषु प्रसिद्धः । तथा प्रकृतिपुरुषविवेकप्रकरणादिपु चेतनसामान्येऽपि स शब्दः प्रयु-ज्यते । तत् सकल्चेतनविलक्षणतया कसिंश्चित् पुरुषे श्रुतिभिः प्रतिपाद्यमाने स क इति जिज्ञासायां प्रमाणप्रसिद्धमनुसृत्य परवासुदेव एव प्रकृष्टपुरुषाकारो ग्राह्यो भवति । भगवान् वादरायणश्च वैष्णवानाधिकारणे, ' पुरुषमपि चैनमधीयते ',

'अत एव न देवता भूतेभ्य:' इति सूत्रयन् पुरुषशब्दवलेन भूतव्याऽऽवृतिमपि दर्शयन् सर्वचेतनविलक्षणव्यक्तिविशेषे विश्रान्तं दर्शयति पुरुषपदस्येति स क इति विचारे, 'अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रित:' इति गीतकन्तं भगवन्तं पुरुषोत्तममेव पुरुषमध्यवसातुं प्रभवामः। 'ईशावास्यमिदं सर्वे' मित्युपक्रमश्र वासुशब्दार्थं व्यनक्ती।ते भवत्यं वासुदेव: पुरुष:। एवं विवादरीशोपनिषद: कीदृशपरदेवताप्रतिपदनैर्दश्र्यमिति स्वयम् निर्धारितम्।

केनोपनिषद्युक्त ब्रह्मशब्दवलेन प्रयुक्ते, तन्निर्णीत न तु झटिति निर्धारणप्रसक्तिः। पुराणवचनप्रमाणयातु विष्णुरेवाध्यवसित इति वर्णयेयुः। यथा स्मर्यते, 'वेदे भूरिपयोगाच्च गुणयोगाच्च शार्ङ्गिणि। तस्मिनेव ब्रह्मशब्दो मूलयवृत्तो महामुने' इति।

कठोपनिषदस्माभिः परमानुकूलं परिग्राह्याडस्ति। स हि ब्रह्मशब्दद्म, पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः' इति पुरुषशब्दव यथा, तथा, 'सोडध्वन: पारमामोति तद्विष्णो: परमं पदम्' इति विवादलेशस्याप्यवकाशमप्रदाय मुक्तकर्णं विष्णुशब्दमेव प्रयुज्य वक्तव्यमाह। तस्य विष्णो: पदमेव परमम्; तदेवाध्वन: पारमूतम्; यत् तमस: पारं दर्शयति श्रुतिरन्यत्; अन्यासां देवतानां तु पदं न परमम्; न च पारमूतमिति विशिष्टमेतेन। एवञ्च सामान्यश्रुत्योनामत्त विशेषे पृथक्‌सानं सुज्ञातमेव। 'ईशानो भूतभव्यस्य' इति ईशानशब्दप्रयोगेऽपि तत्र रुद्रो न ग्राह्यः; भूतभव्यस्येत्येतदन्वयाय ईशानरूपधात्वर्थस्य प्राप्तत्या रुद्रस्याज्ज्येँत स इह न रुद्रवाचीति हि सर्वमतभाष्यसंप्रतिपन्नमेतत्।

प्रश्नोपनिषदि परं ब्रह्म सन्निधानान्न प्रति पञ्चालं प्रजापतिं प्रजापालं प्रजानां लष्टारं प्रथममाह पिप्पलादः। प्रजापतिशब्ददक श्रुतिषु चतुर्मुखे चतुस्स्रुजे चौभयतैव प्रसिद्ध:, दक्षादिप्रजापतिषु च; न पशुपत्यादि। 'सप्तदश प्राजापत्यं परार्धावलम्भत' इत्यत 'इयामा एकरूपा भवन्ति, एवमिव हि प्रजापति:' इति वाक्यशेष: इयामवर्णमेकरूपं प्रजापतिशब्दविक्षितं दर्शयन् नीलतोयदनिभं नारायणमेव प्रतिपादयति। एवं येयजामहादौ दृश्यगमिति श्रोस्तोल भाष्ये, 'कः श्री: श्रिय:' इति श्लोके श्रीदेशिक-

भाषितम् । एवमुपर्यपी प्रश्नोपनिषदि, 'जीवघनात् परात् परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते ' इति आचिरादिमार्गेणाड्डदयं संपन्नस्य लोकविशेषप्राप्तिपूर्वमनुभाव्यं पुरुषशब्देन निर्दिशति । पुरुषशब्द: परवासुदेवपर: इति प्रागेवावोचाम ।

एवं मुण्डकोपनिषदपि सत्यमक्षरं दिवि तिष्ठन्तं दिव्यमेकं पुरुषपदेनैव पौनःपुन्येन निर्दिशति । 'ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टावपरं च दिव्यं' इत्युपक्रमे उत्पत्तिदेवगणतुल्ये चतुर्मुखस्योत्पत्तिवर्णनेऽन परं ब्रह्म न चतुर्मुख इति स्पष्टमेव । स यतः संभूय, स इह विवक्षितः पुरुष इति चौचिल्यात् ज्ञायते । स च पदानाम एवं ।

माण्डूक्ये तु शिवशब्दः स्पष्टं श्रूयते, 'ज्ञानं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते ', ' प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत: ' इति । तत् शिवस्य वा सगुणस्य ग्रहणम्, अद्वैतस्य वा निर्गुणस्यैति विमर्शे, वृत्तीयः प्रकारः प्रादुरस्ति, उपक्रमादुरोधेनोभयमपि ह्युपेक्ष्यम् इति काञ्चित् वैष्णवानां समाधिसरणिः । कीदृशावपक्रमः? ' उच्छ्यते । प्रणव-निविष्टानामक्षराणामभिधेयतयाड्डभिमताः विश्वतैजसम्पज्ञाः प्रकमे कीर्त्यन्ते । ते च श्रीभागवते (१२-११) वासुदेवमूर्तिद्ययात् व्युदपादिष्ट, ' स विश्वस्तैजसः प्राज्ञ-स्तुरीय इति वृत्तिभिः ' इति । तत्रोक्तस्तुरीय एवायं चतुर्थ इति सम्प्रतामिति ।

अलं पुनरिदं वचः श्रोतुम्, यत् इडादिपदविलक्षणः ब्रह्म-पुरुषादिशब्दविसहशशब्दो विष्णुशब्दो विशिष्टार्थः कठोपनिषदि मुमुक्षूपास्ये मुक्त-भोग्ये प्रपञ्चकारणे परतरं वे प्रायोजि । तदविरोधेन शिवशब्दस्यापि समञ्जसेनैर्थे ज्ञातुं किमिति विरुद्धानर्थमनुरुन्ध्याः? कुलकगीतयास । प्रसिद्धयति न शिवशब्दो यथा शाङ्करे, तथा मण्डलेनाप्यविशेषं रूढ्या, ' रति: शिवा काचन सन्निधत्ते ', ' शिवश्र पन्थाः ', ' शिवः शिवानामशिवोडशिवाना ' मिल्येवम् । तस्य च विष्णोः परवासुदेवस्य परमे पदे प्राजमानस्य प्रापञ्चिकोपपादव्रह्माणेन प्रादुर्भूत-रुद्रकर्पदीपशुपत्यादिपदप्रयोगे तत्त्वान्तरशब्दा समुनिर्मषति, न साधारणे शिवशब्दे इति निर्भस्यताम् ।

अथ तैत्तिरीयः । अलाभन्यास्य प्रकृतिनिर्धारणानुपयुक्तत्वात् मोक्षार्थविद्याप्रकरणपठितपदमालं परिशीलनीयम् । तत्र, 'तस्मिन्दयं पुरुषो मनोमयः अमृतो हिरण्मयः' इति पुरुषपदं प्रथमं श्रयते । 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रक्ष यो वेद' इत्यतनन्तपदं योगशक्त्या त्रिविधपरिच्छेदरहितपान्तरहितीमवगमयदेव रुद्र्यां विष्णुमपि स्फोरयतीति च वदन्ति । तत्रैवानन्तरपक्षे, 'अम्भस्सुपारे', 'यमन्तः समुद्रे कवयोऽवन्ती', ति समुद्रशायी 'श्रयःपतिः' प्रकथ्यते । सहस्रशीर्षानुवाके च, 'नारायणं महाज्ञानम्', 'नारायण परं ब्रह्म तत्त्वं नारायणः परः', 'तारपरं ज्योतिरास्मा नारायणः परः', 'ध्यायध्य नारायणः स्थितः', 'अनन्तमव्ययं कविं समुद्रेऽन्तं विश्वशामुवम्' इत्येवं दहरविद्यासंदर्भे सर्वविद्यावेद्यो नारायण एवान्तः समुद्रशायी ; अनतःप्रवेशकलात् खलु यस्य वैश्वानरस्य हिरिशिखा नीलतोयदमध्ये स्था विद्युलेखेव विभाति ; य एवान्तर्योंऽमी भवन ब्रह्माशिवेन्द्रादिशब्दैः ब्रह्मविद्यादिषु विवक्ष्यते इति नीलमेघश्यामलो नारायणः 'श्रियःपतिमुत्तमण्ठं घुष्यत इति कथं प्रभाणशरणानामपेताभिनिवेशनामन्वयदेवतापारम्यशब्दैः कलङ्कलेपावकाशलेपोदपि । एवं च, 'तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः' इति महेश्वरशब्दः, 'तमीश्वराणां परमं महेश्वरम्' इतीश्वरेषु महान् ईश्वरौडयं परमतत्त्वात् इति व्युत्पादितार्थपररसनं नारायणे स्यास्ति ।

उपरि, 'ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णापिङ्गलम् । ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं विश्वरूपाय वै नमः' इति विरूपाक्षपदमप्यत एव शीतोष्णचन्द्रसूर्यनेत्रतथया विष्णावेव समन्वितमभाषि । विरूपाक्षादिर्य्यामिग्रहणं वा क्रियताम् । साक्षाद् विरूपाक्षमेव सर्वेऽयं शम्भुमनुसंधाय प्रणम्य तदनुगृहीतभावितपरार्थज्ञानो वा ब्रह्मविद्यायामवतरतु सम्यक् । तं पुनरन्तरतमत्वेन रुद्रशिवणमात्रेण मुक्त्यै मुख्यतया मुसुक्षुप्रास्त्यं तस्य सेत्स्यति । यथा अधस्तात्, 'तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि' इति मन्त्रो नापेक्षितकिश्चित्साधकः, तत्, 'नारायनाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि', त्यपि श्रवणात्, दुर्गिन्दान्तिगरुडनिविंशेषं पाठाच्च - तथैवायमपि मन्तः ।

अथ पुनरादित्यमण्डलान्तर्वर्तितथीतमुहिरण्मयपुरुषोपासनं तत्सायुज्यसार्ष्टिताफलप्रदं विधीयते । आदित्यमण्डलान्तर्विराजमानस्य विष्णोरिति प्रागेव भाष्ये ।

३८

ऐतरेयोपनिषदि तु आत्मादिपददानी साधारणान्येव सन्ति व्याख्यातभागे । अग्यास्व्यातभागे तु तदैव, 'अ इति ब्रह्म' इति परस्य ब्रह्मण: आकारशब्दद्वाच्यत्वभावेति । 'अ इति भगवतो नारायणस्य प्रथमाभिधान' मिति तु अवेदान्तिनोडपि विदन्तीति किमत् निरूपणीयमस्ति ।

छान्दोग्ये (बृहदारण्यकेच) आत्मनःपुरुषशब्दा एव श्रुयन्ते । अपहतपाप्मा पुरुषोऽयं पुण्डरीकाक्ष इति च, 'य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मय: पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रु: हिरण्यकेश आ प्रणखात् सर्व एत सुवर्ण:' इति तस्य यथा कल्याणं पुण्डरीकामेवाक्षिणी तस्योदिति नाम । स एष सर्वेभ्य: पाप्मभ्य उदित:' इत्यतत् व्यकृतम् । मधुविद्यायाम्, 'तदैतद् ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिर् ब्र्मणे', इति ब्रह्मो-पनिषदुपदेक्ष्यृणां मध्ये ब्रह्मा परिगणित इति स न परं ब्रह्मेति स्वरससिद्धम् । गायत्रीविद्यायां श्रिय:पति:पुरुषसूक्तगत:, 'तावानस्य महिमे' इति मन्त्र उपात्त: । पुरुषविद्यायाम्, 'कृष्णाय देवकीपुत्रायजोक्का'इत्यपल आराधितया श्राकृष्णो विवक्षित इति चाभिप्रयन्ति; एवं संर्गविद्यायाम्, 'हिरण्यदंष्ट्रो बमसोदनसूरि:' इति हिरण्यकशिपु-हृदयमेदकवधद्वातभयङ्करदंष्ट्रभाखुर: श्रोत्रसिंह इति च । वैश्वानरविद्यायां पृथिव्यादि-पादादिवर्णनेन विश्वरूपो वैश्वानरो वेदिन:, य: विष्णुरिति महाभारतादौ स्मर्यते । तदेवं विष्णुपरमयसैव छान्दोग्यादावपि यथायथमुलेनैव स्पष्टं वा कथंअपि वा ; नान्यस्य ।

पुरुषशब्दनिर्वचनं तु बृहदारण्यक, 'स यत् पूर्वोंडस्मात् सर्वस्मात् सर्वेऽनु पाप्मन ओषत तस्मात् पुरुष:' इति सर्वपूर्वस्थितत्व सर्वपापप्रदाहकत्वाभ्यां परमात्मन्यकारि । एवञ्जातीयानि बहूनि निर्वचनानि पुराणादिवर्णनानि ज्योति-रधिकरणटीकादिषु द्रष्टव्यानि । एवम्भूतस्य पुरुषस्य सूर्यमण्डलमध्ये समुल्लसतो रूपमपि, 'तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपं यथा माहारजनं वास:', यथा पाण्डुवासिकम्, यथेन्द्रीगोप:, यथाडम्बर्यञ्चि:, यथा पुण्डरीकम्, यथा सकृद्रिद्युत् ' मित्यनेकप्रकारं प्राकाशि स पर: । मधुब्राह्मणे च, 'युक्ता हस्य हरय: शता दश' इति, 'कृष्णरूपाण्यन्नानि' इति कृत् अनन्त्यामिष्णो हरेऽरनन्तानि रूपाणि दर्शयन्ते । तत् हरिशब्दो

विष्णौ असाधारण इति आबालमधिगतोडर्थः । उपरि शाङ्करयब्रह्मणे, 'तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि' इति शाङ्करयं पर्यनुयुज्ज्ञानो याज्ञवल्क्यः उपनिषदां प्रतिपाद्यो मुख्योऽर्थः पुरुष एव, यथा पुरुषसूक्तस्येति प्रथ्यापयति । पुरुषश्व वासुदेव इति प्रागावेदितम् । उपरि पूर्णब्रह्मणि च अक्षरादित्यमण्डलस्थः पुरुषः प्रत्यपादि ।

तदेवं कठतैत्तिरीयकण्ठोक्त विष्णुनारायणादिपदार्थविधेय परमपुरुषविषयकतया पूर्वोत्तरौपनिषद्वततानां साधारणशब्दानामाज्ञयेन संगमनात् अन्यार्थदर्शनैवैकप्रसिद्धस्य पदस्य परविद्यापकरणे काचिदपि दशरथापि आसूपनिषत्सु प्रयोगाऽुपलब्धात् उपनिषदिति विष्णुपरा इति एतदनिरोधेन इतरा उपनिषदो निर्वाह्या इति, विशिष्टे निरूपणे चोपनिषदःतराण्यपि विष्णुपरमस्य प्रायोडनुकूलानिति च विभाव्य तदिह संगृह्य साम्प्रतं सहृदयहृदयसंप्रीणनाय शंशनीयम्, अनाग्रहेण शंसितवानस्मि । तत् आस्तिकोडनसूयु: प्रमाणम् ।

अस्य परस्य ब्रह्मणो विष्णोरनपायिनी श्रीरक्ष तत् तत्रेहोपनिषत्सु गूढमुपदिश्यते । आदित्यमण्डलेऽन्तर्हृदये च हिरण्मयं पुरुषं प्रतिपादयन्ति बहून्येतदुपनिषदन्तर्गतैस्तैर्वचनैः भगवतः नित्यश्रीसंपर्के निपुणं दर्शयति संप्रदायाविदः । तैत्तिरीये अन्नतर्यामिणो नारायणस्य निरूपणे प्रवृत्तौडनुवाकः, 'तस्य मध्ये वाङ्-शिखा अणीयोर्ध्वा व्यवस्थितः - नीरुतोयद्मध्यस्थ्या विधुलेखेव भास्वरा । नीवारशूकवत् तन्वी पीताभा स्वात्तनूपमा' इति श्रुतिहृदयमपि निमील्य नेते निपुणं भावनियम् । बृहदारण्यकै च याज्ञवल्क्यो जनकं प्रति, 'इद्घो नाम, यमिन्द्र इत्यक्षते परोक्षेण' इति भगवान्तमिव, 'वामे डक्षिणि तस्य पादौ विराट्' इति तत्पत्नीमध्युपदिश्य तयोरेव संसारः, अनन्तम्, प्रावरणम्, स्वांतः सङ्क्षरणीयेव मन्त्रहृदये द्वयोरनयोर्दंपत्योः सानन्दनिवासं संगवगवमयतीत्यलमधिकेन । श्रियः प्रभावः श्रीसूक्तादिपरशतप्रभाणान्तर - तद्वाध्यादिपरिज्ञेयस्तु नेह प्रस्तूयते ।

हिततम् । अस्य च श्रियःपतेर्हरहरभ्यासाधेयातिशयैः दर्शितसमानाकारं प्रीतिरूपापन्ने ध्यानेसुपासनापर्ययं प्रागुक्तमिव प्रपदनमपि परमपुरुषार्थोपाय इति प्राचामादेशः ।

अयमप्यंशास्ततः तल निगूढः। यथा ईशोपनिषदि अन्ते, 'ओं क्रतो स्मर कृतं स्मर' इति, 'भूयिष्ठां ते नमउक्ति विधेम' इति च। कठोपनिषदि, 'यच्छेद्वाङ् मनसी प्राज्ञः — तद्यच्छेच्छ्रान्त आत्मनी', ति वैष्णवं पदमभिधत्तुं, तद्‌दशीकरणमुपायः प्रदर्श्यते। 'तस्य च वशीकर णं तच्छरणागतिरेवे', ति च विदितवेदितव्यैवै दितम्। मुण्डकोपनिषदन्ते च, 'सम्प्राप्यैनमृषयो ज्ञात्वा तृसाः ऋतात्मानो वीत रागाः प्रशान्ताः। ते सर्वे ऽपि सर्वैः प्राप्ता धोरा युक्तात्मानः सर्वमेवाड्‌डविशन्ती', ति सम्पूर्णज्ञानसंयमिनः समाधिलभ्यप रमपुरुषार्थान् प्रोच्य समनन्तरमेव, 'वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थः' संन्यासयोगात् यतयः शुद्धसत्त्वाः। ते ब्रह्मलोके तु परान्तकाले परामृतात् परिमुच्यन्ति स वे', इति महाविश्वासशालिनां परामृतात् परमपुरुषादेव भक्तिस्थापनात् मुक्तिं प्रेप्सतां प्रतिपादितः संन्यासः प्रपत्तियोग एवेति युक्तं प्रतिपत्तुम्। 'सं न्यासस्त्याग इत्युक्तः शरणागतिरित्यपी', ति संन्यासशब्दो भरन्यासे हि प्रसिद्ध एव ।

तैत्तिरीयोपनिषदन्ते, 'न्यासः प्रोक्तोऽतिरिक्तं तपः' इति च सुप्रसिद्धम्। तल हि सत्यतोद‌मशमादिविशेषं मानससमपि भक्तियोगं परिगणय, 'न्यास इति ब्रह्मा ब्रह्म हि परः' इति न्यासस्य सर्वैः उत्कर्ष संकीर्त्य, आदृत्य च हितस्य, अचिरेणानावृत्तिहेतोः पुरुषापेक्षामनुरूप यथाहि प्रारब्धपरिक्षपणक्षमस्य अकिञ्चन धनन्यास भक्ति-योगादतिरेकम्, 'तस्माल्ल्यासमेव स मेषां तपसामतिरिक्माहुः' इति बहुसंवादसूचनपूर्वमुपपाद्य, विधाय च तम्, पुनरपि प्रशं सने प्रपञ्चिरधीषत, 'एतद्‌द्रे महोपनिषदं देवानां गुह्यम्', इत्यादिनेतिन्यासमण निगमणगणनाऽ‌वसरे कनिष्ठिकामधितिष्ठति नस्तैत्तिरीयमिति निश्चलचेतसः ।

ऐतरेयोपनिषदपि अव्याकल्याते भागे मुहूर्त्तिनिमित्तदर्शिनो मोक्षहेतुमन्त्रजपो विहितोऽस्ति। तथा छान्दोग्यमपि मध्य एव पुरुषविद्याप्रकरणे षोडश-शाधिकारवपंशतजीवनं विद्याफलमुपवर्ण्ये, 'अपिपास एव स भूयः। सोऽन्तवेलायामेतत् लयं प्रतिपघे स', इति मन्त्रालयुपदिशय, 'उदू वयं तमसस्परि — अगन्मज्योतिरुत्तमम्', इत्यनायासेन अध्याक्षेपेण मोक्षस्थानसंप्राप्तिं संदर्शय । नूनं न्यासमेव विद्यामभिसंधत्त इति निरूपणानुपु नानां निर्विचारनिर्धार्यमिदम्। परिक्षिन्महाराजः सप्तरात्रात् एव श्रेयो लिप्सुः श्रीशुकमहर्षिपरमानुग्रहपात्री भूय ब्रह्मभूयै गत

इति श्रीभगवते प्रोक्ताम्, श्रीविष्णुपुराणे ( ४-४ ) वर्णिताच्च, 'खट्वाङ्गो नाम कश्चिद् राजर्षिः अत्युतात्मकमेव जगद्रक्षे'मे प्राग्धिगतवानपि देवान्सुरसंग्रामे देवैः साहायकायाभ्यर्थितः तेऽं प्रियें विधाय तान् दिल्सितवरान् आत्मनः शिष्टमायु:- प्रमाणमनुयुञ्जय, 'मुहूर्तेमालमवशिष्टमस्ती'ति ततः समाचक्ष्ये तत्क्षण एवास्वलित- गतिना विमानेन मर्यलोकमागम्य, 'भगवन्तं प्राप्त्यामी' त्यध्यवसाय भगवति वाशु- देवे स्वात्मानं युयोजे, तत्रैव च लयमवाप 'इति कश्चिदमुषदधता स्वरसावगम्यम्- तत्, यदनेकजन्मसिद्धान्गवरतात्परतिंतेन भक्तियोगेनैव अन्येनापि केनचित् कालानुगुणेन योगेन अकालकालार्तयें स्थानं सुमापमिति । अत एव खट्वाङ्गः प्रशंसितः, 'खट्वाङ्गेन समो नान्यः कश्चिदुदर्शा भविष्यति । येन स्वर्गादिवाग्म्य मुहूर्तं प्राप्य जीवितम् । तयोदतिसंहिता लोका बुद्धया सत्येन चैव हि ' इति । ननु मायाप्रधान- महाखुरसंहारसमर्थेन धानुप्रकधुरंधरेण खट्वाङ्गेन ब्रह्मलक्ष्यमपि मायामयप्रधानकवच प्रच्छन्नं प्रणवादिधनुस्सहितेन प्रत्यड्मयेन बाणेन क्षणमालेण विध्यतां परमब्रह्म- परिपूणानुभवपरिवाहभूतं परिचरणसांग्राज्यमात्रसादकात्करे । तदीदृश एवैह छान्दोग्यपुरुषविन्यावसानेऽपि तैत्तिरीयपुरुषविद्याप्रक्रम इव कश्चिदुपायोऽभिसंहित इति सिधते, सोऽयं न्यास इति न्यासविधायिनानाप्रमाणानुसारेण निर्णय्यते । अनन्ते चास्या उपनिषदः श्रूयते, 'द्यामाच्छबलं प्रपद्ये शबलाच्छयामं प्रपद्ये' इति घन- इ्यामे भगवति प्रपत्तिः, फलञ्च, 'ध्रुवं शरीरमकृतं कुलात्मा ब्रह्मलोकमभिसंभवा- मी ' ति, ' प्रजापते: सभां वेऽम प्रपद्ये,' 'लिन्दु मातिगा ' मिति च ।

बृहदारण्यकेडपि प्रक्षनयागविधानोपसंहारे इशोपनिषन्मन्रः, 'मृषिष्ठां ते नमउक्तिं विधेमे'इति प्रपत्तिपरः श्रूयत एव। तदेवम्, श्वेताश्वतरोपनिषदोऽन्ते यथा, 'यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै ' इति मोक्षकामस्य भगवति प्रपत्तिरुपायोऽदर्शिं, तथा बह्वीश्वरीशाध्युपनिषत्स्वपि आस्विति परामर्शी नूनमिद- मपि निवेदननीयं भवति, यत् तद्भवता श्रीमन्निगमान्तमहोदेइंकैन उपनिषत्स्वव भगवद्रीतासूपनिबन्धु चरमानुसंधापितस्य शरणागतिश्शोकस्य व्याख्यानारम्मे विहिते

' य उपनिषदामन्ते यस्मादनन्तदयारब्धे:

तुटितजनताशोकः श्लोकः स्वयं समझायते ।'

इति भगवत उपनिषद्विद्दिसेस्योपनिषदामन्ते विराजमानतावर्णनम्, तत् तस्य गीतोपनिषदामन्ते मुस्योपनिषदामन्ते चोकरीत्या भक्तिस्थानापत्या भरस्वीकार-परायणतया स्रितिं कुरूङ् परिशीलय्येवेति । कस्मादयमर्थः एषु वाक्ययेषु प्रधानभूत-प्रपत्तीदॄपरताम्रश्यापनपूर्वं प्राच्यैराचार्यैर्न प्रतिपादिति चेत् — यस्माद् भगवता भोव्येकृती पुरुषाविद्याधिकारेण तद्विद्यारथविकल्पप्रस्ताव एव मगवद्गीताशास्त्रेऽभिहितोऽत्रि स्फुटं नामाध्यतेति सच्छिन्त्य संतोष्ठव्यम् ।

पुरुषार्थ:

प्रदर्शिते तत्त्वहिते । पुरुषार्थोंडवशिष्यते । स इह निःश्रेयसार्थमा । `स च तमसः परस्तादवस्थिते पुनरावृत्तिरहितं चतुर्निर्मुक्तपुरुषपरिशेषानिरक्षणानुगुणस्थेमभाजि परमे पदे हिरण्मये परमकारणस्य परस्य पुंसः परिचरणानुसंधरणेन च भवनं परमानन्द इति संग्रहः । प्राय उपनिषत्सु परमं पदमिदं यथायथं प्रतिपादितमे-वास्ति । किं बहुना श ईशोपनिषदन्तश्रुति मन्त्र एकत्रावत् क्रियासमभिहारेण अर्थानुसंधानपथमानीयताम् । अधिकरणसिद्धान्तनयनैरेषा अप्यर्था अधिगता भविष्यन्ति । अधिकरणसिद्धान्तो नाम उच्यमानः कश्चिदर्थः स्वान्यथानुपपत्या यान् अनेकान् अर्थानवगमयति, यान् खल्वर्थान् आश्रित्यैमेकोऽर्थोऽवतिष्ठते, तेभामपि सिद्धिः । पश्चात्तहैव, 'अग्रे अग्नेतः! परमामनन् ! मां नय ' इत्यनेन उपरि-तनं स्थानविशेषं प्रति नयनं यदि न भवेत्, न भवेदेव मोक्ष इति सिदध्यति । यद्यपि स्थानं तत् मार्गान्तरेणापि गम्येत, तथापि स्थिरावस्थानकामेन स्था गन्तव्यामिति गम्यते । याते इतोऽपि, अनपायधने भोगाप-वास्तीत वोधयति । 'विश्वानि देव वयुनानि विद्धा ' निति च यथा l उपाया: ज्ञानरूपा:, तथा अयमपि मयाडनुचितो भक्तियोगः

किश्चित् विहितं वेदनमेवेति न मे उपेक्षणं भवतो युक्तमिति भगवान्तं प्रचयति। 'युयोध्यसत जुहुराणमेनः ' इति च, 'सर्वेऽपविधूननपूर्वकं नम् । अतः तत् संभवन् भोगः सर्वेऽपि न कर्मोधीनः ' इति

गमयति । 'भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेमे' त्सनेन चेदमखिलमनुदर्शितं भवति, यत्-एकं नमः प्रपदनास्वामिहृ कृत्त्नः, 'बध्नाम्यलिपुंषा हस्ता नम इत्येव वादिनः' इति रीत्या भूयोभूयो नमो मनसा वाचा कायेन च करिष्यन्त एव स्यांस्यन्ति; यसै नम इहृ कृत्त्नः, तस्मा एव तत् तलापि करिष्यन्तीति प्राप्तकः प्राप्तुमैचैक एव । यस्मात् क्रियते, तस्मात्, 'नीचोच्चयोः स्वभावोऽयं नन्त्रूणान्तदयतातमकः । प्रहोभवति नीचो हि परे नैच्यं विलोकयन्' इत्युक्तरीत्या परावरभेदः सांविकल्पिक इति । उक्तिमाति कथनेऽन, वाग्व्यापारस्थ विविधेऽर्थे करणेऽध्यस्य करणकलेबरसत्यपेक्षतया, प्रागेनोविर्धूननस्य वृत्ततया च तत् कर्मनिरपेक्षमनोीय-विग्रहपरिग्रहो मुक्तस्य ज्ञापितो भवति । चैषेमेति मदोत्त्साहग्यज्ञनेन परिचरणस्य प्रकारमभोव्यंं प्रस्याय्पते ।

एवमत्रोपनिषदि व्याख्यातानामर्थानामुपरितनीषु यथायथं कण्ठोक्तिरसूतीति न केवलमेतावत्, अचिन्त्यापदान्यपि अनेकेऽंशाः प्रतिपादिताः सन्ति । यथा -- स्वर्गे लोके उ्येये प्रतितिष्ठति (केन. ४-९.) स्वर्गे लोके न भयं किश्चनास्ति न तत् स्वं — (कठ. १-१२.), तद् वृण्णोः परमं पदम् (कठ. ३-९.), स सामिहुद्वीयते ब्रह्मलोकम्, पुरिशयं पुरुषमोक्षते, यत् तत् कवयो वेदयन्ते (प्रश्न. ५.), वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकः, हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम्, (मुण्डक्. १-१; २-२.), परमे व्योमन् सोऽश्रुते सर्वान् कामान्, एतत् साम गायन्रास्ते (तै.आ.), यदक्षरं परमे प्रजाः (तै. १-२. प्र.), तमसः पारं दर्शयति भगवान् सनत्कुमारः, स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा — शतधा चैकश्रृ सहस्राणि च विंशति:, न पश्यो मृत्युं पश्यति न रोगं नोत दुःखताम् । सर्वे ह पश्यः पश्यति सर्वामोति सर्वशः, स यदि पितृलोककामो भवति — यं यमन्त्रमभिकामो भवति सोऽस्य संकल्पादेव समुचिष्ठति । तेन सम्पन्नो महीयते, सर्वे तदल गत्वा चिन्दते, सकृद् विभातो ह्येवैष ब्रह्मलोकः, अरश्र्व ह वै ण्यक्षराणेवौ ब्रह्मलोके तृतीयस्यामितो दिवि । तदैरेमदीयं सरः तदक्षस्थः सोमसवनः तद्-पराजिता पूर्वब्राह्मणः प्रभुविमितं हिरण्मयम्, परण्डयोतिहिरण्मयपच स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते । स उत्तमः पुरुषः । स तत् पर्येति जकशत् क्रीडनं रमणः श्रीमिवा

यानिर्वा, प्रजापते: सभां वेष्टुं प्रपद्ये' (छा) इत्येवमादिष्ठु । संपत्स्युपस्थितकृतिपयस्थलनिदेशमात्रमल्ल विस्तरभीरुणा कृतम् । कौषीतक्युपनिषत्प्रकारो च विशदं विज्ञास्यते ।

एवंभूतपरतत्वहितपुरुषार्थतस्परां इमां उपनिषदं इस्थं भाध्यपरिष्कारपरिष्कृतां मुद्रितां । अलं स्थितानि भगवन्नामानि गुणविश्यातानि गणयित्वा समनंतरं सेरे प्रकाशयित्वानि, यत्रान्यासामपि कासांचिदुपनिषदां पुरुषसूक्तस्य च प्रौढिरेवोच्यते । शारीरकोविदषु सर्वविदां समुदायेऽद्वैताना मोक्ष्य मुद्रणपथमवेशयते ।

एषाऽच श्रीशड्करानुजमुनिनिराणां श्रीवरदविष्णुाचार्या इति प्राचीनाश्रमे नामधेयमित्यश्यूहितुमवकारां ददति एतद्विरचिताया: भाष्यप्रकाशिकाया: तालकेश्वर इति किश्चित् संप्रत्युपक्षिपामि, यत् परस्ताद् विमृश्य निर्णयं भविष्यति ।

यथा छान्दोग्यस्य, यथा च बृहदारण्यकस्य, तथैव यथावत् परिशिष्टोपनिषत्सरस्यापि परिष्कृत्य मुद्रणं, परमेण आदरेण पारमार्थिकस्य परमपुरुषश्रीनिवासप्रतिपादकस्य सिद्धान्तस्य प्रपञ्चक्षेमाय परितः प्रचारे बद्धश्रद्धया विशिष्टाद्वैतभाध्यप्रकाशकसमित्या समुचितमर्थर्थिता अपेक्षां व्याजीकृत्यनर्गलमधिकेनोत्साहेन स्वयमेव प्रवृत्ता श्रीवेङ्कटेश्वरदेवस्थानसमिति: समादिश्यवदस्ति । तदनयो: द्वयोरपि समित्योर्विशये कर्तव्यं कृतज्ञतानुसंधानं तद्वै यथावत् करिष्यन् इदमेवाल्ल निबिभन्त्सामि, यत् —

पविलास्यप्रवेदान्ततद्वाध्यमालां परिष्कारहृद्यार्थ्यसंदर्भेभण्याम् । समेष्याद्दिरेवं सरेः संघटदय स्वयं धर्तुमिच्छत्वयं श्रीनिवासः ॥

इति, श्रीपदपुरी १०-१२-’५३. उत्तमूर्, ति. वीरराघवाचार्यः ( उभयवेदान्तग्रन्थमालासंपादकः )

बृहदारण्यकविषयसारोरकस्थलसूची

वृद.

१-२. अध्यायौ.

३-१.

३-२.

३-३.

३-४.

३-४-७.

॥

३-४-१०.

३-१-२.

३-४-१३.

४-१.

४-१-१९.

४-२-३.

४-३.

४-४.

५-२-१०+११.

५-४+१५.

५-१५.

५-७.

५-७.

शारी.

३-३-१०.

८-१-८.

१-४-८. (श्रु. प्र.)

३-३-२.

१-४-८. (श्रु. प्र.)

४-१-२.

॥

२-८-३.

१-४-४.

३-२-७.

वृद.

५-६-७.

६-४-२.

॥

६-४.

७-४.

७-६.

७-१०.

८-१.

३-२-४. (२९)

१-८-६.

८-१-१८.

८-२-४.

॥

३-३-१४.

८-२.

३-८-१२.

१-२-८.

॥

१-३-३.

८-२-१६.

शारी.

३-३-१८.

३-२-८.

६-३-१२.

३-९-१ (१५)

१-८-६.

३-३-९.

३-३-६.

४-३-१.

३-३-३.

३-३-४.

३-८-७.

३-९-१.

८-३-१३.

८-३-८.

३-९-२

बृहदारण्यवाख्यां

श्रुत्यन्तरसङवादादिस्थलसूचो

वृ. ३—९. तै. ३. भा. शांते. वृ.

३-२. छां. १-२. ६-४-१४. केन. २-५; कठ. ६-४

३-३-१९-२१. ,, १-२-१०-१२; ,, श्वे. ३.

ऐ. २-२. ६-४-१५. कठ. ४-५.

३-४-९. ऐ. आत्म. ९. ६-४-१८. केन. ९.२.

३-४-८. सुबा. २. ६-४-१९. कठ. ४-१९.

३-४-७. तै. आ. तदारमानं ६-४-२१. छां. ८-४-१.

स्वयमकुरुत ७-३. ,, ८-३-३.

४-९. कौशी. ४. ७.४. ,, ८-३-४.

४-३-४८. प्रथमा. ३-४. ७-६. ,, ३-८.

४-१-१९. सुबा. ४. ७-९. ,, ३-१३-८.

५.८-७. ,, ३; म. ३-६. ७-१४-१-८. ऐ. १५-१८.

६-२-२. ऐ. आत्म. ३. ८-१. छां. ५-१; कौ. ३.

६-४. यदा सर्वे. कठ. ६-१४. ८-२. ,, ५-३.

६-४-१०. ऐ. ९. ८-३. ,, ५-२-८.

६-४-१९. ,, ३. ८-४-१. ,, १-१-२.

वृ. ऋषिदेशादिनामानि.

अगास्य आङ्गिरस: पु. २९ गौतम: पु. ३४८

नामदेव: ६५ भरद्वाज: "

बालाकिगाग्र्ये: १९६ विश्वामित्र: "

अजातशत्रुः काश्य: " जमदग्नि: "

वसिष्ठ:

कश्यप:

अत्रि:

मैत्रेयी

कात्यायनी

दध्यड् आथर्वण

अश्विनौ

जनको वैदेह:

कुरुव:

पञ्चाल:

उद्दालक:

जारत्करव आर्तभाग:

सुज्युः लाङ्ग्यायनि:

पतञ्जलः काप्य:

गन्धर्वे:

सुधन्वा आङ्गिरस:

पारिक्षिता:

उशस्तः चाक्रायण:

कहोलः कौषीतकेय:

गार्गी वाचक्नवी

पु. १९४ उद्दालक आरुणि: २३४, ४५१, ४५४

कबन्ध आथर्वण: २३५

कार्षि:, वैदेह: उमपुत्र: २५०

१५५-३८४ विदग्ध: शाकल्य: २९४-२६०

जिज्ञा शैलिनि: २८९

१९० उदकः शौलबदन: २९१

बकु: वार्ष्ण: २९२

१९९ गर्दभीविपीतो भारद्वाज: २९३

कौरव्यायणीपुत्र: ३९३

प्रातृद: ४०९

२०१ ऐतरेय: आश्वलेय: ४२८

प्रवाहणो जैबलि: "

२१७ गौतम: ४३१

वाजसनेयो याज्ञवल्क्य: ४५१

मधुक: पैङ्ग्य: "

चूलो भागवित्ति: "

जानकि: आयास्थूण: "

२२० सत्यकामो जाबाल: "

२२३ नाको मौद्रुल्य: ४५४

२४९ . २३२ कुमारहारित: "

• वंशानादीनां स्वलत्रये ( ८. ६; ६. ६.; ८ ९. ) पठितमस्ति । तत्र बहूनां गुरूणां नामधेयान्येव निर्दिश्यन्त इति तत्रैव तानि द्रष्टव्यानि ।

शोधनिका.

१८. १५. कर्म ( कर्मसु )

२५. २५. त्रैकस्यैव

२६. २९. कपफले

२९. १९. दूरत्वं

४०. २२. प्रकारान्तरस्थाङ्गात

७८. २२. दर्शनवेदनो

७९. ४. निम्रुणाति

९२. ८, ९. नोदनानसमन्नना

१०३. २. स यथानेन

१४५. ११. विज्ञानघनः ( विज्ञानमय इति पूर्वकोऽशेषु स्थितमशुद्धम् ? )

२९८. २२. सा ( प्र ) साद ( प्रसादस्थानीयेतिकोशान्तरेषु पाठः )

३४३. १८. य इदं मध्यदद्मिति मन्त्रे ( अलं अभ्युष्टमात्र इतीदमशुद्धम् )

१७२. २. ( अभिवदतीति पूर्वे, श्रृणोतीति च पश्चात् कानिचत् पठ्यते एवमुपरि ७४ पुटेडपि )

१८१. ९. जीवब्रह्मैवेदपक्षे डपि

१९९. ४. पञ्चालानां

" १५. पञ्चाल

२११. १९. केवलास्वप्सु

२५२. २, ८. यदृत्तत्व

२५४. २२. जीवस्य शासन

२६९. ८, १९. पञ्चालानां

कातिपयमुरुलयप्रमा णाकरसूची.

८. निमिच. वि. पु. १-४-५९.

७९. काठिन्य. " १-१४-२८

१५२. आकाश. याज्ञ. ३-१४३

" एक एव " ३-१४८

१८५. आदित्य: ऐ. आ.म. २

३००. अनन्ता: याज्ञ. ४-६६

३६५. वेदो दनृतः. शारी. भास्क. भा.

३७३. वर्षशुते:. म.भा.कर्ण. ८-३-१५

" यथार्थना. वामनपु. ७४-४०

" तेजोवले. वि. पु. ६-५-८५

" यदृच्छा:. तत्सार.

" समस्त. वि. पु. ६-५-८४

" नान्तं " २-५-२४?

बृहदारण्यकोपनिषद्‌तत्‌श्लोकानामधांशाः:

उ.

यत् सत्त

८९ तस्मात् तदातृण्णात्

एकमस्य

" मांसान्यस्य

लीण्यात्‌मने

" अस्थोन्यन्तरते

तस्मिन् सर्वे

" यत् वृक्षः

कस्मात् तानि

८२ मर्त्ये: सन्

यो वै ताम्

" रेतस इति

स देवान्

" धानारुह:

यत्‌श्‍चोदेति

१११ यत् समूलं

तं देवा॒श्‍चकिरे

११२ जात एव

अर्वाङ्‌विलः:

१४२ विज्ञानमानन्दं

तस्यासते

" स्वभेन

तद्धि नरा

१९१ शुक्रमा‌दाय

द॒द्युः ह

" प्राणेन

आथर्वेणाय

१९२ स ईयते

स वा मधु

" स्वान्ते

पुर॒श्‍चके

१९३ उतेव ख्रीभः

पुरः स पक्षी

१९४ आराममस्य

रूपं रूपं

१९५ तदेव शक्तः

इन्द्रो मायाभिः:

" प्राप्यन्तं

यथा वृक्षः

२८४ तस्माल्‌लोकात्

तस्य लोमानि

" यदा स वे

त्वच एवास्य

" अथ मर्त्ये:

अणुः पन्थाः

तेन धीराः

तस्मिन् शुक्ले

एष पन्थाः

अन्धं तमः

ततो भूयः

अनन्दा नाम

तांस्ते प्रेल्य

आत्मानं चेत्

किमिच्छन्

यस्यानुवित्तः

स विश्वकृत्

इहैव

य एतत्

यदेतत्

ईशानं

यस्साद्वाक्

तं देवा:

यसिन् पशु

तमेवम्‍य:

प्राणस्य

मनसो ये

मनसैव

मृत्योः सः

एकधैव

विरजः परः

तमेव धोरः

नानुध्यायात्

एष नित्यः

तस्यैव

पूर्णमदः

पूर्णस्य

हिरण्मयेन

तत् खं पूषन्

पूषन्नेकर्षे

यत् ते रूपम्

वायुरनिलम्

ओं क्रतो

अमे नय

युथेध्यसि

द्वे सृती

ताभ्यामिदम्

मन्त्रार्थमोदिं-अवधार्यविषयभागगता मन्त्राः समुदयत्नादिह न प्रदर्शिताः। ते ३४९, पुटप्रभृति ग्रन्थ एवं दृष्टव्याः।

॥ श्रीः ॥

बृहदारण्यकोपनिषदर्थसंग्रहकारिका:

शुक्ले वाजसनेयाख्ये यजुषि ब्राह्मणं स्थिरम् ।

नाम्नि शतपथं; तल्ल बृहदारण्यकं शिरः ॥ १ ॥

काण्डे माध्यन्दिने चाल काण्डं भाष्यैरभिभूषितम् ।

अर्थार्थे विश्रुज्याड्डयं प्रवर्ग्योऽध्याययोहितम् ॥ २ ॥

ब्राह्मणान्यत्न संह्याताॅन्येवं तार्तीयकादिषु ।

षट् च षट् च नवैवं षट् पश्चात्युगदश पश्च च ॥ ३ ॥

III· (१) अश्वमेधाश्वसंप्रेष्टषु:प्रभृतिदर्शीनम् ।

उक्तमोऽच (२) तत्तो मृत्युकारकचिन्त्यादिसंमतम् ॥ ४ ॥

संवत्सरस्तजस यष्टुरङ्गस्य चाश्वताम् ।

विनतोङ्मावाश्वमेधे मृत्युकोदित्यदर्शनम् ॥ ५ ॥

(३) असुरस्पर्धिदेवेष्टौ वागच्युत्तात्ववैकलीम् ।

प्राणदक्ष्यज्ञ विजयोद्वातरि प्राणभावने ॥ ६ ॥

पाप्महानि प्राणनानोपासा अन्ते जपं वरम् ।

असतः सद्दतेर्यान्च्चापरस्वाह तृतीयकम् ॥ ७ ॥

(४) अथो तृतीयतुर्यातु साक्षाद् ब्रह्मनिरूपणम् ।

आत्मा पूर्वमहंस्रूतः पुरुषो मिथुनात्मना ॥ ८ ॥

मातुर्भूयाकरोल् सृष्टिं विस्तार्ष्टिं देवगोचराम् ।

अतिसृष्टिं तथा श्रेयो देव रूपामिदं यतः ॥ ९॥

अव्याकृतं व्याकृतं सत् प्रविश्यान्तर्विराजते ।

अन्त आत्मैकुपासीत पदननो प्रियं तत्॥ १० ॥

अहं ब्रह्मास्मीत्युपासापरा: सर्वं भवन्ति च ।

उपासितुरभूयै तु नैव देवा अपीशते ॥ १९ ॥

अन्य: सोडन्योडहमित्येवं न विद्यात् यस्त्वतरन्न्चविनत् ।

पशुर्भवेत् स देवानाम् ब्रह्म क्षत्रादिसृष्टिकृत् ॥ १२ ॥

देवलेकेडपयत: क्षत्रकलं धर्मेस्यजेन तमू ।

आत्मा नाभिविदित: पित्ति जायापत्यनिबन्धनम् ॥ १३ ॥

मनसिस्वानसिवमा यानि वाकू प्राणोडक्षि श्रवो वपु: ।

(५) अथैतस्मिन् प्रोक्तं ससान्नब्राह्मणे त्वेदम् ॥ १४ ॥

प्रसिद्धमन्नं सर्वार्थे देवार्थे द्वे हुतादिके ।

पश्वार्थं पयश्वान्नयत् त्वयं त्वास्मार्थकाहिंस्ततम् ॥ १५ ॥

अक्षिति: पुरुषोडक्षीणमेतत्स्रुक् स्रुक्तियुक्तिदृक् ।

ते लयो वाड्मन: प्राणा: तान् नाना साधु भावयेत् ॥ १६ ॥

अथ संप्रत्यनुमोक्तं पितृ पुत्रानुशासनम् ।

प्रयत्ता दिव्यवागादि लिङ्गुनाडथ च तत्सुते ॥ १७ ॥

प्राणस्याश्राम्यत: श्रेष्ठयम् वायोश्वासं हि नैति स: ।

तस्मात् प्राण्यादपान्यान्त्र (६) नामरुपक्रियामय: ॥ १८ ॥

IV. (१) तुरीयाधे तु बालाकिविद्या यत् व्यपोहति ।

आदित्यपुरुषादीनाᳫ ब्रह्मत्वम् तत्स्वमाह च ॥ १९ ॥

अजाते शलुबालाकिं सुहोतृस्थानविनाशनात् ।

(२) शिषु: सदामस्थूणादिर्विं चितचमसस्थित: ॥ २० ॥

उत्तं दो द्वितीये (३) तार्तीये मूतामूर्तवपु: परम् ।

(४) तुयं प्रोक्ता च मैत्रेयीविद्या ज्ञानघनाल्मभकृत् ॥ २१ ॥

(५) मिथो मधूनि मूतानि पृथिव्यादीनि च तद्वतम् ।

ब्रह्मामृतमयं प्राह दध्यङडङिरोडधिनौ मधु ॥ २२ ॥

(५) स्वयम्भुरब्ध्यपर्यन्तो गुरुवंशास्ततः श्रुतः । V. (९) गवां सहस्रं जनको ब्रह्मिष्ठायैति दद्चवान् ॥ २३ ॥

अन्येषु जनेषु भूतेषु याज्ञवल्क्य उदाकरोत् । अश्वलो नाम होता तमारेमे व परीक्षितुम् ॥ २४ ॥

(२) अतिमोक्षं सपद्य सोपाक्षरहविषाश्रितान् । ग्रहान्निग्रहान्निग्रहान्तर्भागोऽपृच्छछत तथेतरत् ॥ १५ ॥

प्रासोत्तरं, 'श्रुतः कुलं भवेदित्यपि पृच्छछकम् । नीत्वा रहसि संमृद्य यथाक्रमैरत्यभाषत ॥ २६ ॥

(३) पारिक्षिता: केति सृज्यु: अश्वमेधिगति पर: । पृष्टे ब्रह्मण्युयुस्तेन स्वपरोक्षेऽपिलिलन्तिरे ॥ २७ ॥

प्राणनादिकरं जीवस्थान्तरं ताहंश जगौ ।

(४) तथैवाथ कहोलेन पृष्टो मृत्युन्तदौरगम् । वाल्यमौनादिमद्वेद्यं परं ब्रह्म जगौ पुनः ॥ २८ ॥

अवादिलोकाधाराणां प्रश्ना: गार्ग्या: समाहिताः ।

(५) उद्दालकमवोचत्तु सूत्रं वायु: समस्तधृक् । अन्तर्याम्यमृतो जीवात् परश्रिदचिन्तामिति ॥ ३० ॥

पुनर्गोर्ग्या सर्वेकार्याधारं पृथक्स्वभाषत ।

(७) अव्याकृतावकोशमथ त्वक्षरं ब्रह्म शासकम् । अनन्यप्रतितकोशं तं विदग्ध: प्रत्यवस्थितः ॥ ३१ ॥

दिक्संश्ल्यादि पञ्चच्छ पुरुषानष्ट च कामत् । लिङ्गोऽचतरोडप्यपृच्छछत तं कुत्सं दिग्देवतादिकम् ॥ ३२ ॥

अथ पृष्टा समानान्ता तत्त्वतिष्ठापरस्परा । सर्वेषुक्त्स्वोपनिषदं पुरुषं पुरुषातिगम् ॥ ३३ ॥

पृष्टा विदग्धमाहैष मूर्ध्न्यप्राप्तमनुत्तरे ।

तस्याज्ञस्यापतनमूर्ध्वा तस्यास्थोन्यहरन् परे ।

मृते देहे जन्महेतुं पृष्ठं विभान् जिगाय सः ॥ ३५ ॥

VI. (१) अपन्तानं जनकाच्छ्रवा तत् सूक्ष्मांशवादिना ।

(२) याज्ञवल्क्येन कुशिक इन्द्रद्योःक्षत्रियोनाम ॥ ३६ ॥

(३) किज्ज्योतिरीति पृष्टश्व सूर्यश्रचन्द्रोऽनलश्रा वाक् ।

ज्योति: पुंस इति स्वाह स्वमे ज्योति: स्वमित्यपि ॥ ३७ ॥

विमोक्षं पृष्ट आह स सुषुप्तिं (४) मरणं तथा ।

निष्कामस्य ब्रह्मभोगमिहामुत च विस्तृतम् ॥ ३८ ॥

(५) मैत्रेयीब्राह्मणं (६) वंशब्राह्मणञ्चेषदन्र्यथा ।

VII. (१) प्रणवोपासनं (२) दान्तिदयादानार्थशिक्षाम् ॥ ३९ ॥

(३-४) हृदयोपासनं द्वेधा (५) व्याहृतितित्रयरूपिण: ।

अहर्नाॐडहमात्रस्य सूर्येङ्गस्याक्षगस्य च ॥ ४० ॥

सत्यस्य ब्रह्मणो मुख्ये विहिते द्वे उपासने ।

(६) शान्डिल्यविद्या (७) ब्रह्मत्वं विद्युतो (८) वाचि धेनुता ॥ ४१ ॥

(९) उद्गीथोऽमेरुपास्यमो (१०) वाय्वादिदर्शितादशना ।

अशोकलोकसंप्राप्ति: (११) व्याधिपीडादिकं तप: ॥ ४२ ॥

(१२;१३) विरोचनतक्थ्यादिचिन्ता (१४) गोविदाब्रह्मवेदनम् ।

पातकये तुरीयेद्द्रे दृष्टि: (१५) पूषादियाचनम् ॥ ४३ ॥

VIII. (१) ज्येष्ठश्रेष्ठश्रप्राणविद्या (२) ततः पञ्चाग्निविद्र्रति: ।

(३) मन्थकर्म महत्वार्थन् (४) महितापत्यलङ्घये ॥ ४४ ॥

कर्तव्याने (५) ततो वंश: कूटस्थादित्यशोमित: ।

तदन्यरीतिरस्प्येवं बृहदारण्यककस्थिति: ॥ ४५ ॥

॥ श्रीः ॥

सम्भाष्यपरिष्कारबृहदारण्यकविषयसूची

आङ्ग्ले शान्तिपाठः — मङ्गलम्

अवतरणिका-वेदाध्यायिकरणम्

३-१. अश्वमेधब्राह्मणम्

अश्वमेधीयाश्वस्योञ्जेषु उषआदिदृष्टि:

आदित्यादिमत्यधीकरणम्

अश्वानुबन्धिषु दृष्टि:

३-२. अश्वमेधब्राह्मणम्

अश्वमेधादौ दृष्टिविधानाय मृत्युकर्तृकसृष्टिवर्णनम्

प्रजापतेः स्वाधिकारणम्

मृत्युब्राह्मणोक्तकृत्यनिर्वचनम्

चित्यामिसृष्टि:

तदङ्गेषु दृष्टि:

मृत्युकर्तृकसंवत्सरसृष्टि:

संवत्सरकृतृकसर्वसृष्टि:

संवत्सरे यज्ञार्थ स्वशरीरस्याश्रीकरणम्

स्वधमेधे नित्याधौ च आदित्यस्य प्रागुक्तकस्य च दृष्टि:

अर्कादित्ययोरेकं मृत्युदेवतात्वम्

३-३. उद्गीथब्राह्मणम्

मुख्यप्राणहस्तिविधानाय देवासुरस्पर्धोस्त्यायिका

अन्यथात्वाधिकरणम्

वागादिकं प्रति देवोक्तवाक्येषु श्रीभाष्यार्थविचारः

वागादीनामसुरपराभूतत्वम्

मुख्यप्राणस्य असुरपरिभवितृत्वम्

उदात्तिर मुख्यप्राणहृधि:

मुख्यप्राणस्य दूरोनमकत्वम्

मुख्यप्राणेन वागादिदोषापादितदोषबहिष्करणम्

तेन वागादीनां यथावत रक्षणम्

तेन स्वार्थगृहीतस्यापि वागादेःयोऽपि विभजनम्

मुख्यप्राणस्थानेकर्ष्यादिनामनिंदेशेन तन्निरवेचनम्

मुख्यप्राणणुत्वाधिकरणम्

अभ्यारोहमन्त्र:

३-४. आत्मत्रयाभाणम्

सर्गारिम्भे आत्मसद्भाव:

अहमस्मीति तदात्मनव्याहरुणस्यार्थेविचार्षे:

पुरुषशब्दनिर्वचनम्

क्षीपुरुषरूपेणाविर्भूय मनुष्यादिसृष्टि:

अग्न्यादिदेवतासृष्टिरूपविसृष्टि:

अतिसृष्टि:

अव्याकृतरुपेण आदौ स्थिति:

स्वस्य नामरूपाभ्यां व्याकृतत्वम्

तस्यामनः सर्वेन्द्न्तःप्रवेशः

तस्मैव प्राणवागादिस्वम्

करणत्वाधिकरणम्

स्मृत्यधिकरणम्

रचनानुपपत्त्यधिकरणम्

एकैकोपासननिषेधेन आत्मत्वोपासनविधि:

आत्मनः पदनीयत्वं प्रेयस्त्वच्च

अहं ब्रह्मास्मीत्युपासनविधानोद्भूतः

एतदुपासनौचित्यानिरूपणम्

उपासकस्य देहवैराग्यभाव्यत्वम्

अन्येषां देवपरत्ववम्

आत्मत्वोपासनाधिकारार्थतत्त्वम्

देवलोके इन्द्रादिदिक्पालदृष्टिः

तत् वैश्यादिसृष्टिः

क्षत्रकक्षतभूतधर्मसृष्टिः

लोकद्वयेडपि ज्ञापणादिविभागः

ब्रह्मणः अविदितत्वे अपि रक्षकत्वम्

जीवात्मनोडपि सर्वभूतलोकत्वम्

आत्मनो जायापुत्रविचारकर्मीक्षणा

मुमुक्षोः वागादीनामेव जायादिरूपत्वम्

३—५. समाधिब्राह्मणम्

अन्नसमकसृष्टिः

अन्नसमकविवरणमारम्भः

अन्नसमकलक्षणादृष्टिपुरःश्रुपासनम्

आत्मार्थेभूतसमनोभाक्प्राणात्मकान्तरयविवेचनम्

मन आदिषु विष्णुनैकविधदृष्टिः

मन आदिरयस्य आधाराsष्ठानतिरूपणम्

अनन्तत्वोपासनम्

पोडशकलचनद्र्साम्ये पुरुषस्य

लोकतयालम्भकं सम्प्रतिष्कर्म

पुत्रवलेन पितुः देवलोके दिव्यमनआदि प्राप्तिः

इन्द्रियाणां श्रमप्रसक्तिः

सुषुप्राणस्य अपरिश्रान्तत्वम्

इन्द्रियाणां प्राणश्रवद्भागित्वम्

इन्द्रियदेवतानां सावेदिककार्यकर णसामर्थ्याभाव:

प्राणदेवताया अनस्तमितत्वम्

प्राणनापाननविधानम्

३—६.

आत्मनो नामरूपकर्म त्रियारम्भत्वम्

४—९. बालकिविद्या

बालाकिना अजातशत्रु वे आदित्यपुरुषादि-स्वजातब्रह्मानिरू पणम्

अजातशत्रुणा सर्वेष्य तस्य अब्रह्मस्ववोधनच्च

१२६ — १२३

वालाकिना तत्त्वज्ञानायाजातशत्रूपसदनम्

क्षत्रिये ण ब्रह्मणायानुपनीयोदेश:

सुषुपुरुषप्रबोधनम्

संवोधनविशेषणामर्थविशेषविस्तर:

भाप्यांशयाविष्करणम्

सुषुपुरुषस्थानभूतपरमात्मोपदेशारम्भ:

कर्त्रधिकरणम्

तदभावाधिकरणम्

प्रबोधकाले परमात्मत: सर्वप्रादुर्भाव:

परमात्मन: ' सत्यस्य सत्य ' मिति रहस्यानाम

४—२. शिष्यग्रहणम्

सुषुप्राणस्स शिषुर्वेन्त रुपणेन दामस्थूणादिविवरणम्

अर्वाग्विलचमसविशेष प्रतिवोधनम्

४—३. मूर्तामूर्तब्राह्मणम्

अविदैवतमध्यात्मच्च मूर्तामूर्तिसारनिरू पणम्

अक्ष्यादित्यगतपुरुषरूपनिदर्शनानि

नेतिनेतिति ग्रहणम् सत्यस्य सत्यमित्येतद्विवरणम्

उभयलिङ्गाधि करणम्

पराधि करणम्

४-४. प्रथममैलेेयी ब्राह्मणम्

संन्यासमपवृत्तेन याज्ञवल्क्येन मैत्रेय्यै द्रव्यविभजनम्

विरक्त्या मैत्रेय्या विद्रोपदेशमार्थना

पत्यादिप्रियत्वस्य आलम्बनमाथीनख्व निरूपणम्

आत्मनस्तु कामयेर्येऽर्थविस्तर:

आत्मोपासनोपदेश:

सर्वेषामात्मतादात्म्यगृ हुपादनम्

दुन्दुभ्यादि दृष्टान्ती करणेन इन्द्रिय निग्रहोपदेश:

सर्वस्य महाभूत परमात्मनि श्रुति सुरूपता

उदकप्रास्तसैन्धववत् परमात्मनो विज्ञानघनातिर स्वम्

न प्रेय संज्ञाडस्तीत्येतदर्थ निरूपणम्

यत्र हि द्वैतमिति श्रुत्यर्थ विवेक:

वाक्यार्थ्याधि करणम्

पारिप्लवाधि करणम् मध्ये

नैकस्मिन्नसंभवाधि करणम्

अंशाधि करणम्

४-५. मधुब्राह्मणम्

मिथो मधु नूतेषु पृथिव्यादिषु चतुर्दशस्व, भूतान्तर्गतेपु च

तावत्सु तेजोमयामृतमयपुरुषार्थ निरूपणम्

तस्य सर्वभूताधिपतित्व- सर्वाधिर स्वादि

मधुब्राह्मण महिम निरूपणाय दृश्यडडश्वि वृत्त वर्णनम्

परमात्मन: सर्वशरीरि स्वविशदो करणम्

गुरुपरम्परानिदेशः

४-६, वंशब्राह्मणम् .... १८५

४-१. अश्वलब्राह्मणम्

जनकयज्ञे कुरुपञ्चालदेशीयब्राह्मणसमवायः

जनकेन ब्रह्मिष्ठाय गोसहस्रप्रदानम् .... १९९

याज्ञवल्क्येन शिष्यद्वारा गवामुदजनम् .... २००

सदसि परीक्षारम्भे अश्वलस्य मृत्यु-मोचकहोलादिविषये प्रश्नः

याज्ञवल्क्यस्योत्तराणि च .... २०२

५-२. आर्तभागब्राह्मणम्

आर्तभागस्य ग्रहातिग्रहविषये प्रश्नः उत्तरञ्च .... २०९

मृत्योः्यस्यान्तम्, तत्प्रश्नः उत्तरञ्च .... २१०

मरणकाले प्राणोल्क्रामणप्रकारप्रश्नः उत्तरञ्च .... २११

मृतपुरुषपरित्यागिवस्तुविषयप्रश्नः उत्तरञ्च .... २१२

मृतपुरुषभवनस्थानप्रश्नः .... २१३

आर्तभागं सजनात् रहसि नीत्वा संमत्य कर्मानुगुण-मृत्योत्तरकथनम् .... २१४

५-३. भुज्युब्राह्मणम् .... २१६

भुज्युनां पारिक्षिता: कुतः गताः इति प्रश्णकरणम् .... २१७

तदुक्तगन्धर्वोऽभिहितरिलया अश्वमेधयाजिगतिस्थानादिवर्णनतेन प्रत्युत्तरम् .... २१८

५-४. उषस्तब्राह्मणम्

उपस्तेन अपरोक्ससर्वान्तरब्

प्राणितृवादि विशिष्टान्तरात्मनिरूपणम् .... २२०

उपस्ताश्रयादिद्वर्णनं न हि तैरिति श्रुत्यर्थ विचारश्च .... २२१

.... २२१ - २२३

५--५. कहोलब्राह्मणम्

कहोलेन उषस्तप्रश्नस्य पुनरनुवादः

...

२२३

अशनायाऽऽधितीतद्वादिवर्णननेनोत्सारणम्

...

२२४

एषणत्रयवुत्थानवर्णनम्

...

२२५

वाल्यपाण्डित्यौनविधानम्

...

२२६

अनविक्षिताराधिकारणम्

...

२२७

सहकार्यन्तरविधिकरणम्

...

''

२२८

अन्तराभूतग्रामाधिकारणम्

...

२२९

५--६. प्रथमगर्गीब्राह्मणम्

गार्ग्याऽनवद्याधारणां प्रश्र्ना: उत्तराणि च

...

२३२

अतिमृशकरणात् गार्गीभर्सनम्

...

५--७. उद्दालकब्राह्मणम्

उद्दालकस्य सूत्रान्तर्यम्यभयविषयक: प्रश्र्न:

...

२३३

वायु: सूत्रमिति प्रत्युत्तरम्

...

२३४

पृथिव्याद्यनन्तरेष्टिन: परस्यामृतस्यान्तर्योंमित्योक्ति:

...

२३५

प्रधनार्थविवरणम्

...

२३६

अन्तर्योमिण: अदृष्टत्वविशिष्टदृश्यादिवर्णनम्

...

२३७

अन्तर्योम्यधिकरणम्

...

२३८

ज्ञाधिकरणम्

...

२३८

परायताधिकारणम्

...

२३९

ज्योतिराधिष्ठानाधिकारणम्

...

२३९

५--८. द्वितीयगर्गीब्राह्मणम्

पुनर्गार्ग्या: सर्वेकार्याधारप्रश्न:

...

२४०

अध्याकृताकाशकथनेन प्रत्युत्तरम्

...

२४१

पुन: तदाधारप्रश्न:

...

२४२

अक्षरस्य प्रशासितुः प्रतिपादनेन प्रत्युत्तरम्

गार्ग्यो ब्राह्मणान् प्रति याज्ञवल्क्यस्य अजिज्ञासत्बनमस्सकार्यत्वयो-

राविषकारणम्

अक्षराधिकरणम्

आनन्दाधिकारणम्

संभृत्यधिकरणम्

५--९. शाकल्यब्राह्मणम्

विदग्धेन शाकल्येन देवसंख्याादिप्रक्षा: उत्तराणि च

आयतनलोकज्योति:कथनपूर्वकमतस्थानां पुरुषाणां विषये क्रमेण

प्रक्षा: उत्तराणि च

तर्जितेनापि शाकल्येन पुन: प्राच्यादिदिग्देवतादिप्रक्षा: उत्तराणि च

सर्वैल् प्रतिष्ठास्वेनोक्तस्य हृदयस्य प्रतिष्ठाप्रश्न:

कोऽर्थ: समानप्रयत्नस्थैर्यादित्थापरम्परोक्त:

अथ याज्ञवल्क्येन अनुत्तरे मूर्धपातशापपूर्वकं पूर्वोक्ताष्टपुरुषा-

घातिकान्तौपनिषदपुरुषप्रश्न:

शाक्ल्योनित्वाधिकारणम्

शिष्टापरिग्रहाधिकारणम्

महदीर्घाधिकारणम्

समुदायाधिकारणम्

पुजापत्यधिकरणम्

योगप्रत्युक्त्यधिकरणम्

विदग्धशाकल्यस्य प्रत्युत्तरासमर्थतया मूर्धपात: शिष्याश्चनीता-

नामस्थां तस्वैरपहारक्श

याज्ञवल्क्येन सर्वान् ब्राह्मणान् प्रति प्रश्नारम्भ:

वृक्षदृष्टान्तविवरणेन शरीरे गते पुन: प्रादुर्भाविकारणतत्सप्रश्न:

विज्ञानानन्दब्रह्मवचनम्

६—१. अणुज्ञन्तब्राह्मणम्

याज्ञवल्क्यस्य जनकं प्रति आव्रजनम्

अपूर्वार्थोपदिदृक्षुणा जनकज्ञातविषयकः प्रश्नः

जिज्ञासादिविदग्धान्तो पदिष्टार्थेनिवेदने तत्स्तल वक्तव्योपदेशः

६—२. इन्धब्राह्मणम्

एवम्भूतोपनिषद्वेदिनो गन्तव्यदेशमजानते जनकाय अक्षिगतेनन्द्राद्यपूर्वार्थोंपदेशः

नाडीहृदयपुरीतदनुबिन्दुविचारः

तस्य पुनः जीववैलक्षण्यवेदनम्

६—३. किङ्ज्योतिरब्राह्मणम्

कामप्रश्वरदानात् किङ्ज्योतिरयं पुरुष इति जनकप्रश्नः

याज्ञवल्क्येन आदित्यादिज्योतिष्ट्रोपपादनम्

आत्मनि कर्तृत्वानुपकारि-अद्वैतिमतदूषणम्

वाचस्पत्युक्तजीवाश्रिताविद्यापक्षस्य तदीयमुखेनैव दूषणम्

ब्रह्माश्रिताविद्यापक्षदूषणम्

अविद्यान्तःकरणयोरुपाधित्वायोगः

स्वमस्थाने स्वयङ्ग्योतिष्ट्वनिरूपणम्

सन्ध्याधिकारणम्

स्वप्नसृष्टिपक्षे परोक्तदोषनिस्तारः

स्वप्ने बहिःसृष्टानिरूपणम्

गाढसुतस्य बोधने दुर्मिथ्याज्योपत्ति:

जनकेन विमोक्षार्थवत्तत्वप्रार्थना

याज्ञवल्क्येन प्रबोधस्वप्सुष्वसिर्वर्णनम्

सुषुप्तौ वाङ्मान्तरज्ञानराहित्यम्

सर्वसंवन्धराहित्यम्

अस्य ब्रह्मलोकस्य परमानन्दता

मानन्दपरम्पर। श्लोकियानन्देश

नो डयाहुःहस्यांतकाले सर्वप्राणसंक्षेपः

६-८.

इयामप्रच्योते सति गन्तव्यनाद्च्या निष्क्रमणम्

हेतस्य विद्याकर्मेसमुत्तारंभः

सिः

धुकर्मानुरूपत्वम्

ह ब्रह्मसाक्षात्कारः

अधिकरणम्

उभयकालिकस्थितिः

आदित्यद्वारा मोक्षस्थानप्राप्तिः

घतमसाभिगमनम्

योतिर्षां ज्योतिष उपासनम्

वेदार्थविचारविस्तरः

अधिकरणम्

येतदार्थविचारः

साय बौद्धमतनिरसनाधिकरणानां प्रस्तावः

हरणम्

अधिकरणम्

चतुष्पकाराणां निरासः

यवाद्वैलक्षण्यनिरासः

श्रुज्नुसम्प्रादनम्

प्रामाण्यस्य दुर्वारिता

अनुद्धछद्यता

३३१ परमात्मं

३३२ सर्ववशी

३३५ कामार्चा

अस्या ह

३३७ गुणनिषेध

३३८ ब्राक्षणि र

३३९ विविदिषा

३४० अम्भीन्धन

३४२ सर्वोंपेक्षा

३४३ विहितत्वा

३४४ विधुराधि

३४५ एषणात्रय

३४७ विदुषः र

३५० शमदमाद्य

३५१ ब्रह्मण ऐः

३४८-३५५ जनकं प्रत

३५७

३५८ साय बौद्धमतनिरसनाधिकरणानां प्रस्तावः

३५९ हरणम्

३६० अधिकरणम्

३६२ प्रणवप्रशांस�

३६३ पूर्णमद ई

दमदानंदय

३६४ हृदयविषय

३६५ सत्यशब्दा

३६६ अहर्नोमका

ix

परमात्मनः विज्ञानमयाधारे हृदये स्थिति:

सर्वेश्वरत्वादयस्तदुणा:

कामाद्यधिकरणम्

अस्या हृदविद्याया: निर्गुणविद्याऽऽत्वस्य परोक्षस्य निर्वास:

अपच्छेदेनयेन निर्गुणांङ्क्येन सगुणवाऽऽययबाधानस्ययोग:

गुणनिषेधवचसां सत्त्वरजस्तमोगुणविषयत्वम्

ब्राक्ष्णि गुणसामान्यविधायकवाक्यानि

वित्त्रिदिशावाक्यम्

अग्नीन्धनाद्यधिकरणम्

सर्वपेक्षाधिकरणम्

विहितत्वाधिकरणम्

विधुराधिकरणम्

एषणात्र्युत्थानम्, नेति नेतीति ग्रहणम्

विदुष: पुण्यपापकर्मीचिन्तया अप्रसक्ति:

शमदमाद्यधिकरणम्

ब्रह्माण ऐश्वर्यमोक्षोभयपदत्वम्

जनकं प्रत्याशासनम्

६—५. द्वितीयमैत्रेयीब्राह्मणम्

६—६. पुनः वंशब्राह्मणमु

७—१.

प्रणवप्रशंसा - तदुपासनाय

पूर्णमद इति मन्त्रार्थविचार:

दमदानदयाशिक्षणम्

हृदयविषयकमुपासनम्

सत्यशब्दनिरुक्ति:

अहर्नामकादित्यपुरुषविचार

अहंनामकाक्षिपुरुषविद्या

संबन्धाधिकरणम्

७—८.

शाण्डिल्यविद्या

समानाधिकरणार्थतात्त्वम्

७—७.

विद्युद्दृष्टिः

७—८.

वाङ्धेनूपास्तिः

७—९.

वैश्वानराश्रितमनकालः

७—१०.

वाङ्वादित्यचन्द्रमोलोकद्वारा अशोकलोकप्राप्तिः

७—११.

न्यातहितसंतापादौ तपोदृष्टिः

७—१२.

विराट्प्राणोपासनम् प्राणाद्य तत्त्रिरोक्तम्

७—१३.

प्राण उद्ग्राहदृष्ट्यः

७—१४.

सावित्रीगायत्र्युपाधि कतत्र्योपासनम्

तिस्रः पादेषु तिस्रो दृष्ट्यः

तुरीयः पादः तत् हि दृष्ट्य

गायत्रीशब्दार्थवचनम्

तत्तत्पादचिन्तनानुगुणः वल्कलप्रतिमहाविशेषेप्यपि दोषाभावः

तयपादचिन्तनगतप्रश्नमनुशक्तिं प्रति सर्वेपामतिग्रहदोषाणाम्-प्यपर्याप्तता

ऋगुपस्थानम्

१ फलविशेषार्थनमकार:

केन बुडिलाय गायत्रीवियानिष्ठाय अग्निरूपमुक्तोपदेश:

१०—११.

तावास्यगता: सुषुप्सुकर्तृकार्थनाम्ना: हिरण्मयेनैत्यादय:

८—९. प्राणविद्या

छश्रेष्ठप्राणविद्या

गार्देवीसिष्ठात्वादि

तयप्राणवागादीनमहंश्रेयो विवाद:

वादिनां संवत्सरप्रवासेऽपि जीवनस्याश्रति:

गौङ्कधये यर्हर्ज्जीवाश्राकृतैकरूपार्थना

तादिभि: स्वगतवसिष्ठात्वादे: प्राणेऽर्पणम्

केमपेक्षमानाय सर्वानुपानानमत्न्यासोरूपतवनिवेदनम्

८—२. पञ्चाग्रिविद्या

ग्रामिविद्या

निकेतो: पञ्चालराजप्रवहणप्राप्ति:

तत्राद्यदेशादिविषया: पञ्च प्रश्ना:

जिज्ञासा श्वेतकेतुतनया पित्रा गौतमाय तद्वैयात्य तदुक्ति:

तमेन प्रवाहणे तदुपदेशप्रार्थना

जिज्ञासुप्रथिवीपुरुषयो: पितृपथपञ्चाग्रूपदेश:

द्वाविदामुंचिरादिमागोंपदेश:

मृतात् पुरुष इति पञ्चाग्न्यर्थोपपत्तिविचारविस्तार:

ग्रादिकारिणां धूमादिमगेग्ण चन्द्रप्राप्ति:

प्यायस्वापक्षीयस्वेत्येततत्ययेगार्थविचार:

पुनरावृत्तिप्रकारः

तृतीयस्थानोपदेशः

६-३.

मन्त्राह्यं कर्म महत्त्वपलक्षणम्

मन्त्रं स्वाहस्तेनादृष्टे प्रार्थनम्

सावित्र्यादिना आचमनम्

मातरादित्योपस्थानम्-तादि

मन्त्रप्रशंसा

मन्त्रप्रकृतिद्रव्यगणनम्

६-४.

विशिष्टोपस्त्योपत्तये कर्तव्यम्

वाजपेयप्रकरः-हविष्पूर्वींकं क्षीरसंगमप्रशंसा

रेतःस्कन्दनप्रतिबिम्बदर्शनप्रायश्चित्तम्

स्त्रियां वशीकृत्य जपादि

जारस्य हानिकलपनायामिचारिकम्

पणिडतदुहितृपत्तये सर्वोत्तमपुत्रोत्पत्तये च कर्तव्यम्

नानाप्रकारेण वेदविंदां दीर्घायुषां पुत्राणामुपस्तरयर्थेकिःः

पुत्रोत्सर्षाय पूर्वं पश्थान् कर्तव्यानी

६-५.

वंशब्राह्मणम्

याज्ञवल्क्यस्य आदित्यान् शुक्लयजुःप्रातिः

गुरुपरम्परान्तरसमावेशः

भाष्यपूर्ति:

परिष्कारपूर्ति:

अश्वमेधयागो यागेषु श्रेष्ठः ब्रह्महत्यापर्यास्नतसर्वापकषणक्षमश्र । श्रेष्ठचर्य, 'अपशावो वा अन्ये जीअवेश्यः पशवो गोअश्वाः' इति प्रशस्तपशुतया श्रुतगवा-श्रमध्येऽपि वेगवलवीर्यादिसंपन्नतया विशिष्टे योद्धव्य तदूचकंवात् सर्वदेवसृष्टप्रजा-पतिदेवताकंवाच्च । वक्ष्यते हि द्वितीये ब्राह्मणे, 'ते सर्वस्यरसि्ये परस्तोदितिमेन आलभत; पशून् देवााभ्यः प्रयौहत्' इति ! ईड्यशोडष्यश्वमेधः;, यावत् उल्कृष्टे-ड्यश्वे हृष्टविशेषवैशिष्ट्यं न संपाद्यते, तावत् वीर्यवत्तरो भवतीति अर्थे हृष्टय: प्रकमे उपदिश्यन्ते । एवं कर्मपवर्ण जंनं कर्मानुष्ठानशेपतयैव प्रथमं ज्ञानमार्गे आकृष्युमिच्छति श्रुति: । अथ द्वितीयब्राह्मणे मुख्योज्जयार्य तदश्वमेधानुवंधिष्वेव चित्याभिसंवस्सरादिषु हृष्टविधानाय मुख्यरूपे परं ब्रह्म प्रस्तूयते । जितमुख्योज्जीवतोऽपि यावत् उपकरणवशीकरणं न भवति, तावत् वध्यमाणे ब्रहानिध्यानं न संपस्यत इति मुल्योपकरणवृत्तमुख्याभिप्रायेन विधीयते तत्प्रश्रवणं; तथा 'असतो मा सद् गमये'त्यादभ्यारोहमनल्जपक्ष । अथ चतुर्थब्राह्मणमारभ्य साक्षाद् ब्रह्म-प्रस्तावः । तल सर्वास्वपि ब्रह्मविद्यासु आसनचेनोपासनस्यायितत्वात् तदुपपादन-पूर्वकमुपासनविधि शेषोपदेशाय आत्मैवैर्यादिनोपकमः । तत्र छान्दोग्यसद्विध्या-तैत्ति-रीयानन्दमयविद्यादिशितरीत्या सर्वप्रपञ्चस्य ब्रह्मात्मकतयैवोपपत्ति: ; अतो विशिष्ट-ब्रह्मण एव कार्यत्वम् ; अतो राजमुख्योऽिव न भवति ब्रह्मजीवयोः संबन्धः पृथक्-सिद्धिरूपः ; अतस्तथा मतिर्यावदस्ति, तावत् तत्ज्ञाननिष्पत्ति: । अतो ब्रह्मज्ञानामपि परमप्रतितन्मात्रस्य शरीरात्मभावस्य तद्विनाsधनैक्यस्य चापरिज्ञाने देवपरत्व-मपरिहार्यम् ; तस्मात् तल जागरूकः स्यात् ; अहंब्रह्मास्मीत्येव विद्यादिति रहस्यमर्थे विशदमुपदिशाति । अचमंशोऽडवश्यमवधेयः ।

एवं तृतीयेऽध्याये जगद्रह्णणो: शरीरात्मभाव:, अहंब्रह्मास्मीत्युपासनच्योप-दिश्य एतदृढीकरणाय आदित्यपुरुषादीनां जीवानां साक्षाद् ब्रह्मपरिणामभतवब्रह्मांशाश्व-भावम्, शुश्रुतिस्थानमूतस्य प्राज्ञस्य ब्रह्मणः सुषुप्तजीवावेक्षया अन्यत्वम्, तस्य

सत्यसत्यस्वात् जीवानामपि सत्यस्वसद्ब्रावचोपदेशेऽषुं बालाक्रितब्राह्मणमारडधम् । तत्र विद्यां प्राणा वै सत्यमित्युक्त जीवां प्राणत्वमनन्तरेण ब्राह्मणेनोपपाद्य सत्यस्य सत्यमिति प्रापुरुक्त प्रकारान्तरेण विवरीतं सूत्रामूत्रब्राह्मणस्यरम्भः ।

परमात्मोपासनस्य वैराज्ये सत्येव शुक्तरस्वम्, सति वैराज्ये श्रियोडपि विद्योपदेशाहेतुत्वम्, अपरमात्मनि वैराज्यस्य परमात्मवियकरागसमृद्धिसमेधनीयतया परमात्मनः प्रियत्ववश्यं बोधीयतु मत्रियग्राहणस्योक्तरीः ।

अन्तयामिणां मधुरतमस्य संकल्पसंकारयत्तोमिदम्, यत् जगति प्राणिनां पृथिव्यादीनाच्च दृश्यते मध्युलं भोग्यत्वमिति, पूर्वम् 'आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवती' त्युक्तस्य सुखान्तरेण मनस्यर्पणाय मध्यब्राह्मणं प्रस्तुतम् ।

तल्लाश्विभ्यामेतेनमध्यपदेशे दध्यड आथर्वण इत्यमिधानप्रसङ्गेन पुरिशयस्य परस्य पुरुषस्य, 'पुरुरूप ईयते' इति वहुपकाराणि रूपाणि ग्राहितानि ।

एवमिह तृतीयतुरीयाग्यायो ब्राह्मणानां साङ्गस्य दिक् पदर्शितेतित दृश्यत इदं ।

ऋष्ट्रद्वितीय (६-२.) यज्ञवल्क्येनैन्द्रिमन्दनद्रोम्नां द्वयवोहियमाण परमात्मान्त तप्त्वाीश्रोपदिशय उपदिश्यते, 'अथैनयोरेतदन्नम्, य एषोडन्तर्हृदये लोहितपिण्डः ।

अथैनयोरेतत् प्रावरणम्, यदेतदन्नतर्हृदये जालकामिच इति । अन्नोपनिषद्ब्राह्म्ये । अन्नं भोग्यं प्रासादस्थानीयमेतदेव इति स्पष्टं हृद्यमानः पाठः ।

अन्नं पाते एवमर्थनिषयः कर्तव्य आसीत् । पुरीततों वस्तुतोऽन्नत्ववायोगात् भोग्यकथनं भोग्यपरमित्युच्यते ।

भोग्यताच, 'मोक्ता भोग्ये प्रेरितारचे' त्युक्तरीत्या पदार्थसामान्यस्य भोगविषयत्वेन परिणणतस्य सर्वेद्र्शानसंमततया भोगोपकरणप्रासादायमानतया ।

परिद्धा च परमात्मनः पुरीतति स्थितिः । 'य एषोडन्तर्हृदय आकाशः तस्मिन् शेते' इति तत् परमात्मनः सायनत्वणेनात् तदर्थप्रसादरूपेण पुरीतद् भाव्यते ।

उपरि च शयनकालोपयोग्यं प्रावरणं दृश्यते इति । अत्र भाष्ये प्रासादस्थानीयमित्यत्र प्रसादस्थानीयमिति स्याद् वेति सुहृदः प्राप्तावीत ।

अत्र हि प्रसाद इत्युच्यते, न तु प्रासाद इति इति तत् कारणमुपपाद्यास्त ।

अत्र, 'सत्यमेतत् प्राग् विमृश्यमेव । विमृश्ं कारणं न केवलमूहमानम्, किन्तु देवनागरीलिपिग्रन्थे तथापाठदर्शनमपि ।

विमृश्य च प्रसादर्शनदस्य अन्रपर्योयतया लोककथावहारे वैष्णवभूयिष्ठ प्रयोगेऽपि तथ! संस्कृतग्रन्थेषु प्रयोगस्य व तपसर्कोशस्य

वाडनुपलम्भात् न प्रसिद्ध्येदयं पाठ इति तदैवोचक्ष्म । संप्रति प्रकरणातु प्रयौगौचित्यमस्ति न वेति पुनर्विमृश्य 'प्रसृतिरिभवर्ती' ति साध्याय तदर्थे यत्न कृतेः-प्रसादनशब्दो नैवेद्यवाची कोशे दर्शित उपलभः । परत्ःहलधातोर्विशरणार्थकत्वात् तण्डुलादेरिव्हैदनवशाद् विशरणमपि भवतीति प्रसादशब्दो नयुपपादयितुमपि शक्यते । अन्थेपु प्रयोगप्रसिद्ध्यभावेडपि वैष्णववच्यवहारप्रसिद्धमनुरुध्य श्रीवैष्णवैर्भाष्यकारैरैवं प्रयोग आहृत इति च शक्यते वक्तुम् । एवञ्च अन्नशब्दस प्रसिद्धो-डर्थेऽप्यन्वयको अवनौ । वस्तुतोऽत्र मुख्यमान्त्याभिवात्, न तु भोग्यम्; किंतु भोग्यमिति । प्रास-दद्रव्यमपि आरोपितमेव न वस्तवम्; तथा प्रसादत्वमेवात्रोच्यतामिति विमर्शे नेऽ-ययुक्त भवति । एवञ्च लोहितपिण्ड: इति पिण्डशब्दप्रयोगोऽपि संक्षिप्यते । सुवादलोपनिषदि पतावति तात्पर्याभावेडपि लोहितपिण्डशब्दप्रयोग आस्तां नाम । इह स्वारस्यमस्तीति इहं ग्रहतातमित्योवच्यते । एवमेतदर्थस्वीकारे उपपत्ते सति, इदं किञ्चिद् वक्तुमप्यसरो भवति, नूनमत्र भाष्यकारैः प्रसादशब्दप्रयोगः क्रियामाणः, सामान्त्यतः अन्नच्वेन रूपेण न विवक्षा; किन्तु नैवेद्येन रूपेणैवति ज्ञापनार्थ इति । तेनास्य लोहितपिण्डस्य भगवते नैवेद्यन्या अर्पणक्रिया क्रिय्यते । सूक्ष्मविमर्शे चायं हृदयान्तर्गतों मांसपिण्डः आसाभिरसुज्यमानस्या|त्रस्याणिष्ठांशपरिणाम एवं निश्चम्; छान्दोग्ये, 'अन्नमशितं त्रेधा विधीयते — योऽणिष्ठः तन्मनः' इति श्रवणात् । शाङरपपीह दृश्यते । हार्दाय भगवटेडस्माभिरोंजनकाले भोजन-पालस्यमन्त्र निवेदनोयम् । तत्त स सूक्ष्मांशे गृह्यत इति च शाङ्ख्यम् ! सूक्ष्मांशे तेन गृहीते स्थूलांशा: प्राणधारणायास्माभिरुपयुज्यत इति मन्त्रहे । वस्तुतो हार्दाय निवेदनं नाम, 'भुज्यमानस्य अस्याऽऽत्मस्य वैश्वानरूकृतैन पाकेन निष्पाद्यमानमणिष्ठांश हृदयान्तर्गतमांसपिण्डरूपेण परिणमन्तं स्वं भोग्यत्वेन स्वीकरु; तदर्थमस्माकं भोजनमुनुजानीहीति निवेदनमित्यपि प्रकृते वक्तुं शक्यते । तदेवं प्रासादपदस्थाने प्रसादपदपाठौचित्यमनुरुध्याभ्यूपगम्य एवं निवेदितम् । यदनुचितम्, तद् ग्राह्यम् ।

षष्ठृतृतीये (६-३-९.) 'स्वयं नित्यं स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रसर्पति । अल्लायं पुरुष: स्वयं ज्योतिरिभवति ' इति स्वयम्पदे औचित्यमेवं ज्योतिषा प्रसर्पति ।

ग्राह्यम्। यद्यपि जागरकालिकपदार्था इव स्वाभिकपदार्था अपि परमात्मसृष्टा एव; तथा परमात्मसृष्टैष्वसिमिंशादित्यादिज्योतिरधीनः तदातनवस्तुपकार्शा इत्पिपि भवत्येव - तथापि जागरे पदार्थाः बहुजन्साधारणत्वात् बहूनां कर्मणा परमात्मना सृष्टा भवन्ति। स्वप्ने तु केवलं सुप्तपुरुषमात्रालम्बनभूत्यानां तंपुरुषकर्ममात्राधीनतया प्रधानकारणीभूता तदेकगता सृज्यशक्तिरिति ज्ञापयितुमस्मृतिः। तथाच सृयमिति भोक्तपुरुषान्तरव्यवत्तयै हेतुः।

६-३-२३. पर्य्यनु वै तत्न पर्य्यति। अत्र पर्य्यनुत्ती प्रयोगः दर्शनेरुपरिणामस्वरूपोभयज्ञनवत्त्वमात्रेण। इदमन्यत्रापि हृश्यम्, ‘पर्य्यः पर्य्यति पर्य्यन्तमपर्य्यन्तच्च पर्य्यति। पर्य्यन्तं पर्य्यपय्यस्स्वात् पर्य्यापय्ये न पर्य्यतः’ इति यथा। न हि दृश्यदृश्ट्योरिपरिलो पो विद्यते इत्यत्र च पर इत्युपसर्गेन्द्रियेन विशेष-

घेण परितो लोपो नास्ति, ज्ञानस्य वैशेषिकादिमत ह्व स्वरूपेणापि लोपो नास्ति; शरीरसाधारणादुपयुक्तावस्थांशेनापि लोपश्र नास्ति; किन्तु दर्शनेरुपावस्थांशेनैव लोप इति ज्ञाप्यते। एवमुत्तर्यपि।

६-४-१८. इहैव सन्ति इति। अत्र, ‘इह चेदवेदीदमंहती विनद्धिः मृतेषु मृतेषु विचित्य धीरा: प्रेत्यास्माल्लोकादसृत्ता भवन्ति’ (केन. २), इह चेदशकदू बोधदुं प्राक् शरीरस्य विसृस:। ततः सर्गेषु लोकेषु डप्सु परीत दहशे तथा गन्धर्वैलोके छायातपयोगिरिव ब्रह्मलोके।’ (कठ. ६-४, ५.) इति वचनानि जन्मान्तरे लोकान्तरे च ब्रह्मज्ञानं पश्चादेव संपादनीयमित्युपेक्षावार-काणि स्मरणीयानि।

६-४-१९. योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु इत्यत् विज्ञानमयशब्दो जीवपरः, पूर्व तथैवोक्तत्वादिति तावत् उक्तमेव। यदा तु विज्ञानमय इति परम-मैवोच्यत इतीष्यते, तदा तस्य प्राज्ञत्वात् विज्ञानमयत्वमिति द्वित् विज्ञानशब्द-वाच्यजीवमयत्वाच्च तस्यैव विज्ञानमयत्वमित्यपि सुवचम्। ‘विज्ञानं यज्ञं तनुते’ इति तैत्तिरीय इवेदापि अन्तर्योमिमिराख्यणे, ‘यो विज्ञाने तिष्ठन्’ इति विज्ञानशब्दस्यैव जीवे प्रयोगो रक्ष्यत इति॥

शुभमस्तु

ॐ

श्रीमद्‌ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्ये

तृतीयोऽध्यायः

तृतीयं ब्रह्मपादमधिकृत्य कृतोऽयं तृतीयोऽध्यायः ।

तत्र पूर्वस्मिन्‌पादे ब्रह्मप्राप्त्युपायभूतं ज्ञानं तदुपयोगिनं च ध्यानादिकं विचार्यते ।

प्रथमे तावदधिकरणे ब्रह्मप्राप्त्युपायभूतस्य ज्ञानस्याधिकरणत्वं सिद्धान्त्यते ।

तत्र पूर्वपक्ष्याह

जिज्ञासैवात्र न ज्ञाने प्राप्तिरिति ।

कुतः ?

अध्यायान्ते हि फलं श्रूयते—‘इति विज्ञाय’ इत्यादि ।

अतो ज्ञाने प्राप्तिः, न तु जिज्ञासायामिति ।

न च ब्रह्मणः प्राप्तुमर्हत्वमस्ति, नित्यप्राप्तत्वात्‌ ।

न हि नित्यप्राप्तस्य ब्रह्मणः केनचिदुपायेन प्राप्तिः सम्भवति, नित्यप्राप्तत्वात्‌ ।

न च वेदान्तविज्ञानस्य फलान्तरमस्ति, तस्य चोदकत्वात्‌ ।

चोदकत्वं च वेदान्तानां श्रवणाद्यनन्तरभाविना मोक्षेण लिङ्ग्यते ।

तथा च स्मृतिः—‘इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम्‌ ।

विवस्वान्‌ मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत्‌ ॥’ इति ।

अनेन हि वेदान्तानां चोदकत्वं लिङ्ग्यते ।

अथ सन्न्यस्येदित्यादिश्रुतिभ्यश्च ।

अतः प्राप्तप्राप्त्युपायोऽयं विचारः ।

न च प्राप्ते वस्तुनि तदुपायानुष्ठानं युक्तम्‌, तस्य प्राप्तौ सत्यां प्राप्त्यनर्थकत्वात्‌ ।

प्राप्तौ च सत्यां तदुपायानुष्ठाने गौरवं च स्यात्‌ ।

अतो जिज्ञासैवात्र न तु ज्ञानमिति ।

अत्रोच्यते—न जिज्ञासैवात्रेति ।

कुतः ?

अध्यायान्ते हि फलं श्रूयत इति चेत्‌, न; तत्र ज्ञानफलत्वस्यैव श्रवणात्‌ ।

கருதி ஒருவகையான ஞானத்தை யுபதேசிக்கின்றது முதலில் கொடுக்கும் மன்னேக் குபோனுகக் சூழ்வி வர்ணித்தால் கொடை மிகும். அதன்படியே சிறிய வஸ்துவைப் பெரிய வஸ்துவாகச் சிறப்பித்தால் அதிகுப் பயன் அதிகமாம். ஆகவே முதல் ப்ராண்மண மானது—

3 - 1. அச்வமேத யாகத்திற்காக வுள்ள அச்வத்தின் அதாவது குதிரையின் தலை, கண், ப்ராணன் முதலான அங்கங்களே விஷயக்கலை ஸௌரியன், வாயு என்னும் போன்றில்வஸ்துக்களோடு பாவிக்கவேண்டும், அச்வத்தின் அங்கங்கள் தவிர மற்றும் அதைச் சேர்ந்த சில வஸ்துக்களே, அகாவது அதற்கு முன்னும் பின்னும் வைக்கப்பெற்ற சோமாஸ்பாத்ரங்கள் (க்ரஹங்கள்) போன்றவைகளோடும் அஷ்டோராத்ரங்கள் போன்றவைகளாகப் பாவிக்க வேண்டு மென்றும் சூழ்கின்றது. யாகம் செய்பவன் இந்தப் பாவனையோடும் தளிந்து செய்தானகில் பலன் சிறப்புடன் ஈகிறம் பெறலாம். இவ்வகைப் பாவனையை விதிக்கும் வாக்யத்தையே த்ருஷ்டாந்தமாக ஒன்றை மற்றொன்றுக்கு பார்ப்பதே த்ருஷ்டாந்த யென விங்கே கருதப்படுகின்றது.

3 - 2. இழிச்ச சொன்ன அச்வமேன்ற ப்ராணியைக் கொண்டு கடத்தப்படும் அச்வமேதம் என்ற யாகத்திலும் அதற்கு அங்கமான அக்னியிலும் ஒருவகையான ப்ராணமத்ருஷ்டியைக் கூறுவது இவது ப்ராண்மணம். இதன் பொருள் பின்வருமாறு—

உண்ண வாசை கொண்டுடும், உலகத்தை யழித்து அதன் அழிவுக்கிடமான மூலவஸ்துவாகிய மிருக்கும் மற்றுவென்ற பரமாத்ம வஸ்துவானது உருவெடுக்கவும் அதனுல் தன்னைத் தானே உவப்பித்துங் கெள்ளும் மித்ரன், அப்போது ஜலம் உண்டாயிற்று. இப்படித் தன்னை உவப்பிக்க ஜலத்தை உண்டுபண்ணதாலே அர்க்க கொன்ற பெயரைப் பெற்றது. இந்த ஜலத்தின் ஸாரமாகப் பிறசு ஊழி ஆன்றாயிற்று. அகில் தளர்ச்சி யெய்த்றுந்த தவங்கி ஆலோசித் திருந்தபோது ஒருவகை அக்நி வெளிக்கிளம்பியது. ஊமியில் இங்ஙனம் அக்நியானபே தாகாயத்தில் வாயுவாகவும், மேனுலகில் ஆதித்யனகவு மிருக்கிறதென்க. (ஸ்ரோமம் செய்வதற்காண வைதிக காக்கின்ஜூலாரமாக வேதத்திற் கூறப்படடியிலே செங்கற்கின்ன யல்லிட்டுச் செய்யது கருடனுருவைப் போலே யமைக்கப்படு மோர்

ப்ருஹதாரஞ்யகம் 3.

இடம் சுயன (சய) மென்னப்படும். அக்ணிக்கு ஆகாரமாயிருக்கு

பிச்சையாக்நியின் அங்க பாகங்களே நான்கு திக்குக்களாகவும்

மூன்று லோகங்களாகவும் பாவித்து இவ்வக்னியைக் கீழ்ச்சொன்ன

படியிலே ஜலத்தில் ப்ரதிஷ்டையுள்ளதாகவும் இநேத்தல் வேண்டும்.

இங்ஙனம் அக்ணியென்ற உருவைப்பெற்ற பரமாத்மா சம்வத்ஸர

மென விரண்டாம் உருவையும் உண்டாக்கியது. (சம்வத்ஸரமாவது

சம்வத்ஸராத்கிற்கு அபிமானியாய் பல சம்வத்ஸரரூப ச.ரூபம் உயிருளன்

இருக்கப் பிராணிகளெல்லாம் பிறப்பிக்கும் பிரம்மேயாம்) பிறந்த சம்வ

த்ஸரத்தை யுண்ண வாயைத் திறந்தபோது அது பான் எண

வொலித்தது. (பயன்து அழுமதென்ப பார்த்து) இதநே யிப்போ

துண்போமாகில் நமக்கு அன்னம் போதாதென்று அந்த சம்வத்ஸ

ரத்தைக் கொண்டே சொற்கனும் பொறுள்கனும் ஆன (வேதவோர்த்

தங்களோன) உலகிறென்ப படைத்தது, அந்த சம்வத்ஸர தேவதையேபம்

தன்னே யருளினர் ப்ராணுக்குப் பெரியதோர் ஆராகரம் செய்பக்

கருதி என் செய்வதென்ற ஆலோசனையில் லாழ்ந்த போது அகற்குப்

பிராணனே வெளிப்போகும்படியும், உடல் இறுதிய்படியு மாயிற்று

ஆயினும் அது இவ்வுடலிலேயே நின்ற மனத்துடன் ஊதின கல்

உடலிலே யாகத்திற்குக் கடவாறு அச்வமேன்ற பிராணியாக்கி

யது. உடலூதியதென்ப பொறுள்படும் அச்வமென்றும் பதம்

குதிரைக்கு வழங்கப்படுவது இதுநே போதும். இப்படிப்பட்ட

(அச்வத்தைக் கொண்டு ஒரு சம்வத்ஸர காலத்திற் செய்யப்படும்)

அச்வமேதத்தை உத்தராயண தக்ஷிணாயனகதியோப் பெற்று சம்வத்

சர ஸ்வரூபியாய் விளங்கும் சூர்யனாகவும், மூசன் சொன்னபடியிலே

உலக வுருவாய பமைந்த அச் சித்யாக்நியையை உலக ஸ்வரூபியான

அர்க்கென்ற பரமாத்மாவாகவும் பாவித்து, அந்த சரீரிய என்

பவனும் ஆகியுள்ள மருகடியென்று மூலக்கிரணமாய்

மூதலில் கூறப்பெற்ற தேவதையே யெனவும் அறியவேண்டும்.

இங்ஙன முபாசிப்பவன் ம்ருத்யுவை ஜயிக்கப் பரமாத்மாவை

யறிவான்.

3.3. ப்ரம்மஞானம் பிறப்பதற்குந் தடையாம் பாபன்

கொடப் போக்க மற்றோர் உபாயம் உபதேசிக்கபடுகிறது—

தேவர்களும் அசூரர்களும் மூவுலகும் ஆளப் போட்டி

யிட்டனர். யாகத்திலே உத்கீத்தை (சாமகானத்தைச்) செய்து

வரும் உத்காதாவைக் கொண்டு உடன்பிறந்த த்வேஷிகளை ஒழிக்கக் பார்த்தனர் தேவர். ஆகவே வாக் என்னும் இந்திரியத்தை உத்காதாவாக இருக்கக் கேட்டுக் கொண்டனர். அதுவும் அங்ணமே யிருந்து தின்னுலாகக் கூடுமதைத் தேவர்களுக்குச் செப்து காதும் சுபமான பேச்சுப் பேசும் திறமையைத் தனக்கு வேண்டிக்கொண்டு கானத்ரி லீழிந்தது. ஆனல் அசூரர்கள் அதனேத் தடுத்துவிட்டனர். இவ்வண்ணமே மற்ற இந்திரியங்களும் அசூரர்களால் பரிபவப்படுத்தப்பட்டு உத்காதா வாக்கூடாதபோது தேவர்கள் ப்ராணவாயுவை ப்ரார்த்தித்தனர். அசூர்கள் அதையும் பரிபவப்படுத்த முயன்று பாறையில் லடிபட்டு மண்கட்டி போல் தாங்கோ பொடிபட்டடொழிந்தனர். ப்ராண இந்த மற்ற இந்திரியங்களிடம் அசூர்களிட்டு பாபங்களையும் அப்புறப்படுத்தித் திக்குக்களின் கோடியில் தேசாந்தரங்கள் லெறிந்தது. ஆகவே பிறதேசங்களில் பிறப்பதும் இறப்பதும் கேரடாபடி பார்த்துக் கொள்ள வேண்டும். பாபங்கள் விலகினதாலே இந்திரிய தேவதைகளெல்லாம் தங்கள் தொழிலே நன்முறையில் நடத்த யின்றனர். ப்ராணனுடம அசூரைய பழித்துத் தேவர்களுக்கு அனுகூலமாக இருந்து தனக்கு அன்னம் முதலியன உண்பதைப் பலனுகக் கொண்டது. ப்ராணன் புசிக்கும் உணவிலேயே மற்ற இந்திரியங்களும் பாகம் பெற்றன. ஆகவே ப்ராணனின் பெருமையை யறிந்து, யாகம் செய்கின்றவர் உத்காதாவை இப்படிப் பட்ட ப்ராணனுடப் பாவித்தால், விரோதிகளான பாபங்கள் விலகி விட, தம்மைச் சார்ந்தோரும் தம்மால் பரிக்கப்பட்டு வாழும்படி விளங்குவர்.

இங்ஙனம் கூறி இந்த ப்ராணமணம் மேலே, ப்ராணனுக்குப் பல நிஷ்களின் பேர் போன்றறவற்றைப் பெயராக வைத்து அப்பெயர்களுக்கு வேறு பொருள் உரைத்து, இதுவே எல்லா உடலி யும் அதற்குத் தகப்படி சமமாயிருப்பதாலே ‘சாம’ என்னப்படுமென்றும், இந்த சாம ப்ராணனேச் சிற்சில வகையி லறிந்தார்க்குச் சில பலன்களுள வென்றும் பணித்து, பிறகு சாமகான ப்ரசங்காவ காலத்திலே யஜமானன் காணம் செய்கிறவனேப் பார்த்து, என்ன அசத்திலிருந்து சத்துக்கு, இருளிலிருந்து ஒளியிடத்திற்கு, ம்ருத்யுவிலின்று அழியாத நிலைக்கு அநுப்ப வேண்டும் என்று மென்று வேண்டிக் கொள்ள வேண்டும் அதனால் மோட்சம் பெறுவர்.

ப்ருஹதாரண்யகம் 3 5

விக்கு மற்றும் கிடை ஆகியுனவை யெல்லாம் விலக யஜமானன் பல்ணப் பெறுவவாதென்றும் சூறிற்று.

இதற்கு மேல் இவ் உபநிடத்னானது பரமாத்மாவையே தேடித விழுபிக்கிறது.

3-4. புருஷாத்மவீத்தையை. முதகன் முதல் ஆக்மா வான்மே புருஷரூபமாய் இருந்தது. அப்போது ஜீவசமஷ்டியான உருவக்தோ டதன் 'மனம் தான் இருக்கிறேன்' என்று பார்க்கக்கொண்டு இருந்த அது 'நான்' என்று சூறுதல் இங்கனமே யென்க. பரமாத்மா அப் போது தன்னை நான் என்றதற்க்கு, 'நான் நானெனப்படும் ஜீவர்க ளின் சமஷ்டியான பிரமனுடே' னெனக் கருத்தாம். இவ்வாத்மா வக்குப் புருஷன்ற பெயர் உள்ளது. இது எல்லாவற்றிற்கும் முன்னமே இருப்பதாலும், எல்லாப் பாபங்களையும் எரித்துவிடவ தாலும் மாடர். அது தானெனுவனே தனியே யிருப்பதைக் கண்டு முக வில் பயந்தது. பிறகு, இரண்டாவதொன்றிருக்கால் தானே அதன் மேல் மேல்கோணும் இங்குண்டா மென்று பயப்பட நேரிடும். அதில் லாதபோது ஏன் பய மென்றுராய்ந்தது. பயமும் விலகிற்று. ஆன இனம் தனிமையில் ஸௌகம் பெரும்பால் இரண்டாவதொன்றை விரும்பி ஸ்திரீயுபர புருஷனும் சேர்ந்த வோர் உரவமாகி ஸ்திரீ வேறு புருஷன் வேறுகப் பிரித்துக்கொண்டது. இங்கவே புருஷனுக்கு ண்திரீயை ஒரு பாதியாக உலகம் வழங்குகின்றது. இருவரும் புணர்ந்தபோது, த, 'தானே பிறப்பித்த ஸ்திரீ யோடு தானே புணர் வது தகுமோ' என்று அஞ்சி ஸ்திரீயானவள் பசுவாக மாறினள். புருஷனும் ஆண்காக மாறினன். இங்னனம் ஒவ்வொரு ஸ்திரீப்ராணி யாகவும் புருஷப்ராணியாகவும் மாறி எறும்பு வரையிலான எல்லா ப்ராணிகளூயும் ஸ்ருஷ்டி செய்துவிட்டு, தன் முகத்தினின்றும் உள்ளங்கை சங்கினின்றும் அக்னியைப் பபைத்து (அக்னியைப் படைத்தபின்பு அக்கையாதே முகழும் முள்ளங்கையும் !பிரின்றி யுள.) அதைப் போன்ற மற்ற தேவர்களூயும் ஸ்ருஷ்டித்து, இப்படி ஸ்ருஷ்டி, விஸ்ருஷ்டி என்ற விவைகளுக்கு ஜோடி (ஸகஸம்நாதி க்களின் ஸ்ருஷ்டியா)ன அதிஸ்ருஷ்டி யையும் செய்தது அவ்வாத்மா.

இனி இந்த ஆத்மாவானது படைக்கப்பட்ட பிரபஞ்சத்கைக் காட்டிலும் வேறு அல்லது ஒன்று என வெழும் ஐயத்தை யகம்

஋ும்—இவ் வாத்மா முதலில் நாமரூபங்கொப் பெற்றத் மூலவஸ்துவா யிருந்து நாமரூபங்களையும் பிறகு பெற்றது. இது உலகில் ஜீவாத்மா நாம ரூபங்கொப் பெறுவது போன்றதாகும். கத்தியான து உறை யினிற் புகந்திருப்பது போலும், அக்னியான து ஆரணிக்கட்டையில் புகந்திருப்பது போலும் இவ் வாத்மா உடலில் சகனுனி வரையிலாக வுட் புகந்திருக்கிறது. இதை யறியாதவன் அதுர்ண ஜீவான். இவ் வாத்மாவே இவ்வண்ணம் ப்ராணன், வாக்கு, கண், காது, மனது எனப் படுகிறது, நாமரூபங்கொப் பெற்று இதுவே யன்றே அன் தந்த வேலையச் செய்கின்றது.

இப்படி ஒவ்வோன் றிலும் ஆத்மா உட்புகுந்திருக்க இதை யறி யாது உறை போன்ற வெளிவஸ்துவை மட்டும் முன்னர்திருக்க லாமோ? ஆக என்கும் உட்புகுந்த ஆன்மாவை நாம் உபாசிக்க வேண்டியும். அதை யப்பட வேண்டியதும் இவ் வாத்மாவே. இதற்க்க் கொண்டே எல்லாவற்றையும் மறியவேண்டும். இது தான், புத்தி ரன், பண மென்று போனுள்ள எல்லாவற்றிற்க்கும் மேற்பட ப்பிரியமானது. இதை யுபாஸிக்கும் முறையை யினி புணர்த்து வோம்.

பாப்பிரம்மானது, நான் ப்ரம்மம் என்ற தன்மைப் பாவித் துத் தானே சர்வமாகி சர்வோபகமும் செய்துவருகிறது. தேவதை களும், ரிஷிகளும், மற்றும் ப.னிதரும் இங்ஙனம் உபாஸித்து இப் பலனைப் பெற்றவர்களிருக்கிறார்கள். இவ் வுபாஸனை லிழிந்து வாம தேவ ரென்பவர் தம்மை மனு முகலிய சர்வரூபியாக கிரெத்தார். ஆகவே நாமும், (நாமாக நாமரூபமெடுத்ததும் இவ் வாத்மாவென்ற பாப்பிரம்மமே யென்பதை நன்குணர்ந்து) நாநுள் ப்ரம்ம மென்று உபாஸிப்போ மாகில் சர்வரூபியான அவ் வாத்மாவைப் பூரணமாக வனுபவிக்கலாம். ‘நான் ப்ரம்மம்’ என்ற உபாஸனைத் தை நல்லறி வுடன் செய்யவேண்டும். நாமென்று தன்மை க்ரஹிக்கும்போது பரமாத்மாவையும் சேர்த்து க்ரஹித்தல் வேண்டும். இவ்வாத்மோ பாஸனம் செய்பவர்களுக்கு ப்ரதிஷூலம் செய்யத் தேவர்களும் வல்ல வ ரல்லர். அவர்களுக்கும் இதுதானே ஆத்மா.

இவ் வண்ணம், ‘நான் ப்ரம்மம்’ என்று சேர்த்து உபாஸி யாமே தனக்கு ஆத்மாவான ப்ரம்மத்தை ஆத்மா வன்றென கிரெப் பவன் ப்ரம்மத்தை யுள்ளபடி யறியாதவனுய், தேவர்களுக்குத் தாச ருய்ப் அவர்களுக்கு மாடு போல் உழைப்பவனுகிறான். ஒரு மனித இன்க்குப் பல மாடுகள் உழைப்பதை உலகில் கண்டுளோம். தேவர்

கருக்குத் தாஸனிறவன் ஒவ்வொருவனும் ஒவ்வொரு தேவதைக் கூம் பல மாடுகள் உழைப்பது போல் உழைக்கவேண்டி யிருக்கிற தைத் திண்ண முணர்க. ஒரு மாடு ஒழிந்தால் கூட வருத்தப்படுவ தாயிருக்கப் பல மாடுகளுக்குப் பதிலா யிருக்கும் மொருவ ஜெழின் தால் சூடா தேவர்களுக்குண்டாம் வருத்தத்தை மளவிட முடியுமோ? ஆகவே மனிதர்க்கு ஆக்மஞானம் பிறப்பது அவர்களுக்குப் பிரிய மாகிறதில்.

தேவலோகத்திலும் ப்ராம்மணன் சூதரியன் வைசயன் சூத ரன் என்ற பிரிவுண்டு. இஜ்ரான், வருணன், சந்திரன், ருக்மான், பார்ஜன்யன், யமன், ம்ருத்யு, ஈசானன் என்றவரை அங்கே சூதரியர் களாக ப்ராம்மம் ஸ்ருஷ்டித்திருக்கிறது. வசு-ருத்ர-ஆதித்ய-விச்வ தேவ-மருத்கணங்கள் வைச்யராவர். பூமி யெனப்படும் சூஷ தேவதை சூத்ரஜாதி. ப்ராம்மணனே விட சூதரியனுக்கு ஒரு விதத் தில் மேன்மை யுண்டு. ஆகவே ராஜசோயத்திலே, அபிஷேகம் செய்யப்பெற்ற சூதரியனுக்குக் கீழே ப்ராம்மணர் உட்கார்ந் து கெளரவிக்கின்றனர். ஆகினும் ப்ராம்மணனே சூதரியனுக்குப் பலவிதத்திலும் மேற்பட்டவனாகையால் தங்க்கு மூலமான ப்ராம் மண வர்ணத்தைக் காடே அசித்தால் நாடு கெடுமோகையாலே மிகவும் பாபி யாவான். இப்படிப்பட்ட சூதரிய ஜாதிக்கும் சூத்ர மாய் அதற்கு தீரிடும் கேட்டைப் போக்கி அதைக் காப்பது தர்ம மாகும். தார்மத்திற்கு மேற்பட்டதொன்று இடையாது. துர்பல இனம் பலிஷ்டமே ஜயப்பது தார்மத்தினேலே யாம். தர்மமாவது ஸத்யம் போன்றதாம். ஆக யாருக்கும் தர்ம மென்பது பெரிது.

இப்படிப்பட்ட ப்ரம்மமாண து அறியப்பட்டால்லது நம்மைக் காக்காது. ஒகாதபோது வேதம் ஓங்குநே உதவும? அனுஷ்டியாத கர்மத்தின் பலனை யடையக் கூடுமோ? அது ஏபோலெனக. ப்ராம்மத் தையறியாதவன் மா பெரும் தர்மத்தைச் செய்தாலும் அதன் பலன் அழிவுறும். ஆத்மாவை "பாலிப்பவனால் அபேக்ஷிப்ப தெதுவும் பெறப்படும். அவனுக்கு ஆத்மாவே மிகவும் போக்கியமான பலனு கிறது.

உ-தாரணமாக ஜீவாத்மாவைப் பாருங்கள். நன்நெறியினுள்ள ஜீவன் யாகமே ஹோமாதிகள் செய்வதாலே தேவர்களுக்கும், வேத மோதுவதாலே ரிஷிகளுக்கும், ச்ராத்த தர்ப்பணிகளாலும் ப்ரை

களிப் பெறுவதாலும் பிறருக்குளுக்கும், இருக்க இடமும் உண்ண உணவு மிடுவதாலே மனிதர்க்கும், புல்லும் தண்ணீரும் தருவதாலே பசுக்கஞ்க்கும், பலிக்கு யலிப்பதாலே பாஷிகள், நாய், எறும்பு போன்ற பல பிராணிகளுக்கும் எவ்வளவு பிரியனாகிருன் ? ஸர்வ காரணமாய் ஸர்வபலனேடயும் அளிக்கும் பரமாத்மா ஸர்வர்க்கும் மிகவும் ப்ரியனைய் மிகவும் போக்கனவில் இனி ஐயத்திற் கிட மேது ?

அவனையன்று மனுபவிப்பதற்கு நமக்குச் சில கருவிகள் வேண்டும். இருவன் பூர்ணனவ தென்பது மண்ணவி, புதல்வன், பணம், நற்செய்கை என்ற நான்கும் பொருந்தின போதே யுண் டாம். பரமான்மா கூட ஸ்ருஷ்டியின் துவக்கத்திலே இதை யெல் லாம் விரும்பின து. ஆகவே விரதத்துக்கும் மேன்மை முதலான நான் கும் வேண்டும். அவனுக்கு அவை யென்னில்—அவ ஹுடைய மனத்தை அவனுகவே சிநோபங்கள். அதற்கு வாக்கு மண்ணவி; ப்ராணன் புதல்வன்; கண ஹுணம், காதும் ஜஹிங்காம்ஷி மிகமான பணமாம். அவன் உடலே நற்செய்கைள் விளையும் நில மாங்கும். இவைகளோடு இந்த ஜீவன் பூர்ணன யிருந்து இவற்றைக் கொண்டு அவ்வாத்மாவை உபாசித்தல் வேண்டும். எல்லாம் பெறப்படும்.

3 - 5. அஃநவர்க்கும் தர்ந்தையா பிறுப்பவன் ஆலோசனை செய்து எழுவகையான அந்நங்கஷி எற்படுத்தினான். அவற்றில் ஒன்றை ஈல்லோர்க்கும் போ துவாக்கினுன். தேவர்களுக்கென்ற இரண்டை வகுத்து வைத்தான். ஒன்றைப் பசு ஜாதிக்கு மலித் கான். இது ஐந்கயம் ஸ்தாவர மென்ற எல்லாவற்றிற்கு மாவ தொன்று. உம்னிறைத் தனக்காக வைத்துக்கொண்டான். இவ் வன்னங்க எல்லாம் அழியாம லெப்பொழுது பிறுக்கின்றனவே. அதற்குக் காரணம் யாதென்பது தெரிந்ததா? அதை யறிந்தவனுக்கு இஃகு மன்ன மூன்று. தேவதா(ஜ)யமூ மூன்று. பரமாந்ந மான பரமாத்மாவைப் பெற்றுண்பது மூன்டாம். அவ்வன்னங் களில்—, எல்லோர்க்கும் போ துவான அந்நமாவ து நாம் தின் கோறு முண்பதே. இது எல்லோர்க்கும் போதுவானதாலே வாணத் தோர், விருந்தினர் போன்றுக்கு மூன்ன. மளிக்கத் எபுண்ண வேண்டும். இல்லயேல் பாபமே பெறுவதாம். தேவதைகளுக் கென வேற்பட்ட அந்நங்களாவன வேத்திளும் ஸ்ம்ருதியிலும் அவர்

களுக்காக விதிக்கப்பட்ட தர்சூர்ண மாஸங்கள் போன்ற கார்மங் களேச் சார்ந்தவை. நித்ய கார்மங்களே யவற்றில் நிபுணர்களால் ஆதரிக்கப்படு மவையாம். பசு ஜாதிக்கு மமைக்கப்பெற்ற அன்ன மாவது பால். சிறு குழந்தையும், கன்றும் கூட முதன் முதல் பாலையே யருந்துரம். (ஸ்தாவரங்களுக்குப் பாதிக்குப் பதிலாக நீரே யுள்ளது. அவற்றிற்கு அதே பாலாம்.) இவை யழியாமைக்குக் காரணமானது இவற்றைப் படைக்கும் பரமாத்மா என்று மழியாத மஹா புருஷனுட்பபதே. அவனே யிங்ஙன முபாவிப்பார்க்கு முன் சொன்ன பலனுண்டு.

அவன் தனக்காக வைத்துக்கொண்ட மூன்று யாவை யென்னில்—மனம், வாக்கு, ப்ராணன் என்பவையே. எல்லா இந்திரியங் களிலும் மனதே முக்கியமானது. மனது வேறிடத்திற் சென்றிருந் தால், கண்ணிற்பட்டது கூட காணப்பெருது; செவியிற்பட்டது கூட கேட்கப்படாத தாகிறது. விரும்புவது, லங்கலிப்பது, ரையப்படுவது, நம்புவது, அவனம்பிக்கை யுறுவது, தைர்யம், அகதா யம், வெட்கம், அறிவு, பயமென்ருற் போனுள்ளவை யெல்லா மாவது மனதே. பின் பக்கத்திலுள்ளதை முன் பக்கத்திலுள் கண்ணற் பார்க்க முடியுமோ. மனத்தினு லெதையு மறியலாம். இங்ஙனமே வாக்கென்ற இந்திரியமும் ப்ராணனமானது. வைதிக க்ரோ, வைளிக்க்ரோ, எல்லா சப்தங்களும் வாக்கினுளே சொல் லப்படும். ஆக அதின் சக்தி அளவிடக் கூடாததாம். மூன்றுவது ப்ராணன். இது ப்ராண - அபான - வ்யான - உதான - சமானங்க ளாகப் பல பிரிவாக இருக்கின்றது. இம் மூன்றுவது அன்னங்க ளோடே ஆத்மா தன்னிலையைப் பெறுகின்றது. இவற்றை மூன்றுலோ கங்களாகவும் மூன்று வேதங்களாகவும் மற்றும் மூன்றுள்ள பல வுயர்த்த வஸ்துக்களாகவும் பாவித்தல் வேண்டும். ‘இவற்றிற்கு ஆகாரங்கள் எவை, இவற்றை எவம் தேவதைகள் யாவை’ யென் பதியு மறியவேண்டும். இவை அன்னதங்களென உபாசிப்பார்க்கு அன்னதமான பலனுண்டு.

இவற்றில் ப்ராணனுங்குத் தேவதையாவான் சந்திரன். அவ் ருக்குய்க் கலையள் பதினுறு. பதினொந்து கலைகள் அழிவுறும் பிர திநிம் ஒவ்வொன்றுக. பதினுறுவது கலை யழிவற்றது. அமா வாஸ்யை யன்றைத்தினம் அவன் அந்தக் கலையைக் கொண்டு அழித்து ப்ராணிகளுக்கு முட்புகுந்திருப்பான். ஆகவே அன்

ப்ரைய தினப் ப்ஜைன்ப போன்ற உபயோகமற்ற ப்ராணியைக் கூட உயிர்நீக்கலாகாது. இந்தச் சந்திரோப மேலவே ஒவ்வொரு புருஷனும் பகின்று கலைகளுள்ளவனுவான். கானே ஒரு கலை. அது அழிவற்றது. அழிவுறும் கலைகளுக்குப் பதினந்து. அதாவது சொல்லது. புருஷன் எனப்படும் சரீரத்தின் சுச்ரத்நின் நடுவி ளுள்ள குடமாக கின்யாபுங்கள். அதில் புஜுந்தப்படும் இரிலகளும் அவற்றிலே பகிந்த வட்டங்களுற்ப போலவாம் அவனவன் சம்பா திக்குப் சொத்தது. அது அழிந்தாலும் உடலிலுங்கு மாங்கில் சந்திர ஒச்சுப் பதிந்து கலைகள் மீண்டு முண்டாவது போல் சொத்துச் சேர்ந்து புருஷன் ஸூர்ணனுவான்.

இப்படி 'புள்ள புருஷன் பெறவேண்டும்' லோகங்கள் மூன்றுங். மநுஷ்யலோகம், பித்ருலோகம், தேவலோகம் என்பவை யலை. காம்யகர்மங்களைச் செய்யாமல் பித்ருலோக மூன்று ஸ்வர்காதிபோகங்கநை யங்கே பெறலாம். வித்யை (அதாவது பக்தியோகம்) செய்பவன் தேவலோகமெனப்படும் ஸ்தானத்திற்கு (தேவயானத்தின்படும் ஆச்சார்யோக்தமார்க்கமெல்) செல்வான். மநுஷ்யலோகத்தைப் பெறுவதற்குத், கான் சரீத்துடன் இருப்ப தோடு கிற்காமல் புத்ரீனும் பெறுதல் வேண்டும். கான் மாரண மடைவதற்கு முன்னே புத்திரா யழைத்து, 'வேதம், யஜ்ஞமும், லோகமெல்லாம் நீ' என்று அவனிடம் ஒப்பப்டைக்கவே ண்டும். அவனுந் அதை யொப்புக்கொண்டு, நான் வேதமும், யஜ்ஞமும், லோகமும் மாகிறேனெனல் வேண்டும். அதன் கருத்தென்ன வெனில், 'நான் செய்யவேண்டும் வேதாத்யயனத்தையும் வேள்வி யையுங் நீயே செய் து எனக்கு மேல்மேல் லோகத்தை சம்பாதிப் பவனேவண்ணப்பென்று தன்னை தேட்டப் புத்ரீனே 'ப்ரதிவர்யாதாம் இப்படிப்பட்ட பிதா போனபபகுந் பின்கொய்நிடப் ப்ரவேசித்து அவன்மூலம் தான் செய்தவற்றில் சேரிட்ட குறைகளை நீக்கிக் கொள்ளஒருன். இங்ஙனம் பிதாவைக் காப்பதாலே புத்திரா னப் புத்ரன் என்கிறது. இவ்வண்ணம் புத்ரன் வாயிலாக இவ்வுலகில் கிளை பெற்ற பிதாவானவன் வாய்மையில் தெய்வீகங்களான வாக்கு, மனம், ப்ராணன் என்றவைகளாப் பெற்று விளங்குகிறுன். இந்த ப்ராணன் முதலானவற்றின் கிளையை யறந்தவன் அவற்றின் தேவ தைகளாப் போலே அந்நவர்க்குங் கெளரவிக்கத்தக்வனிகவுங், பாபத்திற் கிடமாகாதவனுடு மிருப்பான்.

இவற்றில் பிராணன் மிக்க மேன்மையுடையது. வாழ்கு மூனலான வைகள் பேசுவதற்கு முதலான தங்கள் செவ்வகேல் செய்பவண்ணமே யிருக்க கிளோத்தன. அவர்கள்மன்றில் பேவசித்துப் வெடுத்துக்கு தொள்ளுற்படி. செய்யருட்டன்று. ஆகவே அவை எப்பொழுதும் வேலை செய்பத் திறமற்றவை பாயின. இப்பொருள் இராப்பகலெப்போதும் ஒயாமலுழைத்துப் செய்கையால் எல்லாத்கிண்ற பற்றி இசுற்று அவை யெல்லாம் அசினமாதிருந்து பிறஆன்பெயரை யெப் ஜோங்களை பிட்டுக்கொண்டன. கவன்றிக்குப்பெரியோர்கள் யிரப்பவனின் பெயரைச் சொல்லது குவத்தை வழங்குவது போல், பிராணன்களில் அன்று பிராணனெயைப் பின்பற்றி இந்திறியங்களும் செயல்ப்படுகின்றன.

இங்ஙனம் உடலிலுள்ள பிராணனுக்கேற்றம்ப் பணீச்சப்பொர்ம்மர்ம்மது. இவ்வண்ணமே பிராணதேவதையான வாயுவும் பெருமையுடையதாக மொழி வறிக. எச்சித்துக்கொண்டே யிருப்பென்மது அக்ணி. வெய்யில் காளும் வண்ணமே யிருப்பே என்ன,அது கதிரோன். கிலவு வீசினபடியே நிற்பேனென்,அசு சந்திரன். இப்படி ஒவ்வொரு தேவதையும் கிடைந்த்து. சடம்யச்சிராதி தேவதைகளுக்கெல்லாம் அஸ்தமியாயல் இராப்பகுலெப்போதும் பசிசினவண்ணமே யிருப்பது. சர்இராதிகள் வானத்தில் சர்ச்சரிப்பக்கிருங்கும் வாயுவின்சஹாயம் வேண்டும். ஆகையால் வாயு தேவதையாக வுடைய பிராணனும் பெரிது. பிராணயாம மென்று செய்யச்ச சிவரா நடத்துமவன் அதில் நிஷ்டையிலையவன் பிராண தேவதாயுஜ்யம் பெறுவான்.

3 - 6. பிராணனுக்குக் கீழ்ப்பட்ட இந்திரியங்கீப்போலே அகம்க்கு மேற்பட்ட ஜீவாத்மாவும், பரமாத்மாவும் கூட பிராணனே வழங்கப்புகிறானது. பிராணனும் அமர்ந்தும், ஆத்மாவஅழியாதாகையாலே அமர்ந்த மெனப்படுகிறது.இராப்பகுலெப்போதும் சர்ச்சரிதபடியே யிருப்பதால் இம், வாயுவை அமர்ந்து மென்று சொல்வதுண்டாகையாலும் பிராணனும் அமர்ந்தாயிறது. ஆத்மாவானது பிராண சம்பந்தம் பெற்றிருக்கும் வரையில் நாமரூபங்கள் கார்மங்களுக்குக் கூட்ப பலனகவும் கார்மங்களுக்கே காரணமாகவும் இற்பட்டவை. ஆக பிராணனெனப்படுங்போது ஆத்மா நாமரூபங்காட்டியமா யிருக்கிற தென்று தாயிற்று.

இப்படி மூன்று ஜாத்யாயமான நற்கர்மாத்டான நத்திலேயே பழிந்தவர்க்குர்:பர்வசை; வித்யை யவசியப் வேண்டுபென வறிவிக் கக் கருதி அச்வமேதாதி:ச் சோர்ந்த த்ருஷ்டிவிதியையத் தெரிவித்து, ஜகக்காரணமான ஆத்மாவை நாமென ஓபாளிக்க வேண்டுமென விதிப்பதற்காக அது செய்யும் ஸ்ருட்டியையும், ஓவ்வொன்றிலும் அது ஆத்மாவாகப் புகுந்திருக்கும் திறனையையும், இந்த சரீராத்ப ஸ்வபாவத்தை யறிந்தவ:ளுக்குத் தேவர்கள் எவ்விதத்திலும் இடையூறு செய்ய ஜியலரென்பறையும், அல்லாமலோ இவன் தேவர் குலத்துக் மோன்று செய்து ஆடுமாடுபோல் உழைத்து வரவேண் டும் படியாமென்று மூனார்க்கி, தேவர்களுக்கும் நாம்கு வர்ணங் களும் தர்மசெறியுமுள்ளதை விளக்கி, உபாஸனம் செய்பவ:ற்கு வேண்டும் ப்ராணனின் முதலிய கருவிகளாபும் ப்ராணனின் பெருணையையும் சூற்றிற்று. இப்படி ஜகக்காரணமான ஆத்மாவை உபாஸனம் செய்வது ஒருவாறு கூறப்பட்டதாம். இனி வேறு ப்ரக்மவித்யை களும் விதிக்கப்படும்.

4 - 1. பாலாகி வித்யை—பாலாகி என்பவனுன் தனக்கே பரம ஜகந்நாதம ஸ்ருஷ்டிப்பாகவுள்ளதாகச் சர்வவல் கொண்டு அஜாத சத்ரு என்னும் அசேனருவனிடம் தன் ப்ரம்ம ஞானத்தை யறி வித்துக் கொள்ள வெருங்கிறான். அஜாத சத்ருவும், என்னிடம் ப்ராம்மஞதைச் சொல் லுகிறேனெனச் சொன்னதற்கே ஆசிரியம் பசுக்கொத் தானனிப்பன். ஜககர் ஜககரென றல்லவோ ஜகங்க ளோடுகின்றன என்று அவனே வரவேற்றுன். பாலாகியுள் லைர்ய மண்:லம், சந்திரமண்டலம், மின்னல், ஆகாயம், வாயு முதலிய பல விடங்களிலும் ஆங்கங்கேயுள்ள புருஷன் (ஜீவாத்மாவை) ப்ரம்ம மாகக் சூற, அஜாதசத்ரு அந்த வாதத்தை யொப்புக் கொள்ளாமல் உடனேயே பரமாத்மாவைக் கொண்டுவந்து யானுன். உடனே பாலாகி அவனிடம் சிஷ்யனுயிருந்து ப்ரம்மத்தை யறியப் பலனின்று கின்றுன். அவனே யரசன் ப்ரீதியுடன் கை பிடித்து அண்ணடையில் உறங்கும் ஒருவனிடம் அழைத்துச் சென்று, பெரியவனே! வெண் ணிற உடை புனையே! ஸோம்யராஜனே! என வெழுப்பி, அவன் எழுந்திராமலிருக்கவே கையால் அவனே யசைவித் தெழுப்பி, இங்வன முறங்கி இப்போது விழித்த விவன் உறங்கும்போ தெங் கிருந்தான் என்கு நின்று வந்தான் தெரியுமோ என வினவினன். பாலாகி யதை யறிந்தானல்லன். பிறகு அரசன் அவனுக்குபோதித்த தாவது—உறங்கக் விறங்கும் போது இந்திரியங்களெல்லாம் வெளியி

லோன் றுப் செப்ய வியலாதபடி லயித்து விடுகிறன. ஜீவன் சொப்பனம் காணவிருக்கும் நாடிகளிற் சென்று உயர்ந்தனவும் தாழ்ந்தனவும் அனுசுலங்களுங் ப்ரதிசுலங்களுமான சொப்பனக் காடிய மனுபஷித்து, அங்குளின்று இறிதைகொணப் பெயர்பெற்ற நாடிகள் (தனுஜியினுக்குங் புரீகத்து எனப்படும், ஹ்ருதயத்தினுள் ளீனுக்குங், மாம்ஸிண்டற் போாப்ச் சேர்ந்து, மஹோராஜன் அல்லது மஹா ப்ரமவித்து அனுபவிக்கு மாணத்திற் கொப்பான வானத மனுபவிப்பான் போலே அங்கே (ப்ராண்ஜுடுயுங் ஆனந்தமயனுயு மிருப்பதாலே) ஆகாச பதத்திற்குப் பொருளாய்ப் விளங்குங் பார மாத்மாவிடத்திலே ஏறங்குகின்றன. இவ்வண்ணமே எல்லா ஜீவாத்மாக்களுற்ப அந்தப் பரமாத்மாவிடமிருந்து, தெருப்பினின்று பொறிகள் கிளம்புமாப் போலே, பிறகு புறப்பட்டு இந்திரியங்க ளுடன்சேர்ந்து எல்லா உணர்ச்சிகளொயுங் பெறுகின்றனர். இந்தப் பரமாத்மாவிற்குஞ் சத்தத்திற்குஞ் சத்தியமென இருச்யப் பெயர் ப்ராணனக் கொனப்படும் ஜீவர்களுக்குங் மேலான சத்ய மென சிதன் பொருளாட்பென் றன்றவாறு. களவிதகி யுபநிஷத் திலே இதன் விஷயக் காரணம்.

4 - 2. ப்ராணன் எனன்று ஜீவாத்மாவைச் சொல்வதற்குக் காரணத்தை விவக்குமாப் போலே யமைந்கது மேல் ப்ராம்மணம். இதில் ப்ராணனுக்கும் ஆத்மாவிற்குமுள்ள சம்பந்த மொருவாறு தெளியலாம். ப்ராணனென்பதொரு பசுங்கன்று. இகற்குக் கர்ப்ப ஸ்தானம் ஹ்ருதயம். இது வெளிப்பட்டு விளங்குஞ் ஸ்தானம் நம் உடல். இகனீ ஜீவனென்கிற ஆணிலே கட்டியிருக்கிறது. கட்டடக் கயிறுவது அன்னன்மே. இங்நனம் உணர்ந்தவர்களுக்கு எழுவகை சத்ருக்களுங் கெடுவர். முகத்தில் கண், காது, மூக்கு, வாயென்று இர்கிய இவ்வார்கள் ப்ராணனை அளுசார்த்திற்குள் அவற்று லேற்படுஞ் பாசக்தே வசாதிகளே எழு சத்ருக்களாம். கண்ணில் இப்ராணனுக்கு சங்கதானம் செய்துள்ள தேவதைகள் எழூ பேரைபும், உலகிலுள்ள உண்கலம் போலே மேற்பக்கத்தில் வாய்ப்புறமில்லாது வாய்ப்புறம் கீழேயுள்ளகாய், மேலே மூடடப் பட்டுள்ள வோராட் கலமாய்த் தோான்றும் தலையென்ற அவயவத் தில் நிலத்துள்ளது ப்ராணனென்றதையும், அதில் எழூ இந்திரியங் களென்ற ரிஷிகள் வலிப்பதையும், ப்ரம்மாத்தைப் பேசும் வாக்கும் சூட்- விளங்குவதையும், அறிந்தார்க்கு அன்னனம் குறையாது; எல்லா வகை யன்னமுஞ் மூண்டாமென்றது இந்த ப்ராம்மணம்.

4. • 3. ப்ரம்மத்திற்கு இருவகை ரூபங்களுள். கண்ணுறக் கிலக்காயுப் பலவகை வுருங்கள் கொண்டடங்கக் கதங்கியிருப்பண வுமான மென, ஈர், செருப்பென்பவை சிறுவனைக் கூபம். அங்ஙன மில்லாத வாளவுட் ஆகாயமும் மற்றொரு ரூபம். இந்த ப்ரம்மமான து ஸ்திர்யமண்டலம்தி லுங் கண்ணி லுங் புருஷவுரு கொண்டிருக் கிறது. ஸ்திர்யமண்டலமுலும், கண்ணு லுங் கண்துணக்கிலக்காண முன் செய்யன ரூபத்தின் ஸாரமாகும். அங்குள் புருஷவுருப் பெற்றொரு ரூபத்தின் ஸாரமாகும். அந்தப் புருஷவுருத்தின் கிற மானது மஞ்சள்வஸ்திரம், வெங்கம்பளி, இந்திரகோபப் பூச்சி, அக்ணிச்வால், செந்தாமரை, மின்னல் என்றவற்றின் கிறத்திற் கொத்தகாம். இதை யறிந்தாற்க்கு மின்னொளிக்கொத்த மேனி யுண்டு. இந்த ப்ரம்மத்தை இவ்வளவாகவே யறிய லாகாது. ஸ்த்யத்திற்கெல்லாம் ஸ்த்த மென்ற இதன் மேயவை யாராவங்கால் இதன் மேன்மை மிக விளங்கும்.
5. • 4. யாஜ்ஞவல்க்கியர் தமது ரெளனியிலி லொருத்தியான மைத்தேயியைப் பார்த்து, நான் துறவறத்தைச் சார்ந்தபின் விட்டு நிலை வதாயினுக்கே றேன். உனக்கும் காத்யாயனிக்கும் சொத்துப் பிரி வழி செய்துளிக்கே றேன் என்றுர். மைத்தேயி—இப்பூமி யடங்களுட் பணம் நிறைந்து பெறப் பட்டாலுந் அதனுல் மோக்ஷம் பெற முடியுமா? மா? யாஜ்ஞ— முடியாது. சொத்துள்ளவர் வாழ்கிற வண்ணம் நீயும் வாழலாம் யல்லது பணத்தினுல் மோக்ஷம் பெறலாமென விருப்புவதற்கிடமே யில்லை. மை—மோக்ஷத்திற்காகதைக் கொண்டு யான் என்ன செய்வது. தாபரிந்திருப்பதையே உபதேசிக்கவே னும். யா—நீ எனக்குப் ப்ரியை யானமைக்குந் தக்கபடி ப்ரியமோ பேசுகின்றுய். வந்து உட்காரு. சொல்லுகிறேன். உற்றுணர்க் து ஆராய்ந்து கேள். மை—உபதேசிக்கலாம். யா—புருஷன் மேனிக்குப் ப்ரியனுவது புருஷன் அங்ஙன மாக நினைப்பதாலாகுமோ? மேனவி கணவனுக்குப் ப்ரியமாவது மேனவி யின் கிணவாளதா? பிள்ளை பெற்றோர்க்குப் ப்ரியனுவது பிள்ளை

यं किंचु अङ्गानिरुप्पथा लाङ्गிறका? पण मேலவர்க்கும் ப்ரியமாயிருக்கிறதே, அது, பணம் காண் அङ्गனமாக கிளோக்கதால? அல்ல. எ தவும் ப்ரியமாவது ஆத்மா (பரமாத்மா)அது அङ्गனா மாற கேவல்ொன்று விரும்பினதைப பற்றி யேன வறிக. இப்படி அவன் விரும்பினால் ப்ரியமாயும், இல்லை யேல் வேறுகவுட் செ:நான் மெல்லாவற்றையும் விட்டு சப்தொழுதும் ப்ரியமாகவே பிருக்கும் பரமான;சுவரூபமான அவ் வாத்மாவையே உபமேகச மூலமாக்க கேட்டாய்ந்திருப்ப த்யானத்திலே பார்க்குபவிக்க வேண் டும். இவ்வித மின்றி மன்ற்டால் எல்லாவற்றையும் கண்டதாம். சம்வ வர்த்துவும் ஆத்மாவை விட்டுயப்பட்டால் அவற்றிலையைப் பரிப வித்துளும். எல்லாம் ஆத்மாவே யாம். இனை பறிவதற்கு இந்த ரியங்களே யடக்கியவேண்டுப. வீண முதலா ர வாத்யங்கள் வாசிக் கட்பெற்றுல் சப்த மூண ாகாமவிருக்குமோ. சப்தம் கேட்க சூட ாகெண கிளோத்தால் வாசிப்பதைத் தடுக்கவேண்டும். தன்னோ யும் தன் இந்திரியங்களோம் அடக்கிக்கொண்டால் புலங்களிலே பற்றுதல் சிறவாது. உப்புக்கட்டி நீரில் கரைந்து கலந்து பானிறுப் பது போல் அளசிட வான்றித அப் பெருஞ்சேதனன் விஞ்ஞானா த்மஸ்வரூபய் பர்சூதங்களோடு கலந்து இறந்து மிறந்ும் வரு கிறது. விஞ்ஞானாத்மா இறந்கபோ று சம்ஜ்ஞையை யிழக்கின் றது.

மை—முடிவில் சொன்ன து எனக்கு யோஹ மளிக்கின் றதே. (விஞ்ஞானாத்மாவாயிருப்பது சம்ஜ்ஞையை யிழக்குமடியுமோ).

யா—அதிவே; இல்லை யென்று கான் சொல்லவில்லை. அறிய வியன்றேக அது. (மறுபடி பிறவாநபடி இறந்தால் அகற்கு கேஹாத்மா டராப்ப போன்ற சம்ஜ்ஞைக்கிடமில்லை யென்கிறேன்). எல்லாம் ஆத்மாவே யென்றறியா கவன்அறிகிறவன், அறியும்; அறிப்பது என்றவற்றை வெவ்வேறாகப் பார்ப்பவன் எங்கும் வியாபித்த ஆத்மாவாகவே எல்லாவற்றையும் காண்பவ ருக்கு அப்படி வேறுபாடு தோற்றுருது. அவனே க் கொண்டதான் எ தை.| மறியவேண்டும். அவனே யெதைக் கொண்டமீவது? ஸர்வமுள மறிந்த அவன் அதனுள்ளீவது? (எல்லா லரியமுடியா து. இந்திரியங்க ளா யடங்கி மூன் சொன்னவாறு முயன்றே யரிய வேண்டும்).

4. • 5. இது மதுப்ோப பண மெனப்படும். இன்ன து மது வென்பதை இது விளங்கச் சூறுகிறது. ஒவ்வொரு ப்ராணியிலும்

பல அம்சங்கள் இருக்கின்றன. அவையாவன---உடல், சுவை, பிராணன், மனம், கண், காது; வாக்கு முதலான இந்திரியங்கள், ஜாடராக்னி, சப்தம், ஹ்ருதயாகாசம், சர்பம், ஸத்யம், மனித வமைப்பு, ஜீவாத்மா என்றும் போன்றவை. இவற்றில் ஒவ்வொன்றுக்கும் அதிஷ்டான தேவதை ஒன்று. ப்ருஹதீ முதலான அதிதேவதைகள் வாயிலாக இவற்றிற்கு எல்லாம் அமைவதால் இவற்றிற்குத் தேவதைகள் மது= அனுகூலமொன்றபடி. தேவதைகளின் டப்படி யிவை யிருப்பதால் இவை அவர்க்கு மது= அனுகூலங்கள். இவற்றிற்க்கும் இதிதேவதைகளுக்கு மூள்ளே அழிவற்றுக் காதலே ப்ரகாசிக்துவரும் பரமபுருஷி என்னும் அந்தர்யாமி பிருக்கிறுன். அவனே ஆக்மா, அவனே அம்ருதம், அவனே லோர்வ ஸ்வரூபமான ப்ரம்மம். (இவன் உள்ளே இருப்பதாலே அனவை ஒன்றுட்கொன்று மதுவாகிறன).

இந்த மதுரஹ்ஸ்யத்தை தத்யங் (ऋषि) என்ற மஹர்ஷியினிடத்திலே அச்சிநி தேவதைகள் பெற்றுர்கள். இந்த ரஹஸ்யத்தை யவர்கள் வந்து உபதேசிக்கக் கேட்டட்போது, 'இந்த ரஹஸ்யத்தை வெளியிட்டால் தக்ஷையை வெட்டி கிடுவேனென்று இந்திரன் செல்லியிருக்கிறுன். ஆகவே அஞ்சுகிறேன்' என்றுர் அம்மஹர்ஷி. ஆகில் நாங்கள் முதலில் உம்முடைய தக்ஷையை வெட்டித் தனியாகப் பாதுகாத்து உமக்குக் குடிரையின் தக்ஷையைச் சேர்த்து வைக்கிறேும். உபதேசம் செய்த குடிரைத்திலையை இந்திரன் வெட்டின பிறகு உ:மது தக்ஷையையே உமக்குச் சேர்த்தமைத் துவிடு கிறேும். நாங்கள் சிறந்த தேவவைத்தியர்களோ என்றனர் அவர்கள். மஹர்ஷியு மிசைந்தார். உங்ணமே எல்லாம் நடந்த தேறியது---அவ்வளவு அருமையான இரஹஸ்யமிது. இதிலிருந்து பரமாத்மாவின் நிலை நன்கு விளங்கும். அவன் இருந்தால் நாமுள்கல் ப்ராணிகளென்றே வெல்லாவற்றிலும் பசாடுள்ளவனைய்ப் புகுந்து புருஷனெப் பெயர் பெறுகிறுன். உள்ளும் வெளியும் மெங்கும் வான் பந்திருப்பதாலே அவனில்லாத விடமே கிடையாது. உலக வ்யவஹாரத்தை நடத்துவதற்காக ஒவ்வொருவருள்ளும் .அவன் உரு வெடுத்திருக்கிறுன். ஸர்வச்சவர்யமுள்ள அவன் தனது பலவகை ஸங்கல்பங்களாலே பல ரூபங்களைப் பெடுக்கிறுன். ஆகவே ஹரி என்ற அவன் ஒரு ஹரியாப் பிராமே ஆயிரக்கணக்கான ஹரிகளாக இருகிறுன். இந்த ப்ரம்மமானது எல்லாக் காலத்திலும் எல்லாத் தேசத்

ப்ருஹதாரண்யகம் 5. 17

தில்லார் இருந்து கொண்டு ஸார்வஜ்ஞத்த்வம் முதலான ஸகல குணங் களுக்கும் பண்பாடமாயிருக்கும்.

4 - 6. இது வர்ச ப்ராம்மணம். இது, வித்யையை ருப தேசிக்கும் குரு முதற் கொண்டு எம்பெருமான் வரையினுள்ள குருபரம்பரை யொன்றைப் படிக்கிறது. இதற்கு எல்லோரும் தங்கள் தங்கள் குருபரம்பரையை ஸ்வாசார்யேந் தொடங்கி குல முதல்வன ளவாக வணங்கித் க வேண்டு மென வறிப்பதிலே தோக்காம்.

5 - 1. விதேகரதேசத்திரசுண ஜனகன் விசேஷமாக தக்ஷிண யஜ்ஞமோன்றை நடத்தினன். அங்கே குருதேச பஞ்சாலதேசத்திர ப்ராம்மணர்கள் ஒன்று சேர்ந்தனர். இவர்களில் எவர் வேத வேதாங்காத்யயனம் செய்து ப்ராம்மவித்யை வரையினுள்ள ஸார்வ வித்யையிலும் சிறந்து விளங்குபவரென்பதை யறிய வாவல் கொண்டான் ஜனகன். பத்துப் பத்துப் பாதகங்களளவு (பாதமாவது ஒரு பலத்தில் நான்கிலொன்றும்) கொண்ட பொன்னுற் செய்த கொப்பியைக் கொம்புகள் லமைக்கப் பெற்ற ஆயிரம் பசுக்களே இப் பசுக்கோ பரிக்க வேணும் என்று கோரினன். ப்ராம்மணர்கள் தூணிவு பெறவில்லே. ‘நானே சிறந்தவன்!’ என்று கிநேக்க எவருக்கும் கூடவில்லே. அப்போது யாஜ்ஞவல்க்யர் தமது சிஷ்யனை யழைத்து, அப்பா! ‘ஸாமிச்ரவஸ்ஸே! பசுக்க ளனம்யில்லத்திற்கு ஓட்டு!’ என்றார். ப்ராம்மணர்கள் முனிந்தனர்; நமக்குள் இவர் எப்படிச் சிறந்தவரெனப் பேசினார். அவரிற் கலந்த அச்வலரென் றவொருவர், ஜகக் ராஜனின் ஹோதா, யாகத்தைச் செய்து வரு மோர் ருத்விக்கு, யாஜ்ஞவல்க்யரை யழைத்து ‘ஈரோ சிறந்த ப்ராம்ம வித்தோ’ என் வினாதினன். அதற்கு யாஜ்ஞவல்க்யர், ‘சிறந்த ப்ராம்ம வித்யைதை சிரஸா வணங்குகிறேன். நமக்குப் பசுக்க ளேண் டியிரம்’ என விநோதமாக பதுவமொழி கூறினான். அப்பொழுதே ஏதஸ்ஸில் அச்வலர் அவரைப் பரீக்ஷிக்க வேணு மென்று சில கேள்விகளிக் கேட்டக் தொடங்கினான்.

யாகத்தில் யஜமாகன் மாணத்தினின்று விடுபட்டு மோகஷம் பெறுவதற்காக ஹோதா, அத்வர்யு, உத்காதா, ப்ரம்மா என்ற ருத்விக்க ளினிடம் நடவா நிற்கும் பாவனோக்கப் பற்றியும், ஹோதா ஒதும் ருக்மின் யும், உத்காதா ஒதும் பாவனோக்கப் பற்றியும், ஹோதா ளாமகாணம் செய்யும் ருக்ஜுகோப்பும் ப்ரம்மா யஜ்ஞுந்

தைக் காக்க நோக்குப் தேவதைகையும் பற்றியுங் அங்கங்கே நோன்ப் பலீனப் பற்றியுங் விணுக்கீஇ விடுத்து விடு- பெற்றெழுந் தகர்.

5 - 2. பிரகு ஆர்த்தபாகரென்.னுங் மற்றெரு ப்ராம்மணர் சில கேள்விகள்க் கேட்க யாஞுவல்கியரும், கிரஹங்கள் ஏட்.டு, உவை ழக்கு, வாக்கு, நாக்கு, கண், காது, மன து, கை, த்வக்கு என்றவை. அவற்றின் விஷயங்களே அதிகரிஷங்கள். ஆகவே அவையும் மேட்டாம். ம்ருத்யுவாவது அக்னி. அதை அன்னமாக வுணையது. சலம். ஜீவன் மரணமடையும்போது ப்ராணன்கள் அவனை விடுவதில்லை. உலகில் எல்லா மவைன விட்டாலுங், அவன் பேர மட்.டிங் அவனதாகவே பிருக்குமென்று கூறி, எல்லாம் லய்க்க ஜீவன் எங்கே போகிறுநென்ற கேள்விக்கு மறுமொழி மொழிய வேற்பட்டபோது, ‘வாரீர் ஆர்த்த பாகரே! இது சகஸ் லிற்சொல்லத்தகாதது, (அசியாதார் பலருளர்) எகாந்தத்திற்சொல் லுகிறேன் கேண்மின்’ என்று கை பிடித்தெழுந் தனியே சார்ச்சை செய்த புண்யம் பாபம் என்ற கர்மாநுஷ்டமாகச் செல்லுகிறென்ற விடை யளித்தார்.

5 - 3. பிரகு புஜ்யர் என்பவர் சொன்னதாவது, ‘மேத் தேசத்திலே நாங்கள் அத்யயனம் செய்துவந்தபோது பதஞ்சல ரென்பவரின் இல்லத்திற்குச் சென்றோம். அவருடைய பெண்ணொரு கந்தர்வன் (மணிதனல்லாத கொன்று ஒரு வகைப் பிசாசம்) பிடித்திருக்க, அவளே, ‘நீ யார்’ என வினவினேன். ‘நான் சௌதன்வா என்பவன். ஆங்கிரசகோத்ரன்’ என்றுண வன். அவன் லோகங்கள் விஷயமாகச் சிலவற்றைக் கேட்டபோது பாரிகிதர் கள் எங்கே போயிருந்தனரென்று கேட்.டேன்.ார். அக் கேள்வியை மிர்மைக் கேட்.கிறேன் என்றது.

யாஃ—பாரிகிதர்கள் அச்வமேத யாகம் செய்பவர் போகு மிடத்திற்குப் போயினர்.

புஜ்—அச்வமேத யாகம் செய்பவர் எங்கே போகின்றனர்.

யாஃ—‘சூர்யனுடைய ஒரு நாமிய ஸர்ஜாரத்தினுல் ப்ரகாசம் செய்விக்கப் பெறு மளவுகள் முப்பத்திரண்ணுள்ளதாய் விசால மாயுள்ள லோக மிது. இதண இகர்ம்கு இராண்டு மடங்குள்ள பூமி

மூளள து ஸமுத்தம். அஃகே அண்டக-ளோஹத்திலே, கத்தி மூலே. கொஶசின் இறகளவு மண மூளள சந்தில் பாரிஶதார்கள் போயினர், இந்திரன் அவார்கே கருட பகஶியாயிருந்து சுமந்து சென்று வாயுவி நிடம்வெ சோர்ந்தான். வாயு அவார்கே அச்வமேத யாகம் செய்தவர் உளள இடம்பெ சோர்ந்தான். இங்கணம் தானே அந்தக் கந்தர்வன் சொல்லி வாவெ வ்யஷ்டி- ஸமஷ்டி யெல்லாமென்று, லோகங் களுளள விடத்திலும் இல்லாததிலும் மெங்கும் ஸஞ்சரிக்கும் வாவெ வைக் கொண்டாடியுன்'.

புஷ்புவின் கேள்விக்குப் பிறகு உஷஸ்கரும் கதேஹாலரும் கேட்டனர்.

5 - 1. உஷஸ்தர்-ப் ப்ரத்யக்ஷாடமாளுளள ப்ராஹ்மம் எல்லாவற்றிற்குமுள்ளே யிருங்கு மாத்மாஆ ன்கின்ற னர். இது யாது?

யாத்-உலகாத்மாவாஇ யிருப்பபே யது. ப்ராஹ்மணர்காதி வாய் வைக் கொண்டு ஜீவித்திருப்பதை நடத்தும் ஆத்மா கான் அது. உஷ-இதகன்ன பேச்சு. 'இது காடு; இதுவே குதிரை' என்றுறப் போன்றல்மே.

யாத்-ச்ரவணம், மனனம், த்யானப், தார்சன மென்றவற்றைச் செய்யு மாத்மாவை யான் எல்லாவற்றிற்கு மூல்லிருங்கு மாத்மாவாகச் சொன்னதாக கிணக்கமேண்டாம். நான் சொன்ன ஆத்மாவைத் தவிர்த்து மற்றது அழிவுற்றதாம்.

5 - 5. கதேஹாலர், உஷஸ்தருடைய கேள்விக்கு மறுமொழி சொரின உமக்கு னது அந்த ஆத்மாவனம் கருத்திலுள்ளதென்று கேட்க கிணத்து உடஷ்தருடைய கேள்வியை யப்படியே தாழும் கேட்டார்.

யாத்-'பசி, தாகம், சோகம், மோஹரம், மூப்பு, மரண மென்றவை யில்லாத ஆத்மா அது. இதைன யறிந்து தான் ப்ராஹ்மணர்கள் புத்திரன், பணம், உலகம் என்ற மூன்றிலும் பற்றற்று (ஸந்யாஸம் செய்து கொண்டு) பிக்ஷையால் தேஹமாத்திரையை நடத்திக் கொள்ளுகின்றனர். ப்ராஹ்மணண் பாண்டித்யத்தைப் பெற்று பாலன் போலே அஹங்கார மற்றிருக்கவேண்டும். பிறகு எப்போது இவ்வாத்மாவயே சிந்தையில் நிறுத்தி த்யான த்தை நன்கு செய்ய வியன்று ப்ராஹ்மணண எனப்படுவான்.

5 - 6. பிறகு காரிய ஏண்.உ!மோன்று ஸ்தீர வினவினள். இப்பூமிக்கெல்லாம் ஆதாரமானது ஜலம். அதற்கு இன்னொரு ஆதார மென்முன்முதல் கேள்வி. இங்கனம் மேன்மேல் லோகங்களாயாக்ஞவல்கியர் சொல்லிவர, காரியும் மேன்மேல் ஆகாரத்தைக் கேட்டு வந்தாள். கடைசியாக ப்ரம்ம லோகங்களுக்கும் ஆதார மென்ன விண்விளை. சேத்பத் தகரக்யையை யணுயுமால் சேட்ஃபால் தலை விண்டுஇழுந்து விட்டென்றுர் இவர். உடனே அவள் கேள்வியை நிறுத்துத்துக் கொண்டாள்.

5 - 7. பிறகு உத்தாலக ரேன்பவர்—‘மத்ர தேசத்திலே பதஞ்ஜலருடைய இல்லத்திலே நாங்கள் அத்யயனம் செய்திருந்தபோது அவருடைய மகள்நிய ஒரு கந்தர்வன் (ஓர்வகை பிசாசம்) பிடித்து அவஹ்ன மாறென்று கேட்டோம். ‘நான் ஆகாரவண்ள் கபன்தன்’ என்முனவன். பிறகு பதஞ்ஜலரையும் எங்கையும், ‘எல்லாவுலகத்தையும் எல்லா ப்ராணிகளையும் தரித்திருக்கும் ஸூத்ரம் (மணிக்களிடை தோக்குப்பம் நூல்போன்றது) என்பதையும் இப்படியேயிவை எல்லாவற்றையும் முள்ளே யிருந்து நியமிக்கும் அந்தர்யாமியையும், ‘இங்கள் அறிவிர்க்கில்லோ’ என்றும் கேட்டான். இதையறிந்தவன் தான் ப்ரம்மம், லோகம், வேதம் போன்ற வெல்லாவற்றையும் மறிந்தவன்வான் என்று சொன்னேன். அந்த ஸூத்ரத்தை அந்த அந்தர்யாமியைப்பு மறியாமலே பசுக்கஎ யோட்டிக்கொள்விராகில் தமது தலை விண்டு விழும்’ என்றார்.

யாள்—யான் அவ்விய ண்டைப்பு மறிவேன்.உத்—உள்ளே என்று சொல்ல எவனுடையல்வான். அறிந்தபடி சொல்லீரும்.

பிறகு யாக்ஞவல்கியருடப் அந்த ஸூத்த்ரமாவது ப்ராணனென்றுர், அந்த அந்தர்யாமிதான் பூமி முதலிய எல்லாத் தேவதைகளுக்குஉப், எல்லா ப்ராணிகளுக்கும், எல்லா இந்திரியங்களுக்கும், எல்லாஆத்மாக்களுக்கும், ஒன்று விடாமல் எல்லாவற்றிற்கும் முள்ளேபுகுந்து நியமிக்கிறவன்; உலக்கு முள்ளோ புள்ளவன்; அழிவில்லாதவன் ; அவனுக்கு மேற்பட்ட அறிவாளியில்லை எஎன்றுமறுமொழி கூறினர்.

இவரை வெல்ல மாரு பியலார். இதை யுணர்ந்த கார்கி யென்றவள் கான் முன்னே கேட்டுக் தொடங்கி நிற்றிருப்பதோலே மருபடியு மொருவாறு கேட்க இடமுண்டாக வே ஹணமென்று கருதினவளாய் ஸதஸ்வி உள்ள ஸ்ரோத்ரம் மனக்கீப் பார்த்துக்கீழ் வருமாறு விடண ணப்பித்து வினவ முன் வந்தாள்.

5 - 8. ‘ப்ராஹ்மணர்களே! இவரை நான் இரு கேள்விகள் கேட்கப் போகிறேன். அவற்றிற்கும் விடையளிப்பாராகில் உங் களில் யாரும் இவரை ஜெயிக்க முடியாது’ என்று. கேள் என் றனர் அந்தணர்.

கார்கி—யாக்ஞவல்க்கியரே! காசியிலோ கிதேஹ தேசத்திலோ பிறந்த சூரன் வில் கை வைத்து நாணேற்றி விடோதிகளை வதைக்கும் வாணங்கள் சொருகின சரங்களிரண்டை விடுமோ போலே நான் இரு கேள்விகளை விடப்போகிறேன். விடை யளியும்.

யாஜ்ஞ—கேட்கலாம், கார்கி!

கார்கி—வாணுலகுக்கு மேலும் பூவுலகுக் கீழு முள்ளவைக ளோடு சேர்ந்த காயங்களிரண்டும், முன்காலம், மேற்காலம், இகழ்கால மென்ற அந்தந்த காலத்திலே மட்டு மிருக்கும் வஸ்த்துக் களெல்லாம் னதை யாதாரமாக யுடையனவோ, எது கார ணமோ, அது யாது?

யாஜ்ஞ—அது ஆகாச மெனப்படுவது (அவ்யாக்ருதாகாசம். மூலப்பிரக்ருதி).

கார்கி—இரண்டாம் கேள்வியை உற்றுக்கேண்மின். ஸர்வத் துக்கு மாதாரமாகச் சொல்லப்பெற்ற ஆகாசத்திற்கும் ஆகாரமா யிருப்பது எது?

யாஜ்ஞ—இதன்னத் தான் அசுதா மென்கின்றனர். இது பெரிது மன்று, சிறிதுமன்று, நீண்டதுமன்று; குறுகினதுமன்று; கிறமன்று, லைப்பு, கிழல், இருள் என்றும் பேருள்ளவை யில்லா கது மல்லாததுமை நது; வாயு, ஆகாசம், கண், காது போன் றவைகளுள்ள அந்த வஸ்துவைப் போலன்றி யிருப்பது; உள்ளே மட்டு மிருப்பதும் வெளியிலே மாத்திரமிருப்பது மன்று, இது எங்கும் முன்பது மில்லை; இதன்ன புணர்பவ னெவனு மில்லை. இதன் ஸங்கல்பத்திறோலே ஸர்வபன் சந்திரண் ஸ்வர்க்கம் பூமி முத

லானவை தரிக்குப் பட் டிருக்கின்றன. தசிஷ்கள் மக்களினி ப்ரவஹிக்கின்றன. பிறக் கொண்டாடும் படி கொண்டாடப்படும், ய செய்வதும், ச்ராத்தம் செய்வது மெல்லாம் இதன் லிங்கல். ஊமையாள். இதற்கு மேற்பட்ட அறிவும் சக்தியும் வ துதிகிடையாள் ஆ து. இவ்வளவும் தன்னிலே முன் சொன்ன ஆக பிரியாபடி புண்ண தனுள்மிருக்கிற து.

இதை யெல்லாம் கேட்டுக்கொண்டு யென்பவள் ப்ராணப் பாய்ப் பார்த்து, இனி இவரை ஜயிக்க முடியாது. நமஸ்காரம் செ விடுத்த இற்று நில்லுங்கள் என்று கூறி யெழுந்த தனள்.

5 - 9. இகம்குப் பிறகும் விதக்த தேன்பவர் சில செ யள் கேட்டுப் புறப்பட்டார். முதலில் மூன்று பேர் கார்மான ஜா த்தைப் புணர்ஜன்மத்திறும் சேர்ந்த பல தேள்விகளில் ( லான பிறகு, உஷஸ்தர் முதலானோர் ப!ப்யம விஷயத்திலே விறைகளே யெழுப்பி நன்கு விடையளிக்கப்பட்ட பிறகு, ய வல்க்யார் எல்லோரையும் ஜயித்து ப்ரம்மிஷ்.ராணு ஒன்று & பம் தங்கஸ்வில் நோவித்து பிறகு ப்பிற் ஜன்மப் பெறுவத விதக்கர் விண் ஆடப்பாடிதுடன் வினவ முன்வந்தது. தவறுதல் து. ஆயினும் யாஜ்ஞவல்க்யர் சிரிது நோம் போ. வண்ணமே மறுமொழி கூறலானர். தேவதைகள் எத்தனே !

அவர்கள் யாவரென்றதைப் பலபடியாகக் கேட்டு விடை பெ விதக்தர். பிறகு மவர்கேட்ட கேள்விகளுக்கு உத்தரம் கி ன்றவாய், சாறீரபுருஷன், கர்மபய புருஷன், ஆகித்ய புரு ஷாதச் சேர்ந்த புருஷன், நிழற் புருஷன், கண்ணடி புரு னிர்ப் புருஷன், புத் மய புருஷன் என்ற ஏட் டு புருஷர்களுக்கு இ வாகக் கூறி இவரு மவரை யப்பட்போ து அந்கந்த புருஷர அதிஷ்டான தேவதை யாரென்று கேட்டு விதக்தரிட மிருத்து வ பெற்றுள். இதற்கு மேலும் தளராமலும் தயங்காமலும் கே டப்பட் டவண்ணமே யிருப்பார் போலிருந்தார் அவர். ஆகவே ய வல்கியர் அவரைப் பார்த்து, ‘என்ன, சாகல்யரே ! இந்த மண்கள் உம்மைத் தண்ணீர் சுழியிலே தள்ளிட்டார்கள் க ருக்கின்றது’ என்றும். (நீர் விதக்தர் சாகல்ய ரென்ற பேர் குத் தக் கபடி சகலங்களாகப் போவதோடு தஹிக்கப்ப போவீர் போலிருக்கிறதே. இனி நீர் வீணே என் த கியிலே விழுந்து உயிரிழப்பீர் போலிருக்கி து ன்நக் கார;

ப்ருஹதாரண்யகம் 5.

இதைஞ் கேட்ட பிறகாவது ப்ராம்மணர்கள் ஒன்று சேர்ந்து அவ ரைத் தடுத்திருக்க வேண்டுப். அவரே யாவது தம் ப்ராணனைக் காக்கத் தாடரி கருதி விலகியிருந்தால் மிக நன்மையிருக்கும். ஒன் றும் நடை பெறாதில்லை. மறுபடியும் சோபித்துக் கேட்கவே தொடங் கினார்---

'சுரேதச பஞ்சாலதேச ப்ராம்மணர்கள் இதைஞ் பேராறப் இவ்வளவு அலக்ஷியமாக்கிப் பேசுகின்றீரே, ஞான உபக் குப் ப்ரம்ம ஞானம் சிறந்திருப்பதாக கிளெத்தா? அல்லது திக்குகளேப் பற்றி அவற்றின் தேவதைகள், ஆதாரங்களுட்பட நன்றுகத் தெரிப் பென்று கிளெத்தா? தெரியுமாகில் கேட்கிறேன் ; சூறு மென்று தீவ்மாகப் பேசி ஒரு திக்கைப் பற்றியுங் கேட்டார். சூற வேண்டியவை யெல்லாம் இவரால் சூறப்பெற்றன. அங்கே மேலா தாரங்களைப் பற்றிப் ப்ரச்னம் எற்பட்டபோது ப்ராணா அபாந வ்யான உதான சமான வாயுக்கள் அடைவராக இவரால் சூறிக்கப் பட்டன. இவ்வளவு கேட்டவண்ணம் இருங்கும் விதக்தரை, முன் னமே தாம் கேட்க வேண்டியிருந்த கேள்வியை, 'இதுவும் தரு ணம். இப்போதாவது அந்தச் சேதனரேதக வில்சேணமான புருஹைஞ் கேட்கவேண்டு' மெனக் கிளெத்து, 'ஆ அறல்லிகாட் முன் எட்டு புருஹார்கேச் சோன்னேனே, அந்தப் புருஹாக்களுக்கும் அவர்களின் ஆதாரம் முதலானவற்றிற்கும் (இப்போது சொன்ன ஸமானவாயுவுக்குங்) சூழ் ஒனபகிஷ்டபுருஷன் உபநிஷத்துக்களிலே கிறித்துறைக்கப்படும் புருஹன் யார்? அவனே இன்னென்று சீர் சொல்ல வல்லீர்களீ ராகில் உம் தலை விண்டு விழு'மென்று வெகுண்டு வாதித்தார். அந்தப் பரம புருஹனை விதக்தார் அறிந்தவரல்ல ராகையாலே அவர் தலை இழுந்து விட்டது. அவனுடைய சடாக்கள் அவர் அறிவில் மாற்றி அவரில்லாம் செய்துபோமென்று எணுத்து மூட்டையாகக் கட்டிக்கொண்டு போயினார். நடுவழியில் திருடர்கள் இது இவர்கள் ஸம்பாதித்துவரும் பணமூட்டையென்று ப்ரமித்துப் பிடித்திழுத் துப் பிடுங்கிக் கொண்டோடிவிட்டனர். (இதெல்லாம் ப்ரம்வித்தி னிடம் அபாதப்பட்டதின் பலனென அணர்கள்.)

இப்படி வாதிப்பது வலித்து கின்றபோது யாஜ்ஞவல்க்யர் அங்கே ஸத்ஸலிவுள்ள ஸர்வ ப்ராம்மணர்களும் பார்த்து, 'உங்க ளில் யாராவது எந் தாவது கேட்க விருப்பபினெல் கேட்கலாம்

எல்லோரு மொன்று சேர்ந்து வேண்டுமானுளும் கேட்கலாம். இல்லையெல் ானல் உங்களோட் கேட்கிறேன்' என்று, அவர்கள் நடுங்கி நிற்க, இவருட் உடலே ஒரு விருட்சமாக உளுபித்து விருத் சத்திற்குள்ள வண்ணமே இதற்கு மெல்லா மிருப்பதை விரித் சுரைத்து, 'மரமான து, முறிந்தால் மறுபடி வேரிலிருந்து வளர்ந்து பிடுகிறதே, உடல் ஒடிந்தொரிந்தால் மறுபடி உடல் பெறுவதற்குக் காரணம் யாது? விளங்கிலிருந்து விருட்சம் உண்டாகின்ற வண் ணம் ஜீவனுக்குடல் உண்டாவதற்கு மூலகாரண முண்டு. அது எது?' என்று வினவினர். பிறகு பரத்ஸ்ரோ கீதை உஷ்ரதது. பரப் ரம்மே மூலகாரண மென்று யாராவது தெரிந்துணர்ந்தபோரோ என அவர் நினைத்கார். இப்படியால் யாஜ்ஞவல்க்யர் ப்ரம்மிஷ்டர்க ளென்றது தேரினது.

6. • 1. ஜனகராஜன் ஆசனத்தில் உட்கார்ந்திருந்தபோது யாஜ்ஞவல்க்யர் உட்கே வந்தார். ஜனகா? பசுக்கள் வேண்டு மென்று நினைத்துத் காங்கள் வந்தபடியா, அல்லது ஸ்வஜ்ஜமங்களான இவ வேகார்த்தங்களைக்காவோ என்றுண் விசாரம். இதன்டுது மாகவேதாவென்று மறுமொழி கூறி மஹரிஷியானவர், 'முபதே சம் செய்யாமே ஒன்றும் வாங்கிவரேண்டா மென்று எமது தந்தை யருளினுள். உமக்குச் சிலர் உபதேசித்திருப்பவற்றை முன்னம் படும் சொன்னால் அதன் மேல் சொல்லவேண்டுவதென்ன வெனா வாய்ந்து சொல்லலா' மெனவு முறைத்தார். அதன் மேல் அரசனும் விசாரதருளவாக ஆறு பேர் அப்போதைக்கப்போ து சொல்லியிருந்த விஷயங்களெல்லாம் மெடுத்துரைக்க, யாஜ்ஞவல்க் யரும், 'சொன்னவர்கள் மாதா, பிதா, குரு என்ற பெரியோர் களுக்குப் படிந்து தெரிந்து கொண்ட பரமார்த்தங்களே யென்று சொல்லியிருக்கின்றனர். ஆகிலும் பூரணமான உபதேசம் எற்படவில்லை, யென்று அவரவர் சொன்னவற்றிலே மிகுதியாய் நின்றவற்றை யுபதேசித்துவிட்டு, அரசன் ஆயிரம் பசுக்களைக் கொடுக்க, இவரும் உபதேசம் செய்யாமல் ஒன்றும் பெற வேண்டாமென்று தன்னை யருளினே யென்றும்.
7. • 2. உடனே அரசன் ஆசனத்திலிருந்து எழுந்து வணங்கி அருகே வந்திருந்து கேட்க விரும்பினான். இவ்வளவு ஸம்பத்தும் உபநிஷத்துட் பலர் மூல மறிந்த இறைச்சியும் பெற்றுள்ள னே பின்னிட்டு இவற்றைக் கொண்டு என்குச் செல்லவ க நினைக் கிறீர்கள்.

ப்ருஹதாரஞ்யகம் 6.

திருக்குறள் என்றுர் இவர். அது எனக்கு ளிளங்கவில்லை என்றான் அரசன்; உபதேசிக்கவுட் கோரினான். அகன் மேல் யாதன வள்யபனும், 'பஹோராஜயே! வலக் கண்ணிலே புருஷனெனுவ நிருக்கிருன். அவனுக்கு இந்த்தன் எனப் பெயர். இந்த்தனைய என்ன மறைமுகமாகச் சொல்வார். எலெனில் மேதவதக் களுக்கு மறைமுகமாகச் சொல்வதே ப்ரியமான து. இடக் கண்ணில் அவனுடைய பத்னி யிருக்கிறுள். மனித உருவிலுள்ள இவ் விருவர்க்கும் ஹ்ருதயபாகசமே வாஸஸ்தானம். அங்குள்ள (ப்ரீதத்து என்று) பிண்டாகாரமான மாம்ஸமே அன்னம். ஹ்ருதயத்தினுள் ஒன்றுடொன்று சேர்ந்து வெள்போனுள்ள நாடிகளே பட்டவஸ்த்ரம். (அவர்கள் ஸஞ்சரிக்கும்) பரமபதத்தில் அவர் களெப் பெற நிருக்கும் மார்க்கமானது ஹ்ருதயத்திலிருந்து மேலே எழுந்து தலை வழி சென்ற நாடி (லட்சுமிக்கர நாடி)யாம். ஹ்ருதயத்தினுள்ளே ஆரியமாகப் பிரித், மயிர்போன்று மெல்லிய பல நாடிகள் ஹ்ரிக்கை யென்ற பெயர் பெற்றவை யிருக்கின்றன. அவற்றின் வாயிலாகவே ஜீவன் ஜையநிக்க வெளிக் கிளம்புகிறுன்.

வலக் கண்ணிலே யுள்ள புருஷன் இந்த ஜீவாத்மாவைக் காட்டிலும் செவ்வை வகை யரிதாப முள்ளவன். ப்ராணனுக்கும் இந்திரியங் களுக்கும், பல்யப்பட்ட ஜீவன்க் சாட்டிலும் பாத்தசுத்திற் கிலக்க காகாதவனும், பற்றற்றவனும், அயாத்தவனும், அழிவற்றவனும், மான பரமாத்மா வேறுபட்டவன். மஹோராஜயே! இப் பரம புருஷனையே யரசன் அபயம் பெற்றீர்" என்றுர். அரசனும், தன் ஞானத்தை யொசசத்தையும் அவனுக்கே சேஷிதாக்கிக்கொண்டான்.

6. • 3. (மற்றெரு ஸமயம் நடந்த விருத்தாந்த மிநக ப்ராப மாணத்திலே பணிக்கப்படுகின்ற து.) யாஜ்ஞவல்க்யர் ஜகரிடம் செ ன்றுட். இப்போது ஜககருக்கு ஒரு விசேஷார்த்தமும் சொல்வதில் ஏல் என்று நினைத்திருந்தார். ஆனல் அங்குறஹோத்ரவிஷயமான ஸம்வாதம் இருவருக்குப் கருத்தில் ஆசனுடைய ஜ்ஞானத்தைக் கண்டு அவனுக்கு வர்மனிப்பதாக யாஜ்ஞவல்க்யர் சொல்ல கேட்டபின் அவனசன்ற தனக்கு இஷ்டமான தேதையும் கேட்ப தாக விண்துர் சென்றுவிட, யாய்ப் கேட்க முன்வந்,து, புருஷனுக்கு என்ன பெறுவதெதனுலே? என விசாரிதுரன்.

யா—'ஆ—இரியன்கான் ஸ்யோதிஸ்ஸாம். அகனுல் கானே என்குட் செல்வதுட் வேள்வையைச் செய்வது பெல்லாட் கடைபெறு கின்றன'.

இ—ஸ்ஆர்யன் அஸ்தமிக்கபோது?

யா—அப்போது சந்திரன்.

இ—இருவரும் இல்லாத காலத்தில்?

யா—'அப்போது அக்னி (விளக்கு முதலானவை).

இ—'அது இல்லாதபோது?

பா—வாக்கு. தன் து கைகூடத் தெரியாத விதுளிலே நின்று ஒருவன் பேசினால் பேச்சைக் கொண்டு அவனை யறிவது மனுஷுவ துட் செய்வ துண்டே?

இ—வாக்கு பில்லாத காலத்திலே?

யா—அப்போது ஆத்மாவே இவனுக்கு ஸ்யோதிஸ்ஸாம்.

இ—ஆத்மாவாவது எது ?

யா—ஹ்ருயகத்திலே ப்ராணவாயு, இந்திரியங் கெல்லாமிருக்க அறிவுக்கு ஆகாரமாயிருப்பவனே ஆத்மா. அவனே இரு வுலகங் களிலும் லோகத்தைச் சேரும்போது திக்க ரூபமான இந்த வுலகைக் கடக்கிறுன். உடலேடு சேர்ந்திருக்குட் வரையில் பாபங்கைச் செய்கிறுன். உடலின்னு கிடுபட்டவனுக் குப் பாபம் சேராது. ஸ்வப்ன ஸ்தானத்தி லேவன் இந்த லோகப் பரலோகமெல்லாம் கலந்துபவிப்பான். இவ்வளவுட்பவமுள்ள ஸ்வப்னகாலத்திலே விழித்திருந்த காலத்தி லிவனுக்கு ஸ்யோதிஸ் ஸாட்சிளாயிருந்த சூரியன், சந்திரன், அக்னி, வாக்கு என்பவை யாற் சிறிதுட் ப்ரகாசம் கிடையாது. தன்னுலேயே, அதாவது தன து சொப்பனத்திற்காக வேற்பட்டவைகளைக் கொண்டு தானே அவற்றை யறிகிறுன். சொப்பனத்திலிவன் எத்தன்யோ வண்டிகள், குதிரைகள், வழிகள், குளங்கள், குட்டைகள், ஆறு கள், என்றவாறு ஆனந்தக்காட்சிகளேக் காண்கிறுனே, அவை யெல் லாட் விழித்தபோதிருக்கும்வை யெல்லா. சொப்பனத்திற்காக ஸ்ருஷ்டி டிக்கப் பெற்ற றைவை. இவன் இவ்வளவு ஸ்ருஷ்டி செய்ய வல்லனெ ன்ன வேணபோ. அவன் (ஸ்ருஷ்டி.நேயச் செய்பவனுக் வேத லோகங்களிலே ப்ரகித்தி பெற்றவன்) அல்லனே இவற்றை

ப் புருஹதாரண்யகம் 6.

யிய ம்றுகிறவன். இவ் விஷயத்தைப் பற்றிய பத்திய்களுறும் சில வுள——அவற்றின் பொருளாவது——

உடலிலெல்லாம் உறங்கிக் கிடக்கும்போது உட்கை யசையாத படி செய்துகொண்டு ஸ்வப்ணங்களை யறுபவித்துவிட்டு தனக்குத் தானே ப்ரகாசமாய் அந்தப் புருஷன் தீருப பவும் விழிநுளிக்கென்று இருந்த இடம் வந்து சேருகிறான். ப்ராணன் வாய்வைக் கொண்டு தன் சூட்டைக் காப்பவனுய் அழியாதபடி வெளியிலே காதக் கிஷ்டமான இடமெல்லாம் திருட்டி பிறர்க்கு திரும்புகிறான். சொப்பனத்திலே பலவசை; ரூபங்களுடக்கிறான். அழகிய ஸ்திரீகளூடு ஆனந்த மாணுபிப்ப தும், உண்ப துப், ஒரு சாயம் பயங்காவஸ்தைக்கேக் கண்டு பயப்படுவதுராம் இவ்க்கிறுன். இப்படிப் பட்ட ஆக்மாவை யார் அறிகிறுர்கள். அசர்க்கு போகத்கிற்குங் கருவிகளாக வுள்ள உடல் முதலியனவே உ னப்படுகின்றன. தாங்குபவனே விளைவிலெழுப்பப் கூடாதென்பர். எடெனில், அவன் எல்லா இஷ்டியங்களோடு வெளியிலே சென்றவன். இவர்களுக்காக விரைவில் வந்து புகுந்தபோது காற்றுமாருவக் இடமாய் இந்நிரயங்களேப் புகுவதால் பிருத்வி ஜலத்திலே புகுந்து ஒளிக்கிறதென்ன? இப்படிச் சொப்பன காலத்திலே ஆக்மா தனக்குத் தானே ஜ்யோதிஸ் ஸாகிறதென வாறாய்க்.

இதை யெல்லாம் கேட்டு ஜனகராஜன் தெரிந்து ஆயிரம் கோக்கை யளித்து, ‘இனி ஆனக்கு மோகசாத்தைப் பற்றி யாருவேண்டும்’ என்றுன். யாஜ்ஞவல்க்கியரும் கிழ்ச் சொன்ன நிலைகள்ச் சுருங்கச் சொல்லி, உறங்கும் நிலையை யுணர்த்தி, அந் நிலையிலே பரமாத்மாவோடு இவ் வாத்மா சேர்ந்து, காதலியைக் கட்‌டி யேணக்கிற்குங்கும் காதலன் ஒன்றுமே யறியாதிருக்குமாப் போலே யிருங்கிறுணன் முதல் இவர்களூற்றுளர், உறவினர், உவர், உலகம், புண்ணியம், பாவம், துக்கம் எ ன்றவா றுள்ளோ வற்றில ஒன்றொடுந் இணப்பு அப்போதிலே யென்றும், அவனைடங் துள்ள பராத்மா பரமாணக்த்மாவா வஸ்து வென்றும், அந்த வானந்தமானது, (தைத் திரீயோபநிடதத்தில் தெரிவித்தவாறு) மநுஷ்யாணந்தம், பித்ருக்களின் ஆனந்தம், தேவாநந்தம், சதுர்மகுணாநந்தம் என மேன்மேலுள்ள ஆனந்தங்களுட்(குள். நூறு மடங்கு மேற்பட்ட தென்றுட், அவ் வளவு ஆனந்தம் ஜீவாத்மாக்களாலே பாபங்களினின்று விடுபட்டவனுக்கு மூன்டென்றும் கூறி, இந்த விழிப்பு, சொப்

பணம், உ_றக்கம் என்ற நிலைகளுக்கு மேலான இறப்பென்ற நான் காம் நிலையையும், அப்போது பரமாத்மாவில் அவன் வேறிடம் கொண்டுபோகப்படுவதையும், புண்யபாபங்களுக்கித் தக்வாறு புதிய சரீரம் பெறுவதையும் தெரிவித்து, மோக்ஷம் பெற ப்ரம்மஜ்ஞானத்தி லமர்த்தவன் இங்கு ப்ராணமானபவர் செய்வதையும், அப்போது பாம்பினுளிக்கப்பட்ட கோல்போல் அவனுடல் கிடடப் பதையும், பிரகு உணர்ஜ்ஞான மின்றி தேவயாமமார்க்கத்தி லிழிந்து சஞ்சய ப்ராணடலம் புகுந்து மோக்ஷம் பெறுகின்ற மையையும், கிடைக்காத பாணிடப் பிறழி கிடைத்தற்கேற்ப இப்போதே யின்கு ப்ரபஞ்ஜஞானம் பெருவிடல் பெருங்கேடு விளைவு மென்பதை!! மறித்தார்.

அவனே ப்ராணேந்திரியபங்களுக்குச் சக்தியளிப்பவன், மனதொன்றுவேல் தான் அவனேப் பார்க்கவேண்டும், அவன் ஒருவனே எங்குமுளன். அவன் மேன்மைக்கு அளவில்லை. அழியாதவன். ஒரு வித குண்றறமும் இல்லாதவன். அவனப் பற்றினவகைகளில் தவிர்த்து வேறு சொற்கேளிக் கற்றலாகாது. கர்மாதீனமான பிறப்பில்லாத இப்பரமாத்மாப் ப்ராணங்களோடு சேர்ந்து விஜ்ஞான ஸ்வரூபியான ஆத்மாவுக்கு அந்நியாமியாய் ஹ்ருதயாபாசத்தி விருக்கிறுன். அவனே ஸர்வாந்திர்க்கும் தாரகனும் கியனனம் செய்பவனும் ஸ்வாமி யுமாயிருக்கு மாத்மா. அவன் புண்யம் செய்து புவிதாக ஸம்பாதிக்க வேண்டியதொன்றுமில்லை. பாவம் செய்தாதென்றேரும் குறைவு மவனுக்கில்லை. இவ் வுலகங்களை யெல்லாம் ஒருங்கு டொன்று அமோதி யழியாதபடி நிலையில் நிறுத்துகின்றவன். இவனே வேதாப்யயனம், யஜ்ஞும், தானம், தபஸ்ஸும் வன்ற தர்மங்களோ நிஷ்காம்மாகச் செய்து அந்ணரரிய விரும்புகின்றனர். இவனேயோக காலத்திற் போல் எப்போது|ங்கூடக் கினேத்தவண்ண மிருப்பார். இவனப் பெறுவதற்காக ஒன்றிலும் பற்றின்றி ஸன்யாஸமும் செய்து கொள்ளின்றனர். ப்ராபஞ்சத்திற் போலன்றி விலகுதண பாண கிவனே புபாவிப்பவனுக்கு, “புண்யமும் பாவமும் ஏராளமாகச் செய்துள்ளோமே. அவற்றை யனுபவிக்கத் தான் கம் கால மெல்லாம் செல்லுட். சமக்கேது மோக்ஷம் ?” என்ற கவலை கிடைபயாது. இவனா ‘உபாசிப்பவனுக்குப் புண்யபாபங்கள் லேபியா; பயன்படா. ஆகவே இப் பரமாத்மாவைக் கேட்டறிந்து இந்கிரியபங்களோடு அடக்கி, திய விதேககனுபும் காம்ய கர்மங்களோும் செய்

யாஜ்ஞ, வல்க்கேதர்ஷண ஸாக்துதுக்கங்கேழ் பெய்லாம் பொருத்துத் ஷேயாண்டு மகாதே கழ்க்கு செய்ந்நிகித் தன்க்குளே இரங்குர் இவ் வாக்யாவை மகாத்திருவேல் பார்த்திருப் புண்யபாபங்களைக் கழித்து நிலங்குகிறுன். இவ்வாத்மாவே பாபம்ருத் என்றவாறெல்லாம் யாஜ்ஞவல்க்யார் உபதேசிக்க இரணகாஜனும் அவருக்குத் தன து அர்ஜ்யச்சதை மளித்து, கழன் றாளிற் அடிமைபாத்க்கிக் கொண் டான். இந்தப் பரமாத்மா மோட்சிந்தானிக்கு மென அர்ச்சியும் (உபண யும்) பருவமும் மகாத்மாக்கள் சரித்வர்யப்ரசிவம் தற்பு ளரிய பளிங்கப், அச்சாம் மூப்பு இறப்பென்றவாறுனா தோஷ கிரஹண்ஹு மில்லாத இதழ் ப்பாளிப்பாற்க்கு இது ஸம்ஸாரபயத் தைப் போக்கி மோட்சமு பளிக்கும்.

6. • 5. முன் மைத்ரேயீப்ராப்யணக்கிற் குறப்பபட்டதே இங்கு இராது வசையில் மறுபடி சுறப்பட்டுள்ளது. ஒரு காத் கிழக்கு இரண்டுதர யாஜ்ஞவல்க்ய சேர்ந்துநல் உள்ளெ று மனதிற்படி.யும்; மற்றமது முண்டாகும். இங்நந மூலதேச மெல்லாம் செய்த பிறகே யாஜ்ஞவல்க்யார் ஜீவவறம் துவங்கினது.

6 - 6. முன் சொல்ல இருபடி மேருடு குறப்படுகிறைக சொர்ணது இந்தப் பாட்டியாணக்கில்.

7, 1—5. மூலில் ப்ரணவத்தைப் பற்பம மென்றும், ஹ்ருத யத்தை ப்ரைகருக்குப் பதியானவ என்றும் ப்ராணம மென்றும் பாளிப்பதைப் பற்றி, “ப்ராணகேளி—ம்ரு தாரிர், தாணப், தயை என்ற ளன்று மிரக்ஷேவண்டு மென்றும் சொல்ல இருவகை யுபா ஸங்கேள் ஜிதிக்கின்ம ஹ்யு. அகர்க்காக முதல் இவ்வாறு சொல்ல ளாதவ—அது, இது எல்லாம் பூர்ணமேதேயாப். பூர்ணத்தி னின்றும் பூர்ணமும் உதக்ருஷ்ணுமா ஜந து. பூர்ணத்தைச் சார்ந்த பூர்ண மழித்தபின் பர்ணமே ளன்றும் முடிவதில்லை என்ற தாப், அது. இதன் குறுட்கேன்ன வெளில்—இவ்வுலக மேலுலக பெல்லாம் வேதக்தீங் சூரியபடி பிரயாஜனல் ஸ்ருஷ்டிக்கப்படுகின்ற தாகையாலே வேத மெதிநும் சிறந்திருக்கிறது - கார்ணமான வேதம் கார்யமான ப்ரபஞ்சத்தைக் காட்டிலும் மேலானது - கார்ய மாய், கார்ணதி. இறந்தபின்ன ளேய்மா ஜந உலகத்திற்கு மேலான வ்யா ஹ்ருதி (தஃ - ஸவ:) ஜீர்நாப்பட்டவைகளுக்கு லயஸ்தான மாய் லர்வக்கும் கார்ணமாயந ப்ரணவமே கடையில் மிளும். இப்படி.ள்ந ப்ரணவத்தைப் ப்ரம்மமாக உபாசிக்கவேண்டும்.

ப்ரைஉக்ஷேன்கெல்லாம் ஸ்வாமியாய் பிறுப்பவனின் ப்ரஹகுள மூர்த்தி ஹ சரித்திர ராவர்—தேவதைகள், மனிதர்கள், அசுரர்களெல்லாம் வாழப்பிறநுநம் தகப்பனுடை யாச்ரபித் தனர். அவரில் தேவர்கள் உபமேதிக்கக் கொடுதுக் கொண்ட ஓன்று பாயுது 'ச' என்று ?பமேதித்துத் தெரிந்து கொண்டேனுக்காள? சொல்வது தெரிந்ததா? ஆன வினவினார்—'தெரிந்தது. தமது தேவன் டர். அகாவது இந்நியிய சிற்றறம் செய்யவேண்டு என்றறிந்தார் தேவர். ஆனால் என்று தானதை தேவதைகள் எப்போ தும் இச்சவ்யா விருந்தியாலே போகங்க ளிற்பிந்தவர்களாகை யாலே அது வேண்டாமென்று தங்களில் சிகளிப்பதாக உணர்ந்து 'க' என்பதற்கு தமம் என்று பொருள் கொண்டனால் தேவர். இவ்வண்ணமே மனிதரிடம் 'க' என்ற போது, அவர்கள் உலோப சள்ளன படியாலே தானம் செய்யுங்கோள் ஆங்கிருடன உணர்ந் தனர்-அவர்களிடம் அருந்தச் சொல்லேச் சொன்னபோது, அவர் கள் கொடுமை செய்யவராகையாலே தையை புரியுங்கோள் என்கிற ஓன்றிற்தனர். இம்மூன்று கார்ங்களாலும் சொர்த்துச் சொல்வது போல் தெரிந்து, வானத்தில் ரெஜமான்று கி, ச, க எ. எ. எ என்று காட்சிப்பதைக் கேட்கும்போது. ஆகையால் இம்மூன்றை யும் அனுஷ்டிக்கத் தவேண்டுட்.

சத்தியமென்ற பரப்பாம்மத்திற்குப் பெயராபம். ப்ரம்மத்தினின்று பிறந்த ப்ரஜாபதியின் புதல்வர்களான தேவர்கள் சத்தியத்தையு 'பாலிக்கின்றனர். சத்திய மென்ற சொல்லில் சத், தி, யப் என மூன்று பதங்கள் உள. சேதனாசேதனச்வர்க்கே இப்பதங்கள் அடை.வே கூறுப். இந்த சத்தியபரமமம் தான் ஆகித்திய மண்டலத்தி லேயும் கண்ணனி இ மிருப்பவன். இவருக்கு ஹூ:, புவ:, ஸ்வ: என்ற பெயர்கள் உண்டு. இவை முக்கியமான அவிபவங்கள். ஸ்வாயம்புவ மண்டலத்தில் உபாவிக்கப்படும் ரூபத்திற்கு அஹம் எனப் பெயராம். கண்ணனி உபாவிக்கப்படும் ரூபத்திற்கு அஹம் எனப் பெயர். இவ் யுபாசகங்களி லோவுநுற்கும் பாபங்கள் கழிந்து விளங்கு வது பலனும்.

7, 6—11. இதற்குமேல் சாந்தோக்கியத்திலே செவ்வனே சொல்லப் பெற்ற சாண்டில்ய வித்தையும், மின்னல் ப்ரம்மமாக உபாசிப்பது, வாக்கைப் பசுவாக உபாசிப்பது, மரணகாலத் திலே வயிற்றிலுள்ள அக்கிக்கு ஆஹாரத்தைப் பக்குவம் செய்யச்

சக்தியில்லாமை, மோகஷடம் போகிறவன் தேவர்களோர்க்குள்ளே ஆத்மாத்மிக ஆதிபெருமிக ஆதிதேவிக தாதங்களுக்கு கிடமாகாத பரம்மோகம் போய்ச் சேர்ந்து அங்கேயே காலமெத்துங் களித்திருப்பது போன்றவையும், பணிக்கப்பெற்றண.

7 - 12. அுன்னத்கையும் பிராணனையும் சோர்த்து பரம்பராக உபாசிக்க வேண்டு மென்று கிருஹத்திருந்த பிராத்திரு என்னுட் பிள்ளையைப் பார்த்து அவர் தகப்பனார், அுன்னத்கை வி என்னுட் பிராணனை ரம் எல்லா மூர்த்தும் உபாசிக்கவேண்டும். ஜரபுத்தகனும் அுன்னத்கிலே வியாபித்து பிரவேசித்திருப்பதாலே அுன்னம் ‘வி’ யாம். அவை பிராணனிலே ரமிக்கின் றமையால் பிராணன் ‘ரம்’ ஆகும் என உபதேசித்தார்.

7 - 13. பிராணனையே ருக்காசவும், பஜஸ்ஸரவும், சாம மாகவு முபாசித்தல் உரைக்கப் பெற்றது.

7 - 14. காயத்ரீபரமோபாசனம் இங்கே ஜீவாத்க சூறப் படுகிறது. காயத்ரியின் முதற்பாதக்தை மூன்று லோகங்களாக உபாசிப்பவன் மூவுலகி லெதையும் பெறவோன். இறந்தாலும் பிராத்தகை மூன்று தேவதைகளாக உபாசிப்பவன் அவ்விரில் சூறப்படும் பலனே யெல்லாம் பெறுவான். மூன்றும் பாதத்தை சூறப்படும் பலனே அபாச - வ்யானங்களாக உபாசித்தால் சர்வ ப்ராணரிகள் யும் வசமாக்கிக் கொள்வது பெறப்படும். காண்காம் பாதமும் மிதற் கிருக்கின் றது. அதற்கு தர்சனபத மென்று பெயர். அது பேர்வெளி ஸர்யமண்டலமாகத் தரிசிக்கப் படுகிறதன்றோ! இது பரோ ரஜஸ்ஸம். ரஜஸ்தமோ லோகங்களேக் கடந்து மிருப்ப தொன்று. இதனே யிதன் போருளான பாப்பரமாசு உபாசித்தால் புகழ்ர் ஸம்பத்துங் பெறப்படும். இந்த காயத்ரீ நான்காம் பாதத்திலும், அது சையமன்ற பலனேப் பெறலாம்; சந்துவாண வன் பலனேப் பெருதபடி யுங் செய்யலாம். ஜகர் புடலென்பவரைப் பார்த்து, காயத்ரியின்

उपासनम् उपवासश्च सोन्नीयम्; एनं याज्ञो उपासंक वेण्डुपोरु किटक्कुर् इव्वளவு पापங்களொச् சுமக்கிறீரென்று கேட்டு அவருடு அஃறிணி என்றதை மூகமாக உபதேசித்தார். அஃறிணி எஃறிகுபோலே போலே யப்போது இவ் उपासनम् अल்லாப் पापங்களொ எரித்துவிடும். उपालिप्पवणुम् परिशुद्धனूट् पगि மத்தைப்பெற विरुदैयवणुय् மூப்பு இறப்புகளின்றும் மீள் வான்.

7 - 10. பிரமோபாஸனம் செயப்பவர்களுக் கராத்தனக்காக் கான்கு மன்றங்கள் இங்கே யோரதப்படுகின்றன. இவை யீசா வாஸ்யத்திலூ முள்ளவையே. இவற்றின் பொருளாவது— பொன்மயமான பாத்திரத்தினிலே முகம் மூடப்பட்டிருக்கிறது— அதனல் சத்தியத்திற்கு இயற்கையான யுள்ள தர்சனம் இராமலிருக்கிறது—அதை நீக்கவேண்டும். சர்யபகவான் உக்ரக்ஷராண கிரணங்களொ எராய்க்கிச் சிறந்த ப்ரகாசத்தைச் சோர்த்துமைத் துள் கொள்வாயாக. யான் உனது திவ்ய மங்களரூபத்தைக் காண் பேன். அந்த உயர்ந்த புருஷனைக் யாணுகின்றேன். ஆத்மா அழியாத தோற்றமுடைய விடக் கஷ்டமில்லை. பரமேஸ்வரனின் பொருளான பரம புருஷனே ! சர்வகர்மசமாராத்தனே ! யான் செய்யும் நற்செயலொ கிரணுவுவாயாக. நல்ல மர்க்கத்தாலே யென்ன எனது சொர்னுள்ளவிடத்திற் கொண்டு சேர்க்கவேண்டும். ஆல் லாவகையான அறிவுகளிலூ மற்றவ னல்லயோ நீ. வலித்து வதிக்கு மெனது பாபங்களொப் போக்கவே ணும். உனக்கு உயர்ந்த கர்மாகச் செய்துவருவேன்' என்றதாம்.

8 - 1. 2. 3. ப்ராணலித்தையை, பஞ்சாக்னித்தையை, மன்த்தகர்ம என்ற மூன்றும் இம்மூன்று பிராமணங்களிலே முறையே கூறப் பெற்றன. இவ்வறைச் சாஸ்த்திரங்களிலேயே விரித்துள்ளோம். மன்த்தகர்மாவில் இங்குச் சிறப்பாகவுள்ளது கீழ் வருமாறு—நெய்யினல் ஹோமங்களொச் செய்த பிறகு மன்த்தமென் கிற வஸ்துவை ப்ராணணோப் புகழும் மன்ற மோன்றை யுறைத்துக்கொண்டே கையில் வைத்துக்கொண்டு, காயத்திரினிலூம் மற்றும் சில மன்றங்களாலூம் விதிப்படி ஆசமனம் செய்து கையைக் கழுவி அஃறிணிக் கோமகிலே கிழக்கில் தலை வைத்து இரவில் படுத்திருந்து உதயத்தில் சாய்ந்துநின்று சில மன்றங்களொச் சொன்னு செய்ய வேண்டும். இந்த மன்த்த தவியத்தின் மாஹாத்ம்யத்தை

உத்தாலகர் தமது சீடரான யாஜ்ஞவல்கியிடமும், அவர் மதுகிட மூம்ம், மதுகர் பைங்கியிடமும், பைங்கிருந்த சுலபிடமும், அவர் ஜாக்கியென்பவரிடமும், அவர் சத்யகாமரிடமும், சத்யகாமர் தமது பல சீஷ்யர்களிடமும் சொன்னார்கள், - ‘இந்த மன்த்தகிரியயத்தாலே உலர்ந்த கட்டையை நீங்த்தால் அது கூட துளிர்த்துக் கப்பும் கிளைகளோடு மாய்விடும் என்றகா மது. இந்த மன்த்தகர்மாவிற்கு வேண்டிய ஸ்ருவம், சமஸ்ம் இக்மம், உபமந்தகி என்ற காவிகள் அத்திமாக்கி னர்ந்து செய்யப்படவேண்டும். மசுத்த கிராவயங்க ளாவன - கிரா பத்தில் வியொயும் செல், யவம், எள்ளு, உளுந்து, அணு, பிரயங்கு, கோ துமை, ம.சாரம், கல்வர்ப், சலகுல மென்ற பத்துர்த் தானியங் களாம். இவற்றை யரைத்துந் தசியர், சேன்ன, செய் இவற்றில் ஊற வைக்க வேண்டும். ஹோமங்களெல்லாம் செய்பையக் கொண்டோட செய்ய வேண்டும்.

8 - 4. இந்த பிராம்மணத்திலே பிறந்த பிள்ளை,தன க்கும் தன் தகப்பனுக்கும், சிறந்த பலன்களை மேலுலகிற் பெறுவிக்கும்படி யிருப்பதற்காக, பிள்ளை பெறுகிறவன் முன்னமே என்னவிதமாக நடந்து கொள்ள வேண்டும், என்ன காரியங்கச் செய்யவேண்டு மென்பதை யறிக்க இது பிறந்தது. மென்றவாறு பல சிஷ்யங்களும், ஒரு வேத மோ துபவன், இரு வேதங்களோ துபவன், மூன்று வேதங்களோ போ துபவன், எல்லா வேதங்களோ மோ துபவன் என்ற படிகள் லெலாந்றையும் தீர்க்க மான ஆபுயோபம் பிள்ளைக்கு விரும்பினும், படித்து பிரலித்தி பெறும் பெண் பிறக்க வேண்டுமென விருப்பமிருந்தாலுந் செய்ய வேண்டும் சில நன்முறைகள் மோதப் பெற்றன.

8 - 5. இது வம்ச பிராஹ்மணம். தனக்கு உபதேசம் செய்ய/ மாசார்யனேத் கொடங்கி பாப்ரம்ம மென்கிற பரம்பருஷனுன் ப்ரதி மாசார்யன்ளாக்க் குருமப்பிரைவை யறுநிறுத்தல் வேண்டு மென்பதை யறிக்க இது பிறந்தது. இக் குருமப்பிரை முன் சூறப்பெற்ற பரம்பரைகள் வாழ்ந் வேருநன் து. பரப்ரம்மம், ப்ரஜாபதி என்ற அடைச்சில் வாழ்ந் பரம் பரை யொன்று ஆதியபகவானிடமிருந் வருநப் பரம்பரை யொன்று இந்த இரு பாட்பரைகள் பிறக்கு ஒன்றுசேர்ந்தவண்ணா மிக்கே யுள்ளது.

வேல் வைசம்பாயனரின் ஓடராயிருந்து பிறந்த அவரை விட நேரிட்ட போது கேராக ஸஆர்யண யுபாவித்து யாரு மறியாத சுக்கலயஆஸ் ஸஆக்கிருபு மறிந்துகொண்டாரென விஷ்ணுபுராணம் முகலியவற் றில் விரிவாகக் கூறப்பட்டுள்ளதை வேறிடத்தில் வெளியிட்டிருக் கிறேும்.

இங்ஙனம் ஒவ்வொரு பாம்மணைத்தையும் மெடுத்து அதில் உள்ள து இன்னதெனச் சுருக்கமாக வரைந்துள்ளேன்.

இது ப்ருஹதாரந்போபனிஷத்‌தின் ஸாரமாம்.

ஸ்ரீமதே ரங்கராமானுஜ மஹாதேசிகாய நம :

ஸ்ரீலக்ஷ்மி ஹ்ரயவதா பாப்பாஹமேண நம :

Fr LI LD அவ் Sil.

श्रीः

श्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः

शुक्लयजुर्वेदकाण्वशाखान्तर्गत-

बृहदारण्यकोपनिषत्

ॐ - पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः॥

श्रीः

श्रीश्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः ।

येनोपनिषदां भाष्यं रामानुजमतानुगाम् । रसयन् कृत एष्ये तं रङ्ङरामानुजं मुनेम् ॥

श्रीरङ्ङरामानुजमुनिवर विरचितं प्रकाशिकामिधायं भाष्यम् ।

अतसीगुच्छसच्छायमध्यितोरःस्थलं श्रियः । अज्ञानाचलशृङ्गारमणलिम्नि गाहताम् ॥

व्यासं लक्ष्मणयोगीन्द्रं प्रणम्यान्ते गुरुनापि । बृहदारण्यकवाक्यार्थां करोमि विदुषां मुदे ॥

मुदिते ग्रन्थैकसिद्धौ मुनेः श्रीपादुकां प्रविचारवैदुष्यलक्ष्ये लिखितकोशः । ख्वे । पूनो-

मुदितः ग । अगं ग । कोषः वहुचाक्योपेक्षया संगृह्यान्यथानुसूदित इति आवद्यथकस्थलमात्रे

तन्त्र्यं प्रदर्श्यते ।

१. रचयेदहं यथामति ख. ग.

श्री

श्री श्रीनिवासपरब्रह्मणे नमः । श्रोमद्रङ्ङयो रङ्ङरामानुजमहोदशिकेभ्यो नमः ।

उपनिषद्भाष्यपरिष्कारः:

वन्दे यं देवमाहुः श्रुतिकुलिवलं विश्वभद्रार्तिहर्तारं

विष्यातो वेदशास्त्रौँ विहितानिजशदाम्भोजसेवोपदेशाम् ।

प्रोच्य-श्रीमदाचार्यपदकमलोत-शुभामृतान्नैर्धरार्णाथ-

प्राप्तश्रीविभीटेशासिधुरुपुरः पूर्वशं श्रीनिधिं तम् ॥ १ ॥

तस्मै श्रीश ! योगपदवैकशोध्यचित्तवाग्देहजीवयति राजपदैकरवेद्यम् ।

हृद्यं धरन् श्रुतिमयो गिरिरेश षोषसर्वदैनदनो मम हृदोः पदमस्तु निः्यम् ॥ २ ॥

दयाचारविज्ञानवै राजयभक्तिप्रकर्षा हि यस्मै ह मूखो जयति ।

तमेतं जगद्गुरुपाद्रविन्दं यतीन्द्रं भजे रङ्ङरामानुजाख्यम् ॥ ३ ॥

हृदयदेवः साक्षाद्यमुनाथविधिविहरणः तमोऽनिष्टशोषकषणन्निपुणश्रुति महितः ।

गुरुर्यथैकैकऽप्यतिशयिततचर्थोमहमिमां प्रपन्नः पङ्क्तिं स भजतुचृहदरण्यकगुणः ॥ ४ ॥

वाजसनेयिवेदाध्यसि काण्वमध्यिन्द्रमेदमिशस्य ब्राह्मणमपि सातपथाख्यं

२

श्रीशङ्करानुजसुनिविरचितभाष्ययुक्ता । [ अ.६.भा.१.

अष्टाध्यायात्मकेऽपि बृहदारण्यकेऽप्रवृत्त्योपसद्व्रतमतिपादनमद्वितीयाध्यायालुपेक्ष्य उत्तर1 ध्यायगणो न्यास्यायते; यद्यपि उपास्याऽऽश्रयेत्यादिकमध्यश्वमेधादि-

कर्मविषयकमेव — तथापि ब्रह्महविष्यविधिरूपनयात् ब्रह्मात्मकत्वप्रतिपादनपरतया च2

यथाकथंचिद्धविष्यसंवन्धिन्चेन तद्याश्रयानस्योचितत्वात् । अत एव अश्रमेधाद्राह्मणादे:

ब्रह्मपरोरपनिषद्वागसज्जीतरुपचक्षते । न च प्रवृत्त्योपसद्व्रतपराध्यायाद्विकृतस्य ब्रह्मपरारण्यक-

मध्ये विद्यासत्रिधौ पाठात् विद्यार्थत्वं शाङ्करम्; “वेधाऽर्थमेदा” द्वितीयाधिकरणे,

‘शुक्रं प्रविश्य हृदयं प्रविश्य,' ‘तेजस्वि नावधीतमस्तु' इत्यादीनां3 शतश्रहृदय-

वेधाऽध्ययनादिप्रकाशकानां मन्त्राणां, ‘देवा ह वै सलं निषेदु:' इति बृहदारण्यक-

1. उत्तरोध्यायगणोः क. 2. चकार: न क कोषे 3. त्यादिना व. ग.

द्विविधं भवति । तत् मध्ये दिनेशाखायां चतुर्देशाकाण्डात्मना विशिष्टम् । तत्रान्तिमे काण्डे

बृहदारण्यकनामानि प्रवृत्त्याद्याध्यायत्रयमारभ्ये पठ्यते । परन्तु तदनन्तरं न ‘उपास्याऽऽक्षस्ये’

त्यादि; किंतु ‘द्व्यादिप्रजायस्य' इत्यादि तृतीयाध्यायगतभेषूपक्रमे इष्याथ इत्यादिभिरह्नाद्वयं तु तद्-

शाखायां द्वयेऽपि काण्डे पष्टेऽध्यायेsडसन्तर्मवति । तच्छाखान्तरोधेन बृहदारण्यकस्यास्याता

भृत्सप्रपञ्चः । प्रकृतस्य भाष्यं शाङ्करादिप्रचयादनुरोधेन काण्डशाखावलम्बि । अत उपास्या

इत्यारभ्य भाध्दरचनमुपपाद्यते । परन्तु अन्र प्रवृत्त्यप्रतिपादकमग्रस्य बृहदारण्यकके प्रवेशाभावात्

कथम् तदुपेक्ष्य उत्तराध्यायगणोमारभ्याध्ययनवाचोयुक्तिर्यघटते इति कश्चिद्मा शङ्कितेऽपि अष्टा-

ध्यायात्मक इति विशेषणनिर्देशः । अर्थ भावः -- काण्डत्रयात्मक केचित् पोडशध्या । विभज्यते;

केचित् षषदशधा । तत्रोत्तरपक्षे प्रवृत्त्यभभागः पोडशो गत इति षडध्यायात्मक एव बृहदारण्यककम् ।

पोडशधाविभागपक्षे च प्रवृत्त्यभभागो बृहदारण्यककनिविष्टः । यथापि, ‘सेयं पडःख्याायि’ इति

शाङ्करभाष्यदर्शने सप्तदशाधाविभागः शाङ्करादतः प्रतियेत; तावद्व्यासैव बृहदारण्यककर्तवोक्तेः -

अथापि वैदिकस्यान्यायमालायां वेधाऽध्यधिकरणे, “काण्डानामुपनिषदां प्रवर्गेऽभिधानम्” इत्युक्त-

त्वात्, प्राग्यस्याः शाङ्करभाष्यकोषेऽपि उषास्या इत्यादेः तृतीयाध्यायतनंव गमनाच्च काण्डत्रयात्मकस्य

पोडशधाविभाग एव प्राचीनः; न सप्तदशाधेति प्रवृत्त्यभ्राणमनैषच निश्चिलयति । अश्रङ्ग्याध्ययैव

बृहदारण्यककम् । अथापि तु न व्याख्यात इति प्रवर्ग्यपरमध्यायाद्वयम्; वर्मविषयकत्वादिति ।

प्रवर्ग्येऽपसद्व्रतप्रतिपादकंेति । प्रवर्ग्यप्रतिपादक्रमेवाध्यायाद्वयमपि चेत्—प्रवर्ग्येऽपसद्विन-

कर्ते न्यत्नादुपसदां प्रस्तुतादात्मसुकर्मणि’ते ग्राह्यम् । इदं हेतुगर्भविशेषणम् । प्रवर्ग्यप्रतिपादकत्वात्

कर्मविषयकत्वादुपेक्ष्यत इति । तर्हि कर्मविषयकत्वात् उषास्या इत्यादिविद्विद्विषयेभ्यति शाङ्करमनूय

परिहरनन्नेव उषास्या इत्यादिविद्विद्विषयेष्टरभागव्याख्याने

हेतुमाह यथापीलादिना । तथाच ब्रह्मविषयकत्वमेव अग्र्याध्यायने हेतुः । उषास्या इत्यादिकमपि

कथंचिद् ब्रह्मविषयकमिति । उपनिषद्वागसंगतिः अन्यायान्तसङ्गः । प्रविध्येति

तत्र तृतीयोऽध्यायः

हरिः ओम् — उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः । सऋपेशकुर्यातः

रम्भपठितत्राज्ञणप्रतिपादितप्रवर्ग्यादेशे कर्मणः लिख्यादिवेलेन अन्यत्न विनियुक्तत्वेडपि विद्यासन्निधिपाठानर्थव्यपरिहाराय विद्यार्थत्वमिति पूर्वपक्षे, त्रिधासन्निधिपाठस्य दिवा-कीर्त्येत्वारण्यपाठ्यत्वादिसौ कार्यार्थंतयाड्युपपत्तेः बलवद्रिलिङ्गादिभिरभिचाराद्ययन-ज्योतिष्टोमादौ च श्रुत्वा मति "वेदाध्यथ्रम्भः" इति सूत्रण सिद्धान्ततत्वात् । तस्य च 'सूलस्यायमर्थः — मन्त्रप्रतिपाद्यस्य मेध्यार्थस्य विद्यार्थस्वभाववेन्त विद्यार्थ-द्वेदात् न तत्प्रकाशनद्वारा विद्याशेषत्वमू; अपि तु अभिचारादिरोपस्वमिति । ततश्र न विद्यार्थत्वं शङ्काया अवकाशः ॥

सर्वेषमेश्रेष्ठश्वमेधाज्ञसूते डश्वे, 'यदेव विद्यया करणि श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवति' ति कर्मवीर्येत्वचर्चास्वापादिकां विधहरपतिपादनसन्न उपदिशयते-उपा-वो अश्वस्य मेध्यस्य शिरः । मेधः यज्ञः, तमर्हर्त्ताति मेध्यः । "यज्ञार्थस्य पशोः यत् शिरः, तत् उपा" इति प्राप्तोः श्रुति । लिख्याद्यनुषङ्गः लिङ्गाद्यनुषङ्गः ह्य-हम् । उपसदुहविष्कृत्यन-हरिशिरस्स्वात् पशोः शिरसि तहुन्द्रिस्रुपपचत इति दृष्टच्यमू ।

"आदित्यादिमतयश्राङ उपपत्ते" रिति सूत्रेऽण सिद्धान्ततम् । अत्र कर्त्तण्यस्वात् कर्माङ्गसंबन्धस्थ कर्मोेपकारकत्वेनोक्कृतेतया तद्धृन्दिरेवादिशये कर्त्तव्येतिपूर्वपक्षे प्रापे-"आदित्यादिमतयश्राङ्ङुपपत्ते" रिति सूत्रेऽण सिद्धान्तितम् । अत्र ऋचश्वोडवधारणे । अज्ञ एवादित्यादिमतः शङ्ग्या; कर्माङ्गसंबन्धतया आदित्यादीन-चछब्दोऽवधारणे ।

१. तस्य चायमर्थः २. अविद्यायैतवमिते शाङ्काः ३. यज्ञाङ्गवस्य १. सः ख. ग. लोऽणम्-अमपुरूषे कसचनम् । दृश्यन् कुरुत्स्यथेः । लिख्यादील्यादिरेचन, 'पुरस्तादुपसदो प्रवर्त्येऽण प्राण्यक्तिः' इति प्रकार्थद्विनियोजकत्वाद्वरिग्रहः । सौर्येऽतति । रात्रावपि कीर्त्ये भामेडपि पाडवथे गत तन्म-यगत चै, एनद्वो एतदनं दिवा-कोऽर्यमरुपेआचच्योऽनि सुखयोचायोः ; एतदहुपेक्ष्वा पूर्वोऽपरभागमात्रे दिवारण्यायचर्यनं चिन्तार्त फलवत्वग्रहणमवधानकृत्येऽभिति ।

कर्मवीर्यवत्त रत्वापादिकं । द्वितीयेन् ब्राह्मण गोविद्याया इव प्रथममाह्वाणोक्तायाः पृथक्फलानिदेंशात्, सार्थारणं फळञ छान्दोग्योः स्वं कार्यमिति- भावः । अस्य ग्रााणस्य ब्रह्म-विषयकत्वाभावेडपि व्रह्मविद्याशेषतय न्वीर्यवत्तर-स्वापादकप्रतिपादकत्वात्, कथञ्जिद् ब्रह्माविषयं

प्राणो व्यात्तमसिैवैश्वानरः संवत्सर आत्माडSश्वस्य मेध्यस्य । धौः पृथि-

मन्तरिक्षमुदरं पृथिवी पाजस्यं दिशः पाश्र्वे अगान्तरदिशः पर्श्वौ ऋतगोड-

ज्ञानी मासाश्राद्धिमासाश्र्व पर्याण्यहोरात्राणि प्रतिष्ठा नक्षतान्थस्थीनी नमो

मांसानि । उरध्रयं सिक्तता सिन्धवो गुदा यकृच क्लोमांश्र्व पर्वता

मेघौऽकृष्टतस्योपपत्तेरिति तदर्थः । तत्स्थाश्र्थस्य शिरःप्रभृत्यवयवेषु कर्मोङ्घूतेष्वेव

उषआदिवुद्धिः कार्यो, न तु उषआदौ शिरआदिवुद्धिः । सूर्यः । अश्वस्य चक्षुः

सूः । 'सूर्यौषिष्ठात्कृत्वाद्दृष्टस्तत् कार्येत्यर्थः । वातः प्राणः । अश्वस्य प्राण एव

वातः । वाघवस्थाविरोषवात् प्राणस्य तदुुदृष्टस्तल् कार्येत्यर्थः । व्यात्तमसिनैवैश्वानरः ।

चिच्चृतं मुखमेव वैश्वानरोऽसि । 'अमिवांङ्ग भूत्वा सुखं प्राविशादिति अभ्नेैषुरखिष्ठात्

स्वात् तहुुदृष्टस्तत्र कार्येत्यर्थः । संवत्सर आत्मा अश्वस्य मेध्यस्य । आत्मा स्वरूप-

मित्यर्थः । ऋतगोडज्ञान्नीत्यादिना संवत्सरावयवर्तुभासादीनां तदवयवत्चेन निरूप-

यिष्यमाण्वात् संवत्सरस्यावयविशारीरामकल्वम् । अश्वस्य मेध्यस्येति सर्वैतानुषङ्गार्थ

पुनर्वैचनम् । संवत्सरशब्देन संवत्सराभिमानी प्रजापतिर्‌विवक्षितः । धौः पृथ्थम्

ऊर्ध्वैद्वसामान्यात् । अन्तारिक्षमुदरम्‌; अवकाशत्वसाम्यान् । पृथिवी पाजस्यम्‌-

भुजान्तरमित्यर्थः । 'धौः पृथ्मन्तारिक्षमुदरमियसुर्‌' इत्यग्नेरसि पृथिवीटष्टिदर्शनात् ।

दिशः पाश्र्वे । दिशः दक्षिणोत्तरस्वधाश्रयत्वात् पाश्र्वे । अगान्तरदिशः पर्श्वौः-

वायव्याद्या अवान्तरदिशः पार्श्वास्थीनी । ऋतगोज्ञानि । स्पष्टोऽर्थः । मासाश्राद्धिमासाश्र्व

पर्वाणि । पर्वाणि-अङ्गसन्धयः । समविभागसाम्यात् । अहोरात्राणि प्रतिष्ठा । पादा

पुक्कत्वात् । उवध्रयं सिक्तता:-अर्धजीर्णं घासाद्यशानं सिक्ता । विच्छिन्नाश्रयव्‌4-

साम्यात् । सिन्धवो गुदाः । गुदा इत्यवयवच्‌[अभि]पायेण बहुवचननिदेशः । सिन्धवः

नद्य इत्यर्थः । यकृच क्लोमांश्र्व पर्वताः-हृदयस्याधःपदेश्वान्तदक्षिणोत्तरमांसकण्डौ

यकृक्लोमशब्दवाच्यौ । क्लोमान इति एकसिन्‌ व्यत्ययादहुवचनम् । पर्वताः

1. नक्षुरधिष्ठात्रुत्वात ग. 2. अवयवतदवयवत्वेन ख. ग 3. शुध्दतव ग. 4. घयवत्व. ग!

कल्वम् । न चेदसुतरशेमेति वाच्यम्‌; तथासाति द्व्योरेकेन्र्रापि गस्चापातात् । उत्कृष्टतस्य-

स्योपपत्तेरिति । इदमुपलक्षणम्‌ । अश्वचिरसि उषोदशे तस्य शिरसोडन्यार्थताया क्ल्प्रसत्वाद्

आश्रयत्वे घटते । उषसस्तु खरुपतो वाडन्यार्थेतया वोडश्रयत्वयोगे, न तत्र शिरोदृष्टिरिति

रीतिरपि ध्येयेति । पुनर्वैचनमिति । पूरोङ्कं पष्चान्तं सर्वत्राचुकुष्यमाणं अवयवावयवि-

ओषधयक्ष्व वनस्पतयक्ष्व लोमानि । उद्यन् पूर्वार्धो निम्लोचनं जघनार्धो यद्रिजृम्भते तद्विद्योतते यद्विधूनुते तन् स्तनयति यन्मेहति तद्वर्षति वागेवास्य वाक् ॥ ( कण्डिका. १ )

अहर्वा अग्रे पुरस्तान्नोमिमांदधज्जायत तस्य पूर्वे समुद्रे योनिः । रात्रिरे॒नं पश्‍चान्महिमान्वजायत तस्यापरे समुद्रे योनिः । एतौ वा अरुषं काठिन्योः-चतत्पिण्डाकारित्वसाम्यात् । ओषधयक्ष्व वनस्पतयक्ष्व लोमानि, सूक्ष्म-

स्वासाम्यात् । उद्यन् पूर्वार्धः । सूर्य इति शेषः । उद्यन् सूर्यः शरीरपूर्वार्ध इत्यर्थः । निम्रोचनं जघनार्धः । निम्रोचनमस्तं गच्छन् सूर्यः अपरार्धः, पूर्वोपरस्वसाम्यात् । यद्रिजृम्भते तद्विद्योतते । मुखच्यादानमेवान्तरप्रकाशहेतुत्वाद्विद्युत् । यद्विधूनुते

तत् स्तनयति । रोमविधूननमेव स शब्दस्वात् मेघनिःस्वनः । यन्मेहति तद्वर्षति । मूर्तोः-सरजनमेव सेचनत्वात् साम्याद्वर्षणम् । वागेवास्य वाक् । नातः कल्पनापेक्षा ॥ १ ॥

२. अहर्वा-अजायत । अश्वस्याग्रतः पृष्ठतश्व सौवर्णराजतौ महिमानावौ ग्रहौ पातविशेषौ स्तः । तयोर्मध्ये अश्वं पुरस्तात् अश्वस्य पुरस्तात् यः महिमा महिम्नोः

ग्रहविशेषः, स अहरेव अन्यजायत सम्पद्यत । तत्कारभावनां कर्तव्येतिं यावत् । अह्ह इव सौवर्णपातस्यापि पीतप्रभत्वात् । तस्य पूर्वे समुद्रे योनिः-आसादनस्थानम् । सौवर्णपातग्रहासादनस्थाने पूर्वसमुद्रबुद्धिः कार्येत्यर्थः ।

यदा महिमान्वजायित्वात् अनुरक्षणार्थः । कर्मप्रवचनीयञ्चात् तद्योने अश्वमिति द्वितीया । रात्रि-र्न्वजायत । एनम् अस्मादश्वस्य पश्चात् यो राजतो महिमान्वयो

ग्रहविशेषः, स रात्रिर्न्वजायत रात्रिः सम्पद्यतेऽर्थः । चन्द्रिकाघवळत्वसाम्यात् । तस्यापरे समुद्रे योनिः, पश्‍चाद्रमः समुद्रः तदासादनस्थानमित्यर्थः । एतौ-संभ-

भूवतः । एतौ वै महिमानौ ग्रहौ अश्वस्य पूर्वोत्तरपार्श्वयोः प्रतिष्ठितावित्यर्थः । अतः

१. सच्चब्द. ग २. सामान्यात. ग ३. श्वेने. ख.व. ग.

भावार्थकम् । अतोन्त्र राहोः-शिर इतिवत् अमेधार्थकम् पञ्चान्तमनयत प्रयुक्तर्मींत गूढ आषयः ।

सिन्धवो-गडा: स्वन्दनसा: नात् । वागेवास्यवार्तिं दार्घिमद्रये वाग्देवतायाः: स्वात् ।

३

श्रीरङ्गरामानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्ता

[अ.३.मा.२.

महिम्ना|मितः सर्वभूतजुः। हययो भूत्ना देवान् वहृदू वाजी गन्धर्वानर्गो-

डसुरानश्वो मरुत््याम्। समुद्र एवास्य बन्धुः समुद्रे योनिः॥ ( २ )

इति तृतीया|य्यै प्रथमं ब्राह्मणम्। (अश्वमेधब्राह्मणम्)

३—२ (अश्वमेधब्राह्मणम्)

नैवेह किञ्चनाग्र आसीत्।

'पर्वतो महिमशाल्यक इति स्तुल्वा हयवाज्यवर्गश्रहपैश्वरुभिर्जातिविशेषैर्देवगन्धर्वासुर-

मनुष्यवोदृदृवेनाधं स्तौति हययो-मनुष्यान्। उक्तो|र्थः। समुद्र एवास्य बन्धुः।

अस्य अश्वस्य संसुद्रो बन्धुः। तल् बन्धुर्|हस्तिः कर्त्त|व्येत्यर्थः। तल् हेतुमाह—समुद्रो

योनिः। उच्चैःश्रवसोऽश्वस्य वारुणाश्वानाञ्च तस्मादुलूप्तिदर्शनात् समुद्रो योनिर्|वेन

व्यातनय इत्यर्थः॥ (३. १.)

अश्वमेधाख्य|मूतचिन्त्यामौ तद्|अख्य|मूतसङ्कर्सरकालेऽ च ब्रह्मादृष्टिं चिर्|धित्सन्

प्रधमस्तम्। डग्नेस् त|स्मिन् प्रक्रमाह — नैवेह किञ्चनाग्र आसीत्। के|चित् तु, ‘नाम

हप्रविभीषीयते। अपितु ताच्छि|यकृतदाल्|मकरस्वानुसन्धानसिद्धये परमात्मन् उरु|त्थादिक-

मात्र|यते' इत्याहुः। नो|भयथापि विरोध्यं पद्यामः।

इह जगति किञ्चन परिदृश्यमानं स्थूलावस्थं वस्तु अग्रे सृष्टेः प्राक्

नैवासीत्। अलं अग्रे नैवासी|दित्यनेन न सूक्ष्म|स्वमुच्यते। असन्|र्योनि|श्रुपगमात्।

तथा हि सति शाश्वत|शाङ्गादेरप्युस्रप्तिमसज्ज्ञात्। घटः प्राक् नासी|दिति प्रतीते:

घट|स्व|वस्थापूर्व|भावि|पिण्ड|स्व|वस्थाविषयक|रवदार्शननेन इहापि, ‘नाम्र आसी’दिति

1. सत्त्वाथा. ख. र. म.

विभूतिरपि। स्तौति|तीते। स्थूलतिर्य॑ यद्यपि|यादृशं ह्यत|त्वादि|भावनापूर्वंमेतद्|ख्येयु दे|क्त्वादि-

भावनार्थमपि वटते ; अथ|वृध्द|धेकेऽप्योऽयोनौ च समुद्र|श्रध्येथ। समुद्र एव|श्रयेक्करः आसादन-

तयो|क्त एव बन्धुरि|स्र्यर्थ द्रश्य|यनि। समुद्रः परमात्मैव बन्धुः। बन्धक इति शाङ्करम्।

२

द्विती|ये ब्राह्मणे मृत्युना निळ्याधि|स्रष्टिः, सङ्कर्सरसृष्टिः, सङ्कर्सरात्|मकप्रजापति|मुखेन

जगत्|सृष्टिः, तद्|तत्|स्वम्, सङ्कर्सरात्|मकप्रजापतिभि॑|श्रय|श्रभावः,

अग्नि|श्रश्वमेध|यो|रको|दिय|दृष्टिः,

अर्क|दिय|यो|स्रकान्तमृत्युना सह|मेध|दक्षो|च्यन्ते। फल|ञ्च यथो|यंथ वो|ध्यते। असत् उपक|न्तस्य

मूल्यो|रन्त|मक्ति सङ्घनंञ्च। तन्ना|दों सो|कामयते|यत् पूर्वे|भागमा|त्रम|वतार|यति अश्वमेधा|ख्ये-

स्यादिना। सङ्घन॑|सरकाले चेतिं। न|मु सङ्घन॑|रसमू|युक्ता|पि तत्र वक्|ख्य|धिने प्रतिपाद्यत इति

चेत॑ — ‘आ|त्मन्वौ स्वा’ मिति चिलाय|मि|हलात्मश्रध्या चिलायां श्रु|यादृशे: ‘द्विती|यो म आ|त्मा

मृत्युनैवेदमावृतमासीत्‌शनायया हि मृत्यु: । तन्मनोडकुरुत्तात्‍मन्‍वी स्यामिति ।

प्रतीते: परिदृश्यमानस्य स्थूलस्यावस्थाविरोधि ऋग्वस्थावनमेवार्थ: । न च परिदृश्यमानमित्‍ जगत्‌ हृदयमास्थूलधवस्थाविरोधिनीं कामवस्थामभजदित्यत आह - मृत्युनैवेद-मावृतमासीत्‌शनायया । कारणवाक्यत्वाद्दल मृत्युशब्देन मृत्युसंज्ञकाचिच्छरीरक-परमात्मोच्यते । 'यस्याव्यक्तं शरीरं, यस्याक्षरं शरीरं, यस्य मृत्युरुशरीरं, एष सर्वभूतान्तरात्मा अपहतपाप्मा दिव्यो देव एको नारायण:' इति सुञ्चालश्रुते: ।

मृत्युरुशब्दस्य तमसि प्रयुक्तत्वात्‌ । अलाशनाया नाम सञ्ज्ञीहीर्षा । 'अशनायोदन्या-धनाया बुभुक्षापिपासागधेऽपि'इति बुभुक्षार्थे निपातित इत्यडचनायाशाब्द: सञ्ज्ञीहीर्षा लक्ष-शित्पा तद्धिते: ऋद्धिलक्षणत्वात्‌ । तल्लक्ष्यार्थ: सञ्ज्ञाहेतुत्वात्‌ तमइशरीरकपरमात्मन्ना परिदृश्यमानं स्थूलावस्थं जगत्‌ आहृत्येमार्तीत्‌ तिरोहितस्थूलावस्थ-मासीत् । स्थूलावस्थां विहाय तमइशरीरकपरमात्मावस्थ्यमासीतित्यर्थ: । अशनाया-शब्दस्य मृत्युशब्दिते परमात्मनि प्रयोेगे हेतुमाह-अशनाया हि मृत्यु: । लोके बुभुक्षाविशिष्टो हि पुरुषो जन्तून्‌ हिनस्ति । अतो बुभुक्षाया: मरणहेतुत्वेन मृत्युशब्दं प्रसिद्धमित्यर्थ: । यद्यपि तत्‌तद्याशनायामृत्युशब्दयोर्भिन्नत्वात्‌ प्रकृते मृत्युशब्द-प्रतिपाद्यस्य तमइशरीरकपरमात्मन: सञ्ज्ञीहीर्षावच्यशनायाशब्ददप्रयोगविषया यां न तत्र्‌ उपपादकं, तथाप्यन्वे:कात्‍‌कत्वादित्यर्थ:चौपरीतने श्रुतिप्रतिपच्यते हि तत्‌ दृश्यद्यम्‌ । तन्मनोडकुरुतात्‍मन्‍वी स्यामिति । तादिति लिङ्‌व्यत्यय: छान्दस: । स: मृत्यु: तमइशरीरक: परमात्मा, अहं आत्मन्‍वी - शरीरी=चेतनाचेतनप्रपञ्चशरीरक: स्यामिति सङ्‌कल्प्य मन: कृतवानित्यर्थ: । न च जायेते 'ति संवत्‌सरस्यैव ब्रह्मादेशे: लब्धात्‌ । मृत्युसंज्ञकाचिचिदिति ।

अतो न अशनादामात्रं प्रसिद्धमृत्युर्हि तदर्थ इति भाव: । उपरि मनस्कारलेखाच तद्विशिष्टपरमात्मपर्यन्त-लाभ: । तिरोहितस्थूलावस्थ्यमित्यर्थेनुगुणभुनिसन्दर्भेनैवारस्यात्‌ । अवस्थ्यानामपि प्राक्‌ सत्ता, संख्यारेक्या अनभिव्यक्तिसमा मिति न मन्तव्यम्‌-लोकान्तरप्रसिद्धया-वन्निद्राद्यायोगवच रोध्यादित्याशयेन

सोडचन्नचऱत्।

सृष्टिद्विषोः सिसृक्षासिसंहारलक्षणविहारेच्छया एवं वाशना याशब्देन विवक्षितत्वात्। अतः मनःशब्देन ' मनोमहान्मतिब्रह्मे 'ति नामपाठात् महत्वचमुच्यते। तच्चोपलक्षणमहदादिभूतवधिक्षुत्रेरपि । मनःशब्दस्यांतःकरणार्थकत्वेडपि मनःशब्दः स्वप्नपूर्वीभाविमहद-दीनामत्युपलक्षकः : महदादिसृष्टचचामवे मनस्सृष्टचचभावात् । अन्यत् सर्व पूर्ववत् । आत्मशब्दात्, ' तदस्यास्त्यसिन् ' इत्यर्थे विनिप्रत्ययः छान्दसः । सोडचन्नचऱत् । अर्चन-- प्रीणनम् । आत्मानमिति शेषः । कर्मकारकच स्वयमेव । अश्रुताद् ध्याहारादपि प्रकृतस्यैव कर्मत्वोपपत्तेः । अर्च्चनित्यल् ' लक्षणहेतवोः क्रियायाः ' इति हेतौ षतृमत्ययः । जगद्वापरलीलया स्वात्मानं प्रीणयितुमचऱदित्यर्थे । उक्तं हि भगवता बादरायणेन जगत्सृष्टेलीलारस एव प्रयोजनमिति ।

तथाहि - द्वितीयाध्याये स्मृतिपादे - जन्मजरामरणादिदुःखबहुलं जगत् सृजतोऽवससमस्तकौत्सल्य परमात्मनः प्रवृत्तिः : स्वार्थत्वपरार्थत्वासंभवात्, प्रयोजनानुद्देशेन प्रेक्षावत्स्पकृततैयोगात् प्रृृत्तिनोंपपद्यत इति " न प्रयोजनवत्त्वात् " इति सूत्रेण पूर्वपक्षं कृत्वा, " लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् ", वैषम्यनैर्घृण्ये न सापेक्षत्वात् तथा हि दर्शयति, न कर्मविभागादिति चेत् नादि त्वादुपपद्यते चाप्युपलभ्यते च, सर्वधर्मोप-पतेश्च " इति चतुर्भिः सूत्रैः सिद्धान्तितम् ।

.तेषाच्चायमर्थः:-यथा महाराजस्यापि केवललीलाप्रयोजना: कनतुकादिक्रीडा: दृश्यः;, एवं परमात्मनोडपि केवललीलार्थो जगत्सृष्टचादिप्रचिचरिति " लोकव " दिति सूत्रस्यार्थः । ननु विशेषो देवमनुष्यादितयैवाग्रे सृज्यते परमात्मनो वेधं प्रयुज्यते, अतिघोरनरकादिसृष्टचया निर्हेतुस्वच् प्रसजेदिति चेत्-न । तत्स्कर्मानुसारेण कर्मसापेक्ष-तथा सृजतो न पक्षपातादिप्रसक्तिः । ' साधुकारी साधुभवेति पापकारी पापो भवति,'

" निमित्तमात्रं भवासौ सृज्यानां सर्गकर्मणि । प्रथानकारणीभूता यतों वै सृज्यशक्तयः ॥"

परमात्मस्साधकः " इति वयासार्यंसूक्तिष्वेममेवार्थ दर्शंयति - ऋथापि श्रुत्यनतरसिद्ध स्वाधिकारस्स्था-पीह लभायैवं शाङ्ङरचछायया व्यारुध्यातम् ।

तस्यार्चन्त आपोडजायन्त । अर्चते वै मे कमभूदिति । तदेवार्कस्यार्कत्वम् ।

निमित्तमात्रं साधारणमित्यर्थः । सृज्यशक्तयः = कर्माणोत्यर्थः — इति श्रुतिम्स्तनिलक्षणं प्रमाणां दर्शयति । अनयो वैष्णवैनैष्ठ्ये नेति वैष्णवैनैष्ठ्यसूल-स्यार्थः । 'ननु प्रळयेऽपि जीवस्य ब्रह्मणा अविभागेन, तदाश्रितानाश्र कर्मणामभावात् सर्गादिसृष्टौ स्वेच्छया तरतमभावाप्तं जगत् सृजतो वैष्ण्यादिकमपरिहार्येमि'ति, 'न कर्माविभागा' इति सूत्रखण्डेन परिचोध्य, 'नानादित्वादुपपद्यते चाङ्गुलभ्यते च' इति सूत्रखण्डेन परिहत्तम् । जीवानामनादित्वात्, तदानीं कर्मणामपि सत्त्वान्न वैषम्यादिपसङ्गः । न च जीवानामनादित्त्वे, प्रळयेऽपि ' सदेव सोम्येदमग्र आसी' इति अविमागो नोपपद्यत इति वाच्यम् — अविभक्तनामरूपतया वैदिक-कार्याकरणमात्रेणाविभागव्यवहारोपपत्तेः । तदनादित्वस्व शृतिम्स्ततिषूपलभ्यते, 'न जायते म्रियते वा विपश्चित्,' 'प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्धघनादी उभावपी' इति सूत्रार्थः । 'सर्वेधमोंपपत्तेः' इति प्रधानादिष्वसंभवाचितानामपि सृष्ट्युपयुक्तसर्वेश्य- सर्वशक्तिस्वादिसकलधर्माणां परमात्मन्येवोपपत्तेः परमात्मैव जगत्कारणमिति सृष्टेरलीकापयोजनत्वं स्थितम् ।

अतः सौर्चन्नर्चरदितस्योक्त एवार्थः । तस्यार्चन्त आपोडजायन्त ।

अर्चन्तः - प्रीणनाय प्रवृत्तस्य तस्य परमात्मनस्मकाशादप उत्पन्ना इत्यर्थः । तल चापां प्राधान्यात् अप्छछदपयोगः । अपां सृष्टेः श्र श्र तद्गुणनारायणंवे लिङ्गम् ।

'एको ह वै नारायण' इत्युपक्रम्य 'ता इमा आप' इति श्रुते । अर्चते वै मे कमभूदिति स परमात्मा अमन्यतेऽत्यर्थः । तदेवार्कस्यार्कत्वम् । यस्माद्देतोरेवमनः अत 'एतदशमननमेवार्कशब्दितस्य परमात्मनः । अर्कशब्दप्रवृत्तौ निमित्तमित्यर्थः । अर्कशब्दिततत्त्वच परमात्मनः, 'अर्कों वाजसनि:शुचि:' इति भगवान्साहस्रपाठादिति ।

१०

श्रीरङ्करामानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्ता [अ. ५.प्रा. २.

कँ ह वा अस्मै भवति, य एतमदरँस्प्यार्कतवं वेद ॥ ( ९ )

आपो वा अर्कः । तद्यदपाँ शार आसीत् तत् समहन्यत । सा पृथिवी अभवत् । तस्या अम्रास्यत । तस्य श्रान्तस्य तमसः तेजोरसो निरवर्ततामिः ॥ ( २ )

दृष्टव्यम्। एतत् सर्वं सर्वद्रव्याश्रयानाधिकारणे व्यासार्यैः स्पष्टमुक्तम्॥ नामनिहक्ति-ज्ञानस्य फलमाह - 'कँ ह वा अस्मै — वेद । कँ ह्रुवं । [हः प्रसिद्धौ ।] वैशब्दोऽवधारणे । सुखमेवेत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥

अङ्गडस्य भगवदात्मकभूतपरिणामत्वं वस्तु अपां भगवदात्मकत्वमाह - आपो वा अर्कः । आपः अर्कशब्दितभगवदात्मिका इत्यर्थः । तद्यदपां शार आसीत् । तदङ्गो मण्डांश हव भूतान्तरसंसृष्टानामपां यः शारः - सारांश आसीत्, तत् सम-हन्यत - बाहुल्येन तेजसा पच्यमानं सत् संघातभावमापद्यत । सा पृथिवी अभवत् । तत् इति शेषः । ततः संघन्यमानेभ्यो भूतेभ्यः सा पृथिवी अण्डरूपा ² पृथिव्यभवत् । 'सा—आपः तद्विऱणमयमण्डमभवत्', इति महोपनिषदैकेनार्य्यात् । तस्यां मश्रास्यत । तस्यां - अण्डाकारेण परिणतायां पृथिव्यां ! सत्यामिति शेषः । अश्रास्यत-अत्र श्रान्तिशब्दः कारणलक्षणया यत्परः। अयतत इत्यर्थः । तस्य श्रान्तस्य तमसः तेजोरसो निरवर्ततामिः । तैस्य-परमात्मनः । श्रान्तस्य - कृतयत्नस्य, तमसस्य - सूर्यवर्गपर्य्यालोचनवतः शरीरात् तेजस्सारभूतोऽभिनिर्झरत । एतमेव व्यासार्यैरुक्तम् ॥ २ ॥

अर्कशब्दस्य तेजपरत्वं मन्यते । तत्त्वाधिष्ठितु व्यासार्यंदर्शित एवेत अर्कः परमात्मेति वक्तुमाह एतत् सर्वैरिति ।

स लेधात्मानं व्यकुरुतेति । सः अग्निः आत्मानं लेधा व्यभजदित्यर्थः । आदित्यं तृतीयं वायुः तृतीयम्। अभ्यादित्यवाय्वात्मना लेधा विभक्त इत्यर्थः । तयाणां मध्ये चित्यादिः अंशः; वाय्वादित्यौ अंशाविति भावः । अभिवादरुपेक्ष्यादित्यस्य तृतीयत्वम् । अग्न्यादित्यापेक्षया वायोस्तृतीयत्वम् । स एष प्राणस्त्रेधा विहितः । यः त्रेधा विभक्तः अभिवाय्वादित्यात्मना - वाय्वादित्यांशको यः एषोदग्निः - स एष प्राणः परमात्मेति अर्थः । तत्र तद्वृष्टिः कर्तव्येति यावत् । स एषोदग्निरके इत्युतरत्रलाभ्नो अर्कशब्दितत्परमात्माद्यात्मस्य वक्ष्यमाणत्वादिति दृष्टव्यम् । तस्याम् प्राची दिक् शिरः । तस्य अम्ने: शिरादौ प्राणादिबुद्धिः कर्तव्येत्यर्थः । शिरः प्राचीसंवन्धित्वात् तत्र तद्वृद्धिः कर्तव्या । एवमुत्तरलापि दृष्टव्यम् । असौ चासौ चैमौ । 1 ईशान्यााग्नेय्यौ। ईमे चासौ ।

अथास्य प्रतीची दिक् पृच्छम् । पुच्छे प्रतीच्यादिबुद्धिः कर्तव्या । तत्संवन्धित्वादिति भावः । असौ चासौ च सकथ्यौ । वायव्यनैऋत्यौ साकिथनी उभयम् इति यावत् । सकथ्याविति छान्दसः प्रयोगः । दक्षिणा चोदची च पाथे । दक्षिणोत्तरदिशौ अपि दक्षिणोत्तरदिशिद्वयम् । तदिग्वर्तित्वादिति भावः ।

1. ईशान्यााग्नेय्यौ. क. ख.

नाधैकेश्चन्दररूषणप्रयुक्तः चमतकारो न व्यज्यते इति भावः । नन्वभिशब्दः चयनसंस्कृतसुपर्णोध्याकःस्थण्डिललवणादिरोषप्रसिद्धः । स इहाश्वमेधादन्त्वात् गृह्यते । अत एव तस्य प्राची दिक् शिर इत्यादिना शिरःपार्श्वादिनिर्देशो घटते । नचैवं सति शास्त्राग्नेरिहानुसूच्या, 'अग्निनैव देवेषु यज्ञायभवत्' (३-४-१५) इति चाक्ये एवकारेण प्रसिद्धाग्निमेवोत्कर्षति क-वन्द्रोपपद्यत इति शाङ्क्यमू-'स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां शमिज्यते' इति तत्संनिहितश्वाक्यत एतदसङ्गतं परन्तु तत्नाभिशब्दप्रयोगा आहवनीयाग्न्याधारसप्रयुक्त इति तन्मुखवत् । हन्ति वचनमात्रं संगच्छते । एवम्, 'आदित्यं तृतीयं वायुः तृतीयम्' मिति- 'चुलोकान्तरिक्ष-लोकदेवतथोर्ध्वहणमपि पृथिवीलोकदेवतामूतूभिमग्रहणे लिख्यते । तस्य पृथ्वीतल आविर्भावेन श तद्भिन्नामानद्रवतात्पादु पपद्यत इति न तदर्थसपि चित्याग्निमात्रग्रहणाद्वेनध इति ।

दौः पृथ्व्यन्तरिक्षमुत्तरमियङ्कुरः । स एषोडशु भ्रान्तिषितः । यत्कृ चैति तदेव प्रतितिष्ठत्येवं (ति य एवं) विद्वान् ॥ ( ३ )

सोडकामयत द्वितीयो म आत्मा जायेतेति । स मनसा वाचं मिथुनँ समभवद्‌शानाया मृत्यु: ।

दौः — उरः । इयं पृथिवीस्तर्थ: । शिष्टँ स्फेष्टम् । स एपोडशु प्रतिष्ठितः । स एप: अग्निः । अप्सु १प्रतिष्ठिततवद्वोक्तरीत्या तन्मूलोत्पत्तिकत्वादिति दृश्यद्यम् ।

यत्कृ चैति तदेव प्रतितिष्ठत्येवं (ति य एवं) विद्वान् । एवं विद्वान् यत्कृ च प्रदेशो एति-गच्छति । तदेव तल्लैः प्रतितिष्ठति-प्रतिष्ठाँ लभते इत्यर्थः ।। ३ ।।

एवंरकेप्राणशान्तिदतपरमात्महृष्टिविशिष्टमश्वमेधाङ्गभूतचिन्त्याग्निमुत्परयादिप्रका-रोपेतमुपवर्ण्ये अश्वमेधाङ्गभूतसंसत्सरकालं मृत्युश्चिदितपरमात्महृष्टिविशिष्टं प्रतिपाद-यितुमुपक्रमते सोडकामयत — मृत्यु: । सः अश्वनाभा मृत्यु: — पूर्वोक्तसक्जिहीर्षैषमृत्युश्चिदितत्‌ परमात्मा पूर्वसृष्ट्यनिरह्वादित्नापेक्षया द्वितीय आत्मा —

आत्मान्तरं मे जायतामिति संकल्पं कृतवान् । संकल्प्य च तयीलक्षणां वाचं मनसा मिथुनं — द्वन्द्वभावं समभवत् संभाषितवान् । रक्ष्यमाणप्रकृत्यपरिज्ञानाय, 'नाम रूपकृत् भूतानां क्रियां च प्रपञ्चयन् । वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार सः ' इति न्यायेन साक्षाद्वा चतुर्मुखशरीरकतया वा[मनसा] तयाँ पर्यालोचित-

1. अप्रतिष्ठित. ख. ग.

प्रतितिष्ठति य च विद्वानिति । परमर्कविदेहतस्य अत्रप्रतिष्ठितत्वंवेदनस न प्रतिपादक-श्रुतिरिदपि सर्वेभिःँ सङ्गृहीतकातमके चिन्त्यमै अर्कादित्यैवृधास्यमानाया उपयुक्तमिति ध्येयम् ।

संभावितवानिति ! सम्पूर्वकभूधातोः संगमोर्डे: । भत्न मनस एक पुंसो वाचा क्रिया मैथुन्येत संगमस्य विक्षितत्वात् परमात्मनः साक्षात् संभाषितभावात् निजयोर् निवेदितः । संगमितयोर्निध्यः: चतुर्मुखशरीरकतयैति । प्रागेव चतुर्मुखशरीरकद्वावे सङ्क्षरसारत्मकप्रजापतिस्व-

त्प्रवर्णनं ततः ऋथस्मित चेतः—सङ्कसररातमकप्रजापतिरनन्य इत्याशयः । यद्वा चतुर्मुखशरीर-कतयेऽस्य जानिभ्युमाणजीवशरीरकत्वयेऽर्थः । प्रजापतेः सङ्कसररामिमानित्वं तदरिमितायु:कल्प्रजासर्गकत्वात् । विभिन्रजातीयर्तुप्रटकालक: सङ्कसर एव पुनःप्रुनरावर्त्ती

हति सङ्कसरः आयुःपरिमाणम् । भत एव शास्त्रसङ्कसर: पुरूष: शतायु:रित्युच्यते । प्रजापतिश्व स्वयं सङ्कसरसमेतन प्रजापञ्जनारकस्यास्य तनूभावात् ।

तथद्रेत आसीत्, स संवत्सरोऽभवत् । न ह पुरा ततः संवत्सर आस ।

तमेतावन्तं कालमविभः, यावान् संवत्सरः । तमेतावतः कालस्य परस्तादसृजत ।

तं जातमभिन्याददात् । स माण 'मकरोत् सैव वागभवत् ॥ ( ४ )

1. आप्तकरोति. पा.

वानित्यर्थः । तथद्रेत आसीत् स संवत्सरोऽभवत् । मनसा तथीपर्यालोचनलक्षणसंभोगे यद्रेतः वीजं कारणमुपजननम् - इदमिमित्थं कृत्व्यमिति निश्चित्यात्मकम्, तेन संवत्सरः - संवत्सरलक्षणकालशरीरकः 'संवत्सरो विश्कर्मा', 'संवत्सरः प्रजापति:', 'प्रजापतिः संवत्सरो महान् क' इति संवसराभिमानितया प्रसिद्धः

प्रजापति:' द्वितीय आात्मा अभवदित्यर्थः । यद्यपि संवत्सरकालस्यैवाश्रयेषु श्रुतेत्सवम्; न तदभिमानिप्रजापतेः, - तथापि तयोर्मेदोपचारेण श्रुतिषु गृणुपचर्यते दृष्ट-

न ह पुरा ततः संवत्सर आस । ततः तस्मात् इदमिमित्थं कृत्व्यमिति निश्चित्यरूपात् रेतःशब्दितात कारणात् पुरा प्रथमतः --- सघ एवं यावत् - सघ एव संवत्सरूप आत्मा न बभूव ।

द्वादशासु मासपरिमाणस्य संवत्सरस्य सघो निष्पत्तिसंभवादिति भावः । तमेतावन्तं कालमविभः यावान्त्स-

वत्सरः । यावता कालेन संवत्सरः पूणोंडभवत्, तावन्तं कालं रेतःशब्दितकारण-

कारण आविभः-भरणे कृतवानित्यर्थः । अविभ इति डुभृञ् धारणपोषणयोरेति

धातोर्लिङ्डि रूपम्। तमेतावत: कालस्य परस्तादसृजत । द्वादशासु मासेषु पूर्णेषु

संवत्सररूपं द्वितीयमात्मानमसृजत(?)लिङर्थः । तं जातमभिन्याददात् । जां तं

संवत्सरमभि - अभिमुख्यीकृत्य । व्याददात् विशिष्टं पुल्त्वेन परिग्राहेत्यर्थः ।

स माणमकरोत् । सः संवत्सर आत्मा बालस्वभावस्वात् भाणिति शब्दमकरोत् ।

सैव वागभवत् भूतादिग्यादितिरूपा वागभवदित्यर्थः ॥ ४ ॥

1. प्रजापतिः इति पदं न ख. कोशे । 2. निष्पत्त्यभावात् क. 3. भृञ् भरणी क.

पुरेति द्वादशमासात्मकसंवत्सरकालातिलक्षणात् प्रागेवैवर्थः । डयाददादीति । भाड़ो-

डनास्यविहरणे आत्मनेपदवृत्तेः । अत्र परस्मैपदश्रवणात् वदनार्थ एव वदनार्थमिति(?) डयादानमश्नायापरौत्स्य । ततः स भाणमकरोत् । भक्षितो भवेत्यमिति भयादिग्योर्डिप ग्राद्धः ।

स ऐक्षत, यदि वा इहमभिमंस्ये कनीयोऽयं करिष्य इति । स तया वाचा तेनात्मना इदं सर्वमसृजत, यदिदं किञ्च ऋचो यजूंषि सामानि छन्दांसि यज्ञान् प्रजा: पशून् । स यददेवासृजत तत्तदतुभद्रियत । सर्वं वा अत्ति इति तदितेरदितिस्वभ्र ।

स ऐक्षत—करिष्य इति । यदहहिमं सङ्कसरं सृष्ट्वा आत्मानं कृतकृत्यतया अभिमंस्ये, तत: अन्नं कनीय: करिष्ये—अन्नमल्पीय एव स्वादिति यावत्—अस्तव्यस्य भूयसोऽर्थस्याभावात् इति स: मृत्यु:ऐक्षत—अचिन्तयदित्यर्थ: । स तया—किम् । स: मृत्यु:श्वभिदत: परमात्मा तया वचा सङ्कसरात्मनिप्पादितया मूरादिव्या|हतिलक्षणया वाचा तेनात्मना—सङ्कसरूपेणात्मना च निमित्तभूतेन, यदिदं किञ्च, तत्तत्सर्वमसृजतेऽर्थ: । 'स भूरिति व्याहरत्', 'आदौ तदेवाभ्यनूक्तम्' इत्यादिना दिव्या यत: सर्वा: प्रतिष्ठा:—इयादिना भूरादीनां सृष्ट्यादिनिमित्तत्वाच्चिति भाव: । सङ्कसरस्य कालस्यापि कार्यमालहेतुत्वाच्चिति भाव: । यदिदं किञ्चिद्येयत्तत् प्रपञ्चर्यति ऋचो यजूंषि—पशून् । छन्दांसि—गायत्र्यादीनि । शिष्यं स्पष्टम् । ननु कस्या मिश्रुनीभूतया कथम् ऋगादीनां सृष्टि:, तेषां तदभिन्नत्वादिति चेत् । कर्म (कर्मैव विनियुक्तस्वभाववस्था)विशिष्टतया ऋगादीनामुपपत्तिसंभवात्; सर्वप्रत्यक्षगोचरतया वा । स यदत्—अध्रियत । स: मृत्यु: परमात्मा यददेवासृजत, तत्तत् सृष्टं सर्व अत्तुं—संहर्तुं अध्रियत—ऐच्छदित्यर्थ: । सर्वे वा अत्ति इति तदितेरदितिस्वभ्र । ओदित:—ओदितिशब्दवाच्यस्य परमात्मन: ।

उक्ता प्रजापतेः सृष्टि: : अथ तन्मूलकतया सृष्टि: सर्वोत्तमयुच्यतं स पेष्टतेऽयादिना । अन्नं प्रजापतिरन्नु: परमात्मानं सर्वै|श्रृष्टिसंहर्त्रुस्वरूपपरिचयुक्ततया एकस्यैव सर्वकारणत्वं सिद्धम् ।

अभिपूर्वको मन्यतिहिंसार्थक इति शाङ्करम् । समन्विततद्ध तत् । प्रसिद्धार्थेर्निर्वोहाय तु इदं|र्थानन्तरमुक्तम् । एवं 'सृष्टि' इल|ङ्याद्यारं विना इहमभिस = इहमभिमुखो|कृत्य संस्ये इति वा, इहमन्नत्वेनाभिमंस्ये इति वाड्योऽपि शुच: ।

अभ्रियते ऽहृ इव अवस्थान । ऐच्छादिति शाङ्कराजुसारो भवेत्: तादर्थ्यात् ।

वेद ॥ (५)

सोडकामयत भूयसा यज्ञेन भूयो यजेयेति । सोडश्राम्यत्; स तपोडतप्यत । तस्य श्रान्तस्य तप्तस्य यशोवरीयपुद्ग्रामत् । प्राणा वै यशो-

वीयेम् । तत् प्राणेभ्योल्कान्तेपु शरीरँ श्वयितुमाधियत । तस्य शरीर एव मन आसीत् ॥ (६)

सर्वाचत्वदेवादितिदिशादिप्रकृतिनिमित्ताद्¹दिति स्वमित्यर्थ: । नामनिरुक्तं ज्ञानस्य फल-

माहु सर्वस्य - वेद । अत्ता भवति अनुभाविता भवति । अन्नं भवति

अनुभाव्यं भवति । न चैक्षस्य मोक्तलोकौ तत्प्रतिसंबन्धिन इतरस्य भोग्यत्वं

सिद्धमिति तर्कथनवैयर्थ्य शाङ्कनीयम् । तद्वाल्यार्थीतया तत्पचन्नरुपच्वेन

अदोषात् ॥ ५ ॥

एवमश्वमेधादिभूतयोरग्निसंवत्सरयो: सृष्टिप्रकारोदिकमुक्तवा अश्वस्य सृष्टि-

प्रकारं अश्वमेधान्तर्वेचनं अश्वमेधे आदित्यहविष्च वक्तुमारभते - सोडकामयत ।

सु: प्रजापतिश्चारिरक: परमात्मा अकामयत । किमिति । भूयसा - महता । यज्ञेन

परमात्मानं भूय: - भूयिष्ठं: यजेयेति । यद्वा भूयसाभूदो भूयस्वाची । भूमानं

परमात्मानं यजेयेतीत्यर्थ: । सोडश्राम्यत् । महायज्ञासमर्थ्यसंपच्या श्रान्त इवाभवत् ।

स तपोडतप्यत । परमात्मानुविच्चय तपश्चचारेऽ³त्यर्थ: । तस्य श्रान्तस्य - उद-

कामत् । यशश्व वीर्यश्च यशोवरीयम् । यशोवरीयशब्दार्थमेवाह - प्राणा वै

यशोवरीयम् । यशासे वीर्यस्य च प्राणयत्त्वात् प्राणा एव यशोवरीयमित्यर्थ: ।

ततश्व यशोवरीयमुदकामतिवस्यस्य प्राणा उदक्रामन्ति²त्यर्थ: । तत् प्राणेभ्योल्कान्तेषु-

अभ्रियत । प्राणेषूत्क्रान्तेषु सशु तत्-प्रजापतेशरीरं श्वयितुमाधियत-उच्छूनतां

गन्तुं प्रवृत्तम् । तस्य शरीर एव मन आसीत् । तस्य प्रजापते: शरीरात्

निर्गतस्यापि तस्मिन्नेव शरीरेऽन आसीत् । मया त्यकं स्थूलं शरीरमुच्यूनं

हेतुमासीति शरीरविषय एव चिन्ता सर्वदा संवृत्तेत्यर्थ: ॥ ६ ॥

1. निमित्तमदिति³स्वम् क. 2. निह्रक्ति ग. 3. चकार ग.

सोडशामयत—मेध्यं म इदँ स्यात्, आत्मन्व्यनेन स्यामिति । ततोडश्वस्समभवत् । यदअश्वत् तन्मेध्यमभूदिति । तदेवाश्वमेधस्स्याश्वमेधत्वम् । एष ह वा अश्वमेधं वेद, य एनमेवं वेद । तमनवरुद्धैर्वा-मन्यत । तँ संवत्सरस्य परस्तादात्मन आलभत ।

1. अश्वायत् . पृ०. 2. अन्वअध्यैव. मा.

सोडशामयत - स्यामिति । एवं चिन्ताविशिष्ट: प्रजापति: मे - मदीयमिदं शरीरं मेध्यं - यज्ञाहं स्यात् । अननेन च शरीरेण आत्मन्वी - शारीरी स्यामित्येवं अकामयत - समकल्पयत् । एवं सङ्कल्प्य पुनरपि सप्राण: सन् प्रजापति: तत् प्रविश्ट इति भाव: । ततोडश्वस्समभवत् । तत: प्रजापतिना पुनरनु प्रविश्टात् स्थूलशारीरात् उपादानमृतादश्वरूपस्सन् प्रजापतिरुत्पन्न इत्यर्थ: । यदअश्व [ य ] त - अभूदीति तदेव - मेधत्वम् । यत् - यस्यात्कारणात् प्रजापते: शरीरसुकान्तेषु प्राणेषु अश्वयत् - उच्छूनम्, तत एव मेध्यत्वाभवत्, तदेव पश्चादश्वरूपं मेध्यसूत् । तत् एवं अश्वरूपेणैव प्रजापतरूपमेधत्वे । अश्वयद्दित्यश्व: । मेधाहेतुत्वान्मेध: । यद्यप्यश्वमेधशब्दो यागनाम, तथापि यागद्रव्ययोरमेदोपचारात् तथोक्तिरुपपद्यत इति दृष्टान्तस्यम् । ' यागपरत्वेडपि न दोष:, यज्ञार्थकमेधशब्दस्स्वारस्यात् ' इति वदान्त । एष ह वै - वेद । य एनं पश्चं एवं यथोक्तनिर्वचनं वेद, स एवाश्वमेधवेचा (दिता ? ), नान्य इत्यर्थ: । तमनवरुद्धैर्वै-

दामन्यत । तं - अश्वरूपं पश्चं अनवरुध्य - अवरोधनमकृत्वा संवत्सरमालमुत्सृष्टबन्धनमेव कृत्वा, परमात्मानमननेन यक्ष्य इत्यमन्यतैत्यर्थ: । तं संवत्सरस्य -आलभत । संवत्सरस्य परस्तात् - पूणि संवत्सरे तत: परं प्रजापति:, आत्मने - स्वान्तर्यामिणे परमात्मने । तं - अश्वं आलभत । अश्वालभं कृत्वान् ।

नन्वयाश्रितत्वमेधत्ववेदनं प्रसिद्धश्रुतमेधत्वगवेदनहप कथंमिलाशङ्कते यस्यपीति । तदा तदेवाश्वमेधस्याश्वमेधत्वमिलशा इदशामेध्याश्वमेवाश्वमेध-माहात्म्यत तमनवरुद्धयैवेयत्र तर्मिति अश्वस्य म्राह्मत्वत एष वा अश्वमेध इवादिलयाश्रितश्रे मुज्यते । भन्न एव दृश्येरौचिल्याच्च । ' आदित्यादिमतयश्राङ्क' इति व सूत्रम् । तथाच्य प्रथममप्यश्वमेधस्येति पदमश्वपरं युक्तंमिति स्वाभिप्राय: ।

पशून् देवनाभ्यः प्रत्यौहत् । तस्मात् सार्वदैवतं प्रोक्शितं प्राजापत्यमालमन्ते ।

एष ² वा अश्वमेधो य एष तपति; तस्य संवत्सर आत्मा । अयमग्निरहः; तस्येमे लोका आत्मानः । तावेतावर्काश्वमेधौ ।

1. सर्वदेवत्य. पा०. सर्वदेवत्य ? 2. एष ह वा. पा०.

पशून्-प्रत्यौहत् । ग्राम्याणारण्याणांलव्यानांन् पशून् अमीनद्रादिभ्यः देवनाभ्यः प्रत्यौहत्-प्रति विभज्यालभतेर्थः । तस्मात्सार्वदैवैवत्यं प्रोक्षितं प्राजापत्य- मालमन्ते । तस्मादेतोरीरदानीन्तना अपि यजमानः: सर्वदेवतासमष्टिभूतपजापतिरूपपरमात्मदेवताकरणेन सार्वदैवैवत्यं प्रोक्षणपर्य्यग्रणादिसंसकृतं प्रजापति- देवनां ऋत्विजांमालमन्ते इत्यर्थः ।

एष [ह] वा अश्वमेधो ये एष तपति । तप्त आदित्यस्य होतृष्ठेमेध कर्तव्येर्थः । तत् युक्तिमाह -तस्य संवत्सर आत्मा । तस्य - अश्वमेध- शब्दितस्याऽश्वस्य संवत्सर आत्मा । 'अश्वस्य मेध्यस्ये' इति पूर्वब्राह्मणे उत्कस्खात् संवत्सरामकत्वं सिद्धम् । संवत्सरादिकालचक्रप्रवर्तकस्या [प्या] दिव्यस्य संवत्सरात्म- कत्वात् संघस्सरात्मक मेध्येऽश्वे संवत्सरात्मकादित्याध्यासो युज्यत इत्यर्थः । अयं चित्याग्निः अर्कः; पूर्वं अर्कशब्दनिर्दिष्टः परमात्मेर्थः । तत् तदध्यासः: कर्तृग्य इति यावत् । तत् युक्तिं वक्ति-तस्येमे लोका आत्मानः । तस्य - अध्यास्यमानस्य परमात्मनः स्वर्गाद्या इमे लोका आत्मानः- शरीरभूता इत्यर्थः । 'चौ: पृष्ठमन्तरिक्षमुदर' मिल्यादिना चित्याग्ने: सर्वैलोकशरीरकत्वस्य प्रतिपादितत्वात् चुल्लोकादिशरीरकं चित्याग्नौ प्रतिपादितस्य परमात्मनोऽध्यासनम्, अश्वस्य च 'संवत्सर आत्मे' इयुक्तत्वात् तसिन्नऽश्वमेधे संवत्सरात्मकादित्याध्यासनाश्र युज्यत इति भावः । तावेतावर्काश्वमेधौ । अर्कशब्देन 'अयमग्निरर्कः' इत्यक- शब्दितश्चित्याग्न्यन्यश्वमेधौ प्रागुत्तेदशामहिमशालिना-

1. परिविभज्य. क. 2. सर्वदेवताकं. ख.

१८

श्रीरॄरामानुजसुनितिविरचितभाष्ययुक्ता

[अ.३.ब्र.२.

सो पुनरेकैव देवता भवति मृत्युरेव ।

अप पुनर्मृत्युं जयति, नैनं मृत्युराप्नोति, मृत्युरस्यात्मा भवत्येत-

सां देवतानामेको भवति ।

॥ इति ततीयाध्याये हितीयं ब्राह्मणम् ॥

३—३.

द्रॄया ह [ वै ] प्राजापत्या देवाश्चासुराश्च ।

वित्यर्थः । सो पुनरेकैष देवता भवति । उशब्दोऽन्वधारणार्थः । अन्यैकश्-

मेधाभ्यामेतादॄशष्टिविशिष्टाभ्यां प्रीणन्या देवतैकेव भवतीत्यर्थः । सा केत्या-

षड्‌ध्याह - मृत्युरेवेति । परमात्मैवेत्यर्थः । यद्वा - तावेतावन्रयक्श्वमेधौ अध्यय-

काले सत्यश्रितः परमात्मैवेत्यर्थः । एतादॄशान्नाच्छादनविशिष्टाश्वमेधयोः

प्रयोजनमाह - अप पुनर्मृत्युं जयति । अपमृत्युं जयतीत्यर्थः । नैनं मृत्यु-

राप्नोति । एनं संसारो नामोतीत्यर्थः । ननु ब्रह्मज्ञानसाध्याया: संसारनिवृत्तेः कथं

हॄष्टिविशिष्टचित्याभ्यन्यधमेधसाध्यत्वमित्याह — मृत्युरस्यात्मा भवति । मृत्युः

परमात्मा अस्य अश्वमेधा(धस्या)नुष्ठातुः आत्मा भवति आत्मत्वेनावगतो भवती-

त्यर्थः । नित्यसिद्धस्यात्मवस्यासाध्यत्वात् । ततश्शान्त्यन्य [मेध] योब्रह्मात्मकत्बाव-

गमद्वारा संसारनिवृत्तिहेतुतॄञ्चुपपद्यत इति भावः । एतासां — भवति ।

अन्नीन्द्रियादिमाय्यकार्मस्य तदपि भवतीत्यर्थः । ॥ ३—३ ॥

अथ कर्माङ्गभूतोदात्ति मुख्यमाणॢष्टिं विधातुमास्याध्यायिकामाह - द्रॄया ह

[वै] प्राजापत्या देवाश्चासुराश्च । हशब्दो वृत्तार्थे समरणे । प्रजापतिरपत्यानि

प्राजापत्याः । ‘दित्यादित्ये’ त्यादिना अपत्यार्थे ष्यपतव्ययः । द्वॄया: = द्विर्वि-

धा: । द्विॄकारा इत्यर्थः । ‘द्वितिम्यां तयस्यायजवे, त्यच्प्रतयः । के ते ?

सोपुनरिति वाक्यं अग्न्यॄश्वमेधयोः मृत्युभूतार्कोदितॄष्टिविचानवद्युप्रदानार्थं स्वात् ।

अपमृत्युं जयतीत्यर्थे इति । शाङ्ख्ये पुनःश्राद्धवैषय्येष पुनर्मृत्युं पुनर्मरणमपजयतीत्यर्थे

उक्तः । “प्रतिषेध”ॆदिति सुत्रश्रृतप्रकाशिकायां “१—९—१९) ‘अपुनर्मृत्युं जयती’ति

ततः कानीयसा एष देवा:, ज्यायांस: असुराः । त एपु लोकेष्वस्पर्धन्त । ते है देवा ऊचुः—‘हन्ताडSसुरान् यज्ञ उद्धरामेति ॥ ( ९ )

देवाश्शासुराश्श । ततः कानीयस: -- असुराः ! ततः तत् तेऽभिल्यर्थ: । देवाः कानीयस: -- कनीयांस: ! स्वार्थे अण् । अल्पीयांस इति यावत् । ज्यायांस: = ज्यायांस:, भूयांस: । ‘भूयांसोडसुरा' इति श्रुत्यनुसारात् । तं एपु लोकेषु—लोकैः स्व-स्पर्धन्त । ते देवा असुराः एपु लोकेषु — तैलोक्यराज्यानिमित्ते अस्पर्धन्त — परस्परविजिगीषां कृत्वान्त इत्यर्थ: । ते है देवाः ऊचुः— अत्ययामेति । हन्तेत्यसुरविजयोपायादर्शनजिहर्षे । अलमुद्धरिष्यामः । उत्कर्षेणोद्धात्रा-रेवाद्यस्तप्राणभावस्योपास्ताप्रतीते: । त्वं न उद्धराप उद्धरातव्येष्यन्तीति उत्कर्षतद्वातृ'परत्वस्य वक्तव्यसत्वात् । सति वाऽधके कर्मणि चिशब्दस्य लक्षणया कर्तृपरत्वयोगात्² ।

(यद्वा भगवता भाष्यकृता, ‘अन्यग्रामं शब्ददात्' इत्यधिकरणे, “न चोद्धातुरुपक्रमविरोध:” उद्धरिष्यनेत्युपक्रमविरोध: इति दर्शनीय: । तस्याऽपि परपरिभवाश्रयणकलं प्रति हेतुत्वात्” इति भावितसत्वात्, श्रुतिमप्रकाशिकायाम्, ‘बृहदारण्यकेऽध्यस्तप्राणभावस्योदातुरुपास्तत्वे उपक्रमविरोध:’ इत्याशङ्क्य, ‘न ह्युप-क्रमाधिकरणे वक्तुमुपसंहारावगतं त्याज्यमिति युक्तम्; चिन्तु उपक्रमाविरुद्धं तत् क्रियते' ।

1. लक्षणयोत्कर्षात् । ख. ग. 2. तस्य युक्तत्वात् । ग. एतदुपरि यदेतदारभ्य कुणिडलिलिं पाटान्तरं ख. ग. कोशयो: मागध्यग्रन्थप्रकाशिकाप्रदर्शितपूर्वं लक्षणां विना निर्निबहपरं वक्ष्यमाण-यदेत्यादिस्थाने । तत् तु भाष्यानुवादादिकमपि नास्ति ।

कानीयसा: ज्यायस: इत्यत्र यद्यपि अननन्तरोपपत्तत्वकल्प: पूर्वोक्तप्रकृतत्वात् क्रियाद ग्रहणं शक्यते । असुराणां पूर्वं सत्ववात् । पूर्वेमृजुमार्गे स्थिता असुरा ऐश्वर्यमदेन्त अन्यथाभूता: इति च महानुभावते । इन्द्र: प्रति लक्ष्यमीराह । ऋत एव प्रजापतिविद्योक्तरीत्या बुद्धि-विपर्ययात् सतयापि ज्यायस्त्वे तैलोक्याधिपत्यक्षतिस्तेषाम् । न च देवानां कनीयस्त्वं, असुरसामान्यस्य ज्यायस्त्ववत् कथंमिति शङ्कच्यम्— प्रधानभूतयोर्द्धयोः स्तवकनीयरस्त्वसिद्धौ अन्येषां तद्रीयचेन ज्यायस्त्वकनीयस्त्वगणनात् । ऋत एव न स्वार्थे आणि यस स्वीकार्थतया अपि अथापि भूयांसोडसुरा इति श्रुत्यदर्शितभुयान्तरसंवादाददर्शनान्तरमुक्तम् । न चासुरागां पूर्वं कदाचित् देवान् साभुस्वरपचनसामात्रेण तेषां पूर्वेज्यस्त्वसिद्धिरपि । तदपेक्षया प्रकृतवाक्यत एतद्विषयकं युक्तं वक्तुम् । श्रुत्यनुसारकस्यान्तरैक्याय तदेवमुक्तम् ।

भेन्ना न काय इति । अथ तु उपक्रमावर्गतमाॅधकच्रे स्वाक्रियते । उद्गाथनात्य-

यामेति उद्गातोद्गीयमानोद्गीथे तात्पर्यं , मित्युक्तत्वाच्च नोद्गीथशब्दस्योद्गातृलक्ष्यकत्वम् ।

अपितु उद्गीथशब्द: उद्गातृविशेषणभूतोद्गीथपर: ; न तु, ‘तद्ध देवा उद्गीथ-

माजहुः अनैनैनाननुभविष्याम् ' इति छान्दोग्यगतोद्गीथशब्दवत् स्वतन्त्रोद्गीथपर

इति वदान्ति ॥ ९ ॥

यद्वा उद्गीथशब्द: उद्गातृविशेषणभूतोद्गीथपर इति न लक्षणा। तथाच असुरान्

अस्मिन् यजे यज्ञाङ्गभूतेनोद्गीथेन अध्यस्तप्राणस्सावेनोदातङ्कर्त्रा-- यज्ञाङ्गभूतोद्गातृ-

प्राणहृदिस्रूपोपासनेनेभि यावत् — अत्ययाम — अत्यतरेम, जयेम; अन्यथा भूयसा-

मसुराणामल्पीयोभि: स्वै: ह (दु?) ग्रोपकरणैर्जेतुमशक्यत्वादिति देवा ह्रेशाण्योन्मु-

क्तवन्त इत्यर्थ: ।

तथा हि गुणोपसंहारवade अन्यथात्वाधिकरणे --‘आत्मोद्गीथशब्द: केवलोद्गीथ-

पर' इति “अन्यथात्वं शब्दादिति चेत्नाविशेषात्” इति सूत्रेण पूर्वपक्षं कृत्वा “ न वा

प्रकरणमेदात् परोवर्यैस्वादितवत्, संज्ञातश्रेतदृक्मस्ति तु तदपि, व्यासेश्व समझ्नस”--

मिति तिभि: सूत्रै:,

‘अलोद्गीथशब्दस्योद्गातृगीयमानोद्गीथपरतया कृत्स्नोद्गीथगान-

कर्तीरि सुरुयप्राणहृदिस्रूपाया अस्या उद्गीथविद्याया उद्गीथाङ्गभूते प्रणवे सुरुयप्राण-

हृदिस्रूपा छान्दोग्योपातोद्गीथार्थन्या भिद्यत इति सिद्धान्तितम् । इत्थं हि तत् भाष्यम्--

“ अस्ति उद्गीथविद्या वाजिनां छन्दोगानाश्र । वाजिनां तावत् --- ‘द्वया ह

प्राजापत्या देवाश्रासुराश्रे' त्यारभ्य ‘ते ह देवा ऊचु: हन्तासुरान् यज्ञ उद्गीथेनासुरविध्वंसनं

त्युद्रीथेनासुरविध्वंसनं प्रतिज्ञाय, उद्गीथे वागादिमनःप्रयन्तहष्टावसुरेरविभवमुक्त्वा

‘ अध हेममास्य प्राणमूचु: ' इत्यादिनोद्गीथे प्राणहृदिस्रया अमुरपराभवमुक्त्वा,

‘भवत्यात्मना परास्य द्र्शनं भातृव्यो भर्वत य एवं वेदे ' ति शत्रुपराजयफलायोद्गीथे

प्राणहृदिस्रविहिता । एवं छन्दोगानामपि, ‘देवासुरा ह वै यतल संयेतिर' इत्यारभ्य

‘तद्ध देवा उद्गीथमाजहुरनेनैनाननुभविष्याम् ' इत्युद्रीथेनासुरपराभवं प्रतिज्ञाय तद्ध-

देवोद्गीथे वागादिहृष्टौ दोषमभिधाय, ‘अथ ह य एवं सुरुय: प्राणस्तमुद्गीथमुपा-

साङ्ख्यस्मृतौ 'इत्यादिनोद्घीते प्राणहत्याडSसुरपराभवसुक्त्वा ' 'यथार्षमानमाख्यणमृत्वा विध्वंसते एवं ह वै स विध्वंसते य एवंविदि पापं कामयत' इति शालुपराभवायोद्घीथे प्राणहत्यार्षिविधिता । वेदनविषयविधिप्रतययाश्रवणेऽपि फलसाधनत्वश्रवणात् वेदनविषयो विधिः । उद्गीथविधियाः ऋत्वर्थत्वेन कतुसादृण्यफल-कतुबेङ्यार्थवादिकमपि फलं तदविरुद्धं ग्राह्यमेति देवादिकरणे प्रतिपादितम् । तत् संशय्यते, किंतु विधैष्यम् उत नेति ।

किं युक्तं? विधैष्यमिति । कुतः? उभयत्रोद्घीथस्यैवाध्यस्तमाणमावस्य उपास्यत्वश्रवणात् चोदनाचाविशेषात् । फलसंयोगस्तावत् शालुपरिभवरूपो न विशिष्यते । रूपमप्यध्यस्तमाणभावोद्घीथस्योपास्यैवायदविशिष्टम् । चोदना च विधिध्वार्थ-गताडविशिष्टा। आद्यया चोदर्थविधियैविशिष्टा। अतः सिद्धान्ततच्छायया परिहार्य परिहरति, "अन्यथार्थं शब्दादिति चेतनाविशेषात्" इति । यदुक्तं विधैष्यमिति, तन्नोपपद्यते, रूपभेदात् । रूपान्यथार्थं हि शब्दादेव प्रतीयते । वाजसनेयके हि-" अथ हैमामन्य प्राणमूचुरसृव न उद्दाययति तथैतेभ्यः पुषः प्राण उदद्गा" इति।

दित्युद्गानस्य कर्तारि प्राणहत्याडSसुरपराभवमुक्त्वा, 'य एवं वेदे'ति कर्तैयैव प्राण-दृष्टिरेवंशब्दादवगम्यते । छान्दोग्ये - 'अथ ह य एवं सुह्यप्राणस्तमुद्गीथमुपासां-चकिरे' इत्युद्गानस्य कर्मण्येवोद्घीथे प्राणहत्यार्षिविधिता । अतः एकल कर्तारि प्राणदृष्टि-शब्दात्, अन्यत् कर्मणि प्राणहत्याशब्दाच्च रूपान्यथार्थं च विशिष्टम् । रूपान्यथार्थं च विधेयभेदे सति केवलचोदनाचाविशेषॉडकिश्चित्कर इति वेद-तत् । अविशेषात् । अविशेषेण ह्युभयत्रोद्घीथसाधनकः परपरिभव उपक्रमे प्रती-यते । वाजसनेयके-" ते ह देवा ऊर्हन्नासुरान् यज्ञ उद्गीथेनान्तर्यामे " इति छुपकमे श्रूयते । छान्दोग्येऽपि - " तद्ध देवा उद्गीथमाजहुर्नैनानभिभविष्याम " इति ।

अत उपक्रमाविरोधाय "तेभ्य एष प्राण उदगाय " इत्युद्दोधः उद्धानकर्मैवृत एव पाकादिप्वोदनादिवत् सौकर्यांतिशयाविवक्षया कर्तृवेनोच्यते । अन्यथा उपक्रमगत उद्गीथशब्दः कर्तरि लाक्षणिकः स्यात् । अतो विधैष्यमिति प्रापते प्रचक्ष्महे —

"न वा प्रकरणमेदात् परोवर्यीस्वादिवत्" । न वेति पक्षं व्यावर्त्तयति । न चैतदस्ति, यत् विशेषयति । कुतः ? प्रकरणमेदात् । "ओमित्येतदक्षरमुद्रीथमुपासीते"ति प्रकृतमुद्रीथानयवभूतं प्रणवं प्रस्तुत्य "एतस्य वा अक्षरस्योपनिष्यानं भवति । देवानां ह वै यत् संयेतिरे " इत्यारभ्य, "अथ ह य एषां सुरयाणस्तमुद्रीथमुपासांचक्रिरे" इत्युद्रीथावयवभूतप्रणवविषयमुपासनं छान्दोग्ये अधीयते । वाजसनेयिनस्तु तादशप्राचीनप्रकरणाभावात् "हन्तासुरान् यज्ञ उद्रीथेनात्ययामे" ति कुत्समुद्रीथं प्रस्तुत्य "अथ हेममासंयं प्राणमूचुस्वं न उद्वायेय" त्यादि कुत्सनोद्रीथविषयमधीयते ।

"अथ ह य पत्न्यं सुरयपाणस्तमुद्रीथयुपासांचक्रिरे " इति पूर्वप्रकृत उद्रीथावयवभूतः प्रणव एवाध्यस्तमणभावः छान्दोगानामुपास्यः; वाजिनां तु कुत्सार्थैवोद्रीथस्य कतों-द्वाता प्रणहन्योपास्त इति । "अथ हेममासंयं प्राणमूचुस्वं न उद्वायेय", तथाति तेभ्य एष प्राण उद्गाय "दित्युद्रातरि प्राणाध्यासं निर्विद्य, य एवं वेदेऽयुद्वातैर्वाध्यस्तप्राणभाव उपास्यो विधीयते । अतश्र रूपमेदः । न चोदातरयुपास्ये विहिते 'उद्रीथेनात्ययामे' त्याद्यधिकोपक्रमविरोधः शङ्कनीयः । उद्रानुरुपासने उद्रीथस्यो-

द्वानकर्मभूतस्याविशेषक्षितत्वात् तस्यापि परपरिभवास्यं फलं प्रति हेतुत्वात् । अतो रूपमेदाद्विद्याभेद इति चोदनादविशेषेऽपि न विद्यैक्यम् । "परोवर्यीस्वादिवत्" । यथा एकस्यामेव शाखायामुद्रीथावयभूते प्रणवे परमात्मडष्टिविधानसाम्येऽपि हिरण्मयपुरुषडष्टिविधानां तु परोवर्यीस्वादिगुणविशिष्टहष्टिविधानमेदेन्तरमूतम् ॥

"संज्ञातश्रेतदुकमस्ति तु तदपि " । उद्रीथविधेयेति संज्ञैक्यात् तत् विशेषयमुक्त्वेत, तत् संज्ञैक्यं विधेयमेदेऽस्त्येव । यथा अग्निहोत्रसंज्ञा नियता अग्निहोले कुण्डपात्रादिनामय-नामिनहोले च । यथा चोदनाद्विच्चेति छान्दोग्ये प्रथममप्राप्तकोपात्ताव बहूपु विद्यासु ॥

"व्यासेश्र समज्ञसम्" । छान्दोग्ये प्रथममप्राप्तकोपात्ताव व्यासेश्र तन्मध्यगतस्य "तद्ध देवा उद्रीथमाजहुः" इत्युद्रीथशब्दस्य प्रणवविषयस्यमेव समज्ञसम् । अवयवे च समुदायशब्दः पट्टो इत्युद्रीथशब्दश्रुतस्य प्रणवविषयस्यैव समज्ञसम् ।

ते ह वाचमूचुस्त्वं न उद्वायेत । तथेति तेभ्यो वागुदायत् । स एव प्राणहष्ट्रोपासः छान्दोग्ये प्रतिपत्तव्यः । वाजसनेयके तु ऋत्सोदरीथस्य कर्तोर्द्विता प्राणहष्ट्रोपास्य इति विद्यानानास्वं सिद्धम् इति ।

अतोऽन्योद्दीथशब्दः उद्गातृगीयमानोद्रीथपर एव । न तु "तद्ध देव उद्गीथमाजहुरनेनैनानभिभविष्यामः" इति छान्दोग्यगतोद्द्रीथशब्दवत् स्वतन्त्रोद्रीथपर इति दृश्यम् ॥ १ ॥

ते ह वाचमूचुस्त्वं न उद्वायेत । त्वं न उद्वाता भवेःति वागभिमानिनीनं देवतां पार्थितवन्त इत्यर्थः । तथेति तेभ्यो वागुदायत् । तथेत्यधीतृत्य तेभ्यः देवेभ्यो वाक् उद्गानं कृतवतीत्यर्थः । दृष्टिविधिपकरणत्वात् [असंभवदर्थकत्वाच्च] "आदित्यादिष्वत्मतत्त्वज्ञ उपरे" इति न्यायेन कल्पभेदे न तात्पर्य कत्वाच्च ।

ते ह वाचमूचुरित्यादि । नन्वस्तु तावदुद्रातरि प्राणहष्टिरेतत्र विधीयते इति । अथापि, 'ते ह वाचं त्वं न उद्वायेत । तथेति तेभ्यो वागुदायत्,' इत्यादिकस्मिन्न्येऽप्यथर्वाधिकरणपूर्वपक्षे अध्यस्तत्वाद्गादिभावे उद्गीथे उद्गानकर्तृत्वोपचार इति, सिद्धान्ते उद्गातारं वागादिदृष्ट्योपास्यं वाक्यार्थ इति किंर्थ कृत्स्ना गतिराध्योयते; यथाश्रुतार्थ एव सामञस्यात् ।

तथा हि - उद्गीथेनेत्याद्यामेऽपि उद्गीथस्थैव शान्तपुरराजयसाधनत्वं प्रागुदितम् । तादृशोदरीथनिर्वर्त्तेनाय वागादयो देवताः देवैः प्रार्थिताः । उद्गीथनिर्वर्त्तनकाले च असुरैर्विद्धासु तासु मुख्यप्राण एकः उद्गानं निर्वर्त्ततत्, यतोऽसुराः तं व्यषधं न प्राभूवन् ।

ततो देवाः फलं प्राप्तुरिति यथाश्रुतवाक्यार्थे न चोदरीथस्य कर्मैकस्य कर्मफलेऽपि फलवत् कथम् शान्तपुराराजयरूपफलान्तरस्य धनत्वमिति श्रुत्यम् - "(२८) अथातः पञ्चमानामेवारोहः" इत्यत्र वक्ष्यमाणनामेव याजमानफलकामनया यज्ञ उद्गीथकरणेऽपपत्ते ।

वचनबलेऽस्यापि फलस्य भाकुरादिमन्त्रेणैव स्वीकरणात् । तर्हि वागादिमिस्रदनिरवर्त्तनादेव न फलमिति प्रतीते: । न शङ्क्यम् - राजभिरास्कन्दनाद् वागादिभिस्सदनिरवर्त्तनादेव व फलमिति -

अल्लोच्यते । कः पुनरस्योपाख्यानस्योपयोगः? न हि वागादीनं विहाय प्राण एवोद्गात्रतया वर्णीय इहस्पान् प्रति उपदेशार्थेभिति वय्त शक्यते ।

व्यम् । तत्र किं प्राणदैरेरिदं फलम्, उतोत्त्रीथास्य ? सन्ये आदाविकरोदार्तकृतोत्तरीथवशात् फलसिद्धया प्राणप्रशंसनोपपादयान्यास वैर्यर्थमेव । आये प्राणदैरेव फलसाधनत्वे प्राणकृता-

द्रृथीथात् विद्याराहितात् कथं देवानां तत् फलमासीत् ? तद् तस्य तथातवे कथंविदानीं तत्त्व भवेत् ? अतः य एव वेदेत्येतदनुसारेण प्राणपि वेदना-देव फलं विशक्षणीयम् । एवम् उद्रीथेनाल्ययामेलस्य

निर्वर्तिते, उद्रीथविषयाकप्राणदशैव वा उद्रीथकर्तृनिष्ठकप्राणदशैव वा कया दृष्टया फलमित्यन्यतर-निर्धारणेऽर्थे, अनन्वयात्वाधिकरणं पक्त्रम् । तथा उद्गीथविषयकप्राणदृष्टया प्राणदर्शन्यगीकरोतेपि छान्दोग्यसोद्रीथावयवप्राणमात्रपरत्वात् तद्वैयैकस्येहेत्योगात, प्र नस्योद्रीथताया उपर्यनुक्के:

उद्गायति उद्गातृताया उत्के:, य एवं वेदेऽस्य उद्गाता प्राण इति वेदनेऽस्योऽगतेश्च उद्गातरि प्राणदश्रे ऽर्थोऽभार्यते ।

यत्तु उद्गायोदित्य यथाश्रुतार्थस्याग: कथमिति-तल्लोच्यते । यथाश्रुतार्थस्याव-धितत्वे उपपादनार्थम्योपेत्यायोगात् वागादीनां मानसामर्थे प्राणस्य मान्त्रवस्थ कण्ठोक्तं प्राह्यामेव । अन्वयानुपपत्तेःभारे, 'औदुम्वरो यूपो भवति' इवादानिव वाच्यार्थस्य स्थितेः । परन्तु विद्यार्यां तात्पर्यैषोक्तरीलाऽऽSवश्यकत्कर्तव्यात् मत्र वाक्ये विद्यापर्यन्तार्थविवक्षाSडपि लक्षणया । तत्र पूर्वपक्षे, वागादिकं स्वतोध्रे स्वदाश्रिमकरोदित्यर्थः । सिद्धान्ते तु, 'य एवं वेदे' ति वाक्येन उद्गाता प्राण इत्यविवादः फलकोत्सन्निति, उद्रीथः प्राण इत्यविवादः फलमित्येनविमत्, उदू-

न्नोतीति पुनःपुनरुक्तेश वागादिकमुद्रातरि स्वाभेदमपस्यदिति वाक्यार्थः । 'यो वाची भोगः तं देवेभ्य आगाय' इति वाक्यतोऽपि सोडर्यो ज्ञायते । तमागायादित्यस्य तत्फलसोधनभूतोपासनार्थं गानमकरोदित्यर्थात् । वाचि भोग इत्यस्यापि वागादितश्रच्योःं तत्फलसोधनभूतोपासनार्थय

फलमित्यर्थः । तथाच वागादिकं करणावदनादिसामर्थ्य स्वशब्दाश्रास्य तथाभूतवागादिदृष्टि-विधाय देवेभ्यः फलमदत्त । असुररक्षः करणावदनादिदेवैकल्यामपाय वागादिकमस्मर्थं कृत्वा दृष्टिं न्यसुनध्वति विशेष्यार्थः । दृष्टिरियं यथार्थो अयथार्थो वेति न्यदेतेतत् ।

एवम् वागुद्गारोदितादे: वागादिकं रक्षिविशेषविशिष्टोद्गानकर्तृ अभूदित्येव वाक्यार्थः: शुच इति श्रीभाष्ये कर्मीणि कर्तृत्वोपचारादिकल्पनप्रयासः किमर्थमर्थित इति शङ्का परमविलष्यते ।

तत्रेदं वक्तव्यमुन-वागादिपदेनैचैतनसामात्रग्रहणात् तद्रोत्कर्ष-रक्षिकलृत्त्ववादात् श्रीभा-ष्योक्ता लक्षणा सुस्था । उपरि, 'सा यदा मघ्युमध्यमुख्यत सोडमिरभवत्' इत्यादिवाक्ये प्राणाधीनशक्तिसंपत्यानंतरमेव वागादिनियामकृतलक्ष्याग्न्यादौ वागाद्यचेतनदृष्टै नियामकं विमृश्यम् ।

अत एव भावप्रकाशिकयाः मुख्य-प्राणस्योद्गातृत्वं बाधितमित्युक्तम् । परन्तु अन्र " वाग्भिमानिनीं देवतां प्रार्चितवन्तः " इति देवानामुपरचं स्वारस्यसिद्धे रुढीतरचैव न्यायानात् । तद्वाधो दुरवचः । देवानामापि कर्माधिकारात् । तथयं श्रीभाष्याशयः - छान्दोग्य इवेदेऽपि उद्रीथे वागादिदृष्ट्वा फलमिति वदनं पूर्वपक्षी इदमपि मन्यते, 'उद्रीथे वागद्रुष्टि: वाचैव कार्य, प्राणदृष्टिस्तु प्राणेन्, चक्षुर्दृष्टि-

क्षुश्रुते' ति विशेषण्यवस्थायो अमाणाभावात् वागदृष्ट्यर्थं वाचं प्रति अर्थनममू, अन्यदृष्टचर्थमन्यं प्रति प्रार्थनममू, कर्मीणि कर्तृत्वोपचारादिकल्पनप्रयासः किमर्थमर्थित इति शाङ्का परमविलष्यते ।

यो वाचि भोगस्तं देवेभ्य आगायत् ; यत् कल्याणं वदति तदात्मने । ते ऽविदुरनेन वै न उदाताडत्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् ।

वाग्दृष्टिं कृत्वन्त इत्यर्थः । यो वाचि भोगस्तं देवेभ्य आगायत् यत् कल्याणं वदति तदात्मने । वाचि निमित्ते यो भोगः गानादिजन्यो यः सुखानुभवः, तं भोगं देवेभ्य आगायत् । देवानां भोगसुदृष्ट्यागायत् गानं कृतवती । गानेन देवानां भोगं संपादितवतीति यावत् । यत् कल्याणवाचोभिलपनरूपं वागिन्द्रियकार्यम्, तदऽऽत्मने वाक् संपादितवतीत्यर्थः । तेऽविदुः ज्ञातवन्त इत्यर्थः । किमिति? अनने वाग्रूपेणोदात्तान् न अस्मान् अत्येष्यन्तीति । तेऽसुरा: अविदुः - अत्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । तं - उदात्तारं वाचं कीदृशं पाप्मना अविध्यन् - पापेन संयोजितवन्तः । स यः

इत्येवं प्रतीतोऽर्थोऽडनपेक्ष्य तर्ह्यदुपेक्ष्यते । वागादिषु केनापि वा अध्यातमोदात्रमेवान्येनापि वा अपेक्षित-दक्षिकरणसंभवात् । अतः ते ह वाचमूचुरिल्यादेः, तस्मुद्रीयो भवति वाचमूचुः ; वाक् च तथेति उत्कृष्टोऽभूदित्येवमर्थः । अतः कर्मणि कर्तृख्योपचारः । देवाः उद्धृत्यां वागादिरूपेणोपासाङ्किर इति तु तार्प्यार्थ इति । इमं पूर्वपक्ष्यसूत्रयमथुन्वानेन च सिद्धान्तिना, तस्मुद्रीयो भवेत्येव ; ऋपितु तस्मुद्रातरा भवेत्येव ; अत उद्धृत्यां वागादिदृष्टिरिति प्रति-विहितमिति । अथ सिद्धान्ते श्रीमाष्याविरुद्ध एवमप्यर्थो भवेत् - वाचमूचुः = स्वस्मिन् वाक्रद्वार्यसकृरणमुपं क्वचिदुदात्तारमुखः, तं च न उद्ध्रयेयुः । तथेति वाक् वागध्यासनिपुणः उदगायत् । यो वाचि भोगः तं देवेभ्य आगायत् = स उदात्ता वागगतं भोगं देवेभ्य

उपासनेन संपादयितुमारभत् । यत् कल्याणं वदति तदात्मने । यदुचतमं, तद् प्राश्यम् । वागादिस्मृत्कुष्टं मत्वा तदूदृष्टिद्वित्रितातरि क्रियते । ततः तत्र निष्कर्षकल्पनार्थं पाप्मना वेधनं वागादेरसुरकृतम् । अथ भाष्ये दृष्टिविधि-प्रकारणत्वादित्येतदनन्तरं असंभवदर्थकत्वाच्चेति पाठः वाचितक् । तन्नाचेतनख्योदात्त-द्वोक्तौ असंभवः स्पष्टः । चेतनदेवताप्रहणे तु श्रीमाष्याशयवर्णनेन दर्शितो व्यवस्थाया असं भवः प्राञ्चः । किश्चात्र प्राणदेवता वायुरेवोक्तः ; न सुचालोपनिषदोः पृथिवी । मुख्यप्राणदेवताऽऽडपि वायुरेव । 'सै ऽनस्त मिता देवता यद् वायु' रिति वक्ष्यते । तत्रकर्तव्यैव वायोः पापविद्रवस्वा ।

स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं वदति स एव। स पाप्मा ॥ ( २ )

अथ ह प्राणमूचुस्वं न उद्वायeti । तथेति तेभ्यः प्राण उदगायत् ।

यः प्राणे भोगस्तं देवेभ्य आगायत्; यत् कल्याणं जिघ्रति तदात्मने । तेऽविदुरनेन वै न उद्वालात्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं जिघ्रति स एव । स पाप्मा ॥ ( ३ )

अथ ह चक्षुरूचुस्वं न उद्वायeti । तथेति तेभ्यश्चक्षुरुदगायत् ।

यश्चक्षुषि भोगस्तं देवेभ्य आगायत्; यत् कल्याणं पर्येति तदात्मने । तेऽविदुरनेन वै न उद्वालात्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं पर्येति स एव । स पाप्मा ॥ ( ४ )

अथ ह श्रोत्रमूचुस्वं न उद्वायeti । तथेति तेभ्यः श्रोत्रमुदगायत् ।

यः श्रोत्रे भोगस्तं देवेभ्य आगायत्; यत् कल्याणं शृणोति तदात्मने । तेऽविदुरनेन वै न उद्वालात्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं शृणोति स एव । स पाप्मा ॥ ( ५ )

अथ ह मन ऊचुस्वं न उद्वायeti । तथेति तेभ्यो मन उदगायत् ।

यो मनसि भोगस्तं देवेभ्य आगायत्; यत् कल्याणं संकल्पयति तदात्मने । तेऽविदुरनेन वै न उद्वालात्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाविध्यन् । स यः स पाप्मा यदेवेदमप्रतिरूपं संकल्पयति स एव । स पाप्मा ॥

स पाप्मा-स पाप्मा । यः स पाप्मा तद्वैधनसाधनभूतः; स तु यदेवेदं अप्रतिरूपं अनुवचितमऋचीकाः² नृपैशुन्यादि वदति, स एव तद्रूप एव; स पाप्मेत्यर्थः । अयं भावः - वागिन्द्रियमसुरा: क्रोधाद्युत्पादनद्वारा परस्पतिवादैशुन्यादिदूषितमकुर्वन्निति ।

² ततश्वासुरवुद्धिकार्या तदिदिन्द्रियाणां पापप्रकृतिरिति भावः ॥ २ ॥

अथ ह प्राणमूचुरित्यादि । प्राणं द्वांगम् । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ३+४+५- ॥

1. मध्वा. क.

2. नेदं वाक्यं रा कोशे ।

वैधनसाधनं पाप्मैवेत्युपपाद्यते स य इति । यः सःपाप्मैवात्र स इयस्य वैधनसाधनभूत इत्यर्थः । यस्तु पाप्मैषुचः; स क इति चेत्-यदेवेदमप्रतिरूपं वदति स एव । अप्रतिरूपवदनस्य पाप्मत्वं प्रसिद्धमित्याह स पाप्मेति । तथाच पाप्मनैवाधिध्यनितीदमुपपादितं भवति ।

एवमु खल्वेतां देवतां: पाप्मभिरुपासृजन् । एतमेनाः पाप्मनाडविघ्नन् ॥ ( ६ )

अथ हेममासन्यं प्राणमूचुस्त्वन्न उद्वायेत् । तथेति तेऽस्य एष प्राण उदगायत् । तेऽविदुरनेन् वै न उद्वालात्येष्यन्तीति । तमभिद्रुत्य पाप्मनाडविघ्यत्सन्1 । स यथाडमानमृतवा लोष्टो विध्वंस्सेत्, एवं ह्येष विध्वँसमाना विध्वंसो विनेष्टु । ततो देवा अभवन् परासुराः ।

1. अवित्सन्. पा०

उक्तमर्थ नियामयति - एवमु उपासृजन् । उशब्दोऽवधारणे । एवमेव खलु=उक्तया रीत्या एता देवताः वागाद्या: उत्का अनृतवदनादिलक्षणै: उपासृजन् उपगतवन्त इत्यर्थ: । एतमेनाः पाप्मनाडविध्नन् । एवं उत्क्या रीत्या । असुराः एनाः वागादिदेवताः । पाप्मना अविन्द्रुच्यन् अनृतादिपाप्मना वेधनं कृतवन्त इत्यर्थ: ॥ ६ ॥

अथ हेममासन्यं प्राणमूचुः । आसन्यम आसन्नं = मुख्यमित्यर्थ: । यद्वा आस्से भव: - आसन्य: । आसयशब्दस्य ' पद्न ' इत्यादिना आसनादेश: । मुख्यमिति यावत् । ते प्राणं देवा ऊचुः उत्कवन्तः । किमिति ? त्वं न उद्वायेत् । स्पष्टोऽर्थ: । तेभ्य एष प्राण उदगायत् । उद्वातरि मुख्यप्राणदृष्टि कृतवन्त इत्यर्थ: । तथैव हि व्याख्यातं च्यासौचैः, " अन्यथात्वं शब्ददात्-" इत्यधिकरणे । तेऽविदु:-अविध्यत्सन्1 । अविध्यत्सन्2 व्यध्दुमेच्छन् । व्यघ ताडने । तस्मात् स न्नैत् । अकिंस्वात् न संप्रसारणम् । शिष्टं स्पष्टम् । स यथाडमानमृतवा लोष्टो विध्वंस्सेतविनेष्टु । यथा अश्मचूर्णनाय प्रकिष्णो लोष्ट: पांसुपिण्ड: अश्मानं पाषाणं ऋत्वा प्राप्य विध्वंस्सेत चूर्णीभवेत् । सः दृष्टान्तो यथा, तथा अध्यस्तमुख्यप्राणमावोच्याल्पासनानिष्ठान् देवान् प्राप्य विध्वंसमाना: चूर्णीभवन्तः नानागतय: विनष्टा अभवन्तित्यर्थ: । ततो देवा अभवन् परासुराः । ततः परं देवा: देवा जाता: । घोतमाना अभवन्तित्यर्थ: । यद्रा देवा: अभवन् - सत्ता मलभनेतत्यर्थ: ।

विजयिनोडभवन्निति वार्थ: । असुरास्तु पराडभवन् - पराभूता अभवन् ।

1. उपगतवस्य क. ". अवित्सन् वेधुमेच्छन् क.

२८

श्रीरङ्गरामानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्ता

[ अः

भवत्यात्मना, पराड्स्य दृष्टिᳰ पाप्मा भ्रातृव्यो भवति

वेद ॥ ७ ॥

भवत्यात्मना पराड्स्य दृष्टिᳰ पाप्मा भ्रातृव्यो भवति य एवं

उद्दात्तारमध्यस्तप्राणभावमुपास्ते, स आत्मना भवति उत्तरो भवति

यद्वा, आत्मना-मनसा समीचीनेन युक्तो भवतीत्यर्थः। ] अस्य द्वि

'द्विषदुरुवाच्चन' मिति कर्मणि वष्टी — एनं प्रति द्वेषं कुर्वन् शत्रुः

पराभूतो भवतीत्यर्थः। "भवत्यात्मना परास्य दृष्टिᳰ भ्रातृव्यो भवति य एᳶ

शत्रुपराजयफलायोद्दिश्ये प्राणहविषिᳶहते" इति भाष्यस्योपलक्षणत्वात् पाप्मप

आत्मना भवनस्य च फलस्यप्रतिपादनस्य न विरोध इति दृष्टव्यम्। यद्वा

द्विषन् भ्रातृव्य आत्मनः स्वत एव पराभवात्, पाप्मा च भवति-निन्दा

भवतीत्यर्थः ॥ ७ ॥

१. ख. ग. कोशयोः भवस्यात्मनेत्येतदर्थवचनेन न ।

भवस्यात्मनेति। यथा पितृतुल्यः, पितृव्यः, तथा भ्रातृतुल्यो भ्रातृव्यः

मातुः पुतः: स यदिदं देवानामसुर इव स्वात्मानं द्विषन् स्वात्, पराभवति। स

खलु स्वदेहेण भवनमर्थंसिद्धं भवस्यात्मनेत्यनूद्यते। यदि तु परपराभवेपि खलु

फलवमसिद्धम्, तर्हिं तदपि फलत्वेन विकल्प्यम्। तदा च पाप्मपराभवेऽपि पुᳶ

समुच्चीयताम्। पाप्मासिद्धत्वस्य भ्रातृव्ये बाह्येन समुच्चयस्यैव युक्तत्वात्। 'द्विष

भ्रातृव्य' इति पाप्मशब्दचर्याच्चितश्रुतिपाठस्यैव शाङ्करेऽ्यादृतत्वात्। अयं च पाप्मपराभ

इति च 'सा वा एषा दूरोᳶने' त्यदिविस्तरादू ज्ञास्यते इत्याशयेन दृष्टव्यमितिᳶ

अश्रेयक्य सन्निहिते दृष्टश्रुतिप्रदर्शनवयसंभवे व्यवहितभ्रातृव्यपददानवयो न

कर्मणि वष्टीत्युक्तम्। शत्रुपराजयतᳶपलमात्रश्रुकारेणैव निर्वहति यद्वेति। अनि

वक्ष्यमाणे पाप्मपरिहतिहपं फलं दूष्वानुसंधानाजन्यं भाष्यम्। वस्तुतस्तु द्विषᳶ

भ्रातृव्य इत्यत्र पाप्मैव. देवानामसुर इव, द्विषद्भ्रातृव्योद्स्साकमिति रूपेणे तात्पर्येऽस्मिᳶ

पराभव एव शत्रुपराभवत्वेन देवकलधफलसाम्यादिति श्रीभाष्ये निर्दिष्टः। प्राणहविषि

ते होचुः, क नु सोऽभूत्, यो न इथ्थमसक्तेति । अयमास्ये-

डनतरिति । सोऽयास्य आङ्िरसः । अज्ञानां हि रसः ॥ ८ ॥

सा वा एषा देवता दूर्नाम । दूरँ ह्यस्यां मृत्युः । दूरँ ह वा अस्मा-

न्मृत्युर्भवति य एं वेद ॥ ९ ॥

ते होचुः क नु सोऽभूद्यो न इथ्थमसक्तेति । ते ह देवाः ऊचुः ।

किमिति ? । यः प्राणः नः अस्माकं इथ्थं उत्कृष्टं शतँपराराजयं असक्त

संयोजितवान् । पज्ञेः सिच्चि वयत्ययेनात्मनेपदे 'झलो झलि' ति सिझ्लोपी तस्य

छान्दसेन सिद्धत्वेन अनिदितामित्यनुनासिकलोपः ; कुतः । यः संयोजितवान्,

स क नु कंसिन् देरो प्रतिष्ठितः इत्यूचुः संमन्तयाक्कुरित्यान्वयः । एवं संमन्य

दशु;, अयमास्येडन्तरिति-रसः । अनतरास्येड्यमिति म्रयक्षतो हदृशो यः प्राणः

सोऽयास्यः आङ्िरसोडज्ञानां हि रसः । अज्ञानां प्राणो हि रसः, अतः

आङ्िरस इत्यर्थः ॥ ८ ॥

सा वा एषा देवता दूर्नाम दूरँ ह्यस्यां मृत्युः । हि यस्मात् कारणात्

अस्या: म्रुत्युदूरे भवति, तस्मात् प्राणस्य दूर्नोमत्व-

मित्यर्थः । दूर्नोमक्त्वेन प्राणविद्याया: फलमाह -- दूरँ ह वा — वेद ।

स्पष्टोऽर्थः ॥ ९ ॥

1. छान्दसेन जित्वे सिद्धत्वेन. क. 2. मन्त्र. क.

तदिदं पाप्मापहातिरूपं फलमुचिद्रि॒य द्वैत्संस्तु-नानमपि सह घटव्यिष्यन् प्राणस्य दूः्स्वच्-

वाच्यं दूःस्वं न म्रुषादूर्वर्तितस्वात् तस्य, किन्तु पाप्मदूर्वर्तिस्वादित्युपादधितुं पुरुान्तःस्थत्वात्

पुरुषदूर्वर्तिदृइं न अवधीतां गमयति । प्राणस्य अव्यस्याक्कुरित्यानम् कश्चिदाह तं होचुर्निति ।

एतेन 'अयास्यानामकथने बृहस्पत्यादिनामानिर्देशाश्शले समुचितावसरम्; करिष्यते च तन्न

समननतरमिति कथमत्र कथममु 'इति शाङ्खा शमिता । दूः्स्वकथनशेषत्वादितिैतस्य

पज्ञेरिति । शच समवाये इति धातोः सेद्रह्वात् आत्मनेपदसत्त्वे'पि तदुपेक्षा । शक

मर्षणे इत्यस्य शसयोरमेर्देन ग्रहणे तु अशक्तेति रूपं सिद्धचते । तदा यः नः अस्माकं

मध्ये अशक्त समर्धोऽभूदित्यर्थः । न च, सिझ्लोपस्यासिद्धत्वात् क्ितो छेः परत्याभावात्

अनिदितामिति नलोपो न भवति । न च, 'सिझ्लोप एकादेशो सिद्धो वक्तव्य 'इति॑श्रि॒त अश्रि

लोपस्यासिद्रखभावानुशासनमस्ति । तत्राह छान्द्रसेन सिद्धत्वेन । संयोजितवानिति

तात्प्र्यार्थः । वाच्यार्थेसु -यो नः अस्मस्यमित्यमसक्त भासकिमान् अभूदिति ।

सा वा एषा देवैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्य यत्नासां दिशामन्तस्तद्रमयाश्वकार । तदासां पाप्मनो विन्यदधात् ।

तस्मान्न जनमियात्, नान्तमियात् ; नेत् पाप्मानं मृत्युमन्व- वायानिति ॥ १० ॥

सा वा एषा -- गमयाश्वकार । सा उद्वातारे अध्यस्थ्योपासिता एषा मृत्युदूरैवैनं दूर्निमिका मुल्यमाणरूपा देवता पूर्वमखैरः अनन्तादिपाप्मभिः संयोजितानां वागादिदेवतानां मृत्युः मरणादिदुःखहेतुतया मृत्युशब्दितं पाप्मानं अपहत्य वागादिदेवताभ्य आच्छाद्य, यत् आसां दिशामन्तः सर्वदिगन्तप्रदेशः तद्रप्याश्वकार । दूर्निम्लादूरं मृत्युः निरवोच्यथः । तदासां पाप्मनो विन्यदधात् ।

आसां वागादिदेवतानां पाप्मनः पापानि तत्त् तेषु दिगन्तदेशेषु विन्यदधात् विशिष्ट निधानं कृतवतीर्थः ।

तस्मान्न जनमियान्नान्तमियात् । यस्मात् कारणात् प्रत्यन्तदेशानां वागादिदेवताविनिर्मुक्तानृतादिलक्षणपापनिधानाश्रयतया म्लेच्छदेशत्वम्, अन् तत् तल्ल देशे जनं जननं - उत्पत्तिमिति यावत् - अनन्तं मरणं च नेयात् न प्राप्नुयात् । तल्ल देशे उत्क्तिमिमरणे अशोभने इति इति यावत् । नेत् पाप्मानं मृत्युमन्ववायानिति । नेत् -- नैवेत्यर्थः । पाप्मानं मृत्युः नैवान्ववायानि=नानु- गच्छेयमिति भीतस्सत्युपपत्तिमरणे तल्ल न प्राप्नुयादित्यन्वयः । उत्पत्तिमरणे तादृश- देशे1 यथा न भवत्;, तथा यतेतेति याव्त् ॥ १० ॥

तस्मादिति । तस्मिन्निति सप्तम्यन्तमवगदयमपेक्ष्यताम् । अस्य जु पञ्चभ्यन्तत्स्वां, हेतुपरत्वेनैतत् वृहीतला तत्र वेशे इन्द्रियैस्सिडाध्याहारः कृतः ।

१ वा एपा देवतैतासां देवतानां पाप्मानं मृत्युमपहत्याथैनां वहत् ॥ ११ ॥

सै वाचमेव प्रथमामत्यवहत्, सा यदा मृत्युमत्यमुच्यत, सोऽग्रि-सोऽग्रिरथि: परेण मृत्युमतिक्रान्तो दीप्यते ॥ १२ ॥

थ प्राणमत्यवहत् । स यदा मृत्युमत्यमुच्यत, स वायुरभवत् । युः परेण मृत्युमतिक्रान्तः पवते ॥ १३ ॥

थ चक्षुरत्यवहत् । तदू यदा मृत्युमत्यमुच्यत, स आदित्योऽभवत् । आदित्यः परेण मृत्युमतिक्रान्तस्तपति ॥ १४ ॥

थ श्रोत्रमत्यवहत् । तद्धदा मृत्युमत्यमुच्यत, ता दिशोऽभवन् । दिशः परेण मृत्युमतिक्रान्ताः ॥ १५ ॥

सा वा एपा — मृत्युमत्यवहत् । सैपा मृत्यु: प्राणदेवता । आसां तानां पाप्मानं मृत्युमपहत्य तत आचिच्छद्य अथ तदनन्तरं एनाः ततः मृत्युमतीत्यावहत्, मृत्युमतिक्रान्तं स्वरूपं प्राप्यदित्यर्थः ॥ १? ॥

देव प्रपश्यति — स वै वाचमेव । --- सः प्राणः प्रथमां इतर-धानभूतां वाचं अत्यवहत् मृत्युमत्यकामयदित्यर्थः । सा वाक् यदा मुच्यत मृत्योरतिमुक्ता अत्यन्तमुक्ता आसीत्, सोऽग्रिरभवत् । तदेवि-ति इत्यग्न्यपेक्षया पुलिङ्गनिर्देशः । यद्यपि वाग्भिमानिनी देवता सचेता

— तथाऽध्यपगतदोषतया अग्नानथनादितिप्रसिद्धिनिमित्तपौरुषलयशालितयादमि-'अद्य रामस्य रामत्व' मित्यादिवदिति भावः । तदेवाह — सोय-रेण मृत्युमतिक्रान्तो दीप्यते । एवं मृत्युमतिक्रान्तोऽग्रिः निरस्तपापरूप-एवमुत्तरलापि द्रष्टव्यम् । अतिक्रान्ता: । अत्र भान्तीति शेषः । अत्रे दिशेत्यपेक्षया: ॥ १२ ॥

अथ मनोऽत्यवहत् । तदथदा मृत्युमत्यमुच्यत, स चन्द्रमाः अभवत् । सोऽसौ चन्द्रः' परेण मृत्युंमतिक्रान्तो भाति । एवं ह वा एनमेषा देवता मृत्युमतिवहति, य एवं वेद ॥ १६ ॥

अथात्मनेदं वागायत्त । यदिदं किन्चान्नमश्यते, अनेनैव तदद्यते । इह प्रतितिष्ठति ॥ १७ ॥

एवं ह वा एनमेषा देवता मृत्युमतिवहति य एवं वेद । यः पुनः वागाद्यभिमानन्यादिदेवतानां मृत्युमतिवहनकर्म १ वेद, तमेनमेषा प्राणदेवता मृत्युमतिवहति २अतितरामित्यर्थः ।

अथात्मनेदं वागायत्त --- । 'यो वाचि भोगस्तं देवेभ्य आगायत यत् कल्याणं वदति तदात्मने' इति यजमानगामिफलव्यतिरिक्तं कल्याणवदनादिकं तथा वागाद्या देवता आगायन्, तथा प्राणोऽध्यात्ममन्नाद्यमागायन् । अन्नमतीत्यन्नादः । तस्य भावः अन्नाद्यम् । आदिवृद्धधभावः छान्दसः । अथवा अन्नाद्य तत् आद्यन्न अन्नाद्यम् । आद्यं अदनाहिम् । भक्षणाहिमित्यर्थः । आगायत् गानसामथ्येन ३ उपास्थापयत् । संपादितवानित्यर्थः ! यदिदं किन्चान्नमश्यते, अनेनैव तदद्यते । अन्र अनशब्दः प्राणवाची । अद्यमानं सर्वे प्राणेनैवाद्यात् इत्यर्थः । इह प्रतितिष्ठति । इह अन्ने सत्येव प्राणः प्रतिष्ठितो भवतीत्यर्थः । तस्मादन्नस्य प्राणाहारत्वादन्नादत्वं सिद्धमिति भावः ॥ १७ ॥

एवं ताक्तं दूस्तचिविशिष्टप्राणप्रदर्शनेष्टद्वारातद्रि कृतया: याजमानं फलं पाप्महरपवद्रिश्छन्नातुभ्य-पराभव इत्युक्तम् । अथोत्राद्वारातर्मीयं फलं प्राणदधिजन्यान् दर्शयति अथात्मने इति । आगाय-यदि सत्र प्राण इति कतुरुषकृत् १ प्राणाध्यासकरणनिपुण उद्गाताति तत्पयैवसितार्थी भवेत् ।

आदिवृद्धधभाव इति । अन्नपदेनैव आद्यस्यापि महणसंभवात्, पूर्वं 'यत् कल्याणं जिग्रती' स्वादिच्चत यदन्नमतीयेवात्र वक्तव्यत्वात्, 'अन्नमवदते' इत्युपक्रमैश्चैवं व्याख्या ।

सर्वत्राश्रायपदश्रुतिशैलीमक्षराच्छानुल्लस द्वितीया ।

ते देवा अब्रुवन्, एतावद्वा इदँ सर्वं यदन्नम् । तदात्मन आगासी: । अनु नोऽसि॑न्नन्न आभजस्वेति । ते चै मादमिसंविशन्ति । तथेति शँ समन्तं परिण्यविशन्त । तस्मादनेनाऽन्नमत्ति, तेनैतास्तृप्यन्ति । एँ ह वा एनँ खा अभिसंविशन्ति, भताँ खानाँ श्रेष्ठ: पुर एता भवत्यन्नादोडधिपतिर्यै एवं

ते देवा अब्रुवन् । वाग् आहा ते देवा: प्राणमनुब्रुवन् । किमिति ? एतावद्रा इदँ सर्वम्—आभजस्वेति । यदिदमन्नमस्ति, एनावदै सर्वमिदम् । तत् ताहश- मन्तमात्मने स्वार्थ आगासी: । वयञ्चानार्थिन:, अन्ये विना स्थातुमशक्यस्वात् । तस्मादसि॑न्नन्न अनु तद्रोगानन्तरं न: अस्मान् आ भजस्व—आड ईश्वरेऽन्तर्भावितण्यर्थोऽड्य भजि — भाजय, अल्पार्थकभागवत: कुर्वित्यर्थ: ॥

[स] एवंुक्त: प्राण: प्रत्याह—ते वै मादमिसंविशतेति । ते वै तादशा: अन्रार्थिन: यूयं मा माम् अभि अमित: संविशत उपविशतैत्यब्रवीत् । तथेति तं समन्तं परिण्यविशन्त । वाग् आहा देवता: तथेति प्रतिश्रुत्य समन्तात् परित: नयविशन्त निविष्टा इत्यर्थ:। मागिनश्वाभववृत्ति भाव: । तस्माद्यदनेन प्राणेन सहितस्सन्¹ जीवो यदन्न- मत्ति, तेनैवान्नेन वाग् आध्य: तृप्यन्ति । प्राणे अन्रेनाडड्प्यायिते वाग् आध्या: प्राणा अन्रेनाप्यायिता भवन्तीत्यर्थ:।

एतद्वेदनस्य फल्माह एचं ह वा एनं-वेद । यस्त्वेवं वेद उपास्ते, तादशमेनं विद्वांसम् , यथा वाग् आध्य: प्राणस्य परितो निविष्टा:, एवं स्वा: ज्ञातय: अभितस्संविशन्ति परित उपासते; [ एष: ? ] स्वानां ज्ञातीगां भरतां पोषक: श्रेष्ठश्र पुरएता अग्नेसर: अन्नाद: अरोगहृद्गालतया आँभमतान्नभोक्ता अन्येषा-

वेद । य उ हैवंविदं स्रेपु प्रांतं प्रति'बुभूर्षति, न हैवालं भार्यैष्यो ऽभवति । अथ य एवैनं मजुभर्तति, प्रो है तनु भार्यां जुबूर्षति, म हैवालं भार्येष्यो ऽभवति ॥ १८ ॥

सोडयास्म्य आडिरमोड्ड्रानां हि रसः । प्राणो वा अज्ञानां रसः । तस्मात् यस्मात् कस्माचिदज्ञात् प्राण उत्क्रामति, तदैव तद्रु शुष्यति । एष हि वा अज्ञानां रसः ॥ १९ ॥

1. प्रतिपत्तिः पा.

मधिपतित्वं भवतीत्यर्थः । य उ हैवंविदं स्रेपु प्रांतं 'भूः प्रतिपत्ति न हैवालं भार्येष्यो भवति । हैवंविदं यस्मादश्रापाणिविद्यानिष्ठं प्रतिन स्रेपु ज्ञातिषु प्रातिर्भवति ।

प्रतिभरः — छान्दससुलोपः — जुभूपांते भवितुमिच्छंति, प्रतिस्पर्धीं मार्च्छतुमिच्छतीत्यर्थः । प्रतिपत्तिरुभूपत्तीति पाठेऽपि स एवार्थः । सः भार्येष्यः भर्तव्यभभायोपलादि भ्यः—भार्यापवादिघारणायेतु यत्नेन—नालं भवति । प्रकृतस्यार्थ-भरणेऽप्यसमर्थो भवतील्यर्थः । अथ य एैवैनंभजुभरति यो वैतनु भार्यांन् प्र.णविदमजु . भवति अनुगतो भवति, यो वा एतं प्राणविदम अजु अनुसृत्य भार्यांन् भर्तव्यान् पुलकंललादीन् जुभूर्षति भर्तुमिच्छति । भृणः सन्ति 'उदोष्ठपूर्वे'स्ये त्युच्यम् । स एैवालं भार्येष्यो भवति । उत्कोऽर्थः ॥ १८ ॥

पूर्वंमुक्तमेवायासत्वमाڈिरसत्ववत् विद्या'भेदेऽप्यनुसंये पुनराह — सो-यास्य इत्यादिना । सोडयास्म्य आडिरसोड्ड्रानां हि रसः इत्यनेन उक्त एवार्थः स्मारितः । पुनस्तमेवार्थं प्रसिद्धयैपपादयति प्राणो हि वा—रसः । हि यस्मात् प्राणानामज rerसत्स्वं, तस्मात् यस्मात् कस्माचिदज्ञात् प्राण उत्क्रामति, तदैव तद्रु शुष्यति । नीरसत्वादिति भावः ॥ १९ ॥

एवं बृहस्पतिः। वाग्वै बृहती। तस्या एष पतिः। तस्माद्

बृहस्पतिः।

एवं ब्रह्मस्पतिः। ब्रह्मै ब्रह्म। तस्या एष पतिः। तस्माद्

ब्रह्मस्पतिः।

एवं साम । वाग्वै सा अमैषः । सा चामुत्रैति यत्

साम । यदु ह वै स ऋषभः शुश्रावणि तेनैव

सभिलिलंकैः समोडनेन सर्वेण, तच्छब्दैनं सा

सा।

एवं बृहस्पतिः। उग्रश्राथे । बृहस्पतिरेव एप एवेर्थः । तं हेलनु-

ति — बृहस्पतिः । बृहस्पिर्यनच्छन्दसां नामत्वादिति भावः ।

पचः एपः प्राणः प्रतिः रक्षक इत्यर्थः । वागादिसत्तायास्त्वादि-

२० ॥

एव—ब्रह्मस्पतिः । ब्रह्मशब्दो वेदपरः । इषिशं पूरचवत्॥ २१ ॥

एवं साम । एष उ एष = वाग्विशिष्टो मुखस्थाण एव शरी-

मचाछदनिरवच्छान्त । सा इति स्वोक्तिलक्षण तच्छब्दैनं वाक् परा-

गनिभाजनशब्दंपु" इति गमनार्थाद्'मतेरः । अथति तच्छ-

तदुपपदयति वाग्वै सा अमैप:-। [ उत्कोडर्थः । ]

ग्लदनिरवचनमाह यदेव---तस्मादेव साम । यदेव यत् उ एष

उच्छब्दो वाचः । यस्मादेव वा पुष्टिः पुष्टौशरीरेण समः,

, हस्तिशरीरेण समः, समस्तिजीवभूतलैयोक्यशारीरकब्रह्मणः शरी-

रमनुष्यादिस्थिर्याणिशरीरेणापि समः, यथा घटशदीपप्रभा तद्वन्माल-

प्रदीपप्रभा च प्रासादड्श्रापिनी, एवं प्राणोडपि ब्रह्मादिपीलिका-

छरीराधुरुपद्यास्तिमच्चेन समः; तस्मादेव साम = तस्मादेव

साम ।

१ गा. अमते: क॰

अथुते साम्नः सायुज्यँ सलोकतां जयति, य एवमेतत् साम वेद ॥ २२ ॥

एष उ वा उद्गीथः । प्राणो वा उत् । प्राणेन हीदँ सर्वमुत्तब्धभृत् । वागेव गीथा उच्च गीथा चेति स उद्गीथः ॥ २३ ॥

तद्वापि नब्रह्मदत्तश्चैकितायनेयो राजानं भक्ष्यन्नुवाच---अयं तस्य

एतदेव वाक्यमवलम्भ्य मुरुत्प्राणस्य विभुत्वं पूर्वपक्षीकृत्य इन्द्रियाणामिच्छुरयप्राणस्याप्युक्त्वान्त्यादिश्रवणादणुत्वमिति प्राणपादे " अणुष्ट्र " इति सूत्रेण

सिद्धान्तितम् ।

एतज्ज्ञानस्य फलमाह — अरुते साम्नः सायुज्यँ सलोकतां जयति य एवमेतत् साम वेद । साम्नः सामशब्ददतप्राणस्य सायुज्यँ प्राणदेवता-

समानभोगतां अश्रुते, सलोकतां जयति सालोक्यं प्राप्नोति, य एव वेद सामशब्दनिर्हेतुं वर्णडानुसनयते ॥ २२ ॥

एष उ वा उद्गीथः । एष उ चै=एष एव चाक्प्राणसमुदायः उद्गीथः उद्गोथाल्यसामभक्तिरित्यर्थः । तदुपपादयति प्राणो वा उत् — स उद्गीथः । उत्तम्धं धृतमित्यर्थः । श्रेष्ठं स्पष्टम् ॥ २३ ॥

तद्वापि ब्रह्मदत्तश्चैकितायनेयो राजानं भक्ष्यन्नुवाच । तत् तत् । आदव्यायिकेति शेषः । हशब्दः: प्रसिद्धौ । आदव्यायिकाडपि प्रसिद्धाडस्तीत्यर्थः । चैकितायने: । " चिकितस्यापतं चैकिति: । " अत इट् " । तस्य गोत्रापत्यं

युवाचैकितायनः । 'फक् । तस्यायनोदेशः । चैकितायनस्यापतं चैकितायनेयः । चैकितायनेयो ब्रह्मदत्तनामा ऋषिः राजानं सोमं भक्ष्यन्नुवाच । किमिति ? अयं

तस्य राजा मूर्धानं विपातयतात् । अघं भक्ष्यमाणः राजा सोमः तस्य

1. निर्हेतिं. ग. 2. चिचितस्य. क. 3 तस्यापतं ग. 4. 'यद्विजोष्ठ्' इति फक् ख. ग.

तद्वापि ब्रह्मदत्त इति भाध्यमेकोनविशाकरण्डक्याडयास्यादिरसत्प्रवेनोपपादनपूर्वँस्मुक्तकृत्प्र

मूर्धानं विपातयतात्, यदितोऽड्याऽस्पाझिरसोऽनूदगायदि॑ति । च हि॑ेच म प्राणे॑न चोद॑गाय॑दि॑ति ॥ २४ ॥

तस्य हैतस्य साम्नो यः स्वं वेद भवति हास्य स्वम् । तस्य वै र॒थ स्व॒म् । तन्मादादि॑त्वि॒यं करि॑ष्य॒न् याच्चि॑ स्व॒रमि॑च्छे॒त् । स तयाऽऽचा॑ स्वरसम्पन्नया॒डड्वि॒यं कु॑री॒त् । तस्मा॒द्य॒ स्वर॑वन्तं

१. अगास्य आ॑हि॑र॑गः झा॒ा॒ पा॒ा॒० ।

१ शिर: 'विपातयत् । ननु किं तेनापरा॑द॒मत्याश॑ङ्क॒ाह् ---यदितोऽड्यास्या-डन्येनोद॑गाय॑दि॑ति ! यत् यस्मा॑त् कारणा॒त् (यत् यः) ई॑त॒ः अस्मा॑त् सु॒षु॑म्णप्राणा॒त् अन्॑ये॑न दे॒वता॑न्त॒रेण [ अन्यः ] उद॑गायत॒ कृत॑वान् । अथास्या॑डिर॒श॑चि॒त॒त॒सु॒षु॑म्णप्राणवे॒द॒न॒न्त॒र॒दृ॑ष्टि॒ कॄ॒त॒वा॒न् ।

१॒र्‌ति, तस्य सोमं पिब॒त्॒नो भू॒था प॒त्त॒व्य॒र्थे॒ । इति॒श॒द॒ो बृह॒द॒त॒व॒च॒स॒मा॒सौ । च हि॑ेच स प्राणे॑न चोद॑गायत॒ । हि यस्मा॒द॒हे॒तोः सोमं पिब॒त॒न् स्व॒प्थं

१ , त॒स्मा॒त् तृ॒मद॒तः अयास्या॒डिर॒स॒श्रु॒ति॒त॒वा॒स॒हित॒प्रा॒ण॒वे॒द॒न॒मे॒व कॄ॒त॒वा॒नित्य॒र्थः॒ ॥ २४ ॥

तस्य हैतस्य साम्नो यः स्वं वेद भवति हास्य स्वम् । एतस्य प सामशब्दवाच्य॑स्य तस्य प्राण॑स्य यः स्वं वेद, तस्य स्वं धनं भवति प्रथ॑म॒तः प्र॒लो॒भ्य शु॒श्रू॒पा॒मु॒प॒च्॒या॒ह -- तस्य वै स्वर ए॒त॒ स्व॒म् ।

क॒ण्ठ॒ध्व॒नि॒ः । तस्मादादि॑त्वि॒यं करि॑ष्य॒न् याच्चि॑ स्व॒रमि॑च्छे॒त् । नः क॒मे॒ आ॒त्म॒ने॒ ऽजौ॒द्रा॑दि॒कं करि॑ष्य॒न् याच्चि॑ स्व॒रं क॒ण्ठ॒ध्व॒नि॒मि॑च्छे॒त् ।

र्‌ति य॒द॒द्व॒स्त॒व्य॒र्थे॒च्छ॒न्द॒सः । यथो॒ क॒ण्ठ॒ध्व॒नि॒म॒भ॒वि॒त, तस्मादयं मध्योपपदो-लक्षणं कु॒र्यादि॑त्य॒र्थः॒ । म तयेत्या॑दि स्फुट॒म् । तस्मा॒द्य॒ स्वर॑वन्तं

वि॒श॒ङ्क॒वि॒श्राद्दा॑दि॒श्रु॒त॒गो॒वि॒श॒क॒ण्ठा॑दि॒क॒द॒र्शि॒ने॒त॒र॒या नाङ्ग॒वि॒शि॒ष्य॒दि॒व॒स्थे॒ । त इ॒त॒स्य नाङ्ग॒वि॒शि॒ष्य॒दि॒व॒स्थे॒ ।

तस्य है॒खा॒दि । प्रा॒ण॒श्र॒वा॒ङ्ग॒ण॒ड्र॒ गी॒ति॒ह॒प॒सा॒म॒मह॒ण॒डौ॒चि॒स॒ात॒, तस्य हैतस्य साम्नि प्राणहरत्वकथना उप॑दृ॒श॒ते, 'वा॒चि॒ हि स्व॒ल्वे॒प ए॒त॒त्प्रा॒णः प्र॒ति॒छि॒तो गी॒य॒त' इ॒ति श्व॒क॒थना॒स् द्वा॒वि॒श॒क॒ङ्को॒फ॒र॒ीला साम्भू॒ता॒प्रा॒ग॒म॒स॒र॒त॒स्य॒व॒न्द॒ं व्याख्या॒त॒म् । स्वरः क॒ण्ठ-रे॒ति ; क॒ण्ठ॒ग॒त॒ं मा॒धु॒र्य॒म॒स॒ति सा॒ङ्ग॒र॒म् ।

दिङ्क्षन्त एव; अथो यस्य स्वं भवति । भवति हास्य स्वम्, य एवमेतत् साम्नः स्वं वेद ॥ २५ ॥

तस्य हैतस्य साम्नो यस्युर्ण वेद, भवति हास्य सुवर्णम् । तस्य वै स्वर एव सुवर्णम् । भवति हास्य सुवर्णम्, य एवमेतत् साम्नः सुवर्ण वेद ॥ २६ ॥

तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिग्रहं वेद, प्रति ह तिष्ठति । तस्य वै गामेव प्रतिष्ठा । यानि हि खल्वेष एतत्प्राणः प्रतिष्ठितो गीयते

दिङ्क्षन्त एव । यस्मात् स्वर एव साम्नः स्वम्, तस्माद्यज्ञे स्वरवत्‌मेव स्तोत्रं दिङ्क्षन्ते । जनो हति शेषः । अथो यस्य स्वं भ्राति । यस्य स्वं धनमस्तीर्थ । अथोशान्तो वाच्यान्तरोपक्रमते । अत्यल्पस्मिदमच्क्रन्ते स्वरवत् दिङ्क्षन्त इति ;

¹यस्य यस्य स्वं भनमस्ति, तं सर्वे दिङ्क्षन्त इत्यर्थः । अतः स्वर एव स्वामिति निर्देशः । स्वरवतो दिङ्क्षत्तत्त्वं युज्यत इत्यर्थः । सामस्वरे स्वरवेदनस्य फलमाह — भवति हास्य स्वं — वेद । स्पष्टोऽर्थः ॥ २५ ॥

²साम्नः प्रकृतस्य सामशब्दितस्य प्राणस्य । अन्यः स्पष्टार्थः । एवं फलप्रदर्शनन शुश्रूषामुत्पाद्याह — तस्य वै स्वर एव सुवर्णम् । कुष्टपथादिदिङ्क्षणसाम'-स्वरवित् स्वर एव मुख्यो भण्णामित्यर्थः । सामस्वरे सुवर्णज्ञानस्य फलमाह — भवति हास्य सुवर्ण — वेद । स्पष्टोऽर्थः ॥ २६ ॥

तस्य हैतस्य साम्नो यः प्रतिग्रहं वेद प्रति ह तिष्ठति । एवं फलप्रदर्शनेन ³पूर्ववच्छुश्रूषामुत्पाद्याह-तस्य वै गामेव प्रतिष्ठा । [ तस्य संशब्दितस्य प्राणस्येयत्यर्थः ।] कुत इत्यलाह-यानि हि खल्वेष एतत्प्राणः प्रतिष्ठितो गीयते [उत्त॑]

1. यस्स यस्य. मा. यस्थ. ख. 2. स्पष्टोऽर्थः इत्येतावदेव ग कोषे । 3. सप्त. ख.

2. पूं०. ग.

इत्युहैक आहुः (गीयते᳚डन्ने᳚इत्युहैक आहुः) ॥ २५ ॥

अथातः पुरुषमानासेवाम्यारोहः । स वै खलु प्रस्तोता साम प्रस्तौति । स यत् प्रस्तु᳚यात्, तदैतानि जपेत् - असतो मा सद्गमय, तमसो मा ज्योति᳚र्गमय, मृत्योर्मामृतं गमयेत ।

इत्यु हैक आहुः । येषां सुषुप्राणयो वागिन्द्रियस्थानभूतां जिह्वामूलोदिस्थानेषु प्रतिष्ठितस्सन् एतत्साम सामभावमापन्न उद्गी᳚यत इत्येक आहुः । उ᳚शन्᳚बदो᳚ऽवधारणे । पू᳚र्व᳚न्᳚ इह᳚ ग्र᳚न्थि᳚नि᳚मृ᳚ती᳚नि᳚ प्राणस्याव्यभि᳚त᳚ष्ठि᳚त᳚लो᳚कै᳚ः वाग्छ᳚बि᳚द᳚त᳚-जिह्वामूलादि᳚न᳚ि᳚ष᳚ठि᳚त᳚स᳚वे᳚ एकी᳚य᳚म᳚त᳚मि᳚᳚ते᳚ भावः ॥ २७ ॥

ए᳚᳚न᳚मु᳚द्ध᳚ऽत्र्पाण᳚वि᳚चो᳚दे᳚श᳚न᳚न्त᳚र᳚᳚म᳚᳚भू᳚त᳚᳚म᳚ प्राण᳚नि᳚द्रूद᳚दात᳚र᳚᳚म᳚ प्रति प्रार्थनारूपाणां ब्र᳚ह्म᳚लो᳚क᳚ा᳚भ्या᳚रो᳚ह᳚हे᳚त᳚त᳚या᳚ अ᳚भ्या᳚रो᳚ह᳚श᳚ब्दि᳚त᳚ता᳚᳚म᳚ मन्त्राणां प्रयोगकालं मन्त्रार्थश्चाह अथातः पुरुषमानासेवाम्यारोहः । बहि᳚᳚ध्व᳚प्रा᳚ण᳚मा᳚ध्या᳚त्मि᳚᳚न᳚द᳚न᳚प᳚र᳚मा᳚ण᳚᳚D᳚भे᳚द᳚प्र᳚व᳚गा᳚न᳚-मे᳚द᳚भि᳚न्ना᳚ना᳚᳚म᳚ त᳚ल᳚या᳚ना᳚᳚म᳚ प᳚र᳚मा᳚णा᳚मे᳚वा᳚भ्या᳚रो᳚ह᳚ः अ᳚भ्या᳚रो᳚ह᳚म᳚न᳚त्र᳚ः ।

[ २ इति संज्ञेति शेषः ] ने᳚तरेषा᳚मा᳚ज्य᳚प᳚रि᳚ष्का᳚दि᳚स्तो᳚त्रा᳚मि᳚त्य᳚र्थ᳚ः । ए᳚ते᳚षा᳚म᳚भ्या᳚रो᳚ह᳚म᳚न्त्रा᳚णा᳚᳚म᳚ ज᳚प᳚का᳚ल᳚᳚म᳚ व᳚च᳚᳚म᳚ प्र᳚थ᳚म᳚म᳚स्र्तो᳚त्र᳚स᳚᳚न्ज्ञा᳚र्थे᳚मा᳚ह᳚- स वै खलु प्रस्तोता साम प्रस्तौति । यः साम प्रस्तौति, स य᳚त् प्रस्तु᳚यात्, त᳚द᳚ै᳚ता᳚नि᳚ ज᳚पे᳚त᳚ । स᳚ः प्रस्तो᳚ता य᳚ज्ञ᳚ य᳚दा᳚ प्रस्तौ᳚ति᳚, त᳚दा᳚ ए᳚ता᳚नि᳚ य᳚जु᳚᳚षि᳚ य᳚ज᳚मा᳚नो᳚ ज᳚पे᳚दि᳚त्य᳚र्थ᳚ः । य᳚जु᳚᳚षि᳚ प᳚ठ᳚ति᳚- अ᳚स᳚तो᳚ मा᳚ स᳚द्ग᳚म᳚य त᳚म᳚सो᳚ मा᳚ ज्यो᳚ति᳚र्ग᳚म᳚य मृ᳚त्यो᳚र्मा᳚मृ᳚त᳚᳚म᳚᳚ ग᳚म᳚ये᳚ति᳚ ।

1. ए᳚᳚न᳚भू᳚त᳚᳚म᳚ ग. 2. इ᳚द᳚᳚म᳚ क᳚᳚र्᳚ को᳚शे᳚ । 3. प्रस्तु᳚᳚म᳚ ख᳚᳚लु᳚ ।

इत्युहैक आहुरिति पाठो भाध्यसंमतो लक्ष्यते; वाचि प्रतिष्ठितव᳚᳚न्व्यै᳚प᳚ एकी᳚य᳚म᳚त᳚र᳚वे-नो᳚क्ते᳚ः । अ᳚न्न᳚ इ᳚त्यु᳚है᳚क आहु᳚रि᳚ति᳚ शा᳚᳚न्डि᳚ल᳚पा᳚ठ᳚ः । प्रा᳚ण᳚स्य वाग् वा᳚ प्रति᳚ष्ठा᳚, अ᳚न्न᳚᳚म᳚ व᳚᳚ति᳚ स᳚र्वै᳚ः स᳚᳚म᳚म᳚त᳚म᳚᳚म᳚ । अ᳚न्ना᳚त्र᳚श᳚᳚ब्दे᳚ना᳚᳚म᳚य᳚᳚र्य᳚ दे᳚ह᳚स्य प्रा᳚ह᳚ण᳚᳚म᳚ प्रा᳚क्᳚ शा᳚᳚᳚न्ड्रो᳚क᳚᳚तम᳚᳚म᳚ । वाग्छ᳚᳚ब्द᳚श्रे᳚ह᳚ जि᳚ह्वा᳚मू᳚ला᳚दि᳚स्था᳚न᳚पर उ᳚क्त᳚ः ; वागि᳚᳚न᳚दि᳚य᳚स्य प्रा᳚णा᳚धी᳚ना᳚त᳚था᳚ प्रा᳚ण᳚प्रति᳚ष्ठि᳚ता᳚व्या᳚यो᳚गा᳚त᳚᳚म᳚ । त᳚था᳚᳚न᳚ दे᳚हे᳚ जि᳚ह्वा᳚मू᳚ला᳚द᳚᳚म᳚ू᳚लो᳚द᳚᳚म᳚ प्रति᳚ष्ठि᳚त᳚-वा᳚गि᳚᳚न᳚दि᳚य᳚स्प᳚᳚म᳚᳚न्᳚ अ᳚भि᳚रो᳚ध᳚से᳚᳚म᳚ध्ये᳚ वि᳚क᳚ल᳚᳚प᳚ः क᳚थ᳚᳚मु᳚क्त᳚ इ᳚ति᳚ चै᳚त᳚᳚म᳚᳚भि᳚रो᳚धे᳚दि᳚ वाग्प्रतिष्ठां वा भावनोयम᳚᳚म᳚, सा᳚मा᳚न्या᳚तो᳚ दे᳚ह᳚प्रति᳚ष्ठा᳚न्᳚ व᳚᳚च्य᳚त᳚᳚म᳚᳚नु᳚शि᳚᳚क्षा᳚न᳚वि᳚क᳚ल᳚᳚प᳚ इ᳚ति᳚ । ए᳚षा᳚ लो᳚क᳚त᳚ सा᳚म᳚भू᳚ता᳚ण᳚प्रति᳚ष्ठा᳚ । सा᳚मप्र᳚ति᳚-श्रा᳚᳚न्त᳚भू᳚मि᳚स्तु᳚ आकाश᳚ः परमा᳚त्मे᳚ति᳚ शि᳚᳚क्षा᳚दि᳚क᳚शा᳚᳚स्त्र᳚᳚न᳚ि᳚र्णी᳚ता᳚᳚म᳚ छा᳚᳚न्दो᳚ग᳚ये᳚ (9-9.)᳚ । ए᳚᳚न᳚मु᳚᳚द्ध᳚ऽत्र्पा᳚ण᳚वि᳚चो᳚दे᳚श᳚न᳚न्त᳚र᳚᳚म᳚᳚भू᳚त᳚᳚म᳚᳚म᳚᳚भू᳚᳚᳚त᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚त᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚᳚म᳚᳚��������������������������������������

स यदाहामतो मा सद्मन्वैति, मृत्युर्‌या अमृतं सद्मृतं मृत्योर्‌माडमृतने गमय अमृतं मा कुर्वीत्‌यैनदःः । तमसो मा ज्योतिर्गमयेऽति । तदाह । मृत्योर्‌माडमृतं गमयेति । नातः तिगोहितमित्यास्ति ।

अथ यानीताराणि स्तोत्राणि तेषामनेडन्वधिगमनीयत्वात् । तस्मादु तेष

एतानि यजूंषि स्वयमेव व्याचष्टे - स यदाह असतो मा सद्गमयेति मृत्युर्‌वा असत् सदमृतं मृत्योर्‌माडमृतं गमयामृतं मा कुर्वीतैतदाह । मा असतः सद्मय = मां मृत्योरमृतं कुरु । मृत्योः संसारादुदृत्यामृतं कुर्वित्यर्थः । स यदाह

अनेन मन्त्रेण यत् प्रतिपाद्यमाह, तद्मृतं मा कुर्वीतैदाहेतव्यः1 । एवमुत्तरत्नापि दृश्यन्यम् । मृत्योर्‌माडमृतं गमयेति नातः तिगोहितमिवास्ति । तृतीयपर्यायः

स्पष्टार्थ इत्यर्थः ।

अथ यानीताराणि स्तोत्राणि तेषामनेडन्वधिगमनीयत्वात् ॥ यस्मात् कारणात् तिप्प्रिप पवमानेषु उद्दाता एवमिथर्जुमन्त्रे: यजमानेन स्वगतं फलं

याचितः, अतः यजमानागामि फलमुदितंयैवागायेत् । पवमानत्वयवतिरिक्तेषु आङ्‌यादिपु नक्‍सु स्तोत्रेषु आत्मने स्वार्थमन्र्रादमुदितंस्यागायेदित्यर्थः । तस्मादु तेषु

मेकैकमिलाह सयदाहैदिना; नानाकुल्यानां युगपत् क्रामध्यस्वायोगात् । पूर्वे प्राणवेदिनस्य पाप्मपहनि: फलमित्युक्तम् । पाप्मा मृत्युरिति च पक्षााद दर्शितम् । तदेष फलं मृत्युशाब्द-

प्रयोगेगेह दिवक्षात्तौ इहार्थते । तथाचामृतप्राप्त्युपयोगिमृत्युशब्दपापपह्हतिफलसंपत्तौ वाङ्ग्राण-

चक्षुर्‌श्रोघ्रमनोबुद्धीन्द्रियप्रमि: महद्‌कारिमि: संपत्तः प्राणान्भूतं मुख्ययाणमाश्रयतन् देही ब्रह्मवेदनं

यथावकृध्दथा अमृतं भवतीति मारोडन्र मिथः । वागादीनां ब्रह्मचेदनेकरणतया प्रतीवेदान्तं श्रवणद्ध

केनोपनिषदुपकमप्रभृति वेदितमेव । इहहि श्रुतदारण्यके तेषां तथात्लोपदेशेन प्राणप्राधान्यं

दर्शयिष्यते स । व्यक्तीभवदिष्यति चेद्मनयां ऋग्‌यथा यथावदुपरितनभागानामतुसंधान इत्यलम् ।

बृहदारण्यकोपनिषत्.

चरं वृणीत यं कामं कामयेत तम् । स एष एवंविदुद्राताऽऽडत्मने

मा यजमानाय वा यं कामं कामयते तमागायति ।

तद्वैतल्लोकजिदेव । न हैवालोकयताया आशास्ति, य एवमेतत् साम

वेद ॥ २८ ॥

इति तृतीयााआध्याये तृतीयं ब्राह्मणम् ॥

चरं वृणीत यं कामं कामयेत तम् । तस्माद्व्रुतोः तेषु पवमानवतिरिक्तस्तोत्रेषु यं

कामं कामयेत तं वरं वृणीतेऽर्थः । स एष एवंविदुद्राता — तमागायति

तमु हिद्यागायति । आगानेन तं संपादयतीत्यर्थः । तद्वैतल्लोकजिदेव । [ ह

मसिद्धं ] पूर्वोक्तं तदेतत् प्राणवेदनं लोकजिदेव ब्रह्मलोकसाधनमेवेत्यर्थः । न हैवालो-

कयताया आशास्ति, य एवमेतत् साम वेद । सामशब्दानुदृष्टिं प्राणं चैव

अध्यास्याज्जिरसत्स्वादिप्रागुक्तगुणविशिष्टं यो वेद य उपासते सः, अलोकयताया:

—लोकयता लोकाहंता । तदभावः अलोक्यता—ब्रह्मलोकाहंत्वाभावतो भीत्या

न हैवाशास्ति नैवाशास्ते । साधनान्तरं नामिलष्यति, तस्य कृतार्थत्वादिति

भावः ॥ २८. ॥ ३-३.

अथ नारायण—तदुपासन-तत्प्राप्तीनां परमतत्त्वहितपुरुषार्थित्वम्, तत्सस्नात्

सनकादियोगीश्वरविचारसृष्टि'लक्षणातिसृष्टे विशिष्टष्चपेक्ष्यतिशाग्रितत्वं च वस्तुसूत्रक-

1. सृष्टिपदं क कोशे न ।

न हैवालोकयताया आशास्तीति । शास्त्रशुद्धातरमुस्थितिरूपेऽयं परस्मैपदी । इच्छालुपे

आत्मनेपदी ; तदा आदरपूर्वकत्वं प्रायिकम् । अत इय शाङ्करे आशा अस्तीति पदच्छेदः

कृतः । इह भाष्ये तु व्यत्ययाशाङ्ग्रणेन स आशास्ते इति व्याख्यातम् । आशा अस्तीति

छेदे स इत्युक्तवा तस्येति प्रयोऽयम् । अलोकयतै इति चतुर्थे शाङ्करे इष्ठ ; अत्र

पञ्चमो । अलोक्यता स्यादिति हेतोरिति तदर्थः । य एवमेतत् साम वेदेति । सामशब्द-

चिन्तकिं प्राणं यो वेदेऽर्थः । यद्वा सामप्रस्तावे प्रस्तोतुकायें यजमानजप्यमन्रविशेषसद्र्वां यो

वेदेऽर्थः । तद्वेदने हि याजमानो जपः । औदात्रं वेदनं च निष्पादेयातामिति भावः ।

३-४.

आत्मैवेदमग्र आसोत् पुरुषविधः । सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्म-

मते आत्मैवेदमग्र आसोत् पुरुषविधः । इदं जगत् अग्रे सृष्टे: प्राक्

पुरुषविध आत्मैवासीत् । अस्य वाग्यस्स कारणवाक्यवादात् 'आत्मशब्दो नारायण-

पर: । 'स यो हेतमभि वैश्वानरं पुरुषविधं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद',

'अन्वयं पुरुषविध:' इत्यादौ पुरुषविधशब्दस्य भगवति प्रयुक्तत्वाच्1, पुरुषस्य

विधैव विधा यस्य स पुरुषविध: पुरुषाकार इत्यर्थ: । 'अस्यात्मन: पुरुषविध-

स्वभावानन्दमयं ज्ञानयति, 'आत्मन आकाश: संभूत:' इत्युपक्रम्य, अन्योऽन्तर

आत्माऽSनन्दमय' इत्युक्त्या तस्य पुरुषविधत्वप्रतिपादनात् ' इति व्यासैरपि सर्वे-

व्यास्यानाधिकारणे ध्रुक्कम् ।

सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोडपरयत् । स: पुरुष: अनुवीक्ष्य अन्वीक्ष्य

(अन्वीक्ष्माण:) साक्षात्कुर्यान्न आत्मनोडन्यं विभक्तं नापरयत् । सृष्टे: प्राक् 'तम:

1. चकारो न ग. कोशे ।

अश्वमेधाल्ले अश्वे विश्वरूपदृष्टि:, तत्र अमौ च अर्कौदिपदवाच्यौऽऽह्मराष्टि:, उद्धातरि

महाल्लोकग्राप्यर्थीविद्यापेक्ष्यतकरणाच्छु दिरूपश्राजपुराजयाथेऽप्राणडश्व

शाक्षात् ब्रह्मनिरूपणमेवाऽऽरम्यते आत्मैवेदादिना । एतदन्ते च उत्कप्राणाद्युपकरगानामुपयोगोद्भि

दर्शोध्ययते । तस्यानुक्त्वय समुच्चयार्थ: अतिशयिततरवचनेति चकאר: । अत्र सृष्टिनिरूपण-

व्याजेन सोमवेदस्सान्न अन्नं 'विभान्तो अदन्तो देवाना यजनरुपात् कार्यंकर्मण: उपरम्य समनादिवत

आत्ममात्रप्रकाशे रस्स्वामि भोग्यमित्युपदिश्यते आदौ ।

नात्र भुसूर्ध्वादिना । पुरुषविधत्वमुख्यते, लोकानामित:

परमेघ सासख्यत्वात् । किन्तु,

तस्य प्रियमेव शिर: ' इत्यादिकलिप्ताकारण; तसाऽSडनन्दमये नियतवादिति दर्शयति अस्या-

त्मन इत्यादिना ।

एकेकस्यापि आत्मन: स्वं खं प्रति प्रकाशयतेनाहमरथेनात् परमात्मनोडपि तत्क्षमक्षतम्‌;

'हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता:' 'बहूनि मे व्यतीतानि ' इत्यादौ प्रसिद्धच ।

तत्रिवन्धन:

अहमस्मीति ग्याहार: न केवलसम्रे, किन्तु अज्ञापेक्षि सर्वदा । अत: अग्रे इत्येतदनुसारेणार्थोऽन्तरं

विक्षितंवा धस्मीत्यैदपि स्यामिति परिचर्तितम्‌ ।

नोडपश्यत् । सोडहमसीत्यग्रे व्याहरत् । ततोडहन्नामाभवत् ।

परे देह एकीभावती ' युक्तरीत्या अथःपीतांभुवत् चिद्विचित्रप्रपञ्चस्य परमात्मनोड1-विभक्तल्वादिति भावः । सोडहमस्मीत्यग्रे व्याहरत् ततोडहन्नामाभवत् । अह-मिति हिरण्यगर्भनाम । अहंमभिमानाश्रयद्वयष्टिपुरुषाणां प्रथमजत्वादिरणयगर्भस्य । उत्कृष्ट मोक्षधर्मे भगवद्राजसंबादे —

' तस्मात् पृथात् समभवत् ब्रह्मा वेदमयो निधिः ।

अहङ्कार इति स्यातः सर्वेभूतामभूतकृत् ॥'

इति । तस्मादयमर्थः—अहमसिम अहङ्कारः स्याम्, चतुर्मुखस्सस्यामिति सङ्कल्प-वाक्ये अग्रे ब्रह्मस्त्रिपूर्वकाले व्याजहार । ततोडहन्नामा चतुर्मुखोऽभवदिति ।

मोक्षधर्म इति । अत्र इदमपि महाभारतवचनमनुसन्धेयम् —

तदणडभवत् हैमं सहस्रांशुसमप्रभम् ।

अहङ्कृत्या ततस्तस्मिन् ससर्ज प्रभुरोश्वरः ॥

हिरण्यगर्भे विरिघात्मा ब्रह्माणं जलधनुनिमि । (अनु. ३८८.४४.)

इति । अत्र, 'अहङ्कृते' इति तदहं स्यामिति सङ्कल्पवाक्यनात् । यद्यपि सङ्कल्पमात्रममलम् , भयापि तद्वाक्योऽप्यैव तथा व्याहरत्;, 'स भूरिति व्याहरत्' इति हि क्त् ।

अत्र श्रुतप्रकाशिकयां आनन्दाख्यविचारणे अग्रस्यपुरुषविधपदस्य हिरण्यगर्भद्वारा सृष्टरीर इत्यर्थः पक्षांतरपरীক্ষासरे अन्यैरेकोडनूदितः; न तु दूषितः । अतःसर्वेऽव्याद्धानाधकरणे स्वोत्करीया 'आहंनामभ' इति हिरण्यगर्भैकथनात् पुरुषविध इति न तद्प्रहणमिति दूषणाकरणात् तदर्थानुमितेरपि गम्यते । तदित्यमपि प्रकरणार्थः पर्यालोचनीयो भवति-नान्य-दारमनोडपइयदितीदं तावत् स्वरसतः सोडभिषेधित्येनान्विततम्; अन्यादर्शोनस्य भयहेतुत्वात् ।

एवं स वै नैव रेमे इत्यत्रापि तदन्वयः; औचित्यात् । तत्र यदि अन्यादर्शोनानन्तरं चतुर्मुखसृष्टिः कृत स्यात्, तर्हीन्यदर्शनात् भयमरतिष्ठ न भक्तः । अन्यादर्शोनं परमात्मनः; भयादि तु चतुर्मुखस्येति वैयधिकरण्यं वा कल्प्यम् । अतः पूर्वमेव चतुर्मुखद्वारकर्मेवान्यादर्शोने उत्के सति नतुर्मुखेतरस्त्रष्टे : प्राक् भयारातिवर्णनं घटते । तस्माद पुरुषविध इति हिरण्य-गर्भेश्वरीकपरमस्त । ससंदेशकडिकावश्यमाणरोल्य जायदिसंपच्युपोगिपुरुत्वमपि चतुर्मुखे पुरुषविध इति पदेन ज्ञाप्यते । अहमसीसस्य तु अहं केवलोडस्मीत्यर्थः । यद्वा सोडह-मसीत्यादिवाक्यं नयदर्शनसापादनसाममीसाहियप्रश्नार्थम् । अन्यादर्शोनं हि अन्यजीवसृष्ट्या कार्यम् । तत्सृष्टिश्व जीवाना्मजत्वनिवर्तकफला, अन्यथा नैर्घृण्यापत्तेः । तदशास्त्रे स्वस्य शक्तत्वमप्यपेक्षितम् । शक्तिश्रोपकरणसत्वे । तत् सर्वेमन्त्रो-

तस्मादध्ये तहां मन्त्रोऽहमयमित्येवाग्र उक्त्वाडथान्न नाम प्रभ्रते यदस्य भवति ।

स यत् पूर्वोंडस्मात् सर्वेस्मात्, सर्वान् पाप्मन औषत्, तस्मात् पुरुषः ।

तस्मादध्ये तहां मन्त्रोऽहमयमित्येवाग्र उक्त्वाडथान्न नाम प्रभ्रते यदस्य भवति । यस्मादेवं गत्वा प्रथमतरं शृणोति अहमंशब्दः प्रयुक्तः, तस्मादितो एतद्यापि अस्मिन्नपि काले केनचित् पुंस आमन्त्रितोऽयं जनः 'अहमित्येवाग्रे उत्क्षिप्त अथ पश्चात् अस्य यत् पित्रादिकृतं नाम भवति तदू वदतीत्यर्थः ।

स यत् पूर्वोंडस्मात् सर्वेस्मात्, सर्वान् पाप्मन औषत्तस्मात् पुरुषः । सः आत्मा यस्मात् कारणात् अस्मात् हृदयमानोज्जगतः सर्वेस्मात् पूर्वः, यस्माच्च हेतोः सर्वान् पाप्मन औषत् अदहत्-“उप दाहे”-तस्मात् कारणात् पुरुषशब्देन्वाच्य इत्यर्थः ।

अत्र स डित्येन नाट्यवहित्वा [प्र] हनास्मो गमयामश्चिन्तः । तस्य कर्मवश्यस्य स्वयें सर्वेपाप्मदाहकत्वाद्यैसंभवादिति दृष्टव्यम् । पूर्वत्वं च अस्य कारणत्वम् । ततश्च सर्वकारणत्वे सति सर्वपापप्रदाहकत्वं पुरुषशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमिति भावः ।

"पुरसंङ्झे शरीरेडसिन्न् शयनात् पुरुषो हरिः । आकारस्य षकारोङयं व्यस्ययेन प्रयुज्यते ॥"

इति भगवदसाधारणपुरुषशब्देनोपक्रमात् इयमुपनिषत् नारायणपरैत्यवगन्तव्यम् । तद्वे-1. परमात्मना. क. 2. स्वयँ कर्मवशयस्य पाप्म. ग.

व्यते । सः चतुर्हस्तशरीरकपरमात्मा देहात्समभवत्।पह्ममिमानाश्रयजीवैरवष्टप्रोजकाहद्वार-तत्स्वाभिमान्नयस्सोति व्याहरत् स्वस्य तथाविधशक्तिं निश्चिकाय । अतोडहवत्नामाडभवत् । इदंशाह्द्र-रभिमान्निष्कव्यान्याहारस्य तेन पदेन स्वसिन्न् कृतक्वाद् तत् पदं स्वेच्छया प्रयगातम्वाच्यपि निह्ह-लक्षणया तदसाधारणनाम संपन्नमिस्यर्थे इति ।

'भक्तवस्य शक्तिः । एवं खलु दुःखयोनों जगति जीवान् चतुर्हस्तद्वारा सृजन् निर्देङणः स्यात्' इत्यन्त तत्स्वधिः सर्वेपामश्रदाहकलुपमोक्षपर्यवसानार्थ इति श्रुतिः । खयँ तस्य पुङ्गनान्निवेचनेन दर्शयति स यत् पूर्व इत्यादिना । पूरोंडस्मादिति निर्वचनन अवरस्यमस्मैवैतस्संविधानं प्रास्मिति दर्शयते । तथाच पूर्वत्वे सति पाप्मदाहकत्वं पुरुषत्वमिति निह्रुतं भवति ।

ओ(औ)पति ह वै स तं योड्स्सात् पूर्वीं बुभूषति, य एवं वेद ॥ १ ॥

सोडविभेत् । तस्मादेकाकी विभेति । स हायमीक्षाञ्चक्रे - यन्मे दन्यन्नास्ति कस्मान्नु बिभेमीति । तत् एवास्य भयं वीयाय । कस्माद्वै-मेष्यत् ? द्वितीयाद्दै भयं भवति ॥ २ ॥

दनस्य फलमाह-औषति ह वै स तं योड्स्सात्पूर्वीं बुभूषति य एवं वेद । य एवं पूर्वविधिनिर्विक्किनं वेद निरन्तरमनुसन्धत्ते, स तमाप्नोति हवति । ह मित्यलाह योड्स्सात् -। पूर्वीं बुभूषति श्रेष्ठो भवितुमिच्छति । योड्स्सात् उपासकात् श्रेष्ठो मूयासमितीच्छति इत्यर्थः । विजिगीषुं तिरस्करोति पिण्डितार्थः ॥ १ ॥

सोडविभेत् । सः अहन्नामा चतुर्मूर्छ: अभिमेतू आत्मन एकाकितां दृष्ट्वा अस्थानभयाद्विड्ढो डभवदित्यर्थः । अलम् स इति न परमप्रकृतस्य परमात्मनः परामर्शे: संभरति, तस्यापहतपाप्मत्वेन भयसंबन्धाभावादिति दृश्यते यत् । तस्मादेकाकी विभेति । अत् एवं हि लोके अद्भुतनो डप्यसायो बिभेतीत्यर्थः । स हायमीक्षाञ्चक्रे । हशब्द: वत्सरार्थे स्मृतः । सोडविभेत कथंभूतः । यत् यस्माद्वेतोः मत्त् मत्तः अन्यत् मत्प-तिद्वैध्रि वस्त्वह नास्ति, कुतो डहं बिभेमीति । लोके हि प्रतिद्वैध्रिसदृशे असदृशायं भयहेतुः । तदभावे तु असहायत्वं न भयहेतुरिति भावः । तत् एवं अस्य भयं वीयाय ।

तत् एवं विवेकरुपात् ज्ञानादस्य हिरण्यगर्भस्य भयं वीयाय वीतमित्यर्थः । उक्तमर्थे श्रुति: स्वयमेवानुमोदते-कसाद्वैभेष्यत् द्वितीयाद्दै भयं भवतीति । द्वितीयस्य प्रतिद्वैध्रिन्द्वैन् एवं भयहेतुत्वम्, अतस्तस्यैवाभावे कुतो भयं प्राप्तस्यतीति भावः ।

हिरण्यगर्भस्यापि शरीरपरिग्रहानन्तरमेव भयोत्पत्तेः शरीरिकृतं कषसमिति भावः ।

अत्र अद्वैतसाक्षात्काराद्द्रयं निवृत्तमिति नार्थः । तथासति आत्मरतेस्तस्योत्तरतन 'नैव रेमे' इत्यादिना अरतिरंरुप्रतिपादनविरोधात् । प्रारब्धकर्मादरतिरंरुसाजु-वृत्तौ भयमपि तद्रशास्त्रात् कुतो नानुवर्त्तेतेत्यास्तां तावत् ॥ २ ॥

पूर्वीं बुभूषतीस्य पूर्वं जनितुमिच्छतीत्यर्थेऽर्थान्तरमाह श्रेष्ठो भवितु-मिच्छतीति ।

स वै नैव रेमे । तस्मादेकाकी न रमते । स द्वितीयमैच्छत् । स हैतावानास, यथा स्त्रीपुमांसौ संपरिष्वक्तौ । स इममेवात्मानं द्वेधाडपातयत् ।

स वै नैव रेमे । सः चतुर्मुखः नैव रेमे । इष्टार्थसंयोगजा प्रीतिः रतिः; तां न लब्धवानित्यर्थः । तस्मादेकाकी न रमते । यस्यावेकाकिनशतरतुमुखस्य न रतिः, अत एवाद्याप्यसहायस्य रतिनोऽपलभ्यत इत्यर्थः । स द्वितीयमैच्छत् । सः प्रजापतिः

हैतावानास, यथा स्त्रीपुमांसौ रतथै संपरिष्वक्तौ - यत्परिमाणौ स्याताम्, तत्परिमाणो विदृद्धो बभूवेत्यर्थः । स इममेवात्मानं द्वेधाडपातयत् । ततः पतनादेव पतिपत्नीशब्दवाच्यौ बभूवतामित्यर्थः । उत्कं च श्रीविष्णुपुराणे —

"ब्रह्मणोऽभून्महान् क्रोधः तैलोक्यदहनक्षमः । भ्रुकुटीकुटिलेऽत् तस्य ललाटात् क्रोधदीपितात् । समुद्भस्तदा रुद्रो मध्याह्नार्कसमप्रभः । अर्धनारीनरवपुः प्रचण्डोऽतितिरोभवान् । विभजड्डसमानमियुक्ता तं ब्रह्मादन्तदेधे ततः । तथोक्तौडसौ द्विधा स्त्री च पुरुषश्च तथाडकुर्वत् ॥ "

भवस्य चतुर्मुखब्रह्मोपागमननियतवेदेऽपि अरते: परमात्मनि शिक्षार्थं दृश्यत्मुपादानं भवति । यथे: प्राक् सृष्ट्यधीनेर्लीलारसनुभवरूपाया अरते: सुखचत्वात् । अत एव परमात्मविषयतया एतद्वाक्यमहणं स्तोत्रभाष्याविदुषु

पतनादेविति । पतिपत्नीशब्दौ पतथातुमादाय निर्वाच्यांचिति भावः । एवं पतनप्रयुक्त- पतिपत्नीशब्दप्रयोगविषयाभावयो: तयोः प्रसिद्धपतिस्वरूपेऽभ्यभूतामित्युक्तं भवति ।

अभून्महान् क्रोधः, सकांकडिपु वोतरांगेऽपि सृष्ट्यधिमुखेऽपि लोके प्रजामिर्यद्धि विरहदर्शनात् । अर्धनारीनरवपुः प्रचण्डोऽतितिरोभवान् । अर्धनारीश्वररूपं यथा पादादिचिरोऽनत् एकतोऽर्धपुरुषाकारम्, अन्यतोऽर्धनारीमयच्च, तथेति नारः; किंतु पूर्ण नारीपुरेरेव मिथः परिष्वक्तं पिण्डतमेकं यथा स्यात्, तथैव पूर्णेनारीनररूपैर्धैद्रयविशिष्टमिथ्येः । प्रकृतमूलश्रुत्युरोधात् ।

पतिश्व पत्नी चाभवताम् । तस्मादिदमर्धवृगलमिव स्व इति ह स्माह शङ्क्यः । तस्मादयमेकांशः (आकाशः) स्त्रिया पूर्येत एव । तां समभवत् । मनुष्या अजायन्त ॥ ३ ॥

श्रीभागवते च —

"कस्य रूपमभूद्रूढा यत् कायमभिचक्षते । ताभ्यां रूपविभागाभ्यां मिथुनं सम्पद्यत ॥ " इति ।

तस्मादिदमर्धवृगलमिथ स्व इति ह स्माह याज्ञवल्क्यः । तस्मादेतोःरीरं स्वः स्वस्य - आत्मन् इति यावत् । विभक्तिकृत्ययर्च्छान्दसः - विवाहात् शृङ्गालमिव अर्धविवळमिव इति ह याज्ञवल्क्य आह स्व उक्तवान् । तस्माकांशः स्त्रिया पूर्येत एव । यस्मात् विवाहात्पागर्द्धविवळम्, तस्मादेकांशःस्त्रीर्धभागः । तस्माद्विवाहे स्त्रिया पूर्यते । 'अद्धा वा एष अभानो नारी' इति श्रुतेरित्यर्थः । 'आकाशः स्त्रिया पूर्येत' इति पाठेडपि आकाशयावकाश इत्यर्थः । तां समभवत् । तां शतरूपासु आत्मनो दुहितरं मिथुन्यसुमुपगतवान् । ततः — अजायन्त । ततः तस्मात् तु मनुष्या उत्पन्ना इत्यर्थः ।

"शतरूपासु तां नार्स्तपोनिर्धूतकल्मषाम् । स्वायम्भुवो मनुरुद्वहः पत्नीव जगृहे प्रभुः ॥ " इति ॥ ३ ॥

इति श्रीलोकप्रदर्शोनेन । तस्मादिदमर्धवृगलमिव स्व इति । वृगलशब्दो विकारार्थवाचीति श्लोकोदर्शनात् । बुगलं विदलम् एको भागः । अर्धभूतं वृगलमर्धविदलम् । तस्मान्नदिराद्वयरीरे एवं दर्शोनात् हृदयं लौकिकपुरुषशरीरमपि स्वः संपरिष्यक्तस्त्रीपुंससमुदायस्वाश्रव्दात्मशब्दवाच्यस्यार्धे विद्यल्मर्धपो भागः । विभक्तिकृत्यय इति । स्वाशब्दात् हृदः प्रत्ययस्य स्वादेरेकः । नपुंसकलिङ्ग इव ; मेदिनीकोषे शपुंल्लिङ्गोऽपि । एवं युक्तः । स्वाशब्ददोद्मरस्वरसान् नवभ्यो वे'ति सूत्रात् स्वाशब्दस्य स्वे इति सप्तम्यां रूपमिति वृगलमिचैलयापि शुचचम् ।

सो हेयमीक्षाक्षके-कथन्तु माड्डत्मन् एव जनयित्वा संभवति? हन्त तिरोडसानीति। सा गौरभवत्, ऋषभ इतरः। ताँ समेवाsभवत्। ततोगावोडजायत। वडवेताsडभवत्, अश्ववृष इतरः; गर्दभीतरा, गर्दभ इतरः। ताँ समेवाsभवत्। तत् एकशफमजायत। अजेतराsडभवत्, वस्स इतरः; अविरितरा, मेष इतरः। ताँ ताँ समेवाsभवत्। ततोऽजावयोsजायन्त। एवमेव यदिदं किश्च मिश्रुनमा पिपीलिकाभ्यः, तत् सर्वमसृजत॥ ४॥

सो हेयमीक्षाक्षके। सा उ ह इयमिति पदच्छेदः। सेयं ह प्रसिद्धा शतरूपा कन्या ईक्षाक्षके इदमचिन्तयदित्यर्थः। चिन्तयाऽपकारमेवाह-कथन्तु माड्डत्मन् एवं जनयित्वा संभवति। तु इति चितके। ऋथं नु=कथं वा! मा मां आमन एवोत्पाद्य संभवतीति। उपगच्छतीति। इति चितक्ये, तत्स्थलोपयं निश्चित्याह-हन्त तिरोहाय दर्शयन्नजहर्षी। तिरोहिति जान्तरेण तिरोहिता भवानिति निध्यातवतीत्यर्थः। इतोऽलं सा शतरूपा गौरभवत्। वृषभ इतरः। इतरः मनुः वृषभः पुंगवोभूत्। तां गोरूपां शतरूपां समेवाऽभवत् समभवदेव। पुनरपि मैथुन्यमुपगतवानित्यर्थः। ततोगावोडजायन्त। स्पष्टोऽर्थः। वडवेतराsडभवत्। अश्वा अभवत्। अश्ववृष इतरः। इतरस्तु मनुः अश्ववृषः पुंमश्वोभवदित्यर्थः। गर्दभी—एकशफमजायत। अजेतराsडभवत् (वादयः) अजायन्तेत्यर्थः। अजे-तराभवद्रस्त इतरः। वत्सः छागः। तां तां समेवाऽभवत्। [तां तामिति वीप्सा] तां तां अविशेष सम्भवदेवेत्यर्थः। ततोऽजावयोsजायन्त। [हस्तस्य] समासोऽर्थः। [इतरस्य] स्पष्टोऽर्थः॥ ४॥

आत्मन् एव जनयिरवेति। ननु ब्रह्मण उत्पन्नं विराड्ढरीरे मिथुनाकारेऽ द्विधाभूते पुरुषांशो मनः अंशान्तरं शतरूपां समभवत्। न तु ब्रह्मा। तत् ऋषमुच्यते। आत्मन् पवं जनयितवेति। उच्च्यते। पितैष पुत्ररूपेण जायते इत्युभयोर्मेदकल्पनयेदम्। शतरूपा तं पितृतुल्यं गौरवितवती एवमाहेति भाव्यम्। अत्र एव श्रीविष्णुपुराणे, ‘ततो ब्रह्माडडत्मसंभूतं पूर्वं स्वायम्भुवं प्रभुम्। आत्मानमेव कृतकृत्ये प्राजापत्ये मनुं स्मित॥’ यद्यपि, ‘तपोनिर्धूतकल्मषा’ इति, ‘देव’ इति च दोषपरिहारकारकत्वसिद्धौ संभेदो न दोषाय-अथोपी शाब्ददोषपरिहार-भावेऽपि आस्तिक्यादितिरेकात्, पूर्वंवासनाकुतात् मनस्संकेचादेवमसंसृष्टमिति॥

सोऽडवै(वे)दं वाव सृष्टिरसि, अहं हीदं सर्वमसृक्षीति । ततः सुष्टिरभवत् । सृष्ट्यां हि अस्यैतस्यां भवति, य एवं वेद ॥ ५ ॥

अथेत्यभ्यमन्थत् स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यामसृजत । तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरत: । अलोमका हि योनिरन्तरत: ।

सोऽडवै(वे)दं वाव सृष्टिरसि अहं हीदं सर्वमसृक्षीति । हि यस्मात् सृष्टि: । सृज्यत इति सृष्टि: जगदूदच्यते । अहंमेव सृष्टिरिति, ['मत्सृष्टमिदं जगदहमेवेति] स प्रजापतिरवे(वे)दतु ज्ञात्वानित्यर्थ: । ततः सुष्टिरभवत् । यस्मादेवतो: प्रजापतिः अहमेव सृष्टिरित्यभेदोपचारेण स्वस्मिन् सृष्टिशब्दं प्रयुडुक्त, ततः स सृष्टिनामाअ अभवदित्यर्थ: । सृष्ट्यां हि अस्यैतस्यां भवति, य एवं वेद । य एवं सृष्टिनिर्किं वेद, सः अस्य प्रजापते: पत्न्यां रट्‌ठा-प्रजापतिरेव हि पत्नीदृश्यो भवतीत्यर्थ: ॥ ५ ॥

अथेत्यभ्यमन्थत् । स चतुर्मुखः अथेति मञ्जलशब्दोचारणपूर्वकमभ्यमन्थत । स-असृजत । एवं मुखाच्च हस्ताभ्यां मन्थने कृवा योने: कारणभूतात् मुखात् हस्ताभ्यां च अमिमसृजतेत्यर्थ: । तस्मादेतदुभयमलोमकमन्तरत: । एतदुभयं हस्तयोश्च मुखस्य च मध्ये पूत्कारनिर्ह्थानसाधनसुखहस्तातमकसुभयं तस्मात् अग्नेयोर्नित्यवात् अन्तरत: मध्ये अलोमकं लोमशून्यमित्यर्थ: । अभियोनिन्वात् मुखस्य हस्तयोश्चान्तरतो लोभरून्यत्व- सिद्ध्यर्थं कुण्डलितं क. कोशे

सृष्ट्यां भवनस्य प्रागेव स्थितत्वात् विरोषेण भवनं वक्तव्यम् । तं हृशब्दत: गृह्हीतवाडSह ह प्रसिद्ध इति ।

अथ अभ्यमन्थदिति । अभिमन्थनं कृत्वा इति चेत् हस्ताभ्यां मुखस्यैवेतिं शाङ्करम् । मुखस्य हस्तयोर्नित्यकरणात् अरणींवत् मध्यमस्थानत्वं गम्यते । लोकप्रसिद्धं पूत्कारनिर्ह्थानसाधनत्व-मपि संभवादपारिल्याज्यमत्रोकम् । मुखहस्तमथनवशात् तद्हेतोश्च म्रिये(रेधा)मिदृक्वेना(वे)तिर्भवति

तद् यदिदमाहुरमुं यजामुं यजेत्येकैका देवम्, एतस्यैव सा विसृष्टिः । एष उ हेव सर्वे देवाः ।

अथ यत् किंचेदमाद्रिं, तद् रेतसोडसृजत । तदु सोमः । एतावदै इदं सर्वम्, अन्नं चैवान्नादश्च । सोम एवान्नमभिरन्नादः ।

स्पष्टोऽर्थः । तद्यदिदमाहुरमुं यज—विसृष्टिः । तत् तस्यादत्तातो यज्ञे याज्ञिकाः ।

अमुं यज अमुं यजेत यदिदं वचनमेकैकं देवं इन्द्रादिलक्षणं निर्देश्याडहुः, सा तद्धचननिर्देशेन्द्रादिदेवविषयिणी सर्वा विसृष्टिः विविधासृष्टिः एतस्य प्रजापतेरेव ।

[ 'अभिद्वारा सर्वदेवतास्प्रिरपि प्रजापतिकर्तृकैवेत्यर्थः । सर्वेषां यज्ञाद्यदेवजातस्य—

न्यधीनसचाकत्‌वादिति भावः ॥] एष उ हेव सर्वे देवाः । अत एव तस्यैषत्वादेव सर्वे देवाः एष उ हेव एष प्रजापतिरेव । कार्यकारणयोर्मेदोपचारात तथोक्तिः ।

अथ—रेतसोडसृजत । अभ्रेति वाक्यान्तरोपक्रमे । यत्किंचेदं कार्य—

कार्यमाद्रिं द्रवरूपं दृष्ट्वा, तद्रेतसोडसृजत=तत् रेतसा प्रजोपातरसृजतलत्यर्थः ।

'शिक्षाद्रेतो रेतस आपः ' इति श्रुतेः । तदु सोमः । ऊर्जमधारणे ।

तदु तद् द्वंद्वमेव सोमः सोमरसः । एतावद्रै इदं सर्वम् । इदं सर्वं कार्यजातं

एतावदेव । किं तत्? अन्नं चैवान्नादश्च । अन्नादानादमकलिस्यर्थः ।

सर्वेषां जगतोऽन्नान्नादात्मकत्वे अभीषोमात्मकत्वमात्र्याह—सोम एवान्नमभि—

रन्नादः । सोमस्य भक्ष्यमाणत्वादनन्नादत्वम्, अन्नेष्टादाहकतया अन्नादत्वम् । अतो जगत् अभीषोमात्मकमिति भावः ।

1. कुण्डालितं क. कोशे । 2. रेतसः ग.

इत्येवरीत्या सर्वे देवाः तदेहांशा एव भाव्या इत्याह तं यदिदमिति । आहुरमुंयजामुं

यजेत कथमिति कथनं परदेश्चैनान्सं परिक्षुद्य ये कार्यकारणप्रणाल्या, तान् परिहसति च । अथेल्यादिना

पूर्वं मनुयुग्मभादिलुपैण भूत्‌वा । मिथुनौ भीयौ रेतस्सृष्टिं सर्वे प्रकारानतसृष्टौ अग्न्याद्यैर्देवैर्लक्षणमिति

ज्ञाप्यते । तदु सोम इत्यादिना अस्माकमन्नादत्वं देवानामन्नादत्वं सूच्यते । भोज्यं सर्वे

सोमेनाभ्यायितं खादु भवति, भोक्तारः सर्वे अमू देवेनोदरनिर्मितेनोपहिता: भुज्यत इति अन्ता—

न्नादश्च सर्वेमिदमश्नोषोर्मखं भवति ! एकैकोडप्यध्ययमानालाक्ष्यया सोमः, अभृतत्वादस्थ्यादिमि—

रति भाव्यम् । अथेति सोम इत्यन्तमेकैक्यमिति पक्षे तदेव तस्म इत्थेकं पदम् ।

सैषा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिः, यच्छ्रेयसो देवानसृजत । अथ यन्मर्त्येससन्नमृतानसृजत, तस्मादतिसृष्टिः । अतिसृष्ट्यां हास्थैतस्यां भवति, य एवं वेद ॥ ६ ॥

सैषा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिर्यच्छ्रेयसो देवानसृजत । यत्तु यस्मात् श्रेयसः श्रेष्ठानूर्ध्वैरतसः सनकसननन्दनादीन् देवानसृजन, सैषा ब्रह्मणोऽतिसृष्टिः । अतिशयिता सृष्टिरतिसृष्टिः । कथमतीशयितसृष्टिरित्यवमित्य आह– अथ यन्मर्त्येससन्नमृतानसृजत, तस्मादतिसृष्टिः । अथ यत् यस्मात् प्रजापतिः स्वयं मृत्युरेससन् मरणधर्मा सन् अमृतान् मुक्तियोग्यान् ज्ञानवैराग्यादिसम्पन्नान् सुमुक्षून् सनकसननन्दनादीन् अमृजत, तस्मात् सा अतिसृष्टिरित्यर्थः । अतिसृष्ट्यां हास्थैतस्यां भवति य एवं वेद । य एवंप्रकारेण ज्ञानवान्, स एतस्यां अस्य चतुर्मुखस्य अतिसृष्टौ ह प्रसिद्धः मुख्यो भवतीत्यर्थः । ज्ञानवैराग्यसुमुक्षासम्पन्नो भवतीति यावत् ॥ ७ ॥

तद्‍द्रे॑द॒ तद्धि॑व्याकृतमासीत् । तन्ना॑म॒रू॑पा॒भ्या॑मेव व्याक्रियत असौ-नामाऽयमिद॑ंरूप इति ।

ननु आत्मैवेदमग्र आसीदित्युक्तम्, 'यदि॑दं किन्च॒ मिथु॑नमा॒ पिप॑लि॒ष॒त॒र्सर्व॑स॒सृ॑जते' इति स॒स्पष्ट॑या निर्देश्यस्य मिथुनादिरूपस्य प्रज्ञास्येदं-द्व॒निर्‌द॒शे॑न 'आ॒त्मै॑वेदमा॒ आ॑सी' इति निर्देशः । तदु॒भय॑तो॒द॑ि॒य॒श॑ब्द॒वाच्य॑मपि तच्छरीरं ब्रह्मैव । तस्य च आत्मैवेदमग्र आसीदित्यारम्भशब्दवाच्यसूक्ष्म॒न्चि॒द॒द्वि॒शि॒ष्ट॑ब्रह्मामेद उप॒च॒त इ॒मे॑तद॒र्थो॑डल (?) सन्दर्भ आरभ्यते--तद्‍द्रे॑द॒ तद्धि॑व्याकृतमासीत् त॒न्ना॑म॒रू॑पा॒भ्या॑मेव व्याक्रियत । हशब्दो वृत्तार्थसङ्गणे । तदिदं मिथुनादिलक्षणं जगत् त॒हि॑ तदा=स॒स्पष्टे॑ पाक्‍‌रव्या॑कृतमा॒सी॑त्=अव्याकृतमासीत्, अव्यक्तशरीरकं ब्रह्मासी॑दित्यर्थः; नामरूपाभ्यां न व्याकृतमिति न्युत्पत्त्या अव्याकृतशब्दस्या॑व्यक्तवचन॒त्वा॑त् । अव्याक॒त॑स॒व्व॒ नाम॒रू॑पविशि॒ष्ट॑या॒डन॑भि॒व्य॑क्त॒त्वा॑त् । अव्याकृतशब्दस्य त॒च्छ॑रीरक॒त्व॒पर॒त्वे॑ यु॒क्ति॒ः समु॑न॒तर॑मेव स॒स्पष्ट॑यि॒भ्य॑ते । तदेव अव्याकृतशरीरं ब्रह्मैव-नामरूपाभ्यामिति इ॒त्थं॑भावे तृतीया-नामरूपवत्या व्याक्रियत व्याकृतमासीत् । व्याऽऽदृ॑श्या॒मु॑पसर्गो॒भ्या॑म्, विविन्च्य सम॒न्ता॑त् कृ॒तमासी॑दित्यर्थः । तदेव दर्शयति- असौनामायमिदंरूप इति ।

1. एतदनन्तरं तु. को॒शे, 'ब्रह्मा॑णो म॒र्त्य॑त्व॒चे॒ तत्पु॑त्रा॒णामम॑र्त्य॒त्वं सन॑न्दना॒दित॑वे लिङ्गे ज्ञायत इत्युच्यते' इति प्रकृतसङ्गत्ति ।

2. तद॒र्यो॑त्तरसन्द॒र्भ॑ इति स्या॑त् । एतद॒र्थो॑ ग्रन्थसन्द॒र्भः॑ ग. एवं सनकादिसद्बुद्धिं प्रति इतःपरम्, य आत्मानमेवोपासीतेयोव॑प॒दे॑क्ष्य॒लय॑म् । मध्ये तद्‍द्रे॑द॒ तद्धि॑व्याकृतं प्र॒स॑क्तवा॒न्त॑र॒स्मा॑द॒प॑रिहारार्थम् । तदा॒ह ननु॑वति । 'ना॒न्यद॑तो॒ऽमनो-डप॒ इ॑य॒दिति॑ प्रा॒गु॑क्त्॒या॑डन्य॒स्मि॑रेव कृ॒ते॑य॒क॑मा॒द॑, आ॒त्मै॑वेद॒मि॑ति समाना॒धिक॑रण॒नि॑दे॒शो॑डपपन्नः ; यद्वा प्रजा॑प॒ते॒ः स॒स्पष्ट॑स्मी॒ति॒श्रु॑ण॒क्त॒, उप॒च॑रि॒त॑र्थ॒कम् ' इति मतिभेदसार्थं तद्‍द्रे॑द-मिथ्यादिकमिति भावः ।

तदिदं मिथुनादिलक्षणं जगदिति । ननु तदिदं मिथ्यय जगदर्धकत्वे ब्रह्माणो व्याकि-यमाणत्वं कथं लभ्यते । उच्यते । अव्याकृतपदस्य अव्याकृतशरीरकब्रह्मो॑य॒र्थ॑स्लोकारात् । 'स ए॒ष इ॒दं मिथु॑नादिलक्षणं जगदिति । तस्यामेदेनाव्याकृतेऽन्वयः; तदियस्य आत्मैवेदमिति प्र॒स्तु॑त-मिष्यादिकमिति भावः ।

तदिदमप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतेऽसौनामामिदंरूप इति ।

आत्मैव व्याक्रियतेऽर्थः । तदिदमप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतेऽसौनामाड्यमिदंरूप इति ।

अनेन वाच्येन सृष्टघादिकालेऽप्यत्पक्षे ऽव्याकृतनामरूपव्याकरणे सुग्रहणाय निर्देशमुख्यते ।

तत् = पूर्वं तथा नामरूपाभ्यां व्याकरणादेतोः ।

पतदपि इदानीमपि इदं उपध्यमानं चराचरव्यक्तिजातम्, इदं रूपोदयं एताहशासंस्थानवानायम् असौनामा देवदत्तयज्ञदत्तादिनामवानिति नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियते ।

इस्थमेव आदावपि नामरूपाभ्यां व्याकरणमवधेयमित्यर्थः ।

उभयत्र, असौनामामेति छान्दसोऽडुक् ।

अदोनामेति वक्तव्ये, असौनामेति लिख्यतय्योडपि छान्दसः ।

तद्व नामरूपवचनवमयाकृतशब्दितस्य ब्रह्मणः सिद्धमिति सर्वाणि च नामानि तत्पूर्वचिनिमित्तभूतानि च रूपाणि तदीयान्येव ।

अतः इदमादिशब्दैरपि तस्यैव निर्देशसंभवात आत्मैवेदमग्र आसीदित्यमेदानिदेशो नानुपपत्तिरिति भावः ।

नामरूपाभ्यामेव व्यज्यतेवकारो मिन्नक्रम इति ।

तदेव नामरूपाभ्यां व्यज्यते स्वयमेव भिन्नक्रम इति ।

आत्मा अर्थः । इदमिदानीमवसरे॑ जीवनिर्देशः ।

पूर्वोऽक आत्मा जगदभिनिर्व्याकृतप्रधानमासीत् ।

तत् स आत्मा नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतेऽर्थ इति नानुपपत्तिः ।

'रामो नाम जने᳚ः श्रुतः', 'प्राणत्रेव प्राणो नाम भवति' इत्यादौ इष्टमिति असौ नाम देवदत्तादिनोम इत्योद्दष्टु ।

न अयमिति देवदत्तादेर्गृहीतत्वात नामदेन नाम यद्भोत् ।

तद्विशेषणत्वमेव साधिय्यस्युक्तं इदंरूप इत्यादिति ।

भिन्नक्रम इति । नचु इदमप्येतर्हि नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियते न भिन्नक्रमः ।

तथासति तन्नामरूपाभ्यां स्वयमेव व्याक्रियत इत्यपेक्षते᳚ ।

अतोऽत्रापि यथा-तथासति तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियते, न तु नामान्तराद्वाच्याद्व्यतिरिक्तं वस्त्वन्तरविषिठं व्याक्रियते ।

नामरूपाभ्यां व्याक्रियते, न तु नामान्तराद्वाच्याद्व्यतिरिक्तं वस्त्वन्तरविषिठं व्याक्रियते ।

इति तार्किकस्मतनिरीकरणमेवकारफलमिति चेतन - कर्तृस्यात्मनस्ख मेध इति शाङ्कापरिहारार्थंत्वादस्य संदर्भस्य, तदेव नामड्याभ्यां व्याक्रियतेति स्फुटं प्रतीतिरियाश्यात् ।

तद्वेवकरण तद्विनं नामरूपवन्तं व्याक्रियत इत्यावलःयते ।

कर्तृकर्मैक्यज्ञा᳚ः स्यमेवेत्यंशस्तु वस्तुस्वरूपमृत्तिपण्डाद्येव नामरूपद्यित्सुक्कु᳚ ।

तु न तदिसद्धचागप्तिः, मृत्पिण्डाद्याकर्तृक्वात ।

किञ्चु तन्नावय-व्यान्तरनिपेधसात्रं ।

इह तूमयसिद्धिरिति ।

नचु कर्तृपि कर्त्रन्तरान्वेयोनामरूपभ्याकरणकर्मोऽस्ति᳚ ।

एवं कर्मकर्तृर्थीचचक्ष्य कर्मण्येव लकारादिवचक्ष्यामपि कर्तृकर्मैक्यसिद्धयैव ।

'तदाद्मानं खल्वमकुरुत' इति श्रुयन्नतरतॄष चेतन - आत्मैवेदमिति ।

कर्तृकर्मैक्यनिध्ययात् ।

स एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यः, यथा शूरः सुरधाने डवहितः स्यात्, विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये ।

व्याक्रियत इत्यर्थः । व्याक्रियत इत्यैै कर्मकर्त्तरि लकारः । कत्र्न्तराले क्षेपे गौरवात् ; 'तदात्मानं स्वयमकुरुत' इत्यनेनैकार्थ्यात् ।

उक्तञ्च भगवता भाष्यकृता—"तदेव विभक्तनामरूपं ब्रह्म'संविज्ञं सत्यसङ्कल्पं स्वेनैव विभक्तनामरूपं स्वयमेव व्याक्रियत इति ।

ननु अभ्याकृतमासीदित्यलं तत्रैव कर्मण्यर्थकत्वमेव वक्तव्यम्; न तु कर्मकर्त्तर्यर्थेऽपि कर्मवृद्धावै कप्रत्ययसिद्धेः द्वारसिद्धत्वात्

हान्तस्य यः करणे ऽतुल्यक्रियः कर्ता, तस्यैव कर्मवृद्धाविधानात् । कृत्यकृत् 2 खलर्थेषु कर्मवृद्धौ भावात् अवश्यं करणेैव कः वक्तव्यः ।

नतस्तद् 3 वैरूप्याय व्याक्रियतेत्यैपि करणे लकारो डस्म्वाति चेत् — एककारणं कत्र्न्तरव्यवच्छेदात् कत्र्न्तराक्षेपे गौरवाच्च व्याक्रियत इति लकारस्य कर्मकर्त्तर्ये- वाच्युपगन्तव्यस्मात् ।

नन्वात्मनः कथं देवमनुष्यादिनामरूपवत्त्वम्, देवमनुष्यादिशरीर तस्य अवर्त्तमानत्वादिति मां व्यावर्त्तयति स एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यः ।

एषः अभ्याकृतशरीरकः सः पूर्वंमात्मशब्दितः परमात्मा इह कार्येषु आनखाग्रेभ्यः प्रविष्टः कारणावस्थायां चिदचिदोभयाधिष्ठितत्वात् कार्यावस्थायामपि तयोः परिपूर्ण एव स्थित इत्यर्थः ।

प्रविष्टः । अन्तर्यामिरूपेणैति शेषः ।

तत्त दृष्टान्तमाह यथा शूरः सुरधाने डवहितः स्याद् विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाये ।

शूरो धीयते ऽस्मिन्निति शरधानम् [-अधिकरणे ल्युट्-] शरकोशः । तस्मिन् यथा शूरः अधिहितः,

अविहितः पिहितमवष्टः, विश्वं बिभर्ति वैश्वानरामि'रूपेणति विश्वम्भरः अग्निः 5 तस्य विश्वम्भरस्य कुलाये नीडे — दारुणिति यावत् — यथा पिहितप्रविष्टः

1. व्याससंहिता पा० । 2. कृतार्थक्वलर्थेषु क० । 3. तदैककूल्याय ग० । 4. राग्यादि-

तं न परयति' अकृत्स्नो हि सः। प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति, वदन्न वाक्, पश्यन्न चक्षुः, शृणन्न श्रोत्रम्, मन्वानो मनः ।

1. इत्यादि । झां। इहृदं प्रविश्ट इति पूर्वोक्तान्वयः । तन्न परयत्याकृत्स्नो हि सः । यस्तिलनेलवत् सर्वेश्वरूपव्यतिरेकेण परमात्मानं न परयति, सः अकृत्स्नः अपूर्णस्वरूपः । असकलप इति यावत् ।

परमात्मन एव सर्वेनामरूपवत्त्वसमुपपादयति प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति—कर्मनामान्येव । प्राणन्नेव प्राणनक्रियां कुर्वन्नेव परमात्मा प्राणनामां भवति । भाणितीति प्राण इति व्युत्पत्तेरित्यर्थः । वदन्न वाक् = वदनक्रियान् कुर्वन्नेव वाड्नामां भवति । वक्तीति वाक् । पश्यन्न चक्षुर्नामां भवति । चक्ष इति चक्षुः । शृणन्न श्रोत्रं भवति । शृणोतीति[हि] श्रोत्रम् । मन्वानः मननं कुर्वन्नेव मनो भवति । मनुत इति [हि] मनः ।

1 'तानि' यानि प्राणादिनामानि अस्य परमात्मनः पाँचकलादिवत् कर्मनामानि । अतः स परमात्मैव प्राणादिद्वार प्राणनवदनादिकर्ता, तथा तत्कृतछलदप्रवृत्ति-निमित्तभूतजातिगुणक्रियाद्याश्रयः स एवेति तस्यैव तत्स्वरूपतिनिमित्तकचरााचरशरड्-

निमित्तभूतजातिगुणक्रियाद्याश्रयः स एवेति तस्यैव तत्स्वरूपतिनिमित्तकचरााचरशरड्- पाचक रावकादिवत् कर्मनामान्ये वास्त्य अन्तःप्रविष्टस्य नारायणस्यैव । अतः सर्वेनामरूपाश्रय यद् परमात्मनोडस्तीति भावः 'इत्येतावदेव ग. कोरे ।

अत्रमैवेदमित्युक्तः । पृथक् तद्रेदमित्युक्तः । अकृत्स्नो हि स इति तच्छब्दवदस्य पूर्वोक्त. परामर्शित्वादेवोक्तौसम्भवात् । ने पद्येतानित्यत्र यच्छब्दद्वयाश्रयण तत्सम्बन्धात् तस्यैष्यते । अपूर्णस्वरूप इति । कृत्स्नस्वरुपु तं परयेत । कृत्स्नता च मनोभादिसामग्र्या: यथाकतं सत्तावृतिं वक्षते समदशकण्डिकायाम् । एवं मक्ष्यमाणकृत्स्नत्वप्रयोजकतया प्राणादी-

नामकृत्स्नत्प्रयोजकतया प्राणादी- नांविशेष्य ग्रहणेन परमात्मनः सर्वोत्तम्योऽसि दर्शयति । नतु प्राणादिगतं रूपं तावत् प्राणादिक्रियाकचहर्जाविषय तत्क्रियाकरणत्वम् । तद्वार्वेन हि परमात्मनि नामरूपवत्त्वसमुपपाद्यम् । एवं हि सति मुख्य-

तान् यस्सैतानि कर्मानामान्येव ।

वाच्यत्वमपीति सर्वनामरूपाश्रयत्वं परमात्मनोडस्तीति भावः । अत्र प्राणनादिकरणेषु प्राणादिषु कर्तृत्वोपचारः प्राधान्यादवगन्तव्यः ।

(९) इदं हि वाक्यं “करणत्वेन चाकाशादिषु”—इत्यधिकरणे समन्वयाध्याये चिन्तितम् । तथाहि—“ सदेव सोम्येदमग्र आसीत् ” इति कचित् सत्पूर्विका सृष्टिरान्नायते । “असद्वा इदमग्र आसीत्”इति कचिदसत्पूर्विका । अतो वेदान्तेषु

1 सृष्टिरव्यवस्थितेति जगतो ब्रह्मैककारणत्वं निश्शेषतं न शक्यम् । “तद् द्वैतं तहै-व्याकृतमासीत् तन्नामरूपाभ्यां व्याक्रियते”गति अव्याकृतकर्तृकसृष्टेराम्नाताया: सांख्य-स्मृत्यनुरोधित्वात् प्राधान्यमेव जगत्कारणम् । अत ईक्षणादयो गौणा नेतव्य्या: ' इति पूर्वपक्षे प्राप्ते - “करणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टे:”, “समाकृष्णात् ” इति सूत्राभ्यां सिद्धान्तितम् । “जन्मादस्य यतः ” इत्यादिसूत्रेषु प्रतिपादितं सर्वैजं सत्यसंकल्पं ब्रह्म यथाव्यपदिष्ट्रमियुच्यते ।

तथैव, “आत्मन आकाशः सम्भूतः' इत्योदेषु वाक्येषु आकाशादिकारणत्वेनोक्तः । “समाकृष्णात् ” । “असद्वा इद-मग्र आसीत् ' इत्यत्र 'सोडकामयते ' ति प्रकृतस्य ब्रह्मण एव 'तद् प्येष श्लोको भवति' ' ति समाकृष्य 'असद्वा इदमग्र आसीत् ' इत्यभिधानात् असच्छब्दः: सूक्ष्मैरचिदचिद्रिशिष्टब्रह्मापरः ; 'तद् द्वैतं तहैव्याकृतमासीत् ' इत्यत्रापि अव्याकृतस्य सूक्ष्मैचिदचिद्रिशिष्टग्रामपरः, परयंशश्कुः इत्यादिनोचरत्र समाकृष्यमाणत्वात् ।

1. सृष्टिरव्यवस्थिते ग.

प्राणादिगत रूपवतं च नोक्तं स्वादित्येनाह अत्र प्राणनादिकरणेध्वति । करणेषु मुख्यप्राणादौ कर्तृत्वमपि विधादिव्या तृप्तिमहंत कतृभि: भावः । अत्र प्राणादिप्राणादिकारणत्वेनोक्तः ।

तस्यैव श्रवणात् प्राणादिप्रकारणस्य परमात्मन उपचर्यत इति प्रतिपत्ते । अत उपपचारः स्वीकृतः । उपपचारानिष्टौ च प्रधात्थै एव जीन्यत इति । प्राणान्नेव प्राणवत्त्वं वक्तव्यो भवति, स एवं भवन्नेव प्राणवक्च्छुादिरपि भवति, करणान्तर्या मितत्वात् ।

तानि = प्राणादिति प्राण इति चैषमादीनि कर्तृत्वकरणत्वाद्वारा कर्मपदवाच्यक्रियाप्रवृत्ति-निमित्तकानि नामानि अस्यैव भवन्तीत्यर्थ: इति ।

असच्छब्द: सूक्ष्ममेति । 'सदेवे'तिवाक्ये तु सर्वस्मीक्ष्यसिधिकरणादौ व्यक्तमुच्यमेवेति भावः:

पञ्चत्वादीनामचेतने डभावात् । अन्याकृतशब्ददो डप्यव्यकृतशब्दिततावक्तशरीरक-

परमात्मपर एवेत्यर्थे इति निश्चितम् ।

(२) तथा साह्यस्मृतिश्व नानुरोद्वयेऽति, स्मृतिप्रदे, " स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इत्यधिकरणे स्थितम् । तत्र हि ' सदैव सोम्येदमग्र आसीत् ' इत्येतद् वर्णनैकव्यतिरेकसिद्धमिति ह्येतदंशकृतिनां परस्परविरुद्धार्थे-

सोऽयेदमग्र आसीत्, ' तदिदं तह्यव्याकृतमासीत् ' इत्यंभंशकृतितां प्रतियमानानां स्वतोडर्थनिर्णयासमर्थानां तत्त्वप्रतिपादकसर्वेषामपि लपणीस्म्य-

त्यनुसारेणैवार्थों निश्चितः । इत्थं सांख्यस्मृतीनां द्विदम्रतिवत् कमंस्वरूपे सावकाशत्वाभावेन अनवकाशदोषवहो दोषः प्रसज्यते इति पूर्वं ऋमं कुर्वन् —, " यदै किश्च मनुरवदत् तद् मेषजम् " इति श्रुतिप्रतिपादितेन मार्गेण श्रुत्यविरुद्धानां भूत-

सीनां मन्वादिस्मृतिनां प्रधानकारणवादे डनवकाशप्रसङ्गेन श्रुतिविरुद्धाया: अतः-

हत्यैवस्या: सांख्यस्मृतिरेवानादरणीयस्वमुचितम् । मन्वादिस्मृतयो हि ऐककण्ठचेन सर्वेऽपि परमात्मानं जगत्कारणमभिदधति । यथोक्तडह मनुः — 'आसीदिदं तमोभूतम् '

ततः स्वयंभूर्भगवानव्यक्तो ऽव्यक्तयत्निदम् ।

महाभूतादिवृत्तौजः प्रादुरासीत् तमोनुदः ॥

सोडभिध्याय शरीरात् स्वात् सिसृक्षुर्विंविधा: प्रजा: ।

अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमपासृजत् ॥',

इति ।

भगवद्गीतासु च —

' अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ।'

' अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते ।'

इति ।

महाभारते च —

' कुतः सृष्टमिदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् ।

प्रलये च कमण्येति तं मे ब्रूहि पितामह ॥'

इति ।

1. हेतुरयं ग. कोषे । 2. स्वरूपेऽप्यवकाशाभावेन. ग.। 3. मन्वादीनां. क.

इति पृष्ठ आह — 'नारायणो जगन्मूर्तिरनन्तामा सनातनः ।'

इति; तथा — 'तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम ।'

'अव्यक्तं पुरुषे ब्रह्मन्निष्क्रिये संपलीयते ।'

इति च । आह च भगवान् पराशर: — 'विष्णोः सकाशादुदूतं जगत् ततैव च स्थितम् ।

स्थितिसंयमकर्ताडसौ जगतोऽस्य जगच्च सः ॥'

इति । आह चाडडपस्तम्ब: — 'पूः प्राणिनः सर्वे 'एव शुद्धाशयस्याह्नियमानस्य विकलरमस्य'

इत्यारभ्य, 'तस्मात् काया: प्रभवन्ति सर्वे स मूलं शाश्तिक: स नित्यः'

इति । न च मन्यादिस्मृतिनां कर्मस्वरूपे सावकाशावम् ।

कर्मोपराध्यपरमात्मस्वरूपेऽपि तादप्योत् ॥

ननु कपिलेन मन्वादिभिमतस्य परमात्मनोडनुपलब्धे: तस्याप्रामाणिकत्वमिति चेत्,

तत्राह — 'इतरेषां श्रानुपलब्धे: ।'

इतरेषां मन्वादीनां वैदिकानां बहूनां साहचर्योक्तप्रकारेण तत्त्वानुपलब्धे:

साङ्ख्योक्तस्मृतिरननु तेऽद्वैद्या इति सिद्धान्त: कृतः ॥

(३) तथा सांख्याभिमतस्य प्रधनस्य जगत्सृष्टृत्वं न युक्तिसहमिति तर्कपादे

'रचनानुपपत्ते:- ' इत्यधिकरणे स्थितम् ।

तथााहि — 'रचनानुपपत्तेश्व नानुमानं

प्रकृतेश्व" ।

सत्त्वरजस्तमोमयसुखदु:खमोहे खलु शास्त्रिकं जगत् तत्ररूपोपादानकं कार्यत्वा-दित्यनुमानसिद्धं सांख्याभिमतं प्रधानं न जगकारणं---अनुमीयत इति ठ्युपरन्त्या

अनुमानशब्द: आनुमानिकप्रधानपर:—तादृशस्य प्रधानस्य तादृशस्वभावाभिज्ञचेतना-नधिष्ठितत्वेन विचित्रपदार्थरचनासामर्थ्योनुपपत्तेः ।

तादृश्चेतनाधिष्ठितस्तैव दार्षोदे-'

रचेतनस्य कार्यप्रवृत्तेर्दर्शनाच्च न प्रधानं जगत्कारणमित्यर्थः । "पयोऽमुवच्चेतस्तल्लाप" । नतु पयस्चेतनानधिष्ठितस्यापि दधिविभावेन परिणामवत्, वारिदमुक्तजलस्य नालिकेररसाच्यामना परिणामवत् चेतनानधिष्ठितस्यापि प्रधानस्य परिणामः किं न स्यादिति चेत् - तत्रापि प्राज्ञाधिष्ठानमस्त्येव; तस्यापि पक्ष्वादित्यर्थः । "अन्यत्-भावाज्ज्ञ न तत्राद्वितम्" । धेन्वादिप्रयुक्ततृणादे: प्राज्ञानधिष्ठितस्यापि क्षीरकारणपरिणामदर्शनादित्युदाहरणान्तरावलम्बनेन शङ्का । धेन्वाद्युपयुक्ततृणवत् अनडुदाह्युपयुक्ततृणवत् तत्प्राज्ञाधिष्ठानमपेक्षितमिति परिहाराभिप्रायः । "पुरुषामवदति चेतस्तथापि" । हक्छक्तियुक्तपुरुषसन्निधानादधक्छक्तिरूपन्यो यथा प्रवर्त्तते, यथा अयस्कान्ताश्मसन्निधानादयसोऽचेतनस्य प्रवृत्तिः, एवं चिन्मात्रात्मकपुरुषसन्निधानादचेतनं प्रधानं जगत्सर्गे प्रवर्त्तत इति चेत्—तथापि प्रधानस्य साप्रत्कं नोपपद्यते । पुरुषस्य चिन्मात्रपुरुषः तदनुगुणो-

पदेशादित्यापारभावात्, सन्निधानमात्रस्य प्रयोजकत्वे नियतसर्गप्रसङ्गात् । "अद्भ्यः सम्भूतौ च ज्योतिषि योगात्" । दूषितप्रकारातिरिक्तकारण प्रधानानुमानेsपि ज्ञातृत्वशक्तिमत्त्वात् जगत्सृष्ट्रं प्रधानस्य नोपपद्यते । "अभ्युपगमेऽप्यर्थ-भावात्" । अनुमानैकप्रधानाsभ्युपगमेऽपि पुरुषस्य तन्मते चिन्मात्रत्वेन निष्क्रियत्वेन योगाभ्यारोपभावात्, सन्निधानमात्रस्य प्रयोजकत्वे नित्यसर्गप्रसङ्गात् । "चिप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम्" । 'पुरुषो न संस्रति, न मुच्यते' युक्त्या, पुरुषभोगार्था प्रधानप्रवृत्तिरित्याद्युपपादयत् सांख्यदर्शनं पूर्वोत्तरविरोधाच्च असमञ्जसमिति स्थितम् ।

ततश्श्र सांख्याभिमतप्रधानस्य तुच्छत्वात्, 'तद्रेदं तर्हेव्याकृतमासीत्' इत्यत्र न तद्र्रतिपादकत्वशब्दावकाशः । प्रकृतमनुसरामः ---

1. प्रधानाभ्युपगमः म.

स योडत एकैक्रमुपास्ते, न स वेद। अकृत्स्नो ह्येपोडत

स योडत एकैक्रमुपास्ते न स वेद। १ अतः अस्सादेतोः सर्वैर्नामरूपविशिष्टं परमात्मानं विहाय, एकैकं एकैकनामरूपविशिष्टं जीवमुपास्ते [यः?], न स वेद = स नो वेद। तदुपासनमुपासनमेव न भवतीत्यर्थः। उपासनसंबंधमध्यपठितस्वाह्निदिरुहासनपरः। उक्तं च तयासौऐलैलेबुसिद्धान्ते—‘न स वेदे’-त्यस्य, ‘स योडत एकैक्रमुपास्ते 'इत्येतद्वाक्यपूर्वकस्वाह्नक्रमोपसंहा‌र्योरुपासनशब्दोः, मध्ये वेदनशब्दः' इति। कुत इत्याह—अकृत्स्नो ह्येपोडत एकैकेन भामति।

अतः ब्रह्मण एव सर्वेनामरूपविशिष्टतया सर्वात्मकवात एकैकेन नामरूपेण विशिष्टः एवः जीवः अकृत्स्नः अपूर्णो भवत्यर्थः। एकैकनेति इत्थंभूतलक्षणनृत्य्या। तस्मादेतोः, आत्मैष्येबोपासीतात्र श्योते सर्वे एकं भवन्ति।

अन्न एकैकनामरूपं जीवा‌न् विशिष्टां सर्वेनामरूपभाजं परमात्मानमुपासीत। अन्न परमात्मनि हि यस्मात् सर्वे पदार्थाः शरीरेतथा एकं भवन्ति। न तु स्वरूपैक्यं, जडाजडयोरेैक्यासंभवात्; शरीरशरीरिणो‌श्र पृथक्विस्थ्याद्यभावेन एकत्ववद्यवहारस्य हृश्यादिति दृश्यते। ततश्र देवदत्तस्यात्मेति किश्चिप्रतियोगिकतयोपासने हि न सर्वान्तर्भावः, आत्मत्वेनैवोपासने संकोचकाभावात् असङ्कुचितसर्वात्मकत्वं लभ्यत इति भावः।

यद्वा—स योडत एकैक्रमुपास्ते न स वेद। यस्मात्त्रमरुपारमकपपच्चावींरिष्ट ब्रह्मा, अतः यः एकैकं विशेषणांशं विशेष्यांशं वा मुख्यैःसदृत्तयाप्रपच्चावीरिष्ट ब्रह्मा, न स वेद। तत् उपासनमेव न भवतीत्यर्थः। कुत इत्याह—

1. स य इहांदरत्रला प्रथममव्याह्या ग. कोशे नास्ति ।

उक्तञ्च तयासांऐरिलि। अन्रोदृकृतः श्रुतप्रकाशिकायाः प्रकृतो‌र्निष्पादनात्पुर्‌षे‌ऽनुसारी । मुद्रितभावप्रकाशिकायां तु सुदित श्रुतप्रकाशिकाः ।। पाठान्तरस्य इहलमिद्धान्तीम ।

देवदत्तस्यात्मेति। देवदत्तशरीरस्यात्मेव्यथे। एकैकनामा‌मरुपवात् जीवस्य तदुपासनेऽपै देवदत्तात्मैतेयो‌ऽपस्यम्; न तु आत्मेति। केषाञ्चिन्मते सादृश्येन हि जीवविन्देशो न स्वरसतदेवदत्तस्यात्मेति केषाञ्चिन्नामसादृश्येन हि जीवविन्देशो न स्वरसतदेवदत्तस्यात्म इति।

एैकेन भवति । आत्मेत्येवोपासीत । अत्र होते सर्वे एकं भवन्ति ।

अकृत्स्नोडप्येoप्येत एकैकेन भवत्यात्मेत्येवोपासीत । हि यस्मात् एषः विशिष्टपदार्थः एकैकेन विशेषणांशेन विशिष्ट्यांशेन वा अकृत्स्नः अपूर्णो भवति-केवलविशेषणांशेऽपि पूर्णता नास्ति, केवलविशेष्यांशेऽपि पूर्णता नास्ति [ यतः ],

अतः आत्मेत्येव नामरूपात्मकचिदचिद्वस्तुप्रपञ्चाप्यकसद्विशेष्यतयैनैवोपासीतेऽतेत्यर्थः । अत्र होते सर्वे एकं भवन्ति । अत्र हि विशिष्टे सवैे पदार्थाः एकं

भवन्ति=अन्तर्भवन्तीत्यर्थः । विशिष्टे विशेषणविशेष्ययोरेतद्भूतत्वोक्तिति भावः । एतदेवाभिप्रेत्य "आत्मेति तूपगच्छन्ती" त्यलं उपासीतैः; 'अकृत्स्नः

अपूर्णः । विशिष्ट एव हि पूर्णः,' इत्युक्तम् ।

विशिष्टार्थः । अत्र पक्षे व्यासार्थसूत्रित प्रमाणयति एतदेवेति । पूर्णं चेतनाचेतनोभध्यान्तर्गोभितं प्राणमनेवेऽदिना । विशिष्टामिति शङ्कारे स यों इहादरेऽदरतः । अत्र चेतनाचेतनथो-

रेकैकं चेतनमचेतनं द्वा य उपास्ते--यः प्रतीकात्मकत्वो भवतीति यावत्—, न स वेद । हि यस्मात् चेतनाचेतनमात्रेऽपासननेव एषः अकृत्स्नः, तस्मात् यथास्थितोपासकत्वभावात् आत्मे-

त्येवोपासीतेति । एकपदं विशेष्यविशेषणद्वयान्तर्गतविशेषणमात्रार्थकम् । वीप्सा चेतनाचेतनयोः

पृथकृत्यैक विवक्षया । पूर्वं द्वयोः प्रकृतत्वात् । नेति नेतीति निषेधः । व्यासार्थसूत्रेक्ष, 'यस्माद्

विशिष्ट एव पूर्णः; तस्माद् गुणभूतविशेषणमात्रोपासको न पूर्ण इति अकृत्स्न इत्यर्थः इति ।

अथाऽपि द्वैरोपणमात्रोपासननिषेधपक्षे, आत्मानमेवोपासीरतेत्येन विध्यनुपूर्वीं स्यात् । आत्मेत्ये-

वति इतिशब्दादानर्देशात् आत्मस्वप्रकारं विधाय ब्रह्म एव प्रकारान्तरमात्रेऽपासननिषेधः

प्रतीयते । इत्थंशब्दान्नर्देशात् आत्मस्वकारं विधाय ब्रह्मेत्युपासीति मोहान्ति च" इति शङ्कराचार्यः ।

ग्रह्हीतम् । तत्रात्मवाद्येन प्रकारेणोच्यते, 'आत्मेति' इति इतिशब्देन भवो ब्रह्मेत्युपासी-

तस्यैव आत्मत्वश्ररोपितत्वप्रतिपत्त्यर्थं, यत् उपाये ब्रह्म तत्त्वात्मकत्वप्रकारो न

लाज्य इति प्रकृत आत्मत्वादर्थमेव ततः सिध्यतीति निश्चितात । तथाच, 'अन्योसावन्यो-

म्सोति न स वेद' इति दर्शकाण्डेoराक्षये, अत्र च वाक्ये क्रियमाणो निषेध एकविषयकः ।

अत एव 'अन्योसा' इति निषेधशक्यप्रग्रहणपूर्वकं 'आत्मेत्येवोपासीते' ति प्रकृतविशेषवाक्यस्य

भाष्यादौ तथा तत्र निर्देशः । प्रकृतनिषेधवाक्यस्य तद्विषयकैकार्थ्यनिरूपणार्थंमात्, तथा

कृत्वा निर्देशास्य । एवम्भिप्रेत्य पृथक्स्थेनोपासननिपेध्यपरेतयैव व्याख्यातमिति ध्येयम् । एकरावदंश

'एैके मुख्यान्यकेवल्य:' इति अन्यायाद्यैकेकस्मप्यस्ति अन्यानन्यसंपद्योभयथ्योऽपि शक्यः ।

६२ श्रीरङ्गरामानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्ता [ अ.३.ज्ञा.४.

तदेवतं पदनीयमस्य सर्वेष्य, यदयमात्मा। अनेन ह्येतत् सर्वं वेद। यथा ह वै पदेनानुविद्यन्ते, एवम्। कीर्तिं श्लोकं विन्दते, य एवं वेद ॥ ७ ॥

तदेवतं प्रेयः पुत्रात् [ प्रेयो मिल्यात् ] प्रेयो वित्तात् प्रेयोऽन्यस्मात् सर्वस्मादन्तरतरः यदयमात्मा। स यौडन्यमात्मानः प्रियं ब्रुवन्ति

1. प्रेयोऽन्नादि न झांकरे. न च माङ्खे ! २. अन्तरतरं झां. मा.

तदेवतं पदनीयमस्य सर्वस्य । तदेवतं परमात्मसर्वरूपम् अस्य सर्वस्य नामरूपकपद्यस्य पदनीया मपदनीया, प्रपत्तव्यमित्यर्थः। पदेऽन्वेति: अनीयर प्रत्ययः। अथवा पदनीया ज्ञातव्यमिति यावर्थः। तत् हेतुमाह -- यदयमात्मा । अस्य सर्वस्यैवेतदलापि काकाक्षिर्णायायेनान्वेति । यत्=यस्मात् कारणात् अस्य सर्वस्यायमात्मा, अत इत्यर्थः। 'तं वै एकं जानथाऽऽत्मानं' मिति श्रुते: आत्मन एव ज्ञातव्यत्वाभिधानादिति भावः। अनेन ह्येतत् सर्वं वेद । अनेन आत्मनाडभिज्ञातेन सर्वे वेदाः सर्वज्ञो भवतीत्यर्थः। अतः ह्यष्टावापाह -- यथा ह वै पदेनानुविद्यन्-

देवम्। ह वै शब्दः प्रसिद्धौ । यथा चोरादपहतं गवादिकं पदेन तत्पदाज्ञित-

प्रतिपदेन लभते, एवं पदनीयत्वेन प्राप्तनिदिश्यते सर्वस्य पदमूतेः ब्रह्मणः सर्वमचु विन्दते वेदेऽर्थे। अनुसंधिकृत् फलमाह--कीर्ति श्लोकं विन्दते य एवं वेद । कीर्तिं ख्यातिसामान्यं, श्लोकं पुण्यश्लोकत्वं लभत इत्यर्थः ॥ ७ ॥

तदेवतं प्रेयः पुत्रात् प्रेयो मिल्यात् प्रेयोऽन्यस्मात्सर्वस्मादन्तरतरः यदयमात्मा। यत् यस्मात्कारणात् अयं सेन्रशोऽभन्तरतरः अत्यन्तान्तरतरोः--मुख्य इति यावत्--तादृश आत्मा, तत् तस्माद्वेतोः एतत् एषः

पुत्रमिलादिम्रियान्तरापेक्ष्याडतिद्रियतर इत्यर्थे। स यौडन्यमात्मानः प्रियं ब्रुवन्ति

1. ह वै शब्दौ. ग. २. अन्तरः अभ्यन्तरः स्वाप्तो मुख्या ग.

उक्तोऽर्थः प्रपुयुक्तः प्रियत्वातिशयाभास्कादपि तद्योजयत्वमिल्याह तदेवतदिति । आः मत्प्रतिपदितं सति स्पृत् । श्लोकत्ववश स्वगततातिशयमानार्थतया चोपचयच्यम् । तर्मात् विवेकिनः ज्ञातव्य ज्ञेयेन प्रियतम इवंती। रोमसनतीतीश्रृङ्ग इत्यत्र क्रियाऽऽपेक्ष्य क्र्त् कर्तृसापेक्षत्व तु इतिशब्द-

ब्रीयात् प्रियं रोत्स्यतीश्वरो ह तथैव स्यात् । आत्मानमेव प्रियमुपासीत । स य आत्मानमेव प्रिय उपास्ते, न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति ॥ ८ ॥

तदाहुः - यद् ब्रह्मविद्यया सर्वे भविष्यन्तो मनुष्या मन्यन्ते, किं तद् ब्रह्मावैत् 1 , यस्यात् तत् सर्वेमभवदिति ॥ ९ ॥

ब्रीयात् प्रियं रोत्स्यतीश्वरो ह तथैव स्यात् । स यः = एवंवित् आत्मनोडपि परमात्मापेक्ष्याडपि अन्यत् प्रियमस्तीति ब्रुवाणं प्रति 1 व ईश्वरः प्रियं रोत्स्यति = प्रियनिरीश्वरः करिष्यतीति यद् ब्रीयात्, तथैव अवेदितव्यर्थः । आत्मानमेव प्रिय उपासीत । तस्माद्वेतोः निरतिशयप्रियं परमात्मानमेवोपासीतेत्यर्थः । परमात्मनोड 3 नुभूयमानस्य निरतिशयानन्दतया प्रियस्वमानन्दवल्ल्यादिसिद्धद्रष्टव्यम् । स य आत्मानमेव—भवति । प्रमायुकं प्रकृष्टं मायु: मरणं यस्तत् । प्रमायुकं न भवति=अविनष्टं भवतीत्यर्थः । शिष्टः स्पष्टीकरणे ॥ ८ ॥

तदाहुः । तत् वक्ष्यमाणं आहुः पृच्छकुरित्यर्थः । यद् ब्रह्मविद्यया—सर्वेमभवत् । इदं हि वच्यं ठ्यासौर्विद्, 'यद् ब्रह्मविद्यया सर्वे भविष्यन्तः=सर्वेश्वद्वाच्यपरमात्मपरत्वान्ताविर्भावकामा: मनुष्या मन्यन्ते, किं तद्ब्रह्मावैत् यस्यातत्सर्वेमभवदिति=तत् ब्रह्म किं वेद्यं वस्तुस्वतरमवैति यस्याद्देदनात् तत् सर्वेमभवदिति ब्रह्मणोडपि परं तदुपास्यं वस्तुस्वसति न वेति कुत्सितां उत्स्थापिता ' इति सर्वेऽभाल्यानाधिकरणे व्याख्यातम् ॥ ९ ॥

1. वः इति न गा. खोशे । 2. परमात्मनो हि. क.

स य इति यच्छब्देन सहैव तच्छब्दं निवेश्य बहुलं प्रयोगेऽपि उपरि प्रतिसंवदनिपदात्-न चेदिदमेव स इति पदं तथा प्रहीयतुचितम् । एवं च स इल्क्ष्यतथैव स्यादिदानीमव्यया । तथाच, 'अथमात्मनोडन्यमतिशयितप्रियं ब्रूते, आत्माडऽद्य प्रियं रोत्स्यती' ति परमात्मनो रोद्धकत्वं तथ्यविरुचादयमाह । एवं बदन्त्यं तथैव वाग्द्वारा रोद्धकवक्तृगतसामर्थ्योपप्रम् । यथा स ईश्वरः तदनन्तर्यों भवन् ईश्वरः=तथा रोद्धक एव स्यादिद्यर्थः । स यः यस्य = यादृशतदृशा इत्यर्थं तु यदृश्यब्दाऽध्याहारादिकल्पनेऽपि ।

ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् । तदात्मानमेवावेदं ब्रह्मास्मीति ।

तस्मात्तत्सर्वमभवत् ।

तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत, स एव तदभवत्; तथर्षीणाम्; तथामनुष्याणाम् । तद्वै तत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदे अहं मनुरभवं सूर्यश्चेति ।

ब्रह्म — सर्वेमभवत् ॥

इदमपि वाच्यं ध्यास्योऽयं 'उपास्यान्तरशून्यमित्युतरमाह — तदात्मानमेवावेदं ब्रह्मास्मीति, तस्मात्तत्सर्वेमभवदिति ।

आत्मानमेवावैत् । न त्वन्यदुपास्यम् ।

तस्मात्तत्सर्वेमभवदित्यर्थः ।

अन्यवेदनस्योपास्यत्वनिषेधे तात्पर्यम्; न तु स्ववेदनस्योपास्यत्वविधाने ।

यथा, 'स कारणकरणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज्जनिता न चाधिपः ' इति कारणान्तरनिषेधेन परमकारणवसिद्धिः;

एवमुपास्यान्तरनिषेधेन ब्रह्मणः परमोपास्यत्वमिह विवक्षितम्' इति सर्वेष्यरद्यानाधिकारणे विवृतम् ।

अथालमेतरचावैदिति वक्तव्ये, 'आत्मानमेवावैदं ब्रह्मास्मीती 'युक्तिः;

'तदिदमप्येतर्हि य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मी 'त्योदिनां वक्ष्यमाणब्रह्मवेदनप्रशंसाहेतुसिद्ध्यर्थः ।

'ब्रह्म वा इदमग्र आसी 'दिति तस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वोक्तिःश्रुतिः,

'कारणं तु ध्येयः 'इति कारणस्यैव ध्येयतया सर्वकारणस्य ब्रह्मणः कारणान्तराभावादेव ध्येयान्तरं नास्तीति योतनार्थेति तात्पर्यं दृश्यद्यम् ।

एवमुपास्यान्तरशून्यं ब्रह्म ज्ञातवतः फलमाह—तद्यो यो देवानां—तथा मनुष्याणाम् ।

देवानामुषीणां मनुष्याणां च मध्ये यो यो ब्रह्म प्रत्यबुध्यत, स सर्व एव तदभवत् सर्वेमभवत् ।

सर्वेशब्दवाच्यपरमात्मसम्पर्यन्ताविभवान् अभवदित्यर्थः ।

सर्वोऽस्मभूतपरमात्मास्मकोडभवत् ।

एकोऽस्य नित्यप्राप्तस्य प्राप्तवानिति यावत् ।

एकार्म्यस्य नित्यप्राप्तस्य प्राप्तत्वासंभावात्तत्साक्षात्कारः फलमिति फलति ।

तदेवाह — तद्वै तत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदे डहं मनुरभवं सूर्यश्चेति ।

इहशब्द्रो वृत्तार्थसरणे ।

तद्वै तत् ब्रह्म परंयन् उपासीनो वामदेवर्षिः अहं मनुरभयं सूर्यश्चेति मदादमैव मन्वादीनामाल्मेति प्रतिपेदे ।

मन्वादिना सर्वेण स्वस्थैैकात्म्यं साक्षात्कृत-एवं तावत् आत्मस्वात् ।

प्रियतमभूतां अस्माकं तदुंरपत्वात् तदतसुकूलेवागसदचकूलम्,

तत्प्रतिकू्लं प्रतिकलिमन् कुज्झान्भिति हेतुमनुजोऽपास्याकारकः श्वादारोंदर्शी ।

अथ तत्रापि वक्ता समासेत्योऽयं नोपास्ततम्, किंतु अहं बह्मास्मीत्येनपदित्यर्थोऽनेन लक्ष्यते ।

सूर्येथेति। नदिदमष्येतर्हि य एवं वेद अहं ब्रह्मास्मीति, स इदँ सर्वे भवति। तस्य ह न देवाश्चनाभूत्यै ईशते। आत्मा ह्येपाँ स भवति॥

वानि्यर्थः। तदिदमप्येतर्हि यो एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदँ सर्वे भवति। एतर्ह्यपि पतसिन्नपि काले तदिदँ ब्रह्माहमम् [स्पष्टं सर्वात्मक-ब्रह्मात्मककोटहम'] स्मृत्येनं योयो वेद, स सर्वोडपि इदँ सर्वे भवति एतस्मै-त्मकब्रह्मपर्यन्ताविर्भावभान् भवतीत्यर्थः। ततश्व ब्रह्मास्मृत्योपासनस्य सर्वैकान्त्य-साङ्कारहेतुत्वं पूर्वकाल एवं, नास्मिन् काळ इतिन मनसाप्रतिपद्य मोचः॥

तस्य ह न देवाशनाभूत्यै ईशते। तस्य ब्रह्माविद्रः देवानां देवा अपि अभूत्यै मुक्तचैश्वर्यविघाताय नेइते न समर्थाः; कुत्रोडन्ये इति भावः।

[चतुर्थोडड्यायर्थः। तृग्रन्थानं छान्दसम् (?)] तत्न हेतुमाह-आत्मा ह्येपाँ स भवति। सः ब्रह्मावित् यस्मात् देवानामपि आत्मा नियन्ता भवति। ब्रह्मविद्याप्रभावेन वशित्वादिसिद्धिरमतया तानपि नियन्तुं शक्त इत्यर्थः। [अत-तस्य मुक्तचैश्वर्यवघाताय न कोडपि समर्थ इत्यथ्याहारविदो मुक्तिरिति भावः।]

1. कुण्डलितं न ग. कोशे। योय इति वक्ष्याडपि न।

ब्रह्मास्मीति; जीवरश्रोमेविदादिति न मन्तव्यम्— यत्र व्यक्तौ ब्रह्मात्वं ब्रह्मणा गृह्यते, तत्रैवा- स्मिरपि तद् ग्राह्यम्। परन्तु न 'परं ब्रह्मास्ति' इति भौदासीन्येन ग्रहणम्, किंतु स्वगत-तत्च्छेषत्वप्रतिपचिसंवलितं 'अहं ब्रह्मास्मी'ति ग्रहणं खमुस्युपयोगि इति दर्शयते, य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति। स्वाहमर्थे ब्रह्माभेदः मन्तव्यो मेदतया अहंशब्दस्य विशिष्टपरतया संगाय इति अहमनुभवमिलादिना सूचितम्। यादृशो अदृरडब्रह्मास्मीलानुसंधाने जो वारयोमेंदोडपि भावितो भवेत् तादृश मनुसंधानं कार्येमिति च, 'प्रयगात्मानं प्रेरितारख मत्वा'इति श्रुता दर्शितम्। तर्हि किमनेन प्रयसेन ? ममात्मा ब्रह्म, अहमन्यः सोडन्य इत्येव विशदं गृह्यतामिति चेत् - तथाेसति सर्वेऽकारब्रह्म।ऽरतस्यं स्वपिसितानुसंहितं न भवेत्। अतः स्वात्मन्यस्य लोकान्तर-प्रभानाय अहं ब्रह्मास्मीत्यनुसंधानम्। तदुक्तमाचार्यैयंरधिक (णसारावलौ,

'व्यक्तिर्‌ ज्रीद्र्शेमेदे व्यवधीकरणपदैरभोवाने स्वातं, तथापि

इति॥

अथ योडन्यान् देवतामुपासते अन्योडसावन्योऽहमस्मीति स विद् । यथा पशुरेव स देवतानाम् । यथा हवै बन्धः पशवो 'बुध्युः, पशुरेव है किंः पुमान् देवतां शुनक्ति ।

एतद् हि ब्रह्मविदां हितार्थमासृत्था अतादृशा[ना]मनर्थं दर्शयति-अथ दर्पणादिषु अन्योऽसावन्य इति स्मृतिर्न मुखे वेद यथा पददेवानाम् । यः पुमान् धारकत्वनियतनुस्वादिना स्वस्मात् आत्मवेनानां दे

मातृरूपाम्, असौ देवतारूपः अन्यः धारकत्वनियन्तृत्वादिना आत्मम् अहं च पार्थक्वनियाम्यत्वादिप्रयुक्ततच्च्छरीरत्वाश्रयादन्यः भिन्न इत्युपास्ते वेद् = सः अज्ञ इत्यर्थः । यथा — देवतानाभू । यथा लोके पशुः

शेपभृत्;, एवं स देवतां पशुः । तत्किञ्चनया शेपभृत् इत्यर्थः । यथा भुङ्ज्युरेवमैकैकः पुरुपो देवतां शुनक्ति । हवैशब्दः प्रसिद्धगर्थे

बहवः पशवः एकं मनुष्यं दोहवहादिक्रियाभिः भुङ्ज्युः परिपालयन्ति, सन्निधाविति पुरुषः जुष्टतमोऽसौ इन्द्रादीन् देवतां शुनक्ति परिपालयति, एवं

तत्सिद्धरो भवतीति न यावत् । एतावांस्तु विशेषः - चहवः पशवः एकस्य

तत्सिद्धरो भवतीति न यावत् ।

1. देवता. क. 2. हवैशब्दौ. ग.

अथ य इति । अयमर्थः - असंयुक्तासंयुज्यते इति प्रोत्काहनकश्रविस्तृतैः शास्त्रैः आत्म्यकर्म्मभिः यज्ञ इन्द्रियाणां परच्युतः आर्ये भवति । स यं विशेषं

दर्शयिष्यते । दम्सास्तु एकैकं यदर्थं बहुपशुस्थाने परिकल्प्य वहु साधयति भुविग कृणोति । पशुः तं य प्रथगनयस्य कार्येषु नियुज्यते । यथा तु स्वर्ग एकैकस्य

कार्येषु नियुज्यते ! अन्यो मनुष्यः पशुयागादि गच्छति दु:खम्, तादृक् तु दु:खं वहु

एकप्रयत्नमखिल्वपि निःशेषम् । अससते ब्रह्मवेदनं विध्नमाचरन्ति । तदुक्तम्, 'संसारविषद्रवः' पारंपर्यान् इति । एवच सति ब्रह्मवेदनं प्रवृत्तं परमात्माने

मन्येन, तं यथा प्रस्थितस्यलक्षणोऽहं ते पदर्कुयुरेवेति ।

अथ हि यां देवतामुपास्त इत्यस्मिन् परमात्मनोडन्यां देवतां वस्तुगत्या तस्य भिन्नत्वादन्योऽसाविति यथावदुक्तमिति नार्थः । तस्य देवतानन्तर वेदितव्यं

वेदनामसत्यपि तत्रैव निपयेऽमग्नत इ । अतः उत्तरोत्तरज्ञानराशिमत्स्वरूपं भासं मिनावेदान्तैरिह नियत इति युक्तम् । अन्योडसावन्विति पुष्टितिनिदेशः:

विज्ञानाच्चापि । अनन्योडमावन्योडहमित्यभिमानो न मे भूदस्यात्मा, नाहं दून्द्वे ।

अ.३.भा.४.]

बृहदारण्यकोपनिषत्

६७

एकस्मिन्नेव पादावादीयमानेऽप्रियं भवति; किमु बहुपु? तस्यादेपां तन्न प्रियम्, यदेतन्मधुप्य विद्यु: ॥ १० ॥

अन्रक्षान्वितं पुरुपस्तु एकैक एव सर्वदेवानां किड्कर इति । तन: फलितमाह — एकस्मिन्नेव पादावादीयमानेऽप्रियं भवति, किमु बहुपु हि तस्मादेपां तन्न प्रियम्, यदेतन्मधुप्या विद्या । लोकेऽहि पुरुषामनुगच्छेव रज्ज्वादिभि:,

एकसिन् पादावादीयमाने गृहमाणे अप्रियं भवति, किमुत बहुपु हियमाणेपु । तस्यादेपां देवानां तनु प्रियं न भवति । मनुष्या ज्ञात्वा लिङ्गु: ब्रह्मज्ञानिनो भव-

न्तीति यदेतत्, तन्न प्रियामित्यन्वय: । अत: स्वकिङ्करतया परमूता मनुष्या: ब्रह्म-

विद्यां प्राप्य पशुभावान्मुच्येरविति बुद्ध्या यथाशक्ति देवस्तेभ्यो विनयमाचरनीति

भाव: । अत:, 'श्रेयांसि बहुविद्यानी' ति न्यायेन विद्ववाहुल्यादडिलेडपि ब्रह्मज्ञाने

विज्ञानकरणक्षमभगवत्प्राप्तामार्गंचान्दिकमतुतिष्ठन् अवहितो ब्रह्मविद्यां यतेतेति भाव: ।

आत्मतत्त्वोपपादनार्थमेव तावत् भगवता बादरायणेन नतुर्थाध्याये चिह्नितम् ।

तत्र हि -- 'पृथिव्यामनं पेरितारक्ष मत्या जुह्वतस्तत्सेनामृतत्वमेती' ति जीवेेश्वर-

पृथक्संज्ञानस्यामृतत्वसाधनत्वाश्रवणात् स्वर्गगात् प्रति अपूर्वंक सहविशेष्यसकलश्र गमसस्तं

ब्रह्मागो नास्त्येव । अत एव 'आत्मे्येनोपासोते' ति इतिकरणेन दृष्टिविधितं

आत्मतवं ब्रह्मागो नास्त्येवेति । नतु अंशो नानाॅघपदेशादिल्यादिवह बह धिक रङ्गसिद्ध स

शरीरात्मभावस्य कथं सहसा प्रतिक्षेप इति चेत्-- अर्थात् भाव: -- नामहुपथ्याकरणभ्रुत्यादीनैच

शरीरात्मभावोऽपेदेशात् उपादानोपादेयभावोऽपी शरीरोात्मभाव:

ज्ञानसङ्कोचरूपमांसारिकावस्थो-

विधिनैजोऽविषयक: । शुद्धावस्थं प्रति तु न स आत्मा; पृथक्स्वेनोपास्यत्वात् निहितत्वात् ।

सुत्कतर्थं च शुद्ध एषानुप्रेक्ष्य इति तं प्रति आत्मत्वं ज्ञात्वा नास्त्येवेति ।

अन्न्रायं पूर्वपक्ष्याय: -- अहं ब्रह्मास्मीत्यजुसंधानं न पराभिधारपम्, श्रद्धाण: शुद्ध प्रति

अनात्मत्वात् । अमेदस्य च सर्वत्रैवायोगात् । किंच 'यदु ब्रह्मविद्या सर्व भद्रि्यन्त' इत्युप-

क्रम्य पठितम्, आहं ब्रह्मास्मीति नाकथयम्, तन्न ब्रह्मकर्तृकं तथाजुसंधाने यथा अहं न ब्रह्म-

मेदविष्यकम्, तद्वत् मनुष्यादिकर्रृंक तदजुसंधानमपि तस्मादहमेव ब्रह्मामेदविषयकमेव युक्तम्,

न तु अहमतदोऽन्तयोर्मि भेद: । वैलक्ष्यात् । तथाहि तन्न ब्रह्मामेदशारीरपलितत्त्वात् । सदृशम्-

मिदम् । तत्कलक्य आत्मा होषां स भवतीत्सुरेक् ब्रह्मत्वात्, किंचि काळं देहव्यत्ननियमन-

शक्तत्मम् । तदुपरि, योडन्या देवतामुपास्त इत्यदिना च परमार्तिमातिरेकदेवतोपासकयोस्सं-

विधवेदनविरहात् देवताप्रकृत्यमुख्यंत् । नतु आत्मेत्येभोपासोतेति आत्मतवो गारान्नचमानात् आत्मतवं

६८

श्रोरङ्गरामानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्ता

[ अ. ३

रसूच्यते । तादृशी च दृष्टिर् मोक्षार्थोपासनविधिप्रा । ततश्र मोक्षोपपत्ते स्

त्रिषयत्वाच्चोभयभभावेन् अतस्मिस्तदरोपणुरपपत्तिर् विगिरेश्रयुक्तल्वात् पृथक्स्ववेनैवार्

कार्यम्, न तु अपृथक्सिद्धविशेष्यस्वरूपप्रमातृव्वेनैति पूर्वपक्षे, 'पृथति - "आत्मे

गच्छन्ति प्राहयन्ति चे"ति । 'त्वं वा अहंरूपस् भगवो देवते, अहं वै

भगवो देवते' इति पूर्वे उपासिनार: आत्मवेनोपगच्छन्ति = उपासत इह

'य आत्मानं तिष्ठ', त्रियादीनि च शास्त्राणि प्रयन्तोनुपेक्षया आत्मत्वा प्राह

प्रतिपादयन्ति॥ । न च पृथक्त्ववातुनसन्धानस्य विरोध: शङ्क्यः । किश्चित्किज्जत्वसर्वैर्

लक्षणेनदकारस्य पारमार्थिकस्वात् भेदरूपं पृथक्स्वमसत्येव । नियमे

लक्षण,मप्युचि॥मद्विविधोप्यस्वरूपप्रमातृव्यतिरेकेण । न हि दृष्टमात्रत्वं मेन्दुवि

अतः: आत्मेत्येबोपासीतेति विधिवशादात्मस्वेनैवोपासनं कर्तव्यामिति स्

प्रकृतमनुष्ठामः ॥ १० ॥

1. ददृ. म. 2. पदमिदं न क. कोऽ ।

तादृशं, शाङ्कदृशि॑मति, अतः एवं शुद्धावस्थया च आत्मपदं प्रति परमात्मपर्यन्तमिति च तस्

सहं मालास्मी॑! तादृशं मुक्त्यर्थोपासनं संभवतीति चेत॑-आत्मे॑ति इतिक॑रणात् दृष्टि

प्रतीते: । तथाच संगारदशायां यः त्वं प्रति आत्मा, तदृदृशः: स्वस्मिन् विधीयते ।

कीर्ति श्रोकं विनदते य एवं वेदेत्युक्तं कीर्त्यदि । पूर्व एकैकमुपारते न स है

स्वस्मिन् आत्मभाव्यांस दत्त्रि परियाज्यायन्यथोपासनं न प्रकृतविवक्षितकार्म्यवेदनरूयं भवतीं

किश्च शोरोरत्मभावस्य सार्वदिकत्वेऽपि अहंब्रह्मास्मीत्युपासनं न युक्तम्, तस्य जीवेश्रं

व्यतिरेकदर्शात्; श्रमाादितद्वात्; पृथग्भातन्ने प्रेरितत्व मत्क्वेति शास्त्रनिषिधि॑स्त्वाद्रेति ।

अत्र सिद्धान्तः "आत्मेति त्वं गच्छान्ति प्राहयन्ति चे" इति । ' त्वं वा :

भगन्! देवते, अहं यें त्वमसी' ति मुक्त्यर्थो॑नासनश्रवणात् अहं ब्रह्मास्मीत्यख् न खातस्मा

वेदोपक्रमः । देवाः ऋपवर्था मनुष्याश्चोभयत्वेनैत्रोपगच्छन्ति; न दृष्टितया । योर्

मिल्यादिकाऽऽयात्; यत्तु ब्राह्मणकृतादशानुमंधानैवेद्यं स्वात् अहंपदस्थान्त्यामिमततवे

तत्र -सक्नमतांप तद॑त्मनुसंधानं पारमार्थिकं, जीव॑ तु द॑शर्॑मिति वैह॑यस

भानो अदृष्टक्रियाविचार्य सर्तं भविषयन््त इति मुक्त्यय॑नोऽक्मिविध॑ दॄहूर्थ 9

विशिरतरव॑म॑ प्राज्ञम् । यदापि शु॑द॒ प्रति अनात्मस्वादिव न युक्तमिति, तदापि न । द

हि शास्त्रां सर्वदेवचात्मत्वम्, 'य आत्मनि तिष्ठन्' इत्यादि॑नि । एव॑ भात॑मे॑ये जो

त॑न॒द॑ आत्मत॒स्वप्र॑कारमुपास्यमिति करणेन दृष्ट॑ति । अन्यथा कदाविदास्मत्स्वात्, 8

पलोभते यः, स आत्मन्: पृथगुपास्य इति स्वात॑, यद् आत्मानसुगोती॑! वाक्यं

एतदनुगुणच॑ सर्वेमिद्ध श्रुयथेश्रवणं प्रागुक्तं भाग्यमिसलं विस्तरेण ।

ब्रह्म वा इदमग्र आसीदेकमेव । तदेकं सन्न व्यभवत् । तच्छ्रेयोरूपमत्यमृजत क्षत्रं , यान्येतानि देवलानि क्षत्राणीनि वृणगः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमो मृत्युरीशान इति ।

' स मुखाच्छ योनेर्हस्ता*याथामिमसृजते' ति, 'तस्य श्रान्तस्य तस्य तेजोरसं निर्हर्त्तामि' रिति च ब्रह्मवर्गाभिसृष्टि: प्रागक्ता । इदानीनिमित्तादि-रूपसृष्टिरदिसृष्टिं वचुमू । आत्मैवेऽग्र आसीदित्यादिनोक्तमेव प्रपञ्चस्य ब्रह्मोपादान-

कत्वम्, 'बहुकृत्वोडपि ' पश्यं वदिष्यथ ' इति नीतिमनुसृत्य शिष्यावधानाय पुनरपि स्मारयति - ब्रह्मा वा इदमग्र आसीदेकमेव । सप्रेक्षार्थः । तदेकं सन्न व्य-भवत् । न उभयवत् वैशवं न प्राप्तमित्यर्थः । न चाभिसृष्ट्यचनंतरं ब्रह्मणः कथं मे कथं वोक्तिरिति वार्च्यम् । तदविवक्ष्याह 'एकत्वोक्त्युपपत्तेरिति दृश्यव्यम् ।

तच्छ्रेयोरूपमत्यसृजत क्षत्रं । क्षत्रं क्षत्रियालयं श्रेयः श्रेष्ठं रूपं शारीरमूतं अत्यसृजत अतिकान्तया सर्वाधिक्तया ससर्जीयर्थः । तदेव प्रपञ्चयति - यान्ये-तानी देवलानि देवेपु । 'देवमनुष्ये ' इत्यादिना समसध्यर्थे लाप्रत्ययः । देवेप्विन्द्रवरुणादीनि यान्येतानि क्षत्राणि, तानि ससर्जीयर्थः । 'ब्रह्म बृहस्पति:', क्षत्रमिन्द्रः, महतो वै देवानां विश:' इति श्रुते: इन्द्रादीनां क्षत्रियत्वम् ।

देवेष्वपि तपोविशेषेण वर्णविशेषसंभवादभिमानिन्वाद्रा क्षत्रियत्वं दृश्यव्यम् । उभय-1. पाठं पठितव्यम् । ग.

मनुष्याणामिव देवानामपि चातुर्वर्ण्यमाकृतवान् धर्मोधर्मविवेकेपूर्वकवृत्तिशालित्वात् । तदनु-शायितपरमात्मोपासनादिधर्मैबलैन तन्रिय:तृतवस्यापि संभवात् न तेषां मनुष्योपजीव्यत्वम् । 'न हि भिक्षुको भिक्षुकान्तरं याचते' इति न्यायात् जीवकस्य जीवन्तरं न गति रिति परमात्मन-

हि भिक्षुको भिक्षुकान्तरं याचते' इति न्यायात् जीवकस्य जीवन्तरं न गति रिति परमात्मन-एवोपास्तत्वमिति युच्यते । क्षत्रियादीनां श्रेयरुपरक्तनात् क्षत्रियादिषु ब्राह्म-योनिकत्वम् समनन्तरं वर्णनाच्चात्र ब्रह्मशब्दो ब्राह्मणवर्णपर इति न मन्तव्यम् - सर्वेऽव्याऽऽख्या

नाऽधिकारणटीकायां प्राकृतचिद्रूपस्य परब्रह्मपरत्वप्रपञ्चनात् । न हि इदमग्र आसीदिति कारण-वाक्यसारूप्यं ब्राह्मणरत्वे हेतवे । ब्राह्मणे जगद्वेदयौगात् । किञ्च तदेवतद् ब्रह्मक्षत्रं

मादौ परमब्रह्मपरमेवेति । तदविवक्ष्येति । वक्ष्यमाणनामहहसवि मार्गणि शेषबराहिष्यात्र एक मितयुक्तिसंभवादिति भावः । तपोविशेषे गेति । यो रुद्र:सन ब्रह्मा यथै के ब्राह्मा माभिर्जनयथंव प्रजो जक्रम् ।

कुम्भजादिवत् स्थलान्तरे उत्पत्तो मनुष्यत्वादाविच्छ ब्रह्मगणत्वादिषु प्राग्जन्मकृततपःप्रभृति-विशेष: प्रयोजक इतीरन्तदो तत्संभव इति भाव: । अभिमानिन्वादिति । मोम्ततद्वर्गा सिमानि

तस्माद् ब्रह्मात् परं नास्ति । तस्माद् ब्राह्मणः क्षत्रियमधस्तादुपास्ते राजसुये । क्षत्र एव तद् यशो दृश्नाति ।

सैपैवात्मय योनिरे हि ब्रह्म । तस्माद् यद्रापि राजा परमतां गच्छति, ब्रह्मैवान्तत उपविश्रयति स्वां योनिम् । य उ एनं हिनस्ति, स्वां स मोप रेङ्गसीयवो विनिम् । तस्माद् ब्राह्मणे परं नास्ति । यस्माद् द्वितीयाद् द्वैतिदर्शन देवेऽपि क्षत्रियाः, तस्माद् क्षत्रियात् परं श्रेष्ठं नास्तीत्यर्थः । तस्माद् ब्राह्मणः अतिप्रसङ्गस्तादुपास्ते राजसुये । यस्मात् क्षत्रियः श्रेष्ठः, तस्माद् ब्राह्मणोडपि राजसूयञ्जे क्षत्रियमधस्ताद् क्षत्रियस्याधस्तान् - 'ततोऽन्यल्लापि दृश्यते' इति द्वितीया - उपास्ते उपविशतीत्यर्थः । क्षत्र ए व तद्यशो दृश्यांत इ । राजसूये राज्ञा ब्रह्मत्वमभिनृतः 'तं व राजन् नयासि' इति [इति?] श्रवणात् तद्यशः । नालंङ्गनखप्रयुक्तं यशो राजसूये क्षत्रे एनिये एव ब्राह्मणो यम्मात्कारणान्नादधाति, तसाच्च हेतोः क्षत्रिय एव श्रेष्ठ इत्यर्थः ।

सैपैव क्षत्रस्य योनिरे हि ब्रह्म । एवंविश्वस्यापि क्षत्रस्य, ब्रह्म = ब्राह्मण इति यत्, सा योनिरित्यर्थः । राजसूये क्षत्रियगतातिशयस्यापि ब्राह्मणाधीनत्वात् यजनाद्यनयोर्गतद्व्रीनस्वञ्च क्षत्रियस्य श्रेष्ठत्वं ब्राह्मणानुग्रहप्रयुक्तमिति भावः । योनिशब्दार्थाभिप्रायेण सैपैवति श्रीलिङ्गनिर्देशः । तस्माद्यग्रपि - योनिम् । तस्मादेतद् हेतोः यद्यापि राजसूयमिङ्गेकदशायां परमतां श्रेष्ठतां राजा क्षत्रियो गच्छहोति, कथमेतान् तु स्वां योनिं स्वयंनिमूत ब्रह्म ब्राह्मणमेव उपानिश्रयाति याजनादिकर्मण्य ब्रह्महणसमीपमुपेत्य निधीनतया श्रयतीत्यर्थः । य उ एनं हिनस्ति स्वां स योनिमुच्छति । य उ = यस्तु क्षत्रियः एनं ब्राह्मणं हिनस्ति, सः

एङ्गतार्वादिल्नर्भः । प्रोमत्तेङ्गकौराजयगालनादिव्याङ्गारकरषणनिवर्हणञ्च अहं क्षत्रिय इत्येवममि मान- मातृङ्ग; तस्माद् भनि नो न । मानङ्ग तस्मिन् नो । योनिरिति स्पयतिस्थानं ब्राह्मणे उत्पत्तिस्थानत्वाचोयुन्तिः ।

योनिमृच्छति। स पापीयान् भवति, यथा श्रेयाँसँ हिँसित्वा ॥ ११ ॥

म नैव व्यभवत् । स विशमसृजत, यान्येतानि देवजातानि गणश आलङ्गयन्ते - वसो रुत्रा आदित्या विश्वे देवा मरुत इति ॥ १२ ॥

स नैव व्यभवत् । स शौद्रं वर्णमसृजत पूषम् । इयं है पूषा । इयं हीदँ सर्व पुष्यति, यदिदँ किञ्च ॥ १३ ॥

स नैव व्यभवत् । स तच्छ्रेयोरूपमत्यसृजत धर्मम् । स्वाँ योनिं स्वोत्तपत्तिस्थानमेव ऋच्छेलि हिनस्तीत्यर्थः ।1 मातृहा पितृहा भवतीति यावत् । तदेव विध्योति स पापीयान्---हिंसित्वा । यथा श्रेयाँसं पितृादिकँ हिंसित्वा पापीयान् भवति, एवं पापीयान् भवतीत्यर्थः ॥ १ ॥

स नैव व्यभवत् । स विशमसृजत । स परामृशाँ क्षत्रं सुध्रूपि स च्यभवत् । विभुशँ नाप्तवान् । ततो विशँ वैध्यससृजतेऽर्थः । तदेव दर्शयति यान्येतानि देवजातानि - मरुत इति । देवजाताननि देव-समूहाः गणाः गणरूपेणाराधयन्ते । वसुरुद्रादित्यविश्वदेवमरुताँ गणदेवता-वपु प्रसिद्धेः ॥ १२ ॥

स नैव व्यभवत् ! स शौद्रं वर्णमसृजत पूषम् । स्पष्टौड्रसः । इयं वै पूषा, इयं हीदँ सर्वे पुष्यति यदिदँ किञ्च । इयं पृथिव्येव पूष्णोत्युच्यते । हि= यस्मान् गदिदँ किश्च हृश्यमानम्, इदँ सर्व पुष्यति । अतः पृथिव्या एव सर्वकार्य-पाषणकत्वात् पृथिव्येव पूषत्व्यर्थः । यथा अम्निर्देवानाँ श्रोणीतलक्ष्यतेऽतोऽश्रीयतेsभू, एवं पृथिव्या अपि शूद्रत्वाश्रयत्वं तदभिमानितँ वाऽऽसृक्ष्याम् ॥ १३ ॥

स नैव व्यभवत् । तच्छ्रेयोरूपमत्यसृजत धर्मम् । एवं चातुर्वर्ण्य-सृष्ट्यनन्तरमपि संः आत्मा नैव व्यभवत् विभूतिं नाप्नोक्स्वान् । अतो विभूत-वृद्ध्यर्थँ तच्छ्रेयोरूपत्वेन प्राड्लिङ्गिद्दैष्ठ्य क्षत्रियस्यापि श्रेयोरूपं धर्म सृष्टवानित्यर्थः ॥

तदेतत् क्षत्रस्य क्षत्रं, यद् धर्मः । तस्मात् धर्मात् परं नास्ति । अथो अबलीयान् बलीयांसमाश्रयते धर्मेण, यथा राज्ञैवम् । यो वै स अभिः सत्यं वै तत् । तस्मात् सत्यं वदन्तमाहुः धर्मं वदतीति, धर्मं वा वदन्तं सत्यं वदतीति । एतद् वै चैतद् दुयं भवति ॥ १४ ॥

तदेतत् क्षत्रस्य क्षत्रं यद् धर्मः । तदेतत् धर्म इत्युक्तमेतद् वस्तु क्षत्रस्य क्षत्रं सत्यं वदन्तु तया उग्रादपि क्षत्राव्यानृतया उग्रभित्यर्थः । तस्माद् धर्मात् परं नास्ति । तस्मात् धर्मीण् परं अधिकं किं अपि नास्तीत्यर्थः । अथो अबलीयान् बलीयांसं आश्रयते धर्मेण, यथा राज्ञा, एवम् । अथोशब्दः अपूर्वार्थः । अबलीयानथो = अवलिष्ठोडपि पुरुषो बलीयांसं जेतुमाशंसते धर्मेण धर्मेचलेन । यथा राज्ञा, यथा राजवलमवलं जयति दुबलेो बलीशांसं जिगीषति तथेत्यर्थः । लोके डसिन् दुःखेलस्य द्वारादिकमपहरन् बलवान् अपि बाधितो हषः । अतो बलवत्तमस्य धर्म-विरोधिनस्तद् दण्डने धर्मेणैव कृतमिति गम्यत इति भावः । यो वै स धर्मः, सत्यं वै तत् । यः क्षत्रादपि श्रेयोभूतः वै प्रसिद्धो धर्मः, सः सत्यं वै सत्यवदन- मेवेत्यर्थः । तत् युक्तिमाह तस्मात् सत्यं -- सत्यं वदतीति । स्पष्टोऽर्थः । एतद् वै चैतद् उभयं भवति । एतद् चैव सत्यवदने एव एतदुभयं १ सत्यधर्मलक्षणो- भयरूपं भवति । तस्मान् सत्यवदनं सर्वैः श्रौविष्ठूर्नामति भावः ॥ १४ ॥

1. सत्यधर्माव्यभिचारहपं ग.

एवं ने वेपु क्षत्रादिविभाग उक्तः । अत्र तेषां अनुवचनंमाह चतुर्देशकडिकया । एवं देवेषु क्षत्रत्रप । क्षत्रियस्यैषां सर्वेषां वर्णानां क्षत्रिय एव वतंस्यनु क्षत्रं न तत् ईति क्षत्रत्रप । तस्य यथेच्छाचारमहापात् । क्षत्रात् तृणानि धर्मेण किं यत इति धर्मः क्षत्रस्याधि क्षत्रत्रप । धर्मस्य सर्वैषां योगमाह अथो अबलीयांसमिते । यथो नाम धृति हेतुः । धृतिः प्रीतिः । यस्य श्रीतिदेव्हः, तस्य स धर्म इति न मन्तव्यम् । हि तु यत् लोकेवेदोभ्याविरोध, तद् नैतयेत् कुपण्डितं गम् । सर्वकदर्शनं धर्म इत्युक्तम् । 'दस्तमिते हुतश्र्चैव तद्धिान्त च तांसि च । वेदाः सत्यप्रतिष्ठाना: ' इति च जावालिः प्रति श्रीरामं नद्रः । क्षत्रे दं शाक्तरह्यमप्यतुसंधेयम् - 'सत्यमिति यथाशास्त्रर्थता । ग एवं अनुष्ठीयमानो धर्मी नाम भवति, शास्त्रार्थतत्परैने ज्ञायमनसदू सत्यं भवति ' इति ।

तदेतद् ब्रह्म क्षत्रं विट् शूद्रः। तदमिनैव देवेषु ब्रह्माभवत्; ब्राह्मणो मनुष्येषु क्षत्रियेण क्षत्रियो वैश्येन वैश्यः शूद्रेण शूद्रः।

उक्तां चातुर्वर्ण्यस्यृप्तिं निगम्यति - तदेतदृक्षतं विट् शूद्रः। तत् तस्मात् = उत्करीत्या ब्राह्मणक्षत्रादिवर्णानां ब्राह्मणो जातस्वान् एतद्रैव ब्रह्मक्षत्रविट्शूद्रैतिमोऽभूत्। ननु ब्रह्मा: कथम् 'चातुर्वण्यसृप्तिरूपं चत्'। क्षत्रादि-वर्णतयैवृष्टिह्युक्ता; न ब्रह्मवर्णस्योद्देश्यतेत्यपेक्ष्यामाह - तदमिनैव देवेषु ब्रह्मा-भवत्। अग्निनेत्यर्थभावे तृतीया। 'स मुखाच्च योनेर्हस्ताभ्यां चामिमसृज-ते', ति, 'तेजोरसो निरवर्तताम्' इरिति च स्पष्टत्वेन प्रागुक्तिनैव विशिष्यते सत् तत् परं ब्रह्म देवेषु ब्रह्माभवत् ब्राह्मणोऽभवत्। अग्निरूपं ब्रह्म ब्राह्मणस्य जातिमत्।

'काठिन्यादान् यो बिभर्ति तस्मै भूम्यात्मने नम:' इति वत्। अतः ब्राह्मणोऽमिद्वारा ब्राह्मणख्वमित्यभिरूपो ब्राह्मणोऽभवदिति पर्यवसितोऽर्थः। एवमेव इन्द्रादिरूप-तिरोषित ब्रह्म तद्वीर्या शक्तियं शक्तिमदभूत्; यस्मादिदंरूपविशिष्टं ब्रह्म तद्वारा शूद्रादिजातिमदभूत्; पृथिवीरूपत्वादविशिष्टं ब्रह्म तद्वारा शूद्रजजातिमदभूदिति सिद्धम्।

एवं परब्रह्मणो देवेषु ब्राह्मणत्वक्षत्रियत्वादिजातिमत्त्वमिन्द्रादिद्वारकमिसुक्ता मनुष्येषु ब्राह्मणत्वादिजातिमत्त्वप्रकारं ब्राह्मणो दर्शयति - ब्राह्मणो मनुष्येषु क्षत्रियेण क्षत्रियेण वैश्येन वैश्यः शूद्रेण शूद्रः। ब्राह्मणो मनुष्येष्वित्यलं ब्राह्मणेनैत्य-ध्याहर्तव्यम्, ब्राह्मणेन ब्राह्मण इति। क्षत्रियेण क्षत्रिय इत्युतरमप्यथानुसारात्। ततश्च देवेष्वन्यादिरेणैव मनुष्येष्वपि परं ब्रह्म ब्राह्मणद्वारा ब्राह्मणत्वजातिमद्-भवत्। क्षत्रियवैश्यादिद्वारा क्षत्रियत्वादिजातिमदभवदित्यर्थः।

1. चतुर्वर्णे. कॢप्ते

नचु परमात्मनो देवेषु क्षत्रादिभाव: प्रापुको ज्ञान:, ब्राह्मणभावस्तु न ज्ञायते : तत्राह तदमिनैवैति। अग्निमुखेनैव जन्यत्वस्योक्ष्या ब्राह्मणत्वमुक्तप्रामिति भाव:। पूर्वोक्तवदर्शक एवकार:। अनुक्तोडपि हृदस्पनिरुक्ति ब्राह्मण:। अस्तु सः। उक्तं एव कॢप्तिदृष्टि ब्राह्मणत्वमिति च एवंकारभाव:। ब्राह्मणेनैत्यध्याहर्तव्यमिति। टीकायां तु ब्रह्माभवदिति शत् ब्रह्माभ्य-त् = ब्राह्मणोडभवदित्युक्तम्। अत्र तु ऐकहप्याय, 'ब्राह्मणा मनुष्ये' हिति स्पात् पूर्वस्मह्म-पदादनुषक्तं इति तात्प्रायाहार:। कृत:।

तस्मादग्रावेव देवेपु लोकमिच्छन्ते, ब्राझ्मणे मनुष्येपु । एताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रझाभवत् ।

अथ यो ह वा अस्माल्लोकात् स्वं लोकमदृष्टा प्रैति, स एनमविदितो न भुनक्ति, यथा वेदो वाडनूत्तोऽन्यद्र्रा कर्माकृतम् ।

यदि ह वा अप्यप्रज्ञादमिन्र्राह्मणौ प्रज्ञासति - तस्मादग्रावेव देवेपु लोकमिच्छन्ते ब्राझ्मणे मनुष्येपु ।

तस्मात् बुद्धिस्वाद्रक्षयमाणाद्रेतोः, पूर्वोक्तहेतोर्‌वो — देवेप्वति निर्धारणससमी — देवेपु देवानां मध्ये लोकमग्नावेच्छन्त इच्छन्ति ।

लोकं फलम् । अग्नाविति निमित्तससमी । अग्नेऽनिन्मितादेवेच्छन्ति लोकम् ।

मनुष्येपु मनुष्याणां मध्ये ब्राझ्मणादेव निमित्तात् लोकमिच्छन्तीत्यर्थः ।

यद्वा — देवानां मध्ये अप्नावेच ह वा लोकमिच्छन्तीत्यर्थः ।

तस्मादिति पूर्वोपरामृतं प्राशस्त्यहेतुमाह — एताभ्यां हि रूपाभ्यां ब्रझाभवत् ।

प्रथमम् इति शेषः । एताभ्यामपिन्ब्रह्मणरूपाभ्यां हि यस्मात् परं ब्रझ प्रथमं विशिप्टमभवदित्यर्थः ।

अतोडनदेवेशु, ब्राझ्मणस्य मनुष्येपु अम्र्रजत्वात् प्राशस्त्यमिति भावः।

यदि भवत्, तस्माह्लोकमिच्छन्तीति पूर्वेणान्वयः ।

एवं निखिलजगत्कारणत्वादिगुणकमार्मस्वरूपमुक्त्वा तद्वेदानस्यावश्यकर्तव्यत्वं माह अथ यो ह वा अस्माल्लोकात् — कर्माकृतम् ।

अथशब्दो वाक्यान्तरोपकमे । एवं देहान्मनुष्यादिच्छेदानुगायत्वमुक्तम् ।

अथ परमात्माडपि नोपासितव्यः, तस्यात्मत्वात्; स्वामिनः खरक्षणस्य च स्वतः प्राप्तत्वादित्यत्र, 'संसरतन्न्र्रवाहित्वात् रक्षापेक्षां प्रतीक्षते' इति तत्रियं दर्शयति अथेष्यादिना ।

'यो विदित्वा प्रैति, तं विदितो भुनक्ति' इत्युक्तो वेदन्‌ विनाडपि स्वातन्न्र्याद् रक्ष्यं व्यक्तिविशेषे कदाचित्, शाङ्क्येतापि इति सर्वेऽत्र वेदना-वस्यकतवादित्वात् व्यक्तिरेकमुखेनोक्तिः ।

तच्च वेदनं संहितज्ञानविशेष इति उपासीतेयन दर्शीततम् ।

अथ अश्रुत्वा, अविदितः;, उपासीत इति पदान्यो प्रयोेगण दर्शीनवदनोपासनाना-मेकयं प्राप्यंयते ।

अथ एवं श्रीभाष्ये वाक्यकाररचनानुर वेदनस्योपासन इच उपासनस्यापि दर्शने पर्येषसं कृतम्, 'दर्श्ननसमानाधारा प्राते' इति ।

इतनेति सूक्ष्ममोक्ष्यम् । श्रुतिरियं तत्प्रतिपादिकेति ।

यदि ह वा अपीति । ह वा अपीलसख अनि प्रसिद्धौप्यसथोर्डोस्ममतः स्वात् ।

'अदर्शुतत्वात् कश्चिन्महात्माडपो' त्युक्तम् ।

अत एवं 'यत् इह' इति विभज्य इह संसारे इति न व्याख्यातम् ।

नेवंविनमहत् पुण्यं कर्म करोति, तद्वास्यान्ततः क्षीयत एव । आत्मानमेव लोकमुपासीत । स य आत्मानमेव लोकमुपास्ते,

हवैशब्दः प्रसिद्धौ । लोकयते हस्‍यत इति लोकः । नित्यस्सूरिभिः सर्वदा [आ]लोक्यमानस्वात् परमात्मा लोक इत्युच्यते । एवंभूतः स्वीयमनतरात्मानमुपष्टा दर्शानसमनास्कारेण ज्ञाननेनाविषयीकृत्य यः पुणान्मसाल्लोकात् प्रैति लोकान्तरं गच्छति, तमेन सः परमात्मा स्वभूतोडपि न भुनक्ति न परिपालयति । कस्य हेतोरित्यत आह - अविदितः । अनुपासित इस्यर्थः । उपासनाभावे वस्तुगत्या शेषितया आत्मभूतोडपि संसारं न निवर्तयत्यर्थः । यथाडSड [वेदान्नसारे] योगी

' गत्वा सर्पिः शरीरस्थं न करोत्यज्ञपोषणम् । निश्चितं कर्मचारितं पुण्यस्त्वैव शेषजम् ॥ एवं स हि शरीरस्थः सर्पिवंतं परमेश्वरः । विनां चोपसनां देवो न करोति हितं नृणाम् ।' इति ।

तल्ल हि्ष्टान्तमाह - यथा वेदो—अकृतम् । वेदस्य सर्वोपकारार्थंप्रवृत्ततया सर्वेसाधारण्येडपि [यथा सः ?] अनधीतं न पालयति, यथा ज्योतिष्टोमादि वैदिकं कर्म अनुष्ठितं नोपकरोति, तद्वेश्र्वरः स्वस्य शेषिभूतोडपि अनुपासितः संसारं न निवर्तयत्यर्थः । यदिह वा अन्येनैव विनमहत्पुण्यं कर्म करोति, तद्वास्यान्ततः क्षीयत एव । हवैशब्दः प्रसिद्धौ । अन्यैरैवंत अज्ञाविनं यद्वाडप (वे आप?) महदेकश्वेमध्यादि पुण्यं कर्म करोति कुयात्, तत् अस्य अब्रह्माविदः कर्म अन्ततः क्षुरं गत्वाडपि - बहुकालं स्थित्वापीति यावत् - क्षीयते निघ्यतेवेत्यर्थः । क्षीणफलबवतीति यावत् । ' यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वा अस्माल्लोकात् यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राणि, अन्तवदेवास्य तद्वलो' ति श्रुतेरिति भावः ।

अतः किं कार्यमित्यत आह - आत्मानमेव लोकमुपासीत । इततरत् परित्यज्य

न हास्य कर्म क्षीयते । अस्सादृश्येऽऽत्मनो यदप्तु कामयते, तत्तत् सृजते ॥ १५ ॥

अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः । स यज्जुहोति यद् यजते, तेन देवानां लोकः ।

आरमणमेव लोकमुपासीतेऽर्थ: । लोकयत इति लोकः फलम् । उपायभूतमात्रानमेवोपेयभूत भोजतेऽर्थ: । ऐसर्वते न पूर्वोक्ते दोष इत्याह स — न हास्य कर्म क्षीयते । उचरीत्या परमा ङ्गमोऽपाशकस्य कर्म न क्षीयत इत्यर्थ: । अन्न कर्मशब्द उपासनोपस: ; तदङ्गभूतकर्मेपरो वा । आरमोपासकस्येतरकर्मप्रसक्ते रिति द्रष्टव्यम् । कर्मण: क्षणिकस्य अन्न निषिध्यमानं क्षितयं नाम क्षयिफलकत्व- रूपम् । कर्माश्रयफलकत्वङ्गमुपासनाद्वारेत रिति द्रष्टव्यम् । तस्माद्येवेऽऽत्मनो यद् यथाऽऽद्रियते तत्तत् सृजते । तस्मादेव ब्रह्मवेदनाद्दतो: - हिरण् श्रुति: श्रुत्यन्तरप्रसिद्धं दर्शयति - अव्युपाख: , 'स यदि पितृलोककामो भवति सद्य:पोऽदेवास्य पितर: सङ्कल्पादेव तच्छ्रुते' रिति श्रुतिसूत्रोक्तरीत्या । आत्मन: स्वस्य यथाऽऽत्मानं कामयते यदर्द्येऽमलोभतमं, तत् स वे सद्रूपमालिङ्गन सृज- तीत्यर्थ: ॥ १५ ॥

ननु आत्मामेव लोकमुपासीतेत्युक्तमयुक्तमयुक्तम् । लोको हि नाम प्राणिभोग- स्थानविशेष: । तथाऽऽत्मामन: कर्थामत्याश्रद्धय कैमुतिकन्यायेन परब्रह्मणो लोकत्वं दर्शयितुं प्रयगास्मन एव सर्वाङ्कारकत्वेन सर्वभूतोपेतत्वात् सर्वभूतलोककं प्रथम- माह - अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोक: । अथोशब्दो वाक्यान्त- रोपकमे । ऐशब्दोऽवधारणे । अयं अहामिति प्रत्यक्षसिद्ध: आत्मा वै जीवात्मैव सर्वेषां भूतानां लोक इत्यर्थ: । तदेवोपपादयति - स यज्जुहोति यत् यजते, यत् यजजुहोतीति यत्, यत इति च यत्, आभ्यां

i. अस्सात् . क.

इतरकर्मप्रसक्तेरिति । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् हृ्टे पराकरे' इति इतर- कर्मेक्षयभय वचचात्या अस्य कर्मेऽस्य उपासकेन तदानुशयीमानं कर्मेऽप्ति द्वार्थ इति भाव: ।

एतावत् प्रस्तुत आत्मा, अथो इत्योदिना । प्रस्तुयमानवैक इति प्रमध्युदासायावतारयति न निर्वाति ! परमात्मनो लोकत्वं कथमस्लपेक्षायां जीवात्मनो लोकत्वम अनु भाविकं प्रदर्श्य कैमुति-

अथ यदनुब्रूते तेनॄषीणाम् । अथ यत्पितृभ्यो निपृणाति यत्प्रजामिच्छते, तेन पितॄणाम् । अथ यन्मनुष्याणां वासयते, यदेभ्यौडानं ददाति, तेन मनुष्याणाम् । अथ यत्पशुभ्यस्तॄणोदकं विन्दति, तेन पशूनाम् । यदस्य गृहेषु श्वापदा वयांस्यापिपीलिकाभ्य उपजीवन्ति, तेन तेषां लोकः ।

1. निर्मृणाति, निर्मृणाति. पा. यागहोमाभ्यां देवान्सुपकारकरवेन लोक इत्यर्थः । अथ यदनुब्रूते तेनॄषीणाम् ! अनुब्रूते स्वाध्यायमधीते हंति यत्, तेन अध्ययनेन ॠषीणां लोक इत्यर्थः । अथ यत्पितृभ्यो निपृणाति । पिण्डोदकादि प्रयच्छतीति यदित्यर्थः । निर्मृणाति-तीति । ठे निर्माणेन (?) और्ध्वदैहिक (?) । मृण (?) हिंसायामिति हि धातुः ।

यत्प्रजामिच्छते । प्रजामुत्पादयतीति यदिति यावत् । तेन पितॄणाम् । लोक इति शेषः । अथ यन्मनुष्याणां — मनुष्याणाम् । अथ अपिच वासयते गृहे शयनासनाद्यनुकारप्रदानैरतिथीन् वासयते इति यत्, वसत्यादौ श्रयति ददातीति च यत्, ततो मनुष्याणां लोक इत्यर्थः । अथ यत्पशुभ्यः——पशूनाम् । तॄणानि च उदकञ्च तॄणोदकं पशुभ्यो गवादिभ्यो विन्दति लभयतीति यदित्यर्थः । तेनं पशूनाम् । लोक इति शेषः । यदस्य गृहेषु — तेषां लोकः । आपिपीलिकाभ्य इत्यत आहृ अभिविधौ । श्वापदा: श्वादयः । वयांसि काकादीनि । [कण] बलिभागनप्रक्षाळनादि यदस्य गृहस्य गृहे श्वपक्षिपीलीकादय उपजीवन्ति, अतस्तेषां लोक इत्यर्थः ।

1. निर्मृणाति....निर्मृणन. ग क॒न्वायेन तत्र तत्र स्थाधितुमियं लोकमोमांसा । एवं द्वयोर्मेद: श्रुत्यभिमत इति अथ अयं वा आत्मेति अग्न्यादिपयोगादेव ज्ञायत इति । स्वाय लोकायेभति । आत्मात्मीयवाचिन: स्वशब्दस्य सर्वेनामत्वात् स्वाय इति रूपं छान्दसम् । यथा स्वाय धनस्य मो गोपर-क्षणस्य विनाशामिच्छति, एवं अस्यैष्यर्थः । एवं खे लोक इति पूर्वत्रापि स्वपदस्य धन-रक्ष्ये संप्रवति । परमात्मन एव अनन्तनन्वयात् । 'मननं व्रत मे वित्तम्,' 'धनमर्ज्जय सुथिरम्,' ' आस्त मे हृदितसैआद्रे वस्तु पतामहं वनम्,' 'पासिदोव यथनकमात्,' ' अग्ने नय सुपथा राये' इत्यादिकमथु संंधेयम् ।

यथा है वै खाय लोकायारिष्ट(ष्टि)मिच्छ्छेत् ।

एवं हैवैत्रिदे सर्वाणि भूतान्यरिष्ट(ष्टि)मिच्छन्ति ।

तद् वा एतद् विदितं मीमांसितम् ॥ १६ ॥

आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव ।

एवं स्वार्थ: सर्वभूतलोकत्वपरत्वेनैक: परमात्मा - यथा है वै लोकाय --- इच्छन्ति । हैवैष: प्रसिद्धौ । यथा लोके जन: स्वाय स्वभोग्यस्थानाय । अरिष्टम् । ऋषिं नाश; 1 ऋषि हिंसायामिति हि धातु: क: । अरिष्टं = अनाशमिच्छति । एषमेवात्मन: सर्वभूतलोकत्वविदे । देवपितृप्रभृति आपीपलिकं भूतानि अरिष्टं क्षेमं वाञ्छन्तीत्यर्थ: ।

एवं परमात्मनो लोकत्वोपपादनोपयुक्तं प्रत्यगात्मन: सर्वभूतलोकत्वं2 भीमांसितम् ॥ तद्वा एवं प्रत्यगात्मन: सर्वभूतलोकत्वदर्शनोदेव एतत् परमात्मनो लोकत्वं3 भीमांसितं कैवल्यनिर्यातकानुगृहीतं सत् विदिता उत्तरीत्या प्रत्यगात्मन एव सर्वभूतलोकत्वे प्रत्यक्षसिद्धे सर्वोत्तमन: परमात्मन: लोकत्वं न सन्देग्यवयमिति यावन ॥ १६ ॥

आत्मैवेदमग्र आसीदेक एव । इदं जायापुत्रादिविभागवज्

नत्सूत्रे: पूर्वकाले जायापुत्रादिविभागशून्यतया एक एवं आत्मैवासीत् ।

1. ऋष, क. 2ु, 'लोकत्वं4 तावदनं मीमांसितं कैवल्यत्न्यिर्यातकानुगृहीतं इत्यत: क. ऋषे: । 3. एक: पुन: पदं एवं 'स्पृत इत्यर्थ:. ग. क. शे ।

इच्छ्लेदित्येकवचनं -श्राद्धीनेन न्यायेनापिच्छेद इग्रान्ततया1 ग्रहणाथ्यम् । यद्य परमात्मनैव गृह्यते, स्वाय लोकायेपि च पूर्वं2 हि लोकस्युरक: परमात्मा, तदा कान्ती स्वस्य शास्त्रतं धनं परमात्माध्यं लोकं प्रति भारेष्टिमिच्छेत् । तस्माद्विपरत तथा सर्वा: ! भूतानि एंन जोरमित्र लोकं प्रति आयारिष्टमिच्छन्तीतिस्योऽ; त्यात् ।

एवं परमात्मानमावेदच तस्यो:आत्मन:कारणं लोकत्वच मीमांसितवा अथ पूर्वब्रह्म प्राणाद्वानां तदुरासनपरिकरत्वं बोधयितुं भूतिकामारचयति आत्मैवेदमिति । अत्र गुदावस्थामात्र सर्वदा जीवस्य परमात्मह्यान्वेष्ट्यांपु रणात् क्रियते । प्रागुयक्ता ।

सोकामयत जाया मे स्यात्, अथ प्रजायेय, अथ वित्तं मे स्यात्, अथ कर्म कुर्वीयेति । एतावान् वै कामः । नेच्छँश्चनातो भूयो विन्दते । तस्मादप्ये तदैकाकी कामयते—जाया मे स्यादथ प्रजायेय, अथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति । स यान् कामयत एतस्मैकं न प्रामोति, अकृत्स्न एव तावन्मन्यते ।

(परमात्मा ?) जायापुत्रादिसृष्टे: पूर्व केवलपुरुरूप एव स्थित इत्यर्थ: । सोऽकामयत । किमिति ? मे मम जाया भूयात्, अथ तदनन्तरं पुत्रादिरूपेण प्रजायेय, अथ वित्तसदृ मे भवतु, तेन यज्ञादिकर्म कुर्वीय करवाणीति कामयत इत्यर्थ: । परमात्मन: सर्वेषामहृपा-श्रयत्वात् कर्मानुगुणं प्रथमं पुरुषरूपेण सृष्टजीवद्वारा एतावशकामनाश्रयस्वम्, 'काठिन्यवान् यो विरार्ति तस्मै भूस्यात्मने', इति चनुसूत्र्यमेव दृश्यते यत् । एता-वान् वै कामः । जायापुलवित्तकर्मव्यतिरेकेण संसारिणां कामः कामनाविषयकोपि नास्ति । किन्तेतावानेवेत्यर्थ: । नेच्छँश्चनातो भूयो विन्दते । चन-शब्दोऽप्यर्थ: । इच्छँचऋपि चिन्तयऐपि' अतो भूय एभ्यो जायापुत्रवित्त-कर्मभ्योऽधिकं लेभ्यनिष्ठो न लभत इत्यर्थ: । तस्मादप्येनहिं—कुर्वीयेति ।

एतदैपी अद्यतवेऽपि एकाकी पुरुष: जायापुत्रवित्तकर्माण्येव कामयते इत्यर्थ: । अत इदानीन्तनैवाकि पुरुषे दृश्यमाना एषा कामना, 'एकमेवाग्रेऽध्यप्रमूत्', इत्यत्न ज्ञाप्यतेति भाव: । स यान् कामयते तेषामेकं -- मन्यते । स: एकाकी पुरुष: यावत् यावन्तं कालं एतेषां जायादीनां चतुर्णां मध्ये एकैकमपि न प्रामोति, तावत्कालं अकृत्स्न: एकांशरहीन इत्येव स्वात्मानं मन्यते इत्यर्थ: । अन्र इदानीन्तनदर्शिनानुगुण्येनाग्रेऽड्ये-तेषां जायादीनां चतुर्णामपि कामनाविषयत्वमवधेयमिति भाव: ।

1. चिन्तयन्नपि इतोडन्यन्नेति काम्यन्नंतरमसृजत चिन्तयन्नपि । म. कृ.ल्स्वता काचिदस्ति जायादिविशिष्टाहपा । सा चतुर्भि: पुरुषप्रभृतिं सवैंसयेतुच्यते प्रथममम् । पुरुष-रूपेण सृष्टजीवेतिचतु:सुखप्रभानमम् । उक्तं हि प्राक्, 'स इममेवात्मानं द्वेधाऽपातयत्'

तस्यो कृत्स्नता--मन एवास्यात्मा । वाग् जाये । प्राणः प्रजा । चक्षुः वित्तम् ; चक्षुषा हि तद् विन्दते ; श्रोत्रं दैवं श्रोत्रेण हि तच्च्छृणोति । आत्मैवास्य कर्म । आत्मना हि कर्म करोति । स एष पाद्क्को

यस्तु वैराग्येण वा अलाभेन वा जायापुत्रवित्तकर्मान्यतमहीनतया वा तस्य कृत्स्नतासंवित्प्रकारं दर्शयति - तस्योःकृत्स्नता । उशन्‍दोदवत् तस्य तादृशस्य कृत्स्नता पूर्णता ऐश्वर्यं भवतीत्यर्थः । मनः स्थानम् । अस्य अकृत्स्त्वं मन्यमानस्य पुरुषस्य मन एव आत्मा प्रधानस्वरूपतयैव कल्पनीयमित्यर्थः । मनसः प्रधानस्वारूप्यमित्यर्थः । वाग् जायां । वाचो मनोधीनवृत्तिकत्वात् श्रोतृसाम्याच्च वाचं जायां करु मानः । प्राणः प्रजा पुत्र इत्यर्थः । वाचंमनोधीनत्वात् प्राणस्य, प्राणं कल्‍पये द्रव्यर्थः । दैवमानुषभेदेन वित्तत्वं द्वेधा विभज्य दर्शयति - चक्षुः

-तच्छृणोति । तत् हिरण्‍यप्रश्रादिकं मानुषवित्तं हि यस्मात् विन्दते, अतः मानुषवित्तंवित्तमकर्तव्याच्छुतेव मानुपं वित्तं करणीयं दैवश्रविततादृशं तत्प्राप्तिप्रकारं श्रुतिस्मृतितिदर्शितमार्ग। श्रोत्रेण हि यस्माच्छृणोति, तदुपरमभकल्‍वात् श्रोत्रं दैवं विचं कल्‍पये द्रव्यर्थः । आत्मैवास्य कर्म आत्म कर्‍म करोति । अत्रात्मशब्दः शरीरपरः । पाण्‍डित्यमुष्णिमकरर्मकरणत्याच्छ कर्‍पये दित्यर्थः । स एष पाद्क्को यज्ञः । आत्मायापुत्रवित्तकर्मैलष्‍ण निर्वेद्यः स एष समुदायः 'पञ्चाक्षरा पाद्क्कः । पाद्क्को यज्ञः' इति निर्देशः

मनोधिकृतस्य रामतन्मभिसंधाय मन एवात्मेत्युक्तम् । आत्मैवास्य कर्मेति । 'कर्म करोति' इति कर्तारं प्रति साधनतया तृतीयया निर्देशात् आत्मशब्दः साधनगरः माध्यं स्‍वृद धर्मसाधनम् । चेष्ट्राद्रयवदच् शरीरलक्षणमिति शरीरं कर्मेति नि तातिसिद्धे च भुजकल्‍याद्यन्नादिप्रजापरायां शारीरमिदम्‍नमयत्वात् । अन्र्नमित्युक्त प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचं' मि। सहेभिरुच्यते । एतं तावत् प्राणादीनां पूर्वं सुप्तिते रूपेक्षिततन्मुपपादितम् । पेतरेऽप्योपनिषदपि १-३-८.) वाक्योपासनस्य देवतासंवन्धनः वाक्‍श्रोत्रव्‍दयर्मेनःप्राणः । इंग्रादगुडचक्रयुक्‍वयमपचहीतप्रविष्टतुरगा इति व्‍ण्गिता सर्वं निधान्यमिहाप्यभिमतम् । वक्ष्यते च ।

पाद्क्को यज्ञः । 'स एष यज्ञः पञ्चविधः । अभिहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मो

पाङ्क्तः पशुः; पाङ्क्तः पुरुषः; पाङ्क्तमिदं सर्वं यदिदं किञ्च । तदिदं सर्वमामोति, य एवं वेद ॥ १७ ॥

इति तृतीयाध्याये चतर्थं ब्राह्मणम् ।

३—५.

यत् ससाज्ञानि मेधया तपसाडजनयत् पिता ।

एकस्य साधारणं द्वे देवान्भाजयत् ॥

तीणि पत्मनेरुकृतं पशुभ्य एकं प्रायच्छत् ।

तस्मिन् सर्वे प्रतिष्ठितं यत् प्राणिति यच्च न ॥

यज्ञात्मा, पञ्चत्वसंख्यासामान्यादित्यर्थः । तथा पाङ्क्तः पशुः । पशोरपि पाङ्क्त-

मौतिकत्वात् पाङ्क्तत्वम् । अतो मनआदिपूर्वोक्तसमुदायोडपि पञ्चत्वसंख्यासामान्याद्रयतवान्

पाङ्क्तः पशुरित्यर्थः । पाङ्क्तः पुरुषः । पुरुषस्यापि पाञ्चभौतिकत्वेन पाङ्क्तत्वम् ।

अतो मनआदिपञ्चकसमुदायोडपि पञ्चत्वसंख्यासामान्यात् पाङ्क्तः पुरुष एवेति

भावः । पाङ्क्तमिदं सर्वं यदिदं किञ्च । यदिदं किञ्चिद् दृश्यते

लोके, तस्य सर्वस्यापि पाञ्चभौतिकत्वात् पाङ्क्तत्वमित्यर्थः । अतो

मनोलक्षणात्मकादि ( मनआदि ) समुदायस्यापि पञ्चत्वसंख्यासामान्याद्रयतवेन पाङ्क्तत्वात्

प्राणकयज्ञस्य गाढं प्रकृत्याद्युक्तप्रकृत्यप्रधानकृत्स्नप्रपञ्चस्यापि तत् कर्त्रित्यादि भावः ।

एतदृङ्ङुपासनस्य फलमाह — तदिदं सर्वमामोति य एवं वेद । मनोऽऽद्भाण-

चक्षुःश्रोत्रलक्षणसमुदायात्मकञ्जायापुत्रवित्तकर्मरुपेण पूर्वोक्तक्रमेण पाङ्क्तयज्ञपपाङ्क्त-

पशुत्वपाङ्क्तपुरुषत्वपाङ्क्तसर्वत्वरूपेण य उपास्ते, स तदिदं सर्वं पाङ्क्तशब्दितं

निखिलं प्रामोतीत्यर्थः ॥ ३—४. ॥

[ यत् ससाज्ञानि मेधया तपसाडजनयत्पितेत्यादि-प्रथमखण्डड्खलोका: श्रुत्यैव

सोम:' (२-३-३.) इति ऐतरेयारण्यकै । पाङ्क्तः पशुः 'पशवः पञ्चविधं सामोपासते' ति

श्रीरङ्गरामानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्ता

[ अ.३.भा.५.

(त) 'कस्मात् तानि न क्षीयन्ते अध्यात्मानि सर्वदा ।

यो वै तामक्षिं वेद सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन् ॥

सा देवानपिगच्छति स ऊर्जमुपजीवति ।

इति श्लोका:|(९)

यत् सस्रान्नानि मेधया तपसाडSजनयत् पितेति ।

मेधया हि तपसाडSजनयत् पिताऽSत ।

एकमस्य साधारणामिति ।

इदमेवास्य तत् साधारणमन्रभ्, यदिदमध्याते ।

स य एतदुपास्ते,

1. वषट्कार. शां. मा.

व्याहृत्यास्यन्त इति नेह तन्यते ॥ ९ ॥

प्रथममखण्डेऽह्नीतानेतान् श्लोकान्] श्रुति: स्वयमेव व्याकरोति यत् सत्र - पितॄन् ।

अन्न पितेतोति इतिकरणपर्यन्तं व्याख्येयप्रतीकप्रहणम् ।

मेधया हि तपसाडSजनयत्पितेतेयंश: तस्य व्याहृतिग्रहणम् ।

पितॄन् सर्वजन्तून्: परमात्मा चीयते ऋत्विजा', 'यस्य ज्ञानमयं तप: ।

तस्मादेतत् ब्रह्म नामरूपमन्नञ्जायते',

इति ज्ञानमयेन तपसा नामरूपेन्नजनकस्य परमात्मन: हि प्रसिद्धं खलु ।

अन्न: किं तु व्याख्यातव्यमरसोतीति भाव: ।

एकमस्य साधारणामिति इति प्रतीकधारणम् ।

तद्वाच्यष्ट इदमेव - यदिदमध्याते, यदिदमेव, अस्य भोक्तृवर्गस्य देवपितॄन्: 'साधारणमन्नमित्यर्थ: ।

साधारणत्वफलमाह स य एतदुपास्ते --

1. पितॄदिसाधारणम् । गा.

मेधया ज्ञानहुपेण ।

मेधया तपसेन्न चकाराभावात्, 'यस्य ज्ञानमयं तप'

इति प्रसिद्धया च सामान्यकरणयाहेतुत्वम् ।

'स हीदमनं ध्यायति जायत इति कर्म्मभि:'

इति वष्यमाणोSम्नेद्यस्य पदव्यार्थत्वेडपि नाऽनुरूपत्ति: ।

प्राय: सस्रान्नब्राह्मणमिहं ज्योतिरधिलक्ष्यनि सश्चरतेन व्याहृतामेव ।

लक्ष्याणि सत्र विभज्यन्ते एकमिलादिना यज्ञ नेव्यन्तेन ।

सहस्व रेभु मं:प इति तदर्थ: ।

यदिदमध्यते इसन्न भासिकनास्तिकसकैकादनस्य द्विविधि-

न स पाप्मनो व्यावर्तते। मिश्रं हेतत्।

द्वे देवानभाजयदिति हुतञ्च प्रहुतञ्च। तस्मादेवेभ्यो जुह्हति प्र जुह्हति।

1. जुह्हति च. प्रजुह्हति. पा.ो.

व्यावर्तते। एतद् ईदृशं साधारणमन्नं देवपितृादीनां अदत्त्वा स य उपास्ते=यो भुक्ते, स: पाप्मनो न व्यावर्तते = न विमुच्यते इत्यर्थ:। तत् हेतुमाह—

मिश्रं हेतत्। हि यस्मादेतत्: एतत् श्रीहियवादिलुप्तमन्नं मिश्रं मिश्रितम्, देवपितृआधनादीनां द्वयेऽपि संकीर्णम् — साधारणमिति यावत् — अतो देवपितृ-दिभ्योऽदत्त्वा भुक्त्वानस्य पाप्मनिवार्थमिति भाव:। गीतश्व भगवता —

"हविर्दातान्प्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव स:॥

यज्ञशिष्टाशिन: सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषै:।

भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात्॥" इति।

तथा च श्रुति:—"केवलाग्रो भवति केवलादी" इति। केवलादी देवपितृआदि-भ्योऽदत्त्वा भुञ्जान इत्यर्थ:।

एवञ्च प्रसिद्धमन्नं मनुष्येषु विनियुज्यत इति फलितार्थे:।

द्वे देवानभाजयदिति व्याख्येयम्। तद्व्याचष्टे हुतञ्च प्रहुतञ्च। तस्मा-देवेभ्यो जुह्हति प्र च जुह्हति।

द्वे देवानभाजयदिते मन्त्रखण्डेन, 'द्वे अन्ने सृष्टा पितॄणां सर्वेषां देवान् असाधारणयेनाभाजयत् अपीणयत(?) (प्रापयत?)' इत्यर्थे-

तत्त्वात् तन्नास्तिकैर्दनार्थं क्रियमाणस्याश्रस्य भगवद्वेदवैश्वदेवस्य महायज्ञादित्यपरिजनप्रीणन-पूर्वमेवावश्यमानत्वात् तद्वशमदनमुक्तं भवति।

उपास्त इह खलु अनशनोप एतोपविद्यो भवतीर्थ्यै, अश्रमन्यस्मै न ददाति, स्वार्थमेव रक्षतीर्थ्योऽभिधीयते।

तदाह अदत्त्वा यो भुङ्क्ते इति। स य पतदियादि मिश्रं होतदियन्नं नार्ष्यं प्रथममात्रैनेव वैश्वदेवश्च महायज्ञाश्चयुपयुक्कामपि कोऽपि कृत्वमिति ज्ञापनार्थं प्रकृततम्।

अन्यथा तस्य प्रकृतानुपयोगात्।

भत: वैश्वदेवादिषु चोपयुक्तं

८४ श्रीरामानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्ता

[अः

अथो आहुर्दर्शपूर्णमासाविति । तस्मान्नेष्टियाजुकः स्यात् ।

केन येऽनेन उक्ते, ते हुतञ्च प्रहुतञ्चेति व्याचक्षते ह्यर्थः । हुतं औपासनम् अमिहोत्रादि । यस्माद्हुतप्रहुते देवेभ्यः परमात्मना दत्ते । तस्माद्हेवेभ्यः एतस्यैव जुहुति प्रजुहुति च । हुतप्रहुते वैदिकः कुर्वन्तीत्यर्थः । एतस्यैव व्याख्यान्तरमाह अथो आहुर्दर्शपूर्णमासाविति । तस्मान्नेष्टियाजुकः

अथो इति पक्षान्तरोपन्यासे । केचन दर्शपूर्णमासावेव, 1 हुतं

तया पूर्वोक्ते व्याख्याते, देवान्ने इत्याहुः । यस्माद्दर्शपूर्णमासयोद्भि

तस्मात् इष्टियाजुकः2 तदतिरिक्तकाम्येष्टियजनशीलो न स्यादित्यर्थः ।

तस्मात् दर्शपूर्णमासयोरेष हुतमहुतता (f) देवान्नवात् तत् कियत्पयपं

कुर्याद्वारात् ने�्टियाजुकः स्यात् दर्शपूर्णमासयोरार्तिजयं न कुर्यादित्यर्थ

1. हुतप्रहुताद्वये देवान्ने इत्यादुः i गा. 2. याजुकः गा.

हुतमहुतम्, होमध्यानिरिक्चलिहरणायुपयुक्तं प्रहुतमिति नार्थे इति परिकलग्य स्वातन्त्र्यो

निष्पाद्यमानान्न रतया हुतप्रहुतसदृशो व्याह्याति हुतमौपासनमित्यादिना । ६

दित्सादर्शनेऽसत्रे श्रोतकर्मप्रधानम् । तदर्थं हविर्लिङ्गिति प्रकृते विवक्षितम्; अन्रां

दर्शपूर्णमासाविति निश्श्रोतमानप्रहरणम् । पूर्णमासश्र दर्शश्र दर्शश्रपूर्णमासौ

छत्राद्वान् द्वारेऽसदृशः पूर्वैनिपातः । पूर्णमासः पूर्ववत्सुबन्धोः । स आङनेपोः गांङुयाज

अयनञ्च; द्वौ च आङनेपयोगौ — ऐन्द्रदधिपयोगात्रयन् । यागानां षट्त्रैवेपि पञ्चमं

कचिदङ्गत्वेनैवमुदाहर्याभिप्रायेण द्विस्वेन निर्देशः । नन्विहोत्रयोतिष्टिरोमादेः

न्यूनेन च ऋत्विग्द्वयादिरिति चेतन — आधुनिकेहोत्रयोजिमेव वैदिकक्रमौ दर्श

कचिद्यत् तदुत्ते वचत् । उदङ्ङितोयेष्टु मिलादौ च न संहितायते; शाक्टायविशेषशाली

मरकण्डौः स्मरणादेवाश्रयात । क्रियतिसहने चैवं शक्यं श्वयम् — दर्शपूर्ण

हविष्णियाल्लोभमद्गरम् । तत्र हि पुरोडाशः सांग्राग्यश्वेति द्वव्यद्रव्यम् । प्रद

तृणीयं पत्नुप्रभमम् । 'सांग्राग्यं वा पञुप्रभवत्वा' इति जैमिनिसूत्रोक्तरीत्या पशोरपि प

वृप्यायुपयुक्तद्रव्यमपि गृहमते । औषधमिति च नौपधिपकफलभूतप्रथयमात्रविह

आभासङ्केतनार्थन्तन सामरस्यायि । तथा च औष्यं पुरोडाशोसोमरसादि, पञुप्रभ

स.उ.३७ाद इति है निल्याकर्मूत अल्ने देशान्तर् अमाजयदिति । मत्र श्रुते हैं तै अं

दृश्पूर्णमासाद्वा1 । व्याख्या; न तु हुतप्रहुतद्वयोः । एवञ्च भाष्ये दर्शपूर्ण

हुतप्रहुतत्वयेसतिर्देशः हुतप्रहुतकपसामान्नयशब्दयोविशेषेऽन पर्यवसानं द्वित्त

पशुभ्य एकं प्रियच्छति । तत् पयः । पयो होतृाग्रे मनुष्याश्व पशावक्षोपजीवन्ति । तस्मात् कुमारं जातं घृतं वैवाग्रे'प्रतिलेहयन्ति, स्तनं वा तु धापयन्ति । अथ तत्तं जातमाहुरतृणाद इति ।

१. प्रतिलिहेदयन्निति । क. प्रतिलेहयन्ति, पा.

क्रमप्राप्तं लीण्यातमनेडकुरुरेति मन्त्रं वक्तव्यवाडवद्यादनते व्याचिकीर्षुः तदतिरिक्तम्य तदुत्तरमन्त्रं व्याकरोति पशुभ्यो एकं प्रियच्छति प्रतीकं घृत्या तदृश्रावष्टे - तत् पयः । पयो होताग्रे --- अतृणाद इति । तत् पयः । तत् पशुभ्यो दत्ततया मन्त्रोक्तमन्त्रे पयो'रूपमित्यर्थः । अत एव हि मनुष्याः पशुवद्य अग्रे प्रथममः पय एवोपजीवन्तीयुक्त्या 'पशुभ्य एकं प्रियच्छ' दित्यन्त पशुशब्दो द्विपाचतुष्पादन्वादेव जातं कुमारं जातकर्मसंस्कारे घृतं वैव पयोविकारं घृतमेव अग्रे प्रथममः प्रतिलेहयन्ति आस्वादयन्तीयर्थः । लिङ्धातोर्नौच द्विवचने छान्दसम् । स्तनं वा तु धापयन्ति । जातकर्माङ्ककरणे स्तनं वा धापयन्ति पाययन्तीयर्थः । तुशब्दः स्वार्थे । अथ तत्तं जातमाहुरतृणाद इति ।

1. यः क्षीररुपमित्यर्थः । क.

दर्शयंत इत्यपि निर्वादिसंमतं मनसिकृत्येति वक्तव्यमेवमेव पााठे । यद्वेति भातिविड्यनिषेधपरतया व्याह्यानं प्रथमपक्षेपी नियमा|न्नभिधाने काम्येष्टिनिरासपरतया व्याख्यानामप्रसक्तमिल्याश्रयेन । स्वरसन्वयाह्वा तु प्रथमैव । याजुक इति ताच्छील्ये उकारः । यजनशील इष्यर्थः । न तु पाकक इति । इष्टेर्द्विकर्मकत्वात् काम्येष्टिपरत्वं न शङ्कते । अनः पूर्वोक्त-रीतौ वा, हुतं होमोपयुक्तं प्रहुतं प्रस्मृतमिल्यादिद्यक्त प्रशब्दाद्विवक्षया होमानुपयुक्तमिल्यर्थः नित्यमात्रमेव हुतप्रहुतपदमाभ्रयिति दर्शोयितुमेष तस्माद्वे्रष्ट्रीयिति कामनिषेध इति । तस्मान्न

इक्षस्य नित्यनेमं योऽगमादिस्यः । वक्तव्यवाडवद्यादनते व्याचिकीर्षुः तदर्थमेव ससातनब्राह्मागारम्भात । यदिदमच्यते इति कठिनरियामस्य प्रागुक्तत्वात् प्रद्वदृश्य-सामान्यविवक्ष्या पयःशब्दे युक् । अत एव घृतस्य तेऽयस्य चोपारिचनम् । द्विपाचतुष्पादन्वादिति दुर्गमाश्रातिप्रायेण । वृक्षादेरपि पयःप्रतिष्ठितस्योपरिक्यनात् । पयः क्षीरमेव, वृक्षादेरपि तेन वस्येधितुमहंत्वादिति मान्वः ।

तस्मिन्त्सर्च प्रातिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति । पश्यसि हीदꣳ सर्वं प्रातिष्ठितम्, यच्च प्राणिति यच्च न । तद्यदिदमाहुः संवत्सरं पर्यासं जुह्वदपुनर्मृत्युनं जयतीति, ने तथा विद्यात् । यदहरेव जुहोति, तदहः पुनर्मृत्युमपजयति ।

एवं विद्वान् सर्वान् हि देवेभ्योऽड्नाङ्ं प्रयच्छति ।

1. थे एवं विद्वान् स सर्वꣳ हि पा.

अथशब्दो वाक्योपक्रमे । पयसः पक्षत्राश्शादेव जातमात्रे वत्सं अतृणाद इति पयोमान्राहार इत्याहुरित्यर्थः । तथा च यवत्रीहितृणादनायोग्यकालेऽपि पयस एव कचुभिराहियमान्वान् पथः पक्षत्रामिति युक्तमिति भावः ।

तस्मिन्त्सर्च प्रातिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति व्यार्ह्येयमग्रहणम् । तदू व्याचष्टे-पश्यसि हीदꣳ सर्वं प्रातिष्ठितं यच्च प्राणिति यच्च नेति । यत् प्राणिति चेष्टते मनुष्यपश्वादिकम्, यच्च न चेष्टते वृक्षादिकम्, तददꣳ सर्वं पर्यासि स्यापि पर्याप्तदेन प्रहणात् स्थावराणामपि पयोऽनकत्वं संभवतीति भावः । तद्यादिदमाहुः संवत्सरं — न तथा विद्यात् । संवत्सरं कालेन पयसा जुह्वत् पयोधोमꣳ कुर्वन् अपमृत्युं जयतीति यदाहुः; तस्पुनस्तथा न विद्यात् । तर्हि कथं ज्ञातव्यमित्यर्थे जुहोति, तदहः पुनर्मृत्युमपजयति । यसिन्नहनि पयसा मृत्युशब्दयोग्येऽधानं हुत्वैव तस्मिन्नेवाहनि अपमृत्युꣳ जयतीत्यर्थः ।

एतज्ज्ञानस्य फलमाह — पꣳ च विद्वान् सर्वान् अन्नाद्यमियादिशब्देन पयआज्यादिकमुच्यते । एवं विद्वान् एकाहमात्रसाऽध्यपयोहोमस्यापमृत्युजयफलकत्वशानवान् यद्यत् अनन्यं तद्‌भत इति भावः ।

1. एकाहमात्रेऽहःसाऽध्याहुत्यैवारमृत्युं जयतील्स्थः । म.

यदिदमाहुरिति प्रकः शाङ्करे बहुविचलोडस्ति । मृत्युमपजयतीस्त्रापमृत्युजन्म इतिवत् घसोरपज य इस्यर्थविवक्षाडपि प्रागदर्शि ।

(त)¹ कस्मात् तानि न क्षीयन्ते अध्यमानानि सर्वेदेति । पुरुषो वा अक्षितिः । स हीदमत्रं पुनःपुनर्जायते ।

1. कस्मात् झां. मां.

तस्मात् तानि न क्षीयन्ते अध्यमानानि सर्वेदेति व्याख्येयग्रहणम् । अल तस्मादितिशाङ्कार्थे व्याचष्टे — पुरुषो वा अक्षितिः स हीदमत्रं पुनः पुनर्जायते । वैशम्पायनोडवधारणे । अक्षितिः अक्षय¹ इत्यर्थः । यस्मादक्षयः² पुरुषः परामृश्यते प्रत्यहमात्रानि पुनः पुनः प्राणिकर्मानुसारेण जन्यन्ते, तस्माद्वे- तोरहरहरघमाना²न्यष्यन्तानि न क्षीयन्ते इति मन्त्रार्थे इत्यर्थः ।

1. अक्षतः. क. 2. यस्मात् अक्षत: (अक्षितिः?) अक्षयः. क.

कस्मात्तानि न क्षीयन्ते इति किशाब्द एव श्रुताविध, माध्यन्दिनने च पठ्यते । कस्मा- दिति प्रश्न इति शाङ्करम् ! कस्मात् सुकृतलुपादिति च माङ्गम् । तत् कृतं तस्मादिति भाष्यपाठ इति चेत् — अन्रेदं वक्तव्यम् । तस्मादिति श्रुतिपाठोऽदृष्टे चेतनू समाश्याननीलारब्धं यत्पदे तावत्तत्पदस्यापेक्ष्यमवतिष्ठते । एकमर्थयेल्यादिवाक्यानि समाश्याननीलयेतस्यसिङ्गणीय मुख्तानि प्रथमवाक्यैरेव्सप्रविष्टानि । एकं साधारणं त्रे देवेश्यः, नीण्यात्सने, पशुंभ्य एकमिल्येयं सप्ताशानि यस्मादजनयत् तस्मादिति वा, अजनयदिति यत् तस्मादितं शाङ्करम् । 'यत् पूर्वोंडस्मात् सर्वस्मात्, तस्मात् पुरुषः' इति॑ष्टत् यदिदस्य तस्मा- दिति प्रतिसंयानिध । एकष तस्मादिव्या निल्सर्वश्वपितृजन्यमानत्वादिव्यपेक्षितार्थेसौः्यसमवि अन्यथा तु कस्मात्तानि न क्षीयन्ते इति प्रश्नपरत्वात् श्लोके श्लोके उपारे समाशान्नाभावादनौ- चिलम् । स तु पुरुषो वा अक्षितिरिति ब्राह्मणं तस्मादित्यस्यमिति - तन्न युक्तम् - ब्राह्मणानिरपेक्ष्यमेव श्लोकत एव समाधान्यस्य प्रतिपत्तव्यत्वात् । अन्यथा ब्राह्मणस्य श्लोकेनार्घयान- ह्वपताया: पूर्वरीतिसिद्धाया: भङ्गप्रसङ्गात् । अतः कस्मादिति पठेडपि, कस्मात् ताने न क्षीयन्ते, सर्वेपीतृजनकत्वादेव । स हि पितैव, न तु पुत्रः । आहो न जन्यते इति न क्षीयते, तेन विना जन्ममानत्वादितीर्थ्या प्रश्नवाक्यंय प्रश्नमुखेन समाधानेप मन्सिकृत्य प्रयुक्तमिति भक्तव्यम् ।

अन्रातः कस्मादिवस्य तस्मादित्यैनै पर्थवसानमिति तथैन श्रुतिपाठो वाडस्तु, श्यो वा सोडस्तु क्षन्यथापाठेडपि । यक्षा एकमर्थयेल्यारभ्य, 'कस्मात्तानि न क्षीयन्तेऽध्यमानानि सर्वेदे' लन्तं प्रश्नवाक्यतया पूर्वैस्सुसंधाय, यत् सप्ताशानि मेध्यातत्पसाडजनयत् पितात तदिति प्रथमवाक्य-मुत्तर्स्वेनानुसंधेयम् । अथवा यथादेवानुसंधाय कस्मादित्यतः प्राक् इतोन्यस्मादिति पूरणीयम् । इतोऽन्यस्मात् कस्मात् न क्षीयन्ते इति । एवश्च भाष्यमर्थ-सिद्धपठनहपमिति ।

पुरुषो वा अक्षितिरिति तन्न अक्षितिपदस्य बहुमीदीष्टतया पुंस्त्वादिस्य परमात्मपर.

यो वै तामक्षिं वेदेति । पुरुषो वा अक्षितिः । स हीदं सर्वं धिया धियायनते कर्मभिः । यदैतन्न कुर्यात्, क्षीयेत ह । सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनैति । मुखं प्रतीकं मुखेनैत्येतत् ।

यो वै तामक्षिं वेदेति प्रतीकप्रहणम् । तद्वचाचष्टे -- पुरुषो वा क्षीयेत ह ।

अन्नं प्रत्यहं न कुर्यात्, अन्नं क्षीयेत ह । अतः प्रत्यहमन्नकरणान्न क्षीयत इति भावः । पतादशमक्षिणि परं वृण्णो यो वेदेति मन्त्रार्थ इत्यर्थः ।

"सोऽन्नमत्ति प्रतीकेनैत्यं" व्याचष्टे -- मुखेने प्रतीकं मुखेनैत्येतत् । अल मुखसमिति व्यास्यायामम्, प्रतीकसमिति व्याख्येयम् । मुखेनेत्यनेन मन्त्रवचनेन मुखेनैत्ययुक्तं भवतीत्यर्थः ।

अनुभवामात्रेडपि अच्तीति प्रयोगसंभवात् मुख्यमोजनप्रतीतीर्य्थे मुखेनात्रमचीत्युक्तम् । ततश्चानादनस्य मुखमात्रदर्शनस्य मुखमात्रोपपत्तेः

प्राधान्यमिति परिकल्प्यम्, प्राधान्येन यं पश्येत्यकल्पयत्साक्षाद् न प्राहाम् - पुरुषवेदनकरणवेदनामादने निंदिग्रे संबन्धेऽनार्वयोदित्यसव परमपुरवहग्नाग्नाऽऽमुभदः फलवचैन गृह्यतै ।

तत् तु फलं साक्षान्मुखकरणकं मुखणाहपदनमेव प्रथमं प्राधान्यमिति ज्ञापयितुं प्रतीकेनेतिपदप्रयोगः

स देशानुपिगच्छति स ऊर्जमुन्जीवतीति प्रश्नोऽसौ ॥ २ ॥

लीण्यातमनेडकुरुतेति । मनो वाचं प्राणम् । तान्यात्मने डकुरुते ।

सोडयित्वैतन्मुखेनैव नोदनायैव । स देवानुपिगच्छति स ऊर्जे-

मुपजीवतीति प्रतीकशारणम् । तत् तात्पर्यैकस्थानेन व्याचष्टे — प्रांशसेति ।

ऊर्जम् अन्नम् । निरतिशयस्मोग्यं परमात्मानमित्यर्थः । प्रश्नोऽसौ । [ प्रश्नसारः ]

फलश्रुतिरिति यावत् । अतः प्रांशसेत्येतत् ब्राह्मणवाक्यं सोडनमत्तीत्यादि-

मन्त्रखण्डत्रयस्यापि तात्पर्यैकश्रुतिहपम् । तत् प्रतीकेनेति पदस्य व्याख्येयत्वात्तान् सोऽभ-

मत्तीति खण्डः; पृथग्मुहीतिः; तत् सप्तान्नालष्ट्रादिपूर्तकर्मविधिरेवप्राश्नोपनिषत्कस्य

सोऽन्नमत्तीति प्रथमखण्डेनेहिकाम्त्रभोगैकत्वम्, स देवानिति द्वितीयखण्डेन सर्वे-

देवतासायुडयरूपम्:सुचिकं फलम्, स ऊर्जेमिति तृतीयखण्डेन, 'अहमन्नमन्नं अदन्त-

भद्रि ' इत्यादिपु परमात्मवाचकतया प्रतिपन्नस्यात्मशब्दस्य पर्यायभूत ऊर्जे (ऊर्जीमिति?)

शब्दः परमात्मवाचक इति तदुपजीवनरूपप्राश्ञानुभवो मोक्षार्थं फलमुख्यत इति

विवेको दृश्यत्वः ॥ २ ॥

लीण्यातमनेडकुरुतेति व्याख्येयप्रहणम् । तद्व्याचष्टे — मनो वाचं प्राणं

तान्यात्मने डकुरुते । पूर्वोक्तः पिता सर्वेश्वरः मनोवाग्प्राणरूपाणि त्रीण्यन्यानि आत्मने

सर्वस्मै जीववर्गाय अकुर्वत इत्यानित्यार्थः । उत्कृष्ट ह्यात्मपक्षे ज्योतिरधिकरणे सता-

नब्राह्मणग्ल्यार्ल्यानदशायाम् — "परमात्मनः संकल्पात् देहि(जीवा)नामुपजी॒श्रवेनाल्ल-

शब्दवाच्यानां सत्तानामुपचिहुस्का, तत् प्रसिद्धान्नम्, दर्शपूर्णमासौ, पयश्चेत्यन्नचतुष्ट-

यस्म मानुषदेवतियंक्षु विनियोगमुत्का, लीण्यातमनेडकुरुतेऽवशिष्टान्नलयस्य सर्वे-

ऽकेकदेवेशमुखडपाधीधिवक्ष्यतेति भवः । न मनसा अस्ति, किंतु केनचित् प्रतीकेनेताशयेन

प्रतीकशददग्र्ययोगः । प्रश्नोऽसेलस्य अदिवक्षितगाच्छार्थवाद इत्यर्थमतिव्युदासाय फलश्रुतिरितिॆि

व्याख्याय विगृणीते ऽत्रेऽन्यादिना ।

अन्यत् मनसा अभूदसु, नादर्शम्; अन्तत् मनसा अभूवसु, नाश्रो

भनमा हृद्य पर्यति, मनसा शृणोति ।

निधिप्रकृतिहेतुत्वात् सामान्न्येन सर्वभोक्तृवर्ग शेषमकरोदिसयुक्ते 'ति मनोवाक्

प्राणनां सर्वजीवसाधारणोपकारकत्वं कमेणाह ---

अन्यच्च मनसा अभूवं नादर्शम् अन्यत् मनसा अभूवं नाश्रोपमिति

लोकः पश्येत्तीत नेषः । अन्यत् मनो. यस्य सोडन्यल्लमना: । मनसो दृश्र्यादिमिन्द्रियसंवन्धेडप्यर्थे विषयानुभवाभावो डनन्तरास्मरणाल्लिङ्गेनानुभूयत

भाव: । ततः क्रिमित्यलाह मनसा होष पर्यति मनसा शृणोति

यस्मात् व्यासक्तदर्शायां दर्शने श्रवणाभावः, तस्मात् दर्शने श्रवणे मनःकरो

1. दृश्र्यं । क. 2. इत्युक्तमिति वाक्यैः समाध्य मनोवाक्प्राणानामिति चाव

तुल्यमित्यृचि । उक्तमर्थमरिम्भाति । भावः एकत्व्विति इति वाक्यसमालिङ्कः । उक्त

नभ्य त मनं भोग्यत्वेन न योगायात्रान्तरञ्जि भोगोपकरणत्वेनोपयोगाय इमानि ली

तेनैव युक्त इत्याशयः । वाड्मनःप्राणानामेकत्वं वाड्मयध्यानमयजीवनमयामृत

निरिति । 'मनीषां प्राणिनां प्राणा:' इति च दर्शयिष्यते । छान्द्योग्ये च, 'अन्नरशितं त्रे

'धातून्स्', दोडनिष्ट; तन्मनः, सा वाक्, स प्राण इति पृथग्व्यपदेशो डपादित

वाक्प्राणामिति । तद्वैलाडव्येतानि अस्माभिः

नापइयत् नाश्रोपमिति चक्षुःश्रोत्रमात्रप्रस्तावः पूर्व तयोरेवेष्टि त्रिभिः सह प्रप

तत्र पद्यनां मनसोडपि द्वयोः करणं त्याग इति श्रुतेर् कमिता । चक्षुःश्रोत्रे श्रवणं

करणत्वप्लुत्वात् मनस्येधान्तमोऽव इति भावः । एवञ्चान्येषां बहिरिन्द्रियाणां त

दृग्र्युपहितंतः ।

दृश्र्यादिमिन्द्रियसंवन्धेडर्थे इति । संबन्धे इति पाठादर्शनात् अर्थे इति व्यधिकरण

यदर्थ इति व्यधिकरण

सत्यपीलर्धः ।

ननु विषयानुभवो न जात इति कथं नित्याश्र

स्वप्नान्तानां डनुभूतो विषयो डनन्तरं स्मर्यते । स यद्य जातः स्वप्न, अनुभूतो विषयो डनन्तरं स्मर्येत ।

अतो डस्मरणनियम

मबोधनञ्च न हि ।

कामस्संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाडश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीरित्येवं सर्वं मन एव । तस्मादपि पृष्ठत उपसृष्टो मनसा विजानाति ।

यः कश्च शब्दो वागेव सा ।

भावः । अत्यल्पमिदमुच्यते दर्शने श्रवणे मनःकरणके इति, कामादिकमपि मनःकरणकमित्याह — कामस्संकल्पो — सर्वं मन एव । कामः विषयाभिलाषः, संकल्पः व्यवसांयः; विचिकित्सा सन्देहः; श्रद्धा कर्मसु आस्तिक्यबुद्धिः । अश्रद्धा तद्विपरीतबुद्धिः:, धृतिः प्रीतिः, अधृतिः अप्रीतिः, ह्रीः लज्जा, धीः प्रमाणजन्यज्ञानमात्रं, भीः आगामिदुःखशङ्का,

एतत् सर्वं मनःकरणकמעेते 1 फलार्थः । कार्ये (यं ?) करणोपचारात् कामादीनां मन एव प्रधानं साधनमित्युक्तम् । मनसो ज्ञानकरणत्वे हेतुरन्तरमाह — तस्मादपि पृष्ठत उपसृष्टो मनसा विजानाति । तस्मात् मनसः ज्ञानकरणत्वेन सर्वजीवोपकरणत्वादेव पृष्ठतः स्पृष्टोऽपि प्रदेशे वृक्षिकादिनोपस्पृष्टो मनसा विजानाति वृक्षिकादीन् अनुमिनोति । अन्यथा तत् वृक्षिकादिज्ञानं न स्यात् । तस्मादपि हेतोर्मन एव ज्ञानकरणमिति भावः ।

एवं मनस आत्मभोग्यर्थत्वमुक्त्वा वाचस्तद्वाह — यः कश्च शब्दो वागेव सा । परेषां स्वाभिमतार्थज्ञानाय प्रयुज्यमानो यः कश्च सर्वोऽपि शब्दो वागिन्द्रियावीनोच्चारणकर्मैष्यर्थः । ततश्च श्रोत्रादिषु वेदनमेव जीविनां वागिन्द्रियस्योपकार इति भावः । अत्र सेति स्त्रीलिङ्गनिदर्शो विधेयाभिधायिर्वाक्षोद्देश्यः । कार्यकरणोपचारानिदेशश्व पूर्वोक्तदेव दृष्टान्तः । अत्र एवं पूर्वोक्तद्वये कामादीनां मनःपरिणामरूपवाचदश्व परास्तः । तथासति वैरूप्यमपसिद्धान्तदित्यलमनेन ।

1. मनःकरणकמעेल्यर्थः । म.

कामः सङ्कल्प इत्यादिना बाह्येन्द्रियानिरपेक्षं मनसो बहुत्र करणत्वादपि तस्य प्राधान्यमित्युक्तं भवति । धीः प्रमाणजन्यज्ञानमात्रभिति । टीकायां तु धीः चिन्तनयुक्तम् । तद्वा तस्मादपि पृष्ठत इति सङ्ग्रहः । अनुषङ्गोऽत्र भवेत्, प्रश्नशयाङ्गैः ज्ञानं तत्

एपा ह्यन्तमायत्ता; एपा हि न ।

प्राणोदानेो व्यान उदानः समानोऽन इत्येथतत् सर्वे प्राण एव ।

एपा ह्यन्तमायत्ता । एपा वाक् सर्वस्याऽऽन्तं सर्वेपदार्थानामियत्ताऽऽमायत्ता प्रात्त । सर्वेषामियत्तां प्रकाशयितुं शकोतीत्यर्थः । एपा हि न ; एपा हि वाक् स्वयं नान्तमायत्ता अथैरपरिच्छेद्येत्यर्थः । वाक् स्वयमन्यैः परिच्छेद्या सती इतरेऽपि तु परिच्छेदिकेत्यर्थः ।

क्रमप्राप्तं प्राणस्याऽऽत्मोपकारकत्वप्रकारमः --- प्राणोदपानो व्यान उदानः समानोऽन इत्येतत् सर्वे प्राण एव । प्राण एष प्राणानापानन व्याननोदनन-समननार्ह्य ठ्यापौरः प्राणापानध्यानोदानसमनननमकरसनत् तदूदृश्वचिद्वारा उपकारकः, अन् इति सामान्यनायकश्र्याते यावत् । सूत्रितस्त्व - 'पश्यृृतिमेनोवद्येधादिशयते' इति ।

इत्यं हि तद्विधिकरणम्-मुख्यः प्राणः किम् वायुभूतम्, उत तद्रीयस्पन्द-नक्रिया, उत वायुरेक कश्चिद्वस्त्वविशेषोऽपि्न इति त्रिशये, 'यः प्राणस्स वायुः' इति श्रुते; वायुमत् प्राणः । अथवा उच्चावचान्नि श्रासादात्मकवायुक्रियायां प्राण-शब्दप्रसिद्धेः क्रिया वा स्यादिति पूर्वपक्षे प्रापे--, 'न वायुक्रिये पृथगुपदेशात्' ।

'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । स च वायुश्चान्तराप' इति वाक्यपेक्षया वाक् नियानिलयोभयग्रहप्रसङ्गप्रतीका ; अपञ्चभूतानपेक्षोभयात्मकसकाशप्रतीका; बह्वातिरिक्कविषयेऽनन्तमायत्ता, बह्वविषयेऽपुन पारं गच्छति; आवदर्थं वाचकराब्दः 'सर्वे भगकृत्कृता' इति पदार्था-नान्तमायत्तवेत्येवमपि वाच्यम् । अथारवल्ल उक्तप्रकारैर्द्विस्वितिरिक्तानाम-

कूर्मोदित्येतिविशेषमात्रप्रतिपे, 'पश्यृृतिमेनोवद्य् व्यपादिश्यन्' इति सूत्रे 'पञ्चेत्युपलक्षणं वाच्यम् । तदपेक्षया अन इति सामान्यनिर्देश इति निर्वादो मुख इत्याश्रयेनाह अन इतीति । सर्वे मन एवति मुख्यम्; अपानादीनां प्रथमप्राणहरुत्पत्ति तु कथमिति शङ्कादावमानाय अन इति सामान्यनिदेशः । अन एष हि विशेषेभेदाविशेषवित् प्राणापानादि-भेदति । स एव मुख्यनिस्सकश्याैकत्वविशेषणे प्रशस्याविचालिते प्रश्नः 'गृहः ; सान्विद्रोहरण..

बृहदारण्यकोपनिषत्

एतन्मयो वा अयमात्मा; वाङ्मयो मनोमयः प्राणमयः ॥ ३ ॥

पृथगेव दृश्योऽस्तिप्रकरणे व्यपदेशात् न वायुमात् तत्क्रियया वा प्राणः । तर्हि किं-

शिवदृष्टान्तरम् ? नेत्याह — "चक्षुरादितस्तत्सहशिष्ठादिभ्यः " । चक्षुरादि-

वदयं जीत्रोपकरणविशेषः, न तत्स्वान्तरम् । प्राणसंवादादिषु चक्षुरादिभिः सह

प्राणस्य शासनं श्रूयमाणं हि तस्याङ्यमवगमयति । तथा सुरय्यः प्राण इत्यादिव्यप-

देशोऽपि प्राणशब्दवतचक्षुरादसाजात्यमेवावगमयते इत्यर्थः । नेनु प्राणस्यापि

जीवोपकरणत्वे तद्वदुपकारकक्रिया चक्य्या; तद्भावात् नोपकरणस्वमित्यत्राह —

"अकरणत्वाच्च न दोषस्तथा हि दर्शीयति " । करणं क्रिया । उपकारकक्रिया-

राहिल्यात् यो दोपः, स न संबवति । शरीरधारणलक्षणोपकारकक्रियां हि श्रुतिरेव

दर्शीयति, 'अहमेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं विभज्यैतदाणवस्थाभ्य विधारयामि ', इति,

'प्राणेन रक्षन्नपरं कुलाय' मिति च । तन्नेवं नामभेदाच्च कार्यभेदाच्च प्राणापाना-

दशस्तन्नान्तरं स्युः । नेत्युच्यते, "पञ्चश्रुतिमेनोवद्यपदेशयते" । यथा "कामः

संकल्पो विचिकीर्षा श्रद्धाडश्रद्धा" त्यादिवचनात् मन एव कार्यभेदात् यथा (?)

कामादिशब्दैरभिधीयते, कामादयो न मनसस्तत्स्वान्तरम् — 'एवं प्राणोऽपानो व्यान

पानव्यानोदानादिल्य ] वचनान्न तत्स्वात्तरं प्राणापानादयः ["इति सिद्धान्तितम् । अथ ]

न च धर्मभूतज्ञानावस्थाविशेषा: कामादयो मनसस्तत्स्वान्तरमेवेति कथं कामादीनां

तत्स्वान्तरन्तत्स्यनिषेध ईरित वाच्यम् — कामादिरूपज्ञानपर्यायमहेलुत्वाद्वस्थस्य मनस एव

कामादिशब्दैरभिधानात । "न तत्स्वान्तरं 'कामस्सङ्कल्प:' इत्यादिवाक्ये कामादि-

अभिधानं"मिति ह्यर्थमर्थयामहे । प्रकृतमनुसरामः ।

एतन्मयो वा अयमात्मा । वैशब्दः प्रसिद्धौ । अयमात्मा = जीवः ।

एतन्मय इत्यस्यार्थमाहं --- वाङ्मयो मनोमयः प्राणमयः । भाष्ये मघटू ।

मनोऽपि प्राणश्चक्षुर इति यावत् ॥ ३ ॥

1. चक्षुरो नाम्ना शा. शा. दो.प.आयाम् । 2. आस्मिन् क पाढे पूर्वपक्षे प्राणे

इत्यस्य सिद्धान्तत शिष्यप्रन्थदः ! स्वयं किंवित्स्वसि:पादाद्वग गरिहसनि बलोभेयादिल्म ।

अभ न स्पृश हूयत्र अभ्रू च न इहि सि पाढः स्वात् !

तयो लोकाः एते एव । वागेवायं लोकः मनोऽन्तरिक्षलोकः प्राणोऽसौ लोकः ॥ ४ ॥

तयो वेदा एत एव । वागेव ऋग्वेदो मनो यजुर्वेदः प्राणः सामवेदः ॥ ५ ॥

देवाः पितरो मनुष्या एत एव । वागेव देवाः मनः पितरः प्राणो मनुष्याः ॥ ६ ॥

पिता माता प्रजैत एव । मन एव पिता वाड्माता प्राणः प्रजा ॥ ७ ॥

विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव । यत्किञ्च विज्ञातं वाचस्तदूपम् । वाग्घि विज्ञाता । वागेवैनं तद्भूत्या वाडति (८) ।

वादमनःप्राणान् सर्वात्मकत्वेन स्तौति — त्रयो लोकाः एत एवेत्यादिना । तयो लोकाः इत्यस्य, एतच्चछन्दसः चार्थं स्वयमेव विशङ्य्याह—वागेवायं लोकः । असौ लोकः । अयं लोकः पृथिवीलोक इत्यर्थः । अन्तरिक्षलोकः स्वर्लोक इत्यर्थः । असौ लोकः 1 तदर्थो लोक इत्यर्थः ॥ ८ ॥

तयो वेदा एत एव—वेदः । मनुष्याः । स्पष्टार्थम् ॥ ५-६ ॥ पिता माता प्रजैत एत — प्रजा । प्रजा पुत्र इत्यर्थः ॥ ७ ॥

'विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव' इति प्रतिज्ञातं वाड्मनःप्राणानां विज्ञातादिरूपत्वं ऋमेणोपादयति खण्डद्वयेण । तत्र प्रथमं वाचो विज्ञातरूपत्वमुपपादयति—यत्किञ्च वाचस्तदूपमिति । वाग्हि विज्ञाता 2 वाचा विज्ञायमानाः सवेंपि वागधीन एव । तदेव भ्रसिद्ध [ दृश्य ] दर्शयति—वागेवैनं तद्भूत्या वाडति । ततश्च निक्कथाश्चात् शैवेल्यश्रि 3 । ततस्तु वाक् तद्विज्ञानमानं पदार्थजातं एनं विज्ञातारं यत् अज्ञाति रक्षति—उपकरोतीति 3 यावत्—तत् विज्ञानमानं वागेव भूत्या अवति । तस्माद्वाच आत्मोपकारकत्वं सिद्धमिति भावः । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ॥ ८ ॥

यत्किम्च विजिज्ञास्यम्, मनसस्तदूपम् । मनो हि विजिज्ञास्यम् । मन एनं तद् भूत्याड़वति (९) । यत्किम्चाविज्ञातं प्राणस्य तदूपम् । प्राणो ह्याविज्ञातः । प्राण एनं तद् भूत्याड़वति ॥ १० ॥

तस्यै वाचः पृथिवी शरीरं ज्योतीरूपसमयमग्रिः । तद् यावत्येव वाक्, तावती पृथिवी, तावानयमग्रिः ॥ ११ ॥

यत्किम्च विजिज्ञास्यम् — अन्नम् । विजिज्ञास्यं विचिन्तनीया मिल्यर्थः । यत् चिन्तितं देवाऽदेः सम्प्रकरोतिः तदृश्वा मन ऎवोपकरोति । चिन्तितैर्दैव-भिरात्मने क्रियमाण उपकारः तच्चिन्तनकरणमूतमनः प्रयुक्त ऎवेत भावः ॥ ९ ॥

यत्किम्चाविज्ञातं — प्राणो ह्याविज्ञातः । हि=यस्मात् प्राण इन्द्रियागोचरः, तस्मात् सोऽविज्ञातः । यतः प्राणस्याविज्ञातस्वादविज्ञातमात्मो पक्चारकं सर्व वस्तु प्राण ऎवेत भावः । प्राण एनं तद्भूत्याड़वति । पूर्वसूक्तवशादचिन्तितं यदुपकरोति, तदूत्का प्राण ऎवोपकरोतील्यर्थः । प्राणवति हि जीवे अदृष्टादिवशादचिन्तिते वस्तूपकरोति, अतस्तदुपकारः प्राणमयुक्त इत भावः ॥ १० ॥

एवं प्रशस्य तयाणामाधारम् अधिष्ठातुंश्र दश्रीयति — तस्यै वाचः पृथिवी शरीरं ज्योतीरूपसमयमग्रिः । तस्यै तस्या वागिन्द्रियस्य पृथिवी शरीरं आयतनम् । कण्ठादिस्थानाष्टक [ रूप-जिह्वा?] गोळस्य पार्श्वयोः शमाश्रित्य वागिन्द्रियं तिष्ठतील्यर्थः । ज्योतीरूपं ज्योति-रागमाधिष्ठातृतद्वयोरित्यर्थः । तावानयमग्रिः । तत् एवं पृथिव्यमन्योर्गिन्द्रियं प्रति आधारत्वादधिष्ठातृतयाड़पर्यस्तीर्थः ॥ ११ ॥

1. जिह्वागोलस्थम्’ इत्येताष्देव. ग.

प्राण इन्द्रियागोचर इति । इन्द्रियागोचरतद्रूपमवलुपमनस्सं यद्वाड्मनसयोरप्यविन्रिश्रयम् । अन्तः, ‘वागिय विज्ञाता’ ‘मनो हि विजिज्ञास्यम्’ इति पूर्वोक्तैकरहस्याय च इन्द्रियागोचरत्व-अन्तः; ‘वागिय विज्ञाता’ ‘मनो हि विजिज्ञास्यम्’ इति पूर्वोक्तैकरहस्याय च इन्द्रियागोचरत्व-

अथैतस्य मनसो चोः शरीरं ज्योतीरूपमसद्वादित्यः। तदू यत्रादेव मन्त्रावती द्यौस्तावादित्यः। तौ मिथुनँ समैताम्। ततः प्राणोऽजायत । म इन्द्रः । म एपोडसपल्लः । द्वितीयो वै स सपल्नः । नास्य सपल्नो भवति, य एवं वेद ॥ १२ ॥

अथैतस्य प्राणस्यापः शरीरं ज्योतीरूपमसद्वादित्यः । तदू यत्रादेव प्राणस्ताच्चल्य आपः तावानसौ चन्द्रः ।

अथैतस्य मनसो चोः शरीरम् । एतद् शुक्रं आकाशवारः, न तु लोकविरोषवारः ; अनुपपत्तेः। न हि स्वर्गलोक एव मनसोऽविशिष्टानम् ; अन्येमामनसक्तवप्रमज्ञात । युशब्दो हि लोकविरोष इत्थं नभोमात्रे च वर्त्तते ; ' सुरलोको द्योदिवो द्रे खिया ' मितिवत्, ' द्योदिवौ द्रे खियामभं व्योम पुष्करमग्नवर ' मिनि च त्रिकण्डोक्तेः । तल्लापि सामर्थ्यात् हृदयाकाशो पर्यवस्यति । हृदय-

छिद्रकृद् आकाश आयतनमिल्यर्थः । ज्योतीरूपमसद्वादित्यः । तेधादेव मन्त्रावती द्यौस्तावानसावादित्य इत्यस्य पूर्ववदर्थः । अन्न मनस आदित्याश्रितान्कत्वमपि श्रुतिमामण्यादभ्युपगन्तव्यमिति दृश्यते । तौ मिथुनं समैतां मिथुनीभावमगच्छताम् । ततोऽसौ प्राणोऽजायत । अस्यावमिम्राय:-आदित्याधिष्ठेयमनःपूर्वविका अन्याधिष्ठेयवाग्मूर्त्तिः । तदुभयपूर्विका वागादीनां शरीरेपवृत्तिरिति । स इन्द्रः । सः प्राणः इन्द्रः परमेश्वरस्यैव त्वर्थः । इन्द्रियैरानरेक्षया प्राणस्यैश्वर्यादिति भावः । स एपोडसपत्नः ।

प्राणः असपत्न इत्यर्थः । प्राणस्यासपलत्वं चतुरोदिशु स्वसह [स्व] पतिस्पर्धिरहितत्वम् । सप्तश्रुतोदारकथनेन श्रुतिस्मृतदेव विरुच्यते—द्वितीयो वै स सपल्नः । एव मन्त्रावत्युपनीतककारीप्सितोः प्राणस्यैन्द्रत्वासपलत्वगुणौ वेदिनः 'कतम आह — न हाम्य मपल्नो भवति य एवं वेद । स्पष्टोऽर्थः ॥ १२ ॥

अथैतस्य प्राणस्यापः - चन्द्रः ! 'प्राणा वा आपः ' इति हि श्रुतिः । पान्नीयं प्राणिनां प्राणा विश्वमेव च तनुमय ' मित्यायुर्वेदविदः । अतः प्राणस्य आपः शरीरम् इत्यर्थः । चन्द्रो ज्योतीरूपमधिष्ठाता प्राणस्य । अन्रो यत्र प्राणः, नत्र नदाधिप्राणमापः; अधिष्ठाता चन्द्रश्चास्तीतर्थः ।

तं एते सर्वे एव समाः सर्वेऽनन्ताः । स यो हैवान् अनन्तवत् ते, अनन्तवन्तं स लोकं जयति । अथ यो हैवानन् अनन्तानुपास्ते, स लोकं जयति ॥ १३ ॥

न एते सर्वे एव समाः । त एते वाड्मनःप्राणाः सर्वे एव समाः श्वादीनां सर्वेषां शरीरेषु समाना: । यथा दीपप्रभा घटगृहम्रासादादिरिमाणाधारैः असमपरिमाणाडपि तत्तदाधारवशेन संकोचविकासौ याति, तथा अपि भसक्रमात्क्रमदिदेहवशेन तत्तद्देहपरिमाणानुगुणसङ्कोचविकासौ यान्तीयत: सर्वेषारीरेषु तत्तच्छरीरपरिमाणत्वेन समा इत्यर्थः । सर्वेऽनन्ताः । आनन्त्यद्वै प्राणानां आकल्पस्थायित्वात् मनःप्राणयोःघ्यष्टिमेदाच्चेति द्रष्टव्यम् । तस्मात् तान् आनन्त्येनैवते मनोवा प्राण उपासनीया: । अनन्तवत्त्वेनोपासने तु अल्पप्रासिरित्याह स यो हैवान्तं अनन्तवत् उपास्ते-जयति । लोकं फलम् । अनन्तं लोकं जयति । उद्गीथफलपूर्र्त्तने स्वादित्स्थर्थः । अनन्तं लोकं जयति=फलं पूण्णं प्राप्नोतील्यर्थः । अन्नानन्तशब्दः चिरकालस्थायित्वाभिप्रायः ।

प्राणपदे हि 'सर्वे एव समाः सर्वेऽनन्ताः ' इत्यानन्त्यश्रवणात् प्राणशब्दमेन्द्रियाणां विभुत्वमिति पूर्वपक्षे प्राप्ते, "अणवश्चे" ति सूत्रेण सिद्धा-लु । तत्, 'तमेकामन्तं प्राणेऽनन्तकामभति' तयादिष्च्कानन्त्यादिश्रवणात् 'परित्त्वे सिद्धे उक्नान्त्यादौ पार्श्वस्थैरनुपलभ्यमानत्वादवश्यं प्राणा भवन्ति । सानुपास्ते ' इत्यानन्त्यश्रुतिस्तु दर्शेनश्रवणाच्चनन्तकार्येविशिष्टतया तदुपासनरेति स्थितम् । मक्तमनुसरामः ॥ १३ ॥

1. घट गृद्द प्रासादाधारासमपरिमाणापि. ग. 2. परिमितत्वे. ग.

(९६-९.) आदित्याधिष्ठानकर्मसंपत्ति । उत्कं हि डयासायैं; "मनःप्राणयोरभि-वताऽन्तरश्रवणेऽपि श्रुतितिङ्गविरोधशे देहमपि संभवत इत्यभ्युपगन्तव्यम्" इति ।

स एष संवत्सरः प्रजापतिः पोडशकलः । तस्य रात्रय एष कलाः; धुक्षैषस्य पोड़शी कला । स रात्रिभिरेव आ च पूर क्षीयते । सोडमावास्याँ रात्रिरसय तया घोडशया कलया सर्वेमिदं प्र प्रविश्य ततः प्रातर्जायते । तस्मादेताँ रात्रिं प्राणभृतः प्राणं न वद्यादपि कृकलासयेतस्मा एष देवताया अपचित्यै ॥ १४ ॥

स एष संवत्सरः — क्षीयते । अलं स एष इति 'सौम्ये पुरुषः' इति श्रवणात् प्राणापानद्वितीयोर्ध्वोक्षरन् प्राणकुर्वते । च स प्रजापतिरित्युच्यते । 'चन्द्रमाषपिहितोता स ऋतून् कलपयाति', रेण सर्वेभ्यः पवर्तकतया स पव च संवत्सरसंज्ञः । स तु घोडशकलः चन्द्रस्य तल्ल पञ्चदश कला;, रात्रय एव रात्रिशब्दितास्तिथय एव । कलानां तिथित्वमिलयनाह — स रात्रिभिरेव च पूर्यतेsप च क्षीर राज्यधीनोपचयापचयवस्त्वात् कलानाम्, कला रात्रय एवैषु क्तिरौपचारिकी इत्यर्थः । पोड़शकलत्वेनोक्तस्य चन्द्रस्य पञ्चदशकलास्तु रा^यधीनोपच कथितासु, पोड़शी कला किंरूपेति ल्लाह धुक्षैषस्य पोड़शी कलैति । कलाया नाशाभावाद्दुवस्त्वमिति दृश्यव्यम् । सोमावास्याँ—जायते । स अमावास्याँ रात्रि अमावास्यायाँ रात्रौ हेतया धुक्वेन पूर्वोक्तग्रा घोडश सर्वेमिदं प्राणभृत् प्राणिजातनुपविश्य, ततः अरेद्युः प्रातर्जायते तस्मादेताँ रात्रिं प्राणभृत्----अपचित्यै । तस्मादेताँ रात्रिम् अमावासु कृकलास्यापि प्राणिनः प्राणं न विच्छिन्द्यात् न हिंसात् । यस्य प्राणिनि निःश्वासा स्वरशब्दोपा, तादृशस्य प्राणिनोडपि नृशंलासस्य प्राणं न हिंस्याद् हेतोः ? एतस्मा एष चन्द्ररूपाया देवताया: सर्वप्राणिजातप्रविश्याया: पूजायै । पूजासिद्ध्यर्थमित्यर्थः । इत्थरथाँ तदुपचारः स्यादिति भावः ।

द'न्नेपि तद् व चन्त । ददृशते च अश्वलं प्रातः चान्वल्क्येन, 'अनन्तं म इ'न्ते वेदा । 'इति मे'ऽदगिरा^नलदम् । एतत्सूचनाल्लैव सर्वेऽ इति धू^ंत इत्यासाय ईि। बडु'नन्.प्राणप्रजापचे प्राणगतेन द्विर्वासक्तं नन्दनकलं प्रयुक्तकम् । तथा तं विशेषफलं वक्तुमाह स एष संवत्सर इति । फलं पुरुषस्य कलाक्षयेsपि पुनः पूर्तिरि

यो वै स संवत्सरः प्रजापतिः षोडशकलोडयमेव स योडधमेवंवित् पुरुषः । तस्य चित्तमेव पश्चदश कला:, आत्मैवास्य षोडशी कला । स चित्तैनव आ च पूर्यतेऽप च क्षीयते । तदेतदभ्य यदयभातमा, प्राधिर्धित्तभू । तस्याधयापि सर्वज्यानि जीयते

षोडशकलचन्द्रविद्याफलमाह यो वै स संवत्सर: प्रजापतिः—पुरुषः । 'अन्नापि संवत्सर-पजापतिशब्दौ पूर्वोक्तचन्द्रपरौ । योऽयमेवंवित् पुरुष: पूर्वोक्तसंवत्सरस्वप्रजापतित्वादिगुणविशिष्टचन्द्रदेवता (वेदिता?), सः अयमेव चन्द्र एव भवतीत्यर्थ: । कथम् चन्द्रो भवतीत्याह — षोडशकल इति । यथा चन्द्र: षोडशकल:, एवं तद्वत्ता (दिता?) पुरुषोऽपि षोडशकले भवतीत्यर्थे: । पुरुषस्य षोडशकलत्वमेवोपपादयति । तस्य चित्तमेव — श्रुतेन । उपचयापचयशालित्वाद्गवादिवत् पश्चदशकलास्थानीयं; चित्तवत्त्वात् उपचयापचययोः पदे पदे अभानात् । अतः षोडशकलत्वं पुरुषस्य संभवतीत्यर्थ:। 'आ च पूर्यते, अप च क्षीयते' इत्यलं ठ्यवधानं छान्दसम् । आत्मशक्तितस्तस्य शरीरस्युक्तं श्रुकलात्वमेवोपपादयति --- तदेतदभ्य यदयभातमा प्राधिर्धित्तमू आत्मा शरीरं नभ्यमभू । नाम्ना;, 'नाभि नभ चैते नभादेशाः । षोडशकलाविशिष्टचन्द्रवत् वित्तविशिष्ट: पुरुष:शकतुल्य: । तत्र शरीरं नाभिस्थानीयरमिति यावत् । वित्तं तु मधिं: परिवार-भूतमरनिमित्थानीयमिति दृष्टान्त्यमित्यर्थ: । तदेवोपपादयति तस्याधयापि सर्वज्ञयानि जीयते, आत्मना वेष्टजीवाति, प्राधिनागादित्वेनाहुः । सर्वज्ञयानिभू 3 । उयानि: नाशः । सर्वस्वनाशो यथा भवति, तथेत्थि यानत् । जीयते8 इथनि 'मृहिय्ये-'ति संप्रसारणम् । नश्यतीत्यर्थ: । यस्मात् शरीरवित्ते

आत्मना चेज्जीवति, प्रधिनाजगादित्येवाडहः ॥ १५ ॥

अथ तयो वान लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति । सोऽयं मनुष्यलोकः पुत्रैरेव जय्यो नान्येन कर्मणा । कर्मणा पितृलोको

नाभप्राधिस्थानीयैः, तस्मादेव हेतोः पुरुषो यद्यपि सर्वैथानि जीवते = पुरुषस्य सर्वैस्वनाशो यद्यपि भवति——तथापि आत्मना शरीरेण चेज्जीवति, तदा प्राधिन-

प्राधिस्थानीयेन परिहारमूतेन विच्चेन अगाद गतवान्, विनष्ट इत्येवाहुः शाखज्ञाः । न तु शरीरेण नष्ट इत्याहुः । अतः शरीरस्य भुवकलात्वमित्यर्थः । अथ-

मभिषायः — कान्तारे सर्वैस्वापहरणेऽपि शरीरमात्रं जीवति चेत्, सर्वं वित्त-माप्यते । वित्तस्य चन्द्रकलावत् अपक्षयविनाशस्वभावत्वात् विद्यामहिम्ना स्रयमसेव पूर्ण भविष्यतीति विद्वांस आहुरिति । अत एव व्यासाङ्गैः तदर्थकथनदशायाम्, " तद्‌द्रे-

दनफलच्योक्त 'मित्युक्तम् । अतोडयं सन्दर्भः पूर्वोक्तशेषोडशकलचन्द्रविद्याफलप्रति-पादनपरः दृष्टव्यः ॥ १५ ॥

मनोवाक्प्राणानां प्रकारान्तरेणात्मोपकारकत्वं दर्शयितुं पीठिकामारचयति ---

अथ तयो धाम लोका मनुष्यलोकः पितृलोको देवलोक इति । अथेत्युप-कारककारान्तरोपन्यासे । वावशब्दोऽवधारणे । स्पष्टोदर्थः । सोऽयं मनुष्य-

लोकः — कर्मणा । उक्तेषु तेषु लोकेषु अयं मनुष्यलोकः पुत्रैरेव जय्यः: न कर्मोदितेत्यर्थः । नाऽड्न्येन कर्मणेत्यल अन्येनैवस्य कर्मणैति विवरणम् । कर्मणैति विद्याया अप्युपलक्षणं दृष्टव्यम् । कर्मणा पितृलो

1. ' अगात संगतम्बान् इत्येवाहुः । कान्तारे सर्वहररेणपि — ' ग. 2. आप्तःने बोडशकलपरुपगतोऽपि न. क.

प्रधिनेऽति । चक्रपाणिरित्यौ भरनेसिम्भागः अंशतोऽप्ययन्त्रपि अंशकृत आयन ह्यास्ति । न सर्वैथाः क्षीयते । प्रधिष्ठादेन प्रपुवैक्थादातुनिश्न्नेन पुनः पोषणोंह्ना अगादिस्यर्थेऽमनात दिते नेऽडपि पुनरिन्ति भवतीति सिद्घ यनि ।

पुत्रैरेवैति । कर्मविद्यासंभरणस्थानभूते मनुष्यलोके चिरजीविना डपि स्वायुष्कालात् पक्षाात् तस्संभरणं पुत्रैरेव कर्थ्य भवति । संभृतकर्मविद्याफलं तु स्वयमेव पितृदेवलोकावुभाव्यसकैक्यर्थसंभरणौपयिकं कर्म किंचित्, कुत्र वा

नु 'पुत्रनिरपेक्षं स्वयमेव गितृदेवलोकावुभाव्यसकैक्यर्थसंभरणौपयिकं कर्म किंचित्, कुत्र वा मुचि मिथ्यस्था श्वे संभरेत् इत्यर्थः तस्ल्सं कर्म नास्तीति भूतिरेष नान्येनैति ।

विद्यया देव लोकः ! दैवलोको वै लोकानां श्रेष्ठः । तस्माद्विद्यां प्राशंसन्ति ॥ १६ ॥

अथातस्संप्रत्ति: - यदा प्रैष्यन् मन्यतेडथ पुत्रमाह त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति । स पुत्रः प्रत्याह - अहं ब्राह्महं यज्ञोडहं लोक इति । यद् किञ्चानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मैव तत् ।

विद्यया दैवलोकः इति । केनचकर्मणा अन्तरिक्षलोकः प्राप्यो भवति । काम्य-विद्याविशेषेण दैवलोकमासिर्यवतीत्यर्थः । दैवलोको वै लोकानां श्रेष्ठः । तस्माद्विद्यां प्राशंसन्ति । अथ दैवलोकशब्दस्य भगवद्लोकपरत्वे 'विधाशब्दस्य ब्रह्म-विद्यापरत्वमपि स्वारसिकं द्रष्टव्यम् । यतस्तु विद्याया एव श्रेष्ठभूतदेवलोकसाधनत्वम्, अतो विद्यां विद्वांसः प्राशंसन्ति स्तुवन्तीत्यर्थः ॥ १६ ॥

मनुष्यलोकस्य पुत्रेण यद्यज्ञेन क्रियमाणः - अर्थातस्संप्रत्तिः । संपत्ति: संप्राच्चिरिति वद्यमाणस्य कर्मणो नामधेयम् । पुत्रे हि स्वामव्यापार-सम्प्रदानं करोत्यनेन प्रकारेण पिता । तेन सम्प्रत्तिसंज्ञकं कर्म । तत् कस्मिन् काले कर्तव्यमित्यत्राह - स यदा प्रैष्यन् मन्यते अथ पुत्रमाह । स पिता यदा यास्यन् काले ऐष्यन्-मन्वपते अगिष्ठदर्शनेन म्रियमाणमीति मन्यते, अथ तदा पुत्रमाहूयाहैत्यर्थः । किमिति? त्वं ब्रह्म त्वं यज्ञस्त्वं लोक इति । स पुत्रः प्रत्याह = पितुः उत्तानुसृतिं प्रत्युत्तरयति । किमिति? अहं ब्राह्महं यज्ञोडहं लोक इति । अस्यार्थः श्रुतिरीच व्याचष्टे । तत् स्वम्रदधाति पितुः प्रथमवावयस्यार्थमाह - यद् किञ्चानूक्तं तस्य सर्वस्य ब्रह्मैव तत् । यत्किञ्चन अनुक्तं अधीतमनधीतच, तस्य सर्वस्यैव ब्रह्मैवेतसिन् पदे एकत्व- मित्यर्थः । योडध्ययनत्यापारो मे कर्तव्य आसोदेतावने कालं वेदविष्य:, स:

१. परत्वमां स्वारसांति द्रष्टव्यम् । ग. २. श्रेष्ठलोकसाधनत्वम् ख. ग.

अनूक्तमिहास्य पुत्रचौंतर्मिति नास्ति । अपितु पूर्वपुरैैर्धीतभिति । यद्वा भूतकाले न विदिक्षित इति अध्ययने कर्मैवांहि मर्वेधुन्ते इत्यपि श्रैैयाद अधीतवचनचीत इति । अभुक्तं यद्यप्यनूजादिति कमण्डल्वप् ।

ये वै के च यज्ञास्तेषाँ सर्वेषां यज्ञ इत्येकता । ये वै के च लोकास्तेषाँ सर्वेषाँ लोक इत्येकता । एतावद्वा इदँ सर्वम् । एतन्मा सर्वँ सन्रथ-मितोडभुनजदिति । तस्मात्पुत्रमनुशिष्टिं लोक्यमाहुः तस्मादेनमनुशासति ।

ब्रह्मशब्दार्थभूतः, इति ऊर्ध्वं त्वं स्वमेव = त्वत्तृणकोडसि त्वर्थः । अथ द्वितीयं त्वं यज्ञ इति पितुरैक्येन व्याचष्टे - ये वै के च यज्ञास्तेषाँ सर्वेषां यज्ञ इत्येकता । ये यज्ञाः मया अनुष्ठिताः अनुष्ठितास्त्वं, ते सर्वे त्वं यज्ञ इत्यत्र यज्ञ-शब्दस्यार्थः । ततश्र यो यज्ञादिग्यापारो मया अननुष्ठित एतावन्तं कालम्, मे कर्तव्यः, स यज्ञशब्दार्थस्सर्वोऽपि त्वमेव = त्वदधीनोऽसि त्वति यावत् । अथ त्वं लोक इति तृतीयोपितृकाद्यर्थभूतमाह - ये वै के च लोकास्तेषाँ सर्वेषां लोक इत्येकता । ये के च लोकाः जिता ओजतास्त्रं, ते सर्वे लोकशब्दार्थः । ततश्र ये लोकाः मया एवार्न्त कालमजिताः जेऽनुश्राव्ह, लोकशब्दार्थभूताः ते सर्वे त्वमेव = त्वया साध्या इति त्वं लोक इत्यस्यार्थ इति भावः । अतः अहं ब्रह्म-त्यादिपुत्रवाक्यानामध्ये ऽत्रेमव पितृकत्वाद्यलयार्थाभ्युपगमोऽर्थ इति च भावः । अथैवं पुत्रं प्रति वक्तुं पितुः तात्पर्यमाह श्रुति: - एतावद्वा इदँ सर्वमेतन्मा सर्वे सन्रयामितोडभुनजदिति । लोकँ गृहिणां कर्तव्यं सर्वमेदँ वेदयज्ञलोकात्मकम् एतावदेव । एतत्सर्वं वेदयज्ञलोकात्मकम् अन्य पुत्रः स्वयमेव भूत्या - स्वासंपादितवेदयज्ञलोकाच्छिद्रदपूर्तिको भवति इयावत् - इमं भारँ स्वात्मनि निधाय, इतः अस्माल्लोकात् मा मां 'अश्नुनजत पालयिष्यति इत्यभिप्रायवान् पिता पुत्राय अन्तकाले एवं बवीति इति शेषः । लड्‌थें लुड्‌ । ईति: मन्तव्यार्ह्या-समासौ । तस्मात्पुत्रमनुशिष्टिं लोक्यमाहुः । तस्मात् = एवं 'त्वं ब्रह्मे' त्यादि-मन्त्रेणोक्त्वात् एवं पिताडनुशिष्टं पुत्रं लोक्यं लोकसाधनमाहुः । तस्मात् = तथा तस्य पुत्रस्य लोकयत्नसिद्धिहेतोः । लोकयत्नसिद्धिर्थमिति यावत् । एनं पुत्रमनुशासति । पितर इति शेषः ।

स यदैवंचिदस्माल्लोकात् प्रैति, अथैभिरेव प्राणैः सह पुत्रमाविशाति । स यदैनं किश्चिदक्षणया कृतं भवति, तस्मादैनं सर्वेस्मात् पुत्रो मुश्राति । तस्मात् पुत्रो नाम । स पुत्रेणैवासिन् लोके प्रतितिष्ठति ।

एवमनुशासनस्य फलमाह - स यदैनंविदस्माल्लोकात् प्रैति आविशाति । एवंचित्त एवं पुत्रानुशासनं कृतवान् सः पिता यदा अस्माल्लोकात् प्रैति परलोकं गच्छति, अथ तदा एमिरेव स्वीयैः प्राणैः वाचमनःप्रभृतिभिः पुत्रमाविशति

पुत्रो भूत्वा यज्ञादिकर्ममेव करोति । एवंमनुशिष्टेन पुत्रेण कृतं सर्वं पुण्यं कर्म परलोकगतस्य पितुः स्वानुचितत्सुकृतत्वात् उपकारकं भवतीत्यर्थः । किंच, स यदैनंमुश्राति । तस्मात् पुत्रो नाम । सः प्रवमनुशिष्टः पुत्रः-, यदि कदाचित् अननेन पिता किश्चिदकर्तव्यमश्रणया कोऽपिच्छिद्रात् अनन्तरा अकृतं न कृतं भवति,

तस्मात् कर्तव्यरूपात् पिता अकृताल्लोकस्मिन्प्रतिवन्ध'रूपात् सर्वेस्मात् पुत्रो मुश्राति मोचयति । पिता यदैनं न कृतः, तत् सर्वं स्वयमनुतिष्ठन् पितृयूनतां पूरयित्वा तेन पूरणेन त्रायत इति [भावः । तस्मात् पुत्रो नामेति । एवंमनुशिष्टः पुत्रोऽपि पूर्वोक्तरीत्या पूरणेन [पितृयूनतां] पुत्रो नाम भवतीत्यर्थः ।

तत् श्रैवमनुशासनमग्रहणं तथाsनुशासनाच्च पुत्रस्य, न केवलं पितुरेवोपकारकम्, किंतु पुत्रस्यापि, अन्यथा हि तस्य पुत्रत्वसिद्धिरेव न स्यादिति भावः । उपकारद्वयं पुत्रेण मत्प्रदर्शितोक्त्यनुसारं निगमयति - स पुत्रेणैवासिन् लोके प्रतितिष्ठति । सः पिता एवंविधेन पुत्रेण, मृतोऽपि सन्, अमृतोऽस्स-

तैष लोके प्रतितिष्ठति । एवमसौ पिता पुत्रेण मनुष्यलोकं जयतीति भावः । एवं पूर्वप्रतिज्ञातार्थेऽपि पुत्रेण पितृमनुष्यलोकजयप्रकारमुक्त्वा अवशिष्टं,

'कर्मणा पितृलोको विधेया देवलोक' इत्युक्तमर्थेऽनुपदयितुं प्रस्तौति—

1. प्र-वन्धक. ग. 2. नेऽदं ख. ग. कौशयोः

पुत्रमाविशत इति न वास्तवानेभिर्निक्षा । अनुशास्यपुत्राकृतं स्वकृततुल्यमिति ज्ञापनाय

अथैनमेते देवा: प्राणा अमृता आविशान्ति (१७) । पृथिव्यै चैनमप्नेथ दैवी वागाविशतति । सा वै देवी वाक्, यया यददेव वदति तत्सत्यवति (१८) । दिवश्चैनमादित्याच्च दैवं मन आविशाति । तदै देवी मनो येनानन्द्येव भवत्यथो न शोचति (१९) । अद्भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च दैव: प्राण आविशान्ति ।

अथैनमेते देवा: प्राणा अमृता आविशान्ति । अथ हि एतं पुत्रे निक्षिप्तभारं परलोकगतं पुण्यविचिकुर्माणं पुरुषममृताः अमोघा:, तत्र हेतुः देवा: मानुषेन्द्रिय-विलक्षणा: प्राणशब्दवाच्या मनआदय: आविशान्तीत्यर्थ: ॥ १७ ॥

तदेव मपश्यति-पृथिव्यै चैनमप्नेथ दैवी वागाविशाति । पृथिव्यै चैति चतुर्थी पञ्चम्यर्था । अग्नेरित्यनन्तरदर्शनात् । पृथिव्याश्राग्नेश दैवी वाक् एनं परलोकगतं पुरुषमाविशततीत्यर्थ: । 'एतस्यै वाच: पृथिवी शरीरं ज्योतीरूपमसि:' इति प्रागुक्ते: वाच: पृथिव्यायतनकत्वात् अग्न्यधिष्ठितत्वाच्च ताम्यां हेतुभ्यां दैवी वागाविशतीति भाव: ।

दैत्या वाचो रक्षणमाह सा वै देवी वाक् यया यददेव वदति तत्सत्यवति । यया वाचा यदतद् वदति अनुकूलं प्रतिकूलं वा, ततद् सत्यं भवत्येव चेन्न्रियसेन, सा दैवी वाक् । शापानुग्रहादिसमर्था वाक् दैवीत्यर्थ: ॥ १८ ॥

दिवश्चैनमादित्याच्च दैवं मन आविशाति । 'अथैतस्य मनसो चौकशरीरं ज्योतीरूपमसावादित्य:' इति पूर्वमुक्तत्वात् अनसोडधिष्ठानभूताया: दिव: आकाशात् अधिष्ठातुरादित्याच्च हेतोरेतद् दैवं मन आविशततीत्यर्थ: ।

दैवमनसो लक्षणमाह — तदै देवी मनो येनानन्द्येव भवत्यथो न शोचति । येन मनसा पुरुष: सदा सुखी भवति, न च शोकं प्राप्नोति, तत् दैवं मन: । अमोघसङ्कल्पमानन्दैककारणं मनो दैवं मन इत्यर्थ: ॥ १९ ॥

अद्भ्यश्चैनं चन्द्रमसश्च दैव: प्राण आविशाति । 'अथैतस्य प्राण-स्याप: शरीरं ज्योतीरूपमसौ चन्द्र:' इति पूर्वमुक्तत्वात् अधिष्ठानभूताभ्योदकद्रव्य:, अग्नेरित्यनन्तरदर्शनादिल्यभिप्राय्यम् ।

प्राण आविशति । स वै देवः प्राणो यस्सर्वरंश्राश्र्वरंश्र न व्यथतेsथो न रिष्यति ।

स एवंवित् सर्वेषां भूतानामात्मा भवति यथैपा देवतैवं म येथैतां देवतां सर्वाणि भूतान्यवस्थैः हैवैंचिहँ सर्वाणि भूतान्यनुविधत्त ।

अधिप्रजापतौश्रौदाच्छ हेतोरेतं परलोकिंहं देवः प्राण आविशतिस्थर्थः । तस्य लक्षण-माह सश्र्वरंश्रासंचरेश्र न व्यथते, अथो न रिष्यति । अन्र असश्र्वररश्रिति हश्रान्तार्थम् । यथैव अमच्वरन् न व्यथते न श्रान्तो भवति, तथा संचरन्नपि यो न व्यथते, अथेँ अपि च न रिष्यति — रिड् क्षये । न नश्रयति, स वै स एवं देवः प्राण इत्यर्थः । अप्रतिहतगमना-दिग्यापारहेतुः हिंसारहः प्राणो देवः प्राण इति भावः । पृथिश्यादित्यादित्याचन्द्ररुपदेवतामपासादेदेवास्य मनोचाक्प्राणा-

एवंवीधा भवन्तीत्यर्थः ।

एवं जीरौपक रणानां तेषां मनोचाक्प्राणानां परलोके आत्मोपकारकत्व-शक्त्यतिशयमुक्ता एवंविदः फलमाह स एवंवित्सर्वेषां भूतानामात्मा भवति, यथैषा देवतैवं । यथैषा पूर्वोक्ता वागिन्द्रियादिदेवता सर्वेषां भूतानामात्मा भवति, — अन्र वाड्मनःप्राणदेवतानां सर्वेभूतात्मरसं सभ सर्वेभूतान्तर्गतिज्ञानतश्रैरणसामर्थ्यम् —, एवं सः अग्र्यमपि भवति, य एवंवित् । प्राणादीनां परलोके आत्मोपकारकत्वशक्त्यतिशयं जोननं सर्वभूतात्मा भक्तास्यर्थः । अन्रैषा देवतैव जातिवकचैनेनं , पृथिश्यादित्यादित्यादीनां बहुस्ता-

निति दृश्यद्यस् । स यथैतां देवतां — भूतान्यश्रन्ति । स यथा स दृश्यन्तो यथा, एतदेवेन्द्रमित्यर्थे: । तदेव विद्वणोति — एनामित्यादिना । एतां वागादिदेवतां यथा रक्षेँपि जन्तवः अवन्ति,— अब रक्षणगतिकाण्त्यादिषु । पूज-यन्तीत्यर्थः—, एवंविदं पूर्वोक्तवागाद्युपकारविशेषविदमप्येव सर्वाणि भूतानि पूज-

स यथैषस्य यथा श्राश्ररमर्थमाह स हश्रान्त इति । एकमेव प्रायः श्रुतिशैँल्ली । अन्र आत्मा भवतीहन्तमेकं वाक्यम् ; यथैषा देवता, एवं स इति द्वितोयम् ; यथैतां देवतामपि सर्वेभूतानि श्राश्र्रण्टि, सुकृतैर्हि च कर्मभिरिह स लोकं प्राप्नोतीति शेषः ।

१०६

यदु किञ्चेमाः प्रजाः शोचन्न्यमैवासां तद्रवति । पुण्यसेवामुं गच्छति । न ह वै देवान् पापं गच्छति ॥ २० ॥

अथातो व्रतमाँसा---

यन्तीत्यर्थः । नत्वैवविदः सर्वेभूतेभ्य एव तानि तानि भूतानि तत्तपापकर्मैषु प्रेरयतस्तस्य तपसङ्ग्येतेनार्त्रान् यदु किञ्चेमाः प्रजाः शोचन्न्यमेवासां तद्रवति । 'अथैतद्गान्देवदेवतोपासकंपरेणप्रयुक्तांदेव पापाद्देवोरिमाः प्रजाः किञ्च किञ्चन शोचन्ति, तत्तु प्रजाशोकनिमित्तं पापं च आसां प्रजानामेव भवति । अमां सह; स च इत्यर्थः । 'अमा ह सह समीपे चे' ति नैघण्डुकः । न त्वैवंविदः प्रेरयितुशपि तत् पापं भवतील्यर्थः । तत्र हेतुमाह — पुण्यमेवामुं गच्छति । यस्मादसुमू उपासकं पूर्वोक्तसङ्गुणविरिष्टंनागाद्युपासनपयुक्तं पुण्यमेव गच्छति प्राप्नुयात्, तेन च पुण्येनायं पूर्वोक्तगर्हिददेवतासायुज्यं प्राप्नुयात्, असततदेवतावदेव अस्यापि न पापसङ्क्रान्धगन्ध इत्यर्थः । दार्शन्तिके उत्कार्थसिद्धयर्थं हृष्टान्तं शिक्षयति न ह वै देवान् पापं गच्छति । स च तत्पापकर्मसु प्रवर्तकोनांपि इन्द्रियाधिष्ठातृदेवाना" न इदानीं पापं गच्छति । यथा तत् पापं न प्राप्नुयात्,— तादृशो महिमा हि तेषाम् । अतः — तदृदेव तद्विद्रोडपि तत्सायुज्यं प्राप्नुयात् न सर्वभूतपरेणाकृतपापधसक्किरिलति भावः ॥ २० ॥

एवमन्त्र वाझ्झदनःप्राणानां साधारणयेनोपास्यत्वमुक्तम् । तत् पाणस्य श्रेष्ठ-निर्धारणायोंडरभते अथातो व्रतमाँसा । अथ अनन्तरम्, अतः एतावत्पर्यन्तं सामानेयेन वाझ्झदनःप्राणानां तयाणामपुपासनस्योक्तत्वात् व्रतस्य उपासनात्मकतस्य मीमांसा विचारः । प्रवर्तते इति शेषः । एतेषां तयाणां मध्ये

1. शोचनं नल्यस्य शोचनन्तींति विवरणमालं ग. कोशे इ नाङ्गत । 2. देवानां क-नुददुःखस्खलमरतं कल्ङ्गम् । अतो न्यायात्त्रधर्मरक्षणाय यथावद्वतारयति नन्वेयंविद इति ।

मागादिसु च प्रथमे प्रस्तुता। तेभ्यां श्रद्धणसननध्यानर्दशेनोपयुक्तत्वात् । वागिन्द्रियं प्रवचनविधया नन रहेउ । अथ एव मननस्थाने, 'नायमात्मा प्रवचनेन' ति श्रवचनोक्तिः । तत्र ययो द्वैरूपग्रा्ङ्ग दिदृक्षा गृहीताः अनाप्ततेजोऽक्षितसारत्नादेहंतोः । मधीतविद्या: पश्नादग्रो द्दश्यादिच्छया च यत्नमुपासतेऽनुप्रयान्ति । तद्देवतकफलक्ष देवताःदेवसायुज्यं क्रत्वा।तं । स योऽनुजसेऽविन्द्रियापेक्षया मुख्यप्राणस्य श्रेष्ठचविषयमुपासन-मुपदेङ्क्षु तद्विशोधनारम्भः अथात इदानीं । अथान्त्रव्याख्यातत्वात् इन्द्रियाध्यापारहेतुत्वाच्च श्रेष्ठयमस्सा । यथा इतममीमांसेऽल्यं तत्कृतत्सङ्कल्पकल्पनाप्रवृत्तस्य स यथावसलयतवाविचार इत्यप्यर्थः:

प्रजापतिहि कर्माणि ससृजे । तानि सृष्टान्यन्योन्येनास्पर्धन्त ।

वाग्वैष्याम्येवाहमिति वाग् दधे । दृश्याम्येवाहमिति चक्षुः । श्रोत्राम्येवाहमिति श्रोत्रम् । एवंमन्यानि कर्माणि यथाकर्म । तानि सृष्टुरुश्रमो भूतेषु धेम् ।

किंविशिष्टकर्मणामेतत्सुखवत्या करणीयामति विचारयति हि तानि । प्रजापतिहि कर्माणि ससृजे । हः प्रसिद्धौ । प्रजापतिस्त्रिशृङ्गमेषः, प्रजाप्रि-

नष्टभस्मशकुद्रयार्थः सर्ष-श्वरो वा चतुर्मुखद्वारा, कर्माणि कर्मज्ञाननिद्रांपागि व्यपदृश्याणि ससृजे सृष्ट्वा-नित्यार्थः । तानि सृष्ट्वान्यन्योन्येनास्पर्धन्त । एतं सृष्ट्वा तानि इन्द्रियाणि पर-स्परं स्वस्वव्यापाराविध्याभिमानेन सर्था क्रुवन्तीतियर्थः ।

वाग्वैष्याम्येवाहमिति वाग् दधे । १ घृण् अवस्थान इति हि धातुः । अदृशमेव वदिष्यामि, नान्यः कश्चिन्नच्तो वचं समर्थ इति वाक् दधे अभिमन्थमानः स्थितवतीयरथः । दृश्याम्येवाहमिति

— श्रोत्रम् । स्पष्टोऽर्थः । एवंमन्यानि कर्माणि यथाकर्म । एवं अहमेव स्रक्ष्यामि, अहमेंव गृह्यामीत्यादिकंकारण अन्-अध्य-न्यपि कर्माणि इन्द्रियाणि यथाकर्म यथास्वविषयमभिमन्यमानान्ते अवस्थितीवन्तीतियर्थः ।

तानि मृत्युरुश्रमो भूतेषु धेम् । तानि एवं दुरभिमानेन अविरतं स्वस्वव्यापारेषु वर्त-मानानि वाक्चक्षुरादीनि मृत्युः व्यापादनिरोधको देवताविरोषः श्रेष्ठो भूत्वा

१. घृण् धारण इति धातुः । नान्यः कश्चित् मत्तो वचं समर्ध इखभिमानं दधे धुनवती ग. एतदगुणसमुच्चयप्रयत्नया ।

स्यात् । वदिष्याम्येवाहमिति कियापदोर्थवकारथस्य गत्, 'अहं वदिष्याम्येव, न तु कदाचिदुपरत्थे' इति वाक् व्रतं = संकल्पं चकार । श्रेष्ठोभावनृत्यादि भवता सङ्गसीन ।

एवमन्यान्यपि सर्वैरैवकारानुपजात । प्राणस्तु उच्च्छ्वासनिश्वासौ निन्द्राकालेऽपि वर्त्तयन् सत्यव्रतं आसीदिति प्रकरणार्थः । एतदुपासनं य एवं वेदेत्युच्यते ।

यथास्थानमेव एकारं रक्षति व्रतमेव मन्तव्यम् । न तु अहङ्कारं जिहास्याम्यिति - अत्यापि तस्मादेकमेव व्रतं चरेत् ।

एवकारपरित्यागेनैव प्राणाधीनं वदनादिग्यारे स्वमानःयोनिर्नभ्रम एवाभासीत्, 'आस्थेयं सर्षे-

तान्यामनोत्। तान्याप्ता मृत्युवरानृन्धत्। तस्माच्छ्राम्यत्येव श्राम्यति चक्षुः, श्राम्यति श्रोत्रम्।

अथेममेव नाम्रोत्, योडयं मध्यमः प्राणः।

तानि ज्ञातुं दधिरे—अयं वै नः श्रेष्ठो यः सध्वरंशः

भू निकषसन्नुपरिसमुपेतं प्राप्त इत्यर्थः। तान्यामनोत्। श्रमरूपो मृत्युरिन्द्रियाणि आमोत्त प्रातवान्। तान्याप्त्वा मृत्युवरानृन्धत्। तां याणि आप्त्वा प्राप्य अचारुन्धत् अवरोधं कृतवान्। कार्यं करोदित्यर्थः। अलं उपयेमे आमोत्त अचारुन्वदिति क्रमोक्किः, श्रमं भिवृद्धया कार्यासामर्थ्यप्रयोजकतामिप्रायेणेतिं दृष्ट्रण्यम्। अलं प्रत्यक्षं प्रमा तत्क्षात् श्राम्यत्येव श्रोत्रम्। श्राम्यति श्रमं प्रामोतीत्यर्थः। निरनु वागादीनां श्रमप्रासिरधापि दृश्यमाना पूर्वमध्येमेव समभावदित्यर्थे ज्ञापयितुं वागादयुकिः सेन्द्रियमोपलक्षणार्थः।

अथ विवक्षितं मुख्यमाणस्य श्रेष्ठत्वं वक्तुं तस्येनिद्रियेष्यो वैलक्षण्या

अथेममेव नाम्नोऽयोडयं मध्यमः प्राणः। योडयं प्रसिद्धः मध्यमः वर्तमानः प्राणः, तमेव, निरन्तरमुचछ्वासादिस्यापारे वर्तमानमपि व श्रमो नामोदीत्यर्थः। अद्यापि हि प्राणस्योचछ्वासादौ श्रमाभावो दृश्यते ड भावः।

तानि ज्ञातुं दधिरे। तानि श्रान्तानि वागादीनिन्द्रियाणि, निरन्तरं व्यापारं कुर्वतां मध्ये यं श्रमरूपो मृत्युः प्राप्नोत्, स श्रेष्ठो भा अतोऽद्यापि श्रमरहितः कः श्रेष्ठः इति ज्ञातुं दधिरे निश्चित्येन प्रवृत्ताः 'ध्रूड़ अवस्थाने' इति हि धातुः। अयं वै नः श्रेष्ठो यः—अभवन्। प्रवृचानीन्द्रियांणि निरन्तरव्यापारेडप्यश्रमं मुख्यप्राणं दृश्येतिं निश्चितवन्तः किमिति ? अयं वै अस्मैच मुख्यप्राणः नः असाकं प्राणानां मध्ये

न व्यथते, अथो न रिष्यति । हन्तास्मैव सर्वे रूपमसामेति । त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन् ।

यतोऽयं सच्चरन्नप्यसच्चरन्निव न व्यथते न श्रमं प्राप्नोति । अतः असच्चरन्निति दृश्यन्तार्थः । अथोऽहिंसद: अप्यर्थः । न रिष्यति न हिंस्यतेऽपि । 'ऋष ऋष हिंसायां' इति हि धातुः । हन्तेत्यनुरूपपदधातुल्लाभजे हि । तस्मादयमेवासाकं श्रेष्ठ इति हेतोरस्यैव मुख्यप्राणस्य सर्वे वयमपादयो रूपमसाम तदधीना:प्रवृत्तयो भवेम इति ।

एतस्यैव मुख्यप्राणस्य रूपमभवन् तदधीना:नृत्तयोऽभवनित्यर्थः ।

अत एव "त इन्द्रियाणी" त्यधिकरणे सर्वेन्द्रियाणां मुख्यप्राणार्थानुग्रत्ति-स्वेन दृप्तिवैलक्षण्याच्च मुख्यप्राणस्येन्द्रियान्तर्भाव इत्युक्तम् । तथा हि तल्ल कि सर्वे प्राणाश्रितनिर्दिष्टा इन्द्रियाणि उत मुख्यप्राणव्यतिरिक्ता एवेति विशये जीवोपकरणत्वाविशेषात्, प्राणाश्रितत्वाच्च मुख्यप्राणाश्रये (मुख्यप्राणोदन्या प्राणाइचै:) इन्द्रियाणिति पूर्वपक्षे प्राप्ते — "त इन्द्रियाणि तद्‌भदेःग्रादन्यात

श्रेष्ठात्", "भेदश्रुतेर्वैलक्षणण्याच्च" इति सूत्रद्वयेन सिद्धान्तितम् । अयंर्थ: — त एव वागादय इन्द्रियाणि; न तु श्रेष्ठप्राण: । ततः (!) श्रेष्ठ-प्राणादन्यत्रैव = इतोरेव, 'इन्द्रियाणि दशैकचक्षु:' तीन्द्रियाणवव्यपदेशात् ।

किश्च भेदश्रुते: = 'एतस्माज्जायते प्राणो मनस्सर्वेन्द्रियाणि च' इति प्राण-प्रक्षया इन्द्रियाणां भेदव्यपदेशात् । न श्रेष्ठ: प्राण इन्द्रियं । न च तत्रैव 'मनस्सर्वेन्द्रियाणि च' इति मनसापि भेदव्यपदेशोऽस्ति ।

मनस्सर्वेन्द्रियाणि च' त्यादीनां मनस इन्द्रियान्तर्भाव-प्राणिक्रमप्राणानां परोक्षरीत्या, 'गार्हपत्याज्ज्योतिश्चै लोणि तेजांसि न स्पृशे' इत्यल्ल अतेजोभ्यां गोत्राभ्यां तेज:संस्र्यापूरणवत्, 'वेदान्ध्यापय्यामास महाभारत-पञ्चम' नित्यादाववेदेन भारतेन वेदसङ्ख्यापूरणवच्च अनिन्द्रियेण मनसेन्द्रियसङ्ख्या-पूरकतथाडनैय्यासिद्धचेडपि, 'इन्द्रियाणां मनश्शास्मि' इत्यननैय्यधासिसिद्ध प्रमाण-

सद्भावेन मनस इन्द्रियत्वेऽप्यौ्यात्; मुख्यप्राणे इन्द्रियत्वप्राणक्रमप्राणाभावाच्च । अत:

तस्मादेत एतन्नाडीरपयान्ते प्राणाः इति ।

तेन ह वाव तत्कुलमाचक्षते यस्मिन् कुले भवति, य ए

उ हैवंविदा स्पर्धन्ते, अनुशुष्य हैवान्ततो क्रियत इत्यध्यात्मम् ॥

अथाधिदैवतम्—ज्वालिष्याम्येवाहमित्यथिरिदधे, तस्स्याम्यां

'प्राणो मनसैवैन्द्रियाणि ' इति श्रुतौ प्राणे न गोबलीवर्दन्यायावतारः,

तदवतारोडस्येवेति दृश्यम् । वैलक्षण्याच्च । 'एतस्यैव सैव रूपमभः

चक्षुरादीनां तदर्शनप्रवृत्तिल्वलक्षणकार्यवैलक्षण्यदर्शनाच्च इन्द्रियेभ्यो भिन्न

इति । पृथक्त्वमनुसरामः ।

तस्मादेत एतन्नाड्यायन्ते प्राणाः इति । यस्मात् कारणात् वागादयः

स्वैः रूपैः प्रभवन्ति, तस्मादेतेः वागादयः एतेन प्राणनेव प्राणाः इत्ये

अतो मनोवागाद्यपेक्षया प्राणस्यैव श्रेष्ठत्वमिति स एवं मुख्यतयोपास ईर्ते

प्रथमध्यात्मोपासनस्यविधिसीमां परिग्रह्योपासकस्य फलमाह —

वाग् व तत्कुलमाचक्षते यस्मिन् कुले भवति य एवं वेद । यः एवं

कारणं सुस्थपाणं वेद, सः यस्मिन् कुले भवति [ जायते ] तत् कुलं

तन्नोभैव ह प्रसिद्धमाचक्षते; यथा रघुकुलं यदुकुलमिति । कुलश्रेष्ठो

यावत् । य उ हैवंविदा स्पर्धन्ते, अनुशुष्य हैवान्ततो क्रियते । उ

धारणेः । हशब्दः प्रसिद्धौ । यः प्राणोनैवंविदा उत्कृष्टगुणविशिष्टप्राणः

स्पर्धते, सः अनुयुष्यैव शुक्रको मूर्छान्ततः बहुकालेन म्रियते ।

न सहसेतस्यर्थः । ह प्रसिद्धं प्राणोपासनं

त्यर्थः । इत्यध्यात्मम् । प्राणोपासनप्रकार उक्त इति शेषः ॥ २१ ॥

अथाधिदैवतम् । उपासनापकार उच्चयत इति शेषः । दृर्था

मित्यग्निरिदधे । अहमेव ज्वलिष्यामि; मरसमः कोपि ज्वलनद्यापाने

अभिदधे धृतवान्; निश्चित्य निरन्तरड्वलनपरो अभवेत्यर्थः । तपस्यामर

भवतीति । जातो वन्त इर्थः । जनिध्यत इति या

दित्यो मास्याम्यह्मिति चन्द्रमा: । एवमन्या देवता यथादैवतम् । स यथैषां प्राणानां मध्पस: प्राण:, एवमेतासां देवतानां वायु: । म्लोचन्ति ह्यन्या देवता:, न वायु: । सैपाडनस्तामिता देवता यद्वायु: (२२) ।

अथैष श्लोको भवति—

यतश्रोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छतीति । प्राणाद् एष उदेति प्राणेऽस्तमेति ।

दित्यो मास्याम्यह्मिति चन्द्रमा: । स्पष्टीडर्थ: । एवमन्या: श्रोत्राद्यभिमानिन्यो दिगादिदेवता: यथोदैवतं तचदैवत-वृष्टिमनतिकष्याभिमेनेरे; तथा निरन्तरं स्वस्वव्यापारपराश्श्रान्ति निस्रिर्यर्थ: । स यथैषां — वायु: । यथा अध्यास्ममितरेषां वागादिप्राणानां मध्ये हृदयमध्ये वत्तीं स: पूर्वोक्तो मुख्यमाण: श्रेष्ठ:, एवमधिदैवतं इतरासाममिसूryादिदेवतानां मध्ये वायु: श्रेष्ठ इत्यर्थ: । तत्र हेतुमाह म्लोचन्ति ह्यन्या देवता:, न वायु: । इतरा: अमिसूर्याद्या: देवता: म्लोचन्ति असंतं गच्छन्ति; न वायु:; तस्यादोऽस्त्रमेकरुपत्वादिति भाव: । सैपाडनस्तामिता देवता यद्वायु: । यदिति लिङ्व्यत्ययश्छान्दस: । यो वायुरिन्युच्यते, सैपाडनस्तामिता देवता । तस्मादिधिदैवतं वायुरेव श्रेष्ठत्वेन निधारित: पूर्ववदभिसूर्यादिमिदैवतै: । अत: प्राधान्येन स एवो-पास्य इति भाव: ॥ २३ ॥

उक्तार्थे सकृत्स्थया मत्वं पतितमाह अथैष श्लोको भवति । प्रकृतविषयेडयं श्लोक: संवादको भवतीत्यर्थ: । ' यतश्रोदेति सूर्योऽस्तं यत्र च गच्छती' त्यमुं पठितं श्लोकार्थे स्वयमेव व्याचष्टे श्रुति: प्राणाद् एष उदेति प्राणेऽस्तमेति । अत्र प्राणशब्दार्थो वायु: । वायुमेरणाधीनत्वादिल्यादिगते: अम्न्यादित्यादेरुदया-स्तमयौ वाङ्वधीनाविल्यतो वायोरेव भवन्तीति भाव: ।

यथादैवतमिति । देवताया हृदि दैवतम् । तत् तदेवताकार्यम् । तदाद् तत्तदेवतायुक्तिमिति । वायोर्य एष उदेति, वायौस्तमेति इति वक्तव्ये, प्राणाद् इत्याद्युक्त्या प्राणनापानन-निश्वासोच्वासनामश्वासाय । प्राणादि: निश्वासो वायो:; पाणे कश्विन्ते श्वासरेच कचिशे

सं देवाशकिरे धर्मं स ऋषिभ्य स उ श्व इति ।

यदा एतेऽभ्योधियन्त तदेवाश्रयत कुरूक्षेत्रे । तस्मादेकमेव व्रतं चरंत्-- प्राण्याचैवान्न्याच, नेत्रमा पाप्मा मृत्युरानुवादिनी । यद्यु चरेत् समापिपयिषेत् ।

सं देवाशकिरे धर्म स ऋषिभ्य स उ श्व इति । तं प्राणमेव देवाः अन्नाद्यं वागाद्यः, अविदैवैवसन्न्यादित्यादित्यक्ष भरं चक्रिरे । प्राणोपासनमेव श्रेयस्साधन-

मिति निश्र्र्वसान्नः । अतः स एतत् धर्मोडवद्यादनुत्तिष्ठेत् ; श्रोत्रादनुप्रेक्षः इति ।

अमुमेव मन्त्रोच्चारयार्थं स्वयं संक्षिप्याह श्रुति: यदत्रा एतेऽभ्योधियन्त तदे-

वाश्रयत कुरूक्षेत्रे । वैश्वदेवोऽवधारणे । मतू यथ्मात कारणादेतें वागाद्या देवाः

अनु तिष्ठन्ति । एवं श्रुति: भीमांसी परसमाध्य तत् निश्र्वसितमेवाह तस्मादेकमेव व्रतं

चरन्त । तस्मात् उक्तहेतुभि: एकं व्रतं मुख्यप्राणोपासनमेव चरतं आचरेल्

अनुतिष्ठेदित्यर्थः ।

प्राण्याचैव -- नेत्रमा पाप्मा मृत्युरानुवादिति । उत्क प्राणोपासनार्ङ्ग-

समये प्राण्यादपान्यान्चैव । प्राणनोपासने = रेचकपूरके उपासना॑कृतया कुर्यात् ।

किमर्थस्? मां सम् — हृदयङ्गोडवधारणे — प्राणमा पाप्मा: श्रमरूपो

मृत्युरानुवत । श्वन्तोऽदयं शब्दः । मां नानुप्रयादिति बुद्ध्रया इत्यर्थः ।

अन्यथा प्राणनोपासनकरणे श्रमेण नग्रापरोपरोधः; स्वादिति भावः । किश्च, यद्यु

चरेत् समापिपयिषेत् । यदीदं प्रथममुपक्रमेत, तर्हि सङ्गापिपयिषेत्

तं देवा इक्षादिरिहोस्तार्थो विगृह्यः । प्राणनालङ्क्यापारत्मकरेचकपूरकरूपं धर्ममेव

सर्वं देवाꣳशकिरे ; स एतत् सर्वेदा धर्मः । अतो हदनादीनद्वैङ्गयादारं परित्यज्य प्राणवृत्ति परं

चरन्त । तदुच्यते एकमेव व्रतं चरेत् प्राण्याचैवान्न्याच्चेति । यस्तु प्राणोपासनं काम्यम्, तत्

प्राणेभ्यः । इह हि परविद्यानिष्ठस्याप्यपेक्षितं प्राणायामरुपमुपक्रममुख्यत्वेन इति एवंमर्थसंभवेऽपि,

'एतस्यै देवतायै मायुषं सलोकतां जगती' ति फलं श्रूयमाणसुपासनजन्यतथा स्वीकर्तव्यमुचि-

मिति उपासनररतया न्यायाद्यतातिमिति । नेदिलस्मयां परिभष्ये । मृत्युरानुगदिति स्रिया प्राण्या-

दिति शाङ्करम् ।

तै॒नो ए॒तस्यै दे॒वतायै सायु॒ज्यँ सलो॒कतां॒ जय॒ति॒॥ २३॥

इ॒ति तृ॒तीयाध्याये प॒ञ्चमं ब्रा॒ह्मणम्॒॥

३—६.

त॒यं वा इ॒दं ना॒म रू॒पं क॒र्म॒॥

ते॒षां ना॒म्रं॒ — वा॒गि॒त्ये॒ते॒दे॒षामु॒क्थ॒म्॒॥ अ॒तो हि स॒र्वाणि

ना॒मा॒न्यु॒क्ति॒ष्ठ॒न्ति॒॥ ए॒तदे॒षां सा॒म॒ ; ए॒त॒द्धि स॒र्वै॒र्नाम॒भि॒स्सम॒म्॒॥

सम॒ापनं क॒र्तुमि॒च्छे॒त्॒॥ सम॒ापनं कु॒र्यादे॒व॒॥ म॒ध्ये वि॒च्छि॒दं न कु॒र्यादि॒त्य॒र्थः॒॥

ए॒वं सा॒ङ्गमुपा॒सनमु॒क्थवा॒ड॒थ त॒प॒र॒म॒ह॒ — ते॒नो ए॒तस्यै दे॒वतायै सायु॒ज्ये

सलो॒कतां जय॒ति॒॥ उ॒श॒नब॒दो॒डव॒धा॒रणे॒ ए॒तस्यै दे॒वतायै इ॒ति वि॒भ॒क्ति॒व्य॒त्ययः॒

छा॒न्द॒सः॒॥ ए॒तस्या दे॒वताया इ॒त्य॒र्थः॒॥ ते॒न अनु॒ष्टि॒तेन प्रा॒णोपा॒सनेन ए॒तस्या॒ः

प्रा॒णदे॒वताया ए॒व सायु॒ज्य॒ं स॒मानलो॒क॒य॒ङ्ग सा॒मे॒त्य॒र्थः॒॥ २३॥ ३-५॥

त॒यं वा इ॒दं ना॒म रू॒पं क॒र्म॒॥ चेत॒ना॒चेत॒ना॒त्म॒के ज॒गति इ॒दं प॒रिदृ॒श्य-

मा॒नम॑चेत॒ना॒त्म॒कं ज॒गत्॒ त॒यमे॒व॒॥ किं त॒त्?॒ ना॒म रू॒पं क॒र्मे॒ति——अ॒त॒ꣳ क॒र्म॒ जीवो॒-

पु॒ण्यपापा॒त्म॑क॒म॑चेत॒नस्य ना॒मरू॒पात्‌म॑क॒परि॑णा॒मे का॒रण॒म्॒॥ त॒त्का॒र्य॒ दे॒वम॑नु॒ष्यादि-

ना॒मरू॒पात्‌म॑कं ज॒गत्——ए॒त॒द्रि॒त्य॒रू॒प॒मे॒वे॒त्य॒र्थः॒॥ ते॒षां ना॒म्रा॒ꣳ वा॒गि॒त्ये॒ते॒दे॒षामु॒क्थ॒म्॒॥

ते॒षां ना॒मरू॒पक॒र्म॒णां म॒ध्ये ए॒षां ना॒म्रा॒ꣳ दे॒वो म॑नु॒ष्या॒ घ॒टः प॒ट इ॒त्यादीनां॒ वा॒गि॒ति-

श॒ब्दनि॒र्दि॒ष्ट॒मे॒त॒द् वा॒गि॒न्द्रियात्‍म॑कं व॒स्तु उ॒क्थ॒म् उ॒त्प॒द्यते इ॒त्य॒र्थः॒॥ त॒दे॒व प॒द॒र्श॒यति

अ॒तो हि स॒र्वाणि ना॒मा॒न्यु॒क्ति॒ष्ठ॒न्ति॒॥ वा॒गि॒न्द्रियाधी॒न॒त॒द् उ॒च्यते स॒र्वै॒र् ना॒मा॒भि॒र॒भि-

स॒म्॒॥ अ॒तः॒ वा॒गि॒न्द्रियादे॒व स॒र्वाणि ना॒मा॒न्यु॒क्ति॒ष्ठ॒न्ति जा॒यन्त इ॒ति हि प्‍र॒सिद्ध॒मि॒त्य॒र्थः॒॥

क॒थ॒मे॒केन वा॒गि॒न्द्रिये॑णान॒न्तना॒मा॒भि॒लाप इ॒त्य॑ल॒ꣳ ए॒तदे॒षां सा॒म॒॥ वा॒गि॒त्ये॒ते॒दे॒षां

क॒थ॒मे॒केन वा॒गि॒न्द्रिये॑णान॒न्तना॒मा॒भि॒लाप इ॒त्य॑ल॒ꣳ ए॒तदे॒षां सा॒म॒॥

स॒र्वे॒षां ना॒म्रा॒ꣳ सा॒मे॒त्य॒र्थः॒॥ त॒त् सा॒मप॒दा॒र्थ॒ वि॒वृ॒ण॒त्यचेत॒नद्रु॒प॒पा॒दय॒ति ए॒त॒द्धि स॒र्वै॒र्नाम॒भि॒ः

स॒म्॒॥ का॒र्या॒नुरु॒पप॒त्ताव् का॒रणस्य स॒र्वै॒र्नाम॒भि॒र॒भि॒स्सम॒म् स॒र्व॒नामानुरु॒प॒मे॒व

वा॒गि॒न्द्रिय-

ए॒षमुप॑करण॒वड्ढी॒करणो॑प॒देशः॒ का॒र्माधी॒नना॒मरू॒प॒भा॒जः॒ उ॒क्त॒मु॒ख्य॑प्रा॒णसं॑स्पृ॒श्‍तया प्रा॒णशब्द-

व्य॒प॑दे॒श॒स्य जी॒व॒स्य ना॒मरू॒पो॑पादान॒क॒त॒न॒त्वि॒मु॒क॒त्य॒ इ॒ति ज्ञा॒प॒यि॒तु॒म॑न्त॒र॒ङ्गा॒ण॒म्॒॥ अ॒त्र प्रा॒ण-

श॒ब्दो जी॒व॑परः॒, य॒था न॒चतु॒र्थी॑द्वि॒तीय्या॑ध्या॒ये॒॥ अ॒य॒म् प्रा॒ण॒रु॒च्‍छ॑वः॒ इ॒द॒म॒न्त्र॒ अ॒भ्या॒मिति प॒दम॑पि

एतद्रूपं ब्रह्म ; एतद् हि सर्वाणि नामानि विभर्ति ॥ १ ॥

अथ रूपाणाम् — चक्षुरित्येतदेवाग्रं यकथम् ; अतो हि रूपाण्युत्तिष्ठन्ति । एतदेषां साम; एतद् हि सर्वैरुपैः समम् । एतदेषां रूपाणि विभर्ति ॥ २ ॥

अथ कर्मणाम्—आत्मेत्येतदेवास्मुकथम्; अतो हि सर्वाणि कर्माण्युत्तिष्ठन्ति । एतदेषां साम; एतद् हि सर्वैः कर्मभिस्समम् । एतदेषां सर्वाणि कर्माणि विभर्ति ।

मित्यर्थः । समत्वमेव सामख्यमिति भावः । एतदेषां ब्रह्म । वागित्येतदे ब्रह्मेत्यर्थः । ब्रह्मशब्दवाच्यविवरणैनैतदुपपादयति एतद् हि सर्वाणि नामानि भर्त्तृत्वमेव बृहत्त्वमरुपं ब्रह्मरुपम् । अतः एतदागिन्द्रियं सर्वाणि नामानि भर्त्तृत्वादागिन्द्रियस्य नामानि प्रति ब्रह्मत्वमिति भावः । एवमुत्कर्षत्रापि दृश्यव्यम्

अथ रूपाणां चक्षुरित्येतदेवाग्रं यकथम् । पूरवदर्शं । अतो हि रूपाण्युत्तिष्ठन्ति । रूपज्ञानस्य चक्षुरुत्थितत्वात् रूपस्य चक्षुरुत्थितत्वव्वहा चारिकः । एतदेषां सामैतद् हि सर्वैरुपैस्समम्भू । सर्वरूपज्ञानजनकं कारणस्य कार्यसम्वोक्तिः । एतदेषां ब्रहैताद् हि सर्वाणि रूपाणि भर्त्तृत्वादूपभरणं तज्ज्ञानाद्वारा दृश्यव्यम् ॥ २ ॥

अथ कर्मणाम् — विभर्ति । अलं कर्मशब्दः पुण्यपापात्म । इति पूर्वसूक्तम् । आत्मशब्दो जीवपरः । आत्मन एव पुण्यपापानि जयन्तं च सर्वपुण्यपापकृतृत्वानुरूपः, सर्वपुण्यपापानां भर्त्ता चेत्यर्थः । पददानार्थः विभर्त्तीलस्य पोपयतीत्ये हि बृंहितत्वरूपं ब्रह्मसुक्तं भवेत् ।

रूपाणां चक्षुरिति । ननु नामहपान्तरं- न रूपं हि दृश्यगतावस्थाविशेषः नालादिदर्णः । तत्तू कथम् तत्न चक्षुप् एव कारणत्वोक्तेः । उच्यते । भूसा चक्षुरमोभ्यात चक्षुपो निमित्त्योक्तिः। सर्वैरिन्द्रियैरलक्ष्यं मेवेदमिति जीवपर इति । देहप्राणसंघाताप इत्यर्थे । अन्न कण्ठकाक्रयेडपि नाम्नां रूपाणां कर्मणामित्येतदनन्तरम्, निलुप्य इति श्वपरणं गुरुमित्न । एषामिति पदस्य पश्वात् पठनात् ।

तं.-म आत्मनोऽग्नुम् त्वात् तत्सदृये नामहपविपरीतकर्मेभ्यः सर्वेमुपसंहत्य प्राण व्याप्तप्रपञ्चमहायः प्रयततेत्सुकतं भवति।

तदेतत्‍ृचं सदेकमयस्मात्‍ । आत्‍मैकरसत्‍नेतॄत्‍ृयम्‍ । तदेतदमृतं सत्‍येन छादनम्‍ । प्राणो वा अमृतम्‍, नामरूपे सत्‍यम्‍ । ताभ्‍यामयं प्राणरछन्नः ॥ ३ ॥

इति तृतीयाध्‍याये षष्ठं ब्राह्मणम्‍ । इति बृहदारण्यकके तृतीयोऽध्‍यायः ॥

तदेतत्‍ृचं सदेकमयमात्‍मा । एवं नामरूपकर्मात्मकस्याचेतनस्य चेतनभूतात्‍ परस्यात्मनो जीवात्मनैवशब्दोऽपि नामरूपकर्मलक्षणं तदेतत्‍ृचं सदेकमात्‍मा । नामरूपकर्माण्यात्मना अगृहीतविवेकानि पामराणामेकमिव भवन्तीत्यर्थः ।

तदेतत् दृढयति आत्मैकरसन्नेतॄत्‍ृयम्‍ । विवेकिनां तृयमेतत् अविवेकिनामेक आत्मैवेत्‍यर्थः । उशन्‍बदौडवधारणे । अविवेकिकिमिराश्‍मा पृथक् कुत्रो न ज्ञायत इत्याह

तदेतदमृतं सत्‍येनच्छन्नम्‍ । तदेतद्वाच्यम् अमृतसत्‍यशब्द विवरणपूर्वकं श्रुति: स्वयमेव व्याचष्टे प्राणो वा अमृतं नामरूपे सत्‍यम्‍ ताभ्‍यामयं प्राणरछन्नः ।

अत्र प्राणशब्दो बद्धजीवपरः । 'प्राणो वा आश्वासा भूयांस्' इत्यादौ प्राणशब्दस्‍या बद्धजीवे प्रयोगात् । सत्यं पणुरूपकर्मैफलीतिव्यर्थः । 'ऋतं पिबन्ता' इत्यादौ सत्यशब्दस्‍या

कर्मफले प्रयोगदर्शनात् । कर्मफलं ह्यवश्यम्भाविसयां सत्‍यापरपर्थीयस्य ऋतशब्दद्वास्‍य कर्मफले प्रयोगदर्शनात् । तथा च पूर्वीया‌ध्यये अमृतमियुक्तः प्राणः जीवात्‍मा ।

सत्य- झाब्ददौक्‍ते च नामरूपे । ताभ्‍यां नामरूपाभ्‍यामयं प्राणशब्दितः प्रत्यगात्‍मा छन्नः । अतः पामरैर्न ज्ञायते अविवेक्‍यति पूर्ववाक्‍यार्थे ; ततश्‍च कर्मफलमूलााभ्‍यां नामरूपाभ्‍यां

संप्रणीततोऽयं स्वयममृतः अपहतपाप्मादिमानेनावात्‍मा व्याधकुलसंवर्धितराजकुमारवत्‍ ताभ्‍यां प्रच्छन्नो भवति, नामरूपाभ्‍यामगृहीतविवेको भवतीति पूर्वत्राक्‍यफलितार्थे इत्‍यर्थः ।

केचित्‍-- प्राणशब्दविवृतोऽयममृतशब्दः: निरुपाधिकामृतप्राणशब्दद्वाच्‍यपरमात्‍मपरः । तथा च स एवं नामरूपात्मकजगतोऽन्तयाम्‍ सन् जीवकर्मफलतया

स्वसृष्ट्राभ्‍यां ताभ्‍यां स्वयमेव विशिष्‍टो भवतीति वाक्‍यार्थः । ततश्‍च 'तदद्वयं तद्‌व्याकृतमासीत्‍तन्‍नामरूपाभ्‍यां व्याक्रियत' इति आदौ प्रपञ्चितस्‍य परमात्मन एव

सर्वेनामरूपभावत्वमिल्यार्थस्‍या निगमनपरोडयं ताभ्‍यामयं प्राणरछन्न इत्यतस्‍तन्‍दर्भे इत्यपि वदान्ति ॥ ३ ॥ ३-६.

इति बृहदारण्यकपकाशिकायां तृतीयोऽध्‍यायः ।

अथ चतुर्थोऽध्यायः ।

४-९.

इतशालाकिरहानूचानो गार्ग्ये आस । स होवाचाजातशत्रुः, काश्यभू, ब्राह्म ते ब्रह्माणीतित । स होवाचाजातशत्रुः, सहस्रमेतस्यां वाचि दद्मो

तृतीयाध्याये, ‘तद्‌देदं तर्हैव्यकृतमासीत्‌’ इत्युपक्रमस्य ब्राह्मणो जगत्का-रणत्वस्य प्रपञ्चनाय अयमध्याय आरभ्यते — इतशालाकिरहानूचानो गार्ग्ये

आस । हन्तः गार्ग्यः बलाकस्यापत्यं बालाकिः । ह श्वासौ बालाकिर्रेति स

तथोक्तः । ह शबदो वृत्तार्थस्मरणे । अनूचानः अज्ञाध्यायी । ‘एकां शाखा-मध्यील्य श्रोत्रियोऽनूचानः’ इति स्मृतेः । अतश्र

अमीमांसितवेदार्थ इत्युक्तं भवति । गार्ग्ये गोत्रतो गार्ग्यः । आस बहून् । स होवाचाजातशत्रुः काश्यं

ब्राह्म ते ब्रह्माणीतित । सः बालाकिः काश्यं काशीराजमजातशत्रुनामानं प्राप्त्य,

ब्राह्म ते ब्रह्माणीत्युक्त्वानित्यर्थः । महाब्रह्मविस्समीपे अयं बालः कथम् वक्तुं सुरसहहत

इत्याक्षरयार्थो ह शबदः । स होवाचाजातशत्रुः । अलं ह शबदेन तस्य राज्ञो

ब्रह्मविस्सु वार्ताल्यायितं दर्शीयति श्रुतिः । तामेवाजातशत्रुरुक्तिं दर्शीयन्ती तयैव

श्रीः । अथ विद्याविशेषः प्रस्तूयते । अर्थं बालाक्यजातशत्रुसंवादः कौषीतक्यु-

पतिषयपि श्रूयते ! तत्रैवं प्रकरणमेव जगद्वाचित्याधिकारणविचारः ।

‘अथो असिनं प्राण एवेकधा भवति’ इत्यादिवाक्यानां ततैव सत्त्वात् । परं जीवातिरिक्तपरमात्म-

प्रतिबोधनार्थ प्रकरणमित्युपपादनाय अत्रतयं वाक्यमपि गृहीतं सूत्रे, “आपिप्रैक्षेमेके” इति ।

एतद्रियाफललक्ष्य स्वाराज्यमिति ततैवोक्तम् । एतद्रियोपास्यं, सत्यस्य सत्यमिति रहस्यानाम

भतैद्रियोक्कम्; न तत्र । अत्र आदित्यादिपर्यायाः द्वादशौव; तत्र प्राणः, स्थानचिन्त्युपुरुष-प्राज्ञ-

पाण्डरवासाः इति अत्र चन्द्रपर्याय एव श्रूयते । एवमन्यान्योदपोषद भेदो भाव्यः ।

इतशालाकिर्हेति । समाप्तकरणात्‌ तदैव तस्य भसिद्धिरपेति सूच्यते इह ।

जनको जनक इति वै जना धावन्तीति ॥ १ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एषासावादित्ये पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवदिष्ठा:, अतीत्यासस्रेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा अहमेतमुपास इति ।

तेषु तद्वात्सल्यं सहेतुं के विशदर्यांते सहस्रमेतस्यां वत्सो जनको जनक इति वै जना धावन्ति । ब्रह्म ते ब्रवाणीयेतस्यामेव वाचि निमित्ते गवां सहस्रं प्रयच्छामः । मत्समीपमागत्य, ब्रह्म ते उपदिशामीति शब्दप्रयोक्ता कोडप्येतावन्तं कालं न दृष्टः । सैवडपि हि ब्रह्माविद:, जनक एव ब्रह्म कुश्रषु: जनक एव दाता चेति जनकस्य समीपमेव धावन्ति ।

भवान्स्तु मत्समीपमागत्य ब्रह्म ते ब्रवाणीत्युक्यां । अतोडनेनैव वाक्येन तोषितोऽहं गवां सहस्रं, ब्रवाणीति वाड्मात्रैणव प्रयच्छामीति भावः ॥ २ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एषासावादित्ये पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपासे इति । आदित्यमण्डले योडयं पुरुषोऽभिमानितया वर्तते, एतमेव आदित्यपुरुषमहंउपासे ।

तदेव ब्रह्म । अत: स्वमपि तद्ब्रह्मस्वेति भावः । स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवदिष्ठा: । स चाजातशत्रुरेतच्छ्रुत्वोवाच ।

किमिति ? मा मां प्रति एतस्मिन् आदित्यपुरुषविषये मा संवादिष्ठा: संवादं मा कार्षी: । अज्ञाते हि विषये संवाद: कर्तव्य:, अयं तु ज्ञात एवेति भावः । कथं नित्यलोह आतीष्ठा: सर्पेषां भूतानां मूर्धा राजेति वा अहमेतमुपास इति ।

वैशब्दोऽवधारणे ; प्रसिद्धौ वा । अतीत्य=सर्वांनतीत्य तिष्ठतीत्या (स्था:-‘आतो

जनको जनक इत्थमपि अजातशत्रुनुच्याक्यमेव; न श्रुतिवाक्यम् । अन्र एव इतिशब्दात् । द्विरुक्ति:, जनक एव श्रोता, जनक एव दाता, जनक एक एव शृणोति, जनक एव दृश्कुतेति बुबुधे लर्यर्थविशक्ष्यमेतत् शङ्करम् ।

तदेवेह प्रकारान्तरेणोच्यते । जनक एव ब्रह्मशृणो:, जनक एव दाता चेति ।

अज्ञाते हि विषये इति । नन्वक्षान्ते विषये विवादो वादेऽभवत: । संवादस्तु ज्ञाते एव । सांप्रतयेको भावं । स्वश्रुत्यैन नैकभूतो वाद: संवाद: ।

यत्नैकोऽपि शृणन् परं; तथैवेष्टी कृक्य वहन्ति । तत्र संवाद: । 'मा मैतस्मिन् संवादयिष्य:' इति नु जन्ते कौशवीतकि कृत्ये ।

स मे तद्विषये

स य एतस्मिनुपास्ते सति ष्ठास्सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति ॥ २ ॥

मूर्धान्‌ इत्यादिना विचारप्रत्ययः —, सर्वेषां भूतानाम्च मूर्ध्नेव मूर्धा श्रेष्ठः , दीसिगुणोपेतत्वाद्राजा इति ऐतरतिष्ठास्सर्वे भूतमूर्धास्सर्वेवराजवै' विरिशिष्टमेतम् आदित्यपुरुषमहसुपासे । अतोऽस्य ज्ञानत्वादसिन् विषये संवादो न कर्तव्य इत्यर्थः । स्वोक्तस्य फलं दर्शीयते स य एतमेवमुपास्ते आतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा राजा भवति । य एतमादित्यमेवभुक्तगुणाविंशिष्टमुपास्ते, सोऽयंमूर्धात्वादिगुणविंशिष्टादित्योपासनवशात् स्वयमपि तत्तुल्यंयायात् तद्धुणयुक्तो भवतीति भावः । अत् 'य एषोऽन्तरादित्ये' इत्याद्युक्तः परमात्मोच्यत इति न अमितत्व्यम्; उत्तरखण्डेपु वक्ष्यमाणब्रह्मभूंचन्द्रादिपुरुषसहपाठात्, अस्य परब्रह्मत्वनिषेधाच्चेति दृश्यम् ॥ २ ॥

१. अन्य ख. पाठः १ अन्यत्र 'राजत्वविशिष्ट' इति ।

न॑द्यम् । अत्रायमार्थ:-एतस्माद वाक्याद्‌, 'राजाड्सामि: प्रतिपोघनीयः ' इति मला समंधाय । प्रचुऽषां राजा न तेनोपदेक्ष्योऽभूत् । अश्रापि ६ आप्रश्नोऽयं वा तथा नेति संेहः नाद्य्‌; अस्मत्संबंधान्नं स द्यपेक्ष्यतुं' इति खयं मन्वानो ऽवला किः, ब्रह्म ते ब्रह्माश्रोति यमस्मि १ अथ नं प्रति राज्ञः: सहस्रमिल्यादि । तत्र द्वैधा आशयः सुदृचः—एतस्यां दीनि महतं ददृशा । न तु उपरि ब्रह्मवादार्शे किश्चित् दृश्यं भविष्यति । वक्ष्यमाणस्य अभेदा-दर्शनस्य वच्यं, स्वद्रादो न ब्रह्मवाद इति जानीमः । इत्येक अर्थिसंयु चना । एमां वृज्ञनां विज्ञाय न जानन् ' इति होनखार एतकारं प्रयुज्य दर्शोयामास । नाहं संमन्ये इत्येव चोपप्ति रूप आहोति । अन्या तु अभिज्ञोऽप्यज्‌।तश्रु अः अभिज्ञसुदार्श जनके: प्रश्नासनं, वचनानन्तरमधिक्रमप ' इति विनीत एवं वत्सलः प्रातुयावच् । तमस्तु बालां किः, ' यचत् अस्मामि-डडपायकेन अभं तुभो भवतु ' इति अहहसोऽलाच, एतमेवाहं ब्रह्मोपासे इति । निरुपकोडहं तन राजा संन्याव्‌, आंद विषय ईशद्रा अज्ञातः मंदिग्रः स्वात, तर्हि भवता संवादः कर्तव्यो

इदं न भवांन । इदममे द्वितोया रीतिः दृंयंगोत्रस्योवैचतत्यप्रतिप्रदर्शका भाष्ये श्राद्रियते । तथा च राका श्वानवस्‌।त्नाधिमानं चालाकिगनमपनेतं यद् वक्तॄऽन्यम्, तद् दर्शितम् आज्ञात इत्यादिनेति ।

स होवाच गार्ग्यो य एषां चन्द्रे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति। स होवाचाजातशत्रुर्माेनेदं संविदिषा वृहन् पाण्डरवासास्तोमो राजेति वा अहंमेतदुपास इति, स य एतमेवमुपास्ते अहर्हहं सुतः प्रसुतो भवति ; नामगानं क्षीयते ॥ ३ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एषोऽक्षिणि चन्द्रे-। चन्द्रे चन्द्रमण्डलं तदोभयान्तया वतंते यक्ष्मद्रुपुरः, नभोभयाम हि न मार्ग आहेल्यर्थः । स होवाचाजातशत्रुर्माेनेदं संविदिषा वृहन् पाण्डर.वासास्तोमो राजेति वा अहंमेतदुपास इति । वृहन् महान्, पाण्डरं च्छत्रं किरणलयं वाभः वम्त्रे जगदाच्छादकं यस्य स पाण्डरवासाः;-- उत्कृष्ट व्यासार्थः, " पाण्डरं रङ्गुभिजिगदाच्छादकत्वात् पाण्डरवास्सत्व " मिति — सोमो राजा यक्ष्मसाधनमृतमोमाराज्ञा हि द्रतल्ला विशेषेऽपैकराव्द- मिलापप्रयुक्ततद्भेदेन वा, चन्द्रस्यौपध्रोशतया सोमगजशब्दवाच्यलताविंशेषलक्षणौ- पर्षीन्नामीशतया ईशेशितव्यसंबन्धक्रतुर्भेदेन वा सोमो राजति चैतद्गृणे; एतं चन्द्र- पुरुषं अह्मुपास इत्यर्थः । मोमल्नाऽभिन्नत्वेनोपासनफल्माह स य एतमेव- मुपास्ते अहर्हहं सुतः प्रसुतो भवति ; नाम्यात्रं क्षीयते । सुत इति प्रसुत इति च कर्त्तरी क्तः । उत्कटगुणविशिष्टचन्द्रोपासकः अहरहः सोमं क्षुतवानित्यर्थः । प्रकृतिविकृति भेदविवक्षया सुतः प्रभुन इत्युक्तिः । चन्द्रस्याभूतसोमशब्दवाच्यलतास्मकत्त्वेनोपास्यत्वादेक्न्नायत्वफल कथनमपि तत्कतुजुन्यानां युज्यत इति द्रष्टव्यम्

केचितु--चन्द्रस्य स्वत एव देवान्नभूतसोमल्वात् तत्रवेनोपासनस्यैवान्नकक्षया- भावः फल्म् । तस्मैव सोमराज्ञाऽत्मभ्य्यार्थवेनोपासनस्य यथार्थ्यसंभवे सोमराज- शब्दवाच्यलताऽभेदेनोपासनाभ्युपगमस्य व्यर्थत्वान । न चैवं सुतः प्रसुत इति तदर्थंपरे माझ्यम् ।

मार्ग आहेल्यधे इति ! अत्र चवेत्न आहों पदं निघन्टुभतिस्थूलकभन्ययम् उचाचेत्ये- तदर्थंपरे माझ्यम् ।

सुतः प्रसुतः इति नोमल्ज्ञापिमवहरणकःतुगेधेन उःसनेपि सोमल्नाऽदिपयत्वं संपादयन् अंशेमाह यर्हित । सताfविंशेषकं.त । सताfशेषवाचःशब्दरुल्पशब्देल्यर्थः । कर्त्तरी क इति । शाङ्करे तु सोम दः: पदम आाहल अस्य सोमः शतरहर्मिःपुतो भवतीयुक्क् । प्रकृतोति । प्रकृतियाग विकृतियागरपेर्मभिंदत्सोमच्यागमिप्रायेणे अर्थः ।

स होवाच गार्ग्यो य एवंवासौ विद्युति पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतसिमं संविदिष्ठा; तेजस्वीति वा अहमेत-

मुपास इति, स य एतमेवमुपास्ते तेजस्वी ह भवति, तेजस्विनी हास्य प्रजा भवति ॥ ४ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एवंवाकाशे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतसिमं संविदिष्ठा; पूर्णामप्रवर्त्तीति वा

अहमेतघुपासीति, स य एतमेवमुपास्ते पूर्य्यते ह प्रजया पशुभिर्निर्-

स्यास्याल्लोकात प्रजोदेर्त्तीति ॥ ५ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एवं वायौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मो-

पास इति । स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतसिमं संविदिष्ठा; , इन्द्रो वैकुण्ठो-

सोमसुतंच्वरूपफलककीर्तनमयुक्तमिति वाच्यम्; चन्द्रस्य सोमराजत्वेनोपासने सोमराज-

शब्दवाच्यलताविशेषस्वरूपफलककीर्तनने विरोधाभावात; एकस्माद्दशाविप्रतिपत्तिहेतोः

संसत्स्वादिति वदन्ति ॥ ३ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एवंसौ विद्युति --- । विद्युति विद्यामानस

विद्युदभिमानिन: पुरुषस्य तेजस्वित्वेन गुणेनोपासने स्वारुपि तेजस्वी भवति तद्-

पासक: ; तंयुज्यत इत्यर्थ: । प्रजा पुत्र इत्यर्थ: । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ४ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एवंवाकाशे- । आकाशे विद्यमानस्य तदभि-

मानिन: पुरुषस्य पूर्णत्वविशिष्टोपासना: फलं प्रजया पशुभिर् मिश्रं परिपूर्णत्वम् ; पूर्ण-

त्वयुक्त निर्यापारत्वलक्षणाप्रदर्शनतद्विशेषणविशिष्टोपासना: फलं प्रजासन्तानावि-

च्छेदरिति विभागो दृश्य: । उद्धर्त्तते । उद्धर्त्तनम् = लोकान्तरगमनम् ।

अस्योपासकस्य प्रजा अस्माल्लोकाल्लोकान्तरं न गच्छतीत्यर्थ: । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ५ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एवं वायौ -- । इन्द्र: परमेश्वर्य्यशाली ।

'योऽयं पचते एष देवानां गृह:' इति वायोर्देवलोकस्वप्रिद्रे: देवलोकवसामा-

लोकान्तरं न गच्छतीति । पुराकालादिति 'क्वावीतत्कयुक्तस्मिह घटनीयम् ।

सन्तानाविच्छेदरिति पूर्वं वर्णनात, 'सन्तानमजुषताम्' इत्यपि पुराकालादिल्यत्रामिलतम् ।

छान्दोग्ये (३-१२-९.) पूर्णत्वामप्रवर्त्तित्वोपासनाफलं मोक्ष इत्युक्तम् ।

उपराजिता सेनेति चा अहमेतमुपास इति, स य एतमेवमुपास्ते जिष्णु-हीवराजिष्णुरभवत्स्थान्यतस्त्यजायी ॥ ६ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एषोsयमग्रौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवादिष्ठा विपासहिरंसि वा अहमेतमुपास इति, स य एतमेवमुपास्ते विपासहिर्होsस्मात् प्रजा भवति ॥ ७ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एषोsयमसौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवादिष्ठाः प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति, स य एतमेवमुपास्ते प्रतिरूपं हैनमुपगच्छन्ति नामप्रतिरूपं नो प्रतिरूपपोडस्साज्जायते ॥ ८ ॥

नयोद्वैक्रुण्ठन्वम् । मस्तकं गणत्वमसिद्धेरपराजिता सेनेत्यपि: । जिष्णु: जय-शील: । अपराजिष्णु: अपराजित: । अन्यतस्त्यजायी = अन्यतो भवान्यतस्त्या: । शानव इति यावत् । तान् जेतुं शीलमस्येत्यान्यतस्त्यजायी । 'सुप्यजातां' इति पिनि: । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ८ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एषोsयमग्रौ --- । विपासहि: सोडहुमशक्य: शतुमिरित्यर्थ: । वर्षणशील इति वार्थ: । विश्वासहिर्यगुणविशिष्टोsमिपुरुषो-पासनने स उपासक:, तदुपलश्र्व विश्वासहिर्यभवतीत्यर्थ: । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ७ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एषोsयमसौ --- । प्रतिरूप: प्रतिबिम्ब: । सदृशप्रतिबिम्बोपेतत्बादपम् अपुरुषस्य प्रतिरूपत्वविशिष्टोपासनोपपत्ति: । यथाक्रतु-न्यायादेव तदुपसकस्स्येदं फलम् । प्राप्तिरूपं सदृशमेव कचिदादिक्रमेsमू उपासक-मुपगच्छति प्रामोति । नाप्रतिरूपं प्रामोति । प्रतिरूप: सदृश एव पुत्रोsस्स-जायत इत्यर्थ: । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ८ ॥

स होत्राच गार्ग्यो य एषायमादर्शे पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होत्राचाजातशत्रुर्मा मैत्रसिन्धुं संवादिष्याम रोचिष्णुरिति वा अहंमेतमुपास इति, स य एतमेवमुपास्ते रोचिष्णुर्ह भवति रोचिष्णुर्हास्य प्रजा भवत्यथो यैः सन्निगच्छति सर्वांस्तानतिरोचते ॥ ९ ॥

स होत्राच गार्ग्यो य एषायं यन्तं पश्याच्छन्दोऽनूदेत्येतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होत्राचाजातशत्रुर्मा मैत्रसिन्धुं संवादिष्याम असुरिति वा अहंमेतमुपास इति, स य एतमेवमुपास्ते सर्वं हास्यायुर्नैर्नं पुरा कालात् प्राणो जहाति ॥ १० ॥

स होत्राच गार्ग्यो य एषायं दिशि पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति । स होत्राचाजातशत्रुर्मा मैत्रसिन्धुं संवादिष्यामः द्वितीयोऽनपग इति वा अहंमेत-

पुरुषस्य रोचिष्णुत्वं आजमात्वम् — स्वच्छत्वमिति यावत् । तदुपासकः, तद्पुलक्श रोचिष्णुरेव भवति । अथो अपि च यैः सन्निगच्छति यैः संगतो भवति, सर्वांस्तान् अतिरोचते अतिकम्य प्रकाशते । समानानामुत्तमश्लोको भव-

तीत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ९ ॥

स होत्राच गार्ग्यो य एषायं यन्तं पश्याच्छन्दोऽनूदेति— । यन्तं गच्छन्तम् । शब्दमिति अस्य विशेष्यं ग्राह्यम्; उत्तरतत् तथाच अमे गच्छन्तं शब्दं अनु अनुसृत्य यः पश्याच्छन्दः प्रतिध्वानिरुदेति असुः प्राणः । प्राणजन्य इति यावत् । तदुपासनस्य फलम्, ओजसनं लोके

जहाति । आयुरन्तकाले पुरा एनमुत्रैवमपमृश्युनः प्राणोत्क्रमणत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ १० ॥

स होत्राच गार्ग्यो य एषायं दिशि — । दिशां युग्मभूतामधिदैवत्-त्वात् द्वितीयत्वेनोपासनोपपत्तेः । द्वितीयत्वं द्वितीयवत्त्वम् । अनपगत्मम् भवि-

मुपास इति, स य एतमेवमुपास्ते द्वितीयवान् ह भवति नाक्षाद्रण-

रिछिद्यते ॥ ११ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एषोऽक्षरमुपास इति । स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् सं दिशि मृत्युरिति चा अहमेत-

मुपास इति, स य एतमेवमुपास्ते सर्व हैवास्मिन् लोक आयुरेति नैनं पुरा

कालान्मृत्युरागच्छति ॥ १२ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एष आत्मनि पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास

इति । स होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन् संवदिता आत्मन्वीतिं चा अहमेत-

मुपास इति, स य एतमेवमुपास्ते आत्मन्वी ह स्मत्याद्मन्विनी हास्य

प्रजा भवति ।

चिछन्नंवम् । दिशां परस्परविच्छेदाभावादनपगवोपपत्तेः । तत्तु द्वितीयवचनोपासनाफलं द्वितीयवाच्चानित्यर्थे । अविच्छिन्नवलब्रह्मानपगवोपासनाफलं

नाक्षाद्रणरिछिद्यन् हान्ति । नाक्षा: वंध्यर्गः: अस्यात् उपासकान्न रिछिद्यते

नान्तरितो भवति । उपागकस्य वंधुनिवेश्यो न भवतीत्यर्थे । रिछिद्यं स्पष्टम्॥ ११ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एषोऽक्षरमुपास इति — । — छायामयः पुरुष-

च्छाया । तस्या: मृत्युयुरोल्ल्वाद्वयत्क्करत्वाच्च मृत्युश्चायामयोपपत्तेः । रिछिद्यं

पूर्ववत् स्पष्टम् ॥ १२ ॥

स होवाच गार्ग्यो य एष आत्मनि — । आ आत्मनि शरीरादौ अं-

मित्यभिमन्यमानो य: पुरुषः, तं स्वात्मानं वैै एवं ब्रह्मोपास इत्यर्थः । अथवा

प्रत्यगात्मस्समानान्य ब्रह्मोपास इत्यर्थः । आत्मन्वी आत्मन्वादात्म प्रशंसायां छान्दसो

विनिमत्ययः । प्रशस्तशरीरेन्द्र्यादिमत्स्वाज्जीर्वस्यात्मन्विवोपपत्तेः । एवं तदुपासकः,

स ह तूष्णीमास गाग्य: ॥ १३ ॥ स होवाचाजातशत्रुस्तमुरेतावन्नू इति । एतावदेवीति । नैतावद्वेति । स होवाच गाग्ये उप त्वा यानोति ॥ १४ ॥ स होवाचाजातशत्रुः प्रतिलोमं वै तद्‌यथाद्राव्‌यण:

स ह तूष्णीमास गाग्ये: । ततः परमुतरापेक्ष्यते: गाग्ये: तूष्णीं वमू-वेत्यर्थ: ॥ १३ ॥ स होवाचाजातशत्रुस्तमुरेतावन्नू इति । नू इति प्रश्ने पृथक् एतावदेवीति किं स्वया ज्ञातमिति सोजातशत्रू राजा उभयच्‌ प्रश्च्छेदेत्यर्थ: । गाग्ये आह एतावदेवीति । एतावदेव मया ज्ञातम्; नेतोडधिकमित्यर्थ: । पुनर्जातशत्रुराह नैतावता विदितं भवतीति । ब्रह्मस्वरूपमिति शेष: । एतावता ज्ञातेन ब्रह्मस्व-रूपं न विदितं भवतीत्यर्थ: । स्वज्‍ज्ञातेभ्योडन्यो ह्येव ब्रह्मस्वरूपमिति भाव: ।

स होवाच गाग्ये: । एवमजातशत्रुकोक्तो बालकिर्‌गीतोऽभिमान: 'नीच-द‌ष्युत्सु मां विद्याम्', 'आपण्कलयो ब्राह्मणस्याऽऽहवनीयादिष्वोपयोग:' इति शास्‍त्रमनु-सृत्य क्षत्रियाद‌ष्यजातशत्रो ब्रह्मविद्यामुपादिश्‍व:' , 'नानुपास्त्राय ब्रह्मोपदेशश्रवय' मिति शास्‍त्रार्थे जानन् गाग्ये: स्वयमेवाहेत्यर्थ: । हशब्दो ब्रह्मविद्याप्रतिषौ गार्ग्यस्य तदा-त्विकमभिनिवेशं सूचयति । किमितोऽस्यत आह उप त्वा यानोति । त्वां त्वाम् उपयान्ति शिव्यस्सनुपगच्छ्‌लामि । महां ब्रह्मविद्यां देहीत्यर्थ: ॥ १४ ॥

स होवाचाजातशत्रु: एवमुपसन्नं बालकिमजातशत्रुरूचचेत्यर्थ: । हैति राज्ञस्तस्य निरभिमानत्वप्रहांसार्थम् । किमित्युच? प्रतिलोमं वैतत् —

नैतावता विदितं भवतीति । एतद्‌रुपद्‌, 'यो वै त्वाऽऽके एतेवां पुरुषाणां कर्ता तं वन्दितव्यं कर्म स वेत्ति तस्मै नानुपास्‍त्राय ब्रह्मोपदेक्ष्यथ' इति मुख्योऽर्थ: । एतमेवाहं ब्रह्मोपासे इत्युक्त्‌ । तद्महद्वते राजोऽके चन्द्रपुरुषस्थोऽरु॒क् । एवमुपसर्प्युपदि । इत्थं वहुपासको व्वालाकि: कति ब्रह्माणि मन्यते । कथम् न विचारयति कथं मिदं श्रुयताम् । एकं हि लोकं ब्रह्म । नूनमप्य्‌अतो दृश्‍यत इवोपमान्त्रभिति । उच्‍‌चयतेऽ-मतश्‍चैकतमम्‌अनुसृत्‍या गृह्‌लीतिं यालाकिन् । अजातशत्रुणा तेवां पुरुषाणां नक्‍करणथ भियो ऽसेधोदस्‍ति ।

अधिकं हि तद्‌दिति प्रदर्शिते सर्वकर्तृत्‍ववचनन, शुभुपुरुषभसुपगम्‍या तज्जोवातिरिकलत्‍वप्रतिवोधनन च । तथा च 'आस्मेविदमग्र आसीत्', 'तद्‌देदं तर्ह्‌य्‌अकृतमासीत्', 'स एष इदं पवित्रम्' इति पूर्वत्राभिहितस्‍यातिरिक्‍तत्‍वमन्त्रेषु गम्यादितं भवतीति श्रेयाम्‌ ।

क्षत्रियसुपेक्षात् ब्रह्म मे रक्ष्यतीति, व्ये॑ त्वा ज्ञापयिष्या॑मीति । तं पाणावादायोत्तस्थौ । तौ ह पुरुषौ सुसमाजग्मतुः । तमेतैर्‌नामा॑भिर॑भिव्याह्रेक्, बृहन् पाण्डरवासः सोम राजन्यः । स नोतस्थौ । तं व्ये॑ त्वा ज्ञापयिष्या॑मीति । प्रतिलोमं विपरीतं वै तत् । किं तत्? यत् ब्राह्मणः उत्तमवर्ण आचार्य॑त्वे॑धिकृतः क्षत्रियं अनाचार्य॑स्वभावं, 'ब्रह्म मे रक्ष्यती'ति शिष्यच्यु॑थ्या उपे॑या॑न् उपग॑च्छ॑तीति । एतत् आचारविधायकशास्त्रविरुद्ध॑मिति भावः । कथम् तर्हि॑ विद्या॑प्रासिरिरिति न वाच्य॑म् ; आचार्य॑क॑म॑स्वी॑कृ॑त्य मैत्र॑यैव केवलं विज्ञा॑पयिष्या॑मी॑त्या॑ह् व्ये॑ त्वा ज्ञापयिष्या॑मीति । त्वा त्वाम् । केवल॑मे॑व् विज्ञा॑पयिष्या॑मि बोधयिष्या॑मि । ब्रह्मो॑ति शेषः । वे व्‍य॑ये॑व॑ धानं छान्द॑स॑म् ।

तं पाणावादायोत्तस्थौ । एवमुक्त्वा तं पाणावादाय हस्ते गृहीत्वा, गाङ्ग॑यो॑प॑दि॑ष्ट॑र्ज॑ीवातिर॑क्‍त॑ब्र॑ह्म॑ज्ञा॑न॑या॑ड॑र्‌स॑ना॑दु॑द॑तिष्ठ॑त् । तौ ह पुरुषौ सुसमागमत्; तौ गा॑र्भी॑ज॑ात॑शा॑लौ त॑स्मि॑न् राजभवने सप्तं कृत्वा पुरुषं प्राप्नुवन्तौ । तमेतैर्‌नामा॑भिर॑भिव्याह्रेक् । एवं सुपुरुषसमोपं गा॑र्भी॑ नी॑वा॑ड॑ज॑ात॑शा॑लुः तं सुसं पुरुषमेताः वक्ष्यमाणै न॑मा॑भिर॑भिव्याह्रकार । तानि नामानि आह बृहन् पाण्डरवासः सोम राजन्यः । अथ, 'प्राणो वा उ॑ये॑ष्ठ॑श्रे॑ष्ठे॑ति ज्यैष्ठ्य॑च्‍ श्रैष्ठ्य॑च्‍ गुणेन प्राणस्य बृ॑ह॑त्व्या॑म॑न्त॑ण॑म् । अथवा अस॑व्‌स्व॑च्‍ प्राणधर्मः ; 'किं मे वासः ' इति प्राण॑न् पृ॑ष्टे, 'आपो वासः ' इति अपां प्राणवास॑स्वो॑के । ता॑सा॑च्‍छा॑पा॑म्, 'यच्च॑छु॑कं तदपा' मिति शुक्र॑व॑र्णो॑श्र॑य॑त्वा॑त् पाण्डर॑त्वं युक्त॑म् । सप्तान्ब्राह्मणे, 'अथेत॑स्य प्राण॑स्याप॑शरीरं ज्यो॑ती॑रू॑प॑म॑सौ चन्द्रः ' इति प्राण॑स्य च॑न्द्र॑सं॑ब॑न्ध॑प्रतीतेल॑क्षणया सोमे॑ति प्राण॑स्य संबोधन॑म् । प्राणो वै सम्रा॑ड् ' इति श्रवणात् राज॑त्रि॑या मन्‌द॑यते ' इति व्यासा॑र्यै॑रु॑क्त॑म् ।

पाणावादायो॑त्त॑स्था॑वि॑ल॑य॑ने॑न लज्जां शिष्य॑भा॑व॑स्या॑प॑न॑या॑न वात्स॑ल॑कृ॑त्‌सा॑ह॑त्या॑म॑से॑ति श्वे॑ति॑तम् । बृह॑त्रि॑या॑दे॑शु॑ख्य॑प्रा॑ण॑विषय॑तया योजनं व्यासा॑र्यै॑कृ॑त॑म॑र्थे॑तो॑ड्‌शु॑क॑ति अत्रे॑या॑दि॑ना । सोमे॑ति प्राण॑स्ये॑ति । सोमप॑द॑व॑त् स॑र्व॑ज्ञ॑य॑पी॑मा॑नि नामा॑नि च॑न्द्र॑पु॑रु॑षे वाचि॑कि॑ने॑ह प्रयु॑क्ता॑नि च । प्राणो वै स॑म्रा॑ड् परं ब्रह्म (छा. ५-१-३) इति शा॑क्ये स॑म्रा॑ड्‌प॑द॑स्‌ जनक॑सं॑बु॑द्धि॑रू॑प-त्वात् प्राण॑स्य राज॑त्वं त॑तो न सिद्ध्ये॑त॑ । अथवा शा॑क्य॑मि॑दं शु॑भ्रा॑न॑ते॑ कापि स्या॑दि॑ति विमृ॑श्य॑मि॑ति, व्यासा॑र्यै॑न॑क्त॑मि॑स॑ने॑न सू॑क्म्ये॑ति ।

पाणिना पेषं¹ बोधयाश्रकार । स होवाच ॥ १५ ॥

स नोत्तस्थौ। तं पाणिना पेषं बोधयाश्रकार । एवंनैव सः सुरुया नेददिष्ट। ततोडजातशत्रुस्तं सुरुया पाणिना पेषम् — 'इति नाऽपि समानकर्मे काणा' मिति पिपे: तृतीयायामुपपदे णसुल्। 'तृतीयाप्रभृतौ' तरस्याः मिति विकल्वात् समासाभावः — पाणिना पिष्टा बोधयाश्रकार यत्। स होवाच ॥

सुः एवं पाणिना पिष्टः सुषुपुरुषः, पेषणात्प्रक्नादुदयत् । एवं प्राणनाभिरामन्त्रणे डपि अनुसंधानपदर्शिनं जीवात्मनः प्राणादन्य नार्थम् । सुपुपिंनदर्शायामुपरतस्योपारत् प्राणादन्यस्यैव ज्ञाननायमिति, प्राणन मन्त्रणे डपि सुषुप्थानेन, पाणिपेषणेनोत्स्थानप्रदर्शिनेन च जीवस्य प्राणव्यतिरेकः शितो मवति ।

तद्वाहि-सुषुप्य प्रवोधानन्तरम्, 'सुखमहंस्वाद्य'मिति सौषुप्तिकान् सन्धानेऽन सुषुप्तिकाले जीवशब्दिततस्य सिद्ध्यन्ती आनन्दस्फूर्तिः तस्मिन्नु पारे न संभवन्तीति तस्योपरततयापारेऽभ्यः शरीरेन्द्रियेभ्यो वैलक्षण्यं ति तदानीमध्यनुपरतोच्छ्वासादिव्यापारः प्राण एव यद् जीवशब्दद्वाच्यः स्वात् तन्नामभिरामन्त्रणे तदुस्त्यानमावश्यकम्। लोके स्वनामा आमन्त्रितरयोत्स्थानव अतः प्राणनाभिरामन्त्रणे डध्यनुसंधानात् प्राणस्य न जीवशब्दद्वार्थेस्यमिति तद जीवसिद्धिरिति ।

न च, 'प्रत्यगात्मन्', विज्ञानमये' त्यादिजीवनाभिरामन्त्रणे डपि अनुसंधानात् दर्शानत् स्वदिमिततथ शरीरेन्द्रियप्राणातिरिकस्यापि जीवशब्दद्वं (शब्दार्थ न स्यादिति वाच्यम् — देहाद्यतिरिक्ते स्वांसनः आत्माभिमानशून्यस्य रु शुद्धजीवाच्छरीराद्यामन्त्रणे डध्यनुसंधानस्यादेष्ट्वात् । यत् पुनदेवदत्तादि पाणिना पेषमिति । यथाऽहा चिकित्सेति ध्युन्तरम् ।

इन्द्रियानिरिक्तव्यप्रतिबोधनार्थ मनस आमन्त्रणमिति पक्षान्तरस्य टीकाकृतैडप मदादय इहाज्ञायेन मुख्यश्रान्तिविमननयैव क्रियाद्यायोपपादयति सुषुपिदर्शायामिति ।

तितशरीरादिसंघाते स्वात्मत्वमभिमनुते, तन्नाम्ना आमन्त्रणे उत्थानदर्शनाच्च । न चायं समाधि: प्राणस्यैव जीवरूपद्वार्थत्वेऽपि संभवतीति वाच्यम् — प्राणस्यैव संघातभिमानित्वे अनुपरतऽऽपारस्यैव तस्य पाणिपेषणानन्तरं पूर्वमसतः प्रबोधस्य प्राप्त्या उत्थानासंभवात् । न च जीवरूपस्यनुपरतऽऽपारस्य तदसंभव: शङ्क्य:, तस्य स्फुरणकङ्क्यापारसत्त्वेऽपि तदानींप्रबोधस्वात् । प्राणस्य तु तदानीमपि शरीरेऽसत्त्वात् स्वनामााभिरामन्त्रणश्रवणमचैतन्यमापादयत्ययेवि चैतन्यं तद्रैलक्षणं सिद्धचत्येवेति दृश्य्॑यम् ॥ १५ ॥

आमन्र्रणश्रवणमचैतनत्वमापादयत्ययेवेतिं । पाणिपेषण इवाऽSसन्नन्त्रणेऽपि प्राणेन प्रबुद्धेन भाध्यम् । अप्रसिद्धेऽग्रहीतसंकतेन नाम्ना आमन्त्रणे श्रप्रबोधो न दोषयेतिं चेत्-न । 'सुखप्राणस्वेदस्मिदं नामे' ति प्रतिबोधित एव यदाऽसुख:, तदाऽस्येवामन्त्रणे अप्रबोधात् । 'मुख्यप्राण एवाहमिति केऽपि पेक्षित:' इति स तु देहादौ आत्मप्रेमशास्त्रास्तीति नोचिच्छति' ति चेत्-अस्तु । अथापि प्राणस्याऽनुपरतऽऽपारत्वात् सन्देहेव प्रतिबुध्यते इति कथमामन्त्रणाश्रवणम् ? तथा च ब्रह्माहुतिं ज्ञानाभावादनुत्थानेऽपि, अश्रवणं कथम् । अतोडचैतन एव प्राण इति भाष्यम् ।

नन्वश्रवणं मनस: पुरीततिं प्रवेक्षात् इन्द्रियाणामुपरतत्वादुपपद्यते । कृत आमन्त्रणानुस्थानं पाणिपेषणप्रतिबोधनश्च न प्राणऽयतिरेकमिन्द्रियय्घयतिरेकं वा साधयेदितिं, श्रुयर्थो यथाऽश्रुत एव कश्चिदस्तु । तथा हि-आजातशत्रुणा प्रतिबुबोधयिषितस्य तत्र सुप्तस्य जीवर्य सोम इति संज्ञेति स आमन्त्र्यते, हे बृहन् पाण्डरवास: सोम राजन्निति विशेषयै: शनेकार्नोऽभि: । तदाऽनुत्थानेन तस्य तदियोत्कर्षणवगम्यं न स्वस्स्थानेनु स्थित्यभाव क्षपयिष्यते । अथ पाणिपेषणेन नाडीनाामन्थराल्नात् यथास्थानमागतिश्र ज्ञाप्यते । एतदाऽविष्कारार्थमेव चोपदि, 'कैष जीव इति सिद्धम् । उपलब्धव्योऽसौसनिःश्वासस्यापारस्य प्राणसंवन्धतया प्राण एव जीव इति शङ्कते । तत्र प्राणो देहतोऽन्योऽनुपरततथा जीवस्याद्वघनिरिक्त इति सिद्धम् । उपलब्धव्यस्य स्वसनःश्वासगे प्राणाधिष्ठातृतया चन्द्र इत्युच्यते, स च बृहन् पाण्डरवास: सोमो राजेति विदितमिति च प्राणदेवतातिरिक्तो जीव इह देहे मा भूदिति शङ्का स्यात् । सा व्युदस्यते ह्यावर्ज्यैकमिति । ज्ञातवैधातुराने च पाणिपेषणानन्तरमप्युस्थाने न स्यात् । देहतान्धिष्ठित: प्राण इत्युक्तौ च तथ्यं व्यापृतस्य प्रबुद्घतन्मेऽव्यम् । तथा बहिरेक मनोऽवस्थानमपि । तथा तदेव स्थानं चित्त्वेनासिमतानां पददानामपि तदर्थकत्वमेवापि तच्यम् । अथ आमन्त्रणाश्रवणं पश्चात् प्रबोधक्ष न स्यातााम् । बदति हि यानि नामानि कानिचन मम घाडन्यास्य वा, तान्यहम् नाश्रोषमिति । प्राणदेवतातिरिक्तवै जीवस्य, देहतात्कृतं प्राणस्य सक्यापारत्ंवम्,

स होवाचाजातशत्रुस्तैष एतत्सुषुप्तोभूत्, य एष विज्ञानमयः पुरुषः, कैष तदाड्भूत कुत एतदागादिति , तदु ह न मेने गार्ग्यः ॥ १६ ॥

एवं देहेन्द्रियमनःपाणव्यतिरिक्तं जीवं प्रतिपाद्ये तत्सोडऽन्र्यं परमात्मानं पदर्शयितुमारभते म देहादडजातश्रुतः । एवं जीवं प्रदर्शयीजातश्रुतः गार्ग्य-माहेल्यर्थः । किमिति? यतैष एतत्सुषुमोऽभूत एष विज्ञानमयः--कैष तदाड्भूत कुत एतदागादिति । यत्न यदा एषः एतत्सुषुप्तोभूत 'एतत् स्वापं सुषुप्तोभूत । स्वापं प्राप्तोऽभूत । एतदित्येनै स्वपिधात्वर्थस्य सिद्धत्वात् सुषम इयेतत् प्रत्ययार्थमात्रपरम् । पाकं पचतीतिवत् । यद्वा एतत् ईडशं शुश्रुमं यस्य सः एतत्सुश्रुः । क एप इति निर्दिष्ट इत्याह य एष विज्ञानमयः पुरुषः । यः संप्रबुध्यमान एवं सर्वेन्द्रियार्थविज्ञानमयतयोत्कृष्टत, स एष पुरुषः । कैष तदा भूत । अयं तदा पाणिपेषणोत्थापनात् प्राक् स्वापदशायां क स्थितः । एतत् एतसिन्न् काले कुत आगातं कुत उदित इतीर्थः । इति आह पप्रच्छति पूर्वेण सम्बन्धः । एवं जीवसुप्तौः स्थानतया प्रबोधापादानतया च जीवात् परमेश्वरं दर्शयितुमेवमजात-श्रुतण पृष्ट्वोडपि गार्ग्यः, तदु ह न मेने तत्प्रश्नार्थं न ज्ञातवान् । उशब्दोऽड-धारणे । हशब्दो वृत्तार्थस्मरणे ॥ १६ ॥

1. एतत् स्वप्नं सुषुपो भूतं स्वप्नं प्राप्तो भूत । गा.

2. यस्तु प्रभुद्रषमान गा.

जीवस्य निर्गुणस्यात्मनोऽश्रित्यैव कं न गृह्णाति । प्राणं पाणयेःकरेराश्रित्य । तिष्ठत्येव । संस्थितानि अन्यानि नामान्यूपेक्ष्य ईडशस्योपेक्षणदेवतानामनिर्देश इति युक्तमिति । श्रीभाध्ये, प्राणनाभमिरिति, प्राणादिव्यतिरिक्तमिति च पदयोः प्राणदेवता-व्यतिरेकिहितेति ध्येयम् ! अत्र आमन्र्रणाश्रवणनिहश्रणे नार्थं स्वपनहकुं, किं शुष्क इति क्षाप्यते । प्रज्ञानामनिरामन्र्रणात् प्राणातिरेकबोधनमिति च भाग्यम् ।

ननु कुत एतदागादेति प्क्ष्रे व्यधे: , यत्न आगात, तत आगमनस्य लोकसंप्रतिपन्नत्वात् । नैवम् ! उत्क्रमणापादानस्यो हादानत्वं चिदचिद्विशिष्टश्रवेषेण । तस्सैव लयस्थानस्य शुश्रुत्याभारत-मन्र्रयोस्स्थेमग्रहाविचिश्रितया डोपनि व्युद्गदनाय पदश्रदयसति । श्रुतो अन्तर्हृदय आकाश इषत्न भाकाशरपदं ज्योतिःपदकम् ।

स होवाचाजातशत्रुर्येतैष एतत्सुप्तोद्भूत्, य एष विज्ञानमयः पुरुषः, तदैषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः तस्मिन्छेते ।

तानी यदा गृह्णात्यथ हैतत्पुरुषः स्वपिति नाम । तदू गृह्णीत एष स होवाचाजातश्रुः । एवं स्वप्नेऽद्रेर्विमूढं गाथीं तदर्थं स्तयमेव ज्ञापयन्तु अजातशत्रुराह । किमिति ? यत्रैष एतत्सुप्तोद्भूय एष विज्ञानमयः पुरुषस्तदैषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय य एषोऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिन्छेते । यदा, य एष विज्ञानमयः पुरुषः, एष एतत्सुप्तोद्भूत्, तदा तस्मिन्न् शेते इति संबन्धः ।

अथ, 'प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय प्राणशब्दवाच्येऽद्रियजन्यं ज्ञानं मनसा सहादायेत्यर्थः । उपरतव्यापारं मनः कृतवेल्यर्थः । अननेन्द्रियमात्राणि' व्यापारोपरतितः फलित । तेषां मनसापेक्षत्वात् ' इति ध्यासौऽयमिति वृत्तिम् । 'य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः' इति जीववाच्यस्थानपरत्वा निर्दिष्ट आकाशशब्दः परमात्मपरः । 'सर्वाणि ह वा इहानी भूतान्याकाशादेव समुदपद्यन्ते', 'आकाशो ह वै नामरूपयोर्निर्वहिता',

इत्याकाशशब्दवाच्यस्य परमात्मत्वात्, 'कौषीतकिनिष्पन्नविधि समन्वयकरणे', 'अर्थास्सन् प्राण एवैकधा भवती' ति प्राणशब्दितस्य शुषुप्त्याधारत्वश्रवणात्, 'अत एव प्राणः' 'प्राणस्तथाडनुगमः' इत्यादौ प्राणशब्दस्य परमात्मपरत्वस्य साधितत्वात्, आकाशप्राणशब्दयोः श्रुतिनिरुद्धत्वानुसारेण परमात्मपरत्वेन विरोधसंभवे तत्परित्यागस्य अनुचितत्वात्, 'सता सोम्य तदा संपन्नो भवती ' ति शुषुप्तौ ब्रह्मसंपचे श्रुत्यन्तर-

सिद्धत्वाच्चाकाशशब्दस्य ब्रह्मैवार्थः । तत् त च ध्यानं नाम तदेकत्वापत्तेः । एकत्वच्च देहस्त्वमनुष्यत्वादिलक्षणमेदकाकारास्फुरणम् । ततस्तु शुषुप्तौ जीवो देवत्वाच्चहमभि-मानानुगणज्ञानप्रसरूपकार्यावस्थाप्राप्तः । एन स्वदृशा तदाह्यतिरूपकारणावस्थाव्याप्ति स्वार-

रीरिणि ब्रह्मण्यवतिष्ठते इति वाक्यार्थः । एवं सुतः परमात्मन्यवतिष्ठत इत्यत्र स्वपितीति क्रियहारं प्रमाणमाह —

तानी — स्वपिति नाम । तानी इन्द्रियाणि यदा गृह्णाति स्वस्थानेप्यो

1. अयं टीकास्वितः: पाठः । मत्तु इन्द्रियग्यापारेरित ।

स्वपितीलख्य उपसंहतेन्द्रियो भवतीस्यर्थो न मूलेऽपि प्रेतः । किंतु इन्द्रियोपसंहार-नन्तरं 'य एषोऽन्तर्हृदय आकाशे तस्मिन्छेते' इत्येभ्रमभिदितेर्ध स्वपितीति नाम प्रयुज्यत 17

प्राणो भवति, गृहीत्वा वागं गृहीत्वा चक्षुर्गृहीत्वा श्रोत्रं गृहीत्वा मनः ॥ १७ ॥

स यत्रैतत्स्वप्न्यायाचरति, ते हास्य लोकास्तदुतेव महाराजो भवत्युतेवाव्राच्चं निगच्छति ।

१. यद्यपसंहरति— इन्द्रियजन्यज्ञानानुकूल्यलव्ध्वान् यदा न भवतीति यावत्— , अथ अनन्तरमेव 'पुरुषः स्वपिती'त्येतन्नाम १ भवति । पुरुषः स्वपितीति शब्दः प्रयुज्यत इति भावः । अत्र, 'स्वप्नीतों भवति, तस्मादेने स्वप्नितील्याचक्षते ' इति छान्दोग्यश्रुत्यनुसारेण स्वस्मिन्=कारणे वाक्स्वादिसर्वशरीरकपरमात्मनि अपीत इति स्वपिति-शब्दार्थोऽडिम्रेत् । तमानीमिन्द्रियोपसंहारमेवोपपाद्यति तद्गृहीत एव प्राणो-मनः । तत् न दृश्यार्थः । अत्र प्राणशब्द इन्द्रियपकर्षजत्वात् प्राणेनिन्द्रियपरः; न तु मुख्यप्राणपरः । मुख्यप्राणस्य तदानीन् सञ्चारदर्शनात् । स्वस्वरूपानेभ्यो प्राण-वाग्वचुश्रोत्रमनःप्रभृतिभिरिन्द्रियैः्युपसंहृतानि भवन्तीयर्थः । गन्धादिविषयप्रहण-वेदनादिव्यापारियारदर्शनादिति भावः ॥ १७ ॥

सुषे: स्वप्नलक्षणं ह्रवतुं स्वप्नयुपक्रमेति — स यत्रैतत् स्वप्न्यया चरति । एतत् एव ईदृर्थः । लिख्यतयैवस्फुटानन्दस: । स पुमान्=शरीरेइन्द्रियप्राण-विलक्षणतया प्रदर्शितो जीवः यत् यदा स्वप्नयया स्वप्नावस्थया स्वमावस्थमनसा युक्तमसन स्वप्नस्याने संहरतीत्यर्थः । तं हास्य लोकाः । तदेति शेषः । ते ह प्रमिद्राः स्वर्गादिलोकाः अस्य स्वाभाविकजीवस्य भवन्ति ।

तदृतेव — महान् ब्राह्मणः । तन्त् तदा — उत्कृष्टोद्योग्यर्थः -- महाराज इव सम्प्रतीयादिगुणादिगुण्ठो भवत्योपी ! महान्तं ब्राह्मणं देव श्रौतियत्वादिगुणा-दुक्तौपि भवतीत्यर्थः । उतैवौच्चावचं १ देवलव-डुुरप म्रपितीति नाम भवति. म.

स यथा महाराजो जानपदान् गृहीत्वा स्वे जनपदे यथा रा‌मं परिवर्तते8, एवमेवैष एतत्प्राणाल् गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते ॥ १८ ॥

३. परिवर्तते. शां।

तथैकस्वाच्याकृष्टापकृष्टगुणवर्चि:ष्ठैरमद्यचिन्तितं प्रामोलीत्यर्थः । स्वस्मपदार्थोनां तत्क्षणाले तत्ससूक्ष्मपुण्यपापानुगुणेन परमामसृक्षतया यथार्थतस्तस्य, ‘य एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाण: । तदेव शुक्रं तन्मृतमु’, ‘अथ स्थानं रथयोगान् पथस्सृजते...स हि करणे’ त्यादिभि: प्रामाणिकत्वात् । अत्र इशाव्दो न स्वामिकवस्तुमिथ्यात्वपरः, अपि तु जागद्रुतुयाहयपर एवेऽति दृश्यताम् । अस एव हि सूत्रकृता “वैधर्म्याच न स्वमादिशत्” इति सूत्रितम् ।

स यथा महाराजो जानपदान्—परिवर्तते । स: जागरप्रसिद्धो यथा महाराजो जानपदान् जनपदप्रभवान् भोग्यपदार्थोन् गृहीत्वा उपादाय उपसंहृत्य स्वे जनपदे स्वीयकुलार्जधन्यान् यथेष्टं परिवर्तते सकृर्ते, एवमेवैष स्वमहक् पुरुष: एततं एतसिन् काले प्राणान् गृहीत्वा स्वस्थानेश्य इन्द्रियाण्युपसंहृत्य स्वे शरीरे यथेष्टं परिवर्तते सकृर्ते=विदधतीत्यर्थः । न च ‘प्राणेन रक्षन्नपरं कुलायं बहिष्कुलायादमृतम्वरिषे’ ति बहिष्कुलायसच्वरणस्य श्रुतत्वात्, स्वमे शरीरा‌دिसृष्टेश्च प्रमाणतिपत्तस्त्वात् ‘स्वे शरीरे यथाकाम’ मिति अनुपपत्त्रमिति वाच्यम्—स्वमहकृष्ठयादिमतुण्यादिदेहान्तरस्यापि जागरच्छरीरवत् स्वकर्मानुगुणमीश्वर- सृष्टतया स्वीयत्वेन स्वे शरीरे इतस्याविरोधात् ।

नन्वेवं स्वे शरीरे इति ठ्यर्थम्, अध्यावर्तकत्वात् । स्वमे व्याप्तमनु- व्यादिशरीरेण हि‌कत्रवादिदेशागमनस्यानुभूयमानतया पूर्वशरीराद्वहिग्गमनं प्राप्य तद्यावर्तकतया हि, ‘स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्त्त’ इति वाक्यं सफलं स्यादिति चेत् -- स्वे शरीरे इतस्य स्वमहत् स्वमे स्वीये शरीरे यत् कापि परिवर्तते, स्वप्नयमेति । शयनयमेति माधपाठः । स्वप्नयेऽति पदे, ‘आढ्यायाजरामुपसंह्यानम्’ इति सूत्रव्याख्याने स्वप्ननेयस्थं अयाच द्रव्वित: ! तेहेति जागरान्तप्रसिद्धामुचच उक्तः । तदुतरेऽख्यादिना अविनीतत्वे चित्तानुभव उच्चयते । शदिष्कुलायसच्वरणस्येति । कुलायादू

१३२

श्रीरङ्गरामानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्त्या [अ.४.ब्र.१

न तु, जाग्रच्च्छरीर एवैते जाग्रद्रशायामिव नियमोऽस्तीत्येतदर्थपरत्वाद् वाक्यस्य ।

इतरथा वाहिष्कुलायाश्रुतिविरोधाच्च ।

न च वाहिष्कुलायाश्रुतिः कुलायाद्‌हरिष चरिष्येति भाक्तया व्याख्येयेति वाच्यम् — तथाह्वे जीवस्य स्वशरीर एव स्थिततया जाग्रद्रशायामिव स्वात्मनडयेण शरीररक्षणस्य सिद्धतया, 'प्राणेन रक्षत्परं कुलाय' मिति प्राणद्वारा रक्षणव्यक्तेः;

अत एवामृतत्वोक्तिश्रुतानुपपत्तिः स्वातः । अतो बहिष्कुलायाश्रुतिः उपपत्तिरूपतत्पर्य-

लिङ्गानुगृहीततया प्रवलबलाच्च भाक्तया व्याख्येयेति 'स्वे शरीर' इति श्रुतिस्-

दतुरोधेन पूर्वोक्तार्थपरतयेव युक्तमिति दृश्यते यम् ।

इदं वाक्यं वियत्पादे, "उपादानाद्विहारोपदेशाच्च" इति सूत्रे चिन्त-

तम् । तत्र हि --

जीवो न कर्ता, तस्यानाधेयातिशयत्वेन आत्मनि कृतेःसंभवात्, 'असङ्गो-

हयं पुरुषः' इति श्रुत्या असङ्गत्वावगमेन कृतिनिमित्तं संयोजगाधभावाच्च ।

'हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् ।

उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ||'

इति आत्मनः कर्तृत्वस्य प्रतिषिद्धत्वात्,

'प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।

अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ||'

'नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टाडनुपश्यति ।'

१. तत्क्षणस्य ग. २. निमित्तं क.

वहिः वहिष्कुलायम् । तत्र सङ्घरणस्थैर्ये । एतदर्थपरत्वादिति । स्वप्ने व्याघ्रमनुष्यादि-

दर्शनेनुमेतदुक्तिरिति भावः । न च स्वप्नावस्थाऽभूतोदेशान्तरलोकान्तरादि-

स्वशरीरस्थाने एवोच्यते; सुचनार्थमेव स्वे शरीरे इत्युक्तम् । तथा च स्ववैषय

हृदयं हारो स्थान एव ततश्चाविरोधेन सर्वे स्वप्नो-

पद्यन्ते; अतिमहतां देशान्तरादोनामवस्थितिकालानस्य अल्प-

सृचिन्मात्रपगम्यमात्रैककार्यकिस्करमात्रे स्वाप्रसिद्धेरलौकाराच्च !

बहिष्कुलायाश्रुतिरवलोक्यते ।

इत्यादिस्मरणाच्चान्तःकरणरूपेण परिणताः त्रिगुणात्मिका प्रकृतिरेव कर्त्री, न जीव इति पूर्वपक्षे प्राप्ते—

“ कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ” । आत्मैव कर्ता, न प्रकृतिः ; ‘ज्योतिष्टोमेन यजेत ’ इत्यादिशास्त्राणामर्थवत्त्वाश्रयेम्भावात् । शास्त्रं हि प्रत्रत्येस्य 1 प्रवर्तकज्ञानोत्पादनेनैव प्रयुक्तिमुपादाय सफलं भवच्छेत् 2 । अन्तःकरणादेरचेतनस्य प्रवर्तकस्याचेतनस्वेन प्रवर्तकज्ञानोत्पादनासंभवात् शास्त्रं विफलमेव स्यात् । न चास्मनोडनाधेयातिशयलवात् कृत्यभावः शङ्क्यः । सुखदुःखाद्यतिशयस्य प्रत्यक्षसिद्धस्वेनानाधेयातिशयत्वासिद्धेः : न च कृतिनिमित्तसंयोगाभावः । “आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ” इति निमित्तसंयोगस्य श्रुत्या प्रतिपादनात् । असंश्रुतेऽसु जाग्रदशायां स्वप्रदृष्टेन जीवस्य संबन्धाभावमात्रपरत्वात् । ‘हन्ता चेन्-

न्मन्यते हन्तु 'मिति श्रुतेः हननक्रियायां नित्यस्यात्मनः कर्तृकत्वेऽभावनिषेधपरत्वेन कर्तृत्वसामान्यप्रतिक्षेपपरत्वाभावात् । यच्च , ‘प्रकृतेः क्रियमाणानि ' त्यादिना गुणानामेव कर्तृत्वं स्मर्यते इति — तत् सांसारिकप्रत्यक्षविषयत्वात्मनः कर्तृतया सत्त्वरजस्तमोगुणसंसरगीकृतान्, न स्वरूपमयुक्तेति माप्तुमाप्तिवेकेन गुणानामेव कर्तृत्त्वमिद्युच्यते । तथाच तत्रैवोच्यते, ‘कारणं गुणसङ्गोडस्य सदसद्योगनिजन्मसु ' इति । अत एव —

‘ अधिष्ठानं तथा कर्ता करणञ्च पृथग्विधम् ।

विविधा च पृथक्चेष्टा देवदैवैवाल पश्यतम् ॥

तद्वै सति कर्तरि आत्मानं केवलं तु यः ।

परियायकृतबुद्धिलवात्र स पश्यति दुर्मतेः ॥ '

इति, आधिष्ठानादिसापेक्षे सति आत्मनः कर्तृत्वे, यः केवलमात्मानं कर्तारं पश्यति, स न घ्रष्यतीति केवलस्यैवात्मनः कर्तृत्वं निषिध्यते ।

1. हि अप्रृक्तस्य. क. 2. भजेत. ग.

"उपादानाद्विहारोपदेशाच्च" । 'स यथा महाराज' इति प्रकृत्य, पतत् प्राणानू गृहीत्वा स्वे शरीरे यथाकामं परिवर्तते' इत्युपादानकर्तृत्वोपदेशात् ।

"व्यपदेशाच्च क्रियायां न चेतन्रिद्राविपर्यय:" । 'विज्ञानं य कर्माणि तनुत इडपि च' इति वैदिकलौकिकक्रियासु कर्तृत्वव्यपदेशाच्चात्मा कः करणत्वेन 'विज्ञानशब्देनात्मनो व्यपदेश:, किन्तु बुद्धेरिति चेत् — तथा च करणत्वान् 'विज्ञानेन यजं तनुत' इति निर्देश: स्यात् ।

"उपलब्धिवदनियम:" । यथा स्वात्मनो विविधे साॅवेधिनि स्थादिलुपलब्धघनियम: प्रसज्यते, एवमात्मनोडकर्तृववे प्रकृतेश्च कर्तृत्वे सर्वपुरुषसाधारणत्वात् सर्वाणि कर्माणि सर्वेषां भोगाय स्युः । अन्र:करणनियामकाभावादनियमात् स्युः ।

"शक्तिविपर्ययात्" । बुद्धे: कर्तृत्वे भोक्तृत्वस्य कर्तृत्वससामानाधिकरण्यद्रोह: कृत्वापि बुद्धेरेव स्यात् । ततश्च 'पुरुषोऽस्ति भोक्तृभावा' इति सांख्यसंगतमेव स्यात् ।

"समाध्यभावाच्च" । प्रकृते: कर्तृत्वे आत्मनस्याकर्तृत्वे प्रकृति:समाध्यभावाच्च । प्रकृतेः कर्तृत्वे आत्मनस्याकर्तृत्वे प्रकृतिस्वाराज्यज्ञानासंभवात्, आत्मनो न कर्तृत्वानझीकाराच्च ।

ननु आत्मन: कर्तृत्वे स्वाभाविके सति सर्वदा कर्तृत्वं स्यात्, तथ 'यथा च तत्क्षोभयथा' । यथा तक्षा सत्यामिच्छायां वास्यादिसहक करोति, नान्यदा—तथा आत्मापि इच्छादिसंपत्तौ करोति, इतरथा इत्युपपद्यते । न च कर्तृत्वस्यानौपाधिकरवे यावद्रुण्यभावविम्वमिति नियम: फलेऽप्यमरक्तरहपयोर्नौपाधिकयोरपि यावद्रुण्यभाववितवादशेनादिति सिद्धा ।

अनेनैवात्मन: कर्तृत्वसमर्थनेन बुद्धिरिति कर्तृत्वमस्मानि अध्यस्यत इति मृषावादिनोऽपि पराकृता: । अन्र:करणमिति लोकवेदयो: करणत्वेन प्र बुद्धे: कर्तृत्वासंभवात् । 'शक्तिविपर्यया'दिति सूत्रे, "बुद्धे: करणशक्ति: काश्चाप्येतत् । सत्याख्यां कर्तृशक्तौ कर्तृशक्तियुक्ताया: तस्या: करणमर्थवै 1. इत्यादिुपादान । कॄ.

अथ यदा शुषुप्सो भवति यदा न कस्यचन वेद, हिता नाम नाड्यो द्वासप्तति सहस्राणि हृदयात्पुरीततमाभिप्रतिष्ठन्ते ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीततिं शेते ।

1. द्वासप्तति : शां।

नीयं स्यात् । शङ्कोडपि हि कर्ता लोके करणमुपादाय प्रवर्त्तते इति । ततक्ष नाम्नो विवादः स्थान ; नार्थवेदः कौषीत । करणव्यतिरिक्तस्य कर्तृत्वाभ्युपगमान् । " इति पैरैःसक्तत्वात्, "मुहां प्रविष्टा " इति सूत्रे च, " वस्तुतो नैकस्यापि कर्तृ- स्वम् ; बुद्धेरचेतनत्वादम्नो निर्विकारत्वात् " इति पैरैरेवोक्तत्वाचान्तःकरणगतं कर्तृ- त्वमात्रन्यध्यस्य इत्युक्तिः पूर्वोपरविहुद्धेवेत्यास्तां तावत् । प्रकृतमनुसराम ।

एवं स्वं निरूप्य तद्विलक्षणां शुषुप्तिमाह अथ यदा शुषुप्सो भवति । अथ स्वमान्तरं यद्यसिन् काले शुषुप्तो भवति । यदा न कस्यचन वेद = यदा च न किश्चित्प्रति जानातीयर्थः । अतः, 'यदा न कस्यचन वेदे ' स्थानेऽचेतन भवतीत्यक्षरपरमार्थपिकृतोभिस्तत्स्थलेनान्तरज्ञानसङ्कोच इत्युक्तं भवति ।

हिता नाम नाड्यः --- शेते । तदेति शेषः । हिता नाम आमनो हिता- वहस्वान् हिता इति प्रसिद्धा:, द्वासप्ततिसहस्रानि द्विसहस्राधिकससतिसहस्राणि, नाड्यः सिराः हृदयात हृदयं प्रविश्य पुरीततस्मिन् पुरीतच्छदिनि ततहृदयान्त- वेष्टिंमांसपिण्डमभिमुख्यीकृत्य प्रतिष्ठन्ते प्रस्थिता भवन्ति । ताभिः नाडीभिः करणगणोपसंहारपूर्वकं ताभिः द्वारभूताभिः नाडीभिः प्रत्यागत्य पुरी- तति स्याने शेते । अतः पुरीतति वर्त्तमान ब्राणि शेत इत्यर्थः ।

' य एषोडन्तर्हृद- दय आकाशः ' इति परमात्मनः सुपुप्त्याधारत्वप्रतिपादनपूर्ववाक्यानुसार- रात्, पर्यङ्कास्तरणयोः शायानपुरुषाधारत्ववत् पुरीतद्रहाणोरपि समुचित्य हुपुपुरुष- धारस्व्योभयलिङ्गपात्, " तद्भाजो नाडीषु --- " इत्यत्र समार्थितत्वात् ।

तथाहि--' तथैवैत्सुप्तससमस्तस्संपसत्नः स्वपनं न विजानाति आसु तदा नाडीषु सृप्तो भवति ', ' ताभिः प्रत्यवसृप्य पुरीतति शेते', ' य एषोडन्तर्हृदय सहस्राणीत प्रयागातं सहस्रादिपदं बहुवचनान्तमपि संख्येयसमासानधिकरणं प्रयोगाद्मिति ज्ञायते ।

स यथा कुमारो वा महाराजो वा महामात्यो वा वाडतिष्षीम

मतवा शयींत, एवमेवैप अतच्छछेते ॥ १९ ॥

आकाशस्तसिछेते 'इति नाडीपुरोतरद्वार्पां सुषुप्तिस्थानत्वश्रवणात्,

सप्तव्यवगतनिरपेक्षाधारत्वप्रतीतिभङ्गप्रसङ्गात् , युगपदनेरस्थानवृत्तयस्म्भवाच्च

इति पूर्वपक्षे, "तद्भावो नाडीषु तद्धृतेरघनि च न" । तदभाव-

निर्दिष्टस्तभावः — सुषुप्तिरिति यावत् — नाडीषु, आभनि = चक्कार्त पुरीरति चेल्यर्थः । तच्छुते = पूर्वोदाहृतवाक्ये तु नाडीपुरोतरद्वार

णामपि सुषुप्तजीवाधारत्वश्रुतेरित्यर्थः । नाडीमर्गेणैव गत्या पुरीतदार्श्यं

वेष्टनमांसपिण्डम्, तत्त हृदयान्तर्वर्त्तिनि ब्रह्माणि शायाने जीवे, 'प्रास

खडुाभ्यां शेते, पर्यङ्के शेते 'इत्यिवत्, नाडीषु शेते, पुरीतति शेते, श्रु

इति निर्देशे 'त्रस्याप्युपपत्तेः समुच्चये संभर्त्ति पाक्षिकवादिभों विकलं

कार्यम् । साक्षात्स्थानं तु न होत इति सूत्रार्थः ।

"अतः प्रबोधोऽस्मात्" । यतः ब्रह्मैव सुषुप्तिस्थानम्, अत एव

'सत आगम्य न विदु' रिति ब्रह्मण एतत् नित्यत्वं प्रबोधः श्रौमाण उ

[ सिद्धान्तितम् ] । प्रकृतमनुसारः ।

स यथा—स यथा=स दृष्टान्ते वक्ष्यमाणो यथेत्यर्थः । कुमार

तनयः, महाराजः ससद्र्वोपपति;, महामात्यपणः अनवरतब्रह्मानन्दपर

एतदन्यतमो यथा आनन्दस्य अतिशयम् अतिशयम् गतान् मातृान् गत्या शयीः

एवं शेपी; सुप्तो जीवः प्राणन परमिन् काले स्वापदेशोचामतिशयितामान्

प्राप्य पुरीतति शेते अवर्त्तिषत इत्यर्थः । एतच्च्छदः पुरीतत्परो वा

एतत् = एतस्यां पुरीततित्यर्थः । एवं स्वमुपद्योर्वैलक्षण्यं निरूपितं

जागरस्य त्वा (ता ?)भ्यां वैलक्षण्यस्य पाणिपेपोस्थानादिमि: स्फुटतया

स्थववस्थात्रयें वैराग्यायोपपादितं भरति ॥ १९ ॥

1. गत्या पुरीतदार्श्यहृदयचेतनमांसपरिवृत हृदयान्तर्वर्त्तिनि. ग.

2. निर्देशे 'त्रस्याप्युपपत्तेः समुच्चये संभर्त्ति पाक्षिकवादिभों विकलं

स यथा कुमार इत्यादिना स्वरुपानन्दस्फूर्तिस्वदातनी दर्शिता । कुरू

त्रैणैव सुषुप्त्यन्तैःसर्वं तमारेष्टु शक्तचवेदेभि तन्निष्ठयानन्दप्रतीतयःसंपत्तु राअतनयु

स यथोर्णनाभिस्तुनुतुनोचरत, यथाग्ने: क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युचरन्ति-एवमेवास्मादात्मनस्सर्वे प्राणा: सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि व्युचरन्ति ।

एवं पूर्वोक्तमध्यो: 'कैष तदाड्मू' इत्यस्योत्क्रमुक्तम् । अथ 'कुत एतदागा' इत्यस्योत्तरमाह स यथोर्णनाभिस्तुनुतुनोचरत । सः प्रसिद्ध: ऊर्णनाभि: हननालस्य: कीटविशेष: तन्तुजालमध्यस्थित: आहारग्रहणाय यथा तन्तुना तन्तुद्वारा बहिः 'उद्रच्छेदित्यर्थ:' । दृष्टान्तस्तरमाह यथाsग्ने: क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युचरन्ति । अलोच्यमानापादानस्य ब्रह्मणः उद्रच्छेदसर्वभूतापेक्षया, 'अध्यतिष्ठदशाङ्कुल' मिस्रयुक्तवैपुल्यम्, 'ब्रह्माण एवस्य कृत्स्नं सर्वभूतल्याधारतव' मिस्येतच्छङ्का-वारणायोक्तं प्रथमदृष्टान्तेन । द्वितीयेन त्वेकदैव सर्वभूतोदमनं निदर्शितम् । अथवा यथा ऊर्णनाभिरेक एव सन् तन्तुनाविधत्स्ततरूपेण विविधानि रचयति, एवं स ब्रह्म नानाभूततुरूपेणोति प्रथमदृष्टान्तार्थे: । तदानीं तन्तुना नानातन्तुरूपेणोत्यर्थों दृष्टव्य: । व्युचरन्ति 2 उद्रच्छन्तीत्यर्थ: । शिष्टं स्पष्टम् । एवमेवास्मादात्मन:--व्युच्य-रन्ति । एवमेव उक्तरष्टान्तद्ययवदेव अस्मात् खुषुप्याधारात् परमात्मनः । सर्वे प्राणा: । प्राणशब्दो जीवपर: । सर्वे जीवाः इत्यर्थ: । सर्वे लोकाः । लोकशब्दो ज्ञानपर: । लोकनं लोक इति व्युपत्ते: । सर्वाणि ज्ञानानीत्यर्थ: । सर्वे देवाः सर्वाणीन्द्रियाणीत्यर्थ: । देवशब्द इन्द्रियपर: । सर्वाणि भूतानि देवमनुष्यादि-

1,2. निर्ग. ग. म.

वैपुल्यमिति । अस्य उक्तमप्यननेनैवचय: । प्रथमदृष्टान्तेनैव प्रथमदृष्टान्तसंवाद्येन । यथोर्णनाभि: विपुलतन्तुमध्यस्थित एव सन् आहारग्रहणाय आत्मानं वहिः प्रसरयति, तथा प्राणलोकदेवभूतानि परमात्मास्थितान्येव कार्यींकरणाय व्युचरतीत्युक्तौ ब्रह्मणो वैपुल्यमुक्तं भवतोति भाव: । तावता तन्तोर्णनाभिर्जन्यर्च्चवत् परमात्मनः प्राणादिजन्यत्वं न शङ्कच्यभू-सर्वाशे एतदृष्टान्तीकरणाभावात् । दृष्टान्तनिर्देशस्य सवेत्न क्रिश्चिदेशाविषयकत्वात् । अथचैन्ति योजनां केवलोर्णनाभे: तन्तुविशिष्टोर्णनाभिमिच्चत् परमात्मनः प्राणादिशरीरकस्यात्मरूपकार्य निगमोऽभिमत: ।

रूपा जीवाः सवैं च । सर्वे द्रष्टारः सर्वाणि दर्शीनानि सर्वाणि तत्त्वकरणानि च सुपुप्ल्याधारभूतादेर्नस्मात् ब्रह्मण एव युगपदेव व्युच्चरन्तीत्यर्थः ।

नन्वत् सुततेजजीवमात्रेोद्र्मनापादानमक्षे, 'कैष तत्कृतोभूत् कुल एतदागा' इति कृते 'सत्रेभूतोद्गना' आदित्वकीर्तनस्य कि फलमिति चेत् — न; सर्वेभूतोद्भमानाऽऽदानस्य परमात्मनः सुवेतज्जीवोद्र्मनापादानत्वे को भार इत्येतदर्थेपरत्वात् तस्य ।

न च समानप्रकरणे कौथितकिनामुपनिषदि, 'एतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते; प्राणेभ्यो देवा:; देवेभ्यो लोकाः' इति कमात्तरं वर्णितमिति विरोधः शङ्कनीयः ।

[ यतः ? ] यथा 'आत्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरमिः । अपनेरापः । अद्भ्यः पृथिवी ' इति श्रुते;, 'एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्य्योन्तिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ' इति श्रुतेश्च, 'विपर्थ्येण तु क्रमोऽपि उपपद्यते च—' इति न्यायेनाविरोधसमर्थने, 'एतस्माज्जायत' इत्यादियोगपद्यश्रुतेः 'आत्मन आकाश', इत्यादिपरम्परारूपक्रमोपस्थापकश्रुत्यनुसारेणार्थो वर्णितः — एवमिहापि 'एतस्मादात्मनः प्राणा:' इति कौथितकिश्रुत्यनुरोधेनैतच्छुत्यर्थे व्युच्चरन्तीयर्थोदविरुद्धत्वं द्रष्टव्यम् ।

अत्र जगद्वाचित्वाधिकरणे प्राणनामामन्वयः श्रवणपञ्चपेठोल्यानादिमिः प्राणघ्यतिरिक्तजीवप्रदर्शिनं तदतिरिक्तपरमात्मप्रतिपादनार्थमिति, 'अन्यार्थे तु जैमिनिः प्रकरणादित्याम् —' इति सूत्रेण स्थापितम् । इदं चाधिकरणद्वय कौथितकि-प्रकरणाश्रयामुपपंस्तं तदेव द्रष्टव्यम् ॥

इत्थं शरीरेइन्द्रियमाणविलक्षणतया प्रदर्शिताज्जीवात् तत्रस्थुषुप्ल्याधारत्व-तत्प्रोधानत्वां विलक्षणतया प्रतिपादितस्य परत्रशणः सुधुब्धिसिदशायामानन्दप्रकटकत्वथनेन मोक्षरुपाया ब्रह्मपाप्तौ परमानन्दरुपत्वं चैमुत्यन्यायेन सूचयन् अजातशत्रुः

१. सुपजीवमात्र. ग. २. सर्वोन्द्रमन. ग.

युगपदेवति : ब्रह्मणःतथ्रुपकमेणैवर्थः । कौथितकिप्रकरणश्रिकायामिति । जगद्वाचित्वाधिकरणनिष्कर्षोऽपि तत्परिश्कार एव दर्शितत्व्यः ।

तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । प्राणो वै सत्यम्; तेषामेष सत्यम् ॥ २० ॥

इति चतुर्थाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ॥

प्राणदृक्जागराच्चवस्य निरूपणनिर्वचनाय ममक्षवे दुर्लभाय गार्थियै ब्रह्मप्राप्तिसाधनतपोभिसंप्रकारसुपदिशति तस्योपनिषत् सत्यस्य सत्यमिति । तस्य परमात्मन: सत्यस्य सत्यमिति उपनिषत् रहस्यानामेल्यर्थ: । एतद्वार्थी स्वयमेव विवृणोति प्राणो वै सत्यम्; तेऽपामेष सत्यम् । प्राणाः ¹ जीवात्मान इत्यर्थ: । तेऽपम्चेतनवत् स्वरूपान्त्याभावरूपवि हाराभ्यात् सत्यता = निर्विकारतास्तीति तसत्यमित्युच्यते । वैशब्द: प्रसिद्धौ । एवं जीवानां स्वरूपविकाराभावेऽपि स्वभावधर्मीभूतज्ञानैन विकारित्वा न निर्वधिकं सत्यत्वम् । परमात्मनस्तु जीवानामिव पुण्यपापप्रयुक्तस्य धर्मीभूतज्ञानसङ्कोचविकासलक्षणस्य भावात्रस्याभाव (लक्षणस्य स्वभावान्यथाभाव ) स्याद्‌भ्यभावात् तदपेक्षयात्यधिकसत्यतेत्यर्थ: । [ ² अत्र सत्यस्येत्येकवचनं जात्यभिप्रायम्; प्राणाः वै इति विव-रणात् । तेनैकजीववाद:्युदास: । सत्यस्येति षष्ठी च निर्धारणार्थी । तेऽपामेष सत्यमिति विवृणाति । तेन जीवबहुत्ववाद:्युदास: । तत्‌श्रुतिगुणविशिष्टस्योक्तनामोपासनं मोक्षसाधनम्, अतस्तस्म्येवमुपास्वेत्य जातश्रुतिराहे-त्यर्थ: ] ॥ २० ॥ ४-१.

1. आत्मान: गा. 2. कुण्डलितं न खादति कोऽपि ।

एवं सुखसुतशरीरे जीवातिरिकं परमात्मानं प्रतिबोधय, तेन, 'जीवेश्वरयोर्मेदे जीबो देहादिरेक; देहादितो मेदे च ऐक्येश्वरभिन्न एव जीव: ; न तु आत्मद्वयम्' इति मति: व्युदस्य एतद्वार्येन प्रागुक्तादियुपहासदिसर्वजीवगांतिरिकतयैव मन्तव्यमिति प्रतिबोधयितुं तदुचितं रहस्यानामोपदिशति तस्योपनिषदिति । एतद्वैचरणहलुसुपरितन ब्राह्मणद्वयमिति शाङ्‌ङेरेड्युक्तम्।

अत्र सत्यस्येत्यादिरधिकरण: । स च षष्ठी च निर्धारणार्थेलस्मिन्‍वंशे चिन्त्य: । प्रकृतंतैतावतत्वसुख-सरूपदश जीवात्मार्थकत्व प्रागुक्त्या निश्चित: । नि‌र्धारणषष्ठयुक्कौ व्याख्यातात् । प्रकृतंतैतावत्तत्सुख-श्रीभाष्ये, " प्राणशब्देन प्राणसाहचर्याज् जीव: परामृश्यते । ते तावत् सत्यम्-तेऽपामेष परमपुरुष: सत्यम्" इति व्याख्याततया तद्विरोध्याच । तृतीयब्राह्मणभाध्यहलपखोटिक्तिविरोधाच ।

यो ह वै शिशुं साधानं सम्पत्याधाने सस्थूनं सदामं वेद, द्विपतो ब्रातृव्याशानवरणाद्धि ।

अथ प्राणा वै सत्यमित्यल जीवाना प्राणशब्दवाच्यत्वे प्राणादिसंचलनेभवतीत्युपपादयितुमिदं ब्राह्मणमारभ्यते यो ह वै --- अन्नं ह्यादानस्याधानस्थूणांदामविषिष्टं शिशुं यो वेद, तस्मिन्न फलं ह वै प्रासिद्यति ।

सस ह द्विषतो ब्रातृव्यान् अवरुणद्धि । सस पुरुषपर्यन्तन द्वेष्युक्ता ।

1. पुरुषपर्यन्तनः क. सत्सस्य सत्यमित्ये द्विष्ण्यतमेकमुपासनसुक्तम् । पुनरप्येतद्विष्णकसुरासनान्त द्वे वाव ब्राह्मण इति । मध्ये प्रथमसत्यशब्दार्थभूतानो प्राणा जीवाना प्राणत्वं : विशिष्ट्यादिति जीवमुख्यप्राणसंवन्धश्रुते प्रदर्श्य तत्नान्तरतरोपासनेमेद: फलभेद योहवैशिशुमिति । प्रयमसखण्डेन आधानप्राधनास्थूणांदामविषिष्टशिशु रुपमुख्यप्रा द्विष्ण्यत्रित्यसप्तकावरोह इत्युक्तम् ।

द्वितीये शस्स्यासनसङ्कद्वारागतेदेवताससकोपस्थेयस्य प्राणस्य विश्नोफफलमेवाविक्रिये । इति । अर्थाद्द्वितीयेऽमूर्त्तः अवाङ्मनसोलोकः । प्राणो हि भोगौपयिकदर्शनेनादिक्रियाकर्तृत्वसाक्षादम्बालात् तदक्षणमवलम्ब्यतया शिशुरुत्कम् । स ह्यादानपदं गर्भेऽपवाधां वक्तुमर्हतीति औौचियादाधानं तत्पथमनि खे पस्थानम्, प्रल्यान्नं तत्नो वहिरविभाति इति प्रसरस्थानं खादिरे प्राधनानम् । स्थूणा जीव चादामिति । द्विष्णतो ब्रातृव्या: सप्त के इत्यन्न खादिरे, 'ब्रातृव्या हि द्विधा भवन्ति अद्विपन्तस्थ । तत्नो द्विषन्तो ये ब्रातृव्या: तान्न अवरुणद्धि । सप्त ये शीर्षण त्रिप्रयोपरिस्थद्वारा हि तत्प्रभया विषयरागा: सहजमुत्पात् ब्रातृव्या:' इत्युक्तम् । पदाने विषये खादिरोपेक्ष्यामप्यमयमर्थयोक्त्र ग्रहीतः स्वात् । उपरि 'तस्यासत ऋषय: सप्त सप्त शिश्रियेन्द्रियग्रप्रसङ्गात् तन्मूलविरोधिसप्तकस्य महत् हि नानुस्थिततम् । अत: पुरुष इति मातृपुत्रं प्रसिद्धं शिवतनु माश्रित्यैव ह्यष्यधिकरणम् ।

अस्य च शिशुग्राह्मण्यस्य: कश्चिदाश्रयोऽपि सुवचच:, यो वेदान्तपुष्पपाक्क: शरीरविशिष्ट:, प्राणाधानशब्दवाच्यगतिस्थानभूतचैष्णेयसप्तकादीनां द्वियाविशिष्ट:, स्थूणा य: प्राणो जीवन्त्योमि तत्न खदैन = तस्मै निवेदनीयन अत एवं परमपाधनेन क बड: = तदाश्रयप्रसवेनाल भगवद्भीषणकर्मस्थामात्रसचारी इन्द्रियैलौल्यहपरागद्वेषाद धावणदोति । तथाच श्रुारचुद्दौ सत्त्वशुद्धिद्विरिलयपरा इहोग्रनिबद्ध्यते, एतद्रेदानफल इति । परन्तु सर्वेषां जीवाना प्राणशब्दवाच्यत्वमुपपादयितुं प्रभृतत्वादस्य संदर्मस्य वेदान्तस्रवणादपार्थमात्रं 'प्रमसां न युक्तमिति भाष्योक्तयोग्नैव मुधगार्थ: ।

अयं वायुः शिशुर्योंडयम् मध्यमः प्राणः । तस्येदमेवाऽऽधानमिदं प्रत्याधानं ग्राणस्स्थूणग्राडनं दाम ॥ ९ ॥

तमेतास्सस्साक्षितय उपतिष्ठन्ते । तथाऽ इमा अक्ष्णू लोहिन्यो राजयस्वशीकरणत्यर्थः ।

मन्त्रस्यार्थमाह श्रुति: स्वयमेव अयं वायुः शिशुर्योंडयम् मध्यमः प्राणः—अन्नं दाम । मध्यमः शरीरमध्यवर्ती अयं पञ्चवृत्तिर्यः प्राणः, सोऽयमेव शिशुः । इतरकरूपत्वादिति शिशुरकृत्स्नादेश्यत्वात् शिशुरित्यर्थः । वारिशब्दे पञ्चार्थे । तस्य शिशो: वत्सस्थानीयस्य मुख्यप्राणस्य इदं चाऽऽधानम् । आधीतेऽप्सुत्रित्यााधानं गर्भगोळकम् । इदं 'मध्यमः प्राणः ' इत्यन्त मध्यशब्दोपस्थापितं शरीरमध्येदेशारूपं हृदद्यमेव आधारं गर्भगोळकमित्यर्थः । इदं प्रत्याधानम् । इदमिति हि वत्स: पश्चादूमावाद्रीडित इति प्रत्याधानं प्रस्स्तिभूमि: ; एवं हृदये लडध्वात्मको हि वत्स: पश्चादू .

सर्वेशरीरव्यापी अभिव्यज्यत इति शरीरं प्राणस्य प्रत्याधानं प्रसृतिभूमिस्थानীয়म् । प्राणः स्थानं । स्थानायां हि वत्सोऽ भवति ; एवं प्राणशब्दते जीवे हि मुख्यप्राणो बृद्धो भवति । जीवे शरीरेऽ स्थिते चैव प्राणस्यावस्थिते । अतो जीवः प्राणस्य स्थूणाऽऽस्थानीयः । अन्नं दाम । दाम पाश इत्यर्थः । यथा वत्सः पाशेन बध्दोऽवतिष्ठते, एवम्चैन पाशेन बद्धो हि प्राणोऽवतिष्ठते । 'अन्नं प्राणस्य शडिंश:' इति श्रुते: । शडिंशो हि पाशाविशेषः । तथाच हृदयदेशे लडध्वससाक्ष: शरीरेऽभिव्यक्तः पश्चवृत्तिः प्राणोदञ्चन जीवे निवद्धो वर्तत इति प्राणे वत्ससादृश्यं विभावयत: पूर्वोक्तं फलं भवतिति मन्त्रार्थ इत्यर्थः ॥ ९ ॥

तमेतास्सस्साक्षितय उपतिष्ठन्ते । तस्मे चक्षुष्यारूढं प्राणम् एताः वश्यमाणा: सस अक्षितय: उपतिष्ठन्ते उपस्थितिता भवन्ति । न विद्यते क्षिति: क्षयो येषां ते तथोक्ता: । अक्षितित्वाद्वा तेषां वश्यमानानामपेक्षिकं दृश्यत्वम् । ता एव ससाक्षितीराह तदू या इमा अक्ष्णू — चौरुतरया । तत्र तत्र अक्ष्णु चक्षुषि — अक्षितिति छान्दसं रूपम् — या इमा: लोहिन्य: लोहिताः राजय:

एता: सप्ताक्षितय इह्यत्र अक्षितिशब्दस्य स्वो लिङ्गत्वेऽपि येषां ते इत्येवं वहुत्रीहि विग्रह: वक्ष्यमाणानां हृदादीनां पुंस्स्वाद् संमवमात्रेण । मतद्ध तेतथोक्का: इहस्य इन्द्रादय:.

१४२

स्तामिरेनै रुचोदन्नायत्तोदथ या अक्षन्नापस्तामिः पर्जन्यो या कनीनिका तयाड्डदित्यो यत्कृष्णं तेनाम्रियेच्छुकं तेनेंद्रोधरयेनं वर्तन्या पृथिव्यव्यायतता धौरुक्तया। नास्त्याक्षं क्षीयते य एवं वेद ॥ २ ॥

तदेप श्लोको भरति—

अर्वाङ्गिलक्ष्मस्तम ऊर्ध्वचुक्स्तासिमन् यशो निचितं विश्वरूपम् । तस्यासुत ऋषभसुतं तीरे वाग्रष्ठभी ज्ञदाण्णा संविदाना ॥ इति ।

अर्वाङ्गिलक्ष्मस्तम ऊर्ध्वचुच इति । इदं तच्छरः । एप वार्षोगिल

लक्ष्म इति ।

रेखा: शान्त, तामिद्वारभूताभि: एनं प्राणं रुद्र: अन्वायत्त: उपस्थितो भवतीत्यर्थ: । य: अक्ष्णु अक्षिणि सुषुप्नादिकदुद्रद्यमंये, गोनासभिदयोभानौ आप:, ताभि: द्वारभूताभि: पर्जन्यो देवतातमा उपस्थिते; या कनीनिका अक्षिण या कनीनिका तारका — तेजोमयी हक्छक्तिरिति यावत्, तया तद्वारा आदित्य उपणत्पते, अक्षिण मन काणां रूपं, तेनामिस्पनिष्ठंतं; यत्कृष्णं शुकं रूपं हृदयते, तेनेंद्र: उपस्थितो भवतीत्यर्थ: । अधरयेनं वर्जन्या पृथिव्यन्वायत्ता । अधरेण या वर्तन्या अशरण पक्षणा एनं प्राणं पृथिव्यनन्वायत्ता उपस्थितेत्यर्थ: । धौरुतरया । वर्तन्येति वर्तते । उतरेण पक्षणा धौर्देवेनात्मोपस्थितेत्यर्थ: । सप्ताक्षियुपस्थेयचक्षुर्निष्ठप्राणज्ञानस्य फलमाह । नास्त्याक्षं क्षीयते, य एवं वेद । स्पष्टोऽर्थ: ॥ २ ॥

तदेप श्लोको भरति । तत् तस्मिन् मुल्यप्राणविषये = तत्प्रतिपादक: एप: वाक्यमाण: श्लोको भवतीत्यर्थ: । 'अर्वाङ्गिललक्ष्मस्तम ऊर्ध्वचुच:' इत्यादितो-ऽपचमुं नन्वे श्वितिरेक व्याचष्टे । तत्, 'अर्वाङ्गिललक्ष्मस्तम ऊर्ध्वचुच:' इति मन्त्र-षण्डमुपादाय तेनोच्यमानमरथमाह । इतीदं तत् शिर इति । इति मन्त्रखण्डे-नोकं नन इदं प्रतिष्हेव शिर: ; कण्ठादुारिमाग इति यावत् । कथं तदर्थस्तदिद-

न्याश्रयाद । एपहशरपिय:स्वभस ऊर्ध्वचुच: । चम्यते अननेनेति चमस: 'व मोनुस्स्थिदार्शंतयौका इष्यथे: ! उरु- तापवेधि स्वयमेवके: । आपेक्षिकम् । न

तु पुरा न आक्षंत: ' इति परामन इव निरुपाधिकम् ।

तस्मिन्न् यशो निहितं विश्वरूपमिनि । प्राणा वै यशो निहितं विश्वरूपम् । प्राणानेतदाह । तस्यासत् ऋषयस्सम तीर इति । प्राणा वा ऋषयः । प्राणानेतदाह । वागवष्टमी ब्रह्मणा संवितानेति । वाग्यष्टमी ब्रह्मणा संवित्ता 1 ॥ ३ ॥

1. सोऽवित्. झो. सोऽवित्ता. मा.

भक्षणसाधनमित्यर्थः । एषः उत्क्को मुखरूपःपश्चिमसः अधरोग्रिलः । अधोविवच-मानस्याडडस्यस्य विलरुपत्वाद्वोग्रिलवम् । ऊर्ध्वबुध्नः । शिरस ऊर्ध्वेस्थूलपूल-भागरूपपबुध्नाकारत्वादूर्ध्वबुध्नस्तम् । लोके हि प्रसिद्धश्रुमस ऊर्ध्वविलः तिर्थबुध्नः । अयं तु कण्ठोर्ध्वभाग उत्कगुणो विलक्षणश्रमस इति भावः । तस्मिन्न् यशो निहितं विश्वरूपमितीदुपात्तं मन्त्रखण्डं विवृणोति चिश्वरूपं प्राणानेतदाह । इति एतत् 'तस्मिन् यशः ' इत्यादिकमयः प्राणानाहेतु प्राणेश्च । तेन हेतुना प्राणा वा यशो निहितं विश्वरूपम् । प्राणापानादिषहुरूपतया विश्वरूपत्वम् । यशोभत् प्रस्फुरत्वात् यशस्त्वेन रूपणम् । चृत्तिमेदात् प्राणा इति बहुवचनम् । एतादृशो मुख्यप्राणः तस्मिन् मुखरूपे चमसे निहित इति मन्त्रखण्डार्थ इत्यर्थः । तस्यासत् ऋषयस्समतीर इतीदृपात्तमन्त्रखण्ड-स्यार्थमाह प्राणा वा ऋषयः प्राणानेतदाह । * नासाक्षिश्रोत्रास्योपाधिसंबन्धिनः

सस श्रोत्रेणया: प्राणा: ऋषय इति मन्त्रलोक्ता । अतः तस्यासत् ऋषय इत्येतत् अयं मन्त्रखण्डः प्राणानाहेति । तथ च सस श्रोत्रेण्या: प्राणा: तस्य मुखचमसस तीर इत्यर्थ इत्यर्थः । वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेत्यणात् मन्त्रभागं त्याचष्टे वागेवाष्टमी । वागेवाष्टमी । नतु ससमै-त्वेनोक्ताया वाचः ऋषमशमीत्यमित्यलाह ब्रह्मणा संविदाना । ब्रह्मणा वेदेन

चतुर्मुखेन वा संवित्ताना संवादं कुर्वीती वागष्टमीत्यर्थः । तथा च वाचो वक्ष्य-माणप्रकारेणात्र्वेन रूपेण ससमम्वेदपि वेदवकृत्स्वेन रूपाण्तरेणाष्टमत्वमुपचयत इति मन्त्रार्थ इत्याह ब्रह्मणा संवित्ता । समित्येकीकरे । चित्तशब्दो 3ज्ञानपरः । ब्रह्मणा एकप्रत्या एकबुद्धिः ब्रह्मणा वेदेन 3एककण्ठा । वेदवादिनीतियावत् ॥ ३ ॥

1. चतुर्मुखेनेति क. कोषे । 2. ज्ञानपरः . ग. 3. वेदेनेति क. कोषे न.

इमावेव गौतमभरद्वाजौ अयमेव गौतमोऽयं भरद्वाजः; इमावेव विश्वामित्रजमदग्नी अयमेव विश्वामित्रोऽयं जमदग्निः; इमावेव वसिष्ठ-

करयपौ अयमेव वसिष्ठोऽयं करयपः । वागेवातिरिचा ह्यनयोरेतिहै नामैतद्यदक्तिरिति । सर्वस्यात्ता भवति, सर्वमस्यां भवति, य एवं वेद ॥ ४॥

इति चतुर्थाध्याये द्वितीये ब्राह्मणम् ॥

१. अस्तिहै वै नामैतत् यदत्रिरिति । झां।

सप्त ऋषयः के इत्यलं श्रोत्राक्षिनासास्योपाधिसंबन्धिनः सस प्राणान् सप्तर्षित्वेन रूपयति श्रुतिः प्रथमं करणैः प्रदर्श्यन्रुवाच इमावेव गौतम-

भरद्वाजौ । इमौ ह्यत्रिमानौ करणावेव गौतमभरद्वाजौ सप्तर्षीणामन্যতमा-

वित्यर्थः । तत् पुनर्विभज्य दर्शयति अयमेव गौतमोऽयं भरद्वाजः । दर्शितयोः

करणयोर्मध्ये एको गौतमः एको भरद्वाज इत्यर्थः । एवमुपरलापि । चक्षुषी

उपदिशान्युवाच—इमावेव----जमदग्निः । चक्षुषी एव विश्वामित्रजमदग्नौ ।

तत्रापि चक्षुषोर्मध्ये एकं विश्वामित्रः, अपरं जमदग्निरित्यर्थः । नासिके उपदि-

शान्युवाच इमावेव—करयपः । पूर्वोक्तद्वे नासिकयोर्मध्ये एका वसिष्ठः अपरा

करयप इत्यर्थः । वागेवातिरिचा ह्यनयोः । वागिन्द्रियाधिष्ठानभूतेन आस्ये-

नान्नमध्यत इति । तद्प्राधिद्योतकारकत्ववात् वागिन्द्रियेऽतिरिच्यर्थः । अतिहैवै

नामैतद्यदक्तिरिति । यदक्तिरितिनामैतत्—एतत् वागिन्द्रियं यत् यस्मादत्स्वा-

दत्तिरित्येवं नामवत्, तस्मादत्रिहै अतिरिति प्रसिद्धं परोक्षेणोच्यते इत्यर्थः ।

वागिन्द्रियमात्रस्य फलमाह सर्वस्य-वेद । य एवं वागत्रिं वेद, स सर्वस्यात्ता

भवति सर्वस्य मोक्ता भवति । अल ‘सर्वस्यात्ता भवती’त्स्यनेनैव ‘सर्वभस्यात्रं

भवती’ , तस्यार्थस्य सिद्धत्वात् सिद्धस्य कीर्तनमनुकूलभोग्यत्वकीर्तनमिति

द्रष्टव्यम् ॥ ४ ॥ (४-२.)

द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्तं चैवामूर्तं च, मर्त्यं चामृतं च, स्थितं च यच्च, सत्यं च त्यच्च ॥ १ ॥

तदेतन्मूर्तं यदन्यद्वायोश्चान्तरिक्षाच्च; एतन्मर्त्यमेतत्स्थितं तदितरत्सत्यम् ।

द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे । यद्वाव रूपे शरीरे । वागेव शव्दः ।

के ते द्वे रूपे इत्यलाह मूर्तं चैवामूर्तं च — सच्च त्यच्च । मूर्तं कृत्स्नम्, अमूर्त्तमकृत्स्नम् । मर्त्यं मरणधर्मात्मकम् । विनाश्वरमित्यर्थः । अमृतं तदितरत् । स्थितं मव्यापकम् । यत्तु व्यापकम् । एति गच्छति सर्वानिति यत् — व्य|पक-

मिति यावत् । सत् चाक्षुषप्रत्यक्षोपलम्यम् । स्वतो रूपादितिं यावत् । त्यत् तदितरदित्यर्थः ॥ १ ॥

एवं ब्रह्मरूपत्वेन प्रतिज्ञाते मूर्तामूर्ते दर्शीयन्ती श्रुतिस्तत् प्रथमं मूर्तमर्थ-

स्थितसदसदात्मकं रूपं दर्शयति । तदेतन्मूर्तं — सत् । यदन्यद्वायोश्वान्तरिक्षाच्च = वाघ्वन्तरिक्षव्यतिरिक्तं पृथिव्यादिसेजोलक्षणं यदस्ति, तदेतत् कृत्स्नर्वेन मूर्त्तम् । एतन्मर्त्यमेतत्स्थितमेतत् सत् । तथा मूर्त्त्वेनोक्तमेतदेव रूपं

(पृ.१४५.) अन्नोमिबलश्रुमम् ऊर्ध्वबुध्न इतीदं तच्छब्दरः इति वाक्यार्थः; 'चमसद्धिविशेषात्' इति सूत्रे दध्नन्ततयोपनयस्य । संचित्ते इति कियावदम्; न तु वित्तपदं परेषां श्रुतिपाठे ।

यच्चेति । यत् गच्छन् इत्यर्थः ! तत्तत्प्रथीये उच्च्यते व्य|पकत्वात् । बाह्याप्रक्षि व्यतिरेकेण भादित्यमण्डलम्; तन्नाम : पुरुषाकारः बाह्याद्वातनाकारात्पृथग्मूर्त्तिसारः । शारीरमूर्त्तिर्निगदेजस्सारः

चक्षुः; शारीरचाक्षुषाकारः तन्नाम्यपुंराकारः । तत्पुरुषद्वयस्य च रूपं माहारजननादितुल्यम् ।

नैवं मूर्तामूर्त्तद्वयम्; शिष्यमेव ब्रूते; इतोऽप्यति शासदूष्वात् । प्राणानां सत्यमिलपि तत् । सत्यस्य

सत्यमित्युच्यते इति अननेन व्याख्येनेन वध्यते । अन्न कश्चिद्वेदान्तपुष्टपाज्जालारूढभ्यधाम--

पृथिव्या|दित्यिकं सत्; बाह्यादिदृकं ल्यत । सतो रसः आदित्यमण्डलमेक्षि च न; यस्य रसः

उभयत्र पुरुष इति अन्य श्रुतितः । सत्यस्य सर्स्यमित्यस्य नाम्न एका व्याख्या एवं कृताः ।

सत्यस्य = सत् यत् इत्युक्त्या त्रिदृक् दृकृष्य च सारभूतं सत्यम् = सदित्युक्तेर्मानसूर्ग्यमण्डल-दक्षिणा|किसिंय लदित्युक्तिहलपपम्, सद्दृशिगिरस्यक सारभूतं सद्दृशिप्रे यदिति । एवं व्याख्यायो-

च्यते - 'एतावदेव । प्राणा: संक्ष्मम् । तेऽप्येमे सत्यमिलपि सत्यस्य सत्यमित्युच्यत' इति ।

सत्यशब्दे सत्-ती-डिम् इति विभज्य चिदचि'नेति-नतूर्त्त्वलङ्गार्यस्या स्थालान्तरे कथनकृत् अयमपि

कश्चिदत्रोपासनार्थमिहतो निर्वोधप्रकार इति ।

तस्यैतस्य मूर्त्स्यैतस्य मृत्युस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत् एव रसो य एष तपति । सतो ह्येष रसः ॥ २ ॥

अथामूर्तं वाय्वान्तरिक्ष्व; एतदमृतमेतदधिदैवतम् । तस्यैतस्यामूर्त्स्यैतस्यामृतस्यैतस्य य एतस्य तस्यैवैष रसो य एष एतस्मिन् मण्डले पुरुषः । तस्य ह्येष रस इत्यधिदैवतम् ॥ ३ ॥

अथाध्यात्ममदं मूर्तं यदन्न्यत्तं प्राणश्च यत्रायमन्तरात्मभूतः; एतन्मृत्युमेतत्स्थितमेतत्सत् ।

विनिःश्वसितवाध्यापकत्वाक्षुष्मत्प्रत्यक्षोपलब्ध्यलवरूपधर्मयुक्ततया मृत्योरस्थितसच्छब्दद्वाच्यमित्यर्थः । अन्नं कठिन्यमसेजसोः करकासुवर्णादौ दृश्यम् । तस्यैतस्य मूर्तेः — रसः । य एष तपति लोकं तेजोमण्डलरूपेण, एषः तदेतदादित्यमण्डलं हि यस्मात् सच्छब्दितस्य तेजोबन्नस्य रसः —, तेजोबन्नवत् मण्डलस्य प्रत्यक्षोपलब्ध्यादिति भावः — तस्यादितोरदित्यमण्डले मृत्योर्मृत्योरवस्थितत्व-सत्च्वरूपधर्मैचतुष्ट्ययुक्ततेर्जोबन्नरसत्वं सिद्धः कर्तव्येत्यर्थः ॥ २ ॥

अथामूर्तम् । रूपमुख्यत इति शेषः । तदेवाह वाय्वान्तरिक्ष्व —

त्यत् । अल वाय्वाकाशयोः असृतत्वस्यैव रूपात्स्वरूपाविनिःश्वासत्वाद्यापकत्वे आपेक्षिके मन्तव्ये, त्यत्कत्वात् स्वनो रूपवत्त्वाभावात्पर्यवसनं ग्राब्यम् । अतस्तयोर्विनाशित्वकार्यत्वप्रत्यक्षत्वादेरविरोधः । तस्यैतस्यामूर्तेस्थ --रसः । हि यस्मादादित्यमण्डलस्थपुरुषोऽस्मदादि-व्यान्तरिक्षयोः स्फुरणात् तस्य रसः;, तस्मादमूर्त्तस्याश्रुतत्वस्यवयवत्वलक्षणधर्मैचतुष्ट्याश्रयव-

दैवतम् । इति उत्करीत्या अधिदैवतमुपासनकर्तृतद्यतापकार उक्त इत्यर्थः ॥ ३ ॥

अथाध्यात्मम् । इतःपरमध्यात्मं #मूर्तोभूतस्य रसोपासनं चिन्तापकारो व#ङ्यत इत्यर्थः । अध्यात्ममिति । देह इत्यर्थः । इदमेच मूर्तं — सत् । यत्तु मुख्यप्राणादन्यत्र, यद्यपान्तरात्मन् शरीराातः आकाशः तस्माच्चाऐयत्, सर्वेऽमिदं मूर्त्तमित्यर्थः । आकाश इत्यत्र तस्माच्चेष्टेति शेषः । एतन्मृत्युम्, एतदेव स्थितम् ,

तस्यैतस्य मूर्त्स्यैतस्य मृत्युस्यैतस्य स्थितस्यैतस्य सत एष रसो यच्चक्षुः ।

सतो हेष रसः ॥ ४ ॥

अथामूर्तं प्राणक्ष यक्षायमन्तरातमन्वाकाशः; एतदमृतमेतदघदेतच्च्यत् ।

तस्यैतस्यामूर्त्स्यैतस्यामृतस्यैतस्य यत एतस्य तस्यैष रसो यो दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः ।

तस्य हेष रसः ॥ ५ ॥

एतदेव सचेत्यर्थः ।

तस्यैतस्य मूर्तस्य — रसः । चक्षुर्गोळस्य प्रत्यक्षोपलब्धत्वेन सद्रसत्वसंभवाच्चक्षुर्गोळे मूर्तत्वमर्थत्वंस्थितत्वं सतत्वं च, पदर्थचतुष्टयाविशिष्टप्राणशरीर-

नतराकाशोभयान्यशरीरवर्तिवस्तुरसत्सवबुद्धिः कर्तृ चैयेत्यर्थः ।

पदार्थाः पूर्ववत् ॥ ८ ॥

अथामूर्त्तम् । रूपमुख्यत इति शेषः ।

प्राणक्ष --- त्यभ्र । प्राणह्रादि-

कारो हृदयमूर्तत्वेऽमूर्तत्वेऽप्यन्वयदर्शनात् पूर्वोक्तरीत्या संबन्धोऽमूर्तत्व-

दिधर्मश्चतुष्ट्यात् श्रयप्राणहृदाकाशयोः ।

दक्षिणाक्षिस्थः पुरुषः परमात्मा रसः; तस्य-

सदादिमप्रत्यक्षानुपलब्धत्वेन तस्य रसत्वात् ।

ततस्थ दक्षिणाक्षिस्थे परमात्मन्यमूर्त-

त्वादिचतुष्ट्यात् विशिष्टप्राणहृदाकाशरसत्वबुद्धिः कर्तृ चैयेत्यर्थः ।

नन्वहिकुण्डलाधिकरणभाष्ये --- "मूर्तामूर्तस्याचिंष्पपदस्य ब्रक्णो रूप-

त्वम्, 'द्वे वाव ब्रक्णो रूपे ' इत्यादिनोपदिश्यत " इत्युक्तम् ।

तत् न्याच-

क्षाणैव्योंसौंपैः, " चिदचिदात्मकरुपपन्नकथनेन अचिदिपपच्रोडपि कथितस्यादि-

त्यर्थः । न त्वन्ययोग्यवचछेदः ।

सज्ञयुपयोगित्वेनाचिंष्पपच्रूपादानं कृतमिति

भाष्यस्यमचित्पपच्रूपदं चित्पपच्रस्युपलक्षकमिति व्याख्यातम् ।

न चासिन्त्

श्रुतिसन्दर्भे चित्पपच्रासम्पकं किमपि पदं दृश्यते इति नेदृ --- न ।

वाघवन्न-

तरिक्षादिति ।

अत्रेदं बोध्यमुप-आहिकुण्डलाधिकरणभाष्ये प्रथमः चिदचित-

प्रपञ्चस्य सर्वैस्य परमात्मानः प्राण्ते रूपत्वं नियोनियमानमीयंदि नानाप्रकारसिद्धिं प्रदर्शय तत्राचिदृत-

रुपतद्वोधनमधीकरणार्थतांच व्यते ।

अतः 'द्वे नाम ब्रक्णो रूपे ' इत्यादिनोपदिश्यत ' इति भाष्ये

न व्याघातः ।

तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपं यथा महारजनं वासो यथा पाण्ड्वाविकं यथेन्द्रगोपो यथाग्न्यर्चिर्येथा पुण्डरीकं यथा सकृदिद्युत्तम् । सकृदिद्युत्तेव ह वा अस्य श्रीर्भवति य एवं वेद । नान्चेतनमपचक्ष्यस्य 'द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे' इत्यादिना ब्रह्मशरीरस्वप्रतिपादनादिति येयम् ॥ ५ ॥

अथ न कंचन ब्रह्मणो मूर्तामूर्तोरियचेतनाचेतनशरीरकत्वम्, किन्तु दिव्यतेजोविराजमानादिव्यविग्रहोऽस्यस्तीत्याह तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपं — सकृदिद्युत्तम् । यथा महारजनं वासः (कौषुम्भवर्णामिव) 1 महारजनं = हरिद्रां 2 । यथा पाण्ड्वाविकं पाण्डरर्णः कम्बल इव, यथेन्द्रगोपः शकगोपकिमिरिव, यथाग्न्यर्चिः अग्नेज्वालैव, यथा पुण्डरीकम् अम्भोजमिवेत्यर्थः । यथा सकृदिद्युत्तम् । विद्युत्तमिति युत्तोर्निष्ठा । विद्युतो नाम यावत् । सकृत् युगपत् प्रभृचाः विद्युदिवेत्यर्थः । एवंरूपं रूपं तस्यैतस्य मूर्तामूर्तिचिदचिद्वरस्य तद्रूपत्वेनोपास्यस्य ब्रह्मणः हे 'आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्', 'विद्युतो पुरुषात्', 'हिरण्मयः पुरुषः' इत्यादिश्रुत्यन्तरमसिद्धं भवतीति पूर्वेणान्वयः । सकृदिद्युत्तेव युगपत्प्रभृच्चविद्युदिवास्य श्रीः प्रकाङ्गमाना (प्रकाशमाना ?) भवति । यः एवं पूर्वोक्तरीत्या वेद उपास्त इत्यर्थः ।

1. अयं म. पाठः । 2. हरिद्रं तद्रजितं वासः . ख. कुण्डलितं तु क. पाठः ।

अनेन ब्राह्मणेने पक्षा भूमातकप्रभृतिभगवद्गृह्यमाणलविग्रहसकलचेतनव्रिशिष्टे ब्रह्म कमेण वर्णीयतां सर्वेषां विमहतुल्यं ब्रह्मशरीरत्वं (उपासात्रेविद्येषु) दर्शितमिति ध्येयम् । ननु च ब्राह्मणे दर्शितक्रोपासनत्वात् किं फलम् ? नहि, 'सर्वविद्यादधिगमे ह वा अस्य श्रीर्भवति, य एवं वेदे'ति तत्तद्यमान्तरांशवेदनफलतया मध्ये उत्क्रमिति न पूर्वोक्तोपासनफलमिति । उत्थते । उपासनस्याकथनात् तत्त्वस्थितिस्तदियंमिलास्तु । यद्वा, 'सत्यस्य सत्यम्' इति मिथ्याज्ञाननिवृत्तिदर्शनमार्गेणिहुपपत्तवादस्य तथोपासनान्तरभूत् इति सर्वेऽपि ममजातश्रुतवाक्यं स्यादिति चेत्—अस्तु कामम्; तद्वा ब्राह्मणे अनन्त इति शब्दान्तरसमाप्तेस्तत्रैवान्तर्गमात् । इहापि नेति चेत् । अङ्ग्याहार्ये इह इति नेति चेत् । यद्वा तत् ब्राह्मणे, 'तस्योग्निषदत् सत्यस्य सत्यम् सत्यमिति' इति इतरेषु तद्वाक्यसमासियोतकः । श्रुतिहत्नु स्वयं तदुपरि, 'प्राणा वै सत्यम्'; तेभामेव सत्यम्' इति तद्व्याहृत्यां दिव्यं तद्विस्वरमतिदासीदपि नोच्यते । एवं सर्वेषामिदं तदुपसनान्तर्गतंमेवेतिं । शङ्क्यते च सकृदिद्युत्तवेष्यादिना सार्षेरप्यादि मुख्तिकफलमेवोक्कमुपासनाफलमिति कचित् ।

अथात आदेशो नेति नेति । न हेत्वादिति नेतन्यत्त परमस्ति । अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति । प्राणाः वै सत्यम्; तेषामेष सत्यम् ॥ ६ ॥

इति चतुर्थाध्याये तृतीयं ब्राह्मणम् ।

'द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे' इति मूर्तामूर्तत्समकरुपत्वे ब्रह्मणः कथिते तत्र-युक्तियत्तालक्षणपरिच्छेदरुपपकारवचनं प्रापं प्रतिषेधद्रुसपकमत इथात आदेशो नेति नेति । आदेशः = उपदेश इत्यर्थः । क्रियत इति शेषः । 'अथशब्दो वाक्यान्तरोपन्यासार्थः । अतः पूर्वं ब्रह्मणो मूर्तामूर्तशरीरत्वेनोक्तत्वात् तत्रयुक्तियत्तानिवारणायायमुपदेशः क्रियत इत्यर्थः । इति शब्द इथत्तालक्षणप्रकारवचनः ।

नेति नेति = नैनमित्यर्थः । मूर्तामूर्तात्मककरुपद्रव्यत्वप्रयुक्तियत्तालक्षणप्रकारणां नेति नेत इति वेद्धा आत्यन्तिकाभाववध्य-तनार्था । नेति नेतितीयत्वानिषेध एव; न पूर्वोक्तप्रकारनिषेध इत्यभिप्रायेणाह — न हेत्वादिति नेतन्यत्त परमस्ति । इति नेति इथत्तारहितं यद्रूपं प्रतिपादितम्, तस्मादेतत्सादनयद् वस्तु परं न वास्ति । ब्रह्मणोडयत् स्वरुपतो गुणवतः परम् उत्कृष्टं नास्तीत्यर्थः । न अन्यमानस्याल निषेधः, तथा हि सति अन्यत् परस्मिति पद-द्वयान्तरंवैषयध्र्योपपत्तेरिति द्रष्टव्यम् । तदुपपादयति अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति ।

सत्यं प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यभू । प्रकृतिवत् स्वरुपविकाररहिततया सत्य-शब्दवाच्येश्यः प्राणशब्दनिर्दिष्टेश्यश्चेतनेभ्योऽपि कदाचिदपि ज्ञानादिसंकोच-भावात् परमात्मा सत्यं निर्विकारतमल्यतः तस्य सत्यस्य सत्यमिति नामधेयं भवति । अतः चेतनाचेतनाभ्यां परः स एवेति न ततोऽन्यन्यः । पर इत्यर्थः ।

ननु 'द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे' इति पूर्वमुपदिष्टस्य मूर्तामूर्तात्मककरुपस्य, 'तस्य हैतस्य पुरुपस्य रूपं यथा माहारजनं वास:' इति सन्दर्भेणोपदिष्टस्य वा रूपस्य, 'अथात आदेशो नेति नेति' त्येन निषेधः किं न स्वादिति चेत् — तथासति रुपिणोडपि ब्रह्माणः प्रतिषेधः प्रामोति । ननु तथासिति मानान्तराप्राप्त-ब्रह्मस्वरुपतिपादकशास्त्राप्रामाण्यमपसज्ज्ञात तथनिषेधो नोपपद्यत इति चेत् — 'द्वे

वाचं ब्रह्माणो रूपे ' इति ब्रह्माणो मानान्तरप्राप्तिमृत्योन्मृतत्वकरत्वाद्वैयत्स्वप्रतिपादकशास्त्रस्याप्यप्रामाण्यप्रसङ्गसाम्यात् । न चोपासनार्थं तदुपदेशसाफल्यमिति वाच्यम् - ब्रह्मस्वरूपेडपि तथात्वप्रसङ्गात् । अतः ' नेतिनेती ' त्येन इयतैव निषिध्यते ।

(९) इदं वाक्यमुभयोलिङ्गपादे, " प्रकृनेतारत्न " इति सूत्रे चिन्तितम् । तत्र हि — संशयादिवशेनैव ब्रह्माणो मनुष्यादिदेहान्तरवस्थितया तत्स्थैकत्वाद् ' अन्वः भोक्तृत्वमपि प्रसजेत् ।

यद्यपि परमात्मनो देहान्तरवस्थितिप्रयुक्तभोक्तृत्वमाराङ्ग परितो दद्यमानग्रहान्तर्वर्तित्वे देवदत्तयज्ञदत्तयोरविशिष्टेडपि तत्त्वामिनस्तदभिमानिनो देवदत्तस्येव यज्ञदत्तस्य तत्कृतदुःखादर्शनवत् , देहान्तर्वर्तित्वे जीवपरयोरविशिष्टेडपि, ' तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्न्यो अभिचाकाशीती ' ति श्रुत्यनुसारेण, देहाभिमानि जीववत् न परस्य भोक्तृत्वमिति, " संयोगप्राप्तिरिति चेत्न वैशेष्यात् " इति सूत्रे स्थितम् ।

तथा सृष्टिप्रपञ्चेडपि — सृष्ट्यादौ परमात्मशरीरतया शरीरं प्रति स्वामिस्थमपि परमात्मनोडस्तीति भनुष्यादिशरीरस्वामिनः सदन्तर्वर्तित्वे परमात्मनो भोक्तृत्वमवर्जनीयमिति जीवेश्वरस्वभावविभाग इति पूर्वपक्षे प्राप्तव्यम् — शारीरस्वामित्वेऽपि नित्याविर्भूततापहतपाप्मत्वादिगुणकस्य परमात्मनो न भोक्तृत्वप्रसङ्गः ।

यथा लोके राज्ञा शासनानुरोधेन तद्वर्तिनां तन्निष्ठदुरितानां दुःखयोगेऽपि न राज्ञि तत्प्रसक्ति:, एवं न परमात्मनि शासके १ भोक्तृत्वप्रसङ्ग इति, " भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत् स्याल्लोङ्कवत् " इत्यधिकरणे स्थितम् —

तथाडपि शास्त्रस्यापि राज्ञः स्वेच्छयाडपि यत्नो णिपातिदर्शने कारकत्वहेतु वसतो दुःखसंबन्धापरिहारवत् परमात्मनोडपि स्वेच्छया हेयेषु मनुष्यादिशरीरेऽपि वसतो दुःखसंबन्धोऽपरिहार्यः । ब्रह्मणादिशरीरस्वामित्वाच्च ब्रह्मणादिशब्दवाच्यत्वारूप्यवस्यम्भावेन, ' ब्रह्माणो यजते ' त्यादिविघोक्कारत्वभावेन कर्मवशयत्ववादे -

" न स्यांतोपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि " । मनुष्यादिदेहस्थानप्रयुक्तं भोक्तृत्वं परस्य न संजति । ' अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सो डपि -

पासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः इति श्रुत्या सर्वैल हि विद्यामनं परं ब्रह्म हेयमत्यनी-कत्यकल्याणैकतानत्वरूपोभयलिङ्गयुक्तमेव भवति । अतो न भोक्तृत्वप्रसङ्गः । "मेधाविति चेत् न प्रत्यङ्मतद्वचनात्" । यथा जीविष्यापहतपाप्मत्वादिगुणाष्टकयुक्त-स्थापि मनुष्यादि देहयोगरूपावस्थाभेदाद्द्बोकृतृत्वम्, एवं परमात्मनोडपि किं न स्थादिति चेत् — अन्रत्यामिमब्राह्मण, "स तं आत्मानं तमस्स्मृतः" इति "प्रात-पर्यायमतद्वचनात् = अन्तर्यामिणो निर्दोषत्ववचनात् । जीविष्य तु पराभिध्यानात् स्वरूपं तिरोहितमिति भावः । अन्तर्यामिणः परस्य ब्रह्मणो नित्याविभूतगुणाष्टकत्व-लक्षणं पृथक्त्वं श्रयते । अतो न जीविषाम्यम् । "अपि चैवमेके" । अपि च एके शाश्विनः, 'तयोरेन्यः पिप्पलं स्वाद्वाद्रयनश्नन्न्यो अभिचाकशीती' ति जीवपरयोगमोक्षत्वाभोक्तृत्वलक्षणं वैषम्यमधीचते । "अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात्" । सर्वशरीर्यपि ब्रह्म अरूपवदेव := अशरीरितुल्यमेव । 'आकाशो हवै नामरूपो-र्निवाहिता' ते यदन्तरे' ति नामरूपक्रियान्वितस्यैव सति नामरूपक्रियाविहीनत्वं प्रती-पादयितुं हेतुसमर्थकत्वाद् गृहीतम् ।

नतु ब्रह्मणः कल्याणगुणा न सन्ति । 'अथात आदेशो नेति नेती' ति प्रतिषेधादिति चेत् — तत्राह "प्रकाशवच्चावैयर्थ्योत्" । यथा, 'सत्यं ज्ञान-मन्तं ब्रह्मे'ति श्रुत्यैवैयर्थ्योय ज्ञानादिरूपत्वमभ्युपगम्यते, एवं 'सत्य-कामस्सत्य-संकल्प' इत्यादिश्रुत्यैवैयर्थ्योय कल्याणगुणगणोऽङ्गीभूयुपगन्तव्यः । नतु 'सत्यं ज्ञान' मिति ज्ञांस्वरूपत्वप्राप्तौ तद्गुणाश्रयत्वासंभवदर्थाद्गुणा निषिद्धा इति चेत् — तत्राह "आह च तन्मूलम्" । 'सत्यं ज्ञान' मिति श्रुतिः ब्रह्मणो ज्ञानरूपतामात्रं प्रतिपादयति । न सर्वज्ञत्वादिगुणाश्रयतां प्रतिषेधति । तैजो-रूपस्य सूर्यस्य प्रभास्वरूपतेजोन्तराश्रयत्ववत् ज्ञानरूपस्यापि ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वाद्याश्रयत्व-मुपपचते । "दर्शीयति चाथो अपि सर्ग्यते" । दर्शीयति च वेदान्तगणः,

1. 'यस्य पृथिवी शरीरमित्यादि शरीरसंबन्धनिरूपणावस्थायामेवेदं' इत्यधिकं क. कोशे ।

2. प्रतिपर्यायमियारम्भ्या भाव इख्यन्तं ख. कोशोऽत्रितं चेतनेद्यत्र हेतुसमर्थकत्वाद् गृहीतम् ।

निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवयं निरञ्जनम्, 'परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया चे', ति ब्रह्माण उभयालिङ्गल्म । सऱ्यते च, 'यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वर' मित्यादिभिः ।

'अत एव चोपमा सूर्यकादिवत्' । यत एव तत्तत्स्थानस्थितस्थापि तद्‌दोषास्पृष्टत्वम्, अत एव,

'आकाशमेकं हि यथा घटादिषु पृथभवेत् । तथास्मैकोऽप्यनेकस्थो जलाधारेष्विवांशुमान् ॥ एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् ॥'

इति जलगतसूर्यप्रतिबिम्बादिवदिति दृष्टान्तो युज्यते । 'अम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वम्' । तुशब्दवदश्रोंयोतयति । अम्बुवदिति सप्तम्यन्ताद्वति: । परमात्मनो न तथात्वम् = सूर्यप्रतिबिम्बादिसाम्यं न सम्भवतीत्यर्थः । कुतः ? अम्बुवदग्रहणात् ।

अम्बुनि यथा प्रतिबिम्बो गृह्यते, न तथा हि परमात्मा गृह्यते । तत्र हि अजलस्थमेव प्रतिबिम्बं जलस्थमिव गृह्यते । अतः तत्तद्‌दोषसंस्पर्शो युज्यते । प्रकृते च विकारान्तर्वर्त्तिनि ब्रह्माणि तत्तद्‌दोषसंस्पर्शो न युज्यते वक्तुम् । 'वृद्धिह्रास-

भाक्स्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवं दर्शनेनाच" । विकारान्तर्मिञ्चाप्रयुक्तविकारगतवृद्धिह्रास-सादिभाक्सलक्षणो यो दोषः, स नापतति । तत्ततया प्रतीयमानस्यापि तत्तद्‌दोषास्पृष्ट-

त्वांशो आकाशसूर्येरूपदृष्टान्तद्यसामञ्जस्यसंभवात् । सिंह इव मणकक इत्यादौ विवक्षितकार्यांश एव दृष्टान्ततद्‌दर्शनेनाच न सर्वथा साम्यं । दृष्टान्तदार्शन्तिकयोः-

पेक्ष्यतमा भवः । ननु, 'द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे' इति प्रकृतस्य मूर्तामूर्तात्मकप्रपञ्चस्य, 'यथा महारजनं वासः' इत्यादिनोऽपेक्ष्यतस्याSङ्कारविशेषस्य च, 'अथात आदेशो नेति नेती', ति प्रतिषेधात् निर्बिशेषमेव ब्रह्म । अतः नोभयलिङ्गत्वमिति । तल्लाह 'मकृ-

तावच्चं हि प्रतिषेधति तन्नो ब्रवीति च भूयः" । प्रकृतैः 'द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे' इत्या‌दिना प्रतिपादितैः रूपैब्रह्मणो यदेतावत्वम्‌=परिच्छिन्नत्वलक्षणो यः प्रकारः, तम् इति-

शब्देन परामृश्य 'नेति नेती', ति निषेधति, न तु स्वरूपेण ब्रह्मसंवन्धिध

रूपं निषेधति । न हि श्रुति: स्वयमेव मानान्तरामासं मूर्तामूर्तौ सकपञ्चरुपत्वं ब्रक्षण: प्रतिपाद्य स्वयंमेव निषेधतीति युज्यते वकुम् । 'प्रकाशनादिव्रि पदस्य दूर-दस्पशीनं वर' इति न्यायात् । अत एव निषेधानन्तरमपि ब्रक्षणो मूयो गुणजातं

त्रवीति श्रुति: । 'न दृष्टस्मादिति नेद्यानयपरमस्ती' ति करूपतो गुणतश्र सर्वो-ऋकृतवं प्रतिपादयते । 'अथ नामधेयं सत्यस्य सत्य' मिति नामधेयरूपगुणवस्ता च प्रतिपादयते । अत: 'नेति नेति' ति प्रकृतितोऽन्यस्यामूलस्य निषेध: ।

'तदग्न्यक्तमाह हि' । तत् = ब्रह्म अव्यक्तम् = मानान्तरागम्यमिति श्रुतिराह । 'न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचे' ति । ततश्र मानान्तरागम्यस्य श्रुत्येक-समर्धिगम्यस्य ब्रह्मस्वरूपस्य वा, मूर्तामूर्तौ सकपञ्चशारीरकत्वस्य वा न निषेधो

युक्त: ।

"अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्" । संराधनं = सम्यक्प्रीणनम् । भक्तिरूपापन्न निदिध्यासनम् । तस्मिन् सत्येव साक्षात्कार:; नान्यथेति,

'ततस्तु तं पश्यते निष्कळं ध्यायमान:' ।

'नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।',

'भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोर्जितुम् ॥'

इति श्रुतिस्मृतिभ्यामत्रगम्यते । "प्रकाशादिवचावैशेष्यं प्रकाशश्र कर्मेभ्याग्यासान्" । निदिध्यासनजन्यसाक्षात्कारदशायाश्र ब्रह्मस्वरूपभूतानन्ददज्ञानादितुर्यतया, 'अहं मनुरमं सूर्यश्रे' नि ब्रह्मशरीरभूतमनुसूर्योदिप्रपञ्चस्यापि तत्त्वविदिं दिवांमदेवादिभि:

साक्षात्क्रियमाणत्वात् ब्रह्मस्वरूपवत् तच्छरीरभूतांस्तामूर्तामकृप्रपञ्चस्यापि अवाधि-तत्त्वं सिद्धम् । ब्रह्मस्वरूपप्रकाशश्र कथं 'भवतील्याक्षायामाह — प्रकाशश्र कर्मेभ्याग्यासादिति । संराधनाल्मके ध्यानरूपे कर्मेभ्यासात् प्रकाशो भवति ।

'ध्याननिर्मेथनाभ्यासादेवं पश्येन्तिगूढव' दिति श्रुत्युक्तेरिति भाव: ।

1. कदा. ख. ग.

निगूढवत् = भराणांनिगूढमभिहित् ।

२ १८

श्रीरङ्गरामानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्ता

[अ. ४. ब्रा. ३.]

"अतोऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम्" । अतः=उक्कैर्हेतुभिः अनन्तेन करुणागुणगणेन विशिष्टं ब्रह्म । तथा हि सत्येन उभयलिङ्गं ब्रह्म उपपन्नं भवतीत्यर्थः । इति तत् (?) स्थितम् ।

(२) न हेत्वादिति नेत्यनृतपरमस्तीति वाक्यं तत्रैव पादे, 'तथान्यप्रतिपेधा' इति सूत्रे चिन्तितम् । तत्र हि उक्तात् परब्रह्मणोऽपि परं किंचिद्विदस्ति, 'य आर्ता स सेतुर्धृति' इति सेतुत्वश्रवणात् । सेतुर्हि कूलान्तरप्रापकः । एवमशापि परस्य ब्रह्मणः प्राप्त्यन्तरप्राप्तिकत्वमभ्युपगन्तव्यम् । किश्च, 'चतुष्पाद्द्रक्ष पोङ्कशकल्' इति एतस्य ब्रह्मणः परेक्षिछन्नस्वाच्चमात् अपरिछिन्नं मुख्यं ब्रह्मेतो 'जगत्कारणादन्यदिनि निरीक्ष्यते । तथा, 'अमृतस्यैश सेतु' इति प्राप्त्येणामृतेन संबन्धो व्यपदिश्यते । तथा, 'परात्परं पुरुषसुपैति'दृष्ट्यमिति परस्माद्ब्रह्मः प्राप्त्यस्य भेदो व्यपदिश्यते । अतः परब्रह्मणोडन्यत् प्राप्त्यन्तरमस्तीति, "परमतः सेतुमानसंयन्धभेदव्यपदेशाभ्या" इति सूत्रेण पूर्वपक्षे प्राप्तं——

उत्तरं पठति "सामान्यातु" । तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । असङ्करकारित्वलक्षणसेतुतासाम्यात् सेतुरिति ब्रह्मोच्यते । 'एष सेतुर्विधरण एषां लोकानामसंभेदाये' ति श्रुते: । प्रसिद्धो हि सेतुः पार्श्वेद्रयवार्तिजलासङ्करकारीति भावः । "बुद्धघर्थः पादवन" । 'चतुष्पाद्द्रक्षे' त्युभानव्यपदेशः बुद्धघर्थः = उपासनार्थः । यथा ब्रह्मप्रतीकभूते मनसी 'वाक् पादः प्राणः पादः' इति व्यपदेशः उपासनार्थः, तद्वत् । न हि मनसो वागादिपादवत्त्वं वस्तुतः संभवति । "स्थानविध्यादिवत् पृथःश्रादिवत्" । यथा आलोकाद्यादे वृत्तायनघटादिस्थानमेदात् परिछिन्नतयाsनुसंधानमुपवद्यत इति भावः । 'अमेवैष ऋणुते तेन लङ्गः' इति स्वप्राप्तेः स्वयमेव साधनतया योज्युप्यमाणे ब्रह्मणि, 'अमृतस्यैश सेतु' रित्ये श्रुतस्य प्राप्त्यप्राप्तकभावसंबन्धस्योपपत्तेः । "तथाडन्यप्रतिपेधात्" । यदुक्तं, 'परात्पर' मिति परमेदो

१. पूर्वपक्षे प्रापते ग. २. जगत्कारणं क.

मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः, 'उद्यास्यन्न् वा अरेडहमस्मात् स्थानादस्मि; हन्त रे(डनया कात्यायन्यांडन्तं करवानीति ॥ ९ ॥

सा होवाच मैत्रेयी, 'यन्नु म इयं भगोः सर्वा पृथिवी वित्तेन पूर्णा व्यपदिश्यत 'इति — तत्र । 'न धेतस्मादिति नेत्यन्यस्मस्ती 'ति नेत्यन्यसपरमस्ती 'ति नेतिशब्दनिर्देशात एतस्माद्बणोडयत् परं नास्ति इति अन्यस्य परस्य प्रतिषेधात् । 'परात्परं पुरुष' मिति श्रुतिस्तु, 'अक्षराद्भरतः पर:' इति अक्षरापेक्षया परस्मात् समष्टिजीवान् परम् अद्वयत्वादिगुणकं प्रकृतं श्रोतव्योऽयक्षरपुरुषमेव प्रतिपादयतीत्यर्थः ।

'अनेन सर्वगतत्वमाशब्दादिदृश्यः । अनेन ब्राण्ड सर्वस्य जगतो गतत्वं = व्याप्तस्वम्, 'तेनेंद पूर्णं पुरुषेण सर्वेस्', 'अन्तर्बहिश्च तत्त् सर्वं व्याप्तं नारायणः स्थितः', 'नित्यं विसुं सर्वगतं सूक्ष्म', मिल्यादिभिरायामशब्दादियुक्तैः भ्रमाैररवगम्यते । अत इदमेव परं ब्रह्म सर्वेस्मात् परमिति स्थितम् ॥ प्रकृतमत्सर्गः ॥ २-३

अमृतत्व्वाप्त्युपायस्व-सर्वेजगत्कारणस्व-सर्वोत्तमस्वादिकरयाणगुणप्रतिपिपादयिषया चतुर्थे ब्राण्डमिदमारभ्यते मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्यः । याज्ञवल्क्यस्व मुनेऽद्रे [ स्म ? ] स्तः, मैत्रेयी कात्यायनी चेति । मित्राया अपत्यं मैत्रेयी । तां मैत्रेयीत्यामन्त्र्याडSह याज्ञवल्क्य इत्यर्थः । किमितीत्यलाह — उद्यास्यन्न् वा अरे — अन्ते करवाणीति । अर मैत्रेयि! अहहमस्मात् स्थानात् गाईस्थ्यलक्षणादाश्रमान् उद्यास्यन्नसि ऊँच्चे गन्तुमिच्छन्नसि । हन्ते- त्यनुकम्पया(ब् । तं =तव अन्य! कात्यायन्या सह अन्तं निश्श्वय = युत्स्योः करुहान्तये द्रव्यविभागनिर्णयं करवाणीस्युवाचेत्यन्वयः ॥ १ ॥

सा होवाच मैत्रेयी। सा मैत्रेयी तं मुनिं प्रयाहेत्यर्थः । किमिति? यन्नु भ इयं अथ मैत्रेयीविद्या प्रस्थूयते । चिइडं संयमस्मतोडश्रोत्रक्ष 'संविभानं पूर्वमनुपेक्ष कार्यमिति आशयते हन्तेत्यादिना ।

स्यात्, कथं तेनामृतता स्यामिति । नेति होवाच याज्ञवल्क्यः ; यथैवोपकरणवतां जीवितम्, तथैव ते जीवितँ स्यात्; अमृतत्वस्य तु नाशाडस्ति वित्तेनेति ॥३॥

सा होवाच मैत्रेयी, येनाहं नामृतास्याम्, किमहं तेन कुर्याम् । यदेव भगवांस्तु वेद, तदेव मे ब्रूहि ॥ ३ ॥

-कथं तेनामृतता स्यामिति । हे भगो: - 'संवृद्धौ विभागो भवद्धद्गवदघवता-मोक्षावस्य' इति ओख्यम्, रहस्यम्, विरसर्गश्व - हे भगवान् । सर्वाडपीयं पृथिवी वित्तेन पूर्णा यत् यदि मे मघा स्यात् वगंवदा स्यादित्यर्थे । तदा तेन वित्तेन कथं कथश्चिदपि अमृतता स्यां नु ? संसारान्मुक्ता स्यां किमित्यर्थे । तु इति प्रश्ने । नेति होवाच याज्ञवल्क्यः । सः याज्ञवल्क्यो नेतयुग्राच ह । 'वित्तेन खं संसारान्मुक्ता न स्या:' इति हं निश्चितमहैत्यर्थे । तर्हि वित्तेन किं स्यादित्यत्र यथैवोपकरणवतां जीवितं तथैव ते जीवितं स्यात् । उपकरणवतां भोगसाधनवतां जीवितं सुखजीवनं यथा सिद्धचति, तथैव ते भोगोपकरणवित्तवत्या: जीवितं सुखेन जीवनं परं लभ्यते इत्यर्थ: । यथा वित्तेन पेहिकसुखम्, तथा मोक्षसुखमरपि किं न लभ्यत इति पृच्छन्ती पुन: प्राह अमृतत्वस्य तु नाशाडस्ति वित्तेन । तुशब्दो मोक्षस्य, 'नान्य: पन्था:' इत्यादिश्रुत्यन्तसिंद्र ज्ञानैकसाध्यत्वमाह । अमृतत्वस्य मोक्षस्य वित्तेन साधनेन प्राप्यत्वाशाडपि नास्तीत्यर्थ: । मोक्षस्य वित्तप्राप्यंवर्संभावनाडपि नास्तीति यावत् ॥ ३ ॥

सा होवाच — ब्रूहीति । सा मैत्रेयी पत्न्युवाच । हे — अहो कियावितत्यांगन मोक्षसाधनापेक्षोति मातृ: । किमिति । ममामृतत्वप्राप्त्यनुपायभूतेन वित्तेनाहं किं करिष्यामिति । तर्हि किं त्वापेक्षतितम्? तल्लाह यदेव — ब्रूहीति । भगवान् यत् अमृतत्वप्राप्त्युपायं वेद, तदेव मे ब्रूहित्यर्थ: ॥ ३ ॥

कथं तेनामृतता स्यामित्यत्र कथमित्यस्य कथमपेक्षर्यैख स्वीहृतस्यात् तत्स्थाने नु इति प्रश्नपरं योजितम् । यतिं स्यादित्यनेनैव वित्तकेस्य ज्ञातत्वात् तु इतिदं द्दनपेक्षतितमिति 'अमृतास्या' दिति नां कृताम् । ज्ञातस्यैव वित्तकेस्य स्पष्टप्रतीतये नुरंतयुक्तों तु कथमित्यस्य प्रश्नपरत्वं मयम् । यदि हि नानृतां भजेत, तर्हि स भवत्प्रकारो जिज्ञास्यत इत्युच्यमानार्थम् । तदा च सर्वैपृथिवी-

बृहदारण्यकोपनिषत्

१५७

स होवाच याज्ञवल्क्यः , प्रियाः बतारे नः सती प्रियं भाषसे । एह्यास्त । व्याहरयास्यामि ते; व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्यासस्वेति । ब्रवीतु मे भगवानिति ॥ ४ ॥

स होवाच-न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवति । आत्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति । न वा अरे पुत्राणां कामाय पुत्राः प्रियाः — निदिध्यासस्वेति । ब्रतेऽयनुकम्पायाम् । अरे मैत्रेयि ! त्वं सती साध्वी च सती, न अस्साकं प्रिय! अनूक्ता च सती प्रियं मनोनु-कूलं वाकयं भाषसे इति तां प्रशस्यात्यादरेणैवह-एह आगच्छ-आस्स्व-मात्सरापे उपावेश इति । सभक्तिसाध्विसी तां सम्पूज्यकोलने अनुज्ञाय ‘एवं कुर्वीत’ इति । व्याहरयास्यामि ते । अमृतत्वोपायं त्वापेक्षतं व्याहर्यास्यामि वक्ष्यामि । किन्तु व्याचक्षाणस्य व्यास्थानं कुर्वीतः मे मम वाक्यानि निदिध्यासस्व अर्थतो निश्चित-येन ध्यातुमिच्छ । यद्वा— व्याचक्षाणस्य तु मे मूलं निदिध्यासस्व — निध्यान-मघलोकनम् — अवलोकयुमिच्छ । अवलोकयेत यावत् । इहैःशब्दो वाक्याव-साने । ‘असुक्ता मैत्रेयी सावधानी सती स्वस्य श्रवणावधानं ज्ञापयितुमाह ब्रवीतु मे भागवदिति । सप्रश्नोऽर्थः ॥ ४ ॥

एवमुपसन्नायै मैत्रेय्यै मोक्षोपायं ब्रह्मोपासनमुपदेष्टुमारेभे इत्याह स होवाच । किमिति न वा अरे --- । अलतामृतत्वार्थिन्यै मैत्रेय्यै अमृतत्वसाधनदर्शनेन विषयतया, आत्मैव द्रष्टव्य इत्युपदिश्यमान आत्मा परमात्मेत्यवश्यमभ्युपेयः; ‘तमेव विद्वानमृत इह भवति । नान्यः पन्था अयनाय विद्यते’ इति तस्यैव परमात्मदर्शनेनस्य मोक्षसाधनत्व-वगमात् । ‘ब्रह्म तं परादाद’ दित्यादिना तस्यात्मनः सर्वःमृतःरथनात् , ‘आत्मनो वा अरे दर्शनेन’ इत्यादिना तु नन सर्वेऽप्यावेदनेन सर्वोपादानस्वप्रतिपादन च वगम्यते ।

१५८

श्रीरङ्गरामानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्ता

[ अ.४.ब्र.४.

कामाय पतिः प्रियो भवति । न वा अरे जायायै कामाय जाया प्रिया

भवति ।

अतोऽस्य वाक्यस्यार्थः——न वा इत्यत वैशब्दोऽवधारणे । नैवेत्यर्थः ।

पत्युः कामाय । कामः सङ्कल्पः । कामाय सङ्कल्पाय । सङ्कल्पं

सफलोकरुमित्यर्थः । ' क्रियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः ' इति चतुर्थी । तथा

च अरे ! हे मैत्रेयि ! पत्युः प्रियत्वम्, ' अहमत्सा: प्रियस्या' ' मिति पतिसंकल्प-

साफल्याय नैव भवतीति न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवतीत्य-

र्थः । जायां प्रति पत्युः प्रियत्वं पतिसंकल्पायंतं न भवतीति यावत् । ' वेद-

ध्यानं सफलोकरुं यत्नः ' इत्युक्ते वेदाध्ययनस्य यज्ञः फलमिति हि सिद्ध्यति ।

एवं संकल्पसाफल्याय प्रियत्वमियुक्ते संकल्पायंतं प्रियत्वमिति हि सिद्ध्यति । ततस्थ

' अहमत्सा: प्रियस्या' ' मिति पितुः सङ्कल्पायैष न स तत्स्थः प्रिया

भवति, किन्त्वात्मनः कामाय पतिः पत्नीया: प्रियो भवति । पत्युः प्रियत्व-

मातमनः कामाय । परमात्मनः संकल्पात् पतिः पत्नीया: प्रियो भवतीत्यर्थः ।

आत्मशब्ददस्य परमात्मनि मुख्यवृत्तत्वादलौआत्यात्मेति परमात्मैवोच्यते ।

न ता अरे इति । यथाऽपि वेध्यं पृथक्त्वै ततद्रूपदेश्चन्वयम्-अथाऽपि वैराग्यस्य पूर्वेमपेक्ष्यत्-

त्वात्, यदिदं विन्ते वैराग्यमपु, तादृशं वैराग्यं फलौ मधु इव सम स्वादीयः,

तथा पुत्रादिदृश्वाऽपि

आवश्यकमितोऽयं भवत्य । सूत्रयितुमिदं वाक्यजातम् । वैशब्दस्य प्रसिद्धार्थैकसं न धटते ।

पत्न्यादेः प्रियभावः परमात्मसंकल्पाधीन इत्यस्य लोकप्रसिद्धस्वभावादित्यन्नाद वैशब्दो-

डवधारण इति । मत्र प्रतिसंकल्पाधीनं न भवति ' पतुः प्रियत्वमिययमसो यद्यापि लोक-

प्रसिद्धः - अथाऽपि आमिक्षितयैव तदयोग्यतया वैशब्दस्य प्रसिद्धिरुपगायोंपेक्षा । सफलो-

करुंमिति हेतुंते प्रयोक्तुरयमाशय — क्रियार्थोपपद

सूत्राद चतुर्थोसमर्थेन, ' परमात्मसंकल्पं सफलोकरुं प्रियं भवति ' इति वक्तव्यम् । तमुनोऽर्थः

इच्छांभोनेच्छा विषयस्यम । न च परमात्मसंकल्पसाफल्योकारणे च्छांवीना कानिचित् प्रियभवनेच्छा-

लोकेऽस्तीति तु शब्‌दा न कार्याः तुमुनेव प्रयोक्तव्य इति निर्बन्धाभावात् । क्रियासाघकक्रियानाचक-

पदसमभियाहता अप्युक्तक्रियाकर्मणा का चतुर्गांमेव सुरुर्थात् । आत्मनः कामाय

प्रियो भवतीस्यस्य परमात्मसंकल्पसाफल्योकारणहेतुप्रियभवत् ' श्य इत्यर्थात् ।

तत्र सफलोकर-

प्याच । ततक्ष परमात्मा — यो यस्य प्रियः — भवत्विति तत्कर्मानुगुंष संकल्पयति । स तस्य प्रियो भवतीति वाक्यार्थः । अल्लापि कामायेयलौपि (?) पूर्ववचतुर्थी ।

क्रियाकर्मैतया कामशब्दाच्चतुर्थीति । यो यस्येति । अत्र यः इति यच्छब्दस्य न भवति॑यत्रान्वयः । अयं प्रियो भवति॑ति हि संकल॑पकारः, न तु, यः प्रियः भवति॑ति । अत्र एवं योजनाऽध्य लोके यो यस्य प्रियोऽस्तु:, तत्कर्मानुगुंष परमात्मा, भवति॑ति = अयं म्रियः भ॑र्वति संकल्पयति । ततक्ष स तस्य प्रियो भवतीति । अथवा यो यस्ये॑स्य स तस्येत्येव प्रनिसंबन्ध । देशाभावायामित॑वापि एवं प्रयोगः साधुरिति भावःमू ।

एक॑व वसुप्रियस्मघ्योजकसंकल्पाश्रयस्य परमात्मन उ॒गसने स प्रस॑न्नः उपासितुयोर्यतत्कुरोधेन वस्तुनि प्रियत्वमारोपयेत् । इतर॑ैरागमपु॒रै॑क॒ तदुपासने तु सर्वभूतिके स्वासिननेव निरतिशयप्रियत्वमापादयेदिति स आत्मा दृश्यः: । किश्च प॑स्याद॒ प्रिय॑व॑ स्वसंकल्पात् कर॑भ॑ग्न परमात्मा न हि खं प्रियं न कल्पयेत् । प्रत्युत स्वय॑ निरतिशयप्रियत्वं स्वस्मिन् संकल्प्य अन्येष्वापि लेशतः ततः आदध्यात् । अतो न केवलं प॑स्यादि॑माले, किंतु सर्व॑त्र प्राप्य॑ त॑थीये, तस्मिन् परमात्मनि च प्रियत्वाविर्भावो॑प॒यो गितत्संकल्पसंपादनाय स दृश्यः: । अपि च आत्मशब्दार्थः: शेषी । शेषलक्षणशोधनेन च शेषी प्रियतम इति सिद॑धेत । तथा च प्रियतमसंकल्पाधीनं खलु शेषां प्रियतमं, न तू॑दासीनय॑निक॑षि॑द॑धीना॑मिति स प्रियतम एवं दृ॑ष्ट॑यः । एवम्

आत्मनस्तु कामायेयत्र आत्मशब्दस्य जीवपरतया योजनां तु न परमात्मप्रकरणघटन॑ति तदुपेक्षा । तथा तु कामशब्दो न संकल्पपरः । किंतु इष्टफलपरः । लोके पति: प्रियो भवतीति यत्, तत् न पती॑षट्फलसंपत्तये, किंतु स्वेष॑पू॑र्त्त॑ये पक्वादे: प्रिय॑स्वमिच्छ॑विषय॑त्वं हि तस्य खतः फल॑त्व॑भावात् फलोपाय॑त॑या वाच्यम् । तथाच स्व॑य फलेच्छा॑यां सत्यां तत्क॑लसि॑द॑ये इ॑ष्य॑ते, तस्मात् प॑स्यादि॑रिष्य॑ते । यस्मात्, प॑स्यादि: स्वे॑ष॑सि॑द॑ये इ॑ष्य॑ते, तस्मात् प॑स्यादि॑कं परिय॑ज्य स्वात्मा दृश्य इ॑द॑र्थ॑व॑र्ण॑ने पृथक्‌टादन॑न्तर्भा॑ इ॑ष्य॑क॑ स्पात् । एव॑र्थ॑व॑र्ण॑ने हि स्वात्मन इ॑ष्ट॑त्वात् स्वात्मगतप्र॑यो॑जन॑स्य॑र्थ॑त्वम् । तत्प्रे॑ष्ट॑वात्, त॑स॑धा॑न॑स्य प॑स्यादि॑रिष॑त्वम् । प॑स्यादि॑रिष॑वात् प॑स्यादि॑ग॑त॑फलादे: पृथ॑क्‌ इ॑ष्य॑क॑व॑म् । [ न तु प॑स्यादि॑ग॑त॑फलेच्छा॑प्रसु॑त्तं प॑स्यादे:रिष॑त्वम्; वैपरी॑ल्यात् ]

इ॑नि विवेक॑मा॑त्रं भवेत् । न तु प॑स्यादि उपेक्ष्य स्वात्ममात्र॑स्य॑र्थ॑न॑य॑र॑व॑ सिद्ध॑शेत् । नन्वात्मन: प्रिय॑त्व॑मनौप॑ध॑िक॑म् ; अन्य॑ग॑ते प्रिय॑त्व॑ तु आत्मगतप्रि॑य॑ता॑मु॑क॑त्वात् औप॑ध॑िक॑मिति सिद॑ध॑तीति चेत्—कि तेन? न हि फलापेक्ष॑या फलसाध॑ने प्रिय॑त्व॑मौप॑ध॑िक॑मि॑त्ये॑ता॑वता फलकाम॑ी साधनमुपेक्षेत ।

इत एव व॑क॑थ्य॑म्—स्वामि॑ट्साधक॑त्वे॑नै॑व प॑स्यादे: प्रिय॑त्व॑त्, य॑त्न स्व॑मी॑षसाधक॑वं पुष्ट॑क॑ल॑म्, त॑त्रै॑व प्रीतियु॑क्ते॑ति आत्मद॑र्शन॑मे॑व क्रि॑ये॑षु म॑न्त । एक॑व सति आत्मद॑र्शन॑न॑प॑दे॑न परमात्मद॑र्शनं सम्यक् महीत॑तुं शक्य॑ते । पर॑न्तु आत्मशब्द॑यो: पूर्वो॑त्तर॑यो॑र्मि॑नो॑र्थ॑श्लो॑का॑रात् वै॑ष॑म्यमू ।

आत्मनस्तु कामाय जाया प्रिया भवति । न वा अरे पुत्नाणां कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति । आत्मनस्तु कामाय पुत्राः प्रिया भवन्ति ।

न वा अरे वित्तस्य कामाय वित्तं प्रियं भवति । आत्मनस्तु कामाय वित्तं प्रियं भवति । न वा अरे ब्रह्मणः कामाय ब्रह्म प्रियं भवति । आत्मनस्तु कामाय ब्रह्म प्रियं भवति ।

न वा अरे क्षत्रस्य कामाय क्षत्रं प्रियं भवति । आत्मनस्तु कामाय क्षत्रं प्रियं भवति । न वा अरे लोकानां कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति । आत्मनस्तु कामाय लोकाः प्रिया भवन्ति ।

न वा अरे देवतानां कामाय देवाः प्रिया भवन्ति । आत्मनस्तु कामाय देवाः प्रिया भवन्ति । न वा अरे भूतानां कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति । आत्मनस्तु कामाय भूतानि प्रियाणि भवन्ति ।

न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवति । आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति ।

एवमुत्तरलोके वाक्यानाSSमर्थो द्रष्टव्यः । ब्रह्म ब्राह्मण इत्यर्थः । क्षत्रं क्षत्रिय इत्यर्थः । लोकाः स्वर्गोच्चा इत्यर्थः । देवाः उपास्या देवताः इत्यर्थः ।

नतु कामशब्दस्य संकल्पार्थकत्वे परमात्मसंकल्पाद्देश पत्नादेः प्रियत्वमिति, 'न वा अरे पत्नुः कामाय पतिः प्रियो भवति, आत्मनस्तु कामाये'ति सन्तत्, 'न वा अरे जायायाः कामाय पतिः प्रियो भवति, आत्मनस्तु कामाये'ति च वाक्यं भवेत् ।

जायामगताया पत्नि-विषयकप्रोतौ जायायाSSनन्दनस्याप्यभावात् । अतः कामशब्दः काम्यपरोऽपि दृश्यते ।

कामोऽस्यां पतिशब्दः परमात्मव्यतिरेकेण सम्बन्धलक्षक इति अन्र आत्मनस्तु इति तुशब्देन ज्ञापिततयैव सिद्धेः ।

नतु आत्मशब्देन स्वात्मविशिष्टपरमात्मा गृह्यताम् । कामस्येच्छा स्वात्मविशिष्टपरमात्मे-च्छापूर्तये हन्यादेः प्रियत्वात् स्वात्मविशिष्टपरमात्मा दृश्य इत्यर्थः ।

तत्र स्वगतेच्छा फलेच्छाहेतुः; परमात्म्यगतेच्छा च संकल्परूपा । इच्छाल्लातेन ह्यपेणोSभ्योरतुरामेन महणमित्यरितत्वि चेत्‌ ।

अस्तु कः कामः । सर्वेऽथा परमात्मा प्रकरणार्थः ; अन्यथाSSमृतत्वोपायत्वं दृश्यस्यत्वादेरनङ्गादिति ।

अधिकरणसारावलिः श्रीमाष्यज्ञः सावधानमिह सेव्ये ।

आत्मशब्दस्य केवलपरमात्म-परत्वं विशिष्टपरमात्मपरत्वपक्षद्वयालामत इत्यलमत्र ।

द्वितीयमैत्रीयीब्राह्मणे, 'एवं वा अरे अयमात्मा' इति भाष्यशब्दोऽपि दृश्यः ।

आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः ।

ततः किमित्यलाह आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः । तस्मात् पतिज्ञायादीनां प्रियत्वं यत्संकल्पयात्तम्, तस्य परमात्मनः प्रसादाय परमात्मा द्रष्टव्यः । स हि परमात्मा दर्शननेन प्रसन्नतस्सन् तदर्शनरुपप्रज्ञाविधयैव पतिज्ञायादिषु तत्प्रतिपत्तियत्रिप्रियांवापादकपुण्यापुण्ययात्मकभवसुखदुःखपरोपरे कर्मप्रतिबन्धिन्द्रे: स्वोपास्तया निरुद्धश्रवणतत्प्रतिपत्त्यर्थं सर्वेऽपि वासनाम, पतिज्ञायादिकृतः, ततोडधिकं वा प्रियतमापादयितुं शक्नोति । मोक्षदशायामनुकूलयमातिकूलयविभागविरहितं सर्वेशरीरकं सर्विभूतिकं ब्रह्म आनन्दरूपं तस्मादादेव तदुपासकोड्नु-भवतीति तत्प्रसादसिद्धचर्थं स एव परमात्मोपास्य इति फलितार्थः । 'न पश्यो मृत्युम पश्यति न रोगं नोत दुःखताम् । सर्वे ह पश्यः पश्यति सर्वभामोति सर्वेशः ' इति श्रवणादिति भावः ।

अत्र स्वाध्यायस्यार्थपरत्वेन अधीतवेदः पुरुषः प्रयोजनवदर्थदर्शीनात् तत्त्वणीयाय स्वीयमेव सुरसुलोक्त न्याययुक्तोयघहणलक्षणश्रवणे प्रवर्तते इति श्रवणस्य प्राप्तत्वात् श्रोतव्यम इत्यनुवादः । स्वात्मनि, एवमेवेति युक्तिभिः श्रु (ज्ञा) तार्थप्रतिष्ठापनलक्षणमननस्य प्राप्तत्वात् मन्तव्य इति चानुवादः । अनोऽनवरतभाननारूपे ध्यानेमेव निदिध्यासितव्य इति विधीयते । उपायदर्श-प्रभृति भगवद्ध्यानानुकूल्यसूचनाय निदिध्यासितव्य इति सन्नतपदेन निर्देशः ।

अत्र ' स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः ' इति हि ध्यानस्यैव मोक्षं प्रत्य-न्यबहितहेतुत्वश्रवणात्, 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ' इति दर्शनेनापि मोक्षाव्यवहितकारणत्वश्रवणात्, उभयोरेकार्थत्वस्य वक्तव्यत्वात्, चाक्षुषज्ञानयाचिनत्या दर्शिधातोः, चाक्षुषतया प्रतिपन्ने ब्रह्माणि विधातुमसंभवात्, द्रष्टव्य इति दर्शनशब्देन उपचारात् दर्शनेसमानाकारमिति विशदं ज्ञानमभिधीयते । तत्स्थ द्रष्टव्यो निदिध्यासितव्य

1. अवाच्यशुषज्ञानवेये. क. 2. विधातुमिति न ख. कोषादौ. मिति विशादयज्ञानं. क. 3. दर्शनेसमानाकार.

१६२

श्रीरङ्गरामानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्ता

[ अ.४.ब्रा.४.

मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञाननेदं सर्वं विदितं

' भवति ।

1. भवतीति न. शां. मा.

इत्याभ्यां दर्शनेनसमानाकारस्वविरिष्टं ध्यानं विधीयते । 'आत्मेयं वृणीते दो वृणीते

त्रीन् वृणीते न चतुरो वृणीते न पञ्चातियृणीते', इत्यत्र 'आत्मेयं वृणीते', 'त्रीन्

वृणीते' इत्याभ्यां नित्यवविशिष्टोपेयवरणविधानवदिति दृश्यते यत् ।

एवं विहितस्य दर्शनेसमानाकारस्वविरिष्टविशदतमनिध्यासनस्य किं फल-

मित्यताह मैत्रेय्यात्मनो—सर्वं विदितं भवति । अलं चावये विज्ञानशब्दो

निदिध्यासनपरः ; 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो

निदिध्यासितव्यः' इति स्थानप्रणाणात । वैशद्योदवधारणे । तथा च सर्वस्मिन् परमात्मनि श्रवण-

श्राभ्यां दर्शनेसमानाकारध्यानस्यैकत्वेन तद्विषयद्वितीयं सर्वं विदितं भवति,

अनुकूलत्वेन विदितं भवति । सर्वं म्रियं भवतीति यावत् । आत्मनो दर्शना-

त्मकविज्ञाननेनैव सविभूतिकनिरतिशयप्रेयोभयासं सिभर्वति, नान्येन विचादिनेतिं

आत्मेयमिति द्रष्टव्य इत्यत्र दर्शनेनानन्तरं श्रवणमिल्यस्यासंभवाद् द्रष्टव्य

इतौदं निदिध्यासितव्य इत्येतदनन्तरं निवेश्यम् । ध्यानानन्तरं दर्शनेनमिल्यपि यद्यपि न

वस्तु शाक्यते, परमात्मनोऽटिनिर्दयत्वात्-अथापि ध्यानस्यैवात्र तस्यैव दर्शनेसमानाकारता संगति-

पन्नति तत्र दर्शनेपेक्ष्य । एकत्वं ध्यानदर्शने योर्मेद्ये ध्यानस्य दर्शनेन च मोक्षसाधनत्वपरं

द्विविधं वेदनमात्रं संभवति । तथैव वल्लभद्विविधवेदान्तिग्रन्थेऽपि एकवध्येयतयोदर्शनमेव ।

अत्र आर्षेयत्वात्कृत्य दर्शयता । 'त्रीन् वृणीते' इत्यत्र वाक्यमध्ये विहितायम् । [ निर्विशेषेरणे

विहिते एकस्य दर्शेष्ट्रान्तर्भावात् ] तात्पर्यश्रुतम्, 'एकं वृणीते, दो वृणीते' इति वाक्यद्वय-

मनुषादित्युपप् । ततोऽपि पूर्वश्रुतम् 'आत्मेयं वृणोत्' इत्येतद्, अनन्तर्भविधिना 'त्रीन् वृणोते'

इत्यनेन संगतम् । अन्यथा न्यायस्ते आर्षेयत्वात् इहललभात् । न्यायाणामार्षेयाणांलोभितत्वात्

विहितनिधानायोगात, प्राप्तार्षेयोदे शेन सप्राप्तित्रिविधिघविणानात्कूलोदे शेषधियेष्ययोचकसदृशा।

भावाच्चैकत्वाक्यतया त्रिविषयग्रार्श्रयस्य विधिरेष । आर्षेय: गौडप्रवर्तेतॄषि । सर्वैस्मिदम्, 'अध्यात्मयोग्यतया

हानं स्पात्' इति पूर्वमीमांसासूत्रेभिग्रे तं मन्तव्यम् । तद्वदिह निदिध्यासितव्य इत्येतत्पूर्वश्रुतं

श्रोतव्यो मन्तव्य इति द्रष्टव्यनुवाददित्युपप् । ततोऽपि पूर्वश्रुतं द्रष्टव्य

इतौदमतिमसिंना

ब्रह्म त परादाध्योदन्यत्लात्मनो ब्रह्म वेद । क्षत्रं तं परादाध्योदन्यत्लात्मनः

वाक्यार्थः । यद्वा निदिध्यासिततत्वतया निर्दिष्टस्य परमात्मनः जगत्कारणत्वे सत्येव ध्येयत्वसिद्धिः स्यात् ; 'कारणं तु ध्येयं' इत्यवधारणात् । अतः तस्य जगत्कारणत्वं लक्षणमाह आत्मनो वा इत्यादिना । उपादानोपादेययोरमेदात् तसिन्नात्मनि ज्ञाते सर्वे विदितं भवतीर्थः । श्रवणमतिविज्ञानदर्शनानि ज्ञानावस्थाविशेषाः ।

अत सर्वाभिदमिति श्रौतदौ थूलावस्थय्चिद्र्चिद्विशिष्टष्टश्रपरौ । सर्वेशरीरकस्य ब्रह्मणः

एतत् चराचरव्याश्रयसकृद्बोधवाच्यत्वस्य, 'चराचरव्याश्रयस्तु स्या' इति दित्सन्न समर्थितत्वात् । आत्मशब्दोऽपि सूक्ष्मचिद्र्चिद्विशिष्टष्टश्रपरः; तस्य शरीरप्रतिसंबन्धिनि रूढत्वात्, सामर्थ्यादिति सूक्ष्मचिद्र्चिद्वितोः शरीरवृत्तिं प्रवेक्षात् ।

अतः तयोरात्मसर्ववपदार्थयोर्भेदात् आत्मविज्ञानेन सर्वे विज्ञानमित्युपपद्यते । अननेन जगदुपादानत्वमुक्तं भवति ।

अत निदिध्यासिनिष्ठ इत्युक्त्वा सर्वोपादानत्वकथनात् जगत्कारणत्वं सकलपरविद्यानुयायीस्तुक्तं भवतीति वदन्ति ॥ ५ ॥

ननु कथंभास्मान्न विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं स्यात्, जगतः तद्विद्यादिति शङ्काघ सर्वात्मत्वमेवाह ब्रह्म तं परादाध्योदन्यत्लात्मनो ब्रह्म वेद—वेद ।

'आत्मनि खल्वरे दृष्टे' इत्यादिना। उपास्यलक्षणम्" इति श्रीभाष्यमनुरुष्य पक्षान्तरमाह यद्येऽपि । सदृशविध्यां मृदुदृष्टान्तादिदर्शनेन 'येनाश्रुतं श्रुतम्' इत्यादिवाक्ये उपादानोपादेयोरभेदान्निवन्धनानमेदप्रयुक्त-एकविज्ञानह सर्वविज्ञानावगमान् तत्सूत्रेे प्रकृतत्वाद्येऽपि तथेति योजयौगात् ।

तदुपदेशे एव क्रुतोऽस्तु इति शाङ्का समाधान भवति ।

वदन्तीख्वरसः । प्रकृतसिद्धयां प्रकरणख्यात् तादिसद्धौऽपि सर्वत्र तत्सिद्धौ मानाभावात् । 'मोक्षाधिकारसमें हि चुभयमपि ससङ्गेनैव विद्याधिकारं' इति चाऽधिकारणसारचः कारणं कर्तिप्योपासनविधानं दर्शयति ।

इदंशास्त्रमनुभिज्ञानमिदानीं स्थितं तत्कृतदुर्ज्ञानेन याहशं, तादृशं संसारवृक्षकमित्याह

ब्रह्म तमिस्यादिना ।

तस्मन् क्षत्रं वेद । लोकास्तं परादुयोऽन्यत्रात्मनो लोकान वेद । देवान्तं परादुयोऽन्यत्रात्मनो देवान वेद । भूतानि तं परादुयोऽन्यत्रात्मनो भूतानि वेद । सर्वं तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनस्सर्व वेद —

नहि नाहाणवर्णः । अनाहाणवर्णः । यस्स्वधिकारो ब्राह्मणवर्णः आत्मनोऽन्यत्र परमात्मनोऽन्यल्ल ! स्थितम्, न तु परमात्मनि स्थितम्, अपब्राह्मणमकं स्वनिष्ठं वेद जानीयात्, तं ब्रह्म स ब्राह्मणवर्णः एव पराकुर्यात् = अभिभवेत् । आत्मनोऽन्यत्वेन = अभ्राह्मणमकत्वेनायगतो ब्राह्मणवर्णः एवं तं तथावगन्तारं संसारयतीत्यर्थः । एघमुक्तत्रापि दृश्यतयम् । अतः सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वमेव स्वरूपमियुक्तं भवति । अभ्राह्मात्मकस्वप्रतिपत्तेः संसारहेतुत्वोक्त्या मिथ्याज्ञानत्वसिद्धेरिति दृश्यतयम् । क्षत्रं क्षत्रियवर्णः । लोकाः भूःस्वर्गादिलोकाः । देवाः आराध्या: तत्स्थलोकप्रापिकाः देवताः । भूतानि अचित्संसृष्टचेतनवर्गः । इततर: स्पष्टार्थ: ( स्पष्टोऽर्थः )

ननु करीत्या सर्वस्य ब्रह्माधारकत्वात् ब्रह्मात्मकत्वेऽपि ब्रह्मात्मकस्य शरीरभूतस्य जगतः शारीरभूतब्रह्मापेक्षया भिन्नत्वेन तथाविधब्रह्मज्ञाननेन सर्वज्ञानसंभवात्, तस्मिन् विज्ञाते इदं सर्वं विदितमिति निर्देशो नोपपद्यत इत्याशङ्क्य, सर्वस्यापि तच्छरीरत्वेन, शरीरवाचिनाऽख्य शब्दानां शरीरीपर्यन्तत्वात् इदं सर्वमिति शब्दाभ्याम्, अन्यैरपि शब्दैस्ततच्छरीरकं ब्रह्मैवाभिधीयते इति सर्वशरीरिणि ब्रह्मणि स्थितमिति । नतु ' इदं सर्वे यदयमात्मे ' ति अभेदस्योपदेक्ष्यमाणवर्णादिकमात्मनोऽन्यत्

स्वात् इह भेदप्रतीतिनिर्देश एव कर्तव्यः । अतः अन्यत्रैष्य व्यतिरेकेणै सार्थः । ब्राह्मणवर्णादिकमात्मनोऽन्यत् यद्वेदेऽर्थः । किश्च अन्यत्र स्थितमित्युच्यते, यो ब्रह्मक्षत्रादिकं परमात्मभिन्नमृत्तिवेन वेदेऽर्थः । न चैवं लोकानुभवः । अतो निषेधाप्रसक्तिरिस्याह स्वनिष्ठमिति । ब्रह्म ब्राह्मणादीनां प्रकारमात्रपरत्वात् तत्र प्रकारयिष्यया भेदस्य वस्तुतो वर्त्तमानत्वेन भेदप्रतितिवेन वेदेऽर्थः । सिद्धयति । न चैवं लोकानुभवः ।

तद्वेन भेदप्रतितिनिर्देशयोगात्, सप्तम्या श्रुत्तो बलेन क्षत्रारुरुपार्थेऽयम् प्रतीतथ्यादौ च एकमर्थेर्णनम् । तत्रयं तु, क्षत्रतन्म्र वेद परमात्मतन्म्रत्वेन न वेदेत्येव । धन्यपदस्य शब्दहिंदैतमिल्यादाविव विधर्मितयौपपि भवितुमर्हति । एवम् अन्यत्रैष व्यतिरेकेऽर्थे विनेय्यर्थसौौपदे,

ईदं ब्रह्मेदं क्षत्रमिमे लोका इमे देवा इमानि भूतानि ईदं सर्वं यदयमात्मा ॥ ६ ॥

स यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याच्छब्दं शक्नुयादग्रहणाय;

दुन्दुबेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः । ७ ॥

स यथा हिर्ङ्यमाने वलितस्य न स शब्दं शकुयादग्रहणाय;

दुन्दुबेर्हन्यमानस्य न बाह्याच्छब्दं शक्नुयादग्रहणाय;

दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ।

७ ॥

यथा निहितं द्वील्याह दुन्दुभेस्तु —गृहीतः । किन्तु आहन्यमाने दुन्दुभेग्रहणेन शब्दनि:सरणाधारभूतदुन्दुभे(निरोधेन, दुन्दुभ्याघातस्य वा तदो(हन्तृपुरुषस्य निरोधेन वा शब्दो गृहीतः मेया: । निःसरणं: शब्दस्य

निरुद्ध्यन्त इत्यर्थ: । 'मेघीङ्डयोरन्यातरनिरोधेन तद्योगनिरोधद्वारा मेघीशब्दा यथा निरुद्ध्यन्ते, एवम्—इन्द्रियेषु विषयगणे स्वाप्रियमाणेषु बाध्यार्थानुभवो दुर्नि-रोध: । तस्मात्—विषयापसरणेन वा इन्द्रियानिरोधेन वा विषयेनिद्रियसंयोगनिरोधद्वारा परमात्मसाक्षात्कारविशोधनिबन्धार्थज्ञानं निरुध्यत इत्यर्थ: । एवं निरुध्य, 'निदिध्या-सितव्यो दृश्यव्य:' इत्युक्तं दर्शनसमनन्तराविच्छिन्नत्परमात्मस्मृतिप्राप्तानं साधयेदिति भाव: । एवंमुक्तरथोपि दृश्यव्यम् ॥ ७ ॥

स यथा ऱड्बस्य धमायमानस्य न बाह्याद्‌द्रदाद्‌दकुयाद् ग्रहणाय;

शह्दुस्य तु ग्रहणेन शह्दधमान'स्य शा शब्दो गृहीताः !! ८ !!

स यथा वीणायै वाद्यमानायै न बाह्याद्‌द्रदाद्‌दकुयाद् ग्रहणाय;

वीणायै तु ग्रहणेन वीणावदेस्य वा शब्दो गृहीताः !! ९ !!

स यथाडडड्रैधाग्नेरस्म्याहितात्त् पृथग् भूमा विनिश्रान्त्येवं चा

अरेरस्य महतो भूतस्य नि:सरुसितमेतद्‌द्रह्मेदे यजुर्वेद: सामवेदो-

डथर्वाडडङ्गिरस इतेहास: पुराणं विद्या उपनिषद: श्लोका: सूत्राण्यनुव्या-

1. शह्दुस्य. शा. मा.

स यथा शह्दु - गृहीतः। शह्दधमानस्येति नन्वादित्याद्‌कर्त्तরি रस्य: ।

शह्दधातुरित्यर्थ:। शिष्यं स्पष्टम् !! ८ !!

स यथा वीणायै वाद्यमानायै -- गृहीतः। साल वीणायै ह्रति चतुर्थी

षष्ठचर्थे। छान्दसो विभक्तिव्यत्यय:। स चै पूर्ववत् !! ९ !!

पुर्वे परमात्मन: सामान्चेनोक्तं सर्वकरणत्वं प्रपञ्चयति स यथाडडड्रैधाग्ने:

अभ्याहितात्त् पृथग् भूमा विनिश्रान्ति एतद्‌-नि:सरुसितानि । एधशब्द:

अकारान्त: इन्न्नवाची। 1 आर्द्रैधनिश्रिष्टाभि्रहग्ज् न्रह्माण पच् चिदचिद्रेशिष्टस्य

सड्‌ड्रङ्गरपिश्रिष्टस्य चोपदानत्वेननिमित्तत्वयोर्ज्जोपिनार्थेन्स्। 2 अभ्रिहि धूमोस्पचाचौण्येन

निमित्तन्स्; इदधनविश्रिष्टवेन तृतीयान्तं सकौतिस तृस्याभम्। अभ्रङ्गावितान आङ्ग्मा-

नवीजनादिना प्रथतितादित्यर्थ:। पृथग्विद्या भूमा विनिश्रान्ति निर्गच्छछ्हतीत्यर्थ:।

स यथा स ह्रष्टान्तो यथा, एतद् वै एकमेव अरे मैत्रेयि ! अस्य पुर्वोंक्तस्य

जगदभिन्ननिमितोपादानभूतस्य महतो भूतस्य परमात्मन: नि:श्वासितं नि:श्वास-

वदनायासेनैव तस्मादुदृतम्। किं तत्? एतत्। वाक्ष्यमाणमित्यर्थ:। तदेवाह

यदृग्वेदो यजुर्वेद: —। इतिहास: रामायणादि:, पुराणं विष्णुपुराणादि, विद्या:

चतुष्प्र्रविद्या:, उपनिषद: प्रसिद्धा:, श्लोका: स्मृतिरुपा:, सूत्राणि ब्रह्मसूत्रा-

खल्यानानि व्याल्यानान्यस्यैवैतानि सर्वाणि निःश्वसितानि ॥ १० ॥

स यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम्-एवं सर्वेषां स्पर्शानां त्वगेकाय-नमेवं सर्वेषां रसानां जिह्वैकायनमेवं सर्वेषां गन्धानां नासिकैकायनमेवं सर्वेषां रूपाणां चक्षुरेकायनमेवं सर्वेषां शब्दानां श्रोत्रेकायनमेवं सर्वासां विद्यानां हृदयमेकायनमेवं सर्वेषां कर्मणां हस्तावेकायनमेवं सर्वेषां विसर्जनानामुपस्थैकायनमेवं सर्वेषां पादानां पादावेकायनम् ।

१. सर्वाणि इति न.शां. मा.

दीनि, अनुच्यारहयानानि भाष्यव्याख्यारहयानानि, व्याख्यारहयानानि भाष्यरूपाणि । ऋग्वेद इत्यादि यदादिस्त, एतानि सर्वाणि भगवतोडस्यैव निःश्वसितानि । अथन्तेज तदुद्ग्रहणीयर्थे: । यद्यपि सूत्रस्मृतिपुराणादयो न्यायाच्चुद्रता इति पुराणेपु प्रासिद्धः ----तथापि तेषां भगवद्वाचकत्वात् भगवन्निःश्वासत्वादिकृतिरूपत्वाच्च इति दृश्य-त्वम् । अथ यद्यपि वाचकत्वादिसूक्तिमात्रमुक्तम्—तथापि शिष्टे मैत्रेयीब्राह्मणे [तु] ' हुतं हुतमाशितं पायितं ' मित्यादिना भोग्यभोगकर्मानमोक्तृत्वर्गरूपवाच्यसुप्रेक्षकत्वात्, अनुक्तरयान्यतो ग्राह्यत्वात् अलमपि वाच्यस्य सृष्टिसृक्तिति दृश्यत्वम् । अनেন पूर्वं सामान्तलो निर्देश्टें जगत्कारणत्वं विचित्रं भवति ॥ २० ॥

एवं प्रथमोक्तं जगत्कारणत्वं विशदयित्वा तदनन्तरं सामान्नेन, 'स यथा दुर्दुःखोहेर्निगमानस्ये' 'स्थादिनोक्तं परोपासनोपकरणभूतकर्माणामनियमन्' विशदप्रति स यथा सर्वासामपां समुद्रः ---लौङ्किकायनमेव । समुद्रस्थ सर्वासामपां काय-नत्वे नाम तदुपादानत्वम् '; एवं त्वचः सर्वस्पर्शानामेकायनत्वं नाम तदुपादातृ-त्वम् । ततश्वायनमर्थः ---: यथा समुद्रो भूयसीरपो बहुधा विशतीःपृणाति, तस्मि-श्चिद्रपि न पूर्यते च ---एवं त्वगिन्द्रियं मनसाऽऽकान्तं बहुधा प्राप्नुवत् स्पर्श-चिरोयान् गृह्णाति, तैः कदाचिदपि न तृप्यति च । ततस्तु त्वगिन्द्रियस्य स्पर्श-विषयकत्वापार अनन्ता इत्यर्थे: । एवमुत्तरत्रापि दृश्यम् । हृदयस्य अवस्थाः-

!. उपादातृखगेव क.

१६८ श्रीरङ्कररामानुजसुनिविरचितभाष्ययुक्ता [ अ.४.ब्र.४.

गाथां पायुरेकायनमेवँ सर्वेषामध्वनां पादावेकायानमेवँ सर्वेषां वेदानां वागेकायनम् ॥ ११ ॥

स यथा सैन्यध्वाखिल्य उदके प्राप्त उदकमेवानुविलीयेत; न हास्योद्ग्रहणायैष स्यात् ; यतो यतस्त्वाददौ लवणमेवैवं वा इदं महद्भूत-

विशेषविशिष्टं मन एव हृदयमित्युच्यते । अध्वगमानामित्यर्थः । शिष्टस्य स्पष्टोऽर्थः । ततश्चैकैन्द्रियवृत्तिविशेषा अनन्ताः । ततश्वात्मसाक्षात्कार-

थिना एते वृत्तिविशेषा निरोधदशा इत्यभिप्रायः । ततश्च, 'स यथा दुन्दुभेर्हैन्न्य-मानस्ये' त्यनेनोक्तं ब्रह्मोपासानोपयोगिकरणप्रामनियमनं विवृतं भवति ॥ ११ ॥

अथ सर्वावस्थास्वपि जीवस्वरूपस्य परमात्मनिष्ठतया स्वातन्त्र्यभावज्ञानाय जीववाच्चिरोद्धदेन परमात्मानं निर्दिशन् अमृतत्वोपायप्रतिपत्तिप्रोत्साहनाय भूतसर्गादिक-

शरीरजन्म'मरणानुविधायिनः संसततो जीवस्यापरिच्छिन्नज्ञानैकाकारतामुपपादयति । एवमुपपादिते हि, ' स्वयमपरिच्छिन्नज्ञानानन्दाकार एव सन् अयं जीवः पश्चाद्भूतमथ-

शरीरानुविधानेन जन्ममरणादिचके स्वकर्मातिरोहितस्वरूपः परिभ्रमति । ततश्च कर्म-

ईश्वरसंकल्पपररूपं सर्वेश्व्वरपरतन्त्रेण स्वेन स्वातन्त्र्येण निर्मोचयितुमशक्यम् । अतः

ताच्छकर्मबन्धविमोचनपूर्वकं स्वस्वभावाविर्भाविरूपमोक्षप्राप्तये परमात्मोपासनेनैव कर्त-व्य' मिति भतीयेतेति । स यथा सैन्यध्वाखिल्यः — विनश्यति । सः लवण-

रसघनतया प्रसिद्धः सैन्यध्वाखिल्यः लवणखण्डः । खिले एवं खिलयः । स्वाधिष्ठे यत् । यथा सैन्यध्वशकलः उदके प्राप्तः प्रकृष्ट उदकं अनु अनुसृत्य प्रविश्य

विलीयत एव । अस्य विलीनस्य लवणस्य उदकग्रहणाय उदकात् पृथकृत्य ग्रहीतुं

यथा नैव स्यात् कोपि न शक्यस्यात् । तच्चोदकं यथा --- यतोयतः

यस्मात् यस्मात् प्रदेशात् मध्यतः पार्श्वतों वा आददীত गृह्नीयात् , ततस्ततः

तत्तोयं लवणमेव लवणरससमयभेव भवति --- एवं वै एवं = उत्कलवणखिल्य-

दृष्टान्तवदेव महत् भूतं सर्वचेतनाचेतनेभ्यः उत्कृष्टम् , — तदेवोपपादयति ।

1. जन्मेति न क. कोशे ।

मनन्तमपारं विज्ञानघनं एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्‍येवानु विनश्यति; न प्रेत्य संज्ञाऽस्तीति होत्राच याज्ञवल्क्यः ॥ १२ ॥

अनन्तमपारम् अनन्तं स्वरूपेणापारमिच्छेयुरपारे गुगतेऽप्यपारमिच्छेद्य ब्रह्म विज्ञानघन एते सन् जीव एव सन्, — जीवशरीरक एव स चित्त-

यावत् — 'अनेन जीवेनाSSत्मनाऽनुपविश्ये' ति श्रुते: जीवशरीरकतया भूतेष्वनु-प्रविश्य, एतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्‍येवानु विनश्यति । भूतेषु शरीरादि-

रूपेणोत्पथ्यमानेषु तेभ्य एव भूतेभ्यो हेतुभ्यः स्वयमुत्पद्यमानः तेभ्यो निःयत्सु तानि भूतानि अनु पक्षात् स्वयं विनइयतीत्यर्थः । देहेप्सतिविनाशानुविधाय्युस्मादविनाशान् भवतीति यावत् । विनाशो नाम अत्यन्तज्ञानसंक्लेश्च । "विनइयति न

परयतीत्यर्थः" इति, "स्वाध्ययसंपत्त्यो" रिति सूत्रे भगवता भाष्यकृतोक्तम् । उत्पत्तिनाशोर्विलासमात्रद्योः । इमाऽखुपपत्तिविनाशौ विज्ञानमयशरीरक

महदूभूतामियुक्ते परमात्मनि जीवद्वारा संभवत इति दृष्टव्यम् । न प्रेत्य संज्ञाऽस्तीति । प्रेत्य चरमदेहवियोगं प्राप्य, 'येयं प्रेते विचि-

कित्सा मनुष्ये' इति प्रयोगात् । तदा मोक्षदशायां स्वभावविकारपरिच्छिन्नज्ञानस्य संकोचाभावेन न संज्ञाऽस्ति । समिस्येकीकरणे । ज्ञानाऽतो ज्ञाननर्थः । ततश्व मृतसंज्ञातेनैकीकृत्य ज्ञानं संज्ञाशब्दार्थः । सा नास्तीत्यर्थ इति दृष्टव्यम् । ततश्व

पूर्वोक्तभगवदुपासनेन ज्ञानसङ्कोचहेतुभूतकर्मणो विनाशे निरङ्कुशपरिच्छिन्नज्ञानवतो जीयस्य स्वस्स्वरूपयाथात्म्यज्ञानेन संज्ञाशब्दितदेहादिप्रपञ्चाविनिवृत्या पूर्वोक्तभूतानु-

विधानप्रयुक्तोत्पत्तिविनाशादिमोक्षदशायां नास्तीति तदूक्तसंसारचक्रभ्रमणनिवृत्त्यर्थै परमात्मोपासनमेव कार्यमिति याज्ञवल्क्यो मैत्रेय्या उपदिदेशेत्यर्थः । अत अर्‌ ब्रवी-

मीयुकिः: स्वोक्तिप्रामाण्यदादर्थम् । न च, 'महदूक्तमन्नतमपार' मिति निर्दिष्ट-

सा होत्राच मैत्रेय्यलैच मा भगवानमूहह, 'न प्रेत्य संज्ञास्ती''ति ।

स्यैव ब्राह्मण: 'विज्ञानघन एवैतेभ्यो मूतेेभ्यस्समुत्थाये' ति जीवःवसंसारित्वाडडवेदानं साक्षादेवास्तु; किमिति, विज्ञानघन: जीवशरीरक इति व्यामुाय जीवद्वारकं तस्य तदियुच्यत इति वाच्यम् - 'निरनिष्टो निरवय:' इत्यादिश्रुतिप्रतिपन्ननिखिलहेयप्रत्यनीकत्वस्य परमात्मन: संसारित्वासंभवान् । अतएव मुक्तिधर्मे जनकयाज्ञवल्क्ययोर्नैव,

'अन्यस्म राजन् स परस्तथा डन्य: पञ्चविभङ्क: । तस्स्थान्वादसुपदयन्ति एक एवेति साध्व: ॥'

इति शरीरशरीरिगो: जीवेश्वरयोर्मेदे सत्यापि शरीरान्त:स्थितस्य शरीरिण एकत्वात् 'अयमेक: पुरुष:' इति सशरीरे जीवे व्यवहारवत् परमात्मनो जीवान्तरस्थितितिनिवन्धना: प्रकारैनेक्यविच्छा: जीवेश्वराभेदव्यवहार इत्युक्तम् । ततश्र तेनैव याज्ञवल्क्येनोपालभ्यापि जीवस्य परमात्मकारीरतया तद्वाचिना विज्ञानघनशब्देन परमात्मनोडभिधानं तद्र्मेमूतोक्षतिविनाशादिना धर्मेत्त्वचचनं न विरुद्धम्; उपपत्ततरचैति दृश्यद्यसम् ।

न चोक्तरीत्या निर्विकारे परमात्मन्युत्प्रचिनाशयो: सद्दारकविशेषणत्वे आकथ्येक सति तावन्मात्रमेव कथनीयं स्यात् ; न स्वधीकम् । एवं सति विज्ञानघनत्वस्य परमात्मनि साक्षादेव संभवात् विज्ञानघनशब्दस्य जीवशरोरकपरमात्माभिधानाश्रयणक्लेश:, 'अवस्थितेरिति काशकृत्स्न:" इति सूत्रभाष्ये कुतोऽनुभूयत इति वाच्यम् - परमात्मन: स्वरूपेणोत्थानविनाशासंभवात्, जीवरूपो गतित्वेन विनाशियोगे वक्तव्ये जीववाडचिपदस्य कस्याचिदश्रवणेऽ जीवद्धारकचोक्त्ययोगेन तद्वाचिपदावडयकत्वात् , अन्यस्य चाभावात्,

विज्ञानघनशब्ददस्य जीववाडचिवर्संभवाच्च, 'विज्ञानघनशब्देन जीवशरीरकपरमात्माभिधीयत' इति भाष्योक्तेरिरोधाभावात्; उपपन्नतरचैति दृश्यद्यसम् ॥ १२ ॥

सा होत्राच मैत्रेय्यलैच मा भगवानमूहत् , न प्रेत्य संज्ञास्तीति ।

एवं याज्ञवल्क्येनोपलिष्टा मैत्रेय्युवाच । किमिति । न प्रेत्य संज्ञास्तीत्यसिन्

तावन्मात्रमेव उत्थानविनाशदनन्तर्योमित्येव, न तु विज्ञानमयान्त्योमित्यमिति ।

स होवाच याज्ञवल्क्यो न वा अरेडं मोहं ब्रवीम्यलं वा अर इदं विज्ञानाय ॥ १३ ॥

वाक्य एव भगवान् मा माम् अमूहतत् । मुहेऽपि चदि¹ मोहयति स्मेत्यर्थे: । विज्ञानघनशब्दतस्य ज्ञानैकाकारस्यात्मनो मुक्तौ संज्ञाभावो विरुद्ध इत्यतो मुक्तौ संज्ञाभावप्रतिपादके भवद्रप्यये मोहो मे संवृत्त इति भाव: । अत्र 'न प्रेत्य संज्ञाडस्ती' ति वाक्यस्य विज्ञानघनत्वोक्तिविरोधे आपादनीयेऽपि, मैलेय्या गुरुगौ- रवेग स्वस्य वाक्यार्थस्फूर्तिरूपसोह एव वाचनिकत्वस्या आपादित इति दृष्ट- व्यम् । यद्यपि संज्ञाशब्दो देहात्मैक्यप्रान्तिपर इति न विरोध: - तथाडपि तदभिप्रायानभिज्ञानात् मुह्यती मैलेयी एवमुक्तवतीति दृष्टव्यम् ।

स होवाच याज्ञवल्क्यो न वा अरेडं मोहं ब्रवीम्यलं वा अर इदं विज्ञानाय । स इह प्रोवो याज्ञवल्क्य: प्राह । किमिति । अरे ! मैलेयि ! 'न प्रेत्य संज्ञाडस्ती' ति नाहं मोहं मोहकं वचो ब्रवीमि । इदं विज्ञानघनशब्दितं महद्रुतं प्रेत्यापि विज्ञानायालमेव ज्ञातुं पर्याप्तमेवेत्यर्थ: । ततक्ष मुक्तौ सर्वज्ञ- तथा सर्वे परयत एव सतो विज्ञानघनस्य मया पूर्वनिर्दिष्ट: संज्ञाडभावो नाम देहात्मैक्यविषयकोऽत्यभावावेत्यभाव: ॥ १३ ॥

एवं 'न प्रेत्य संज्ञाडस्ती' ति स्ववाक्यस्य मुक्तौ देहात्मभ्रमनिवृत्तिपरत्वेन विज्ञानघनत्वाविरोधमुत्कल्य स्वानिष्ठताऽहमनिवृत्तिप्रतिपादनंवापि तदोपरोधमुपपादयाति

1. 'मुहेऽपि चदि' इति क.

अलं वा इत्यादिविज्ञानघनत्वं ह्युक्तम् । विज्ञानं तन्मुक्तावस्थायेव । संज्ञां तु मोहात्मकं तदा नास्तीति नप्रेत्य संज्ञाडस्तीत्युक्तम् । आत: को विरोध इति भाव: । स्वनिष्ठताऽहमेति । तथा च संज्ञा नाम भ्रान्त्योरेकारूपो 'भ्रम:' । स च देहात्मभ्रममन्त परतन्त्रे स्वातन्त्र्याऽऽत्मोपेती भाव: । यद्वा! संज्ञा नाम प्रकृते सकुचितज्ञानम् ; परमात्मापिहि प्रकरणादग्रप्रहणम् ; विज्ञाने विशिष्ठज्ञानमिति भाध्यम् ।

यत् हि ॐनेमिय भवति, तादितर इतरं जिघ्रति, तादितर इतरं पश्यति, तादितर इतरं शृणोति, तादितर इतरमभिवदति, तादितर

यत् हि ॐतेमिव भवति तादितर इतरं पश्यति — विजानाति। यत्त् यस्यामवस्थायां हि प्रसिद्धं द्वैतमिव भवति । स्वनिर्हतया परमात्मन: पृथगिव भवतीत्यर्थ: । स्वतन्त्र इव भवतीति यावत् । स्वातन्त्र्यस्याप्रतिबन्ध इत्यर्थ: । तत् तस्या दशायां तं तं इतरं परयति ।

इतर: परमात्मनो भिन्नात्मक: - पृथनिसद् इति यावत् - इतरं भिन्नात्मकं परमात्मन: पृथक्‍विसद्रं विषयं पश्यति । अत इतरेणेत्यध्याहार्यम् । उत्तरत्र, 'तत् केन केन जिन्रेत्' इति दर्शानात् । इतरेण स्वतन्त्रेण करणे जिन्रतीत्यर्थ: । एवं मुक्तस्वापि । अत जिघ्राति परयति शृणोति मनुते विजानातीयुक्तं सर्वज्ञानेन्द्रियवृत्युपलक्षणम् । तत् मनुर इति मनोव्यृत्तिरुक्ता, विजानाति इति बुद्धिवृत्तिरिति तयोर्भेद: ।

अभिवदतीसुक्तो वागिन्द्रियव्यापार: सर्वैकमेनेन्द्रियव्यापारोपपृथगिवेति । टीकायां तु द्वैतपदस्य धर्मपरतल्लार्तेन पृथक्त्वविस्लियुक्ततम् । अन्र वाक्ये, यत्र चा श्रव्येयन स्थितं अस्वेतिपदसकृख्यते । तेन द्वैतामिवास्य भवति भविध्यमानेपि द्वैंतमनन ग्रहीतं भवतीर्थेलाभ: । अन्र इह्वेतेनैवैद्यमानत्वयोत्तत् प्रकाररिणोर्वैस्तुतो द्वैतस्य विद्यमानत्वाद् अद्वैतमानं द्वैतं पृथक्त्वप्रमिति सिद्धयति ।

यस्यहीतादे: द्वैतपदेतेरपादेरस्मृथ्यार्थविवक्षया एतद्मप्यर्थवत् । द्विता मेव: । एकारेणामेदानिरास इति वाक्यनियम् । तत् मेदाभेदयो: स्वतो विरोधात् मेदकथनादेवाभेदाभाव: सिद्ध इति तस्यार्थपरतस्मिध्यते । तथाच द्वैतमथन्तर्भेद: ।

अस्यन्ते- स्तनन मिन्नयोस्तयो'हंसोर्नोभयस्मान्नाधिकारणन्वयहारस्य भाव उच्यते । नीलोघट इति मुख्यसमनाधिकारणव्यवहारोऽस्ति : तद्भाव इह्हेति । मुख्यसमनाधिकारणव्यवहारानहेतुत्वंवेलितो भेद: द्वैतम् । वस्तुत: प्राप्यधिकरणद्रर्थयो:सराणां पदकां परसस्मरलुप्रकारिम-

सादाय मुख्यसमनाधिकारणध्यवहारसंभावात् तादृशव्यवहारत्रिपयस्ल्लाख्याप्रामाणिकत्वमिवेद्येन बोभते । व्यककहारक्षितिमिमर्थ द्वैतपदतद्वितार्थ सूच्यथितुमेव ज्ञानन्द्रियकार्यमात्रकथनमध्येsत्र इतरेतारभिदवतीति घावक्यारसयापि प्रस्तुतम् । तथाच तस्यां दर्शयां मिन्त्रमेदमानादिमान्द्रुल्यादात् ज्ञानविरोषादितर: मानादिरूपाद् ज्ञानविरेषादितरं मेयादिरूपाद् ज्ञानविरोष्या-

दितरेणेन्द्रियेण जानाति । तद्वुदूध्या सा साक्षात्कारविरोषयापि वहून्नि भवतोत्यर्थ: । इतर इतरमभि-

इतरं मनुते, तदितर इतरं विजानाति । यत्र वा अस्य सर्वमात्मैवाभूत्, तत् केन कं जिघ्रेत्, तत्केन कं पश्येत्, तत्केन

रक्षणार्थ इति दृश्य्यम् । एवमुत्तरलापि । यत्र वा अस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन कं जिघ्रेत् — विजानीयात् । यत्र यदस्य जीवस्य सर्वं वस्तु आत्मैवाभूत् परमात्मप्रकृतिसदृशमेकात्मकमेवाभूत्, तदा केन भिन्नात्मकं कर-

णेन कं भिन्नात्मकं विषयं जिघ्रेदित्यर्थः । अत्र क इत्यध्याहार्यम् ; 'तदितर इतरं पश्यती' ति पूर्वमुक्तत्वात् । कः भिन्नात्मकः स्वातन्त्र्ये कर्ता जिघ्रेदित्यर्थः ।

अत्र किंशब्द इतरशब्दद्वयेन स्वेनैव स्वतन्त्रतत्प्रतिक्षेपपरः । एवं सर्वत्र दृश्य्यम् । अत्र सदैकात्मकस्य जगतः कालमेदेन भिन्नाभिन्नात्मकत्वयोः परमात्मप्रकृतिसदृश-

द्वैतामिश्रं भवतील्यस्य भिन्नात्मकत्वेन ज्ञातं भवतीति नैवार्थो वक्तव्यः । तथा च यस्यात्मभेदप्रतीति: कियत्यप्यस्ति, तस्य कर्तृकरणे भिन्नात्मकत्वप्रतीतरनु-

वर्तंते । यस्यात्मभेदप्रतीतिरत्यन्ता नास्ति, तदा विरुद्धधर्मावतत्न्वाप्रतीते: कर्तृकरणे भिन्नात्मकतया प्रतीति: सर्वथा नास्तीति पर्यवसितोऽर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ।

वदति तादृशेन वागिन्द्रियेण मुख्यकृत्या मेधं विशोध्यतया व्यवहरति न । यदा तु सर्वप्रकार-

विशिष्टार्थमात्रपैकार्यविषयकसाक्षात्कारो मुक्तिकालिकः संपन्नः, तदा ज्ञानप्रसरस्थ्येन्द्रियाधीनत्व-

भावात् केनापि न्द्रियेण किंविकेष्यज्ञानेनमन्तवीत । दृश्यगुणादितत्संयुक्तविशेष्यककथनादिप्रायादिकरण-

त्वमिन्द्रियाणां नियतम् । परमात्मनोऽतीन्द्रियत्वात् । मुक्तौ चेनिद्रियाणि सक्रियांकरणि । साक्षा-

त्कारक्ष तथा सर्वविशिष्टशब्दकौविकेशष्यक । तत्र मेधज्ञानविशेषष्यस्य मातृज्ञानविशेषष्यस्य चेतरत्स्वमेक-

नास्ति । अतस्तदा इतरेतरमिलापि उत्तरस्यां वाचं न शक्यते इति । अन्नैवमितर इतरं

पश्यतीत्युक्तार्थमिनिषेधस्यैव कार्यतया इतर इतरं न पश्यतीयेव वक्तव्ये केन कं

पश्ययेति । भद्रूचनंतरादरणम् — इन्द्रियादिसंवन्धविशेष एव ज्ञानस्य नास्तीति बोधना-

श्रेम् । अत्र केन कमिति वद् इहैवप्रयोगात्, 'परमात्ममातिरितो दर्शयकर्तां तु वतंते ।

अत्रों । तत्रनिषेधः । किंतु इन्द्रियजन्यं रूपविशेष्यकक्च ज्ञानं नास्ति' इति श्रुति-

हृदयमूग्राम् । इतर इतरं पश्यतीति पूर्वंवाक्ये इतरेणिति करणानिदेशः: मातृमेययोरेव लोके

आहं पश्यं जानामीति स्वरसतो म्रहणान्त करणस तदा ज्ञानाविषयत्वात् , ज्ञानविशेष्यादेकस्मात्

३७४

श्रीरद्रामानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्तः

[ अ.४.ब्र.४.

कें भृणुयात्, तत् केन कमभिवदेत्, तत्केन कं मन्वीत, तत्केन कं विजानीयात् ।

येनेढं सर्वं विजानाति, तं केन विजानीयात् । विशातारमरे केन विजानीयादिति ॥ १४ ॥

इति चतुर्थोऽध्याये चतुर्थं ब्राह्मणम् ।

एवं न प्रेत्य संज्ञास्तीति वाक्यस्य मुक्तौ देहात्मभ्रमस्वतन्त्रतामभ्रम-

निवृत्तिपरत्वोपपादनेन मैलेऽप्याज्ञानं परिहृत्य तादृशार्वाच्यरुपमोक्षापत्त्यै भगव-

त्प्रसादो निदिध्यासनवैति द्वैतमेव साधनमित्यवश्यं निदिध्यासनेन भगवत्प्रसादो

मुमुक्षुभिः संपादनीय इत्युपसंहरति वाक्यद्वयेन । येनेढं सर्वं विजानाति तं केन

विजानीयात्; विज्ञातारमरे केन विजानीयात् । येन परमात्मना प्रसन्नेनात्म-

गृहीतः इदं सर्वं विजानाति स चैज्ञो भवति, तं परमात्मानं केन हेतुना विजानी-

यात् । 'क इत्य वेद यत्न वा:' इत्यवत् । परमात्मप्रसादपत्तिरेण परमात्मा दुरव-

बोध इत्यर्थः । विशातारमरे केन विजानीयात् । अथैक विज्ञातृशब्देन प्रकमो-

दितजगत्कारणत्वाक्षितत्वेऽप्यज्ञाताश्रयः परमात्मैवोच्यते । तादृशं विज्ञातारं सर्वज्ञं पर-

मात्मानं प्रकटोदितं ध्यानं बिना केन केवलयज्ञादानाद्युपायेन विजानीयात् । न केना-

पीत्यर्थः । उक्तं व्यासगिरा, 'परमात्मप्रसादाहते तस्य दुरवगमत्वरं तं केन

ज्ञातविरोषस्यान्यस्य विधं यत्, इतरत्सर्वम्, तस्यैवात्र विशक्किततादिलक्षणापि मुख्यम् । तदग्र केन

कर्मिस्नेन, 'मुक्तज्ञाने च्छुरादेः करणत्वम्; नापि प्रपञ्चस्य प्राधान्यं' मिति ज्ञापितम् । येन

कमभिवदेत् शक्तिप्रकृततप्रपञ्चविशेष्यककर्मोंप पृथक्प्रयोज्यप्रयागसाधनप्रकृतत्वाग्नि द्रियाभावात्

तादृशव्यवहारो न कुयात । परमात्मज्ञानादन्योन्यमृतपरमात्मविशेष्यकसाक्षात्कारव्यवहारौ। विना

नान्यत् तदेति भावः । अतः परमात्मविज्ञेयकस्मनन्ने व्यचद्वारं कुयात् ; भड्क्ष्यत्स्वपि विरोधणमात्र-

विवक्षया प्रयोगमपि मुक्तः कामं कुयादिति न तद्रुत्यवच्छेदः । तद्वान् परमात्माधीनसर्वात्मकत्व-

तत्साक्षात्कारस्थितिध सदनन्तरमेव दर्शयिष्यते येनेढं सर्वमिति ।

एवं च जीवपरादिविमिश्रार्थैवाचकानां पदनां किश्चित्प्रेपण मुख्यसममानाधीकरणगयवहार-

स्वीकृत तादृशव्यवहारलक्षणकृतव्वादिनः तार्किकादयः द्वैतपदबिवक्षितातन्त्रभेदृनिरूपकार्थ-

दर्शन न भेदमात्रखीकारात्, द्वैतिनः । भेदमस्मी कुर्वन्तः, स्वीकृतेऽपि भेदे तादृशमुख्यग्यवहारे

समर्थ्यमाना|श्र द्रिक्संमतापि द्वैतासंमतया अत्रैव सुष्ठुनेद्यम् ।

येनेढमित्यत्र येनेऽती येनेऽति तृतीयार्थ, 'अङ्ग वाऽङ्गे इदं विजानाति', 'सर्वैरात्ममेवाभूत्' इति

विजानीयादिति पूर्वपक्ष्यम् ; उपासनातिरिक्तकेवलत्यज्ञानानुपायान्तरनिषेधपरं विज्ञातारमरे केन विजानीयादित्युतरपक्ष्यम् " इति । तत्क्षरमात्मप्रसादपरमात्मोपासनयोरप्यतरपक्षयकर्तृ वाक्याभ्यां प्रतिपाद्यतं भवति ।

अत्र परमात्मोपासनतत्प्रसादसाध्यै परमात्मावगतिः किंरूपेति चिन्त्यते याम्--, दर्शनेसमन्वाकारध्यानरूपावगतिरेव परमात्मप्रसादोपासनसाध्यत्वेन वाक्यद्वयप्रतिपत्तेति केचित् । मुक्तिकालीनां देशविशेषवृक्षसाक्षात्कारलक्षणा, ' परात् परं पुरिशायं पुरुषमीक्षत ' इत्युक्तेः । नोभयथाडपि विरोधं पश्यामः । इति शङ्करः प्रतिवचनसमाप्तौ ॥

इदानीं शाङ्करं समन्वयाध्याये चतुर्थपादे चिन्तितम् । उपक्रमे पतिज्ञायापुल्लवितादिम्रियसंवादनिरसनलिङ्कीर्त्तनात्, मध्ये च, ' विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानु विनश्यति ' ति देहानुबन्धिजन्ममरणलक्षणजीवलिङ्गप्रतिपादनात् , अनन्ते च ' विज्ञातारमरे केन विजानीयात् ' इति विज्ञातृत्वरूपजीवलिङ्गकीर्तनाच्च ह्यस्मि प्रकरणं जीवपरमेव । परमात्मलिङ्गानि तु कथञ्चिद्विजानीयादिति पूर्वपक्षे पठिताचार्यः - " वाक्याभ्यां नयात् " । कृत्रिमस्य वाक्यसन्दर्भस्यार्थान्वयः

तथाहि - ' अमृतत्वञ्च तु नाशाडस्ति चित्तेने ' ति याज्ञवल्क्येनाभिहिते, ' येनाहं नामृता स्याम्, किमहं तेन कुर्यामिति अमृतत्वोपायमालार्थिन्यै मैत्रेय्यै, ' आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः ' इति द्रष्टव्यत्वेनोपदिष्टस्यात्मनः परमात्मत्वमेवाभ्युपगन्तव्यम् । आद्याधिकाया विद्यागतविशेषप्रतिपादनोययुक्तत्वात् पुरुषार्थपादे स्थितत्वात् ।

1. देहानुवादित्वे हि

तादृशमुक्तिदृज्ञानसाधनमुपासनहवं विज्ञानमपि तदश्रोनमिलुच्यतं, ' देहादि बुद्धियोगं तं येन मामुन्नयात् ते ' इति हि गीयते । एवच, विज्ञातारमरे केन विजानीयादिवस्य विजानीयादिति पूर्वे द्वेतेनोपासनहवेण विज्ञानेन विना केन तं मुक्तो विजानीयादित्यर्थः । अत्र तमित्येशानुवर्तते । सधिकरणिराश्रादिकसन्निधेश्याऽही परमात्मेति ज्ञानामिः । यद्यपि भवत् परमात्मानं परमात्मप्रसादादेव विजानीयादिति पूर्वमुक्त्वा, विज्ञातारमितिपदप्रयोगः येन, तमिति पदद्वयपरामृष्टः आश्रिते एवु सादृश्यानुगमादौ सिध्यति निरपेक्षतया ।

जीवमपि केन विजानीयात्; परमात्मप्रसादं विना परविद्याभूतखाद्विज्ञानमपि दुलेभम् मृष्थे उच्येत, जीवादिविशिष्टपरमात्मऽन्वक्तव्यतया । भवत् प्रकरणे सिद्धतया तत्र विशेषाणां

तत्र हि, 'अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये वभूवतु' रिथ्याज्ञवल्क्यानाम ' सर्वाङ्गयास्यानानि पारिषु वे शंसन्ति' इत्यश्वमेधगतपारिषदहनागकशास्त्रे विनियुक्त-

त्वात् पारिषदर्थानि आल्यानानि; न तु विशिष्टयोगीति 'पारिषदर्थी इति चे' इति सूत्रखण्डेन पूर्वपक्षं कृत्वा, 'न विशेषितस्वा' इत्यादिना सिद्धान्त-

तम् । अयमर्थः - न सर्वाङ्गयानानि पारिषदर्थानि भवितुमर्हन्ति । 'सर्वाङ्गयास्यानानि शंसन्ती' इति निधाय 'मनुवंशस्वतो राज्ञ' इत्यादिना कश्चिद्विद्वान्सर्वाङ्गयास्यानामा

नेव विशेषित्यात् । वाक्यशेषपठिततानामेवात्र वाक्यानां सर्वेषाम् । अतः विशिष्टविधिपठिततानां याज्ञवल्क्यारुज्यानां तच्छ्रावकयगतपरमात्म-

विषयकत्वादिविशेषप्रतिपादनोपयोगित्वमेव । 'तथा चैकवाक्ययोगमन्वात्' । यथा, 'तेजो वै ध्रुवतम्', 'सोऽरोदी' इत्येवमादीनाम्, 'अक्ता: शर्करा उपदधाति',

'तस्मादर्हिषि रजतं न देय' इत्यादिविधिनिषेधैैकवाक्यतया विधिनिषेधविषयस्स्तुति-

निन्दाद्युपयोगित्वम् - तथैव, 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्य' इत्यादिविधिना आल्यानानाना

मेकवाक्यत्वात् । पचति । विधेयाविद्याविशेषोपयोगित्वमेवेति । मुख्यभूतान्वयानामिति सिद्धान्त-

तम् । ततश्रोपक्रमगतार्थायैकावशात् परमात्मविषयकत्वमेव प्रकरणस्य । तथा, 'अस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतत्', 'आत्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन'

त्यादिना प्रतीयमानं सर्वोपादानत्वम्, 'ब्रह्म तं परादाद' इत्यादिना प्रती-

मानं सर्वात्म्यञ्च न परमात्मनोडन्यत्वेन संभवति । यदुक्तम् - पतिजायापुत्रादि-

संबन्धित्वकीर्तनं जीवलिङ्गमिति - तत्र; तस्य वाक्यस्य परमात्मानुगुणतयाडर्थेर्ण-

नोपपत्तेः । तद्वर्णनप्रकारश्रव् पूर्वमेव प्रदर्शितः ।

ननु 'विज्ञानघन एवैते भ्यो भूतेभ्यस्समुत्थाये' इति जीववाचिविज्ञान-

1. पारिषु वे विनियोगेन सङ्ङ्रेषामपि. क.

शाङ्कानस्य प्राक्सम्पाद्यस्य विषयेऽपि परमात्मप्रसादोपेक्षावचनस्य संगतत्वात् - अथाऽपि परमात्मनः

सिद्धोपायताया: समनन्तरमुक्ततया उपासनमेधानपेक्षत्वमिति केचित् । मन्वीरन् इति तन्मति-

स्युदासाय श्रीभाध्ये उपासनावश्यकत्वपरतया वाक्यमिदं योजितम् ।

नन्वेवं विज्ञानघन इति । प्रकरणस्य जीवाद्मविषयकत्वपूर्वपक्षे, पूर्वैः सूत्रैण जीवाद्म-

वाचिनोडपि पदस्य परमात्मनाचित्कमप्यावश्यकम्, तदैव शाङ्कर्याञ्च्यात् । इत्थुक्तम् । तत्र् प्रथमस्य

आत्मपदस्य जीवाद्मवाचित्वं विनैव श्रीभाध्ये निह्नुतत्वात् उपरितनसूत्राणि विज्ञानघनपदविषयाणि-

स्याशय: ।

घनशब्देन कथं परमात्मनोऽभिधानम् ? उत्पादविनाशादिजीवलिङ्गानाच्च कथं परमात्मनि समन्वय इति चेत् - तत्साह -

'प्रतिज्ञासिद्धिरर्लिङ्गमात्रस्थ्य:' । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा डक्षिसो-

पादानोपादेयभावलङ्घनभेदसूचकं जीवधर्माणां तत्त कीर्तनमित्याऽऽश्रमस्थ्य आचार्यो

मन्यते । 'उत्क्रामिष्यत एवम्भावादित्यौडुलोमी:' ।

उपादानोपादेययोर्मेद एव स्याज्जीवस्य च परस्य च ।

मुक्तस्य तु न भेदोदस्ति भेदहेतोरभावात्:' ।

इत्युक्तरीत्या मुक्तिदशायां भेदवेद्याश्रित्य परमात्मनि जीवधर्मोभिधानमुपपद्यत

इत्यौडुलोमिराचार्यो मन्यते । 'अवस्थितेरिति काशकृत्स्न:' । जीवे पर-

मात्मनोऽन्तर्यामितया अर्वस्थतैराकृत्यधिकरणत्यान्न शरीरभूतजीववाचि शब्दै: शरी-

रिण: परमात्मनोऽभिधानसंभवात् शरीरभूतजीवधर्माणां शरीरिणि परमात्मन्युपपत्तेश्च

जीवश्रुतिलिङ्गानां परमात्मनि नानुपपत्तिरिति स्थितम् ;

अत्र तु काशकृत्स्नमतमेवाचार्यस्य मतम् । तदपरे पक्षान्तराण्यप्याश्रित्य

आश्रमस्थ्यौडुलोमिमतयोरदृष्टत्वाच्च । उपादानोपादेययोर्मेदवेद्याश्रयमस्थ्यमतं जैन-

मतमतिक्षेपादेव प्रतिक्षिप्तम् । तर्कपादे जैनानां मतं हि प्रतिक्षिप्तमाचार्येण । 'ये १

चैवं मन्यन्ते —

(२) जीवाजीवास्रवसंवरनिर्जरबन्धमोक्षा नाम सप्त पदार्था: । बोधात्मकौ जीव: ।

इन्द्रियप्रवृत्तिरास्रव: । रागद्वेषादिरूपा प्रवृत्ति: संवर: । तत्त्वश्रद्धारोहणादिनिर्ज्जर: ।

बन्धोऽस्यविपयं कर्म । तल्ल घातिकर्म चतुर्विधधम्, ज्ञानावरणीयं दर्शनावरणीयं

मोहनीयमन्तरायिकर्म । तल्ल सव्यग्ज्ञानात्न मोक्ष इति विपर्ययो ज्ञानावरणीयं

कर्म । आर्हतदर्शनस्यासात्र मोक्ष इति ज्ञाने दर्शनावरणीयम् । बहुषु विप्रतिप-

कर्म । १. ते. ग.

उत्क्रामिष्यत एवम्भावादिति । एवम्भाव: परमात्मैक्यम् । नचात्र सूत्रे

उत्क्रान्तिन्ति प्राणवस्थायामेव एकम्भाव:; पृथक् तु भेद इत्येवं प्रतीतं इति शाङ्कस्यम् - 'अयमात्मा

परमात्मैक्यसंपत्त्ये उत्क्रामिष्यति किल । अतोडस्य परमात्मैक्य'मित्युक्ती इदानीं परमात्मैक्याभिति

प्रह्णणायोगात् । अत: एवम्भावादित्यस्य भविष्यत इति विशेषणमथेसिद्धमिति !

23

विद्धेऽपु मोक्षमार्गेऽपु विशेषानवधारणीयं मोहनीयम् । मोक्षमार्गेऽप्रवृत्तानां करं विज्ञानमान्तरायिकम् । तानीमानि श्रेयोमार्गहन्तृणि घातिकर्माणि अथाऽऽवातिकर्म चतुर्विधम्, वेदन्तीयं नामिकं गोत्रिकम् आयुष्यं द्वेति । तत्तत् कर्म शुकपुरुषलविपाकहेतुः । तद्विद् कर्म वन्योडपि न भवति । निःश्रेयहेतुत्वानवैधातकत्वात् । शुकपुरुषलारमभकं वेदनायकर्मानुगुणं नामिकं क शुकपुरुष्यावस्थां कालिकवृद्धुदारिकामारभते । गोत्रिकं तु अव्याकुते शक्तिह्रपेणावस्थितम् । आयुष्यम् = आयुः कथयत्युपाददद्वारेणेल्यायुण्यम् तानी शुकपुरुषाश्रयस्वाद्घातिकर्माणि । तदेत्तत् कर्माश्रयं पुरुषं बन्धाति विगलितसंसत्क्लेशनहासनस्थाना वर्णज्ञानमुवैकत्रानस्याडSड्मन् उपरि हे मोक्ष इत्येकें । अन्ये तु उद्ध्वेगमनशीलस्य जीवस्य शुक्काल्लाभुपले सततोऽव्वेगमनं मोक्ष इति वर्णयन्ति ।

इदम्‌ननयमपि प्रपञ्चयांचक्रते । पाञ्चास्तिकाया नाम, जीवास्तिकाय-धर्मास्तिकायाधर्मास्तिकाय-आकाशास्तिकायेऽस्ति । अस्तित्वं हि इत्यास्तिकायः । जीव एतास्तिकायो जीवास्तिकायः । एवं सर्वे च जीवास्तिकायास्ति-विधः, बद्धो मुक्तो निलयसिद्धश्च । तत् नित्यसिद्ध आह द्रौ प्रसिद्धौ । पूर्वंते गळति चेति उपचरितार्थंचितं वस्तु पुंल्लिङ्गशब्देनोच्यते तत्त्रयश्व पोढा, पृथिव्यादिमूर्तचतुष्टयं स्वावरं जड्गमञ्चेति । धर्मास्तिकायः मेयः । अधर्मास्तिकायः स्थितिहेतुः । आकाशास्तिकायः त्रिविधः, शोडशलोकाकाशाश्चेति । उपर्यु परि वर्तमानानां लोकानामन्तर्वर्ती आकाशं कायः । सर्वेषां लोकानामुच्चैर्वर्ती अनावृताकागोऽलोकाकाशः ।

1. विशेषानवधारणं. क. विशेषावधारणीयं. इह. आ. दी. 2. विवटन. क. पनिञ्जाना. ख. व. ग. 4. पुंल्लिङ्गस्याऽऽमकत्वात्. न. पुंल्लिङ्गयस्तां. झा. झा. दी. 5. सनारणज्ञान. क. 6. वाक्यशेषे न कोपे ।

शुकपुरुषले विपाकहेतुरिति : अवश्यमावश्यविभूतवस्तुसामान्ये तन्मतसिद्धं नाम श्रीभाष्योक्तरीलेपक्षया तन्मततद्रिक्रियावर्णने श्रेयोदः तन्मतमथान्तरानुरोधेन दर्शित इति ध्येयम् ।

सर्वेष्येते पदार्थाः - स्यादस्ति, स्यान्नास्ति, स्यादस्ति च नास्ति च, स्यादवक्तव्यश्च, स्यादस्ति चावक्तव्यश्च, स्यान्नास्ति चावक्तव्यश्च, स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्चेति सप्तभङ्गीपरिग्रहः। स्याच्छब्दोऽयं तिङन्तपरतिङ्न्तरूपको निपातो नैकान्त्ये योती।

एवं सर्वे वस्वनेकान्तमित्याहंतसमये साधुः, कस्याप्यप्रतिक्षेपकत्वादिति पूर्वपक्षे प्राप्ते -

"नैकान्तसद्भवात्"। एकान्तेन वस्तुनि सद्भावसद्भावाभ्यां भिन्नत्वादिविरुद्धधर्माणां परस्परविरहस्वरूपाणामसद्भवात् तन्मतमसमञ्जसम्‌। प्रमाणप्रमाणविभागभङ्गप्रसङ्गेन सर्वव्यवहाररोधेन प्रसङ्गात्। "एवञ्चात्मास्तस्यैवम्‌" ।

जीवस्य देहानुरूपपरि माणस्वमित्येषु भङ्गुपगच्छतां जैनानां हस्त्यादिशरीररसमाश्रितस्य नूनपरिमाणमशकादिशरीरानुपवेशे आत्मनः परिपूर्णता न स्यात्। अथ संकोचविकासधर्मतयाSङ्गमनः पर्यायेण = अवस्थांतरापत्या न विरोध इति चेत् - तन्नाह, "न च पर्यायाद्‌भ्यविरोधो विकारादिदृश्यः"।

कालभेदेन संकोचविकासावस्थाभ्युपगमे विकारित्वानित्यत्वादिदोषप्रसङ्गः। "अन्त्यावस्थितेष्वोभयनित्यत्वादिविरोधः" । जीवस्य यदन्यत् परिमाणं मोक्षावस्थागतं, तस्य तत्प्रथं देहान्तरपरिग्रहार्थेन च स्थितत्वात्।

तस्य परिमाणस्य तदाश्रयस्य च जीवस्य च (?) उतराऽवस्थाप्राप्तिविधुरस्खेन नित्यत्वात् तद्वत् परिमाणं पूर्वत्राप्यविशिष्टमित्येभ्युपगन्तव्यम्‌। उत्तराऽऽधिशून्यस्य पूर्वावधिभावात्।

ततश्च देहभेदेन तदनुरूपपरिमाणभेद इति जैनानां दृष्टान्तसमुद्भत्‌मिति स्थितम्‌।

ततश्च जैनमतप्रतिक्षेपेणैव मेदाभेदसमावेशवाधारामरद्र्यमतमपि निरस्तमेव।

'परमात्ममनोयोग इति। योगः । । । एतद्र्थः जिन्द्रासाधिकरणे पुराणघटे वक्तव्यः ॥

इति सरणात् ब्रह्माभिन्नस्य जीवस्य मुक्तौ ब्रह्मैक्यवाच्यौडुलोमितमतमपि निरस्तम् ।

अतः काश्मीरान्नमतमेव भगवद्धादरायणमतम् 1 ।

अत एव, "अंशो नानाव्यपदेशा" इति जीवस्य ब्रह्मांशत्वमेवोच्यते ।

(३) तत्र ह्यधिकरणे 'ज्ञोऽत एवांशनोऽशेः' इत्यादिभेदश्रुत्यनुरोधाद्भेदवादो जाल्याद्यभेदाभिप्रायेण गौणो नेतव्यः ।

अथवा तत्स्वमस्याद्भेदश्रुत्यनुरोधाद्वेदान्तविप्रतिपत्तौ नेतव्यं पूर्वपक्षे प्राप्ते इदमुच्यते - "अंशो नानात्वपदेशादन्यथा वापि दाशकितवादिकंवमध्यीयत एव" ।

नानात्वपदेशात् = भेदवयपदेशात्, अन्यथा चापि = अभेदेनापि व्यपदेशात् , श्रुतिद्वयानुरोधात् ब्रह्मणोऽंशो जीव इत्यप (इत्युप?) गम्यते ।

चिदचिद्विशिष्टं हि ब्रह्माः स्वरूपम् ।

तत्र विशेषणभूतचिदंशस्यान्तर्भूतत्वाद्भेदवयपदेशोपपत्तिः ।

विशेष्यापेक्षया विशेषणस्य भिन्नत्वात् भेदवयपदेशस्याप्युपपत्तिः ।

'ब्रह्म दाशा ब्रह्म तदासी ब्रह्मैव केवलम्' इति दाशकितवादीनामपि ब्रह्मत्वमेवे शाखिनः अधीयते ।

नास्याभेदवयपदेशस्य गौणत्वं वक्तुं युज्यते ।

नापि सृष्ट्यस्वसंहार्यत्वादिलक्षणभेदवयपदेशस्य मानान्तरसिद्धार्थीभिधायिनोऽनुवादित्वं गौणत्वं वा वक्तुं युज्यते ।

अतो व्यपदेशाद्रयमुख्यस्वाय नीलगोलाद्यपृथक्सदृदविशेषणमूर्तरूपं 2 जात्यादिविशिष्टद्रव्यस्य यथा रूपजात्यादिविशेषणमंशः ;

एवंपृथक्सदृदविशेषणभूतः शक्तिस्थानीयो जीवोऽंश इत्यर्थः ।

"मन्त्रवर्णात् 8" ।

'पादोऽस्य विश्वा भूतानि' ति मन्त्रवर्णेन सर्वजीवानां भूतांशत्वेन दाशकितादीनां पादांशत्वेनांशत्वप्रतिपादनाच्च जीवो ब्रह्मविशेषणांशः ।

"अपि सरेन्ते" ।

'ममैवांशो जीवलोके', इति गीतावचनाच्चांशत्वम् ।

नतु जीवस्यांशत्वे जीवस्य ब्रह्मैकदेशत्वाव्यमभावेन तद्रूपा दोषा ब्रह्मणि स्युः ।

नैष्यच्यते, "प्रकाशादिवत् नैव परः" ।

तुशब्दः चोद्यं ठ्यावर्त्तयति ।

परः = परमात्मा, एवं न = जीववत् दुष्टः, प्रकाशादिवत् ।

यथा प्रकाशागोल्यादिविशिष्टप्रभावद्वादिकस्य प्रभागोल्यादिकमंशः ;

तादृशोऽयमंशः ;

न तु घटाकाशादिवत् तदेकदेशः ।

अतो न जीवदोषेण परस्य दुष्टता ।

"स्मरन्ति च" ।

'एकदेशस्थितस्याग्ने: ज्योत्म्ना विस्तारिणी यथा । परस्य ब्रह्मण: शक्तिस्तथेदमखिलं जगत् ॥'

इति प्रकाशाधंंशासाम्यम् । ननु सर्वेषां ब्रह्मांशत्वे समाने केशादिवृत्तेदाधंय-नाध्यनुज्ञा, केषाञ्चिन् परिहार इति उथवस्था कथम् संगच्छताम्? तत्राह - "अनु-ज्ञापरिहारौ देहसंवन्ध्यौ।उद्योति:रादितवत्" । यथा अन्यादेरेकरूपस्यैव श्रोत्रियचण्डाल-गारादिसंवन्ध्यवशेन हेत्वोपादेयत्वे, एंव ब्रह्मांशत्वाविशेषेडपि जीवाना लैर्वणिक-कैर्वाणिकश्रेष्ठरसंयोगात् वेदाध्ययनानुज्ञापरिहारौ रुपपद्यते ।

"असन्ततेश्राध्यतिकर:" । प्रतिशरीरं भिन्नानां जीवाना अणुत्वेन सर्वत-सन्ततत्वात् न भोगव्यतिकरदोषोडपि भवति । ननु जीवब्रह्मभेदपक्षेडपि अविद्या-कृतोपाधिभेदात् भोगसड्‌डर उपपद्यते । तत्राह-"आभास एव च" । अलण्डैक-रसप्रकाशामात्रस्वरुपस्य ब्रह्मण: अविद्याकृतस्स्वरुपतिरोधानत:पूर्वंकोपाधिभेदपरिकल्पनहेतुराभास एव । ननु पारमार्थिकोपाधिहितब्रह्मजीववादे उपाधिभेदहेतुभूतानाध्यस्तवशात् भोगव्य-वस्था भविप्यति । तत्राह - "अदृष्टनियमात्" । ब्रह्मस्वरुपस्य छेदनादिभेदानाध-संभवेन सर्वेषामप्यदृष्टानामनियतत्वात् न भोगव्यवस्था सिद्‌ध्रयेत । ननु अदृष्ट-हेतुभूताभिमनध्यादिग्यवस्था अथष्टचव्यवस्था, तद्वारा भोगव्यवस्था च भविष्यति-त्यलाह - "अभिसंध्यादिप्टु चैवम्" । अभिसंध्यादीनामपि छेदनाद्यनहेतुब्रह्म-स्वरुपमात्रसंवन्धित्वात् तदवस्थैव । "प्रदेशभेदिति चेदान्तर्भावात्" ।

ननु ब्रह्मस्वरुपस्यैकत्वेड्युपाधिसंवन्धिप्रदेशभेदादुपपद्यते भोगव्यवस्थेति चेत् - न; उपाधीनां तत्र तत्र गमनात् सर्वप्रदेशानां सर्वोपाध्यन्तर्भावेन भोगव्यतिकर: तदवस्थ एव । प्रदेशभेदेनोपाधिसंवन्धेडपि सर्वस्य ब्रह्मप्रदेशत्वात् सर्वसंवन्धि दु:खलं ब्रह्मण एव । प्रदशे भेदेनोपाधिसंवन्धेडपि सर्वस्य ब्रह्मप्रदेशत्वात् सर्वसंवन्धि दु:खलं ब्रह्मण एंव स्वादिति ब्रह्मभेदो महान् अनर्थ आगत्यत । अतो जीवो ब्रह्मणो विशेषणाश इति स्थितम् ।

तत्स्थान्तरर्थिमतया परमात्मनोडवस्थिते: शरीरवाचिशब्दानाछ्र शरीरिरपर्यन्त-त्वात् शरीरभूतजीववाचिविज्ञानघनशब्देन शरीरिभूतपरमात्माभिधानं न विरुद्ध्रयत ईंति काशकृत्स्नमतमेव बादरायणमतम् । प्रकृतमनुसराम: ॥ १४ ॥ ४-४.

1. छेदमेद. भा. 2. ब्रह्मभेदो महानर्थ: . क.

इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मध्वस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु, यश्रायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्रायमध्यात्मं शारीरस्ते-

पूर्वं, 'तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूपं तथा माहारजं वास:' इति सूत्रं नातिप्राप्तं दिङ्नागादिभिरनाश्रितत्वात् । प्रतिपादितः पुरुष इत्थं नैतद्योतनाहाप्नो 'आख्यात्‍वा अथो द्रष्टव्यः' इत्युक्त आत्मा सर्वान्तर्यामीति प्रतिपादनायेदं ब्राक्षणमारभ्यते—

इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मधु; अस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु । इयं हृदयमाना पृथिवी सर्वेषां भूतानां मधु । सर्वभूतानां धारणान्नभानादिहेतुतयो-

जीव्यत्यैन पृथिव्या: सर्वभूतमधुत्वम् । अस्यै पृथिव्यै । अस्या: पृथिव्या इत्यर्थ: । त्रिभक्तिकृत्ययश्रह्नादस: । सर्वभूतानां पृथिवीधार्यत्वेन तल्लोभ्यत्लवेन तदनुकूलत्वात् पृथिव्यां प्रति मधुत्वं दृश्यताम् । एवं पृथिव्या: भूतानाञ्जी-

जीवकर्तवेन परस्माद्भवस्यित्यर्थ: । यश्रायमस्यां — यश्रायमध्यात्मं शारीर: — अप्यस्मिन् योड्यमात्ममेदं — सर्वशब्द । अस्यां सर्वभूतोप-जीव्यतया मध्यभूतायां पृथिव्याम् (१अन्तर्योमितया डकृत्स्थितः ।) तेजोमय: स्वय-म्प्रकाशाज्ञानमय इति यावत् । अमृतमय: मरण (मर¹णादि धर्म)शून्य:—अपहतपाप्म-त्वादिगुणाश्र्रय इति यावत् । तल्लान्तर्योमितया डकृत्स्थितो य: पुरुष: । (य: पुरुषो वर्तते ) यश्रायमध्यात्मम् । आत्मनि अध्यात्मम् । अल्नात्मशब्देन देहेन्द्रिय-

मनःप्राणजीवसंघात उच्चते । तसिन् योडयं शारीर: शरीरान्तर्यामी । तेजो-ऽस्नान्तरे मधुशब्दयाने आध्यात्मिकं पञ्चतयात्मकं शरीरालंवृचतुदंश चतुदेश प्रकृत्य उभयेषामनुत्तर्यांसी परमात्ममेति निरूप्यते सर्वप्रकारतन्मियस्म्यहवृध्ययुक्त्यये । उत्काध्या-

त्मिकांश-चतुर्दशकविविधिष्ठनां सर्वेषां भूतानाम्, उत्कानां चतुर्दशानां देवानाञ्जी-वोन्योजीव्यत्लादिनामिथो मधुत्वनिदेशात्पूर्वेकं तन्न्मधुत्वमन्तर्योमिप्रयुक्तमिति ज्ञप्तये ऽमृतमयपुरुषस्यान्तर्योमिण: कथनात् इदं मधुनाझ्राणम् ।

सज्ञात उच्चयत इति । पृथिव्यादिचतुर्दशकाविशिष्टे शरीरादि चतुर्देशकम्प्राप्तास्मशब्दा-धिनिष्ट्रेमिति भावः । यत्र चतुर्दशके शरीरे मानुषमित्यन दृश्योरमेदपि शरीरादिति व्यपहार-्योजकस्य मानुषमिति व्यवहारप्रयोजकस्य चांशस्य मिश्रत्वात् तेनतैत रूपेण प्रयुक्ति: ।

योऽयोमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥१॥

इमा आपस्सर्वीषां भूतानां मध्ये आसंपां सर्वाणि भूतानि मध्यु, यक्षायमास्वपु तेजोऽयोमृतमयः पुरुषो यक्षायमध्यात्मं रेतसस्तेजोम-योऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २ ॥

योऽयोमृतमयक्षः । (इत्येतत् पूर्ववत्) । यक्षैष पुरुषः, — अन्न शरीरस्य पृथिवी-विकारत्वात् आङ्गिभूतं पृथिव्या: स्थाने अध्यात्मं शरीरस्य निवेशः —, अयमेव स: योऽयमात्मा । योऽयमात्मा 'आङ्गावारे दृष्टव्य:' इति मैत्रेयीत्राख्याने आत्मतथा निर्देशः , सोऽयमेव पृथिव्यन्तर्यामि झारीश्वर्यामि चायमेवेत्यर्थः ।

['अयमेव च पुरुषः, 'तस्य हैतस्य पुरुषस्य रूप' मित्युक्त्वादिव्यमज्ञलविग्रहवान्-पीति दृश्यव्यस्] । इदममृतम् उपकोसलविद्यादौ, 'एतदमृतमतेदभयमेतद्ब्रह्म' ति अमृतत्वग्रहलवादिना निर्देश्यमानमपीदमेव । इदं ब्रह्मेदं सर्वम् । 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म', त्यादौ सर्वोपादानतया निर्देश्यमानमपीदमेव ब्रह्मेत्यर्थः । एवमुक्तरत्नापि दृश्यव्यम् ॥ १ ॥

इमा आप: — इदं सर्वम् । 'यो रेतसि तिष्ठन् यो रेतसोडन्तर:' इत्यन्तर्थामिग्राख्याने रेतसोऽन्तरतया निर्देशः परमात्मा रेतस इत्युच्यते । रेतसो जलविकारत्वात्, 'आपो रेतो भूत्वा शुचं प्राविशन्' ति श्रुते: [अभिमूर्तं] अपां स्थाने अध्यात्मं रेतसो निवेशः । [अन्योन्योपजीविकयोर्जो: जीवकल्वते: अधि-भूताद्यात्मयोर्‌जेरतेनन्त (ध्यानमगतयोर्‌जेरतेस: अन्त?) यामि पूर्वोक्त आत्मे-त्यर्थः । [शिष्यं स्पष्टम्] ॥ २ ॥

१. अधिकारप्रदर्शनाय [ ] एवं कुण्डलितं, पूर्वं पूर्वंस्थानापनत्वाद्‌दर्शनाय ( ) एवं कुण्डलितचतुं क. कोशस्थम् । २. इदमधिकं क. कोशे । अभूद्‌द्रव्य ।

अन्नं प्रतिपर्यायम्, अयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् इति पठचते । तेन, 'आसैदंदमभ आसोत', 'ह्राद्धा वा इदमम्भ आसोत', 'आत्मैवेदमग्रे ऽपासीत', 'आत्मानमेव लोकमुपासीत', प्राणो वा अमृतम्', 'ब्रह्म ते ब्रवाङ्गा', 'आत्माद्‌आत्मन: सर्वे प्राणा:', 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्य:', इत्येवमध्यस्तादात्मादिदर्शदौष्ट इदंशब्दोऽन्तर्यामि स्फुटदिव्यमज्ञलविग्रह हत्स्थ्युकं अवति ।

अयमग्निस्सर्वेषां भूतानां मध्येस्पाग्ने: सङ्गोऽणि भूतानि मध्यु, यश्रायमस्मिन्नग्नौ तेजोमयोडमृतमय: पुरुषो यश्रायमध्यात्मं वाड्मय-

स्तेजोमयोडमृतमय: पुरुषोऽयमेव स योडयमात्मेदसमृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ३ ॥

अयं वायुस्सर्वेषां भूतानां मध्येस्प वायो: सङ्गोऽणि भूतानि मध्यु, यश्रायमस्मिन्न वायो तेजोमयोडमृतमय: पुरुषो यश्रायमध्यात्मं प्राणस्तेजो-

मयोडमृतमय: पुरुषोऽयमेव स योडयमात्मेदसमृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ४ ॥

?? अयमादित्यस्सर्वेषां भूतानां मध्येस्पादित्यस्य सङ्गोऽणि भूतानि मध्यु,

अयमग्रि: — इदं सर्वम् । अग्न्यभिमानिकलात् वाच:; 'अभिवर्गो भूतवा सुरवं प्राविशत्' इति श्रुते:, अध्यात्मं तत्स्थाने वाचो निवेश उपपद्यते ।

• एतस्मुतरपर्याये ष्वपि कश्रन संबन्धो द्रष्टव्य: । [ वाड्मय इति । 'यो वाची तिष्ठन्' इत्यन्तयोर्मिन्नाभाणयोक्क इत्यर्थ: । शिष्टं पूर्ववत् ] ॥ ३ ॥

अयं वायु: — इदं सर्वम् । मुख्यप्राणस्य वायुविकारस्वात् तत्स्थाने तत्रिवेश: । प्राण: । मुख्यप्राणशरीरकतया, 'प्राण इति होवाचे' त्यादातुक्त इत्यर्थ: ॥ ४ ॥

?? अयमादित्य: — इदं सर्वम् । 'सर्वेतरोपजीव्योपजीवकभावेन मुख्य इदं वाच्ये खलु । ग. कोशस्थामू । अत एषोपरितनपर्यायेषु प्रायो भाष्याभावस्तत्न ।

?? वायुप्राणायानन्तरमादित्योपजीवकभाष्ये क. कोशे । दि. कोशड्येनमाकाशपर्याय एव पञ्चमसत्या लिखित: । परन्तु सान्चिसुपर्यायानन्तरमाश्रपर्यायो लिखितो भाष्ये इति च तत्रोक्तमस्ति ।

ग. कोशे तु तत्रैवाकाशपर्यायोपपटनम् । शाङिरसंमत: श्रुतिपाठोऽपि आकाशपर्यायस्य दशमसङ्ख्यानेैव । अत: क. कोशमध्ये यथावत् श्रुतिपठनेन क. कोशस्थं तत्स्थत्पर्यायगतं भाष्यं तत् तन्न

मुदितमिह । परन्तु धरिमध्यो: पूर्ववत् खण्डने पादं सान्चिसुपर्यायस्य तद्वचाहिन्तपूर्वतां ज्ञाप-

यतोति स्पात् । अथापि तत्पङ्के: खादिकोशे अदर्शनात्, व्यावहितपूर्वेपरतयाडपि निर्वाहद्वाच

बहुसंमतश्रुतिपाठरक्षेहिति भाव्यम् ।

1. वाक्यसिद्धं क. कोशस्थं व्यर्थमिव अविरोपात् ।

यश्राप्यासीन्नादित्ये तेजोऽयोऽमृतमयः पुरुषो यश्राप्यमध्यात्मं चाक्षुपस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योडयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम्॥ ५ ॥

इमा दिशः—र्मध्येपां भूतानां मध्येपां दिशां सर्वाणि भूतानि मध्यः; यश्राप्यासीं दिक्षु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्राप्यमध्यात्मं श्रोत्रः प्रातिश्रुत्कस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योडयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम्॥ ६ ॥

अयं चन्द्रः—सर्वेषां भूतानां मद्ध्यस्य चन्द्रस्य सर्वाणि भूतानि मध्यः; यश्राप्यासींश्वचन्द्रे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्राप्यमध्यात्मं मानसस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योडयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम्॥ ७ ॥

त्जेयम्। 'आदित्ये यश्र क्षुरमूलेनादक्षिणी प्राविश' दिति श्रुतेरादित्यस्य चक्षुरभिमानितवादित्यस्थाने चक्षुर्निवेश इत्येवं सभनन्धविशेषस्तल तत्र द्रष्टव्यः। चाक्षुष इति। 'यश्रक्षुषि तिष्ठन्' इत्युक्त इत्यर्थः॥ ५ ॥

इमा दिशः—हृदं सर्वम्। श्रोत्रः श्रोत्रात्योमी। प्रातिश्रुत्कः। प्रतिश्रुत्का प्रतिधानि:। तलसंवन्धी प्रातिश्रुत्कः। प्रतिशब्दग्राहीति यावत्। मूलशब्दग्राहीत्यपि सिद्धम्। प्रतिशब्दमहणस्य मूलशब्दमहणपूर्वकत्वात्। तद्विहितवृक्ष परिभाषान् श्रोत्रेन्द्रियाधिष्ठातृक्षुप्रतिपद्यत इति द्रष्टव्यम्। [ दिशः श्रोत्रं तद्विहितवृक्ष परिभाषान् श्रुतिरत्रानुसंधेया ]॥ ६ ॥

अयं चन्द्रः—इदं सर्वम्। [मानस इति। 'यो मनसि तिष्ठन् मनसोऽन्तरः' इत्युक्तः परमात्मेत्यर्थः। चन्द्रस्य मनोडभिमानित्वाच्चन्द्रस्थाने मनोनिवेश इति द्रष्टव्यम्]॥ ७ ॥

1. ख्व. कोश इदं वाक्यं न। ग. कोशे तु दिक्पर्यायाभिधायं किमपि न।

प्रातिश्रुत्क इति। शाब्दरेडपि प्रतिश्रुत्कायां प्रतिश्रवणविलायां भव इत्युक्तक्रम्। नूनंप्रतिश्रुत्कं प्रभाषान्तःश्रोतृसन्निहितस्वात्मप्रतिपद्यत इति द्रष्टव्यम्। [ दिशः श्रोत्रं तद्विहितवृक्ष परिभाषान् श्रुतिरत्रानुसंधेया भूत्वा कर्णीं प्राविशवति श्रुतिरत्रानुसंधेया ]

इयं विद्युत् सर्वेषां भूतानां मध्ये सैष विद्युत् (ते) सर्वाणि भूतानि मध्यु; यद्वायमस्पां विद्युति तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यद्वायमध्यात्मं तेजःसंज्ञोऽमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ८ ॥

अयं स्तनयित्नुः सर्वेषां भूतानां मध्ये स्य स्तनयित्नुरितोस्सर्वाणि भूतानि मध्यु; यद्वायमस्मिस्तनयित्नाव तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यद्वायमध्यात्मं शाब्दस्सौःरस्स्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ ९ ॥

इयं विद्युत्—इदं सर्वम् । अस्यै अस्या: इत्यर्थः । तेजसः कौक्षेय-तेजस्संबन्धी—तस्यार्थः । [ विद्युज्जाठरयो: तेजस्स्वेनैक्यात्तस्थाने तदुक्तिः ] ॥ ८ ॥

अयं स्तनयित्नुः—इदं सर्वम् । [ स्तनयित्नुः मेघगर्जनम् ] शाब्दः वागिन्द्रियोऽचार्यमाणशब्दान्तर्यामी । [ ‘यः सर्वेषु वेदेषु तिष्ठ’न्नित्याद्युक्तः ] तस्यैव विशेषणं सौवरः । द्वारादित्यवात पैजागमः । [ अतः स्तनयित्नुरिति मेघनिष्ठगर्जनमेव गृह्यते । अध्यात्मं तत्रस्थाने शब्दस्य निवेशादिति दृश्यव्यम् । ] अतः शाब्दस्य अदृश्यत्वेन शरीरत्वासंभवान् तदूगुणकद्रव्यविशिष्टतया वा तदुक्तिदृश्यत्व्या; प्रमाणबलादित्त दृश्यस्यापि शब्दस्य द्रव्यत्वघटितशरीरत्वाभावेऽपि परमात्माश्रयत्वेन प्रक-रान्तरेण शरीरत्वोक्तिरुदेति वा दृश्यव्यम् ॥ ९ ॥

1. क. कोऽपे, अस्यै विद्युते अस्या विद्युत इत्यर्थः इति पाठः । स च पूर्वं अस्यै पृथिव्यै इति वत् । अत्रापि विद्युते इति चत्वृशृङ्खश्रुतिपाठस्तवे युक्तः ; न तु तस्यै वाच इति वत् । 2. अत्र ‘शरीरत्वोक्तौ’ न दोष इति दृश्यव्यम् ’ इति ख. ग. पाठः:

अथासाकाशः सर्वैषां भूतानां अधरास्याकाशस्थ सर्वाणि भूतानि मधु; यथायमस्मिन् साकाशे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यथायपमध्यात्मं ह्याकाशस्थेऽजोमयोडमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योडयमात्मेदं ब्रह्मेदं सर्वम्॥१०॥

अयं धर्मः सर्वेषां भूतानां मधुरस्य धर्मस्य सर्वाणि भूतानि मधु; यथायमस्मिन् धर्मे तेजोमयोडमृतमयः पुरुषो यथास्मिन्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योडयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम्॥११॥

इदं सत्यं सर्वेषां भूतानां मधुरस्य सत्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु; यथायमस्मिन् सत्ये तेजोमयोडमृतमयः पुरुषो यथायमध्यात्मं सात्यस्थेजोमयोडमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योडयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम्॥१२॥

अथासाकाशः — इदं सर्वम्। ह्याकाशः इति। 'अथ यदि दमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तर आकाशः' इत्युक्तः परमात्मेत्यर्थः। शिष्टं स्पष्टम्॥१०॥

अयं धर्मः — इदं सर्वम्। श्रुतिस्मृतिपुरसिद्धो ज्योतिष्टोमोऽदिरूपो धर्मः। [अत्र परामृशन्, 'यथायर्मास्सन्न धर्मे' इति क्रियारूपधर्मान्तर्यामित्वोक्कि:, 'यस्य वेदा:' शरीरं यस्य यज्ञा: शरीरं' इत्यादाविव पूर्वोक्तद्वैतशब्दवदेव तदाश्रयद्रव्यनिष्ठतया दृष्टत्व्या, अपृथक्सिद्धिमतांभिपाया वेतिं न विरोधः।] धार्मस्तु तत्फलभूतसुखादिरूप:' तदन्तर्यामी पुरुष इत्यर्थः॥११॥

इदं सत्यं — इदं सर्वम्। सत्यं सत्यवचनम्। सत्यं तत्फलं सुखादि। [अत्रापि सत्यात्तर्यामिक्योक्तिः पूर्ववत् तद्भमानिदेवतादिद्वारा दृष्टत्व्या।]

१. अत्र, 'सुखदुःखादिलक्षणः' इति ख. म. पाठः 'अशुद्धः'; दु:खस्य धर्मीफलत्वाभावात्।

धार्म इति। श्रेष्ठद इत्यादाविव धर्मान्तर्यामीलर्यर्थ एकवाक्यत्वम्। तत्र धर्म इदं पुरुपानुष्ठेयधर्मस्मग्रहणम्। अयं धर्म इत्युक्तं तु जु धर्मीदेवताभिधानम्। (अथवा धर्मसामान्यग्रहणं तत्; धर्म इत्यत्र धर्मीपदेन तत्फलकमाणधर्मविशेषप्रहणम्)। एवं सत्य इत्यत्रापि तु सुखचम् — अथापि हेतुफलकमेदेन मिलन्मिसार्थविवक्षा संमवदुक्ता।

इदं मानुषं सर्वेषां भूतानां मध्यस्थं मानुषस्य सर्वाणि भूतानि मध्यु; यथ्रायमस्मिन्मानुपे तेजोमयोऽमृतमय: पुरुषो यथ्रायमध्यात्मं मानुपस्तेजोमयोऽमृतमय: पुरुषोऽयमात्मेदं ब्रह्मेदं सर्वम्॥१३२॥

अयमात्मा सर्वेषां भूतानां मध्यस्थ्याडडत्मन: सर्वाणि भूतानि मध्यु; यथ्रायमस्मिन्नात्मनि तेजोमयोऽमृतमय: पुरुषो यथ्रायमात्मा1 तेजोम-

१. यथ्रायमस्मिन्नात्मा मा. अयमात्मा विरिष्व: । अथ्यात्ममात्मा जीवगतविरिष्व- गत इति तन्न श्वाह्या ।

इदं मानुषं -- इदं सर्वम् । 1 अतद्भिदैवती मानुषं नाम लक्षणया मनुष्यप्रसिद्धमन्नाद्विरूपम् । अध्यात्मं मानुष ह्यत्वत मानुषशब्दो मुख्यमनु- प्यान्तयोमीषर: ॥ १३२ ॥

एवमध्यात्म[विभूता]धिदैवतमेदभिलसर्वाचेतनान्तर्योमीत्स्वम्, तद्वारा सर्व- चेतनवैलक्षण्ययुक्तं ब्रह्माण: प्रतिपादितम् । अथ चेतनान्तर्योमीत्स्वरूपेण सर्वचेतन- वैलक्षण्यं प्रतिपाद्यते अप्यात्मना2 इदं सर्वम् । आत्मा3 प्रतिपत्तिव्य- थं: । यथ्रायमसिन्नात्मभानि तेजोमयोऽमृतमय: पुरुष: । सर्वेषु पर्यायेषु

1. ख. ग. पाठस्तु मानुषं मनुष्यप्रसिद्धमधिदैवतमभ्रादिलुप्तं सर्वेषां मःविलयर्थ: सध्यात्मं मानुषइत्यत्र मनुष्यब्दो मुख्यमनुष्यपरो द्रश्य: इति । 2. इदं न ग. कोशादौ।

मुख्यमनुष्येति । मनुष्यस्याध्यात्मं प्रागुक्तं यद्वात्, तदतिरिक्तमध्यात्मगतं सर्व मनुष्यपदचिवक्षितमिलपि सुत्चम् ।

अथ्यात्ममेति । ननुच पूर्वैरप्योयेविष्व काचिद् देवता हिरण्यगर्भ: तद्वन्या वा आत्मपदेन गृह्यताम् । 'यथ्रायमात्मे' श्रुत्वा तद्विशिष्टेयजीवात्मवमस्मन्त इति श्रुत: — उच्यते । ननु पूर्वैरप्योयेष्विव यथ्रायमध्यात्ममात्ममथ इतिरीत्या प्रयोगाभावात् अध्यात्ममात्तर्गतजीवग्रहणं मातमपदेन न युक्तम् । तत्र: श्रात्मय इत्यादौ वागादेरिष आत्मन: अमृतमयपुरुषं प्रति प्रकारात्वानुचेः अमेदोक्तेश्च स परमात्मैव ।

तस्यात्मगतामृतमयपुरुषामेदस्य अध्यात्मशब्दार्थंसंगातनिविष्टजीवात्मेति ज्ञायात इति । अतो नात्र पूर्वैरप्यारोतीतसंभव यथ्र ग्राक्सर्वपर्यायोक्तेजोमय:, स तावत् आत्मामृतब्रह्मादिवाच: श्रुत्यन्तरप्रसिद्धो य: स एवेति । भाष्यपाठो निरोध्य: । अथिभूताधिदैवतेति । उत्केषु पर्योयेषु पृथिव्यादिकमध्यिमूतम्, आदित्यादि चाधिदैवतं यथ्रायर्थ भाव्यम् । शाक्करेडप्यधयात्माधिभूताधि देवैत्युक्तम् ।

योऽमृतमयः पुरुषोऽध्यमेघ स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ १४ ॥

स वा अयमात्मा सर्वेषां भूतानामाधिपतिः सर्वेषां भूतानां राजा । तद्यथा रथनाभौ च रथनेमौ चारा: सर्वे समपिंता:, एवमेवासिन्नात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्वे लोकाः सर्वे देवाः सर्वाणि भूतानि सर्वं एतत् आत्मानं समपिंता: ॥ १५ ॥

' यक्षाय तेजोमयोऽमृतमयः पुरुष:' इति निर्दिष्टेष्टो यः, सौडसिन् आस्मन्नय- स्थितो ड-नऽर्यामीयर्थः । सौडपि क इत्यलाह -- यक्षायमात्मा तेजोमयोऽमृ- तमयः पुरुषोऽध्यमेघ स योऽयमात्मेदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् । 'पूर्वत्राह- णयोः पुरुषशब्दाभ्यामुक्तः परमात्मैवेत्यर्थः ॥ १४ ॥

स वा अयमात्मा --- राजा । स वा अयमात्मा इयता प्रवन्धेन प्रतिपादितः चेतनाचेतनविलक्षण आत्मा सर्वेषां भूतानाम् अधिपतिः शोभि । 'पतिशब्दः शोभिनि हृढः' इति व्याख्यार्थः । प्रथमसूत्रे प्रतिपादितत्वात् । सर्वेषां भूतानां राजा नियन्ता । तद्यथा --- समपिंताः । नाभिः चक्रमध्यगर्त्तिसरनिष्काष्ठम् । नेमिः बर्हिवलयाकारकाष्ठम् । अरा: मध्यगर्त्तरुशलालका: । अरा यथा नाभि- नेम्याश्रिता:, एवं सर्वाणि भूतानि देव लोक प्राणजीवाः परमात्माश्रिता इत्यर्थः । चेतनाचेतनात्मकः सर्वोडपि प्रपञ्चः तदाश्रित इति यावत् ॥ १५ ॥

एवमुपदिष्टमहुविद्यास्तुतये आख्यायिका आरभ्यते । अत्रेयमार्ल्यायिका अनुषन्धेया । दध्यङ्ङाथर्वणनामा ऋषिः इन्द्राय मधुब्राझणविद्यां प्रासवान् । इन्द्रेण च, तदुपदेशसमये स दध्यङ्ङाथर्वण एवमनुशिष्टः -- 'अन्यस्मै नैतदुप- देश्यव्यम् । अन्यथा कुरते ते शिरश्छेत्स्यामि' ति । इत्युक्तोऽप्यसौ लोभाद्वशिनोः समीपमागतस्(?) एवमुक्त्वान्-- 'मयैष मधुविद्यैन्द्वात् प्राप्ता । अतोडस्या अन्यस्मा

1. एतत्स्थाने 'पूर्ववदर्थ:' इत्येतत्प्रदेश ऋषिः कोवादौ । 2. व्यासार्यैः समर्धितत्वात् । क.

मधुविद्या मधुब्राझ्ञानम् । तत्स्वविष्ठ द्वेधा स्वरुपतोऽर्थतश्चेह कियते । महत्ता प्रयत्नेन मनुष्याद् देवैर्धीतत्वात् परतरत्वरहस्यप्रतिपादकत्वाच्च मधिदं सारभूतमिति । प्रथमांशनिरीक्षणं प्रथमोदाहृतमनुब्रह्येन ; परनिरूपणं परेण द्वयेन । तत्र ह्यधर्वीणो दधीच ऋषेर्मधुला- भार्थर्मन्थ्यायामुनुं कर्म कीडशं कृतः कृतमितोऽमार्ल्यायिकाश्चनेनैव दिति । इन्द्रादिति ।

इदं वै तन्मधु दध्यड्‌डार्थर्वणोऽथर्वभ्यामुवाच ।

उपदेशे स इन्द्रो मे शिरश्छेदेऽस्मीति भीतोऽब्रवील् । तं दृढ्रयं युवाभ्यां निवाययेत चेत्, 'युवयोर्मयुञ्जाहणुपदेश्यामि' इति । ततः ताभ्यामक्षिमभ्यां स दध्यड्‌डार्थर्वण इस्थं प्रतिपुक्तः - 'इन्द्राद् ते भयं व्यपैतु । आवां स्वां रक्षिष्यावः ।' इतनेर्थमुगयं करिष्यावः । उपदेशात्पूर्वमाले आवामेव त्वदीयं शिरश्छत्वाड्‌नयत्र स्थापयित्वा अन्यदीयेन शिरसा त्वां योजयिष्यावः । तेन शिरसा आवाभ्यामुपदिश । उपदेशकुपितेनेन्द्रेण तच्छिरसि छिन्ने त्वदीयमेव शिरो यथापूर्वं प्रतिसंस्थाप्यावहे इति । एवं तौ तेन समयं कृत्वा तथैव तेनोपायेन विद्धां प्रासवन्तौ ; तत इन्द्रेण तच्छिरसि छिन्ने तस्मै पूर्वंशिरो यथापूर्वं प्रतिसंहितवन्नौ वेति ।

इदं वै तन्मधु दध्यड्‌डार्थर्वणोऽथर्वभ्यामुवाच । वैशङ्‌वदो यथोक्तारथ्यायिकाऽऽख्यान्तसरणे । दधिं अश्वत्थ इति दध्यङ्‌ ऋत्विगित्यादिनां किन्त ।

'हलड्डयादिलोऽपे संयौगान्तलोपे 'किन्प्रत्ययस्य युः' इति कुलवम् । आथर्वणः अर्थवर्णः पुत्रः । स दध्यड्‌डार्थर्वणः अश्विभ्यां तदेतत् मधुना आख्णासुवाचेत्यर्थः ।

1. अयं ग. पाठः । अन्यत्र, 'हलन्तादसंयोगान्तलोपे' इति पाठः । अथ ऋत्विगादिगणादौ 'किन्, 'वेरपृक्तस्य' इति तल्लोपे, हलङ्‌चाभ्य इत्यादिना सूत्रेण खुलोपे, 'संज्ञापान्तस्य' लोपः' इति चो लोपे 'किन्प्रत्ययस्ये' इति किन्तन्तभदान्तस्य जो दृश्यते दध्यङ् इति रूपनिष्पत्तिः ।

इन्द्रो ज्ञात्वा ऋम्न्यस्मै नोपदेक्ष्यमित्यादि अवोचदित्येतावदेक । अन्न अपि समनन्तरं वेदशास्त्राध्ययनत: आथर्वणस्य सुत दध्यड्‌डोऽथर्वणोऽपदेक्षति ज्ञायते—प्रथयति प्रथममण्‌डले 'एतर्हि न्याध्यानमसुरे' विग्रहण्णयेत वाच्याग्नायावनुसारेणेन्द्रस्योपदेश्चरितं वर्णितमन्न्रुसंधेयम् । त्वष्ट्रमधुविद्ययोर्वेद्या इन्द्रः, मधुना आख्णानो पदेशा आर्थवो इति वा त्रिभुज वक्तव्यम् । लोभादिति । इन्द्रेण दधीचोऽन्यस्मै नोपदेश्यमित्यादृष्टे सति रहस्यमिदं विदित्वा अश्विनौ लोभात् तत्तो मधुनाऽऽख्णासुवाच्य प्रार्थयामासतुः । अयं तु, 'शिरश्छेद्येतेति भीतोऽब्रवील् ।

ततो रक्षितुं शक्तिर्यामस्ति चेतः, उपदेश्यामि' तद्वाचः । अथ तयोः रक्षणप्रकारमाविष्कृतवतोः, खयं प्राक् उपदेक्ष्यामीयुक्तवता तस्य सत्यस्य परिपालनाय रक्षु:खरमपि सोढा कृत उपदेः; इत्थंवेतिवृत्तावगमात् अन्न तदनुग्रुणपाठाभाने व दधीचः एवं कचिद्रोभः । तदनुग्रुणपाठाभाने व दधीचः एवं क्वचिद्रोमन्‍वेद्यव्यः ।

तदेतदृषि: पश्यन्नवोचत्—

तद्वाँ नरा सनये दंस उग्रमाविष्कृणोमि तन्यतुनें वृष्टिदृ। दध्यड् ह यन्मध्वाधर्षेणो शाभश्वस्य शीर्ष्णा मघदेयमुच्यते ॥१९६॥

तदेतदृषि: पश्यन्नवोचत् । तदेतत्त् अक्षिनोर्वीतं क्रककरमणा विधामाप्तिसरूपं योगसाक्षात्कारेण पश्यन् कक्षिवहपि: अक्षिनौ प्रति उवाचैत्थे: । किमितीतल्लाह—

तद्वाँ नरा — । हे नरा! ' सुपां सुल्कू ' इत्यादिना द्विवचनस्य आडाद- देश: । हे नरो दिवि-पुरुषौ, हे अश्विनौ! वाँ युवयो: । सनये — सनि: = लाभ: — लभाय । मधुचिच्यालाभायति यावत् । तल्लाभाय युवाभ्यां कृतमिति फलितार्थ: । उग्रं कृण्मे शिरश्छेदन - पुन:प्रतिसन्धानरूपं दंस: कर्म — अस्ति सकारान्तोदयं दंसशब्द: - [ १ तत् ] तन्यतु: पर्जन्य: । वृष्टिं न वृष्टिमिव । नशब्द इवार्थे । यथा पर्जन्यो वृष्टिं प्रकाशयति, एवं तत् पूर्वकाले युवाभ्यां कृतं कर्म आविष्कुणोमि प्रकाशयामीति । [ २ लोकेसिद्ध यथा तथा घोषयोमित्यर्थे: । ] किं तदाविष्क्रियत इत्याह दध्यड् ह — उवाचैति । ईशब्दोदनर्थको निपात: । ह: प्रसिद्धौ । हे अश्विनौ! वाँ युवयो: दध्यड् आथर्वण: अश्वस्य शीर्ष्णा स्वशिरोव्यतिरिकेनाश्वशिरसा सधु मधुविद्यां प्रोवाचैति यत्, तत् [ ३ हं प्रसिद्ध यथा तथा ] आविष्कुणोमित्यर्थे: । [ ३ इति स ऋषि: तावभोषयदिति भाव: । ] ततक्ष एवं महता मघदेनाश्वस्य दधीचो विद्या संगृहीतेयमिति वियच स्तुत भवति ॥ १६ ॥

1. इदं क. कोषे न । 2,3. इदमथिकं क. कोषे ।

कक्षिवहपि: इति । - दक्षस्यपुत्रोत्र्रद्रशा ऋषिरित्यर्थे । नशब्द इवार्थे इति । नजू पुरस्तादुपचारो निपेधार्थे; वेदे । अत्र च स्वानवधिन: तन्यतु:पदादुपरिष्टादुपचरित इति । मन्त्रे यन्मधु इत्थन्न यच्छदो मधुविधेषणं प्रसिद्ध्यर्थम् । यत् खलु मधु, तद्वाचेतनस्य । उवाचैतियत् 'तदियत्त्र निवेष्ट्यं यत्पदसुपर्यस्येव । इति यत् । तदित्यनेन प्रक्षचं न विवक्षिततम् । किन्तु सद्विकृतं यत् दधीच: स्वशिरोदपधानपूर्वीकारशिर:प्रतिभानम्, तत् उग्रं कर्मे । तच्च आद्वसस्य शीर्ष्णा इति तद्वाक्य- घटकपदगतमतम् । 'इति यत् त'दियानुकृत्या, यत् यस्मात् भ्रश्वचिर:प्रतिधानसुपोमकरमंस्पातं करणात् अश्वस्य शीर्ष्णा वाँ प्रोचाच, तदुबं कर्मेस्यन्योऽपि शुच्य: । उग्रकर्मोविच्छकारात् न निन्दा । उग्रकरणेनापि लभ्येयमासीदिति विद्याप्रशंसनात् । उपध्रं च लोकश्रय्या । भिषग्वरिष्ठा-

इदं वै तन्मधु दध्यड्‌ऋषिराथर्वणोऽथर्वसुग्रामाणामुच । तदेतद्‌ऋषिः परुष्णरवोचत्‌—

आथर्वणायाश्रिनौ दध्यीच्छिरोरुग्र्यं (श्रियं) धीरः प्रत्यैरयतस्म । स चां मधु प्रवोचदतायन् त्वाष्ट्रं पदेऽसावपि कक्ष्यं वामिति ॥ १७॥

इदं वै— परुष्णरवोचत् । पूर्ववैदर्यः । मन्त्रान्तरपदार्थीनाय अथभारम्भः । तं मन्त्रमेवाह आथर्वणायाथर्वणे— कक्ष्यं वामिति । हे अध्वर्यो ! दध्य आथर्वणाय दध्यङ्‌ऋषित्रे आथर्वणाय आथर्वणोऽथर्वाङ्गिर(अङ्गिर) शिरः अश्विनौ संबंधिधि शिरः प्रत्यैरयतस्म् युवां प्रतिसंहितवन्तौ । सः दध्यङ्‌ऋषिना ऋषिः वां युवयोः ऋतायन् [ सन् ] उपदिक्ष्यामीति स्वोक्तं वचः ऋतं कुवीयं = सूक्तं कुर्वन् त्वाष्ट्रं मध्यु — स्वष्टा = यज्ञशिरः । तत्संबन्धि स्वाष्ट्रम् — १ शिररसः २ धाय्यकत्वसाम्यात्तादृशं मधु—प्रवर्ग्यमिति यावत् । प्रवर्ग्येस [ ३ तु ] स्वाष्ट्रोऽन्विततयज्ञशिरःप्रतिप्रवर्ग्येस [ तु ] स्वाष्ट्रान्विततयज्ञशिरःप्रति-

1. तादृशं शिरस्मन्धायक्तवसायान्मधु । ख्व. ग. 4. समाधायाक् । क. संधायकेऽति स्व. कोषे द्वौऽधितम् । 3. तुशब्दोऽधिकः कु. कोषे ।

पूर्वेमन्त्रे उग्रं कर्म अभिहितसुक्तम् ; उपदिष्टं मधु चेदमिति न दर्शितम् । तदुभयवैशद्यार्थमन्त्रान्तरं पठितं पुनराह इदं वै इति । दध्यङ् अश्विभ्यां प्रप्रर्ग्यम्, मधुम्राह्मणमिदंखोपविदेश ! अश्विभ्यां किस्मधीयेतदपेक्षा ऋतेतिनि चेत्—अश्विनौ विहायान्ये देवा. यज्ञोमहिमासथये यद्‌उमारेभिरे ! तन्न विष्णुः श्रेष्ठोऽग्रामी चभूव । स धनुः सज्जयं कृत्वा तत्कोटिनिकषितचिचुकस्तस्यै ! असहमानेषु देवेषु, देवेभिरेष वम्रिपु ज्यामध्ये भसितत्वस्, ( इन्द्रे वज्रिहूपेण भक्ष्यतामासेति कचिदसिन् ), ज्यात्रोतनात्तनुःकोटायुद्रुनायां तदूलेन विष्णोः शिरः छिन्नमासीत् । पतितं शिर आदित्यो बभूव । विष्णोर्ज्ञः ! अतो यज्ञशिर एव छिन्नम् । यज्ञाशिरःप्रतिसंधानाभावे च यज्ञालोप इति तदर्थं प्रप्रर्ग्य कर्म । तन्न्र अश्विभ्यामनिरिक्कितरैव यज्ञारम्भात् भदेवनोरेतद्विष्ये जित्न्नासा आसी-दिति, इन्द्रः तथा शिरस्खेदवड्‌डमाविरकाव्य(दिति नु ह्रक्‍षयम् । यद्वा आनन्दगिरियै, " भिषजौ वै स्यः ! तन्न्र धान्तस्य शिरः प्रतिधत्तम् " इति श्रुत्युदाहृणात् देवेः प्रतिन्तावदिवसौ ऋषयं ऐवज्याय दध्यीचः तम्रजिन्क्षतामिति ह्रक्‍षयम् । क्षत्र दधीचोऽपिं द्वयमन्त्र मधु त्वाष्ट्रं कक्ष्यमपीत्यनेनोक्कम् , त्वाष्ट्रं मधु कक्ष्यस्य मधूपदिश्रमिति । छिन्ने यज्ञशिर आदित्यो वभूव-स्तुजतथान् त्वग्रा आदित्यो यज्ञशिरः, तत्संबन्धि त्वाष्ट्रम् । तस्य मधुत्वं मधुम्राह्मणानुरुष्यात् ! द्वयोः साम्यव् हिरण्यम्-आयकरवत् । मधुम्राह्मणे हि अश्विभ्यां .सत्स्थ्यवचनपालनगरेप दवीचोऽपिं सत् हृदंग्रे मःसि रद्देखेदानानन्तरं ययावस्थिथतशिरसःसंधानायासीत् । अनुगृदृेशे स्वशिरसः छिन्नस्य पुनः प्राद्यनापत्तेः प्रप्रर्ग्येसय यज्ञशिरस्संधानार्थेत्वमर्थीवादसिद्धम् । एवं प्रप्रर्ग्यें मधुत्वो-ऽपादनकं मन्त्रे मधुगदेतन् विशेषय(अ)र्मकेणोभयोर्मोघाल्यात् । मधुम्राह्मणे

इदं वै तन्मधु दध्यड्‌ठाड्‌ऽआथर्वणोऽऽऋषिभ्यआब्रुवाच ।

तदेतद्‌ऽऋषिः परऽयन्त्रवोचत्‌—

पुरुषकृद् द्विपदः पुरुषकृद् चतुष्पदः ।

संधानार्थंत्वात् त्वाष्ट्रंवम् । [ मध्युब्राह्मणस्यापि शिरःप्रतिस्समाधानार्थतया स्वाप्न-

तुर्यतया स्वाप्नस्त्वमित्यर्थः । ] तन्न प्रज्ञोचत् प्रोत्कवान् । हे दंसौ ! हे

अधिनौ !—‘नासत्याव्‌ऽऋषिनौ दंसौ', इत्यमरः—ऋक्ष्यं गोप्यमपि यत् ब्रह्मसंवंदिय

मध्युब्राह्मणम् , [ तत्? ] वां युवयोः प्रोचाचेत्यर्थः । [ तत्‌श्वानेन क्रक्‌कर्‌मेणा

ब्रह्मविद्याप्रासिरियुवां (प्रासिः वां ?) अयुक्ते‌ऽस्युपालभः । विद्यास्तुत्यर्थस्चं

पूर्ववत् ] ॥ १७ ॥

इदं वै — परऽयन्त्रवोचत् । पूर्ववदर्थः । मन्त्रान्तरप्रदर्शनार्थोंऽड्‌ऽय-

मारम्भः । पुरुषकृद् द्विपदः — आतिशायिति । [ मध्युविद्याप्रतिपाद्यः सर्वो-

न्तर्यामी परमात्मा । कुतः ? सः परमात्मा ] द्विपदः पुरुषकृद्‌ऽइति । पुरः पुराणि ।

पूर्वो‌ऽद्‌ऽओड्‌ऽय इति‌ऽआहुवचनात् । शरीराणि यावत् । द्विपात्‌पुराणि देवमnu-

ष्यादिशरीराणि च त्रे सृक्ष्यन् । तथा चतुष्पदः पुरः चतुष्पात्‌पुराणि पश्य्‌शादि-

शरीराणि च चक्र इत्यर्थः । एवं देवमनुष्यपश्वादिशरीरं सृष्ट्वा पुरः पुरस्ता-

1. त्वाष्ट्रम् ग. 2. शाक्ष्यमिदमधिकं कोशे । 3. शाक्ष्यमिदं न खादिकोशे ।

त्वाष्ट्रं तु कश्‍चिदपि नेपपादयम् ; मन्त्रे त्वाष्ट्रमिति प्रख्यायंमात्रस्य , कक्ष्यामिति मध्युब्राह्मणस्य च

पृथग्‌ग्रहणात् । प्रख्यायंस्य मध्युत्वं मोक्षयत्व्‌— मोक्षयद्रव्यव्‌ऽकत्वादिना पि यद्‌ऽअपि सुक्करम् — अध्यापि

मधुपदेन मध्युब्राह्मणस्य शक्‌कृत्‌यतया स्वः‌ऽश्रयत्व्‌— स्वाथिय‌ऽसद्‌ऽशस्‍वान्तरसंबंधेन मध्युब्राह्मणत्‌व-

विशिष्‍टमिति मधुपदाथि‌ऽव्‍क्षासौक्‍क्‍याद्‌ऽइव्‌द्‌ऽमुक्तम् ।

भननतरमन्त्रौ मधुब्राह्मणस्य ऋक्ष्यतंव कथमित्येतदुपपादनपरौ । परमात्मन्‌ऽआत्मभतवस्य ,

अन्येषां तच्छरीरतवस्य कथनाद्‌ऽय रहस्यता । एतदुपदेशश्रवणाच्चादितौ , 'वसुतो विष्णो-

व्योपिनो‌ऽन्‌त्‌यो‌ऽसि‌जः परमपुरुषस्य शिरसो न छेदो न वा प्रतिशानं कस्यचित् कृतिपद‌ऽसस्‍ति ।

तन्न सर्वेऽमिंदं लीलामात्र'मिति तत्त्वं बुबुध्‌द्‌ऽयेताम् । एवंसति मैषज्यमपि सुकरं भवतीति ।

अत्र मन्न्‍त्रद्वये प्रथमे परमात्मकत्‌ऽनु‌क्‌क्‌ आवेश उत्तो द्वितीयेन विशदौी कियते । तथा‌ऽविशादीकरणाच्च

नेदं जीवद्‌दारकत्‌नुप्रवेशामात्रं , किंतु अन्योन्य‌ऽद्‌ऽय‌ऽपपे‌ऽइति ज्ञापिते भवति ।

पुरः स पक्षी भूत्वा पुरः पुरुप आविशादिति । स वा अयं पुरुपः सर्वासां पूर्षां पुरिशयो नानेन कृष्णनासंवृतम् ॥ १८ ॥

नानेन कृष्णनाऽऽवृतं इदं वै तन्मध्ये दध्यघुढ़ोरथर्वणोडश्विभ्यामवाच । तदेतद्रपि: परऽयन्तवोचत्--

तृ=भादिकाले स: परमात्मा पक्षी भूत्वा—संसरुणहेतुभूतकाम्यविद्याकर्मयुक्तो भूतवेत्यर्थ: । अल काम्यविद्याकर्मणो एव संवरतो जीवस्य पक्षत्वेन रूप्यते । ताभ्यामेव संसरणात् । संसारिजीवशरीरको भूतवैति यावत् । परमात्मन: अद्भारक-

कर्मसंचन्धाभावात्-पुरः आविशात् । स आत्मनि सर्वाणि पुराणि जीवशरीराणि परमात्मा प्रविश्ट इत्यर्थ: । ['अननेन जीवेनाSत्मनाडनुपविष्टे', ति श्रुत्यन्तरात् । अत एव पुरुष: पुरुष उत्कयत इत्यर्थ: । ] तमिमें मन्त्रे श्रुतिरेव [ स्वयं ] व्याचष्टे -- स वा अयं पुरुष: सर्वासां पूर्षां परिशय: । वैश्वानर: परिदृश्यौ । सर्वेशरीरेषु वर्तमान: सोऽयं मधुग्राह्यणप्रतिपाद्य:,

'पुरसंशे शरीरेऽस्मिन् शयनात् पुरुषो हरि: । आकारस्य आकारोऽयं व्यत्ययेन प्रयुज्यते ।'

इत्युक्तरीत्या परिशय: सर्वेशरीरान्तर्वर्तीति । [तस्मात्] परिशयनाद्देतो: पुरुष इत्यर्थ: । तामेव सर्वान्तरयोमित्वरूपां सर्वव्यासिं व्यतिरेकमुखेन दृढयति । नानेन कृष्णनाऽऽवृतं नानेन कृष्णनासंवृतम् । अनाऽऽवृतं बहिरनाऽऽवृतमित्यर्थ: । असंवृतं अन्तरसंवृतमित्यर्थ: । अन्तर्हिश्यानेन परमात्मना अव्यामं कृष्ण कि-

मपि वस्तु नास्तीत्यर्थ: । अतोडस्य पुरुषशब्दवाच्यस्यवमिति मन्त्रार्थ इत्यर्थ: ॥ १८ ॥

इदं वै — अवोचत् । पूर्ववदर्थे: । मन्त्रान्तरेऽपदर्शितनार्थोंऽडयमारम्भ: । पक्षीभूतवैति । 'द्वा सुपर्णा' इदं जीवेश्वरयो: पक्षित्वं प्रसिद्धम् । विज्ञानमय-

दन्तर आनन्दमयस्त्र पक्षौ दर्शितस्तौ तिरोभौ; पुच्छे नर्देशौत । जीवे पक्षं वद्दतो वत्सलस्नेह्याय पक्षिणं युज्यतेऽपि । अथापि दध्यङिनोडस्य वयथनावेश इत्याहुढ्यां तद्विहारोपयुत्तुसंरक्षणात्कू

पक्षीभूतवैतस्य वि:क्षितम् । तथाच व्या:निनोडपि, 'अननेन जीवेनाSत्मने ' तिकृत जीवद्वारकान-प्रवेशो युज्यत इत्युक्तं भवति । ओं:त एतद्यं पुरुष: पुरिशयतयाऽऽत्मा । पुरीत्येकवमविवक्षितम् ।

तदुच्यते सर्वेषुपूर्विदिति । स्वरूपतो नाऽऽत्मप्रवेश: । न्यापिशादित्याह नाननेनेऽदिना ।

रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय ।

इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते युक्ता ह्यस्य हरयः दशोति ।

व मन्त्रमाह रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव । रूप्यत इति रूपं हस्यं वस्तु । वीप्सया वैंचनम् । प्रतिवसित्वति यावत् । प्रतिरूपः सदृशरूप इत्यर्थः । तच्छद्रूपशब्दित-सदृशतयाडनतर्यामितया परिपूर्णोऽत्र स्थित इति यावत् । [ अभवेत् । सर्वदा पूर्ण एवेत्यर्थः । ] यद्वा प्रतिरूपं (प्रतिरूप ? ) प्रतिष्ठितं रूपं यस्य स तथोक्तः ।

'नस्तर्यामिति फलितोऽर्थः । तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय । चक्षुषो भावे रूपुट् । चक्षणं = दर्शनम् । प्रतिचक्षणाय = दर्शनाय । तदिति श्रवणात् यदिति च । यत् तदचहाराय-यत् तद्वरहरत्न्यमिति यावत्-तत् सर्वस्य मध्यनायक-स्य परमात्मनो रूपं शरीरमित्यर्थः ।

च यस्मादयं प्रतिरूपो बभूव, तस्मादेव सर्वं द्यावहार्यं वस्तु तच्छरीर-प्रथः । ननु शरीरसंबन्धस्य कर्माधीनत्वात् तर्कर्मानारन्धस्य द्यवंहियमााणप्र-

१ कथं तदूपपन्नम् ? तस्य कर्मोभावादित्याशङ्क्याह इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते । इन्द्रः परमेश्वरः । 'इन्दि परमैश्वर्ये' इति हि धातुः । 'माया वयुनं

मिति नैघण्टुकाः । मायाभिः सद्कल मरूपज्ञाने: — विच्छिन्नैश्वर्यकारित्वात् रूपवाच्च मायाशब्दिततवं संकल्पस्योपपद्यते — पुरुरूपः बहुशरीरः — स

1. द्विस्थम् . ख. ग. 2. यस्य स तथोक्तः . ख. ग.

हपमित्यत्र 'प्रति' इति पदमध्याहायेंम् । प्रतिरूप इत्यस्य सदृशरूपपदद्यर्थीणेन, 'स एष

प्रविष्ट आत्माख्यशेष्यः । इदृशकर्त्रिया तत्तद्स्तस्संक्जिस्समन्वालोच्यधर्मीभूतनारायणप्रतिप्ठ ज्ञानाख्याखेष्ये । सम्नुसंबन्धः प्रविष्ट इत्युच्यते । तदिंदे छान्दोग्यपरिष्कारे त्रिषद्मावेदयाम ।

प्रतिषादृश्य सदृशेऽथोदरण-

क्षा तस्य यावद्रवस्तत्तं सिथरतवमिदये प्रतिखितेलरथमाल्यायामाह यद्वेऽपि । प्रतिरूपं

क्षित मिति । रूपे ह्ये प्रतिष्ठितमित्यर्थः । प्रतीह इति चेत् । पाटः, तदा प्रतीकशारणं

तदस्यरूपंप्रतिचक्षणाये ऽस्य प्रतिरूप इत्यत्र रूपप्रशब्देन विवक्षितं यत् रूपम्, तत्

स्य परमात्मनः ततद्रवस्तुवाचकशब्दैः प्रतिचक्षणाय ज्यवहाराय भवति इति व्याख्यानेऽपि

धर्मीभूतज्ञानगरिणामेन सवैवडुतज्ञानगमात् । सत्रे वडुनु व कर्याच्चयो भवति विवक्षितार्थ-

वोध्यः । उत्कविनिधर्मंभूतज्ञानस्थानात्मकं यत् रूपम्, यच्च व्यूहाद्विविधाद्दार्चाङ्ङपमनेऽफ

अयं वै हरयोऽयं वै दश च शतानि सहस्राणि चहूनि चानन्तानि परमेष्ठी: । स्वसङ्कल्पपरिज्ञानेनैव बहुशरीरो भवति, न कर्मापेक्षया — ईयते तैर्हवबहुशरीरस्सन् वर्त्तते इत्यर्थ: । स्वेच्छागृहीतानन्तदेह इति यावत् । नतु रूपं रूपं प्रतिरूपोऽभूवेत्यतद्‌युक्तम् । अनन्तेषु ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु रूपेषु एकस्य परमात्मन: तत्तद्‌त्तर्यर्तितया डवस्थानसंभवादिल्याशङ्क्याह युक्ता ह्यस्य हरयश्शता दशेति । शता शतान्नीत्यर्थ: । ‘सुपर्णः सुटु’ गित्यादिना आकारदेश: । अस्पद् अनन्तप्रपञ्चस्य युक्ता: योग्यता इत्यर्थ: । तदनुरूपसंसङ्ग्याशालिन इति यावत् । शतानि दश हरय: । शतानि दश=अनन्ता इति यावत् । अनन्ता अन्तर्यामिविश्वहानान्त्यादनन्ता हरय इत्युक्तमिति दृश्यध्यम् । सर्वैर्मन्त्रसमाप्तावितिशब्द: ।

असुं मन्त्रं श्रुति: स्वयमेव व्याकरोति । अयं वै-अनन्तानि च । वैशब्द-डवधारणे । अयमेक एव हारी: दश शतानि च सहस्राणि बहूनि च हरयो भवति । एवं प्रत्येकं स्वरूपेणापि पर्याप्ता सर्वेश्वरी-रिति श्वशब्दार्थ: । विचित्रमक्ते: परमात्मन: कार्युपपत्तिरिति भाव: ।

अल्ल पूर्वेमनले जीवद्धारकसर्वानुप्रवेशेन पुरुषस्वरूपादितम् । द्वितीयेन तु विभहद्‌ध्वारकानुपवेशन साक्षाद्‌व्याप्त्या च पुरुषस्वोपादानमिति भेद: । आम्यां मन्त्राभ्यां वेद्यभूतपरमात्ममहिमप्रशंसाद्वारा मध्युविया स्तुता भवति । अतएवमहिम-शालिपरमात्मविषयत्वादेवेयं मध्युविया पूर्वोक्तरीत्या अधिकृत्यामिति श्रमेणाम्यांर्जितेति तन्महात्म्यवेदिनाग्रृषी उचतुरिति फलितार्थ: ॥

विधम्, सर्वं केवलत्सङ्कल्पमात्रेच्छयादित्युक्त्यते इन्द्रो मा याभि: पुङ्खलरूप ईयते इति । एकमनेकाकारतपरिग्रहात एक एव हरिरनन्ता हरय इति । अस्पद्‌हरय: इति निर्देइशो' हरिशब्देन विग्रहमान्रविवक्षया । विविधशब्दविवक्षया तु सामान्याधीकरणम् । अन्तोदथोत्तरं न प्राप्यमिति प्रतिबोधनाय श्रुतिरेव मन्त्रं व्याख्याति अयं वै हरय इति । हरिशब्दस्येद्रियार्थविशक्षा अप्रतिहतवात्सङ्गतत्वाचोपेक्षा । शताद्‌दशेति चाननत्यपरमिति भाव: । तदेवं मद्‌धुब्राह्मणेन परम-समसंविन्मय सर्वं रहस्यमुद्घाटितमिति सर्वेश्वरभूतमिदं विशद्‌भेषजमुपनिदममधु; यस्य ब्रह्माणार्ध-मुपसन्नाभ्यामप्यविद्याभ्यामार्तिंभञ्चमार्गो दृश्यते ऽन्यदीयशिर:प्रतिधाने प्राप्ते ऽन्यात् सर्वमुपेत्य ह्यवाधिर-

इति चतुर्थोऽध्याये पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥

४—६.

अथ वंशः — पौतिमाष्यो गौपवनात्, गौपवनः पौतिमाष्यात्, पौतिमाष्यो गौपवनात्, गौपवनः कौशिकात्, कौशिकः कौण्डिन्यात्,

एवमियता प्रवन्धेन निर्दिष्टं ब्रह्मोपसंहरति । तदेतद् ब्रह्म । ऋक्सामशब्दित-त्रिविधपरिच्छेदरहित्यमुपपादयति अपूर्वम् — । अपूर्वम् + अनपरं पूर्वोत्तरकाल-शून्यम् । कालपरिच्छिन्नामित्यर्थः । कालपरिच्छिन्नस्य हि पूर्वोत्तरकालसंभव इति भावः । अनन्तरमचाहाम् । देशपरिच्छेदशून्यामित्यर्थः । देशपरिच्छिन्नस्य हि वध्याभ्यन्तरव्यवहाराहिंत्वमिति भावः । अथ सर्वोत्कृष्टस्वलक्षणं वस्तुपरिच्छेदाभाव-मुपपादयति अप्रमातमा । सर्वे + नियन्त्रतया सर्वोत्तम [स्वं] मित्यर्थः । यद्वा सर्वो + नियन्तृ + तया सर्वोत्तम [स्वं] इत्यर्थः । त्वादेव इदमिदं नेति निर्देशानर्हत्वलक्षणवस्तुपरिच्छेदोऽत्र विवक्षितो दृश्यः । अयं मध्यविद्याविषय इत्यर्थः । ब्रह्म । एवं तिविधपरिच्छेदशून्यतया ब्रह्मशब्दवाच्य इति भावः । सर्वानुभूः सर्वज्ञः । इदं जगत्कारणत्वनियन्तृत्वाक्षिसर्वशक्तिस्वादिगुणानामप्युपलक्षणम् । अलं सर्वम् अनुभवति सर्वदा सर्वथा साक्षात्करो-तीति श्रुत्परतिद्रष्टव्या । इत्यनुशासनम् । अनुशासनम् = उपदेशः इति पर्याय इत्यर्थः ।

४—५.

अज्ञातसम्प्रदायाया विद्याया अभ्युदयफलश्रुत्याभावेनानादरणीयस्वात्, 'आचार्यवंशोऽस्य नेयः' इति श्रवणाच्च विद्याप्रवर्तकाचार्यपरम्परामुपदिशति अथ वंशः । वंशः शिष्याचार्यपरम्पराक्रमः । कीर्त्यत इति शेषः । सर्वे प्रथमांतैः शिष्यनिदेशः ; पश्चान्तै राचार्यनिदेशः । पौतिमाष्यो गौपवनात् पौतिमाष्यः शिष्य आचार्य-दौपवनात् । मातृवचो बभूवेत शेषः । एवमुत्तरलाऽपि दृश्यम् ।

दधीच आयर्वणात् अथर्वण्यां ऋषिहोतीं मधु पश्यात् या परम्परया प्राप्तप्रचारम्, प्राक् च या परम्परा, तद्बुद्धिबोधविषया डरिमन् ब्रह्मोपदेशो आदरं वहन्ती श्रुति: तत् तं इन्द्रिय दर्शयति अध्यात्मदृष्टा इति । अथं वंशः ऋषीणां मैत्रेयीग्रामाणामन्तरमपि पुनः पश्यते ।

कौषीतनिरकशाङिल्यात्, शाङिल्य: कौषीतकाच गौतमाच्च, गौतम: (१) आश्रिवेश्यात्, आग्रिवेश्य: शाङिल्याच्च आनभिम्लाताच्च, आनभिम्लात आनभिम्लातात्, आनभिम्लातो गौतमात्, गौतम: शेतवग्राचीनयोग्याभ्याम्, शेतवग्राचीनयोग्यै: पाराशर्य्यात्, पाराशर्यो भारद्वाजात्, भारद्वाजो भारद्वाजाच्च गौतमाच्च, गौतमो भारद्वाजात्, भारद्वाज: पाराशर्य्यात्, पाराशर्यो बैजवापायनात्, बैजवापायन: कौषिकायने:, कौषिकायनि:

(२) घृतकौशिकात्, घृतकौशिक: पाराशर्य्यात्, पाराशर्यायण: पाराशर्य्यात्, पाराशर्यो जातूकर्ण्यात्, जातूकर्ण्य आसुरायणाच्च यास्काच्च, आसुरायणस्तैलपित्रौपजनन्धने:, तैलपित्रौपजनन्धनिरासुरेर:, आसुरिभौद्वाजात्, भारद्वाज आत्रेयात्, आत्रेयो माण्डूकेः, माण्डूको गौतमात्, गौतमो वात्स्यात्, वात्स्य: शाङिल्यात्, शाङिल्य: कैशोर्यात् काय्यात्, कैशोर्य: कुमारहारितात्, कुमारहारितो गालवात्, गालवो विदर्भीकौषिडन्यो वत्सनपातो बाभ्रवात्, वत्सनपाताद्वै भृत: पथ्य: सैभरात्, पथ्य: सैभरोडयास्मात्पार्श्वाद्ङिरसात्, अङ्गिरस आभूतेस्त्राष्ट्रात्, आभूतिस्त्वाष्ट्रो विश्वरूपात् त्वाष्ट्रात्, विश्वरूपस्त्वाष्ट्रोदैव्य:

स्याभू:, अधितनो देवाच्च आथर्वणात्, आथर्वणो दधीचेः, दधीचिर्देवोदैवाति:, दैवातिरथर्वणो:, अथर्वा दैवो मृत्यु: प्राध्वंसनात्, मृत्युः प्राध्वंसन: प्रध्वंसनात्, प्रध्वंसन एकर्षे:, एकर्षिर्विप्रचित्तेः, विप्रचित्तिर्व्यष्टेः, व्यष्टि: सनारो:, सनारुः सना- तनात्, सनातन: सनकात्, सनक: 'परमेष्ठी:, परमेष्ठी ब्रह्मण:। ब्रह्म

१. परमेष्ठी विराट् इति शाङ्करभाष्यम्। मध्ये तत्त्वनादि।

शाङिल्य: कौषिकाच्च गौतमाच्च। तस्य शाङिल्यस्य आचार्यद्वयं कौषिको गौतमश्चेति भाव:। एवमुत्तरत्रापि पञ्चम्यन्तद्वयस्यैव द्वयो: सन्नयम्॥ १, २ ॥

॥ बृहदारण्यकोपनिषत् ॥

स्वयम्भु। ब्रह्मणे नमः॥३॥

इति चतुर्थाध्याये षष्ठं ब्राह्मणम्॥

अथ पञ्चमोऽध्यायः॥

जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे। तत्र ह कुरुपाञ्चालानां ब्राह्मणा अभिसमेताः बभूवुः। तस्मै ह जनकस्य नारायणः स्वयम्भु स्वयमेव भवतीति स्वयंभू उपदेशमन्तरेण विद्याप्रवर्तकं भवतीत्यर्यः॥

ब्रह्मणे नमः। सर्वगुरवे ब्रह्मणे नारायणाय नम इत्यर्थः॥३॥५-६.

इति बृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थाध्यायभाष्यम्॥

अथ मयुकाण्डसिद्धमेव सर्वान्तर्यामित्वं मुख्यान्तरेणासिन्ध्याये हृदीक्रियते।

तत्र पुष्कलधनदानं बहुवित्तद्रव्यमवायक्ष विद्यार्जनोपाय इति पदर्थेनाय आलम्बायिकाडंबरम्यते - जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे। ह इति वृत्तार्थसरणे। वैदेहः विदेहदेशाधिपतिः जनकः बहुदक्षिणेन यज्ञेन ईजे ईश्वान्।

'असंयोगाल्लिटि चित्' इति किश्चात् संप्रसारणम्। तत्र ह - बभूवुः। तत्र तस्मिन् यज्ञे ह बहुदक्षिणतया प्रसिद्धे विद्वद्भिर्येष्ठकुरुपाञ्चालदेश्यः ब्राह्मणा अभिसमताः समागताः।

१. स्वयम्भुः - विद्याप्रतीकः। क.

स्वयम्भू अन्याधीनोऽप्यत्तिकृत्यभावात् अन्याधीनतत्सिलष्टताकृत्यमपि न तस्य; किंतु नित्यसर्वज्ञस्व तदिति॥

अनुचानेध्वनन्नतेप्वपि करिचिदेव विपदिच्चस्तमो भवतीति ब्रह्मज्ञाने दौर्लंभ्यात् तदडडरः कार्य इति गमयितुं जनकसभाज्ञस्तमालग्राय तन्मुखेन सर्वान्तर्यामित्वमिहादिपयाद्विशेषा उत्सन्ने तृतीयेऽध्याये।

सर्वैत्र हेतिः प्रसिद्धौ। ऐतिह्ये इति यथ्र्वत्। विजिज्ञासा बभूवैति।

वैदेहस्य विजिज्ञासा वबभूव, कःस्विदेशां ब्राह्मणानामनूचानतम इति। स ह गवां सहस्रमवरुरोध। दश दश पादा एकैकस्याः श्रृङ्गयोगराध्या बभूवु: ॥

तान् होवाच, ब्राह्मणा भगवन्तो गे वो ब्रक्षिष्ठः स एता गा उद्जतामिति। ते ह ब्राह्मणा न ददुः।

प्रसिद्धं यत्सु पश्रुतस्य जनकस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा विचारः वबभूव। किमिति। कः स्विदेशां ब्राह्मणानामनूचानतम इति। एपामगतानां ब्राह्मणानां मध्ये - स्विदिति विसर्के - कः स्वित् को वा अनूचानतमः अतिशयेन ब्रह्मविद्यानुचचनकुशलः। इति विजिज्ञासा वबभूवति पूर्वत्रान्वयः। स ह गवां सहस्रमवरुरोध। सः जनकः तज्जिज्ञासया ह प्रसिद्धं यथा तथा स्वगोष्ठे गवां सहस्रमवरुरोध यूथीचकार। किश्व दश दश पादाः -- आवद्धा बभूवुः। पादः पलस्य चतुर्थांशः। 'पादस्थुरियो भागः स्था' इति दिखुते। सुवर्णस्य दशदश पादाः - साधुबलेन दृश्योभाति यावत् -- प्रत्येकमेकस्याः गोः श्रृङ्गयोर्निबद्धा वबभूविरित्यर्थः॥ ९ ॥

( तान् होवाच ) स जनक एवं ब्रक्षिष्ठतम (?) तथा निर्धारिताय देया इति ता गाः सदक्षिणाकाः निऋध्या, तमर्थ ह प्रसिद्धे तान् ब्राह्मणान् प्रति उद्वाच ।

ब्राह्मणाः -- उद्जतामिति। हे भगवन्तः! हे गाः उद्जतां स्वगुहे प्रति कालयतु = नयतु इख्यवाचेत्यन्वयः। 'अज गतिदीपयोः' इति हि धातोः। ते ह ब्राह्मणा न ददुः। एवं वदन्तं जनकं तेऽपु ब्राह्मणेपु वबभूवु। 'आङ्पूर्वाद्वे' ति णिजभावे रूपम्। तेषु ब्राह्मणेपु वबभूवु मध्ये न कोऽपि ता गाः नेतुं दधे। हेयाश्वये ।

उद्जतामिति। भजधातोः खरसतः परसैपदी। आत्मनेपदप्रहणं क्रियाफलकर्तुरभिप्रेक्ष। तेन गवामुदजनकर्तृसर्वं न्याय्यते। उपरि, 'उदज सामश्रः' इति परसैपदं ब्रह्मचारिगामित्वाभावादुदजनकः। गुर्वर्थमेव तेनोदजनात्। अत एव तत्कृतमप्युदजनमेतदर्थंव्यात् 'एतद्कुतमेव मन्तव्यमिति ज्ञापनाय स्वमेवेति ब्रह्मचारिविशेषणम्। अतएवोपरिषात्, 'ब्रह्मगवीरुद्जसे' इति गौतमः।

अथ ह याज्ञवल्क्यः स्वमेव ब्रह्मचारिणमुग्राचैतास्सोम्योदज सामश्रवा इति । ता होदकालयत् ( होदाचकार ) । ते ह ब्राझणार्तुकुक्षु: ( चुक्रुथु:), कथं नो ब्राह्मिष्ठो ब्रवीतीति ।

अथ ह--जनकस्य वैदेहस्य होताडश्वलो बभूव--स हैनं पप्रच्छ, त्वं हु खलु नो याज्ञवल्क्य ब्राह्मिष्ठोसि इति ।

अथ ह याज्ञवल्क्यः --- उवाच । अथैवमद्यश्र्वस्तान् ह्युदपि याज्ञवल्क्यः स्वमेव ब्रह्मचारिणं स्वशिष्यमित्थमुवाचैवेत्यर्थः । हेत्या श्रयेत् । किमिति । एताः सोम्योदज सामश्रवा इति । साम श्रुणोतीति सामश्रवा: । हे सामश्रवः! एताः गाः असद्गृहीत्वा प्रति उदज काल्येति स्वशिष्यमुवाचेत्यर्थः । ता होदकालयत् । स सामश्रवा: ता: तद्गृहीत्वा अनदित्यर्थः । उदाशकारेति पाठेऽपि स एवार्थः । ते ह ब्राझणार्तुकुक्षु: । कथं नो ब्राह्मिष्ठो ब्रवीतीति ।

याज्ञवल्क्येन ब्राह्मिष्ठत्वस्वीकारेण आत्मनो ब्राह्मिष्ठता प्रतिजानीते सर्वे ऋषे: बभूवु: । कथं नः अस्मान् वहादित्य 'अहं ब्राह्मिष्ठः ' इति वदेदयं याज्ञवल्क्य इति चुक्रुथुरित्यर्थः । चुक्रुशुरिति पाठेऽपि उक्त एवार्थः । अथ ह -- बभूव । अथ तद् --- विदेहराजस्य जनकस्य होता ऋत्विगश्वलो नामऽसीदित्यर्थः । स हैनं -ब्राह्मिष्ठोसि इति । नः समवेतानां बहूनां अस्माकं मध्ये हे याज्ञवल्क्य! त्वमेव खलु प्रसिद्धे ब्राह्मिष्ठोसि इति अश्वलनाम्ना स होताऽपप्रच्छेत्यर्थः । असो इति भरत्सने पठति । नुरवधारणे ।

कथं नो ब्राह्मिष्ठो ब्रवीतीति कोषरूपेण परिणत: क्रोध इदानीमेन चुकुक्रुशेत्युक्तम् । ब्राह्मिष्ठ इत्यस्य कर्मप्रव्रह्मात्मकसर्वेविदार्थोऽवित्तम इत्यर्थः; अनूचानतैम इति प्रागुक्ते; उपरि सर्वविषयप्रश्नप्रत्युत्तरदर्शनाच्च । अस्माननाहृत्येति । नः इह्नादरे षष्ठीति न भवत्यार्थे; ' षष्ठी चानादरे ' इति सूत्रे, ' यस्य च भावलक्षणम् ' इत्यभुक्ते: । सतांमिति पच्.आहारे च गौरवाद । त्वं मुखलुने ब्राह्मिष्ठ इत्युपरितनवाक्य इह अस्माकं मध्ये ब्राह्मिष्ठ इहैव त्वर्थः । एवं अस्मान् अननाहलेयान्दे: ताल्प्योर्थाद् प्रकृतस्यान्नाद्वाक्यार्थेन्तावत्-अस्माकं मध्ये कथंमयं ब्राह्मिष्ठ:? तथा चेत, ब्रवीत वदतु अहं ब्राह्मिष्ठ इति । अथ घदेत, तर्हि ब्रवीत = यत् यत्, पृच्छेम, तत्र तत्रोत्तरं ब्रवीत । अन्यथा कथं ब्राह्मिष्ठ इति चुकुक्रुशरिति । अथेयस्य पप्रच्छेत्यत्रान्वयः । मध्ये घावयमेतच्छेषभूतम् ।

२०२ श्रीरङ्करानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्ता

स होवाच नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुरुमे गोकाम एष वयँ स ह' ह तत्त एष प्रष्टुं दधे होताडश्वलः ॥ २ ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच, यदिदं सर्वं मृत्युनात्म सर्वे मृत्युनाडपि केन यजमानो भृत्योरासिमतिमुच्यत इति ।

स होवाच । स याज्ञवल्क्यस्तमश्वलं ह प्रसिद्धं प्रथयुवाच किमित्यलाह नमो वयं — वयं स इति । वयं ब्रह्मिष्ठाय नमः नास्माभिरेभिःषिष्ठाभिमानाद्वावो नीताः; किन्तु गोकामा वयमित्यतो गो नीता इति सोपहासमुक्तवानिलर्थः । तं ह तत्त एष प्रष्टुं दधे होताडश्वलः ।

एवमुपहसितो होताडश्वलः तत्त एष सोपहासवचनादेश कुदृष्टसन तं च पराजेतुं प्रष्टुं प्रष्टुमस्थितो वभूवेस्थः । ' घृण्ण अवस्थाने ' इति हि धातुः योजनेऽर्थे होवाच ।

प्रथमं याज्ञवल्क्येति होवाच । प्रथमं याज्ञवल्क्येति संबोधय वचनेन मश्वल उवाचेत्यर्थः । तमेव पृच्छामह यदिदं सर्ग — अभिप्रत्नम् ।

प्रत्यक्षादिप्रसिद्धं जगत् चेतनाचेतनात्मकं मृत्युना मृत्युशब्दोपलक्षिते जरामरणधर्मेण आस्तं व्यापसम्, न केवलं व्यापसम्, किन्तु मृत्युनाडभिप्रत्नश्चे[स्येतसिद्धमि]त्यर्थः । यद्वा आत्मनित्यस्य विवरणमभिप्रन्रमिति प्रश्नोपयुक्तं सिद्धमर्थमनूद्य विवक्षितं पृच्छामह केन यजमानो मृत्योर्मुच्यत इति ।

एवं सति यजमानः ब्रह्मविद्यार्थी कर्म कुर्वन्नधिकारी : नमो वयमित्यादि सविनयावहितस्थम् ।

अस्यांश्च मेघेऽभिसमेतेषु ब्राझणेषु : प्रश्नमन्तरिज्ञाः न प्रगल्भंते । अनभियुक्ताश्च न ब्रह्मिष्ठा भवितुमर्हन्ति । तदन्त ब्रह्मिष्ठश्च दुर्निर्धारम् । मा भूतिर्धारणमिति चेत्-इष्येत तादृदिदम्, यदि गां वो न तत्तु अश्वलयामुक्तकटस्सगोकामनाडभावेन जोषम्भावेऽपि वयं तनकामा एवमुक्तकाल्याम । घयं ताः सकृमनिच्छन्तो यथाशक्ति पृथग्युतरथितुश्च प्रयत्नेमहि ।

अथ भवद्विरे डनुगृहीतेः फलेभिरस्मत्प्रयत्न इति । अश्वलस्य राजाश्रयत्वात् धैरैण प्रथमं प्रश्नः । ब्रह्मिष्ठतापरीक्षणाय प्रष्टतत्स्व होतृनाभिधानं विशेषं पूर्वं पृच्छति यदिदं सर्वेभिति ।

होतॄविजाडग्रिना वाचा । वाग्वै यज्ञस्य होताऽऽ । तद्येयं वाक् सोऽयमग्रिः, स होताऽ, स मुक्तिः, साsतिमुक्तिः ॥ ३ ॥

तेन साधनेन मृत्युयोरपि व्यांति संसारबन्धमतिक्रम्य क्षिप्रं विद्यासिद्ध्या मुच्यत इत्यर्थः । तमेतं प्रश्नं याज्ञवल्क्यः प्रतिकविक्टि-होतॄविजाडग्रिना वाचा । तदर्थ-मूढं तमश्वलं प्रति पुनः स्वयमेव तदेतद्व्याचष्टे वाग्वै यज्ञस्य होताऽऽ — सातिमुक्तिः । कर्माञ्जभूते होनरि अन्याभिमत्स्ववेन वा अन्यधिष्ठितस्वेन वा ध्याताया वाचो दृष्टौ कृतायां कर्मणो वीचीयवत्तरतया ब्रह्मोपासनद्वाराऽजीवदशायामेव विशिष्ट-ष्टाक्षिष्टपूर्वोत्तरदुरितमरत्वलक्षणा मुक्तिभवति, शरीरवियोगान्तरं प्रकृतितिक्रान्त-पदाधिरोहणलक्षणा अतिमुक्तिभवतीत्यर्थः । क्रमादुदे शविधेयाभिपायः स मुक्ति-ससातिमुक्तिरिति लिख्यभेदेनायं निर्देशो द्रष्टव्यः । वाग्वै यज्ञस्य होताऽऽ । यज्ञाङ्ग-भूतहोतरी वाग्दृष्टिः कर्तव्येत्यर्थः । तद्येयं वाक् । या होतॄध्यस्यमाना वागि-त्यर्थः । सोऽयमग्रिः । सा वागेवाऽऽन्या|धिष्ठेतत्वादेनाऽन्यमेदेन ध्यातॄ होतॄध्यस्यमाना मुक्त्यादिसाधनमित्यर्थः । स मुक्तिः-ससातिमुक्तिरिति कारणे कार्योपचारः ॥ ३ ॥

संसारबन्धमतिक्रम्य क्षिप्रं विद्यासिद्ध्येति । विद्यासिद्धे: प्राक् बन्धातिक्रम-योगात् अनुष्ठितेन साधनेन क्षिप्रं विद्यासिद्धया ! संसारबन्धमतिक्रम्येsयान्त्य एव तल्लप्थम् । यद्वा संसारातिक्रमः विदेहकैवल्योत्तरदुंरतभर्ता । क्षिप्रे विद्यासिद्धिनोम पूर्वोत्तरसविद्यायाः क्षिप्रपूर्त्तिः । मृत्युरूपदेन, 'अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा' स्तनेनैष विद्या|प्रतिबन्धकर्म्मैमात्रग्रहणेऽर्थः । मृत्यु-प्रतिक्षयोरूपया विद्यासिद्धयेतिविवरणं त्यात् । परन्तु वक्त्रैकालकालयस्थानप्रभृतिगरि वर्णनात् मृत्युपदेन यथाश्वरसं संसारमण्डलभहणमेव मुक्तम् । केनैति पृथङ् नोपासनम् ; केन यजमान इति यजमानपदप्रयोगेण यागानुबन्धन एव पृथक्वावगमात् । अथः, 'भवतैव मुच्यत' इति प्रत्युत्तरयति होत्रेति । मृत्योरतिक्रमः, अहोरात्रातिक्रमः, पूर्वोत्तरपक्षातिक्रममध्याभिन्ना एव । अथापि मुख्यमेदेन तदुक्तिः । अ अहोरात्र-पूर्योपरपक्षातिक्रमोऽथकालकाल्या स्थितिहेत्यते । तद्व माससंवत्सरादिरूपस्स औरमानरीलाऽअहोरात्रगणनया, चान्द्रमानरीलाऽचन्द्रकलाऽऽलपतिथ्यात्मक-पूर्योत्तरपक्षगणनया वा प्राप्यते । आदित्यस्याहोरात्रहेलुत्वाच्च चन्द्रस्य तिथिप्रयोजकत्वाच्च तद्र्देशेन अहोरात्रपूर्योत्तरपक्षारुमुख्यमेदेन द्वेधा कथनम् । स मुक्तिः सातिमुक्तिरियत्त्र सा इत्यनेन मुक्तिरपि प्रहीयतां शक्यते; मुक्तिरा|मुक्तिः = मुक्त्यैव अतिमुक्तिरभवतीत्यर्थ इति । अथापि प्रकृतत्वैश्चक्रलव्दैस्त्रैध्र्य नामेव मुक्तिमिति क्रमादुदे शविधेयाभिपाय इत्युक्तम् ।

याज्ञवल्क्येति होवाच, यदिदँ सर्वमहोरात्राभ्यामातँ सर्वमहोरालास्यादभिपन्नङ्, केन यजमानोडहोरात्रयोः परस्तनुच्यत इति । अध्य-

गुणर्त्विजा चक्षुषाडदित्येन । चक्षुरेॆ यज्ञस्यादृचयुः । तद्यदिदँ चक्षुः सोडसावादित्यः, सोडसृयुः, स मुक्तिः, साड़तिमुक्तिः ॥ ४ ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदँ सऱ्चे पूर्वापरक्षापरक्षाभ्यामातँ सऱ्चे पूर्व-पक्षापरपक्षाभ्यामपनन्नङ्, केन यजमानः पूर्वपक्षापरपक्षयोः परस्तनुच्यत इति । उद्रातृर्त्विजा वायुना प्राणेन । प्राणो वै यज्ञस्योद्राता । तद्योडयं

प्राणः स वायुः, स उद्राता, स मुक्तिः, साड़तिमुक्तिः ॥ ५ ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदमन्तरिक्षमनारम्भणमिव, केनास्मै यजमानः स्वर्गं लोकमाक्रमत इति ।

स एव पुनः पृच्छति याज्ञवल्क्येति - सर्वमहोरात्राभ्याम् - अतिमुच्यत इति । अहोरात्रयोरासिर्‌नाँ कतिपयाहोरात्रैर्विनश्वरत्वम् उत्तरमाह । अध्यगुणर्त्विजा -सातिमुक्तिः । आदित्याभिदित्यत्वादिनो आदित्यामेदोरपविषयभूतनचक्षुर्‌दृष्टिविषयः

कर्मो॒ऽभूतोद ध्रयुमुक्त्यादिहेतुरित्यर्थः । शिष्टं पूर्ववत् ॥ ४ ॥ पुनः पृच्छति याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदँ सर्वे पूर्वपक्षापर-पक्षाभ्याम् - अतिमुच्यन इति । पूर्वपक्षापरपक्षयोःरासिर्‌नाँ कतिपयपक्षैर्विनश्वरत्वम्

उत्तरमाह । अध्यगुणर्त्विजा वायुना प्राणेन — सातिमुक्तिः । वायु-विकारत्वादिना वाय्वभिन्नसुद्युपाणडान्तेविषयभूत उद्राता कर्मो॒ऽभूतः पूर्ववत् मुक्त्यतिमुक्तिहेतुरित्यर्थः । शिष्टं पूर्ववत् ॥ ५ ॥

पुनरपृच्छलु; पृच्छछाँति याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदॆमन्तारिक्षम् — आक्रमत इति । अनारम्भणम् । ऋलयोरमेदः । अन्र्तारिक्षमिदमालम्बने केनाडडक्रमे॑ण आक्रमणसाधनेन केन वा आक्रम्य यजमानः

बृहदविद्यार्थकर्मानुष्ठाता स्वर्गे निरतिशयसुखलरुपतया स्वर्गा-स्वयमाकूर्तं मुक्तिस्थानं भगवळोकमाक्रपते इत्यर्थः । अन्र्र स्वर्गेलोकशब्दस्य भगव-

लोकवाचिर्‌वे 1 सु मुक्तिरस्सातिमुक्तिरित्युतरवार्थस्य भवति ।

1. वाचिर्‌वेन्. क.

ब्रह्मणान्त्विजा मनसा चन्द्रेण । मनो वै यज्ञस्य ब्रह्मा । तद्यदिद्धं भनः सोडसौ चन्द्रः, स ब्रह्मा, स मुक्तिः, सोडतिमुक्तिः । इत्यतिमोक्षाः । अथ संपदः ॥ ६ ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच, कतिभिरयमद्यर्गिभिरिहोतासिद् यज्ञः क- रिष्यति । तद्वाभिहिति । कतमाभिस्तद्वित्स्व हति । पुरोनुवाक्या च याज्या च तिसृभ्यामेव न याज्ञया न वचसैः ॥

उत्तरमाह ब्रह्मणान्त्विजा मनसा चन्द्रेण । चन्द्राभिलक्षितवेन वा तद्भिमानिकत्वेन वा ध्यातमनोदष्टचोपासितो ब्रह्मा भगवद्वाचकः क्र मनसाधनमित्यर्थः । इत्यतिमोक्षाः । इतति अननेन प्रकारेणातिमोक्षाः प्रकृतिमण्डलातिक्रमणरूपमोक्षप्रश्नाः समासा इत्यर्थः । अथ संपदः । उच्यन्त इति शेषः । येनामिहोत्रादीनां फलवत्कर्मणामन्तवत्फलाय संपादनम्, सा संपत्त् ॥ ६ ॥

तमेव सम्प्रदिशयमश्वलप्रश्नमाह याज्ञवल्क्येति होवाच कतिभिरयमद्य- ग्भिरिहोतासिद् यज्ञः करिष्यति । अथ होता अद्य यज्ञकाले कतिभिः ऋग्भिः [ कतिसंख्याभिः ऋग्भिः ] असिन्त् यज्ञे करिष्यति । हौत्रमिति शेषः । याज्ञ- वल्क्य उत्तरमाह तिसृभिरिति । ऋग्भिरित्यनुषज्जः । पुनः प्रश्नः १ कतमास- तिस्त्र इति । संशयेयचविशेषविषयोडथे पक्षः । पूर्वस्तु ऋगडुनिष्ठसंल्या- विषय इति भेदः । कास्ता ऋच इत्यर्थः । उत्तरमाह याज्ञवल्क्यः पुरोनु- वाक्या च याज्ञया च हस्स्यैव च तृतीया । यागकाले तु प्राक् प्रयुज्यमान ऋचः पुरोनुवाक्या । यागसाधनभूता ऋचो याज्या: । शस्त्रार्था: ऋचः शस्या । सर्वेषां जात्यादिभिरभिधानकच न दृष्टान्त्यम् । तिसृभ्य एव होतृणां विधान्तरभावः । न चतुर्थः

1. पुनः प्रश्नमश्वलस्याह कf.

नतु चतुर्थःपथ्योऽ समुक्तिः सातिमुक्तिरिति कथम् । तत्र अतिमुच्यन्त इति पूर्व- मप्रयोगादिति चेत्-न ; पूर्वपर्याये ऽपि अतिमुच्यत इत्यत्र मुख्यत इलनेन स्वर्गप्राप्तिरेव निर्वक्षितत्वात्, तत्र मृत्युप्रभृत्यतिक्रमस्योक्तस्य अन्न आकर्षणादेव योनानाछात्र पर्याये ऽपि तदुक्तत्वात् । इत्यतिमोक्षाः अधयसंपद इति श्रुतिः स्वयं वदति । मोक्षविषयिणी अक्ख- लोक्तिः समासा; अल्पकलांवपण्णी अक्खलोक्तिरश भगवतोऽर्थः ।

२०६

शस्पैव १ च ऋतीयात् । किं ताम्रिज्येतोति । यत्किञ्चेदं प्राणभृदिति ॥ ७ ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच कतयमद्य ऋत्विज ऋत्विग्भ्यां यज्ञ आहुतीर्होष्यतीनि ।

तिस्र इति । कल्मास्तास्तिस्र इति । या हुता उज्ज्वलन्ति, या हुता अतिनेदन्ते ; या हुता अधिशेरते । किं ताम्रिज्येतीति । या हुता उज्ज्वलन्ति, देवलोकमेव ताम्रिज्यति । दीप्यत इव हि देवलोकः ।

१. चकार कचित्त्रा ।

प्रकार इति भावः । एषमपेडि । किं ताम्रिज्येतीति पुनरश्वलपम्भः । प्रयुज्यमानााभिः ताम्रिः ऋग्भिः किं फलं यजमानः प्राप्नोतीत्यर्थः । याज्ञवल्क्य उत्तरमाह यत्किञ्चेदं प्राणभृत् । प्राणिजातं यत् किञ्चिद्वस्ति, तत् सर्वम् । जयतीति शेषः ॥ ७ ॥

पुनरश्वलः प्रश्नमाह गाङ्गवल्क्येभ्यां होतॄराच कतयं होष्यतीनि । किं १-संस्थ्याका: आहुतीर्होष्यतीत्यर्थः । शिष्टं पूर्ववत् । अत्र याज्ञवल्क्यस्योत्तरं तिस्र इति । पुनः प्रश्नः ऋत्विजोः ऋतुभ्योः ऋतुभ्योः हेतुः । उत्तरं या हुता उज्ज्वलन्ति -

या आहुतयः हुता अस्मात्, उज्ज्वलन्ति, ताः ऊर्ध्व उज्ज्वलन्त्य अधिशेरते । या आहुतयः हुता:, अतिनेदन्ते भतीः कुत्सितशब्दं कुर्वन्ति । 'नेद् २ (णेद् ?) शब्दकूषायाम् । शीक्कारशब्दं कुर्व-

न्तीत्यर्थः । तादृशयो मांसााद्याहुतयो द्वितीया कोटिः । यास्त्वाहुतयो हुता: अधि-शेरते=अधि अधोमुखा अग्नौ शेरते, ताः पयसोाम्या आहुतयः तृतीया कोटि-रित्यर्थः । अन्यत् पूर्ववत् । पुनः प्रश्नः किं ताम्रिज्येतीति । उत्तरं या हुता:-जयति । या हुता अस्मात् उज्ज्वलन्ति, ताम्रिहोतींभिः समिदादिभिदेभिलोकेजय-

तीत्यर्थः । तत्र हेतुमाह । दीप्यत इव हि देवलोकः । हि यस्मात् अतत्रयानां

1. कतिसंख्याका:.. क. 2. नेदि. स्व. णिदि. ग.

करोति', 'वषट्कुते जुहोती' ति पुरोऽनुवाक्यां पूर्वं प्रयुञ्जते; पश्चाद् याज्या । यज्ञं पूर्वोक्षं देवताां प्रकाशं पदम्, सा पुरोऽनुवाक्या । यज्ञोत्तरशब्दे तत् , सा याज्या । याज्याप्रयोगन्ते व याज्ञः

देवतोदेवतथकद्रव्यतद्यागः इन्द्रियैंदं न ममेदि: यजमानकृत्कः । मन्त्रोच्चारणे होतृकार्यम् ।

यागाभभूूतो होमश्शब्द्युक्तस्तं वषट्कारानन्तरम् । अत आह यागकालादिति । शास्त्रं मप-

गीतामन्त्रसाङ्ख्यगुपिनिर्बन्धनानि मेधानम् ।

बृहदारण्यकोपनिषत्

या हुता अतिनेदन्ते, पितृलोकमेव ताभिर्जीयति । अथैव हि पितृलोकः । या हुता अधिशेरते, मनुष्यलोकमेव ताभिर्जीयति । अथ इव हि मनुष्यलोकः ॥ ८ ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच याज्ञवल्क्यो हविर्धानं ब्रह्मा यज्ञं दक्षिणतो देवताभीपायतीति । एकयेतित । कतमां सैकैति । मन एैवैति । अनन्नं वै

१. अतीव हि मय.

देवलोको दीप्यते इव 'भासते । अत उज्ज्वलानां समिदाज्याहुतीनामुहुतिदेवलोकसाधनत्वात् इति भावः । या हुता: — जयति । या हुता: आहुतय: अतिनेदन्ते कुत्सितशब्दं कुर्वन्ति, पितृलोकमेव ताभिर्जीयतीति । अथ हेतुमाह — एैशामेव हि पितृलोकः । एैशामेव हि यतां कुत्सितशब्दयुक्त-

एवेल्यर्थः । कुत्सितशब्दकृतत्वसामान्यात् कुत्सितशब्दयुक्ताभिराहुतिभिः कुत्सितशब्दयुक्तं पितृलोकं जयतीत्यर्थः । पितृलोकसंबद्धा्यां हि संयमऽन्याां पुरा वैवस्वतेन

युक्तवमस्तीति दृश्यते यत् । या हुता: — जयति । या आहुतयो हुता: अमाऽऽशिषेरते इत्युक्ता:, तृतीयकोटचन्तर्मूतामिः ताभिर्मेनुष्यलोकमेव जयतीति । अथ हेतुमाह अध इव हि मनुष्यलोकः । ऊर्ध्वलोकद्वयेऽपेक्षया मनुष्यलोकः अध इव हि वर्जते । अत्रः तत्सामान्यात् ताभिरविशेषाद्याभिरभिर्मेधश्श्रुंकं जयतीत्यर्थः ॥ ५ ॥

पुनः स एव पृच्छति याज्ञवल्क्येति — गोपायतीति । विहारस्य दक्षिणत उपविष्टो ब्रह्मा कतिभिः [ कतिसंख्याकाऽऽभः :] देवताभिरुपासिताभिः यज्ञं

गोपायतीति प्रश्नार्थः । उत्तरमाह याज्ञवल्क्यः एकयेतित । कतमां सैकैति पुनः प्रश्नः । सा देवता केत्यर्थः । उत्तरं मन एैवैति । तेन किं जयतीति पुनः प्रश्नोऽत्राऽऽध्याहर्तव्यः । उत्तरमाह अनन्नं वै — । तत् फलं विवक्षुः प्रथमं

१. दीप्यत इवाभासते ख. २. पाऽथमानानां ग. ३. हुता: स्मेति. क.

मनोऽनन्ता विश्वे देवा अनन्तमेव स तेन लोकं जयति ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच कतयभङ्गोदााताडसिन् यज्ञे स्तोष्यतीति । तिस्र इति । कतमास्तिस्त्र इति । पुरोऽनुवाक्या, अपानो याज्या, व्यानः शास्या । किं ताभि

मनस उपास्निप्रकारमाह अनन्तं वै चै मनः । मनः आनन्त्यगुणविशिष्टमित्यर्थः । तदनान्त्ये हेतुमाह अनन्ता विरिञ्चे देवाः । विरिञ्चे सर्वे देवशब्द इन्द्रियपरः । मनसोधीनानां सर्वेषामस्मिन्द्रियाणामनान्त्यात् मनस

मिति भावः । एकसुपासनप्रकारमुक्त्वा फलमाह अनन्तमेव स तेन लोकं जयतीत्यर्थः । [ ब्रह्मणा ] मनसा अनन्तं भगवद्भावं भगवदुपासनद्वारा जयतीत्यर्थः । एकसुतत्त्वाभाव्यात् यज्ञं गोपायत इति

विधार्थेंस्स कर्मेणः क्षिप्रप्रज्ञाविद्योत्पादकत्वशक्त्याधानमेवर्थ इति द्रष्टव्यः

पुनः स एव पृच्छति याज्ञवल्क्येति — स्तोष्यतीति । अध्या यागकाले अस्मिन् यज्ञे स्तोत्लिया: स्तोत्रसाधनभूता: ऋच: कति[ स्तोष्यतीत्यर्थः । अत याज्ञवल्क्य उत्तरं पठति तिस्र इति । पुनः !

मास्तास्तिस्त्र इति । उत्तरं पुरोऽनुवाक्या च याज्या च श्व तृतीया । उत्कोडस्यार्थः पूर्वमेव । पुनः पृच्छति कतमास्ताः या अध्यात्मं

ता: पुरोऽनुवाक्याद्यास्तिस्त्रः अध्यात्मं कतमा भगवति । आसु किल्वप कर्तव्येत्यर्थः । उत्तरं प्राण एतदेव पुरोऽनुवाक्यादपानो याज्या । पुरोऽनुवाक्यादियाज्याशस्यासु क्रियादध्यात्मं प्राणापानव्यानान् दृष्ट्वा वृ

ता: प्रयुक्तोतेत्यर्थः । पुनः पृच्छति किं ताभिरिति । प्राणादि; पुरोऽनुवाक्यादिभिः प्रयुज्यमानाभिः कान् लोकान् जयतीत्यर्थः ।

भगल्लोकमिति , पूर्वम् अथ संपद इति अल्पफलस्त्यैवोपकमात् अनन्तं

पृथिवीलोकसेऽपु॔रेऽनुब्रुयाद्यथा जगतस॑न्तम॑न्तरिक्षलोकं प्राज्ञया धुलोकं स्वास्यया । त॒त॒ो ह होताडश्व॔ल उपरराम ॥ १० ॥

इति पञ्चमाध्याये प्रथमं ब्राह्मणम् ।

५—२.

अथ हैनं जारत्कारव आर्तिभागः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच, कति ग्रहाः, कत्यतिग्रहा इति । अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इति । य एते अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा:, कतमे त इति ॥ ९ ॥

य एते प्राणो वै ग्रहः; सोऽपानेनान्तिग्रहे॑ण गृह्हीतः । अपानेन हि प॑श्री॔त॒वि॔श्व॑स्यामव पुर॒स्ता॑द्य॒ज्ञि॑या॒न्, अ॒न्त॑रि॔ख्ष॑लोकं य॒ज्ञि॑या॒न्, धु॑लोकं स्वास्यया । स्पष्टोऽर्थः । त॒त॒ो ह होताडश्व॔ल उपरराम । एवं स्वकृतप्रश्नानामु॑त्त॑रे द॒त॒ो प्र॑श॒न्या॑न्त॒रा॑भावा॑त् होताडश्वल उपरराम तूष्णीं वसू॑व्य॑र्थः ॥ १० ॥ ५—२.

अथ हैनं जारत्कारव आर्तिभागः पप्रच्छ । अथ अश्वलपराभवानन्त-रम् । ए॑नं याज्ञवल्क्यं जारत्कारवः जरत्कारुगो॑लजः ऋतमागपु॑त्रः आर्तिभागः विजिगीषैव पप्रच्छ॑ल॒त्य॑र्थः । याज्ञवल्क्य॑ये॑ति — अतिग्रहा इति । हे याज्ञ-वल्क्येति संवोधनेन तं स्वाभिमुखं कु॑र्‌वाणा, ग्रहाः कति, अतिग्रहाः क॒ती॑ति प्र॒श॒नद्व॑यं पृच्छ॑ति॒त्य॑र्थः । उत्तरमा॑ह याज्ञवल्क्यः अष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहा इति । पुनः प्रश्नः य एते-॑कतमे ते इ॑ति । ये ग्रहा अतिग्रहाश्चा॑ष्टा॑ष्टा॑व॑ग्रा॑वि॑ति त्वयोक्ता:, त एते क इत्यर्थः ॥ ९ ॥

अथ याज्ञवल्क्यस्योत्तरं प्राणो वै ग्रहः — । अथ प्राणशब्देन नस्य॑त्व-सामाऽ्यात् प्राणे॑न॑द्रि॒यं ग॑ौ॑ण्या वृत्त्या॑डभि॑धी॑य॑ते । गृ॑ह्ही॑ति = आत्मानं स्ववशं करो-तीति ग्रहः इ॑न्द्रि॑यम् । पञ्चाच्च । अपा॑नः गन्धः । अपानेन निश्वासवायुना

गन्धान् जिघ्रति ॥ २ ॥

वाग् वै ग्रहः; स नाम्नातिग्रहेण गृहीतः । वाचं हि नामाभिवदति ॥ ३ ॥

जिह्वा वै ग्रहः; स रसेनातिग्रहेण गृहीतः । जिह्वया हि रसान् विजानाति ॥ ४ ॥

चक्षुरेव ग्रहः; स रूपेणातिग्रहेण गृहीतः । चक्षुषा हि रूपाणि पश्यति ॥ ५ ॥

श्रोत्रं वै ग्रहः; स शब्देनातिग्रहेण गृहीतः । श्रोत्रेण हि शब्दान् शृणोति ॥ ६ ॥

मनो वै ग्रहः; स कामेनातिग्रहेण गृहीतः । मनसा हि कामान् कामयते ॥ ७ ॥

हस्ताव् एव ग्रहः; स कर्मणातिग्रहेण गृहीतः । हस्ताभ्यां हि कर्म करोति ॥ ८ ॥

उपनीयमानत्वात् गन्धोदपानशब्देन लक्ष्यते । सः प्राणेन्द्रियात्मकः ग्रहः तेन विषयग्रहणातिग्रहेण गृहीतः । अयासो भवति ॥ २ ॥

अतिशयेन स्वस्वविषयग्रहणादिकं गृह्णातीति स्ववशीकरणातिग्रहः विषयः । गन्धस्य प्राणवशीकरणप्रक्रियासुपपादयति अपानेन हि गन्धान् जिघ्रति । अत्र प्राणेनैव गन्धाधीनत्वर्थः । यद्वा अपानशब्दो प्राणपरः दृष्टः । उत्तरसन्दर्भैककरुद्यात् । अतः गन्धग्रहणकस्मात् प्राण गन्धाधीनमिति भावः ।

तद्वशः 'इन्द्रियेभ्यः' परा ह्यर्था 'इयुत्तरीयाः' ग्राहग्रहिदत्क्रमें इन्द्रियेभ्योऽतिग्रहशब्दिततद्वान् विषयाणां प्रबलत्वात् तद्वशीकरणे विषयेऽनिद्रयवियोजनरूप एव यतः कर्त्तव्यः सुमुखीकरणेति भावः ॥ २ ॥

वाग्वै ग्रहः इत्यादि सर्वं पूर्ववत् ॥ ३ ॥ ४ ॥ ५ ॥ ६ ॥ ७ ॥ ८ ॥

किञ्च पुरुषस्यैव मुक्तिः पूर्वं मुक्तेरिति ग्रहणमपि तद्विषयमेव वक्तव्यम्; न तु रूपादिपदार्थविषयकर्मस्यापि आत्मानं स्ववशं करोतीत्ययुक्तम् । श्रीभाष्येपी (4.2.12.) "महातिग्रहहुपेते इन्द्रियेन्द्रियार्थयाथैशभाव' इत्यनेम उक्तनिदर्शनमहत्वाति ग्रहत्वग्रहपौ तत्क्षमाशयवैच विवक्षिताविति भावः ।

तत्र श्रुतप्रकाशाशिर्यायाम् हेतणविवक्षया, ग्रहः पात्रत्रिशेषः; तत्रस्थं दृश्यं सतिम्रग्रहः तदुपैण, आकर्षणकरजुतत्समाकृष्यलक्षण व इति महातिग्रहहरूपेणैवास्यार्थे उक्तः ॥

प्राणशब्द इव द्वितीयोऽड्गानशब्दोऽपि प्राणेन्द्रियपरः, उत्तरानुसारात् । प्राणेन्द्रियेभ्यः गन्धग्रहणे उच्चवृत्तास निःश्वासयो-रुपयोगात् प्राणः शानशब्दाभ्यां तद्वद्ग्रहणम् । अत्र प्राणशब्दो न मुख्योऽपि, किन्तु लक्ष्यार्थे इत्येतत् तत्सैवापानशब्दप्रयोगेण ज्ञाप्यते॥

तस्पृशं वै ग्रहः; स स्पर्शेनातिग्रहेण गृहीतः । त्वचैव हि स्पर्शान् वेदयते । इत्येतेऽष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः ॥ ९ ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच, यदिदं सर्वं मृत्योरन्नमिति । अग्निर्हि मृत्युः । सोऽपामन्नम् । अप पुनर्मृत्युः जयति, 1 य एवं वेद ॥ १० ॥

1. य इत्यादि कश्चित् ।

एवं ग्राणवर्ज्जहाचक्षुःश्रोत्रमनोहस्तवाग्भान् ग्रहान् तद्विपथरुपाण् अतिग्रहां-श्रोत्रव्योपसंहरति --- इत्येतेऽष्टौ ग्रहा अष्टावतिग्रहाः । स्पष्टी'र्थः । विषये-न्द्रियमध्ये एतेषामेव प्रहलस्वादवश्यानिग्राह्यान्न्र्राभिप्रायेणाष्टानामेवोक्तिरिति दृश्य-व्यम् ॥ ९ ॥

एवं महातिमहप्रश्नस्योत्तरे दूते आर्तभाग एवंान्यत् पृच्छति --- याज्ञ-वल्क्येति होवाच यदिदं --- अन्नमिति । यस्य मू'योरिदं सर्वं हृदयम् + अनन्नम् अदनीयम्, सोऽपि सृत्योरेषा देवतायाऽचं भवति, सा का देवतेति प्रक्षार्थः । याज्ञवल्क्य उत्तरमाह अग्निर्है मृत्युः सोऽपामन्नम् । अभिना हि सर्वं दह्यते । अतः सर्वं तस्याऽन्नमित्यन्नकृत्वमिति

भावः । अपामन्न्यन्नकत्वाच्चिन्तनस्य फलमाह अप पुनर्मृत्युः जयति य एतद् वेद । अपामन्न्यन्नकर्तवं चिन्तयन् अपमृत्युञ्जयतीत्यर्थः । अलं का स्थिता सा देवतेति प्रश्ने तु-रोधात् [अश्वतदस्य 1] अपामित्यस्य असद्वाऽभिमानिनिरासाय पुनर्-वेऽपि न दोषः । केवलमेव पु देवनाशङ्कदस्याऽस्वारस्यात् । असिन्ं पक्षे अस्मै मृत्युरित्याग्नि-

1. इदमधिकं क. कोशे ।

मृत्युरेव सकलप्रश्नात् मृत्यूपस्थित्या ह्ययं मृत्युविशेषः प्रश्नः । तत्र ऽहोरात्रयोः पूर्वोत्तरपक्षयोश्रादित्यचन्द्राभ्यां निशाकृत् मृत्योरग्नृत्युदेवता ऽग्निरेवेति ज्ञापित-मिति भावः । अप पुनर्मृत्युञ्जयतीत्यस्य मृत्युमपजयतीत्यर्थः श्रुतप्रकाशिकायाम् । श्रीभाष्येऽपि, 'अभिजित् एवं मृत्युद्रय उच्यते' इत्येवाभिप्रायेण न तु ऽपमृत्योः; कथञ्चिज्जयः । अध्यापनं श्रेयोभागश्रेयस्य विधिवद्र्रव्यक्तवान्नारोहेण व्याख्याने नैश्रेयात् ऽपमृत्युञ्जयतीत्यर्थोऽर्थणन-मिति ध्येयम् ।

याज्ञवल्क्येति होवाच, यतयायं पुरुषो म्रियते, उदस्सात्प्राणा: क्रामन्त्याहो (३) नेति । नेते होवाच शाङ्खल्क्यः, अत्रैव समवनीयन्ते । स उच्छूयत्याध्मायत्याध्मातो म्रियते ॥ ११ ॥

शब्दस्य कालाभिसन्धानत्वं दृश्यते । 'अभिवै रुद्र:' इति प्रसिद्धेऽस्मिन् । एतदेव- भिप्रेत्य व्यासौयै: "आर्तभागप्रश्नस्य विद्धिद्धृष्यत्वेडपि" ति ग्रन्थेनास्य प्रकरणस्य परमार्थविषयत्वसंपादनं [ १अनारकषायोकथा ] सूचितम् ॥ ९० ॥

पुन: स एव पृच्छति याज्ञवल्क्येति होवाच यतयायं पुरुओ — नेति । यत् यदा अयं पुरुषो जीवो म्रियते, तदा किंस्मात् प्रियमााणजीवात् प्राणा उत्क्रामन्ति जीवं विहाय यथायथं गच्छन्ति; आहो उत न यथायथं गच्छन्ति, किन्तु तत्त्सयुक्ता एव सन्त: तेन सहैवोल्कामन्तीति प्रश्रार्थ: । न यथायथं गच्छ- नेत्युत्तरमाे नेति होवाच याज्ञवल्क्य: । तर्हि किं भवन्तीत्यलाह अग्रैव समवनीयन्ते स उच्छूयत्याध्मायत्याध्मातो म्रियते । अलैव अस्म- न्नामण्येव समवनीयन्ते संशयो(यो)ज्यते । समित्येकीकरे । प्रकृतभूतया संयुक्ता भवन्तीत्यर्थ: । न तं विहायोल्कामन्ति; किन्तु सहैवोल्कामन्तीत्यर्थ: । स उच्छू- यति, स: पुरुषो मृत: उत्कान्तप्राणसन् श्वयथु प्रामोतीत्यर्थ: । आध्मायति पयुच्छूनत्वादिवृद्धिं पूर्यते । आध्मात: एवं वायुव्याप्तसन् शेते इत्यर्थ: । यद्य- पयुच्छूनत्वाद्वाध्मातत्वादिदंहधर्म: । न त्वस्मादिति निर्दिष्ट्रियमााणजीवधर्म: -- तथापि देहात्मनोरमेदोपचारेण [स ' इति परामृश्य] तथा निर्देशो दृश्य: । न च स उच्छूयत्याध्मायत्याध्मातो मृतश्शेते इति उच्छूनत्वादिविशिष्टदेहधर्मश्रवणेन

1. इदमधिकं वक् कोशे ।

मृत्युप्रस्तावे म्रियमााणस्योपस्थित्या तद्विषयक: प्रश्न आर्तभागस्य यत्रायमिदं- दिना । अयं पुरुष इति जीवमहणमेव युक्तम्, न शारीरस्य । 'य एवं नेति' इति जीवस्युप- रिशते: । 'यत्रायं पुरुओ म्रियते' इति द्वितीयशाङ्क्ये जीवस्यैव माङ्गात्वाच । तत्र किं न जह्यातीक्षत्र एनमिति जीवोने: । नामपदवाच्या हि कोर्ति: न केवलशरीरस्य; किन्तु तदव- छिन्नजीवस्य । अत: अस्मात् प्राणा:, इत्यत्र अस्मादित्यपि जीवादित्यर्थकाम । एतद् अग्रेते- रल्पदर्शमपि । एवं स्वारस्यादुपक्रमे अर्थस्थाति: । ननमश्रुतं स उच्छूययतीति तत्पदेऽपु हु शरीर- परं नी यते । यथा परमते वाक्यान्तरे इति वाक्यप्रग्रहणेन । अतएव श्रुतिरपि अयमिति पूर्वोक्तं पदमश्रयुज्य स इति अर्थान्तरविक्षेप्या तत्पदे प्रयुक्ते इहापि

याज्ञवल्क्येति होवाच, यत्तायं पुरुषो म्रियते, किमेनं न जहाति। नामोति।

देहापादानकोत्क्रमणप्रतिषेधविषयकत्वोपपत्तावमेदौपचारमाश्रित्य जीवापादानकोद्भमनिषेधपरत्वं कुत आश्रयणीयमिति वाच्यम्, 'योऽकामो निष्काम आत्मकामो न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्ति' इत्यत्र शरीरापदानकोद्भमनप्रतिषेधदर्शः '[न तस्मादिदं हृदयम् पश्यति] असेदोपचारस्यावेद्याश्रयणीयखेदोऽस्म्यात्।

दिति: '[न तस्मादिदं हृदयम् पश्यति]' असेदोपचारस्यावेद्याश्रयणीयखेदोऽस्म्यात्। 'प्रतिषेधादिति चेत्ना शारीरा' दिति सूत्रभाष्यादावस्यार्थस्य प्रपञ्चितत्वाद्वालासाकं वक्तव्यमवशिष्यते॥ ११ ॥

पुनरार्तिभाग एवं पृच्छति याज्ञवल्क्येति होवाच यत्तायं पुरुषो म्रियते, किमेनं न जहातीति। पूर्ववत् प्राणा म्रियमानं न जहातीत्युक्तम्। इदानों तु प्राणेभ्योऽन्यच्च कि वा स्रियमानं न जहातीति प्रश्नः। याज्ञवल्क्य उत्तरमाह — नामोति। नामधेयं न त्यजतीत्यर्थः। तदत्याग एव प्रयोजयते प्रसिद्धच अनन्तं

1. शरीर क. 2. इदमधिंक क. कोषे।

संभवादत्र सुच्यम्। अस्मन्मते 'स उच्छ्रयति' त्यादितावयस्य किं फलमिति चेत् — इन्द्रियश्रयत्वात् शारीरलक्षणत्वात् तद्यापि तस्य शरीरत्वाच्च प्राणशब्दवाच्येनिद्रियाश्रयत्वमप्यावश्यकरिति शङ्क्यामद्, उच्चूननंवावस्थामात्रं शारीरत्वमेव नास्तीति समाधातुं तदिति। भत्न उच्चूननस्वादिदेहधर्मेकथनात् 'अयं पुरुष:' इति पुरुषादिपदंवफ देहपरामर्शिन्दं न शारीरोपनिषद्राध्यगतेम्। तत्न विद्वद्विदुष्यकथा द्वाक्ययोज्याना। अस्मामिस्फुट उत्तरसन्दर्भानुसारान् भाविद्विदुष्यकथ्ये खारस्यमित्युच्यत इत्येतावान् विशेषः। अर्थ पुरुष: विद्वान् यदा त्रियते, तदा तस्य महानेकीभूतस्य प्राणैरपयोगाभावात् प्राणा: किमुत्क्रामन्ति, उत न। उत्क्रामन्ति चेत्, जीवमुक्तकामन्तं हि प्राणा उत्क्रामिष्युरिति विदुष्कृतमोक्षदर्शि। नोत्क्रामन्ति चेत्, न मृत: स्वादित्याशङ्क्योच्यते —

नामधेयमिति पाढे, श्रीभाष्ये, 'नामवाच्यदीर्त्तां' ति अत्रत्यननामशब्दस्य कीर्त्तील्यर्थस्य भाषितत्वाद्। अत्र नामधेयमित्युक्तिः कीर्त्तीनामधेयवचितत्वादिति ध्येयम्। नचु 'किमेनं न जहा-

२१४

अनन्तँ 2 ह वै नाम; अनन्ता विश्वे देवाः। अनन्तमेव स तेन लोकँ जयति॥१२॥

याज्ञवल्क्येति होवाच, यत्तस्य पुरुषस्य मृतस्याङ्गिन वागप्येति,

ह वै नाम। देहे नष्टेडपि युधिष्ठिरादीनां नामानुवृत्तिदर्शनादनन्तं नाम। नाम्नो नाशो नास्तीत्यर्थे। नामाभिमानीदेवता अभ्यनन्ता इत्योचह अनन्ता विश्वे देवाः।विश्वे देवाः नामाभिमानिन इति दृष्टान्त्यम्। नामानन्वयज्ञानस्य फलमाह अनन्तमेव स तेन लोकँ जयति। तेन अनुवृत्तेन नाम्ना अनन्तँ शाश्वतं पुण्यलोकँ जयतीत्यर्थः। अत एव हि लोके नामानुवृत्त्यर्थे यत्नस्त इति भावः॥१२॥

पुनरप्यार्तिभागः पृच्छति याज्ञवल्क्यमिति होवाच यत्तस्य पुरुषस्य मृत-स्पाङ्गिन वागप्येति — पृथिवीँ शरीरम्। अत वागादीनिद्रियाणामकरपक्षा-यित्वात्, आहुकारिकत्वाच्च मरणदशायाम अनुपादानभूते अग्न्यादौ तेषां लयासंभवाच्च अन्ने सोमभूतेऽन्ने अभिवियायाः नाम वागिन्द्रियाभिमानिदेवभूत-स्थामेः वागिन्द्रियाधिष्ठानानुकूलनयापरमन्तरेणाऽऽस्थितिरेव। मरणदशायां श्रियमा-जीवसंवन्धि वागिन्द्रियं तदभिमानी अभिन्नं व्यापारयतीति यावत्। मूलितकृत् भगवता बादरायणेन — 'अभ्यादिगतिश्रुतेरिति चेत्न भाक्त्वा' दिति। एवमुत्तर-

तीति धाक्यदर्शने - पूर्ववाक्ये यदेनं जहाति, तदुक्रम्; इह तु यक्ष्म जहाति, तद् पृच्छयत इति ज्ञायते। तत्र प्राणा आत्मानं न जहति, शरीरें जहाति इति ज्ञातम्। कत इहं शरीरें किं न जहातीति प्रश्नो युक्तः। जीवस्य प्राणानां बन्धूनां भोग्यमोगोपकरणानाऽख्य शरीरखाज्यस्त्वेडपि तेन शरीरेणाज्जंतां कीर्त्ति परं। तद् शरीरें न सजति। न हि जीवसंपादितादपि कीर्त्तिः शरीर-

नतरें तज्जोवै प्रधते। किन्तु अर्ज्जयतशरीरावच्छिन्न एवति युक्तं शरीरें न सजतीति। इति चेत्न — शरीरस्य नश्तया, लोकँ जयतीति फलस्य जीव एव वर्णनीयतया वात्रापि जीवप्रग्रहणेनैव व्याख्यात-मुवितस्वात्। अत एव अत्र किं वा न जहातीति पुरविलख व्याख्यातम्। नतु 'तं विद्या-करैषी समन्वारभते' इति शुश्रुमन्तरीयाः, किमेनं न जहातीस्नात्र, विद्यादिकं न जहातीति वक्तव्ये,

'नाम न जहाती' ति किमिति न याज्ञवल्क्येनोच्यते इति चेत्न्न-पुण्यादिकर्मविचारस्य उपरि रहसि करिष्यमणतया प्रकार्श तद्विषक्षता याज्ञवल्क्येन गूढमेवमुक्तः। अन्न्रपि विद्याकर्मैवैविषयसूल-कर्मेव नामेति तत्त्रोक्तप्रायम्। 'अनन्तमेव स लोकँ जयती' याँपि विद्याकर्मैफलमभिप्रायँ हि भवितुमर्हैते। एवम गूढमुच्यमानें विरादं परोक्ष्यमित्येव भाक्त्वान्तरेण पुनः प्रकाश्यति।

वातं प्राणश्रश्रुरादित्यं मनश्रन्द्रियं दिशश्रश्रोत्रं पृथिवीं शरीरमाकाशमात्मौपधीर्लोमानी वनस्पतीन् केशा:, अप्सु लोहितमश्र रेतश्र निधीयते, कायं तदा पुरूषो भवतीति ।

आहार सोम्य हस्तमार्तिभाग! आवामेवैतस्य वेदिष्यावो न नावेतत् त्रापि वातं प्राण इत्यद: द्रश्यम् । अप्ययक्श्र भात्को यथायोग्येन द्रष्टव्य: । आकाशमात्मा । आत्मा देहान्तर्गत आकाश इत्यर्थ: । ओषधीलोमानी वनस्पतीन् केशा: । लोमकेशाभिमानिदेवता ओपधिवनस्पत्यभिमानिदेवतामप्येति = लोमकेशशाभिमानिन्यं विहाय केवलमोषधिवनस्पत्यभिमानिनी भवतीत्यर्थ: । अप्सु लोहिततश्र रेतश्र निधीयते । निधीयते प्रक्क्षिप्यत इत्यर्थ: । कायं तदा पुरूषो भवतीति । प्रियमाणसंवन्धिषु सर्वेषु उत्क्रान्तौत्या तश्रदाधाराश्रितेषु सश्रु अयं शरीर: पुरूष: । तदा किंनिमित्तो भवतीति पक्ष: ।

एवं पृष्टो याज्ञवल्क्य: एतदुत्तरस्य सुगोप्यत्व प्रकृतजर्यमागेण सर्वजनसमक्षमप्रकटनायस्वादातर्भागे वादमागेण बोधयिष्यन्त्राह आहार सोम्य — न नावे तत्त् सजने इति । हे सोम्य सोमाह! हे आर्तिभाग ! इति संबोध्य, हस्तं स्वदीयमातरेत्युक्त्वा प्रसारितमार्तिभागहस्तं गृहीत्वा पुन: प्राह, ' आवामेव एतस्य प्रकाश्यो-तरं वेदिष्याव:' । ' ज्ञास्याव इत्यर्थ: । यद्यपि याज्ञवल्क्य एव विचारको निर्णीता च — अथापि द्विचचनं वीतरागकथालवद्योतनार्थम् । नैव आवयो: एतत्

न नावेतत् सजने इति । ननु कर्म हैमे तदूचुलुरिति कर्मानुगुणगतिरेवोपरी कथनात् । तश्र चार्थश्र सर्वैलोकैरविदितत्वात् कथं सजने एतदुत्तरीनिषेध इति चेत् — कर्मानुगुणगतिरित्येतदाप परमं वैदिकं रहस्यम् । वैदाश्रयणश्रिहितु द्देशेऽपि सर्वैवैषां वाज्जातत्वात् । हसतु: कायं तदा पुरूषो भवतीति जोवाधाभूतपरमार्तमश्रो वा, मुक्तिस्थानप्रश्नो वा, संसारान्तर्गतभोगस्थानप्रश्नो वा, पुनर्जन्मनिमित्तानि च,

' काल: स्वभावो नियति: परिदृच्छा भूतानि योनि: पुरुष इति चिन्त्यम् । संयुग एवां न त्वात्मभावात् आत्माड्यनीश: सुकृतदु:खहेतु: ।। ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देहात्मशक्तिं स्वगुणं ननिह्हलाम् ।'

सजनइ ति। तौ होत्कम्य मन्त्रयाश्चक्राते। तौ ह ॠदूचतुः; कर्म हैव तदूचतुः। अथ यत् प्रशशँसतुः; कर्म हैव तत् प्रशशँसतुः; पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति, पापः पापेनैति। ततो ह जातकार्ष्ण आर्तिभाग उपरराम ॥ १३ ॥

इति पञ्चमाध्याये द्वितीयं ब्राह्मणम्‌ ।

प्रश्नोत्तरं सजने जनसमुदाये न भवतीत्यर्थः। एवं यज्ञवल्क्योक्तमातिभागोद्भ- द्विजिज्ञासा। तौ होत्कम्य मन्त्रयाश्चक्राते। अथ तौ आर्तिभागौ यज्ञवल्क्यौ तौ तौ देशात्‌ उक्तम्य विज्ञानं 1 गत्वा मन्त्रयाश्चक्राते विचारकुरुतामित्यर्थः। तौ ह यदूचतुः — प्रशशँसतुः। तौ आर्तिभागयाज्ञवल्क्यौ मिळित्वा विचार्य निश्रित्य कार्यकरणसङ्घातात्मकोपारी रान्तरपरिग्रहेहेतुतया [ शारीरपुरुषस्य आधार- भूतं] यदुक्तवन्तौ, तत् कर्मैव। अथ यत् प्रशशँसतुः। तावदशरीरान्तरप- रिमहेतुषु यत् स्तुतवन्तौ, तत् कर्मैवेत्यर्थः। यदपि ईश्वरकालादीनि कारणानि सन्ति — तथापि तेषां साधारणकारणत्वात्‌ [ शारीरस्य ] शरीरपरिग्रह- हेतूनां मध्ये मुख्यमेव असाधारणं कारणं परमेश्वर आश्रयभूतमिति सततध्रुवादिवियर्थः। तदेव प्रदर्शयति पुण्यो वै — पापेनैति। वैशद्योद्वधारणे। पुण्येन कर्म- णैव पुण्यो भवति पुण्यशरीरयुक्तो भवति। पापेन कर्मणाैव पापो भवति पाप- शरीरयुक्तो भवतीत्यर्थः। 'तच हँ रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनि- मापद्येरन्‌ ब्राह्मणयोर्नि वा क्षत्रिययोर्नि वा वैश्ययोर्नि वा। अथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते चपूंयां योनिमापद्येरन्‌ श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वे' ति श्रुत्यन्तरावदिति भावः। ततो ह जात्क्कारव आर्तिभाग उपरराम ।

१. विज्ञानस्थं ख. रा. ग.

इति वदूनि सन्ति। अथ इह वादप्रतिवादप्रसङ्गयापिेक्य्यात्‌, 'प्रधुरत्र विषयेऽपि कियदू ज्ञातमस्ति ; किग्रंशकथनमस्मय तृप्तिंे स्यात्‌' इति तेन सह संमनस्य निर्णीयाधिकमथुक्त्वा पर्योऽन वक्तव्यम्‌ । किं मुधा तद्ज्ञानान्नामाऽऽणिकानेकेयाः पक्ष्षणानामकाण्डे खबडनप्रयासेनैनेक्ष्याश्रयेन एवमुक्तिः। अत एव, 'तौ सत्कम्य मन्त्रयाश्चक्राते 'इति सुवहुविचारप्रवर्तने दर्शीततम्‌। कर्महैचेल्येन काल- स्वभावादीनामकरणतयेन प्रधानकरणत्वं न; किन्तु कर्मैव एवं प्रधानकरणत्वम्‌। यद्यपि ईश्वरः सर्वेश्वरतन्म्र:--अथापि स्वातन्त्र्यथादेव, 'सर्वैर्महभेतत्कर्मानुगुणी क्रियतामी'ति संकल्पिततथान्वित सः। तथा हि, निमित्तमात्रेक्षौ मुख्ययान्ति सङ्घं कर्माणि। प्रधानकारणीयूता यतो वै मुख्ययसाक्त्यः इति।

अथ हैँ बुज्युलाभ्या(ह्या)यनि: पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच - मद्रेषु चरकाः पर्येतराजाम । ते पतञ्जलस्य काप्यस्य गृहानैम । तस्यासीद्दुहिता गन्धर्वंगृहीता । तमपृच्छाम कौडसीति । सोडब्रवीत् सुधन्वाडऽडि- रस इति । तं यदा लोकानामन्तानपृच्छाम , अथैनं भूम क् पारिक्षिता

1. अथूम. शां मां.

अथ हैँ बुज्युलाभ्या(ह्या)यनि: पप्रच्छ । अथ आर्तभागोपहवमनन्तरं भुज्यु: नामतः, लभ्या (ह्या) यनि: गोालतः । लभस्य गोत्रापत्यम् । 'गर्ग- दिश्यो यज्ञू' । तस्यापस्तम् । 'यजिजोषुचे' ति फकू । ततः 'गोलाधूनी' ति नियमादत इहू । स एनं याज्ञवल्क्येन पप्रच्छेत्यर्थे: । याज्ञवल्क्येति होवाच । पूर्वेद- र्थ: । मद्रेषु चरकाः पर्येतराजाम । मद्रा नाम जनपदा: । तेषु चरकाः अध्ययनार्थं व्रतचरणाच्चरकाः यदा मद्रेषु चरन्तीत्थ्यर्थे 'चरेषु:' इति टङतयये, 'तत्पुरुषे कृति बहुलं' इत्यलुक् । स्वार्थे कः । पर्यत्रजाम पर्यटितवन्न इत्यर्थ: । 'अस्मदो द्यौ:' इत्येकस्मिन् बहुवचनं । सब्रह्मचार्यपेक्षया वा । ते पतञ्जलस्य काप्यस्य गृहानैम । ते वयं नाम्ना पतञ्जलस्य, गोत्रेण काप्यस्य गृहान् ऐम । तस्यासीद्दुहिता गन्धर्वंगृहीता । तस्य काप्यस्य दुहिता गन्धर्वेण अमातुषेण सर्ववेदाड्डविप्रा स्थिता । तमपृच्छाम । तं गन्धर्वंमपृच्छाम । किमिति । कौडसीति । सोडब्रवीत् सुधन्वाडडिरस इति । स: गन्धर्व:, 'नामतोऽहं सुधन्वा, गोत्रत आङ्गिरस:' इत्यब्रवीत्। तं — अपृच्छाम । तं गन्धर्वं वयं लोकानां पुण्णलोकविशेषाणाम् — अनन्तानपृच्छाम निश्रयान् पृष्टवन्त इति यत्, तत् त्वां पृच्छामि । जानासि चेत्, वदेति शेष: । अथ — अभ-

1. लाऽऽस्य. क्. 2. चरणाश्चरकाः. क.

कायं तद् पुरुषो भवतीति सामान्यतः प्रश्ने प्राप्ते , 'क् पारिक्षिता अभहनन् ' इति व्याक्त- विशेषविषयस्योपस्थितत्वात् तादृशये तन्नीयेन प्रश्रोदवर्तार्थते अथ हैनमिति । एतत्प्रश्रोत्तरेण याज्ञवल्क्यस्य दिव्यज्ञानसंपत्तिरप्यस्यस्तोति ज्ञापितम् । 'अस्मदो द्यो:' इति एकस्मिन् बहु- वचनस्य सह.शेषणस्थले प्रतिषेधात् बहुत्वसमादायैव बहुवचनं निवीहति सब्रह्मचार्यपेक्षया वेभि । वद्यं पर्यत्रजामेस्यर्थ: । तं यदा लोकानामन्तानपृच्छाम, अथेति

28

अभवन्निति । क पारिक्षिता अभवन्? स त्वा पृच्छामि, याज्ञवल्क्य ! क पारिक्षिता अभवनिति ॥ ९ ॥

स होवाच, उवाच है [स] सोऽगच्छन् वै ते तत् यताश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति । क न्वाश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति । द्वात्रिंशतं वै देवरथाह्यन्विति । ब्रह्मेत्यड्भावच्छान्दस: । अथ अनन्तरम् अन्यदृपेण गन्धर्वं ब्रम अपृच्छाम । किं तत्? पारिक्षिता: परिक्षित्पुत्रा: क कस्मिन् लोके अभवन्निति ।

संश्रमे द्विरुक्ति: । स त्वा पृच्छामि — अभवन्निति । स: तत् तो गन्धर्वादवगततरस्वरूप: अहं त्वां पृच्छामि तमेव प्रक्षामू, पारिक्षिता: काभवन्निति इत्यर्थ: ॥ ९ ॥

स होवाच । स: याज्ञवल्क्य: उवाच ह उत्तरम् । किमिति । उवाच वै स याज्ञवल्क्य: अगच्छन् वै ते तद् यताश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति । यत्र यसिन् लोके अश्वमेधयाजिनो गच्छन्ति, तत् तै लोकं ते पारिक्षिता अगच्छल्निति स: गन्धर्व: युष्मभ्यमुवाच वै स (स) उत्कवान् किलेत्यर्थ: । एवमुत्तरे द्वेते याज्ञवल्क्यं पुन: स एव प्रच्छ । क न्वाश्वमेधयाजिनो गच्छन्तीति ।

अश्वमेधयाजिन: कं लोकं गच्छन्तीत्यर्थ: । एवं पुन: पृष्टो याज्ञवल्क्यस्तु एतस्यैव द्वितीयप्रश्नस्योत्तरे द्वेते डपि, लोकानामन्तरान्पृच्छामोति प्रथमप्रश्नस्य प्रतिवचनमनुत्तरेणायं न शाम्यनीनि मत्वा प्रथमप्रश्नस्य, अग्य चोत्तरमाह द्वात्रिंशतं वै देवरथाह्यन्वध्वते, तत् देवरथाह्यद्वते ।

द्वात्रिंशद्गुणितदेवरथाह्यदेशपरिमित: अयं लोक: लोकगिरिपरिवृतदेश इत्यर्थ: । द्वात्रिंशतं द्वात्रिंशदित्यर्थ: । तं समन्तं पृथिवीं द्विस्तावन्तं पञ्चाति । तं लोकालोककृतं लोकं समन्तं समन्तत: द्विगुणा पृथिवी पर्यैति ।

कथनरीति: लोकान्तप्रश्नमापानेपत्प्रतीक्षां दर्शयतीत्याशयेन पूरयति इति यदियादि शक्ष्यमूले यदेतद्यत्न यदिति आह ससमतपाहो वा ? संभ्रमे इति । तेन एतत्प्रश्नांशो नैर्मर्ग्य लभ्यते । वैशद्याद: किलार्थे इख्यनन्तरमाकये वक्ष्यनि । द्वात्रिंशत्सदिते द्वितीयाया अनन्तम् गत् ऋशुन्ते इख्यद्याहारे केशाश्व प्रथमाविभक्ति रुपेग त्रिपरेणमयति द्वात्रिंशादिति ।

लोकालोक: लोकस्यालोकस्य च मध्ये स्थित: । लोक: प्राणव:सस्थानं सूर्योलोकश्व ! लोकालोकगिरिपर्यन्तगेष तदालोक: । अनन्तरं तमलोक इति ।

ताँ समन्तं पृथिवीं दृष्ट्वात्तं समुद्रः पर्यैति । तद्याथी धुरसः धारा, यादृक्-मक्षिकाया: पतङ्गः, ताननन्तरेणाकारा: । तानिन्द्र: सुपर्णो भूत्या वायवे प्रायच्छत् ; तान् वायुरात्मनि धित्वा तत्प्रापयत् यत्रैवेमे प्राशाङ्स । एवंमिव वै स वायुमेव प्राशाङ्स । स आत्मायुयँव मर्त्योऽमृतोऽभूत्तथा ।

ताँ समन्तं पृथिवीं दृष्ट्वात्तं समुद्रः पर्यैति । ताँ महान्तं पृथिवीं समन्ताद्रिगुणः समुद्रः पर्यैति, यं घनोदकमचक्षते पौराणिका: । तत्क्षरमेध लोकमर्गनिवरपरिमाण-मुच्यते तद्याथती धुरस्य धारा-आकाशः । धुरस्य धारा यावती यावतिलक्ष्म-परिमाणा, मक्षिकाया: पतङ्गं पततं घनेन यावत्परिमागम्, अतिलक्ष्मम्, तावानित्यर्थः ।

तत् तन्नाडी-राहे धुरधारया मक्षिकापत्रेण वा सदृशः अन्तरेणाकाशः मध्ये रन्ध्रमित्यर्थः । तत् सूक्ष्मरन्ध्रमार्गे पारिक्षितानां गतिप्रकारमाह तानिन्द्रः सुपर्णो भूत्या वायवे प्रायच्छत् । तान् पारिक्षितान् इन्द्रो: सुपर्णो भूत्या समीचीनवायुः भूत्या वायवे प्रायच्छत् दत्तवानित्यर्थः । कदाचित् प्रदेशेऽमुत्र तान् अनन्तरं वायवे दत्तवानित्यर्थः ।

तान् वायुरात्मनि धित्वा — अभिप्रसार्यति । वायुस्नु तान् पारिक्षितान् आत्मनि धित्वा स्वशरीरे स्थापयित्वा, यत् ब्रह्मलोकेsश्वमेधयाजिनो गच्छान्ति, तत्सचेन्द्रस्यापि प्रवेधायोग्यरन्ध्रमार्गेद्वारा वायु: पारिक्षितान् चतुर्मुखब्रह्मलोकमपयदित्यर्थः । एवं याज्ञवल्क्य उक्त्वा स्वोक्तस्य संवादे दर्शयति एवमिव वै स वायुमेव प्राशाङ्स ।

एवमेव खलु, सः भर्वाद्रौ पृष्ठे गन्धर्वे: वायुमेव स्तुत्वानिस्यर्थः । इवशब्दः एवार्थे ; वैशशब्द: किंलार्थे । तस्माद्रायुरेव व्यष्टि-समष्टि: । तस्मात् गन्धर्वैण स्तुत्वात् स वायु: समष्टि-तेजश्चारिमकब्रह्मैकलोकनेदृशनेन लोकस्यैकारितया सूक्ष्मतयाप्यनुप्राप्त-तद्रूपेण सर्वनिवृत्तिहेतुतया घनेनेति यावदिति वनात्मकं परिमाणं विश्रितम् ; न तु देहै: वैशाल्यं वा, सूक्ष्मत्वबहुत्वनेरिति भावः ।

अणडुक्टाहे अणडुपालयो: संस्थिताने । तानिन्द्र इत्यत्र तेनाक्षरेणैति पूरणीयम् । सुपर्णो भूतवति । बृहदारण्यकारम्भे, 'तस्य प्राची दिक् शिर:' इत्युक्तरीत्या ऋग्वेद-मयि: सुपर्णाकारवयस्य ऋतस्नात् सुपर्णो भूतवा इन्द्र: परात्मा एतत्त्रयतेऽतीति श्रुते: ।

यानिजि: सुपर्णाकारवयस्य सृतंतया तदुपरि गन्तुमशक्रोति च तत्-नोकतम् । पारिक्षितपदार्थ: आनन्वगेनिदरर्शितस्तु - परितो दुरितं क्षीयते येन स परिक्षित्, अश्वमेधः , तद्यत्: ऋभुज्य अस्थि: । समष्टि: संभूयास्ति: । अस्थि: अंशू: भ्याप्तौ । किन् । असु सैवे वा । तद्वा पृथोदरादित्यत्, तत्कमू ।

अप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेद। तंतो ह शुश्रुलद्वाय निरुपरराम ॥ २ ॥

५-४.

अथ हैनमुपस्तस्थावाकाङ्क्षः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच , यः साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः, तं मे व्याचक्ष्वेति । एष त आत्मा सर्वान्तरः । कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः । यः प्राणेन प्राणिति व्यष्टिसमष्टिरूप इत्यर्थः ॥

अप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेद । यो वेद, स पुनरपमृत्युं जयतीति संबन्धः । ततो ह शुश्रुलद्वाय निरुपरराम । पूर्ववदर्थः ॥ २ ॥ ५-३.

एवमस्य याज्ञवल्क्यस्य कर्मकाण्डे अविचाल्ये वैलक्ष्ये मत्र्रौ जनकसमिक्का ब्राह्मणा: ब्रह्मकाण्डे वा अस्य अप्रतिभां संपादयिष्याम इति मन्थमानाः प्रष्टुं प्रार- तन्त । तदेवाह अथ हैनमुपस्तस्थावाकाङ्क्षः पप्रच्छ । नाम्ना उपस्तः । चक्रस्य गोत्रापत्यम् - 'नडादिभ्यः फक्' - चाकाङ्क्षणः शिष्यः स्पष्टम् । याज्ञवल्क्येति होवाच । पूर्ववदर्थः । पश्चमेवाह यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्त- रस्तं मे व्याचक्ष्वेति । अपरोक्षात् अपरोक्षमित्यर्थः । 'शुपां शुल्क' इत्यादिना आदेशः । अपरोक्षत्वं नाम सर्वदेशकालसन्निहितत्वम् । देशकालसन्नि-

कर्षे द्वापरोक्ष्यदर्शनात । यदपरोक्षं साक्षात् ब्रह्म अव्यवधानेन ब्रह्म -- अगौण मुल्ये ब्रह्मेति यावत् — , सर्वान्तर आत्मा च = 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्य' इत्यादिना दर्शीनादिकर्मत्वेनोक्तत्व यः, तादृशं वस्तु मे व्याचक्ष्वेति पश्चः । व्याचक्ष्व विविच्च्य आचक्ष्व=प्रदर्शयेत्यर्थः । उत्तरत्र, 'न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्ये' रिति दृष्टव्यत्वादेरनन्यत् निषधात् दृष्टव्यत्वादिकमपि प्रश्नविषय इति इति दृष्टव्यम् ।

याज्ञवल्क्य उत्तरमाह -- एष त आत्मा सर्वान्तरः । ते य आत्मा स एव सर्वान्तर्यामी, अपरोक्षं मुख्यं ब्रह्म द्रष्टव्यचेत्यर्थः । पुनः पृच्छति खलु ग.

अपरोक्र्षत्वं नाम सर्वदेशकालसन्निहितत्वमिति । एवमेव श्रीमाष्ये 'अन्तरा भूतग्रामवत् --' इति सूत्रे विवरणक्चेतनान्तरव्याप्ततविशेषणमपरोक्ष-

स त आत्मा सर्वान्तरो योडपानेनापानिति स त आत्मा सर्वान्तरो यो व्यानेन व्यानिति स त आत्मा सर्वान्तरो य उदानेनोदानिति स त आत्मा सर्वान्तरः; एष त आत्मा सर्वान्तरः ॥ ९ ॥

स होवाचोष्टवक्रायणो यथा विरूयादसो गौरसाविष्क इति, एव- यदुक्तं ते आत्मा सर्वान्तर इति, तदस्तु । किंतु कतम आत्मा सर्वान्तर इति त्वाभिप्राय इति न जाने । किं देहेन्द्रियप्राणजीवादिषु कश्चिन्मे आत्मा सर्वा- न्तरः, उत ततोऽन्य इत्यर्थः । यद्यापि ते आत्मेति व्यतिरेकानिदर्शन प्रत्यक- दष्टाभिसुखशरीरव्यतिरेकः सिद्धयति — तथाडपि इन्द्रियाद्यतमतद्वसन्देहो नापाकृत इति भावः । अत् याज्ञवल्क्य उत्तरमाह यः प्राणेन प्राणिति स त आत्मा सर्वा- न्तरः — सर्वान्तरः । अतः, ‘एष त आत्मा सर्वान्तरः’ इत्यत्र उक्त इति शेषः । प्राणित्यपानितिव्यानितीयादौ ‘उदश्व पञ्ञञ्ञभ्यः’ इत्या³ट् । (‘रुदादिभ्यः सार्व- धातुके’ इति हि³ट् ।?) प्राणादिभिः प्राणनादिव्यापारकर्त्रा यः, स ते आत्मा । स एव सर्वान्तर आत्मेति अर्थः । अतः प्राणेनैवैदना प्राणस्य करणत्वा निदेशात् प्राणव्यतिरेकः सिद्धः । शुषुसौ बाधाभ्यन्तरेन्द्रियोपतापि प्राणनादिव्यापारदर्श- नात् तद्व्यतिरेकोडपि सिद्धः । शुषुतौ जीवस्याध्युपरतत्वाज्जीवतया प्राणेन प्राणितृत्व- भावाच्च व्यतिरेकोडपि सिद्ध्यत्येत्याशयः ॥ ९ ॥

स होवाचोष्टवक्रायणः जीवव्यतिरेको नोक्त इति मत्वा आशाय- मविद्वानुषस्तः पुनराहेत्यर्थः । किमिति । यथा विरूयादसो — कतमो याज्ञ- वल्क्य सर्वान्तरः यथा हि गौः प्रदिष्टो, असौ गौरसाविष्क इति गम्येत्यथोभय- देशो विरुद्धः; एवमेव, ‘यत् साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरस्तं मे व्याच- क्ष्वे’ ति मामकपृच्छने, ‘एष त आत्मा सर्वान्तरः यः प्राणेन प्राणिति’ ति प्राण- नादिकटुर्ममदातम्नो जीवस्य सर्वान्तरत्वकथनं विरुद्धवचनमेक; जीवस्याणुष्वेन प्रतिदेह- भिन्नत्वेन च सर्वान्तरत्वासंभवात् — विरूयात् विरुद्धं ब्रूयादित्यर्थः — अतः पदेन निर्वक्षितुं युक्तमिलाययेन । अन्तबन्ध सुवचम् — अपरोक्षत्वादुदकस्यायमनन्ततो निष्कृष्टग्रथः । उषस्तस्तु एवं हृदि मम्वानोडपि गुहागमे न पुष्टचलति — साक्षादपरोक्षं ब्रह्म सर्वान्तर आत्मेति ब्रह्मविदो वदन्ति । कोऽसो ब्रह्मपदार्थः? अगरोक्ष्यसर्वान्तरत्वे हि मिथो विरुद्धे । जीव- सौ ब्रह्मपदार्थौ;?

मेवैतदपदिश्यं भवति; यदिदं साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तर: तं मे व्याचक्ष्वेति । एष त आत्मा सर्वान्तर: । कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तर: । न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्ये: श्रुते: श्रोतारं शृणुया:, न मतेर्मन्तारं मन्वीथा:, न विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीयाः; एष त आत्मा सर्वान्तर: । अतोडन्यदर्तिम् ।

कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तर:? स तावदविरुद्धतया वक्तव्य इत्यर्थ: । उत्तरमाह - न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्ये: -- इति । विजानीयाः । अन्र दृष्टेर्द्रष्टारमित्यादि: पाँच पचतिति वाक्येदेश: । दृष्टारं कर्तोरमित्यर्थ: । एवं श्रोतारमित्यादावपि । तेन द्रष्टृत्वादे: कर्तृत्वनिवृत्ति: । तथाच दर्शनेनश्रवणमनननिदिध्यासनानां य: कर्ता जीव:, स न द्रष्टव्य: श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य: । दर्शनेनादिकर्तुर्जीववादन्य एव दर्शनेनादिकर्मेभूत: सर्वान्तर आत्मा । इन्द्रियाधीनदर्शनादीनां कर्तारं जीवं प्राणनादि-

कर्तारं वेत्ति न पश्ये:, न मन्वीथा इत्यादिर्वाक्यार्थ: । एष- सर्वान्तर: । स आत्मेति मयोक्त एष एव । अतोडन्यदर्तिम् । अत: एष त आत्मेति मुक्त्वात् परमात्मन: आह--न जीवो विज्ञात: । किम एष ते आत्मा सर्वान्तर:, तुच् जीववस्य यु आत्मा सर्वान्तर: सत्त्वभाक् स एव ब्रह्मेति । तथाहि देहेन्द्रियप्राणात्मसंचातह्रूपे निकष्ये जीवव्यतिरिक्क आत्मत्वेन हि दर्शन् किमत्रात्मत्वेन मन्यसे ? किं देहमिन्द्रियै: प्राणं वेत्ति मा शङ्कष्ठा: । य: प्राणेन प्राणितीति हि प्राणभूत: प्राण: तमपि करणतयोपयोग्य य: प्राणिति , स एष कर्तृत्व-

तदन्य इति । अथोषस्त: प्रचच्छ-व्याहर्तमेतदूचवचनम्, 'य: प्राणेन प्राणिति, स मे अन्तरात्मे'ति । प्राणितोति हि प्राणभृति जीव एव व्यवहार: । अतो यच्छब्देन स एव प्राध्य: । तस्य कथमदनन्तरात्मत्वं श्रुते: । तत्र याज्ञवल्क्य: प्रत्युवाच - न मया दृष्ट: श्रोतेति प्रसिद्धो जीव: प्राणितोति विवक्षित इति । तथाच सुषुप्तिकाले निद्राण एव जोवे य: प्राणं व्यापारयन् प्राणनादि निर्वर्त्तति, स प्राणनादिकर्ता परमात्मा । प्राणितोल्लभयातस्यापि , 'प्राणस्य प्राणम्'

'प्राणन्नेव प्राणो नाम' इत्यादिप्रयोगवलाच्च पचतित्यादात्त्रिव वेदनग्या| पारत्मसुहृदयकल्न्त्रुपरतत्वा-गमादिति तदाश्रय: । एवं श्रुता च, 'जीवातिरिक्क: सर्वान्तरस्वरूप: सूक्ष्म एव स्थूलशब्दस्मुढ्यार्थ: । तस्यापरोक्षत्ववचनमोचारीकम् । ब्रह्म सर्वं प्रापपरोक्षमित्यस्य सर्ववेदशा|लेष्वद्वि समन्वयमित्यर्थ: इत्थ्येवं याज्ञवल्क्यो मुन्यते' इत्युपस्तो विमृश्योपरत इति । श्रीभाध्ये एतदरीत्या निष्फृष्य

एवंरीत्या कष्यपिश्याम: । न दृष्टेर्द्रष्टारमिति श्रुते: दृष्टे:कर्तोरमिति भात्वेऽपक्षयोक्तार्थेपणेन शाङ्करेडग्योदथों वर्णित: । न दृष्टेर्द्रष्टारमिति ध्रुते: दृष्टेरिति पञ्चमीस्वीकरणं, 'ज्ञातारन्तरिं ज्ञातारं न पश्ये: 'ज्ञातुरज्ञानखल्वगतव्यपपयस्ति'

त्येकर्मसुपवर्ण्यं, दृष्टे: कर्तोरमित्यर्थोपपि भाषित: । द्वितीय एवार्थ: जीवात्मव्यतिरिक्कत्वस्य श्रुत्यन्तरसिद्धत्वा| श्वाणि साधनान्तर्थेडस्मिन् संदर्भे स्वीकर्तव्य इतीह भाष्ये दर्शित: । अत्राधिकविवेचनमस्यामि:

ततस्त्वोषस्तश्शाक्रायण उपसस्राम ॥ २ ॥

इति पञ्चमाध्याये चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥

अथ हैनं कहोलः कौषीतकेयः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होषाच, यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः, तं मे व्याचक्ष्वेति । एष त आत्मा सर्वान्तरः । कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः ।

अन्यत् व्यतिरिक्तं स्वदभिमतंमौपाधिकमाणित्वादिदृष्टं जीवजातमाहुः दुःखीत्यर्थः । अतः स न परमार्थतः भावः । अत एव नित्यमुक्तानां कदाडप्यसङ्ग्रहदुःखवान् । अतोडन्यदातिमित्युक्तिः कथमिति शङ्का प्रत्युक्ता । तेषमिहापसक्तस्वात् । अन्य-शब्दस्य संनिहितप्राणित्वादिमत्संसारिजीवपरत्वात् । यद्वा, आर्तो जीवाख्यः स्वद-मभीष्टं न निर्विकारं वस्तु । तस्य कर्मैकृतस्वभावविकारवचादिति भावः । ततस्त्वोषस्तश्शाक्रायण उपसस्राम । पूर्ववत् ॥ २ ॥

अथ हैनं कहोलः कौषीतकेयः पप्रच्छ----कहोलः नामतः । कुषीतकस्यापत्यं कौषीतकेयः । 'विकर्ण-कुशीतकान् काश्यपे' इति ढू । अन्यत् पूर्ववत् । याज्ञवल्क्येति होवाच । पूर्ववत् । यदेव साक्षादपरोक्षादित्यादि: प्रश्नः । तत् याज्ञवल्क्यरथोऽरम एष त आत्मा सर्वान्तरः । पुनः प्रश्नः कतमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः । पूर्ववत् । यथापि पञ्चोडीयगुणतत्ग्रहणेन कृत एव, तत्तोत्तरश्रुति । निर्-चेष्टान्तरः । 'न पाधिकैः सर्वैरप्राणनहेतुभिर्निरडुशरसर्वान्तरत्वैरस्य जीवव्याच्चिरपि सिद्धा । 'न दृष्टेदृशौ' मित्यादिना दर्शनेनश्रवणादिकर्तुर्जीवस्य दृश्यत्वादिनिषेधमुखेन मुस्ल्य-श्रहत्वमपि प्रतिपिदम् ।

परमार्थप्रकाशिकायां हि तत्रैव दृश्यतयम् ॥ जीवेडपि संवादिति । कहोलस्य पुनः प्रश्नयमाशयः --- 'यत् साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म'नेति पूर्वप्रश्ने साक्षादिति कुतोऽन्वितम् ? साक्षाद् ब्रह्म-स्वदृश्ये ब्रह्माशब्दसुमुख्यार्थ इत्यर्थोऽस्त्यादपरोक्षादिति संनिदित-

योडशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति।

संभवात्, यत्किश्चित्‌विदेह्यपेक्षया आनन्तरे जीवे आपेक्षिकसर्वान्तरत्वसंभवात्, ‘न दृष्टे-दृष्टार’ इत्यत्रापि दृष्टिव्यतिरिक्तद्रष्टृनिपेधपरत्वसंभवेन ज्ञानस्वरूपस्यैव सतो जीवस्य ज्ञानगुणकत्वप्रतिपादकत्वसंभवात् उक्तधर्माणां परमात्मैकान्तिकत्वं निश्चितमप्यर्थे ष कहोऽस्य हृदतरेण व्यावर्तकधर्मेण जीवव्यावृत्तिनिर्दिश्यीषया पुनः प्रश्न उपपन्न इति दृश्यते। अथ एवं, “यतिहरो विरिशणन्ति हितरत्वं” इति सूत्रे, “व्यावर्तकधर्मेभूयस्तया व्यावृत्तिबुद्धयतिशयार्थमेकविषयकप्रश्नद्वय” मित्युक्तं व्यास्यैः।

तद्‌भिप्रायं जानन् याज्ञवल्क्यो हृदतरजीवव्यावृत्तिसिद्धये व्यावर्तकधर्मान्तर- माह योडशनायापिपासे शोकं मोहं जरां मृत्युमत्येति । अशनाया बुभुक्षा । पातुमिच्छा पिपासा। शोकः इष्टानिष्टवियोगसंयोगः । मोहः कामादिजनितः, अज्ञानं वा । जरासृत्लू प्रसिद्धौ । जीवस्य कर्माधीनदेहसंसरिण्गितया अशनायाद्यत- तत्वाभावात् तद्‌व्यावृत्तिः सिद्ध्यति न वा। यद्यपि मुक्तानां नित्यान्न अश्नाना- याधतितस्त्वमस्ति — तथापि तेषामशनायाद्यतीतत्वस्य परमात्मसंकल्पायत्तत्‌वादनन्य- संकल्पाधीनाशनायाद्यौत्तत्‌स्युपाध्यनुक्तिसिद्धं परमात्मन एव ।

किश्च प्रकृते बद्ध- पदाद्‌व्येनापरोक्षज्ञानाद्‌बुद्ध्यार्थीविचक्षां ब्रह्मशब्देन जीव एव वक्तव्यो भवेत् ; अन्येषां जीवं प्रत्यप- रोक्शभावात् । तथा चापरोक्षत्वस्य प्रधानतया स्वीकारे सर्वोन्तरत्वादिकं सर्वैर्‌मन्यथा नेदंमिति । तत्रोक्तं याज्ञवल्क्येन योडशनायापिपासे इत्यादि । अयमोक्षयः - यदि अपरोक्शत्वं सर्वबद्ध- पुरुषं प्रत्यपि ब्रह्मणो दृश्यत्वं, तर्हि प्राप्युक्तमेव । साक्षाद्‌वपरोक्षत्वमिति विक्षायामपि अशनायाद्य- तीतत्‌रैन प्रसिद्धं सद्‌दैव सर्वान्तरत्वादिविशिष्टं तथाविधं सुप्रसिद्धम् । न हि अपरोक्शमिलस्य हृदित्यप्यादिमिल्यर्थः; जीवेऽपि तद्‌भावात् । साक्षाद्‌वपरोक्ष्मियस्य, ज्ञानान्तरमध्यारोहत् जीवं प्रति प्रकाशमानमिल्यर्थः इति चेत् - तथाप्रकाशमानत्वं जीवं प्रत्यपि ब्रह्मणः शुद्धचम् । कर्मैणा तिरोधानादिदानां तद्‌भाष्येडपि ख्वपकं ब्रह्म मुक्तौ जीवं प्रति धर्मेभूतज्ञाननिरपेक्षं प्रकाशते इति स्वीकारात् । अयमेवश्र श्रीमाग्ये न हृश्‌टेरिलादेः प्रथमयोजनथाऽ‌व्यज्यते। प्रथमयोजनापेक्ष उपस्तस्य पुनः प्रश्नेडपि प्रश्नस्यैव न भवति शाङ्का त्वया न परिहर्ता; गतिः अनवस्थापि सर्वोन्तरे ऽपरोक्षत्वं बाधितमिति । तत्रोक्तं याज्ञवल्क्येन - आत्मा हि न केशलं ज्ञाता, किन्तु ज्ञानस्वरूपडपि । अस्तोडपरोक्षत्वं ब्रह्मणोड्‌व्यतिरमिति ।

कथं द्वितीय- योजनार्या अर्थ गतवा इममर्थमगृह्हीत्‍वा डपचच्छ । कथा ऽस्सानं बद्‌नानं प्रत्यपि अपरोक्शत्वं वर्णनीयमिति मेने । तथापि साक्षात्कारविषयकत्वाद्‌रूपमपरोक्षं परमात्मन्यसक्त । परमात्मनो जीवा-

एतं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणा: पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति । या वित्तैषणा, सा लोकैषणा; उभे ह्येते एव भवत: । जीवद्यावृत्तेरेक स त आत्मोति निर्दिंत्यस्योपदेश्यत्वतया नित्यमुक्तत्वावर्तकधर्मनिष्क्रान्तावपि न दोष इति दृष्टव्यम् ।

अथ व्यावर्तकधर्मान्तरमण्याह एतं वै तमात्मानं विदित्वा ब्राह्मणा:- चरन्ति । तमेवैतं ( तमेतं वै? ) सर्वान्तरमश्नानायाद्यीतमेव परात्मानमनन्तं विदित्वा, — ब्राह्मणा इत्यनेन क्षत्रियादिव्यावृत्तिः । पुत्रैषणायाश्च । दृपेक्ष्यन्तात् स्वस्थां ' न्यासश्रधो युच् ' इति युच् । किनोडपवादः । अण्यततु इच्छेति निपातः । दृपे: स्वार्थे णिच् छान्दसः । पुत्रैषणोत्यनेन तृतीयाध्याये मे स्यादथ कर्म कुर्वीत ' इति योक्ता, सा गृह्यते । वित्तैषणायाश्चेत्यनेन ' वित्तं मे स्यात् प्रजायेये ' इति योक्ता, सा गृह्यते । लोकैषणायाश्चेत्यनेन जायाप्रजावित्तकर्मसाध्यकल्लोकेच्छा गृह्यते — , उत्सेषणात्यात् । व्युत्थाय पृष्णा-

त्र्यं हित्वा -- यथाविधि संन्यस्येति यावन् — अथ अनन्तरं देहयालार्थं भिक्षाचर्यं चरन्ति भिक्षाचरणं कुर्व:तील्यर्थः । इदंश्रद्योपलक्षणं सर्वसंन्यासाश्रमधर्मानुष्ठानस्थ । अतः प्राप्तात् पारिव्राज्यं विधीयते । या ह्येव पुत्रैषणा सा — सा लोकैषणा । अवर्जनीयात् परस्परसंबन्धादन्योन्याविनाभूता एतास्तिस्रो डपீति भावः । उभे ह्येते एपणो एव भवत: । सर्वत्र साध्यसाधनविषयकैषणाद्वयमेतत् तमना योगेन साक्षादिकरामन्वादिव्याह याज्ञवलक्यः । एतमपरोक्षानुभ्दार्धसर्मथनार्थमेव, ' एतं वै तमात्मानं विदित्वा ' इति याज्ञवलक्यवचनं कहोलप्रश्नोपरि प्रप्तुभिति तत् एवमाश्रय उन्नेयो भवतीत्यलम् ।

द्वेषण्यन्तादिति । ईषणाशब्दो व्याकरणगत: ईपधातुतो णिचि निष्ठायां स्वाद्यर्थक एव; नेच्छार्थकः । क्चिग्रहात् । तत्परत्वेपी दृह एव एषणाशब्दस्य निर्विवादरत्वात् । इष(घु) धातुरेव ग्राह्यः । तत्रापि, ' इषेरनिच्छार्थे ' इति वार्तिकसिद्धे एपणेतिं हपे इच्छार्थकं युज्यते । अतो ण्यन्ते पद्याध्यात्मम् । इदं दो ' पायक क्र्यापाररुपेण परिग्रहणस्यैव तत् स्वार्थमिच्छाव्युत्पत्तिततवहरूपवै राज्याध्याये च स्वार्थ इत्युक्तम् । भिक्षार्थेऽप्यपारकर्णोऽनुगुणः राजवृधे-कव्यापारद्युत्थानमेवह सुविकक्ष्मिति चेत- णाममस्तु । भिक्षाचर्यं चरन्तीति पाँच पचनीति-विनिर्देशः । उभे होत इति । पुत्रैषणा हि स्वर्गमिव स्वपुत्राद्वारापि कमोंनुग्राननेन स्वयं तत्‌क्लोकान्-

तस्माद्ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् । बाल्येन पाण्डित्येन निर्विद्याथ मुनिः॥

पर्यवस्यतीति भावः । ( 'सर्वथा तिष्ठ एताः साध्यसाधनाविषयककैषणाद्वयमेव भून्वा पर्यवस्यतीति भावः ) । तस्माद्ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेत् । यस्माद्ब्रैराग्यमावश्यकम्, तस्माद् ब्राह्मणः — अधीतवेद इत्यर्थः । ब्रह्म = वेदमधीते इति ब्राह्मणः । जातिपरो वा — पाण्डित्यं निर्विद्य — उद्धापोहक्षमा धीः पण्डा । साध्य संजात इति पण्डितः । तस्य कर्म ( धर्मः ) पाण्डित्यम्, औपदेशिकार्थोधिगमरूपं विवेक(कं)निर्वेदविरक्तिफलकम् [तत्पाण्डित्यं] निर्विद्य लब्ध्वा बाल्येन स्वमाहात्म्यानाविष्करणलक्षणबालस्वभावेन युक्तस्सन् ब्रह्माणि तिष्ठासेत् तत्रिष्ठां लभेत् । उपासीत इति यावत् । तथैव व्याख्यातत्वं व्यासार्यैः । बाल्येन पाण्डित्येन निर्विद्याथ मुनिः । बाल्यपाण्डित्ये पूर्वोक्ते निर्विद्य लब्ध्वाडथ मुनिः स्यात् । आलम्बनसंशीलनलक्षणमननशीलस्याप्यत्यर्थः । ध्यानविच्छेददर्शयामपि अत्यन्तविषयान्मूलसंवराहेत्याय् शुभाश्रयवस्तुसंश्रीलने कर्तन्यामत्यर्थः ।

1. अयं कf. पाठः

भवाय । तदर्थमेव स्व-स्वपुत्रोभयात्मकं विशेषतो वितैषणाडपि । अत इयं त्रिविधा एषणाद्वेधा विभक्तं शक्यते साध्यविषयिणी साधननिष्ठा च इति , उभे एव एषणाद्वयमेव । पते इति विधेयानुसारात् द्विच्चनम् ।

औपदेशिकार्थाधिगमो नाम स्वानुष्ठेयविद्याविशेषो यदूपः , अन्यूनानतिरिक्ततद्रू-विशिष्टतदधिगमादिः । अयं च श्रवणमननाभ्यासुपनिपत्सु व्युत्पन्नेन उद्धापोहसमर्थेन पणिडतेन स्वाधिकारं निरर्थ्यं तदुचितोपायानुष्ठानप्राप्तव्ये सति उपदेशतः संप्राप्तिः । तथैव न्यायादित्यश्रौत् । न्यायापि सहकारित्वेन विध्याधिगमाभ्यासपरत्वेन बाल्येन तिष्ठासेदित्यत्रैव बाल्यविधानमेव प्रतीपते ; नोपासनविधानम् । अतः तिष्ठासेदिति पदं स्वमाहात्म्याविष्कर रूप-व्यापारात्सक गतिनिवृत्तिपरम् , नोपासनापरमिति शङ्क्येत — सभापि मन्तराभूताधिकारेण तिष्ठासेदिति विधिप्रत्ययं दर्शयतां भगवता भाष्यकारैस्ता उपासनविधिरेव तत् तत्रैष्ठ इत्यवधार्यं । स ऐरेवं व्याख्यातात्त्वात् , इहोपासनविधायकवि ध्यन्तराभावात् , बाल्यपदनेैव स्वमाहात्म्याविष्क-रस्योक्ततया बाल्यविधिः । तिष्ठासेत् निद्ध्यासेते , योगे चित्तवृत्तिनिरोधं निष्ठामु-रासने कुर्गीतदिति रस्योक्तया बाल्यविधिः । तिष्ठासेत् निद्ध्यासेते , योगे चित्तवृत्तिनिरोधं निष्ठामु-रासने कुर्गीतदिति

विशिष्टविधानमेव युक्तम् । अथनो ब्राह्मण इत्यस्य तु अथ ब्राह्मणः स्यादित्यर्थकमस्य विधाकाङ्क्षा नानुवाद इत्यतोऽप्युपासनस्यैव हानुवाद इत्यतोऽप्युपासनस्यैव विधानमिति । वस्तुतस्तु तस्यापि विधिरिरिति ।

अमौनश्व मौनश्व निर्विद्याथ ब्राझ्मणः । स ब्राझ्मणः केन स्यात् । येन स्यात्, तेनेष्ट्वा एत् । अतोडन्यदार्तम् । ततो ह कहोळः कौषीतकेय उपरराम ॥ १ ॥ इति पञ्चमाध्याये पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥

अमौनश्व मौनश्व निर्विद्याथ ब्राझ्मणः । अमौनं मौनादन्यत्, मौनात्पूर्वनिर्दिष्टं निःश्रेयपाणिडत्यलक्षणं द्वयम्, मौनम् आलम्बनसंशीलनालमकम्, अमौनं मौनक्षेत्तयेतदुभयं निर्विद्य अथ ब्राझ्मणः ब्रझाविद्भवति, लडधानिदिध्यासानो भवतीत्यर्थः । पुनः कहोळः पृच्छति स ब्राझ्मणः केन स्यात् । स ब्राझ्मणः स्वदुक्तो लडधानिदिध्यासानो ब्रह्मवित् उत्तोपायादन्येन केन स्यादिति प्रश्नार्थः (श्रः) । याज्ञवल्क्यस्योत्तरम् येन स्यादतेनेष्ट्वा एत् । येन मौनपर्यन्तसाधनेन ब्राझ्मणस्स्याद्दश्युक्तम्, तेनैवेष्टस्यात्; न केनाप्यन्येनोपायेनेत्यर्थः । अतोडन्यदार्तम् । अतः अस्मात् परमात्मनः यदन्यत् प्राणिजातम्, तद्वान्ते दुःखीत्यर्थः । ततश्व यः स्वयमज्ञानायाध्यतीत प्रव सन् आत्मतिरुपात् संसाराद्दरेकस्य तस्माद्द्राझ्मण इत्युक्तसाधनस्य कुयेतो जीवस्य संसारमोक्षं करोति, स एव मया स त आत्मेस्युक्तः, न तु स्वदभिमतो बद्धजीव इति भावः । अत एव नित्यमुक्तव्यावृत्तिश्व सिद्देति वेदितरजीवस्यावृत्तिबुद्धिरिति दृष्ठण्यम् । ततो ह कहोळः कौषीतकेय उपरराम । स्पष्टोऽर्थः । अल्त् —

स ब्राझ्मणःकेनस्यात् सः ब्रझाचित् केनोपायेन ब्राझ्मणःस्यात् विद्याकाषां लभेतेऽर्थः । इहैवश पवेलेवकारं तेनेष्ट्वेनैव यज्ञगित्वा यथाभाध्यमर्याद उभे । मुले इहैवश एवेति धाक्ये ब्राझ्मणः स्यादिवस्याऽनुष्ठः स्वससिद्धः । तद्वा च येनोपायेन ब्राझ्मणः स्यात्, तेनेष्ट्वा एव ब्राझ्मणः स्यादिति विशिष्टाक्ष्यम् । इहैष इहस्य मौनमौनविशिष्ट इत्यर्थः । ततश्व येनान्येनोपायेन ब्राझ्मणः स्यात्, तेनेष्ट्वा अन्तरेण ब्राझ्मणो भवेदित्यर्थः । करणसामान्यपरत्वमन्त भवदु । इहैष इत्थंस्यैष च नाद्वैण इत्यों विनाडनुरकं भवविष्याश्रयेन, 'तेनेष्ट्वा' इति योजयते भाष्ये । सर्वेऽथाऽपि ताल्पर्यमेकमेव । तदेव प्रष्टुं प्रयुङ्क्ते:-सिद्धोपायस्य परमात्मनोऽनुष्ठेयोपायनिष्पत्तिः कचिताऽऽनयते । अत्र न पूर्वं कगुरुधायोति शामदमादेशः, शिक्षाचार्यं चरन्तीतित निलैमसिकृत्य चोपायतन्मुक्तम् । इदानों बाल्यं पाण्डिल्यं मौनश्वोक्तम् । छात्र केन स्याद ब्राझ्मण इति । तद् तत् विकलेपन साधनमिति प्रश्नं मन्यते । प्राणतकुराशयद्युत -- उपास्यपाण्डिल्यादिविच्छछससन्नेव तेन परमात्मना तेन शामदमकर्मादिना च ब्राझ्मणः स्यात् । उत्तशामदमकर्मादिपाण्डिल्यादिना मौनपर्यन्तेन सर्वेण

(९) 'बाल्येन तिष्ठासेत्' इत्यतं बाल्यशाठ्यदस्य भावकर्मसाधारणत्वेडपि वयोविधोषलक्षणभावस्य इच्छ्लया संपादयितुमशक्यत्वेनाविधेयत्वात् कर्मैव विधेयम् । तत्तु कामचारकामवादकामभक्ष्यादिकं यत् बालस्य कर्म, यच्च डम्भादिराहित्यलक्षणं स्वमाहात्म्यानविष्करणरूपं कर्म, तत् सर्वं बाल्यशब्देन विधेयम् ; अविशेषात् । न च निषिद्धस्य कामचारादेर्विधानमयुक्तमिति वाच्यम् — वामदेव्योपसनादित्या प्राथम्यानुसंध्यादिपरिहारलक्षणनिषिद्धकर्मविधानवत् विध्याज्ञतया निषिद्धस्यापि कामचारादेर्विधानसंभवादिति पूर्वपक्षे प्राप्ते उच्यते — "अनाविष्कुर्वेन्नव्यात्" । स्वमाहात्म्यमनाविष्कुर्वेन्नेव विध्यादिति न वतंत । स्वमाहात्म्यानविष्करणलक्षणस्यैव विध्यायमानत्वसंभवात् ; 'नाविरतो दुश्चरितात्' इत्यादिना नाशान्तमानसो वाडपि प्रज्ञाननेनैनमाप्नुया' दिति च विशिष्टं विद्यायामपि नासमाहितः । नाशान्तमानसो वाडपि प्रज्ञाननेनैनमाप्नुया' दिति च विशिष्टं विद्यायामपि नासमाहितः । नाशान्तमानसो वाडपि प्रज्ञाननेनैनमाप्नुया' दिति च विशिष्टं विद्यायामपि

प्रतिषिद्धस्य कामचारादेर्विध्याज्ञतयाsडवयासंभवादिति अज्ञप्तौ (३-४.) स्थितम् ।

(२) तत्रैव, 'तस्मात् ब्राह्मणः पाण्डित्यं निर्विद्य बाल्येन तिष्ठासेल्लोकोsयथ् पाण्डित्येऽथ सुग्नः' इत्येतं सुग्निशब्ददेन पाण्डित्यशब्दवाच्यं ज्ञानमेवानूच्यते । न ततोऽर्थान्तरं [ज्ञानं ] विधीयते, प्रमाणाभावादिति पूर्वपक्षे प्राप्ते उच्यते — "सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्धतो विध्यादिवत्" । विधीया इति कर्मसाधनो विधिशब्दः । सहकार्यन्तरस्तत्तु विधिश्व सहकार्यन्तरविधिः । तद्धतः = विद्यावत: तृतीयं = बाल्यपाण्डित्यापेक्षया तृतीयं मौनं विद्याया: सहकार्यन्तरं विधीयते इत्यर्थः । न च मुग्निशब्दार्थस्य पाण्डित्यशब्ददेनैव प्राप्त्वात् विधेयत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम् — पक्षेण प्रकृष्टमननशैलेन व्यासदौ मुग्निशब्दवध्योगात् । "प्रकृष्टं मननमेव मुग्निशब्दार्थः" तच्च पाण्डित्यशब्दतत्परिहारश्रवणप्रतिष्ठार्थं मननार्थान्तरभूतमालम्बनसंश्रीलनान्तकर्मिति तस्याप्राप्तत्वेन विधानाहेत्वाद्विधेयत्वं युज्यते । पक्षः परिग्रहः । 'पक्ष परिगृह्णीते' - इति हि धातुः । आदर इति यावत् । तत्कृतमपेक्ष्युक्तं यत् मननं मौनं, तदेव मुग्निशब्देन विधीयते । सादर-

1. अपहार. क. 2. पक्षप्रकृष्टं. ख. ग.

विशिष्ट एवेदशः स्यात् ब्राह्मणः स्यादिति सर्वेषमुच्चय इति । तदेवं दर्शयितुमानाकारध्यानविषयीकरणात् साक्षादपरोक्षं ब्रह्म सर्वान्तर आत्मेति ।

मननमारम्भनसंशीलनं विधीयत इत्यर्थः। विध्यादिवत्। अत्रापि विधिशब्दः कर्मसाधनः। विधिश्रासावादिर्वेति समासः। विधेयादिरिवदित्यर्थः। प्रस्तुतमननापेक्षया आदियौ विधेयौ=पाठकौ यो विधेयः, पाण्डित्यञ्चालयलक्षणः, [तद्वत्। ?]। तत्स्वाय-

मर्थः — विद्याझतया यथा बाल्यपाण्डित्ये विधीयेते, एवमेव मुनिशब्देनापि आलम्बनसंशीलनलक्षणं सारदं मननं तृतीयं सहकारि विधीयत इत्यर्थः (इति?)। यद्वा विध्यादिरिवदित्यत् विधिशब्देन विधेयं यज्ञदानाद्यच्यते। आदिपदग्राह्यो रागमासं श्रवणं मननेऽपि। सहकार्यन्तराविधार्यतया च सहकार्यन्तरे पृथक्पदे लिङ्गसाम्येन भक्ति-कम्‌। तत्स्वायमर्थः — तृतीयं मौनं यत्, तत् यज्ञानश्रवणमननवत् बाल्य-पाण्डित्यापेक्षया सहकार्यन्तरं सत् अर्थान्तरं सत् विद्ययैवमित्यर्थः (मिति?)। पाण्डि-

त्याभिन्नत्वे हेतुवाच्यतां स्यादित्यर्थः।

ननु बाल्यपाण्डित्यमौनश्रमादि — नानाश्रमधर्ममभूतयज्ञादिक्रिया| विदयाया: सर्वेष्वाश्रमेषु संभवा| , छान्दोग्ये 'अभिसमाघृत्य कुड्ये शुचौ देशे' इत्यारभ्य, 'स खल्वेवं वर्त्तयन् यावदायुषं ब्रह्मलोकमभिसंपद्यते न च पुनरावर्त्तते' इति गाह-स्थ्यधर्मणोऽपसहारः "कृष्णनभावतु गृहेप्सितार्तः"। तुशब्दः पक्षं व्यावर्त्तयति। कृष्णनेष्वाश्रमेषु ब्रह्मविद्याः सद्धावात् छान्दोग्ये गृहस्थेनोप-संहारः उपलक्षणार्थः। यथा छान्दोग्ये गृहस्थधर्मकीर्तनामितराश्रमधर्मोऽपलक्षणार्थम्,

एवं बृहदारण्यकेऽपि, 'मिक्षाचर्य्यं चरन्ती' ति संन्यासिधर्मकीर्तनामितराश्रमधर्मोऽन्तरोपलक्षणार्थमित्याह "मौनव्रदितरे|षामप्युपदे|शात्"। अत्र मौनशब्देन मौनसमभिव्याहृत-सन्न्यासिधर्ममभूतमिक्षादि लक्षण्यते। मौनवत् = संन्यासिधर्मवत्। इतरे|षामप्याश्रम-धर्मा:1 विद्याझमित्यर्थः। इतरेषामप्याश्रमिणाम् 'ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति' ति

निष्ठाविदयाः मोक्षस्य चोपदे|शात् इति स्थितम्‌।

(३) उक्तकथने|ऽब्राझ|णद्वयेऽचेदं गुणोपसंहारपादे "अन्तरा भूतग्रामावस्थितस्वाभ-नो|डन्यथा भेदानुपपत्तिरिति चेत्‌|ोपदेशवत्" इत्यल चिन्तितम्‌। तल हि एतद्ब्राझण-

1. इतरे|षामप्याश्रमधर्मेः। क.

2. आदिरवेचेति आदिशब्देन अविधेयय्य प्रहणेः सद्कार्येन्तरविधिरित्यन्न विधेयं चे| दृश्यान्ततायोगादित्यमर्थेणो|न्नम्‌। उत्तरपक्षे तु श्रवणमननादेः सद्कार्येन्तरभावमात्रे हेतु|न्तता। दृशाविभक्तिकरणाभ्येपि सहकरणरुपक्रियां चे| वलर्थी|न्नव्यो घटते।

द्वैतिपत्याविद्ययोर्मध्ये डस्ति, नेति विशये पूर्वपक्षी प्रत्यवतिष्ठते, 'अन्तराभूतग्रामवत्स्वात्मनो डन्यथा मे दानुपपत्तिरिति चेत्' इति। अन्तराशब्दाद्वैविध्यप्रधानात् 'सुपां सुष्कू' इति तृतीयैकवचनस्याडकारादेशे अन्तर इति रूपम्। अन्तरा=अन्तर(स्वेने)-त्यर्थः। अन्तराशब्दो मध्यवचनो डप्यस्ति। तयोः एकशेषेण सूत्रेऽयमन्तर इति निर्देशः। तत्स्थायमर्थः : — मध्ये उषस्नाभाणे, 'एष त आत्मा सर्वान्तरः' इति सर्वान्तरस्वेन निर्देशः : मृतग्रामवत्स्वात्मन् :, भूतग्रामवात्तु यः स्वात्मा = भूतग्राम-शब्दितताचेतनान्तर्यो यः प्रत्यगात्मा तद्विषयकः ; 'प्राणेन प्राणिती' ति प्राणि-तृस्वादिजीवधर्मस्य आकारशेषे कीर्तनात् कहोळब्राह्मण तु अशनायाद्यतीतद्वहप-परमामलिङ्गात् परमात्मविषयकमेव। यदि ब्राह्मणद्वयमपि परमात्मविषयं स्यात्, तद्वुषस्तेन पृष्टे प्रस्तुत्क च परमात्मस्वरूपे कहोळस्य पुनः प्रश्नः प्रतिवचनव्यासङ्कृतं स्यात्।' अतो वेद्यमेदाद्वैविध्यामेद इति पूर्वपक्षे प्राप्ते—"नोपदेशावत्"। न वेद्य-मेदो युज्यते ; 'यत् साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म य आत्मा सर्वान्तरः' इति मूलयब्राह्मणसाक्षाद्द्रुतत्व - सद्येदेशसर्वकालसत्रिहितत्वलक्षणापरोक्षत्व - सर्वान्तर्योमिस्वरूपसर्वान्तरस्वरूपपरमात्मलिङ्गाद्विशिष्टविषयत्वेन प्रश्नद्वयस्याप्येकविषयत्वावृत्यभ्मा-वात्। 'यः प्राणेन प्राणिती' ति वावयशेषश्रुतस्यापि निह्नापाधिकसर्वेऽप्माणि-प्राणन-हेतुत्वस्य परमात्मलिङ्गत्वात्, उत्तरत्र 'न दृष्टेदृश्यारं पश्ये :' इत्यादिना इन्द्रिय-

आकारादेश इति। आकारोदयं अन्तरस्वेनेति भाष्यस्थं पदमन्तराशब्दार्थदर्शकमिति पक्षनिर्वाहाय। अत्रेशोऽयं भान्तरस्वेनेति मध्ययवचनो डप्यस्ति। भान्तरा मध्ये - प्रश्नयोर्मध्ये इत्यर्थः। प्रश्नद्रयमध्यगतं प्रतिवचनं भूतग्रामभवत्स्वात्मविषयकमिति सूत्रार्थः। मध्यगतं प्रथमतवचनमित्युक्तौ प्रतिवचननिरूपणाव्याप्तिः सङ्ज्ञोति। तथ च सर्वान्तरत्वविषयकमित्य सर्वान्तरत्वेन प्रथमप्रतिवचन-मिति भाषितम् ; न तु अन्ररापदस्य अन्ररस्वेनेऽर्थस्यामिमततवे अन्ररस्वेनेऽत्येव निर्देशः स्यात्। एवमेव अथापि सूत्रे अन्ररस्वेनेऽर्थस्यामिमततवे अन्ररस्वेनेऽत्येव निर्देशः स्यात् ; प्रथमप्रतिवच-नमिलिङ्गार्थोस्मिमतौ प्रथममित्येव निर्देशः स्यात्। एस्मिनिदर्शय अन्तर इति निर्देशः आङ्मत्स्या अर्थ-द्वयास्प्रयोगण। अतश्व प्रश्नद्रयमध्ये अन्ररस्वेन प्रतिवचनं जीवविषयकमित्यर्थः। ततः मध्ये इत्यर्थे निर्णीते प्रथममिति लाभान्न द्वितीयप्रतिवचनमव्याप्तिः। ततः तस्य परमात्मविषयकत्वे सुचितं भवति। अन्ररस्वेनेऽर्थंवचनाच्च जीआत्मनः सर्वान्तरत्वं नासंभाषितमिति सूचनम् इति मन्थान भाञ्ज तथोरेकोशेषेण। एकशेषेण एकेन पदेनाऽत्रस्या अर्थद्वयङ्ग्रहणविषयेयलर्थः। यद्वा तयोर्मध्ये एकतस्य कस्यापि समुचितस्य शेषणेन अवधारणेऽनेत्थर्थः।

धीनदर्शनादीनां कर्तीरं प्रत्यगात्मानं प्राणनस्य कर्तृत्वेनोक्त इति न मन्वीथा इति प्रत्यगात्मव्याखृत्से प्रतिपादितस्वाच्च उक्तप्रकाशप्रतिवचनमपि परमात्मविषयमेव ।

अत एव कहोळप्रश्ने, 'यदेव साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म' ति एककारेण पूर्वप्रश्नाधिकविषयत्वं व्यावर्तिततम् । नन्वेवं सति पुनः प्रकाशवैर्यर्थ्येमिति चेत्‍न — उपदेशवत्‍ ।

यथा सद्विद्यायाम्, 'उत तमादेशमप्राक्ष्यः' इति प्रकालते सदुपदेशो, 'भगवान्स्वेव मे तद्ववीतु' इति, 'भूय एव मा भगवान् विज्ञापयतु' इति प्रश्नस्य, 'स पृथोङ्गिनतदोलोऽस्मिंस्तर्हि' मिति प्रतिवचनस्य न भूयो भय आवृत्ति: सततो ब्रह्मणः तत्समा ।

तस्य विशेषप्रतिपादनाय दृश्यते, तद्हत् एकस्यैव सर्वान्तरभूतस्य कृत्स्नप्राणप्राणनहेतोः परस्य ब्रह्मणः अशानायाध्यतित्यादिरूपन्र्क्षालितान्तरप्रतिपादनाय कहोळस्य पुनः प्रश्नोपपत्तेः ।

"व्यतिहारो विशिंशन्ति हीतरवत्" । हि = यस्मादेतोः एकमेव परमात्मानं याज्ञवल्क्यवचनानि सर्वेप्राणप्राणनहेतुत्वाशनायाध्यतित्यादिधर्मैर्विशिंशन्ति,

तस्मादेतो वैचैक्याद्वैदिक्येन व्यतिहारः = ब्रह्मणो द्वैतश्रुतानां गुणानामितरेतरलोप-संहारः कर्तव्यः ।

इतरवत् = यथा साधिद्र्याया वैदैक्यप्राप्तौधकैयवदधकैयवपलातः, 'भूय एव मा भगवान् विज्ञापयतु' इति, 'तथा सोम्येति होवाच' इति प्रश्नप्रतिवचनमेदेडपि सर्वेप्रतिवचनगतानां सवेंषां धर्माणां सर्वलोपसंहारः, तद्हत् ।

ननु सद्विद्यायामपि प्रश्नप्रतिवचनमेदात् मेप एवास्वित्यलाह — "सैव हि सत्यादयः" । हि = सच्छब्दाभिहिता देवतैव हि, 'तत् सत्यं स आत्मे' ति श्रुता' ।

सत्यस्वादयश्र धर्माः, 'उद्दालको हारुणिः श्वेतकेतुं पुत्र-मुवाचे' त्यारभ्य प्रकृतिषु नवस्रपि खण्डेषु अनुगता: हशमानाः वैदैक्यमवगमयन्ति ।

अतोन दृष्टान्तोसिद्धश्रौषीत् ।

कियते स्थितम् । प्रकृतमनुसरतः ॥ १ ॥ व॰५.

ननु ब्रह्मासदोपस्तस्य ग्राह्यत्वयथाकथ्यत:, जीव एव वृक्षवत् श्रोतव्यो मन्तव्यो विज्ञातव्य इति बुड्ढेरजातव्चेन किमिति, 'न पद्यये:' , न शृणुया:' इत्येवमप्रसक्तप्रतिषेध इखाशाङ्क्यायाम्, हशिभ्रयादिषु शब्दप्रयोगसंपातातयं पद्ययेर्ल्यादि ; न मन्वीथा इत्येव विवक्षितमिति दर्शयितुमुक्तमिह, भाष्ये च न मन्वीथा इति ।

अन्यथा तु परमार्थप्रकाशिकोक्तं मह्यम् ।

अथ हैनं गार्गी वाचक्नवी पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच यदिदं सर्वमप्स्वोतन्न ओतञ्च प्रोतमञ्च, कस्मिन्नु खल्वाप ओताश्च प्रोताश्चेति । वायौ गार्गीति । कस्मिन्नु खलु वायुरोतश्च प्रोतश्चेति । अन्तरिक्षलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खल्वन्तरिक्षलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । गन्धर्वलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खलु गन्धर्वलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । आदित्यलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खल्वादित्यलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । चन्द्रलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खलु चन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । नक्षत्रलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खलु नक्षत्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति ।

अथ हैनं गार्गी वाचक्नवी पप्रच्छ । गर्गीस गोत्रापत्यं गार्ग्ये! ' गार्गीदिभ्यो यज्ञ', स्त्रीत्वविवक्षायाम्, 'यज्ञेऽचे' ति जीप् । 'यस्येति च' इत्यकारलोप: । 'हलस्तद्धितस्य' इति यकारलोप: । गर्गेरोतजा स्त्रीत्यर्थ: । वाचक्नवी ऋषि: । तस्यापत्यं स्त्री । 'आणि डिपि' आदिवृद्धौ ओर्ग्र्रणे अवादेशे, 'यस्येति च' इत्यकारलोपे वाचक्नवी । वचक्रपुत्रीत्यर्थ: । अन्यत् स्पष्टम् । याज्ञवल्क्येति होवाच । पूर्ववत् । यदिदं सर्वमप्स्वोतन्न ओतञ्च प्रोतमञ्च ।

तदु ह श्वेतकेतुं पार्थिवं सर्वं धातुजातं कारणभूतासु धातुषु पटवदोतं, तिर्यकतन्तुपु परवत् प्रोतञ्चास्ति - अस्मु प्रोते भाव्ये पार्थिवो धातु: सक्कुमृष्टिवेद्वीर्यीत इति भाव: — ता आप: कस्मिन्नु खल्वोता: प्रोता इत्येति पृच्छ: । तत् याज्ञवल्क्यस्योत्तरं चायौ गार्गीति । हे गार्गि! त्वदुक्ता आप: वायौ ओताश्च प्रोताश्चेति । पञ्चमुक्तेऽत्रापि पक्षपातिवचनार्हतया वाक्यान्ति नेयान्ति ।

ओतन्न इत्य विस्तारतो वैशाल्यात्कृतच वास्तुन्येन तदाश्रितम् । मूले यदिदं प्रतिसंबन्धि पदं तत्कारणभूता। इत्येनम् आप इत्याद्र्माहर्गम् । तदाह ता इनि । वायावृत्ति । अग्नेः पार्थिवमात्र्यं वा किन्दिदनाश्रित्य आत्मलाभभावादिति शाङ्करे । एतदुक्तं भवति -- अग्नि: काष्ठादिजन्मा । अपामुपादानं तु तेजस्सामान्यम् । तत्र ता ओता: प्रोता इत्यादि।

अध्यात्मन्न व्यष्टिप्रपञ्चस्यैव प्रसक्तुमान्ततया अन्तरिक्षलोकगन्धर्वलोकादिनिर्देशेऽबलेन ज्ञायमानतया सक्तूनामिव पृथग्भासस्य तोयाधीनतया, अपामन्तरिक्षमार्गेण मेघमण्डलप्राप्त्याद्यर्थे वायोक्तत्वादेष्टचानुभूयमानतया, भग्न्यधीनापि स्थितेस्तेनानुभूयमानतया च वायोरनन्तरनिदेश: , अग्नेस्थाग्नाश्रयेचेति ।

देवलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खलु देवलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । इन्द्रलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खल्विन्द्रलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । प्रजापतिलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खलु प्रजापतिलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । ब्रह्मलोकेषु गार्गीति । कस्मिन्नु खलु ब्रह्मलोका ओताश्च प्रोताश्चेति । स होवाच गार्गि ! मा तिप्राक्षी:; मा ते मूर्धा व्यपपत्त् । अनतिप्रश्न्यां वै देहतातिपृच्छसि गार्गि ! मा तिप्राक्षीरिति ।

प्रजापतिलोक: दक्षिणादिलोक: । ब्रह्मलोक: चतु:सुखलोक: । न चान्नादे: स्वयोनीभूतवादौ ओतत्वादिसंभवेऽपि, अध:स्थितानामन्तरिक्षलोकादीनामुपरितनेषु गन्धर्वलोकादिष्वोतत्वप्रोतत्वे अनुपपन्ने इति शाङ्क्यम् — पृथिव्यादीनामुपरिस्थितानां क्षित्यादिस्थावरान्तस्य भूतस्य ज्योतिषिक्रमश: परंपरया पतदुपपत्ते: । [ इति दृष्टघोरक्तस्ववत्, उर्ध्वस्थितस्य भूतस्य ज्योतिषिक्रमश:परंपरया पतदुपपत्ते: । ] स होवाच । स याज्ञवल्क्य उवाच हेत्यर्थ: ।

किमितीयत आह गार्गी मातिप्राक्षीमां ते मूर्धा व्यपपत्त् । हे गार्गि ! ब्रह्मलोकगणपत्यत्रक्रम्य तत् ऊर्ध्वेस्य तदाधारस्य प्रश्नेन मा कुरु; ते मूर्ध्न: पतनं मा भूदित्यर्थ: । पुन: पृच्छसि चेत्, पतिष्यतीति भाव:— अपपत्त् । लुडि लङ्लिकादङ् । 'पत: पुम्' इति पुमागम: — तत् कुत इत्यलाह अनतिप्रश्न्यां वै — मातिप्राक्षी: । [1प्रश्नमहंतोति प्रश्ना] नियमा युपेतपक्षमर्यादामतिक्रम्य वर्तमान: प्रश्न: अतिप्रश्न: । आक्षेप इत्थं यावत् । अतिप्रश्नमहंतो योंऽतप्रश्न्यां आक्षेप इहत्यर्थ: । स ने अतित्यानतिप्रश्न्या । आक्षेपमुखेन ज्ञातुमयोग्यां परदेवतामाक्षेपमुखेन ज्ञातुमिच्छसि-

इदमधिकं खलु ग. कोशयो: ।

२३४

श्रीरङ्करामानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्ता

[ अ.५.ब्रा.७.

ततो ह गार्गी वाचक्नव्युपरराम ॥ ९ ॥

इति पश्चमाध्याये षष्ठं ब्राह्मणम् ॥

५--७.

अथ हैनमुशालक आरुणिः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्येति होवाच , मद्रे-

देवसौम पतञ्जलस्य काप्यस्य गृहेषु यज्ञमधीयानाः । तस्यासीद्ध भार्या

[कातो मयैवं पानं पिब्चासि त्वं मूर्खा पतिव्रती] नारी । [स्वकाप्रज्ञया न ते सिद्धये-

दिति भावः । ] यद्यापि ब्रह्मलोकाधारविषयः प्रश्नो न परदेवताविषयः ; अपि तु

अभ्याकृताकाशाविषयः — तथापि तदनन्तरप्रश्नः परदेवताविषयो भविष्यतीति

दूरदर्शचा ब्रह्मलोकाधारमश्रेमेव प्रतिविक्षेपति दृश्यद्यम् ।

ततो ह गार्गी वाचक्नव्युपरराम । [पूर्ववदर्थः । ततर्हचेयं वाचक्नवी

परदेवतां स्वयंजानत्यपि ऋषिप्रेहीतेयथ्यस्स्यम् ] ॥ ९ ॥

५--६.

अथ हैनमुशालक आरुणिः पप्रच्छ । नाम्ना उद्दालकः । अरुणस्यापत्य-

मारुणिः । शिष्टं सुपेषम् । याज्ञवल्क्येति होवाच । पर्ववदर्थः । मद्रेषु-

यज्ञमधीयानाः । वयं मद्रेषु देशेषु, गोवत्तः काप्यस्य, नाम्ना पतञ्जलस्य गृहेषु-

'गृहाः पुंसी च भूम्येते 'ति एकस्मिन् बहुवचनम् — यज्ञं कल्पसूत्रमधीयानाः

अधीयाम उपलक्षयत्य इत्यर्थः । तस्यासीद्धायो गर्भवर्णग्रहीता । तस्य काप्यस्य

मतिक्रम्य पृच्छति सा । तदजुगुप्सनम् । तथा या परा देवता तयाप्रश्या|ड्भिमता, सा एवमति-

प्रश्नार्हो न भवति । न खलु ब्रह्माण्डान्तर्गतब्रह्मलोको|मान्तराधारचेन किश्चित् प्रसिद्धमस्ति ,

यन्मुखेन परदेवता प्रतिबोध्यात स्वात् । अभ्याकृताकाशमुखेन परदेवता यद्यापि प्रतिबोध्यै भवति-

अथ, यद्याकृताकाशाविष्यकः प्रश्नो ब्रह्मलोकमान्तर्मेव गृहीत्वा न कर्तुं युक्त इति । मतो

गार्गी संप्रद्रष्टुपरराम । पश्चात् केन प्रकारेण प्रजापतिदेवो न दोषाय ह्यपि हि तस्मै तु वहालोकमात्र-

महणमुपे श्रय , व्यतिसमस्तिसवैराज्यजातमहणेन आयारं प्रक्ष्यति । प्रश्नोत्तरविषयतिं च याज्ञवल्क्यं:

प्रश्नं समुचिंतं प्रवृत्तं परिकलयति । भाष्ये च आख्येय इत्यनेदमुक्तं भवति — नब्रह्माण्ड-

नतरां|लोकेऽस्मिन् कमेण क्रियमाणेनैव ब्रह्मलोकोऽपि लोकभावे सति कृतः प्रश्नः प्रश्नव्य-

तत्संगौरव्हा|निकरत्वादक्षेपकृत् एवं स्वात् । नैयं प्रश्नो युक्त्यत इति ।

उद्दालक आरुणिः । इयं वहुवियाविद्; छान्दोग्ये मधुविद्यामधुविद्यापश्चाद्ग्रप्रविद्या-

वैश्वानरविद्याद्धु एतत्प्रस्तुतात् । विष्णुपुराण (३-५) । वर्णितरीला प्रथमतो वैश्वाम्यायन-

शिष्यभूतः, पश्चाद्दिलादधीतापूर्वंयजुर्वेदो याज्ञवल्क्योऽस्य गौतमस्यांऽशातः शिष्य इति

चो|बोपनिषदि (८-३-७; ८ ५-८) ज्ञायते ।

गन्धर्वीग्रहीता। तमपृच्छाम, कोऽसौति। सोऽब्रवीत्, ऋषभन्ध आथर्वण इति॥ १ ॥

सोऽब्रवीत् पतञ्जलं काप्यं याज्ञिकांश्च, 'वेत्थ नु त्वं काप्य! तं शलभं, येनायश्व लोकः परश्व लोकः सर्वाणि च भूतानि संहन्ति भर-ती'ति। सोऽब्रवीत् पतञ्जलः काप्यो नाहं तद् भगवन् वेदेति॥ २ ॥

सोऽब्रवीत् पतञ्जलं काप्यं याज्ञिकांश्च, वेत्थ नु त्वं काप्य! तं तर्यामिणभू, य इमश्व लोकं परश्व लोकं सर्वाणि च भूतानि योडन्तरो यद-तीति। सोऽब्रवीत् पतञ्जलः काप्यो नाहं तं भगवन् वेदेति॥ ३ ॥

तत्प्रलस्य। तमपृच्छाम। तं प्रहोतारं गन्धर्वो वयम् पृश्नन्तः। किंमिति। त्वं कोसीति। सोऽब्रवीदेवः। किंमिति। अहम् ऋषभन्ध आथर्वण इति। नोर्मा ऋषभन्धः, अथर्वणः[णः]पुतरुचेयर्थः। इतर्त् स्पष्टम्॥ १ ॥

सोऽब्रवीत् पतञ्जलं काप्यं याज्ञिकांश्च। सः गन्धर्वः याज्ञिकानू यज्ञाद्येतूनस्मान्, तमध्यापकं काप्यञ्चात्रवीदित्यर्थः। तदेवाह वेत्थ नु त्वं काप्य तत् सूत्रं—भवन्तीति। येन सूत्रेण अयश्व लोकः भूलोकादिः, परश्व लोकः ऊर्ध्वलोकाः, चतुर्दशभुवनानि, तान्स्थानि च सर्वाणि भूतानि संहृतधानि— येन सूत्रेण, सूत्रे पुत्रपाणीव, ग्रथ (थ) नेन विष्टब्धनीत्यर्थः — तदेताहशं त्वं वेत्थ किंमिति प्रक्षः। सोऽब्रवीत् पतञ्जलः काप्यो नाहं तद्भगवन् वेदेति। स्पष्टोऽर्थः॥ २ ॥

एवं सूत्रं पृश्ना अन्तर्योमिणं पतृच्छेत्याह---सोऽब्रवीत् पतञ्जलं काप्यं याज्ञिकांश्र। पूर्वीकार्थः। प्रश्नमेवाह वेत्थ नु त्वं काप्य तमन्तर्योमिणं — वेदेति। य इमश्व लोकं परश्व लोकमन्तरो यमयति, सर्वाणि च भूतानि योडन्तरो यमथतीति यच्छल्वदद्रूया[ण्व]यः। शिष्टस्य स्पष्टोऽर्थः॥ ३ ॥

भार्येति। पूर्वं मुजुप्रश्नने दुहिता गन्धर्वीग्रहीतोक्का; इदं भार्या। इह गन्धर्वः शुभन्वा

सोऽग्रवीत् पतञ्जलं काप्यं याज्ञिकांश्र, यो वै तत् काप्य! सतं विद्यात् तद्वान्तर्यामिणमिति, स ब्रह्माचित्त स लोकचित्त स देवचित्त स वेदचित्त स भूतचित्त स आत्मचित्त स सर्वविदिति। तेभ्योऽग्रवीत्। तदहं वेद। तच्चेत् त्वं याज्ञवल्क्य! सततमविदिताँस्त्वान्तर्यामिणं ब्रह्मजवीरद-

जसे, मूर्धा ते विपतिष्यतीति ॥ ४ ॥

वेद वा अहं गौतम! तत् सतं तद्वान्तर्यामिणमिति ।

सोऽग्रवीत् पतञ्जलं काप्यं याज्ञिकांश्र। पूर्ववत्। यो वै तत् काप्य सतं विद्यात् तद्वान्तर्यामिणमिति। इतिहासपुराणप्रकारवचनः। हे काप्य! तत् सूत्रं तद्वान्तर्योमिणमसद्वृत्तम् इति असदवगतप्रकारेण यो विद्यादिर्थः। स ब्रह्म-

चित्—सर्वविदिति। स एव परब्रह्मावित्। स एव तद्विद्यस्यलोकदेव[वेद?] भूत¹-

चित्—सर्वविदिति। स एव आत्मवित् परमात्मवित्। परब्रह्मः प्रमाणखप्रःसदृशं स एव ज्ञात-

तीर्यर्थः। स एव च सर्ववित् इत्येव(वम् ?) तेभ्योऽग्रवीत्। तेभ्यः काप्ययाज्ञिकेभ्यः

स गन्धर्वोऽग्रवीदित्यर्थः। [ 'अज्ञातज्ञानार्थोंडयं प्रश्नः; न वादिपराभवर्थः। अज्ञातान्त-

यामिकथनाद्वा सनियमकपनसाध्यम्। अतो नैवं प्रष्टव्य 'मित्याशाङ्कां वारयति¹ ]

तदहं वेद। तत् सर्वमहं जाने इत्यर्थः। [ततो नाज्ञातज्ञानार्थोयं मम प्रश्न इति

भावः² ।] तच्चेत्त्वं याज्ञवल्क्य सततमविद्यान्—विदिपतिष्यतीति। तत् सूत्रं

तद्वान्तर्योमिणमविदित्वा तं हे याज्ञवल्क्य! ब्रह्मागवीः ब्रह्मविद्यापनबन्धभूता³ गा³—

—'गोरतद्धितलुक्की' 'ति रचि³ 'डिड्ढाणच्' इत्यादिना डीप्—उदजसे चेत्

कालयसि चेत्, ते मूर्धा पतिष्यतीति याज्ञवल्क्यसुध्दालकः शाशापेत्यर्थः ॥ ४ ॥

अथ, वेद वा अहं गौतम तत्सूत्रं तद्वान्तर्यामिणमिति याज्ञवल्क्यस्य

प्रतिवचनम्। हे गौतम! तत् सूत्रं तद्वान्तर्योमिणं स्वया प्रष्टमहं वेदैवेत्यर्थः। एव-

1. तद्वियाम्यदेवळोभूतादि. क. 2. कृणडलितद्रयं क. कोषमात्रे। 3. छोकि

यो वा इदं कश्चिद् वेद वेदेति; यथा वेदथ, तथा ब्रूहीति ॥ ५ ॥ स होवाच — आरुणिर्गौतम ! तत् सततम् । वायुनैव गौतम ! क्षेत्र-

मायश्र लोकः परश्व लोकः सर्वाणि च भूतानि संहन्‍धानि भवन्ति । तस्माद्‍दै गौतम ! पुरुषं प्रेतमाहु:, व्यसँसृष्टतास्थाझानीन्ति । वायुनै हि गौतम ! श्रवण संधानि भवन्तीतिति । एवमेवतद् वाजश्रवक्य ! अन्तर्यामिणं ब्रूहीति ॥ ६ ॥

मुक्त उद्धालक उवाच यो वा इदं — ब्रूहीति । य: कश्चिद्‍दै सर्वज्ञद‍म्भोडपि कश्चित् लोकेऽहमिदं वेद वेदेति केवळं नाच ब्रूवादपि । तेन किं फल-मित्यर्थ: । अतस्र्वं यथा वेत्थ तथा ब्रूहि । येन प्रकारेण वेदथ, तेन प्रकारेण ब्रूहि । किं, अहं वेदेति केवलविकत्थनवचसा वृथावसीयर्थ: ॥ ५ ॥

स होवाच ारुणिर्गौतम तत्सततम् । हे गौतम ! तत् सूत्रं स्वया पृष्टं वायुरवत्यर्थ: । रेशिकोड‍ऽवदगारणे । वायोरव सर्वलोकमुखवार्त्तं सूत्रेऽप्यज्ञानमस्ति-त्याह वायुनैव — भवन्ति । उत्तकडर्थे गमकमाह तस्माद्‍दै गौतम — भवन्तीति । यस्मात् सर्वाणि वायुना मथितानि, तस्मादेव हेतो: उत्कान्तमपाणस्य पुरुषस्याझानि उत्सृज्यमारयान्‍नीव विकस्‍तानि भवन्ति । अत एव जनाः मृतस्याझानि व्यसँसृष्टतेल्‍याह: । अतो वायुना संहण्‍धानि सर्वलोकभूतानीति स याज्ञवल्क्य

उवाचैति संबन्ध: । व्यसँसिसृपत । ह्रुड़ । उत्तमर्थमुद्दालक: अझीकरोति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ! भक्त्वेतदेवम् । इतर्द ब्रूहीत्याह अन्तर्यामिणं ब्रूहीति । स्पष्टोऽर्थ: ॥ ६ ॥

मार्गाङ्ग्राद्राणे हि अन्‍तारिक्षलोकय वायूपजीवव्यत्कतनात, तदुपरि अनेकलोकवर्णनाच्च वायोर्निकषे: प्रतीत: पतझलप्रदनसमाधानमुखेन निरस्यते ; परदेवता च तदा अनुक्ता प्रद्यायम्‍यते । ब्रह्माण्डान्तर्गतानां सर्वेषां लोकानाम्, एकोऽपि भण्यो यथा न पतत् तथा वायोर्न

प्रह्‍द्यायम्‍यते । व्रह्माण्डाग्र्भतानां सर्वेषां लोकानाम्, एकोऽपि भण्यो यथा न पतत् तथा वायोर्न प्रह्‍द्यायम्‍यते । तत्र्रण्यप्राणिनाम्‍नत्र संबेधामभुजंतरेण च विश्रण्‍द्यतया्वात् मृतेभूतत्र्‍योददानास्य वायोर्वेष्ट-त्वम् । 'तस्मिन्‍नपो मातरिश्वा दधाति' तयुकरीत्या तस्य तद्विष्ठन्धस्य च तदधिकस्य च

त्वम् । 'तस्मिन्‍नपो मातरिश्वा दधाति' चन्द्रदासार आकाशे तमस्यचिषि भूततन् । ॥ १ ॥ प्राणे व्राद्यक्षिणि श्रोत्रे चित्ते तद्‍च्यात्‍मश्राद्‌दते ।

यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद, यस्य पृथिवी शरीरम्, यः पृथिवीमन्तरो यमयति, एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः ॥ ७ ॥

याज्ञवल्क्य आह यः पृथिव्यां तिष्ठन्——एष त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः । पृथिव्यां स्थितः तदन्तर्गतः तद्वेदा तत्च्छरीरः सन् योडन्तःशवित्यप्रृचिनिदृच्तिलक्षणनियमं करोति, एषोडन्तर्यामी ते अमृत आत्मा निरुपाधिकामृतत्ववशाली आत्मेत्यर्थः । अलं ते आत्मेति व्यतिरेकनिर्देशादन्तर्योमिणो जीवव्यतिरेकः सिद्धः, अमृतत्वविशेषणाच्च सिद्धयति । तद्धि विशेषणं जीवस्याऽऽनृत्यर्थम् । अन्तर्योमिते आसीयुकते आत्मशब्दस्य स्वरूपवचनत्वश्रद्धया जीवस्याऽऽनृत्यिने प्राप्तो-तीति हि अमृत इत्युक्तम् । जीवस्यामृतत्वसिद्धे: परमात्मप्रसादाधीनत्वात्तत् तस्य निरुपाधिकमिति निरुपाधिकार्मतत्ववशाली आत्मा परमात्मैव । अत अमृतत्वस्योपाध्यनुकत्या निरुपाधिक्त्वसिद्धिद्वद्रेष्य ।

पृथिठया इति पञ्चम्याः अदृश्यभोदन्तर इत्याद्यनुरोधात् । अनन्तर इलास्य सूक्ष्म इन्द्रियवा अश्रहित इति वाडर्थे । तेन पृथिठगनन्तर्गतत्वसिद्धिः । एवञ्च पृथिठया तिष्ठन्निति बहिःस्थितिरुच्यते । शेषभसादीये व्याचायेभाज्यतात्पर्ये विस्तारो दृश्यम् । यस्य पृथिवी शरीरमिति । ननु शरीरत्वं नाम नेद्र्रियाश्रयत्वमर्यादि वा नैण्यायिकोक्तस्य तस्यास्माभिरनस्युपगमात् । तत् न हस्येऽति नष्यर्थस्य निहपितांवस्य सुखमनन्वयाऽच । न चान्तःप्रविचनियम्य-नियमेन धार्यत्वशेषत्वयोरेल गोवलादर्दैन्यायेन शरीरपदविवक्षितत्वात् । चेतनाऽपृथकिसद्धद्रव्य-स्वरूपं वा शरीरत्वमत एव न्यायाऽसिद्धाझ्जनदर्शितमिति कृत्वा तदस्तु इह विवक्षितम् । तेनैष सर्वदा नियम्यस्वधार्यस्वादेरर्थात् सिद्धा न शरीरपदाऽनेकार्थकल्पनापत्तिहदोषोडपि ।

पृथिवीपदस्य भाङ्चेतनपृथिवीमात्रपरत्वे तस्या: वेदितृत्वरसक्त्यभावेडपि, 'यं पृथिवी न वेदे,' तस्युक्तिः 'न पृथिव्यामनिखेतव्यो' नान्तरिक्षे न दिवि 'इत्यादित, सिद्धानुवादमात्रम् । भारमपर्गोये, 'यभात्मा न वेदे'ति अवरङ्गश्र वक्नव्यम् । तथाऽ च परमात्मनो वेदनविषये चेतन आत्मा पृथिव्याद्यचेतनतुल्य इति व्याज्ञानमुत्पादफलम् । अननुवादत्वमभिसंधाय , 'यं पृथिवी न वेदे' तस्य, पृथिव्यमिमानिदेवता न वेदेऽर्थेस्वौकारे, 'यः पृथिव्यां तिष्ठन्' इत्यादिना जीवात्मपरत्वेनैव व्याख्यातम् ।

अ.५.मा.७.] बृहदारण्यकोपनिषत् २३९

अत्र प्रकाशानुवादःण, 'इमं च लोकं परच्च लोकं सर्वाणि च भूतानि योड-

तसे यमयत्येष त आःन्तर्योमी' इति । एकैनैव निदेशेन सर्वान्तर्योमिणः उद्दा-

लकं प्रति, 'ते आत्मे' त्यास्मैःप्रतिपादनसंभवात्, 'यः पृथिव्यां तिष्ठन्',

'योऽप्सु तिष्ठन्' इत्यादिप्रतिपदर्शनेनैवेह किमर्थमिति चेत् — पृथिव्यादिके

एऐकैःवस्तुनि प्रत्येकं परिपूर्णत्वेन नियःतृतया स्थितितःजपनार्थस्वेन सार्थक्यात् ।

'परिपूर्णत्वाच्च अणुमात्रेडपि वस्तुनि स्थितस्य निरवधिकशक्तियविशिष्टतया प्रतिपचि-

योग्यत्वमिति व्यासोःर्थाक्षरयाःपयाधिकगणे वर्णितम् । इदं हि पूर्णों नैकेन

पूर्वोंकरीर्या निदेशेन सिद्धःवचति । ननु, 'सर्वाणि च भूतानि योडन्तरो यमयति,

तं मे ब्रूही', ति, 'सर्वभूतानामध्यनःन्तर्योमी एकोऽस्ति, स वक्त॒व्यः' इति पृथक्त्वन्त्समु-

लकं प्रति, 'पृथिव्याःन्तर्योम्येव ते अन्तर्योमी, जलान्तर्योम्येव ते अन्तर्योमी' ति

पृथिव्याध्यन्तर्योमिणा श्रु उद्धालकान्तर्योमिणा श्रामेधनोशनमकृतम्; अन्तर्योम्यैक्यस्य

प्रागेव निश्शिातत्वात् । अतः स त आत्मेल्यालामशब्दो नान्तर्योमिवचनः; अपि

तु स्वरूपवचन इत्येव युक्तभिति चेन्न — आत्मशब्दस्य शेषित्वाधारतार्थकत्-

तिष्ठन्' इत्यादावःप्येकत्वाय पृथिव्यभिमानिदेवतां तिष्ठनिलःर्यथ इष्यताम् । तथिंह अचेतनान्तर्‌यो-

मितवं न सिद्धःयेदिति चेत्-अचेतनविशिश्टदेवताहःचेतनेडन्तर्योमिषम उच्च्यमानम् अवाधात् विशेःष-

व्यविशायणो भयादनिलगिते खरसतः; सिद्धःमिति कथनरीयम् । तथिंह, य आत्मनि तिष्ठन्‌निति पर्योः

किमर्थ इति चेत्-अभिमानिदेवतार्तिरिक्जीवानां शुद्दजीवात्मस्वारूपस्य च तच्छरीरत्वप्रति-

बोधनार्थं । परन्तु पृथिव्यादिप्रदेवसमभिमानिदेवतां मे शुध्दश्रुतम् । शुध्दप्रकःशिकायामन्त-

र्योम्यशिकरणे, 'सर्वेषु वेदेषु', 'सर्वेषु यज्ञेषु' इति वेदयज्ञयोःरमिमानि देवतापरत्वममिति-

तम्; गुणविाक्रियामःवक्ष्यां चारोतरत्वयोगात् । दृश्यंसच्वा शारीरत्वात् । तेनाःन्यचाःभिमानिदेवता-

पर्यन तविदक्षा नात्तीति ज्ञायते । पृथिव्यादितेजःपर्यन तःपञ्चान्तरम् इत्यधिदैवतभिरुप-

संहारात् पृथृन द्यादिपदानां देवनतापरत्वेऽपि, भूतपदः अचेतनविशिश्टचेतनार्थकनया यः सर्वेषु

भूतेषु इदं श्रुत भूतादस्य च जीवर्धनतत्वेऽपि आध्यात्मिक पाणाविपदानी उप-

करणमात्रपराणीतंव सरप्रमिति द्वा श्रोःकीर्ततांप्ययलम् !

डग्रासऐैरिरिह ! भद्रपुराऽऽरपाऽऽरेश नाममहसभाण्ये पूणीर्ये स्वतऐकाशाऽऽपसमस्त.

कामसःवितयकृत्प । यथा हि ज्ञः एकःस्मिन्न् शरीरे निःष्ठोऽनयशरीरोऽच्छेदेन कर्तॆऽ्य न कतॄ

याड्ल्युपपत्ते: ते आत्मेति न्यायधिकरणनिर्देशस्स्वारस्यमज्ञोयोगात् । 'पतिं विद्व-

स्ये' त्यादिवाक्यैर्विश्वरौषिण: कस्यचिद्र्वगतत्वात् तेन वाय्वेन प्रतिपन्नस्ते

आत्मा = ते ऋषी पृथिव्यादीनामन्तर्योमीति प्रघद्र्र्थ: ॥ ७ ॥

ते ऋषी पृथिव्यादीनामन्तर्योमीति प्रघद्र्र्थ इति । यथा सूत्रस्य सर्वै:श्लोकै:सर्वभूत-

विश्वमभक्तत्वं प्रथैषैरुक्तमिति तस्य सङ्क्रष्य वायुद्वमेव याज्ञवल्क्येन ज्ञाननियमम् ततैैव सर्वे लोकसर्वी-

भूतान्तर्नियन्तृत्वं प्रथैषोऽक्मिति नान्तर्योऽमिस्वभन्न ज्ञाप्यते । अतो य: पृथिव्यां तिष्ठन्नित्ये

यचछब्दानां प्रयोगेगान्तर्योमिस्द्रार्थे विश्वानुभूय एष ते आत्मान्तर्योमिमृत इति विधोईयते ।

अन्तर्योमिण: पृथिव्यादित: अन्ता: प्रविश्य नियन्तृत्वकल्पं चेतनत्वं प्राणेक ज्ञातमिति, 'कोऽसावन्तर्यो-

मी'ति प्रश्नस्य जीवात्मभिन्नो वा मिन्नो वेति प्रश्नश्रुतत्वैव वक्तव्य; । को देस्त्वोग्निरेष इति प्रश्नश्रुतत्

वा । तन्नेन्दं याज्ञवल्क्यस्योत्तरम् । सुबालोपनिषदीय सर्वेभूतान्तरातम्नेयनुक्रस्चा ते आत्मेति

षकुरस्यायमाशय: = इममन्तर्योमिं जीवं न मन्येथा: । अथ खलु देहेन्द्रियसंघातात्मनि

निकाये निविश्टानर्थान् मधिश्ठानदेवतासु, पृथिव्यादिषु = आत्मभेषु, भोग्यभोगग्यानभो गोप-

करणेषु, देहेधु-, उपकरने प्राणे, इन्द्रियेषु वागादिषु चान्तर्वेति यन्ता अत एव तत्तच्छरीरक:

कयं जीवाल्मा भनितुभम्हती । न खलु त्वां प्रति त्वदीयदेहेन्द्रियतदधिष्ठानदेवतातदीनां सर्वेषां

शरीरत्वम्, तव वा तत्स्वेनियन्तृत्वमस्ति । अतस्वदधिक एव त्वान्तर्योम्येव कथंित स: । अतत्

एवमूतस्यामन्तर्योमिस्वदभिन्नस्वयोगात् स्वां प्रति आत्मस्वात् तन्न्यायात् एबोडन्तर्योमि न

त्रियमागोडश्नूर्यादिरूपजीवोडपि; किन्तु मृतोऽन्य इति । अत्र वाक्ये अमृतत्वं मृतत्वि-

लक्षणत्वं जीवावैलक्षण्यत्वं विधेयम् जीवामिन्नत्वे त्वदमिन्नत्वोपपत्त्या, 'अहमेतत्सर्वान्तर्योमि'इति

तवाजुभावापचिरिति, तथा त्वभिद्रुपितात्त्मत्वात् जीवेनिलक्षणत्वमिति तदुपपादनार्थ 'त आत्मे'ति

हेतुर्गमे विधोषणम् । एबोन्तर्योमि ते आत्मेप्रयुज्य अनुवादरूपदर्शन्तर्योमिषदात् प्राणेक त

आत्मेति प्रयोगात् 'स्वदन्तर्योमिषमपि न मया विशेषतो ज्ञापनीयम्', सर्वेऽपि अनात्मान्तर्या

यमयतीति त्वयैकोक्तया भूतशब्दस्याचेतनविशिष्टचेतन एव हृदतया सर्वैचेतनान्तर्योमिलस्य सुप्र-

हत्वा'दिति सूचितम् । यथा त्वदभिन्नत्वमन्तर्योमि तथा स्वीकुर्वे न शकयते-तथाSसदभिन्न-

त्वमस्मामि: सर्वैरपीति सर्वैभूतान्तरात्मन: सर्वैवैलक्षण्यसिद्धिरिति । अमृत इत्युक्त्यैव देवताविशे-

षोडपि दर्शित: । ब्रह्महवादीनां जननमर्र्भावकत्वस्य प्रमाणसिद्धत्वात् परिशेषात् नारायण एवामृत-

त्विश्र्मात् । अमृतो हिरण्मय एवान्तोद्युतो नारायणोन्तर्योमि नारायणानुबाके निष्कृष्ट: ।

इदं शाङ्खरे सिद्धिवत्कथानुदितम्, 'य इदं गीक्ष्वरो नारायणाद्दय: पृथिवीं पृथिवीदेवतां यमय-

रास्वाडहुतपामा दिव्यो देव एको नारायण:' इति । आत्मतैड्यमृतत्वाडSदहुतपामा दिव्यो देव

योडप्सु तिष्ठन्नद्भ्योऽन्तरो यमापो न विदुयस्यापशरीरं योडपोऽन्तरो यमयति, एष त आत्माडन्तर्योम्यमृतः॥ ८॥

योऽग्नौ तिष्ठन्नग्नेरन्तरो यमग्निरने वेद, यस्याग्नि: शरीरम्, योऽग्निमन्तरो यमयति, एष त आत्माडन्तर्योम्यमृतः॥ ९॥

योडन्तरिक्षे तिष्ठन्नन्तरिक्षादन्तरो यमन्तरिक्षं न वेद, यस्यन्तरिक्षं शरीरम्, योडन्तरिक्षमन्तरो यमयति, एष त आत्माडन्तर्योम्यमृतः॥ १०॥

यो वायौ तिष्ठन्न वायोरन्तरो यं वायुर्वेद, यस्य वायु: शरीरम्, यो वायुमन्तरो यमयति, एष त आत्माडन्तर्योम्यमृतः॥ ११॥

यो दिवि तिष्ठन्दिवोऽन्तरो यं द्यौरन वेद, यस्य द्यौ: शरीरम्, यो दिवमन्तरो यमयति, एष त आत्माडन्तर्योम्यमृतः॥ १२॥

य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद, यस्यादित्य: शरीरम्, य आदित्यमन्तरो यमयति, एष त आत्माडन्तर्योम्यमृतः॥ १३॥

यो दिक्षु तिष्ठन्दिग्भ्योऽन्तरो यं दिशो न विदुयस्य दिश: शरीरम्, यो दिशोऽन्तरो यमयति, एष त आत्माडन्तर्योम्यमृतः॥ १४॥

यश्नद्रतारके तिष्ठन्श्वन्द्रतारकादन्तरो यं चन्द्रतारकं न वेद, यस्य चन्द्रतारकं शरीरम्, यश्नद्रतारकमन्तरो यमयति, एष त आत्माडन्त-योऽम्यमृतः॥ १५॥

य आकाशे तिष्ठन्नाकाशादन्तरो यमाकाशो न वेद, यस्याकाशशरीरम्, य आकाशमन्तरो यमयति, एष त आत्माडन्तर्योम्यमृतः॥ १६॥

यत्तमासि तिष्ठन्स्तमसोडन्तरो यं तमो न वेद, यस्य तम: शरीरम्, यत्तमोऽन्तरो यमयति, एष त आत्माडन्तर्योम्यमृतः॥ १७॥

यस्तेजसि तिष्ठन्स्तेजसोऽन्तरो यं तेजो न वेद, यस्य तेज: शरीरम्, यस्तेजोऽन्तरो यमयति, एष त आत्माडन्तर्योम्यमृतः॥

इत्यधिदैवतम्। अथाधिभूतम् (१८)—

एषु अप्सु अद्भौ अन्तरिक्षे वायौ दिवि आदित्ये दिक्षु चन्द्रतारके आकाशे तमसि तेजस्ते न ऋषिं शान्तयोमिणमसुक्नाSSह इत्यधिदैवतंम्। उपदिष्ट (उक्त ?) मन्त्रयोमि-स्वरूपमिनि शेष:। अथाधिभूतम्। अन्तर्योमिस्वरूपमुच्यते इति शेष:॥ ८-१८

१. उपदिशयते क.

यत्सर्वेषु भूतेपु तिष्ठन् सर्वेभ्यो भूतेम्योडन्तरो यं सर्वाणि भूतानि न विदुयेष्य सर्वाणि भूतानि शरीरम्, यः सर्वाणि भूतान्यन्तरोऽभयति,

एष त आत्माडन्तर्याऽमृत्तः । इत्यधिभूतम् । अथाऽध्यात्मम् ( १९ )--

यः प्राणे तिष्ठन् प्राणादन्तरो यं प्राणो न वेद, यस्य प्राणः शरीरम्,

यः प्राणमन्तरो यमयति, एष त आत्माडन्तर्याऽमृत्तः ॥ २० ॥

यो वाचि तिष्ठन् वाचोडन्तरो यं वाचं न वेद, यस्य वाक् शरीरम्,

यो वाचमन्तरो यमयति, एष त आत्माडन्तर्याऽमृत्तः ॥ २१ ॥

यश्चक्षुपि तिष्ठन् चक्षुपोडन्तरो यं चक्षुर्न वेद, यस्य चक्षुःशरीरम्,

यश्चक्षुरन्तरो यमयति, एष त आत्माडन्तर्याऽमृत्तः ॥ २२ ॥

यश्श्रोत्रे तिष्ठन् श्रोत्रादन्तरो यं श्रोत्रं न वेद, यस्य श्रोत्रं शरीरम्,

यश्श्रोत्रान्तरो यमयति, एष त आत्माडन्तर्याऽमृत्तः ॥ २३ ॥

यो मनसि तिष्ठन् मनसोडन्तरो यं मनो न वेद, यस्य मनःशरीरम्,

यो मनसोडन्तरो यमयति, एष त आत्माडन्तर्याऽमृत्तः ॥ २४ ॥

यस्त्वचि तिष्ठन् त्वचोडन्तरो यं त्वक् न वेद, यस्य त्वक् शरीरम्,

यस्त्वचोडन्तरो यमयति, एष त आत्माडन्तर्याऽमृत्तः ॥ २५ ॥

यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद, यस्य विज्ञानं शरीरम्,

यो विज्ञानान्तरो यमयति, एष त आत्माडन्तर्याऽमृत्तः ॥ २६ ॥

स एषु भूतेषु चान्तर्याऽमिषमुक्वाSSह इत्यधिभूतम् । अन्थ्योमिष्वरूप-मुक्त्वाऽथऽध्यात्मम् । अन्थ्योमिस्वर्लेपमुच्यते इति शेषः ॥ १९ ॥

एवं प्राणे वाचि चक्षुषि श्रोत्रे मनसि त्वचि चोखाSSडह यो विज्ञाने

-अमृतः । अथ विज्ञानशब्दो जीवात्मपरः । समानप्रकरणे माध्यन्दिननशाखा-

यामलत्यविज्ञानशब्दस्थानेऽऽत्मानि तिष्ठन्निति आत्मशब्देन निर्देऽशदार्शीनात्,

ज्ञानस्वरपस्य तस्म तच्छठदन्वाच्यत्वयोगाच्चेति द्रष्टव्यम् ॥ २०-२६ ॥

सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयतीति तत् संप्रधमुचम्, तत्तो जीवात्माऽन्तर्याऽमित्यमपि ज्ञातप्रायमिल्यमिप्रायादुक्तदति यो विज्ञाने तिष्ठन्नित्यादि ।

यो रेतसि तिष्ठन् रेतसोऽन्तरो यँ रेतो न वेद, यस्मै रेतः शरीरम्

यो रेतसोऽन्तरो यमृत्येश त आत्माऽन्तर्योम्यमृतः ।

अदृष्टो द्रष्टा अश्रुतःश्रोता अमतो मन्ता अविज्ञातो विज्ञाता;

नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा, नान्योऽतोऽस्ति श्रोता, नान्योऽतोऽस्ति मन्ता,

नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता; एष त आत्माऽन्तर्योम्यमृतः । अतोऽन्यद्‌र्तम् ।

ततो होदलक आरुणिरुपरराम ॥ २७ ॥

इति पञ्चमाध्याये सप्तमं ब्राह्मणम्

एवं रेतस्यान्तर्योमिणुक्त्वाह अदृष्टो द्रष्टा — विज्ञाता। अलं

दृष्टृत्वं रूपसाक्षात्कारवत्त्वम् । न तु चक्षुर्जन्यज्ञानवत्त्वम्; तस्य परमात्मन्य-

संभावात । श्रोतृत्वं शब्दसाक्षात्कारवत्त्वम् । मन्तृत्वं मन्तव्यविषयसाक्षात्कृतृत्वम् ।

विज्ञातृत्वं विज्ञानशब्दित्तानिदिध्यासनविषयमाक्षात्कृतृत्वम् । दृष्टृत्वादिकं जीवस्यै-

वस्तीति अदृष्ट्वादिना द्रष्टृत्वादिकं विशेषितम् । तादृशस्तन्न जीवस्यास्तीति भावः ।

अलं च दृष्टृत्वादौ उपाध्युच्यते: निरुपाधि-

कत्वाद्‌दृष्टृत्वमथोसिद्धमिति दृष्टान्तः । नान्यो

—विज्ञाता। एष त आत्माऽन्तर्योम्यमृतः । अतोडन्यद्‌र्तम् । अन्यशब्दादेश्:

सर्वेनाम्नः पूर्वनिर्दिष्टसहशान्न्यपरत्वस्य, 'समाने षु पूर्वेक्वात्' ('समाने पूर्वेक्वात्?)

इति साम्मिकाधिकरणे व्यवस्थितत्वात् । अन्राऽध्यन्यशब्देन पूर्वनिर्दिष्टाद्‌द्रष्ट्वादि-

विशेषणिरुपाधि-

करुपादिसाक्षात्कारादिमतो निषेध उपपद्यते । जीवस्य करणायततज्ञान-

त्वात् । अन्यस्तत्सदृशोऽदृष्टो द्रष्टा नास्तीत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । शिष्टं

स्पष्टम् । ततः होदालक आरुणिरुपरराम । पूर्ववत् ॥

(१) इदं ब्राह्मणमधिकृत्य समन्त्रयोध्याये द्वितीयवादे प्रचीनतमम् ।

'यः पृथिव्यां तिष्ठन्' इत्यारभ्यान्तर्योमिमब्राह्मणे'डधिदैवतमधिलौक्रमधिवेदमधियज्ञमधिभूत-

मध्यात्ममध्य अह्‌न्तरस्थितत्वेनोक्तोऽयमन्तर्योममी जीव एव स्वात्, वाक्यशेषे, 'द्रष्टा

श्रोते'ति करणायततज्ञानवत्त्वोक्तेः । न च-दर्शनश्रवणादि-

—- — - —

अदृष्टः अश्रुतः: इलयैवपदैः यं प्रथितो न वेदेत्युक्तार्थपरिग्रहः । परमात्मनोऽन्यस्य जीवस्य

सत्त्वात् ऋथमन्यान्निषेध इथत्र तदर्थमाह अनन्यशब्दादौैरिंत । सदृश-

रूपान्न्येत्यर्थः । सामिकेति । (मी. १-१-२.) तत्त्, 'समाने पूवर्क्वादुत्पन्ना|धिकारः

स्वात्' इति प्रथमं पूर्वपक्षसूत्रम् । 'समानेऽितरच्चक्ष्येनेने'ति धाक्यं विषयः ।

स्कारपराः। ताहशाक्षाल्कारवत्त्ववश्न परमात्मनोडपि संभवतीति वाच्यम्—तथा हि सति, ‘नाडन्योडटतोऽस्ति द्रष्टे’ इति तदतिरिक्तद्रष्टृनिषेधानुपपत्तेः। जीवरस्यैव तदतिरिक्तस्य रूपादिसाक्षात्कारवत् सत्त्वात्। द्रष्टृदिशाठदानां करणायतत्ज्ञानवत्त्वार्थकतया जीवरपरत्वे तु जीवस्यतिरिक्तस्य करणायतत्ज्ञानवतो निषेध उपपत्तेः; ईश्वरस्य करणायतत्ज्ञानवत्त्वाभावादिति पूर्वपक्षे प्राप्ते -- उच्यते, “अन्तरैग्योधिदैवाधिकलोकादेःशु तद्वेमव्यपदेशात्”। आधिदैवाधिकलोकादेःश्रुतेर्न तयैषी परमात्मैव; सर्वेभूतान्तरस्वामित्वादे: परमात्मधर्मस्य श्रवणात्। अधिलोकादयो माध्यमिके दृष्टव्या:। अन्यथाकथदस्य पूर्वोक्तनिराकायेने पूर्वनिदिष्टदृष्ट्वादिविशेषितनिरपाधिकरूपादिसाक्षात्करणन्तरपरत्वेन वाक्यशेषोडप्युपपत्तेः।

“न च सांर्तिमतद्र्मोभिल्यापाच्छारीररक्ष”। यथा सारीं प्रधानम्, ‘अदृष्टो द्रष्टे’, इति श्रुतस्याहष्टत्ववविशिष्टदृष्टृस्वस्स, सर्वान्तर्यात्वादेश तदसंभावितधर्मेस्य श्रवणान्न प्रतिपाद्यम् — एवं न जीवोडप्यनल प्रतिपाद्यते (चः)।

“उभयेडपि हि भेदननभिधीयते”! काण्वे मध्यानदनाश्वमध्योऽप्यन्तर्य्यांणं जीवा भत्नमेव आमनान्ति। मध्यानदनना हि, ‘य आत्मनि तिष्ठन्नात्मनोडन्तरः’ इति, काण्वाश्वात्मपर्योयस्थाने, ‘यो विज्ञाने तिष्ठन्’ इति आत्मपदस्थाने विज्ञानपद्मार्धीयते। अतो न जीवोडन्तर्यातीति स्थितिस्म्।

(२) ननु आत्मनो ज्ञानाश्रयस्य कथम् विज्ञानशब्दवाच्यत्वमिति चेत् — अस्यार्थेस्य वियपाले चिन्तितत्तवात्। तथा हि — ‘यो विज्ञाने तिष्ठन्’, ‘विज्ञानं यज्ञं तनुते’, ‘ज्ञानस्वरुपमयन्तनिर्मलं परमार्थतः’ इति श्रुतिस्मृतिभिरिज्ञानस्वरूपस्वेनै चात्मा प्रतिपाद्यते। अतोडत्र शास्त्र आह। अथवा ‘यो विज्ञाने तिष्ठाणनि’ य आत्मा, ‘एष हि द्रष्टा श्रोता’ इत्यादिश्रवणात्, अहं जानामि, अज्ञासिषमित्यादानुभवाच्च आगन्तुकज्ञानाश्रय एव; न स्वयं ज्ञानरूपः। ज्ञानरलपतवचनानि तु लक्ष्य-काणीयेवं पूर्वपक्षे प्राप्ते उच्यते—“श्रोडट एव”। अत एव = ‘एष हि द्रष्टा श्रोता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः’ इति विज्ञानात्मन एव

1. स्वरुपतश्चैव. क.

निरुपाधिकेस्त्वादि। निह्नवाधिकं यथा तथा तु रूपादिसाक्षात्कर्तेस्वर्यः।

जीवस्य दृष्ट्वादिश्रुतेरेव ज्ञानास्पकोडपि सन् स्वाभाविकज्ञानाश्रयश्च भवतीत्यर्थः ।

ननु विभोरात्मनः स्वाभाविकज्ञानाश्रयत्वे तज्ज्ञानस्य सर्वेपदार्थसंवन्धात् सार्वदैश्यं सर्वदा स्यादित्याशङ्क्याह — "उत्क्रान्तिगत्यान्तर्गतीनाम्" ।

विभुत्वे स्यादियं शङ्काडपि, ' तेन प्रत्यनेनैष आत्मा निष्क्रामति', ' ये वै के चास्माल्लोकात् प्रयान्ति, चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति', ' तस्माल्लोकात् पुनरैत्यस्मै लोकाय कर्मणे ' इति जीवस्योक्कान्तिगत्यान्तर्गतीनां श्रवणात् जीवो न विभुः।

अतो न सर्वदा सार्वदेश्यपत्तिरित्यर्थः ।

ननु शरीरादुद्कमपं नाम शरीरविषयकाभिमानराहित्यम् ।

तच्च विभोरष्मन्: संभवतीत्यलाह "स्वात्मना चोसरयोः" ।

चशब्दोऽवधारणे ।

विभुत्वपक्षे उत्क्रमस्य कथंवित्संभवेऽपि उत्तरयोः गमनागमनथे: स्वात्मना = स्वरूपेणैव संपाद्यत्वात् विभुः तदसंभवः ।

किश्च भूतकरणग्रामसंपरिष्वक्तस्यैव, ' एतास्तेजोमात्रस्मसभ्यादद्रानो हरयमेवानु वक्कमति', ' शुक्रमादाय पुनरैति स्थानं ' मति शरीर एव स्वात्मनैव गत्या गतिश्रवणात् विसुं च न तद्रसंपगोति न विभोरात्मा ।

' नाणु-रतच्छुतेरिति चेत्तरशिकारात्' ।

' योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु ' इति जीवं प्रस्तुत्य, ' स तं महानज आत्मा ' इति महत्त्वश्रुतेर्नोर्ज्जीव इति चेत् — ' यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्मा ' इति जीवे तरं परमात्मानधिक्तृत्य तस्यैव तत् महत्त्वप्रतिपादनात् ।

" स्वशब्दोन्मानाभ्यां च " ।

' एषोडनु रामा चेतसा वेदितव्यः ' इति अणुत्वलक्षणस्य स्वस्य वाक्करश्वदश्रवणात्, ' वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च ।

भागो जीवः स विज्ञेयः ' इति अणुसदृशं वस्तूद्दृत्य तन्मानवस्य जीवे आमननाच्चापुरेव ।

नन्वनुत्वे सति एकदेशस्थस्य कथं सकलदेहस्यापिवेदनोपलम्भ इत्यत् मतान्तरेण परिहारमाह "अविरोधश्रुतिदर्शनवत्" ।

यथा हरिचन्दनविन्दुः शरी-रैकदेशस्थोऽपि सकलदेहव्यापिनमाह्लादं करोति, एवं जीवा डपि भविष्यति ।

" अव-स्थितिवैशेष्यादिति चेनाभ्युपगमाद्दूति हि " ।

हरिचन्दनविन्दोरदेहदयादिरूप-देशविशेषावस्थितिविशेषादस्तु तथाभावः, आत्मनो न देशविशेषावस्थितिरस्तीति न तस्यापि शरीरप्रदेशविशेष-कथं तथाऽऽवमिति चेत् — ' हृदि ह्ययमात्ममे ' ति जीव्यापि शरीरप्रदेशविशेष-

वसिष्ठ्यभ्युपगमात् । अथ स्वमतं परिद्वारमाह "गुणाग्रहाद्‌डलोकवत्" । वाशब्दो मतान्तरंग्याऽऽहृत्यर्थः । लोके यथा एकदेशस्थानाऽऽपि मणियुमणिपभृतिनां प्रभा

व्यापिनी, एवंमेकदेशस्थितस्याऽपि जीवस्य प्रमाश्रान्तीयधर्मीभूतज्ञानस्याऽऽश्या सर्व-

नन्वाऽऽहत्यातिरिक्तं ज्ञानं तावत्सिद्धमाह "ज्ञान्तरे तु स कथं न दृश्य-

यति" । यथा गन्धस्य पृथिवीव्यतिरेकः प्रत्यक्षसिद्धः, तथा, यहीं ज्ञानामीति

ज्ञानस्याऽ‌मध्ये ऽतिरेकः प्रत्यक्षसिद्धः । 'जानात्येवायं पुरुषः' इति श्रुतिश्र तथा दर्शयति । "पृथङुपदेशात्" । विज्ञानात्मनोः, पृथकृत्य = 'न हि विज्ञातेर्विपरिलोपो

विद्यते' इति तस्मादकस्माद्दैरेक 1 पृथकृत्य, उपदेशदर्शनादात्म-

धर्मीभूतं ज्ञानमस्येव । ननु ज्ञानस्याऽ‌मापेक्षया पृथकृत्ये, 'विज्ञाने तिष्ठन्‌' इत्याऽ-

दिशृतीनां का गतिरित्यलाह "तद्गुणसारत्वात् तद्यपदेशः प्राज्ञवत्" । तुशब्द-

श्रोत्रे च व्यवर्तते । जीचे वि ्‌ज्ञानगुणस्यैव सारभूतगुणवान् विज्ञानमिति जीवा

व्यपदिश्यते । यथा प्राज्ञस्य परमात्मनः आनन्दगुणसारत्वात्, 'यदेष आकाश

आनन्दो न स्यात्' इत्यानन्दशब्देन व्यपदेशः । "यावद्दैतस्यभावित्वाच्च न दोष-

स्तदर्शनात्" । यथा गोत्वादीनां यावद्‌द्रव्यक्तिभावित्वाद्‌व्यावृत्तिं मर्गेर्वादिशब्ददै-

व्यक्तिनिर्देशेऽो दर्शयते, एवंमेव ज्ञानरूपधर्मस्य यावद्‌द्रव्यात्मभावित्वात् तद्‌व्यावृत्तिं 2 ज्ञानशब्ददैन

धर्मिणो व्यपदेशो न दोषायेत्यर्थः । अत्र चकारात्, ज्ञानवत् आत्मनोडपि स्वप्रका-

श्वेन, ज्ञानमिति व्यपदेशो न दोषायेति समुचिनोति ।

ननु स्पष्टनिदर्शं ज्ञानाभावाच्च ज्ञानस्य यावद्‌द्रव्याभिविधर्मैवैष । तस्माह

"पुंस्त्वादिवद्वस्तुसतोडभिव्यक्तियोगात्" । यथा सर्वदा विद्यमानस्य पुंस्त्वाद्यशक-

धातोः यौवने अभिव्यक्तिः, एवं सर्वदा विद्यमानस्याऽपि ज्ञानस्येन्द्रियसंप्रयोग-

दशायामभिव्यक्तिः । अतःश्रु ज्ञानस्वरूपोऽन्यतरनियमो वाड्‌न्यथा" । किं सर्वंगत आत्मा उपलभ्यधेरेक वाऽनुप-

लभ्येरेक वा हेतुः; उतोभयतः । आद्यपक्षद्वये उपलभ्यधेरेक वाऽनुपलभ्येरे

वत्स्यन्यतराणीयम्: स्वातत् । तृतीयपक्षे सर्वेषां उपलब्धानुपलब्धधर्मानुलब्धया स्थिताम् । तत्स्थोपलम्भानुपलम्भौ पर्यायेण हृद्यममानौ नेपपचेयाताम् । अणोरणसवरूपस्यैवात्मन: इन्द्रियसम्प्रयोगादिकारणमहिम्ना कदाचित्की धर्मभूतज्ञानाभिव्यक्तिरिति सिद्धान्तपक्षे तु नानुपपत्तिरिति स्थितम् ।

(३) तथा तत्रैव पादे --" कर्ता शास्त्रार्थवत्वा "' दिति प्रतिपादितं जीवανά कर्तृत्वं न परमात्मव्यतिरिक्तम् । तथात्र हि प्रवृत्तिनिवृत्त्यो: सालभक्तिकावत् अस्वातन्त्रं जीवं नियोजयतो: विधिनिषेधशास्त्रयोरनर्थक्यं स्यादिति पूर्वपक्षे प्राप्ते - उच्यते -

"परात्तच्छ्रुते: " तुश्रुत: पक्षे व्यवर्त्तयति । तच्च कर्तृत्वं परात्=परमात्मा-यत्तमित्यर्थ: । 'य आत्मानमन्तरो यमयति' ति तत्कर्तृस्वस्य परायत्तत्वश्रवणात् । नत्वेवं विधिनिषेधशास्त्रानर्थक्यम् । तलाह "कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रति-षिद्धवैधर्यादिदृश्य: " परमात्मा जीवकृतं पूर्वप्रयत्नमपेक्ष्य तदनुमतिदानेन प्रवर्त्तयति ।

एवंसति विधिप्रतिषेधवैधर्याद्यनुबन्धकत्वादिकं सिद्धयति । स भगवांन् पुरुषोत्तम: अवाप्तसमस्तकाम: सर्वज्ञ: सर्वेश्वर: सत्यसंकल्प: स्वमाहात्म्यानुगुणलीलाप्रवृत्त:, 'एतानीि कर्माणि समीचीनीनि, एतानि्थसमोचीनीनां' ति कर्मेदेविंध्यं संविंधाय, तदुपादानोचितदेहादिकं तन्त्रियमनशक्तिकृत्वा सर्वेषां क्षेत्रज्ञानां सामान्यान्नेन प्रदिश्य, स्वशासनान्निरोधि शास्त्रं प्रदर्शयन्, अन्र्तरात्मयाडनुप्रविश्य अनुमन्तृतया च नियेच्छ-स्तिष्ठति ।

ते च क्षेत्रज्ञा: तदाहितशक्तय: तददृष्टकरणकृतेभरादिका: तदाधारा: स्वयमेव स्वेच्छानुगुण्येन पुण्यापुणयरूपे कर्मेणी उत्पादयते । तत्कृत् पुण्यरूपकर्मे कारिणं स्वशासनानुवर्त्तिनं ज्ञात्वा धर्मार्थकाममोक्षैर्वैर्धयति ( ते ) । शासनातिरवर्त्तिनक्च तद्विपर्थयेग् युज्यति । अत: स्वातन्ंयथद्ययालुंच्वादिवैचचोच्यस्य भावकाझा: । दूया हि नाम स्वार्थानिरपेक्षा परदु:खास हेञ्णुणा । सा स्वशासनातिवृचिस्थयसाङ्ङिन्यपि वर्तमानो न गुणोऽविकल्पते ।

प्रत्युत अपुंस्वमश्रोडयच् ते । सोऽत्रिग्रहे एव तत्र गुणः । अन्यथा श्लुर्निग्रहदीनामगुणत्वप्रसङ्गान् । स्वशासनातितेग्रुिलिउगमस्रायनिवृंिसमालेण अनाधनन्तकल्पोपचिजदुर्विषहहनन्तापराधानतत्कोरेप् निरतिशथशुक्लसंवृंृदृये स्वयमेव प्रथते । यथोस्तस्म् --

1. परायत्त. कृ. 2. सर्वं विधाय. कृ.

'तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।

वददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥' इति ।

ननु रूपे पतन्तं बालकं हठात्‌ उपेक्षमाणस्य, अनुष्पत्ति कृतवतो वा पुंसो नैर्घृण्यादिमसक्तितत् स्वाहितकर्मप्रवृत्तपुरुषविषये उपेक्षकर्तव्ये वा, अनुमन्तव्ये वा, प्रयोजकर्तव्ये वा सर्वेश्वरस्य तस्य निर्देशात्‌ कालिकमवइयम्भावीति चेत्‌1 — शास्त्रप्रवृत्तिमनुर्वनं सोपपत्तिकं आहितप्रत्यक्षतानिवारणस्य कृतत्वात् नोपेक्षणम् । तत्‌तथ्यग्रुचि-

काले विशेषतो निवारकत्वाभावलक्षणसुपेक्षकर्तव्यं तु स्वतन्त्रस्य न पथ्यमुपोद्यम् । एतादृशस्वातन्त्र्यमेव दोष इति चेत् — तत्र किं प्रमाणम् ? न प्रत्यक्षम् ; तस्ये-

श्वरविषये अप्रमाणत्वात् । नाप्यनुमानम् । तत्र हि किमेश्वरालम्बनं धर्मिणं शास्त्रैक-

समधिगम्यमभ्युपेत्य तत्त्वान्तरस्य दोषत्वमनुमीयते, उतानभ्युपगम्य ? अनभ्युपगमे धर्मिग्राहकेण शाख्रेण तस्य गुणत्वेन प्राप्ते पतनत्वात् कालात्ययापदिष्टत्वम् । चिकित्सापूर्वकृकृतिमत्त्वेन सालभ्यिकाविलक्षणतया जीयस्य कर्तृत्वात् न शाख्रार्थकथनम् ; प्रवृत्तिकथनविचिकीर्योपालोचनेन सोपप्लव्यात् । कालो-

दिवन् साधारणकृतिहेतोरीश्वरस्य न वैषम्यादिम्रसक्तिश्च । उत्कृष्टश्च भगवता पराशरेण—

'निमित्तमात्रमेवासौ सृज्यानां सर्गकर्मणि ।'

इति । निमित्तमात्रं = साधारण [कारण ?] मात्रमित्यर्थे : गीताश्च भगवताडपि —

'तस्य कर्तारमपि मां विद्धि कर्तारमव्ययम् ॥'

इति । साधारण2कर्तारं विद्धि । असाधारणकर्तारं न विद्धीति हि तस्यार्थः । उत्कृष्टश्च

व्यासैरै : —

वैषम्ये यावता न स्थानं विधानप्रतिषेधयोः ।

नियन्तृत्वश्रुतेस्तावान् सदृशोचो न त्वतः परः ॥ इति ।

नन्वेवं साधारणकारणे3 रेव सर्वकर्तव्योप्रपत्तिसंमवे ईश्वरस्य प्रयोजकर्तव्यानुमन्त्र-

त्वादिकं ( अनुमन्तृत्व प्रयोजकर्तृत्वादिकं ? ) कुतोऽभ्युपगतत्व्यमिति चेत् — करप्तव्यामेवेहशचोद्यावकाशः । 'अन्तःप्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा ', 'एष

देव साधु कर्म कारयति ' त्यादिप्रमाणप्रतिपन्नार्थे ईदृशचोद्यावकाशादिति स्थितम् ।

1. चेष्ट. क 2. साधारण कर्तारं. क. 3. कारणत्वादिमिरेच. क.

अथ ह वाचक्रकस्युवाच —ग्राह्मणो भगवन्तो हन्ताहमिमं द्वौ प्रश्नौ प्रक्ष्यामि । नौ चेद्मे ऋष्यपत, न वै जातु युष्माकमिमं कश्चित् ब्रह्मोद्यं जेतेति ।

(८) तथाऽऽग्रपदे — जीवस्य यत् स्वभोगसाधनशरीराद्यधिष्ठातृतत्त्वम्, न तत् परमात्मायत्तमिति पूर्वपक्षे उच्यते — "ज्योतिराद्यधिष्ठानं तु तदामननात् प्राणवता शब्दात्" । प्राणवता जीवेन सह ज्योतिरादीनाम् अग्न्यादिदेवतानां यत् प्राणविषयमधिष्ठानम् = जीवेनाऽग्न्यादिदेवताभिर्मिश्रं क्रियामाणं प्राणकार्यकाऽधिष्ठानं यत्, तत् तदामननात् = तस्य परमात्मन आमननात् संकल्पादेव भवति ; 'योऽग्रे तिष्ठन्नरोऽन्तरो यमभिनिर्देश वेद यस्याऽऽत्मन् तिष्ठन्' इत्यादि श्रुतेस्तद्भाववित्त्वाच्चेति स्थितम् । प्रकृतमनुसरामः ॥ (५-७.)

अथ ह वाचक्रकस्युवाच । अन्तर्योमिब्राह्मणे प्रसिद्धे ब्रह्मविदि उद्दालके याज्ञवल्क्येन पराजिते, सर्वेषां ब्राह्मणानामेवमेव पराजयो भविष्यतीति मन्यमाना गार्गी, 'मातिप्राक्षीरमां ते मूर्धा व्यपसत्' इति याज्ञवल्क्यस्य सक्रोधोक्त्या भीत्या पूर्वमुपरताडपि ब्राह्मणानुज्ञां प्राप्य पुनः प्रश्नुकामा अनुज्ञादानाय ब्राह्मणानुवाचेष्ट्यर्थः । ग्राह्मणा भगवन्तो हन्ताहं — ब्रह्मोद्यं जेतेति । हन्त ! हे भगवन्तो ब्राह्मणा ! इमं याज्ञवल्क्यमहं प्रश्नद्वयं प्रक्ष्यामि । तस्य चेदुत्तरं मे प्रश्नद्वयस्य याज्ञवल्क्यो वक्ष्यति, तदेमं याज्ञवल्क्यं युष्माकं मध्ये ब्रह्मोद्यं ब्रह्मवादं प्रति जेता कोडपि जातु नास्तीत्यर्थः । ब्रह्मोद्यम् । 'वदसुपि कयप् चे' ति कयप् ।

अतिप्रश्नप्रसङ्गादिते मूर्धपातः स्वादिति गार्गी भर्त्सितवता याज्ञवल्क्येन उद्दालके क्रस्म-त्प्रश्न उत्तरणे मूर्धपातस्ते भवितेति पश्वाद् भर्त्सितवति पराजिते गार्गी , सक्रोधुपरताया: पुनः प्रश्नारम्भे गोड़युमतो अभ्यर्च्यतेति शङ्क्याऽऽह ब्राह्मणानुमतिमपेक्ष्यमाणा, अनुतररणे मूर्धपातः स्वादिति स्वस्थः शापदानपूर्वकं ब्राक्कृतातिप्रश्ररीति परिलक्ष्य जायथाकं पुनः प्रश्नमारभते इत्याह अथ ह वाचक्रकस्युवाच —ग्राह्मणो भगवन्तः ।

[ १ तौ चेन् मे न विवक्षिष्यति, मूर्धास्य विपतिष्यतीति] । पृच्छ्छ गार्गीति ॥ १ साहोचचाहं वै २ याज्ञवल्क्य यथा काश्यो वा वैदेहो वा योपपुल उज्जयन्धनुरधिज्यं कृत्वा दौ वाणरनौ सप्लातिष्यांधिनौ हस्ते कृत्वोपोतिष्ठेदेवमेव त्वा द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यामुपोदस्थाम् । तौ मे बूहीति । पृच्छ्छ गार्गीति ॥ २ ॥

1. इदं मूलमेतद्वाक्यस्य कृ. कोषोद्घाटनम् । माङ्गल्यिदने तु पतल्पाठो निर्विवादः । परन्तु विवक्ष्यति इति पदं ततत्र । तदेव तत् युक्तम्, 'व्यपोहः' (५-९-२६) इत्याख्यायनुसारात् ।

2. 'अहं वै त्वा' शां दो प्रश्नौ प्रश्न्यामिति प्रथमवाक्यतां तत् दर्शयिता । इह भाष्ये त्वा इति न । उपोदस्थामित्यमेकं वाक्यम् । परन्तु 'अहमिति पुनर्वचनमिह व्यर्थमिव । अथापि व्याचहितस्यादमपदस्य स्वारण्यार्थं तादिति वक्तव्यम् ।

[तौ चेन् मे न त्रिवक्षिष्यति मूर्धास्य त्रिपतिष्यतीति । मे मम तौ प्रक्षौ अयं याज्ञवल्क्यो न प्रतिवक्ष्यति यदि, तर्हि माम्, 'मा ते मूर्धा व्यपत् ' दित्यन्वयेताब्रह्मवादिनौ पूर्वं कुपिततोडस्य याज्ञवल्क्यस्यप्रतिवक्त्रस्य शूरो विपतिष्यति ब्रह्मिष्ठपनम्रहणादिति अस्मिच्चर्थे ब्राक्मणा अनुगृह्णनिवर्त्यर्थः । ] एवमुक्तां ब्राक्मणाः आहत्यानुमतिमदुः । पृच्छ्छ गार्गीति स्पष्टोऽर्थः ॥ १ ॥

सा होवाच । तदेवाह याज्ञवल्क्यं प्रति ब्राक्मणानुमतया वाचक्रव्योक्समाह अहं वै याज्ञवल्क्य—बूहीति । हे याज्ञवल्क्य ! अहं, वै प्रसिद्धं यथा तथा काशीदेशभवो वा विदेहदेशभवो वा योपपुलः शूरवंश्यः यथा उज्जयम्भू उत्सृष्टजयं धनुः पुनरपि सज्जं कृत्वा दौ वाणरनौ — वाणशरौदेन शराग्रे यो वंशखण्डः, सोऽसिधीस्थानले । तदन्तौ — सप्लातिहिंशायिनौ सप्लातिस्थिनतव्यथनशोलौ च शरौ हस्ते गृहीत्वा उपोत्स्रेतेत सपनसमीपं गच्छति, एवमेवाहं (?) द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यां त्वामुपस्थितास्मि — उपोदस्थाम् । स्वाधीनोऽस्मि । 'गतिस्याधुप-मूष्यः ' इति सिचो लुक् — तौ मे प्रक्षौ बूहीयर्थः । एवमुक्त आह याज्ञ-वल्क्यः । पृच्छ्छ गार्गीति । स्पष्टोऽर्थः ॥ २ ॥

सा होवाच । सा गार्गी पप्रच्छ । तदेवाह यदूर्ध्वं याज्ञवल्क्य दिवो यदवोकृ पृथिव्या: — प्रोतोद्यति । हे याज्ञवल्क्य ! दिवो यदूर्ध्वं धुलो-

नतरा द्यावापृथिवी इमे यदू भूतंश्च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते, कस्मैस्तदोतश्च प्रोतश्चेति ॥ ३ ॥

स होवाच यदूद्धृं गार्गि दिवो यदृधा(घृ)क् पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यदू भूतंश्च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते, आकाशे तदोतश्च प्रोतश्चेति ॥ ४ ॥

स होवाच नमस्तेडस्तु याज्ञवल्कय, यो मा एतं वपवोचः । अपरं कात् यत् उदूद्धृं वसुजातम्, यदर्हौक् पृथिव्या: पृथिव्याश्राधस्तनं यद्रस्तुजातम्, अनयोर्‌धावापृथिव्योरन्तराळवर्ति यत्, ये चेमे द्यावापृथिव्यौ, कालतयपरिच्छिन्नस्य यद्रस्तुजातम् [ व्यवहारविषयं ( य: ? ), ] एतत् सर्वं कुत्न वा, दीर्घतर्यस्तनुप्रविषत्, ओतं प्रोतश्च, तत् भूतीति प्रश्नार्थ: । 'यदवाक् पृथिव्या:' इति पाठेऽध्य-यमेवार्थ: ॥ ३ ॥

स होवाच । याज्ञवल्कयोऽत्रोत्तरमभाष वक्ष्यमाणम् । यदूद्धृं — आकाशे तदोतश्च प्रोतश्चेति । हे गार्गि ! यदूद्धृंमित्यादि तदुक्तं सर्वमाकाशे ओतश्च प्रोतश्चेत्यर्थ: । आकाशशब्देन चान्न वायुमद्भारं गृह्णते । तस्य सर्वविका-राश्रयत्वाभावात् । नित्यत्वव्याकृताकाश: । एतच्च, "अक्षरमश्वारान्तधृतेः" इत्यत्ल स्थितम् । शिष्टं पूर्ववत् ॥ ४ ॥

स होवाच । अथ गार्ग्युवाच । किमिति । नमस्ते — वपवोचः । हे याज्ञवल्कय ! यस्त्वं मे एतं प्रश्नं विविच्योक्तवानसि, तस्मै ते नमोडस्तु । इति तदुक्तमुत्तरमज्ञीकृत्याह अपरस्मै द्वितीयमपप्रश्नाय धारयस्व चितं सावधानं कुर्वित्यर्थ: । स होवाच पृच्छ गार्गीति । स: याज्ञवल्क्य:, हे गार्गि ! पृच्छे-त्स्युमेने इत्यर्थ: ॥ ५ ॥

सा होवाच यदूदृशे याज्ञवल्क्य दिवो यदर्थ(रा)कृं पृथिव्या यदन्तरां द्यावापृथिवी इमे यदृततश्व सतश्च भविष्यच्चेत्याचक्षते कस्मिंस्तदोतश्व प्रोतश्वेति। स होवाच यदूदृशे गार्गि दिवो यदर्थ(रा)कृं पृथिव्या यदन्तरां द्यावापृथिवी इमे यदृततश्व सतश्च भविष्यच्चेत्याचक्षते, आकाश एतदोतश्व प्रोतश्वेति ॥ ६ ॥

सा होवाच । सा गार्गी पप्रच्छ । किमिति । यदूदृशे याज्ञवल्क्य — आकाश एतदोतश्व प्रोतश्वेति । कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्व प्रोतश्वेति ।

¹ य आकाशस्वयोत्क इति शेषः । यदूदृशे दिव इत्यादिसमुक्तकसर्ववस्तुजातम् आकाश एतदोतश्व प्रोतश्वेति त्वया । य आकाश उक्तः, स आकाशः कस्मिन्नु खल्वोतश्व प्रोतश्व । सोऽव्याकृत आकाशः किमाश्रित इत्यर्थः ॥ ६ ॥

1. य आकाशस्वयोत्क इत्यादौः, य आकाश उक्त इयन्तस्य स्थाने, 'आकाश उक्त इति शेषः' इति ख. ग.

द्वितीयप्रश्नोत्तरं दुष्करमिति कृत्वा गार्गी पप्रच्छति सा होवाचेति । एतदनन्तरं यदूदृशोमिलादि, कस्मिन्नु सल्वाकाश ओतश्व प्रोतश्वेति न गार्गीवाक्यमेव; मध्ये वचनमभ्रूया भावयम् । अथ पूर्ववत्कप्रश्नोत्तरयोः पुनःश्रुयैष पाठः कृत इति चेत् - तद् व्यर्थीम् ।

कस्मिन्नु खल्वाकाश इति प्रश्नारम्भात् प्राप्तु सा होवाचेत्येतदभावात् न्यूनता च स्वात् । अपरत्रैष धारयस्वेत्यनेन तावदियम्, 'द्वितीयप्रश्नं प्रावृत्तावध्यासम् । पूर्वप्रश्नोत्तरधारणसंप्रत्तये स्वल्पं पूर्वप्रश्नं गार्गी भनूय, 'इति खलु मया पृष्टम्; तत् त्वया स्मर्तव्यम् । तदुपर्ययं प्रश्नः' इति विदक्षणान्ती यदूदृशेमिलादिना प्रकर्षमनुवाद । एवं तदुतरस्य तथानुवादात् प्रागेव याज्ञवल्क्यः ख्यातिमेव त्वरया स्वोक्समाधानदाढ़र्यजिज्ञापथिषया वचनेनभ्रूया भावयम् । अथ पूर्ववत्कप्रश्नोत्तरयोः पुनःश्रुयैष पाठः कृत इति चेत् - तद् व्यर्थीम् ।

तच्च्छत्वा, धृतमननेति ज्ञात्वा स पप्रच्छ कस्पिन्नु खल्विति । दार्ढ्यार्थमेवेह आकाश अध्याकृतस्याचेतनस्य आधारप्रश्ने जीवमेव स निर्दिशेत् । तथाच पराजितः स्वादिति गार्ग्यो अभिमानः ।

स होवाच--एतद् वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनण्वह्रस्वमदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोऽनाकाशमजरामरमव्ययं न तद्-

भ्राति किश्चन । न तद्भ्राति किञ्चन ॥ ७ ॥

एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सै विधृतौ तिष्ठतः ।

स होवाच । अत्र याज्ञवल्क्य उत्तरमाह । किमित्य्राह एतद् वै तदक्षरं

गार्गि--अश्रायम् । हे गार्गि ! तदेनेतद् सर्वासूपनिषत्सु , ' यस्य तमः शरीरम् ',

' यस्मिन्निदं व्याकृतं शरीरं ' इत्यादिषु प्रसिद्धम् । अक्षरमश्नुते व्यामोतीति वा , न

क्षरतीति वा अक्षरं ब्रह्म अन्यथाकृताकाशस्याध्यारोपितया ब्राह्मणाः ब्रह्मविदः अभि-

वदन्ति । अतः ब्राह्मणाभिवदनकथनेन, नाहं किञ्चिद्वितिपन्नं वक्ष्यामिति हृदयम् ।

तदेव ब्रह्म विशिनष्टि--अस्थूलम् स्थूलभिन्नम् । तर्हि किमिव्यत्ययेन अनण्वति ।

तर्हि किं ह्रस्वमित्य आह अह्रस्वमिति । किं तर्हि दीर्घमित्याह अदीर्घमिति ।

एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । अभातम् । माता: इन्द्रियाणि ; यद्वा माता=परिच्छेदः ।

तददहितमित्यर्थः । अनन्तरमवाय्यम् । स्वाभ्यामदेशोः-यमित्यर्थः । न तद्भ्राति

किश्चन । तत् अक्षरं कर्तृ किञ्चिदपि नाश्नाति । अवाप्तकामतया भक्ष्यनिरपेक्ष-

मित्यर्थः । तत् स्वयं न कस्यापि भक्ष्यमित्याह न तद्भ्राति कष्ण । तत् ब्रह्म कर्म । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ७ ॥

एतस्य — तिष्ठतः । वैश्वदेवोदवधारणे । प्रशासने आज्ञाचके सूर्यो-

पतदैतदिति । पतत् अध्याकृताकाशाधारभूतं तत् शुश्रुन्तरे मुण्डकादौ प्रसिद्धमित्यर्थः ।

अस्थूलमित्यादिकमपि द्वितीयान्तम् । तत्र अचछायम् अचाकुर्

अतोेजस्कम् अमात्रामिति पदानी बहुम्रीहिरुत्तरे प्रथ्यपि---अथापि असति बाधे किञ्चिद्विशेष्य

ल्याग उचित इति अन्यत्र तत्पुरुष एवाद्रियते । अक्षरस्य न तद्भ्राति किष्णनेति

मोक्षैकलक्षणस्य , न तद्भ्रान्ति कष्णनेति भोग्यवैकलक्षणस्य चोक्ततया चिद्विच्चिद्विलक्षणत्वं

सिद्धम् । तथाच न क्षरतीत्यक्षरभिः यस्य परिणतिमात्मकं क्षरणं परिणतभोग्यसंबन्धप्रयुक्तकसत्वद्-

खभाक्तररूपं क्षरणाख्य नास्तीर्लयर्थविवक्षया । तदुपपादनमेव अस्थूलमित्यादिना कृतम् । साक्षात्

एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्वावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठत् ! एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि निझेपा मुहूर्त्ता अहोरात्राण्यर्धमासा मासा ऋतवस्संवत्सरा इति विधृतास्तिष्ठन्ति । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्यो नद्यः स्यन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः, प्रतीच्योदन्या यां याश्च दिशमनु ।

चन्द्रमसौ — 'देवताद्वन्द्व चे' ति पूर्वपदस्याडडडनुड् — विधृतौ विशेषणं धृतौ सन्तौ तिष्ठत इत्यर्थः । प्रकृष्टं शासनं प्रशासनम् । कवचिदप्य-प्रतिहतत्वमेव शासनस्य प्रकर्षः । ततश्व सर्वविशयं शासनमिति फलति । ' प्रशासितारं सर्वेषा' मिति प्रमाणानुसारात् । ततश्व सर्वविष्यकशासनाधीन-सूर्याचन्द्ध्यावपृथिव्यादि'धारकत्वं फलितम् । ततश्व प्रधानजीवयोः स्वरूपेण यत्किश्चित्विदधात्क्षेडपि प्रशासनशब्दिततसर्वविष्यकशासनाधोनसर्वधारकत्वासंभावात् नास्ति जीवो वा प्रधानं वा प्रतिपाद्यते । इदं तु, " स वा एतस्य प्रशासना " इति सूत्रे स्पष्टम् । एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठतः । स्पष्टम् । एतस्य — संवत्सरा इति ंवेधृतास्तिष्ठन्ति । इति शब्दः प्रकार-वचनः । संवत्सरा इत्येवंजातीयकाः कालविशेषा इत्यर्थः । एतस्य — प्राच्यो नद्यः — दिशमनु । अत्र प्रशासने इति सतिसमयी । प्राच्यः प्राङ्प्रवाहाः प्रसिद्धा गङ्गाद्या नद्यः श्वेतेभ्यः हिमवदादिभ्यः पर्वतेभ्यः लोकोपकाराय स्यन्दन्ते । तत्प्रशासनभावे ताः स्यन्दनाय न प्रभवन्तीति भावः । प्रतीच्यः = प्रत्यङ्मुखाः;, अन्याः उदीच्याश्च नद्यः तथा यां यां च दिशमनु-प्रसृतिमताः ( गताः ?) सर्वा एता एतस्य प्रशासने सतीः प्रस्थन्दन्ते इत्यर्थः ।

1. शासनाधीनतया द्वापृथिव्यादिधारणवत्त्वर्मेति पर्यवस्यति । अत्र प्रधानस्य जगद्वार-कत्वेऽपि शासनाधीनध्वारकत्वंभावात् जीवस्य प्रशासनाशब्दित-सर्वविष्यकशासनाधीनसर्वधारकत्वासंभवाच्च नात्र ' इति ख. ग. मुख्य्यते । पतस्य वा इति संकल्पाधीनस्थितिकत्वमुक्तम् । संकल्पाधीनप्रश्नतिकत्वमुख्यते प्राच्यो

एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि ददतो मनुष्याः प्रशंसन्ति, यजमानं देवा दर्वीं पितरोऽन्वायत्ताः ॥ ८ ॥

यो है एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वाडस्माल्लोकात् प्रैति, स कृपणः । अथ य एतदक्षरं गार्गि-

एतस्य — प्रशासने ददतो ---- अन्वायत्ताः । एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने निमित्ते ददतः — तपःप्रशासनरूपया तदाज्ञया दानं कुर्वीत इत्यर्थः ---

आज्ञैकृत्यम्‍बुद्रया दानं कुर्वीत इति अन्वायत्ताः अनुब्रूते इत्यनुशासति मनुष्याः प्रशंसन्तीत्यर्थः । प्रशासने इत्येतत्‍ यजमानं देवाः इत्यत्र, दर्वीं पितर इत्यत्रापि संभदधते । अन्यायत्ता इति पदं देवमनुष्यपितॄणांसाधारणम्‍ ।

द्वितीयान्तपदादानां प्रशंसन्तीत्यनेनान्वयः । तथाच परमात्माज्ञया यागं कुर्वणमन्वायत्तासतो देवाः प्रशंसन्ति । परमात्माज्ञया प्रवृत्तं दर्वीर्होममन्वायत्ताससन्तः पितरः प्रशंसन्तीत्यर्थः ।

एवमेव तयाल्यांतं व्यासायैः ॥ ८ ॥

यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वा- -भवति । उत्काक्षरपरब्रह्मज्ञानमन्तरेण क्रियमाणं होमयज्ञबहुकार्लाध्यतपआदिकं सर्वमप्यस्य कृत्स्नं-

अन्तवदेव नश्वरफल-नाश्य्‌ । खनन्रन्त इत्यादिना । अन्राचेतनप्रवृत्ति; उपरि चेतनप्रवृत्तिः । तत्र ददतो मनुष्या इति लौकिकप्रवृत्ति; यजमानं दर्वींमिति वैदिकप्रवृत्तिः । ननु ददत इत्यत्र अन्वायत्ता इति पदं माडरकुङ्‌यताम्‍ । यजमानं दर्वींभ्यानन्वायत्ता इत्यनेन शान्ताकाक्षत्स्वात्‍

प्रशंसन्तीत्यनुषज्योडपि मा भूदित्यत्राह एकमेव ध्याख्यातमिति । अन्वायत्ता इति वाक्यमाणदप्रतीक्शां विनैव पूर्वश्रुतप्रशंसन्तीत्यपदादन्वयेनैव यथापाठं यजमानं देवाइत्यादेः

शान्त काक्षतया अनते प्रष्तुकं अन्वायत्ता इति पदमधिशेषात् सदैर्गान्वेति इति भावः । एवमन्त्र प्रशा सन इत्यस्य प्रशंसन्तीत्यत्र नान्वयः, किन्तु ददत इत्यादौ; 'यागदानहोमादिकं

यस्याज्ञया प्रवर्त्तत' इति भाष्यानुसारादिति च एवमेव तयाल्यांतं सूचितम्‍ ।

यदज्ञाने संसारः , यज्ञ्जाने तु मोक्षः, तदिदं प्रमेयमिस्याह यो वा एतदिति । स कृपण

ति । यो हि स्वभीयं भोयं स्वधनमुक्त्वा कथयति । शुद्रोर्ज्जीवननिर्वीतितक्ख्यात्नः, स कृपणः ।

यथ्रात्परमात्पभोगनकृत्या स्वर्गादौ प्रधितोऽपि इत्थं एवति ।

विदित्वाडस्माल्लोकात् प्रैति, स ब्राह्मणः ॥ ९ ॥

तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यवहित्थं द्रष्टृश्रुतं श्रोत्रमतं मन्तविज्ञातं विज्ञातृ । नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ नान्यदतोऽस्ति श्रोतृ नान्यदतोऽस्ति मन्तृ नान्यदतोऽस्ति विज्ञातृ । एतस्मिन्नु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोতश्च ॥ १० ॥

यावन् । यो वा एतदक्षरं गार्गि विदित्वाडस्माल्लोकात् प्रैति ब्रह्मज्ञानीवान् प्रियते, सः ब्राह्मणः ब्रक्षविद् ब्रक्षणोऽनुमता । शूद्र इति तावत् । तथा च भगवता भाष्यकृतां, यो वा एतदक्षरं गार्ग्येतद्विद्वाकुवैता, “यदज्ञानात् संसारमासि:, यज्ज्ञानाद्वामृतत्वप्रासि:, तदक्षरं परं ब्रह्मे”ति भाषितम् ॥ ९ ॥

तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यवहित्थं—विज्ञातृ । अयोगिभिरदृश्यं सत् द्रष्टृ रूपादिसाक्षात्कर्तृ । एवमश्रुतममतमविज्ञातमित्यलौड्ययोगिभिरिति योज्यम् । योगिविषये, 'द्रष्टव्यश्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः' इत्युक्तेः । श्रोतृ शब्दसाक्षात्कर्तृ । मन्तृ मन्तव्यसाक्षात्कर्तृ । विज्ञातृ अध्यवसेसाक्षात्कर्तृ । नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ निञ्चष्ट । अन्रापि अन्रयोगिभिरध्यक्षान्तरान्तरोपलक्ष्यतया अन्यदृष्टिपरत्वमेव । यथा, 'चोळ एव भूपतिः', नान्यः 'ईदृशक्तसदृशपरत्वमेव । यथा, 'चोळ एव भूपतिः', नान्यः 'ईदृशभूपतिनिपेधपरस्त्वमेव' । एवमह्यन्यदृष्ट्यादिविरोषितनिरुपाधिदृष्टश्रुतादिसाक्षात्कर्तृ परमात्मनः सहशं चिन्मपि नास्तीत्येवार्थः । यद्वा यथा एतदक्षरमन्यैरदृष्टं सत् स्वयतिरिक्समस्तद्रष्टृ द्रष्टृ नास्तीत्यर्थः । पूर्वेद्युर्यायां समनिषेधः; अस्यां त्वाद्यायामधिकनिषेधः फलति । न च, 'नेह नानाऽस्ति', तिवत् 'नान्यदतोऽस्ति' त्यादिवाक्यस्याप्यग्राह्मात्मकत्वान्निपेधपरत्वोपपत्तौ त्वाद्यायां किंश्रित्समिति वाच्यम् --- तद्वदैनैवविधिशेषत्वभावेन समाध्यधिकनिषेधपरत्वमेव युक्तत्वात् ।

उपसंहरति एतस्मिन्नु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्चेति । स्पष्टोऽर्थः । इति श्रब्दः प्रतिपचनसूचकौ ॥ १० ॥

स ब्रह्मज्ञ इत्यनन, 'मौनव्रतामौनव्र नर्विद्याथ ब्राह्मण' इति कहोलः प्रति उक्तं स्मारितम् । अश्रष्टं द्रष्ट्र्यादिना च उद्दालकं प्रति अदेशो द्रष्टव्याद्युक्तसारणमू । त्वबोधनेन मुचुकुन्दपास्यतयोग्यस्याप्येवं सुक्कप्राप्त्यर्थमपोति सूचितं भवति । अस्य भान्तर्योगिवेदनस्य फलं सर्ववित्स्वमिति च कवन्यश्र्कायानूद्य गौतमेन ज्ञापितमेव । इयमेवाक्षरविद्या मुण्ढकेपि ।

सा होत्राच-त्राह्मणो भगवंतस्तदेव बहुमन्ये'ध्वं यदसान्नमस्कारेण मुच्ये'ध्वम् । न वै जातु युष्माकमिमं कश्चित् ऋभोधं जेता'ति । ततो ह वाचक्नव्युपरराम ॥ ११ ॥

इति पञ्चमाध्याये अष्टमं ब्राह्मणम् ।

एवं याज्ञवल्क्येन प्रहुक्ता वाचक्नवी तदुक्तमभ्युपगम्य ब्राह्मणान् दृष्ट्वा आहे-

त्याह सा होत्राच । उत्तमेवाह ब्राह्मणो भगवंतस्तदेव बहुमन्ये'ध्वं यदसान्नमस्कारेण मुच्ये'ध्वम् । हे भगवन्तो ब्राह्मणा! यूयं तदेव बहुमन्ये'ध्वम् । किं तत्? यदसान्नात् याज्ञवल्क्यात् नमस्कारेण मुच्ये'ध्वं नमस्कारं कृत्वा मुच्यध्व-

मिति यत् --- मुक्ता भवतेति यदित्यर्थ: --- तदेव बहुमन्ये'ध्वमित्यन्वय: । न कदा-

चिदण्यस्य याज्ञवल्क्यस्य पराजय: शङ्कनीय: । अतो नमस्कारं कृत्वाडस्मान्मुक्ता

भवतेत्यर्थ: । मन्नी'ध्रं मुच्ये'ध्वमिति लिङ्मध्यमबहुवचनम् । न वै जातु

युष्माकमिमं कश्चिद् ऋभोधं जेता'ति । युष्माकं मध्ये इमं याज्ञवल्क्यं कश्चिदपि

ऋभोधं ब्रभ्रवादं प्रति जेता नैवास्तीत्यर्थ: । ततो ह वाचक्नवी उपरराम । एवं

ब्राह्मणान् प्रति उत्कर्षां बभूवेत्यर्थ: ।

(१) इदं ब्राह्मणं समन्वयाध्याये तृतीयपादे निवन्धितम्—' एतद् वै तदक्षरं

गार्गि ब्राह्मणो अभिवदन्ती ' त्यल अक्षरशब्दितं प्रधानमेव । ' अक्षरात् परतः पर:'

इत्यादावक्षरशब्दवदस्य प्रयोगात्; ' अस्थूलं ' इत्यादिनिपेधानाश्र स्थूलादि-

प्रसक्तिमति अचेतने सामञ्जस्यात्; ' कस्मिन्ु खल्वाकाश ओतश्र प्रोतोश्रे ' त्य-

-काशाधारत्वेन प्रशस्य आकाशोपादानतया तदाधारभूतप्रधानविषयत्वौ चित्याच्चेयं प्राप्ते

उच्यते - " अक्षरमवरान्तधृते: " । अक्षरं परं ब्रह्म । अम्वरान्तधृते: । अम्बर-

रसय आकाशस्य अन्त: = पारमूतं प्रधानम्; तद्वारकत्वादित्यर्थ: । अयं भाव:---

' कस्मिन्ु खल्वाकाश ओतश्र प्रोतोश्रे ' त्यल्ड्डकाशो न वायुप्रकृतिभूताकाश: ;

अपि तु्व्याकृताकाश: । ' यदूर्ध्वं गार्गि दिवो यदद्र्वाऽपृथिव्या: यदन्तरा

इमे यदूतच्य भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते आकाश एव तदूतच्य प्रोतश्रे ' ति कालतय-

वर्ति विकाराधारतयोच्यमानत्वस्य मूताकाशो असंभवेनाद्व्याकृताकाश एव संभचात् ।

तस्याप्याधारतया निर्दिष्ट्यमानमक्षरं परमेव ब्रह्म भवितुमर्हति ।

नतु जीवस्वाप्यचेतनाधारस्वसंभवात् जीव एवाक्षरशब्दितः किं न स्यादित्योत्तरम्, — " सा च प्रशासनात् " । सा च अम्बरान्तधृति:, 'एतस्य वा अक्षरस্য प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठत:' इत्यादिना प्रशासनाधीनत्वं श्रूयते । प्रकृष्टं दासनं प्रशासनम् । शासनस्य प्रकर्षश्र्व असंकुचितसर्वविषयत्वम् । ततश्वासंकुचितचिद्विच्छासनं परमात्मधर्मः ।

" अन्यस्मैध्यातृतेतेश्व " । 'तद्ध्येतदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्ति स्थूलमनण्वह्नस्व' मित्यादिनिर्दिष्टः अक्षरसंबन्धिनः अस्थूलत्वादयः प्रपञ्चप्रत्यानीकतारूपाः सर्वे'कर्मवशेषकर्मफलादिवत् सर्वात्मा परविद्यास्व नोपसंहर्तव्याः । उपसंहारे प्रमाणाभावात् । नतु स्वरूपनिरूपकाणां सत्यत्वज्ञानान्त्वादिर्धर्माणां सर्वपरविद्योपसंहारस्य "आत्मतत्त्वदर्शय्' इत्यधिकारणमिहदृष्टान्तस्थूलत्वादिकं किं न स्यादिति चेत्—सत्यत्वादिकमन्तरेण ब्रह्मस्वरूपपर्यैव प्रयोतुमशक्यतया सत्यंवादे: सर्वविद्योपसंहारे'पि अस्थूलत्वादीनामभावरूपपाणाम्,

' लड्धरूपे कचित् किश्चित् तद्गेव निषिध्यते ' ।

इति न्यायेन ब्रह्मप्रतीत्यनन्तरभाविप्रतीतिकानां ब्रह्मस्वरूपप्रतीत्युपयोगित्वाभावेन सर्वपरविद्योपसंहारे प्रमाणाभावादिति पाते — उच्यते — " अक्षरधियां त्वरोधः सामान्यतद्रावाभ्यामैपसदृशवत् तदुक्तम् " । अक्षरब्रह्मसंबन्धिश्रुतीनामस्थूलत्वादिधियां सर्वासु परविद्यास्विरोधः = संघहणं कर्त्तव्यम् । कुतः ? सामान्यतद्रावाभ्याम् । सर्वेषामुपास्यैकब्रह्मणः सामान्यत्वात्, अस्थूलत्वादीनां ब्रह्मप्रतिपत्तिवन्त्रभावाच्चेत्यर्थः । यथा सत्यत्वादिकमन्तरेण ब्रह्मस्वरूपं प्रतिपत्तुमशक्यम्, तथा अस्थूलत्वादिज्ञानादिवाक्यैने प्रतिपत्तुं शक्यम् । सत्यंवादे: प्रत्यगात्मसाधारणत्वेन प्रत्यगात्मयावृत्स्वभावात् । स्थूल-

1. परमात्मनः प्रकृतौति क, पाठः । भाषपदं न ग, कोष्ठे ।

सत्यादिवाचोयजन्येनाह्मपतीस्युपजीवकत्वेडपि स्वे तरसमस्तव्याघ्रुस्टग्रह्मस्वरूपप्रतीते:

अस्थूलत्वादिकमन्तरेगासंभवात्² अस्थूलत्वादिकं सकलप्रविद्योपसंहार्यमेव ।

"इयदामननात्" । आमिमुखयेन मननं आमननम् । ध्यानामिति यावत् ।

आमननात् = ध्यानादितो: = ध्यानार्थमियदेनैपेक्षितम् । न सर्वेकर्मस्वर्सर्वेकाम-

त्वादिकमपि । तेन विनाडपि इतरव्यावृत्तब्रह्मस्वरुपस्य प्रत्येतुं शक्यतया न सर्वे-

कर्मत्वादे: सर्वेऽपरविधोपसंहार: । अपितु यत् प्रकरणे आम्नातम्, तदैव ठ्यव-

तिष्ठते । अस्थूलत्वादिकं तु सामर्थ्येरुपलिप्सवशात् सर्वविद्यानुयायी । अत एव

हि, "संभृतियुण्याप्यपि चात:" इत्यधिकरणे व्याख्यास्यांद: सामर्थ्येवशादल्पायत्तन-

विद्याऽहु न निवेश इत्युक्तम् । तत्र हि —

(३) 'ब्रह्म ज्येष्ठा वीर्या संभृतानि ब्रह्मा ज्येष्ठं दिवमा ततान । ब्रह्म भूतानां

प्रथमो हि जज्ञे तेनाहं ति ब्रह्मणा स्पर्धितुं क:' इति राणायनीयानां श्रुतेर्मन्थ:

श्रयते । अस्य मन्त्रस्यायमर्थ: — ब्रह्म = ब्रह्मणोऽर्थे । ठ्यत्सयश्छान्दस: ।

ज्येष्ठा = ज्येष्ठानी । श्रे:, 'श्रेष्ठानदसी' ति लोके ('शुपां शुल्कू' इति लोकि )

नलोके न काम । वीर्या = वीर्याणि । संभृतानि = धृतानि । तथा न प्रकरणा

बहूनि श्रेष्ठानि वीर्याणि धृतानीत्यर्थ: । ब्रह्माग्रे ज्येष्ठं दिवमा ततान = तच्च ज्येष्ठं

ब्रह्म अग्रे = इन्द्रादिजननात्: प्रागेव दिवम् = स्वर्गम् आ ततान = व्यापतत् । किश्च,

'ब्रह्म देवानां प्रथमो हि जज्ञे' । ब्रह्म देवानामुपपेते: प्रागपि विद्यामानमित्यर्थ: ।

'तेनाहं ति ब्रह्मणा स्पर्धितुं क:' । तादशेन ब्रह्मणा क: स्पर्धितुं क्षमेतेत्यर्थ: । अत

परिच्छेदातीते ब्रह्मणि धुध्यापकत्वादिकथनस्य स्वरुपोपदेशार्थस्वभावेन उपासनार्थत्वस्या

सिद्धतया स्वप्रकरणे उपासना द्वश्यरणेन अनारभ्याधीतस्य धुध्यापनादे: प्रकरणान्तर-

श्रुतिविद्यार्थं तद् वाक्ये नियामकरूपभावादस्थादिवदिक्वे सर्वविद्यार्थत्वे

प्राप्ते उच्यते — "संभृतियुण्याप्यपि चात:" । संभृतियुण्यातोति समाहारद्वन्द्व-

स्वादेकवद्वाव: । संभरणं धुध्यापनस्य अत: = ⁸ स्थानवद्द्राव्यवतिष्ठते । अल्पस्मा-

1. हेयेलसत्र मेधति. क. 2. स्वह्मप्रतीत्यार्थमस्थूलत्वादिकं. क. 3. क. कोशे अत: स्थानवशादिति न; किन्तु तत्स्थानस्थानवशादिति ।

अथ हैनं विदग्धः शाकल्यः पप्रच्छ, कति देवा याज्ञवल्क्येति ।

नासु दहरशाण्डिल्यविद्यायासु अल्पत्वयुक्त्यापकत्वयोर्विरोधाल्लिङ्गवशादल्पायतनानव-रुद्धाविद्यास्वने व्याप्तावष्टन् । ने चैवमलंकारयन्नासु दहरशाण्डिल्यादिविद्यायासु आन-न्त्यस्याप्युपसंहारासंभवेन सत्यस्वज्ञानत्वादनस्तवादेः सर्वविद्यानुयायित्ववस्य, "आन-न्दादयः प्रधानस्ये " त्यधिकरणसिद्धत्वात् विरोधः स्यादिति वाच्यम् --- स्वाभा-विकाननत्यस्यौपाधिकल्पायतनत्वस्य चानुसन्धाने विरोधाभावात् । इह सुपरिच्छन्नवरूपयुक्त्यापकत्वस्य च हृदयाद्यल्पायतनत्वाच्छिन्नत्ववस्य चोपाधिकतया परस्पर-विरुद्धौपाधिकपरिमाणद्यायुसन्धानविरोधात् । इति हि तत्र स्थितम् । प्रकृतमनुस-रामः ॥

५-८

अथ हैनं विदग्धशाकल्यः पप्रच्छ । शाकल्यस्यापत्ये श्वोच्यन्यः । चिदग्धः समर्धेमनन्य इति यावत् । प्रश्नमेवाह - कति देवा याज्ञवल्क्येति ।

नमो वयं ब्रह्मिष्ठाय कुरुमेधे इति याज्ञवल्क्यः सर्वज्ञं प्राक् प्राह तस्म । अध्यात्मं पुरस्कृत्य संबोध्य परीक्षितं प्राङ् प्रेरेमिरे । परीक्ष्यां प्रचालितां प्रष्टृ सर्वेषु प्राप्तसदुतरेषु पुनरहंपोहितया मार्गी स्वयमुपक्निध्यमाणयोः प्रश्नयोः प्रयुत्तरप्राप्तौ थाज्ञवल्क्य एव ब्रह्मिष्ठ इति स एवं संहैनमस्कायं इति ब्राह्मणान् विद्वाप्य तेऽखिलुमतिरहकु प्रश्नाहुपक्निष्य प्रत्यूत्तरं यथाऽवदद्वाप । क्रिमितोऽभिननन्द । प्राश्निकगणानुमुद्येन चौपवक्येच्छया सर्वैरमिन्नन्दनीयोऽभूः; सर्वोपरिन्नन्दनीयोऽभूः ।

विघटतस्य प्रस्थातव्यस्य । एवं स्थिते सविदग्धब्रह्मविदेव वैराल्यात् वादमेव पुनः प्रकतेऽयं प्रास्तेऽपि ।

याज्ञवल्क्ययक्ष, किमिंन् ब्राह्मणा: प्रतिपेधन्ति, नेति नेति लुङ्णोम्भूतेषु लेभू तदनु मतिमेवोपारि तन्नाभ्यूहा शान्तचित्त एव शापादावप्रवृत्त समाधाने ससक्त । एवमभ्यूहितामनुमतिमेवोपारि व्यज्ञविष्यति, 'तत्र लिङ्गिमे ब्राह्मणा अन्वाराक्षयणमकृताः' इति । तथापि नोपरर्याति स चिदग्धः । तदेवं बहुमत्ये याज्ञवल्क्ये बहुयपचरनू स्वात्मनाशामप्यवगणय्य स्थितः सर्वेऽथैवास-मथों विदग्धो नूनमन्वर्थनामेति दर्शयति समर्धेमनन्य इति यावदिनेन । न तु हि चिदगधपदस्य तन्नामकसुपेक्ष्यते; सांप्रतिककृतिनिर्देशशैल्या तत्सिद्धेः । नात्र कुलनामसहितेन सर्वनिदेशिनी

स हेतयैव निविदा प्रतिपेदे, यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते, तयक्ष त्री च शता तयश्र त्री च सहस्रेति। ओमिति होवाच, कतयेष देवा याज्ञवल्क्येति। तयस्त्रींश्रादिति। ओमिति होवाच, कतयेष देवा याज्ञवल्क्येति। षडिति। ओमिति होवाच, कतयेष देवा याज्ञवल्क्येति। द्वाविति। ओमिति होवाच, कतयेष देवा याज्ञवल्क्येति। अध्यर्ध इति। ओमिति होवाच, कतयेष देवा याज्ञवल्क्येति। एक इति।

ओमिति होवाच, कतमे ते तयक्ष त्री च शता तयश्र त्री च सहस्रेति ॥ १ ॥

किंसङ्ख्याका देवा इत्यर्थः। स हेतयैव निविदा प्रतिपेदे। सः एवं पृष्टो याज्ञवल्क्यः एतया चक्षुष्माणयैव निविदा देवतासङ्ख्यां प्रतिपेदे प्रतिपादयत्। उत्कवानिति यावत्। तदेव व्याकरोति यावन्तो वैश्वदेवस्य निविद्युच्यन्ते। वैश्वदेवस्य शास्त्रस्य निविदि — निविदिनां वैश्वदेवशास्त्रे शास्मानः देवतासङ्ख्यावाचकपदयुक्तमनुविरोधः। तस्यां निविदि — यावन्तो देवा: श्रूयन्ते, तावन्तो वाच्यर्थः। कियन्तः तल्लोच्यन्त इत्यन्वाह तयक्ष त्री च शता तयश्र त्री च सहस्रेति। तयश्र त्री च शता = तयश्र त्रीणि शतानि—अर्थः। [ उभयत्र ] 'सुभां सुह' गिल्यानिदना पूर्वसवर्णादेशः। त्रयक्ष त्री च सहस्रा। अध्यर्धिका त्रिसहस्रीति यावत्। उत्कमझीकरणोति शाकल्यः ओमिति। ( होवाच ) उचवाच। विदग्ध इति शेषः। पुनरपि सूक्ष्मदृष्ट्या पृच्छति कतयेष देवा याज्ञवल्क्येति। उत्तरोत्तरं तयोत्तरद्दष्टि। शाकल्योद्घाटनं करोति ओमिति। पुनरपि सूक्ष्मदृष्ट्या पृच्छति कतयेष—।

दिति। शाकल्योद्घाटनं करोति ओमिति। पुनरपि सूक्ष्मदृष्ट्या पृच्छति कतयेष देवा याज्ञवल्क्येति। उत्तरोत्तरं लयाक्षरद्दष्ट-याज्ञवल्क्य उत्तरमाह षडिति। अभ्युपगच्छति। ओमिति। एवमुत्तरत्रापि दृश्य-व्यम्। — अध्यर्ध इति। एक इति शेषः। अर्थाधिक एक इत्यर्थः। शिष्टं स्पष्टम्। एवं देवतासङ्कोचविकासविषयां संख्यां पृथक् संख्येयग्वरूपं पृच्छति शाकल्यः, कतमे ते तयक्ष त्री च शता तयश्र त्री च सहस्रेति। पूर्ववदर्थः ॥ १

स होवाच-महिमान एवैषामते; तयस्तिष्ठन्त एव देवा इति। कतमे ते तयस्तिष्ठन्नादिति। अष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्यास् तेकान्ति न; इन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च तयस्तिष्ठन्नाविति ॥ २ ॥

कतमे वसव इति। अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षं चादित्यश्च द्यौश्च चन्द्रमा नक्षत्राणि चैते वसवः। एतेषु हीदं वसु सर्वं हितमिति, तस्माद्वसव इति ॥ २ ॥

स होवाच । अथ याज्ञवल्क्य उत्तरमाहेत्यर्थः । तदेवाह महिमान एवैषामते; तयास्तिष्ठन्त एव देवा इति। एषां तयास्तिष्ठतो देवानाममेते ' पड्- धिकत्रिशताधिकलिसहस्रभेदाः: महिमान एव गुणभूता इत्यर्थः। तथैव व्यासार्यैः 'विरोधः कर्मणि ' ति सूत्रे उक्तम् । तस्मात तयास्तिष्ठन्तो देवा इत्यर्थः । पृच्छति कतमे ते तयस्तिष्ठन्नादिति । उत्तरम् अष्टौ वसवः --। स्पष्टम् । इन्द्रश्चैव प्रजापतिश्च तयस्तिष्ठन्नाविति । तयास्तिष्ठातः पूरणावित्यर्थः । इन्द्रो द्वात्रिंशः, प्रजापतिंत्रयस्त्रिंश इत्यर्थः ॥ २ ॥

पुनः पृच्छति कतमे वसव इति । अष्टौ वसव इयुक्का वसवः के इत्यर्थः । उत्तरम् अग्निश्च पृथिवी च — एते वसवः । स्पष्टम् । उक्तानां वसुवर्गमुपादयति एतेषु हीदं वसु सर्वं हितमिति, तसाद्वसव इति । यस्मादेतेषु अन्यादृशु सर्वमिदं वयुशटद्वयं धने हितं निहितम्, तस्मात् वसव इयुच्यन्त इत्यर्थः । अस्मिन् प्रकरणे अग्निपृथिव्यादिशब्दा: तत्तद्भिमानिदेवतावापरा इति दृश्यते ॥ ३ ॥

१. षडधिकत्रिंशति त. ख. ग. २. एतस्मर्थवचनं ख. ग. कोषाथोः । ३. एतस्मैवर्णनं क. कोषो ।

कतमे वसव इति। श्रीविष्णुपुराणे, 'आपो घुमुश्र सोमश्र धर्मेश्र्शानिलोऽनलः । प्रत्युष्षश्र प्रभासश्र वसवो नामभिः स्मृताः । हरश्र बहुरूपश्र त्र्यम्बकश्रापराजितः । वृषाकपिश्र श्रम्भुश्र कपाली च महामुने । एकादशैते कथिता रुद्राङ्गिभुवनेश्वरा:,' विष्णुश्र, अर्यमा चैव धाता च तत्रैव पूषा तथैव च । त्वष्टा सविता चैव मित्रों अहण एव च । अंशुमर्गंश्वातितेजा आदित्या द्वादश स्मृताः ' ईति। वसुदादियिनिदेशो- ड्न्यथा हर्यते। सथापि नामस्मैदड्म्यर्थस्यैवमिति वा, यत्राभिमन्या मानवस्तुना मुखेने विष्णु-

कतमे रुद्रा इति । दशमे (दशेऽमे) पुरुषे प्राणाः आत्मैकादशाः । ते यदास्माच्छरीरान्मर्त्यादुत्क्रामन्ति, अथ रोदयन्ति । तद्रुद्रोदयन्ति, तस्मा- द्रुद्रा इति ॥ ४ ॥

कतम आदित्या इति । द्वादश वै मासास्संवत्सरस्य । एते हीदँ सर्वमाददानाः यान्ति । तस्मादादित्या इति ॥ ५ ॥

कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति । स्तनयित्नुरेवेन्द्रः यज्ञः प्रजा-पतिरिति । कतमः स्तनयित्नुरिति । कतमो यज्ञ इति । अशानिरिति । कतमो यज्ञ इति । पशाव इति ॥ ६ ॥

पृच्छति कतमे रुद्रा इति । एकादश रुद्रा इत्युक्ताः । के इत्यर्थः । उत्तरं दशमे पुरुषे प्राणाः आत्मैकादशाः । ज्ञानेन्द्रैमेंद्रियैर्दश पुरुषस्थानि—दशमे पुरुपे इत्यर्थः—दशमे पुरुषे इति पाठे स्पष्टोऽर्थः — एकादशं त्वात्मा मन इत्यर्थः । ते — इति । ते प्राणाः यदास्मात् मर्त्याद् मरणधर्मकात् शरीरादुत्क्रामन्ति, अथ तदा क्रियामाणं पुरुषं रोदयन्तीति रुद्रा इत्यर्थः ॥ ४ ॥

पृच्छति कतम आदित्या इति । द्वादशादित्या इत्युक्ताः । के इत्यर्थः । उत्तरं द्वादश वै मासाः संवत्सरस्यैत आदित्या इति । स्पष्टम् । तेषामादि-त्यसमुपपादयति एते हीदँ सर्वमाददानाः यान्ति — तस्मादादित्या इति । एते हि मासा इदँ सर्वमाददानाः अपहरन्तो यान्ति गच्छन्ति । तस्मादादित्या इत्यर्थः ॥ ५ ॥

कतम इन्द्रः कतमः प्रजापतिरिति प्रश्नः । स्तनयित्नुरेवेन्द्रः यज्ञः प्रजापतिरित्युक्त्रम् । कतमः स्तनयित्नुरिति पुनः प्रश्नः । कतमो यज्ञ इति प्रश्नः । अन्रोत्तरं पशव इति । यज्ञसाधनत्वात् पशव एव यज्ञ इत्युच्यन्त इत्यर्थः ॥ ६ ॥

कतमे पडिति । अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षश्चादित्यश्च द्यौश्च । एते पड इति । एते हीदँ सर्वँ पडिति ॥ ७ ॥

कतमे ते लयो देवा इति । इम एव तयो लोकाः । एपु हीमे सर्वे देवा इति । कतमौ तौ द्वौ देवाविति । अन्नञ्चैव प्राणश्चैवति । ऋतमो-डधर्ध इति । योजयँ पवत इति ॥ ८ ॥

तदाहुःयद्यमेक एवैच पवते अथ कथमध्यर्ध इति । यदारिमन्निदँ सर्वमध्याधर्नोति तेनाध्यर्ध इति ।

1. इवैव. शा.

कतमे षडिति प्रश्नः । षडियुक्ता देवाः के इत्यर्थः । एक एवापि । उत्तरम् -- अग्निश्च पृथिवी च वायुश्चान्तरिक्षश्चादित्यश्च द्यौश्च । एते पड इति । एते हीदँ सर्वँ पडिति । उत्तमिदँ सर्वम् एते षट् । एते अन्यादयः । अत एव एते षडियर्थः ॥ ७ ॥

कतमे ते लयो देवा इति प्रश्नः । उत्तरम् इम एव तयो लोकाः -- देवा इति । सर्वदेवाश्रयात् तय एव लोकाः देवा इत्यर्थः । प्रश्नः कतमौ तौ द्वौ देवाविति । उत्तरम् अन्नञ्चैव प्राणश्चैवति । कतमोऽध्यर्ध इति प्रश्नः । उत्तरं योजयँ पवत इति । वायुरेवेत्यर्थः ॥ ८ ॥

तदाहुःयद्यमेक एव -- अथ ऋतमध्यर्ध इति । यत् यस्मादयं वायुरेक एव पवते, तत् कथमिवाध्यर्ध इति शङ्कायामेक उत्तरमाहुरित्यर्थः । तदेवो-तरमाह 'यदास्मिन्निदँ सर्वमध्याधर्नोति तेनाध्यर्ध इति । अध्यात्म-निति । ऋद्धु 'वृद्धौ' । अधिकवृद्धिं यसिनं वायाविदं जगत् प्राप्नुम्, तेनायं वायुरध्यर्ध इत्युच्यते वृद्धौ ।

अध्याधर्नोति तेनाध्यर्ध इति । संध्यायप्रकरणानुरोधात् अध्यधे इत्यस्य अर्थाधिक एक इत्येवार्थ इति एतदनुरूपणमुपपादनं हि कायैव । तत् कथमध्याधर्नोंदिति उपपादनमिति चेत-न; वस्तुत एक एव वायुः । अथापि जगतः तत्कृत उपकारः ततः प्रतीक्ष्यतादुपकारात्, अर्धगुणमधिक एव वत्तीते इति एकस्मैवाऽऽध्यर्धदेवताकार्येऽरत्नादध्यर्ध इत्यश्रियाशयात । तदाहुरित्यस्य चोदनान्तीक्ष्यथांपेक्षया, उत्तमर्थे नोदनापूर्वकं द्विघ्नुरित्यश्रित्य युक्त इश्शायेन एवमुत्त-मा हुरिति व्याख्यातम् ।

कतम् एको देव इति । प्राण इति । स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते ॥ ९ ॥

पृथिव्येव यस्यायतनमग्निलोकं मनोज्योति: । यो वै तं पुरुं त्रिधातुं सर्वस्यात्मन: परायणं, स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्यस्य । वेद वा अहं

इत्यर्थ: । कतम एको देव इति प्रश्न: । उत्तरं प्राण इति । ननु प्राण: पचानन-( पवन ? ) पर्याय: । स चाधर्य इत्ययुक्त: कथमेक इत्युच्यत इत्यलम् । स ब्रह्म-त्यदित्याचक्षते । अतः प्राणशब्देन, त्यत् अन्यत् सर्वचिलक्षणं ब्रह्मति यदाहु:, तदेवोच्यत इत्यर्थ: । तत्स्व ब्रह्मणो महिमान: सर्वे देवा इति पर्यवसी-तोऽर्थ: ॥ ९ ॥

शाङ्करभाष्यं -- पृथिव्येव यस्यायतनं --- याज्ञवल्क्य । यस्य पृथिव्येव आयतनम् आधार: । शरीरमिति यावत् । यस्यामिलोक: । लोकयते: अनन्दोन्ति लोक: । देहनेसाधनोऽमित्यर्थ: । आग्निर्हि पथ्यते । मनो ज्योति: । मन एव ज्योति: संकल्पविकल्परूपादिकार्यकारि यस्य स: मनोज्योति: । पृथिव्यायतनकत्वेनामिदर्शनसाधनकत्वेन मनसा संकल्पयितृत्वेन च सर्वोत्तमं=सर्वेषां जीवां परायणं=परमप्राप्त्यभूतं: पुरुषशब्दितं: परमात्मा चेद्य इति सिद्धम् । तत् कीदृशविशेष-

णविशिष्ट: परमात्मा पृथिव्यायतनकत्वेनामिदर्शनसाधनकत्वेन मनसा संकल्पयितृ-पणविशिष्ट: परमात्मा इति प्रकाश्य फलितार्थ: । इहैवश: परमात्मा पृथिव्यायतनकत्वादिना ज्ञातव्य इति यो ज्ञाता, स एव ज्ञाता हे याज्ञवल्क्य !; नान्य इत्यर्थ: । एवमुक्तो याज्ञवल्क्य आहं वेद नाहं वेदिति । वैदिषद पर्याय: । स्याहं ( सदं वेदैन ?) याज्ञवल्क्य आहं वेदेति

प्राणशब्दनेति । आहत्यं प्राणं पदं ब्रह्मपरामिति, 'विरोध: करणं' इति सूत्रे व्यासैर-हक्रम् । तदनुसारेणैव व्याख्यातम् । अतः, 'प्राणशब्दोऽ ब्रह्म' इति श्रुयर्थेतवे खलु पदं गैयर्थीमिति, प्रतिद्वन्द्वतयाऽपि मुख्यप्राणोल्लसनाद्दू र्हेतोति सङ्ङर्षांसेह कियतामिति न शाङ्क्यम् । सर्वेषां विश्न्नादिदेवानां मुख्यप्राणमहिमत्वायोगात । मुख्यप्राणबैलक्षण्यार्थेतयैच खलु पदसार्थक्य्यात् ।

'पृथिवीसीद्यादिजलवल्क्यवाद्यस्य; याज्ञवल्क्यस्यैवारम्भ्य स एष इत्यन्तं शाङ्कलयवाक्यं' मिति स्वीकारे, योऽहवल्क्येन स्वयमेवाप्रसक्तौंपक्रमेपपूर्वकं प्रश्नं प्रकृतमिति वक्तव्यम् । तत्र हचिर-मिति पृथिवीत्यादि याज्ञवल्क्येस्यन्तं शाङ्कलयवाक्ये येष्यते । तदुपरि वेदं चा इखारश्य

तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्मथ। य एतांय शारीरः पुरुषः स एपः । हदैव शाकल्य तस्य का देवतेति । अमृतमिति होवाच ॥ ९० ॥

सर्वस्यात्मनः परायणं पृथिव्याद्यायतनकत्वादिना उपास्यं यं त्वं वदसि, तमहं जानाम्येवेत्यर्थः । कोऽसावित्यलाह य एतांय शारीरः पुरुषः, स एपः । शारीरः जीवः । तदनन्तर्योमीति यावत् । यद्वा, शारीरः जगच्छरीरकः । ततस्तु जगच्छरीरकर्तृत्वविषेष्टः सर्वात्मपरायणभूतः पुरुषशब्दतः परमात्मा पृथिव्याय-

तानकरादिना ध्यातव्य इत्यर्थः । एतद्योत्तरसुक्वा अस्मिन् विषये श्रेये विशेषणान्तरं याज्ञवल्क्यः स्वयं पृच्छति वेदैव शाकल्य तस्य का देवतेति । तस्य पृथिव्याद्यायतनत्वादिवेदितुः उपास्यदेवता का, पुनरपि 'किंरूपविशिष्टा ध्यातव्या । तत् शाकल्य! त्वं वदेत्यर्थः । उत्तरमाह शाकल्यः

अमृतमिति । अमृतमिति 2 संज्ञया अमृतत्वगुणेन वा विशिष्टा ध्यातव्येत्यर्थः । 'स त आत्मान्तर्याम्यमृतः' इति अन्तर्यामिणोडसृण्वाडवेदनादिति दृष्टव्यम् । यद्वा याज्ञवल्क्य आह वेदैव शाकल्येत । हे शाकल्य! वेदैव पृच्छैव । यत् प्रश्नव्यम्, तत् सर्वं पृच्छेत्यर्थः । तस्य का देवतेति शाकल्यपप्रश्नः ।

अमृतमिति याज्ञवल्क्योत्तरम् । एतदुत्तरत्रापि दृष्टव्यम् ॥ ९० ॥

1. किंरूपादिविशिष्ट ध्यातव्या. ग. 2. अमृतमितिसंज्ञादिविशिष्ट. ग.

देवतेत्थयं तं याज्ञवल्क्यप्रश्नकायम् । इति शाब्दपर्यन्तमेकस्य वाक्यस्य मुखस्य युक्तत्ववात् । एतद्व वदेऽर्थपि उत्तरं वेदेल्यके स्वरस्मिति स्वयं भाध्ययोजना। शाकल्येयसन्तमेव याज्ञवल्क्य-

वाक्यम्; उपरि प्रश्ने शाकल्य एवेति शाङ्करयोजना। सा यद्यपि दर्शिता । मनोदयोतिरीतिप्रतिपद्यते यस्याति पदमन्त्रयुक्त्यते । एकपदे तत् वहुत्रोहितम्तम् । स इत्थि तत्कथयदादिरध्याहार्यः ।

शारीरो जीवः तदनन्तर्योमीति याचदिति । एतद् परमात्मपरतया व्याख्यातादेव तदेतदुरुचपरतया व्याख्यानम्, वेदितुरुपाख्यदेवता किंरूपविशेष्टेति तात्पर्यवगतत्वात् । शाङ्करे तु, शारीरः पुरुषः त्वद्वाङ्-

मात्रजकोश इत्युक्तम् । मातृजेति पित्रजस्य अस्यमज्जाशुक्ररूपकोशस्य त्वम्युदित-

भाध्ये दर्शयिष्यति केचित्तु बालाकीति । उभयथापि न विरोध इति तत्त्वीकरोडपि सूचयिष्यत एव ।

काम एवं यस्यायतनं हृदयं लोको मनोज्योति:। यो वै तं पुरुषं विद्यात् सर्वस्यात्मन: परायणं, स वै वेदिता स्याद्वाजवल्क्य । वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मन: परायणं, यमात्म । य एवायं काममय: पुरुष:, स एव: । वंदे हि शाकल्य तस्य कां देवतेति । स्त्रिय इति होवाचि ॥ ११ ॥

रूपाणधं यस्यायतनं चक्षुर्लोको मनोज्योति:। यो वै तं पुरुपं विद्यात् सर्वस्यात्मन: परायणं, स वै वेदिता स्याद्वाजवल्क्य । वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मन: परायणं, यमात्म । य एवायं कानामय: पुरुप:, स एव: । वंदे हि शाकल्य तस्य कां देवतेति । सत्यमिति होवाचि ॥ १२ ॥

आकार एवं यस्यायतनं श्रोत्रं लोको मनोज्योति:। यो वै तं पुरुषं विद्यात् सर्वस्यात्मन: परायणं, स वै वेदिता स्याद्वाजवल्क्य । वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मन: परायणं, यमात्म । य एवायं श्रोन्रमय: प्रातिश्रुत्क: पुरुप:, स एव: । वंदे हि शा्कल्य तस्य कां देवतेति । दिश इति होवाचि ॥ १३ ॥

तमः एवं यस्यायतनं हृदयं लोको मनोज्योति:। यो वै तं पुरुपं विद्यात् सर्वस्यात्मन: परायणं, स वै वेदिता स्याद्वाजवल्क्य । वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मन: परायणं, यमात्म । य एवायं छायामय: पुरुष:, स एव: ।

काम एवं यस्यायतनम् —। काममय इति । कामशारीरक इत्यर्थ: । स्त्रिय इति होवाचि । 'स्त्रीसंसक्तया ध्याततया' इत्यर्थ: ॥ ११ ॥

रूपाणधं यस्यायतनम् — । सत्यमिति होवाचि । 'तद्यत् सत्य- मसौ स आदित्यो य एव नस्तस्मिन् मण्डले पुरुष:' इति श्रुतेरिति भाव: ॥ १२ ॥

आकार एवं यस्यायतनम् — । श्रोन्र: प्रातिश्रुत्क इति । प्रातिश्रुत्क: प्रतिश्रवणविशिष्ट: । श्रोन्र: श्रोन्रेणानुभूयमान: । श्रोन्रानुभूयमानत्वाच्च परमात्मन: प्रतिध्वानिद्वारा द्रष्टव्यम् । दिश इति होवाचि । दिक्शारीरक:, दिड्नामको वा उपास्य इत्यर्थ: ॥ १३ ॥

वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति । मृत्युरिति होवाच ॥ १४ ॥

रूपाण्येव यस्यायतनं चक्षुरेव मनोज्योति:। यो वै तं पुरुषं विद्यात् सर्वस्यात्मन: परायणम्, स वै वेदिता स्पाद्याज्ञवल्क्य । वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मन: परायणम्, यमात्थ । य एवायमादर्शे पुरुष:, स एष: । वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति । असुरिति होवाच ॥ १५ ॥

आप एव यस्यायतनं हृदयं लोको मनोज्योति:। यो वै तं पुरुषं विद्यात् सर्वस्यात्मन: परायणम्, स वै वेदिता स्पाद्याज्ञवल्क्य । वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मन: परायणम्, यमात्थ । य एवायमद: पुरुष:, स एष: । वदैव शाकल्य तस्य का देवतेति । वरुण इति होवाच ॥ १६ ॥

मृत्युरिति होवाचैते । मृत्युसंज्ञिक इत्यर्थ: । 'मृत्युरिति वा अहमेतमपाम्' इति हि श्रुतिरिति भाव: ॥ १४ ॥

रूपाण्येव यस्यायतनम् — पूर्वमादित्यपुरुषे रूप [चक्षु:] सामान्यमुक्तम्; इह तु तद्रूप इति भिदा । असुरिति होवाचैति । 'बालाकिज्ञाहाणे प्राप्तिश्रुत्कपुरुषे असुत्वमुक्तम्; इह तु आदर्शपुरुषे रोचिष्णुंवमुक्तम् ; विधाभेदसंभवादिति दृश्यम्यम् । इयांस्वु विशेष: -- बालकि-त्वादिरूपनत्रलिङ्गात् तत्रत्यपुरुषशब्दो न ब्रह्मपर्यन्त: । इह तु सर्वात्मस्वपरायणत्वादिरूपनत्रलिङ्गात् ब्रह्मपर्यन्त:' इति विवेक: । केचित् बालकिन्राहाणे इति अलत्युपहसनद्योतनार्थं ब्रह्मपयेन्तंवै नाभ्युपगच्छन्ति । उभयथाडपि न विरोध: ॥ १५

आप एव यस्यायतनम्— य एवायमद: पुरुष: अपूछरीरक इत्यर्थ: । वरुण इति होवाचैति । वरुणनामक इत्यर्थ: ॥ १६ ॥

1. माऽयन्तिने तु पुनर्न रूपपर्याय:; किं तु तेज:पर्याय: ।

रूपाण्यादिपूर्वै:प्रकृतसहचरत्वादर्थैवैलक्षण्यं कल्पयति पूर्वमित्यादिना । आदर्शे पुरुष इति प्रत्युक्तराजुसारात् रूपाणीलस्य प्रतिरूपापीत्या्यो युज्येत ।

रेत एतत् यस्यायतनं हृदयं लोको मनोज्योतिः । यो वै तं पुरुषं विद्यात् सर्वस्यात्मनः परायणं, स वै वेदिता स्याद्याज्ञवल्क्य । वेद वा अहं तं पुरुषं सर्वस्यात्मनः परायणं, यमात्म । य एषां पुत्रमयः पुरुषः, स एषः । तदैव शाकल्य तस्य का देवतेति । प्रजापतिरिति होवाच ॥ १७ ॥

शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः, त्वां स्रिदिमे ब्राह्मणा अज्ञातारक्षयणमक्रतार इति ॥ १८ ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यो यदि त्वं कुरुपाञ्चालानां ब्राह्मणानयज्ञवल्क्येन होवाच शाकल्यो यदि त्वं कुरुपाञ्चालानां ब्राह्मणानामिति ।

रेत एत यस्यायतनम् --- । स्पष्टम् । उक्तःषटपुरुषेपु मनोज्योतिष्ठं सर्वेऽनुगतम्; आयतनानां लोकानां धर्मोऽक्ष मेदः ॥ १७ ॥

शाकल्येति होवाच याज्ञवल्क्यः एवं प्रविवादकुपितो याज्ञवल्क्यः शाकल्येते संप्रोध्य तमुवाचेयर्थः । तदेवाह त्वां स्रिदिमे ब्राह्मणा अज्ञारावक्षयणमक्रतार इति । स्रिदिति विरके । इमे नूनं ब्राह्मणा; स्वयं मत्प्रतिवादे भीतासन्तः, अज्ञारावक्षयणम् - अज्ञारात् अक्षीयन्ते गृह्णन्ते येन पात्रेण तदज्ञारावक्षयणम् - बह्नारा अक्षीयीयन्ते गृहीवन्ते येन पात्रेण तदज्ञारावक्षयणम् । त्वं तु न बुध्यसे आत्मानं मया दध्नमानमित्यभिप्रायः ॥ १८ ॥

याज्ञवल्क्येति होवाच शाकल्यः । उज्ज्वल अत्रोतरमाहे यर्थः । किंमिति । यदि त्वं कुरुपाञ्चालानां—सप्रतिष्ठाः । कुरुपाञ्चालानां ब्राह्मणानिमान्

अज्ञारावक्षयणमिति । याज्ञवल्क्यकरिष्यमाणगमसोपादिः अन्नारतवेना यवव्यते । ' क्षयं निवासे ' इत्यस्मात् तस्मुथ्ये अनाक्षयणमाधार इत्यग्नौ पे सुवच इव । यद्वा अकक्षयो त्रिनाशः । मदीयशापाञ्जारप्रसक्तविनाशं त्वां ब्राह्मणा: कृतवन्त इति । इदं स्वां स्रिदिति धाकयम्, पतान्यथाश्रयायातनानी याजिनां वध्यमानां प्रश्नमुखेन कृच्छ्रिणां शाकल्यः शाकलभिततय इति समुयुज्यनश्य महेष्टहृदयतुल्यम् । अभ्राद्धि चिन्तु शाकल्यः तथाप्रश्नस्यावकाशमप्रदाय अन्यतस्तमाकृष्य प्रच्यते । ननु परहस्तेन शस्त्रेण निहिंस्यादिना ॥

यदिदं किं नु विद्म इति दिशो वेद सदेवाः सप्रतिष्ठा इति । यद्दिशो वेद नु संदेहाः सप्रतिष्ठा (९) किंदेवतोडस्यां प्राच्यां दिशयसीति । आदित्यप्रदर्शन इति । स आदित्यः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति । चक्षुपीति । कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितमिति । रूपे प्रतिष्ठिति । कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति । हृदय इति होवाच, हृदयेन हि

भवन्न् विदुरगाड्यवादीन् । अत्युक्तवानसि = अधिक्षेपवानसि किल, ' स्वयम्भूरावक्षयां कृतवन्त' इति । किं ब्रह्म विद्वानिति — । किंशशब्रह्म-धियावानिति हेतोरेवधिक्षिपसि ज्ञाणान् । अहं तु दिशः तदधिष्ठातृदेवताश्र स्वप्रतिष्ठाश्व इति एवमकारण जानेऽहम् । स्वमध्यहमिव दिशो देवताः तत्प्रतिष्ठाश्च यद् वेदिस तर्हि, पृच्छामि, वदेत्यर्थः ॥ १० ॥

इत्युक्त्वा, तर्हि पृच्छेत्युक्तः शाकल्यः पृच्छति किंदेवतोडस्यां प्राच्यां दिश्यसीति । अस्यां प्राच्यां दिशि किंदेवत इति को देवता यस्य सः आदित्यदेवत इति । आदित्यो देवता यस सः आदित्यदेवत इति । आदित्यो देवता यस्य सः आदित्यदेवत इति । प्राच्यां दिश्यनृत्यमहुपास इत्यर्थः । शाकल्यः पृच्छति स आदित्यः कस्मिन्

प्रतिष्ठित इति । उत्तरे चक्षुषीति । प्रतिष्ठित इत्यर्थः । पुनः पृच्छति कस्मिन्नु चक्षुः प्रतिष्ठितामिति । उत्तरे रूपे प्रतिष्ठिति । तत्रोपपत्तिमाह चक्षुपा हि रूपाणि पश्यति, अतश्रक्षु स्वविषये प्रतिष्ठितमित्यर्थः । पृच्छति कस्मिन्नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति । उत्तरे हृदय इति होवाच । तत्रोपपत्तिमाह हृदयेन हि — । हि यस्माल्लोको हृदयेनैव

अथ किं ब्रह्म विद्वानित्यथं शाकल्यशाक्येन शाकदरः प्रकारः , बहुधैन याज्ञवल्क्येन दिशो वेदेति विशेषकथनम्-प्रभजमिति ऋत्विजं तदपि शाकल्यशाक्येनैव योजितमिह । अथ ब्रह्म विद्वानियांन इति मन्त्रादः किं वा दिशोऽपि सक्रान्ता सप्रतिष्ठा जानामोति अल्यवादैरिति शाकल्यः

पृच्छति । तदा नैदेयस्य किलौ याज्ञवल्क्यः ।

रूपाणि सर्वे लोको जानाति, हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्तीति। एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य (२०), किन्देवतोडस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति। यमदेवत इति । स यमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति । यज्ञ इति । कस्मिन् यज्ञः प्रतिष्ठित इति । श्रद्धायामिति । दक्षिणायामिति । कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठितेतिति । मद्रा ह्येव श्रद्धे, अथ दक्षिणां ददाति; श्रद्धायां ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठितेतिति । कस्मिन् श्रद्धा प्रतिष्ठितेतिति । हृदय इति होवाच, हृदयेन हि श्रद्धां जानाति, हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीति। एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य (२१), किन्देवतोडस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति। वरुणदेवत इति । स वरुणः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति । अप्स्विति । कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता इति । रेतसीति । कस्मिन्नु रेतः प्रतिष्ठितमिति ।

रूपाणि जानाति, तस्मात् हृदये ह्येव रूपाणि प्रतिष्ठितानि भवन्ति । अन्तःकरण एव वासनात्मना प्रतिष्ठितानी भवन्तीत्यर्थः । उक्तमज्ञीकरोति एवमेवैतद्या-ज्ञवल्क्य ॥ २० ॥

अथान्यन् पृच्छति क्रिन्देवतोडस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति । पूर्वेदर्‌थः । उत्तरमाह यमदेवत इति । पृच्छति स यमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति । उत्तरं दक्षिणायामिति । कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठितेतिति पक्षः । श्रद्धाधामिश्र्युत्तरम् । तद्रोपपत्तिमाह यदैव होत् श्रद्धे—प्रतिष्ठितेतिति । यदा श्रद्धा जायते, तदैव दक्षिणां ददाति । अथः श्रद्धायामेव दक्षिणा प्रतिष्ठितेत्यर्थः । पृच्छति कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठितेतिति । हृदय इति होवाच । उत्तरमिति शेपः । तल्लोपपत्तिमाह हृदयेन हि — । हृदयेन हि यस्मात् श्रद्धां जानाति करोति, अनो हृदयेन श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीत्यर्थः । एवमेतद्याज्ञवल्क्य ॥ २१ ॥

अन्यत् पृच्छति क्रिन्देवतोडस्यां प्रतीच्यां दिश्यसीति । उत्तरं वरुणदेवत इति । स वरुणः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति प्रश्नः । अप्सुंयुत्तरम् । कस्मिन्न्वापः प्रतिष्ठिता इति । रेतसीत्युत्तरम् । कस्मिन्नु रेतः

दिग्दक्षिणाया: द्वेधा हृपदक्षिणाश्राथ्य अमेधा‌ध्यवसायादेकं स्यात् ।

तस्य इति । तस्मादपि प्रतिरूपं जातमाहुहृदयादिव सृपो हृदयादिव

सिंपन्न इति, हृदये हि रेतः प्रतिष्ठितं भवतीति ।

एवमेवैंतध्याझवल्क्य (२२), किन्देवतोडस्यामुदीच्यां दिश्यसीति ।

गामददत इति । स सोमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति । दीक्षायामिति ।

कस्मिन्नु दीक्षा प्रतिष्ठिता इति । सत्य इति ।

तस्मादपि दीक्षितमाहुः सत्यं वदतीति, सत्या हि दीक्षा प्रतिष्ठिता इति ।

कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठितामिति । हृदये हि हि सत्यं जानाति, हृदये हि सत्यं प्रतिष्ठितं भवतीति ।

एवमेवैंतध्याझवल्क्य (२३), किन्देवतोडस्यां धुचायां दिश्यसीति ।

अग्निदेवत इति । सोमदेवत इति । वाचे इति ।

कस्मिन्नु वाक् प्रतिष्ठितामिति प्रष्नः । हृदय इषुतरम् ।

तदोपपत्तिमाह तस्मादपि प्रतिरूपं --- निमित्त इति ।

यस्माज्जातं पितुः प्रतिरूपं पितृसदृशासनस्थानं पुत्रं जना: पिनरदध्यालभित एव वदन्ते, पितृहृदयादनिमित्त एव वत्ते ते अयं कुमार इत्याहुः —

अन्ना हृदयं पितृपिण्डानाम् रेतः प्रतिष्ठितामित्यर्थः ।

उक्तमझरीकरोति शाकल्य: एवमेवैंतध्याझवल्क्य ॥ २२ ॥

अन्यत् पृच्छति किन्देवतोडस्यामुदीच्यां दिश्यसीति । सोमदेवत इषुतरम् ।

स सोमः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति प्रष्नः । दीक्षायामित्युत्तरम् ।

कस्मिन्नु दीक्षा प्रतिष्ठितेति प्रष्नः । सत्य इषुतरम् ।

तदोपपत्तिमाह तस्मादपि दीक्षितं सत्यं वदेति दीक्षासिद्धं चै तद्याज्ञका: शिक्षामनु आहुः, तस्मात् सत्या हि दीक्षा प्रतिष्ठितेत्यर्थः ।

कस्मिन्नु सत्यं प्रतिष्ठित इति प्रष्नः । उत्तरे हृदये इति ।

तदुपपादयति हृदये हि — ।

अझी-एवमेवैंतध्याझवल्क्य ॥ २३ ॥

किन्देवतोडस्यां धुचायां दिश्यसीति । स्वर्लोकापेक्षया भूर्भुवन्नू मंडलया अधिदैवं धुवेउच्यते ।

उत्तरम् अग्निदेवत इति । सोमदेवत इति । वाचे इति ।

कस्मिन्नु वाक् प्रतिष्ठित इति प्रष्नः । उत्तरे वाचे इति ।

कस्मिन्नु दीक्षायामिति । सोमलतया दीक्षासंवननात् स्तावचन्द्रयो: सोमदेवेनैक्याद्या समूलकमिदं स्यात् ।

वाक् प्रतिष्ठितेति । हृदय इति । कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितामिति ॥ २४ ॥

अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यो यतैतदन्यत आसन्नमन्यासै यद्येअहल्लिकेति स्याद् थानो चैनदघुर्यौँसि चैनद्रिमधीरविति ॥ २५ ॥

वाक् प्रतिष्ठितेति पृच्छः । हृदय इत्युत्तरम् । पुनः पृच्छति कस्मिन्नु हृदयं प्रतिष्ठितामिति । एवं सर्वेदि॔ग्देवतानां प्रतिष्ठाभूतं हृदयं क प्रतिष्ठितमित्यर्थः ॥ २४ ॥

अहल्लिकेति होवाच याज्ञवल्क्यः । अहल्लिकेत्युक्त्वा याज्ञवल्क्य उत्तरमाहेत्यर्थः । 'अहल्लिक' इति शाकल्यस्य नामान्तरमिति केचित् । 'अहल्लिकः घण्टः' इति कोपादेवं शाकल्ये याज्ञवल्क्यो ब्रूते 'इति केचित् । यतैतदन्यतासन्नमन्यासै — विमथनोरन्त इति । अस्मात् अस्माच्छरीरादन्यत् यद् अस्मादिति पच्छिमीवहुवचनान्तोदस्मच्छब्दो द्रष्टव्यः । अस्मात् अस्मात् इत्यर्थः । अस्माच्छरीरादन्यत् यत् काये तदूदृदयं प्रतिष्ठितमिति किँल मन्यासै मन्यसे । यद्येतत् हृदयम् अस्मात् अस्माच्चोदन्यत् गच्छेत्तदा एनत् हृदं शरीरं थानो वा अद्युः भक्षयेयुः ; ययाँसि पक्षिणो वा विमथनोरन् लोहयेयुः । तस्मात् शरीरस्य मध्ये हृदये प्रतिष्ठितमित्यर्थः । [ अभेदोपचाराच्छरीरमेवास्मदित्युक्तमिति द्रष्टव्यम् ] ॥ २५

पुनः पृच्छति कस्मिन्नु त्वच्छरीरा च प्रतिष्ठितौ सथ इति । हृदयप्रतिष्ठारभूतं — अस्मादिति त्वयोक्तं शरीरं — आत्मशब्ददेनान्त हृदयमुच्यते । त्वच्छरीरं त्वद्वृदृश्यं — कस्मिन्नु प्रतिष्ठावित्यर्थः । स्थ इति अस्तिर्मध्यमपुरुषद्विवचनम् उत्तरं प्राण इति । प्राणा-

1. 'त्वच्छरीरा च' इत्येतावदेव । व. ग. 2. त्वदिव्यादि इत्यर्थ इयन्न्त क कोशमात्रे ।

पञ्चखाण्ड दिङ्मपेशिषु अन्ततो हृदयस्य प्रतिष्ठात्वमदर्शि । तत् हृदयं कुथ प्रतिष्ठितमिति शाकल्येन पृष्टे, पुरुषे प्रतिष्ठितमिति आाज्ञस्येन समाधानं दकव्येडपि, अतिप्रसिद्धार्थप्रश्नो न युक्त इति क्रोधोपीडेन तमर्थं भडृगयन्तरेणाह अहल्लिकेश्वादिना । इति केचिदिचित ।

अहनि लीयत इति विग्रह्या पदमिदं प्रेतस्याचीयानान्दगीरीये प्रकारान्तरमूहितम् । त्वच्छरीमा

कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इति । अपान इति । कस्मिन्नु अपानः प्रतिष्ठित इति । व्यान इति । कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इति । उदान इति । कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति । समान इति ।

स एष नेतिनेतीत्यात्मा अगृह्यो न हि गृह्यते; अशीर्योऽशीर्यः ।

धीनप्रतिष्ठत्वा¹च्छरीरमनसोभिः भाक् । एवमुस्तरत्नोप दृष्टव्यम् । कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इति प्रश्नः । अपान इत्युत्तरम् । कस्मिन्नु प्राणः व्यान इत्युत्तरम् । कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इति प्रश्नः । उदान इत्युत्तरम् । कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति प्रश्नः । समान इत्युत्तरम् ।

एवं प्रश्ननिवचनपरस्परायां परिसमाप्तायां तृप्णीभूते शाकल्ये समानप्रतिष्ठारमक्षस्य तेन हतत्वाभावात् तमसौ न वेच्छति निश्चित्य याज्ञवल्क्यः समान-

प्रतिष्ठाधारं स्वयम् शाकल्यं पृच्छति ( प्रश्नयन्? ) तमेव समानप्रतिष्ठाधारं चिच्छिनत्ति स एवं नेति नेतीत्यात्मा । स एषः उत्कसमानप्रतिष्ठाधारभूतः ।

' अथात आदेशो नेति नेती ' ति निर्दिष्टो य आत्मा, स एषः=समानप्रतिष्ठाधारभूत इत्यर्थः । अगृह्यो न हि गृह्यते । इन्द्रियग्रहणायोग्यत्वादिन्द्रियेण न गृह्यते । अशीर्यो

1. जोहवनसोः वल. ग. 2. ' पृच्छति वा एषनेति ' इत्येतावदेव । स्व. ग. कोशयोः ।

शाङ्करे तु स्वकृत्माच्चेत्यस्य शरीरस्थ हृदयस्थेत्यर्थात् अन्योन्यप्रतिबन्धतयैव पूर्वं द्विकक्षित-

मियुक्तम् । आत्मा हि मङ्कायो हृदयं भवतोत्याश्रयान् । इह भाध्ये उपरि तद्ग्रैष्मोकारेडपि

आस्मान् प्रतिपेऽङ्गसेन तदु भय विवक्षिणं चेत्, तदिह पृच्छामि तदुभयं कुतः प्रतिबन्धमिलाशयः । शाकल्यस्य स्वात्मा हृदयस्थः आत्मा चैकः ।

हृदयस्थः प्रतिष्ठायाः प्रादर्शिततया तद्वदिष्टप्रश्नस्य पुनर्योगादिति ।

एतमन्यन्नाकृतः पृथिविष्ठपितविषयप्रश्नस्य पुनरखिल्य प्राप्तुमात्रफलम्य प्रद्यं प्रारभते । तत्

प्रश्नप्रतिवचनपरस्परायामिति शाङ्करविमाने मानाभावात् सदैव याज्ञवल्क्यःमेव । तत्र

प्रकृतः समानः स इति माध्यः । आत्मनि तद्भेदयोगात् तत्प्रतिष्ठानमुपपार्थिविवक्षेति ।

न हि श्रीयते; असज्जो न हि सज्जते; असितो न व्यथते, न रिष्यति । एतांन्यष्टावायतनान्यष्टौ लोकाः अष्टौ देवाः अष्टौ पुरुषाः ; स यस्तान् पुरुषान्‌¹सृष्ट्वा प्रत्युबूहत्यक्रामत्, तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि;

1. निऋनप्रत्युद्य पा०.

न हि श्रीयते । विशरणाभयादिव्यवहारैर्योग्यतया²श्रीयते । असज्जो न हि सज्जते । निर्लेपत्वात् पापफलं नानुभवतीत्यर्थः । असितो न व्यथते न रिष्यति । असितः ; 'निऋतिं बन्धने' । कम्बन्धधून्यवादे³व सर्वेदेहान्तर्गतौ डपि न व्यथते न शोचति, न रिष्यति न हिंसते वेत्यर्थः । एतांश्च समानप्रतिष्ठाधारभूतं यज्ञवल्क्यो मनसि निधाय, एतं शाकल्यो न वेदिति निश्चित्य पृच्छति एतान्यष्टावायतनान्यष्टौ लोकाः अष्टौ देवाः अष्टौ पुरुषाः - । यान् प्रति प्रागुक्तानि पृथिव्यादीन्यष्टावायतनानि, अमृताद्या अष्टौ लोकाः;, अमृताद्या अष्टौ देवाः;, शारीराद्या अष्टौ पुरुषाः, स यः

पुमान्; एतांन् पुरुषान्‌¹सृष्ट्वा प्रत्यूहात्यक्रामत् — अतत् पुरुषान्त्यभूत् मत्रूभूतिक्रमात् — अलत् पुरुषान्त्रयुगेक्षरम् । एतांनिरीहा प्रयूढा = सम्बग्‌निर्धारणार्थः निरुद्धः । प्रतिव्यक्तयूढः प्रयूढः । आयतनदेवलोकपुरुषान् — प्रतिध्वक्तितर्‌केण तत्‌तत्‌स्वरूपं—निर्धीर्य, तान् सर्गान् योड्यक्रामत यः पुरुषः अत्यकामत्=सकलकार्यर्गी²विलक्षणस्वेन निश्चित इत्यर्थः । यद्यापि अतिक्रमणकर्तृत्वमौपनिषदार्मगतं;, निरुद्धप्रत्यूहकर्तृत्वं तु पुरुषगतं,-तद्यापि अन्यर्थर्गंभतया य उदयित्या अल्यकामदि-स्युक्तौ न विरोध इति दृष्ट्र्यम् । उद्ध विषयस्य परमात्मनः उदयितृत्संभवात् । अतिक्रमणं नाम, इदं वा परमिदं वा परमिति संशयाविषयतातिक्रमणम् । तथा परमात्मकर्तृत्वं संभावतीति दृष्ट्र्यम् — तं त्वौपनिषदं पुरुपं पृच्छामि

अगृह्यत्नवाश्रीयेतने आँचद्यावातके । असंगत्नमितद्वे चिद्रुच्याचत्के । निरुह्या प्रत्युयोति हृद्यगाठं 'नामरूपयोर्निर्वहिंत' लययानुसारा अन् । उत्पाद्या उपसंहृतयेति क्रमेणार्थः । द्विर्वा³ठ, उदीचोऽड्दारान् । निरुह्य अक्‍नारमगनौ प्रत्यूढे³ 'तित्वत प्रयोगः । औपनिषद्मिति । अत एव हि शास्त्रयोर्नित्य-त्मसूत्रि जोष्क्लु न वेदैःकमधिगम्यः;, स्वप्रकाशत्वात् । सांख्यादिभिरपि स्वीकारात् । नैया⁴यक-ल्‍ये श्वरा अनु मानमपि जीवे नैक गतार्थं;, नेदंरसाधकमिति हि ब्रूमः । ऋतोऽपि जीवसिद्धिः । यद्वा श्रौतीमीवातमसिद्धिः श्रौत्रियाः संगिरन्त्लापू । श्रुतार्थोपस्थ्यादिना वेदे कमेकाण्डतोऽपि देहातिरिक्त-ल्मसिद्धिरिति न स कोंपनिषद् । उपनिपदां प्राधानप्रतिपाद्यत्वाच् परमपुरुष एवौपनिषद इति ।

तं चेन्त्वे न विवक्ष्यसि, मूर्धा ते विपतिष्यतीति ।

तं सर्वचिलक्षणमौपनिषदम् उपनिषदेऽस्मधिगम्यं त्वा पृच्छामि; तं चेन्त्वे न विवक्ष्यसि, तर्हिं मूर्धा ते विपतिष्यतीति याज्ञवल्क्य: शाकल्यं शशापेत्यर्थ: । सूत्रितत्वं परमपुरुषस्यौपनिषदत्वं भगवता बादरायणेन, " शास्त्रयोनित्वात् " इति ।

(९) तल्‍ व्याखिकरणो --आङ्गिरादिकं सकर्तृकं कार्यवादित्यनुमानसिद्धेऽश्रानु-वादितया न वेदान्तवाक्यै: तत्‍ प्रमाणम् । अतो वेदान्तन्यायप्रथम(स्थ)नैयायिकसांख्य-शास्त्रमनुसारीभणीयम् । न चेश्वरमनुमानसिद्धमनूच्य वेदान्तैर्जगदुपादानत्वादिकं वोधयताम्; अत: शास्त्रमारभ्यसामिति वाच्यम् --- कार्यस्वोपादानाभिन्नकर्तृकत्वेन व्याप्ततया अभिन्ननिमित्तोपादानत्वप्रतिपादकवेदान्तवाक्यस्य धर्मिग्राहककनुमानजातीय-निमित्तोपादानमेदग्राहनुमानवाधितत्वात् । अतो न वेदान्तवाक्यं ब्रह्माणि प्रमाणमिति प्राप्ते-उच्यते-" शास्त्रयोनित्वात् " । शास्त्रं योनि: प्रमाणं यस्य तत् शास्त्रयोनि; तत्त्वात्, शास्त्रैकस्मधिगम्यत्वाद्रेदान्तानां प्रमाण्यमस्तीत्यर्थ: । कार्यस्वेन हेतुना सकर्तृकत्वसाधने, तेन हेतुना गुणैरवयवैश्च सकृत्त्कृत्स्नोधाने, तेन च हेतुना शरीरेन्द्रियादिप्रसक्तावपि तथात्वप्रसङ्गाच । ईश्वरस्य नित्यकृत्यभ्युपगमे तद्वारा हेतुभूतयोर्‌ज्ञानेच्छोश्वरेऽसिद्धिप्रसङ्गेन ज्ञानेच्छाप्रयत्नलक्षणगुणवता श्रयेश्वसिद्धिप्रसङ्गात् । अत: शास्त्रैकस्मधिगम्येश्वरस्व-रूपोपादानत्वप्रतिपादकवेदान्तभागस्य नानुपपत्ति: ।

(२) अत एव सांख्यपक्षस्याप्रातिष्ठिततर्कमूलत्वेन यथा आभासत्वम्, एवं कणभक्ष्यपादक्षपणकवौद्धपक्षाणां परमाणुकारणत्वपक्षपातिनां शुष्कतर्कमूलत्वाद्वैदिक-कपारिमहेश्वनैयवातौ स्मृतिप्राप्तौ, " एतद्‍ वाऽवशिष्टं शिष्टापरिग्रह: " इत्यधिकरणे निर्णय: । शिष्टा:=परिशिष्टा: । ते च ते अपरिशिष्टाश्च शिष्टापरिशिष्टा: वेदिकपरिग्रहशून्या: कणभुगादिपक्षा: एतद्‍ सांख्य-पक्षदूषणेनैव दुष्टत्वेन व्यास्याता इति सूत्रार्थ: ।

(३) तथो तर्कवादेऽपि परमाणुकारणवादो दूषित: । तथाहि(तत्र हि)-काणाद-पक्षस्य युक्तियुक्ततया आदरणीयत्वमसिद्धवति पूर्वपक्षे प्राप्ते --उच्यते " महद्दीर्घवद्वा

हस्त्वपरिमण्डलाभ्याम् । पारिमण्डलयपरिमाणाश्रयेण परस्स्परसंयुक्तपरमाणुद्र्रयेनाणुहस्वं व्यणुकमुप( त्पा ? )यते, परस्स्परसंयुक्तेनाणुहस्वव्यणुक्कलयेण महद्दीर्घं व्यणुकमुपचयते इत्यसमञ्जसप्रक्रियावत् इतराडपि तत्प्रक्रिया असमञ्जसैव । किं तल्लासमञ्जस्यामिति चेत् न - निष्प्रदेशे परमाणौ प्राप्तेशिकसंयोगसंभावात । संयोगस्थायित्वाच्चृतितथ्वनियमात् । परस्स्परसंयुक्तप्रदेशाभावे तत्तद्विक्षेपपरमाणुकाऽऽकार्यत्वप्रसङ्गात् ।

"उभयथा डपि न कर्मोतसद्भावः" । परमाणुनिष्प्रदेशं कर्म अदृष्टकारितमिति हि तैः 'रुपगम्यते । तत् न परमाणुसमवेतमदृष्टं क्रियाहेतुः; अचेतनस्यादृष्टानाधारत्वात् । नाऽध्यासगतं परमाणुक्रियाहेतु;; व्यधिकरणत्वात् । अतः, 'अदृष्टकारिताधकर्मणा परमाणुद्र्रयसंयोगः' इति तत्प्रक्रिया न युक्ता ।

"समवाया रुपगमाच्च साम्यादनवस्थितेः" । जातिगुणादिविशिष्टप्रतीति-निर्वाहकतया समवायारुपगमे, 'तन्तुषु पटः समवेतः' इति समवयविशिष्टप्रतीति-निर्वाहकतासाम्येन संवन्धान्तरस्यान्तरस्यावश्यकत्वात्, 'तत्रापि संवन्धान्तरसमुपगमे अनवस्थाच स्यात्।

"नित्यमेव च भावात्" । समवायलक्षणसङ्ग्रहधस्य नित्यं सच्चावत् संवन्धनोरपि नित्यस्वभावश्चेम्भावेन जगतो नित्यत्वमेव स्यात् ।

"रूपादिमत्त्वाच्च विपर्ययो दर्शनात्" । रूपादिमत्त्वाच्च परमाणोः तद्वद्भिमतनित्यत्वनिरवयवत्वादिधर्मतिरेकः प्रसज्येत । लोके रूपादिमतामनित्यत्वादिदर्शनात् । नन्वेतद्रोषशान्तये रूपादिशून्या एव परमाणवः सन्तु । तल्लाह -—"उभयथा च दोषात" । कारणगुणपूर्वकत्वात् तन्मते कार्यगुणानाम्, व्यणुकादीनामपि रूपादिशून्यत्वप्रसङ्गः ।

"अपरिग्रहाच्चाऽस्त्यन्तमनपेक्षा" । वैदिकपरिग्रहशून्यत्वाच्च तत्त्वक्षस्य, नि:श्रेयसार्थिमितस्तत्पक्षे नपेक्षैव कार्यो इति स्थितम् ।

(८) वैशेषिकदयोर्ध्ववैनाशिका इति हि शिष्टग्रन्थीप्रसिद्धःः । १ ते हि -जाठराग्निना पच्यमानानां भुक्तपीताहारौषधरसद्रव्यरुपाणामवयवानां प्रतिक्रमणमुपचयापचय-

वैषम्याद् अवयवाच्च शरीरमपि प्रतिकक्षणमुपचयापचयवदन्यदनन्यद्‌वति । यद्यपि प्रतिकक्षणमुपचयापचयदर्शिं नास्ति-तथापि वर्षघरानिपातैस्तटाकजलस्येव, द्रवत्वेऽपैः कूपजलस्येव चान्ते तदर्शिनानुं यौक्तिकं प्रतिकक्षणं किन्त्विन्द्रियकृत्‌दुपचयादर्शित्वमस्येव । चन्द्रतारकादीनां मुहुर्तादिकालव्यवधानेन बहुदेशान्तरप्राप्तिप्रतिकक्षणं स्वरूपपदेशान्तरप्राप्तिसंज्ञावत् इत्यंभ्युपगच्छन्ति । एवं प्रतिकक्षणं विभि: स्वननपूरणादिभि: भृगोळकस्य, नदीजलसंघर्षशीकरोत्पत्तने: चोपचयापचयवत् क्षणिकत्वम् भ्युपगच्छन्ति । असस्ते अर्धवैनाशिका: । सर्वस्य प्रपञ्चस्य [च] क्षणिकत्वम् भ्युपगच्छन्तः सर्ववैनाशिका इन्ते हि व्यवहारे: । अतो वैनाशिकत्वपरमाणुकारणवादिद्वैतसाम्यादेव काणादमतप्रतिबौद्धमतमपि प्रतिकक्षितं तत्प्रति, "समुदाय उभयहेतुके डपि तद्भाति: " इं

तल्ल हि खरस्वनेहोष्णरण स्वभावै: परमाणुभि: पृथिव्यादिभूतलक्षण उत्पद्यते । पृथिव्यादिमिश्र भूतै: शरीरेंद्रियविषयसंघातलक्षण: समुदाय इति हि ( ?) तेषां प्रक्रिया । तल्लाप्यहेतुके पृथिव्यादिभूतात्मकसमुदाये, च (?) शरीरेंद्रियविषयलक्षणमौतिकसमुदाये च सति जगदात्मकसमुदायोः पच्यते । सर्वेषां क्षणिकत्वाभ्युपगमे यावत्संघातभावापत्ति अवस्थानासंभवात् "इतरेतरप्रत्ययत्वादुपपत्तिमिति चेत् संघातभावानिमित्तत्वात्" । य

पदार्था: क्षणिका: — तथाप्यविद्यादीनामितरेतरकारणत्वादुपपद्यते लोके चाविद्यादय: अविद्या, संस्कार: , विज्ञानम्, नामरूपम्, षड्‌स्पर्श:, वेदना, तृष्णा, उपादानम्, भव:, जाति:, जरा, मरणम् परिदेवन, दु:खम्, दौर्मनस्यमिर्येवद्वातीयका: इतरेतरहेतुका: अभ्युपगम्यन्ते । अविद्या = क्षणिककार्यदु:खशोयेपु स्थायिनित्यसुखवसत्ततो रागद्वेषमोहधर्माधर्म(मो:?)संस्कारा: । संस्कारवशाज्जीवस्य गर्भाशयद्‌वये विज्ञानम् । विज्ञानसंघात गर्भे द्रव्यस्य कललपेतेद्याचाकारेणाभिव्यक्तितन्

तदभिव्यक्तिक्रमेण घडिन्द्रियायतनशरीरनिर्वृत्ति: षडायतनम् । निर्वृतशरीरेन्द्रियस्य गर्भगतविषयेन्द्रियसंवर्गेज ज्ञानं स्पर्शः । तत्रिमिते सुखदुःखे वेदना । सुखदुःखे खप्रासिपरिहारार्थी विषयोपादानेच्छा तृष्णा । तयो विषयेऽपु प्रवृत्तिरुपादानम् । ततः कर्मेण गर्भोऽत्रिक्रमं भव्र । निर्गतस्य मनुष्यद्वादिजात्यभिमानो जातिः । ऋमभाविनी जरामरणे प्रसिद्धे । त्रियामांसस्य पुत्रकलत्रादिभिस्नान्तर्दाहः शोकः ।

तदुंस्थ: प्रलाप: परिदेवना । मरणकेशो दु:खम् । मानसदु:खं दौर्मनस्यम् । एतेषामितरेतरहेउंस्यानुभवसिद्धत्वालुपपद्यते लोकयोल्लेति चेत् — संघातभावानिमत्तत्वात् अशिरेषु स्थिरस्वभुद्द्रहरूपविद्याश्रयस्य कस्य चित् स्थिरस्य [ चेतनस्य ] अभावेनाविद्यया मूतो (रागो) स्पतेरसंभवेन संघातहेतुंभवस्तदवस्थ एव ।

"उत्तरौत्पादे च पूर्वनिरोधात्" । बौद्धमतेऽ वस्तुत: कालो नास्ति । उदयननेव (?) स्वरसभङ्गुरो घटादि: क्षणपरिकल्पनामात्रनिमित्तं भवति । स च घटादि: स्वोदयविनाशपरिकल्पितक्षणवत्वात् क्षणिकोऽपि भवति । वस्तुत: स्वल्स्य-

तिरिकक्षणाभावात् स्वयमेव क्षणो भवतीति हि तेषां प्रतिज्ञा । ततश्व पूर्वेघटक्षण-सोत्तरघटकक्षणोऽत्यन्तिकालेडस्त: तद्धेतुत्वं न संभबति । असतोऽपि हेतुत्वेऽदतिप्रसङ्गात् ।

"असति प्रतीज्ञोपरोधो योगपद्यमन्यथा" । असत्यपि कारणे कार्यस्योत्पत्तौ 'अधिपतिसहकार्यालम्बन.वमनन्तरप्रत्ययराश्वाराश्रिततैचेतोप्रतिहत्नव' इति चोद्वानां प्रतिज्ञाया उपरोधप्रसङ्ग: । अधिपतिः इन्द्रियादिम् । तद्वृ ज्ञानस्य रूपादिपु पञ्चसु एकमात्रविषयत्वान्नियामकम् । नियामकत्वं लोकोधिपतिरुच्यते । सहकारि आलोकादिकम् । आलम्बनं घटादिविषयः । समनन्तरप्रत्ययः पूर्वज्ञानम् । एतै: चतुर्भिरहेतुभिश्रिततशहदितानां चित्ताभिन्ज्ञसुखादीनाञ्चोत्पचिरिति हि तेषां प्रतिज्ञा । सा प्रतिज्ञा हीयेत, यदि पूर्वोंघरक्षणवर्तित्वं न स्यात् ।

तत् यदि पूर्वक्षणवर्तित्वं नैव स्यात्, तदा कारणत्वं होयेत । उत्तरक्षणवर्तित्वाभावे च वर्तमान-सम्नाहिप्रत्यक्षविषयत्वेन न स्यात् । अतः क्षणद्वयवर्तित्वमुपेतत्वाच्चमिति क्षणिकत्व-विरोध: । यद्येतदोषपरिजिहीर्षया कारणघरक्षणस्यापि कार्यघटकक्षणोल्पत्तिदशायां सत् मध्युपगम्यते, तदा घटक्षणद्वययोगपद्यप्रसङ्ग इत्यशः ।

"प्रतिसंख्यानिरोधाप्रातिसरविच्छेदात्" । चौद्धा: सर्वेषां वस्तूनां निरन्वयो विनाश इति वदन्ति । स च द्विविध:; स्थूल: सूक्ष्मश्च । सूक्ष्म-पातालनन्तरं सङ्घेरुपलब्ध्यममानो घटादीनां विनाश: स्थूल: । स: प्रतिसंख्यानिरोध-तद्विषयो निरोध इत्यवयवाथान्वयात् । तद्विपरीतो निरोध: अप्रतिसंख्यानिरोध: । स च सूक्ष्मो लौकिकबुद्ध्रद्रयोग्यो चौद्धैरुक्त्या साध्यमान: प्रतिक्षणविनाश: असंभव: । कुत:? अविच्छेदात् । पिण्डघटकपालादिरूपेण स्थितस्य दृश्यस्य स्वरूपविच्छेदाभावात् । न च दृव्यानुवृत्तौ विनाशो घट इत्यादिप्रतीतेर्निर्व-षत्वापत्ति:, अवस्थांतरापत्तिविषयत्वसंभवात्

"उभयथा च दोषात्" । चौद्धा: किलैनं वर्णयन्ति । प्रतिसंख्यानिरोध;, अप्रतिसंख्यानिरोध: आकाशादित्येतद्वितयं वस्तु नि:स्वभावं तुच्छछात् 1 निरोधादेव कार्यघटक्षणस्योत्पत्तिरिति यदभ्युपगम्यते, तत् तुच्छादुत्पत्तस्य-संभवस्तावदेको दोष: । तुच्छादुत्पत्तस्युपगमे हि तुच्छस्य निर्विशेषत्वेन कारण-विरोषकृत: कार्यविशेष इति व्यवस्थाया अभावात् घटक्षणान्तरं सर्वंजगत् उत्प ते: स्यात् । तथा तुच्छादुत्पद्यमानं कार्यमपि तुच्छमेवोत्पद्येत, न तु सदृपम्; कारणानुसारित्वात् कार्यस्येत्यपरো दोष इत्यर्थ: ।

"आकारो चाविशेषात्" । पटादिस्थम्, पटादिस्थमिति प्रत्यक्षप्रतीतिवत्, 'कूपोऽसौ, रन्ध्रमेतत्, खग इह पतति' इत्यादिमत्यक्षस्याविशेषेण, आकारं निरुपाध्य त्यादिप्रतीतेऽलोक एव त्रिपयोऽस्ति वाच्यम्-इहलोक;, इहान्धकार इत्यालोक-न्धकाराधारस्वेन प्रतीतस्य आलोकरूपत्वाभावात् ।

"अनुस्मृतेश्च" । तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञानशात् स्थिरत्वस्यैवाभ्युपगन्तव्यत्वेन क्षणिकत्वासंभवादित्यर्थ: ।

"नासतो विद्यथात्" इत्युच्यते सौलान्तिकैः, 'ज्ञानगते नीलाद्याकारैः' वाध्यार्थगतास्वेऽनुभूयन्ते । अतो ज्ञानकाले विषयस्य क्षणिकत्वया असत्त्वेऽपि न दोषः । यद्यपि नीलादिज्ञानमपरोक्षतयाडनुभूयते ; इन्द्रियव्यापारान्वयव्यतिरेकानुविधायि च भवति, — तथापि यदिन्द्रियसन्निकृष्टेन येनार्थेन यत् ज्ञानं जायते, न तत् ज्ञाने तद्विषयकं; किन्तु स्वयमर्थर्थे सति नीलाद्याकारं भवति । तत् ज्ञानं स्वप्रकाशकत्वा स्वात्मानं विषयीकरवत् स्वगतं नीलाद्याकारमपि विषयीकरोति । अतो न नीलादिज्ञानस्यापरोक्ष्यानुभवविरोधः, न वा इन्द्रियव्यापारानुविधानविरोधः । नीलाद्यर्थिनो बहिः प्रवृत्तिस्तु नापरोक्षज्ञानात् । किंतु तदनन्तरभाविन आत्मानिकज्ञानात् । यथा वायुनिषेधणार्थिनां शाखाचलनं दृष्ट्वा वृक्षमूले प्रवृत्तिः । न चैवमर्थस्य क्षणिकत्वया ज्ञानकाले डनवस्थानात् ज्ञानविषयस्य स्वार्थादिति वाच्यम् — ज्ञानेप्तिहेतुत्वमेव हि ज्ञानविषयत्वम्; न ज्ञानकाले डनवस्थानम् । न चैतावता चक्षुरादेर्ज्ञानविपयत्वप्रसङ्गः । स्वाकारसमर्पणेन ज्ञानहेतुत्वेन ज्ञानविषयत्वं भज्युपगमात् । शश्वत् स्वाकारं समय तस्य-डर्थस्य ज्ञानगतेन नीलाद्याकारेणानुभूयते । न च पूर्वपूर्वज्ञाननेनोत्तररज्ञानकारसिद्धिः । नीलज्ञानसन्ततौ पीतज्ञानानुपपत्तिप्रसङ्गात् । अतो डर्थकृतमेव ज्ञानवैचित्र्यमिति । तत्रोच्यते—"नासतः" । योडयं विज्ञाने नीलाद्याकार उपलब्धते, स विनाश्य असतो डर्थस्याडडकारो भवितुं नाह्हेति । कुतः ? 'अहृदघ्न्वात्' । न खलु धर्मिणि विनष्टे धर्मस्य आकारान्तरे संक्रान्तण दृष्टम् । प्रतिबिम्बादिकमपि स्थिरस्यैव भवति । तत्नापि न धर्म्ममात्रस्य । अतो डर्थवैचिन्यंकृतं ज्ञानवैचित्र्यमर्थस्य ज्ञानकोडवस्थानादेव भवति । जपाकुसुमादः स्फटिकादौ स्वाकारार्पणहेतुत्वेऽपि असततदर्शनेन असतो विषयस्य ज्ञाने स्वाकारार्पणाक्षमत्वात् ।

"उदासीनानामपि चैवं सिद्धिः" । तत्त्काले असत एवोत्पादकत्वे उदासीनानाम्=अनुभूयमानां पुरवाणाम् उद्युञ्ज्ञानपुरुषवत् सर्वेकार्थसिद्धिः स्यात् । उद्युञ्ज्ञानानुद्युञ्ज्ञानयोस्तकाले सत्या विशेषादिति स्थितम् ॥ एतत्पक्षोक्तदोषार्धवैनाशिकमतेऽपि समान इति तन्मतं सर्वथा नादर्तव्यमेवति स्थितम् ।

1. वाक्यमिदं ऋ. मात्रे ।

२८२ श्रीरङ्गरामानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्ता [अ.५

तँ ह न मेने शाकल्यः। तस्य ह मूर्धा विपपात। अपि परिमोषिणोऽस्थीन्यपजहुरनन्यमन्यमना: ॥ २६ ॥

(५) तथा सर्वेऽपशुपतिमप्रणीतत्वात् पाशुपतं मतमादरणीयमिति पूर्वै रुप्यते —— " प्रत्ययसमधिगम्यात् " । प्रत्युपपत्तेरमत्नादरणीयम् । वेदसृष्टिकाष्ठकधारण—— सुराकुरुभयस्थापन——शकभस्नानादिधर्मोणां निमित्तमा चाभ्युपगमेन तन्मतस्यासमञ्जसत्वात् । " अधिष्ठानानुपपत्तेश्च " । अवैदिकस्य मताशरीरेश्वरस्य प्रधानाद्याधिष्ठातृत्वानुपपत्तेश्च । " करणक्चेतन भोगादिष्यः " जीवस्य करणकलेबराविष्टाने करणकलेबरान्तरेपेक्ष्यम्, एवं प्रधानाद्याधि शरीरनेपेक्ष्यमस्मृति चेत् —— भोगादिष्य:=पुण्यपापारूपकर्मफलभोगार्थं पु रूपादृष्टकारितं हि तदविष्टानम् । तद्वृत् पशुपतिरपि पुण्यपाप नपाहष्ट—— भोगादि सर्वं प्रचोदयेत् । ततो नाधिष्ठानसंभवः । " अनन्वयक्रमसर्वज्ञता वाशब्ददूषार्थे " । पशुपते: पुण्यपापारूपादृष्टवत्त्वे जीववदस्तित्ववत्त्वं सृष्टिसंहाराद्या मसर्वज्ञता च स्थादित्यनादरणीयमेवं मतमिति स्थितम् । [ २ पेतत्पक्षोक्तदृ मध्यानुमानिकेश्वरवादिनामर्धवैनाशिकानां मतेऽपि समाना॑वात् तन्मतं सर्वेथा त्यमिति स्थितम् । ]

(६) तथा, " एतेन योगः प्रख्युक्तः " इत्यधिकरणे केवलनिमित्तेश हैरण्यगर्भमतमपि कःपिलमतवदेव वेदविरुद्धवादप्रामाणिकमिति वदता सू भगवान् बादरायण शकलजगद्वारमूर्तिं सकलजगदेककारणस्य प नारायणस्य पुरुषोत्तमस्योपनिषदन्तवमेव स्थिरीक्तम् ।

तँ ह न मेने शाकल्यः । तमेतं तर्कागोचरं प्रमाणान्तरागम्य श्रद्धात्मानं शाकल्यो नाङ्गीकरोदित्यर्थः। तस्य ह मूर्धा विपपात । विविधं पतितः। अपि हास्य परिमोषिणोऽस्थीन्यपजहुरनन्यमन्यमना: ॥ एवं वशात् मूर्धनि पतिते तस्य कोपाभिना शरीरक द्रुग्धमभवत् । सं शिष्यैग्रृहीतत्रीयमानानि अस्थीन्यपि, अन्यत्त् = धनं मन्यमाना: परिम

अथ होवाच ब्राह्मणो भगवन्तो यो वः कामयते स मा पृच्छतु ; सर्वे वा मा पृच्छत ; यो वः कामयते तं वः पृच्छामि ; सर्वान् वा वः पृच्छामीति । ते ह ब्राह्मणा न दधृषुः ॥ २७ ॥

तस्करा इव अपजद्रुः अपहृतवन्नः । यथा पारिमोषिणः मुशितनरीरस्य नष्टशरीरस्येति यावत् — तस्य शाकल्यस्यास्योऽन्येन मन्यमाना: शरीरं मन्यमाना: औद्रैदैहिक्रियार्थे तत्पुला चा अपहृतवन्त इत्यर्थः ॥ २६ ॥

अथ होवाच — पृच्छामीति । अथ शाकल्यमरणानन्तरं याज्ञवल्क्यो ब्राह्मणान् प्रत्याह । विमित्सिति । हे पूजवन्तो ब्राह्मणा: ! युष्माकं मध्ये यः प्रश्न- कामः, स मां स्वाभीष्टं पृच्छतु । स वे या मिळित्वा मां पृच्छत । अथवा न युष्माकं मध्ये यः प्रत्युतरं ददाति, तमहं प्रश्नं पृच्छामि । यदि सर्वेषां समूळ प्रत्युत्तरदित्सा, तर्हि मिलित्वान् वा सर्वोन् युष्मान् पृच्छामीति याज्ञवल्क्य उक्त- नित्यर्थः । ते हे ब्राह्मणा न दधृषुः । ते ब्राह्मणा: याज्ञवल्क्येन सह जल्प- कथायां न प्रगल्भा बभूवुः ॥ २७ ॥

परिमोषिणस्तस्करा इति । आह्यायिकेयं माथुरानन्दिनशाखायां ( 11 - 6 . 3 ) पूर्वेऽपि लभ्यते । तत्र यथा - ऋत्विग्गणेनाप्युदजनने याज्ञवल्क्येन कृते ब्राह्मणाः संरेमरे, को न इमं प्रकल्यतीति । तदैक्ष शाकल्यः अहमस्मीति प्रवदत्ते । तदानीमेव याज्ञवल्क्यः प्राह इमं, त्वां द्वि- देते उल्मुकावकाशाग्नणमक्ता ३ इति । अथ, 'कत्येव देवा' इत्यादिप्रश्नपरम्परायाम् कतम एको देव इत्यनित्थमः प्रश्नः । प्राणा इति समाधिः । समनन्तरमेव याज्ञवल्क्यः, 'भ्रातृव्यो वा एष यज्ञस्य' इत्यादि नेति नेति श्रुति- तमत्यप्रक्षी 'रित्युवाच, 'प्रोक्षितं श्वो मरिष्यसी'ति च । स ह तथैव समार्त । तस्य हृद्यन्वयन मन्यमाना: परिमोषिणोऽस्त्रैः निपजहुः । तस्मान्नोपवादा स्वात्, जुत होवाचित् परो भवतीति । तत्र बृहदारण्यकानुसारात् शाकल्यप्रश्नात् प्राक् अश्रुलादिगर्ग्यन्तप्रश्नाः हृत्ता इति ग्राह्यम् । तत्र अश्रुतामपि ऋत्विग्राह्यादिने भविष्यतीति शाकवरेडपि काण्वानुरोधिनि पूर्वत्र अश्रुताध्यायामियमाह्यिकाडस्तीत्यकृत्वा अनूचायमर्य उक्तः । तदर्शनपूवं तथैव व्याख्यातणामेवामन्त्र यद्वेति व्याख्यानस्य न प्रसक्ति । अतः तत्पाठो तथाडर्थवर्णनेऽपि तस्कररूक्तमपहरणं पूर्वेश्रुत्यवसेन नोपेक्षितम्, किंतु ततः पश्चाद् वृत्तमिश्रभिमतमिति ग्राह्यम् ।

तान् हैतैः श्लोकैः पप्रच्छ—

मृश्या वृक्षो वनस्पतिस्तथैव पुरुषोऽमृशा ।

तस्य लोमानी वर्णानि त्वगस्योत्पाटिका बहिः ॥

त्वच एवास्य रोधिरं प्रस्यन्दि त्वच उत्पटः ।

तसात्तदातृण्णात् प्रैति रसो वृक्षादिवाहतत् ॥

मांसान्यस्य शकराणि किनाटं स्नाव तत् स्थिरम् ।

अस्थीन्यन्तरतो दारूणि मज्जा मज्जोपमा कृता ॥

तान् हैतैः श्लोकैः पप्रच्छ । याज्ञवल्क्य इति शेषः । तान् ब्राह्म-

णान् । श्लोकानेव पठति — यथा वृक्षो वनस्पतिस्तथैव पुरुषोऽमृशा । यथा

वनस्पतिः फलपुष्पोपेतो वृक्षः, तादृश एव पुरुषः । अमृशा सत्यमित्यर्थः ।

'वानस्पत्यः फलैः पुष्पैः' इति हि निघण्टुः । तसाधर्म्यमेवाह तस्य लोमानी

वर्णानि त्वगस्योत्पाटिका बहिः । तस्य पुरुषाख्यवृक्षस्य लोमान्येव वर्णानि ।

अस्य पुरुषस्य या त्वक्, सा बहिमूता उत्पाटिका । वृक्षानुपमदेनैवोत्पाट्यत इति

उत्पाटिका चिश्वोदेरेव बहिःस्वक् । रोधिरावारकाचर्मणो या बहिमूता सा चहि-

स्वक् । त्वच एवास्य रोधिरं प्रस्यन्दि त्वच उत्पटः । उत्कटं य पाटति गच्छ-

तीत्युत्पटः क्षीरादिसारः । अस्य पुरुषवृक्षस्य त्वच एव हि रोधिरं प्रस्यन्दि भवति ।

वृक्षस्य च त्वच एव क्षीरादिसारः स्यन्दि (न्दी?) भवति । अतः साधर्म्यमित्यर्थः ।

तसात्तदातृण्णात् प्रैति रसो वृक्षादिवाहतत् । [ तत् = वृक्षसाधर्म्योद्‌दे-

हेतोः । ] आतृण्णात् 'तृदिर् हिंसायाम्' । आतृण्णात् छिनात्, तस्मात् पुरुष-

रूपाद् वृक्षात्, वृक्षादहतत् रस एव, [तत्?] रोधिरं निर्गच्छतीत्यर्थः । मांसा-

न्यस्य शकराणि । अस्य पुरुषस्य मांसानि वृक्षस्य शकराणीव शकलानीवेत्यर्थः ।

किनाटं स्नाव ततिस्थिरम् । स्नावचेर्येतद् नान्तं नपुंसकम् । सिरेति यावत् । तदेव

वृक्षस्य स्थिरं किनाटम् । किनाटं नाम दार्वेस्थिभोगादुद्रततत्क् । वृक्षस्य तत् स्थिरं

'वल्कान्तर्गतस्थिरांशः । अस्थीन्यन्तरतो दारूणि । अस्य पुरुषस्यास्थीन्येवान्त-

रतःशदावंश इत्यर्थः । मज्जा मज्जोपमा कृता । दारूणि या

अभ्रज्ञाविदयं शाकल्यः पुनर्जनिष्यत इति बुबोधविषया उचितं प्रश्नमारभते यथोचि ।

मज्जा, सा अस्य पुरुषस्य मज्जोपमा कृता भवति । तथा च वृक्षमज्जास्थाने पुरु-

षस्य प्रसिद्धमज्जा भवतीत्यर्थ: ।

यद् — कषायमूलात् प्ररोहति ; एवं वृक्षस्य शरीरस्य च साम्ये

सत्यपि वृक्षो वृक्षासन् छिन्नासन् मूलानुगतर: अत्यन्तं नवसन् पुनः

प्ररोहति । मर्त्यस्तु मृत्युनां वृक्षणसन् कषायमूलात् प्ररोहतीति पक्ष: । रेतस

इति मा वोचत जीवतस्तत् प्रजायते । रेतस एव मूलात् पुनर्मर्त्य: प्ररोहतीति

मा वोचत । कुत:? जीवत एव हि तत् रेत: प्रजायते । अयं तु मृत इति

नात्र रेतो मूलं वकुं शक्यम् । न हि वृक्षस्य छिन्नावशिष्टमूलमिवास्य रेतोमयं स्वकं

मूलमवशिष्यते ; यत: पुन: प्ररोहतीति कल्प्येत । धानारुह इव चै वृक्षोऽड्जसा

प्रेत्य संभव: । किश्च वृक्षो धानारुहो भवति । धाना बीजम् । धानाभ्यो रोह-

तीति [स]तथोक्त: । बीजरुहोऽपि वृक्षो भवति ; न केवलं काण्डरुह एव । इवशब्दो-

डप्यर्थ: । वृक्ष: अड्जसा साक्षात् प्रेत्य मृद्वा धानातोडपि संभवेत् ।

कषायमूलादिति । निमित्तमात्रं बाधम् । प्रधानमूलं तु भूतमात्राविद्याकर्मवासनाच्छप्रकृति-

संवन्धरूपमात्रं तदमिप्रतं त्याजम् । वृक्षस्थले समूलह्वानिवत् एतन्मूलनाशे पुन: शरीरानुत्पाद:,

वृक्षाद्दान इव सर्वमिदं शारीरात् संप्रच्यते चेति इदं हि मूलं स्यादिति । आदिभागप्रश्न कर्म

रदसि विमृश्यम् । तत् सद्दयैर्न यथावद् ज्ञातम् । वक्ष्यति च , ' तु विद्याकर्मणी समन्वारभते,

पुनर्वै प्रज्ञा चे ' ति । अन्न, ' न्वतर. पुन: ' इत्यवद्, तत्रापि ' न्वतरे कष्याणतरं ह्यप्मु ' इति

नवतरपदं प्रयोक्ष्यते । रेत इति स्वकीयां रेत उच्यते उत्त परकोऽपम्? नाथ इहाश जीवत

प्वेवेति । किन्तावन्मिश्रमूलमिल्यनेन परकीयस्य रेतस: पुञ्छद्यममानूलह्रपतं नास्तीतिव्यजितम् ।

जीवत्पुरुषान्तररेतस: वृक्षगशरीरांशावाभावात् । ' धानारह इव चै ' इदंश्र इवशब्दोऽनर्थक इत्युक्तम् । सादृश्यार्थेकत्वादर्थे तु प्रेत्यसंभव: प्रेत्य पुनर्जाय.

इति शाङ्करम् । अन्न अड्ग्यैक इत्युक्तम् । सांदृश्यार्थेकत्वादर्थे तु प्रेत्यसंभव: प्रेत्य पुनर्जाय.

यत् समूलम् आवृण्हेयुर् वृक्षं न पुनर् आभवेत् ।

मर्त्योऽस्मिन् मृत्युन् वृण्णः कस्मान् मूलात् प्ररोहति ॥

जात एव न जायते को न्वेनं जनयेत् पुनः ।

यत् समूलम् आवृण्हेयुर् वृक्षं न पुनर् आभवेत् । यत् यद् यदि समूले मूलेन धानया आवृण्हेयुः उत्पाटयेयुः, तदा स वृक्षो न पुनर् आगत्य भवेत् ।

अतो मूलं वृक्षस्य रोहः कारणं दृष्टम् इत्यर्थः ।

मर्त्योऽस्मिन् मृत्युन् वृण्णः कस्मान् मूलं हति ।

अतो हेतोः पृच्छामि, वृक्षस् धर्मोऽयं मर्त्यो वृक्षः कस्मात् प्ररोहा दिति ।

ननु यस्तु मृत्युहतः स हत एव, अन्य एव तु कश्चिद् जायते,

वृक्षणस्य मर्त्येषु पुनर्जन् तिहेतु पश्‍चोडनुपपन्न इत्यन्नाह जात एव न जायते इति ।

यदि नष्टस्य पुनर्जन् नं स्यात्, तर्हि कृतहानाकृताभ्यागम वृक्षणस्य मर्त्येषु पुनर्जन् नं हेतु पश्‍चोडनुपपन्न इत्यन्नाह जात एव न जायते इति ।

अतो मर्त्यस्य पुनर्जन् नं सिद्धम् ।

अतो वः पृच्छामि को न्वेनं पुनर्जन् येदिति तथा च जगतो मूलं किमिति प्रश्नार्थः ॥

यतो जगतो मूलं तैजसकस्मिकैब्रह्मैवैनं ज्ञातम्, अतो याज्ञा जिताः ।

समा सा आरब्यायिका ।

यत् जगतो मूलं यज्ञवल्क्येन मानो मर्त्यः अज्ञसा आज्ञसेन् धानाहरो वृक्ष इव भवति ।

तदा च धानास्थानापन्नः स्यात् ।

एतावता सूक्ष्मभूत रूपं मूलं, कर्मवासनादिरूपं मूलस्याभिमतं स्यात् ।

न जायते इत्यस्य प्रकृतभाद्योरित्या, ‘पूर्वं जातोऽस्म्यपं पुनर्नवं जायते चेत्, इत्यर्थे,

जनयेत् पुनः’ इत्यत्र पुनरिति पदं स्वार्थे स्यात् ।

कस्तु एवं पूर्वस्मिन् जनितज्ञानं ?

जीकारे अस्य जन्‍ननोऽप्रकृतिः ।

अन्यथा अकृताभ्यागमः स्यात् ।

उत्तरजन्मा कृतविप्रणाशः स्यादिति भावः ।

शरीरेऽपि गति: नेत्यादि वाक्यम् ।

अयमर्थः :- प्राक् जात एवायम्; न तु जन्मानंतरमागच्छति चेत् - तन्न ।

तथा च कारणम् भवस्यं वक्तव्यम् ।

अतः कोन्वेनं जनयेत् पुनरिति ।

एवं च श्रुत्यर्थः स्वात्-पूर्वं जातोऽयं स्वयमेव पुनर्नं जाय स्वं पुनर्जन् ननौऽप्यधिकमूलरहितश्रेत्,

तर्हि निरस्तसमस्तवन्ध कोन्वेनं जनयेत् पुनः ?

मूलरहितं कृत्वा न समोहित इति मूलम्-आवद्यकर्मिति ।

एवं च अयम् जात एव न = मात्रवान्, किं तु जायते अमुकस्याजायते एव ।

एतं को नु पुनर्जन् येत् जनित पूर्वम् चेतनभूतमूलप्रक्‍ष; इदानीं तत्कारणसच्‍चिदानन्‍दरुप विषय प्रक्ष इति ।

एवं यज्ञवल्क्यवाक्यं समासम् ।

आल्‍याध्यायिका च समासा ।

विज्ञानमानन्दं शिलि स्वयम् उच्‍यत इत्येवान्, शारीरेडपि गतिः ।

धत्ते: श्लोकै: पृथक् छ्लेयेव पूर्वमार्ग

विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिदातुः परायणम् । तिष्ठमानस्य तद्विद इति ॥ २८ ॥

इति पञ्चमाध्याये नवमं ब्राह्मणम् । इति बृहदारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ॥

तत् श्रुतिः स्वयमेवाह विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिदातुः परायणं तिष्ठमानस्य तद्विदः । रातिः राते: । षष्ठच्‍तृन्‍ने प्रथमा । धनस्येत्यर्थः । राते: = धनस्य दातुः—कर्मकृतो यजनस्येति यावत् — परायणं परमगतिः । तद्‌ब्रह्मानु दातुः—कर्मकृतो यजनस्येति यावत् — परायणं परमगतिः । तद्‌ब्रह्मानु

गुणफलप्रदमित्यर्थः । तिष्ठमानस्य ब्रह्मसंस्यस्य तद्विदः ब्रह्मविदः परायणं परमप्राप्तव्यं विज्ञानानन्दरूपं ब्रह्मैव याज्ञवल्क्येन पृष्टं जगन्मूलमित्यर्थः ॥ २८ ॥ ५-९.

इति बृहदारण्यके पञ्चमाध्यायप्रकाशिका ।

मात्रेर्णोपरन्तस्य यमिति तद्वायः । परन्तु अत्र इति‌शब्द‌श्रवणात् तिष्ठमानस्य तद्विद इत्यो‌ति‌शब्द‌श्रवणात् तावदन्त याज्ञवल्क्यवच‌नमेव भणितुमर्हैति । अक्षिन्तू परां काष्ठामापन्ने ब्राह्मण-कोलाहले जोषमभूतो‌डश्वाक्षो जनको जेतुंरत्संये प्रथ‌म‌सनियेष्यत् । एवं सप्तमश्लोक‌स्‍ने‌त्तरा‌र्धेम-पेक्ष‌ित‌मिति विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिदातुः परायण‌मिति तुत्तरा‌र्धे मुक्त्वा । एतदर्थे‌स्तु-

दातुः ऋह्मगवीनां दातुः जनकस्य राः रातिः, 'अन्नन्तं वत मे वित्तं' मित्युक्त‌रीत्या धनभूतं दातुः ऋह्मगवीनां दातुः जनकस्य राः रातिः, 'अन्नन्तं वत मे वित्तं' मित्युक्त‌रीत्या धनभूतं

विज्ञानमानन्दे ब्रह्म परायणं परमाधारभूतम् । अवान्तरमूलानि रक्ष‌ण्यानि सन्तीत‌ि । एत‌त्कथ‌न‌खण्डे ब्र‌क्षि‌ष्ये‌न्न‌चै‌त‌क्षो‌त्त‌रं श‌क्य‌म् । तद् मुक्त्वा मया कृतं ग‌वामुद‌जन‌मित‌ि एत‌त्कथ‌न‌खण्डे ब्र‌क्षि‌ष्ये‌न्न‌चै‌त‌क्षो‌त्त‌रं श‌क्य‌म् । तद् मुक्त्वा मया कृतं ग‌वामुद‌जन‌मित‌ि

ज्ञान‌प‌नाय । माध्य‌न्‍द‌ने श्लो‌का‌न्त‌र्ग‌त‌त‌यै‌व म‌न्ये व‌िज्ञान‌म‌यादे: पाठः । त‌त्र रा‌ते‌र्दा‌तुरि‌र‌ति च ज्ञाप‌नाय । माध्य‌न्‍द‌ने श्लो‌का‌न्त‌र्ग‌त‌त‌यै‌व म‌न्ये व‌िज्ञान‌म‌यादे: पाठः । त‌त्र रा‌ते‌र्दा‌तुरि‌र‌ति च

पाठः । तदा रातिः धनस्य ब्रह्मगवीनां दातुरिरर्थः । तिष्ठमानस्य तद्विद इति पदद्वय‌म‌पि पाठः । तदा रातिः धनस्य ब्रह्मगवीनां दातुरिरर्थः । तिष्ठमानस्य तद्विद इति पदद्वय‌म‌पि

मूल‌व‌िद इति चा । च‌त्था त‌िष्ठ‌मा‌न‌स्य त‌द्व‌िद इ‌ति पृथ‌क्‍वाक्य‌म‌ । रा‌तिद‌स्य जन‌क‌स्य ब्र‌ह्म हि मूल‌व‌िद इति वा । च‌त्था त‌िष्ठ‌मा‌न‌स्य त‌द्व‌िद इ‌ति पृथ‌क्‍वाक्य‌म‌ । रा‌तिद‌स्य जन‌क‌स्य ब्र‌ह्म हि

पर‌मा‌भिम‌तम‌ । अतः त‌द्व‌िदः = ब्र‌ह्म‌वि‌दः त‌िष्ठ‌मा‌न‌स्य ब्र‌ह्म‌स‌स्य इ‌मा गा‌व इ‌ति । त‌दित‌ि पृथ‌क्‍व‌दं चा त‌स्मादि‌त्य‌र्थे । त‌स्माद ब्र‌ह्म‌वि‌द एवे‌मा गा‌व इ‌ति ।

अक्ष‌रल‌च‌र्तिभा‌ग‌स्थ भुज‌यु‌र‌चि‌न‌त‌का‌ । उ‌प‌स्त‌र्क‌ह‌रो‌ल‌स्ख गा‌र्गी चो‌द‌ह‌ल‌क्ख सा ॥

ब्र‌ह्म‌चि‌न्त‌ता‌भ‌रा: प‌श्चा‌द वि‌द‌र्‌ग‌व‌स्तु वि‌च्यु‌त‌स्‍लु: । ग्रा‌मे‌ष‌ल‌क्यो‌ड‌खि‌ला‌न् जि‌त्वा ब्र‌ह्मि‌ष्ट: पृथ‌वा‌न् धनी ॥

जनको है वैदेह आसाङ्क्रे। अथ है याज्ञवल्क्य आव्राज। तं होवाच—याज्ञवल्क्य! किमर्थमचारी: पशूनिच्छन् अण्वन्तानिति। उभयमेव सम्प्राडिति होवाच॥१॥

जनको है वैदेह आसाङ्क्रे। दर्शनकामेस्म्यो दर्शन् दातुं वैदेहो जनक: सभायामासाङ्क्रे स्फित इत्यर्थ:। अथ है याज्ञवल्क्य आव्राज आगत:। तं होवाच। जनक इति शेष:। तं याज्ञवल्क्यमित्यर्थ:। उत्किमेवाहं याज्ञवल्क्य किमर्थमचारी: पशूनिच्छल् अण्वन्तानिति। स्वित् अण्वन्तानिति। अन्ता: निःश्रय:। अणो: सूक्ष्मस्य वस्तुन: प्रत्यगात्मनि अन्तान् निःश्रयान् कर्तुमित्यर्थ:। याज्ञवल्क्यस्योचतरमाथ उभयमेव सम्प्राडिति होवाच। त्वदनुग्रहार्थमेवागतोस्मि। तपस्सङ्के यदि पशवश्र पुन: स्यु:, तदपि न प्रतिषेधाम: हे सम्राडिति होवाच। याज्ञवल्क्य इति शेष:। सम्राट्। हे सर्वभौमेत्यर्थ:॥१॥

याज्ञवल्क्य: साक्षात् सहस्रभानोरधीतपूर्वो यजुर्वेद इति पौराणिकी प्रसिद्धि:। एतदच्य- हदरण्यकान्ते याज्ञवल्क्य ऋषिऋतिगुरुपरम्परायामादिल: कूटस्थतया दर्शित:; साक्षादाचार्यश्व गौतम इति। तच्च आंशिकं स्वातु। तत्रैव 'श्रुत्वा चापी'ति वचनादौ तु आदिदेवं याज्ञवल्क्येन सचेन्महण- हरतेति स्वप्ना प्रतिपादितं सरन् जनकाय राज्ञे किमिहोपरिेश्य गा: ग्रहीतुं जनकसविध- माययौ। तत्र पूर्वीगवग्रहणकाल एवायं जनकसविधसमागम:, उत्तान्यदेति विचारे, उपरि 'सहसं ददामि' 'सहसं ददाभो'ति पौनःपुन्येन पूर्वीगवदीदानावगमात् अन्थदैव कृत: समागम- स्स: 'इति हि गोपहणकाले प्राग्वादि:। अतो मदीयान् पदशून् मदीयान् सूक्ष्म- तत्त्वविषयनिर्णयान् तद्विषयममीमांसाप्रवर्तेनाय ग्रहीतुमचारीरिति प्रुचामि। पूर्वं पशुग्रहणावसरे किमपि मह्यं नोपदिशर्मति खलु विवरणोर्मिति भाव:।

यत् ते कषिचदचरीत्, तच्छृणवामेति। अब्रवीन्मे जित्वा शैलिनी:', वाग्वै ब्रूतेति। यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात्, तथा तच्छैलिनो'डग्रवीदचै ब्रूतेति; अवदतो हि किं स्यादिति; अग्नरीतु ते तस्याडडयतनं प्रतिष्ठाम। न मेडग्रवीदिति। एकपादाऽऽनत् सप्राडिति। स वै नो बूढि याज्ञवल्क्य।

1. शैलिनः मा.

एवमुक्त्वा विशेषोपदेशाय प्रभृत्तो याज्ञवल्क्यो जनकं पुनराह यत् ते कषिचदचरीत्, तच्छृणवामेति। यत् ते तुभ्यं कषिचदाचार्योंडग्रवीत् - अनेकाचार्योपसेवी हि भगवान् — तत् श्रृणवाम। श्रद्धा उपदेष्टव्यांश्चामुपदेष्ट्याम हृदि: भावः। जनक आह अब्रवीन्मे जित्वा शैलिनिर्योगै ब्रूतेति। नामतो जित्वा शिलिनस्यापत्यं शैलीनिः याज्ञवल्क्यो ब्रह्मेति '= ब्रह्मप्रतीकतया वाग्देवता उपास्येति मे उक्तवानिर्यर्थः। इतर आह यथा मातृमान् ---प्रतिष्ठाम। माता यस्य विधते अनुशासनकर्तृतया, स मातृमान्। पिता यस्य तथा विध्यात्, स पितृमान्। आचार्यो यस्य तथा विध्यात्, स आचार्यवान्। उपनयनात् प्राक् मातापितरावनुशिष्टः। ऊर्ध्वंमाचायोंडनुशास्ति : तैरें यथाकालं शिक्षितो हि समयक् ज्ञानवान् भवति। तथाच मातृ| पितृ| आचार्येण चानुशिष्टो यथा ब्रवीति, तथा शैलीन उत्क्वान् वाग्वै ब्रूतेति। समयगुक्तवानित्यर्थः। तल्लोपपत्तिमाह अवदतो हि किं स्यादिति। अवदतः वाग्यापाररहितस्य। न हि मूकस्यैहिकमुष्मिकं वा किंचित् सिद्ध्येत। तस्मात् युक्तं वाग्वै ब्रह्मेति शैलीनिनोक्तम्, सर्वपुरुषार्थसाधनत्वात् वाचि ब्रह्मदृष्टिः कर्तव्येतरयैः। अग्नवीतु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम। परन्तु तस्यायतनं प्रतिष्ठाचैव ते स किंब्रवीत्। आयतनं शरी-रम्। प्रतिष्ठा त्रिवर्गी कोशाश्रयः। एतद्यमपि शैलेनिरुक्तवान् किमित्यर्थः। जनक आह न मेडग्रवीदिति। इतर आह एकपादाऽऽनत् एतत्सप्राडिति। एकः पादः यस्स, तत् एकपात्। एतत् ब्रह्म। वाङ्मयं ब्रह्म उपास्यमानमपि एकपात् लिमिः पादैः शून्यं न फलाय भवतीत्यर्थः। जनक आह स वै नो बूढि याज्ञवल्क्य। हे याज्ञवल्क्य ! स वै विद्वान् अस्मभ्यं बूढि। आयतनादीतित शेषः।

1. वाग्वै वाग्देवता ब्रह्मेति.क. 2. शैलीनिः शां.

वागेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा; प्रज्ञेत्येनदुपासीत । क याज्ञवल्क्य । वागेव सम्राडिति होवाच; वाचा वै सम्राड् बन्धुर्यते; ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्वाङ्गिरस इतिहासः पुराणं वि निषदः श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानीष्टं हुताशि तमयश्व लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि वाचैव सम्राट् प्र

ज्ञायते । क । स चाह वागेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा प्रज्ञेत्येनदुपासीत धिष्ठीयां देवतायामध्यसमानस्य ब्रह्मणो वागेवायतनं शरीरम् । आकाशः प्रतिष्ठा; आकाशः परमं व्योम वा प्रतिष्ठा ककुलयेडव्याश्रयः

ब्रह्म प्रज्ञेयुपासीतेत्यर्थः । जनकः पृच्छति काँ प्रज्ञतां यामयं ममप्रियः - यथा प्रतिष्ठांशः वाचो मिन्न., एवं प्रज्ञाडपि मिन्ना उत नेति नेति प्रक्ष । प्रतिष्ठावच् मिन्ना, किंतु आयतनवत् वाचः अभिन्नेयुतरमाह वाग्वै सम्राडिति होवाच । हे सम्राट्! वागे न तु ततोडतिरिक्तमित्यर्थः । तदुपपादयति वाचा वै सम्राड्

प्रज्ञायते । अयं बन्धुरिति वाचैव हे प्रज्ञोयते । तथैव ऋग् ब्रह्म । इतिहासः रामायणादि: । पुराणे विष्णुपुराणादि । विद्या: चतुष्ष उपनिषदः प्रसिद्धा। श्लोका: मनुस्मृत्यादिरूपा: । सूत्राणि ब्रह्मसू

अनुव्याख्यानानि भाष्यभाष्यस्यभ्यानादीति । व्याख्यानानि भाष्यादी व्याखानिमित्तं धर्मजातम् । हुंत होम निमित्तं धर्मजातम् । आशितम् निमित्तकम् । पायितं पानादाननिमित्तकम् । अयं लोकः इह ( ऐहलौकिकं? ) फलम् । परश्च लोकः स्वर्गीमोक्षादि । सर्वाणि भूतानि

अध्वनीतु ते इत्थन्तं ककुषरेप प्रक्षार्षीणाम् । का प्रज्ञातेति । एकपाद्र पादश्रुतिमिति शृण्मोः । परन्तु, 'अभिवादातु तु तस्यायितेनं प्रतिष्ठाम्' इति पृथ्वात् तृतीयमिदं प्रत्तारुं क्रिमिति न जाने इति प्रष्टु: प्रश्नः । प्रज्ञासादेन वाच

तुल्वेन रूपेण ब्रहणम् । अस्य चतुथ्यैःपादतया ज्ञातव्यताद् सहोक्तिः । भायतनस्यैव तनमब्रवीत् किमित्यस्य आकारद् तनमब्रवीत् किमित्येवायं इलायाश्रयेन प्रतिवक् वागेवेति । वाचः अभिन्ने

यस्मि तत्नोक्कमिति भावः ।

वाग् वै सम्प्राट् परमं ब्रह्म । नैनं वाचं जहाति, सर्वाण्येनं भूतान्यभिक्षरन्ति, देवो भूत्वा देवान् अप्येति, य एवं विद्वानेतदुपास्ते । हस्त्यृपमं सदहमिति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः, पिता मेsमन्यत नाननुशिष्य हरेतेति ॥ २ ॥

यदेव ते कश्चिदब्रवीत्, तञ्छृणवामेति । अब्रवीन्नम उदङ्कः शौनकः: मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात्, यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् न ब्रूयात् । तथा तञ्छैल्मायणोडब्रवीत् प्राणो वै ब्रह्मेति; अप्राणतो हि किं नूयात्, तथा तञ्छैलेल्मायणोडब्रवीत् । एकपाद्रा एतत् सम्प्रादिति । स वै नो भूहि याज्ञवल्क्य ।

प्राण एवायतनमाकाश: प्रतिष्ठा प्रियमित्येनुपासीत । का प्रियता द्वासीनरुपाणी । एवमेतत् सर्वं, हे सम्प्राट्! वाचैव प्रज्ञायते । अतः वाग् वै सम्प्राट् परमं ब्रह्म । वाग्देवतायां ब्रह्मोपासनं प्रज्ञानमकर्तव्येन कर्तव्यमित्यर्थः । तदुपासनाया: फलमाह नैन्नं वाग् जहाति—उपास्ते । य एवं चिद्धान् उत्कायितनादिग्ज्ञानवान् नायाः फलमाह नैन्नं वाग् जहाति—उपास्ते ।

एतत् वागूपं ब्रह्मोपास्ते, एनं ब्रह्मविदं वाक्-अर्थो ब्रह्मविद्या न जहाति । यथा वत्साय गावोऽभिक्षरन्ति, एवं बलिद्राविद्याया: विस्मरणं नास्तीति यावत् । यथा वत्साय गावोऽभिक्षरन्ति, एवं बलिद्राविद्याया: विस्मरणं नास्तीति यावत् । देवा भूत्वा उपास्यमानवादिमि: सर्वाणि भूतानि अभिक्षरन्ति सिन्धन्तीत्यर्थः ।

देवानप्येति आजागरिष्यात्रदेवो भूत्वा — तदेवतासायुज्यं प्राप्येति यावत् । — देवानप्येति आजागरिष्यात्रदेवो भूत्वा — तदेवतासायुज्यं प्राप्येति यावत् । नसिद्धदेवतान्तर्गतों भवतीत्यर्थः । हस्त्यृपमं सदहमिति होवाच जनको वैदेहः । हस्तितुर्य: ऋषभ: यस्मिन् गोसहस्रे तत् तथा ।

तादृशभयुत्तं गोसहसमुपदिष्टविद्याया ददामिति जनक उत्क्वानित्यर्थः । स ह — नाननुशिष्य हरेतेति । शिव्यं सम्यगननुशिष्य ततः किञ्चिदपि द्रव्यं नाददहरेतेति मे पिता अमन्यत । शोचितवानिति यावत् । अतः सम्यगननुशिष्य हरेत्स्वापि [ नेयम् ] ॥ २ ॥

यदेव ते -- शौलबायनः । नामत उदङ्कः । शुल्बस्यापत्यं शौलबायनः । नडादित्वात् फक् । — अप्राणतो हि किं स्यात् — जीवतो हि सर्वपुरुषार्थवासिरिति भावः । प्रियमिति नाम्ना प्राणप्रतीकं ब्रह्मोपाननुशिष्येति । यथा ते अणन्ती:पदेशालिस्सा, तथा ममापि, अननुशिष्य पूर्वं हतमिसनुताप: अनुशासनेच्छा च पित्रा देशादिति भावयः ।

याज्ञवल्क्य । प्राण एन सद्राडिति होवाच; प्राणस्य वै सम्राट् काम-

यायाडयं राजयत्यप्रतिगृह्णास्य प्रतिगृह्णात्यपी तत् वघाशङ्कं भवति यां

दिशमेनि प्राणस्यैन सम्राट् कामाय; प्राणो जहाति, सर्वाण्येन भूतान्यभिक्षरन्ति, नैतं

य एवं विद्वानेतहुपास्ते । हन्त्युपंभे सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच

यदेव ते कश्चिददग्रीत्, तच्छृणवामेति । अब्रवीन्मे 'वृकुर्वाणो-

तद्राक्षोऽग्रवीच्चक्षुर्ह ब्रवीति । यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात्, तथा

तस्यायतनं प्रतिष्ठाम । न मेधावीदीदिति । एकपाद्वा एतत् सम्राडिति ।

स वै नो बूही याज्ञवल्क्य ।

चक्षुरेवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा सत्यमित्येनुपासीत । का सत्यता

सीतेत्यर्थः । प्राणस्य प्रियतामेवोपपादयति प्राणस्य वै --- परमं ब्रह्म । प्राणस्य

कामाय प्राणाशया आयाज्यमपी याजयति, अप्रतिगृह्णामपि प्रतिगृह्णाति । अप्रतिग्र-

गच्छति, तत् वघाशङ्कं भवति । वघस्याशङ्का यस्मात्, तत् चोरण्याप्रादि वध-

शङ्कम । तत् तत् वत्तन्ते चेदपि, तत्रापि प्राणस्य कामाय याति । ततः प्राणस्य

तित्यर्थः ॥ ३ ॥

यदेव ते — वृकुर्वाणः । नामतो वृकुः । वृष्णेरपत्यं वृष्णः ।

1. क्रिप्. क. ग्रहे: प्रतियोगादिह कःयुप् । अपीति हि उपरितनवाक्येऽन्वितम् ।

हतो भाष्याभिमतथो जनैव खातु — यां दिशं प्राणस्यैव कामाय याति, तं वघाशङ्कमपि

भवतीति ! "अजरामरत्वात् प्राज्ञो विद्यामधिगम्भ साधयेत्" इति न्यायेन स्थैर्यमक्या प्राणप्रीणनाया-

जन्मिति भावः ।

हृद्राक्षीरिति, स आहाद्राक्षामिति, तत्त्व सत्यं भवति; चक्षुरेव सम्राट् परमं ब्रह्म । नैतं चक्षुर्जहाति, सर्गाणेनं भूतान्यभिक्षरन्ति, देवो भूत्या देवान् अभ्येति, य एं विद्वानेतदुपास्ते ।

हस्त्यृपमं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः, पिता मे$ग्रन्यत नानुशिष्य हरेभ्य इति ॥ ४ ॥

यदेव ते कश्मलदर्शीतम्, तच्छुणवामेनि । अग्नीनमे गर्दभीविपीतो भारद्वाजः श्रोत्रं वै सम्राडिति होवाच । यथा मातुमान् पितुमान् आचार्यवान् ब्रूयात्, तथा तद्वारद्वाजो$ब्रवीच्छ्रोत्रं वै ब्रह्मेति; अभृणतो हि किं स्पादिति; अनृहीतु तं तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् । न मे$ग्रवीदिति । एकपाद्वा एतत् सद्राडिहति । स वै नो ब्रूहि याज्ञवल्क्य ।

श्रोत्रमेवापतनंभारः प्रतिष्ठा अनन्त इत्येनदुपासीत । काण्डनतता याज्ञवल्क्य । दिश एतद् सम्राडिति होवाच; तस्मादे सद्राडपि या काश्च दिशं गच्छन्ति, नैवास्यः अनन्तं गच्छति । अनन्ता हि दिशः ।

दिशो वै सम्राट् श्रोत्रम् । श्रोत्रं वै सम्राट् परमं ब्रह्म । नैतं श्रोत्रं जहाति, सर्गाणेनं भूतान्यभिक्षरन्ति, देवो भूत्या देवान् अभ्येति, य एवं विद्वानेतदुपास्ते ।

हस्त्यृपमं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः, पिता मे$ग्रन्यत नानुशिष्य हरेभ्य इति ॥ ५ ॥

१. वटकु: मा. पा.

तत्त्व सत्यं भवति । चक्षुषा हृटे यथा सत्यत्वाच्चवसानात्, तथा मानस्तरावगतं न भवतीत्यर्थः । अतः चक्षु:ष ब्रह्म सत्यनाम्रोषासमित्यर्थः । नैतं चक्षुर्जहाति ।

चक्षुषा हस्तं न विस्सरतीत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ४ ॥

यदेव ते — गर्दभीविपीतो भारद्वाजः । गोत्रतो भारद्वाजः, नाम्रा गर्दभीविपीत इत्यर्थः । दिशो वै सम्राट्श्रोत्रम् । 'दिशः श्रोत्रं मूला कर्णी प्राविशन्,' इति श्रुते: दिविश्रोत्रयोरेक्यमित्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ ५ ॥.

यदेव ते कशिदश्वीत्, तच्छूणवामेति । अब्रवीन्मे सत्यकामो जाबालो मनो है ब्रह्मेति । यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात्, तथा तज्जाबालोऽब्रवीत् मनो है ब्रह्मेति; अमनसो हि किँ स्यादिति । अब्रवीतु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् । न मेऽब्रवीदिति । एकपाद्वा एतत् सम्राडिति । स वै नो बूढि याज्ञवल्क्य ।

मन एवायतनमाकाश: प्रतिष्ठा आनन्द इत्यदुपासीत । कोऽडनन्दता याज्ञवल्क्य । मन एव सम्राडिति होवाच; मनसा वै सम्राट् स्त्रियं समभिहार्यते; तस्यां प्रतिरूप: पुत्रो जायते; स आनन्द:; मनो वै सम्राट् परमं ब्रह्म । नैनं मनो जहाति, सर्वाणि भूतान्यभिक्षरन्ति, देवो भूत्वा देवान् अप्येति, य एवं विद्वानेतदुपास्ते । हस्तग्रुष्मँ सहसं ददामीति होवाच जनको वैदेह: । स होवाच याज्ञवल्क्य:, पिता मेडमन्यत नानुशिष्य हरेतोति ॥ ६ ॥

यदेव ते कशिदश्वीत्, तच्छूणवामेति । अब्रवीन्मे विदग्ध: शाकल्य: हृदयं वै ब्रह्मेति । यथा मातृमान् पितृमान् आचार्यवान् ब्रूयात् तथा तच्छाकल्योऽब्रवीत् हृदयं वै ब्रह्मेति; अहृदयस्य हि किँ स्यादिति । अब्रवीतु ते तस्यायतनं प्रतिष्ठाम् । न मेऽब्रवीदिति । एकपाद्वा एतत् सम्राडिति । स वै नो बूढि याज्ञवल्क्य !

हृदयमेवायतनमाकाश: प्रतिष्ठा स्रितानन्दितयेनदुपासीत । का स्थितता याज्ञवल्क्य । हृदयमेव सम्राडिति होवाच; हृदयं वै सम्राट् सर्वेषां भूतानां प्रतिष्ठा हृदये है सम्राट् सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि; हृदय होव सम्राट् ॥

यदेव ते -- सत्यकामो जाबाल: । जाबालया अपत्यं जाबाल:, नाम्ना सत्यकाम इत्यर्थ: । मनसा वै-स आनन्द: । स्त्रियं प्रति मनसा हार्यते मनसा नीयते । श्री:संयोगो मनआयत्त इति भाव: । प्रतिरूप: तुल्य[रूप] इत्यर्थ: । आनन्दहेतुत्वात् पुत्रस्यानन्दस्वमिति भाव: । शिष्टे स्पष्टम् ॥ ६ ॥

यदेव ते -- विदग्ध: शाकल्य: -- । शाकलस्यापत्यं शाकल्य: नाम्ना विदग्ध: । हृदयं बुद्धि: । आयतनम् आधार: । प्रतिष्ठा स्थितिहेतु: ।

सर्वाणि हि भूतानि प्रतिष्ठितानि भवन्ति; हृदयं हि सत्राट् परमं ब्रह्म । नैनँ हृदयं जहाति सर्वाणि हि भूतान्यभिक्षरन्ति देवो भूत्वा देवान् अप्येति, य एं विद्वानेतदुपास्ते । हस्त्यृषभं सहस्रं ददामीति होवाच जनको वैदेहः । स होवाच याज्ञवल्क्यः , पिता मेsमन्यत नाननुशिष्य हरति॑ति ॥ ७ ॥

६—२.

जनको ह वैदेहः कूर्चादुपावसृपन्नुवाच, नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्य , अनु मा शाधीति । स होवाच—यथा वै सत्राट् महान्तमॄषानमेष्यन् रथं वा नावं वा समाददीत, एवमेवैताभिरुपनिषद्भिः समाहितात्माऽऽसि ।

अतो हृदये सर्वाणि भूतानि प्रतिष्ठितानि बुद्ध्यग्रधीनस्थितिमन्ति भवन्ति । तस्मात् हृदयं वै सत्राट् परमं ब्रह्म । शिष्टः सर्पन् ॥ १ ॥ ६—१.

जनको ह वैदेहः कूर्चादुपावसृपन्नुवाच । जनकस्तु याज्ञवल्क्यस्य ज्ञानवैशिष्ट्यं (वैश्च्यं) हष्ठ्वा कूर्चादासनविशेषादुथाय — ल्यकलो॑पे पञ्चमी -- उपावसृपन् उपसीदन्न् आचार्यमुवाचैतर्थः । तदेवाह नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्य ! तुम्हं नमोडस्तु । शिष्यं मामनुशाधीति । न्यायवल्क्य !

स होवाच । अत्र याज्ञवल्क्य आह । किमिति । यथा वै सम्राट् — असि । हे सम्राट्! यथा महान्तं भूमं सामुद्रं वाडप्यधानमेष्यन् रथं वा नावं वा समाददीत, एवं तत्त्वदाचार्योपदिष्टाभिरेतागमिष्यन् रथं वा नावं वा समाददीत संगृह्णीयात्, एवं मेधया

अत्र नाकप्राणच्ु.श्रेष्ट्रमनांति बृहदारण्यकोपक्रमोक्तात्ति यथाप्रसिद्ध इह वर्णितानि । तत्तदेवताया: तत्तदिदंमेवायतनम् । सर्वेभ्यः प्राणेभ्यः प्रतिष्ठा । नतु यथेष्टु पादो भिश्रमिन्न: प्रकृतिप्रियसत्याऽऽनन्तानन्दनमन्तिदिशेः । तत्ततत्र ब्रह्महृदिमतस्थ तत्तदुपकरणसमृद्धाः सर्वभूतप्रियम् । तत्तदेवतासायुज्यसिद्धं फलम् ।

'नाननुशिष्य हर॑ति' ति पितृभिप्रायस्य पुनः पुनः कथनाद् इतोडधिकमजुशास्यमस्तीति जनको निश्श्रिकाय । स्वकीयज्ञानामणन्तानामन्ते एवमधिगते इतोडपूर्‌षीमाचार्यकरणेनैव श्रोतव्य-जनको निश्श्रिकाय ।

मिथ्यार्थं तदुचितमतुतस्थो स इत्युच्यते जनको ह वैदेह इति । रथं वा नावं वा ?

एवं चून्ददारक आलम्बसद्गीतवेद उक्तोपनिषत्क इतो विमुच्यमानः क गमिष्यसीति । नाहं तद्ग्रन्थ वेद यत्न गमिष्यामीति । अथ वै तेऽहं तदू चक्ष्यामि यत्न गमिष्यसीति १ । ब्रतीतु भगवानीति ॥ १ ॥

इन्धो ह वै नामैष योडयँ दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः । तं वा एतमिन्धँ

1. यत्न गमिष्यसीति स होवाच । मा.

भिरुपनिषदिरत्यन्तं समाहितात्माडसि संपन्नपरलोकसाधनोडसि । एवं चून्दारकः — गमिष्यसीति । एवं तथा चून्दारकः राजवैन पूज्यमानः, आहचः धनाढ्यश्च सन्नधीतवेदः गुरुाभः । उक्तोपनिषत्कः उपदिष्टब्रह्मविद्याश्रोत्रियैव सर्वपुरुषार्थसंपत्तिमान्स्वम् इतः असाच्छरीरात् विमुच्यमानः उत्कामन् क कस्मिन् मार्गे गमिष्यसीत्यर्थः । एवं ब्रह्मविदः उत्क्रमतो गतौ याज्ञवल्क्येन पृष्टोऽयम्, इतर आह नाहं तद्ग्रन्थ वेद, यत्न गमिष्यामीति । याज्ञवल्क्य आह १ अथ वै — गमिष्यसीति । यस्मिन् वर्णिते गमिष्यसि तद्श्रुति-

त्यर्थः । इतर आह ब्रतीतु मे भगवानीति । यथानुजिझ्रक्ष्यास्तीति शेषः । अतःपकोसलविद्यावत् गतिमप्रक्षो ननुयाज्ञवल्क्योऽप्युपलक्ष्यः ! अत एवं तद्वदलापि द्वयोरप्यत्तरल प्रतिवचनमुपपद्यत इति दृष्टान्त्यम् ॥ १ ॥

इन्धो ह वै नामैव — परोक्षेणैव । योडयँ दक्षिणाक्षिस्थः पुरुषः स इन्धो नाम इन्ध इति प्रसिद्ध इत्यर्थः । एवं तमेतं पुरुषमिन्ध सन्तं इन्द्र इति यथाक्रमं स्थलेन जलेन वाति भाध्यम् । उक्तोपनिषत्क इत्यस्य एतद्विहपनिषद्विति-

रक्तुर्जिज्ञासापरिदेश इत्यर्थः । अत्र शाङ्ख्यायनश्रुतौ गौडोपनिषकत्वे अनयोते । वृन्दारकत्वाद्‌व्ये विशेषतया वण्र्येते । क गमिष्यसीति प्रकृतं सूत्रं गूढ आश्रयः । भागादिगु वृन्दारकत्वाद्‌व्ये तत्त्वदेशतासायुज्यप्राप्तिः कं दर्‌शितम् ; तदुपकरजसंप्राप्तिरपि । किं तत्र तनसायुज्यार्थी गतिरीपेक्ष्यते, आहो उकरजसंप्राप्तौ सति सायुज्याद्‌व्ये गतिरिति । आये च तेषु सायुज्येषु कतमसायुज्यार्थो गतिरिति । जनकः सायुज्याद्‌पृथक् मत्वेरेतद्‌ध्वोनताया इदानोमेतन्मुचादेश ज्ञाततया संपद्येत तत्न निर्‌णयमलममानः अननुचितप्रश्राश्च प्रतिवक्ति नाहं तदिति । याज्ञवल्क्य-

ल्क्य तत्वोपदेशप्रकृतः प्रियःपतिमेव परतस्चं तत्प्राप्तौ — तत्सायुज्यप्राप्तिः सासारिक-फलान्नप्राप्तिनिर्णोहिकनानानाडोऽतिप्ठानभूतहृदयाशालनि शरीरे समवस्थितं मोक्ष्यतमुपवर्ण्ये तदर्थगतौ तं स्वरप्यति इन्ध इत्यादिना ।

सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेणैव । परोक्षपिया इव हि देवाᳫँ प्रत्यक्षद्विषः ॥ २ अथैतद्रामेऽक्षि(क्ष)पि 'पुरुषरूपमेवाडSस्य पत्नी विराट् । तयोरेप सᳮस्तावो य एपोन्तर्हृदयम आकाशः । अथैनयोरेतत् प्रावणरम्, यदेतदन्तर्हृदये जालकमित्न । अथैनयोरैपा

1. अक्षरᳫँ मा. आक्षिᳫ. शांᳩ परोक्षेण वदन्ति । देवा ' हि गोवनीयमर्थे पर्यायोक्तेन वदन्ति; न तु स्पष्ट- तया । परोक्षपिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः । इवशब्द एतार्थः । यस्माद्धि

इति वदन्तीत्थ्यर्थः । ' य ए॑व एतसिन् मण्डले पुरुषो यश्वाडᳫँ दक्षिणेऽक्षणि ' इति दक्षिणाक्षिस्थितस्य आदित्याऽऽन्तरस्यस्थितस्य चाक्षुषश्रवणात् , आदित्याऽऽन्तरस्यस्थितस्य पुणडरीकाक्षत्वात्, "अन्तर उपपद्यते " इति चक्षुषि स्थितत्वेनोपदिष्टस्य परममहत्य- स्यापनात्, 'इन्दं निचिक्यु: परमे व्योमन्', 'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते '

इत्यादिᳫु परमपुरषस्यैव᳚द᳛दवाच्यत्वप्रसिद्धᳩश्व नारायण एवाल᳚ दक्षिणाक्षिस्थः पुरुष इति दृश्य᳚तेन । ज्योतिरधिकरणे व्यासाद्यैरे᳚ नारायणᳫलभुप्रतिपादनᳩम् ॥ २ ॥ अथैतद्रामे-चिराट् । पुरुषरूपं मनु᳚ज्याकार इत्यर्थः । अस्य इ᳚द्रस्य

पत्नी विराट् वामाङ्किस्था मनु᳚ज्याकारा तत्पली साक्षा᳚ल्क्ष्मीरिव । तैत्तिरीयके ' विराड᳚सि वृᳫहती श्रीसी᳚ᳫद्रपल्ली धर्मपल्ली ' ति इ᳚न्द्रपत्न्या: श्रीश᳛दवाच्यतयैववाग- मात् । अस्या: साक्षा᳚ल्क्ष्मी᳚त᳛च॒ व्यासाद्यै᳚स्त᳛लैवोक्तᳩम् । तयोरेप सᳮस्तावो य

एपोड᳚न्तᳫ्हृ᳚द᳛य आकाशः । तयोरेप: वᳫक्ष्यमाणः सᳮस्तावः एकान्तसंभोग- भूमि: —, अधि᳚रणे घ᳚ञ् —, य एष हृ᳚दयकमलम᳚ध्ये आकाश इत्यर्थः । एत᳛च ज्योतिरधिकरण एव᳚ व्यासाद्यै᳚क᳛तᳩम् । अथैनयोरेत᳛द᳚म् । एत᳛दप्यो- रᳮत᳛नं मोᳫघं प्रासाद᳛नीयमेत᳛देव । किं तत् ? य एपोड᳚न्तᳫ्हृ᳚द᳛ये लोहितपिᳫड᳚ः ।

यः एषः हृ᳚दयमानः अन्तᳫ्हृ᳚द᳛ये कमलकᳫर्णिकाकारो मां᳚सपिᳫड᳚ः । अथैनयोरेत᳛त् प्रावणरं यदेतदन्तर्हृ᳚द᳛ये जालकमिच । एनयोर᳚मप्योरेत᳛देव प्रावणरं वᳫच᳛म् । किं तत् ? यदेतदन्तᳫ्हृ᳚द᳛ये जालकमिच । यत हृ᳚द᳛ये दᳫनाजाल᳛वत् वᳫक्ष्यमाण- हित(ता?)नामकनाडी᳚निच᳛यसंपन्न᳛ जालकम्, त᳚देव पᳫट᳚वᳫह्मनयोरित्यर्थः । अथैनयो ।

सृतिस्सश्ररणी, यैषा हृदयादूर्ध्वा नाड्युञ्चरति । यथा केशः सहस्रधा

भिन्नः, एवमस्यैता हिता नाम नाड्योऽन्तर्हृदये प्रतिष्ठिता भवन्ति । एताभिर्

रेवा — नाड्युञ्चरति । एतस्माद् हृदयादूर्ध्वैर्वर्तिन्यै या नाडी उञ्चरति, सैषा

सुषुम्नाख्या एवमुपासकस्य ब्रह्मविदो ब्रह्मलोकसौधगतपरमताम्प्राप्तिहेतुभूता सख्ख-

ररणी स्रुतिः निरवग्रहा इत्यर्थः । यथा केशः सहस्रधा भिन्नः एवमस्यैता

हिता नाम — आसङ्गति । अन्तर्हृदये हृद्यान्तः प्रतिष्ठिता भवन्ति याः

लोहितपिण्डः पुरीतन्नामकः । एवमस्येयत्र अस्येति पदं मांसपिण्डार्थकम् । 'हिता

नाम नाडयः द्वाससतिसहस्राणि हृदयात् पुरीततमभिप्रतिष्ठन्त इति बालकिसंवादगतश्रुत्यनुसारात्

पुरीतत्संबन्धिन्य इति यावत् ।

अत्रेदं बोध्यम् — हिता नाम नाड्यः स्वप्नस्थानमिति उपरितनश्राणतो ज्ञायते ।

कौषीतक्युपनिषदि च बालाक्यजाज्ञातश्रुतिसंवादे, 'हिता नाम हृदयस्या नाड्यः हृदयात् पुरीततमभि

प्रतिष्ठन्ति — तासु तदा भवन्ति' इति वाक्यं स्वप्नस्थानत्वं व्याख्यातम् । अत्र तु श्रुतिर्द्वयोरेक

वालाकिसंवादे, 'अथ यत्र सुपुतो भवती' ति सुषुप्तिमेव प्रकृत्य हिता नाम नाडीर्निदिश्य,

तामि प्रलयवस्थ्य पुरीताति शेते' इत्युक्तम् । अत्र नाडीनाां कथंऽपि सुषुसिस्थानतया प्रहणं

स्वरसम् । छुवालोपनिषदि (४) तु, 'अथैमा दश नाड्यो भवन्ति ' इति वाक्यं स्वप्नस्थानपरम् ।

नाडीविषेशः: स्वप्नस्थानभूता । अन्यास्तु हिता नाम

सुषुसिस्थानत्वम्, 'तामिः प्रलयवस्थ्ये' इत्युक्तेः । किन्तु प्रासङ्खटतया परार्थमात्रवात् नाडीपुरीतत्पर-

म्राणाम्, परम्परयैति, नाडीषु साक्षात् संबन्धे स्फुटनः, परम्परया संबन्धे सुषुप्तिरिति विवेकः

कर्तव्यः । इमाऽथ नाड्यः किं हृदयन्न्तर्गताः उत्त हृदयाद् बहिरेशा हृदि निष्ठाने

पुरीतततमभिप्रतिष्ठन्ते' इति प्रयोगात् न हृदयकुहरनिविश्ठत्वमिति वक्तव्यं भवेत् । परन्तु लोहित-

पिण्डरुयैव पुरीतत्पदेन ग्रहणात्, तस्य चेह, 'य एषोडन्तर्हृदये लोहितपिण्ड ' इति वाक्यात्

हृदयस्य मध्ये लोहितं मांसपिण्डम्' इति सौबालखायत्राच्च हृदयान्तर्गतल्लाचगमात्, हृदय एव

कौषीतकिराचाव्ये च, 'हृदयस्य नाड्यः', 'हृदयात् पुरीतत' मिति षष्ठीपञ्चमीमीदृद्वयप्रयोगात्

हृदयान्तर्गतवं हृदयादधिकत्वमुभयं ज्ञायते । अथाऽपि तासामेव नाडीनाां बहिरपि शरीरेऽथायं

व्याघिरस्ति । तदुच्यत इहाऽपि, 'यैषा हृदयादूर्ध्वा नाडी' इत्यादिना । बहिःस्था नाड्यः हृदये

तदनुर्गतेऽ पुरीताति च निवेश्य इति ज्ञानार्थमेव हृदयादित्यस्य हृदयं प्रविश्येति पूं मांध्ये

एतदास्वदास्ववति ।

केशसहस्रांशातिसूक्ष्मा हितनामका नाड्यः, ताभिः एतत् जीवजातम्, आस्व-

वत् = आ समन्तात् * स्ववत् संसारदूतजातम्, आस्ववति संसरतीत्यर्थः । 'तयोर्ध्वेमायानमृतत्वं मेति विष्वङ्‌डन्या उत्क्रमणे भवन्ती'ति हि श्रुत्यन्तरम् ।

• स्ववति संहरति । एतदूत्तजातमास्ववति संसरति खलु । ग. व्याख्यानम् । हृदयावधिकं प्रस्थानमित्यर्थोऽध्यासार्याभिमत इह ।

सर्वेमिंद हृदयशब्दवाच्ये क्रिमिति शोधनेन निर्गेयम् । हृदयमिति लोके वक्षः-स्थलमप्यच्यते, मन्त्र । तैत्रिरीये 'पद्मकोशप्रतकोशां हृदयस्याश्मोऽधोमुखम् । अधो निष्ठया वितस्त्यां तु नाड्यामुपविरि तिष्ठति । हृदयं तद् विजानीया'दिति पद्मकोशाकारो डिमयबो हृदयशब्दार्थो दर्शिंतः । तस्य परमात्माधारस्वख तत्र र शुनेव । श्रुत्यन्तरख 'य एषोन्तर्हृदय आकाशः' इति । एवं परमात्मनः पुरीततथ सुहृद्याधारत्वात् परमात्मनः पुरीतत्संबन्धोऽर्जनीय इति पद्मकोशाकारस्य हृदयस्य पुरीततश कीटशः संबन्ध इति जिन्वास्यां सौवर्णकाक्यादिसारात् हंसपद्याधारभूत पुरीतद इति वक्तव्यम् । अत एवं दहरपुण्डरीकवेदश्नालुपत्वात् हृदयवेष्टनमांसं पुरोऽदितस्युच्यते 'इति दर्शिंतः भावप्रकाशिकाभिः । मुण्डके चोचकं, 'अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः' इति अरतुल्ये नाडीगनाम् । 'हृदयस्य मध्ये लोचिदं मांसपिण्ड' मित्यत्र हृदयपदेन तु खान्त्रवैतिंपुरितत्क वक्षोऽन्तर्गतं किञ्चिदुच्यते; न तद् 'पद्मकोशप्रतीकाश'मित्यत्र ग्राह्यम् । यद्वा पुरीतदाधारभूतं हृदयं पुरीतदाधेयं हृद् सर्वं पुरीतता पद्माकारस्य पुरीतत् कीटशायते । पुरीतनिविष्टः साक्षा(ल्‌परमात्माधारांशोडपि पृथग्‌दर्शने पद्माकार एवं लक्श्यते इति तदपि, 'पौण्डरीकं कुमुदमिशानेकथा विकसित' मित्युच्यते । तथाच हृदयशब्दो यथायथमन्त्र तत्र च वर्तते । 'यस्मिस्तद् दहरे पौण्डरीकं कुमुदमिशानेकथा विक्रसि'त मिति द्वाक्ये च पौण्डरीकदं पुण्डरीकसंबन्धीयस्थ स्वरसां मांसपिण्डडलुपपुरीतन्विषयं दहरस्य परमात्माधारस्य कुसुदाकारभाजस्य पुण्डरीकसंबन्धित्वं बोधयत, यस्य मध्ये पुरीतत्, तस्य हृदयस्य विधिष्यस्य पुण्डरीकात् गमयति । भतो विशिष्ष्ठे हृदयमिति तत्र बाह्यदलभागः जगति-स्थानम् । केसरायमाण नाड्यः स्वप्नस्थानम् । करिकायमानपुरीतदन्तर्गतसर्वेशः शुषुप्तिस्थानम्, यत्र परमात्मा, 'तस्यान्ते सुपिरे सूक्ष्मे तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठित' मिति, 'य एषोन्तर्हृदय आकाश' इति चोच इति गम्यते । भत एवंत्रोच्यते, अन्रहृदये कमलकरिणकारो मांसपिण्डः इति । शेषं सुबालोपनिषत्परिश्कारे वक्ष्यते ।

एतामित्रो एतदास्ववत् आास्ववोति । एतदुपसंहणणैव श्रीमद्‌ब्रह्मसूत्रयसारो-

पातम् —

तस्सादेश प्रविविक्ताहारतर इवैव भवत्यसाच्छरीरादात्मनः । (३)

तस्सादेश प्रविविक्ताहारतर इवैव भवत्यसाच्छरीरादात्मनः । यस्साद्देतो-

र्दक्षिणाक्षिस्थः पुरुषो दिव्योऽविमग्रहमण्डल ( दिव्यमण्डलविम्रहः ) गुणादिभिर्दीप्य-

मानतया इन्द्रो भवति, तस्सादेवासाच्छारीरात् शरीरेऽस्थितात् सुपुष्टया गच्छ-

तोऽस्माज्जीवात्मनः दक्षिणाक्षिस्थ एष पुरुषः प्रविविक्ताहारतर इवैव भवति । अतिप्र-

कृष्टामृतवद्ब्रवति यावत् । स्वशरीरमूत्तमण्वानन्दरूपाजीवात् निरतिशयानन्द-

रूपोऽयं पुरुषोऽतिभोग्यो भवतीत्यर्थः । अलं एषा सूक्तिः सन्धारणीयुक्त्या

गमनमार्गे उत्तो भवति ॥ ३ ॥

१. दिव्योऽति, मण्डलेऽति च खलु कोशादौ न ।

तद्वोग्यो भवतीत्यर्थः । खलु ग.

२. अतिप्रकृष्टामृत अमृतत्वादिति यावत् ।

अनन्ता रश्मयस्तस्य दीपवद्यः सिथतो हृदि ।

सितासिता कद्रुनीला कपिला पीतलोहिता ॥

उद्वहेमेक सिथतस्तेषां यो मिस्रः सूयर्मण्डलम् ।

मद्धालोकमतिक्रम्य तेन यान्ति परां गतिम् ॥

यदस्यानन्द रसिमसद्म चैमेव ब्यवसिथितम् ।

तेन देहशरीराणि सन्धामानि प्रपद्यते ॥

येनैकरूपाश्राधस्तात् रश्मयोडस्य मृतुश्रया ।

इह कर्मोपभोगाय तैः संसृति सोड्क्षया ॥

इति । अत्र दीपवत् प्रकाशमानस्य जीवस्य रश्मिमत् ब्राजमानः सूर्यःरशिमसंस्थः नोल-

तीदिनोनाहुःरश्मीन्हरुपर्णीतः वैदिकैरयुक्तदेवतान्तरसयुक्त्यादिचिन्तनप्रक्रियावेदकृतां नोचैः-

सन्तीति प्रदर्शयन्नत मथ वै तेऽहं तद् वक्ष्यामि, यत्र गमिष्यसीति प्रतिज्ञातरीत्या

नानागतिसंभवं ज्ञापयितं भवति । तत्र देवान्तरसायुज्यादि उपेक्ष्य परमैकतानता युक्तेति

गमयितुमाह तस्सादेश प्रविविक्तेति । प्रविविक्ताहार इत्यस्य वहुत्रीहिद्वये विविधाभि-

र्नोऽमीभि रिभिमे भोग्यजर्त प्रति आस्तावतो जीवस्य यत्, तत्स्थ्यानाल्या प्रविविक्ताहारतस्सम्प्,

तदपेक्ष्याऽऽतिशायितं तादृशाहारत्वं परस्यात्मनस्ततत्रतद्न्त्योभितया स्थितस्य सपल्नीक-

स्थेऽधेयलर्थो वर्ण्यिथुन श्कयते । तथाऽपि बहुत्रीहापेक्षया कर्मेधारये लाघवादाह अतिप्रकृष्टामृ-

तवद् भवतीति । आहियत इत्याहारो भोग्य इलर्थः ! आहारतरतश्च भोग्यतरतस्सम्प् ।

एवं जीवेपेक्षया परमात्मनो भोग्यस्ततिशयकथनन् आस्तार्णवहपसंस्करणमैश्वर्यार्थं मा भूदिति

विरुच्क् चैकल्येऽपि न प्रकृतिहेतुर्हेऽति ।

तस्य प्राची दिक् प्राणः प्राणा:, दक्षिणा दिग् दक्षिणे 1 प्राणाः, प्रतीची दिक् प्रत्यङ्ः प्राणा:, उदीची दिगुदङ्ः प्राणा:, सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः। स एष नेति नेति2 त्यात्मा। अगृह्यो न हि गृह्यते, अशीर्यो न हि शीर्यते, असङ्गो न हि सज्यते, असितो न व्यथते न रिष्यति। अभयं वै जनक! प्राप्तोडसि इति होवाच याज्ञवल्क्यः। स होवाच जनको वैदेहोऽभयं त्वागच्छताद्याज्ञवल्क्य, यो नो भगवान् अभयं वेदयसे।

1. दक्षिणा: मा. 2. नेति नेतीत्यात्मा. क.

अथ पुनरपि दक्षिणाक्षिस्थस्य प्रकृतस्य पुरुषोचमस्य प्रकारान्तरेणापि शरीर- गतजीववैलक्षण्यमेव दृढयति तस्य प्राची दिक् प्राणः प्राणा:—सर्वे प्राणाः। तस्य शरीरस्थजीवस्य प्राण्ः पूर्वाभिमुखा: प्राणा एव प्राचीदिक् प्राचीदिग्गतविषय- साधनानीत्यर्थः। एवमग्रेडपि। ततश्श्र जीवः(वः) सर्वा दिशु प्राणेन्द्रियपतुरा:(रः) प्राणेन्द्रियोपकरणक(क) इति यावत्। एवं जीवस्वरूपमुक्त्वा इहैवस्य पुरुषस्य तद्वैलक्षण्य- माह स एष नेति नेति — न रिष्यति। स एष: दक्षिणाक्षिस्थपुरुष: इन्द्रियाद्य- ग्राह्यत्वात् विशरणशून्यत्वान् निर्लेपत्वात् शोकमृत्युरहितत्वाच्च, 'नेति नेती' इति श्रुतिषु प्रकृतैतावत्त्वप्रतिपेधपूर्वकमितरत्रविलक्षणत्वेन निर्दिष्ट आत्मेत्यर्थः। अभयं वै जनक प्राप्तोडसीति होवाच याज्ञवल्क्यः। एतादशमिमं पुरुषमु1पासस्व; वैदेह एवाथे2। प्राप्ताय2 एवासि ; उपास- नोपकरणसंप्रतिमत्त्वात्। यद्वा3, 'प्राप्तोडसी ' ति, 'आशासायां भूतवच्चे 'ति कर्त- रिक्तप्रतयः। इति याज्ञवल्क्यो जनकमुवाचेयर्थः। स होवाच जनको वैदेहः। अभयं त्वागच्छताद्याज्ञवल्क्य। हे याज्ञवल्क्य! त्वदुक्तमभयं तु ममागच्छतात्। अशिष तातडि। ब्रह्मपदसिम भूयादित्यर्थः। [ किं तु ] भगवान्! यस्त्वं नो अस्माकं अभयं वेदयसे अभयं परमात्मानं लभयसे, ईदृशाय यस्स्वं नः अस्माकम्

1. उपास्य. क. 2. प्राप्तवानसि. ख. व. ग, 3. यद्वेति न खादि कोषे।

अभयं वै जनक प्राप्तोडसीति । अननेन फलान्तर विरक्तत्वे अभयप्राप्तिश्रुयेत्युक्तं भवति । स्वस्य गायन्नवरिक्तिम्र, अभये आशाश्र दर्शयति जनकः अभयं दिवति । अभयं त्वां त्वां गच्छतादिति याज्ञवल्क्यं प्रति आशासनमित्यर्थवर्णनं न युक्तम्। आशिषे वदन्तं प्रति त्वां तु इति पदच्छेदः कृतः। तुशब्दः प्रथमम्राद्धाणे ततह्युक्तविषय- दर्शितदेवसायुज्यादिफलान्तरग्यान्तरचेदार्थः।

नमस्तेऽस्तु; इमे विदेहा अयमहहमस्मीति' ॥ (४)

इति षष्ठाध्याये द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥

६-३.

जनकं ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगाम । स मेने न वदिष्य इति ।

अथ ह शाजनकश् वैदेहो याज्ञवल्क्यायाश्वाग्निहोत्रे समूदाते, तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ ।

वल्क्यो वरं ददौ ।

1. इतिशब्दो न माङ्गलशङ्करयोः ।

परमात्मप्रापकाय तुभ्यं परमोपकारिणे नमोडस्तु । इमे विदेहाः । तुभ्यं दक्षिणार्थेन समर्पिताः इति शेषः । अयमहहम् । तददेशाचिपतिरहंपि ते दासोडस्म्योत्यर्थः ।

इतिशब्द आद्यायिकासमाप्तौ ॥ ४ ॥

६-३.

जनकं ह वैदेहं याज्ञवल्क्यो जगाम । 'योगक्षेमाथमौघरमभिगच्छेत्'

इति स्मृत्यनुसारेण कदाचिज्जनकसमपीं याज्ञवल्क्यो गतः । स मेने न वदिष्य इति । किंमिति ।

सः याज्ञवल्क्यो मार्गे, गच्छन्, एवं मेने चिन्तितवान् । किमिति ।

किञ्चिदप्यध्यात्मविष्ये न वक्ष्यामीति । एवं कृतसङ्कल्पोऽपि याज्ञवल्क्यो जनकेन पृष्टं

सर्वमपि प्रवृक्तुमुपचक्रमे इत्याद्याथिकामाचष्टे अथ-समूदाते । अथ तदानीं जनकश्

वैदेहो याज्ञवल्क्याश्व अग्निहोत्रे समूदाते अभिहोत्रविषये संघादं कृतवान्तावित्यर्थः ।

तस्मै ह याज्ञवल्क्यो वरं ददौ । तस्य जनकस्य कर्मविषयकं विज्ञानवैशिष्ट्य-

(वैशाद्य) मुपलभ्य परितुष्टो याज्ञवल्क्यः तस्मै वरं ददौ इष्टं ऋणीष्वेत्यवोदित्यर्थः ।

उपदेश्यस्य प्रधनस्योपदिष्टत्वात् पूर्ववत् सहस्रं ददामीत्यनुक्त्वा सर्वं सम्प्राप् दासो भवति नमस्त इति ॥

'नाननुशिष्य हरते' सभिसंधिकृताहुपदेशात् निर्बन्धसमापतित उपदेशः याज्ञवल्क्येन जनकेन समयान्तरे सेपुर्ण आसीदित्यानन्तरमाश्राणाश्र्यां प्रदर्श्यते ।

तन्नाड्डये ब्राह्मणे जनकप्रश्नाः,

ज्ञा:प्रतख्यादनुसुरुसिमरणदशावर्णनस्न; क्षण्त्ये मरणानन्तरं विद्वद्विद्वद्वतिमेद यथास्विस्थत-

मक्षोपदेशाश् ।

स ह कामप्रश्नमेव वच्ने । तं ह स्सै ददौ । तं सम्राडेव १ पूर्व(वै:) पप्रच्छ(?) याज्ञवल्क्य किंड्योतिरयं पुरुरिति । आदित्यज्योतिरिति सम्राडिति होवाच

1. पूर्वै: शां.

स ह कामप्रश्नमेव वच्ने । स: जनक: अपेक्षितां शानं पप्र्च्छामि तस्यो(?) तरं दातव्यमिति वरं चतवान् । तं ह स्सै ददौ । तं वरं याज्ञवल्क्य: तस्मै ददावित्यर्थ: । तं सम्राडेव पूर्वं पप्रच्छ । तेन वरदानसामर्थ्यैन, अनाचीन्ग्यासुमापि याज्ञवल्क्यं तूष्णींस्थितमपि सम्राडेव १ पूर्व(वै:) प्रथमं पप्रच्छेत्यर्थ: ॥ १ ॥

प्रश्नमेवाह याज्ञवल्क्य किंड्योतिरयं पुरुष इति । किंड्योतिरिति बहुबहुत्रीहि: । अस्य पुरुषस्य आसनगमनकर्मे 2 निवृत्त्यादिसाधनभूतं ज्योति: किंमिति प्रश्चोर्थ: । उत्तरमाह आदित्यज्योति: सम्राडिति होवाच । याज्ञवल्क्य इति शेष: । हे सम्राट् अयं पुरुष: आदित्यज्योतिरिति होवाच याज्ञवल्क्य: ।

1. पूर्वै: पप्रच्छ । ख्व. ग. 2. निवृत्त्यादि. क.

कामप्रश्नमेव वच्ने इति । अत्र (9१-६-२) मध्येन्दिनासनस्थमनुसंधेयम् । तद् यथा - जनक: स्रेतकेतु - सोमशुष्म - याज्ञवल्क्यान् कत्थंकथंगिमन्होत्रं जुहुयेत्नि पप्रच्छ । तेषु त्रीणि यथाश्रुातमुक्तवतु याज्ञवल्क्येनापिनिहोत्रमीमांसा नेदिष्ठं कृतेदिते प्रशस्य उच्चैर्निगतिप्रति-श्रदिं न त्वयाडपे न विदितमिति याज्ञवल्क्यमभिधाय राज। रथमाड़ग्य जगाम । अथ कोधात् स्रेतकेतुप्रभृति: ब्रह्मोदयिष्ये राजानमाहूयितुमियेष । याज्ञवल्क्यस्तत् अस्माकं ब्राह्मणानां तज्जघान ह्यायाति:, तस्य राज्ञःपदात् अस्माकंवपजय इति [चातुर्यैण] तंमिच्छां विधृतग्य, वरं रथैन धावंतं राजानमसूद्याव्य रहस्यं बुबुधे । तस्मै स तदा याज्ञवल्क्यो वरं ददौ । स होवाच, 'कामप्रश्न एव मे दद्यि याज्ञवल्क्यस्तु' इति । ननु वरदानें कृतेँ जनक: स्व.पेक्षितं यदिं पृच्छेत्, वक्तव्यमेव याज्ञवल्क्येन । भतः साक्षात् प्रष्टॄ मेवापृष्ट्र कामप्रश्नवरेण किंमर्थमिति चेत् - तथासति एकप्रश्नसमाधानमात्रेण व्रतपूर्ति: स्यात् ।

कामप्रश्नवरेणं नाम - यावत् पृच्छयते, तावद् वक्तव्यमिति वरणम् । तददापेक्षितांज्ञानं पप्र्च्छामिति ।

आदित्यज्योतिरिति । आह्मा तावत् न सूर्याचन्द्रमादिग्रहादिप्रकाश: । स्वयंधामतथ्या स्वप्रकाशत्वात् । तथांच भगवान् अगासीत् —

न तद् भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावक: । यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद् धाम परमं मम ॥

आदित्येनैवायं ज्योतिषाड्डस्ते पल्ययते कर्मं कुरुतेऽपल्न्येति । एवमेव तद्याज्ञवल्क्य । (२)

अस्तमित आदित्ये यावल्क्ये किंड्योतिरेवायं पुरुप इति । चन्द्रमाऽस्य ज्योतिर्‌भवतीति, चन्द्र्रमसैवायं ज्योतिषाड्डस्ते पल्ययते कर्मं कुरुतेऽपल्न्येति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य । (३)

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्र्रमसस्तमिते किंड्योतिरेवायं पुरुप इति । अग्निरेवास्य ज्योतिर्‌भवतीति, अग्निनैवायं ज्योतिषाड्डस्ते पल्ययते कर्मं कुरुतेऽपल्न्येति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य । (8)

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्र्रमसस्तमिते शान्तेऽग्नौ किंड्योतिरेवायं पुरुप इति । वागेवास्य ज्योतिर्‌भवतीति, वाचैवायं ज्योतिषाड्डस्त आदित्यो ज्योतिरथ्स्य स तथोक्तः । तदुपपादयति आदित्येनैव विपल्न्येनेति ।

आदित्यो ज्योतिरथ्स्य स तथोक्तः । तदुपपादयति आदित्येनैव विपल्न्येनेति । आदित्येनैवायं ज्योतिषा आस्ते उपविशति; पल्ययते — ‘उपसर्गस्यापनौ’ इति हश्रुम् — पर्ययते = इतस्ततो गमनं करोति; लौकिकं वैदिकं वा कर्मं कुरुत; यथायर्थं विपल्न्येति विपर्येति = प्रतिबिनिवृत्य आगच्छतीति यावत् ।

उक्तमझीरोति जनकः एवमेवैतद्याज्ञवल्क्येनि । (२)

अन्र्यत् पृच्छति जनकः अस्तमिते—किंड्योतिरेवायं पुरुप इति । सर्वं पूर्ववत् । (३)

अन्र्यत् पृच्छति जनकः अस्तमिते—चन्द्र्रमसस्तमिते किंड्योतिरेवायं पुरुप इति । स्पष्टम्‌ । उत्तरमाह याज्ञवल्क्यः अग्निरेवास्य ज्योतिर्‌भवति-पूर्ववत् । (8)

अन्र्यत् पृच्छति जनकः अस्तमिते — शान्तेऽग्नौ किंड्योतिरेवायं पुरुप इति । शान्तेऽग्नौ अप्नौ च निर्वाणं गते इत्यर्थः । स्पष्टं स्पष्टम्‌ । उत्तरम्‌ वागेवास्य ज्योतिर्‌भवति — । अलं वागिनेन ।

भाध्यकृता । एवमप्यमत्र महर्षिभिः — आत्मसाक्षात्कारनंतरप्रकाश्यत्वेऽपि तदीयाध्यापाराणां ज्योतिरधीनतया किंड्योतिरिति प्रश्ने श्रादिल्यादीनि ज्योतिषि निर्दिशेम ।

अन्यथाप्रतिपत्तिपरिहाराय उपपादयेम चास्मद्‌रधीनं बाहनेति भावः ।

पल्ययते कर्म कुरुत इति पल्येतीति । तस्मादै सम्राडपि यत्न स्वः पाणिं विनिर्ज्ञायते, अथ यत् वागुच्यरति, उपाय तत् नयेति । एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य । (५)

अस्तमित आदित्ये याज्ञवल्क्य चन्द्रमस्यस्तमिते शान्तेडग्नौ शान्तायां वाचे किरीत्यातरवाय पुरुष इति । आत्मनैवास्य ज्योतिरभवतीति, आत्मन्नैवायं ज्योतिषाडस्ते पल्ययते कर्म कुरुत इति विपल्येतीति । (६)

वाचो ज्योतिष्मुपपादयति तस्मादै सम्राडपि यत् - उपाय तत् नयेति । यस्मादादित्यचन्द्रौऽम्निष्यस्तस्मपि वागेव ज्योति:, तस्मादेव यत् यसिन्न् मेघान्धकारान्तरितायां तमिश्रायामाल्मीयोडपि पाणिं विनिर्ज्ञायते न निश्रीयते अश्रापि तस्मिन्न् काले हे सम्राड्! यत्र देवदत्तस्य वा यज्ञदत्तस्य वा, 'अहमन तिष्ठामि' ति वागुच्यरति शब्‍दो निर्गच्छति — तत् तदा, 'अद्‌दासौ वर्तते' इति ज्ञात्वा उपनयत्येव उप समीपे नि नितराम् एति गच्छतीत्यर्थः । ततश्श शब्‍दद्वारा श्रोत्रं प्रकाशकं भवतीत्यर्थः । अत्रीकारोति एवमेवैतद् याज्ञवल्क्य । (४)

पृच्छति — अस्तमिते — शान्तायां वाचि -- पुरुष इति । स्वमे किंस्य प्रकाशकमिति प्रश्नार्थः । याज्ञवल्क्य उत्तरम्‍ आत्मैवास्य ज्योतिभवति —। स्वमे बाह्येन्द्रियाणामुपरतत्वात प्रसिद्धादिल्यादिप्रकाशकाभावाच्चाल्मैव स्वधर्मंभूतज्ञानेन स्थितिगमनादिहेतुभूतः प्रकाशको भवतील्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् । (६)

शब्‍दद्वारा श्रोत्रं प्रकाशकमिति । श्रोत्रं भावे: परकीयवाक्चक्षुर्णाभावेन कार्यनिवृत्तेरिति भावः । तथाच पूर्वमादित्यादिज्योतिर्‌बलेन चक्षुषः प्रकाशकत्वमभिमतम् । क्षत्र च श्रोत्रस्य प्रकाशकत्वम् । सर्वत्र मनसक् प्रकाशकत्वं सिद्धम् ।

एवं बाध्यसहायार्थेन तु पुरुषव्यापाररस यदा न भवति, तदा किम्ज्योतिरयं पुरुष इति प्रश्नः । कस्य शान्तायां वाचीति प्रश्‍नस्य यदा जागरे परकीयवाग्‌ज्योतिरपि न लभ्यते, तदा कथम् पुरुषव्यापार इति जागरितविशेषविषयकर्तव्य उपरि स्वप्ननिरूपणं न संगच्छेत । अत आदिश्‍यादिग्वाक्प्रयेन्तश्रवणेन जागरव्यापारनिर्वोहगमनिकां बुद्ध्या जनक इन्द्रियाणामुपरतौ व्यापाराणां भावात तथ्‍त्र किंज्योतिरिति पृच्छतीति नात्रै वर्णनीयमिति भावेन खष्ने किमस्यैयुक्तम् ।

कतम आत्मेति। योडयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योति᳒ः स

समानस्सन्नुभौ लोकावनुसञ्चरति ध्यायतीव लेलायती᳒व।

'आत्मैवास्यज्योति᳒' इति। 'रित्यात्ममज्योतिरशब्दाभ्यां निर्दिद्यसमान᳒'

किसिति पृच्छति जनकः 'कतम आत्मेति। हृ᳒कण्ठमलमध्येगतः प्राणशब्द᳒

मृत्यशब्द᳒मध्यगः विज्ञानधर्मेको ज्योतिरशब्दतत्प्रकाशकस्वरूपः पुरुषो जी

रमाह योगं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योति᳒ः पुरुषः। अत्र विज्ञा

नप्राणमयटा आत्मनो धर्मभूतज्ञानव्यतिरेक उक्तः। प्राणेष्विति ¹पृथ᳒

दिन्द्रियमुख्यप्राणव्यतिरेकोऽपि सिद्धः। अत्र ²ज्योतिरशब्दतत्स्मनो ज्ञा

विज्ञानमय᳒वोकस्या धर्मभूतज्ञानद्वारा भासक᳒वम्, आदित्यादीनामिव ते

प्रभाद्वारा, ज्योतिष्ट᳒मिति भावः। स समानस्सन्नुभौ लोकाव᳒

ध्यायतीव लेलायती᳒व। सः जीवः, परार्थकत्त᳒लोऽपि, 'अह᳒कार

कर्ताऽह᳒मिति मन्यते' इत्युक्तरीत्या समानस्सन्नु मान᳒ = अभिमान᳒ ते

स्सन्न्, स्वात᳒ज्यलक्षणकत्त᳒स्वाभिमानयुक्तस्सन् गोपु᳒धारीव (?) ध्यायती᳒

ती᳒च—स्वतन्त्र᳒ कत्त᳒च—उभौ लोकावनुस᳒चरति लोकद्वयेऽपि स्᳒चर

[ध्यायती᳒ स्वतन्त्रकत्त᳒᳓] लेलायती᳒ स्वयं चलती᳒व। ध्यायती᳒ हे

कोशयो᳒ः।

कतम आत्मेति। आदित्यादीनि ज्योती᳒षि इदमात्ममाह᳒यं ज्योतिरितर᳒पि किं पुरुष

उत पुरुष एव। पुरुष एव चेत्, तस्य जागरेडपि स्᳒चात् सर्वदैवात्मज्योतिष᳒व स्यात्

स्᳒यः। त᳒न्न प्रथमांशसमाधानं योऽयमित्यादि। देहमुख्यामुखयप्राणधो᳒विलक्षणः पुरु

विवक्षित इति। द्वितीयांशसमाधानान स समान᳒चादिना। मान᳒ = अह᳒मित᳒

पुरुषो जागरदेहे᳒ यावत् अह᳒मित᳒भिमान᳒व᳒न भ᳒ति, तावत् जागर्᳒यापारस᳒च्। आदित᳒

रपेक्ष᳒ते; लोकद्वय᳒ यथाय᳒यं स्᳒चारी भ᳒ति च। यदा तु सोऽसिमान᳒लोऽपैति, स्वप्नद

तदा नेह᳒। श्रितनयनगोलकादिस्थाने᳒पु त᳒दिन्द्रियाणमनःस्᳒थल᳒। नाडीद्वार᳒दत्याद᳒पेक्षासंभव

लोकानुभव एव त᳒स्य᳒ति भाव᳒ः। गोपु᳒धारीव᳒ति। परैरप᳒यविवे᳒किमि᳒स्थ᳒ कत्त᳒च गृह्यमाण

य्᳒यापि ध्यायती᳒च लेलायती᳒च᳒व᳒च सु᳒च᳒म्— इव᳒शब्द᳒चौ क्रमे᳒ण ध्यान

ध्यापार᳒—चलन᳒तुल्यका᳒च᳒क᳒व्यापाररूप सर्वव्यापारोपल᳒क्षणा᳒यं। व्याच᳒क᳒ काऽयिक ए

बृहदारण्यकोपनिषत्

वेत्याभ्यां जीवस्य कर्तृत्वं परमात्ममायाचमिति, सांसारिककर्तृत्वमौपाधिकमिति न दर्शितम् । अलं परतन्त्रभौ प्रसुरिचेत्स्युक्तिवत् परायतत्कर्तृत्वाश्रये ध्यायतீवेतिहि-शब्दप्रयोगे नानुपपत्तिरिति दर्शयम् । तत्स्थ लोकस्थे देहद्रव्येन सन्तानकथनात् देहद्रव्यथ्यतिरेकोऽयुक्तो भवति ।

न च अलं ध्यायतீव लेलायतीवेतोचशब्दप्रयोगात् कर्तृत्वमात्मनो नास्ती-त्येवाभ्युपगन्तव्यमिति वाच्यम्- 'कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वा' इति दित्यधिकरणे सांख्याभिमतम-

कर्तृत्वमास्मन्: पूर्वं क्षीणीय कर्तृत्वस्य परैरपि सिद्धान्तितत्वात् । वस्तु स्थितौ चिन्त्यमान-

यामचेतनत्वात् कूटस्थत्वाच्च नान्तःकरणस्य वा, चितो वा कर्तृत्वमित्यभ्युपगामस्य, परस्पराविवेकेन परस्परधर्माध्यास इत्यभ्युपगामस्य च परेषां सांख्यानां च सांख्यपक्षात् परपक्षे वैषम्याभावेन, 'कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वा' इत्यधिकरणविरोधस्य

परपक्षे दुर्निरसत्वात् । न च, 'यथा च तत्त्वोभयथे' इति, 'तत्त्वमसी' इत्यादिभि-

वैहुकृतवः कर्तृत्वाधानर्थीना श्रुयत्नज्ञामेदबोधनात् कर्तृत्वमपरमार्थ इति परैरकृतमिति वाच्यम्- 'यो वै बालाके गतेपां पुरुषाणां कर्ता' त्यादिवाक्यैरीश्वरः सर्वकर्तृत्वाडडवे-

देन ब्रह्माभेदबोधने सर्वकर्तृत्वापातेनाकर्तृत्वाप्रसक्तः । 'द्रश्यते त्वग्रयया बुद्ध्या',

'मनसा तु विशुद्धेन', 'ध्यायन्तो मनसैव यम् (तम् )' इति करणत्वेन प्रतिपन्नस्य मनसः कर्तृत्वम् । 'यो वेदेदं जिज्ञासति स आत्मा', 'एष हि द्रष्टा श्रोता मन्ता

कर्ता बोद्धा विज्ञानात्मा पुरुषः ' इति कर्तृत्वेन प्रतिपन्नस्यकर्तृत्वभियुक्तेरयुक्तत्वात् ।

विज्ञानशब्दितया बुद्धेः कर्तृत्वे करणान्तरा भ्युपगमप्रसङ्गात् प्रकृतिविवेक ' लक्षण-

समाधौ प्रकृतेः कर्तृत्वासंभवेन आत्मन एव कर्तृत्वमास्थेयमिति, 'शक्तिविपर्ययात्,

समाध्यभावाच्च ' ति सूत्रयःः स्वयमेवोक्तत्वाच्च ।

1. विलक्षण. क.

जिह्वाघ्राणोष्णादिचरतां विवेकव्यवहारयोग्यतां ' तथाचाच मानसरागादिकादर्शेऽप्यव्यापारं हृदय-

कर्तृत्वादिबन्धसत्यत्वगतत्ववभावे बन्धमोक्षयोर्वैय्यधिकारण्यप्रसक्ताव । न च कर्तृ-

वाघनर्थाश्रयान्तःकरणातादात्म्याधियासाधिष्ठानभावलक्षणो वा, 'अविद्यास्तमयो मोक्षः

सा संसार उदाहृतः ' इत्युक्तरीत्या तदधीनत्वहेतुविवादलक्षणबन्धो वा आत्मगतः

संभवतीति वाच्यम्- "तदधीनत्वादर्थवत् " इति सूत्रे, "अविद्यादिमका हि सा

बीजशक्तिरध्यक्तशब्दनिदेश्या परमेश्वराश्रया मायामयी महाश्रुतिः; यस्यां स्वरूप-

प्रतिबोधरहितः शोरते संसारिणो जीवाः। तदवैय्यक्तकचिदाकाशशब्दनिदेश्यम्,

'एतस्मिन्नु खल्वक्सरे गार्गि आकाश ओतश्च प्रोतश्च' इति; कचिदक्षरशब्दोदितम्

'अक्षरात् परतः पर' इति श्रुते: ; कचिन्मायेति निर्दिष्टम्, 'मायां तु प्रकृतिं विद्यात्'

इति मन्त्रवर्णात् " इति शंकरभाष्ये परमेश्वराश्रिताया एवाविद्याया: प्रतिपादनेन

तन्मते जीवचैतन्ये संसारासंभवात् ।

न च वाचस्पतिना परमेश्वराश्रयेत्यत्न, "परमेश्वरं विषयत्वेनाश्रयतीति

परमेश्वराश्रया परमेश्वरविषयेत्यर्थः। विद्यास्वरूपस्य परमारमनोडविद्याश्रयत्व-

संभवात् । यस्यां स्वरूपप्रतिबोधरहितः शोरत इत्यापि, यस्यामविद्यायां सत्यां

शोरते जीवा इत्येवार्थः । अतश्च जीवाश्रया एवाविद्याः । न चाविद्योपाधिमेदा-

धीનો जीवभेदः, जीवभेदादधीनेरविद्योपाधिमेद इति परस्पराश्रयादुभयासिद्धिरिति

वाच्यम् --- "बीजाङ्कुरन्यायेनानादित्वादुभयसिद्धेः" इति अविद्यानां जीवाश्रितत्वमेव

समर्थितमिति वाच्यम् - "न च तस्याः जीवाश्रयत्वम्; जीवशब्दत्वाच्चस्य

कल्पितत्वात् । आविद्यकत्वाज्जीवशब्दत्वाच्चस्य । जीवशब्दरुक्ष्यस्य तु ब्रह्माभ्यति-

रेकेण ब्रह्माश्रयत्वपक्ष एवाश्रितत्वापातात् " इत्यानन्दगिरिप्रभृतिभिः तस्य पक्षस्य

दूषितत्वात्,

"आश्रयविषयत्वभागिनी निर्विशेषचितिरेव केवलाः ।

पूर्वसिद्धत्वमसो हि पश्चिमो नाश्रयो भवति नापि गोचरः ।।

इत्युक्तरीत्या चिन्मात्रैवाविद्याश्रयत्वेन जीवस्य बन्धाश्रयत्वासंभवात् ।

न च बन्धो मोक्षक्ष न जीवाश्रितः; अपितु चिन्मात्राश्रित एव ।

अतः संभवत्येव बन्धमोक्षयोः सामानाधिकरण्यमिति वाच्यम् --- असिन् पक्षे

मुक्ता नाम चिन्मात्राश्रितान्तःकरणतादात्म्याद्यसाधिष्ठानभावापादकानिव्यानिवृत्ति १ मनैव वाच्या। तत्र चाविद्यैवयपक्षे एकमुक्तौ सर्वमुक्तिप्रसङ्गः। न च कस्यापि तिरोऽस्तीति शङ्क्यं वक्तुम् —

'शुक्तस्तु मुक्तावच्छिद्रां गतिं कृत्वाडन्तरीक्षगाम्‌। दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतगतोडभवत्‌ ॥'

तद्वैतत् पश्यन् ऋषिर्वामदेवः प्रतिपेदे,' 'तद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्‌' इत्यादिमाणविरोधप्रसङ्गात्‌। अतोडविद्यानिवृत्तावेव भ्युपगमतत्‍वे, तत्र च चिन्मात्राश्रितसर्वविद्यानामेकविद्यानिवृत्त्यैतत्‍वे एकमुक्तौ सर्वमुक्तिप्रसङ्गदोषतादवस्थ्यात्‌। एकाविद्यानिवृत्तिमात्राभ्युपगमे च अविद्याऽन्तराश्रयत्वस्य चिन्मात्रे पूर्वमेव सिथतत्वेनान्तःकरणतादात्म्याद्यसाधिष्ठानभावलक्षणसंसारानिवृत्तेस्तदवस्थैवात। अतः सोडप्यनुपपन्नः।

नन्वहमिति भासमाने अविद्याऽन्तःकरणोपाधिमेदेन भिन्ने चिदंशे अविद्याऽनिवृत्तिरुदे शयेत चेत्‌। अविद्याया अन्तःकरणस्य वा न दृश्‌णादिवत् प्रतिबिम्बनोपाघियं संभवति। दृश्‌ण्याद्युपाधिप्रतिहतनायनर शिमगृहीतमानस्य बिम्बस्यैव प्रतिबिम्बतया चक्षुषा अगृहीतमाणस्य चिदंशस्य प्रतिबिम्बवासनसंभवेन घटादिवदवच्छेदकतयोपाधितवे वक्तव्ये, अन्तःकरणसन्निहित उपाधितवे अवच्छेद्यत्वेन प्रतिबिम्बनप्रदेशस्य भिन्नभिन्नतया कृतहानाकृताभ्यागमप्रसङ्गेन व्याप्तिन्या एवाविद्याग्रा अवच्छेदकतयोपाधितवे वक्तव्ये सर्वस्याप्यविद्यान्तर्गतचिदंशप्रदेशस्य सर्वाविद्यावृत्तत्वेन एकस्यैव ब्रह्मविद्यया एकाविद्याया नाशोऽप्यविद्यान्तरायतत्संसारतादवस्थ्यात्‌। अविद्यावच्छिद्राथिकारप्रदेशे अनवच्छिन्नस्य ब्रह्मणोडवस्थानसंभवेन ब्रह्मणो विकारान्तरस्थानप्रतिपादकान्तयोर्मिन्नाक्षणानाऽक्ष्यप्रमसङ्गाच्च।

नहि घटानवच्छिन्नाकाशस्य घटान्तरस्थोः संभवति। 'अल्ल ब्रह्म समश्नुते' इति तन्मते अतैव ब्रह्मभावावेदकश्रुतिभ्याकोपश्च स्यात्‌। अविद्यावच्छिद्रादेशे अनवच्छिन्नब्रह्मभावासंभवात्‌। विकारान्तरस्थितस्य च गीताचार्यस्य भगवतः

स हि स्वमो भूतवेमं लोकमतिक्रामति मृत्यो रुपाणि ॥ ७ ॥

ततश्च विदाश्रितसर्वविद्यानिवृत्तिकमानारुपमुमुक्षाया असंभवात्, एकान्तव्यानिवृत्तिमालेण संसारस्यानपायात्, मुमुक्षु ब्रह्मविचारादिकं वा पताहशविवेकशालिनां न स्यात् ।

अत एव 'न प्रतिविद्यः' इत्यादिना नाध्यविवेच्छेदा जीवः; अपितु कौन्तेयस्यैव राधेयनित्यमुक्तश्रुतेर्निविशयत्वप्रसङ्गात् । 'पारमार्थिकशोकाभावविचार्या नित्यमुक्तत्वश्रुतिरिरित चेत् — मोक्षे शोकाभावश्रुतेरपि पारमार्थिकशोकाभावविषयत्वप्रसङ्गात् । 'तद्यो देवानां प्रत्यबुध्यत, स एव तदभवत्' इत्यादीनां श्रुयादिमुक्तस्वमतिपादकानां ब्रह्मणो जगत्कर्तृत्वसर्वज्ञत्वनिरवद्यत्ववेदकत्वाच अपामाण्यप्रसङ्गात् ।

'विवादगोचरतापन्नप्रामाण्यज्ञानं स्वभावभूतव्यतिरेकस्वविषयावरणस्वानिवृत्यस्वदेशगतत्वेन्तर्गतपूरिक' इत्यज्ञानस्य ज्ञानसमनाधिकारत्वस्य विवेचनो प्रतिपादितत्वात्, 'जडस्याज्ञानाश्रयत्वे च आन्तिसम्यग्ज्ञानयोरपि तदाश्रयत्वप्रसङ्गः' इति विवरणकृतोक्तंवाच ज्ञानाश्रितत्वे अज्ञानस्य तदधीने कर्तृत्वादिकमपि तस्यैव ।

ततश्चाज्ञानस्य ज्ञानाश्रयशुद्धजीवाश्रितत्वात् कर्तृत्वादिकमध्यज्ञानाश्रयशुद्धजीवाश्रितत्वात् । ततश्च ध्यायतिवेतिीश्वदप्रयोगः परन्तल्प्रभौ प्रसुरिवेप्रकृतमनुसरामः ।

शरीरव्यतिरेकमेव स्फुट्यति — स हि स्वमो भूतवेमं लोकमतिक्रामति व्याम्रादिशरीरको भुवेल्यर्थः — इमं लोकं परिहत्यस्मान्न जगप्रपञ्चं मृत्योः संसारस रुपाणि — दुःखरूपाणीति यावत् — ताहशानि मानुषादीनि शरीराणि अतिक्रामति न पश्यतीति यावत् । ततश्च स्वप्ने जामदग्न्याद्यन्तदेहानुपलम्भात देहान्तरपरिग्रहदर्शनाच जीवस्य देहव्यतिरेकः प्रदर्शितो भवतीति दृश्यम् ॥ ७ ॥

स वा अयं पुरुषो जायमानः शरीरमभिसंपद्यमानः पाप्मभिः संसृज्यते । स उत्क्रामन् क्रियमाणः पाप्मनो विजहाति ॥ ८ ॥

तस्य वा एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवत इदꣳ परलोकस्थान꣱ । सन्थ्यं तृतीय꣱ स्वपस्थामन꣱ । तस्मिन् सन्थ्ये स्थाने तिष्ठन्नेते

एवं देहेऽन्तमनः प्राणवाय्वादितस्तस्मादुद्गमनः पाप्मसंवर्गोऽयमभिक्रान्तौपचिक्रान्तयोरभिक्रान्तः । एवं याह स वा अयं — संसृज्यते । स एवायं पुरुषः जीवः - [ जायमान इत्युक्ते ] आत्मनो नित्यस्य जायमानस्वभावादाह शरीरमभिसंपद्यमान इत्यर्थः । शरीरसंबन्ध एव जननमिति भावः । शरीरमभिसंपद्यमान एव सन् पाप्मभिः संसृज्यत इति, शरीरसंबन्धोपाधिका: पापसंबन्ध इत्युक्तं भवति । तदेव व्यतिरेकमुखेन दृढयति स उत्क्रामन् क्रियमाणः पाप्मनो विजहाति । नित्यस्य क्रियमाणत्वाभावादाह उत्क्रान्तिरिति ॥ अलोककर्मणश्वरमोक्षकमनं त्रिवक्षितम् — ‘पाप्मनो विजहाति’ ति सर्वेपामपि विधुननश्रवणादिति दृष्टव्यम् ॥ ८ ॥

नतु, ‘स्वप्नो मूर्ध्नि’मे लोकमतिक्रमती’ति स्वप्ने शरीरव्यतिरेकपदार्थोनमयुक्त꣱; एतल्लोकपरलोकयोरेव शरीरपरिग्रहस्थानत्वात्; स्वपस्थातथाऽऽदित्योःषड्चाह तस्य वा एतस्य — इद꣱ परलोकस्थानश्व । तस्मैतस्य पुरुषस्य जीवस्य शरीरपरिग्रहे अन्यत् पर्꣱य लोक इति स्थानद्वयमेव लोके प्रसिद्धमित्यर्थः । सन्ध्यं तृतीय꣱ स्वपस्थामन꣱ । सन्धौ भवं सन्ध्यम् । स्वप्रमुपस्थानं तु पूर्वोक्तस्थानद्रयानुभवयोग्यत्वात् सन्थ्यं तत्प्राप्त्यन्वेव भवतीत्यर्थः । स ततः परलोकं पश्यति; जाग्रत् पुरुषस्वप्रमेव सन्ध्यं तत्राप्यन्वेव भवत्यर्थः । लोकं पर्येति; स्वप्नावस्थस्तु कदाचिदिमं लोकं पर्येति, कदाचित् परलोकं

1. अस्य क.

चरमोक्षकमनं विवक्षितमिति । तथाच चरमोक्षकमणपर्येन्तमस्य पाप्मसंबन्धोद्वेजनीय इति तादृश आत्मैव पूर्वं आत्मतैव ज्योतिषैक्षत्र आत्मशब्देन विवक्षित इति व्युत्पादनाय स उत्क्रामन्निति वाक्यं प्रयुक्तमिति भावः । सन्ध्यमिति । सन्धिनोम लोकद्रयसन्धिः लोकद्रयानुभवः । तथा भवं = तदुत्पादकतया स्थितं सन्ध्यमिति । सन्धिनोम जीवस्य यत् जागरस्थानम्, यच् च सुपुतिस्थानम्, तयोः सन्धिभूताशु नाडीषु भवत्

उभे स्थाने पश्यतीदॄश्व परलोकस्थानञ्च । अथ यथाक्रमोदयं परलोकस्थाने भवति, तमाक्रममाक्रम्योभयान् आनन्दाँश्च परयति। स यत्तत् प्रक्षपिति अस्य लोकस्य सर्वावतो मात्राभुपादाय स्वयं ¹ निहित्य स्वयं निर्माय

1. विहाय. झां. विह (ह) झ. मा.

स्वर्गनरकादिकं परयति । अतः स्थानद्वयदर्शनयोग्या विलक्षणणोए स्वस्मावस्थेऽर्थे अनुमोदर्थं प्रपञ्च्यते—तौ सन्ध्ये स्थाने तिष्ठन्नेते उभे स्थाने परयति इदॄश्व परलोकस्थानञ्च । स्पष्टोऽर्थः । नचेतदेहपरित्यागानन्तरभाविनः परलोकस्थान-

दर्शनस्य कथम् स्वप्नावस्थपुरुषद्वयत्वं संभवति, [अतः स्वप्ने हृदयं परलोकस्थान- मन्यदेव] इत्यलाह अथ यथाक्रमोदयं पुरुषः — परयति । आक्रामत्यनेतेनै-

क्रमः आश्रयः (आश्रयः ?) पुण्यपापरूपः । याहकपुण्यपापरूपाक्रामविशिष्टस्सन् परलोके सुलदुःखे अनुभवति, तमेव तादृशमेव पुण्यपापलक्षणमाक्रममाक्रम्य अथ तदा स्वप्ने प्रतिकूलान् अनुकूलांशोभयविधान् पदार्थान् परयति । ततस्तु स्वप्ने परिहत्यमानसतेहेतोरेकतोनिर्मितान् पुण्यपापाजितान् परलोकस्थानमेवेत्यर्थः । ननु स्वप्ने परलोकवत् पुण्यपापादिवशेन पदार्थसृष्टौ सत्यां कुत्रोद्भयुपगन्तव्यम् ।

सः जीवो यत्तदा प्रक्षपिति स्वमात्र् अनुभवति, तदा सर्वावतः सर्वतो भोग्य-मात्रा प्रकाशको जाग्रद्वस्थेन्द्रियवर्गः—तमुपादाय, स्वयमेव तमिन्द्रियवर्गौ निहित्य निःशेषतामापाद्य — निर्होभारं कारयित्वेति यावत् —, अथ स्वाभिकदेहेन्द्रिय-

1. तदात्म एवेक्ष्वरस्त्रपुण्यपापफलकलङ्करमिदमपरलोकस्थानमेवेत्यर्थः: क.

स्थानमित्यर्थः: कश्चित् संभ्रमणपि न प्रकृततथ्ये। मात्राशब्देन लोकविषयकपूर्वस्मृतिभवरन्यव्यासन-ग्रहणं निहित्य निर्मोयेल्ल्र्थ अस्याः कर्मैतद्वायोगात् अन्यद्योहार्थं स्वादिति तद्न्वयोचिाय प्रकाशकेन्द्रियवर्गोऽहःस्थौैर्यग्रामः । भत एभोभयलोककारणभूतप्रकृतिमहदादिकं मात्राशब्दार्थ इत्यापि मालाभिति तद्यापि सुप्रसिद्धम् । मालाः सूक्ष्मांश इति । उपादाय धापेक्ष्य । उभयलोकानुभव-

स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रख्यापिति । अलायं पुरुष: खयं ज्योतिर्भवति ॥ ९ ॥

द्वोरोति दृश्यम्; अमे, 'स हि कर्ते'ति वाच्येन तेषामीश्वरसृष्टत्ववस्य निश्चयप्रतिपत्तेः। स्वेन भासेत्यस्यैव विवरणं वदति—स्वेन ज्योतिषेति । प्रख्यापिति स्वयमनुभवतीत्यर्थः। अत्र अस्यां दशभिः पुरुषो जीवः स्वयंज्योतिर्भवति । प्रकाशकान्तराभावादित्यर्थः । यद्यपि स्वप्र-पदार्थभानं स्वामिकेन्द्रियद्वारेणैव भवति; नात्र ज्योतिषा — तथाप्यादित्यादिप्रकाशकान्तरस्थानाभिषिक्तः आत्मैवेत भावः। यद्यपि स्वमेऽप्यादित्यादि-ज्योतिस्तस्माद्वयतिरेको न वक्तुं शक्यः --- तथाडपि लोकप्रसिद्धादित्यादिज्योतिरन्तराभावाज्ज्ञाप्रदादिवैषम्यमस्तीति अतोक्तं स्वयंज्ज्योतिषां प्रसिद्धज्योतरनेक्ष्यपकारकत्वमेवेति दृश्यम् ॥ ९ ॥

न तत् रथाऽस्थियोगा न पन्थानो भवन्ति ; अथ स्थानं स्थियो-

गान् पथः सृजते न तत्राड्डनन्दाऽमुदः प्रमुदो भवन्ति ; अथाड्डनन्दान्

मुदः प्रमुदः सृजते । न तत् वेशान्ताः पुष्करिण्यः सवन्त्यो भवन्ति ; अथ

वेशान्तान् पुष्करिण्यः सवन्त्यः सृजते । स हि कर्ता ॥ ९० ॥

वेशान्तान् पुष्करिणः सवन्ती झां ?

ननु, 'आत्मनैवां ज्योतिषाडडस्ते पल्ययते कर्म कुरूते' इत्यादि नोप-पपादते ; स्वस्मे आसनगमनक्रियाकर्मकरणादीनामसत्त्वादित्याशङ्क्याह न तत्

रथा न रथयोगा न पन्थानो -- पुष्करिण्यः सवन्त्यः सृजते ।

युज्यन्त इति योगाः । रथयोगाः अश्वादयः । रथस्थाश्वमार्गादयः जाग्रदशानु-

भव्योग्याः तत् स्वप्ने न सन्ति न ज्ञायन्ते । अथ तु तत्पुरुषतत्कार-

मात्रानुभाव्यान् स्थान् अर्थान् परमात्मा सृजते इत्यर्थः । एषमग्रेडपि

द्रष्टव्यम् । अनूकूळवस्तुदर्शनजा प्रीतिरानन्दः । तस्मिन् स्वकीयत्वबुद्धिजा

प्रातिमृत्त् । तौ द्वानियोगजा प्रीतिः प्रमुद् । वेशान्ता इति दीर्घेश्छान्दसः । पुष्करिण्यः वाव्यः ।

सवन्त्यः नद्यः । 'पुष्करिण्यस्तसवन्त्यस्सृजत' इत्यत्र

'वा छन्दसि' ति वा पूर्वसवर्णदीर्घभावः । ननु स्वमदृकू यस्मिन् देशे

यदा रथे पद्यति, तदानीं तत् स्थितोऽन्यः तं न पद्यति । स्वमदृगपि प्रबोध-

नन्तरं तत् गतः तैः न पद्यति । तत् तस्यान्यल् नयननिवृत्तौ वा नाशनिहित्तौ

वा नोपलभ्यते । अथतः कथमीहशि स्वमार्थस्थिरुपपद्यतामित्यल्वाह स हि कर्ता ।

निर्माणौपयिकृत्युपाधिप्रयुक्तमूलतत्त्वासंभवप्रसङ्गः । उक्तमेतत् 'श्रुतिसत्प्रतिपाद्यैक

सर्वं प्रमाणसिद्धम् ;

यत् तत् सनस्यम् एलोकोः इहाप्यस्सन्नमतरीयः प्रघदाढ्यो ग्राह्यः ।

ननु विषयाणां निर्गमे सर्वेऽपलम्भप्रसङ्गः । अशक्ययत्न

जीवेन यत् किमपि तदा निर्मि-

त्व्यर्थः श्रीमाऽऽग्र्यस्थितः । ईदृशावस्थुनिर्मोच्यस्वय जीवितास्मन्यूरिकारे हि कथनता ; परमात्मन एव

कलुन्त्कृत् सर्वे हृष्यमिल्याह अथ रथान् इति । अत्र भाष्ये स्वप्ने न सन्तीऽस्य स्वप्नविषया

न भवन्तोऽस्रथे । अतो न ज्ञायन्त इति विशरणलाभः । प्रसिद्दरध्यादय एव चेदिमे, सर्वोऽनु-

मान्यास्त्वपचिरुश्रुका । न चेमे ते इति भावः । तदुक्तं टीकायाम्, "स्वप्नार्थानां प्रसिद्दरथादिभाव-

प्रतिषेधेन तद्वैलाक्ष्यं प्रतिपाद्यते" इति ।

सङ्कल्पप्रच्युतिकसूत्रसन्धारः सर्वधरः खलु तत्कर्ता । से किं वो कर्तुं ने शक्यो-दिति हि शाङ्ख्यायनिभिषाय । न च स हीत्यनेन, 'स यत्न प्रसवपिती' ति प्राशस्यतुते जीव एव परामृश्यतामिति वाच्यम् — सन्ध्याधिकरणे तथ निरस्तत्वात् ।

तथाहि — 'सन्ध्ये सृष्टिराह हि' । 'न तत् रथा न रथयोगः' इति श्राव्ये सन्ध्ये = स्वप्नस्थाने जीवकर्तृकैव सृष्टिराम्नायते । 'स हि कर्ते', ति स्वमहसैः प्राकप्रस्तुतं जीवमेव स इति शब्देन परामृश्य तस्य कर्तृत्वं श्रुतिराह हि । 'निर्मातारश्चैके पुत्रादयक्ष' ! एके शाङ्खिनः, 'य एवं सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाण:' इति कामानां निर्मातारं जीवममनन्ति । अत्र काम-शब्देन काम्यमाना: पुत्रादयो वर्ण्यन्ते । पूर्वं हि, 'सर्वान् कामान् छन्दतः प्रार्थयस्त्र', 'शतायुषः पुत्रपौत्रान् वृणीष्वे', ति पुत्रादयो हि कामाः प्रकृताः । अतो जीव एवात्न कर्तृत्वेनाभिषीयते । न च जीवे सङ्कल्पीडशं सृष्टिसामर्थ्येऽमिति वाच्यम् — प्रजापतित्वाव्ये जीवस्यापि सत्यसङ्कल्पत्वादेराम्नानात् । न च तत् संसारदशायां तिरोधानमिति वाच्यम् — मुक्तावस्थायामाविर्भावसंभ'वादिति द्वाभ्यां सूत्राभ्यां पूर्वपक्षे प्राप्ते उच्च्यते —

'मायामालं तु कर्तृ'येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात्' । तुशब्दः पक्षे व्यावर्त-यति। मायाशब्दो वाच्यार्थत्वं प्रवृत्तिनिमित्तीकृत्य भगवत्सङ्कल्पवाची । 'माया वयुन ज्ञान' मिति निधण्टुपाठाच्च मायाशब्दो ज्ञानरूपसङ्कल्पवचनः । मायामालम्=भगवत्सङ्कल्पमालसृष्टम्; न तु जीवे सृष्टमित्यर्थः । तत् हेतोः कर्तृ'येनानभिव्यक्त-स्वरूपादिति । जीवस्य सत्यसङ्कल्पादितेः प्रजापतित्वाद्योदितस्य संसारद-शायां सर्वोत्तमादन'भिव्यक्तत्वात् न तस्य कर्तृत्वसंभवना डपि ; 'स हि कर्ते' ति हि श्रुतेन प्रसिद्धस्यैव कर्तृत्वो निर्देशात् । स्वमदृश एव कर्तृत्वं स्वाहेतुत्वेन-व्याप्तेः सृष्टिनोंपपद्यते । इमान् स्वाप्नान् पदार्थाननुसाक्ष्मिति प्रतिसन्धानवसज्ञांश्च । 'कामं कामं पुरुपो निर्मिमाण:' इत्यल, 'तदेव शुल्कं तदुबलं' त्युक्यां तस्य वचनस्य ब्रह्माविषयत्वाच्च न जीवे सृष्टृत्वम् ।

1. आचिभङ्गादिति. क.

तदेते श्लोका भवन्ति—

ननु स्वाभाविकेस्यापहतपाप्मत्वादे: सत्यसंकल्पत्वपर्यन्तस्यानभिव्यक्तिः किन्तिन-

बन्धनेयलाह 'पराभिध्यानात्तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ' । पराभि-

ध्यानात् = परमात्मसंकल्पात् तन्न् तिरोधानं भवति । तत्संकल्पादेव हि अस्य जीवस्य बन्धो मोक्षश्च । 'यदा ह्येवैष एतस्मिन्नहस्येडानाम्येडनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठां

विन्दते, अथ सोऽभयं गतो भवति ; यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुते,

अथ तस्य भयं भवति ।' 'एष ह्येवानन्दयाति' ति श्रुतेः ।

'देहयोगाद्वा सोऽपि' । सोऽपि = तिरोधाव; सृष्टिकाले देहयोगाद्वारेण वा भवति, प्रलयकाले सूक्ष्माचिच्छक्तियोगाद्वारेण वा भवत्यर्थः ।

'सृजकश्च हि श्रुतेरद्वयत्वात् न वह्निः' । स्वार्थो हि सृज्याद्वयत्वकः ।

'यदा कर्मसु काम्येषु स्त्रियं स्वमेषु पश्यति ।

समृद्धिं तल् जानीयात् तस्मिन् स्वमनिर्दर्शने ॥',

इति श्रुते: । आचक्षते च स्वमाध्यायविदस्तथा । ततश्व यदि इयं स्वप्नसृष्टिरिजीच-

कर्तृका, तर्हि शुभशकानेच्च सृष्टा पद्येत; नाशुभसूचकान । अतः न जीवकर्तृकेयं

सृष्टिरियं भवलीलूपादे स्थितम् ।

यदत् परैरुच्यते -- स्वमसृष्टे: सत्यत्वे चास्थिरत्वादित्यादेरपि सृष्ट्यभ्युपगमे जाग्रदशक्तिं स्वमेऽपि ज्योतिरन्नारभयतिरसत्यात् स्वप्रकाशान्तस्य

दुर्विवेचता स्यात । अतः स्वमदृष्टानां सत्यत्वं प्रकारणविरुद्धमिति — तदसत् ।

परमतेऽपि मनसः प्रकाशकस्य सर्ववेन स्वमे स्वयंज्योतिष्ट्वसाधनमसक्तमेव हि स्यात ।

तस्माल्लोकप्रसिद्धादियाध्यमावेऽपि स्वकीयज्ञानेन भासकत्वात् स्वयंज्ज्योतिष्ट्वमसुती-

त्यैवास्या: श्रुतेःस्थाप्यमिति सिद्धम् । प्रकृतमनुसारः ॥ १० ॥

स्वपेन शारीरमभिप्रहत्य अहुमः सुषानमिच्छाकशीति । शुक्रमादाय पुनरैति स्थानं हिरण्मयः पुरुष एकहंसः ॥ ११ ॥

प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायं बहिष्कुलायादमृतत्वाश्रितः सन् । स ईयते स्मृतो यत्न कामं हिरण्मयः पुरुष एकहंसः ॥ १२ ॥

स्वमान्त उच्चावचमीयानो रूपाणि देवः कुरुते बहूनि ।

इत्यथः । स्वपेन शारीरमभिप्रहत्य अहुं तस्मिन्मनसि प्रधीयते । स्वप्नेन्द्रियभावे तृतीया । पुरुषः जीवः स्वप्नेनोपलक्षितस्सन् शारीरं शारीरमभिप्रहत्य तीत्थंभावे तृतीया । सुषानं सुप्तिः असुप्तः अल्सप्रकाश एव सन् सुप्तं लुप्तप्रकाशानं प्राणान् निश्शेषतामापाद्य असुप्तः चाकशीति । कशा गतिशासनयोः रितिस्मात् यड्लुगन्तादिवदं रूपं । पर्यटतीत्यर्थः । शुक्रं ज्योतिष्मत् प्रकाशर्क मनआदिकर्मिन्द्रियवर्गीमादाय स्वमान्ते पुनः स्वस्थानमेति जाग्रद्र्शां प्रतिपद्यत इत्यर्थः । हिरण्मयः प्रकाशमयः । एकहंसः एक एव हन्ति = गच्छतीति एकहंसः ॥ ११ ॥

प्राणेन रक्षन्नवरं कुलायं — एकहंसः । सः जीवः स्वपे अवरं निकृष्टं कुलायं स्थूलं शरीरं प्राणेन पञ्चधृतिप्राणेन रक्षन् — प्राणस्यापि स्वमे जीवे सह निर्गेमे सद्यो मरणमेव स्यात् । अतः प्राणेन शरीरं रक्षन् — अत एव अमृत एव सन् कुलायात् जाग्रच्छरीरादहिनिर्गम्य यत् कामं — यत् भोग्यं तत् सर्वत्र चरित्वा अमृतः अमरणधर्मा हिरण्मयः एकहंसः पुरुषः पुनरपि स्वस्थानमीयते गच्छतीत्यर्थः । यद्वा कुलायादहिः चरित्वा यत्र कामं तत् ईयते गच्छतीत्यर्थः ॥ १२ ॥

स्वमान्त उच्चावचं — बहूनि । स्वमान्ते स्वप्रमध्ये इत्यर्थः । अन्तशब्दो मध्यवचनः । उच्चावचं पुण्यपापापरिक्षणमुत्तमापकृष्टमीयमानः सङ्कल्पच्छमानो देवः जीव इत्यर्थः । बहूनि देवादीनी रूपाणि कुर्वते भजत इत्यर्थः ।

उतेव स्त्रीभिः सह मोदमानो जक्षदुतैवापि भयानि पश्यन् ।

आराममस्य पश्यन्ति न तं पर्येति कश्चन । इति ।

तन्नायत्तं चोधयेदित्याहुः । दुर्भिषज्यं हास्मै भवति, यमेष न प्रतिप

श्यन् । उते — पश्यन् । उत अपि च । उतैवम्‌दः अव्यर्थे । स्त्रीभिस्सह

मान एव कचिद्रूपेषु भवति; कचिच्च जक्षादिव — जक्षणं भक्षणं हसनं

जक्ष्ण भक्षणहसनयोरेति हि धातुः — उत अपि च भयानि विभेत्येष्य

भयानि व्यामादीनि पश्यन्त्रिवापि भवतीत्यर्थः । स्वाप्नार्थानां तत्त्वालमात्रावस

तदेकानुगाम्यस्यामच्छाव इवशब्दः ॥ १३ ॥

आराममस्य पश्यन्ति न तं पर्येति कश्चन । अस्य जीवस्याः

भोगोपकरणभूतमुदानादिकं देहेन्द्रियादिकं सर्वेंडपि पश्यन्ति । तं देहेन्

चिविक्कमन्तर्वेर्हिस्सदृशरनत्मपि जीवं कश्चन न पश्यतीति लोके प्रत्यनुकोश

यति श्रुते । इतिर्मेन्त्रसमातौ ।

लोकप्रसिद्धिरपि तथेत्याह तन्नायत्तं बोधयेदित्याहद्रीभिषज्यं

भवति यमेष न प्रतिपद्यते । यस्तु एवं स्वप्नेन्द्रियाण्युपसंहृत्य जीवो व

च्छति, तत् अत एव आयतं गाढखुसं — वम उपरमे । निष्ठा ।

तोपदेेशोऽपि तयुनुत्यमस्सलोपः । तं — सहसा न बोधयेदित्याहुःश्रुतिस्सक

हि तल दोषं पश्यन्ति । कोऽयं दोषः ? एषः सहसा प्रबोधितो जाठ

प्रचारम बहिर्निगीत आत्मा यं कश्चिद्दिन्द्रियपदेशं न प्रतिपद्यते यदि क

1. हननं — हननयोः = क.

अनुकोशे दर्र्शयति श्रुतिरिति । श्रोका भवन्तीया श्रपभ्य वक्तॄभ्यः श्रो

ण्यः । ते जना । आखरामभिलिति श्रुने । मन्त्रान्तरं याज्ञवल्क्येननूच्यते । वत॥ कश्चने

शब्दान्तरेऽपि श्रुतिरिरिति । शेषपूरणं कार्यमिति भावः । अन्रुकोशप्रकादर्श्रेऽवम — आरामम

लोके देहादिरेव भातमिति मन्यन्ते । न तर्कं पश्यन्ति । एकैषैव देहद्र्रयसङ्घातो ह

ि वेधादिव्यतिरेक आत्मनः । अननुभूयते च जाग्रद्वे्हं विहाय स्वा

प्नदेहे विचित्रमनेकं

कर्मफलं जीवेन । एकमप्यात्मा देहातिरिक्क इति न प्रतिपद्यन्त इला

द्वथ्र्योमिति । ।

त॰प्रत्यय, इह्ह्थै । दुर्मिषज्यमिति, मिषज्याप्रतिरति । मिषज्या

तस्या दृक्‍धि = संपत्त्याभावो दुर्मिषज्यमु । 'अव्यर्थ विभक्तिसमर्प्रुद्रि॒व्यूद्र्रि

भय्योमिति । ह आसै इलस्स यमेष इति वाक्यमाणयॊच्छब्दप्रतिसंवन्धितवामिन्द्रिय

अथो खल्वाहुर्जागरितदेश एवास्यैष इति । यानि देहो जाग्रत् पश्यति, तानि सुप्त इति । अलायं पुरुष: स्वयंज्योतिर्भवति ।

तांर्ह वयत्यासनेनिन्द्रियाणीन्द्रियान्तरदेशे प्रवेशयेत् । तत्राडSडध्यात्माधियोरादिदोषप्राप्तौ दुर्भिषज्यं दुःखेन भिषज्यमास्मै दोपाय भवति । अयं दोषो दुर्विंचि(दुर्विधि?)किंस एव स्वादित्यर्थः ।

अथो खल्वाहुर्जागरितदेश एवास्यैष इति । यानि देहो जाग्रत् पश्यति तानि सुप्त इति । अथो इति वाक्यान्तरोपक्रमे । खलु प्रसिद्धं अन्ये आहुः । किमिति । जागरितदेशे जाग्रत्स्थान एवास्य जीवस्य एषः स्वप्न इति ; न स्थानान्तर इति । तत्र च हेतुमाहुः, यान्नेव हृद्यादीनि जाग्रत् पश्यति, तानि सुप्तोऽपि पश्यतीति । अन्न मतान्तरमवेनोपन्यास्यामास्यं भावः — उपरतेप्वेवेन्द्रियेषु हि स्वप्नान् पश्यति । अतो न तत्र जागरितदेशस्यावकाशोऽस्ति । अतः तृतीय-

स्थानमेव स्वप्नस्थानमिति । केचित्तु अथो खल्वाहुरित्यादिग्रन्थोऽपि पूर्वोक्तकार्थोप-पादक एव; न मतान्तरम् । तथाहि — जागरितशब्दादोषदसमातौ देशयमत्यये छान्दसो यलोपः । जागरितादोषन्न्यूतमेवास्य जीवस्य स्वप्नस्थानमित्यर्थः । दिनान्तरानुभवायोभयत्वमीशन्यूनत्वम् । उक्त एवार्थ उपपत्त्या समर्ध्यते, ‘यानि देहो जाग्रत् पश्यति, तानि सुप्त इति । यानि हृदयादीनि चन्दनवनितात्रपानादीनि जाग्रद्दशायां पश्यति, तान्त्रशान्नेवार्थक्रियाकारीणि तानि स्वप्ने पश्यति । अतः स्वप्नार्थः: स्वप्ना एव भगवता । तस्मादिह परलोकव्यतिरिक्तस्य स्थानस्यैव नास्ति; नतरमेव स्वप्नस्थानमित्यर्थ इत्याहुः ।

उक्तं स्वयंज्योतिषित्वमुपसंहरति अलायं पुरुष: स्वयंज्योतिर्भवति । पूर्व-

कर्तृदृश् युक्तम् । अतो भाष्योक्तं तत्पर्यार्थतया मध्वम् । अथो स्वहित्यादिना इदमुक्तं मध्वनि-जागरस्थानङ्गसुषुप्तिमेदेन त्रेधा विभागवत् प्रबोधसुषुप्तिमेदेन द्वेधा विभागोदपि क्रियते, स्वप्नस्य जागरविशेषत्वात् । एवमपि स्थानत्रयं तद्वैलक्षण्यात् नापलप्यमिति सिद्धं स्वप्ने आदित्यदिबाध-

३२०

श्रीरङ्गरामानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्ता

[अ.६.भा.३.

सोडहं भगवते सहसं ददामि; अत ऊर्ध्वं विमोक्षाय ब्रूहीति ॥ १४॥

वदर्थः । जनक आह सोडहं भगवते सहसं ददामि । प्राप्तस्र्यञ्जयोतिष्टु-विधानिष्क्रयत्वेन सहसं गवां दक्षिणात्वेन ददामि । अत ऊर्ध्वं विमोक्षायैव ब्रूहीति । अथ परं संसारविमोक्षायैव साधनं ब्राह्मणं नान्यत् किंचिदपेक्षतामिति भावः ॥ १४ ॥

किञ्ज्योतिरिति प्रश्नसमाधान एव सर्वं तत्त्वमत्रगतं भविष्यतीति मत्वा जनकः किञ्ज्योतिरिति प्रश्छ । याज्ञवल्क्यस्तु विलक्षणया वैलक्ष्येण प्रश्नं समादधे; तदसो जनक उपशान्तः पूर्वोक्तीति विद्याथ विमोक्षाय ब्रूहीति प्रार्थयते । सोडहं मिथ्यायेव जनकनाह्यमित्युक्तं ग्योऽल्यासु; अन्न्रायं पुरुषः स्वयञ्ज्योतिर्थेऽतील्यस्य याज्ञवल्क्यप्रयुक्तनिगमनमथाक्यद्वयाख्य स्वरसतः प्रीतेः । यदितुं भवतीत्येतदनन्तरामितिशाङ्काश्रवणात् सुप्त इतीष्यन्तेन याइइवल्क्यवचनसमाप्तिमिरिष्यते, तर्हि अन्न्रायमिति वाक्यमपि जनकेन प्रयुक्तम्, किञ्ज्योति-रिति प्रश्नसमाधानसमाप्तिसूचनाय, उत्कार्थे संमतिरूच्यताम् चेति भाव्यम् । एवममेऽपि सर्वत्र इतिशब्ददर्शनेऽपि देहवियोगान्नुपकयाज्ञवल्क्यवाक्यमथ्यन्ते इति शङ्को न हृश्यत इव । तत्र निर्वोधप्रकारस्थ ततैव द्वेध्यः । सोडहमिस्य एव बोधितोऽर्थेः । स इति हेतुगर्भे विरोषणम्

अथैवमिह ब्राह्मणे निह्नपणगमनिका — एवं जनकेन विमोक्षार्थींपदेशप्रार्थनायां कृतायाम्, विमोक्षो नाम पूर्वोक्तावस्थातो मोक्ष इति कृत्वा स्वप्राणमोक्षो जागर इति वक्ष्यन् याज्ञवल्क्यः, किमयं प्राग्सदुक्तमझ्झीकरोति, उत नेति निर्धारणार्थमुक्तार्थमनुवदति प्रथम-धाव्येन । जनकश्च अन्न्रकुलैव सद्गददानं प्रतिज्ञातमिति वदन् अपेक्षितं पुनः प्रार्थयते पद-यैवेतदिख्यादिना । स्वप्राण्तमोक्षश् जागर इति याज्ञवल्क्य आह ततः स वा एष इष्यादिना । सर्वेऽप्यापारवर्गान्मोक्षरूपो विमोक्षो जिन्यास्यत इति पुनर्जनकनार्क्यादवगम्य सुपुपिं तादृशो वक्ष्यन् जागरात् शुषुपिं प्रति स्वप्रान्तमोक्षीद्वारैव गन्तव्यत्ववात् स्वप्रान्तं पुनः प्रस्तुवन्तनेध शुषुप्तिमाह पुनः स वा एष इष्यादिना । महता प्रपञ्चेन शुषुप्तौ निह्नवितायां पुनः प्रकृत्यति जनकः, 'विमोक्षाय ब्रूही' ति । शुषुप्तावपि जीवस्य स्थूलदेहसंवन्ध-विशेषः जागरखप्रयोरीच्चार्विशिष्ट सकामनिष्काममेदेन प्राप्तव्यस्थानमेदें प्रदर्शयन् परमात्मानं अध्यावदुपदक्ष्यति । येन सद्गसहसं पूर्वं दत्तवान् जनकः सर्वोऽविदेहान् आत्मानमद्व आचार्यीसत्कारैरिष्यतेति

स वा एष एतस्मिन्‌ संप्रसादे रत्वा चरित्वा दृष्ट्वैव पुण्यपक्ष पापपक्ष पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वप्नायैव । स यत्‌ तत्‌ तत्र किंचित्‌ पर्ययति, अनन्वागमस्तेन भवति; असझो ह्यायं पुरुष इति ।

याज्ञवल्क्य आह स वा एष — स्वप्नायैव ॥ संप्रसिद्धत्यसिन्‍निति संप्रसादः । जागरिते देहेऽनिद्रयादिव्यापारशतस्निपातज— न्या कालुष्यमस्ति । स्वप्ने तु तेभ्यो विप्रमुक्त ईशन प्रसादति । अतः संप्रसादशब्देन स्वप्नस्थानमुच्यते । यद्यपि संप्रसादशब्दः सुपुप्तौ मुख्यः — अथापि स्वमस्य प्राक्यस्तुतत्वात्‌ तस्यैव एतत्स्मिन्‌ संप्रसाद इति एतच्छब्ददसमनाधिकरणसंप्रसादशब्देन परामर्शो युक्तः । तस्मिन्‌, जिगमिषिते सतीति शेषः । रत्वा । रमेरनिद्रेत्वात्‌, ‘अनुदात्तोपदेश’ त्यनुनासिकलोपः । स एष जीवः जागरिते रत्वा क्रोडितया चरितंवा भक्षयित्वा, विहृत्य वा — ‘चर गतिभक्षणयो’ इति हि धातुः — दृष्ट्वैव पुण्यपक्ष पापपक्ष पुण्यपापफलमनुभूय ततः पुनः संप्रसादे— स्वप्नस्थाने जिगमिषिते सति प्रतिन्यायं यथाऽऽयायं — यथानिर्गतमित्यर्थः । अन्यनं आयः । [ न्यायः ? ] निर्गतमनमित्यर्थः । पूर्वं स्वप्नस्थानात्‌ यथा निर्गतः तथैव इति यावत्‌ — प्रति-योनि — योनिशब्दः स्थानवाची — स्थानं प्रति स्वमस्थानं प्रति आद्रवति आगच्छति स्वप्नाय स्वमानुभवायेत्यर्थः । स यत्‌ तत्‌ किंचित्‌ पर्यत्यनन्वागतस्तेन भवति । तत्र जाग्रद्र्शायां सः जीवः यत्किञ्चित्‌ मनुष्यलोकव्यावहारिकमात्मीयस्वेन पर्ययति, तेनानन्वागतो भवति तेनानुसृतो भवति । तत्संबंधरहितो भवतीत्यर्थः । तत्‌ हेतुमाह असङ्झो ह्यायं पुरुष इति । कर्मो-विद्योपाधिकेन शरीरेंद्रियसंघातादिना असङ्झस्वभावत्वादित्यर्थः । यदिहि केन-चिद्‌ असङ्झः स्वभावसिद्धरस्यात्‌, तदैव हि तस्य सर्वेदा तदनुगृत्तिः स्यात्‌ ।

एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य । सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ; अं विमोक्ष्यैव ब्रूहीति ॥ १५ ॥

स वा एष एतस्मिन् स्वपान्ते रत्ना चरित्वा हृष्टैव पाप्मन् पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति बुद्धान्तायैव । स यं किञ्चित् परस्यति, अनन्वागतस्तेन भवति; असङ्झो ह्ययं पुरुष इति एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य । सोऽहं भगवते सहस्रं ददामि ; अत् विमोक्ष्यैव ब्रूहीति ॥ १६ ॥

स वा एष एतस्मिन् बुद्धान्ते रत्ना चरित्वा हृष्टैव पुण्यखन् पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति स्वपान्तायैव ॥ १७ ॥

तद्यथा महामत्स्य उभे कूले अनुशक्वरति पूर्वं चापरञ्च, सेयं पुरुष एतावद्भावान्तरावनुसङ्करति स्वपान्तं बुद्धान्तञ्च ॥ ९ ॥

सङ्कस्वभावस्वाजाप्रदशारष्टपदार्थाननुबुध्यतयुज्यत इति भावः । उक्तमझ्जीकरोति एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य । सोऽहं --- ब्रूहीति । पूर्ववदर्थः ॥ १५ ॥

स वा एष एतस्मिन् स्वपान्ते -- ब्रूहीति । स्वपान्ते स चै 'अन्तः समासौ स्थाने च निण्णीयेडभ्य चे' ति हि नैघण्डुकाः । बुद्धान्तायैव । बुद्धं बोधः । भावे निष्ठा । शब्दः स्थानवचनः । स्थिरबोधस्थानाय । यत्प्रस्थानायेत यावत् । स यं किञ्चित् परयत्यनन्वागतस्तेन भवति । जाग्रदशायां स्वमहृष्टवस्तुसंवं भवतीत्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम् ॥ १६ ॥

स वा एष एतस्मिन् बुद्धान्ते -- स्वमान्तायैव । सर्वं पूरयित् । एंव त्रिभिः खण्डैरजागरितात् स्वपान्तः स्वपान्ताद्बुद्धान्तं बुद्धान्तात् यातीत्यारोहावरोहसदृशारपदर्शनेन संसारचक्रप्रवृत्तिदर्शिता । अथैक (त) स्यैव उभयत्न दृष्यान्तमाह तद्यथा महामत्स्य -- बुद्धान्तस्थ । स्पष्टोऽर्थः ॥

तद्यथाडसिमन्नाकाशे इयेनो वा सुपर्णो वा विपरिपत्य श्रान्तः सँहत्य पक्षौ सन्धयायैव ध्रियते, एवमेवायं पुरुष एतस्मा अन्ताय धावति, यत्र सुसो न कञ्चन कामं कामयते, न कञ्चन स्वप्नं परपथति ॥ ९ ॥

ता वा अस्यैता हिता नाम नाड्यः, यथा केशः सहस्रधा मिन्नः, तासामताणिम्ना तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पिङ्गलस्य हरितस्य लोहितस्य पूर्णाः । अथ यत्रैनं शान्ती, जिनन्ती, हस्तीव विच्छाययति, गर्तीमिव

एवं स्थानद्रवसंचारं प्रदर्शये सुषुप्तिदशां प्रकाशयति तद्यथाडसिमन्नाकाशे इयेनो वा — परपथति । यथा आकाशे इयेनो वा गरुडो वा विपरिपत्य विश्रेषण परितः पतनं कृत्वा श्रान्तस्तस्मात् पक्षौ सँहत्य सन्धयाय — लीयते डस्मिन् पद्याते लयः; नाडीषु — समाधीननाडीषु प्रियते अवतिष्ठते, — ' घृडं अवस्थान' इति हि धातुः । क्षेत्रङ्करं नीडमभिंधावतीत्यर्थः — एवमेवचायं पुरुषः जीवः बुद्धान्तस्वप्नान्तसंचरणश्रान्तः, यत् स्थाने 'सुसोडयं कामानुपहतः स्वाप्रानन्यान् पदार्थान् न परयति ख. ग.

ननु कचित् स्वमादिदर्शीनम्, कचित् तदभाव इत्यत्र किं विनिगमकमिति शङ्क्रायां स्थानवैषम्यमुक्तमित्याह ता वा अस्यैता हिता नाम — मन्यते । यत् स्थाने स्थितमन् जीवः कचित् श्रान्ती, कचित् जिनन्ती, कचित् हस्ती विच्छाययतीव गजो विद्रावयतीव, गर्तीमिव पतति पतननिमित्तं भाति, ताः अस्य पुरुषस्य तादृशस्थानभूता । स्वपदर्शीनस्थानभूता इत्यर्थः । केशसहस्रांशो

याचता अणिमा सौक्ष्म्येण तिष्ठति, तावदिसूक्ष्मा शुक्नीलपिङ्गलहरितलोहितादिनानारूपान्तररस्पूर्णाः हितानामिका नाडयो भवन्तीत्यर्थः । यदेव जाग्रद्रूयं परयति

1. सुषुप्तोद्यं न कामाभुपहतः, स्वाप्रानन्यान् पदार्थान् न परयति ख. ग. एतस्मा अन्तायैति । एचच्छदौ यत्रैति चक्षुष्माणयच्छदप्रतिसंबन्धी । स्वप्रादर्शनेन

पतति, यदेव जाग्रद् भयं परेति तद्वलाविद्या मन्यते। अथ यत् देवे इव राजे, 'अहमेवेदं सर्वोऽस्मी'ति मन्यते, सोऽस्य परमो लोक:॥ २० ॥

तद्वलाविद्यया मन्यते। यद्वत् जाग्रद्रशायां भयसाधनं परेति, तत् सर्वमत्र आयु नाडीषु अविद्यया कर्मेवशात् मन्यते प्रस्येति। हित(ता?)नकसवसबह-नाडीस्थितस्य कर्मबन्धसत्त्वात् भीषणस्वापपदार्थप्रतिभानं संभवतीति भाव:।

अथ यत् देव इव राजेवाहमेवेदं सर्वोऽस्मीति मन्यते सोऽस्य परमो लोक:। 'स यथा कुमारो वा महाराजो वा महाब्राह्मणो वा अतिक्रोमान-न्दस्य गत्वा शयीतैवमेवैष पतच्छेते' इति बालाकिब्राह्मणोक्तरीत्या। यत् स्थाने स्थितस्य देववत् राजवचाडनन्दानुभव:, किश्च यत्र स्थित:, अहमेव सर्वोऽस्मीति मन्यते — स्वप्नानुरक्तानुसूक्ष्मोत्प्रेक्षितो नोपलभते — सोऽस्य जीवस्य परमो लोक: मुख्याश्रय: परमात्मेति यावत्। अतस्तत् सुपुसिस्थाने स्थितस्य न स्वप्न-युपलम्भ इति भाव:॥ २० ॥

अथ यत्र देव इवैति। न तु सुपुप्तौ चेतन्यप्रसराभावात् 'अहमेवेदं सर्वोऽस्मीति मन्यते' इति कथमिति चिम्रृश्य तस्य वाक्यस्य, 'स्वातिरिक्तं किमपि न मन्यते' इत्यर्थ इत्याह स्वप्यतिरिक्त इति। तथाच सुपुप्तौ जीवो: देवो वा राजा वा भूत्वा, अहमेवेदं सर्वोऽस्मीति मन्यत इव। तथा मन्यमानस्य देवस्येव राज इवानन्दाविभवो भवतीत्युक्तं भवति। शाङ्करे तु इदमपि स्वप्रानुरूपंवपरं व्याख्यातिमू। पूर्ववाक्ये दु:खानुभव उक्त:, इह सुखानुभव इति भेद:। तदनुसारे सोऽस्य परमो लोक इष्य भयं स्वाप्नो लोक: कथुभव: परम: अत्युत्कृष्ट इष्यथों युक्त:। एव च 'न किञ्चन स्वप्नं पश्यति' ति प्रागुक्तत्वात् तमेव स्वप्ने संभावितमवान्तरमेदं नाडीहुपस्थानप्रदेशानपूर्वं प्रपञ्चय, तत: तद्वा अस्येष्यादिना पूर्वोक्तप्रकृतसुप्तिसरूपोपन्यास इति उपरितनमग्र्यसंगतिरक्षेसेया। अत्र तु भाष्ये अथ यत्रेति अथशब्दस्वारसमम, उपरि परमो लोक इत्यादिखारस्ययबालुस्य, बालक्यजातशास्त्रुसंचादगतस्य, 'स यथा कुमारो वा महाराजो वा महाब्राह्मणो वा अतिक्रोमानन्दस्य गत्वा शयीत' इति वाक्यस्यगेनास्यापि सुपुसि विषयक्तगा व्याख्यानाम। वक्ष्यते च (३२) 'एषोडस्य परमो लोक' इति परमात्मा।

अ.६.ब्रा.३. ] बृहदारण्यकोपनिषत् ३२१

तद्रा अस्यैतदतिच्छन्दा अपहतपाप्माभयं रूपम् । तद्यथा प्रियया स्त्रिया संपरिष्वक्तो न बाहं किञ्चन वेद, नान्तरम् — एवमेवायं पुरुष: प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाहं किञ्चन वेद नान्तरम् । तद्वा अस्यैतदआत्मकाममात्मकाममकामं रूपं शोकान्तरम् ॥ २१ ॥

तद्वा अस्यैतदतिच्छन्दा अपहतपाप्माभयं रूपम् । तदेतत् स्थानमेवास अतिच्छन्दा: — छन्द:शब्द ईच्छावाची । अतिच्छन्दा इति छान्दसम् — अतिच्छन्दम् अभीलाषातिगम् । अपहतपाप्म पापप्रतिभटम् अभयं प्रियं प्राप्यं रूपम् । परमात्मैवेत्यथे: । ततः कि तम्यत आहं तद्यथा प्रियतमा स्त्रिया संपरिष्वक्तस्य पुरुषस्या डनन्तरदु:खादिपदार्थज्ञानं वा नास्ति, एवं परमप्रियेण प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तस्य पुरुषस्य जीवस्य बाह्याभ्यन्तरसर्वेतरसर्ववस्तुज्ञानाभाव उपपद्यते इत्यर्थ: । अलं च संपरिष्वक्तो नाम तत् लय एव । स्वाध्ययसूत्रे, 'स्वपितो भवति' इति वाक्यसमानार्थैकतया भगवता भाष्यकृतैतद्वाक्यस्योदाहृतत्वात् । अथवा जाग्रत्स्वप्नोमोक्षप्रदर्शनेनैवविधौ पर्याप्त: संप्रधारयितुं श्लोकोऽयम् । सुपुप्तिस्थानकालकर्तृ ति दृष्ट-व्यम् । तद्वा — शोकान्तरम् । तदेव जीवसुषुप्तिस्थानमूतं प्राज्ञात्मलक्षणं स्वरूपम् आत्मकामम् अवाप्तसकामम् आत्मकामम् आत्मानन्दतृप्तसम् अकामम् आत्मव्यतिरिक्तकामनाशून्यम् शोकान्तरं शोकवाच्यम् — अन्तरशब्दो बहिर्योगवचन:— शोकमन्तरा वर्तमानम् = शोकशून्ये प्राप्यं रूपमित्यर्थ: ॥ २१ ॥

तद्वा अस्येति वाक्ये तदिति परमलोकपरामर्शि यथा भाध्यम् । परमलोकपदस्य स्वाध्ययसंपत्तौ न नित्यति पदं 'एतस्मा अन्ततो' इति ने प्रागुक्तशब्दार्थैपारामर्शि ।

अत् पिताडपिता भवति, माताडमाता, लोका अलोकाः, देवाऽदेवाः, वेदाऽवेदाः। अत् स्तेनोडस्तेनो भवति, भ्रूणहाडभ्रूणहा, चाण्डालोऽचाण्डालः, पौल्कसोऽपौल्कसः;, श्रमणोऽश्रमणः;, तापसोऽतापसः। अनन्वागतं पुण्येन अनन्वागतं पापेन। त्रीणि हि तदा सर्वाछ्लोकान् हृदयस्य भवन्ति॥ ३२ ॥

अत् पिताडपिता भवति माताडमाता। अत् परमार्थमनि सुप्तसुषुप्तस्थानं लीनस्य जीवस्य पितादयो न सन्ति। तदुपस्य शरीरसंघटनघटककर्मसंघटनघशून्यतथाऽश्रयशून्यस्वादिति भावः। लोका अलोकाः। तस्या श्रयशून्यस्वादिति भावः। देवाऽदेवाः। अनु श्राहकरूण्यस्वादिति भावः। वेदाऽवेदाः। अननुशासनोयस्वरूपत्वादिति भावः। अत् स्तेनोडस्तेनो भवति भ्रूणहाडभ्रूणहा। परिगृहीतात्मस्वरूपे स्तेन्यादिकृतत्वा[द्]तत्संभवात् भावः। चाण्डालोऽचाण्डालः -- अततापसः। चण्डालपुल्कसश्रमणतत्पसादिदेहसंघटन्थाऽभावादेवेति भावः। अत् हेतुमाह अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन। शरोरसंघटनघटकपुण्यपापसंस्पर्शोभावादिति भावः। ननु चरमदेहवियोगानन्तरभाविविघात सर्वकर्मप्रहाणस्य कथम् सुप्तौ कर्मसंघटन्थाऽभाव इत्याशङ्क्याह त्रीणि हि -- भवन्ति। सुप्तः पुरुषो हि यस्मात् हृदयस्य सर्वान् शोकान् त्रीणों भवति, ततो मनस्तापरुपफल्स्यभावात् विद्ध्यमानामपि कर्मेणां फलप्रदा-नामिमुष्याऽभावात् कर्मेणामसंघटन्थाऽयत्वात् तत्कृतशरीरसंघटन्थाऽभावेन तदनुबन्धिमातापित्तादयोऽपि न संबध्यन्ते। अतो न सन्तीत्यर्थः॥ ३२॥

मुक्तौ प्रतिकूलानुभवः, अनुक्तौलानुभवसमृद्धिदृश। सुप्तिदशा पित्राद्यनुबन्धभावांशे मुक्तिदशाऽपि ल्येति मत्लाडसद् अत् पितेऽखादि। अत्र पिता न भवतीत्येऽष मनुकृत्स्व पिता अपिता इति पुनः अत्रेति प्रयोगः। स्वयम् जागरे स्तेनादिमूतोऽपीदानोमथेथेति स्वगतप्रकारचिवक्षया। अनन्वागतमिति भावे प्रयोगः।

यद्‌द्रैतन्न पश्यति, परस्यैन तन्न पश्यति । न हि द्रष्टुर्द्रष्टेर्विपरिलोपो

विद्यते । अविनाशित्वात्‌ । न तु तद् द्वितीयमस्ति तत्‍तोऽन्यद्‌विभक्तं

यत् परयेत् ॥ २३ ॥

'यद्‌द्रैतन्न पश्यति' इत्युक्तश्रुतिस्वरूपप्रतिपादनाय षड्‌भिर्‌उदाहरणैः शाब्दान्तरश्रु-

नावः किञ्चिद्‌वन्धन इत्याशङ्क्याह यद् द्वैतं न पर्यति , पर्यन्वै तन्न

परयति । द्वैतं बाह्यमान्तरं वा स्वातिरिक्तं वस्तु शुषुप्सो जीवो न पर्यतीति यत्‌

तत् पश्यन् वै न पर्यत । 'वै'शब्द एवार्थे । पर्यतिः = दर्शने योग्यज्ञानवत एव

शाब्दान्तरादर्शनमित्यर्थः । ननु पर्ययत् कथं पर्ययत्वमित्याह न हि द्रष्टुद्रष्टे-

र्विपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वात्‌ । ज्ञातुर्धर्मभूतज्ञानस्य नित्यत्वात् विनाशो

नास्तीत्यर्थः । तर्हि शुषुप्सौ कथं दर्शानमिति ; तत्‍त्राह न तु तद्‌द्वैतीयमस्ति तत्‍तोऽ-

न्यद्‌विभक्तं यत् पर्येत । अयं अर्थः — ज्ञानस्वरूपभावनिबन्धनो बाह्याभ्यन्तरद्वि-

तीयज्ञानाभावो न भवति । अपितु ततो विभक्तस्य = प्राक्‍ज्ञानस्य प्रथक्‍सिद्धस्यान्यस्य

वाध्याभ्यन्तररूपद्वितीयावस्तुनोऽभावादेवानुकूलमतिकूलपदार्थदर्शनमिति । न च पृथ-

किसद्‌दपदार्थाभावस्य जाग्रत्‍स्वप्नयोरपि समत्वात् तत्रैव शुषुप्तौ

किसद्‌दपदार्थोऽनुभवोऽसद्‌वस्तुनि शश्विक्यम् — तत्‍ कर्मरूपदोषवशात् पृथक्‍सिद्धपदा-

र्थोपलम्भसंभावात् , शुषुप्तौ कर्मरूपदोषस्याकारीकरस्वेनासंभवप्रायत्वस्योपपादितस्वाच्च ।

न च तद्‌पृथक्‍सिद्धतया ब्रह्मात्मकत्वेनैव शुषुप्तौ निषेध्यनिषेधप्रकारोऽस्ति इति शङ्क-

यम् — ' सर्वाः प्रजा अहर्‌हर्‌गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्यनृतेन हि

प्रण्यूढा:' इति छान्दोग्योक्तरीत्या । अनृतशब्दितकर्मविरोधेन जीवधर्मेर्भूतज्ञानस्य

तिरोधिततया ब्रह्म उपलम्भसंभवेन ब्रह्मात्मकतयाड‌ऽस्युपलम्भसंभावात्‌ । ब्रह्मास्म-

नतु विज्ञानमय आत्मेति प्राकृतम्‌ । अतः तच्छक्तिसंपन्नः कथम्‌ त्रिद्यमाने पित्रादिकं न

पश्येत । अतो विज्ञानयाऽ‌ऽकरपि न स्वादियत्त्राह यदिति । 'यद्‌द्रैतन्नैव यत् द्वैतं न इति पद-

च्छेदोऽभिमतः न तु यत् वै, तत् नेति । अविनाशितादिति । धर्मभूतज्ञानस्य दृश्य-

तया नियत्वात् न सर्वात्मना विनाशः ; अवस्थात्रयपरिणामास्तु शुषुप्तौ न भवन्ति, साम्यस्थभाव-

यत्त द्वैतं न जिघ्रति, जिघ्रन्नै तन्न जिघ्रति । न हि ग्रातुग्रा परिलोपी विद्यते अविनाशितत्वात् । न तु तत् द्वितीयमस्ति तत्तो द्विभक्तं यज्जिघ्रेत् ॥ २४ ॥

यत्त द्वैतं न रसयते, रसयन्न वै तन्न रसयते । न हि रसयतेरपरिलोपो विद्यतेऽविनाशितत्वात् । न तु तत् द्वितीयमस्तीद्भक्तं यद्रसयेत् ॥ २५ ॥

यत्त द्वैतं न वदति, वदन्न वै तन्न वदति । न हि वक्तुर्वृत्तेरविपां कत्वाद्ब्रह्मणकत्वोभयबहिभूतैः पदार्थैः प्रत्यक्षाभावदिति भावः । अत्र न तु तद् द्वि मिति तुशब्देन धर्मभूतज्ञानप्रसरद्वारेण मनःपर्यन्तसर्वेन्द्रियोपसंहारात् ज्ञानस्य संवन्धाभावाच्च शुषुप्तौ बाह्याभ्यन्तरविषयज्ञानमित्यपि हेतुर्नरमभिपेतं दृश्यतयम् ।

यद् द्वैतं न जिघ्रति — । पूर्ववत् ॥ वदन्न वै तन्न वदति । वदनक्रियाहेतुतायोग्यज्ञानात् एवावदनमिति 1. वहिरभूतस्य पदार्थस्याभावात् खलु न. ग.

यत् पश्येदीश्यस्य यत् पित्रादिर्हि विषयभूतं पश्येत् इत्यर्थे एवं मणिते प्रसरहेतुभूतैर्न्द्रियैव्यापाराभावो नोक्तो भवतीत्यालोच्य तस्य तुशब्दलङ्यत्वमाह अन्न्रै अन्न्रं वोध्यम् — यदिति द्वितीयान्ते विष -परे व्याख्यातां शाङ्खरेरपि । विषयस्य सर्वेऽपि शुषुप्ते एकीभूतत्वात् आत्मापेक्षयाडऽत्मवेन रूपेण विभक्ततयाडSत्मभावदर्शनमिति वाक्यार्थः । यद्यते चैकीभावोऽद्रै सलिल एके दृष्ट्रे ।

विषयाणामविभागश्रायण श्रूयते, यथा कौषीतकस्युपनिषद, 'वाक् हवैन्नामभि. सद्राप्यतेति, वच्मुः संवैह्रुपैः स 'प्येती' वस्तुतो विषयाणां बहिरवैतेमानरवात् बौद्धवत् विषयापलापायोगात् नामरूपादिभिर्दर्शनकल्पनां वचचक्षुरादिभ्योऽपि लभ्यत ए.ति । एवं तत् स्थितम् । तथा यदू विषयजातं पश्येत्, तत् आत्मापेक्षया विभक्ततया = विभक्तमनस्कश्वेतादिसंनिक नास्तीत्यर्थः तद्वैला वर्ण्यते चेत्, इन्द्रियोपसंहारोऽपि लभ्यत ए.ति । एवमत्र यत् दिव्यं पदिष्यव्ययम् । यत् यत्स्मात् कारणात् पश्येत्, तत् मनस्कश्वेतादिरूपं करणं ततो विभक्तं तथा यत् जीवात्मक रूपं कर्तृतया स्थित्वा पश्येत्, तत् परमात्मनो विभक्तं नास्ति । सकर जीवस्य पुरिताति ब्रह्मण्येश्री भावात् । अतो न पश्यतेरर्थगोणेनापि भवत्येष ।

न हि वक्तुर्वृत्तेरविपरिलोप इति । वक्तृवेचनकरणम्, वर्णोत्त्पादानुरूप प्रयत्नरूप । सिद्धान्ते ज्ञानस्यैव इच्छाक्रादेरद्वै धर्मैभूतज्ञानावस्थारूपत्वात् पूर्ववत् धर्मी रूपद्रव्यनिष्ठस्वामिभिप्रायेणैवमुक्तिरिति ध्येयम् ।

विद्यते᳚डविनाशित्वात्। न तु तत् द्वितीयमस्ति ततोड᳚न्यद्भक्तं यद्धदेत्॥ २६ यत् द्वैतं न शृणोति, शृण्वन्नु चै तन्न शृणोति । न हि श्रोतुः श्रोतृ᳚-

परिलोपी विद्यते᳚डविनाशित्वात् । न तु तत् द्वितीयमस्ति ततोड᳚न्यद्भक्तं य᳛चृणुयात् ॥ २७ ॥

यत् द्वैतं न मनुते, मन्वानो चै तन्न मनुते । न हि मन्तुर्मतेऽ᳚र्-

परिलोपी विद्यते᳚डविनाशित्वात् । न तु तत् द्वितीयमस्ति ततोड᳚न्यद्भक्तं यन्मन्वीत ॥ २८ ॥

यत् द्वैतं न स्पृशाति, स्पृशन्ने चै तन्न स्पृशाति । न हि स्प्रष्टुः स्प्रष्टृ᳚-

परिलोपी विद्यते᳚डविनाशित्वात् । न तु तत् द्वितीयमस्ति ततोड᳚न्यद्भक्तं यत् स्पृशेत् ॥ २९ ॥

यत् द्वैतं न विजानाति, विजानन्नु चै तन्न विजानाति । न हि विज्ञातुर्विज्ञातेऽ᳚विपरिलोपी विद्यते᳚डविनाशित्वात् । न तु तत् द्वितीयमस्ति ततोड᳚न्यद्भक्तं यद्विजानीयात् ॥ ३० ॥

यते वा अन्यददृश्यत्, तदान्यो᳚न्येन पश्येत्, अन्यो᳚न्यद्रुचयेत्, अन्यो᳚न्यद्वदेत्, अन्यो᳚न्यन्मन्वीत, अन्यो᳚न्यद्विजानीयात् ॥ ३१ ॥

इदं सर्वकमेन्द्रियवृत्त्यापारोपलक्षणम् । मनुते इति मनोवृत्तिकथनम् ॥ विजा-

नातीति बुद्धिवृत्तिकथनम् । अन्यत् सर्वं पूर्ववत् ॥ २५ — ३० ॥

अथ स्वमस्थानादौ नैवमित्याह यत् वा अन्यदिच स्यात् तत्रान्यो᳚ड᳚-

नयत् पश्येत् — विजानी᳚गात् । अन्यो᳚ड᳚न्यदित्यल अन्येनेचि शेषः । तथा च यत् स्थाने स्वप्नो᳚च स्वप्नारम्भपि पृथक्सिद्धं स्यात्, इन्द्रियादिकश्व करणं यत् स्थाने स्वप्नो᳚च

स्योत्, तदानीं कविचिद् हश्यादिकं केनचिच् करणेन कश्चिच् पश्येदपि । इह तु पृथक्सिद्ध᳚पदार्थभावात्, कर्म᳚सं᳚न्धोपरमेण करणभूतेन्द्रिय᳚सं᳚न्ध्यभावाच् नान्यवस्तु-

दर्शनमिति भावः ॥ ३१ ॥

अ᳚न्यदिवेति । इ᳚व᳚शब्द᳚, 'अन्यशब्द᳚स्य नात्र मुख्य᳚य᳚त्स्वमर्थः', अपि तु विभक्त᳚त्वं

मिति ज्ञापनाय । तथाच यदा दर्शनादौः कर्ता करणं विषय᳚श्चेति सचं परमात्मनो विभक्तं स्यात्, न तु प्रलय इ᳚च सर्व᳚स्या᳚पेक्षाभावः, शुप्त᳚स्थाचि वा क᳚र्त्रादेः, तदा विभक्तः कर्ता विभक्ते᳚न करणे᳚न

विमक्तं विषय᳚ं पश्येलाम् । शुप्त᳚स्थौ च सर्व᳚स्या᳚पेक्षि᳚तः पृथग्भावो नेति क᳚थं धर्म᳚भूत᳚ज्ञान᳚वतो᳚ड᳚पि

सैलिल एको द्रष्टाडद्वैतो भवति । एष ब्रह्मलोकः सम्राडिति संपत्त् ; एषोडस्य परमा गति: ; एषोडस्य परमा संपत्त् ; एषोडस्य परमो लोक: ; एषोडस्य परम आनन्दः । एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ॥ ३२ ॥

सैलिल एको द्रष्टाडद्वैतो भवत्येष ब्रह्मलोकः---। यथा जलं जले प्रक्षिप्तमेकं भवति, एवं सैलिले सलिलवत् स्वच्छस्वभावे परमात्मनि लीनोऽयं दृष्टजीवः प्राज्ञात्मपरिणच्वजरोनैकीभूतस्सन् अद्वैतो भवति देवादिलक्षणभेदकारणव्यो भवतीष्येष सुषुप्त्याधार एवं छान्दोग्ये, 'ब्रह्मलोकं न विन्दन्ती' , तद् ब्रह्मलोकशब्दितः परमात्मा, हे सम्राडिति याज्ञवल्क्यो जनकमनु शिष्यवानित्यर्थः । ननु कथं सुषुप्त्याधारस्य ब्रह्मलोकत्वम् । ब्रह्मलोको हि परमगतित्वादिना श्रूयत इत्यलाह एषोडस्य परमा गति: । जीवस्यास्यार्चिरादिगत्या प्राप्त्यतया श्रुता परमगतिरेशैव । एषोडस्य परमा संपत्त् । तत्त्वज्ञानादिना प्राप्त्याडपि संपदेशैव । एषोडस्य परमो लोकः । शाश्वतं भोगस्थानमप्येष एव । एषोडस्य परम आनन्दः । 'निरतिशयानुकूलोऽप्यस्यायामेवेत्यर्थः । ननु स्वर्गादिषु भोगेष्वनुकूलेपु जाग्रस्सु कथमेतस्य परमानन्दत्वमित्यलाह एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति । अन्यानि भूतानि ब्रह्मानुभवितुर्न्ये स्वर्गादिदैवयिकसुखानुभवितारः सर्वेऽप्येतदातनन्दसहशान् आनन्दान् अनुभवन्तार इत्यर्थः ॥ ३२ ॥

ज्ञानावस्थासंभव इति । तदिदं प्राङ्न्येन सुखुप्तौ कर्तृलयं प्रदर्श्यर्थ न्यनक्ति सलिल इवादिना । सलिलशब्दात् अंशेऽध्याच्चि सलिलः सलिललभावचान् सलिलतुर्य इत्यर्थः । भेदकाकारामिमानरहिलदृपं तथाऽविधाभिमानबहिष्करणविभागरूपसामग्रीसून्यतयैववस्थितम् । भेदकाकारा मिति । मत्तु मात्रापदं न ब्रह्मानन्दसैकदेशामेव साक्षादाह ; किंतु तत्सुखजीवनदैव । 'अथ ये शतं मनुष्याणामनन्दाः स एकः पितॄणामनन्द इपमेदो-पञ्चारतः स्पष्टम् ।

स यो मनुष्याणां राज्ञः समृद्धो भवत्यन्येषामधिपतिः सर्वैर्मानुष्यैर्हैमैः संपन्नतमः, स मनुष्याणां परम आनन्दः । अथ * ये शतं पणामानन्दाः स एकः पितॄणां जितलोकानामानन्दः । अथ ये पितॄणां जितलोकानानन्दाः, स एको गन्धर्वलोक आनन्दः ।

ये शतं गन्धर्वलोक आनन्दः, स एकः कर्मदेवानामानन्दः; ये देवलोकमभिसंपद्यन्ते । अथ ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः, स एकः

1. मानुष्यकेः मा. शां. 2. पितॄणां मा.

तस्य परमानन्दत्वमेव मनुष्यानन्दादितारतम्यनिॢपणेन प्रपञ्चयति स मनुष्याणां—परम आनन्दः । राज्ञः -- ‘राध साध संसिद्धा’ , चिति हि -- सिद्धः । उपायैः सिद्धः, युक्तत्वादिगुणैः समृद्धः; अन्येषां चाङ्ग मनुष्याणां-तेः, सर्वैमानुष्यभोगैर्निरतिशयं संपन्नश्र कश्चिद्र्वति यदि, स उक्तलक्षणः मनुष्याणां मध्ये श्रेष्ठ आनन्द इत्यर्थः । अत्र समृद्धत्वादिगुणानां श्रत्या वेदनীয়त्वादानन्ददत्वमिति दृश्ययम् । अथ ते * ये शतं मनुष्य-पितॄणां जितलोकानामानन्दः -- । शतगुणितां मनुष्याणां पूर्वोक्ता-

न्दाः, श्राद्धादिकर्मभिः पितॄन्स्तोषयितॄषा जितपितृलोका ये पितरः तेषामेक ए भवतीत्यर्थः । ऋग्वेदेऽपि । स एकः कर्मदेवानामानन्द इत्यल ज्ञानामित्यस्यार्थमाह ये कर्मणा देवलोकमभिसंपद्यन्ते । देवत्वं हि द्विविधं द्वामाजानसिद्धञ्च । कल्पादौ चैव यत् सिद्धम्, तत् आजानसिद्धम् । तदितरत्

द्वम् । यद्वा उपासना सिद्धमाजानसिद्धम्, । तदितरत् कर्मसिद्धम् । यद्वा श्रदेवतासायुज्यं कर्मदेवत्वम् । तद्वाङ्श्रदेवतातम्वमाजानसिद्धत्वमिति विवेको :। अथ [ते] ये शतं कर्मदेवानामानन्दाः—यश्च श्रोत्रियेऽग्रजिनोऽ-*

अत्र पर्योयेषु ते ये शतमिति तच्छब्दः कचिन् कोशे दृश्यते, तन्न मत्न न । परन्तु 'ते ये शतं — स एक इति निर्देशात्' इति तच्छब्दानुरोधो भाष्ये लक्ष्यते । स ग्रनुसारेणापि स्वात्त ।

आजानदेवानानन्दः; यथैव श्रोत्रियोड्रिजिनोडकामहतः । अथ ये शतमाजानदेवानानन्दाः; स एकः प्रजापतिलोक आनन्दः; यथ श्रोत्रियोड्रिजिनोडकामहतः । अथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः, स एको ब्रह्मलोक आनन्दः; यथ श्रोत्रियोड्रिजिनोडकामहतः ।

कामहतः । श्रोत्रियः श्रुतवेदान्तः, अत एव अग्नीनः अपापः, अत एव अकामहतः उपासननिवृत्तसमस्तकेशकाम इत्यर्थः । मुक्त इतः यावत् । शतगुणिताः कर्मदेवानन्दाः आजानदेवानन्द एको भवति । तथा उत्कृष्टगुणविशिष्टमुक्तानन्दोऽप्येको भवतीत्यर्थः । यद्यपि मुक्तानन्दाजानदेवानन्दयोरम्सर्‌षपवत् तारतम्यमास्त, तथाप्यनूनत्वे तार्प्यं दृश्यम् । अथ [ते] ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः; स एको ब्रह्मलोक आनन्दः; यथ श्रोत्रियोड्रिजिनोडकामहतः ।

अत प्रजापतिशब्दश्रुतिमुखपरः; तैत्तिरीयके समानप्रकरणे, 'प्रजापतेरानन्दः' इत्येकवचनान्तपजापतिशब्दश्रवणात् दक्षिणादिप्रजापतिपरत्वे बहुवचनान्ततापसङ्गेन तत् तत्‌व्य-प्रजापतिशब्दस्य च तु‌सुखपरत्वात् । तदैव कर्थ्येनातत्प्रजापतिशब्दस्यापि तत्परत्वात् । ततश्र तु‌सुखानन्दः शतगुणितो ब्रह्मलोकलक्षण आनन्दो भवति; तथा मुक्तानन्दोऽपि भवतीत्यर्थः । न च, 'ते ये शतं-स एक' इति निर्देशात् ब्रह्मानन्दस्य परिच्छिन्नत्वं शङ्कनीयम् — आधिक्यमात्रे वाक्यतादपर्यन्त । यथा, 'क्षितेः शुरिव सर्वती' ति वाक्यं सूर्यस्य गतिमात्रनिवृत्तिपरम्, न विशेषाभ्यपरम्; सूर्यस्य निमेषमात्रे बहुयोजनातिलङ्ङिस्य प्रमाणसिद्धत्वात् । एवमस्यापि वाक्यस्य चतुःसुखानन्दापेक्षया आधिक्यमात्रे तात्पर्यमवगम्यते; ब्रह्मानन्दापरिच्छिन्नत्वस्य श्रुतिसिद्धत्वात् ।

यद्वा, 'रोमकूपेष्वनन्तांस्तु ब्रह्माण्डानि भ्रमति ते । अप्डानां तु सहस्राणां सहस्रन्युतानि च ॥ ईशानां तथा तु कोटिकोटिशतानि च । गङ्गायां सिकता धारा यथा वर्षति वासवे ॥ शक्या गणयितुं लोके न व्यतीताः पितामहाः । ।'

इत्यादिभिः ब्रह्माण्डानां तत्त्वचतुःसुखानानानासंख्येयत्ववगमात् नियाम्यास्त्रियन्तु:

अथैप एव परम आनन्द एष ब्रह्मलोकः सम्प्राडिति होताच याज्ञवल्क्यः। सोऽहं भगवते ऽहसँ ददामि; अत उच्चैः विमोक्षायैव ब्रूहीति। अत ह याज्ञवल्क्ये विभयाश्वकार, मेधावी राझा सर्वेभ्यो माडन्तेभ्य उदरौत्सीदिति ॥ ३३ ॥

स वा एप एतस्मिन् स्वपान्ते रत्ना चारित्वा हस्त्रैव पुण्यश्र पापक्श्र पुनः प्रतिन्यायँ प्रतियोन्पाद्र्वाति बुद्धान्तायैव ॥ ३४ ॥

तद्यथाडनः सुसमाहितमुत्तसर्ज्यादात, एवमेवायँ शरीर आत्मा शतगुणितानन्ददवे कथिते चतुर्मुखेभ्योऽप्यसंख्याकेभ्यः शतगुणानन्दतयाडव- गतस्य भगवतोऽपरिच्छिन्नानन्दवर्मसिद्धं दृश्यम् । आनन्दुमयाधिकरणाद्- वेवमेव व्यासागैर्वैपितम् । अथैप एव ब्रूहीति । पूर्ववदर्थः । अत ह याज्ञवल्क्यो विभयाश्वकार -- उदरौत्सीदिति । अयं राझा अतीव मेधावी मां सर्वेभ्यः अन्तेभ्यः -- अन्तः=निश्र्वयः -- निश्र्वयहेतुभ्यः पक्षेभ्यः उदरौ- तसीत् अव (उप) रोदं कृतवान् । सर्वोँर पक्षान् मामसी प्रथ्नुसुपाक्रमतैवर्थः । अत इतःपरँ न त्यक्ष्यतीति अत राजपक्षपरस्परायाँ विषयेँ याज्ञवल्क्यो विभयाश्व- कार विभोँति स्मैर्यर्थः ॥ ३३ ॥

अथ याज्ञवल्क्यो जाग्रद्देशादुक्रमणँ विवक्षुः स्वपान्तेऽवस्थापितस्य जीवस्य बुद्धँनतसङ्घरणँ दर्शयति स वा एप एतस्मिन् स्वपान्ते — । पूर्ववदर्थः ॥ ३४ ॥

अथोस्कान्तिमाह तदू यथाडनः सुसमाहितम् — उत्सर्जेन याति । यथा अनः शकटँ सुतराँँ समाहितँ यात्रोपकरणसंभाराकरा नँ सतँ पूर्व देशमुत्सृज्य नत्यायगमेन तत्रयचतुर्रीखानाख्येयत्वाद्गमात् नियास्म्यानन्दानन्वात्म्रियन्तु शतगुणितानन्दकथने 'नयनानन्दस्यापरिच्छिन्नतास्मर्थीसिद्धँ' इति ।

एवँ सुषुप्तावस्थाति प्रपञ्चितमाकर्न्य, ब्रह्मागः सङ्क्रष्ठानन्दभरितस्तवस्य वस्तुतः सत्त्वेऽपि सुषुप्तस्य तदुभयाभावात, देहादिस्मिमानाभावेऽपि देहादियोगानपेतत्वाच नायँ विमोक्ष इति पुनः विमोक्षाय ब्रूहीति प्रध्दुमारभते जनकः सोऽहमियादिना ।

तत्र देहवियोगरुपँ मोक्ष वच्यनँ सकामनिष्कामविभागेन चरमदेहवियोग एव विमोक्षो वस्त्व इत ज्ञापयिष्यन् सुषुप्तस्य जागारत्ना गिनिर्नैरपैच तदुभयत्रियाश्रयेन पुनर्हुएद्धान्तसमा गम- मादावुचर्दाति स वा एप ह्यादिना ।

प्राणेनानमनाड=चारुढ उत्सृजेन् याति, यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासी भवति (३५),

स यत्रैतमनिमानं न्येति जरया वोपतपत्ता वाडणिमानं निगच्छति ।

तद्यथाडग्रं वेदुम्बरं वा पिप्पलं वा बन्धनात् प्रमुच्यते, एवमेवायं पुरुष

एभ्योऽङ्गेभ्यः सम्प्रमुच्य पुनः प्रतिन्यायं प्रतियोन्याद्रवति प्राणायैव ॥ ३६ ॥

1. ऊर्ध्वोच्छ्वासी. झां. मा.

याति, एवमेव शक्तिस्थानीयोडयं शारीर आत्मा जीवः प्राणेन सर्वज्ञेन आत्मनः

परमात्मना सार्धस्थानीयेन अन्यारूढः संबन्धविशेषं प्रापः शरीरसुत्सृज्य याति-

त्यर्थः । कदेत्यत आह यत्रैतदूर्ध्वोच्छ्वासी भवति । यत्र यदा एतत् शरीर-

मूर्ध्वोच्छ्वासी भवति, तदोत्त्सृज्य यातीयर्थः ॥ ३५ ॥

ऊर्ध्वोच्छ्वासी (सः?) भावकाले माह स यत्रायमणिमानं न्येति, जरया

वोपतपत्ता वाडणिमानं निगच्छति । सोऽयं 'प्राकृतः शिरःपाण्यादिमान् पिण्डः

यत्र यदा अणिमानं कार्ये न्येति निर्ग(ग?)च्छति । तत्र हेतुमाह जरया वा

उपतपत्ता वा -। स्वयमेव कालपक्वफलवत् जरया वा कार्ये गच्छति, अथवा,

उपतपतीखुपतपनं ज्वरादिरोगः, तेन वा उपतप्यमानः अभिमानाद्येन मुक्तस्याजरणे

अन्नरसेनानुपचीयमानस्सन् पिण्डः कार्येमार्हते; तदोर्ध्वोच्छ्वासी भवतीत्यर्थः ।

तद्यथाडग्रं वेदुम्बरं वा -- प्राणायैव । यथा अम्रफलं वा उदुम्बरफलं वा

पिप्पलफलं वा — अतः, 'फले लुक्' इति विकारप्रत्ययस्य लुक् — वृन्तबन्धनात्

कालवशाजीर्यति प्रसुच्यते, एवमेवायं पुरुषः सङ्घाणकरणग्रामः एभ्यः पाण्यादि-

भ्योङ्गेभ्यः सम्प्रमुच्य मोक्षं प्राप्त्य पुनः प्रतिन्यायं यथा पूर्वमागतः तथैव ब्राक्ष-

णादिप्रारब्धकर्मानुगुणयोः प्रति आद्रवति प्राणायैव जीवनायेत्यर्थः ॥ ३६ ॥

1. प्रकृत शरीरः पाण्यादिमान् . क. 2. न्येति गच्छति. क.

सयत्नेऽतिवाक्ये पूर्वशेषं कृतं भास्ये । उत्तरान्वय्यपि भवति ; तद्गथेऽयत्र तञ्च्छेदस्य

तदेवर्थः। हेतुमादधौति । हेतौक्तिपूर्वकं विषयोऽतील्यर्थः । प्रतिन्यायमितीदं लब्ध्यमानदेहतुल्य-

प्राप्तिरनादौ संसारेडस्य असकृदादौवेति सूचयितुम् ।

तद्यथा राजानमायान्तमग्राहः प्रत्येनसः स्रतग्रामण्योऽग्रे पानैरावप्रतिकल्‍पन्ते, 'अयमायाति; अयमागच्छती 'ति, एवं हैवंविदं । भूतानि प्रतिकल्‍पन्त इदं ब्रह्मायाति; इदमागच्छतीति ॥ ३७ ॥

तद्यथा राजानं प्रतियासन्तमुग्राः प्रत्येनसः स्रतग्रामण्योऽभिसमा-

• एवमेवेममात्मानमन्तकाले सर्वे प्राणा अभिसमायान्ति, यतैतद्-

तद्यथा राजानम्—आगच्छतीति । तत्तु तत्र प्रपिसितयोनन्तरे । यथा । ऋतं राजानमायान्तं श्रुत्वा राष्ट्रवर्तिनः सर्वेऽपि उग्राः जातिविशेषाः क्रूर-

वा; प्रत्येनसः पापकर्मणि तस्करादिदण्डनादौ नियुक्ताः;, स्रता: वर्ण-

शेषाः; ग्रामनेतारो ग्रामण्यः — सूताश्च ग्रामण्यश्च सुतग्रामण्यः — अद्रेः मौङ्‌यैः पानैः पेयविशेषैः आवास्यैः; प्रासादादिमि:श्र्च । अयं राजा आयाति, पच्‍छतीति ससंभ्रमं वदन्तः प्रतिकल्‍पन्ते प्रतीक्षन्ते — एवमेव ह एवं-

कर्मफलयुंकं — संसरणमिति यावत् । कर्मफलं हि प्रसूततम् । तत्तु एवं-

परामृशयते । विच्छिद्यादस्तल्लङ्‌घृ'पर: — सर्वाणि भूतानि एतद्रोगोप-

नशरीरसाधनानि सर्वाणि भूतानि तत्त्कर्मपयुक्तानि सन्ति कर्मफलोपभोग-

सह, ईदं ब्रह्म जीव: आयाति, इदमागच्छतीति ससंभ्रमं प्रतिकल्‍पन्ते

ते इत्यर्थः । एतच्छरीरित्यागममनन्तरमेव शरीरान्तरतद्योगभोगस्थानभोगोपकर-

परमात्मसंकरपवशेन प्रतिपुरुषं समग्राणि भवन्तीत्यर्थः । यद्वा उत्कसंसरण-

भेज्ञस्स सर्वेभूतोपजीव्यान्तं फल्सुक्तमिति द्रष्टव्यम् ॥ ३७ ॥

तद्यथा राजानं — भरति । यथा प्रतिभासन्तं जिगमिषुं राजानं

विन उग्रप्रत्येनःप्रभृतयः पूर्वव्यार्ह्यताः सर्वे तदाज्ञान्तरेणापि अभि-

न्ति आभिमुख्येनायान्ति—एवमेवेममात्मानं = भोक्तारम्, यत्र यदा एतत्

ईदं ब्रह्मायातींति ! प्रतीक्ष्यमाणजीवात प्राप्स्यमानात्‌ उपकारान् परिशील्य तदुप-

स्थेयविशक्‍षया ब्रह्मत्वेन स्रुतितिरियन । उग्रादीनामभिमुखायान्ते नाम राज्ञो गमनं बुन्ध्वा गम-

ऊर्ध्वेच्छासि 1 भवति ॥ ३८ ॥

इति षष्ठाध्याये तृतीयं ब्राह्मणम् ॥

६ — ८.

स यत्नायमात्माडडवल्यंन्येति संमोहामिव न्येति, अथैनमेते प्राणा अभिसमायान्ति । स एतास्तेजोमालाः समभ्याददानो हृदयमेवानुचवकामति ।

1. ऊर्ध्वेच्छास्यासी. झां. मा.

शरीरमूर्ध्वेच्छ्वासि भवति, तदा अन्तकाले सैवे प्राणा आयातीरत्यर्थः ॥ ३८ ॥ ६—३.

अथ, 'एष्योडडङेभ्यः सम्प्रमुच्ये' त्युक्तं सम्प्रमोक्ष विस्तारेण वर्णयितुमारभते स यत्नायमात्माडडवल्यं न्येति संमोहमिव न्येति । सोडयमात्मा यत्नं यस्मिन् काले आवल्यं अवलस्य भावः आवल्यं बलराहित्यं न्येति नितरामेति प्राप्य संमोहमिव न्येति प्रतिपद्यते । करणक्षोभात् संमोहं प्रतिपद्यते । इव शब्दोऽ-

मोहोपक्रमदर्शायामित्यर्थः — मोहो नाम मरणायार्थसम्पत्ति: । तथाहि — उभयलिङ्गपादे जाग्रत्स्वप्नसुषुप्ति-

मरणानामन्यतमो मोह इति पूर्वपक्षे प्राप्ते उच्यते—"सुभेर्डशसम्पत्ति: परिशेषात् " । न तावत् सुषुप्तो जागरितावस्थो भवितुमर्हति, इन्द्रियैर्विषयानिरीक्षणात् । नापि स्वमान् पश्यति, नित्सङ्ज्ञत्वात् । नापि मृतः, 'प्राणोष्मणोर्मावात् । न च स्खलुः,

तदैवैलक्षण्यात् । सुसेो हि प्रसन्नवदनो निमीलितनेत्रश्च । तस्मान्मोहो नाम मृतेऽर्ध-

सम्पत्ति: । अर्धेमृतिरिति यावत् । मरणं हि सर्वप्राणत्रियोगः । सर्वप्राणवियोग-

गोपक्रमकृतिपयप्राणसंप्रतिभूच्छा । ततस्तौष्णादिविश्वात्, कर्मेशेषे च सति वडड्मनसे

प्रत्यागच्छत: । असति तस्मिन् प्राणोष्माणावप्यपन्छलत: । तस्मादर्धमृतिंभूयेऽस्ति स्थितम्—

अथैनमेते प्राणा अभिसमायान्ति । अथ तदानीं वागादयः प्राणाः

एनमभिसमायान्ति आत्मनः समोपमायान्तीत्यर्थः । स एतास्तेजोमालाः सम-

भ्याददानो हृदयमेवानुचवकामति । सः आत्मा — तेजोमध्यो मात्राः तेजो-

1. तस्य प्राणोष्मणोरभावात. क.

पूर्वं ऊर्ध्वेच्छासि भवतीत्येतदनन्तरं पुनरिहि ऋध्वेच्छासि भवतीत्यन्तं वाक्य-

जातं नाऽयन्तमपेक्षितम् । अथापि जीवस्य जननमरणप्रवाहसदृशावृत्तिज्ञानाय प्रवृत्तम् ।

स यतैष चाक्षुषः पुरुषः पराङ् पर्यावर्तते, अथारूपज्ञो भवति ॥ १ ॥

एकीभवति, न पश्यतीत्याहुः ; एकीभवति, न जिघ्रतीत्याहुः ; एकीभवति, न रसयतीत्याहुः ; एकीभवति, न वदतीत्याहुः ; एकीभवति, न शृणोतीत्याहुः ; एकीभवति, न मनुते इत्याहुः ; एकीभवति, न स्पृशतीत्याहुः ; एकीभवति, न विजानातीत्याहुः ।

तस्य हेतस्य हृदयस्याग्रं प्रद्योतते । तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्क्रामति चक्षुषो वा मूर्ध्नो वाडन्येभ्यो वा शरीरदेशेभ्यः ।

माताः । प्रकाशकांशा इत्यर्थः । इन्द्रियाणीति यावत् --- ता एताः समभ्याददानः — समิติ समापेक्षया वैषम्यमुच्यते । अस्यैव स्तेमे डष्यभ्यादानम्; न तु सम्यक्=सवासनमभ्यादानम् । इह तु सवासनमभ्यादायेत्यर्थः --- हृदयमेन पुण्डरीकाकारमनुवव्रातमिति अन्वागच्छतीत्यर्थः । स यतैष चाक्षुषः पुरुषः पराङ् पर्यावर्तते । चाक्षुषि सन्निहितः चाक्षुषः । चाक्षुषः पुरुषः इति क्रियामणो जीव उच्यते । स यत्न यदा पराङ् रूपादिविषयपराङ्मुखवसन् हृदयदेशे पर्यावर्तत इत्यर्थः । अथारूपज्ञो भवति । अथ तदुत्तरकाले अयं मुखेः अरूपज्ञो भवति रूपादिविषयाणां जानातित्यर्थः ॥ १ ॥

एकीभवति न पश्यतीत्याहुः । अयं मुखेः एकीभवति स्वापकाले इवेन्द्रियैः; सहैकीभवति २; अतः न रूपादीन् पश्यतीति पाङ्क्त्य आहुरित्यर्थः । एकीभवति न जिघ्रति --- पूर्ववदर्थः । तस्य हेतस्य हृदयस्याग्रं --- शरीरदेशेभ्यः । तस्याग्रं नाडीसुषुम्नं ३ निर्गमनद्धारं प्रद्योतते उपसंहृतकरणतेजःप्रज्वलितं सत् प्रदीप्तं भवति । तथप्रकाशितद्वारस्सन्नैष आत्मा निष्क्रामति चक्षुरादिद्वारेभ्य इत्यर्थः ।

1. अत्यैव क.

2. सहितो भवति क.

3. सुषुम्निर्गमन क.

सुषुप्तिवदनं प्रेक्ष्यैव म देवदर्शनम् । न तु धर्मेभूतज्ञानवैकृत्यादिल्याहु एकीभवतीत्य

तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति; प्राणमनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति; सविज्ञानो भवति; सविज्ञानमेवान्ववक्रामति । तं विद्याकर्मणी समन्वारभते; पूर्वप्रज्ञा च ॥ २ ॥

तमुत्क्रामन्तं प्राणोऽनूत्क्रामति । प्राणमनूत्क्रामन्तं सर्वे प्राणा अनूत्क्रामन्ति । एवं सुत्क्रामन्तं तमेव जीवा अनुसृत्याणमनु प्रजानाति उत्क्रामति । तं मुल्यप्राणजीवमनूक्कामन्तं तद्भीना इतरे प्राणा अनूत्क्रामन्तीत्यर्थः । सविज्ञानो भवति सविज्ञानमेवान्ववक्रामति । तस्यां दशायामुक्तकामन् जीवः; 'यं यं वाडपि सरन् भवं त्यजन्ते कळेबरम् । तं तमेवैति' युक्तम्न्यायेन प्राप्तव्ययोति-विषयकस्मृतिमान् भवतीत्यर्थः । तच्च ज्ञानं कर्माधीनम्; न तु पुरुषयत्नसाध्यम् । 'यं योगिनः प्राणवियोगकाले यत्रैन चित्ते विनिवेशयन्निति' स्मृतियुक्तरीत्या योगिनामेव हि चरमं ज्ञानं यत्साध्यम् । एवं सविज्ञानं प्राप्तव्ययोतिकिन्तनवन्नमेव पुरुषे प्राणवर्गोऽन्ववक्रामति अनुगच्छतीत्यर्थः । तं विद्याकर्मणी समन्वारभते; पूर्वप्रज्ञा च । तं तादृशं पुरुषं विद्याकर्मणी तद्वस्थितज्ञानकर्मणी पूर्वप्रज्ञा पूर्वैवासना च तिष्ठ इमा अनुवर्तन्ते । तत् ज्ञानकर्मणी भोग्यविषयोपस्थापनार्थम्; पूर्वैवासना तु कर्तृत्वभोक्तृत्वार्थानुवर्तन्ते । न हि पूर्ववासनां विना कश्चित् कर्तुं भोकं वा प्रभवति । न ज्ञानभ्यस्ते विषये कौशलमिन्द्रियाणां भवति । पूर्वानुभववासनया प्रवृत्तानामिन्द्रियाणामिह जन्मन्यभ्यासमन्तरेणैव कासु चित् क्रियासु चित्कर्मादिलक्षणासु कौशलं दृश्यते; केषाञ्चिच्चार्यन्तसौकर्ययुक्तास्वपि क्रियासु अकौशलं दृश्यते । तदेतत् सर्वे पूर्ववासनोद्द्वानुद्वानिमित्तकम् । तस्माद्विद्याकर्मपूर्ववासनालक्षणमेतत् तृतीयं शाकटिकसंभारस्थानीयं परलोकपाथेयमित्यर्थः: ॥ २ ॥

सविज्ञानमेवान्ववक्रामतीति । प्रस्यातन् प्राक् सविज्ञानता प्रागुक्षा । प्रस्थितस्य मध्ये मार्गमपि धर्मभूता ज्ञानप्रसरक्ताडन्रोच्यते इति वा स्वात् । तद् च सविज्ञानमिति क्रियाविशेषणम् । अन्यवक्रमणकर्ता पूर्ववत् जीव एव; अन्यस्य निर्देशादिति । पूर्वप्रज्ञेति । यादृशं शरीरं प्रतिपत्स्यते देवर्य्यादि यत्रुयुगेपु, तत्राहाराद्यादिनिर्वाहौपयिकी तत् तुल्यप्राग्देहाजितवासनेऽर्थः ।

तद्यथा तृणजलायुका तृणस्यान्तं गत्वाडन्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसँहरति, एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्य, अविद्यां गमयित्वाडन्यमाक्रममाक्रम्यात्मानमुपसँहरति ॥ ३ ॥

तद्यथा पेशस्कारी पेशसो मात्रामुपादायान्यनवतरं कल्याणतरं रूपं तनुते, एवमेवायमात्मेदं शरीरं निहत्य अविद्यां गमयित्वाडन्यनवतरं कल्याणतरं रूपं कुर्वते पितृयं वा गान्धर्वं वा दैवं वा प्राजापत्यं वा ब्राह्मं वाडन्येषां वा भूतानाम् ॥ ४ ॥

1. तृणजलूका. मा.

तद्यथा तृणजलायुकातृणजलायुकां — आत्मानमुपसँहरति । यथा [तृण] जलदंशातृणस्यांतं गत्या अन्यं तृणान्तरलक्षणमाक्रमम् — आक्रम्यते इत्याक्रमः । आश्रय इति यावत् । तम् — आक्रम्य आश्रित्य आत्मानं नोडपरावयवमुपसँहरति पूर्वतृणवियुक्तं करोति, एवमेवायं संसरणजीवः इदं प्राक्तनं शरीरं निहत्य — तस्यैव विवरणम् अविद्यां गमयित्वेति — निःसंबोधतामुपादायेत्यर्थः — अन्यम् अन्यशरीरलक्षणमाक्रमम् आश्रियमाक्रम्य स्वात्मानं पूर्वस्माच्छरीरादुपसंहरति पूर्वशरीरं त्यजतील्यर्थः ॥ ३ ॥

ननु देहान्तरम्मे प्रागुयातमेवोपादानं स्वीकर्य तदेवोपमुच्य स्वर्णकारवत् देहान्तरं करोति, आहोस्विदपूर्वमेवोपादानद्रव्यं स्वीकर्य करोति । तल्लाह तद्यथा पेशस्कारी पेशसो मात्रामुपादायान्यनवतरं कल्याणतरं रूपं तनुते — अन्येषां वा भूतानाम् । पेशः सुवर्णम् । तत् करोति पेशस्कारी सुवर्णकारः अन्यत् कल्याणतरं नवन्तरपेशः पूर्वोंपात्तसुवर्णस्य मात्राम् एकदेशमुपादाय यथा अन्यत् कल्याणतरं नवन्तररूपं तनुते कुर्वते—यदाह पेशस्कारी कोशकारोऽभिति: । स यथा पेशारूपं तनुते कुर्वते — एवमेवायमात्मा इदं शरीरं निहत्यनित्यतांनयत् रूपं कल्याणतरं नवन्तरं कुर्वते । अविद्यां गमयित्वेति पूर्ववत् । तदेव रूपं विशिनष्टि पितृयं वा — । पितृयं पितृभ्यो हितम्, पितृलोकोपभोगयोग्यमित्यर्थः । तथा गान्धर्वे देवे प्राजापत्यं ब्राह्मं गन्धर्वीदिलोकोपभोग्यमित्यर्थः । अन्येषां वा भूतानाम् । अन्यभूतसंबन्धि वा शरीरं करोतीत्यर्थः । कर्तुरवस्थास्य कर्मेद्वारकं दृष्टव्यम् ॥ ४ ॥

स वा अयमात्मा ब्रह्म विज्ञानमयो मनोमयः प्राणमयः पश्क्षुरमयेश्श्रोत्रमयः पृथिवीमय आपोमयो वायुमय आकाशमयस्तेजोमयोडतेजोमयः काममयोडकाममयः क्रोधमयोडक्रोधमयो धर्ममयोडधर्ममयः सर्वमयः, तत् यदेतदिदममयोडदोमय इति । यथाकारी यथाचारी, तथा भवति;

स वा अयमात्मा ब्रह्म — अदोमय इति । गैशब्दोऽवधारणे । सोडयं विज्ञानमयः ज्ञानरूपो ज्ञानगुणक आत्मा ब्रह्मैव सन् अपहतपाप्मत्वादिग्रह्मलरूपयुक्तोऽपि सन् मनोमयः उपकरणोपकरणत्वाद्वलक्षणसंवन्धेन मनःप्रचुरः । मनउपकरण इति यावत् । एवं प्राणमय इत्यादावपि द्रष्टव्यम् । अतेजोमयः तेजोव्यतिरिक्तपूर्वोक्तातिरिक्तमहदहङ्कारादिमयः । तदुपकरण इत्यर्थः । चतुर्विंशतितत्त्वमयत्वाच्छरीरसैतदुक्तं सर्वेश्व अतेजोमयशब्ददृष्टृहोतमिति द्रष्टव्यम् ।

अकाममयः कामव्यतिरिक्तसकलप्रपञ्चादिमय इत्यर्थः । अक्रोषमयः क्रोधादिरहित इत्यर्थः । तद्यदेतदिदममयोडदोमयः एतल्लोकपरलोकमय इत्यर्थः । यथाकारी यथाचारी तथा भवति । यथा [ आ ] चरितुं शीलमस्य, सोऽयं यथाकारो यथाचारी । अभिहोत्रादिकं तु कर्म । तथोव्यतापदकं सन्ध्यावन्दनादिकं त्वाचरणम् । एतत्, " चरणादिति चेतन तदुपलक्षणार्थेति काशिकाज्ञनि: " इति सूत्रभाष्ये स्पष्टम् । तथा भवति । तत्रयुक्तो

तेजोऽध्यातिरिच्यते । तेजोविशिष्टातिरिक्तं, तथा तद्वन्तं, यत् तन्मय इत्यर्थे । तच्च महदादि । तद्यदेतदिदममयोडदोमय इत्यस्य, पूर्वं पिण्डं वा मानसर्षे वेत्यादिना इदममयः अदोमय इति यदेतदुक्तं, तहूपं भवति उत्कविधसर्वेश्वत्स्वरूपजिज्ञास्य आत्मरूपं सत् ब्रह्मैत्थर्थ इति भावेनाह ब्रह्मापेक्षया नपुंसकलिङ्गनिर्देशः । शाङ्करे तु, किं वहुना तदेतत् सिध्यम्, यत् अयमपरोक्षमयः परोक्षमयेश्श्रोति व्यावृत्त्यैतत् । यथाकारीतयत्र करणं विधिप्रतिषेधादिमयी नियता क्रिया, आचरणं नाम अनियतमिति शाङ्करम् । स्वयं तु सूत्रदर्शितरीत्या तमुवृज्य सग्रह्माद् अग्निहोत्रादिकमिश्यादि । पूवैज्ञानभृत्-

साधुकारी साधुर्भवति; पापकारी पापो भवति; पुण्य: पुण्येन कर्मणा भवति, पाप: पापेन । अथो खल्वाहु: काममय एवायं पुरुष इति । स यथाकामो भवति, तत्क्रतुर्भवति; यत्क्रतुर्भवति, तत्कर्म कुरुते; तदभिसंपद्यते ॥ ५ ॥

तदेष श्लोको भवति —

भवत्यत्यर्थ: । तदेव प्रपद्यते साधुकारी साधुर्भवति पापकारी पापो भवति । सत्कर्मकारी ब्राह्मणादिरमणीयशरीरयुक्तो भवति, पापकारी श्वचण्डालादिकुत्सितशरीरयुक्तो भवतीत्यर्थ: । एते साधुकारित्वपापकारित्वे अपि प्राप्तपुण्यपापप्रयुक्ते इत्याह पुण्य: पुण्येन कर्मणा भवति; पाप: पापेन ।

अथो खल्वाहु: काममय एवायं पुरुष इति । अथोशब्द: पक्षान्तरपरिग्रहे । केचिद्धर्ममोक्षकुशला: खल्वाहु: प्रसिद्धामिस्थाहु: — यद्यापि पुण्यापुण्ये शरीरस्रहणकारणम्, तथापि कामप्रयुक्त एव हि पुरुष: पुण्यपापे कर्मणी उपचिनोति । तथांच अयं पुरुष: काममय एव । काम एवास्य संसारमूलमित्यर्थ: । तथाचोक्तमार्थवशेन, 'कामान् य: कामयते मन्यमान: स कामभर्जा-यते य(त)त्रतत्र 'लि । तस्मात् काममय एवायं पुरुष: । तदेवोपपादयति स यथा-कामो भवति, तत्क्रतुर्भवति । पुरुषस्य येन प्रकारेण कामना उदेति, तेन प्रकारेण क्रतुशक्तितोडध्यवसाय उदेति । यत्क्रतुर्भवति, तत्कर्म कुरुते । यत्कर्म कुरुते, तदभिसंपद्यते । तस्य फलंख तदनन्तरमध्यवसितं कर्म कुरुते । यत्कर्म कुरुते, तदभिसंपद्यते । तस्य फलं प्राप्नोतीत्यर्थ: ॥ ५ ॥

तदेष श्लोको भवति । एतस्मिन्न्र्थे अन्य श्लोकखण्डो भवतीत्यर्थ: । तमे-कस्यापि फलहपकारे तात्पर्यम् 'साधुकारीत्यादिना इदमम्यत्वप्रपद्यनम्, अथोखल्वाहुरिति च अदोमयस्वप्रपञ्चनं स्यात् । काममय: । काम: फलेच्छा । क्रतुमय: । क्रतु: उपाय-नुश्रानसंकल्प: ।

नतु बहुप्र कर्मसु भामुन्निष्कफललोभेनु कृतेपु देहावसाने कतमस्य फलं प्रथममवशुन्तं इति जिज्ञासायां श्लोकखण्डेन प्रत्युच्यते तदेष श्लोको भवति । तदेवसकृत इतीवम् अदोमयस्वोप-

३४२

श्रोऽररामानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्ता

[म.६.ब्र.४.

'तदेव सत्कः सह कर्मणेति लिङ्गं मनो यत्र निष्कत्कमस्य ।'

ग्राण्यांतं कर्मणस्तस्य यत्किञ्चेह करोत्ययम्‌ ।

तस्मै लोकात् पुनरेयस्मै लोकाय कर्मपो ॥

इति तु¹ कामयमानः ।

1. इति तु क.

वाह तदेव सत्कः -- निष्कत्कमस्य । लिङ्गभयते डनेनेति लिङ्गं गमकम्‌ । तादृश-

मस्य जीवस्य मनः यत्र फले निष्कतंं निवेश्यं भवति, तदेव तत् फलमेव तत्फल-

सम्भककर्मेणा सह देहवियोगकाले डपि सत्कस्सन्‌ एति प्राप्नोतीत्यर्थः । इत्येष श्लोको

भगतीर्थन्यन्वयः ।

प्रकृतमनुसरति ग्राण्यांतं — कर्मणे । अयं संसारी इह लोके फल-

मुद्धिय यत् किंश्चित् कर्म करोति, तस्य कर्मणोडनन्तं भोगेनावसानं प्राप्य —

कृत्स्नफलं भुक्त्वेति यावत् — तस्मात्‌ अमुष्माल्लोकादस्मै लोकाय पुनरैति ।

किमर्थमित्यलाहु कर्मणे । कर्म कर्तुमित्यर्थः । इति तु'कामयमानः । एवं

कामयमानः संसरेतीत्यर्थः ।

1. तु इति पादोडपि हृदयते ।

पादकप‌ । उत्तरश्लोक इदमथयल्वोपपादकः ! लिङ्गं मन इति । भविष्यज्जन्मादिहूपभावनया

तसूचकं भगतीर्थ्यर्थः । मनसो लिङ्गत्वम्‌ - अयमात्मा तत्फलं प्राप्यनि, तद्विषयभावनाश्चालिमनस्कत्वादिखानुमानतो ग्राह्यम्‌ । निष्किकर्मस्येत्यन्तं श्लोकखण्डः !

अस्योत्तरार्थं कामान् यः कामयते इति पूर्वोदाहृततार्थवर्णश्लोकोत्तरार्थतुल्यं स्यात् । तद्वि,

' पर्याप्तकामस्य कृतातमनक्ष इहैव सर्वे प्रलीयन्ति कामाः 'इति । यद्वा अथाकामयमान

इत्येतदनन्तरे योजकाम इति वाक्ये कथमिति खण्डशः एतदुत्तरार्धानुसारः स्यात् । तदा च,

' योकामो निष्काम आत्मकामोऽहंैव सन्‌ ब्रह्माभ्येति स आत्मकामः'इति रीळा उत्तरार्थं स्यात् ।

भते एवं निष्कामविषयकत्वादन कामयमानप्रस्तावे श्लुया नान्ववादि । उत्तरश्लोकस्तु पूर्णः काम-

मानविषयकः । प्रकृतमनुसरतीति । ' साधुकारी साधुभ्रेषवती 'ति प्रागुक्तमिदम्‌यत्‌वमधि-

कृत्य श्लोकमाहेश्वर्यः ।

एवं तावत् क्षररामानस्य कामगोत्तरफलानुभवः कालान्तरे देहान्तरपरिमहेपणेयुक्तम्‌ ।

अथाकामयमानः — योऽकामो निष्काम आत्मकाम आत्मकामः,

एवमविद्वद्दृष्टौ संसारं सप्तपञ्चाशतमुपवर्ण्योपसंहत्याथ विदुषः तद्धैलक्षण्यं दर्शयति

यति अथाकामयमानः — ब्रह्माप्येति । अथशब्दोऽथान्तरपरिग्रहे । अकाम-

यमानः वीतरागः । अन्रोच्यत इति शेषः । योऽकामो निष्काम आत्म-

काम आत्मकामः । यः अकामः कामशून्यः । कथम् कामशून्यतेऽत्राह

निष्काम इति । निर्गताः कामाः यस्मात् स तथोक्तः । पूर्वस्थितान्

कामान् निर्गतत्वादकृत्स्नमुपपद्यत इति भावः । उत्तरकामानां सर्वे निःसृत-

पूर्वकामस्यापि कथमकर्तुमित्यत आह आत्मकाम इति । आत्मा कामाः येन

स तथोक्तः । अतोडनुत्पन्नोत्तरकाम इत्यर्थः । कथमात्कामत्वमित्यत्राह आत्म-

काम इति । आत्मैव कामो यस्मात् स तथोक्तः । आत्मनिरतिरेव काम्यस्य

वस्तुनोऽभावात्, आत्मरूपकाम्यस्य नित्यसिद्धत्वात् आत्मकामत्वम्,

अकामयमानस्य तु भ्रान्तिमकं फलं प्राप्यत इति ततः प्रागेवात्रैष

देहे तत्कालानुभवप्रादुर्भाव इति विशेषमाह अथाकामयमान इति ।

अकामो निष्काम इति कमेऽनेकर्थ्यैकैकल्य कामनाविरहविकल्पः स्वात् । इमे ऐकैकैकल्ये

यस्य मुहुर्मुर्हुपेक्षितस्य मुक्तिहि कस्य महाहानन्दस समुद्रस्य द्वास्बिन्दुबुधुते, तस्य प्राप्तौ एनयोः प्राप्ततया

कथमत्र कामननेति दर्शयति आत्मकाम इति । एतद्विषयकामनया यत्न प्राप्यम्, तत् काम्यं

प्राप्तमेव ध्यानेन सुखान्तरेज्ञले । तत् हेतुरुच्यते आत्मकाम इति । न चिद्विद्यात्रपचात्मनोः-

वस्तुकामनया प्राप्त्ये फले हि चिद्विदनुभयोऽनयोः करणमनस्तेमं वतिति भावः ।

योऽकाम इत्यादिवाक्यमविद्वद्दृष्ट्या वैलक्षण्यप्रदर्शनार्थमिति निर्विवादम् ।

अतएवास्य वाक्यस्य योजनां, य आत्मकामः तस्य प्राणा नोत्वकामन्तीति प्राणानुत्क्रमणविधान-

प्रधाना न भवन्ति । अशक्यश्च ततोद्वेदयविधेयकथनम्—अचिद्विद्याविशेषात् । किंतु य आत्मकामः,

स ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीत्येवंरूपैवेतदपि भाष्ये त्याद्यमानैरेहैवाक्षरगम्यते । एवञ्च, ‘न तस्य

प्राणा उत्कामन्ती’ त्यधान्तराक्षरं ब्रह्मविशेषस्मनर्थं प्रच्युतमिति श्रीभाध्यादितः सुबोऽधमेव ।

न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति, ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति ॥ ६ ॥

अत एवाकामयतवैद्यर्थ: । एतदहस्तु ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतीति योजनां । ब्रह्मैव सन् आविर्भूतगुणैककृत्स्नपरब्राह्मरूपससन्न् ब्रह्माप्येति परब्रह्माणि लीनो भवतीत्यर्थ: । अपिपूर्वेस्य एतेर्लीयार्थकत्वात् । लयो नाम तद्विविक्ततथा दर्शना भाव: । अवहृतपद्मख्वादिग्राहकृत्स्नप्रसाधनयैण परमात्मविविक्ततया न तद्वयोगभयो भवतीत्यर्थ: । तन्न्वेतल्ल् संभवति । ब्राह्मारूपाविर्भावो हि परं ब्रह्मोपसत्त्यैव भवति, 'परं ज्योति-रूपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इति श्रवणात् । परब्रह्मोपसंप्रत्तिर् नाम देश-विशेषविशिष्टग्रामप्राप्तिसंभवे । सा च देशविशेषेऽर्चिरादिमार्गगतिमन्तरेण न संभ-वति । तद्व्यातिश्रू भूतसूक्ष्मयुक्क्पाणादिरूपलिङ्गशरीरयुक्तस्यैव भवति । तथयोगक्ष-कर्मोधीन: । विधूनकर्मणाश्रौतकान्तपाणतया देहेन्द्रियप्राणयोगसंभवेनाsचिरादिगत्या ति नोपपद्यत इत्यशङ्क्याह न तस्य प्राणा उत्क्रामन्तीति । तस्मात् = अनकृतगुणाजीवात् प्राणा नोsकामन्तीत्यर्थ: । 'न तस्य श्रृणोती' ति तिष्ठ् अपादानलक्षण-संवन्धे पञ्चमी । अत एव समानपकरणे माध्यन्दिनशाखायाम्, 'न तस्मात् प्राणा उत्क्रा:न्ती' , त्यतिस्पष्टं पञ्चमी श्रूयते ।

इदच्च वाक्यमुपस्मार्त्तिपादे चिन्तितम् । तत्र हि — 'अन्न बहु समस्रुते' इति अलैव विदुषो ब्रह्मभावश्रवणान्न नोर्कामन्तिरिति प्राप्‍ते उच्यते, 'समानचास्त्रयुपकमादसृतं चानुपोष्य' । आस्रयुपकमाद = आग्नयुपकमात् नाडीप्रवे-शान्त प्राक् उत्क्रा:न्तिं विनिर्दिश्य समाना व न हृदयस्य नाड्यस्तदोप्यं

स प्राणोऽक्मण:तत् प्रागेव ब्रह्म भवतीति विशेषश्वाक्यार्थ: । एव च न तस्य प्राणा इत्यस्य सुमुख्यकद्वापि न भवतीत्यर्थेपरस्वात, सर्वेऽथा तस्य, देहात् प्राणोऽक्मणं कदापि न भवतीत्यर्थ: । तात्पर्यमोभात शरीरस्योत्क्मणादानन्तवेधि न दोष: । ब्रह्मैवसन्निति एकारधटितताशोक: एतदेहेशुच्छेदेन ब्रह्माभाव: ब्रह्मानुभवरूप एव वाक्ये विधेयांश: । वाक्यस्य एकअरसरत्वे तस्यार्थोsव्याहतार्थेनिमैरत्वं नेह् संप्रतिपन्नम् । पश्चाद् ब्रह्मणप्राप्यसस्तु अर्थप्राप्तौडनूद्यते, तद्भलारो मा भूदिति । एव च वाक्यसिद्धं, 'अमृतत्वं चानुपोष्य' इति सूत्रोकोऽर्थप्रधानम् । अत एवोपरितन: साक्षिमूत: श्लोक: तावन्मात्रविषयक आह स्येनान्वेति ।

मूर्धानमभिनि:स्तैकौ। तयोरद्यमायन्नमृतत्वमेती', ति विदुषोऽपि नाडीविशेषेणोत्क्रमणश्रवणादुक्त्वान्तरवर्जनीयैव । 'अथ मर्त्योडमृतो भवत्यथ ब्रह्म समश्नुते 'इति विदुषोऽत्रैव श्रूयमाणं यद्मृतत्वम्, तत्त् अनुपोष्य = शरीरेऽन्द्रियसंवन्धमदर्घवैव उत्तरपूर्वाङ्गाशेषविनाशरुपममृतत्वमुच्यते । 'अथ ब्रह्म समश्नुते 'इति चोपासनकालब्रह्मानुभवाभिप्रायम् ।

"तदापीते: संसारव्यपदेशात" । अवश्यकत्वं तत्त् अमृतत्वमदर्घदेहसंवन्धस्थैव वक्तव्यम् । कुत:? आपीते: संसारव्यपदेशात् । अपीत:= अप्यय: । आप्रनव्याप्यं संसारो हि व्यपदिश्यते; 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये, अथ संपत्स्ये 'इति', अश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर्मुखात् प्रमुच्य । 'ध्रूवा शरीरमकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकमभिसंभवामि 'इति व्यपदेशात् ।

"सूक्ष्मं प्रमाणतश्र तथोपलङ्गे:" । देवयानेन पथा गच्छतोऽपि विदुष:, 'तं प्रतिभूयात् सत्यं ब्रूया 'दिति चन्द्रमस्संवादस्थ प्रमाणप्रतिपन्नत्वाच सूक्ष्मं शरीरमोक्षमनुर्वतंत इति अभ्युपगन्तव्यम् । न द्वाशरीरस्य चन्द्रमसा संवाद: संभवरति ।

"नोपमर्देनात:" । अत: 'अथ मर्त्योडमृतो भवती 'ति श्रूयमाणममृतत्वं शारीरेऽन्द्रियसंवन्धानुपमर्देनैवोतरपूर्वाङ्गाशेषविनाशरुपममृतत्वमुच्यते ।

"अस्यैव चोपपत्तेरुपमा " । अस्य = सूक्ष्मशरीरस्य कचिदुपसंहतत्वादेव विदुषोऽपि प्रियमाणस्य काचित्क ऊष्मोपलभ्यते ।

"प्रतिषेधादिति चेत् शरीरात् स्पष्टो ह्यकेकशाम्" । नतु, 'योऽकामो

तद्विकल्पम" इत्युक्तिपूर्वं गृहीतत्व; परन्तु उपर्यनाहृत: । तदेवम् - यदघप्रकाशेऽप्यकम, शरीरादुत्क्रान्तरन्न प्रतिषिध्यते, येनाप्रसक्तप्रतिषेध: स्यात् । किंतु शरीरदशुत्क्रान्ति स्थितामेवानूद्य तत्सिन्न् प्राणानुरकान्तिकाले जीवदशायामेव ब्रह्मानुभव उच्यत इति । अत्र खण्डनमेवम् - यथा शरीरादुत्क्रान्तिमनुष्य ब्रह्मानुभवविधानम, तथा शारीरादुत्क्रान्तिमनुष्यापि तद्विधानसंभवात् शारीरस्यापादानत्वमनुच्चीकुर्य शारीरस्यापादानत्वं तच्च्छब्ददस्य शारीरपरत्वे चाक्यस्यादरहपत्वलायगेन प्रतिषेधपरत्वसिद्धि: । तेन ब्रह्मविदं मरणकाले प्राण। जहतीति अमन्युदाय इति । अत एवं श्रीमाध्यादिषु एतदनुगुणा वर्णनसरणिरिति अन्रापि भाष्ये सैव

44

निष्काम आत्मकामो न तस्य प्राणा उत्कामन्ती', ति विदुषो देह-

दु:खान्ति: प्रतिषिद्धा। न चेदं शारीरापादानकोट्कमणनिषेधपरमिति वाच्यम् —

' यत्लायं पुरुषो क्रियते उदसात् प्राणा: कामंत्याहो ने', त्यार्तभागप्रश्ने, 'नेति

होवाच याज्ञवल्क्य:। स उच्च्छत्ययाधिमत्याधिमातो मृतकशोते', इति उच्च्छूनत्स-

दीना शारीरधर्माणां प्रतिपादनेन शारीरापादानकोट्कमणप्रतिषेधस्यैव युक्तत्वात्। न हि

शारीरस्स्योच्छूनत्स्वमाधातस्त्वं शयित(यानं)हं वा तद्भाने तु अत्यन्तं शारीरापादानकोट्क-

मणनिषेधात् नोक्कान्तिर्विदुष इति चेत्—शारीरादेवोत्त्क्रमणं प्रतिषिध्यते। एकेषां=

तस्मात् प्राणा उत्कामन्ती', ति शारीरापादानकोट्कमणप्रतिषेधात्। काण्वशाखायां तु

' न तस्य प्राणा ', इति षष्ठी, 'नतस्य शृणोती', तिवत् अपादानत्वलक्षणसंबन्धपर।

'उदसात् प्राणा: कामंन्याहो ने', त्यार्तभागप्रश्ने तु विदुषोडपसुतत्वेनाविद्दद्विषय-

स्वावस्थम्भावेन अविदुषश्व शारीरादुक्कान्ते: प्रतिषेधुमशक्यतया तल्नापि शारीरा-

त्वादीनामात्मन्यनुपपत्ते:; देहात्मनोरभेदोपचारेण देहधर्मोऽसुच्छूनत्स्वादीनामात्म-

न्यभिधानोपपत्ते। शारीरापादनकोट्कान्तिप्रतिषेध्वादिनापि, ' न तस्मात्

प्राणा उत्कामन्ती', ति माध्यन्दिननशाखावाक्येऽमेदोपचारस्यावश्यक्याश्रयणीयत्वात्। न च

प्राणानां शारीरादुक्कान्तेरप्रसक्ततया प्रतिषेधो न युक्त इति वाच्यम् — वृक्षादुद्डीयमान-

विहङ्गमसंधवन् यथायर्थे गमनसंभवात्; 'तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ

संपत्स्ये', इति देहवियोगानन्तरं ब्रह्मसंपत्तिवचनेन तदानोमेंव शारीरात् प्राणोत्त्कमणस्य

प्रसक्तत्वाच्च। तथाच सूक्ष्मशरीरसाद्ध्यर्चिरादिगत्यभावे ब्रह्मसंपत्ते: तस्स्वावस्थया

अनुपपत्तिरिति शङ्कापरिहाराय, ' न तस्य प्राणा उत्कामन्ती', स्युख्यत इति

निरवद्यम्। अतो विद्दद्विदुषोरुक्कान्ति: समानेऽति स्थितम्। मध्वतमनुसराम: ॥ ६

1. हेतुद्वाक्यमिदं ख. ग. कोशस्थम्।

रीतिरिति। तथाचाऽऽकाऽमयम,नप्रकरणे ऐहिकब्रह्मादुभव: श्लोकेन कथ्यिष्यते। काम्यमानवैलक्षण्य-

प्रतिपादनं तत्रैव वाक्ये सङ्क्ष्यति। ततः प्राक् तु काम्यममानस्य फलान्तरमिव देहवियोगात्

पक्वाद् भवान् यक्मयमानस्य ब्रह्मादुभव:,; तत्संपर्त्यर्थे: प्राणगणकाले प्राणाद्यनपायक्श

ऐहिकाऽुभवेन सद् न तस्य प्राणा उत्क्रामन्तीत्यादिनोच्यत इति निष्कर्ष:।

अ.ङ्.मा.४.॥

बृहदारण्यकोपनिषत्

३४७

तदेष श्लोको भवति —

यदा सचे प्रमुच्यन्ते कामा येडस्प हृदि श्रिताः ।

अथ मर्त्योडमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥ इति ।

तद्यथाडहिनिर्ल्वयनी वल्मीके मृत्का प्रत्यस्ता शयीत, एवमेवेदं शरीरं शेते । अथायमशरीरेऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव ।

१. अहिनिर्लयन्या. मा.

तदेष श्लोको भवति । तत् तत् ब्रह्मविदि विषये एष श्लोकः प्रवृत्तो भवतील्यर्थः । श्लोकमेवाह यदा सर्वे — समश्नुत इति । कामाः दुर्विषयगोचरमनोरस्थाः अस्म जीवस्य हृदि श्रिताः हृदताः सर्वे यदा शान्ता भवन्ति, अथ तदनन्तरमेवोपासको मर्त्यः सन् अमृतो भवति विनाशाख्यविष्ठपूर्वोंचराधो भवति । अत्र ब्रह्म समश्नुते अत्रैवोपासनवेलायां ब्रह्मानुभव गीतार्थः ।

पापसंबन्धरहित्येन, ब्रह्मानुभवेन चेहैव मुक्त इव भवतीति यावत् । तद्यथाडहिनिर्ल्वयन्या वल्मीके मृत्का प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेते । यथा अहैनिर्ल्वयन्या सर्पेण निर्मोकः सर्पैण वल्मीके प्रत्यस्ता विसृष्टा सर्पासक्ता अत एव मृत्का निष्पाणाडपि दूरे पश्यतां सर्पवदभासमाना शयीत, एवमेव ब्रह्माविदः शरीरमहाम्बुद्व्यगोचरतया परित्यक्रमपि, पश्यतां ब्रह्मविच्छरीरमिव भासमानं शेते इत्यर्थः ।

अथायमशरीरेऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एव । अथ दर्शनेसमानाकारब्रह्मविद्याधिगमोत्तरकालं अर्यं ब्रह्मवित् अमृतोपि मरणरहितोडपि मरणात् प्राग्न्यशरीरः अशारीरकल्प एवेत्यर्थः ।

भावः । प्राणो ब्रह्मैव । प्राणभृद्वेदपि तादृशिकब्रह्मानुभवसरस्वात आविर्भूतब्राक्षरूप इवेत्त्यर्थः ।

तेज एव अज्ञानलक्षणान्धकारप्रतिमट एवेत्यर्थः ।

अशरीरेऽमृत इहाद्रे: स्वयम् वध्यमाणोड्रेथ: अथशाब्दस्य उत्क्रमणानन्तरमिल्यै न घटते ।

अतोऽन्यमर्थमाह दर्शनेसमानाकार इति । अथशाब्दस्य उत्क्रमणानन्तरमिल्यर्थविकक्षयां तु वाक्यार्थ एव स्यात् — अशरीरः स्यादिति ।

अशरीरः त्यक्तशूलशरीरः, अत एव नित्यवात् अमृतो मरणरहितः प्राणः भनुलक्नान्तमुखग्रामुख्यप्राणभृत् ब्रह्मैव मध्ये माध्यमपि ब्रह्मानुभवपर एव ' प्राणस्तेजसी ' त्युकार्षी भूतसूक्ष्ममविशिष्ट एव यावत्प्रकृतिविलक्षणमिति ।

३४८ श्रीरङ्गरामानुजमुनिविरचितभाष्ययुक्ता [ अ.६.ब्रा.४.

सोडहं भगवते सहसं ददामीति होवाच जनको वैदेः॥ ७ ॥ तदेतेऽथोका भवन्ति —

अणुः पन्था विततः¹ पुराणो मां सृष्टोऽनु वित्तो मयैव।

1. वितर: पा.।

एवं प्राप्तब्रह्मविद्यो जनक आह [| 'किमिति] सोऽहं भगवते सहसं ददामीति — । स्पष्टोऽर्थः ॥ ७ ॥

तदेतेऽथोका भवन्ति । तत् तत्र = तस्मिन् विषये, ब्रह्मविद्याविषये एते श्लोका भवन्तीत्यर्थः । तानेवाह अणुः पन्था विततः पुराणो मां सृष्टोऽनु- वित्तो मयैव । अणुः दुर्विज्ञानः मानान्तरानधिगम्यः, विततः वेदान्तेषु विस्तारेण प्रतिपादितः, पुराणः अनादिः, मां सृष्टः उपासकं मां प्राप्तः — शताधिक-

1. इदं क. कोऽपि ।

वक्ष्यते अणुः पन्था इत्यनन्तरश्लोके इति ततः प्रागिह प्रसङ्गान्तरि करवर्णननमनेन वाक्येनैति । एवं प्राप्तब्रह्मविद्योऽसौ पञ्चालो देवलकियो गुरुपं निमित्तमुपादाय चित्तसारेऽस्मे शान्तकल्मषः । तस्मावसिसतत्क्वाद् जनकः पुनः प्रार्थयितुमारभते । यद्ी पूर्वंविधापि गाङ्गवलक्यवचनानुसारेण इति- शब्द आदरयक इति मन्यते, तर्हि अलं ब्रह्म समर्पतु इतीति श्रुत इतिशब्द एव तथाsस्तु । तद् यथेऽयादिकम् उक्तार्थे सम्यक् स्वयं ज्ञात इति व्यक्यये सहश्रन्तं जनकेनैव कृतमुपपादनमिति भाव्यम् । तदेतेऽथोका इयारम्य तु पुनर्यान्तक्यो वक्ष्यति ।

सहस्रं ददामीति । चरमदेवद्यियोगरुपस्य 'यान्ति विमोक्ष्ये' इति श्रुत्युक्तस्य मोक्षस्य याथातथ्येनोक्ततया अनुक्तस्वभावात्, 'अत ऊर्ध्वं विमोक्ष्यैव भूईः' ति नोकमिदानीं जनकेन । एवमपि मुक्तस्य ब्रह्मसंपत्तिप्रकारः, गतिविशेषः, ब्रह्मस्वरूपम्, मुक्त्युपायभूत- वैदग्य कर्मानुष्ठानपरतस्ववेदनादि च विशदमुपदिशेद्यमस्तीति पूजोपदेशस्य वृत्तत्वभावात् विदेहानां स्वात्मनिष्ठ तथैव संपादनिवेदनम् । इदानीमेष हि तथा निवेदने याथातथ्यं, 'उपदेशस्य

नावशिष्यत इति विद्या जनकेन सर्वेसमर्पणं कृताम् । स सर्वे जानाति 'ति जादु मन्येत । ततो जोषं स्यादिति जनको इततव्यथोषसदृशाव्यजज्ञानाय सहस्रदानमात्रमविश्वकारेति ।

वितत इत्यत्र वितर इत्येव पठान्तरे शाङ्करदर्शितोऽर्थः 'स्पष्टतर णहेतु' रिति । मांsयन्निने वितर इत्येव पठयते । पुराणः अनादिरिति ।

नागवद्युतरं यस्तु सप्तर्षिभिर्‌भयक्ष दक्शिणाम् ।

उत्तरः सर्वितुः पन्थाः देव्यास्तु स स्वस्ततः ॥ (वि. पु. २-८-३४.)

इत्युक्तरीत्या ससर्‌षिस्थाननक्षत्रवीथीमध्यगतस्य देव्यास्तमार्गस्य तत्साड्डतिवाहिकानाऽऽनियतवेदप्‌

प्रवाहानदित्यमक्षतम । मां सृष्टः मदीयदेहस्पर्शान् अनुवित्तो मथैवैषस्य, उत्तरश्लोके

तेन धीरा अपियन्ति ब्रह्मविदः स्वर्गं लोकमित ऊर्ध्वं1 विमुक्ताः ॥ ८॥

तस्मिन्नुक्कुमुत नीलमाहुः पिङ्गलं हरितं लोहितं च ।

एष पन्था ब्रह्मणा हानुवित्तस्तेनैति ब्रह्मवित् पुण्यकृत् तेजसश्च ॥ ९ ॥

1. ऊर्ध्वः । मा नाडीन्द्रारः स्वदेहस्पर्शीयर्थः --- मयैवान्वितः योगदर्शायां मयैवानुभूतश्च योडयं पन्थाः अर्चिरादिमार्गः, तेन मार्गेण धीराः प्रज्ञालिनो ब्रह्मविदः इतः अस्मात् देहात् विमुक्तास्मनः ऊर्ध्वे सर्वेभ्यो लोकेम्य ऊर्ध्वे स्वर्गे लोकं भगवत्लोकम् — अल्ल स्वर्गशब्दः प्रकरणादूगवलोकोपरः — अपियन्ति प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ॥ ८

तस्मिन्न् शुक्कुमुत — तेजसश्च । तस्मिन्न् अर्चिरादिके मार्गे शुक्कं नीलं पिङ्गलं हरितं लोहितम्=आदित्यमित्यर्थः । 'असौ वा आदित्यः पिङ्गल एष शुक्कः एष नील एष पीत एष लोहितः' इति श्रुत्यन्तरात् । पूतादशोभादित्ये तस्मिन् मार्गे सन्तमाहः शान्तविद् । एष पन्थाः एषोडर्चिरादिः पन्थाः ब्रह्मणा हानुवित्तः पर-ब्रह्मणा सह तया ऋकत्या हि प्रसिद्धः यथा तथा संबद्धः । ब्रह्मपथ इति श्रुतिमसिद्ध इति यावत् । तेन उत्तेनार्चिरादिमार्गेण पुण्यकृत् ब्रह्मवित् पूर्वं पुण्यं कृत्वा तद्वशेन कुन्दान्तःकरणो ब्रह्मविद्वच, तेजसश्च तेजःसंवनीय तेजउपासकः——पञ्चाग्निविद्यानीष्ठश्रेति यावत् — एति गच्छतीत्यर्थः । 'तद् य इथं विदुर्ये चेमे ऽरण्ये श्रद्धां तप इत्युपासते' इति श्रुत्यन्तरे पञ्चाग्निविदां ब्रह्मविदाम्वार्चिरादिगतिश्रवणात् । यच्चापि पञ्चाग्निविद्याऽपि ब्रह्मात्मकप्रत्यगात्मविद्यायात् ब्रह्मविद्यैव, — अथापि विद्यान्तरत्वात् ब्रह्माविशेष्यकविद्यात्वात् ब्रह्मवित् तेजसश्चेति पृथगुक्तिरिति दृश्यतयम् ॥ ९ ॥

ब्रह्मणा हानुवित्त इत्यनेवार्थवर्णने तु मत्प्रचकः आविर्भूतान्त्राद्ब्रह्मणोपरूपयथावस्थितमत्स्वरूपप्रकाश इत्यर्थः स्वात् । स किश्चः पञ्चाग्नौति । तेजस इते तेजःब्रह्मदेनाऽपि नमहणमिति भावः । यद्वा तेजसशब्दः स्वयमप्रकाशोजोवपर इति । कार्योधिकरणे अन्यमतनिराकरणासकरे ण्यासोऽयं:, 'तेनैति ब्रह्मवित्, पुण्यकृत्, तेजसश्चेति नात्र ब्रह्मवित् पुण्यकृतत्वमिव तेजस्तत्सम्पद्यत्वात् तदपि नातब्रह्मविदां देवयानगतौ प्रमाणम्' इत्युक्कम् । तत्र तेजस इत्यस्य पञ्चाग्निविद्यानीष्ठ-ईश्वर्येः अन्योक्तः । ब्रह्मवित् एव पुण्यकृतत्वमिव तेजस्तत्सम्पद्यत्वात् स्वकारो विशेषण-समुच्चये इति खयं व्यासार्योऽयमागमात् पुण्यकृतेजसस्पदे कर्मयोगज्ञानयोगानुष्ठातूंपरे अत्र भाष्ये दर्शितमपि खरस्मेव । पुण्यकृतं व ब्रह्मत्वितेजसोऽभयविशेषण-मिदानीम् । 'तेजसः पुण्यकृतः' ति माध्यन्दिनपाठो विशेषणसमुच्चये खरसः ।

अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते ।

ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ ९० ॥

अनन्दा नाम ते लोका अनन्धेन तमसावृताः ।

ताँस्ते प्रेत्याभिगच्छन्त्यविद्वांसोऽबुधो जनाः ॥ ९१ ॥

ब्रह्मविद्विपुण्यकृतितयुक्तं कर्माझिकज्ञानस्य ब्रह्मप्राप्तिहेतुत्वं स्पष्टयति अनन्धं तमः — विद्यायां राताः ये अविद्यामुपासते — अनन अविद्याशब्दः कर्मवाची ।

'अविद्या कर्मसंज्ञाडऽये' ति, 'तर्त्तु मृत्युमविच्छे' ति च वचनात् — ये केवलं स्वर्गादिफलोदेेशेन कर्मोभितिष्ठन्ति, न तु ब्रह्मज्ञानार्थितया, ते अनन्धं तमः प्रविशान्ति दुष्करं संसारलक्षणमनर्थकारं प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । य उ विद्यायां राताः — उशब्दोऽवधारणे — नित्यनैमित्तिकं कर्म परित्यज्य विद्यामेव यतन्ते ये, तेऽपि, [ 'ततः ] 'मोहात तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः; इत्युक्तरीत्या [ तस्मात् ] तामसत्यागवशात् [ ततो ] भूय इव तमः — इहशब्द एवार्थः । प्रविशान्तीत्यनुषङ्गः — पूर्वस्मादधिकं संसारमेव प्रविशन्तीत्यर्थः ।

उक्ततामसत्यागप्रयुक्त-मनोमालिन्येन ज्ञाननिष्ठस्याः फललेशमप्यलटध्वा पतिता भवन्तीत्यर्थः । नानेन वचनैन ज्ञानकर्मणोः समुच्चय इति मन्तव्यम्; ज्ञानयतिरिक्कोपायनिषेधकवचनैः ज्ञानस्य मोक्षोपायत्वप्रतिपादकवचनैः, कर्मणां ज्ञानाझस्वप्रतिपादककचनैैश्व, 'नान्यः पन्था अयनाय विद्यते', 'ब्रह्मविदामोति परम्', 'तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन 'त्यादिभिरेभिरेविरोधमसङ्गत् ॥ ९० ॥

अनन्दतमप्रवेशो किं भवतीत्याह अनन्दा नाम — जनाः । अनन्दाः सुखलेशरून्या: अनन्दमसाच्चृता: केचन लोकाः सन्ति । तान् लोकान् मृता गच्छान्ति ते । के? ये अविद्वांसः ब्रह्मज्ञानहीनाः (शून्याः); अबुधाः ये प्रत्यगात्मविद्याशून्या: । पञ्चामिविद्यारून्या: इति यावत् । पूर्व तमोरेव प्रस्तुतत्वादिति दृश्यद्यम् । बुध इति बुध्यते: किञ्चनस्य प्रथमावहुवचनान्तस्य रूपम् ॥ ९१ ॥

1. तत् इति, तस्मादिति तद्विशरणष्ङ् क. कोषमाॅप्रस्तस्य तत् इत्ये-तदर्थत्वे तु तत् भूय इव तम इति प्रतीकधारणं स्यात ।

ज्ञानकर्मेसमुच्चयस्यापनार्थायुपरितनौ मन्त्रौ प्राक् संहितायामीशावास्यानुशाके पठिता-मनूयते अनन्धमिति । समसमुच्चयपक्षं खण्डयति नानेन वचननेति । विवृतमिदमपि ईशावास्ये

आत्मानन्ज्ञेद्विजानीयादयस्मीति पुरुषः । किमिच्छन्न कस्मै कामाय शरीरमनु संज्वरेत् ॥ १२ ॥ यस्यानुचित्तः प्रतिबुद्ध आत्माऽसिमन् संदेहे गहने प्रविष्टः ।

1. संदेहो. शां. संदोहे (संदोघे) मा. संदेहे. पा०.

आत्मानन्ज्ञेद्विजानीयात् — संज्वरेत् । यदि अयं पुरुषः जीवः स्वात्मानम्, अयमस्मि एताहशोऽहमस्मि = देहेन्द्रियसमःप्राणधीरविलक्षणो ब्रह्मात्मकोऽहमस्मीति विजानीयात्, तदा देहेन्द्रियोपमोग्येषु लोकादिषु स्पृहयाया अभावात्, देहाद्यभिमानकाले स्वबन्धमोक्षतयार्डभिमतभार्यापुत्रादेरप्यभावाच्च किमिच्छन् स्वस्य किं वा फलमिच्छन्न कस्मै कामाय स्वानुबन्धिनो वा कस्मै दारपुत्रादिकस्याभीष्टाय शरीरमनु संज्वरेत शरीरानुबन्धिफलमनुसृत्य कृतस्त्व्येदि(ते)त्यर्थः । अतोडसौ कृतकृत्य पवेत्यर्थः ॥ १२ ॥

पुनरपि स्तौति यस्यानुचित्तः — प्रविष्टः । गहने विषमे असिमन् अनर्थशातसंकटे देहे प्रविष्टसन् यस जीवस्य आत्मा स्वरूप प्रकृत्यैवविकृतत्वब्रह्म-

त्मकत्वश्रवणमननाभ्यासानुचित्तः अवगत: प्रतिबुद्ध: ध्यातश्र भवतीत्यर्थः । 'विद्यावविद्ये' ति मन्न्रान्तरेरण । कर्मनिषेधवचनानि काम्यत्रिषयाणि भति दर्शेऽथितुम् 'द्वे विद्ये' इति मन्न्र: । किमिच्छन्निति । आत्मनि विज्ञाते तस्याडनदृशङ्कस्य आकर्षणकत्वात अनन्यत्रेच्छा न प्रवर्तते इति भावः । उत्तरमन्न्रस्य परमात्मविषयत्वे अयमर्थ्यात्मा परमात्मा काममस्तु । अभावाच्छेति । आत्मैकत्वगतत्वाद्वन्धत्वभावाच्चैतत्यर्थः ।

अनन्यकामना न भवतीत्युक्तम् । 'परमात्मनि यो रक्तो विरक्तोऽपरमात्मनि' इत्युक्तरीत्या तस्य परमं काम्यं दर्शयति यस्स्येति मन्न्रेऽरण । संदेह दूयन्न 'सन् देहे' इति छेदो भाध्यसंमतः । समिति निपात इव शाङ्करे । संदेहो इति च पाठः । दिह उपचये । अनेकानर्थसंकटोपचये इति तत्स्थभिमतोडर्थः । अत्र भाध्ये जीवरतयेवार्थ मन्त्रो व्याद्य्यातः ।

सहीयादेरहं योजना — स हि लोक: सर्वस्य कर्ता, तस्य स उ लोक एवेति । स हि इहस्य य: न्याख्यातस्म व्यास्यैः, 'यस्य जीवस्य अनुचित्त: — विद् ज्ञाने — उपाय इत्यर्थः । यद्वा विदर्लौमे । प्राप्तः । प्रतिबुद्ध आत्मा प्राप्न आत्मा" इति । एवं पूर्णों मन्न्र एवं व्याख्येयो भवति — यस्येयस्य अस्मिन्निति पदं प्रतिसंबन्धि । उत्कीर्षा सर्वविषयविरक्तस्य यस्य

स विश्वकृत स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव ॥ १३ ॥

इहैव सन्तोऽथ विद्रास्तद वयं न चेदवेदीर्महती विनष्टिः ।

य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्त्यथेतरे दु:खमेवापियन्ति ॥ १४ ॥

स विश्वकृत स एव लोककृत् । ईश्वरवत् जगद्रन्य इति यावत् । तत् हेतुमाह - स हि सर्वस्य कर्ता तस्य लोकः स उ लोक एव । लोकः आश्रयभूतः उ (हि?) सर्वश्रुतिप्रसिद्धः सर्वस्य कर्ता य ईश्वरः, तस्यापि स [तु] पूर्वोक्तप्रकृत-

वित् [तु] लोक एव आधार एव । 'ज्ञानी त्वात्मैव मे मत' इति भगवतैव गीतसुात् भगवतो ज्ञानिनं विना आत्मसत्ताया अभावादिति भावः । उशब्दः प्रसिद्धौ ॥ १३ ॥

इहैव — अवेदीर्महती विनष्टिः । इहैव सन्तः अस्मिच्चैव जन्मनि वर्तमानाः वयं तत् ब्रह्म विदाः जानीमः । न चेज्जानीमः, तर्हि अवेदीः । वेदनं वेदः । 'सर्वेऽनु तुभ्यं हि नः' इति हि-प्रत्ययः । नः(स) स्वरार्थः । अवेदः अज्ञाने भवति । तदिदं महती विनष्टिः महाहानिरित्यर्थः । तेन ज्ञानस्यास्मिन्नेव जन्मनि प्राप्तस्य महालाभरूपत्वमार्धिकम् । इदं ज्ञानाज्ञानयोरेव महालोभहानित्वं दर्शयति य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति अथेतरे दु:खमेवापियन्ति । एतत्परं ब्रह्म । अमृताः मुक्ताः । इतरे एतद्वेदनहीनाः । दु:खं संसारम् । शिष्टः स्पष्टार्थः । ( स्पष्टः शिष्टार्थः? ) ॥ १४ ॥

जीवस्योपास्यः प्राप्तव्यश्च भवति प्राज्ञ आत्मा, असिपन्, अनर्थसंकेतैर्देहे हृदयग्राह्यते देहेन्द्रिय मनः-प्राणैर्धैरुपेतया सादृश्यमाने दुग्धेर्हि जीवाद्मनि प्रविश्यत्सनू स प्राज्ञ आत्ममेव विश्वकृत् सुमुख्य-

संवन्धिसर्वयोगक्षेममकृत् । स हि प्राज्ञ आत्मा व्यवधिसमाश्रिल्पस्य जागरस्वप्नहुपस्य च सर्वस्य कर्ता । तद्धेषभूतमिदं जगत् । तथैव त्रिशिष्टवेवेषणा जगदृपेण जननात् । जगदपि स एव । एवंभूतो ड्यमन्तर्योगम् स्थित्वा योगक्षेमं वहति, बुद्धियोगं ददाति, उद्धरति चेति ।

नन्वदैव जीवे निविश्वश्वेत, तर्हि अनवायात् कालान्तरे तं वेदिष्यामः । समप्रति प्राप्तं भुज्जीमहोति मन्यमानः प्रत्यह इहैवैति । दुःखेभ्यं मानुषं जन्म प्राप्तं एतद्वेदनसुपेक्ष्यते चेत्, तर्हि क्रिमिकीट — काककृम्भ — श्वभ्र — वृक्षगुल्म प्रायेणु भादिषु जन्मसु वा तद्भाव-

प्रत्याशेति भावः ।

यदैतत्‌नुपश्यत्यात्मानं देवमजुस्स । ईशानं भूतभव्यस्य न ततो विजुगुप्सते ॥ १५ ॥

यस्माद्वाॅक् संवत्सरोडहोभिः परिवर्तते । तं देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्‌होपासते ऽमृतम्‌ ॥ १६ ॥

तज्ज्ञानस्य महाफलत्वमेवाह यदैतत्‌ - न ततो विजुगुप्सते । यदा एतं भूतभव्यादेरिशितारं देवं ज्योतिमानं सर्वभूतानामात्मानमन्तर्यामिणं द्वाक्‌ अनुषप्यति सम्यक् पश्यति, ततः तदा सर्वेभ्यो ऽप्येकालमकृत्वज्ञानात् न विजुगुप्सते । सर्ववस्तुषु निन्दा न प्रवर्त्त इत्यर्थः ॥ १५ ॥