Madras Government Oriental Manuscripts Series No. 4

BRAHMASIDDHI

BY ĀCĀRYA MANDANAMIŚRA

WITH COMMENTARY

BY ŚAŃKHAPĀNI

EDITED WITH INTRODUCTION, APPENDICES AND INDEXES

BY MAHĀMAHOPĀDHYĀYA VIDYĀVĀCASPATI PROFESSOR S. KUPPUSWAMI SASTRI, M.A., I.E.S. CURATOR, GOVERNMENT ORIENTAL MANUSCRIPTS LIBRARY, AND PROFESSOR OF SANSKRIT AND COMPARATIVE PHILOLOGY, PRESIDENCY COLLEGE, MADRAS (RETIRED)

AND A FOREWORD BY VIDYĀSĀGARA VIDYĀVĀCASPATI PROFESSOR P. P. SUBRAHMANYA SASTRI, B.A. (OXON) M.A. (MADRAS) CURATOR, GOVERNMENT ORIENTAL MANUSCRIPTS LIBRARY, AND PROFESSOR OF SANSKRIT AND COMPARATIVE PHILOLOGY, PRESIDENCY COLLEGE, MADRAS

Under the orders of the Government of Madras

MADRAS PRINTED BY THE SUPERINTENDENT, GOVERNMENT PRESS

1937

CONTENTS.

PAGES Foreword v-xili ...

Abbreviations xiv-rvi ... ... ...

Preface xvii-xix ... ...

Introduction xxi-Lxxvİ ...

Contents, in Sanskrit of the text w I-II ...

Part I-Text I-159

Appendix I 1-18 ...

Do, II 19-36

Do, III 37-47 ...

Do. IV 48-50 ... ... Do. V W. 51-60

Do. VI 61-78 ...

Corrections and additions,

Part II-Commentary ... ... I-300

Appendix I

FOREWORD.

In the course of the systematic search for rare and valuable manuscripts by the staff of the Library, a rare manuscript of the Brahmasiddhi was discovered as early as 1920, when Professor S. Kuppuswami Sastri was the Curator. The first instalment of the text was sent to the press as early as 1922. The publication was delayed so long by various circumstances. It is therefore a matter of some satisfaction that the work has at last been published as scholars all over the world have been enquiring after it ceaselessly for some time now. In his learned introduction Mahāmahopādhyāya S.Kuppuswami Sastri discusses at great length the scope and characteristic features of Siddhi Literature (Sec. I), Mandana and his relation to other philosophical writers and texts (Sec. 2). Mandana's place in and contribution to the history of Indian philosophy (Sec. 3) and the commentaries on the Brahmasiddhi (Sec. 4). Our chief aim in writing this Foreword is to focus attention on some of the important issues raised in the learned introduction. The Siddhi literature forms indeed a noteworthy feature in the history of the development of Advaita philosophy. But the name Siddhi as a title to a class of works seems to go back even to early Buddhistic times. Besides Vasubandhu's Vijñaptimatrata- siddhi we are also aware of Dharmakirti's Bahyartha-siddhi and Santanantara-siddhi. Indeed the special name is carried on in Buddhistic works, later than Mandana, as in the Tattva-siddhi by Santarakșita and Jnana-siddhi by Indrabhūti. We have therefore to look in Buddhistic literature rather than in later Advaita manuals, not only for the earliest Siddhi works but also for its subsequent development, if indeed we desire to justify the title Siddhi Literature. Regarding the relationship of Mandana and Sureśvara Professor S. Kuppuswami Sastri has some very arresting remarks to offer. Tradition has always been consistent and unanimous on the identity of Mandanamisra and Sureśvarācarya. When it was discovered that Sureśvara went by an earlier name Visvarū- pacarya, it was accepted without question, with the suggestion that the grhasthasrama name of Suresvara should have been Višvarūpācārya also. The first challenge to this identity came from Prof. Hiriyanna of Mysore, who as early as 19231 drew attention to certain doctrinal divergences between Mandana and Sureśvara as also to' the Śrngeri tradition referred to in the Guruvamsakāvya wherein Mandana and Sureśvara are referred to as separate individuals.

.1 T.R.A.S. 1023 and 1924.

vi FOREWORD

Professor S. Kuppuswami Sastri accepts Hiriyanna's position and reinforces it by an elaborate examination of the problem in section 2 of his Introduction. It seems to us that the problem of identity cannot be so easily disposed of and admits of fuller investigation. The doctrinal difterences, whatever they are, cannot unfailingly point to differ- ence in personalities. All are agreed that Mandanamiśra is at the end of a long line of pre-Sankara Advaita writers who repre- sented the orthodox school of Advaita of the day. Sankara gave a new orientation to the same by freeing it from the shackles of its so-called friends the Mimamsakas and developing it in its purer and nobler aspect to subserve the dictum 'bliss is obtainable through knowledge alone.' If it is conceded that the views of Mandana, in the works in which the author is referred to as Mandana, represent his views as an Advaitin of the pre- Śankara school which is largely an Advaita-cum-Mimamsa type the views of Mandana in the works in which the author is referred to as Suresvara should necessarily be slightly different as he has had the benefit of a thorough conversion at the hands of his guru Sankarācarya. After all, the doctrinal differences between Mandana and Sureśvara are not so formidable and incompatible as not to be explained by the natural process of evolution of pre-Sankarite, Śankarite and post-Sankarite ideals. Tradition has been unanimous that the Mimamsaka Mandana was converted by argument and reason to take to the order of sannyasin when he assumed the name of Sureśvara. Such doctrinal differences as are characteristic of Sankara, form the special feature of the Naişkarmyasiddhi and no more *. Besides, Brahmasiddhi and Sambandhavartika an uncontested work of Suresvara, present certain common features which are compatible only if the authors of both are identical. A statement of parallel passages from the Brahma-Siddhi and the Sambandha- vartika is attached to this Foreword. Again in the earliest development of post-Sankara Advaita, both its supporters and opponents8 depend on Mandanamisra's exposition of Advaita as a standard exposition of Advaita. This is possible only on the assumption that the doctrinal differences between the Brahmasiddhi and the Sambandhavartika are not Even more far-reaching doctrinal differences are clearly discernible in the works of one and the same author. An undonbted master of Advaita as the Sankara- bhagavatpadacarya condemns the sphotavada in unmistakable terms in his Brahma- stitra-Bhasya whilst he has accepted the same in what is presumably his earlier work, in his Bhasya on the Mandukyopanisad, when he says abidhanabhidheyayorekatvepi abhidhanapradhanyens nirdesah krtah, etc., p. 9T of Vol. V of Sankara's works, Sri Vani Vilas Edition. Compare also Sankara's Bhasya on the Kenopanisad on I-4 and Anandagiri's commentary thercon. " Śri Ramanuiācarya quotes in his Sri Bhasya only Mandana as the Advaita proto -- istamestatinn nf the Siitm-Bhasva is based on the doctrines laid

FOREWORD VII

such as to consider these as opposed to each other but are only such as to supplement each other. In section 3 of his Introduction, when he attempts a tentative and comparative chronology of the writers of the 7th and 8th centuries, it is significant that Profes- sor Kuppuswami Sastri assigns Mandana to 615 to 695 A.D. whereas he assigns Viśvarūpācārya (Sureśvarācārya) to 620 to 700 A.D., thus making the latter an younger contemporary of the former by a mere five years. If both these lived so near to each other, it is impossible to imagine that the latter would incorporate in extense large extracts from the former, without any kind of acknowledgment, particularly when we are asked to believe that the two were opposed to each other doctrinally." We have shown how the doctrinal differences such as they are between Mandana and Suresvara are neither unnatural in the circumstances of the case nor wholly and fundamentally opposed to each other. Indeed, Vyāsācala narrates in detail in canto VII of his Śankaravijaya" the several stages in the conversion of Sureś- vara. On being converted into a sannyäsin and after being instructed in the truths of the Advaita, Sankara called on him to write a Varttika on his Sūtra-Bhäsya, whereon the assembled pupils of both objected to Suresvara being commissioned to do such a task as he was not really converted, as he was an incurable karmatha and did not believe in sannyasa, and as he had driven away many sannyasins and would only find it -an opportunity to reinterpret the Sūtra-Bhasya to favour his own Mimamsaka ideals. We are told that Sankara was very much pained at this outburst of the assembled pupils and commissioned Visvarūpa to write an independent treatise. And Visvarūpa wrote the Naişkarmya- siddhi which gladdened the heart of his guru. When he saw that his guru was really pleased, Visvarupa said that he did not write his work for fame or profit or for flattery, but merely because he was convinced of the truths imparted to him by his guru and added that there was nothing incompatible in any one changing his doctrines when one felt convinced, even as human nature is not always consistent and it changes from boyhood to youth and youth to old age; even so one changes doctrinally when he changes from a grhastha and becomes a sannyasin. Viśvarūpa appeals to Sankara to believe in his true conversion and adds that though he had already written many works in various fields, his only desire thereafter was to serve at his guru's feet. Delighted at this frank confession Sankara ordered Visvarūpa to write a Varttika on the * See Ramakristna Kavi's article on "The identity of Suresvam" in Vol. V of the Journal of the Andhra Historical Research Society, Rajahmundry. A paper copy in Devanigari script is available in the G.O. Mss. Library tran- scribed from the original in palm-leaf preserved in the Tanjore Palace Library.

viii FOREWORD

Yajuśsakha as it was his sakha and one on the Kanvasakhā also as it was Visvarupa's sakha. It would thus be clear that the con- version of Visvarupa was real and that therefore the doctrinal differences between the Brahmasiddhi and the Naiskarmyasiddhi are not a bar to identity of authorship. The reference in the Guruvamsakavya alluded to by Professor Hiriyanna remains to be elucidated: In verses 44 to 60 of canto II there are specific references to the Grhastha Visvarupa who became Suresvara as a Sannyāsin on the completion of his two vartikas on the Upanisad-Bhasyas. And in verses 47 to 50 in the same canto, there is a specific reference to the possibility of another Grhastha called Mandanamisra whom Sankara met on his way before seeing Visvarūpa. From this, Professor Hiriyanna concluded that Mandanamiśra and Visvarūpa alias Sureśvara to be different. The author of the Guruvamsakavya Kasi Laksmana Sastri was a court Pandit attached to His Holiness Sri Saccida- nandacandra who was the fourth predecessor of His Holiness Sri NarasimhabharatI who died in 1913 A.D. The manuscript of the Guruvamsakavya was placed in the hands of the proprietor of the Sri Vani Vilas Press by Sri Narasimhabharati who when he was asked regarding this apparent challenge to existing tradition which identified Mandanamiśra with Suresvara ex- plained graciously that in ancient days Mandana was merely an honorific title and that there was no contradiction as the refer- ences under question were to two independent personalities who were both known by the name of Mandana, one who was the Grhastha who had the benefit of Sankara's advice and lived and died as a Grhastha and the other, the famous Grhastha Visvarūpa who later on became a Sannyasin and died as Suresvara. This in brief, is the solution offered by His Holiness Sri Narasimha- bharat1. And it seems to be consistent enough when Vidyaranya the author of the Samksepasankaradigvijaya states in VII-II3 to I17 that the popular name of Mandanamisra was Umveka and that he was also well known to all as Viśvarūpa. Cidvilasa identifies Mandana and Sureśvara in unmistakable terms. In the eighteenth chapter of his Sankaravijayavilāsa (Adyar Library manuscript) he says as follows :- "Tato Maņdanamiśrosau samutthāyātibhaktitaḥ ! Pradakşiņatrayam kṛtvā namaskrtya sahasraśah l * * * * Dadau Mandanamiśrāya sannyāsam jitaretase | surajyeşthamšajatatvāt jnātvā tad desikottamah / sureśvarācārya iti mudabhikhyām adāt tada ||. · Vidyaranya quotes Vyasacala whom Govindanatha also quotes. Govindanātha's Sankarācāryacarita is now available in print

FOREWORD ix

with an introduction from N. D. Mehta, who discusses the relative merits of the several life-histories of Sankara. Govindanātha's work is refreshingly free from poetic fancies and gives the life- story of Sankara in a connected narrative form. He refers to Sankara's meeting Viśvarūpa on the advice of Kumārila and does not mention the meeting of Sankara with Mandana, the lifelong Grhastha, nor does he call Visvarūpa by the name of Mandana. Vyasācala refers to the meeting of Sankara with the lifelong Grhastha Mandanamiśra on his way to meet Viśvarüpa on the advice of Kumarila. It is evident that the author of the Guru- vamśakavya knew of Vyasacala's work as the language and mode of treatment in this and other places closely follow Vyasācala. But Vyāsācala does not refer to Viśvarūpa either as Maņdana or even as Sureśvara. Earlier to all these and probably the earliest life-story of Śankara that we possess now is Anantānandagiri's Gurudigvijaya or Śankaravijaya, if we can place confidence in his statement that Śankara was his (paramaguru) preceptor's preceptor. He states in chapter 55 that Kumarila advised Sankara to engage in disputation his sister's husband (bhaginī-bhrātā) Maņdanamiśra (by name), who when convinced of the greatness of Sankara, embraced the Sannyasasrama and was placed in charge of the Śrńgeri Mutt as Śureśvara (Chap. 63). It will thus appear that the references in the Guruvamsakavya are to two different personalities, one, a Mandanamiśra who was met by Śankara on his way to Visvarūpa and who died as a Grhastha and the other to Visvarūpa who became a Sannyasin and was conferred the title of Suresvara by Sankara and who was also known variously as Maņdanamiśra, Umbeka, Viśvarūpa and Sureśvara. Of the two Mandanas the one who lived and died as a Grhastha and whom Sankara met first does not lay any claim to literary fame whilst the second Mandana alias Visvarupa is the reputed author of many works in various fields. From all this it will be clear that the problem is really more complicated than appears at first sight and that the case for setting aside tradition requires much stronger grounds than have been adduced so far.® GOVT. ORIENTAL MANUSCRIPTS P. P. SUBRAHMANYA LIBRARY, MADRAS, SASTRI, LIth May 1937. Curator.

€ Professor Kuppuswami Sastri's Paper on " the Mandanamisra-Suresvara Equation" published in the Annals of the B.O.R.I., Vol. XVIII, Part II (1937) adds nothing to the reference set forth in his Introduction and considered here. b

X

Brahmasiddhi -- Page and Line.

1. 47-24. अपरः कल्पः-भेदः परस्परानात्मस्वभावः । स चे- द्वस्तुनः स्वभावः, वस्तूनामभावप्रसङ्ग:, अभावा- त्मकत्वप्रतिज्ञानात्।

2. 50-21, 1 अर्थक्रियाकुते भेद रूपमेदो न लभ्यते ॥ 7॥ 22. दाहपाकविभागेन कृशानुर्न हि मेदवान् ॥ 7३॥

3. 56-3, यथैव भिन्नशक्तीनार्मभिन्नं रूपमाश्रयः ॥। 9॥ 4. तथा नानाक्रियाहेतु रूपं किं नाभ्युपेयते ॥ 9 ॥

4. 76-241 अथ विवाक्षतार्थत्वनिवृच्यै प्रार्थ्यते विधिः । to 77-25.J अर्थो ज्ञातव्य इत्युक्ते ज्ञेयः स्यान्नाविवक्षितः ॥ 5॥ तद्वार्तमर्थपरता शब्दानां लोकवेदयोः । अविशिष्टस्तु वाक्यार्थ इत्युत्सर्गवती यतः ॥ 6॥ दष्टार्थता च स्वाध्यायविधेरत्र न मिद्यते । भवेदितरथा कृत्स्ः स विध्यर्थोऽविवक्षितः ॥ 7॥ ज्ञानस्य पुरुषार्थत्वसिद्धये विधिरिष्यते । सर्वत्र पुरुषार्थत्वं विधेरित्यप्यपेशलम् ॥ 8॥ ज्ञोयामिव्याप्तितो यस्मान्न विज्ञानात्फलान्तरम्। इष्यते मोक्ष इति चेत् साध्यस्तच्वच्युतेर्ने सः ॥ 9॥ 5. 95-1, अस्तु वा मानयोग्यत्वं सच्वं तञ्च प्रमीयताम्॥ 51॥ तस्मिन् मिते वस्तुसत्त्वं भवत्यागमगोचरः ॥

5. 96-3. न खलु प्रमाणान्तरसंभिन्नार्थमपि वचो न प्रमाणम; प्रमाणमेव ह्याप्तवाक्यम्

6. 96-16. एवं च प्रमाणान्तरसंमिन्नार्थत्वेऽपि वेदान्तवचसां न प्रामाण्यव्याहतिः, आप्तवाक्यवत् : तथाहि-ता- न्यपि ज्ञानज्ञेयविभागविकलं खप्रकाशरूपमलौफिकं काममवगमयन्तु प्रमाणान्तरम्। तद्द्वाराचार्थसिद्धि रापवचनवद्।

xi

Brhadaraņ yakasam bandha vārtika-Stanza.

1. 954. वस्तुनो भेदरूपत्वे वस्त्वभावः प्रसज्यते।

2 कार्यतोऽपि न भेद: स्याद्स्त्वमेदव्यवस्थितेः ॥ 3. 958. विभिन्नकार्यकर्त्रीणां शक्तीनां यद्ददाश्रयः । न विरुद्धोSगिरेकोऽपि तद्त्कार्येऽपि किं न ते ॥ 4. 666. अविवक्षितनुच्वर्थमथात्र विधिरिष्यते । अयं ज्ञेयोऽर्थ इत्युक्तौ स्याद्विवक्षितधीर्यतः ॥ 667. नैवमुत्सर्गतो यस्माच्छब्दानां लोकवेदयोः । विशिष्टार्थैकनिष्ठत्वं सतो न विधिहेतुतः ॥ 668. अविशिष्टक्ष वाक्यार्थस्तथा लौकिकवैदिक- वाक्ययोर्गम्यते यस्माद्विघिर्नातो विवक्षितः ॥ 671. मतं पुमर्थसिद्धचर्थ ज्ञानस्य विधिरिष्यते। फलस्य विध्यधीनत्वादुपेक्षाफलतान्यथा ॥ 672. ज्ञेयव्याप्त्यतिरेकेण न विज्ञानात्फलान्तरम्। इष्यते कर्मवन्नातस्तदर्थ विधिकल्पना ॥। 5. 705. यदापि मानयोग्यत्वं सच्चं तच्च प्रतीयते । तदापि वस्तुपरता नागमस्य विहन्यते।। 6. 706. मान्तरेणापि संबद्धमर्थ वाक्यं प्रबोधयत्। मानतां न जहात्येव जगत्याप्तवचो यथा॥ 7. 709. एवं च सति वेदान्ता यदि मानमलौकिकम्। प्रबोधयन्ति विध्वस्तनिरिलद्वैतगोचरम्।। 710. कथं तेषाममानत्वं तदा स्यादाप्तवाक्यवत्।' अर्थसिद्धिश्र मासिद्ौ सिद्धैवेति न साध्यते ।।

xii

Brahmasiddhi-Page and Line.

8. 104-12. तस्यैवमनुमेयत्वे कथं शब्दैकगोचरः ॥ 80 ॥ तस्यापि शब्दपूर्वत्वादनुमानैकगोचरः । करमान्न शब्दबोधोऽपि ह्यनुमानपुरःसरः ॥ 81॥

9. 110-16. प्रामाण्यमस्य यत्रास्तु श्रुतेस्तत्र वृथा त्वयम्। 111-1. क्व च प्रमाणमेषोऽर्थो न यागादौ स्वशब्दके॥। 87 ।। लौकिकेSपूर्वसंसर्ग: श्रोतुरस्त्यविधावपि।

10. 112-1. प्रतिपादनं संनिकर्षेण विशिष्टार्थपरता, न स्वार्थमात्र प्रतिपत्तिपरता। तथाच सर्वपदार्थाकाङूक्षानिब- न्धन एव संसर्ग: ।

X111

Brhadāranyakasambandhavārtika-Stanza.

8. 736. श्रोतृस्थकार्यलिद्गत्वात्कथं शब्दैकगोचरः ॥ 737. तस्यापि शब्दपूर्वत्वादनुमानैकगोचरः । कस्मान्न शब्दबोघोऽपि ह्यनुमानपुरःसरः ॥ 9. 750. प्रामाण्यं चास्य यत्रेष्टं श्रुतेस्तत्रास्त्वनेन किम्।। 751. क चष्टमस्य मानत्वं न यागादौ सशब्दके। लौकिकोऽपि न संसर्गो विध्यायनः स्थितो यतः । विध्यभावे हि संसर्ग: श्रोतुरस्त्यविधावपि।। 10. 754. तस्मात्सर्वपदार्थानामाकाडक्षायोग्यसंनिधेः ।

LIST OF ABBREVIATIONS.

A.B.S. ... Advaitabrahmasiddhi. ... ... ... Abbi.Pra. Abhiprāyaprakāsikā. ... ... Adv. S. ... Advayasiddhi. ... Advai-Pari. Advaitaparibhāsā. Anand. S.S. Anandasrama Sanskrit Series, Poona. ... Apa. Adhy. Āpastam bīyādhyātma pațala. ... ... Āpa. Sr. Sū, Āpastambaśrautasūtra ... Ap. S. ... Apohasiddhi. A. Rat. Ra. Advaitaratnarakșaņa. Ārya. P. ... Aryamatasamvardhani Press, Madras. ... ... ... A.S. Advaitasiddhi. ... Bā. Kri. ... Bālakrīdā. ... Bal. P. ... Balamanorama Press, Mylapore. ... Ben. S.S .... Benares Sanskrit Series. ... Bhāva-Pra. Bhavaprakasa (commentary on the Tattvamukta- .. , kalāpa). Bhả. Su. Bhavaśuddhi. ... ... B.I. Cal. Bibliotheca Indica, Calcutta. Bra, Bin .... Brahmabindupanişad. ... Bra. Sid. Brahmasiddhi. ... ... Bra. Sid. Vyā. I Brahmasiddhivyākhyā. ... ... Brahm, Sũ. Brahmastitra. ... Bra. Sa-Bha. Brahmasūtrabhāşya. ... Brh. Brhadāranyaköpanişad. ... Brhad. Var. Brhadāraņyakavārtika. ... ... B.S.P.S. Bombay Sanskrit and Prakrit Series. B.S.S. Bombay Sanskrit Series. ... Bud. phil. Buddhist philosophy. ... Calc. S.S. Calcutta Sanskirt Series. ... ... Ch. S.S. ... Chowkhamba Sanskrit Series. ... Chand. ... Chåndögyöpanişad. ... ... D.C. Descriptive Catalogue of Sanskrit Mss. in the ... ... ... Government Oriental Mss. Library, Madras. Gaut. Dhar. ... Gautama dharmasūtra. ... Gitā. ... Bhagavadgītă. G.O.S. Gaekwad Oriental Series, Baroda. ... ... ... Gu. Ca. Gurucandrikā. Haridas, S.S. ... Haridāsa Sanskrit Series, Benares. IS. Iştasiddhi. ... ... Īśa Īśāvāsyōpanişad. ... ... ... Jabals. Jabalopanişad. ...

LIST OF ABBREVIATIONS XV

J.O.R.M. ... Journal of Oriental Research, Madras. ...

Katha ... Kațhopanișad. ... ... ...

Kauş. Kauşītakōpanişad. ... ... ...

Ka. S.S. ... Kāśī Sanskrit Series. ... ... ...

Kş. S. ... Kşanabhangasiddhi. ... ... ... Kumb. Kumbakonam. ... ...

Kurma. ... Kūrmapurāņa ... ... L.Ca. Laghucandrikā. ... ... ... .. L.S. Laghusamgraha-Commentary on Brhadārnyakavārti- ... ... ..

kasāra. Mahā. Bhās. Mahābhāşya. ... ...

Mahānārā, ... ... ... Mahānārāyaņopanisad Mand. Kār. Māņdūkyopanişatkārikā. ... ... ... Mim. Sũ. Pūrvamīmāmsāsūtra. ... ... Mund. Muņdakopanişad. ... ...

Mund-Bhā. Muņdakopanişadbhāsya. ... M.U.S.S. Madras University Sanskrit Series. ... ...

Mys. Or. Mysore Oriental Library Sanskrit Series. ...

Nai. S. Naişkarmyasiddhi. ... ... ... N.M. Nyāyāmrta. ... ... ... N.M. Tar. .. ... ... Nyāyāmrtatarangiņī. Nrsimh. Utt. Nrsi mhottaratā panyupanisad. ... ..

N.S.P. ... ... Nimayasagar Press, Bombay Nyā. Mak. Nyāyamakaranda. ... ...

Nyā. Ra. Di. Nyāyaratnadīpāvali. ... ... ... N. V. T. Tíkā Nyāyavārtikatātparyațīkā. ...

Pa. Vi. ... Pañcapādikāvivaraņa. Pāņini. ... Aşțādhyāyī. ... ... Praśna. Prasnôpanişad. ... ... ..

Pr. S. Prabodhasiddhi. ... ... ... ...

Pur. Sūk, Puruşasūkta. ... ... ...

Rgv. Rgvēdasamhitā. ... ... ... Śa. Bhả. Śāmkarabhāşya. ... ... Sāb. Bhās Pürvamimāmsābhāşya by Sabara. ... ..

S. Bh. T. Sarasvati Bhavana Texts.

Sa .- Dip. ... Šāstradīpikā. ... ... Sam. Sā. ... Samkşēpasārīraka. ... ... ...

Sãm. Kār. Samkhyakārikā. ... Sa. Nir. Sābdanirņaya. ...

Sarv. V.S.S.S. Sarvavēdāntasiddhāntasārasamgraha. Śata. Brāhma. Śatapathabrāhmaņa. ... ... ..

S. B. N. T. Six Buddhist Nyaya tracts. ... ...

Sid. leś. S. SiddhantalEsasamgraha. ... ... ... Sid. Tr. ... Siddhitraya. ... Ślő. Vär. Mimāmsāslokavārtika. ... ...

Sph. S. Sphöțasiddhi. ... ...

Sva. S. Svārājyasiddhi. ... ... ... Śveta. Śvētāśvataropanişad. ... ... ... ...

xvi LIST OF ABBREVIATIONS

Ta. Dip. ... Tarkasamgrahadīpikā. ... Tait. ... Taittirīyopanişad. Tait. Āraņ Taittiriyāranyaka. Tait. Bra. ... ... ... Taittirīyabrāhmana Tait. Sam. ... ... Taittiriyasamhitā. ... Tait. Värt. Taittiriyōpanişadvārtika. ... ... Tant. Vār. Tantravārtika. Tatt. Dīp. Tattvadīpana. ... ... T. P. ... ... Tattvapradipikā. ... ... Tri. Cat. ... ... Triennial Catalogue of Sanskrit Mss, in the Govern- ... ment Oriental Mss Library, Madras, T. S. S. ... Trivandrum Sanskrit Series. ... ... Vaiś. Sū. Vaisēşikasūtra. ... Vak. Pad. Vākyapadiya. ... ... Vārt. Så. ... Vārtikasāra. ... ... Vēd. Kalpa. Vēdāntakalpalatikā. ... Venk. P. ... Venkateswara Press, Bombay. ... ... Vid. Sura. Vidyasurabhi. ... Vibh. Vi. Vibhramaviveka. ... Vidh. Vi. Vidhiviveka. ... ... Visnu. ... Vișnupurāna. ... ... ... Viv. Pra. Sam Vivaraņapramēyasamgraha. V.S.S. Vizianagaram Sanskrit Series. ... Vyā. Vār. ... ... ... Vyākaraņavārtika, Yôga. Bhās ... Yogasūtrabhāsya by Vyasa. .. Yöga. Sü. ... Yogasutra.

PREFACE

I. The Text of the Brahmasiddhi is based on the under- mentioned manuscripts :- A. (Śrītāla) palm-leaf manuscript 21 x 23g inches in size; it consists of 184 leaves of 8-9 lines to a page of which Foll. I to 55 contain the text; Foll. 56 to 184 contain the commentary thereon by Sankhapāņi. Leaves 13 to 16 are cut into two: Foll. 14 wants the right part. Leaves 12 to 17 are slightly cut. Leaf 48 is cut and wants the right part. Leaves 49 and 50 are cut into two. Leaf 5I is slightly cut. The manuscript was obtained on loan from the Naduvil Matham, Trichur, Cochin State. The text is complete and the commentary is incomplete. The manu- script is neither old nor recent and is slightly injured. B. (Sritala) palm-leaf manuscript obtained on loan from Tekkatțu Mana, Khumalanallur, Malabar District. It is 1234 x I} inches in size and consists of 122 leaves of 7-8 lines to a page. The manuscript is old, mostly uninjured; but the manuscript is smoky and the border lines are difficult to read owing to blackness. Leaf No. I is broken at the edges. C. (Śrītāla) palm-leaf manuscript 157% × 17g inches in size. This was first copied for the Library but subsequently purchased from Payyur Patteri, Porkalam, Malabar District. It consists of 135 leaves of 8 lines to a page. It is old and fragile. It contains 36 leaves of Vedanta Saptasatī and 99 leaves of Brahmasiddhi in- complete. (Vide R. Nos. 3250 and 3579 of the Tri. Catalogue of the Government Oriental Manuscripts Library, Madras.) II. The text of Sankhapani's commentary is based on the undermentioned manuscripts :- A. Paper manuscript 108 x 94 inches in size. Foll. 212. Lines 20 to a page. Devanāgarī script. Good condition. Bound in two volumes. Complete. This was transcribed for the Govern- ment Oriental Manuscripts Library, Madras, from a palm-leaf manuscript obtained on loan from the Naduvil Matham, Trichur, Cochin State. (Vide R. 325I of the Tri. Catalogue of the Government Oriental Manuscripts Library, Madras.) . B. Palm-leaf manuscript 21 x 23g inches in size. Foll. 128. Malayalam script. Slightly injured. Incomplete. Correctly written. This also was obtained on loan from the Naduvil Matham, Trichur, Cochin State. (Vide No. A. of the manuscript of the text mentioned above.)

xviii PREFACE

III. The following commentaries were used in editing the work :- (I) Abhiprāyaprakāsika by Citsukhamuni .- Paper manuscript 107/8 × 93/4 inches. Foll. 168. Lines 20 to a page. Dēvanāgari script. Good condition. Wants 13 leaves in the beginning ; other- wise complete. This was transcribed for the Government Orien- tal Manuscripts Library, Madras, from a palm-leaf manuscript obtained on loan from the Naduvil Matham, Trichur, Cochin State, and was collated with a palm-leaf manuscript obtained on loan from the same Matham. (Vide R. 3853 of the Tri. Catalogue of

: the Government Oriental Manuscripts Library, Madras.) (2) Bhāvaśuddhi by Ānandapūrņa alias Vidyāsāgara .- Paper manuscript 1058×912 inches in size. Foll. 160. Lines 20 to a page. Devanagarī script. Good condition. Complete. This was transcribed for the Government Oriental Manuscripts Library, Madras, from a palm-leaf manuscript obtained on loan from the Sabhamatham, Kunnankulam, Cochin State, and also collated with a paper manuscript of the Asiatic Society of Bengal, Calcutta, obtained through the late Mr. T. M. Tripathi of Bombay. (Vide R. 3967 of the Tri. Catalogue of the Government Oriental Manuscripts Library, Madras.) IV. The Brahmasiddhi by Ācārya Maņdanamiśra is a very rare, old and valuable work representing the closing period of the Pre- Śankara phase of Advaita-Vedanta. It is one of the numerous rare and valuable manuscripts which, as Curator, of the Govern- ment Oriental Manuscripts Library, Madras, I have had the good fortune of acquiring for the Library, through the special peri- patetic party, for acquisition of manuscripts, working under my control from September 1914 to March 1922. In spite of my best efforts, I have not till now been able to acquire anywhere a manuscript of Vacaspatimisra's Tattvasamīksa, which is the oldest commentary on the Brahmasiddhi hitherto known. Among the commentaries on the Brahmasiddhi, which are described above as available in the Government Oriental Manuscripts Library, the manuscripts of the Abhiprāyaprakāsika and the Bhava- śuddhi were found to have many gaps, and so, they have not been included in this edition, though they were frequently consulted. The available manuscripts of Sankhapani's commentary having been found to be complete and free from lacunae, it has been completely incorporated in this publication as its second part. All these commentators appear to have had access to Vacaspati- miśra's Tattvasamīkşā and Sankhapaņi's commentary, now pub- lished, is copious and lucid, though it happens to be the latest. The text of the Brahmasiddhi is printed as part I, and Sankha- paņi's commentary as part II. A complete table of contents is

PREFACE xix

prefixed to part I, immediately after the Introduction; and six appendices of various kinds are appended to part I, and one appendix is affixed to part II. These aids, covering 99 pages in all, are expected to serve as a critical apparatus, helpful in apply- ing the methods of historical criticism to the study of Advaita literature. In part I, the foot-notes give all the variants noted in the manuscripts of the text. All the materials contained in this publication are now made available in print for the first time. The text of the Brahmasiddhi being generally too difficult to understand without the aid of a good commentary, it has been felt necessary to incorporate Sankhapāņi's commentary in this publication. V. I may express here my grateful acknowledgments, (I) to the owners of the manuscripts in Malabar, mentioned above, for making their manuscripts accessible to the Government Oriental Manuscripts Library; (2) to the late Mr. T. M. Tripathi of Bombay and to the authorities of the Asiatic Society of Bengal for making the Asiatic Society manuscript of Anandapūrņa's Bhāvasuddhi accessible to me; (3) to my friend and former student, Mr. S. K. Ramanatha Sastri of the Madras University Oriental Institute, for the valuable help, which he rendered in connection with this publication, when he was working as a member of the temporary staff of this Library ; (4) to Mr. V. Krishnamacharya, Senior Pandit, Government Oriental Manuscripts Library, Madras, for the valuable help which he rendered in reading the proofs and in preparing the table of contents and appendices; and . (5) to the members of the Sanskrit staff of the Government Oriental Manuscripts Library in general, and to the Government Press, Madras, for their willing co-operation. GOVERNMENT ORIENTAL MANUSCRIPTS LIBRARY, MADRAS, S. KUPPUSWAMI SASTRI, Dated 22nd September 1935. Curator.

INTRODUCTION.

SECTION I.

THE SIDDHI-LITERATURE.

"सिद्धीनामिष्टनैष्कर्भ्यब्रह्मगानामियं चिरात्। अद्वैतसिद्धिरधुना चतुर्थी समजायत ।!" This is the last of the epilogic verses which Śri Madhusūdana- sarasvatI has appended to his famous Advaita work called the Advaitasiddhi1. Four great Advaitic works are referred to in this verse as bearing names, of which the word siddhi forms the latter member and the words Işta, Naişkarmya, Brahma and Advaita form respectively the former members. These four works are the Brahmasiddhi, the Naiskarmyasiddhi 2, the Istasiddhi3 and the Advaitasiddhi. Madhusudana-sarasvati flourished in the last three quarters of the seventeenth century; and his work-the Advaita- siddhi-is the latest of these four works and came to be written long after the other three siddhis-(cirāt samajāyata). Two other advaitic works bear similar names :- viz., Advaita-brahmasiddhi and the Svarajyasiddhi5. These six works, chiefly, may be taken to represent whatmay be called the Siddhi-literature6s of the advaita school. There are also some other works belonging to the Siddhi- literature such as the 6 Vijnanamatrasiddhi or the Vijnaptimatrata- siddhi by Vasubandhu, the Sphotasiddhi7 by Ācārya Mandana, the Sphötasiddhi8 by Bharatamiśra, the Apoha-siddhi and Ksanabhanga- siddhi" by Ratnakirti, the Prabodha-siddhi10 by Udayanācārya, the

1 A.S.N.S.P. 1917, p. 900. Nai-S.B.S P.S. XXXVIII -- 1925. 8 I.S.G.O.S. LXV-1933. 4 A.B.S.B.I. Cal .- 1890. 5 Sva-S. Arya. P .- Mad. 1927. 6 (a) Siddhi-literature; Literature consisting of works, the names of which have the word ' Siddhi' as the last mem ber. (b) Edited by Sylvan devi, Paris-1925. See Keith-Bud-Phil., p. 231 and Bhava Pra, pp. 190, 326, 339- Mys. Or. S. 7 Sph. S.M.U.S.S. No. 6-1931. 8 Sph. S.T.S.S. No. LXXXIX-1927. 9 Ap. S.S.B.N.T. B.I. Cal .- 1910. Kş. S.S.B.N.T. B.I. Cal .- 1910. 10 Pr. S. Govt. O. Mss. L. Md. Tr. C, No. 3377. This is otherwise called Nyaya- parisista. See Cal. S.S. No. XXII,

xxii INTRODUCTION

Advayasiddhi "1 by Śridhara, and the Atma-siddhi12, Samvit-siddhi and Isvara-siddhi by Yamunacarya and Jnanottama's Jnānasiddhi. Of all these works of the Siddhi-literature, bearing names ending with the word siddhi, excepting Vasubandhu's Vijñana- mätrasiddhi, the Brahma-siddhi is the earliest work and investigates and elucidates the true nature of the Advaitic Absolute called Brahman, after discussing and confuting the adverse views and arguments put forward by previous and contemporary thinkers. The term siddhi stands for conclusive ascertainment as a result of careful investigation; and it presupposes discussion of a polemical nature, in many cases. The six Advaita works of the Siddhi- literature are all of them comprehensive treatises dealing with the salient features of Advaita philosophy and laying special stress upon a particular topic or aspect of Advaitism. The Brahma- siddhi, as its name signifies, discusses and maintains the theme that the infinite Absolute is unsurpassed, illimitable bliss-the one reality having no beginning or end; the unconditioned conscious- ness; the Om of all speech; the immutable, trans-empirical all; the otherless perfection of security; the ruling spirit of all born beings-the Atman taught in the Upanisads : and kindred topics are also considered, such as the unsubstantiality of all difference, the true import of all the Vedantic texts, the means and nature of liberation and the nature of nescience and error. The Naiskarmya- siddhi by Suresvara brings into prominence the antithesis between doing and knowing and emphatically makes clear how knowledge (jnana) transcends the sphere of action (Karman) and is the sole means of liberation. Vimuktatman, in his Ista-siddhi, discourses on Avidya, as the pivotal principle of Advaitism and discusses fully the chief theories of error which have been propounded by Indian Philosophers. Madhusūdana-sarsvatī applies himself vigorously, in his Advaita-siddhi, to the great task of confuting the cavils and criticisms advanced by the leading exponents of Dvaita-vedanta against the chief tenets of the Advaita system. The Advaita-brahmasiddhi by Sadananda and the Svārājya- siddhi by Gangadharendra-sarasvati are comparatively later and less important; and the former of these two works is similar to

11. Adv. S. This is referred to on p. 5 of Nyayakandals (V.S.S. IV. 1895), by Śridhara. It is also referred to by Helaraja, as one of his works, in his commentary on.the Drav yasamuddisa and the Samttyasamuddisa of the Vakyapadiya {Vak. Pad. B.S.S., III kanda, p. 93 and T.S.S. No. 116, p. I17). It seems to be a treatise elucidat- ing Bhartrhari's monistic doctrine of Sabdadvaita. Manuscripts of the work are not known to be available anywhere. The learned editor of the Kandals in the V.S.S. attributes this work to Sridhara, though Sridhara himself, who refers to it, does not say that it is one of his works. Sid, Tr. Ch.S.S. No. 1o-igoo. "

INTRODUCTION xxiii

the Advaita-siddhi and controverts in general, the dualistic, pluralistic and non-vedic doctrines opposed to Advaitism, while the latter is a brief manual of Advaita ending with a poetic description of the Advaitic heaven 13 as equivalent to Brahman- realization or Kaivalya. If the Brahma-siddhi may be said to advert in particular to the doctrine of Brahmadvaita or Sattadvaita -that Brahman, as absolute existence (Sat) is the only reality, the Naişkarmya-siddhi may be said to release knowledge from the thraldom of action and to establish, that Brahman, as absolute consciousness (Cit), is the only reality; the Ista-siddhi may be said to bring into prominence the view that Brahman is identical with Atman as absolute bliss (Ananda) and to elucidate the nature of the obscurative and perversive veil of nescience (Avidya), which an Advaitin is particularly solicitous to establish, and which is his Ista 1+ in this sense ; and the Advaita-siddhi may be said to exhibit the full glory of the Advaitic Absolute in the Saccidananda synthesis, through a masterly exposition, in a polemical style, of Brahman as the only trans-phenomenal reality. Viewed in cor- relation with the opening sutra of the Brahma-mīmamsa, the Brahmasiddhi may be said to devote itself mainly to the definition (Lakşana) and testimony (Pramana) of Brahman referred to in the expression Brahma-jijnasa-the what of the Brahma-jijnasa; the Naişkarmya-siddhi may be regarded as paying particular atten- tion to the meaning of the words Atha and Atah as understood by Śankara-the how of the Brahma-jijnasā; the Ista-siddhi may be made out as dealing chiefly with the nature and cause of erroneous super-imposition (Adhyasa), according to Sankara-the why of the Brahma-jijňāsa - adhyāsa being the basic topic on which the Brahma-jijñasa hinges; and the Advaita-siddhi sums up all the ideas coming under Brahma-jijnasa .- It may also be pointed out here, that, while the Brahma-siddhi concerns itself mainly with the Ontology of Advaita, the Naiskarmya-siddhi with its ethalogy, and the Ista-siddhi with its epistemology, the Advaita-siddhi comprises all the aspects of the Advaita metaphysics. The other works known to us in the Siddhi-literature are the Sphotasiddhis of Mandana and Bharatamiśra, Ratnakīrti's Apöha- siddhi and Ksanabhanga-siddhi, Udayana's Prabodhasiddhi, Śridhara's Advayasiddhi, Yamunacarya's Atmasiddhi, Isvarasiddhi and Samvit- siddhi and Jnanottama's Jnanasiddhi. The two works bearing the name Sphotasiddhi, one by Mandana and the other by Bharata- miśra, establish the Sphöta doctrine of the absolute monism of

18 Svå. S. III, 43 to 46. : 1T.S. P., 347. See also VIII-27 and 28.

xxiv INTRODUCTION

Vaiyākaranas like Bhartrhari, and seek to harmonise Bhartrhari's Śabdadvaita with the Brahmadvaita of the Upanisads by equating the absolute one forming the noumenal substratum of the phenomenal world of speech, Sabda-brahman-with Śuddha- brahman, the Absolute one forming the noumenal substratum of the phenomenal world of objects signified by speech, the respective approaches in the two ways of realising the Absolute reality being laid out in the world of sounds (Sabdaprapanca) and in the world of objects (Arthaprapañca). The Apohasiddhi seeks to reduce all the generic attributes (Jati) connoted by words to what may be called the not-others phase of objects-their negative phase consisting in Anyapoha or difference from the rest; and the Ksanabhanga-siddhi maintains the Sautrantika doctrine of momentariness. The Pra- bödha-siddhi renders intelligible the various types of futile respond- ence (Jati) and vulnerable points (Nigrahasthana), which form the offensive armoury of Gautamiya dialectics. The Advaya-siddhi 15 seems to elucidate Bhartrhari's monistic doctrine of Sabdadvaita. The true nature of the individual soul (Atman), the Supreme Lord (Isvara) and knowledge as distinct from object is explained from the standpoint of Visistadvaita realism in the three siddhis (Siddhitraya) of Yamunacarya. The Jnanasiddhi 16a presumably by Jñanottama, is an Advaita work explaining the nature and means of the true knowledge of the advaitic Brahman. Vedantadēsika's 16b Sarvarthasiddhi, commentary on his own Visiștādvaita treatise, called Tattvamuktakalapa, may also be mentioned here, by the way along with 10 Nyayasiddhi, a commentary on Salikanatha's Pra- karanapancika 10d a Prābhākhara treatise.

SECTION II.

THE AUTHOR OF THE BRAHMASIDDHI-HIS RELATION TO OTHER PHILOSOPHICAL WRITERS AND TEXTS. Mandanamisra is the author of the Brahmasiddhi. In the colophons of this and other works written by him and in the philosophical works of other authors, who refer to him, he is

15 This is but a conjectural description of Helaraja's Advayasiddhi. Manuscripts of this work are not known to be available anywhere. 16 (a) Mannscripts of this work are not known to be available anywhere. This is referred to in the Nayanaprasadini, a commentary on Citsukha's Tattvapradipika by Pratyaksvarupabhagavat as one of the works written by Citsukha's teachers, presumably Janottama. (N.S.P.T.P., p. 385.) .. 16 (b) No. 76 Mys. S.S .- 1933-

Mas., Vol. IV-C. 16 (c) This is an incomplete manuseript described under R. No. 3647-Tr. Cat. S. 18 () Ch.S.S. No. 17.

INTRODUCTION xxV

described as Acārya Maņdanamisra, Śrīman Maņdanamiśra, Mahāmahopādhyāya Maņdanamiśra, Ārya Maņdana or Maņdana. In none of these works, Mandanamiśra is mentioned as a disciple of Kumarilabhatta otherwise known as Bhattapada, the renowned Vārtikakāra of Karma-mīmāmsā, or as a disciple of Srī Bhagavat- pada Samkara, the renowned Äcarya of the Advaita School of Vedanta, or as identical with Surēśvarācarya, the renowned Vārtika- kāra of Samkara's Bhasya on the Taittirīya and Brhadāranyaka Upanisads, who is referred to in some works under the name of Visvarupācarya17 and who was one of the four, famous, direct, Sannyasin-disciples of Samkara. There is, however, an old and generally accepted tradition that Mandana was one of the emi- nent philosophical writers, who received instruction from Kumarila- bhatta, such as Prabhakara and Bhattomveka. There is also a comparatively recent tradition, which supports the general belief that Mandanamisra was one of the disciples of Kumarilabhatta and equates him with Suresvaracarya. Whether Mandanamiśra, the author of the Brahmasiddhi, is identical with Surēsvarācārya the author of the Naiskarmyasiddhi and the Vartikas on the Brhadāranyakabhāşya and the Taittirīyakabhāșya is the first ques- tion to be considered here. This question relating to the Mandana-Suresvara equation is of as great importance in the evolution of the Advaita system, as in the history of Advaita literature. In my youth, when I was studying the recognised classics of Advaita literature under my carya-the late Sri Brahmendra Sarasvati, according to the tradi- tional method, as also in the earlier years of my Professorial career, I took the Mandana-Suresvara equation for granted, as several other scholars did then, and do even to-day. My belief in this equation received its first shock, when I was studying Mandanamiśra's Brahmasiddhi in manuscript in the years I921-22, with a view to bringing out a critical edition of the work. In the year 1923, to the April issue of the Royal Asiatic Society Journal of. Great Britain and Ireland, my esteemed friend and colleague-Professor M. Hiriyanna of Mysore, contributed a short article 18 on Surēsvara and Mandanamiśra, in which he drew attention to three noteworthy points of doctrinal divergence between Mandana and Sureśvara, which he gathered from certain advaita works like the Samksepasariraka, the Laghucandrika and the Brhadāranyakavārtika; and these three doctrinal distinctions have reference to Mandanamisra's views regarding the locus of 17 See Viv. Pra. Sam V.S.S., p. 92; Brhad. Vār. Part II, p. 640, verse 1031 quoțed under the name of Visvarupacarya. Also see. Paraiara madhvisa B.S.P,S.,, Vol. I, Part I, p. 57 ; Brhad. Var, Part I, verse 97 quoted under the name of Vispardpacas ya, 18 J.R.A.S. 1923, April; and 1924 January.

xxyi INTRODUCTION

Auidyā, the Bhavadvaita and the special value of meditation (Upasanā) in transmuting the Brahman-knowledge arising from the maha-vakyas into Brahman-realisation. Professor Hiriyanna referred also in this article to a tradition preserved at Sringeri, and embodied in a poem called Guru-vamsa-kāvya, according to which Mandana should be differentiated from Sureśvara. The least that may be said about the valuable evidence adduced by Professor Hiriyanna in this article is that it is sufficient to compel a careful investigation of the Mandana-Suresvara equation. A careful study of Mandanamisra's Brahmasiddhi in comparison with his other known works, all of which are now available in print, and with the known works of Suresvara and Samkara and in the light of the works of Vacaspatimiśra, Vimuktātman, Prakāsātman, Änandabodha, Prakațārthakāra, Citsukha, Amalānanda, Ānanda- giri, Vidyaraņya, Madhusūdanasarasvatī, Brahmānandasarasvatī and several others representing the Advaita system and a careful consideration of the references to Mandana contained in certain important works of the Mimamsa, Nyaya, Dvaita-vedanta and other systems have made it possible to assemble here several data of overwhelming cumulative weight, which would be quite suffi- cient to kill the common belief in the Mandana-Suresvara equation, and to exhibit Mandana and Suresvara as two different individu- als, maintaining strikingly divergent views within the purview of Advaitism. These data are set forth below: I. Maņdana maintains the Sphotavāda and Sabdadvaita of Bhartrhari, in an elaborate manner, in his Sphota-siddhi 19 and easily reads it into the Advaita-siddhanta in his amplification of the word 'aksaram' in the opening verses of the Brahmasiddhi. Mandana's attitude towards Sabdadvaita is much more than favour- able;it is respectful. But Samkara completely differs .from Mandana in this respect, and criticises, and entirely discards the Sphota doctrine of Bhartrhari. Sureśvara, who closely follows Śamkara, completely ignores the Sphota-doctrine. While Man- dana maintains, in his Brahmasiddhi a0, that the Upanisadic texts " Öm iti Brahma, om it idainsarvam" should be understood as estab- lishing the identity of Pranava with Brahman and as supporting the Sabdadvaita doctrine, Suresvara, following. Samkara, inter- pretsa the same text as teaching the meditation on Pranava as Brahman and as merely commending Pranava. Advaitins like Vimuktatman, who follow Suresvara in many respects, assume

-Sph S-M.U.S.S. No. 6-1931-See verse 36 and the concluding portion of the commentary Gopalita on that verse. 0 Bra. Bid., Part I, p 17, lines 8 to 20. , Tai-Vart, pp. 31-3z, verses'37 to 42. .

INTRODUCTION xxv11

an attitude, which is worse than adverse-is positively derisive towards Sabdadvaita. In fact. Vimuktātman sneers at the Sabda- dvaita as a travesty of Advaita and places it on a par with Jar-monism (ghatādvaita). 2. In his exposition of the nature of erroneous cognition, in the Brahmasiddhi38 and Vibhramavivēka34, Maņdana gives a promi- nent and honoured place to the Bhatta theory of viparitakhyati or anyathakhyati, which is the same as the Nyaya theory of anyatha- khyati, with a slight variation. He maintains that this theory is sound, and when the nature of the object of erroneous cognition is examined, this theory has to be reduced inevitably to a form in which it becomes hardly distinguishable from the anirvacanīya- khyati 5 of the Advaitins. In Mandana's opinion, the anyathakhyati or viparitakhyāti of the Bhattas should, for all practical purposes, be accepted by the Advaitins. It may be easily surmised, that Vacaspatimiśra, who follows Mandana, in many details, in the ex- position of the Advaita doctrine, should necessarily have followed the latter very closely in his commentary on the Brahmasiddhi- Tattvasamīksā, in maintaining the soundness of anyathākhyati; and this is perhaps the reason why people generally came to believe that Vacaspatimisra was in favour of anyathakhyati, though he was really anxious to establish the anirvacanīyakhyati in his Bhamatī, as observed by Amalananda 28. Suresvara, on the other hand, has no good word to say about anyathakhyati, and refutes it in a cavalierly manner. 3. In his Brahmasiddhi, Mandana recognises *8 two kinds of nescience (avidya)-viz: non-apprehension (agrahana) and mis- apprehension (anyathagrahana), and points out how the akhyati doctrine of the Prabhakaras runs counter to the well-established distinction between the two kinds of nescience. Mandana also utilises this distinction in explaining the purpose of meditation in his scheme of the attainment of the final liberating realisation of Brahman and considers meditation necessary for completely

I.S. G.O.S. LXV, p. 176. "तस्मादात्माद्वैतमेव सिध्यति, न शब्दाद्वैतं घटाद्वैतं वेति सिद्धम्।." 3a Bra. Sid., p. 136 to 150, Part I. ** Vibh. Vi, verses 46, 57, 62-M.L.J., p. 1932. 5 Bra. Sid., p. 9, lines II to 20, Part I. Vibh. Vi., verses 35 and 36. 26 Kalpataru-N.S. P. 1917-20, page 24, " स्वरूपेण मरीच्यम्भो मृषा वाचस्पतेर्मतम्। अन्यथाख्यातिरिष्टास्येत्यन्यथा जगुहुर्जनाः ।" 27 Brhad. Var,. Part II, p. 484, verses 285 to 288; and p. 524, verses 453 s8 Bra. Sid. p. 149-verse, 167 and line 23-Part I.

xxviii INTRODUCTION

removing the second * variety of nescience and for converting the first indirect knowledge of Brahman (Paroksajnana) into the direct Brahman-realisation (Aparoksa-brahma-sākşātkāra).29 By the way, it may be noted here that Vacaspati also speaks of two80 kinds of Avidya in the opening verse of his Bhāmatī. Suresvara scents danger in the recognition of two kinds of nescience, specifi- cally refers8 to Mandana's view regarding avidyādvaividhya, and argues against it by urging certain reasons. 4. Mandana definitely argues in favour of the view that Jiva (the individual soul) should be regarded as the seat or the locus 32 (Aśraya) of nescience (Avidya), which obscures the true nature of Brahman and thus has Brahman as its object (visaya). Surēśvara sets his face wholly against any kind of differentiation between the asraya and vişaya of avidya and maintains that Brahman itself is both 38 the asraya and visaya. The disagreement between Mandana and Suresvara on this matter served as the basis of the two different views regarding the locus and object of nescience, which are associated in later Advaitic tradition with what came to be known as Vacaspati's school and Vivaranakāra's (Prakāśātman's) school. By the way, it may be observed here that most of the distinctive features of the Vacaspati-school have their roots in Mandana's views as set forth in the Brahmasiddhi and most of the distinctive features of the Vivarana-school are derived from Suresvara's views as set forth in the Vartikas and the Naiskarmya- siddhi. 5. The Upanisadic texts like "Tattvamasi" reveal the identity of Brahman with Atman and give rise to the true knowledge of the One Absolute Real. The knowledge which arises from such texts, however, according to Mandana, is indirect and mediate (paroksa) and necessarily involves relation in some manner (samsrsta-visaya), like any other cognition arising from a valid verbal testimony (sabda-prama). Mandana maintains that such indirect knowledge of Brahman should pass through the furnace of meditation (Upāsana) before the detractive and recessive elements of relation and mediacy could be removed from it, and before it could be

9 Bra. Sid., p. 35, Part I. 30 Bhamati, verse i. *अनिर्वाच्याविद्याद्वितयसचिवस्य प्रभवतो विवर्ज यस्यैते वियदनिलतेजोऽबवनयः ।" a1 Brhad. Var., Part II, p. 1065, verse 199. as Bra. Sid., pp. 10 and I1, Part I. Nai. S., pp. 105-106, Brhad. var. Part I, pp. 55 to 58, verses 175 to 182; Part II, . p. 675 to 677, verses 1215 to 1227. * Bra. Sid., p. 35, lines I to 8, 253 p. 134, p. 159, lines 10 to 13, Part I.

INTRODUCTION xxix

refined into the pure, efficient and direct realisation of the Absolute Real (Brahmavidyā or Brahmasāksātkāra). It is only this direct realisation which springs from meditation based upon the indirect knowledge arising from the Upanisadic texts, that is capable of bringing about liberation (mukti). Mandana is thus seen to maintain what is known in Advaitic literature as the doctrine of prasamkhyāna. Consistently with this view, Mandana interprets the text 85 "विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत " in his Brahmasiddhi. Vacaspati adopts Mandana's view regarding the relation between Prasainkhyāna and Brahmasākşātkāra and Amalānanda88 specifi- cally ascribes this view to Vacaspati, and says that Vacaspati under- stands the expression " Scriptural realisation (Sastradrsti)," as used by Badarayana, to mean exactly what Mandana understands to be Brahman-realisation springing from Prasamkhyana-the true know- ledge which arises from meditation on the true import of the mahāvākyas (śāstrārthadhyānaja pramā) and that this view is supported by Badarayana in the Brahmasutra37-" Api ca samra- dhane pratyaksanumanabhyam ". Itmay be said, by the way, that this is one of the instances in which Vacaspati is made responsible by later Advaitins for a view which was originally put forward by Mandana, and only revived and read into Samkara's system at a later stage by Vacaspati among the commentators on Samkara's Brahmasūtrabhāşya. In his Naişkarmyasiddhi 38 and Vārtikas89, surēśvara severely criticises this view with an unmistakable animus that is characteristic of an avowed opponent, and emphati- cally maintains the position that direct Brahman-realisation (Brahmaparoksajnana) springs from the Upanisadic Sabda-the mahavakyas, and meditation, however useful it may be, is not the cause which effectuates the liberating realisation. He repudiates also the Nyaya view 39(a) that Sabda can generate only an indirect cognition having a relational content. Relying upon the well- known illustration 40 of the ten men, who counted only nine, each 5 Bra. Sid., p. 154, Part I. s8 Kalpataru-N.S.S. 1917, p. 218. "अपि संराधने सूत्राच्छास्त्रार्थध्यानजा प्रमा । शास्त्रदष्टिर्मता तां तु वेत्ति वाचस्पतिः परम् ॥" $7. Bra. Su .- 3-2-24- #8 Nai. S., p. 38, verse 1-67; pp. 159 to 162, verses III, 88 to 93; pp. 175 to 177, verses III, 123 to 126. B9 * Brhad, Var., Part I, pp. 225 to 233, verses 818 to 849, Part III, pp. 1852 to 1878, verses 796 to 961. 9(*) Brhad. Var., Part III, pp. 1852 to 1854, verses 799 to 803 and verses 810 et.s eq. 40 Nai. S., pp. 146 to 149, verses III 64 to 71; Brhad, Var., Part I, pp. 64-65, verses 206 to 216.

xxx INTRODUCTION

leaving out himself, and of the tenth among them, who was thus unable to realise himself as the tenth, actually realising his identity as the tenth directly from the statement "Thou art the tenth", which revealed his identity as the tenth, Suresvara argues that Sabda, in certain special cases, is capable of producing an immediate cognition with a non-relational content. In this con- nection, in referring to Mandana's view and similar views and refuting them, Suresvara uses in his Vartika, sneering and ironical expressions, with reference to Mandana and such of his contem- poraries and predecessors as happened to agree with Mandana and describes those thinkers as "pedantic wiseacres " (panditam- manyah 1), "profoundly conversant with recondite principles" (gambhīranyāyavēdinah 4*), "complacent in their determination of the sense of the Veda" (Vedarthaniscitah 48), and " couragcous and great Mīmāmsakas" (mahāmīmāmsakā dhīrāh 4). In a similar context in the Naiskarmyasiddhi, Suresvara sets forth and refutes the views of Brahmadatta and Mandana in respect of the causal relation between Brahman-realisation and the Upanisadic Sabda; and in this context, Suresvara says that these philosophers take their stand haughtily on the strength of their own tradition and say what they say in this matter (svasampradayabalavastambhad āhuļ15). It is clear from the context that the phrase-svasampradāyabalā- vastambhät-is intended to be applied to both of the views that are clubbed together in the same paragraph, as forming the subject of refutation in verse 67 of chapter I, in the Naişkarmya- siddhi. In order to understand clearly the bearing of these Sanskrit phrases as applied to Mandana by Sureśvara, on the contrast between these two Advaitins, it would be necessary to remember that Mandana's exposition of the Advaita doctrine was based mainly on a pre-Samkara phase of it, while Suresvara's exposition of that doctrine was entirely dependent upon its Samkara phase, The significance of the expression "dhīrāh", as applied to Mandana may be understood fully, if it is remembered that the spirit of philosophical accommodation which Mandana exhibits towards the Naiyayikas, in respect of the nature of the cognition arising from Sabda and which his supporters and impartial critics would describe as the sweet reasonableness of a non-partisan Advaitin, is derided by Surevara as amounting to Brhad. Var., Part III, p. 1852,. verse 796, see also Anandagiri's avarārika to this verse "मण्डनादीनां तद्याख्यामुत्थापयति-अन्ये त्विति।" #3 Brhad. Var., Part III, p. 1854, verse 810. Brhad. Var., Part III, p. 1864, verse 876. Brhad. Var., Part III, p. 1866, verse 891. 45 Nai. S., p. 38.

INTRODUCTION xxxi

philosophical cowardice. It is worthy of notice here that Madhusudanasarasvatī, when he refers to Mandana's view about the mediate character of the knowledge that arises from the Upanișadic Sabda, frankly describes Mandana and others who agree with him as (kecit tarkikebhyo bibhyatah 48) " philosophical cowards afraid of the tarkikas." 6. Maņdana's interpretation of the Isavāsya text 47 " vidyam cāvidyam ca . is entirely different from Samkara's interpretation of it as given in his Isāvāsya-bhāsya 48 or his bhāşya on Gaudapāda's Māndūkyakārikās 49 and from Sureśvara's inter- pretation of it as given in the Brhadāranyakavārtika.50 Mandana explains this mantra in two ways; in his first explanation 51, the first half is taken to refer to the association of avidya and vidya as the means and the end (upayopeyabhavat sahite) and the second half states the fact that, when a person removes his avidya by avidya, his self-realisation follows; and in his second 53 explana- tion, the first half refers to the fact that avidya never exists without avidya and there is no difference in the meaning conveyed by the second half. According to Mandana, the word mrtyu in the mantra means avidya; the liberating knowledge, which is called vidya, is nothing but the ever-revealed, all-revealing and eternal consciousness (which is identical with Brahman or Atman); the appearances of avidya are all dependent upon the eternal self- luminous light called Brahman ; avidyā is non-atman and has got a bad phase in the multifarious cognitions of difference and a good phase in the understanding of the truth from textual teachings (sravana), the investigation of the truth in the light of reason (manana) and repeated contemplation upon the truth (dhyānābhyāsa) the bad phase of avidya is the mrtyu, which is removed by the good phase of it consisting in śravana, manana and dhyānābhyāsa, and the knower of the truth thus remains what he has always really been, the eternal, free, self-luminous Absolute. Mandana quotes this mantra as a textual authority supporting his statemen t

47 Iśa-TĪ. 46 Ved. Kalpa. S. Bh. T. No. 3-Benares-1920, p. 68, line 6.

48 Īśā. Bhā, I1. "अविद्यया कर्मणा अगिहोत्रादिना, मृत्युं स्ाभाविकं कर्म ज्ञानं च मृत्युशब्दवाच्यमुभयम्, तीर्ला अतिकम्य, विद्यया देवताज्ञानेन, अमृतं देवतात्मभावमश्नुते प्रामोति । तच्मृतमुच्यते यद्देवतात्मगमनम्!" 49 Mand. Kar. 3-25 and the Bhasya on it. 50 Brhad Var., Part II, pp. 779-780, verses 1764 to 1766. s2 Bra. Sid., p. 13, lines 7 to II, Part I. a Bra. Sid., p. 13, lines II to 18, Part I.

xxxii INTRODUCTION

that the good phase of avidya removes its bad phase and then passes away. Samkara takes the word avidya in this mantra to mean " the scriptural rites like agnihotra," "mrtyu" in the sense of "natural activities and knowledge "(svābhāvikam karma jnānam ca), "vidya" in the sense of "the knowledge of the particular deity" (dēvatājnāna), and the resultant amrta as amounting to "becoming that particular deity " (dēvatatmabhava). Surēśvara's interpretation of this mantra proceeds on entirely different lines. He is anxious that it should be so interpreted as not to give any handle to those Vedantins who advocate the combination of karma and jñana in some manner (jnana-karma-samuccaya) as the means of liberation. He seems to scent some danger even in Samkara's interpretation, for the reason that Samkara is prepared to take the first half of the mantra, with the two cakaras and the word saha, in the natural sense of samuccaya, though the combination intended to be con- veyed, according to Samkara, is that of dēvatūjñāna and šāstrīya- karma and not that of Atmajnana and karma. Mandana's interpretation of this mantra is not accepted by Suresvara, for the reason that, according to Mandana, the avidya that is the means of removing avidya admits of being accommodated to the combina- tion of Atmajnana with kurma in a manner which would be unacceptable either to Samkaraorto Surēśvara. As a result of this attitude, Surēśvara gives a highly laboured 58 interpretation of this mantra, taking the words vidya and avidya in the first half in the sense of sastrīyakarma and svābhāvikakarma and understanding the same two words in the second half in an entirely different way, as denoting Brahmajnana and sastrīyakarma respectively, the word mrtyu in the second half being taken to denote what the word avidya in the first half stands for. He also wishes that the two cakaras and the word saha in the first half should be understood as not referring to samuccaya in any manner, but merely as amount- ing to a co-mention 54 of two rival factors, even that, not of any kind of jnana and karma but of two kinds of karma. Thus, Sureśvara squeezes out of this mantra the sense that "anyone who

5s Brhad. Var., Part II, p. 779, verses 1765 and 1766. 54 Brhad. Var., Part II, p. 779, verse 1765-Anandagiri says here ;- "अविद्यया मृत्युमित्यत्र विहिताकरणं निषिद्धसेवा च मृत्यु:, तद्धे- तुत्वाद; अगनिहोत्रादि शास्त्रीयं कर्म विद्यां चेत्यत्र विद्या; एतेनाविद्यये: त्यपि व्याख्यातम्, तस्य धीशुद्धिद्वारा तद्ेतुत्वात; अशास्त्रीयं खामा विक्कं कर्म मृत्युशब्दोक्तम् : अविद्यां चेत्यविद्या, तत्कार्यत्वात्; निवर्त्य- निवर्वकभावेन च तयोः सहोक्तिरित्यर्यः ।"

İNTRODUCTION xxxiii

understands the contrast between the scriptural activities as the inhibitors (nivartaka) and natural activities as the inhibited (nivartya), attains Brahman-realisation and liberation in due course, after inhibiting the natural activities by scriptural activities." None can miss here the striking contrast between Mandana's interpretation of this mantra and Surēsvara's interpreta- tion of it. 7. Mandana's evaluation of karma in relation to the liberating realisation of Brahman (vidya) and his attitude towards the stage in religious life, which is called samnyasa and is characterised by a complete renunciation of karma, exhibit certain features of striking contrast, whenicompared with the views of Samkara and Surēsvara concerning the value of karma and samnyāsa. Maņdana notices, in his Brahmasiddhi, seven theories 55 put forward by contemporary and earlier thinkers with reference to the question of the associa- tion of karma and jnana in the scheme of discipline leading to liberation. These seven theories are :- that all the injunctions in the ritualistic portion of the Veda are divertive in their purpose and tend to turn men away from natural activities in the direction of the meditative activity enjoined for the realisation of Atman : that all these injunctions relating to karma are intended to kill desires through a process of enjoyment and cloying and thus to prepare the way for the meditative activity leading to Atmajñana; that the performance of karma is necessary to discharge the three congenital debts (rnatraya) whose liquidation is an indispensable qualification for Atmajnana: that the activities prescribed in the karmakanda are bi-functional in their character and have two distinct functions (samyogaprthaktva) by conducing to their respec- tive fruits and also to the realisation of Atman; that all karma is intended to purify men and make them fit for Atmajnana; that Atmajnana should be regarded as a purificatory subsidiary to the agent, subserving the requirements of the various activities pre- scribed in the karmakānda; and that karma and jnana are funda- mentally opposed to each other and have no interrelation what- ever. Mandana accepts 56 the fourth and the fifth among these theories and discards all the remaining five. In doing so, he clearly enunciates his own view about the interrelation of karma and jnana and is definitely in favour of a particular type of samuc- caya. He is favourably disposed, in an equal degree,57 to the fourth and fifth of these seven theories-samyogaprthaktvapaksa and samskarapaksa. He is emphatically of the opinion that Agni- hotra and such other obligatory rites form a highly valuable . 55 Bra. Sid,, p. 26, line 24 to p. 28, line 7, Part I. 56 Bra. Sid., p. 28, line 7 to p. 36, line 17, Part I. 87 Bra. Sid., D. 36, lines 13 to 17; Part I. .

xxxiv INTRODUCTION

accessory to the repeated contemplation (abhyasa) on the content of the verbal cognition (śābdajñana) arising from the mahāvākyas of the Upanisads, in bringing about the final manifestation (abhivya- kti) of the eternally self-luminous light of Atman, which amounts to what is called Brahmavidya; that those who have chosen to enter the religious order of samnyasa can and do come 58 by Atman-realisation, exclusively through the tranquillising, self- effacing, soul-centered, non-possessive, contemplative discipline, without the performance of scriptural rites; and that the medita- tive discipline which brings about the manifestation of the pure Brahma-vidya, when implemented 59 by the prescribed yajnas and such other rites, enables one, presumably a grhastha, to get at the final goal far more quickly than otherwise, when karma is not comprised in the means employed. In this connection, Mandana clearly advocates his own view regarding jnānakarmasamuccaya, which consists not merely in the combination of repeated contem- plation (abhyasa)-a special form of mental activity-with the indirect knowledge of the One Absolute Reality derived from the Upanisadic sabda, but also in the association of that contem- plative discipline with the ritualistic discipline of the prescribed yajnas and such other rites. It would be helpful in understanding Mandana's position in contrast with Suresvara's, to note here that Mandana quotes the Brahmasūtra 60 " sarvāpēksā ca yajñādiśru- terasvavat " in support of his view of samuccaya and explains the illustrative expression asvavat thus 61 :- "Though the goal may be reached by plodding on, without a horse, yet a horse is sought to be employed for gaining time or for avoiding inconvenience "; and that Samkara, anxious as he is to avoid giving any handle to the advocates of samuccaya, gives deliberately a somewhat strained, though ingenious, interpretation of the phrase asvavat in this way 62_"Just as a horse is employed in drawing a chariot and not 5e Bra. Sid., p. 36, lines 18 to 21, Part I. 59 Bra. Sid., p. 36, line 21 to p. 37, line 3, Part I. .' 60 Bra. Su., 3-4-26. 61 Bra. Sid., p. 37, lines I to 3. "एषोर्थः-'यज्ञेन दानेन' इति श्रवणात् कर्माण्यपेकष्यन्ते विद्यायामभ्यासलम्यायामपि, यथान्तरेणाप्यश्वं आ्रमप्राप्तौ सिध्यन्त्ां शैप्रचा- याक्केशाय वाश्वोऽपेक्ष्यते।" 6º Samkara's Bhāsya on Brahm Sfi. 3-4-26. "अश्ववदिति योग्यतानिदर्शनम्। यथा च योग्यतावशेनाश्चो न लाङ्गलाकर्षणे युज्यते, रथचर्यायां तु युज्यते; एवमाश्रमकर्माणि विद्यय फलसिद्धौ नापेक्ष्यन्ते उत्पत्तौ चापेक्ष्यन्ते।"

INTRODUCTION 'XXXV

in an unsuitable work like ploughing, even so the prescribed rites like yajña are intended to serve the preliminary purpose of pre- paring the mind by generating the desire to know (vividisā) and thus helping in bringing about Brahman-realization". Though there are certain minor differences (3 among the post-Samkara Advaitins, like Vācaspatimiśra and Prakāsātman, about karma being condu- cive to vividisa or vidyotpada, it may be safely said that both Śamkara and Surēsvara are definitely against the type of jñānakar- masamuccaya which Mandana advocates. Surēśvara, as well as Samkara, would urge insistently that the whole function64 of Karma is restricted to the preparatory stage and after purifying the mind and definitely orientating it in favour of true spiritual insight, all the prescribed religious activities like yajña vanish like clouds dispersing at the end of the rainy season. Further, Mandana concedes, in a rather halting way, that it is quite per- missible for a person to enter on the stage of saumnyasa directly from the stage of Brahmacarya and that, exclusively through abhyasa in association with Sama, dama and such other aids and without performing yajña and such other spiritual rites, a samnyasin reaches the final goal of vidya; and according to Mandana, 65 a samnyasin can, at the best, plod on slowly to the- final goal, while a person, who harnesses yajna in the service of abhyasa, presumably a grhastha, gallops on very quickly to the final goal. Unlike Mandana, Surēsvara and Samkara are zealous pro- pagandists of samnyasa and affirm emphatically 66 that samnyasa is indispensable for Brahman-realisation. This position is wholly foreign to Mandana's Advaitism as embodied in his Brahmasiddhi ;

es Sid-ias S .- Benares-1916, pp. 402 to 408. Nai. S., pp. 30 to 32, verses I-46 to 51 ; Brhad. Var., Part I, pp. 98-99, verses 321 to 325; Part III, p. 1161, verses 79 to 82; Sa. Bha on Bra. Su. 3-4-3 and on 3-4-26; Brhad, Bha, Anandasrama Press, pp. 412-413, pp. 657-658 and pp. 684 to 695. 65 Bra. Sid. p. 36, lines 21 to 23 and p. 37, lines I to 3-Part I. "सत्यम् ; तथाचोध्वेरेतसा चाश्रमिणां विनापि तर्विशुद्धविद्योदय- इष्यते; किं तु कालकृतो विशेष :; साधनविशेषाद्धि सा क्षिप्रं क्षिप्रतरं च व्यज्यते; तदभावे चिरेण चिरतरेण च । तदुक्तम्-"सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्रववत्"। एषोऽर्थः-"यज्ञेन दानेन" इति श्रवणात् कर्मा ण्यपेक्ष्यन्ते विद्यायामभ्यासलभ्यागामपि, यथान्तरेणाप्यश्वं ग्रामप्राप्तौ सिध्य- न्त्यां सैत्रचायाक्केशाय वाश्वोऽपेक्ष्यते।" .. " Nai. S. verses, IV 71 to 73; Brhad. Var. Part II, p. 843, verse 260; Part III,; p. 1896, verse 1071; Part III, p. 1257, verses Ic6 to IIO, p. 1274, verses 200 to 204, p. 1923, verses 1228 to 1232, and pp. 1264-1265; Brhad. Bha, Anand., pp. 684 to 6953: Sã. Bha on Bra, St. 3-4-20 and 3-4-47.

xxxvi INTRODUCTION.

and it follows, as a necessary corollary from Mandana's views in this matter, that the Advaitic scheme of discipline which is avail- able to a competent grhastha is more efficient than that which a competent saminyasin can avail himself of, for the reason that the former may comprise yajna and such other prescribed rites and the latter cannot. 8. The doctrine of Jivanmukti or 'liberation in the living state' is upheld by Sureśvara in a form 67 which does not come into any kind of conflict with Samkara's views. Mandana also supports the doctrine of Jivanmukti 68, but certain features of this doctrine as pro- pounded by him come into direct conflict with Samkara's views in this matter. Brahman-realisation completely destroys the accumu- lated karma of the past that has not yet fructified, and it prevents any future accumulation of karma. But there is a special type of the past karma, called prarabdha, which has fructified and begun to bear fruit; and this kind of karma, according to Samkara (9, is a live force, which must be allowed to work itself out through its own inevitable workings even in the case of a jnanin, who has realised himself to be Brahman. Such a jnanin, free from unfructified karma and living out only his fructified karma without being influenced and bound by it, is called a jivanmukta-one who is liberated and yet alive. Samkara maintains that there are numerous instances of high-souled jivanmuktas70, like Apantarata- mas reincarnated as Krsna-dvaipayana, Vasiștha reincarnated as Maitravaruņa, Sanatkumara reincarnated as Skanda, and Dakșa and Narada reincarnated in many a corporeal form; that they are all adhikarikas who are charged by the Lord with the privileged duty of rendering various forms of service in the worlds of men and gods, in accordance with the nature and strength of their fructi- fied karma; and that, while such jivanmuktas are not in any way affected and bound by the workings of their prarabdha, and. live continuously in the bliss of their spiritual realisation, their fructi- fied karma may come to an end with the death of the body in which they have come by Brahman-realisation or it may lead to their donning71 many other corporeal forms, commissioned by

67 Nai. S. pp. 196 to 202; Brhad. Var, Part II, pp. 735 to 741. 68 Bra. Sid. pp. 130 to 134, Part I. 6 Sa. Bha. on Bra. S , 4-1-15 and 19 and 3-3-32. 70 Sa Bha. on Bra. St, 3-3-32. 12 Sa. Bha. on Bra. Sū, 3-3-32. "अपान्तरतमःप्रभृतयोऽपीश्वराः परमेश्वरेण तेषु तेष्वाधिकारेषु नियुक्ता: सन्तः सत्यपि सम्यग्दर्शने कैवल्यहेतावक्षीणकर्माणः यावदघि कारमवतिष्ठन्ते।"

INTRODUCTION xxxvii

God to do many things, before it comes to an end; that, in this manner, the force of the fructified karma is of varying strength in the case of different jivanmuktas, it cannot be stopped like the force of a discharged arrow 72 and it must spend itself out through its workings being experienced (bhoga 73) in one embodied form or another; that the jivanmuktas who don many other corporeal forms remember 7ª distinctly all their previous incarnations and should be differentiated from those who are reborn and remember distinctly their previous birth (Jatismarah); that the state of kaivalya, which is entirely free from any possibility of living in the present or in any future body, is reached by a jīvanmukta only after a complete annihilation of his fructified karma through the experience of its workings (bhoga); and that the sthitaprajña75, referred to in the second chapter of the Bhagavadgita is the jivanmukta who has realised himself to be Brahman and continues to live in his corporeal form. Mandana's view in this matter exhibits a striking contrast in many respects. In discussing the question of the destruction of karma by the realisation of Brahman (tattvadarsana), Mandana holds that two views can possibly be put forward :- one view 76 being that Brahman-realisation brings about the total annihilation of all, karmas, the fructified as well as the unfructified, and that it is immediately followed by the falling off of the body (dehapata) and complete liberation from embodied existence (videhakaivalya); and the other view 77 being that, in some cases, even after realising Brahman, the body in which realisation is achieved does not fall off and persists for some time as a result of a trace of nescience (avidyā-samskāra) persisting 'in the form of prarabdha and that this condition is described as liberation in the

72 Śa. Bha. on Bra, Su, 3-3-32. "प्रवृत्तफलस्य तु कर्माशयस्यं मुक्तेषोरिव वेगक्षयान्निवृत्तिः ।"

13 Śā. Bhā. on Bra. Sū, 3-3-32. "सकृत्प्रवृत्तमव हि ते फलदानाय कर्माशयमतिवाहयन्तः ।" 1+ Sa. Bhā. on Bra. Su, 3-3-32. "खातन्येणैव ग्रहादिव गृहान्तरमन्यं देहं संचरन्त साधिकार- निर्वतनाय अपरिमुषितस्मृतय एव देहेन्द्रियप्रकृततिवशित्वान्निर्माय देह्ान् युगपत क्रमण वा अधितिष्ठन्ति। न चैते जातिम्मरा इत्युच्यन्ते। 'त एवैते' इति स्मुतिप्रसिद्धेः ।" 75 Sa. Bhā. on Gitā, 2-54 to 72; and on Bra. Su, 4-1-15. 76 Bra. Sid., p. 130, lines 7 to 20, Part I. 77 Bra. Sid., p. 130, line 21 to p. 132, line 5, Part I.

xxxviii INTRODUCTION

living state' (Jivanmukti 78). The former of these two views rules out Jivanmukti, while the latter supports it. While Mandana indicates, in unmistakable terms, that the former view is perfectly logical and admits of being harmonised with all the srutis and smrtis dealing with mukti, he shows his definite preference for the latter view and elaborately explains and maintains it79. Unlike Śamkara, who rejects the former view as coming into conflict with srutis and smrtis, Mandana concedes that it may be maintained to be quite sound; and agreeably to this view, he interprets the Chandogya text 80 " Tasya tavad eva ciram" as conveying the idea of quickness (ksipratā) or total absence of delay in having mukti and supports his interpretation by secular illustrations like " Etavan mē ciram yat snāto bhuñjānāsya ca", ('This will be the only delay for me-that I bathe and eat and get ready'), the intention in such cases being to convey total absence of delay. The conflict between the description of 'sthitaprajna' in the second chapter of the Gita and the former view which supports sadyomukti is removed by Mandana, by taking the sthitaprajña to be a highly advanced sadhaka81 who has closcly approxi- mated to realisation and is awaiting it, and not a siddha who has realised Brahman and has annihilated all his nescience. In this connection, Mandana discards 8ª Śamkara's interpreta- tion of the text " Tasya tavadeva ciram," according to which it should be understood to convey the delay that is caused in the attainment of kaivalya, together with its utmost limit, which

78 Bra. Sid., p. 132. line 6. "सा चेयमवस्था नीवन्मुक्तिरिनि गीयते।" 7º Bra. Sid., compare, p. 130, lines 7 to 20 with p. 130, line 21 to p. 133, Part I. 8o Bri. Sid., p. 130, lines 7 to 16, Part I. 81 Bra. Sid., p. 130, lines 17 to 19. "स्थितप्रज्ञस्तावन्न विगलितनिखिलाविद्यः सिद्ध:, किं तु साधक एवावस्थाविशेषं प्राप्तः स्यात ।" ª Bra. Sid., p. 130, lines 7 to 16. "न हीयं श्रतिश्विरकालताविशिष्टं देहपातावधि मुक्ततेराह, किं तु क्षिप्रताम् ; X X X अन्यथा 'तावदेव' इति न वाच्यं स्यात्, 'चिरम्' इत्येव ब्रूया; 'तावदेव' इति तु वचनात क्षैप्रचपरता गम्यते; अतः क्षिप्रैव मुक्ति :; न तु प्रतीक्षणीयमस्ति ; देहपातप्रतीक्षा तु तत्र नान्तरीय- कत्वाद्वत्येव। अथवा चिरत्वमनूद्य देहपातावघित्वमत्रोच्यते; अन्यथा चिर- त्वेऽवधिविशेष चोच्यमाने वाक्यं भिद्येत।" Cf. Sã-Bhã on Chănd, 6-14-2.

INTRODUCTION xxxix

consists in the falling off of the body or bodies caused by the fructified karma; and according to Vacaspatimisra's Bhāmatī, as interpreted by Amalananda, Mandana, when he says that the sthitaprajna of the Gita is a highly advanced sadhaka, and not siddha, should be understood as criticising 83 Samkara's view that the description of sthitaprajna in the Gita should be taken to refer to a Jivanmukta and to support the doctrine of Jivanmukti. While Mandana feels constrained to recognise the soundness of the doctrine of sadyomukti, he prefers to accept Jivanmukti in those cases in which the body persists even after realisation, owing to the persistence of a trace of avidyā (avıdyāsamskāra). In Maņdana's opinion, the doctrine of Jivanmukti can be harmonised with śrutis and smrtis in a more satisfactory manner than the doctrine of sadyomukti; the Chandogya text " Tasya tavad eva ciram " should be taken to convey only the limit of déhapata with reference to the delay (ciratva) which must necessarily be recognised in the case of Jivanmuktas; the Gitd texts describing a sthitaprajña may be taken to refer to a 88(a) Jīvanmukta; the trace of avidyā (avidyāsamskāra) that survives in the case of a Jivanmukta becomes exceedingly attenuated and is entirely powerless to cause any physical experience (bhoga) of a binding character, though it contributes to the semblance of bhoga; a Jivanmukta's body and physical environment have really sloughed off 85 through his realisation, though they have not yet completely perished and they bear the same relation to him as a cast-off slough to the snake to which it once belonged; and a Jivanmukta comes by kaivalya on the destruction of his present body 88, in which he achieved Brahman-realisation. While, thus, main- taining the latter of the two views regarding mukti and accepting Jivanmukti, Mandana sets his face wholly against Samkara's view that the force of prarabdha cannot be impeded and must be allowed

83 Kalpataru, N.S.P., pp. 958 and 959. "भाष्ये स्थितप्रज्ञलक्षणनिर्देशो जीवन्मुक्तिसाधक उक्तः; तत्र स्थितप्रज्ञः साधको न साक्षात्कारवानिति मण्डनमिश्रैरुक्तं दूषणमुद्धरति- स्थितप्रज्ञश्षेति।" 83 (a) Bra. Sid., Part I, p. 131, line 16 to p. 132, line I. 84 Bra. Sid., Part I, p. 131, line 21 to p. 132, line I. 85 Bra. Sid., Part I, p. 132, lines I to 3. 86 Bra. Sid., Part I, p. 132, lines 9 to 14. "येन हि कर्मणा यच्छरीरमारब्घं, तत्रैव तद्विपाकशेषाभासः । × X देहपातादवगमाद्िदुषः पतितेऽस्मिन् शरीरे कैवल्यमवश्यंभावि।"

x1 INTRODUCTION

to spend itself out through bhoga like the force of a darted arrow and that Jivanmuktas like Apantaratamas, Vasistha and Nārada should be recognised as having had several reincarnations through the workings of their prarabdha. From Mandana's obser- vations regarding Jivanmukti, it inevitably follows that the texts dealing with Adhikarikas should not be taken to refer to Jivanmuktas in the strict sense; that the Adhikarikas are mercly sadhakas of the most advanced type; that a Jivanmukta is absolutely free from the possibility of reincarnation and attains kaivalya on the destruction of the body in which he achieved Jivanmukti; and that the force of the surviving trace of avidya can, at the most, lead only to the persis- tence of a Jivanmukta's body for some time and that this force, like the force of a darted arrow, can be and is actually impeded and greatly mitigated87 by Brahman-realisation. It may also be noted by the way that among post-Samkara Advaitins, Vacaspati- miśra, who follows Mandana in many respects, has chosen to deviate from Mandana and follow88 Samkara in respect of Jivan- mukti; Vimuktātman, the author of the Istasiddhi, who prefers to follow Samkara and Sureśvara in many respects, has chosen to adopt 89 Mandana's position regarding Jivanmukti; and that Brahmananda Sarasvati, who generally follows Samkara and Suresvara, and only maintains the reasonableness of Mandana's views as against the adverse criticisms of the Dvaita-Vedantins, has shown his definite preference90 for the view that Jivanmukti is only a so-called mukti and that mukti in the strict sense of the term is vidēhamukti or kaivalya which is invariably concomitant with the total annihilation of the body. 9. In Advaita literature, there is a well-established tradition which recognises two ways of viewing the Advaita doctrine. One of them is generally known as bhavadvaita or sadadvaita, which

87 Bra. Sid., Part I, p. 132, line 20 to p. 133, line 3. "ये तु मन्यन्त-प्रवृत्तभोगानां कर्मणां प्रवृत्तवेगस्येषोरिव चक्रस्येव वा न शक्य: प्रतिबन्धः, अतो भोगन क्षयप्रतीक्षिति। तदसत्; शक्यो हीषुः प्रतिबन्डुं कुड्यादिभि: नाशयितुं च च्छेदादिभिः । खमादिसूचि- तोपस्थितविपाकवर्तमानदेहभोग्यकर्मक्षयार्थानि च शान्तिकानि कर्माणि। तस्मात् संस्कारादेव स्थितिः ।" See also Bra. Sid. Vyâ, Part II, p. 264, lines 12 to 24. "भगवत्पादीयमतमुपन्यस्यति-ये त्विति । तद्दूषयति-तदिति।" 8s Bhamati, N.S.S., pp. 956 to 959. 8º I.S. pp. 74 to 78. 9o L. Ca. N.S.P., 1917, p. 3, lines I to 5.

INTRODUCTION xli

may be rendered in English by the expression ens-monism. Accord- ing to this view, there is only one absolute reality of a positive kind, viz., Brahman; all the non-dualistic texts of the Vedanta, like " Advitīyam," " Asthulam ananvahrasvam" and "Nēti nēti" teach the negation of the world (prapañcabhava) as the great truth of Advaitism, which can be learnt only from Vedantic texts and not from any other source; the realisation of Brahman as the only absolute reality brings about the removal of nescience (avidyanivrtti); the negation of the world and the removal of nescience are negative realities and do not come into conflict with the monism of Advaita, which excludes only a second positive reality (bhava) and is quite compatible with the recognition of a negative reality other than Brahman, in the form of prapancabhava or avidyadhvamsa; in view of the necessity for recognising such negative realities, the scope of the Advaita doctrine should be restricted to positive entities other than Brahman and should not be understood as excluding certain negative realities; and the advaita taught by the Vedanta texts reduces itself, in this manner, to the accommodating type of advaita known as bhāvādvaita or sadadvaita (ens-monism). In authoritative works on Advaita and Dvaita, this view is contrasted sharply with the uncompromising type of strict advaita, which excludes thoroughly the reality of every category, positive as well as negative, other than Brahman. Vēdantic tradition in Advaita91 and Dvaita 92 classics, associates bhuvadvaita specifically with Mandanamisra and refers to it as Mandanamata. Though Mandana does not use the expression bhavadvaita anywhere in his Brahmasiddhi, a careful scrutiny of that work in the light of the references in later Vedantic works to bhavadvaita as Mandana's view, discloses that Mandana is disposed to support bhavadvaita and maintain it as a sound doctrine quite in harmony with the trend of the Vedanta, more especially with the anti-dualistic texts in negative form. In the Brahma-Kanda 98 of the Brahmasiddhi, Mandana introduces the bhavadvaita view in the course of the statement of an objection and, while refuting the objection, implicitly accepts the reasonableness of bhavadvaita. If this were all that could be gathered from the Brahmasiddhi concerning bhavadvaita, it would not be unfair to say that the text of that work does not adequately warrant the specific ascription of bhavadvaita to Mandana in Vedantic tradition. In some places94

91 A.S.N.S. P., 1917, p. 467, lines I0, II and 16; A. Rat. Ra. N.S.P. 1917, p. 18, line 14, p. 22, line 2; L. Ca. N.S.P. 1917, p. 326, lines 12 to 23; Gu. Ca. No. 75, Mys. S.S. 1933, pp. 190 and 19T. N.M. Kumb. Pari, I, p. 198, line I, Pari, 4, p. I, line 4 93 Bra. Sid., Part I, p. 4, para, 2 to p. 6, line 6. 94 Bra. Sid., Part I, p. 119, verse 106; and p. I2I, last line.

xlii INTRODUCTION

in the Brahmasiddhi, Mandana equates the removal of nescience (avidyanivrtti) with Brahman-realization (vidya) ; and this would appear to militate against the ascription of bhāvadvaita to Mandana and one may justly wonder how his name came to be so prominently associated with this view. However, there should be no difficulty in seeing that Mandana sets forth and maintains, in unmistakable terms, the bhāvādvaita view, in the Siddhi-kānda 95 of the Brahmasiddhi, where he points out that the total negation of the world (prapancabhava) is the absolutely irreducible minimum of truth that could be exclusively attributed to Upanisadic teach- ings, having due regard to the fact that Brahman, in some manner or other, is presented in all kinds of cognition. 98 Brahmananda- sarasvati explicates, amplifies and vindicates Mandana's bhavadvaita as set forth in the Siddhikanda of the Brahmasiddhi. He points out that Mandana should be taken to hold that the total negation of the world (prapancabhava) and the destruction of nescience (avidyaahvamsa) are the only two negations which should be recognized to be real (tattvika), in the sense that they are not annulled by Brahman-realisation, that the negation of the world involved in the conception of its unreality has a type of existence (satta) which is superior to that of the world, and that the recognition of the reality of prapancabhava and avidyadhvaisa does not come into any kind of conflict with the conception of advaita as bhavadvaita. The full significance of the bhavadvaita view is brought out clearly in the alternative expression abhāvād- vaita 7 which is sometimes used by the Dvaitins in their criticism of the Advaita doctrine. Mandana's name has come to be promi- nently associated with bhavadvaita, not so much for the reason that he considers avidyadhvamsa to be a real factor, as for the marked manner in which he stresses the reality of prapaňcabhāva in the concluding part of his Brahmasiddhi and emphatically declares 8 it to form the final and the otherwise-unascertainable (pramanāntaranadhigata) import of Vedantic texts. While Maņdana is prepared to reduce avidyanivrttī to a positive form by equating it with vidya, he points out that these two are coeval and indistinguishable realities and is clearly solicitous 9 of preserving

05 Bra. Sid., Part I, p. 157. "प्रपश्चस्य प्रविलयः शब्देन प्रतिपाद्यते।"- × X X "कि तहि शब्देन प्रतिपाद्यते! प्रपशाभावः ।" 98 L. Ca. N.S. P. 1917, p. 326, lines 12 to 23.

*$ See f.n. 95. 97 N.M. Kumb., p. 198; and chapter 4, p. 4, line 3; N.M: tar. Kumb., p. 371.

" Bra. Sid., Part I, p. 122, lines'I to II.

INTRODUCTION xliii

the negative character of avidyanivrtti in his endeavour to reconcile its reality with the Advaita doctrine. In respect of prapañcabhava, he would frankly treat it as an irreducible negative reality, present as such alongside the absolute Brahman and forming the main theme of non-dualistic Vedantic texts. There is thus discernible in the text of the Brahmasiddhi, more particularly in the Siddhikanda, ample ground for taking bhavādvaita to be a distinctive feature of Mandana's contribution to Advaita. A careful consideration of Mandana's bhāvādvaita in comparison with what Sureśvaracarya has said in his works with reference to prapañcābhava and avidyanivrtti would disclose a striking divergence and in some places, an irreconcilable opposition between the views of Mandana and Suresvara in regard to bhavadvaita. Madhusūdanasarasvatī draws pointed attention, in his Vedantakalpalatika 100, to the uncompromising antagonism which Suresvara has shown to bhavadvaita in the Brhadāranyakavārtika. One of the Vartika texts quoted in this connection in the Vedāntakalpalatikā-"Nābhāvanişthonyatrāpi nişēdhaļ kimutākșarē"- is understood by Madhusudanasarasvati 101 to refute the view that prapañcabhava should be taken to be an irreducible negative reality present alongside the absolute Brahman; and in fact one may go a step further and find in this Vartika text " nābhāvanisthon- yatrapi " a direct protest against Mandana's text-"Prapañcasya pravilayah sabdena pratipadyate "-which forms the main basis of bhavadvaita. By the way, it may be useful to consider here the attitude towards bhavadvaita of the Advaitins, who came after Mandana and Suresvara. Vimuktātman, the author of the Istasiddhi, may be taken to have accepted Mandana's bhāvadvaita or Sadadvaita, as Madhusūdanasarasvati 10= suggests, for all practical purposes and the Istasiddhi puts forward two views 108 about the nature of avidyanivrtti, one view treating it as a fifth indefinable something (pancamaprakara), anirvacanīya, in the sense that it cannot be said to be absolutely existent (sat), or absolutely non-existent (asat) or both or anirvacanīya as the equivalent of being removable by valid knowledge (Jñananivartya); and a second view reducing it to Brahman-knowledge (Vidya) or the pure, absolute Soul (atman). Anandabodha 10s does not vacillate between these two views as Vimuktatman does and maintains, in his Nyayamakaranda, the former of these two views and discards the latter; and perhaps this is why the view that avidydnivrtti is a

100 Ved-kalpa, S. Bh. T. No. 3, Benares-1920, pp. 26 to 28. 101 Vēd-kalpa, p. 28, lines 6 to 8. 10ª Ved-kalpa, p. 26, lines 3 to 9. 10a I.S.G.O.S. LXV, p. 85, para. 2 to 86, line 12 ; and chapter VIII. 104 Nya-Mak, Chow, S.S. 1907, PP. 355 to 357; and p. 357, lines 2 to 5.

xliv INTRODUCTION

fifth indefinable something (pañcamaprakara) is attributed by Appayyadrksita 105 to Anandabodha in a specific manner. Citsukha 106, in his Tattvapradipika, notices the view of Vimuktatman and Anandabodha, criticises them and holds that Advaita in the strict sense of the term, makes it necessary to equate Avidyanivrtti with the absolute Atman realised as such (" Nivrttirātmā mohasya jñātatvēnopalakitaļı" 107). Madhusūdana- sarasvatI and Brahmanandasarasvati, while, in their polemics with Dvaitins, they seriously maintain the perfect tenability 108 of the bhavadvaita view, in the form in which Mandana put it forward as well as in the slightly modified form in which Vimuktatman and Anandabodha adopted it, point 100 out in the constructive parts of their works that it is but an accommodation to the dualistic leanings caused by the Nyāya-Vaisesika obsessions relating to the category of negation (atyantabhava and dhvamsa) and that Citsukha's view embodied in the text " Nivrttir atma mohasya XXXX" should be regarded as decisive and thoroughly in accord with Advaita in the strict sense. It may be safely stated here, that, in the whole range of Advaita literature before Citsukha, none could be said to have so frankly maintained the soundness of ens-monism (bhavadvaita) or non-ens-dualism (abhavādvaita) as Mandana did in the concluding part of his work in connection with the exposition of his text " Prapañcasya pravilayal sabdena pratipadyate"; and none could be said to have so uncompromi- singly repudiated this view of Mandana as Sureśvara did in the Brhadāranyakavārtika, in the observation-" Nābhāvanişthonyatrā- pi nișēdhah kimutakșarē." It must also be noted in this connection that Ramatirtha 110, in his commentary on the Samksēpasārīraka states specifically that it is Mandana's view that the nişēdha- vākyas (negative non-dualistic texts) should be taken to

105 Sid. leś. S. Benares, 1916, pp. 499 to 500, line I. 106 T.P.N.S.P., p. 381, line 5; and p. 383, line 3. 107 T:P.N.S.P., p. 382, lines 9 and I0. 108 See.f.n. 91. 109 A.S.N.S. P. 1917, p. 467, line 16. "वस्तुतस्त्वविद्यानिवृत्तेः पश्चमप्रकारत्वं भावाद्वैतं चानभ्युपगम- पराइतम् ।" "ये तु पश्चमप्रकारादिपक्षाः, ते तु मन्दबुद्धिव्युत्पादनार्था इति न तत्समर्थनमर्थयामः ।" La. Ca. N.S. P. 1917, p. 885, lines 9 to 13. 120 Sam-Sa-Su-Anand, S.S. No, 83, p. 227.

INTRODUCTION xlv

teach prapancabhava as reality, independently of the affirmative Vēdantic texts (vidhivakyas) referring to Brahman or that the latter texts should be taken to be subsidiary to the former. Sarvajña- tmamuni and Ramattrtha understand this to be Mandana's view, presumably because it is clearly deducible from Mandana's observations about the import of non-dualistic negative texts in the Brahmasiddhi. In this context, it is also pointed out in the Samksēpasārīraka111 that Mandana's interpretation of the Niședha- vākyas obviates the need for having recourse to laksanā (secondary significative force) in the explanation of the meaning of Advaita texts. IO. Mandana's attitude towards Śamkara, as far as it can be made out from his Brahmasiddhi, is that of a self-confident and self-complacent Advaitic teacher towards a rival Advaitic teacher, holding divergent views on certain questions; whereas Suresvara's attitude towards Samkara is, as frankly admitted by Surēśvara himself, that of a devoted disciple to his Godlike master. One of the striking features of Mandana's Brahmasiddhi is that it is based chiefly on the basic texts of the Vedanta system-the Upanisads, the Bhagavadgita and the Brahmasutras; while Suresvara's Vartika and the Naiskarmya-siddhi are admittedly based on and intimately connected with Samkara's bhasyas and other Advaitic works. In the exposition of the Advaita doctrine, Mandana does not own any special allegiance to any Advaita teacher and plays the role of a perfectly independent and self-reliant teacher of Advaita. In the Brahmasiddhi, there is absolutely no 119 instance at all in

i11 Sam. Sa-Anand, S.S. No. 83, chapter I, verses 250 to 252. ils In the text of the Brahmasiddhi, Part I, page 26, the line "अध्यारोपापवादाम्यां निष्प्रपश्च प्रपश्चचते ।" is found quoted. This line is found in the Sarvaved antasiddhantasarasamgraha (295), which is attributed by some scholars to Samkara; and the authenticity of this work can be and has been challenged on very good grounds. In all the editions of Samkara's Bhasya on the Bhagavadgi:a, in the course of the commentary on verse 13, chapter 13, Sannkara quotes the line "अध्यारापापवादाभ्यां as an extract from an earlier work, in this way :- "तथाहि संप्रदायविदां वचनम्-'अध्यारोपापवादाम्यां निष्प्रपश्चं प्रपशचते' ।"

It is obvious, therefore, that the line "अध्यारोपापवादाम्यां quoted by Mandana in the Brahmasiddhi, was not taken from any of Samkara's works. Perhaps, this line was taken, both by Mandana and Sankara, from Acarya-Sundara- pandya's Vartika, from which Samkara has quoted three verses at the end of the Saman- vayadhikarana-bhasya. (See J.O.R.M., Vol. I, p. I to 15.) g

xlvi INTRODUCTION

which Mandana seeks to support his view with a quotation or extract from Samkara's works; while he quotes a verse from Gaudapāda's Mūņdūkyākārika118 in one place, and is inclined to strengthen his Advaitic views by quoting Bhartrhari114. There are unmistakable internal evidences in the Brahmasiddhi, showing that the antithesis between karma and jnana, which is maintained by Samkara by an elaborate process of reasoning and an over- whelming weight of scriptural authority, is wholly unacceptable to Mandana and repudiated by him without any reservation. In the Brahmakanda115 of the Brahmasiddhi, Mandana summarises and criticises Samkara's view about the antithesis between karma and jnana, rejects this view and gives his own verdict in favour of a certain type of jnanakarma-samuccaya, in which karma, in the form of Agnihotra and such other sacrifices or at least in the form of meditation (prasamkhyana), has an important place and function in the final stage of the causal scheme necessary to bring about Brahman-realisation. A careful comparison of Śamkara's remarks116 on karma and jnāna in his Catussūtrībhāsya with Maņda- na's criticism of Samkara's position regarding the antithesis of jñana and karma, as also with the relevant portions of Suresvara's Naiskarmyasiddhi 117 and Vartika 118 and of Vacaspatimiśra's Bhamatī119, would compel a critical student of these works to 118 Bra. Sid., Part I, p. 150, lines 3 and 4; Mand-kar I-II. 114 Bra. Sid., Part I, p. 26, line 21 ; V. pad, 3-2I1. 115 See Bra. Sid., Part I, p 32, line 8 to the end of p. 34, for a full statement of Samkara's view; see p. 35 to p. 36, ibid; for Mandana's criticism of Samkara's view. Sce Commentary on Bra. Sid : Abhi. Pra. (R. No. 3853, Tr. C. S Mss. in the Govt. Orl. Mss. Lib.), p. 47- "तदेवं वाक्यार्थज्ञानमात्रादेव कृतकृत्यतेति मन्यमानानां मतमुपन्यस्य स्वामिमतं ज्ञानकर्मणोः संबन्धमवतारयति-अत्रोच्यत इति।" See also commentary on Bra. Sid: Bha. Su., R. No 3967, Tr. C. S. Ms, in the Govt. Orl. Mss. Lib., p. 90- "तदेवं वाक्यार्थज्ञानमात्रान्मोक्षमिच्छतां मतमुपन्यस्य साभिमतं ज्ञान- कर्मणोः समुच्चयमवतारयितुमाह-अत्रोच्यत इति ।" 11e Bra. St. Bhā. N.S., p. 1917, pp- 51 to 70; pp. 113 to 116, line 8 to p. 129, line 5. 117 Nai. S, p. 31, I, 49; p. 38, I, verse 61 ; pp. 146 to 148, III, verses 64 to 70. 118 Brhad. Par., Part I, verse 357, et seq ; and see footnotes 41, 42, 43 and 44, supra. '19 Bhamati, N.S., p 1917, p. 51, lines 5 to 54, line 2; p. 58, lines 7 to 14. Here, it should be remembered that Vacaspatimisra summarises Mandana's siddhanta as stated in the portion of the Brahmasiddhi referred to in footnote 115, supra and incorporates it in the parvapaksa, which should be refuted before Samkam's siddhanta is maintained. In fact, Vacaspatimism has woven into lines 7 to 14 on p. 58 of his Bhamats almost the very words of Mandana in the Brahmasiddhi, in lines 23 to 25 of p. 35 and in lines 17. 18 and 25 of p. 12 and line I of p. 13.

INTRODUCTION xlvii

conclude that Mandana's statement of Samkara's view on karma and jnāna, as pūrvapaksa, in the Brahmakānda of the Brahmasid- dhi, was intended by Mandana himself to be understood as a direct epitome of what all Samkara had observed on this subject in his Catussutrībhasyu and such intention was unambiguously indi- cated by Mandana through the significant manner in which he wove into the closing part of the pūrvapaksa portion of his own text, two 190 of the unforgettable sentences extracted from the end of amkara's Samanvayādhikaranabhāya; that the Naişkarmyasiddhi was deliberately designed by Suresvara, acting at the instance121 of his great master Samkara, to be a clear and effective counter- blast to Mandana's attitude towards Jnanakarmasamuccaya; and that Vacaspatimisra, who wrote the Bhumati after writing the Tattvasamīksa and who had been deeply steeped in Mandana's Brahmasiddhi when he proceeded to interpret Samkara's Brahma- sutrabhasya, felt constrained to draw attention to the pronounced divergence between Samkara and Mandana in respect of karma and jñana, by introducing 132 certain portions of Samkara's text as implying a refutation of Mandana's views and by weaving relevant extracts 1*3 from the Brahmasiddhi into the pūrvapaksa portions of the Bhamati, although Vacaspati would prefer to retain as much as possible of his heritage from Mandana and to read it into Samkara's exposition of Advaita. In the interpretation of the text of the Upanişads and the Brahmasūtras, Mandana adopts an indepen- dent line and has no hesitation to deviate from Samkara's bhāșyas, where he finds such deviation necessary to maintain his own views. Attention has already been drawn to the 1ad differences noticeable in Mandana's interpretation of the śrutis“ Om iti Brahma" "Vijnāya prajnāmn kurvīta" "Vidyām cavidyam ca" as compared with the interpretation of these texts by Samkara and by his loyal and devoted disciple, Suresvara. Again, pointed attention has already been drawn 135 to the divergence 120 Compare Bra Sid. part I, p. 34, lines 20 to 23, with lines 2 and 3 and lines 9 to 13 on page 150 an i lines 8 an 1 9 on p. 152 in the Bra. Su. Bha, N.S., p. 1917. 121 Vid. sura. com-on Nai. S. (R. No. 3354, Tr. Ca. S., Govt. Orl, Mss. Lib.), p. 3- "शङर भगवत्पूज्यपादरूपिणा माष्यकारण सक्ृदुपदेशमात्रादेवापरो- क्षीकृतव्रझ्मात्मतच्वः परमहंसपरिव्राजकश्रीसुरेश्वराचार्यो गृरुनियोगात् प्राणि- नामुपकाराय श्ोकप्रबन्धरूपां नैप्कर्म्यसिरद्धि श्रीमच्छारीस्कप्रकरणमुप- निबबन्ध।" 122 See footnote 119, supra. 128 See footnote I19, supra. 124 See footnotes 41, 47, 48, 53 and 54, supra. 135 See footnotes 61 and 62 and p. 20, supra.

xlviii INTRODUCTION

between Mandana on the one hand and Samkara and Sureśvara on the other, in the interpretation of the Sūtra "Sarvāpēksā ca yajnadiśrutēraśvavat." A careful investigation of those sections of the Brahmasiddhi, in which Mandana discusses the relation between karma and jnana and the nature of Jivanmukti, would make it clear that his commentators 1ª6 and Amalananda 127 are right in taking him as animadverting upon Samkara's views and rejecting them. It is clear in almost every section of Surēśvara's Naiskarmyasiddhi and Vartika that he would consider it a sacrilege on his part or on the part of any other advaitin to treat Samkara's views on certain questions in the manner in which Mandana has done. It should be remembered here that Suresvara avows 198 it to be his chief task to interpret, amplify and vindicate the thoughts of his Divine Master Samkara, while Mandana plays the role of a perfectly independent advaitic teacher throughout his Brahmasiddhi. It is also noteworthy that, in the 129 interpretation of what may be regarded as the pivotal aphorism of the Vedanta system " Tat tu samanvayat", Mandana does not care to follow Samkara and wants us to take the word "tu" to indicate the difference between Dharma and Brahman, and the word ' samanvaya' in the sense of the interrelation of the meanings of words. Mandana's interpretation 180 of the oft-quoted Mundaka text "Vēdantavijnanasuniscitarthah xxxx" is completely at variance with Samkara's interpretation of the same text and bears testimony to the striking contrast between Mandana and Suresvara in respect of their attitude towards Samkara. In the bhasya on the Munda- köpanişad, Samkara takes 181 this mantra as referring to Jīvanmuktas who have renounced all karma and firmly stand on samnyasa and

1# Bra. Sid. Vya. Part II, p. 264, lines 12 to 24. "भगवत्पादीयमतमुपन्यस्यति-ये त्विति । तहूषयति-तदिति ।" 137 Kalpataru, N.S.P., pp. 958-959- "भाष्ये स्थितप्रज्ञलक्षणनि्दशो जीवन्मुक्तिसाघक उक्तः; तत्र स्थित- प्रज्ञः साधको न साक्षात्कारवानिति मण्डनमिश्रैरुक्तं दूषणमुद्धरति- स्थितप्रज्ञश्रेति ।" 128 Nai. S., p. 8, I, 5; pp. 203, 204, 205, IV, 74, 76 and 77, Brhad, Var, Part I, verse 2; Part III, pp. 2071 to 2073, verses 22 to 25. 13$ Bra. Sid., Part I, p. 155, lines 8 to II - "तथा व 'ततु समन्वयात्' इति चोदनालक्षणाद्धर्मात तुशब्देन विशेष्यं बरझ्म समन्वयगम्यमुक्तम्। समन्वयो हि पदार्थानां संसर्गो विनियोग: ; तवो ब्रह्म गम्यते न चोदनात इत्यर्थः ।" 180 Bra. Sid, Part I, p. 123, lines 8 to 17. 1s1 Mund, Bha, on 3-26.

INTRODUCTION xlix

Brahman-realisation and become finally liberated in the sense that they realise themselves to be the absolute Brahman, the expression 'Brahmalōkēsu' being understood to be the absolute Brahman itself as loka and the plural number in that expression having reference to the apparent plurality of the adepts (sādhakas) before their mukti. Suresvara quotes 18a this Mundaka text in his Vartika and follows up Samkara's interpretation by pointing out that, according to this text, entering into the order of samnyāsa, in which all karma is renounced, is indispensable for Brahman- realisation. According to Samkara and Surēśvara, 'Vēdānta- vi jnana' in the Mundaka text is the effective Brahman-realisation arising from the Mahavakhyas of the Upanisads and ' sammyāsayoga' is the samnyasasrama itself, which is here described as yāgu in the sense of unshakable fixation in Brahman (kēvalabrahmanișthā). Those who are familiar with the traditions of the Samkara school know well that this Mundaka text is usually cited as the distinc- tive motto of the samnyasūśrama as conceived by Samkara and his followers and that this is solemnly chanted on all occasions when anything is piously offered in the name of Samkara or of any of his pentifical representatives. Mandana, on the contrary, disso- ciates this Mundaka text completely from the Samnyasaśrama and explains it in a manner which would be characteristic of one, who refuses to believe in the supreme importance of that asrama. According to him, 183 the expression Vedantavijnana refers only to the indirect verbal cognition of the truth arising from Vedantic texts and not to the direct and complete realisation resulting from constant meditation; the expression ' Samnyasayogat' refers, not to samnyasaśrama, but to the worshipful surrender of all actions and their results at the feet of God and constant meditation that all this is Brahman; and that the expression ' Brahmalokesu' refers to the non-eternal producible world presided over by God Brahman (kāryabrahmaloka) and does not refer to the absolute Brahman. Further, it may be deduced, as a very natural and perfectly logical corollary, from Mandana's criticism of Samkara's views on the relation of karma and jnana, that, if Mandana should be asked to give his interpretation of the word ' atha' in the first Brahma-sūtra, he would have no hesitation to say that ' atha' should be taken in the sense of 'after investigating and understanding the nature of karma' (karmavabodhanantaram) and that one could hardly see any compelling necessity to take it in the sense of 'after equipping oneself with the fourfold scheme of preparatory means' (sadhana- catustayasampattyanantaram). When considering Mandana's atti- tude towards Samkara in contrast with Suresvara's attitude 1a9 Brhad. Vart. Part III, p. 1264, verse 148. 1ss See footnote 130, supra.

1 INTRODUCTION

towards him, Sarvajnatmamuni's verdict 184 that Mandana-prasthana is not Samnkaraprasthana and is different to it, leaps up into one's view with added significance. II. In none of the available authoritative works on the advaita system, Mandanamiśra is identified with Surēsvara, while, in many Vedantic works of the Advaita and Dvaita schools, Mandana and Suresvara are distinguished as two different advaitins. As already pointed out, there is sufficient evidence 1" to show that Sureśvara himself criticises some of the views put forward by Mandana in his Brahmasiddhi. Sarvajnatmamuni 18 and the commentators 197 on the Samksēpasariraka differentiate Mandana from Suresvara and draw attention to the fact that the former's prasthana is different from Samkaraprasthana, while the latter closely follows Samkara. Prakasātman, in his Vivarana 138 and Sabdanirnaya, 180 vindicates the views of Padmapada and Surēs- vara and criticises Mandana's views; and where he quotes Mandana with approval, he refers to him as the author 140 of the Brahmasiddhi and not as Suresvara. Anandabodha quotes extracts 141 from the Brahmasiddhi in many places in his Nyāyo- makaranda, accepts "a Mandana's views in some cases and criticises 148 them in cases where he prefers to adopt Surēsvara's views; and Citsukha identifies all these references in his commen- tary 144 on the Nyayamakaranda, but nowhere identifies the author of the Brahmasiddhi with the author of the Vartika. On the

134 Sam. Sa. Anand, S.S. No. 83, p. 555, verse 174- "जीवन्मुक्तिगतो यदाह भगवान् सत्संप्रदायप्रभु- र्जीवाज्ञानवचस्तदीद्गुचितं पूर्वापरालोचनात्। अन्यत्रापि तथा बहुश्रुतवचः पूर्वापरालोचना- स्षेतव्यं परिह्ृत्य मण्डनवचस्तद्न्यथा प्रस्थितम् ।।" 185 See footnotes 38 to 45, supra. 136 See footnote 134, supra. 1s7 See the commentaries of Agnicitpurusottama and Ramatirtha on Sam. Sa. Auand. S.S. No. 83, p. 555, verse 174. 188 Pa-Vi-Viz. S.S. No. 5, p. 105, lines 4 and 5; see also the relevant portion of the Tatt. Dip Ben. S.S., p. 359, lines 23-24. 189 Sa-Nir : T. S.S., p. 71, verse 71. 140 Pa-Vi-Viz., S.S. No. 5, p. 32, lines 17-18. l41 Nya. Mak.Ch. S.S., p. 231, line 9 ; p. 234, lines 8-9; p. 256, lines 4-5. 1 See footnote I4I, supra. 148 Compare Bra. Sid, Part I, p. 13 with Nya. Mak. Ch. S.S., pp. 338 to 351. See also Nya. Mak., p. 323, lines I and 2, in which Mandana's view is discarded. 144 Citsukha's commentary on Nya. Mak. pP. 231, 234, 256, 290 and 291.

INTRODUCTION li

contrary, Pratyaksvarupa, in his commentary 145 on Citsukha's Tattvapradīpika carefully differentiates Maņdanamiśra from Surēsvarācārya. Anandanubhava, a great samnyasin of the advaita school, who is presupposed 146 by Citsukha in his Tattva- pradipika and who is the author of an advaita treatise called- Nyayaratnadīpavaļi, 147 distinguishes Maņdana and Surēśvāra in unmistakable terms 148 in that section of the Nyayaratnadīpavali in which the samnyasa of the Tridandin type advocated by Bhaskara and his followers is assigned to an inferior place and samnyäsa in the strict sense of the term is maintained to be of the Ekadandin type, involving the total renunciation of all the Vedic rites and of the two external symbols of Vedic rites-the sacred thread (Yajnopavita) and the tuft of hair on the crown (Sikha). In this section of the Nydyaratnadipavali, Anandanubhava refers to Viśvarūpa, Prabhākaraguru, Maņdana, Vācaspati and Sucaritamiśra as reputed and reliable exponents of vedic religion and as having signified their approval of the samnyasa of the Ekadandin type. It is also stated in the same section of the same work that Visvarūpa and Prabhakara themselves 149 became Ekadandi-samnyasins, that Visvarupa expressed himself in favour of Ekadandi-samnyāsa, in the smrti work 150 which he wrote when he was a grhastha and not subsequent to his becoming a smnyasin, and that Visvarūpa came to be known as Sureśvara in his Samnyāsāśrama. It may also be clearly made out from this work that Mandana did not himself become a Samnyasin, though he was prepared to recognise Sastraic sanction 151 in favour of Ekadandi-samnnyasa, while Bhatta-visvarūpa himself became a samnyasin of the Ekadandin type. A reference

115 See Nayanaprasadini on T.P., p. 333, lines 5 and 6 and p. 340, line 18. 146 See T.P., p. 6; lines 3 and 4 and Nayanaprasadini thereon. 147 Nya. Ra. Di. manuscript, R. No. 5505, Tr. Cat. Govt. Orl. Mss. Lib., Madras. 148 Nya. Ra. Di. Ms., p. 153, lines 16 to 18- "किंच प्रसिद्ध प्रभावैर्विश्वरूपप्रभाकरमण्डनवाचस्पतिसुचरितमिश्रैः शि- ष्टाग्रणीभि: परिगृहीतस्थ कथ द्वेषमोहाम्यां विनापलापसंभवः !" 149 Nyā. Ra. DI. Ms., p. 153, lines 19-20. "ननु विश्वरूपप्रभाकरौ भवत्पक्षपतितौ; तावप्येकदण्डिनी ।" 150 Nya, Ra. DI. Ms., p. 154, lines 2 to 6. "गृहस्थावस्थायां विरचिते च विश्वरूपग्रन्थे दर्शितवाक्यपरिग्रहो दृश्यत। न चासौ अन्थः संन्यासिना विरचितः: तथाहि परिव्राजकाचार्य- सुरेश्वरविरचितेति ग्रन्थे नाम लिखेत्; लिखितं तु मद्टविश्वरूप- विरचितेति ।" 151 See footnote 65, supra.

lii INTRODUCTION

to Visvarūpa's Balakrīda 15a would show that Anandanubhava is presumably having in his mind, in this connection, the strong advocacy by Visvarupa of the Ekadandi-samnyasa in the lengthy discussion of this subject, which is appended to his commentary on verse 66 in the Prayascittādhyāya of Yajnavalkyasmrti Anandagiri, who wrote a commentary on Anandanubhava's Nyāya- ratnadīpavali and also a commentary on Suresvara's Vartika, besides several other works, has no doubt whatever that Suresvara and Mandana are different persons and points out that Surēśvara repudiates 15 Mandana's view in favour of prasamkhyana in the Brhadaranyakavartika. Amalananda, in his Kalpataru, 154 draws attention to the fact that Mandana, as an advaitin, criticises some of Samkara's views and assumes that Suresvara's Vartika 155 should be taken to elucidate Samkara's views and that Mandana and Suresvara were two different advaitins adopting different view- points. Vidyāraņya, in his Vivaranaprameyasamgraha quotes 150 Surēsvara under the name Visvarūpācārya, thereby clearly indi- cating the identity of Viśvarūpa and Surēśvara and refers to Mandana, 157 the author of Brahmasiddhi, as a distinct person. In his Vārtikasāra, Vidyāraņya refers to Brahmasiddhikāra as a great writer 18 who had an insight into the spirit of the vēda (Vēdarahasyavit) and quotes the verse " Sarvapratyaya vēdyē vā * '*" from the Brahmasiddhi in support of one of the alter- native interpretations of the text " athāta adēso nēti nēti." It is clear, from this portion of the Vartikasara, and the commentary thereon, called Laghusamgraha, 159 that Vidyaranya and the commentator Mahēsvaratīrtha take Maņdanamiśra and Surēśvara to be different persons. To avoid any possible misapprehension here, it would be necessary to observe that, according to Vidya- ranya's analysis in the Vārtikasāra Surēsvara interprets the text "athata adēso neti neti" in three ways 160 in his Vartika; that the first interpretation avoids laksana and takes the negative text to express directly the negation of the world (prapanca); that the second interpretation has recourse to laksanā and takes the negative text to indirectly convey an affirmation of the identity of jiva with Brahman; that the third interpretation also proceeds on the basis of laksand and presents the negative text

152 Ba, Kri., Part II, T. S.S. No. LXXXI, pp. 29 to 3J. 158 See footnote 41, supra. 15* See footnote 127, supra. 156 Kalpataru, p. 921. 156 Viv. Pra. Sam. Viz., S.S. No. 17, p. 92, lines 9 to II. 151 Viv. Pra. Sam, Viz., S.S. No. 7, p. 224, lines 21 to 24. 158 Vart. Sa. Ch. S.S., p. 573, lines 4, 5 and 6. 159 L.S. on Vart. Sa.Ch. S.S., p. 573, lines 5 and 6. 160 Vārt. Sā. Ch. S.S., pp. 573, 574, 575, verses 82, 83, 84, 93, 97.

INTRODUCTION liii

as conveying indirectly the identity of jiva with Isvara; and that the second interpretation is more satisfactory than the first and that the third is most satisfactory. It should also be noted that, while there is some agreement between Suresvara and Mandana, as pointed out in the Vartikasara, in the first of these three inter- pretations, Sureśvara's attitude is one of half-hearted acquies- cence in it. None, who remembers Madhusudanasarasvati's remarks on Suresvara's opposition161 to Maņdana's bhāvadvaita, can miss in the Vartika portion setting forth the first interpretation, these facts :- that Sureśvara expressly repudiates16a the bhāvā- dvaita implication in it by adducing the argument that the nisedha also comes within the scope of dvaita and, as such, comes within the scope of dvaitanisedha, while Mandana emphasises168 the bhavadvaita implication here and accepts it as a position quite consistent with the conception of advaitabrahman; and that Suresvara considers it safe, in the interest of advaita in the strict sense, to discard the first interpretation which comes dangerously near Mandana's position and, after criticising Manđana's position, proceeds to set forth, in the Vartika, the second and third interpretations. From the way in which Appayyadīkşita refers to Vārtikakāra16+ and Brahmasiddhikāra,165 it may be made out that he knows that the authors of the Vartika and the Brahmasiddhi are two different persons. How- ever, in the Siddhantalesasamngraha, the first half of a verse from the Brahmasiddhi is found to be misquoted166 as an extract from the Vartika and Acyutakrsnanandatiratha also, in his commentary on the Siddhantalesasangraha, assumes that the Vartikakara, Suresvara, is the author of this verse. It would be a mistake to suppose from this erroneous reference that Appayya- dīkșita believed Maņdana to be identical with Surēśvara; for Appayyadīksita wrote a complete commentary on the Kalpataru and must have been quite aware that Amalananda assumed187 that the Brahmasiddhi was written subsequent to Samkara's Bhāșya on the Brahmasutras and that Mandana criticised Samkara's views on certain questions; and Dīksita must also have been aware that Suresvara's exposition of advaita doctrine was based entirely on Samkara's works, while Mandana's exposition of advaita doctrine did not follow Samkara's works and constituted a different prasthana, as pointed out by Sarvajnatmamuni, in his

161 See footnotes 100, I0I, 102, supra. 163 Brhad. Var., Part II, p. 1025, verses 196 to 199. 16s See footnote 95. 16 Sid, laś. Sam. Benares, 1916, p. 418, lines 6, 7, 8. 165 Sid. las. Sam. Benares, 1916, p. 498. 16s Sid. les. Sam. Ben., 1916, p. 473, lines 5, 6, 7. 167 See footnote 127, supra."

liv INTRODUCTION

Samksēpasarīraka-a work with which Diksita was thoroughly familiar168. This misquotation, therefore, has to be accounted for as one of the possible oversights, for which he seeks the indul- gence of his scholarly readers in the apologetic verse169 at the end of the Siddhantalesasaingraha; or the expression "ityadi- vartikavirodhah" 170 may be the result of some scribal corruption171 in the manuscripts; or this expression has to be explained by understanding Diksita to mean that the idea contained in Mandana's text is in agreement with Suresvara's views as expressed in his Vartika and any conflict with this idea would amount to conflict with the Vartika. It may be noted here that the last explanation suggested above may be supported by a reference to Vidyaraņya's Vartikasāra,172 and Vyāsatīrtha's Nyāyāmrta,178 which draw pointed attention to the agreement between Suresvara and Mandana in respect of the idea embodied in the line " Sarva- pratyayavēdyē vā * Further, the Dvaita tradition, as recorded in Dvaita-vedanta works, clearly differentiates Mandana and Suresvara; and this is quite evident from the manner in which Vyasatīrtha quotes174 Mandana, in his Nyāyamrta, as holding a certain view in a previous sentence, and in the next sentence quotes Suresvara, as a different advaitic writer and as holding a very similar view. Madhusudana-sarasvatī and Brahmananda- sarasvatI nowhere equate Mandana with Suresvara and assume in all their works that Mandana and Surēśvara were two dis- tinct individuals. This is quite clear from the manner in which the Vedantakalpalatika quotes175 the Vartika and Brahmasiddhi in successive sentences, as works by two different authors on Advaita and sets forth Suresvara's Vartika in sharp opposition176 to Mandana's bhavadvaita or sadadvaita. This is also clear from the way in which the Advaitasiddhi177, the Advaitaratnaraksana178 the Laghucandrika179 and the Gurucandrika180 refer to Mandana and his views on advaita. It is also worthy of notice that

168 Sid las. Sam. Ben., 1916, pp. 62, 75, 82, 270, 339 and 340. 16º Sid. les. Sam. Ben., 1916, concluding verse. 170 Sid. lEs. Sam. Ben., 1916, p. 473, line 7. 171 Sid.les.Sanh.Ben., 1916, p. 473 "'इत्यादिवार्तिकविरोधः।" may be a scribal corraption of "इत्यादिवचनविरोधः ।. · 17ª See footnote 158. 17$ Nyayamrta. Kumb., Vol. I, p. 163, lines 6 to 9. 114 See footnote 173. 178 Ved.kalpa, p. 12. 176 Ved kalpa, pp. 26 to 28. 177 A.S.N.S.P., 1917, p. 318, lines I, 2 and 1I. 178 A. Rat. Ra. N.S.P., 1917, p. 21, lines 30 and 31. 179 L. Ca. N.S.P., 1917, p. 326, lines 13 to 23. 180 Gu. Ca. Mys. S.S. No. 75, p. 484 and pp. 190 and 191.

INTRODUCTION lv

the Siddhantadipa181, the Sambandhokti18a, the Subdohini188, the Anvayarthaprakāsika184 and the Sarasamgraha185 all these com- mentaries on the Samksepasariraka, when commenting on the reference to Mandana by Sarvajnatman in verse 174 of chapter II of the Samksēpasārīraka, differentiate Mandana's advaitic pras- thana from Suresvara's prasthana in such a striking way that it would be impossible to equate Mandana with Suresvara. It would also be of great advantage to note here that Jñanamrta, in his commentary on the Naiskarmyasiddhi, called Vidyāsurabhi, while criticising 186 Mandana's view that prasamkhyana brings about Brahman-realization and Sabda cannot and maintaining the soundness of Suresvara's view that sabda can and does bring it about, emphatically suggests 187 that, though Mandana is a great Mīmāmnsaka, his advaitasampradāya, as emodied in Brahma- siddhi, is not satsampradaya (good and approved advaitic tradition), while Sureśvara's advaitic tradition, based as it is on Śamkara's works, is satsampradāya. There are numerous works in Sanskrit purporting to give an account of Samkara's life. They mix up in a hopelessly confused manner legendary and historical materials. It would be very unreasonable to base any conclusion on the statements contained in these works, without adducing corroborative evidence from other and more reliable sources. The Government Oriental Manuscripts Library, Madras, contains over a dozen works 188 in manuscript form, which purport to give an account of Samkara's life and some of which, like the Samkaravijaya ascribed to Vidyāranya and Śri Govindanatha's Samkarācāryacarita, are available in print 189. A poem, called the Guruvainsakāvya190,

181 Visvaveda's commentary Ms. R. No. 1558, Tri. Cat. Govt. Orl. Mss, Lib., Madras. "मण्डनमिश्रस्य तु प्रस्थानान्तरत्वात्तदीयं वचो यथाश्रुतमेवास्तु।" 182 Vedananda's commentary Ms. R. No. 2919, Tri. Cat. Govt, Orl. Mss. Lib., Madras. "अयमव न्यायो वार्तिकादिषु नेतव्यः, परिहृत्य मण्डनवचः, तस्या- न्यथा प्रस्थितत्वात् ।" 188 Anand, S.S.No. 83, p. 555- 184 Anand, S.S. No. 83, p. 555. 185 HIaridas, S.S. No. 18, Ben., 1934, Chap. 2, p. 106. 186 Ms. R. No. 3354, Tr. Cat. Govt. Orl. Mss. Lib., Madras, p. 350, lines 6 and 7. 187 Do. do. 188 Samkaracaryacaritra, 2 Mss. D.C. No. 12171 and D.C. No. 12172; Śarkara- P. 35I do.

vijayavilasa, Ms. D.C. No. 12173; Samkşepasamkaravijaya, Ms. D.C. No. 12174; Ācāryadvādasaka, Ms. Tr. Cat. R. No. 146 (d); Ācāryadigvijaya, Ms. D.C. No. 12380; Śańkaravijaya 4, Mss. 2 b-4-15, 0-20-5, 0-20-8, 15 b-3-I; Guruvijaya, Ms. 1-10 14. 189 Sarkaracāryacarita, by Govindanatha published by the Kerala Publishing House, Tuchur Cochin State, 1926; Samkaravijaya attributed to Vidyaranyn, Anand. S.S. No. 22. a00 Sri Vani Vilas Preas, Srimngam via Trichinopoly.

lvi INTRODUCTION

dealing with the life of Samkara and his disciples and written by Vidvadbalaka-kaśī-lakșmanasāstri, about the end of the 18th century, is available in print. The late Mr. T.S. Narayana Sastri, in his incomplete work on the age of Samkara, speaks 191 of ten Śamkaravijayas and refers 192 also to certain other sources of information about Samkara and his disciples. Almost all these works refer to Mandana and Suresvara. Some of them 198 identify Maņdana with Sureśvara and the amkaravijaya "* ascribed to Vidyaraņya proceeds further to identify Sureśvara with Viśva- rūpa, Mandana and Bhattomvēka. Some others 195 distinguish Mandana and Surēvara as two distinct individuals, the latter being known by the name of Visvarūpa in his grhasthāśrama. In one of these works, Mandana is referred to as Kumarila's sister's husband 198. Another work 197 states that Mandana was living in Vidyālayadēśa, identified with the place called Cijjalacīdu. Citsukha records, in his Tattvapradīpika, an old and reliable tradition that Bhattomveka is identical with Bhavabhūti 198, the author of the Malatimadhava and other dramas. Almost all the traditions embodied in these works are unanimous in associating Maņdana and Viśvarūpa with Kumārila as his pupils, in identify- ing Viśvarūpa with Sureśvara and ascribing to him the Naiskarmyasiddhi and the Vartikas on Samkara's bhasyas on the Brhadaraņyaka and Taittirīya Upanișads, and in not ascribing the Brahmasiddhi to Suresvara or Visvarūpa. The traditions in these works, which come down to the level of pseudo-biographies containing more of legendary and less of historical material, must be discarded as unreliable in so far as they come into conflict with the weighty internal evidences in authoritative Vedantic works, to which attention was drawn in the foregoing paragraphs. How unreliable the materials contained in the Śam- karavijaya attributed to Vidyāranya are may be easily seen from the way in which Vidyaranya, in his Vivaranapramēyasamgraha and Vartikasāra, differentiates Mandana, the author of the Brahmasiddhi, from Surēśvara, otherwise known as Viśvarūpā- carya and from the arguments adduced by some writers to show the spurious 190 character of the Śankaravijaya ascribed to 191 The Age of Samkara, by T. S. Narayana Sastri, B.A., B.L., Thompson & Co., Madras, 1916, Part I, chapter III, pp. 30 and 31. 19$ The Age of Samkara, by Mr. T. S. Narayana Sastri, Part I, chapter III, p. 31. 193 See footnote 188 supra. M. 18-6 D.C. No. 12380. 194 Anand, S.S. No. 22, Canto 7, verses 113 to 117. 195 Guruvamsakāvya, Śri Vāņi Vilās Press, Srirangam, Canto II, verses 43 to 50. 196 See footnote 188, supra 0-20-8. 197 See footnote 188, supra 0-20-5. 19$ T.P.N.S.P., 1915, p. 265, lines 8 to 12 and com. thereon. 199 The age of Samkara, by Mr. T. S. Narayana Sastri, Part I, chap. III, pp. 148 to 159; J.O.R.M., Vol. I, 1927. "The last days of Sri Samkaracarya, " pp. 330 and 331.

INTRODUCTION Ivii

Vidyaranya. As a result of a careful consideration of the host of literary evidences adduced in the foregoing paragraphs from authoritative Vedantic literature, beside the conflicting and confused accounts of Mandana and Suresvara furnished in the pseudo-biographies above referred to, three important conclusions emerge : - firstly, that Mandana, the author of the Brahmasiddhi, was never a disciple of Samkara, did not become a samnyāsin, was not identical with Sureśvara and represented an advaitic prasthana different from Saikaraprasthana; secondly, that Suresvara, who was known as Visvarupa in his grhasthasrama, was a pupil of Kumarila when he was a grhastha and came to be known by the name of Suresvara when he became a samnyasin and a disciple of Samkara ; that, in his Vartika and Naişkarmyasiddhi, he controverted many an advaitic doctrine expounded by Mandana in his Brahmasiddhi; and that Suresvara nowhere departed from his avowed allegiance to Samkaraprasthana; and thirdly, that Mandana should have written his Brahmasiddhi after seeing Śamkara's bhāşyas, more particularly the Brahmasūtrabhāşya; and that Suresvara should have written his Naişkarmyasiddhi, mainly as a Samkara counterblast to the Brahmasiddhi probably in compliance with Samkara's desire. If the Mandana-Surēsvara equation looms large, at present, in the world of advaitic scholars and continues to hold sway over the belief of many of them, it is because they have not so far examined the grounds of this belief in the light of the internal evidence available in the Brahma- siddhi and a host of other advaitic works; and it may now be reasonably expected that, after the publication of Mandana's Brahmasiddhi, scholars will see that Mandana and Suresvara are two distinct individuals. It may not be out of place to add here that, even in the midst of the scurrilous and blasphemous references to Samkara in the Madhva work, called 200 Manimañjari, one could find that the correct tradition differentiating Mandana from Viśvarūpa is preserved.

SECTION III. MANDANA'S PLACE IN THE HISTORY OF INDIAN PHILOSOPHY: HIS CONTRIBUTION TO INDIAN PHILOSOPHY. Mandana's date is not difficult to determine. From the references *01 considered in the previous section, it would be clear that he was later than Bhartrhari and earlier than Salikanatha

100 Manimanjari, by Narayanapandita, Canto VII, verses 1, 8 and g. 101 See introduction, pp. 12 and 31 ; See Appendix V, pp. 51 and 52; See Rjuvi. mala, Mad. Univ. Skt. S. No. 3, pp. 20 and 21 and compare it with Bra. Sid., Part I, pp. 115 to 118; See Appendix ILI for quotations from Kumarila's works; See footnotes 83, 87, 88 and 115 to 121.

lviii INTRODUCTION

and that he must have been a younger contemporary of Kumarila and an elder contemporary of Samkara and Suresvara. In all probability, Mandana was a younger contemporary of Prabhākara; for, while he quotes extracts from Prabhakara's Brhati 202 and criticises them, Prabhakara himself does not presuppose Mandana's works; but Salikanatha, one of Prabhakara's pupils and the most authoritative scholiast on Prabhakara's works, quotes "08 extracts from Mandana's works and refutes Mandana's views. The cumulative effect of the data assembled together in the article 204 on the date of Samkaracarya which appeared recently in the Journal of Oriental Research, Madras, compels a reconsideration of the date generally accepted for Samkara-788 to 820 A.D .-; and in the light of these data, it would be reasonable to assign Samkara's literary activity to the period-632 to 664 A.D. The following provisional scheme* of dates is suggested for the philosophical writers, whose dates have a direct or indirect bear- ing on the chronological position of Mandana in the history of Indian Philosophy ; and this scheme* relies upon Bhartrhari's date of death recorded by I-Tsing, as a landmark and takes duly into consideration all the evidences which may be gathered from relevant references in Sastra-literature and from the traditions embodied in the various Śamkaravijayas and similar works. * Gaudapāla : 520-620 A.D. Kumārila: 600-660 A.D. Givindabhagavatpada: 560-650 A.D. Prabhakara : 610-690 A.D. Dharmakīrti : 600-650 A.D. Bhartrhari : 591-651 A.D. Mandana : 615-695 A.D.

Samkara : 632-664 A.D. Bhattomvēka (Bhavabhūti) : 640-725 A.D. Śalikanātha : 650-730 A.D. Padmapāda : 625-705 A.D. Viśvarūpa (Surēśvarācārya): A.D. 620-700

. This scheme may be taken to exhibit, in a fairly satisfactory manner, the chronological relation which Mandana bears to other leading advaitins and Mimamsakas mentioned here, though the dates given are of a tentative character. Mandana holds a very high place in the history of Mimamsa and Advaita. Among his contemporaries and successors, he is. recognized as a high authority on Mimarsa 305 as represented by

30 Compare Bra. Sid., Part I, pp. 23 to 26 and 75, lines 4 to 12 with Brhati, Mad. Univ. Skt. S. No. 3, pp. 20 and 22 ; an.l compare Vidhiviveka (Pandit-Benares), p. 109, lines. 3 and 4 with Brhati, Mad. Univ. Skt. S. No. 3, p. 38, lines 3 to 5. #* See Appendix V, pp. 5I and 52; Rjuvimalā, Mad. Univ. Skt. S. No. 3, pp. 90 and z1. *04 " Date of Śri Samkaracarya and some of his predecessors," by T. R. Chintamani, J.O.R.M., Vol. III, 1929, pp. 39 to 56.' sos See Nyayakaņika (Pandit-Benares) introductory verse 4, Nyāyaratnamāla, Ch .. S.S., p. 52, last line.

INTRQDUCTION lix

the Bhatta school, next in importance only to the greatest Acarya of the Bhatta school-Kumarilabhatta. Parthasarathimiśra, one of the most authoritative exponents of Kumarilabhatta's views, in the course of his exposition of the signification of vidhi on the basis of Kumarila's vartika "Abhidhābhāvanāmahuh * * * " shows a great solicitude for reconciling 206 his view with that of Mandana, though, in fact, Parthasarathi's view that the primary significative power of a vidhi (abhidha) turns out to be identical with the motivatory force (pravartana) constituting the meaning of a vidhi-stands out in marked contrast with Mandana's view -- that contributoriness to a desired end (istasadhanatva) is the motivatory force (pravartana) constituting the meaning of a vidhi. The laboured reconciliation attempted by Parthasarathi between his view and Mandana's view in this connection is a clear indication of the profound influence which Mandana's views exercised in the sphere of the Bhatta literature. Not merely among the Mimamsa- kas, but also in the world of Advaitins, Mandana is known as pro- foundly conversant with the Mimamsa-Sastra 207 (mimamsanisnata) and as 'one who has mastered all the secrets of the Vedic culture' 108 (Vedarahasyavit). That Salikanatha, one of Prabhakara's pupils, when he had to refute the advaitasiddhanta, chose to state it in the words 209 of Mandana's Brahmasiddhi, and not in the words of Samkāra's bhasyas and that, likewise, Jayantabhatta, who wrote his Nyāyamañjarī shortly after 210 Vācaspatimiśra's Tātparyațīka and Anandavardhana's Dhvanyalkoa, chose to review the advaita doctrine in the words "1 of Mandana's Brahmasiddhi and not in the words of Samkara-may well be taken as good ground for the inference that, during the age of Samkara and for some centuries immediately following it, Mandana's authority on questions relating to the advaitasiddhanta was recognized to be at least as high and important as that of Samkara himself. Among the advaitins, who were avowed followers of the Samkaraprasthana, some21 like Surēśvara, Vimuktātman, Sarvajñātman, Prakāsātman and Ānandanubhava, assume an attitude of frank opposition to Mandana, where they find him deviating from Samkara, though Prakasātman,#18 the leading representative of the Vivarana school, does not hesitate to seek Mandana's support in matters in which 306 Nyayaratnamala, Ch. S.S., p. 52, last two lines to the end of p. 53. 307 See footnote 187. 308 See footnote 158. 309 See Appendix V, pp. 51 and 52. $10 See Nyayamañjari, viz., S.S. Ben., Vol. VIII, p. 67, line 6, p. 48, lines 20 to 27 and p. 49, lines I and 2. *1 See Nyavamaajari, viz., S.S. Ben., Vol. VIII, pp. 526 to 527. n3 See footnutes 41 to 45, 22, 110, 134. 137, 138, 139 and See Nya-ra-di-ms. p. 169, line 18 to the end of p. 170. 318 See footnote 140.

1x INTRODUCTION

Mandana agrees with Samkara; Vacaspatimisra, in particular, among the earlier commentators on Samkara's Brahmasūtrabhāșya reads Mandana's views a14 into Samkara's text wherever he finds it possible to do so and refers to those views as the pūrvapaksa215 sought to be refuted, in several instances where Samkara's observations are irreconcilably opposed to them; and several post-Śmakara advaitins216, like Ānandabodha, Cituskha, Madhu- sudanasarasvatI and Brahmananda, have given, in their works, an honoured place to Mandana as a great authority on Advaita. Mandana wrote three works on Mimamsa-the Mimamsanukra- manika211, the Bhāvanāviveka218 and the Vidhiviveka219, one work on the philosophy of language-the Sphotasiddhi20, one work on Epistemology-the Vibhramaviveka2?1 and one work on Advaita- the Brahmasiddhi. In the Mimamsanukramanika, Mandana epitomises, in brief and terse anustubh verses, the siddhantas of each of the adhikaranas of Jaimini's sutras, according to Śabara- svamin's bhasya. The Bhavanaviveka is an exposition of the nature of the activatory force, called arthabhāvana, in accordance with Kumarilabhatta's vartika and differentiates it, as the signifi- cation of the non-modal generic phase of verbal endings, called akhyata, from the meaning of the roots, after controverting the Vaiyakaraņa view which includes bhavana in the meaning of the roots. In the Vidhiviveka, which is the biggest of the Mimamsa treatises written by Mandana, he makes his special contribution to the Mimamsa theory of interpretation of mandatory propositions (vidhis) and maintains, after an elaborate course of reasoning, that the motivatory force, called pravartana, which is conveyed by mandatory suffixes, reduces itself to the form of 'contributoriness to a desired end' (istasadhanatva), the main thesis of the work being embodied in the oft-quoted verse :-

13 " Pumso nēstābhyupāyatvāt kriyāsvanyah pravartakah) Pravrttihētun dharmam ca pravadanti pravartanām||" The special value of Mandana's theory of vidhyartha consists in this-that, while it utilises with a sweet reasonableness, the most acceptable part of the old Nyaya theory of vidhyartha, it

*1e Bhamatf N.S.P., p. 57, lines 2 and 3. *15 See footnote 119; and see Bhamati N.S.P., p. 959, lines 2 and 3. $16 See footnotes 91, 96, 104, 106, 107, 109, 177, 178, 179-180. 117 Edited by Dr. Ganganath Jha in the Ch. S. S. Benares. 318 The Princess of Wales, Sarasvati Bhavana texts-Benares No. 6. $19 The Pandit Benares. 330 Madras University Sanskrit Series No. 6. #1 Madras Oriental Series No. I, M.L.J. Press, Mylapore. " The present edition of the Brahmasiddhi. ss Vidhiviveks, the Pandit edition, p. 243.

INTRODUCTION lxi

furnishes to the advaitin a very powerful argument by which he could easily disarm his Mimamsaka opponent of the Bhatta as well as the Prabhakara school and render nugatory the Mimamsakas' endeavour to show that the Upanisads would be purposeless unless their teachings could be subordinated to the injunctions of the Karma or Upāsanā sections of the Veda. After showing in his Vidhivivēka why istasādhanatva should be recognised as the vidhyartha, Mandana finds it easy to show in his Brahmasiddhi that the Niyoga of the Prabhakaras would turn out to be an unmeaning shibboleth, unless it comes to be equated 224 with istasadhanatva and that, even on the view that the validity of sastras rests upon their bringing about a fruitful activity and not merely upon giving correct information a bout truth, the Upanisadic texts could be maintained to be purposeful and valid, inasmuch as they lead to the highest kind of pravrtti 225 in the form of meditation on the Absolute Brahman as the only reality, such upâsana being indispensable for transforming the indirect know- ledge of Brahman arising from the Mahāvākyās into direct Brahman- realisation and such praurtti being directed towards the highest end of human endeavour, viz., Brahman-realisation concomitant with complete liberation from bondage (mukti). The Sphotasiddhi is a spirited defence of the sphota theory of Vaiyakaranas, as expounded by Bhartrhari, and meets the objections advanced against the sphota theory by Kumarilabhatta and Prabhakara. Mandana's view is that the siddhanta of the Mimamsakas would in no manner be prejudiced by the acceptance of the sphota theory, but would gain immensely, 226 on the contrary, through that theory, by finding its ultimate fulfilment in the absolute monism of advaita. Mandana uses rather strong language 97 in the second and concluding verses

224 Bra. Sid., Part I, p. 115, lines II and 12 and 117, lines 3 to 5. 985 Bra. Sid., Part I, p. 159, lines 1o to 13. 2$6 Sph. Sid., Mad. Univ. Skt. S. No. 6, verse 2. See commentary on the expression and see verse 36. 127 Sph. Sid., See verse 2, p. 7." दुर्विदग्वैरवक्षिप्ते दर्शने पददर्शिनाम् । यथागमं यथाप्रज्ञं न्यायलेशो निदर्श्यते॥ and see p. 264. सान्द्राविद्यातिमिरपटलाच्छादितान्तढशे ये ढष्टिं मन्दा वरमुनिमते कुर्वने सावमानम्। तेभ्योSविद्यातिमिरपटलोछलेखिनी संहितेयं स्पष्टन्यायैर्घटितसुमतिर्दर्शिता स्फोटसिद्धि: ।।

1xii INTRODUCTION

of his Sphotasiddhi, in referring to the opponents of the sphota theory. In the second verse, he says that his object is to vindicate the sphota theory against the sneering attacks by some perverse and ill-bred scholars and in the concluding verse he describes such scholars as dull-witted persons whose inner vision has been obscured by the cataract of ignorance. These uncomplimentary references should not be understood as including within their scope even Kumarilabhatta; for in that case, these references would militate against the tradition generally accepted by almost all the great sastraic authors, that Mandanamisra was one of the senior pupils of Kumarilabhatta. There is nothing in any of Mandana's works to show that he was disrespectful to Ku narila and there is sufficient evidence to show that he had great regard 238 for Kumā- rila's views on points on which he agreed with him. It is a fact that Mandana criticises Kumarila's views in many places, but it should be remembered that he does not hesitate to criticise the views of any philosopher, however eminent he may be, whenever he finds good reason for an honest difference of opinion. A careful comparison "0 of the earlier portions of the Sphotasiddhi with the relevant portions of the Brhati by Prabhakara would induce one to think that Mandana has in his mind Prabhakara's sneering remarks 230 against sphota theory and in fact, the learned com- mentator on the Sphotasiddhi-Rsi putra-paramesvara-is inclined to believe that Mandana is referring to Kumarila's pupils 881 when he uses the phrase "durvidagdhairavakșiptē". It should also be remembered here that, throughout his criticism of Brhatrhari's sphita theory, Kumarila adopts a respectful and apologetic 283 attitude, never uses any sneering remark which may be brought under the category of avaksepa and apologetically observes, *8 at the end of the criticism of sphota in the Slokavartika, that he has to discard the sphota theory as it would be incompatible with the realism of the Mimamsa-siddhanta, particularly in respect of the reality of Vedic texts. Mandana's view on the nature of bhrama or erroneous cognition, from the advaitic standpoint, is set forth on pages 136-150 of the niyoga-kanda of the Brahmasiddhi, partly in verse and partly in prose. Error or erroneous cognition, which is the central

#8 Vibhramaviveka, M.L.J. Press, Mylapore, Madras. See verses 126 and 127. # Compare Sphotasiddhi, pp. 21 to 23 with BrhatI, pp. 145 and 146 (Mad. Univ. Skt, S. Nos. 3 and 6). 230 See Brhati, p. 160 (Mad. Univ. S.S.), p. 160. "तस्माद्विडम्बनैषा- 'विवर्ततेऽर्थभावेन' इति।" 2a1 Sphotasiddhi, commentary, p.8, Mad. Univ. S. S. No. 6. 18 Slokavartika Ch. S.S., pp. sro to 544. Do. P. 544-

INTRODUCTION Ixiii

problem of epistemology, is the main theme of another work by Mandana, called Vibhramavivēka, which may be said to be the metrical counter-part of pages 139-150 of the Brahmasiddhi. The four chief theories of bhrama (khyativada), Atmakhyāti, Asatkhyati, Akhyati and Anyathakhyati-are briefly stated and critically reviewed 234 in the Vibhramaviveka and the Bhatta theory of Viparītakhyati, 235 which is practically the same as the Nyaya theory of anyathakhyati, is sought to be maintained. In his Brahmasiddhi, Mandana maintains that the Bhatta theory of viparītukhyāti 230 should, for all practical purposes, be adequate even from the advaitic view-point and when the nature of the object of erroneous cognition is examined, this theory reduces itself to a form in which it is hardly distinguishable from the anirva- canīya khyati 237 of advaitins. It would be very helpful to students of Indian epistemology to make, in this connection, a critical and comparative study of the various theories of bhrama (khyati vada) propounded by the differ- ent schools of Indian philosophy. There are five theories of bhrama; viz., the theory of self-apprehension (atmakhyati), the theory of non- being's apprehension (asatkhvati), the theory of non-apprehension (akhyati), the theory of mis-upprehension (anyathakhyati), and the theory of indcfinab'e's apprehension (anirvacanīyakhyati). The Yoga- cara school of Buddhism, otherwise known as the Vijñanavada school, explains erroneous cognition as consisting in the 'self', which is identical with consciousness, externalising itself in the form of objects like silver; all determinate cognitions of objects, according to the Yogacara subjectivists, are erroneous; this theory of bhrama is called atmakhyativada (theory of se'f-apprehension). The Nihilistic school of Buddhists, otherwise known as the Madhya- mika school, explains bhrama as consisting in the cognition of a non- being (asat); in the case of the erroneous cognition 'this is silver', which arises where there is no silver, the object of the cognition is a non-being (asat); on the strength of experience, even non-being should be taken to admit of being cognized; this theory of bhrama is known as asatkhyātivāda. The Prabhakara school of Mīmamsakas explains all cases of bhrama as cases of non-apprehension. They contend that, in the cognition of silver where only nacre is seen, two cognitions arise in fact, one cognition being the perception of nacre in the general way as this (idam) and not as possessing the distinctive feature of nacreness, and the other cognition being the

$84 Mad. Or. S. No. I, M.L.J. Press, Mylapore, Madras. 285 Vibh. vi, M.L.J.P., 1932, verse 126 et seq. 898 Bra. Sid., Part I, pp. 136 to 150, lines 13 and 14. 987 Do. p. 150.

lxiv INTRODUCTION

recollection of silver previously cognized elsewhere. The recollec- tion of silver in this case is not identified by the knower as recollection, but is cognized by him merely as cognition, since the object or recollection, viz., silver, is thought of merely as silver, stripped of its association with past time and the particular place where it was seen. The Prabhakaras describe such recollection by the phrase pramustatattākasmarana or 'recollection of an object robbed of its that-ness'. In certain other cases of bhramu like 'the conch is yellow ' (pitah sankhah), the prābhākara theorist explains that two imperfect perceptions arise, one being the visual percep- tion of a conch as such, its real colour being missed, and the other being the visual perception of the yellow colour of the bilious matter which causes jaundice (pittadravyapītima), the rela- tion of the yellow colour to the bilious substance being missed. Thus in all cases of bhrama, two distinct cognitions-cither a perception and a recollection or two perceptions -- arise; their dis- tinction is missed; and the difference between objects comes to be missed for the time being; as a result of such non-discrimination, volitional decision (pravrtti or yatna) leading to voluntary activity arises; a voluntary activity with a view to seizing the object of bhrama, such as silver, follows; the knower in such cases, acting on his knowledge, realises through his experience that his activity has become futile, as he finds only nacre on the particular spot and no silver at all; and in those cases, in view of the fact that the volitional decision (pravrtti) of the knower concerned leads to a futile activity, the cognitive antecedent of such a futile pravrtti is technically called bhrama. It will be seen that, while the Prabha- karas are prepared to give a place to the term bhrama in their vocabulary, they maintain that all experiences are valid (anubhūtih prama) and that the so-called cases of bhrama are only undiscrimi- nated jumbles of cognitions whose objects also happen to be undiscriminated for the time being (jñānayoļ vişayayosca vivēkā- grahat bhramah). In other words, according to the Prabhakaras, to experience is to experience validly and to err in experience is to experience imperfectly, though validly, the imperfection con- sisting merely in non-discrimination and not in misapprehension. The Bhattas, for all practical purposes, adopt the Nyaya theory of bhrama, with this difference-that they describe a bhrama as viparītakhyati or contrary experience; that they do not account for bhrama through extra-normal sense-relation, and that the relation (samsarga) between nacre and silverness (rajatatva) or 'idam' and 'rajatam' (this and silver), in the case of the misapprehension of nacre as silver, is a non-being*88 (asat).

See Sa, Dip. N.S.P., p. 58, lines 4, 5 and 6.

INTRODUCTION Ixv

Among the Vedantins, those of the dualistic school (Dvaitinah) maintain what they call their own version of anyathūkhyati and contend that, in cases of erroneous experience like śuktirajata- bhrama, the silver which is presented in bhrama is non-being out- and-out (atyantasat) within the sphere of nacre, though it is real elsewhere, and the chief argument in support of this view is that the sublating cognition (badhakapratīti), which arises later takes the form-"there was no silver at all here in the past; it is not here now, and it will never be here in the future" (natra rajatam asīt, asti, bhavisyati), and it totally denies the existence of silver within the sphere of nacre in the past, the present and the future. The Vedantins of the Visistadvaita school 239 adopt the Prabha- kara theory of akhyati with certain modifications and their version of akhyati is known as 'non-apprchension cum apprehension of reality' (akhyatisamvalitasatkhyati). Sri Ramanuja and his followers hold that the object of bhrama is always real and there is strictly speaking no invalid cognition at all. In the perception of nacre as silver, it is the silver which is included among the component parts of nacre that is seen. They assume that substances which are similar must have some component parts in common, that silver is made up of parts of nacre and parts of silver and is called silver because the constituent parts represented by silver predominate; that in the constitution of nacre, likewise, the pre- dominating part is represented by nacre and there is a small portion of silver; and that this small portion of silver it is, that happens to be seen when nacre is seen as silver. Thus according to the school of Sri Ramanuja, a person who errs in cognition really blunders into a subtle truth, which under normal conditions, is missed or ignored. A critical student of Indian philosophy would find reason to be dissatisfied with every one of these theories of bhrama. The non- existent or non-being (asat) is an absolute zero and cannot be pre- sented in any experience, though the Madhyamikas insist that we are helpless in the matter and have to recognise the possibility of asat being presented in experience on the strength of experience itself. The Yogacara idealist endeavours to improve upon the nothingistic explanation of the Madhyamikas by saying that con- sciousness comprises its configuration (sakāram vijñānam), and in its externalized form, it is presented in itself as its object. But one can easily see that this explanation involves a number of inconsistencies. The Nyaya realist realises that nothing but reality (sat) admits of being presented in experience; he explains that error consists in confounding one reality with another reality and

*9 Śri Bhasya, pp. 183 to 188 (N.S.P.)-1916.

1xvi INTRODUCTION

complicates his theory by trying to bring the absent reality with- in the range of the sense-organ concerned through the extra-normal relation (alaukika sannikarşa) represented by some form of cognition itself (jnānalakșuņā pratyasatti). The Bhātta realists, while adopting the theory of anyathakhyati, find it necessary to accommodate them- selves to the asatkhyati theory, in holding that the sumsarg element, in the apprehension of nacre as silver and in such other cases, is a non-being (asat). The Prabhäkara realist sees the danger of com- promise with the asatkhyati on the one side, and on the other side, sees how the Nyaya theory that one reality is present as another reality (sadantaram sadantarātmanā grhyute) would inevitably reduce itself to a variety of asatkhyali for the obvious reason that one reality never exists (is asal) in the form of another reality. In order to avoid all these difficulties the Prabhakara realist adopts the extreme theory of akhyati. Though this is the only theory which could be said to be perfectly consistent with realism, it is not adequate to account for the volitional decision (praortti) and the further activity that follows a bhrama. As Vacaspatimisra points out in his Tatparyatīka 2 and Bhamati, "41 in the akhyātivāda, one could find as much justification in non-identification (abhēdā- graha), for the two cognitions in cases of bhramu appearing as two cognitive units and consequently for the two objecis in such cases appearing as different, as in non-discrimination (bhēdagraha), for the two cognitions and their two objects in such cases appear- ing as one and the same; and as a result, if there should be voli- tional decision in the direction of activity on the latter ground, there should be volitio nal decision in the opposite directicn of abstention on the former ground and the knower should hang between pravrtti and nivrtti. These difficulties, the advaitins endeavour to meet by propounding the theory of anirvacani- yakhyati and explaining bhrama as experience of a relatively real object, which is neither absolute being(sat) nor absolute non-being (asat) nor both. According to the Advaitins, when nacre is seen as silver, for instance, what happens is this :- over the real sub- stratum (adhișthāna) represented by a nacre, or more correctly, nacre-delimited spirit (śuktyavacchinnacaitanya), the beginningless posițive mist of nescience (anādibhāvarūpājñāna) happens to be thrown; when the sense of sight comes into relation with nacre in a general way, the mist is partly dispelled by the cognitive modification of antahkarana, which takes the form "this" (idamakāraurtti); the mist of nescience however, continues to veil the nacreness of what is seen as " this " (idam), and reinforced

*40 N.V.T. Tika, K.S.S. 24, P. 89. s Bhamati N.S.P., p. 28:

INTRODUCTION Ixvii

by the prepossessions of the knower's mind and the similarity be- ween the object seen as "this " and silver, undergoes transforma- tions, with the result that silver comes into being also with the cognition of silver, which is but a cognitive modification of nescience (snktyvacchinnacaitanyadhisthitavidya rajatarūpēņa rajatākaraurttirupena ca parinamate*") silver, which thus comes into being has relative reality; it is said to be anirvaca- neya in the sense that it does not admit of being definitely describ- ed as sat (be ng,) or asat (non-being,) or both; and it is also said to be pratibhasikw in the sense that it is coterminous with its presenta- tion in cognition. It will thus he seen that the advaitin's theory of bhrama regards it as a cognitive complex consisting of two cognitive factors, one of them being a urtti of antahkarana and the other being a wrtti of anidya. According to this theory, the object of a bhrama is real in a relative sense and comes into being along with the bhrama and lasts as along as the bhrama lasts; and there is no need for accommodation to asatkhyati or for any complication in the form of extra-normal (alankika) sense-relation. That the Advaitins have no particular animus against the advocates of anyathakhyativada is evident from the way in which they arereadily willing to accept the explanation of anyathaklyati in the case of what is known as sopadhikabhrama, where the object of bhrama hap- pens to be within the normal scope of the sense-organ, as for in- stance, in the erroncous perception of a crystal (sphatika) as red coloured, when a japa (China rose) is seen to be in its vicinity. Such students of Indian philosophy, as are capable of critically reviewing the five " theories " of bhrama (khyativada) set forth here, would not find it difficult to conceive of an appropriate graph by means of which the epistemological interrelation of these theories may be exhibited and comprehended. If one could imagine that epistemological thought starts with asatkhyati as centre and, in its endeavour to escape from it, swings forcibly between the two diametrical termini of anyathakhyati and akhyati, it would not be difficult to imagine that such thought inevitably describes a com- prehensive epistemological circle in the form of anirvacanīyakhyāti, which easily accommodates itself to akhyati in respect of the non- discrimination of the two vrttis constituting a bhrama and to anyāthakhyati by complete surrender in the case of sopūdhikabhrama. It would be quite appropriate to consider here the various views regarding the way in which the validity and invalidity of a cog- nition, or truth and error, or prāmānya and apramănya have to be accounted for and ascertained. The Naiyayikas hold that validity. and invalidity of cognitions are made out through extrinsic 149 Advai-Pari. Venk. P., p. 118.

lxviii INTRODUCTION

considerations and are brought about by extrinsic circumstances. In other words, according to the Naiyayikas, validity and invali- dity cannot be said to be intrinsically made out (svatōgrālya) or intrinsically brought about (svatojanya). Intrinsicality (svatastva) in respect of the knowledge of reality consists in reality being made out by every means by which the cognition having it is ascertained but not ascertained to be invalid. This definition of svatögrähyatva is expressed thus in the technical language of Nyāya :- "8 " Prāmānyasya jnaptau svatastvam tadaprāmānyāgrā- hakayāvajjñānagrāhakasāmagrīgrūhyatvam". Whenever a person knows that he cognises and does not know for the moment that he errs, he also knows that he validly cognizes :- this is the conten- tion of the advocates of svatograhyatva or the theory that validity is intrinsically made out. Thus, if a person could become aware of the existence of a cognition in him in a hundred ways without becoming aware that that cognition is erroneous and if in any one of those cases he becomes aware of the cognition only without becoming aware of its validity, the definition of svatograhyatva would not hold good and the view that validity is made out extrinsically (paratôgrahya) has inevitably to be accepted. The Naiyayikas explain their position thus in regard to this question. A determinate cognition like "this is silver" (idam rajatam) is called vyavasāya and it is presented first in the anuvyavasāya (after- cognition or consciousness of a cognition) which takes a form like this-"I cognize this silver" (idam rajatam jānāmi), and in this anuvyavasāya, the validity of the cognition referred to is not presented. If such anuvyavasāya were to invariably take cogni- sance of the validity of such vyavasaya, it would not be possible to account for the doubt which an inexperienced person feels regarding the validity of such vyavasaya. So, in such cases, the validity of the vyavasaya "this is silver" should be ascertained through the practical result to which it leads. If the voluntary decision and activity following such vyavasaya should turn out to be fruitful and if the knower should actually find himself in a posi- tion to get the silver which he wanted, such vyavasaya (cognition) is recognized to be valid. The process of inference through which one's mind may pass in such cases is usually put in this form :- 'This cognition is valid, because it leads to a fruitful effort; any cognition that leads to a fruitful effort is valid, as another valid cognition already realized to be such in experience (idam jñānam pramā; saphalapravrttiianakatvāt; yadyat saphalapravrttijanakam tat inanam prama; yatha pramantaram). It should be borne in mind, in this connection, that causing fruitful effort is, according to

313 Ta. Dip, Bal. P., P. 359.

INTRODUCTION lxix

Nyaya, the ground of inferring validity, while validity itself consists in the cognition in question cognising a thing as possess- ing an attribute which it really has. In that the Naiyāyikas make the ascertainment of the truth of a cognition dependent upon its agreement with its expected workings or, in other words, with the consequences which are expected to arise from it in the experience of the active subject, their view would appear to be closely similar to that of the modern pragmatist. However, they do not lose sight of the fact that pragmatism is only a method of ascertaining truth, that this method itself presupposes truth whose nature has to be explained independently of agreement with practical work- ings and that, if the truth presupposed by the pragmatic argument were itself to be ascertained pragmatically through inference, the fault of regressus ad infinitum would inevitably follow. Having due regard to such difficulties, the Naiyayikas define truth as consisting in correspondence with reality and thus combine their pragmatic theory with a theory which has much in common with what is known as the correspondence notion of truth in western philosophical literature. The Nyaya definition of validity (pra- mätva) makes it clear that truth consists in correspondence with reality. The Naiyayikas also point out that, only in cases where a cognition leads to effort in practical experience or it happens to be pravartaka, it becomes necessary to ascertain the validity of such cognition in order to ensure unfaltering effort (niskampa- pravrtti); and that, on the first occasion of halting effort (sakampa- pravrtti), it is not necessary that the cognition leading to such effort should have been definitely made out to be valid and it would do if such cognition should not have been definitely ascertained to be invalid. It can be easily seen from this that there is no room for any fear of anavastha (endless regression) or atmasraya (self- dependence) in the pragmatic method of inferring truth as employed by the Naiyayikas. In respect of the question how validity and invalidity are brought about, the Nylya theory is that they are brought about by certain extrinsic circumstances which, for the sake of convenience, are called gunas (good features) and döşas (defects); in other words, the Nyaya theorists maintain paratastva (extrinsicality) in respect of the utpatti (production) of validity and invalidity of a cognition as well as in respect of their jñapti (knowledge). For instance, the validity of a perception is secured by the good feature (guna) consisting in the adequacy of the contact between the sense-organ concerned and its object; and its invalidity is the result of defects such as distance and some disease affecting the sense-organ. It would be interesting to make here a comparative study of the epistemological theories put forward by other schools of Indian

1xx INTRODUCTION

philosophy about the way in which truth and error are made out. The Samkhyas maintain that both validity and invalidity are intrinsically made out in the sense that it is by virtue of the reflection or proximity of the same cit (self-luminious conscious- ness), that the existence of a cognitive vrtti and its validity or invalidity are illuminated. The Prabhakaras make no difference between vyavasāya and anuvyavasāya and maintain that, in every cognition, the knower, the known object, and knowledge itself, along with its validity, are presented. They advocate the theory of intrinsicality (svatastvapaksa), in so far as validity (pramātva) is concerned; and there is no question of error (apramatva) in their theory, since they maintain that all experiences are valid (anubhutih prama). The Bhattas contend that cognition is to be inferred through its effect called jnatata or prakatya, which consists in what some of them describe as temporary luminosity (prakāsa) arising in known objects and referred to in propositions like 'this is known' (ayam jnatah) and that, in such inference, the cognition which has caused jnatata and its validity are presented. The validity which is thus intrinsically made out may be stultified by a subsequent sublating cognition; and thus, in the Bhatta theory, invalidity (apramatva) is extrinsically made out. The Bhattas are, therefore, to be taken to advocate svatastva in the case of validity and para- tastva in the case of invalidity. Murarimisra, who does not go the whole hog either as Prabhakara or as Bhatta, but who is undoubt- edly a Mimāmsaka, recognises, like a Naiyāyika, that a cognition (vyavasāya) is cognised by its after-cognition (anuvyavasāya), but maintains, unlike a Naiyayika, that the validity of vyavasāya is also presented in the same anuvyavasaya. It will thus be seen that Murarimisra is an advocate of the theory of the intrinsicality of validity (pramatvam svato grhyatē). The Bauddhas, on the other hand, hold that all determinate knowledge (savikalpaka), in so far as one is conscious of it, is erroneous (apramā) and its apramātva is intrinsically made out; while, through inference, the validity (pramatva) of indeterminate cognition (nirvikalpaka) is extrinsically made out. The Buddhists thus advocate the theory of extrinsi- cality (paratastavapaksa) in regard to validity and intrinsicality (svatastvapaksa) in regard to invalidity. According to the Advaitins, the validity of a cognition is intrinsically made out in the sense that the witnessing inner spirit (saksicaitanya) which illuminates the valid cognitive vrtti, also illuminates its validity (pramatva) .and the invalidity (apramatva) of a cognitive urtti is inferred extrinsically, through the resultant effort becoming futile. In order to evaluate adequately the different theories of pra- maiva and apramatva set forth here, it is necessary to note that .the Naiyayikas would answer in the affirmative, the question

INTRODUCTION 1xxi

'Is error possible in realism'-and would explain the possibi- lity of error by showing how a real substantive (visesya) and a real attribute (prakāra) may be erroneously correlated when they are presented in cognition and thus save realism itself from being ruined by conceding the possibility of error. The Prabhakara realists think that any concession of the possibi- lity of error (bhrama) would spell the ruin of realism and insist that all experiences are valid (anubhutih prama) and that the so- called bhramas involve an element of non-discrimination (aviveka). The Bhatta realists adopt the anyathakhyati of Nyaya with suitable modifications; and in order to effectively preserve realism, they would make the knowledge of cognition (jñana) dependent upon the knownness (jñatatā) of the object (jñeya) and thus provide an effective counterblast to idealism which seeks to merge all jñēya in jñana. The Buddhist idealist rules out truth and considers all determinate knowledge (savikalpaka) erroneous. The advocates of the theory of intrinsicality of validity (pramanyasvatastvavadinah) more especially the Bhattas and the Advaitins, would generally emphasise the ideas that, in a valid cognition, the object is not stultified by a subsequent sublating cognition and is not merely re-exhibited through a reminiscent impression, the former of these two features being stressed in particular; and this way of looking at pramatva would be quite in accord with the view that apra- matva is made out extrinsically and pramatva intrinsically. It may also be noted, with advantage, that, in the Nyava theory, anuvyava- sāya (the subject-centred after-cognition) is regarded as self luminous (svaprakāśa) in the sense that it reveals itself along with the vyavasaya (the object-centred cognition in which the knower and knowledge are not presented); and that, in this respect, the Nyaya realist seeks to combine in a way his objectivism with an aspect of subjectivistic thought which is not incompatible with his realism. In this kind of compromise, a danger is lurking, as students of Advaita may easily see, and this danger consists in the manner in which the Nyaya view lends itself to anuvyavasāya being treated as a fragmentary appearance of the absolute reality represented by the absolute self-luminous consciousness called cit. An intelligent attempt to review synthetically all the theories of bhrama known to Indian philosophy will bring to light the fact that, in some manner or other, a negative element is involved in every one of the five khyativadas (theories explaining the nature of bhrama). In the asatkhyati doctrine, the negative element is obvious; and in ātmakhyāti doctrine, it is obvious in so far as objective externality is concerned. In the anyathākhyati view, the negative element is to be found in the samsarga part or in the

1xxii INTRODUCTION

idea that one reality is presented as another reality_ which it is not or that a real substantive is presented as having a real attri- bute which it has not; and in the akhyāti doctrine, one can easily detect the negative element in the idea of inon-discrimination (avīvēka), The anirvacanīyakhyati doctrine appears:on the sur- face to eschew the negative element from the conception of bhrama; but, in fact, the negative element is replaced by relativity, which implies a negative element and transfers the negative element from the side of object to the side of definite predications (nirvacana) with reference to the object. A care- ful investigation of the Advaitin's anirvacanīyakhyāti, as com- pared with the other theories of bhrama, would lead to the mystery of error being unravelled through the disentanglement of negativity, which is the inner core of bhrama. But this would not amount to all the theories of bhrama being reduced to the level of asatkyhati; for, it should be remembered that negativity is only the other side of relativity and an aspect of reality. If one might be permitted here to indulge for a while in epigrammatising, one might well say that yes (sat) and no (asat) are the fulcra of all epistemology as they are of all metaphysics; that yes and no are but phases of the same reality; that all appearances are the off- spring of a cross between yes and no; that it will be evident through the germination of yes and no, that yes is no and no is yes and that error (bhrama) is the antechamber of truth (prama). Mandana's contribution to advaitic ontology and advaitic exe- gesis and ethics is no less important than his contribution to advaitic epistemology. In the Brahma-kanda of the Brahmasiddhi, Mandana elucidates the nature of reality as the absolute Brahman and shows that, according to the Upanisads, it is the only reality and absolute existence, consciousness and bliss (sat, cit and ananda) and that as absolute ananda, it constitutes the highest purusārtha, viz., mokșa; " and incidentally, the negative conception of apavarga, which, according to the Naiyayikas, consists in the annihilation of all the duhkhas, is shown to be unsustainable.245 In the Tarkakanda of the Brahmasiddhi, Mandana maintains by an elaborate process of reasoning, the relative superiority246 of the advaita texts, as pra- maņa, in relation to perception and other pramanas, refutes the doctrine of bhedabhēda27 advocated by Kumarila and Bhartr- prapañca, and in a brilliant critique "48 of the concept of difference (bheda), shows how the reality of this concept cannot be maintained

S4+ Bra. Sid., Part I, pp. 4 and 5. Do. 846 Do. p. 16, lines 15 and 16. 'pp. 39 to 44- 247 Do. pp. 63 to 70. Do. pp. 44 to 63.

INTRODUCTION Ixxii

with the help of any of the recognised means of valid knowledge. In the Niyoga-kanda of the Brahmasiddhi, Mandana exposes tully the hollowness of the Prabhakara concept of niyoga or ker va, shows how this concept would turn out to be an unmeaning shibboleth unless it is reduced to the form of istasadhanatra" (contributori- ness to a desired end) and explains fully how it would be vain 7" to attempt to bring Brahman-realisation directly within the scope of any kind of injunction (vidhi); and incidentally in this kanda, Mandana's views about Jivanmukti,90 the place of kurma"" and Upasana253 in the advaitic scheme of mukti and the nature of bhrama 2t (erroneous cognition) are also fully discussed. In the fourth kanda of this work, called the siddhi-kanda, Mandana winds up his exposition of the Brahman-doctrine, by setting forth his bhavadvaita5 interpretation of the negative Upanisadie texts (nişedhavakyāni) and by pointing out how even vedantie texts may be linked with purposeful activity 256 (prawrtti) by taking into account the pravrtti in the direction of the meditation (upasand) necessary for transforming the indirect verbal cognition arising from the mahavakyas into direct Brahman-realisation (Brahma- sākşātkara). Several striking features are noticeable in Mandana's philoso- phical attitude. He shows a refreshing independence of judg- ment, but never carries it to the point of a rebel mentality and readily benefits himself by loyalty to reliable and sound authority and tradition whenever he finds it desirable to do so. He is per- fectly loyal to Kumarila on the main questions of Mimarisa- exegesis but criticises him in a fearless manner when he has to do so in the interest of advaita-siddhanta of the Upanisads. He derives his advaitic inspiration mainly from the pre-Sankara phase of Sabdadvaita and Sattadvaita expounded by Bhartrhari; Imtt he does not hesitate to discard the view of Bhartrhari and other Vaiyakaraņas in regard to the concept of bhanand. He refusex *7

"* Bra. Sid., Part T. p. 115, lines 1I and 12 and p. 117, lines 3 to 5. $50 Do. pp. 74, 75 and I51 to 155. 261 Do. 353 Sec footnote 115. pp. 129 to 133.

258 Bra. Sid., Part J, p. 134. 354 Do. 255 See footnote 95. pp. 136 to 150.

$56 Bra. Sid., Part I, p. 159. "यदि मतम्-प्रत्यक्षादीन्यपि प्रवृध्यम्गान्येद, हानोपादानाविलक्ष णायाः प्रवृत्तेस्तन्मूलत्वाद; ईदरं प्रवृत्त्यक्गत्वमत्राप्यसत्पेय, शब्दात्ममिते ब्रमणि साक्षात्करणाय प्रवृत्तेरिष्टत्वात्।" $7 See foothote 115.

1xxiv INTRODUCTION

to be dazzled by the brilliant glamour of Samkara's exposition in regard to the question of complete renunciation of all kinds of activities (karma) and has the courage to adopt a reasonable compromise with the Mimamsakas by assigning to karma and upasană their place in his scheme of Brahman-realization. He has also the clarity of vision and sobriety necessary for duly appre- ciating the soundness of the contention of the Naiyayikas that Sabda can give rise only to a determinate judgment involving relation and he holds that the direct realization of the absolute unrelated Brahman (nirguna-brahmasākşātkāra) results from con- stant contemplation (prasamkhyana) on the knowledge of the truth got from the Upanisadic texts. He accepts the sphotavāda, without losing himself in the mysticism of sabda-brahman. He recog- nises the value of 58 Sammyasasrama but refuses to elevate it above the grhasthaśrama.269 He recognises the possibility of jīvanmukti280 but sees clearly the difficulties in the view which recognizes the possibility of jivanmuktas reincarnating themselves in many an embodied existence. It would be clear from a perusal of Mandana's works that they constitute a well-rounded scheme of philosophical thought which passes through important stages of accommodation with the Nyaya, Vyakarana and Mimamsa systems of thinking, in respect of the nature of śabdajnāna, sphöta and pra- vartanā (as iștasādhanatva), and culminates in the Brahmadvaita of the Brahmasiddhi. These compromises came to be viewed by some of Mandana's contemporaries like Surēśvara 24 and by some post- Sankara advaitins like Madhusūdanasarasvati, 26ª as symptomatic of philosophical nervousness. But, having regard to the fact that Mandana expounded his advaita doctrine with all these features of compromise in an age which was dominated by the uncompromis- ing type of advaita preached by Samkara in an overwhelmingly brilliant style, the fairer view would appear to be that Mandana had the courage to refuse to play to the gallery and fearlessly preferred to remain a sweetly reasonable, accommodating and eclectic type of advaitin, not caring for the plaudits which he might have gained by adopting Samkara's aggressive and uncompromis- ing advaitism. The heritage which Mandana has left in his works has influenced contemporary and later writers in a remarkable manner. The criticisms of the concept of bheda found in advaitic literature, including the works of Suresvara,968 are mostly polemical

956 Bra. Sid., Part I, p. 36, lines 4 to 12. 359 Do .. p. 36, line 21 to p. 37, line 3. $60 See footnote 251 and Bra. Sid., Part I, p. 132, lines 12 to 14- 8d1 See footnote 44. S6 See footnote 46. 36s Brhad. Vart, pp. 1670 and 1685.

INIRODUCTION Ixxv

amplifications of the critique of difference in Mandana's Brahma- siddhi. Mandana's view that istasadhanatva is vidhyartha is found used even by Suresvara 201 in criticising the Mimamsa view that all the vedic texts should be understood to teach directly or indirectly some form of activity. All the distinctive features of what is known as the Vacuspati prusthana in the post-Sankara literature are really inherited from Mandana's Brahmasiddhi. An impartial estimate of Mandana's works would certainly result in a full vindi- cation of the claim which Mandana himself puts forward in the concluding verse of his Brahmasiddhi-in the lines :- " Sadyah prakşālayantī ghanamapi jagatām tīrthadustarkapankam * Brahmasiddhih." Page I59. SECTION IV. THE COMMENTARIES ON THE BRAHMASIDDHI. So far, four commentaries are known to have been written on Mandana's Brahmasiddhi. The earliest of them is the Tativasa- mīksa by Vacaspatimiśra, written in the former half of the 9th century A.I. It is known only through references,965 and no manuscript of this commentary has yet been discovered to exist anywhere at the present moment. All that can be said about the Tattvasamtksa is that it is an extensive and learned work written in the same characteristically rhythmic and stately style that readers of Vacaspati's available works are familiar with. Cit- sukha, who flourished in the beginning of the 13th century, wrote a brief commentary on the Brahmasiddhi, called Abhipraya-prakasika and it is available in manuscript a66 in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras. Anandapūrņa alias Vidyāsāgara, wrote, in the latter part of the 16th century, a copious commentary on the Brahmasiddhi, called Bhavasuddhi, and this also is available in manuscript $87 in the Government Oriental Manuscripts Library, Madras. The commentary on the Brahmasiddhi, now published in this edition as Part II, is by one Sankhapani, about whom nothing definite is known. The only information available about this commentator from a Malabar tradition is that he was a Nambudiri Brahmin of Malabar. In one of the Manuscripts of Sankhapaņi's commentary, which is noticed in Part II 968 of the Adyar Library catalogue of Sanskrit manuscripts, the name " Samīkşaphakkika" is " Brrhad. Vart, (Sambandhavartika), verses 632 and 637. 965 Bhamati N.S.P., p. 1020, epilogic verse 3. 366 Tri. Cat. R. No. 3853. 867 ass See p. 147 in the catalogue published for the Adyar Library, Adyar, Madras, in Do. 3967.

1xxvi INTRODUCTION

reported to have been given on a fly-leaf and this name is given within brackets in that catalogue. From this name it may be conjectured that Sankhapāņi's commentary closely follows Vacaspatimisra's Tattvasamīksa. The copiousness and lucidity of Śankhapāņi's commentary and its close relation to the Tattvasa- mīksā are the chief reasons which have determined the inclusion of this commentary in this edition.

S. KUPPUSWAMI SASTRI, MADRAS, Curator, Government Oriental t6 June 1936. Manuscripts Library, Madras.

--

विषयसूचिका.

Page. Line ब्रझ्मकाण्ड:

वेदान्तेषु अप्रामाण्यादिविप्रतिपत्तिनिरासपरतया आद्यश्रोकस्या-

1 वतरणम् ... ... 1 1 दुःखनिव्ृत्तिरेवानन्द इति मतस्योद्गावनम् 1 12 तन्निराकरणम् ... 1 19 कामनानिवत्तिरेव सुखमिति मतस्योद्गावनम् 8

तन्निराकरणम् 2 15 ब्रक्षण आनन्दरूपत्वेऽपि न रागनिबन्धना तत्र प्रवृत्ति: 17 3 आनन्दस्य संवेद्यत्वे द्वैतप्रसङ्गस्याक्षेपः 26 तत्परिहारः 4 आनन्दोSमावरूपो धर्म नाह्वैतं विहृन्ति इति केषांचिन्मतस्य निरूपणम् ... 4 16 आनन्दस्य भावरूपत्वमम्युपेत्याप्यह्वैतस्य निरूपणम् 5 5

आत्मनानात्वस्य शङ्गा 6 7

तन्निरास: ... 6 11 क्षणिकज्ञानात्मवादिमतस्योपवर्णनम् 8 13

तन्निरासः 8 21 अविद्यासवरूपनिर्वचने मतभेदाः 9 1 तत्र सिद्धान्त: 9 11 अविद्याया जीवाश्रयत्वे आश्रयानुपपत्तेराक्षेप: ... 10 3 तत्परिहार: ... 10 9 अविद्यानिवर्तकोपायस्य प्रतिपादनम् 12 11 असत्यादपि सत्यप्रतिपत्तिर्भवत्येव 13 21 क्षणिकज्ञानात्मवादिनां मतस्य दूषणम् ... 14 16 विज्ञानगुणकमात्मेति पूर्वपक्षस्य वर्णनम्. 15 18 तत्निरासः 15 24 ब्रह्मण: शब्दास्मत्वस्य प्रतिपादनम् .. 1 .. 16 23

2 विषयसूचिका

Page. Line. ब्रह्मण: परिणामवादस्य निरासः 19 14 सर्वशून्यवादिनां मतस्य प्रतिक्षेपः 20 10 ब्रक्षणोSभयरूपत्वस्य वर्णनम्. 21 2

मुक्तानां पुनरावत्तिशङ्का 21 8

तन्निरासः 22 7

ब्रह्मण: प्रत्यक्षादिप्रमाणवेद्यत्वस्य निरासः 22 19

ब्रश्मण आम्नायगम्यत्वस्य प्रतिपादनम् ... 23 18 भूतार्थनिष्टान्यपि लोके वचांसि भवन्ति 23 20

प्रत्यस्तमितसकलविशेषमपि ब्रक्ष शब्दगम्यम् 26 15 केषांचिन्मतेन कृत्स्स्याप्याम्नायस्य आत्मज्ञानीपयिकत्वस्य समर्थनम् (१) 27 1 क्ेषांचिन्मतेन कर्मकाण्डस्यात्मज्ञानाधिकारजनकत्वेनापेयोगस्य वर्णनम् (२) 27 17 क्रेषांचिन्भतेन संयोगपृथक्तेन कर्मणामात्मज्ञानाधिकारानुप्रवे- शस्य वर्णनम् 27 20 केषांचिन्मतेन कर्मणां पुरुषसंरकारतयात्मज्ञानाधिकारसंस्पर्शस्य वर्णनम् ... ... 28 1 केषांचिन्मतेनात्मज्ञानस्य कर्माधिकारौपयिकत्वस्य वर्णनम् (३). 28 4 6 केषांचिन्मतेन कर्मज्ञानयोः परस्परासंबन्धस्य वर्णनम् (४) 28 6

प्रथमकल्पनिराकरणम् 28 8

द्वितीय कल्पनिराकरणम् 80 20

18 तृतीयकल्पनिराकरणम् 31 1

तुरीयकल्पनिराकरणम् 32 8

कर्मणां कलुषनिवर्हणादिद्वारा आत्मज्ञानदार्व्यापादकत्वेनोप- योग इव्ि समतस्य वर्णनम् 35 1

कर्माण्यात्मज्ञानाङ्गानीति पक्षस्य वर्णनम् ... 36 12

अविद्याया: कारणसापेक्षत्वस्य समर्थनम् ... 37 4

ब्रह्मणः सत्तारूपत्वस्थ प्रतिपादनम् 37 22 ब्रक्षणो निर्विशेषत्वस्य वर्णनम् 38 2 इति ब्रह्मकाण्ड:

विषयसूचिका

Page. Line. तर्ककाण्ड:

प्रत्यक्षादिभिर्विरोधात् नाद्वैताम्नायस्य प्रामाण्यमिति पूर्वपक्ष: 39 1

प्रत्यक्षस्य विधायकत्वमेव, न तु निषेधकत्वमिति नाम्रायस्य प्रत्यक्षादिभिर्विरोध इति सिद्धान्तः ... 39

प्रत्यक्षादिभिर्विरोधेऽपि नाम्नायस्य प्रामाण्यं व्याहन्यते इत्याक्षेप: 39 5

सापेक्षत्वादिभिराम्नायस्य प्रत्यक्षापेक्षया दौर्बल्यमिति केषांचि- दाक्षेपः ... 39 10 प्रत्यक्षाम्नाययोर्विरोधे सति वस्तुतच्वे संशय इत्यन्येषामाक्षेपः ... 40 1

प्रत्यक्षाम्नाययोरविरोधे अपच्छेदनयेनाम्नाय एव बलवानिति सिद्धान्त: ... 40 3

संमवद्दोषात् प्रत्यक्षादसंभवद्दोषस्याम्नायस्यैव प्राबल्यम् ... 40 7

प्रत्यक्षादिसापेक्षत्वेऽप्यान्नायस्य न दौर्बल्यम् ... 40 23

प्रत्यक्षादानां व्यवहाराविसंवादलक्षणमेव प्रामाण्यम्, तच्वा- वेदनलक्षणं त्वाम्नायस्यैव 41 2

हेतुत्वेन पूर्वापेक्षितेभ्योSपि प्रत्यक्षादिम्य आम्नायस्यैव बलवच्वम् 41 4

आम्नायस्याभेदबोघकत्वे व्याघात इत्याक्षेप: 41 11

तत्परिहार: 41 14

शब्दस्य दृष्टव्यभिचारत्वात् आम्नायस्य दौर्बल्यमिति शङ्गायाः परिहार: ... 41 16 सावकाशत्वादाम्रायस्य दौर्बल्यमिति शङ्कायाः परिहारः 41 17

प्रत्यक्षादीनामनवकाशत्वमप्यसिद्धम् 42 23

मुख्यत्वात् प्रथमभाविमिः प्रत्यक्षादिभिः प्रतिष्ठितार्थरपहृतविषय आम्राय इति शङ्गा, शुक्तिज्ञानढष्टान्तेन परबलीयस्त्व- मङ्गकित्य तत्परिहारश्र 43 5

तत्र भट्टसम्मतिः ... 43 10

मरबलीय स्त्वन्यायविषयप्रदर्शनम् 43 12

पेदाभेदबोघकत्वेन परस्परव्याघातादाकुलितस्यान्नायस्यापामाण्य मिति शङ्कायाः समाधानम् ... 43 15

2 विषयसूचिका

Page. Line. ब्रह्मण: परिणामवादस्य निरासः 19 14 सर्वशून्यवादिनां मतस्य प्रतिक्षेपः 20 10 ब्रक्षणोSभयरूपत्वस्य वर्णनम् .. 21 2 मुक्तानां पुनरावत्तिशङ्का 21 8 तन्निरासः 22 7 ब्रह्मण: प्रत्यक्षादिप्रमाणवेद्यत्वस्य निरासः 22 19 व्क्षण आम्नायगम्यत्वस्य प्रतिपादनम् 23 18 भूतार्थनिष्टान्यपि लोके वचासि भवन्ति 23 20 प्रत्यस्तमितसकलविशेषमपि ब्रक्ष शब्दगम्यम् 26 15 केषांचिन्मतेन कत्स्स्याप्यान्नायस्य आत्मज्ञानीपयिकत्वस्य समर्थनम् (१) 27 1 केषांचिन्मतेन कर्मकाण्डस्यात्मज्ञानाधिकारजनकत्वेनापेयोगस्य वर्णनम् (२) ... 27 17 केषांचिन्मतेन संयोगपृथक्तेन कर्मणामात्मज्ञानाधिकारानुप्रवे- शस्य वर्णनम् 27 20 केषांचिन्मतेन कर्मणां पुरुषसंरकारतयात्मज्ञानाधिकारसंस्पर्शस्य वर्णनम् ... ... 28 1 केषांचिन्मतेनात्मज्ञानस्य कर्माधिकारौपयिकत्वस्य वर्णनम् (३). 28 4 केषांचिन्मतेन कर्मज्ञानयोः परस्परासंबन्धस्य वर्णनम् (४) 28 6 प्रथमकल्पनिराकरणम् 28 8 द्वितीय कल्पनिराकरणम् 30 20 तृतीयकल्पनिराकरणम् 31 1 तुरीयकल्पनिराकरणम् 32 8 कर्मणां कलषनिबर्हणादिद्वारा आत्मज्ञानदार्व्यापादकत्वेनोप- योग इवि समतस्य वर्णनम् 35 कर्माण्यात्मज्ञानाङ्गानीति पक्षस्य वर्णनम् 36 18 अविद्याया: कारणसापेक्षत्वस्य समर्थनम् ... 37 4 ब्रह्मण: सत्तारूपत्वस्य प्रतिपादनम् 37 22 ब्रक्णो निर्विशेषत्वस्य वर्णनम् 38 2 इति ब्ह्मकाण्ड :.

विषयसूचिका

Page. Line. तर्ककाण्ड:

प्रत्यक्षादिभिविरोधात् नाद्वैतान्नायस्य प्रामाण्यमिति पूर्वपक्षः 39 1

प्रत्यक्षस्य विधायकत्वमेव, न तु निषेधकत्वमिति नाम्रायस्य प्रत्यक्षादिभिर्विरोध इति सिद्धान्तः ... 39 3

प्रत्यक्षादिभिर्विरोषेऽपि नाम्नायस्य प्रामाण्यं व्याहन्यते इत्याक्षेप: 39 5

सापेक्षत्वादिभिराम्नायस्य प्रत्यक्षापेक्षया दौर्बल्यमिति केषांचि- दाक्षेपः ... ... 39 10

प्रत्यक्षाम्नाययोरविरोधे सति वस्तुतच्वे संशय इत्यन्येषामाक्षेपः ... 40 1

प्रत्यक्षाम्नाययोर्विरोधे अपच्छेदनयेनाम्नाय एव बलवानिति सिद्धान्त: ... 40 3

संभवद्दोषात् प्रत्यक्षादसंभवद्दोषस्याम्रायस्यैव प्राबल्यम् 40 7

प्रत्यक्षादिसापेक्षत्वेऽप्याम्नायस्य न दौर्बल्यम् 40 23

प्रत्यक्षारदानां व्यवहाराविसंवादलक्षणमेव प्रामाण्यम्, तच्वा- वेदनलक्षणं त्वान्नायस्यैव 41 2

हेतुत्वेन नूर्वापेक्षितेभ्योSपि प्रत्यक्षादिम्य आम्नायस्येव बलवच्वम् 41 4

आम्नायस्याभेदबोधकत्वे व्याघात इत्याक्षेपः 41 11

तत्परिहार: 41 14

शब्दस्य दृष्टव्यभिचारत्वात् आम्नायस्य दौर्बल्यमिति शाङ्ायाः परिहार: ... ... ... 41 16 सावकाशत्वादाम्रायस्य दौर्बल्यमिति शङ्कायाः परिहारः 41 17

प्रत्यक्षादीनामनवकाशत्वमप्यसिद्धम् 42 23

मुख्यत्वात् प्रथमभाविभि: प्रत्यक्षादिभि: प्रतिष्ठितार्थैरपहृतविषय आम्राय इति शङ्गा, शुक्तिज्ञानदष्टान्तेन परबलीयस्त्व- मङ्गक्रित्य तत्परिहारश्र 43 5

तत्र भट्ठसम्मतिः- ... 43 10

मरबलीय स्त्वन्यायविषयप्रदर्शनम् 43 12

मिति शङ्काया: समाधानमू ... ... 48 15

बिषयसूचिका

Page. Line.

साध्याभावेऽपि यथा श्येनविधिः, तथा साध्याद्यंशत्रयाभावेऽपि कर्मविधिसंभवात् नाम्रायस्य भेदबोधकत्वम् 43 19

प्रत्युत प्रत्यक्षादीनामेव व्याहतिदर्शनादप्रामाण्यम् 3 44

प्रत्यक्षे त्रयः कल्पाः 44 10

प्रत्यक्ष विधिमात्रपरम्, न व्यवच्छेद परम् 44 15

खपुष्पं नास्तीत्यादौ निषेधानुपपत्तेराशङ्गा .. 44 22 तत्र केषांचिन्मतेनोपपत्तेर्निरुपणम् 44 25

सिद्धं सिद्धे निषिध्यते इत्यत्रोपपच्यन्तरम् ... 45 3

प्रत्यक्ष न विधिपूर्वव्यवच्छेदपरम् 45 8

तत्रैव हेत्वन्तरम् 45 15 शुक्तिकेयमिति प्रत्यक्षे निषेधपूर्वकत्वशङ्का 45 19

तत्रापि विधिपूर्वकत्वमेवेति सिद्धान्तः 45 28 तत्रैव निषेधपूर्वकत्वं परमतेनान्वारुद्य समाघानस्य वर्णनम् 45 24 एकस्य विधिरेवान्यस्य व्यवच्छेदः, न व्यापारद्वयमिति बौद्धाना-

माशङ्का ... 46 7

तत्समाधानम् ... 46 12 तदुपरि बौद्धानामाक्षेपः ... ... 46 17 मावानां भेदसवरूपत्वात् भावविधिरेव भेदें प्रमाणमिति आक्षेप: 47 11

तत्स माधानम् ... ... 47 15 पंरापेक्षो वस्तूनां भेदखभाव इति पूर्वपक्षः 48 16 परानपेक्षया वस्तुखभावनिर्णय इति समाधानम् 48 19 भेंदस्य प्रतियोगिसापेक्षस्वभावत्वात् न परापेक्षत्वेऽपि भेदस्य वस्तु सभावत्वहानिरिति आक्षेप :... 49 12

तंत्समाधानम् ... 49 16 अर्थक्रियाभेदेऽपि न वस्तुमेदनियमः ... ... 50.21 परस्परविरुद्धार्थक्रिया मेदात् वस्तूनां भेदः स्यादिति आक्षेपः ... 52 6 अर्थक्रियाविरोस्य दुर्वचतया न वस्तूनां भेद इति समाधानम् 52 8

अर्थक्रियाव्यवस्थया वस्तुनां भेद: स्थादिति आक्षेपः 58 8

विषयसूचिका 5

Page. Line. व्यवस्थाया दुर्वचतया न तयापि भेदसिद्धिरिति समाधानम् ... 53 7 विनियोगभेदादपि न वस्तूनां भेदतिद्धि: 54 4 एवं च न केनापि हेतुना भेदः साधयितुं शक्य इति स्वपक्षो- पसंहार: 54 15

अभावाख्यप्रमाणेन भेद: सेत्स्यतीति आक्षेपः 56 20

तत्समाघानम् ... 57 2 सर्वापि प्रतीति: सन्मात्रग्राहिणीनि न भेदप्रतीतौ प्रमाणमस्ति ... 58 19

भनुवत्तव्यावृत्तरूपज्ञानद्दयबलात् भेदसिद्धिरित्याक्षेपः 59 20 न ज्ञानबलादर्थतत्वनिर्णय इति समाधानम् 59 23

पूर्वोक्तज्ञानद्दयपरक्षियापि न भेदसिद्धि: ... 60 10 वस्तुतो मिन्नानामपि आावानां संसर्गबलादेवामेदावभासः स्या- दिति पूर्वपक्ष: ... 61 8

तत्समाधानम् 61 10

एकमेव वस्तु सामान्यविशेषात्मना व्ात्मकमिति आक्षेपः ... 63 4

रकमेव वस्तु न द्यात्मकं भवितु मर्हतीति समाधानम् ... ... 63 13

एकस्यैव वस्तुनः स्वतो द्यात्मकत्वासंभवेऽपि द्विरूपबुद्धिग्राह्म- त्वात् व्यात्मतेति आक्षेपः ... ... 64 17 ..

वस्तुन एकत्वे द्िरूपबुद्धिग्राह्यत्वासंभवात् न ततोऽपि ्यात्म- तेति समाघानम् ... .. 64 22

सामान्यविशेषयोरेकत्वमयुक्तम् ... 65 16

एकमेव वस्तु द्रव्यपर्यायात्मना मिद्यते इति मेदसिद्धिरिति आक्षेप:, तत्समाधानं च 68 5

भेद एव सत्यः, तदुपादाना अभेदकल्पनेति आक्षेप:, तनि- रासश्र ... 70 8

अमेदोपादानैव मेदकल्पनेति सिद्धान्तरय वर्णनम् ... 70 14

कल्पनालाघवादप्यभदापादानैव मेदकलपनोचिता ... ... 72 23

इति तर्ककाण्ड :.

6 विषयसूचिका

नियोगकाण्ड :. Page. Lino.

पूर्वोत्तरकाण्डार्थयोः संगतिवर्णनम् 74 1

कार्य एवार्थें वेदस्य प्रामाण्यमिति परेषां पक्षस्य निराकरणार्थोऽयं नियोगकाण्ड इति विषयप्रदर्शनम् 74 3

शब्दं ब्रह्मज्ञानं न चोदनावाक्यैविधीयते ... 74 14 शाब्दस्यापि ब्रह्मज्ञानस्य निश्चयार्थो विधि: स्यादित्याक्षेपः 76 18

तान्निरास: 76 19 उपनिषदामविवक्षिनार्थत्वं मा प्रसांक्षीदिति शाब्दस्यापि ब्रम्म- ज्ञानस्य विधि: स्यादिति आक्षेप: 76 23

तन्निरास: ... 77 5 ब्रह्मज्ञानस्य पुरुषार्थत्वसिद्धर्थ शाव्दस्यापि तस्य पुनश्रोदनेति आक्षेप:, तन्निरासश्र ... 77 20 कार्यशून्यं भूतार्थमनुवादकत्वात् प्रमाणान्तरसापेक्षमप्रमाणं स्या- दिति तत्प्ामाण्यसिद्धये विधिरिति आक्षेप: ... 78 23 वेदस्यापौरुषेयतया न तत्र भूतार्थस्यापि सापेक्षत्वमिति सिद्धान्त: ... ... ... ... 79 12 अपौरुषेयेSपि भूतार्थे विसंवादनिरासार्थ संवादापेक्षाया आवश्य- कतया सापक्षत्वादपामाण्यं स्यादिति आक्षेपः 80 7 तन्निरासः 80 10 पौरुषेयत्वापौरुषेयत्वे एव सापेक्षत्वानपेक्षत्वयोर्निमित्ते इति वेदस्यापौरुषेयत्वात् अनपेक्षत्वमिति नाप्रामाण्यशक्का ... 83 24 वेदान्तानां विधिशेषत्वाभावे क्रियां विना पदार्थसंसर्ग एव न स्यादिति तदर्थ विधिशेषत्वमावश्यकमिति परेषामाक्षेपः 85 1 अस्तिक्रियायाः सर्वत्र प्रातीतिकतया तयैव पदार्थसंसर्गसिद्धौ न तदर्थ विधिशेषत्वमाश्रयणीयमिति सिद्धान्तः ... 85 4 प्रमाणविषयतैव सत्ता, न ततोऽन्या काचित् सामान्यभूता प्रती- यत इति प्रमाणापेक्षत्वात् अप्रमाणमेवनि पुनराक्षेपः ... 85 10 न प्रमाणविषयतैव सत्ता, किंतु तवोऽतिरिक्ता काचित्सामान्य- भूता क्रिया अक्गीक्रियते इति सिद्धान्तः ... .... 85 19

विषयसूचिका 7

Page. Line. प्रमाणविषयतैव सत्तेति परमतं न विकल्पसहमिति निरूष्य तस्य निरास: ... ... 87 21 प्रमाणविषयता सत्तेति परमतमभ्युपगम्यापि दोषाभावस्य उप- पादनम् ... ... ... 95 1 वेदान्तानां प्रमाणान्तरापेक्षत्वेऽपि नाप्रापाण्यप्रसङ्ग इति उपपा- दनमू ... 95 15

सत्तासामान्याभ्युपगमे परेण दोषस्योद्गावनम् 96 24 तन्निरासः 97 9 क्रियामन्तरेणापि पदार्थसंसर्गः सेत्स्यतीत्युपपादनम् 99 10 भूतार्थपराणामपि वेदान्तानां जनिक्रियापयेवसितत्वात् न क्रिया- नन्वयरूपो दोष: ... 99 22 पदार्थानां परस्परं संसर्गनिर्वाहार्थ भूतार्थपराणामपि वेदान्तानां विधिपरत्वमाश्रयितव्यमिति परेषामाक्षेपः 100 1

आक्षेपस्य विकल्पासहत्वात् दूषणम् 101 12 लोके पदार्थसंसर्गस्य यथाकर्थंचित् विध्यधीनत्वाङ्गीकारेSपि न सर्वथा वेदे तस्य विध्यधीनत्वं वर्णयिंतुं शक्यम् 102 17 शब्दस्य नार्थेन संबन्ध:, किं तु अर्थक्षानेनेति पूर्वपक्ष: 106 13

नत्समाधानम् ... ... 106 15 प्रवृत्तिरूपप्रयोजनसंपादनाय वेदान्तानां विधिपरत्वमावश्यक- मित्याक्षपः ... .. 112 16 स्वरूपमात्रनिष्ठत्वेऽपि प्रवृत्तिपरत्वमव्याहतं, तेन न विधिपरत्व- नियम इति सिद्धान्त :... 112 18 स्वरूपमात्रनिष्ठत्वे वेदान्तानं तच्वबोषपरत्वमेव, न प्रवृत्तिपरत्व- मित्याक्षेपः ... ... 113 20

तन्निरासः ... 114 2

वे दान्तवाक्यैः प्रलीनग्रहणग्राह्यादिविभागग्रहम द्वयात्मज्ञानं विधी- यत इति परषां मतस्योपक्षेपः ... 115 4 . ... अद्वयात्मज्ञानस्य न विधिविषयत्वसंभव इति सिद्धान्तस्य वर्णनमू 115 7

8 विषयसूचिका

Page. Line. अद्दयात्मज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वात् विधे: संभव इात पूर्वपक्षः ... 118 15

मोक्षस्य नित्यसिद्धाद्वयात्मरूपत्वात् न विधेः संभव इति सिद्धा- न्तस्य वर्णनम् 119 3

चैत्रेण ग्रामस्य प्राप्तिरिव जीवेनार्चिराहिना ब्र्रणः प्राप्तिर्मोक्षः, मधुनि कुमुमरसानामिव ब्रह्मणि जीवस्याविभागापत्ति- र्मोक्षः कार्यस्य कारणभावापत्तिर्मोक्षः, जीवस्य ब्रह्मरूप- परिणामो मोक्षः, इति मतभेदानां वर्णनम् ... ... 119 8

तेषां निरास: ... 120 8

रागापकर्षणेन स्फटिकस्येव स्वस्वरूपाविर्भाव एव मोक्ष इति ससिद्धान्तवर्णनम् ... 121 13 स्वसिद्धान्तरीत्या अचिरादिगतिबोधकश्रुतेरुपपत्तिवर्णनम् ... 122 11

सर्गोधिकाः श्रुतयोऽपि एकात्मतच्वन्रतिपत्तिप्रघानाः, न तु वस्तुतः सृष्टिप्रतिबोधिकाः 124 12 ब्रह्मण्यैश्वर्यस्य बोधिका: श्रुतयोऽपि सगुणविद्याविषया एव, न तु मोक्षविषयाः ... 126 8 ब्रक्षण: सर्वात्मत्वात् तत्सव रूपाविर्भावलक्षणस्य मोक्षस्य प्रशं- -

सार्थमैश्वर्यसंकीर्तनमिति सिद्धान्तैकदेशिनां मतस्य व र्णनम् 41

.. ... 126 12 उपासनार्थमेव ब्रह्मणि ऐश्वर्य वर्ण्यत इति मतान्तरस्य वर्णनम् ... 128 8 आत्मदर्शनस्य मेक्षिफलकत्वासंभवेऽपि बन्धहेतुक्षयफलकत्वं स्यादिति आक्षप: ... 128 15 नात्मदर्शनादन्यो बन्धहेतुक्षयो नाम कश्षिदस्ति, यः किलात्म- दर्शनस्य फलं संभाव्यत इनि सिद्धान्तस्य वर्णनम् ... 129 7 आत्मदर्शनस्यैव वन्धहेनुक्षयरूपत्वे आत्मदर्शननन्तरमेव मुक्ति: कि न स्यादिति आक्षेप: ... 129 18 देहपातप्रतीक्षाया नान्तरीयकत्वेन न सद्यो मुक्तिरिति सिद्धान्तस्य वर्णनम् ... ... ... ... 130 7 यदि ब्रह्मविद आत्मदर्शनानन्तरमपि कंचित् कालं बन्धोऽनुवर्तेत, तहि तस्य देहपातानन्तरमपि बन्धोऽनुवर्तेतेत्याक्षेपः 131 7

विषयसूचिका 9

आत्मदर्शनात्पूर्व याहशी सुदृढा बन्धानुवृत्तिरासीत, न ताहशी Page. Line.

ब्रह्मविद आत्मदर्शनानन्तरं, किंतु आभासिकीति सिद्धान्तस्य वर्णनम् .. ... ... ... 181 11 प्रवृत्तभोगानां कर्मणां भोगेनैव नाश्यत्वात् युज्यत एव कंचित् कालं बन्धानुवृत्तिरिति मतस्य वर्णनम् ... 132 20 विद्ययैव कर्मणां विनष्टत्वात् न भोगप्रतीक्षेति खमतेन पूर्वोक्त- मतस्य निरासः ... ... 133 1 यदि तत्वज्ञानानन्तरं संसारोऽनुवर्तमानोऽपि न पुरुषं बश्नाति, तदा कृतं शब्दजन्येन तेनैव, क्रिमर्थमुपासना नाम का- चिदन्या अपेक्ष्यत इत्याक्षेपः ... ... 134 1 शाब्दस्य ज्ञानस्य परोक्षरूपत्वात् न तत् अपरोक्षं प्रपश्चावभासं प्रतिबन्धुं शक्नुयादिति आत्मतच्वापरोक्षजननाय उपास- ना आवश्यकीति सवसिद्धान्तस्य वर्णनम् ... 134 3

ब्रह्मविद उत्तराषाक्लेषस्य प्रतिपादनम् ... ... ... 134 14 बरम्म न शाब्दज्ञानस्य विषय इति मतस्य निराकरणम् ... 134 19 ब्रम्मणो विधिविषयत्वाभावेऽपि अपहृतपाप्मत्वादिश्रुत्या वक्ष सेत्स्यतीत्याक्षेपः ... ... 185 22

'ब्रद्म एवं प्रतिपत्तव्यम्' इति ज्ञाननियोगपरत्वाच्छूतेः, न

तद्वलात् ब्रह्मसिद्धिरिति समाधानम् ... ... 135 23

ब्रह्मविषयज्ञानस्य विधिरेव विशेषणभूत ब्रह्म साधयेदित्याक्षेप :... 136 10

अविद्यमानस्व विषयस्य समारोपेणापि ज्ञानविधिसंभवात् न तद्व- लात् ब्रह्मसिद्धि: सुवचेति समाधानम् ... 136 13

यताभूतस्य वस्तुनोऽतथामवेन प्रतीतेरसंगतत्वात् न समारो- पेण बुद्धिसंभवः । एवं च ज्ञानविधिनैव ब्रक्ष सेत्स्य- तीति आक्षेप: .". 136 18 . CO अन्यथाख्यातेरावश्यकत्वस्य स्थापनेन पूर्वोक्ताक्षेप निरासः ... 137 6

दश्ष्यमानरमर्यमाणयोरविवेकात भ्रान्तिरिति पक्षस्य विस्तरश आक्षपसमाधानपूर्वकं खण्डनम् ... ... ... 188 15

10 विषयसूचिका

Page. Line. ब्रीहीनवहन्तीत्यादौ संस्कारस्य व्रीद्चर्थताया इव ज्ञानस्यापि आत्मस्वरूपैदमर्थ्यस्य प्रतीते: ज्ञानविधिरेव आत्मस्वरूपं साधयेत् इत्याक्षेपः ... ... ... 147 16

सत्यं ज्ञानेनात्मा प्रतीयते इति सिध्यति, न तु आत्मा स्वस्रू- पेण सिध्येत्। यतः पररूपेणापि ज्ञानमर्थस्य भासकं भवतीत्यन्यथाख्यातिप्रतिष्ठापनेन समर्थनम्। अत आत्मस्वरूपप्रतिपत्तिः न ज्ञानविधिबलादायातीति सिद्धा- न्तस्य वर्णनम् ... ... ... 148 22

अख्यातिमात्रवादिनः सर्वसंप्रतिपन्नमविद्याद्वैविध्यं दुरुपपादम् ... 149 1

जानातेस्तच्वबोधविषयतया आत्मनः सत्यं रूपमेव ज्ञानस्य विषयः, नाभूतमारोपितमित्याक्षेपः ... ... 151 13

तन्निरास: 151 19

वेदान्तानामुपासनाविधिपरंत्वमिति द्वितीय प्रतिपत्तिविधेर्व्युदास: 153 15

चोदनालक्षणसूत्रण वेदार्थसामान्ये चोदनायाः प्रामाण्यस्य प्रतिपा- दनात् उपनिषदां सिद्धार्थपराणां विधिपरत्वमङ्गीकरणीय- मिति आक्षेपः ... ... ... .. 155 12

लोकप्रसिद्धधर्ममुद्दिश्य चोदनालक्षणत्वमुच्यते, न वेदार्थसामा- न्यस्येि समाधानम् ... 155 13

इति नियोगकाण्ड :.

चतुर्थ: काण्ड:

पदानां प्रमाणान्तराधिगतार्थबोधकत्वस्वाभाव्यात् ब्रक्षणः प्रमा- णान्तरानधिगततया न तद्वोधकत्वमौपनिषदानां वा- क्यानामिति सर्वथा अप्रमाणान्येव वेदान्तवाक्यानीत्या- क्षेप: ... ... .. 156. 4

विषयसूचिका 11

Page. Line. सामान्यतो जगत्कारणलेन लोकसिद्धस्य वस्तुन उपनिषद्गि: कृत्स्नविकरपातीतत्वेन बोधनस्य संभवात् नाप्रमाणत्वं वेदान्तानामिति सिद्धान्तस्थ वर्णनम् ... ... 156 21 लोके सर्वप्रत्ययवेद्यत्वात् ब्रक्मणः नात्यन्तमप्रतीतं ब्रह्म भवितु- मर्हति। आविद्यकविशेषशबलिततया प्रतीतमेव ब्रह्म वेदान्तैः विशेषविलयेन शुद्धं प्रतिपाद्यत इति प्रका- रान्तरेण सिद्धान्तस्य वर्णनम् ... ... ... 157 पुरुषार्थतायाः प्रमाणलक्षणत्वात् वेदान्तानां प्रवृत्तिनिवृत्तिरूप- पुरुषार्थाबोधकत्वात् अप्रामाण्यं स्यादित्याक्षेपः 157 23 उपेक्षायास्तव्वज्ञानस्य च पुरुषार्थत्वाविशेषात् तत्फलकत्वाद्वेंदा. न्तानां प्रामाण्यमस्त्येवेति सिद्धान्तस्य वर्णनम ... 158 4

ब्रह्मसाक्षात्कारार्थप्रवृत्तिजनकत्वाच्च वेदान्तानां प्रामाण्यमव्या- हतमिति प्रकरणोपसंहारः ... .159 10

इति चतुर्थ: काण्ड :.

ओम्

ब्र हम सि द्धिः

म ण्ड न मिश्र वि र चिता

॥ ब्रह्मकाण्ड: ।। आनन्दमेकममृतमजं विज्ञानमक्षरम्। असर्व सर्वमभयं नमस्यामः प्रजापतिम् ॥ १॥ वेदान्तेषु विप्रतिपद्यन्ते विपश्चितः-केचिदप्रामाण्यं मन्यन्ते, आत्मनः प्रमाणान्तरसिद्धत्वे तेषामनुवादकत्वात्, असिद्धत्वे संबन्धा'ग्रहणाद्, अपदार्थत्वे वाक्यस्याविषयत्वात्, प्रवृत्तिनिवृत्यनुपदेशे चापुरुषार्थत्वाद्। अन्ये तु प्रतिपत्तिकर्तव्यताप्रामाण्यव्याजेनाप्रामाण्यमेवाहुः। अन्ये तु कर्म- विधिविरोचात् प्रत्यक्षादिविरोधाच्च श्रुतार्थपरित्रहे उपचरितार्थान्मन्यन्ते। तान्नि- रासायेदमारभ्यते-आनन्दमिति। परां च देवतां गुणाभिधानलक्षणया स्तुत्या कायवाच्मनःप्रहृतालक्षणया च प्रणत्या पूजयति; प्रकरणार्थ चोपक्षिपति-विप्रतिपत्तिनिरा करणमुखेन वेदान्तानामेवंभूतेऽर्ये प्रामाण्यप्रति- पादनात यतो भवत्येषोऽपि प्रकरणार्थः । अत्र केचित्-आनन्दात्मकत्वे ब्रह्मणः, आनन्दरागान्मुमुक्षुप्रवृत्तिः स्याद ; रागनिबन्धना च प्रवृत्तिः संसारबीजमिति न मुक्तये स्याद; शान्तस्य दान्तस्य चात्मनि दर्शनमुच्यते; न चानन्दरागात् प्रवर्तमान: शान्तो भवति। तस्मात् सकलदुःखातिगे बह्मतत्त्वे दुःखेभ्य उद्विमः सुखेभ्यश्ष *वीतरागः प्रवर्तेमानो मुच्यते। आनन्दश्रुतयश्च सकलदुःखाति- क्रममेवाहुः; दृष्टो हि क्षुद्दुःखादिनिवृत्तौ सुखशब्दः ; सैव च सुखमित्यन्ये। न चाश्मादौ प्रसङ्ग:, प्रत्यग्वृत्तेरुपलम्यमानायाः सुखत्वात्, तद्विशिष्टात्मो- पलब्घे्वा। तान् प्रत्याह-आनन्दमिति। न तावद्दुःखनिवृत्तिरेव सुखम्, युगपत् सुखदुःखयोर्दर्शनात् संतापवतः 'शीतहदे निममार्धकायस्य। अथ

1 प्रह्दात्-C. 3 त्मत्वे-0 5 शीतनिममा-B. 2करणेन-A. विगतराग :- 0.

2 ब्रह्मसिद्धि:

सत्यप्यनिमआर्धकायदुःखे इतरस्याभावात् सुखमिति, कुम्भीपाके पच्यमानस्य नरकान्तरदुःखाभावात् सुखित्वप्रसङ्ग :; एकेन्द्रियद्वारदुःखस्य च इन्द्रियान्त- रद्वारदुःखाभावात्। इतश्र, अदुःखस्यापि विषयविशेष'संपर्कात् संवेद्याह्वादोत्पत्तेः। यत्रापि दुःखविगमः, तत्रापि न तन्मात्रमेव सुखम्, अन्नपानविशेषोपादानात; दुःखविगमो हि यैस्तैरन्नपानैः सिध्यति; न चस विशेषवान्, येन तद्विशेषाय तत्साधनविशेषोडपेक्ष्येत ; सुखे त्वतिशयवत्वाद्युक्ता तत्साधनाति शयापेक्षा। यदपि मन्यन्ते-यदापि नान्यद्द:खं निवर्त्यम्, तदापि कामस्य दु :- सवात्मकत्वात् तन्निबर्हणरूपं सुखम्; तत्राप्यकामस्य विषयविशषोपभोगे न सुखिता स्यात; भवति च मध्यस्थोऽपि रमणीयविषयसंपर्के ह्रादवान्। स्यादेतत्-यत्रैव कामः स एव सुखयति विषयः, नेतरः; तस्मात् कामनिवृत्यैव विषयाः सुखयितारः ; अन्यथा य एकस्य सुखः स सर्वस्थ स्यात् ; कामनिवृच्या तु सुखत्वे यत्र5 यस्य कामोऽभिरुचिः स एव. तस्य सुख इति युज्यते ; तत्राकामस्यापि विषयविशेषोपभोगात् कामामिव्यक्तौ तन्निवृत्तौ तत्सुखित्वमिति ! तदप्यसारम्, यतो विषयोपभोगा नावश्यं कामनिबर्हणाः। उक्तं हि "न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति" इति; तथा "भोगाभ्यासमनु विवर्न्ते रागाः, कौशलानि चेन्द्रियाणाम्" इति। विषयदोषदर्शनादपि च कामनिवृत्तिः, तत्रोपभोगतुल्य आह्ादः स्या; समाने च प्रार्थितार्थलामे प्रमोदभेदो न स्यात्, कामनिवृत्तेर- विशेषात्। स्यादेतद्-कामाति' रेके तन्निवृत्तौ सुखातिशयाभिमानः, इतरत्रा- न्यथेति । तच न; कामातिरेकात् प्रयस्यन्तमवाप्तोऽर्थों न तथा प्रीणयति, यथाप्रार्थितो विना प्रयासादुपनतः: तथाहि-केशादवाप्ोयमिति न तेन तथा प्रीयते, यथानाशंसितोपनतेन । कामाभावमात्रे च सुखेSकामितविषयो- पभोगे न मोगावस्थायाः पूर्वापरे अवस्थे भिद्येयाताम्; 8कामप्रध्वंसे थ्वा परावस्था 10न भिद्येत। मोगावस्थायां प्रबुद्धाध्वस्तकाम एवेति चेत् पूर्वा-

योगात्-B. 5 A and O omit इति. . A omits वा. 2 मन्यते-B. 6 Yogasütrabhaşya. 2-15, 10 Bomits T. ३ वस्य यत्रैव-0, 7अतिरेकेण-B. 4 Manu. 2-94. 8 कामध्वंसे-A.

ब्रह्मकाण्ड: 3

परयोरपि द्वयोरवस्थयोस्तर्हि सुखी इतरत्र दुःखीत्यनुभवविरुद्धमापद्येत ; अप्राप्तक् स्मरणविपरिवर्ती विषयः कामस्योद्वोधकः, प्राप्तो निवर्तक: ; प्राप्तस्योद्दोधकत्वे न ततो निवृत्तिः स्यात् । न च यत्र कामस्तत्र सुखम्, मनोरथशतार्थितस्याप्युपभोगेन कस्य- चिद्दःखित्वदर्शनात्। सुखवपूर्वकस्तु कामः, अनुभूततद्रावे तद्दर्शनात्। यापि काचिदननुभूतेऽपि जातिविशेषभाजां कामप्रवृत्तिः सापि प्राग्भवीयानुभव- निबन्धना । यथा च कस्यचित् कचित् कामो जातिभेदादिनिमित्तः, तथा किंचित् कस्यचित् सुखमिति नाव्यवस्था। अपि च कामनिवृत्यापि केचिद्दयन्ते, तदभावे विषयोपभोगसामर्थ्याभावात। न तर्हि निवृत्तकामाः ; निवृत्तकामा विषयं प्रति, तस्य कुतश्विन्निमित्तादनुपभोग्यत्वात् । किमिति तर्हि दूयन्ते? अनुभूतचरस्य तज्जन्मनः सुरस्याप्राप्तेः; यथा पित्ताद्युपहतेन्द्रिया विशिष्टेम्योड- न्नपानेम्यो निवृत्तकामाः, तथैव कामनिवृत्या तप्यन्ते; तत्रानुभूतचर'तज्जन्मा- हादविच्छेदान्नान्यो हेतुः । तस्मात् प्रत्यात्मवेदनीयसुरवप्रत्याख्यानमयुक्तम्। सुखसङ्गिजनोपच्छन्दनाय तु तत्रभवद्विर्वर्णितमिति पश्यामः । तदेवं दुःखनिवृत्तेरन्यत् सुखम् । स चानन्दशब्दस्य मुख्योऽर्यः । शब्दप्रमाणके च यथाशब्दं प्रतिपत्तिर्युक्ता । न च रागनिबन्धना तत्र प्रवृत्तिः । न हीच्छामात्रं रागः । अविद्या क्षिप्तमभूतगुणाभिनिवेशं रागमाचक्षते। तच्वदर्शनवैमल्यात्तु तच्चे चेतसः प्रसादोSमिरुचिरमीच्छा न रागपक्षे व्यवस्थाप्यते, यथा संसारासारतातच्व- दर्शननिष्पन्नो नोद्वेगस्ततो द्वेषपक्षे; अन्यथा सर्वदुःखातिगेऽपि तच्वे तद्देषनिबन्धना प्रवृत्तिरिति संसारानुबन्धः स्याद । अपि च दष्टपरोत्कर्ष- रागिम्योऽपीन्द्रियजय उपदिश्यते साधनत्वेन कामादित्यागात्मकः, तथेहापि भविष्यति। कथं च तत्र समीहितेतरविषयाभिष्वङ्गनिषेध :: सर्वनिषेषेऽ- प्रवृत्तिप्रसङ्गात् ; तथोत्तमसुखरागादितरस्मादुपनतादपि निवृत्तिः। तथा चोक्तम्-'8कामात्मता न प्रशस्ता न चैवेहास्त्यकामता" इति। स्यादेतव्-मानन्दश्रेद्गह्मणि संवेद्यः, कर्तुरन्यत् कर्मेति द्वैतप्रसङ्गः ; कर्नृकर्मभावश्र न कियां करणं चान्तरेण यतः; 'ततः " 'आानन्दं ब्रह्म" 1तब्जन्या-A. 3 Manu. 2-2. 5 Brh. 8-9-28.

4 ब्रह्मसिद्धि:

इति च न स्यात् ; तद्वत्तया 1वयपदेशे अद्वितीयमिति न युज्यते। असंवेदने सन्नप्यसत्कल्प इति व्यर्थ तत्संकीर्तनम् ; पुरुषार्थत्वाय हि तत्संकीर्तनम्, असंवेद्यश्ष कथं पुरुषार्थः? उच्यते-फलवत् कर्तृवच्चेदं द्रष्टव्यम ; तथा हि- प्रमाणस्य फलमर्थान्तरमनर्थान्तरं वा सर्वपरीक्षकैः प्रतिज्ञायते प्रज्ञायते च। न च तदसंवेद्यम्, तदसंवेद्यत्वे सर्वासंवेद्त्वप्रसङ्गात्, तत्कृतत्वात् संवेधभावस्य भावानाम्। न च संवेद्यम्, फलान्तरानुपलब्धेरनवस्थाप्रसङ्गाच्च। तस्मात् संवेद्यम्, आत्मप्रकाशत्वात्; असंवेद्य च, विषयवत् कर्मभावाभावात्। यथा च कर्तर्यात्मन्यसंवेद्ये संविदेव न स्यात् ; न हि तदैवं भवति -- मयेदं विदितम्-इति ; न ध्यात्मासंवेद्यः फले विषये चानुसंधातुं शक्यः । अननुसंधाने च स्वपरसंवेधयोः कोऽतिशयः: न च संवदः, कर्मत्वे कर्तुर्व्यतिरेकप्रसङ्गात् अनात्मत्वप्रसङ्गाच्च। तस्मादात्मप्रकाशतैव तस्य संवेद्यता। तथा ब्रह्मणः स्वात्मप्रकाश्नस्यानन्दस्वभावो न संवेद्य कर्मत्वाभावात्। न चासंवेदः, स्वप्रकाशत्वात् । " 'तत केन कं पश्येत् ?" इत्यपि निषेधः कर्मविषयः; तथा हि सर्वकर्मप्रत्यस्तमयहेतुक एव स उच्यते "यदास्य सर्व- मात्मैवाभूत्" इति। अन्ये मन्यन्ते-द्विविधा धर्माः-भावरूपा अभावरूपाश्रेति; तत्रा- भावरूपा नाद्वैतं विन्ञन्ति, यथा-"एकममृतमजम्" इति; न हि भेदो दयव्ययानां निवृत्तिः किंचिद्वस्तु, येन द्वैतमावहेत्। आनन्दश्र यदि भावः, तस्य धर्मित्वे विज्ञानं धर्म: स्याद्; अथ विज्ञानं धर्मिरूपम्, आनन्दो धर्मः ; न ्वकस्य द्वे रूपे युज्येते, विरोधात; तत्र "8विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इति भावरूपयोरानन्दबह्मणोर्धर्मघर्मिणोर्भेदादद्वैतविघातः । स्यादेतत्- धर्मोपि धर्मिणो न मिन्न्नः, भेदे गवाश्ववद्धर्मधर्मिभावानुपपत्तेः । तदसत्, अभेदेऽपि धर्मिरूपवत्तदनुपपत्तेः; तस्मात् कर्थचिद्विन्नो धर्मः; तथा चात्- न्तिकभेदाभावश्रुतिः "1एकमेवाद्वितीयम्" इति न युज्यते ; एवं योऽप्ये. कस्य रूपद्दयं प्रतिपद्यते। तस्माद्विज्ञानात्मनो ब्रक्षणो दुःखाभावोपाधिरेवा-

1 च व्यपदेश :- B. 5 यदा त्वस्य -B. Brh. 8 Brh. 8-9-28. *तत्कर्तत्वात्-B. 4-5-15. 9भावयो :.- A. 3 मयैव-A. 6 A omits इति. 10 Chänd, 6-2-1. Brh. 45-15. 7Nrsihm .- Utt. 1.

ब्रम्काण्ड: 5

नन्दशब्द:, यथा-स्थूलाभावाद्युपाधयः "1अस्थूलमनण्वहस्वम्" इत्यादयः शब्दाः । न च विज्ञानानन्दयोरेकत्वमेव, शब्दद्वयप्रयोगवैयर्थ्यात। कथं चापर्यायशब्दाभिधेय एकत्वम्: तस्माहुःखोपरम एवानन्दशब्दस्य ब्रह्मण्यर्थ इति।

अत्रोच्यते-विशिष्टस्याह्ादात्मनः प्रकाशस्य चान्द्रमसस्येव शब्द- द्वयेन प्रतिपादनान्न दोषः; यथा उच-प्रकृष्टः प्रकाशः सविता-इति। न च प्रकृष्टप्रकाशशब्दयोः पर्यायत्वम्; अथ च एक एवाभ्यामर्थविशेष: प्रतिपाद्यते प्रकाशविशेषः; न हि प्रकर्षोऽन्यः प्रकाशरूपात् सवितरि, न 5प्रकाशरूपो वा प्रकर्षात्, अपि तु प्रकाशभेदः शब्दद्वयोपायः प्रतीयते । तथा "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इत्यानन्दमेदो विज्ञानमेदो वा बह्मरूपमिति शब्दद्वयेनावगम्यते । परमतामप्यस्थ केचित् साधनपारतन्त्र्यलक्षणायाः 'क्षयि- तालक्षणायाश्र दुःखताया अभावान्मन्यन्ते । तदपि यथाशब्दं प्रतिपत्तेः शब्दप्रमाणकेऽर्ये नानुमन्यन्ते; न हि स्वरूपतः परमतासंभवे विरोध्यसंस- र्गादुपचरिता सा युक्ता भवितुम्। तस्मादात्मप्रकाशप्रकष्टानन्दसभावमेव ब्रह्मेति युक्तम् । एवं च लौकिकानन्द एतस्य मात्रेति युज्यते, अवच्छेदात्; दुःखनिवृत्तौ 1तु दुर्योजमेतद्। इतश्रानन्दस्वभाव आत्मा, परप्रेमास्पदत्वाद्। श्रूयते ॥हि 12परप्रेमास्पदत्वम्-"1तदेतत््रेयः पुत्रात् " इति। प्रतीयते च ; तथा हि-सर्वस्येयमात्माशीः कृमेरपि 'मा न 1भूवम्, भूयासम्' इति। 15सा च प्रियेऽवकल्पते; प्रेमा च सुखात्मनि; न दुःखे, नोभयरूपरहिते, द्वेषात् 18उपेक्षणाच्च। अन्ये तु सुषुपे 'सुरवमहमस्वाप्सम्' इति परामर्शादा- त्मनि सुखानुभवमाहुः; न ह्यननुभवे परामर्श एवं स्यात्, सुषुप्ाभ्युप-

1 Brh. 3-8-8. 6 Brh. 3-9-28. 11 च-B.

2 स्य डूला-4. 7 B omits क्षयताल- 12 परप्रेमास्पदं-C. ·नलु-A and B. क्षणाया: 13 Brh. 1-4 8 * प्रकृष्टप्रकाश :- A 8 आश्रयितुम्-4 14 भूव :- 0. and B. and B. 15 सापि -B. 5 प्रकाशरूपं प्रकर्षात- •एकस्य-C. 16 उपेक्षणाय-0. A and B. 10 O omits तु. 17 सुषुपाधुपगमय्-0.

6 ब्रह्मसिद्धिः

गमश्र; न चान्यथानुभवे सुखमिति परामर्शः; न च तत्रात्मनोऽन्य- दनुभवनीयमस्ति ; तथा चाहरह र्बझ्मलोकावाप्तिः श्रूयते। तत्रान्य आहु :- दुःखोपरमादपि तथा परामर्शसिद्धेनैकान्ततः सुखित्वसिद्धि:। तान प्रत्याहु :- अन्यथामावेऽवगते दुःखोपरमनिमित्तः सुखशब्द इति युज्यते, अन्यथा मुख्यार्थतैव युक्ता। तत्राहुः-उभयथा व्यपदेशस्य दर्शनादुपप- त्तेश्व न व्यपदेश मात्रादर्थसिद्धिरित्यलमतिविस्तरेण। अत्र केचित्-भोगव्यवस्थानात्, मुक्तसंसारिविभागोपपत्तेश्च, दक्छक्ते- श्रार्थवच्चात् खवात्मनि वृत्तिविरोधात्, दृश्येन च द्रष्ठुरतुमानात्, द्ृश्यस्य च सुरदुःखमोहभेदवच्छब्दादिविभागोपलब्घेः, एकत्वश्रुतिः जातिदेशकालविभागा- भावनिमित्तोपचारान्मन्यन्ते; "5आत्मैवेदं सर्वम्" इति च तादर्थ्यनिमित्तोप- चारात्। तान् प्रत्युच्यते-एकमिति। "6इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप 'ईयते" इति व्यक्तमेव नानारूपावगमो मायानिबन्धनो दर्शितः; तत्र कथमेकत्वमु- पचरितामेति वक्तुं शक्यम्ः तथा व्यक्तो नानात्वनिषेध :- 68 नेह नानास्ति किंचन" इति; नानात्वदर्शननिन्दा च-"8मृत्योः स मृत्युमामोति" इति; मेददर्शनस्य चाभावः-भेददृष्टिरिव भ्रमात्-"य इह नानेव पश्यति" इति इवशब्देन प्रकाशितो नोपचरित एकत्वेऽवकल्पते। काममुपचारादस्त्वेक- त्वम्, न तु भाविकस्य नानात्वस्य निवृत्तिः । साप्युपचारेणैवोच्यत इति चेद, न, प्रयोजनाभावात ; सति निमित्ते प्रयोजने चोपचारः; न च नाना- त्वनिवृत्युपचारे प्रयोजनं पश्यामः; विपर्ययाच्च; अभ्युदयाय निःश्रेयसाय वा नानात्वनिवृत्तिरुपचर्येंत ; सा हि साध्यसाधनादिविभागं निवर्तयन्ती सर्वत्र चात्माभिमानमाविर्भावयन्ती तद्विरोघिनी स्यात्; तथा हि सर्वतो निवृ- तस्य निःश्रेयसमित्यपि संवादः । तथा "एकमेवाद्वितीयम्" इत्यवधारणा- द्वितीयशब्दाम्यां तस्यैवार्थस्य पुनः पुनरभिधानात् सर्वप्रकारमेदनिवृत्तिपरता श्रुतेर्लक्ष्यते ; अभ्यासे हि भूयस्त्वमर्थस्य भवति, यथा 'अहो दर्शनीया, अहो दर्शनीया' इति; न न्यूनत्वमपि; दूरत एवोपचरितत्वम् । 1 नान्यथा सुखानुभवे-0. 6 Brh. 2-5-19. 2 ब्रह्मलोकप्राप्ति :- A and B. 7ईयते युक्ता इति-B. 3 नैकान्तक :- 0. 8 Brb. 4-4-19. मालात्तत्सिद्धि -B. 9 Chand. 6-2-1. 5 Chand. 7-25-22.

ब्रह्मकाण्ड: 7

यत्तु भोगव्यवस्थानादिति, तत्रोच्यते-कल्पितादपि मेदाद्रोगव्यवस्था- सिद्धेरसारमेतत्। तथा हि-एकस्मिन्नप्यात्मनि सर्वगते शरीरपरिमाणेऽणुप- रिमाणे वा कल्पितभेदनिबन्धना भोगव्यवस्था दश्यते-पादे मे वेदना, शिरसि मे वेदना-इति। न हि पादस्य शिरसो वा वेदनयाभिसंबन्धः, अज्ञत्वात ; शरीरपरिमाणात्मवादिनोऽपि नावयवा एव वेदनाभाजः, आत्म- नस्तद्विरहप्रसङ्गात्। स्यादेतत्-ऐकात्म्ये 1तद्वदेव देहान्तरभोगानुसंधानं स्यात् । अन्यदिदानीमेतत्। अस्ति ताव द्रोगव्यवस्था। अपि च तत्रापि न प्रदेश: प्रदेशान्तरवेदनामनुसंदधाति, तथेहापि न जीवो जीवान्तरवेदनामनु- संदघातीति समानम् ; तथा मणिकपाणदर्पणादिषु मुखादीनां वर्णसंस्थानभेद- व्यवस्थानमुपलभ्यते मेदाभावेऽपि। एवं च मुक्तसंसारिविभागोऽप्युपपन्नः; तथा हि-एकोऽप्यात्मा प्रदेशैः सुखदुःखादिभिर्युज्यमानः तत्र 'बद्ध इव इतरत्र मुक्त इव 'च गम्यते; यथा मलीमसे दर्पणतले मलीमसं मुखं वि- शुद्धे विशुद्धं दर्पणरहितं च गम्यमानं तदुपाधिदोषासंपृक्तम्। स्यादेवव्- कल्पना प्रतिपत्तुः प्रत्ययस्य धर्मः न वस्तु व्यवस्थापयितुमलमू; न खल प्रतिपत्तुः प्रत्ययमनु विपरिवर्तन्ते वस्तूनि; न चोपचरितात कार्यमुपपद्यते; 5न छुपचरितामिभावो माणवको ददति । उदाहता तु व्यवस्था । सत्यम्; वित्रमो हि सः । अत्रापि विभ्रमत्वं न दण्डवारितम्; कल्पतोऽपि चाहि- दंशो मरणकार्याय कल्पते, प्रतिसूर्यकश्च प्रकाशकार्याय ।

यदपि दश्येनैव द्रष्टुरनुमानाद्वघ्टृदृश्ययोर्भेद:, दृश्यस्य च सुखादिभेदोप- लब्धेर्नानात्वमिति, तदप्यसत्; न द्रष्टर्यप्रकाशे यतो "दृश्यस्य सिद्धिर- स्तीत्युक्तम्। दृश्यभेदोपलब्धिश्ष नास्ति, प्रमाणस्यानवच्छेदकत्वादिति व- क्ष्यते। ढक्छक्तेश्रार्थवत्त्वं स्वात्मोपयोगात; न च स्वात्मनि वृत्तिविरोधः ; प्रदीपवत् प्रमाणफलवच्चत्युक्तम्। अपि च एकत्व एवायं द्रष्टृदृश्य'भावोऽ- वकल्पते, द्रष्टरेव चिदात्मनस्तथातथा *विपरिणामाद्विवर्तनाद्ा; नानात्वे तु

1 तद्विदेव देहान्तरे-B. 5 नोप-C. 2 A and O omit भोग. 6 दृश्यासिद्धि-B and C. 3 बन्ध इव-B; बन्ध एव-C. 7भागो-B; विभागो-A. * A and B omit =. 8 A omits वि.

8 बक्मसिद्धि:

1विविक्स्व भावयोरसंसृष्टपरस्पर'स्वरूपयोरसंबद्धयोः कीदृशो द्रष्टदृश्यभावः; न हि नित्यासंसष्टं चेतितमिति युज्यते। एकान्तःकरणसंक्रान्तावस्त्येव संबन्ध इति चेत्, न, चितेः शुद्धत्वात् अपरिणामात् अप्रतिसंक्रमाच्च। दश्या वुद्धिश्चितिसंनिधेस्तच्छायया विवर्तत इति चेत्, अथ केयं तच्छायता? *अतदात्मनस्तदवभासः; न तहि परमार्थतो दृश्यं दृश्यते; परमार्थतश्षाद- श्यमानं 'द्रष्टव्यतिरिक्तमस्तीति दुर्भणम्। योऽपि मन्यते-दश्यतथैव दश्यं व्यवस्थाप्यते, न संबन्धेन ; दर्शन च 'इदम्' इति पराग्रूपविषयम्। स वक्तव्य :- सत्यं पराग्रूपविषयम्; तच्वेकस्यैवात्मनस्तथा तथा 6विपरिणामा- द्विवर्तनाद्वा दर्पणतल' इवात्मनः ; तथा हि दर्पणतलस्थमात्मानं विभक्त- मिवात्मनः प्रत्येति ; चितस्तु विभक्तमसंसृष्टं तया चेत्यत इति १दुरवगमम्। 10एवं च द्रष्टुरव्यतिरेको दृश्यस्यान्नायते-"11आत्मनि विज्ञाते सर्वभिदं विज्ञातं मवति" इति। तस्मात् सुष्ठूक्तमेकमिति । क्षणिकज्ञानात्मवादिनस्तु सवासनक्ॢेशसमुच्छेदाज्ज्ञानोपरमलक्षणामेव ब्रह्मप्राप्तिमाहुः ; तथा च श्रूयते-"12न प्रेत्य संज्ञास्ति" इति ; अन्ये तु समुच्छित्रसकलवासनत्वाद्विधूतविषयाका रोपप्रव विशुद्ध1ज्ञानोत्पादलक्षणामू । अनादिनिचनत्वे हि नापनयं नोपनेयं वा किंचिदस्तीति तदर्थानि -शास्त्राणि तदर्याश्र प्रवृत्तयो व्यर्थाः स्युः ; तथा हि-विद्यास्वभावं चेत, न किंचिन्नि- वर्त्यमवाप्तव्यं वा स्यात, अविद्याया अभावाद्विद्यायाश्च भावाद; अविद्या- स्वमावं चेत्, 15 तस्य नित्यत्वे पूर्वस्वभावात्यागात् स्वभावान्तरानापत्तेश्र; एवसुभयस्वभावत्वेऽपि विद्यायाः प्राप्तत्वादविद्यायाश्रोच्छेत्तुमशक्यत्वात । तान् प्रत्याह-अमृतमजमिति। न च शास्त्राणं मुक्त्यर्थानां च प्रवृत्तीनां वैयर्थ्यम्, अविद्याया निवर्त्यत्वात्; सर्वप्रवादेषु चानादिरप्यविद्योच्छेधा- म्युपगम्यते। न ब्रूमोऽनादेर्नोच्छेद 18इति, किंतु नित्यस्य ब्रह्मणः स्वभावस्य; 1 विवृक्त-B. 6 परिणामात-A and 12 Brh. 2-4-12. & A and B omit स्व. B. 13 विज्ञानो-A. 3 संक्रमत्वाच्-A and B. 7 B omits तले. 14 A adds च. अतथात्मनस्तथावभास :-- B; 8 विविक्त-A. 15 A and B omit अतदात्मनस्तथावभास :- A. 9 दुरधिगमम्-B. तस्य. 5 दषटर्व्य A and B. 10 B omits एव च. 16 O omits इ्ति. 11 Cf. Brh. 4-5-6.

ब्रह्मकाण्ड: 9

अथाविधा न ब्रह्मण: स्वभावः, अर्थान्तरं ब्रक्मण आपद्येत; न वा स्याद्, तत्र कि निवर्त्यम्ः अथ मतम्-अग्रहणमविद्या, सा कथमर्थान्तरं स्यात्: न चानिवर्त्या, सर्वप्रमाणव्यापाराणामत्रहणनिवृत्यर्थत्वात्; तदप्य- युक्तम्; तत्त्वाग्रहणात्मिका द्यविद्या तत्वग्रहणात्मिकया विद्यया निवर्त्यते; सा च नित्या ब्रह्मणि; न च ब्रह्मणोऽन्योऽस्ति, यस्य तच्वाग्रहणं ब्रह्मणि प्रयत्नलभ्यया विद्यया 'निवर्त्येत ; ब्रह्मणि तु युगपद्रहणाग्रहणे विप्रतिषिद्धे; अविप्रतिषेधे वा न कदाचिदविद्या निवर्लेत। यस्य तु विपर्ययग्रहणमविद्या, तस्थ ब्रह्मण: स्वमावश्रेत स नित्यः कथ निवर्त्येतः अस्वमावश्रेदर्थान्तर- मापद्येत। कस्य च तदिति वाच्यम्, ब्रह्मणोऽन्यस्याभावात; ब्रह्मण एवेति चेत्, विप्रतिषेधः, तस्य विद्यास्वरूपत्वात्; अविप्रतिषेधे वा2 केन निवृत्तिः : अत्रोच्यते-नाविद्या शब्रह्मणः स्वमावः, नार्थान्तरम्, नात्यन्तमसती, नापि सती ; एवमेवेयमविद्या माया मिथ्यावभास इत्युच्यते। स्वभावश्रेव कस्यचित्, अन्योऽनन्यो वा *परमार्थ एवेति नाविद्या; अत्यन्तासच्वे खपुष्पसद्दशी न व्यवहाराङ्गम्; तस्मादनिर्वचनीया। सर्वप्रवादिमिश्चेत्थ- मियमास्थेया। तथा हि-शून्यवादिनां सच्वे यथादर्शनम्, नाविद्या; खपुष्पतुल्यत्वे न 'व्यवहाराङ्गम्। विज्ञानमात्रवादिनोऽपि यथावभासं ·ज्ञानसद्भावे नार्थोंपहवः, नीलपीतादेर्शेयाकारस्य बहिरवभासानपहवाद्, अत्यन्तासच्चे बहिरवभासायोगात, खपुष्पवत्। बाद्यार्थवादिनामप्यनित्यादिषु नित्यादिख्यातयो रजतादिविभ्रान्तयश्षावभासमानरूपसङ्गावे नाविद्यात्वमक्षु- वीरन्; नात्यन्तासत्त्वे तत्निबन्धनः कक्षन व्यवहारः स्यात्। स्यादेवत्- 8अवभासमानं रूपं मा भूत्, अवभासस्तु सन्नेव, स चाविद्येति गीयते। नैतत् सारम् ; अवभासमानेऽसति तदवभासोऽपि सत्यतो दुर्निरूपः; अवभासमात्रं तु स्यात् तदवभास इत्यपि आ्रन्तिरेव। तस्मान्नाविद्या सती, नाप्यसतीति 1 अत "एव चास्या निवृत्तिरदृढस्वमावायाः, मायामात्र- त्वाद; अन्यथास्वभावे हढ व्यवस्थितायाः कथमन्यथात्वम्ः स्वभावाह्ानात;

1 निवर्त्ते-B. 4 चरमार्थ-C. 7अत्यन्ताभावे न-A and B. 2 A omits वा. 5 व्यवहार :- A and B. 8 अवभासमानरूप-B. 3ब्रह्मस्वभाव:A. ज्ञेय-A. 9 एवास्या-B,

10 ब्रह्मसिद्धि:

शून्यत्वे स्वयं निवृत्तत्वात्। एवं च नाद्वैतहानम्, न निवर्तनीयस्याभावो वा1 ।

यत्तु कस्याविद्येति; जीवानामिति ब्रूमः । ननु न जीवा ब्रक्मणो भिद्यन्ते; एवं द्ाह-"2अनेन 'जीवेनात्मनानुप्रविश्य" इति। सत्यं परमार्थतः; कल्पनया तु भिदन्ते। कस्य पुनः कल्पना भेदिका? न तावङ्रक्मणः, तस्य विद्यात्मनः कल्पनाशून्यत्वात्; नापि जीवानाम्, *कल्पनायाः प्राक् तदभावात्, इतरेतराश्रयप्रसङ्गात्-कल्पनाघीनो हि जीवविभागः, जीवाश्रया कल्पनेति ।

अत्र केचिदाहुः-वस्तुसिद्धावेष दोष :- नासिद्धं वस्तु वस्त्वन्तरनिष्प त्तयेऽलम्, न मायामात्रे; 'न हि मायायां काचिद्नुपपत्तिः; अनुपपद्य- मानार्थैव हि माया; उपपद्यमानार्थत्वे यथार्थभावान्न माया स्यात्। अन्ये तु-अनादित्वादुभयोरविद्या'जीवयोर्बीजाङ्करसंतानयोरिव नेतरेतराश्रयत्वम- प्रदप्विमावहतीति वर्णयन्ति । तथा चोक्तमविद्यापादानमेदवादिमिः- "8अनादिरप्रयोजना चाविद्या" इति; तत्रानादित्व।न्नेतरेतराश्रयत्वदोषः, अप्रयो- जनत्वान्न भेदप्रपशसर्ग प्रयोजनपर्यनुयोगावकाशः । यदेके पर्यनुयुञ्जते- "9प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते" 10इति, तत्र परस्य ब्रह्मणः प्रपश्चसर्गप्रयोजनं वाच्यम्; न तावत् परानुग्रहः, प्राकू सर्गादनुग्राद्याणा- ममावात, दुःखोत्तरत्वाच्च सर्गस्य ; नात्मार्थक्रीडादिः, आप्कामत्वादिति- तस्य अविद्यानिबन्धने सर्गें नावकाशः ; न द्यविद्या प्रयोजनमपेक्ष्य प्रवर्तते ; न हि गन्धर्वनगरादिविभ्रमाः समुददिष्टप्रयोजना भवन्ति। तथा "1पुरुषस्य विशुद्धस्य नाशुद्धा विकृतिर्भेवेत" इत्यपि प्रत्युक्तमविद्या- निबन्नने12 सर्गविभागे ! अपि च कृतार्थानामाप्कामानामेव क्रीडादि- प्रवृत्तिरुल्लासात ; प्रार्थनापरिक्किष्टचेतसां तु रतिविरहिणामनभिमतैव कीडा भवति। न च वैषम्यनैर्धृण्यदोषः; न हि मायाकारस्य विविधं प्रप्शवं

1 A and O omit बा. 6 न हि मात्रामायाया :- B. 9 Śloka- Vārtika, page 653. 2 Chand. 6-8-2. 6नार्थ वाह-(न र्थ एव हि) B. 10 B omits इि. 3जीवेनात्मनेति -. B. 7 जीविभागयो :- A. 11 Śloka-Vārtika page, 662. 'प्राकल्पनाया :- B. 8 12 निबन्धने हिB andiC

ब्रह्मकाण्ड: 11

'दर्शयतोऽङ्गसाकल्यवैकल्यविभागेन रागद्वेषविभागः । चित्र पुस्तादिकृतां वा विकलाविकलादिभेदेन चित्राणि तानि तानि कुर्वताम्, बालानां च मृन्मयादिभि: प्रतिकृतिभेदैरविचित्रैः क्रीडतां न तेषु किचिद्वैषम्यं नैर्धृण्यं वा। कर्माशयानुराधेन च विदधतो वैचित्र्यं न दोष इत्याचार्याः । न चानीश्वरत्वदोषः; न हि सवाभेदानुरोधेन फलमेदप्रदः प्रभुरप्रभुर्भवति । तथा शुद्धस्याप्यशुद्धो विकारः ; न हि प्रकृतिविकारयोरत्यन्तमवैलक्षण्यम् ; प्रकृतिविकारभाव एव न स्यात्। द्रवाणां चापां करकादिः कठिनो विकारः, तथाचेतनस्य गोमयस्य चेतनो वृश्चिक इत्यादि बहुविधं

ननु जीवा अपि ब्रह्मतच्वाव्यतिरेकाद्विशुद्धर्वभावा: ; तत् कथ तेष्व- विद्यावकाश:१ वार्तमेतत; न च तावद्विम्बादवदाताद प्रतिबिम्बं कृपाणादिषु भिन्नम् ; अथ च तत्र श्यामतादिरशुद्धिरवकाशं लभते । विभ्रमः स इति चेत्, समानमेतज्जीवानामप्यशुद्धिर्विभ्रमः; अन्यथा दुरवापैव विशुद्धि: स्यादित्युक्तम्। स्यादेतत्-"कृपाणादयो सुखे विभ्रा- न्तिहेतवः, तथेहापि विभ्रमहेतुर्वाच्यः । अनादौ विभ्रमे हेत्वन्वेषणमसां- प्रतमिव । तथाच "6सवम्नादिवदविद्यायाः प्रवृत्तिस्तस्य किंकृता" इति प्रत्युक्तम्। ननु साभाविक्यनादिरविद्या निर्हेतुः, सा कथमुच्छिद्येत? सर्वशास्त्राण्येव तावन्नैसर्गिक्या अविद्याया उच्छेदाय प्रस्थितानि ; अपि च पार्थिवानामणूनां श्यामतानादि: पाकजेन वर्णेन निवर्त्यते। ननु साभाविक्मपि किंचिद्विलक्ष- णप्रत्ययोपनिपातान्निवर्तताम्; ऐकात्म्यवादिनस्तवनागन्तुकार्थस्य तदभावाव् कुतो निवृत्तिः१ न खल्वात्मस्वभाव एव विद्या अविद्यानिवर्तिका, अविद्याया- खया सह वृत्तेरविरोधात; विरोधे वा नित्यनिवृत्तेर्नित्यमुक्ततं जगद् स्याद्। न च विद्यान्तरमागन्तुकं विरोधि निवर्तकम्, ऐकात्म्यवादे व्यतिरिक्तस्य तस्यायोगात, आगन्तुकस्य ब्रह्म®सवभावत्वानुपपत्तेश्र । तदुक्तम्- "5स्ामाविकीमविद्यां तु नोच्छेतुं कश्चि दर्हति। विलक्षणोपपाते हि नश्येत् स्वाभाविकं क्चित्॥।

1 दर्शयतोशं (श)-B. * कृपाणादयो भ्रा- 6 स्वभावानु-A and C. 2 पुस्तकादि-A and B. न्वि-0. 7दर्दतीति-B. 3 O omits च. 5 Śloka-Vártika, page 668.

12 बक्षसिद्धि:

न त्वैकात्म्याभ्युपायानां हेतुरस्ति विलक्षणः ।" इति। अत्रोच्यते-उक्तमेतज्जीवानामविद्याकलुषितत्वम्, न ब्रह्मण :; तद्धि सदा विशुद्धनित्यप्रकाशम नागन्तुकार्थम्; अन्यथा ब्रह्मभूयं गतस्यापि ना- विद्या निवर्तेत; तत्रानिर्मोक्षः । अथ ब्रह्मैव संसरति ब्झ्ैव मुच्यते, एक- मुक्तौ सर्वमुक्तिप्रसङ्ग :; यतो भेददर्शनेन ब्रह्मैव संसरति, अभेददर्शनेन च मुच्यते; तत्र सर्वविमागप्रत्यस्तमये युगपत् सर्वमोक्षप्रसङ्गः । तस्मादवि- घ्यया जीवाः संसारिणः, विद्यया मुच्यन्ते। तेषां च निसर्गजाविद्याकलु षाणां विलक्षणप्रत्ययविद्योदयेनोपपद्यतेSविद्यानिवृत्तिः । न हि जीवेषु निस- र्गजा विद्यासिति ; अविद्यैव हि नैसर्गिकी; तस्या 'आगन्तुक्या विद्यया प्रविलयः । अव्यतिरेकेऽपि च ब्रह्मणो जीवानां बिम्बप्रतिबिम्बवद्विद्याविद्या- व्यवस्था व्याख्याता। केन पुनरुपायेनाविद्या निवर्ततेः श्रवणमननध्याना भ्यासैर्बहचर्यादिभिश्च साघनभेदैः शास्त्रोक्तः। कथम्ः योडयं श्रवणमनन- पूर्वको ध्यानाभ्यासः प्रतिषिद्धाखिलभेदप्रपश्चे "5स एष नेति नेति" आत्मनि, स व्यक्तमेव भेददर्शनप्रतियोगी तन्निवर्तयति; 'स च सामान्येन भेददर्शनं प्रविलापयन्नात्मनापि प्रविलीयते। न 'च श्रोतृश्रवणश्रोतव्यादिविभागपरि- हाण्या विभागान्तरनिवृत्तिविषयाः श्रवणादयः, अपि तु सामान्येन। तथा- च तस्मिन्नपि प्रविलीने स्वच्छः परिशद्धोऽस्यात्मा प्रकाशते; यथा रजः- संपर्ककलुषितमुदकं द्रव्यविशेषचूर्णरजः प्रक्षिपं रजोन्तराणि संहरत् स्वय- मपि संहियमाणं स्वच्छां स्वरूपावस्थामुपनयति, एवमेव श्रवणादिभिर्भेद- दर्शने प्रविलीयमाने विशेषाभावात्तदते च भेदे, स्वच्छे परिशुद्धे स्वरूपे जीवोऽवतिष्ठते । अविद्ययैव 'तु ब्रह्मणो जीवो विभक्तः, तन्निवृत्तो 10ब्रह्म- स्वरूपमेव भवति; यथा घठादिभेदे तदाकाशं परिशुद्धं परमाकाशमेव भवति। स्यादेतव्-कथं भेदेनैव भेद: प्रतिसंहि1यते: भेदप्रतिपक्षत्वात्, यथा रजसा रज :- इत्युक्तम्। व्यक्तमेव मेदातीत 2ब्रक्मणि श्रवणमननध्याना- भ्यासानां भेददर्शनप्रतिपक्षत्वम1विद्यानुबन्घेऽपि; यथा पयः पयो जरयति 1 विशुदध-B. 6 सा. च-B, 11 ड्ियेत-B. * विमुच्यते-B. 7 हि-A. 12 ब्रह्मश्रवण-A. 3 A and B omit fि. 8 Sप्यस्यात्मा-B. 13 विद्याकृतत्वेऽप-B. आगन्सुकया-B. 9 A and B omit तु. 5 Brh. 3-9-26. 10 जीव-A and B.

ब्रह्मकाण्ड: 13

स्वयं च जीर्यति, यथा च विषं 1विषान्तरं शमयति स्वयं च शाम्यति। यथोक्तम्- "विद्यां चाविद्यां च यसतद्वेदोभयं सह। अविधया मृत्युं तीत्वो विद्ययामृतमश्रुते।।" एतदुक्तं भवति-विद्याविदे द्वे अप्युपायोपेयभावाव सहिते; नाविद्या- मन्तरेण विद्योदयोऽस्ति; साध्या तर्हि, तथा च कृतकत्वादनित्यत्वम्, अत आह-अविद्यया मृत्युमिति। एषोऽर्थ :- नाविद्या विद्यायाः साधनम्; किं तु अविद्यया श्रवणादिलक्षणयाप्यविद्यैव निवरतते ; मृत्युरित्यविद्यैवोच्यते; तस्यां निवृत्तायां 'विद्यारूपोपलक्षित'ममृतमश्नुते स्वरूपावस्थानं स्फठिकमणि- रिवोपाध्याश्रयनिबन्नोपरागत्यागात; अन्तरेण प्रयत्नान्तरं 'विद्यास्वरूपेऽ- वतिष्ठत इति। अन्योऽर्थ :- नाविद्या विद्यारहितास्ति। तथाहि-भेददर्शन- मपि न पकाशशून्यम्; *तदभावे न भेदः प्रकाशेत। तस्माद पर एव प्रकाशस्था तथा प्रकाशते; यथोक्तम्-"8तमेव भान्तमनुभाति सर्व तःथ भासा सर्वमिदं विभाति" इति ; किंतु अविद्यानु"बद्धः; यथोक्तम्-"11सर्व दर्शनमन्यूनमविकरपं 12विकल्पितमिव त्वयमान्तरः पुरुषोऽभिमन्यते"। तथा न विद्या ऐकात्म्यश्रवणादिलक्षणा विनाविद्यया, श्रोतृश्रवणादिविभागानु- 18बद्धत्वात; तत्राविद्ययैव विद्याप्रत्यासन्नया विभागदर्शनमविद्यां तीर्त्वा विद्या- लक्षणे नित्ये स्वरूपेSवतिष्ठते, प्रतिबिम्बकलुषितमिवोदकं तन्निवृत्तौ। स्यादे-

कस्मैचित् कार्याय स्युः१ असत्याच्च 16सत्यप्रतिपत्तिर्मिथ्यैव, यथा धूम इति मिथ्यागृहीताद्वाष्पादिति । उच्यते; नायं नियम :- असत्यं न कस्मैचित् कार्याय "भवतीति; भवति हि माया प्रततिर्मयस्य च निमित्तम्, असत्यं च 1 विषान्तराणि-B 2 Isa. 11. 7विद्यायाः-B. 11

३ लक्षणया विद्यैव नि- 8 तस्याभाव-A. 12 विकरल्पमिव-A. वर्त्यन्ते-B. 9 Katha. 2-2-15. 13 बन्घत्वात्-C. * विद्यया स्वरूपो-B. 10 rq :- O. Ānanda- 14 स्यासत्त्वात-A. 5 अमृतत्व-B. purna reads 15 छाना :- A and B. 6 C omits उपाध्याश्र- "अविद्यानिबन्ध. 16 A omite सत्य. यनिबन्धन ; उपा- न:" in his 17 प्रभवतीति-B. श्रयनिबन्धन-B. commentary.

14 ब्रह्मसिद्धि:

सत्य प्रतिपत्तेः, यथा रेखागवयो लिप्यक्षराणि च । स्यादेतत्-स्वरूपेणेदं सत्यम्, न शून्यम्; ऐकात्म्यवादिनस्तु स्वरूपेणाप्युपायानामसत्यता। उच्य- ते-सन्तु स्वरूपेण सत्याः; येन 'तु रूपेण प्रतिपादकाः तदसत्यम्; का- र्योपयोगरहिता स्वरूपसत्यता व्यर्था। अपि च अमेददर्शनोपाया अपि न स्वरूपेण मिथ्या, यतो ब्रह्मैवैषां स्वरूपम्; 'तत्र ब्रह्ैवाविद्यानु'बद्धं ब्रह्म- प्राप्त्युपायः, यथा रेखादयः 'ककारोऽयम्, गवयोऽयम्' इत्यविद्यमानरूपेणैव वर्णादीनां बोधकाः । योऽपि मन्यते-न रेखागवयो गवयत्वेन गवयान्त- राणां प्रतिपत्तिहेतुः, न रेखा वर्णत्वेन; किंतु सादृश्यात्-एतत्सदृशो गवय इति, रेखा च समयात्-ईदशीं रेखां द्ृष्टायं वर्णः स्मर्तव्य इति। तस्य लोकविरोध :; तथा हि-बाला 8हि रेखासु थवर्णत्वेनैव व्युत्पाद्यन्ते, लोके105मेदेन च व्यपदेश :- 'अयं गवयः' इत्याख्यातुः, प्रतिपत्ुश्ष-'गव- यो1डयं मया ढष्टः' इति। तथा असत्यात् प्रति12बिम्बाच्चादष्टस्य 18 प्रतिबिम्ब- हेतोर्विशिष्टदेशावस्थस्यानुमानं न मृषा; शब्दाच्च नित्यादसत्यदीर्घादिविभा- गभाजोऽर्थ भेदप्रतिपत्तिर्न मिथ्या। 14तथा मिथ्याहिदंशो मरणहेतुः; ततश्ष मरणमूर्च्छाद्यनुमानं न वितथम्, कालादिभेदयुक्तात् सत्याहिदंशादिव । यस्यैव "क्षणिकज्ञानमात्मा तस्यैव तूपनेयापनेयासंभवान्मोक्षशास्त्राणां मुक्त्यर्थानां च प्रवृत्तीनां वैयर्थ्यम्; क्षणिकस्य स्वरसेनैव 1निर्वाणात्, अनाघेयातिशयत्वाच्च; एकस्मिन् क्षणे विशेषाविशेषविभागाभावात, 18क्षण- स्यामेद्यत्वात। यदि मतम्-संततावुपनेयमपनेयं च समस्तीति, तद- सत्; कर्ता भोक्ता च संसारी; न च संततिरवस्तुत्वात् कर्ती भोक्री वा। कथं वासतो मुक्तिबन्धौः अथ मतम्-नात्यन्तमसती संततिः, नापि सती, कल्पनया तु सती, तद्विमोक्षाय शास्त्राणि प्रवृत्तयश्चेति; कल्पि- तस्तहि संसरति विमुच्यते च; कल्पितविषयी च संसारविमोक्षावपि कल्पि- 1प्रतीते :- A. "रेखाश्च-A and B. 1* तथाहि-A and B. * A and B omit स्व- 8 A cmits ह. 15 क्षणणिकं-B. रूपेण- 9वर्णत्वन-A and B. 16 मुक्त्यर्थानां प्रवृत्तीना 3 A and Bomit त. 10 अभेदेनैव व्यप-B. च-A. तत्र च-A. 11 O omits अयं. 17 स्वरसेन परिनिर्वा- 5 बन्धं-A and B. 12 बिम्बाददष्टस्य-B. •न च रेसा -B. णात्-A 13 A adds च. 18 भणिकस्य-,

ब्रह्मकाण्ड: 15

तावेव; तदेतदस्माभिरुच्यमानं किं न भवतोऽभिमतम्ः उक्तमेतत्- कल्पितविषयावेव संसारमोक्षौ, न परस्मिन् परमार्थे। अपि च अभ्युपग- म्यापि क्षणिकं विज्ञानमनादिनिधनाया एव संततेर्मुक्तिसंसारावभ्युपेतौ । तथा हि-संततेः अनादित्वात् संसारस्य अवस्तुत्वाच्च नोत्पादः; नोच्छेदः, 'अवस्तुत्वात् अन्त्यक्षणानुपपत्तेश्र। स ह्यन्त्यः क्षणः किंचित् कार्यमारभेत वा, न वा; आरम्भे नान्त्य इति तदभावान्नोच्छेद :; अनारम्भे सर्वशक्तिविर- हादसल्लक्षणात् तस्यासच्वम्; तस्मिन्नसति सर्वेऽप्यनेनैव क्रमेणासन्तः संता- निनः 2स्युः; तदभावे संतान एव नास्ति, कस्योच्छेदः? अथारभत एव कार्यमन्त्यः संतानान्तरे सार्वज्ञे, सति हेतुफलभावे कथं संतानान्तरम्ः न हेतुफलभावादन्यदेकसंततेर्व्यवस्थापकम्। न हेतुफलभावमात्रादेकसंतति- व्यवस्था, अपि तु उपादानहेतुफलभावात ; न च सार्वज्ञस्य ज्ञानस्य चर- मक्षण उपादानम्; आलम्बनप्रत्ययो हि सः; समनन्तरप्रत्ययश्चोपादानम्; ससंततिपतिनसमनन्तर®प्रत्ययजन्यं च सार्वज्ञं ज्ञानम्; आलम्बनप्रत्ययोऽस्य चरमक्षणः । यदि तुल्यजातीयमुपादानम्, न मुक्तचित्तसार्वेज्ञज्ञानयोस्तु- ल्यजातीयता नास्ति । योऽपि मन्यते-'विलक्षणकार्ये संतत्युच्छेद इति, तस्य रूपज्ञान प्रबन्धे विषयान्तरविज्ञानान्निर्वाणप्रसङ्गः; कथंचितुल्यतायाम- निर्वाणमित्यलमतिप्रसड्गेन। केचित-विज्ञानगुणमविज्ञानसवभावमात्मतत्त्वमिच्छन्तः समुत्खवातसकल- विशेषगुणे स्वरूपे तस्य स्थिर्ति ब्रह्मपाप्तिमाहुः; सा हि तस्यावस्था देहे- न्द्रियाद्युपाधिभिरकृतावच्छेदा वृहती ब्रह्मेति गीयते। ज्ञानस्वमावतवे च सर्वगतस्य देहेन्द्रियनिरपेक्षस्य नित्यत्वात ज्ञानस्वरूपस्य संनिहितविविध- ज्ञेयमेदस्य बृहत्तरः संसारः स्याद्। अथ न विजानाति किंचित, न वर्हि ज्ञान स्वरूप :; सकर्मको हि जानात्यर्थो नासति कर्मसंबन्धे यु्यते। तान् प्रत्याह-विज्ञानमिति। कुतः! श्रूयते हि-"'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रक्म', " विज्ञानमानन्दम्" इत्यादि। न चोक्तदोषः ; यथा दाहकोऽपि वहि- रुपनीतं दाहयं दहति, नानुपनीतमदाहयं च; यथा च स्फटिकदर्पणादयः 1 A omits अवस्तुत्वात्. 7 Tait. 2-1-1. 2 O omits स्यु: विलक्षणे-A and B. ३प्रत्ययोपजन्यं त्वसार्व- 5 प्रतिबन्धे-0. 8 O omits अनन्तं ब्रह्म. झं-B; प्रत्ययं च 9 Brh. 3-9-28-7. सार्वज-A. 6स्वमाव :- A and B.

16 ब्रह्मसिद्धि:

स्वच्छा: प्रकाशस्वभावा अपि यदेवोप'निधीयने योग्यं च तच्छायापच्या तदेव दर्शयन्ति; एवमयं पुरुषो भोगायतनशरीरस्थो भोगसाधनेन्द्रियोपनी- तान् शब्दादीन् भुङ्के, तच्छायापच्या नित्यचैतन्योऽपि; अतक्ष न सर्वस्य सर्वदर्शित्वप्रसङ्ग: ; न च मुक्तौ बाह्यविषयोपभोगः । स्यादेतत्-सर्वगतस्य सर्वमेव विषयत्वेन वर्तते; तत्र किमुपनेयम्ः उच्यते-यस्याप्यज्ञस्यात्मनो ज्ञानं मनःसंयोगादिजन्यम्, तस्यापि सर्वमनोभिः सर्वात्मनां संयोगात कथ- मुपभोगव्यवस्था: मनःसंयोगमुखेन सर्वे हि तद्विषया विषयत्वेऽस्य वर्त- न्ते। अथास्य कर्मनिबन्धनत्वादुपभोगस्य कर्मनिमित्ता व्यवस्था, सा चिति- रूपात्मवादिनोऽपि न दण्डवारिता। अपपि च अस्याभेददर्शनपरिनिष्पच्या सर्वस्मि न्नात्मभावमापन्ने दश्याभावादेव "न दर्शनं दक्स्वभावस्यापि दग्धुरिव वह्वेर्दा्याभावान्न दाहः, 'प्रकाशस्येव च प्रकाश्याभावान्न प्रकाश कता। तदुक्तम्-"6न हि द्रष्टुर्दष्टर्विपरिलोपो विद्यते, अविनाशित्वात; न तु तद्दितीयमस्ति ततोऽन्यद्विमक्तम्, यत् पश्येत" "यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवा- भूत्" इत्यादि। विज्ञानादिविशेषगुणनिवत्तिलक्षणा च मुक्तिरुच्छेदपक्षान्न® मिद्यते ; न हि सतोऽप्यात्यन्तिको दर्शनाभावोऽभावाद्विशिष्यते। कश्च सर्वतः प्रेयस आत्मनोSमावमभिकाङ्क्षेदित्यपुरुषार्थो मोक्ष: स्यात्। स्यादे तत्-विविधद्ठुःखोपशमत्वादात्मोच्छेदोऽपि पुरुषेणार्थ्यते; दृश्यन्ते हि तीव्र- पापरोगग्रस्ताः स्वोच्छेदाय यतमानाः। सत्यं प्रवृद्धगदोन्मूलितनिखिवल- सुरवा दुःखमयीमिव मूर्तिमद्धहन्तः; न त्वेवं संसारिणो विविधविचित्रदेवा- 1द्ानन्दभागिनः; तत्र यथा विविधदुःरो11परमत्वात पुरुषार्थत्वम्, 12तथा विविधसुरोपरमत्वादपुरुषार्थत्वमपि; यस्य तु निर्मृष्टनिखिलदुःखानुषज्गा पर- मानन्दसंवेदनावस्था तस्यैवैकान्तिकं13 पुरुषार्थ1'त्वमित्यलमतिप्रसङ्गेन । अक्षरमिति "शब्दात्मतामाह, विशेषेण सामान्यस्य लक्षणात; अपरिणा- मित्वं वा, परिणामे पूर्वधर्मनिवचेः क्षरणस्य भावात, तद्रुदासन। कथं 1 नीयते-A. 6 Brh. 4-8-23. 12 तथाविध-A and L. 7 Brh. 4-5-15. 13 क :- A. 3 अदर्शनम्-A and B. 8 C adds हि ater न्न् 14थं :- A. प्रकाशस्यैव चA, B 9सत्त्वे-B. 15 शब्दात्मकता-0. and O; C omits च. 10 नन्दभोगभागिन :- A. 5 B omits क. 11 पशम-B.

मक्षकाण्ड: 17

तावच्छब्दात्मताः "परं चापरं च ब्रम्म यदोंकारः" इत्यादिश्रुतिभ्यः । न वेदमभिघेयापेक्षम्, कारप्रत्ययान्तस्य 'शब्दस्वरूपपरत्वात्। अवर्णादपि वर्णसमु*दायात परः कारमत्ययो दश्यते-'एवकारः किमर्थःः' 'किमर्थश्च- कार :? ' इति । नन्विदमन्यथैव व्याचक्षते-सर्वविशेषातिगस्य ब्रक्षण उपा- सितुमशक्यत्वात्, प्रतीकोपदेशोऽयम्; अस्मिन्नालम्बने ब्रक्षोपासितव्यम्5; यथा देवतायाः साक्षात् पूजासंभवात् तल्लाञ्छने दारुण्यश्मनि वा पूजा- विधानं तह्ुडचा, 'तथा धधयाता देवता सा प्रसीदतीति; अनेन वा- भिधानेन तद् ध्येयम्, प्रणव1स्य तदभिधानत्वात्। उच्यते -- "11ओमित्या- त्मानं न्यायथ" 412ओमिति युञ्जीत" इति यत्र योगाङ्गता श्रूयते तत्रै- वम्; यत्र तु युञ्जीतेत्यादेरश्रवणात तादात्म्य एव पर्यवस्यति वाक्यम्, तत्र नेत्थम् ; यथा "18ओमिति ब्रह्म, ओमितीदं सर्वम्", "1तद्यथा शङ्डना-" इत्यादि "14ओंकार एवेदं सर्वम्" इति। अत्र हि सर्ववागनुगमेन तद- त्यागादोंकारो वाचस्तच्वमिति दर्शयित्वा वाग्रपात्यागाच्च रूपप्रपश्चस्य "14ओं- कार एवेंद सर्वम्" इत्युपसंहरति। यत्रापि "15एतेनैव1 परं पुरुषममिध्या- यीत" इति श्रवणम्, तदपि सर्वात्मभावप्रतिपादनपूर्वकम्। न च सर्वा- त्मभाव औपचारिकः स्तुत्यर्थ इति युक्तम्, मुख्यार्थत्वेऽप्यविरोघाद; सर्वस्थ हि प्रत्यक्षाद्यनवसेयं शास्त्रगम्यमिदं रूपं न विरुध्यते; न हि प्रमाणान्तरे- णानवगमः प्रमाणान्तरस्य विषयमपहरति; "1तस्माद्विद्वान्" इति च सार्वात्म्यविद एव तेन ध्यानोपदेशः । न च तदन्यतः ; तस्मादनन्तरमेव वाक्यं तत्र पर्यवसितम् ; ततोऽधिगतसार्वात्म्यस्य सतो ध्यानोपदेशः। अथ- वा-"1वागेव विश्वा भुवनानि जज्ञे वागेवेदं बुसुजे वागुवाच" इत्यादौ वाच: सार्वात्म्यं श्रूयते। तथा वाक्सूक्े वाचः सर्वात्मत्वं सर्वेशित्वं च प्रद्- र्शितम् -- "18 अहं रुद्रेभिर्वसुमिश्वरामि" इति वाचैव; यथात्मनि प्रतिबुद्धेन 1 Praśna. 5-2. O omits ध्याता 13 Tait, 1-8-1. 2 वे-B. 9 A omits इति. 14 Chand, 2-28-3.

3 शब्दस्य स्वरूप-B. 10 B oinits स्य. 15 Praśna. 5-5.

दयाव-B. 11 Mund. 2-2-6. 16 1º Mahānārā. 24-2 A omits एव. 5'Badds इृति. 17

•क्रियते-B. (ओमत्यात्मानं यु- अति). 18 Rgv. 10-125-1, 7सा-B.

18 ब्रह्मसिद्धि:

वामदेवेन-"अहं मनुरभवं सूर्यश्र" इति। अपि च प्रकृतिरूपान्विता विकाराः; वाग्रपान्वितं च जगत ; अतो वाचो विपरिणामो विवर्तो वाव- सीयते। कथं तदनुगमः? तदुपरागविज्ञानवेदनीयत्वात्; तथा हि-न शब्दाच्चक्षुरादिवत् प्रतिपत्तिः, तदसंवेदनेऽर्थे प्रतिपच्यभावात् । नापि धूमा- दिवद्यधिकरणतया; तथा हि धूमादत्राभिरिति प्रतिपत्ते्थ्र्व्यधिकरणतया व्यक्तं वैलक्षण्यं शब्दादर्थावगमस्य संवेद्यते सर्वेण। इतश्नैतदेवम्-यस्तु शब्दयोर्विशेषणविशेष्यभावोऽवगम्यते 'नीलमुत्पलम्' इति, अर्थगत एवासौ; अन्यथा यथा 'ऊ्ध्वत्वे काकनिलयनात् स्थाणुः' इति परस्परव्यवच्छिन्नाभ्या- मर्थाभ्यामर्थान्तरप्रतीतिः, तथा स्यात् । अपि च धूम इव शब्दें प्रति- पत्तिहेतौ न ताद्रूप्येण निश्यः स्यात्। न 'च घूमात् प्रमाणान्तराहामौ निश्चयो धूमरूपानुकारी भवति; भवति तु प्रमाणान्तरादप्यर्थेषु निश्चयः शब्दरूपपरामर्शी; 'तद्दर्शनात् शब्दादपि प्रतिपत्तौ तथा प्रतिपत्तिः, न त्वा- नन्तर्थनिमित्ता आ्रन्तिरित्यव्यवस्यामः । बालानामपि च येयमन्यपरिहारेण स्तनादौ प्रवृत्ति:, सा न 'इदम् ' इत्यनिश्चिन्वतां भवितुमर्हति; नानिश्चिते स्थाणौ पुरुषे वान्यतरनिवन्धना प्रवृत्तिः ; न च निश्चयः शब्दा- नुरागशून्य इति तेषामपि पूर्वजन्मशब्दभावनाभाजां वाग्रपोपरक्तमेव ज्ञानं निश्चीयते। तथा च तद्रूपोपग्राह्यं जगत् तद्विवर्त इति प्रतीमः । अपि च सन्त्यर्था व्यावहारिकाः, येषां न शब्दविवर्तादन्यत तत्वम् ; तत्सामान्यादितरेS- पि तथावसातव्याः; यथा -- 'कुर्यात् न कुर्यात्' इति विधिनिषेधौ, वाक्यार्थः, समूहः, असन्तश्षाला तचक्रशशविषाणादयः । तत्र न तावद्विधिनिषेधौ भूते प्रवृत्तिनिवत्ती, न च वर्तमाने, न भविष्यन्त्यौ; अपाक्षीत् पचति पक्ष्यतीत्यविशेषप्रसङ्गात्; कार्ये इति चेत्; न, कालतयातिरेकेण कार्य- खवस्यानिरूपणात्; तस्मात् प्रवृत्तिनिळत्यनुगुणमवस्तुकं प्रतिभामात्रं विधि- निषेधश्च स्याताम; न चानालम्बना ज्ञानस्वभावत्वात् प्रतिभा युक्ता; न च सा शब्द रूपपरामर्शविकला; तस्मात प्रवृत्तिनिवृत्यानुगुण्येन शब्दतच्वमेव

1 Brh. 1-4-10. 'B and O omit अर्था- 7तददर्शनाच शब्दा-A. * व्यपिकरणाया :- 0. भ्याम. 8शशालातचक्र - A. •मम्पते-A. 5 A omits च. . A and Bomit च. A omits भवति. -.

ब्रह्मकाण्ड: 19

तथा तथावभासत इति सांप्रतम्। एवं वाक्यार्थः ; संसर्गो न संसर्गि- व्यतिरेकेण कश्चित्, न संसर्गी असंसर्गिरूपातिरिक्तः ; न ज्ञेयशून्यं ज्ञानम्; न विकल्पप्रत्ययो वायूपोपरागरहित इति वाक्त्व्वमेव तथा तथा विवर्तत इति न्याय्यम्। एवं समूहे वनादौ असत्सु चालातचक्रादिषु योजनीयम्। अपि च यद्यपि षड्जादिषु गवादिषु च2 प्राक् शब्दात् ज्ञानमस्ति, तथापि न तादकू, यादक् शब्दनिवेशादुत्तरस्मिन् काले; अविविक्ता हि प्राक् प्रतिपत्ति:, स्फुठतरा विवेकवती पश्चात्। तथा च गोपालाविपालादयो विवेकज्ञान- सिद्धये संज्ञां निवेशयन्ति। एवं च शब्दसंस्पर्शेडर्थे बोघोत्कर्षदर्शनात् तत्प्रतिसंहारे च संचेतितानामप्यसंचेतितकल्पत्वात् पथि गच्छतस्तृणादी- नामपकर्षात् वाप्रपाधीनमेव चितश्चितित्वम्। वाक्शक्तिरेव वा चिति :; तव्प्रतिसंहारेSपि सूक्ष्मा वाक्शक्तिरित्येके; सर्वथा वाग्रूपाधीनो ज्ञेयबोष इति सर्वै ज्ञेयं वायूपान्वितं गम्यत इति तद्विकारस्तद्विवर्तों वा; मृद इव घठादय:, चन्द्रमस इव जलतरङ्चन्द्रमस इति। अन्ये तु-मृदादि- दृष्टान्तदर्शनात् परिणामितां ब्रह्मणो मन्यन्ते; तदपाक्रियते5-अक्षरमिति। कुतः? "्रुवः" "नित्यः" इति तत्र तत्र श्रुतेः। अथ मतम्-परिणामित्वेऽपि तच्वाविधातान्न नित्यता 8व्याहन्यते; यथोक्तम्-"यस्मिन् विक्रियमाणेSपि10 तच्वं न विहन्यते तदपि नित्यम्" इति। सत्यम् ; तथापि तु यद्वि- शुद्धमात्मरूपं तस्याभावात् सर्वात्मना परिणतावनित्यत्वम्, एकदेशपरिणतौ सावयवत्वान्नित्यत्वमेकत्वं च 1व्याहन्येते ; तदेतद्विशुद्धत्वं नित्यत्वमेकत्वं चाकाशकल्पे ब्रह्मण्यवकल्पते; कल्पितावच्छेदेSकल्पितावच्छेदमप्याकाश- मनवच्छिन्नमस्तयेव। अथ कल्पितैकदेशपरिणामः स कल्पनयैवेति सुछ्ूक्तम् -अक्षरमिति । केनित् "12सर्वगन्धः सर्वरसः " इत्यादिश्रतेः सर्वात्मतां ब्रक्षण उपागमन् ; एवं च विषयोपभोगोपपत्तेः प्रकाशस्वभावस्यात्मनो18 विषया:, युक्तम्, यत्14 प्रकाशेरन; अन्यत्वे15 तु जडानां प्रकाशनमसंभावनीयमिति। 1 A and B omit तथा. 7 Śvēta 6-18. 0 A and B omit अपि. 2 वा-A. 11 व्याहन्यते-A and C. 3 A omits च. 8 व्याहन्येत-B. 9तदपि नित्यं यास्मिस्तत्त्वं 12 Chand. 8-14-2. A omits तुं. 13 आत्मान :- A. 5 कीर्यते-A and B. न विहन्यते Mahi- 1* यत्तत-B. Brh. 4-4-20. bhagya 1-1-1. 15 च .- O.

20 ब्रक्सिद्धि:

तान् प्रत्याह-असर्वमिति । कुतः "'अस्थूलमनण्वहस्वम्" इति सर्व- मेदोपरागप्रतिषेधात्। सर्वभेदावियोगाच्चानिर्मोक्षः ; न हि स्वभावाद्दियोजयितुं वस्तु शक्यम्, वहिरिवौष्ण्यात्। अथापि कथंचिद्वियोज्येत, तथापि भेदप्रपश्चप्रबन्धस्यानुच्छेदाद्वियोगाभावान्नित्यसंसारिता स्यात्। सर्वथा अश- नायापिपासादिप्रपश्चोऽस्यात्मा ; तत्प्रपश्चस्य चोच्छेदो नेष्यते; तनैकात्म्यवादि नोऽनिर्मोक्ष: ; आत्ममेदवादिनस्तु कस्यचिदुच्छिन्नः कस्यचिन्नेत मुक्त्संसार - विभागः । तस्मान्न प्रपश्चात्मकं ब्रह्म, अविद्याकीडितमेव प्रपश्च इति सांप्रतम्। यदि तर्हयविद्याक्रीडितमेव' प्रपश्चः, प्रपश्वशून्यता तर्हि परमार्थः; सैवास्तु ब्रह्म, परमार्थत्वात। तथा च6 प्रपश्चनिषेधनैव तद्ूपं श्राव्यते-"स एष नेति नेति" "'अस्थूलमनण्वह्स्वम्" इति च । तत्राह-सर्वमिति । एतदुक्ततं भवति-ब्रह्मणो न सर्वात्मता; संव तु ब्रह्मात्मकम्, ब्रह्मरूपेण रूपवत्, न तु8 शून्यमेव, नित्यमुक्तिप्रसङ्गेन9 तदर्थोपदेशप्रवृत्तिवैयर्थ्य- प्रसङ्गाद10। नित्यमुक्त्तत्वेऽ्यविद्यानिबन्धनः संसार इति चेत्; यदि ग्रहणा- भावोऽविद्या, कथं तर्हि11 तन्निबन्धनः संसारः! मुक्तावपि तस्य तुल्यत्वात्, वद्ददेव न किंचित् प्रकाशेत। अथायथार्थग्रहणमविद्या, न तर्हि सर्वशून्यता ; "12तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम्" इति श्रुतेः " 18आत्मैवेदं सर्वम् " इति च सर्वस्मिन्नात्मोपदेशः,14 "18कथमसतः सज्जायेत" इति च स्वयं 1शून्यताया निषेधात्। भावो हि यथावदप्रकाशमानोSध्यस्ताविद्यमान- रूप: प्रकाशते; शून्ये तु काध्यासः, किं प्रकाशतामिति निर्बीजतैव स्यात्। "17विज्ञानमानन्दम् " इति रूपोपदेशाच्च न सर्वाभावमात्रं ब्रह्म18, अपि तु सर्वस्यात्मेति। केचित्तु-केवलस्य19 सुखस्यादर्शनाद्दःखाविनामावान्नास्त्यवस्था दुःख- संस्पर्शविविक्तेति मन्यन्ते; न हि कश्िज्जन्तुः सुख्येवोपलम्यते, दुःख्येव वा; 1 Brh. 8-8-8. 8 A and B omit J. 14 आत्मोपदेशातू-B. * Badds अन्यथा. •प्रसङ्गात् -- A and O, 15 Chand. 6-2-2. 3 A omits वियोज्येत. 10 O adds च. 16 रन्यता-A. अनिर्मोक्षपसइ :- A. 11 A and B omit तर्हि. 17 Brh. 8-9-28-7. 5मेवेद जगत्-A. .18 Mahānāra. 10-4. 18 B omits ब्र्म. 6 A omits 4. 13 Chānd. 7-25-2. A adds प. 7Brh. 3-9-2e

बझमकाण्ड: 21

दुःखवत एव तु सुखं सुखत्वेऽवांतिष्ठते ; तापवत एव चन्दनपडूसं स्पर्शः सुखम्। तत्राह-अभयमिति। सर्वभयविनिर्मुक्ता हि ब्रक्मावस्था; न8 चात्राल्पीयानपि क्लेशः, असकृदभयश्रुतेः-"'अभयं वै ब्रह्म" इत्यादि ; तथा हि-न स्वाभाविकं भय ब्रक्मणि, आनन्दरूपेण विरोधात; नागन्तुकं हेतुमत्, 6द्वितीयाभावात ; तदुक्तम्-"6द्वितीयाद्वै भयं भवति" इति। न च दुःखनिवृत्तिरूपं सुखम्, येन दुःरिवतस्यैव सुखं सुखत्वेSवतिष्ठेत- इति प्रपश्चितमेतत् पुरस्तात्। अपरः प्रकार :- इह केचित् मुक्ताभिमतानामपि पुनरावृत्तिभयं मन्यन्ते। इह हि विज्ञानात्मानो ब्रह्मणो विभक्ताः8 स्यु:, अविभक्ता वा ; स्वतो ब्रह्मणैव वा विमज्येरन् भोगार्थ क्रीडार्थ विभूतिख्यापनार्थ वा स्व- भावाद्वा; अविद्यानिबन्धनो वा तद्विभागः ; विज्ञानात्मान एव वा ब्रह्मशब्दा- भिधेयाः, नान्यङ्वन्न; तेषां कर्माविद्यानिबन्धनः संसारः, द्रष्टदृश्ययोः परस्परयोग्यतानिबन्धनो वा ; तत्र योग्यता10निबन्धनत्वे योग्यताया अनपायात् पुनरावृत्तिभयमप्रच्युतम। अथ कृतकार्यत्वान्न पुनरावन्तिः, सकृच्छब्दादु- पलब्घौ न पुनस्तदुपलब्धिः स्याद । अथानन्तविकारा प्रकृतिः "सर्वात्म- नोपलब्धौ निवर्तते, अविकृतरूपान्तरोपलब्धये च12 प्रवर्तत एव; आनन्त्या- देव तर्हि न सर्वात्मनोपलब्धिः संभवतीति गुणपुरुषान्यताख्यातिमतोऽपि . पुनरावृत्ति: 1संभाव्येत। अविद्या पूर्वकर्मनिबन्धनत्वेऽप्यनादौ संसारे Sनन्तत्वाद कर्मणामनियतावपाककालत्वाच्च प्रतिसर्गावस्थाया14 इव मुक्त्यवस्थाया15 अपि प्रत्युदावृत्तिभयं न व्यावर्तते। अविद्यानिबन्धनत्वेऽपि तस्या निर्हेतुत्वा- न्निष्प्रयोजनत्वाच्च प्रवृत्तेः तथव पुनः पुनः प्रवृत्तिः केन वार्यतेः तथा च सुषुपे ब्रक्मप्राप्तेः प्रत्युदावृत्तिर्द्वश्यते। स्वतन्त्रे तु ब्रक्षण विभक्कानां जीवानां देहेन्द्रियोपभोगहेतौ अविभक्तानां वा विभज्य भोगादिभिर्हेतुभिर्न पुनर्देहादिसंबन्धो न संभाव्यते; स्वतन्त्रो हि क्रीडया स्वातन्त्र्यरयापनेन

1 दव-A and B. 5 द्वितयिस्याः मावात्-A. 11 सा सर्वात्म-A, * संस्पर्शसुखम्-R and 6 Brh. 1-4-2. 12 A omits च. C. 7 0 omitw हि. ३ न हि तत्षा-B and 8 A and B adds वा. 13 संभाव्यते-A and B.

0. 9 O adds वा, 14 यामिद-A.

4 Brh. 4-4-25. 10 निबन्धने - A ond R. 15 यामपि-A.

20 ब्रक्षसिद्धि:

तान् प्रत्याह-असर्वमिति । कुतः! "'अस्थूलमनण्वहस्वम्" इति सर्व- मेदोपरागप्रतिषेधात्।सर्वमेदावियोगाच्चानिर्मोक्षः ; न हि स्वभावाद्दियोजयितुं वस्तु शक्यम्, वहिरिवौष्ण्यात्। अथापि कथंचिद्वियोज्येत, तथापि

नायापिपासादिप्रपश्चाऽस्यात्मा ; तत्पपश्चस्य चोच्छेदो नेष्यते; तन्नैकात्म्यवादि- नोऽनिर्मोक्ष: ; आत्मभेदवादिनस्तु कस्यचिदुच्छिन्नः कस्यचिन्नेति मुक्तससारि- विभागः । तस्मान्न प्रपश्ात्मकं ब्रह्म, अविद्याक्रीडितमेव प्रपश्च इति सांप्रतम्। यदि तर्ह्यविद्याक्रीडितमेव6 प्रपश्चः, प्रपश्चशून्यता तर्हि परमार्थः; सैवास्तु ब्रह्म, परमार्थत्वात।तथा च6 प्रपश्चनिषेधनैव तद्ूपं श्राव्यते-""स एष नेति नेति" "'अस्थूलमनण्वह्स्वम्" इति च। तत्राह-सर्वमिति । एतदुक्ततं भवति-ब्रह्मणो न सर्वात्मता; सव तु ब्रम्मात्मकम्, ब्रह्मरूपेण रूपवत्, न तु8 शून्यमेव, नित्यमुक्तिप्रसङ्गेन9 तदर्थोपदेशप्रवृत्तिवैयर्थ्य- प्रसङ्गात्10। नित्यमुक्तत्वेऽप्यविद्यानिबन्धनः संसार इति चेत्; यदि ग्रहणा- भावोऽविद्या, कथं तहि11 तन्निबन्धनः संसारः मुक्तावपि तस्य तुल्यत्वात्, वद्ददेव न किंचित् पकाशेत। अथायथार्थग्रहणमविद्या, न तर्हि सर्वशून्यता ; "12तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम्" इति श्रुतेः " 18आत्मैवेदं सर्वम् " इति च सर्वस्मिन्नात्मोपदेशः,14 "18कथमसतः सज्जायेत" इति च स्वयं शून्यताया निषेधात्। मावो हि यथावदप्रकाशमानोऽध्यस्ताविद्यमान- रूप: प्रकाशते; शून्ये तु क्ाथ्यासः, किं प्रकाशतामिति निर्बीजतैव स्याद्। "17विज्ञानमानन्दम्" इति रूपोपदेशाच्च न सर्वाभावमात्रं ब्रह्म18, अपि तु सर्वस्यात्मेति। केचिन्तु-केवलस्य19 सुखस्यादर्शनाद्दःखाविनामावान्नास्त्यवस्था दुःख- संस्पर्शविविक्तेति मन्यन्ते; न हि कश्चिज्जन्तुः सुख्येवोपलम्यते, दुःख्येव वा; 1 Brh. 8-8-8. 8 A and B omit J. 14 आत्मोपदेशात-B. B adds अन्यथा. 9प्रसङ्गात्-A and C. 15 Ohand. 6-2-2. . A omits वियाज्येत. 10 O adds च. 18 अन्यता-A. *अनिर्मोक्षप्रसइ :- A. 11 A and B omit ताह. 17 Brh. 8-9-28-7. 5 मेवेद जगत्-A. 1º Mahānārā. 10-4. 18 B omits ब्रह्म. ® A omits 4. 13 Ohand. 7-25-2. 1º A adds . 7 Bph. 8-9-26.

बझ्मकाण्ड: 21

दुःखवत एव तु सुखं सुखत्वेऽवतिष्ठते ; तापवत एव1 चन्दनपड्डसंस्पर्शः सुखम्। तत्राह-अभयमिति। सर्वभयविनिर्मुक्ता हि ब्रझ्मावस्था ; न8 चात्राल्पीयानपि क्लेशः, असकृदभयश्चतेः-"*अभयं वै बह्म" इत्यादि; तथा हि-न स्वाभाविकं भयं ब्रक्मणि, आनन्दरूपेण विरोधात; नागन्तुकं हेतुमत्, 5द्वितीयाभावात; तदुक्तम्-"द्वितीयाद्वै भयं भवति" इति। न च दुःखनिवृत्तिरूपं सुखम्, येन दुःरिवतस्यैव सुखं सुखत्वेSवतिष्ठेत- इति प्रपश्चितमेतत् पुरस्तात्। अपरः प्रकार :- इह केचित् मुक्ताभिमतानामपि पुनरावृत्तिभयं मन्यन्ते। इह हि' विज्ञानात्मानो ब्रह्मणो विभक्ता:8 स्युः अविभक्ता वा ; स्वतो ब्रह्मणैव वा विमज्येरन् भोगार्थ क्रीडार्थ विभूतिख्यापनार्थ वा स्व- भावाद्वा; अविधानिबन्धनो वा तद्विभागः ; विज्ञानात्मान एव वा ब्रह्मशब्दा- भिधेयाः, नान्यद्वक्; तेषां कर्माविद्यानिबन्धनः संसारः, द्रषटदृश्ययोः परस्परयोग्यतानिबन्धनो वा ; तत्र योग्यता10निबन्धनत्वे योग्यताया अनपायात् पुनरावृत्तिभयमप्रच्युतम्। अथ कृतकार्यत्वान्न पुनरावत्तिः, सकृच्छब्दाद्यु- पलब्घौ न पुनस्तदुपलब्धिः स्यात । अथानन्तविकारा प्रकृतिः 1सर्वात्म- नोपळब्धौ निवर्तते, अविकृतरूपान्तरोपलब्धये च12 प्रवर्तत एव ; आनन्त्या- देव तर्हि न सर्वात्मनोपलब्धिः संभवतीति गुणपुरुषान्यताख्यातिमतोऽपि पुनरावृत्ति: 18संभाव्येत। अविधयापूर्वकर्मनिबन्धनत्वेऽप्यनादौ संसारेSनन्तत्वात् कर्मणामनियतविपाककालत्वाच्च प्रतिसर्गावस्थाया14 इव मुक्त्यवस्थाया16 अपि प्रत्युदावृत्तिमयं न व्यावर्तते। अविद्यानिबन्धनत्वेऽपि तस्या निर्हेतुत्वा- न्निष्प्रयोजनत्वाच्च प्रवृत्तेः तथेव पुनः पुनः प्रवृत्तिः केन वार्येते तथा च सुषुप्ते ब्रह्मप्राप्तेः प्रत्युदावृत्तिर्दश्यते। स्वतन्त्रे तु ब्रह्मण विभक्कानां जीवानां देहेन्द्रियोपभोगहेतौ अविभक्तानां वा विभज्य भोगादिमिर्हेतुभिर्न पुनर्देहादिसंबन्धो न संभाव्यते; स्वतन्त्रो हि क्रीडया स्वातन्त्र्यर्यायनन

1 इव-A and B. 5 द्वितयिस्या: भावात्-A. 11 सा सर्वात्म-A, * संस्पर्शसुखम्-B and 6 Brh. 1-4-2. C. 7 0 omite हि. A omits च.

३ न हि तक्षा-B and 8 A and B adds वा. 13 सभाव्यते-A andB.

C. 9 O adds वा. 14 यामिद-A.

• Brh. 4-4-25. 10 निबन्धने-A and B. 15 यामपि-A.

22 ब्रक्षसिद्धि:

वा स्वभावेन वा पुनर्बन्नीयाल्लौकिक इवेश्वरः । अथैष कर्मापेक्षः, न कर्मस्वस्य स्वातन्त्र्यम्; तथापि कर्मणामानन्त्याद्विपाककालनियमाभावाच्च कल्पशतातिक्रमेSपि प्राप्तविपाककालेभ्यः कर्मभ्यः पुनर्बन्धः संभाव्यते, यतो नैक्कभविकः कर्माशयः ; न ह्यस्य प्रायणमेवाभिव्यञ्जकम्, अपि तु देशकालादयोऽपि; तथा हि-एकस्मिन्नपि देहे क्रमेण कर्मफलभोगो दृश्यते, विरुद्धजातिभोगनिमित्तानां च कर्मणां युगपदावापगमनानुपपत्तेः; गर्भमृत्यूनां चाकर्मणां 2विमुक्तिप्रसङ्ग:3 । तत्रोच्यते-अभयमिति। पराहीयं 'क्षेमप्राप्तिः भ्रूथते। 5नास्यां पुनः संसारभयमस्ति ; न तावत् कर्मनिमित्तः पुनः संसारः, विद्यया प्रायश्चित्तेनेवाकृतभोगानामप्यनन्तानामपि कर्मणां प्रक्षयात्। उक्ततं हि-"ज्ञानाभिः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा" इति; तथा- "7क्षीयन्ते चास्य कर्माणि" इति। अथवा विद्ययाविद्यानिवचौ प्रविलीन एव कर्तृकर्मफलविभागः ; तस्य कुतः संभवः? नाप्यविद्यानिमित्तः, तत्प्रवृत्तिहेतोरभावात् ; अनादिर्ध्यविद्या, अनादित्वादेव न हेतुमपेक्षते ; प्रागभावे हि हेतुव्यापारः ; असति प्रागभावे कदा हेतुर्थ्व्याप्रियेत; न हि सतो हेतुकत्यमरि्ति ; विद्यया 'तूच्छिन्ना प्रागसती प्रवर्तमाना नाकस्मात् 10प्रवर्ति- तुमहति। सुषुप्ते तु विक्षेपमात्रं निवत्तम्, तत्संस्कारोऽग्रहणं च नैव निवृत्ते; 1अन्यथा न तुरीयाद्विद्येत ; विक्षेपमात्राभावातु बक्षप्राप्त्यभिधानम्। तस्मात् सुछ्टूक्तम् अमयमिति ।

केन पुनः प्रमाणेनास्यार्थस्य समघिगमः१ न 12तावद् प्रत्यक्षेण, तस्यैतद्विपरीत मेदविषयत्वात; 18नाप्यनुमानेन, तत्पूर्वकत्वात; नोपमानेन, साढश्यविषयत्वात्, तस्य च भेदाधिष्ठानत्वाद; अर्थापत्तिस्तु विपर्यये, न भेदमन्तरेण कश्चिद्यवहार उपपद्यते यतः ; अभेदोऽपि हि प्रमात्रादि- विभागाढते 1दुरवगमः ; अभावोऽपि न भावरूपतच्वावगमायालम; नापि

1 कर्मण्यस्य-A. 6 Gita. 4-37. 10 प्रवृत्तिम-0. 2 A and B omit वि. 7 Mund. 2-2-8. 11 अन्यथा तु-B. 3 प्रसङ्गात्-B. 8 व्याप्रियते-B and 0. 12 A omits तावत. 'क्षेमावाप्ति :- A. 9 विच्छिना-A; 13 नानुमानेन-A. 5 न तस्यां-A. छिन्ना-B. 1* दुरधिगम :- Br

ब्रक्मकाण्डः 23

प्रपश्चाभावावगमाय, प्रत्यक्षादिषु सत्सु तदसंभवाद्। आगमोऽपि न तावदा- प्रप्रणेतृकोऽत्र क्रमते, प्रमाणान्तराघिगतगोचरत्वात्; नापि स्वतन्त्रः, विधिनिषेधरूपत्वात्, तयोक्ष स्थिते तत्त्वेऽसंभवात्; नापि तदनपेक्षं व्यवस्थितवस्तुविषयमेव प्रामाण्थम्, भूतानुवादत्वे प्रमाणान्तरापेक्षत्वाद्; लोकाच्च शब्दसामर्थ्याधिगमः; तत्र कार्यपरतयैव कार्यान्वयिप्वर्थेषु पदानि प्रयुज्यन्ते, तथार्थवच्वात् ; न हि प्रवृत्तिनिव्ठत्तिशून्यस्य वचसः कश्षिदर्थः । अपि च न भूतानुवादाद्वचसः संबन्धावगमः, अपि तु 'प्रवर्तकात; प्रवृच्या ह्यनुमायार्थप्रत्ययं तत्र शब्दस्य सामर्थ्यप्रतीतेः । तथा च न प्रवृत्तिसंबन्धरहितेष्वर्थेषु शब्दानां शक्तिर्गम्यते ; तथा सत्यनवगतसामर्थ्याः शब्दा भूते ऽर्थे कथ 8तदवगमयेयुः१ अपि च प्रमाणान्तरावसितश्रेव् सोऽर्थः, न शब्दस्य तन्न प्रामाण्यम्; अथानवसितः, नतराम्; अपदार्थत्वे वाक्यविषयत्वासंभवात; पदार्थ एव हि विशिष्टतया वाक्यार्थीभवति; अत्यन्तापरिद्वष्टस्तु पदादनवगम्यमानः पदार्थसंसर्गात्मके वाक्यार्थे न गुणत्वेन प्रधानत्वेन 'वानुप्रवेशमर्हति । अपि च प्रलीननिखिवलावच्छेदं तत्वमगोचर एव प्रतिपत्तेः ; सर्वा हि प्रतिपत्ति :- 'एवम्, नैवम्' इति व्यवच्छेदेन प्रवर्तते ; अन्यथा न 5कश्चित प्रतिपन्नः स्यात; सर्वविशेषप्रत्यस्तमये तु कथं प्रतिपत्तिः स्यादित्यत्राह- आन्नायतः प्रसिद्धिं च कवयोऽस्य प्रचक्षते। मेदप्रपश्चविलयद्वारेण च निरूपणाम्।। २।। मूतार्थवादित्वेऽप्यपौरुषेयस्य न सापेक्षत्वमिति वक्ष्यते। न च कार्यनिष्ठान्येव लोके वचांसि ; तथा हि-प्रियाख्यानानि 'दिष्टया वर्षसे, पुत्नस्ते जातः' इति न प्रवृत्तये निवृत्तये वा, दश्यन्ते च सुखोत्पादन- प्रयोजनानि । न च 'सुखी भव' इति तत्र प्रवृत्तिरुपदिश्यते, वस्तु- सामर्थ्यादेव तत्सिद्धेरुपदेशस्यानपेक्षणाद् । अथ मतम्-अस्ति तावत् तत्र7 प्रवृत्तिविशेषः, वचसश्र तत्र तात्पर्यम्; सत्यम्; उत्पच्या तात्पर्यम्, न प्रतिपत्त्या; प्रतिपत्तिस्तु भूतार्थनिष्ठैव; न च भूतार्थपर्यवसितस्यैव शब्दस्य

1 तत्र च-A and B. वा प्रवेश-0. A and B omit तत्र. 2 प्रवर्तकत्वात्-B and C. 5 किश्चित्-A and B. प्रतिपततु :- 0. 3 तमव-A and B. 6प्रतिपन्रं-A and B. . ह-A and B,

24 ब्रक्मसिद्धि:

प्रयोजनवत्वे प्रवृच्यवधिर्व्यापारः1 कल्पयितुं शक्यते। अपि च उपाये वा प्रवृत्तः पुरुषः प्रवर्त्यते, अज्ञातोपायत्वाद्दा उपेये प्रागप्रवृत्त उपायप्रज्ञापनद्वारेण तत्र; इह न तावदुपाये पुत्रजन्मनि, तस्य निष्पन्नत्वात्; नोपेये सुखे, तदर्थव्यापारान्तराभावात्। तथा दुर्जनवचनान्यप्रियाख्यानानि विषादप्रयोज- नानि न प्रवृर्त्ति निवृत्ति वोपदिशन्ति पूर्वेणैव न्यायेन। तथा रज्ुवेष्टितस्य सर्पवेष्टितमात्मानं मन्यमानस्य भयनिवृत्तये तच्वाख्यानं दृश्यते, न तु तत्र 'मा भैषीः' इति नियोगः । तत्र हि नियोगो भवति, यत्र नियोगार्थ प्रतिबुध्य पुरुषो बुद्धिपूर्व नियोगसामर्थ्यादिच्छया वा पुनः प्रवर्तते निवर्तते वा। इह तु तच्वप्रतिपत्तिमात्रान्नियोगेच्छानपेक्षस्य हेत्वभावादेव 'तस्य भयनि वृत्तिः । न च भयनिवृत्तौ पुरुषार्थत्वात स्वयं प्रवृत्तः पुरुषो 'नियोज्यः, नापि तदुपाये तत्त्वप्रतिपत्तौ, 'रज्ुः, न6सर्पः' इति शब्दादेव तदुत्पत्तेः; शब्दार्थप्रतिपत्युत्तरकालस्य' च व्यापारस्य विधिनिबन्धनत्वात्। 'तथा 9दूरदेश1वृत्तान्ताख्यानानि पृष्टवतां कुतूहलिनामौत्सुक्यनिवृत्यर्थानि भूतार्थपर्य- वसितानि न हानायोपादानाय वा। अपि च यत्रापि भूतार्थप्रतिपत्तौ हानमुपादानं वा संभवति, यथा- 'एष प्रतिरोधकवानध्वा, निधिमानेष भूभागः' इति, तत्रापि न हानोपा- दानयो: शब्दो व्याप्रियते, भूतार्थोपक्षया1त्; शब्दाद्भतमर्थ प्रतिपद्य तस्य प्रमाणान्तरादवगतामुपकारहेतुतामपकारहेतुतां वा संस्मृत्य इच्छया प्रवर्तते द्वेषण12 निवर्तते वा। ननु प्रयोक्ता बुद्धिपूर्वकारी श्रोतुः प्रवृत्युर्थै निवत्त्यर्थ वा वचनं प्रयुक्के; तथा च प्रवृतिनिवृत्तिपर्यवसितमेव ; इंद हि तत्र प्रयो- कव्यं न प्रथुज्यते 'न गन्तव्यमनेनाध्वना' तथा 'गृहाणेतो निधिम्' इति। नैतत् सारम् ; मूता1्8 थपर्यवसितस्यापि वचसो भूतार्थावगम"मुखेन प्रवृत्तिनिटच्यङ्गभावो यतो न व्याहन्यते प्रत्यक्षादीनामिव ; मूतार्थप्रमापरि- समाप्तव्यापृतयः प्रत्यक्षादयो मात्रयाप्यगोचरीकृतप्रवृत्तिनिवृत्तयो न16 प्रवृत्ति- 1अवधिव्यापार :- 0. 7 कालीनस्य-A. 11 तु शब्दाद्दूताथ-A; च्छ्दात्तु *यत हि-0. 8 तथा च-0. भूतार्थे-B. ३पद्य-A and B. अतिदूर-B. 12 द्वेषेण च निवर्तते-B. * अस्य-A and B. 10 वृत्तान्तान्वाख्यानानि 13 र्पवसितव्यापारस्यापि-Aand B. "नियुज्यते-A and B. -A and B. 14 मुखेनैव -- B. 6नायं सर्प :- A. 15 न च-A and B.

ब्रक्मकाण्ड: 25

निवृत्त्यङ्गभावं जहति, तथा शब्दोऽपीति न किंचित् प्रदुप्यति। 'प्रयोक्र- भिसंहिते प्रवृत्तिनिवृत्ती इति चेत, न प्रयोक्रभिसंधानाच्छब्दार्थत्वम्, अपि तु सामर्थ्यात्; अन्यथा निधिपाप्तिद्वारिका नानाविधपुरुषार्थावाप्तिरपि तस्याभिसंहितिति शब्दार्थः स्यात। यदा च प्रवात्त निवृत्ति वाभिसंधाय 2किंचित् प्रत्यक्षादिभिर्जिज्ञास्यते, तदाभिसंहिते अपि प्रवृत्तिनिवृत्ती न प्रत्यक्षादिप्रमेये; तथाभिसंहिते अपि प्रवृत्तिनिवृत्ती न शब्दार्थो। इतश्र तदेवम्-यत् कस्यचिदुपादानबुद्धिः, अन्यस्योपेक्षा; शब्दार्थत्वे हि सर्वेषामुपादानबुद्धिरेव स्याद। न च प्रवर्तकवाक्यव्यवहारादेव संबन्धावगमः, येन प्रवृत्तिपरतै- वावगम्येत ; अन्यथापि दर्शनात् ; 'देवदत्तः काठ्ठैः स्थाल्यामोदनं पचति' इत्यव्युत्पन्नकाष्ठशब्दार्थो व्युत्पन्नेतरपदार्थों व्युत्पन्नविभक्त्यर्थश्च यत् पचत्यर्थे करणं पश्यति तस्य काष्ठपरातिपदिकार्थतां प्रंतिपद्यते। तथा हर्षविषादा- श्वासप्रयोजनेभ्यः तत्वाख्यानेभ्यो हर्षादिनिमित्तेषु भवति व्युत्पत्तिः । यथैव हि प्रवृत्तिविशेषदर्शनाद्विशिष्टप्रवृत्तिप्रत्ययस्तन्निमित्तप्रत्ययो वानुमीयते, हेत्वन्तराभावात् शब्दानन्तर्याच्छ्दस्य तत्र साम्थ्य कलप्यते, तथा हर्षाद्युपलब्घेः हर्षादिनिमित्तप्रत्ययानुमानम्, शब्दानन्तर्याच 'शब्दस्य तत्र सामर्थ्यकलपना । प्रमाणान्तरेण च पुत्रजन्मनो हर्षनिमित्तस्य तस्यावगतत्वा- दन्य स्याभावात् 'पुत्रस्ते जातः' इतीदं वाक्यमाप्तेन तत्र 'पुत्रजन्मनि प्रयुक्तमिति प्रतिपद्यते ; पुत्रजन्मैव चास्माद्वाक्यादनेन प्रतीतमित्यवधारयति ; तदेवं प्रयोगप्रत्ययाभ्यामस्मिन्नर्थे वाक्यस्य सामर्थ्य प्रतिपद्यते। 4 भवतु वा लोके सर्वश्वचसां प्रवर्तकता, ततश्व संबन्धावगम :; तथापीदं विचार्यम्-किं विधायकपदव्यतिरेकिणां पदानां स्वार्थमात्रपरता, आहोस्विव कार्यार्थसंसर्गपरता, उत पदार्थमात्रसंसर्गपरतेति। तत्र स्वार्थमात्रपर्यवसाने वाक्यार्थप्रत्ययाभावः प्रयोगवैयर्थ्य च 'स्याद; तस्मादन्यार्थ10व्यतिषङ्गपरता।

1 A omits प्र. 4च शब्दस्य -B. ' A and B omit पुत्रजन्मनि. * यत्किंचितू-A and B. 5 शब्दसामर्थ्यकल्पना-B. 8 वचसामपि-A. ३तत्वान्वाख्यानेम्या-B 6 स्य चामावास-A and B omits स्यात्. and C. B. 10 व्यतिषा :- A and B,

26 बक्षसिद्धि:

1तावता प्रयोगप्रत्यययोरुपपत्तौ न विशेषव्यतिषङ्गे प्रमाणमस्ति; यो हि विशे- षव्यतिषङ्गं कल्पयति, कल्पयत्यसावर्थान्तरव्यतिषङ्गम् । तथा च विनापि कार्येण पदार्थानां परस्परसंसर्गाद्विशिष्टभूतार्थप्रत्ययसिद्धिः । अवश्यं चैत. देवं विज्ञेयम्; अन्यथा लोके विवक्षापरत्वात् पदार्थान्वयस्य, तदभावाद्वेदे वेदार्थप्रतीतिर्न स्यात्। अपि च सर्वेषां कार्यान्वयित्वे परस्परं पदार्थाना- मनभिसंबन्धः ; तत्र न विशिष्टपदार्थविषयो नियोग: प्रतीयेत; एकपदार्थ- साध्य एव स्यात् । अथ न विनियोगप्रत्यर्थी नियोग:, विशिष्टविषयत्वात्; पूर्वस्तरहिं विनियोग:, पश्षान्नियोगः । किमतः? अस्ति नियोगातिरिक्तार्था- न्वयेऽपि पदस्य सामथ्यै नियोगानपेक्षं च, परस्परान्वितानां नियोगान्वयात्। न च नियोगाकाङ्क्षानिबन्धनः संसर्ग इति प्रतिपादयिप्यते। अनिगत- मपि प्रमाणान्तरेणानघिगतसंबन्धं च स्वशब्देन शक्यं शब्देन निरूपयितुं विशेषप्रतिषेघमुखेन, विशेषशब्दानां नञश्र यथायथमथैर्विदितसंगतित्वात; तथा चेत्थमेव तदुपदिश्यते "अस्थूलम्" इति सर्व विशेषातिगम्। एतत् कथयति-मेदप्रपश्चविलयद्वारेणेति । 'एतच्च वक्ष्यत इति । अन्योऽर्थः; यदुक्तम्-प्रत्यस्तमितसकलविशेषं तच्वं प्रतिपत्तेरेवा- विषय इति, 'तत्रोच्यते-विशेषनिवृत्यैव तत् शब्देन बुद्धौ निधीयते, सुवर्ण- तथ्ववत; न हि सुवर्णतच्वं पिण्डरुचकादिसंस्थानभेदोपप्ठवरहितं ढश्यते; न च त एव सुवर्णतच्वम, तत्परित्यागेऽपि भावात् संस्थानान्तरे; अथ चाढष्टसंस्थानभेदोपप्ठवविवेकमपि बुद्धया भेदापोहद्दारेण स्वयं प्रतीयते, परस्ै च प्रतिपादयते; 'स एष प्रतिपत्तिक्रमः श्रुत्यैव 'दर्शितः-"10स एष नेति नेति" इति; तथान्यैः-"11सत्यमाकृतिसंहारे यदन्ते व्यवतिष्ठते"; तथापरैः-"12अध्यारोपापवादाम्यां निष्प्पश्वं प्रपश्चचते" इति । इदमिद्ानीं विचार्यते-किं कृत्स आम्नायो भेद18प्रपश्चविलयमुखेन ब्रम्म निरूपयति, आहोस्वित कश्िदस्यैकदेशः तत्र केचिदाहुः-सर्वत्रैवाम्नाये 1 तावता च-A and B. 6 एतद्वक्ष्यत-C. 11 Vākyapadīya 7अत्राच्यते-A. 8-2-11. 3 तद्विशिष्टA. 8 स वैष-B. 12 Of. Sarva V.S.S.S. 4 Brh. 8-8.8. प्रदर्शित :- A and B. 295. 5 विशेषातिगमेव तत् क- 10 Brh. 8-9-26. 13 A omits प्रपथ. थयाती-O.

ब्रझ्मकाण्ड: 27

कचित् कस्यचिद्वेदस्य प्रविलयो गम्यते, यथा 'स्वर्गकामो यजेत' इति शरीरात्मभावस्य प्रविलयः; अत्रहि देहव्यतिरिक्तस्वर्गोपभोगसमर्थोऽ- घिकारी गम्यते; तेन देहात्मभाव'प्रविलयः । तथा "6गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्" इत्यधिकृताधिकारादधिकारिभेद'प्रविलयः । तथा विधिनिषेध- चोदनास्वपि नैसर्गिकीणां रागादिनिबन्धनानां प्रवृत्तीनां 'प्रविलयः; निषेधेषु साक्षात्, विधिषु प्रवृध्यन्तरनियोगेन; लोकेऽप्यनभिप्रेतात पथः 'साक्षाद्वा निवारणम, पथ्यन्तरोपदेशेन वा । एवं च रागादिनिबन्धननैसर्गिकपवृत्ति- *भेदविलयद्वारेण दष्टेनैव कर्मविधय आत्मज्ञानाघिकारोपयोगिनः । तथा हि-शान्तस्य दान्तस्य समाहितस्य चात्मनि दर्शनमुपदिश्यते; शक्यं च; न हि विषयै1राकष्यमाणस्तदुपायप्रवृत्तिकृतचेताः शक्रोत्यात्मनि समाधातुम्; नैसर्गिकीभ्यस्तु प्रवृत्तिभ्य उपरतो नियतमानस आत्मदर्शनेनाषिक्रियते, सा- मर्थ्यात्। अन्ये 1तु मन्यन्ते-अनवाप्तकामः कामोपहतमना न 'परमाद्वैतदर्शन- योग्यः; कर्मभिस्तु कृतकामनिबर्हणः सहस्रसंवत्सरपर्यन्तैः प्राजापत्यात् पदात् परमद्वैतमात्मानं प्रतिपद्यत इति। उभयोरपि पक्षयो1रनयोः कृत्स आम्राय आत्मज्ञानैककार्यपर्यवसायी। अन्येषां दर्शनम्-पृथकार्या एव सन्तः कर्मविघय आत्मज्ञानाधिकार- मवतारयन्ति पुरुषम्, अनपाकृतर्णत्रयस्य तत्रानधिकारात्-"1ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्" इति।

अन्ये तु-संयोगष्टथक्लेन सर्वकर्मणामेवात्मज्ञानाधिकारानुप्रवेशमाहुः "15विविदिषन्ति यज्ञेन" इति श्रुतेः, "1ेन केनचन यजेतापि दर्वीहोमेना- नुपहृतमना एव भवति" इति "च ।

1 शरीरात्मत्वस्य-A; 6प्रवृत्त्यन्तरोपदेशेन-A 12 पराद्वैत-A. शरीरस्य-O. and B. 13 A omits अनयो :. 2 O omits हि. साक्षाद्विनिवारणम्-A. 14 Mann. 6-85. 3 देहात्-B. 8 A omits भेद. 15 Brh. 4-4-22. * विलय :- A. 9 B omits दान्तस्य. 18 ... s Apa-Sr-SC. 10 राक्षिप्य-B, 17 A and Bomit 1-16-8. 11 A omits वु.

28

अन्ये तु-पुरुषसंस्कारतयात्मज्ञानाधिकारसंस्पर्श कर्मणां वर्णयन्ति- "महायज्ञैश्ष यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः", "यस्यैते चत्वारिंशत् संस्कारा अष्टावात्मगुणाः" इति च । अन्ये तु-एतदेव विपरीतं वर्णयन्ति, आत्मज्ञानमेव कर्तृसंस्कारत- या कर्माधिकारानुप्रवेशीति । अन्ये तु-परस्परविरोधिनो: कर्मात्मज्ञानयोः द्वैताद्वैतविषयत्वेनासंबन्ध एवेति मन्यन्ते । तत्र न तावत् प्रथमः कल्पः। न हि *कर्मादिविधयः स्ववाक्यसमधि- गतस्वर्गादि'कार्याः कार्यान्तरमपेक्षन्ते ; नाप्यात्मज्ञानविधिर्यथोदित बरह्मचर्या- दिसाघन निराकाङक्ष: कर्मविधीनपेक्षते; तत्र कुत एकाधिकारत्वम्ः अथ अनवगतकार्या 'एव कर्मादिविधयः, स्वर्गादीनां गुणत्वेन संबन्धादिति ; स्वर्गकामाधिकरणमस्मै व्याचक्षीत। अपि च सर्वविधिनिषेधानां नामरूप- प्रविलयकार्यापवर्गित्वे जन्तूनामभ्युदयविनिपाता अकर्मनिमित्ता आकस्मिकाः स्युः; तथापवर्गोपि स्यादिति वैय्थ्य शास्त्रस्यापि10। अथ स्वर्गादिकार्य- द्वारेण कर्मविधीनां ज्ञानाधिकारानुप्रवेशिता मार्गग्रामगमनोपदेशानामिवाभि- मतनगरगमनोपदेशानुप्रवेशित्वम्; तदसत्; युक्तं मार्गग्रामप्राप्तेरनभिमतत्वा- दभिमतदेशप्राप्त्युपदेशानुप्रवेशित्वम्, न हि मार्गग्रामोपदेशेषु पुरुषार्थप्राप्तिः ; अतः 1साकाड्क्षत्वाद्यत्र पुरुषार्थप्राप्तिः, तमनुप्नविशन्ति; न त्वेवं कर्मविधिषु पुरुषार्थस्यालाभः स्वर्गादीनां पुरुषेणार्थ्यमानत्वात; तत्र च नैराकाड्क्षये कथम- न्यानुपवेशः१ अथ मतम्-यदोपच्छन्द् नीयत उत्तरोत्तरग्राम'गुणोपदर्शनेना- मिप्रेतं देशम्, तदा पूर्वग्रामोपदेशाः प्राप्ताभिमतकार्या उपदेशान्तरानुप्रवेशिन- श्षेति; युक्तं तत्रापि प्रमाणान्तरेण वक्तुरभिप्रायाधिगमात् : प्रमाणान्तरेण हि तत्रेदमधिगतम् -- 1एतद्देशप्राप्ताविदमस्य समीहितं वक्तुः संपद्यते, तस्मादिद- मस्य विवक्षितमिति; न तु शब्द1वृत्तमात्रानुसारेण। इतश्र्वैतदेवम्-

I Manu. 2-28. 7 A and O omit एव. 12 साकाङ्क्षतान्यक्ष-0. 2 Gaut-Dhar. 8-22. 8 कर्मविघय :- A and 13 गुणप्रदर्शनेनाभिप्रेतं- 3A and B omit च. B. A and O. कर्मविधय :- C. अभिसंबन्घादिति-B. 14 तहदेश-A. 5 कार्यात-A. 10 B and O omit अपि. 15 प्रवृत्ति-A. •निरपेक्ष :- A. 11 रनीहितत्वा-A,

बझ्काण्ड: 29

यत् प्रतिग्रामं वक्तु: श्रोतुक्व सत्यामर्थप्राप्तौ प्रमाणान्तरेणानधिगते परदेश- प्राप्त्यभिप्राये पूर्वोप देशान् पूर्वार्थानेव पार्श्वस्थाः प्रतिपत्तारः2 प्रतिपधन्ते, परदेशोपदेशं च स्वार्थनिष्ठम्; व्यद्यपि वस्तुस्थित्या पूर्त्रोपदेशार्थाः परोप- कारिणः, तथापि न शब्दस्य* तात्पर्यम्, द्रव्यार्जनादिविधेरिव ऋतुविध्य- र्थोपकारेऽपि ; शब्दवृत्तानुसारेण चेह तात्पर्यमू, प्रमाणान्तराभावादिति । अपि च अध्वग्रामोपदेशानां तत्परत्वाध्यवसायेनैव तत्र गमनम् अर्थप्राप्तिश्व; तत्र परदेशप्राप्तिपरतायां तु न नियोगतस्तत्र गमनम्; मार्गान्तरेणापि. तत्प्रास्तेरविवक्षितत्वात् गच्छेद; न च नियोगतोरऽर्थप्राप्तिः, अन्यपरेषु म्र- योननश्षुतेरप्यर्थवादत्वात् : तदिह यदि विधिनिषेधा: कार्यान्तरपराः, न स्वर्गा- दिकार्याः; न 'खळ् स्वर्गादिकार्य प्रथाजादिकार्यतुल्यम्, येन कार्यान्तर- मनुपतेत। कथं च दष्टेनैवात्मज्ञानाधिकारोपकारिण इति वक्तव्यम्; यदि तावद्रागाद्याक्षिप्तदृष्टार्थप्रवृत्तिनिरोधेन, भवतु प्रतिषेधानामेवंभावः; कर्मविष- यस्तु कथ निरुन्धन्तीति वाच्यम्: न हि ते परिसंख्यायकाः, 'न च नियामका:, अत्यन्तमप्राप्तार्थत्वात्; प्राप्तार्थों हि विधिरन्यनिवृत्तिफलो विजायतें; न च तुल्यकार्यत्वेन विरोधेन निवृत्तिः; अनियतकालफला हि नैयोगिक्यः प्रवृत्तयोऽदष्टार्था; दृष्टार्थास्तु रागाध्ाक्षिप्ताः स्वाभाविक्य :; . न च साङ्गहण्या: सेवायाश्र ग्रामोंपायत्वे कश्षिद्विरोधः, एतावति प्रमाणत्वा- च्छास्त्रस्य; तत्र युगपत् क्रमेण वा फलभूमार्थिनः सेवासाङ्गहण्यावनुतिष्ठतः को विरोष:१ अपि च सकलदष्टार्थप्रवृत्तिनिरोे नियोगनिष्ठा अपि प्रवृत्तयो निरु- व्येरन्, अनार्जितघनस्य साधनविकलस्य तासामसंभवात् । अपि च तुल्ये कामोंपायत्वे दृष्टादष्टार्थमवृ्त्योर्न विशेषो रागाद्याक्षिप्तत्वे: तथा हि- 'स्वर्गकामः' इति रागाद्याक्षिप्तप्रवृत्त्यनुवादेन विशेषविधानमू: तथा च प्रपशा- भिनिवेशे तुल्ये केन विशेषेण एका आत्मज्ञानानुगुण्यं मजते, तद्विरोघिन्यपराः कामाक्षेपो अविशिष्टो मनसः । अथ कामोपायत्वमेव न मन्येत, वर्णित- माकस्मिकत्वम्, उक्तश्र न्याय: प्रत्युद्रियेत ; तुल्यकार्य निबन्धनत्वान्च वि-

1 देशातूनC. शब्दस्य तत्र-A. 7नियामका वा-0. "'A and B .. .5 तु-A. : निषन्धनाच- A and *यव्पपि थ-A 6नापि for न चA. B.

80 ब्रह्मसि्धि:

रोधात् या निरोधाशङ्का सा दूरतो1 निरस्तावकाशा स्यात्। अथ कामप्राप्त्या कर्मविधयः कामान् प्रविलापयन्तो ज्ञानाधिकारानुगुणाः; यथोक्तम्- "2यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः । अथ मर्त्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ॥" इति, तदप्यसत; यतो न कामप्राप्त्या कामप्रविलयः, अपि तु दोषपरिभावनाभुवा प्रसख्यानेन; कलयापि चेत कामैर्मनः संस्पृश्यते हरियत एव हारिभिः; उक्तं हि-"*न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति", "भोगाभ्यासमनु विवर्धन्ते रागाः कौशलानि चेन्द्रियाणाम्" इति च । अनुपायत्वादपि तावदयं कामेभ्यो 'विनिवर्तेत: निखिलळ्लेशोपशमरूपं चात्मज्ञानं संश्रयेत; कर्मविधि- निदर्शितविविधोपायस्तु तानेव प्रकृतिहारिणो भोगानभिनिविशेत; तत्त्रवि- लयरूपाच्चात्मज्ञाना दुद्विजेत। श्रुतोऽपि ह्यात्मन्यानन्दोऽननु1भूतो नानुभूत- विषयनिबन्धनानन्दाभिलाषं मन्दीकर्तुमप्युत्सहते, प्रागेवोच्छेत्ुम्। तस्मात प्रसं- ख्यानमवैक:11 12कामनिबर्हणोपायः, कर्मविधयस्तु विपर्ययहेसवः। यदपि- 18सर्वत्रैवान्नाये कचित् कस्यचिद्रेदस्य विलयः, यथा 'स्वर्गकामो यजेत' इति शरीरात्मत्वप्रविलय इति; '5तदप्यसत्, अनिदंपरत्वात्; न हीदं वचनं देह- व्यतिरिक्तात्मतच्वावबोधपरम्। अथान्यपरा15दप्य र र्थादेवमवसीयत इति, तदपि हस्तिनि दष्टे तत्पदेन तस्यानुमानमिव ; साक्षाद्वि17 ।18 अस्थूलम्" इत्युप- क्रम्य देहेन्द्रियविलयो दर्शितः, अर्थाच्च कामादिग्रन्थेः काठिन्यं वैदिकं स्यादिति19 । द्वितीयोऽपि कल्पो वर्णितादेव कामानां कामनिबर्हणसामर्थ्याभावाद् स्वकार्यनिराकाड्क्षाणं चान्यानुप्रवेश प्रमाणाभावादसमञ्जसः: एकाधि2कारत्वे तु समुच्चयः सर्वकर्मणां स्याद् ; स चाशक्य इति ।

1 दूरनिर-A and B. 7निवर्तते-A. 14 शरीरविलय :- B and 2 Katha. 2.8-14. 8 A omits भोगान्. 0. 3 तदसत्-A. दुद्विजते-A. 15 A and B omit अपि. 4 Manu. 2-94. 10 भूतचरा-A. 16 अर्थादिदं-A. 5 Yogasütrabhaşya 11 एकम -- O. 17 O omits हि. 2-15. 12 कामप्रविलयो-A, 18 Brh. 3-8-8. 6 A omits काशलानि 13 सर्वत्राम्राये-A. 19 A omits इति. चेन्द्रियाणामिति च. 90 कारित्वे-C.

ब्रह्मकाण्ड: 31

येऽपि1 विपर्ययेण ज्ञानकर्मणोरेकाधिकारत्वमाहुः, तैरपि ज्ञानस्य कर्म- संबन्धे प्रमाणं वक्तव्यम्। न तावत् "१व्रीहीन् प्रोक्षति" इति यथा; तत्र हि प्रकरणात् प्रकृतकर्मापूर्वलक्षणापरो ब्रीहिश्दः स्वस्वरूप आनर्थक्यात प्रकृतापूर्वतंबन्धं बोधयति। नापि यथा "*यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति" इति; 5तत्र हि जुह्रादि अव्यभिचरितकर्मसंबन्धमसत्यपि प्रकरणे कर्मोपस्थापयति ; तन्र वाक्येनैव संबन्धः । आत्मज्ञानं तु न प्रकरणे श्रुतम्; नाप्यात्मा अव्य- भिचरितकर्मसंबन्धः; तेनास्य कर्मसंबन्धो दुर्वचः । तथा चाज्ञाते पाराथ्ये या नाम फलश्रुतिर्न सा अर्थवादिनी भवतीति प्टथगधिकारत्वम्। अथ मनम्-वर्तमानापदेशात् "6न च पुनरावतेते" इति कामोपबन्ाभावात् फलं विपरिणमय्य कल्पयितव्यम्; तन्च तदाकाङ्क्षायां सत्याम् ; न तु ढष्टे सति तदाकाड्क्षा अस्ति चात्मज्ञानविधे'्र्दष्टफलं देहान्तरोपभोग्यफलेषु कर्मसु प्रवृत्तिः: तस्मात् स्वाध्यायाध्ययनविधिवदात्मज्ञानविधि :; स्वाध्याथा- ध्ययनविधिर्हि दष्टकर्मावबोधनिराकाङक्षो नार्थवादतः फलं प्रार्थयते, तथा- त्मज्ञानविधिरपीति नाधिकारान्तरम्। 'तदप्यसत् ; यतोऽयमन्य एवौ- पनिषद: पुरुषो वेदान्तेषु जिज्ञास्यते ; न च तज्जानं कर्मप्रवत्तिहेतुः; न हि तस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वे; एवं द्याह-"10न तदश्नाति किंचन" "11अन- श्रन्नन्योऽभिचाकशीति" इति; यस्तु कर्मणां कर्ता मोक्ता च, स एव सर्वप्रत्यक्षसिद्ध :; न शब्दप्रमेयः। ननु जीवपरमात्मनोरेकत्वमेव; एवं दाह-"12अनेन जीवेनात्मना" इति। सत्यम्; तस्यैव तु जीवस्यैव- मविद्यानुबन्धं प्रत्यक्षावसेयं रूपम्, तच्च कर्मप्रवृत्तिहेतुः ; 18न च तत् शब्दमपेक्षते ; यचु स्वयंप्रकाशं सर्वविभागशून्यं तत शब्दाज्ज्ञातुमिष्यते ; तच्च कर्मप्रवृत्तिविरोधि; तज्जानस्य कथं कर्मप्रवृत्तिर्दष्टं प्रयोजनं स्यात् ! तथा हि-ब्रक्मानन्दमेकमद्यमात्मानं विजानतः किमर्थ कथं वा प्रवृत्तिः स्यात्, आपकामत्वात् साधनाद्युपायाभावाच्च: स्यादेतत्-आपनिषदपुरुष ज्ञानमेव कर्माङ्गत्वेन चोदितम् "1यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा 1 B omits अपि. 7 दृष्टं प्रयोजनं-A. 11 Mund. 3-1-1. 2 8 नाधिकारान्तरमे- 3 O omits स्व. 12 Chand. 6-8-2.

' Tait-Sarn. 8-5-7-2. तत्-A. •एतदप्यसत्-B and 13 न शब्दमपेक्षते-A. 5 तत्रापि-A. C. 1* विज्ञान-A. 6 Chand. 8-15-1. 10 Brh. 8-8-8. 15 Ohand. 1-1-10.

32 ब्रक्षसिद्धि:

तदेव वीर्थवत्तरं भवति" इति ; तथा "1यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वा- स्मँल्लोके जुहोति" इत्युपक्रम्य यागादिफलस्यान्तवचादर्शनेन ब्रक्मविद्याया- स्तादथ्यै दर्शितम्; "१तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते" इति च विद्या- कर्मणोः सार्हत्यं दर्शितम् : पूर्व तावत् प्रकृतोद्गीथविषयम्, "4ओमित्येत- दक्षरमुद्गीथम्" इत्युपक्रमात्; परेणापि कर्मनिन्दयाक्षरज्ञानस्तुतिः; विद्या- कर्मणोश्र समन्वारम्भो भेदेन-विद्यावन्तं विद्यान्वारभते कर्मवन्तं कर्मेति। तस्मादेवमपि न कर्मज्ञानयो रेकाधिकारत्वमिति। येपि विरोधा दसंबन्ध एव कर्मजानयोः 'द्वैतविषयं कर्म, अद्वैत- विषयं ज्ञानम्' इति मन्यन्ते, तेषामनुत्पाद एवाद्वैतज्ञानस्य प्रसज्यते, प्रमा- णादिविभागाद्वैतप्रतिपच्योर्विरोधात्। अथोपायोपेययोरयौगपद्यादविरोघः, प्रली- यत एवाद्वैतप्रतिपत्तौ सर्वों विभाग: ; न 'च विरोधोऽनुपायत्वं वा, उपायस्य पूर्वकालत्वात्, तदा च तस्याप्रलीनत्वात् ; भेद एव चाभेद- प्रतिपत्तावुपायः ; न तर्हि कर्मभिरपि विरोधः, उपायत्वादेव। स्या- देतत्-असाध्यत्वाङ्गह्रणो न कर्मणामुपयोगो विद्यते; श्रूयते च -- "10नास्त्यकृतः कृतेन" इति। न च ज्ञानोत्पत्तावुपयोगः, ज्ञानस्य प्रमाणा- धीनत्वात्। न च ज्ञानसहकारीणि कर्माणि, ज्ञानस्य साध्यान्तराभावात् : न तस्य मोक्ष: साध्यः, अनित्यत्वप्रसङ्गात्। अथ बन्धहेतुविच्छेद: साध्य इति तस्मिन् विच्छिन्ने तदभावान्मुच्यते; कः पुनर्बन्धहेतुः! अनादविद्या, न तर्हि पृथक्तद्विच्छेद: साध्यः, यतो विद्योदय एवाविध्याव्यावृत्तिः। स्या- देवत्-भवत्व'अ्हणलक्षणाविद्याव्यावृत्तिः विद्योत्पादः, यतो भाव एवाभाव- व्यावृत्तिः ; न 12च विद्योत्पाद एव 1विपर्यासज्ञानव्यावृत्तिः ; न खल भावान्तरं भावान्तरव्यावृत्तिः; न हि परस्पराभावात्मानो भावाः, अभावत्व- प्रसक्ञात्; यदि मन्येत-तच्वापहणनिमित्तो विपर्यासो निमिचनिवृत्ती स्वय- मेव निवर्तिष्यते, त्व न ; न खल्वग्रहणमभावः कस्यचिन्निमित्तम्, मूर्छा-

1 Brh. 8 8-10. 6 असंबन्धमेव-0. 11 अभ्रहलक्षणा-0. a Brh. 4-4-2. 7 O omits च. 18 A omits च ; 8 प्रविलान-A. वलु-B. + Chand. 1-1-1. 9 A omits च. 18 विपर्ययज्ञान-B. 5 A omits उद्धीथ. 10 Mupd. 1-2-12.

ब्रह्म काण्ड: 33

दिषु प्रसङ्गात् ; किं तर्हि निमित्तम् ? "1अनादिरप्रयोजना चाविद्या" इत्युक्तम् ; तत्र च हेत्वनुयोगो निर्वकाश :; विपर्यासतत्संस्कारयोश्च परस्परहेतुफलभावेन व्यवस्थानान्न दोषः: अतो विपर्ययज्ञानस्य निवृत्तिर्विद्यया साध्येति तत्र ज्ञानस्य सहकार्यपेक्षा स्यात् । एतच्च वार्तम्; न खल शुक्तिकादिषु वि- पर्यासपुरःसरं समुपजातसम्यग्ज्ञानास्तन्निवृत्तये पृथक् प्रयतन्ते, सहकारि वान्यदपेक्षन्ते ; यतो विरोधिभावान्तरोत्पाद एव पूर्व प्रध्वंसः, न शून्यम ; अन्यथा न प्रध्वंसो हेतुमान् स्यात् ; विरोधिनी च विद्या विपर्ययज्ञानस्य। तदुत्पत्तौ विपर्यासो नष्ट एव भवति। अथोच्येत-कर्माणि बन्धहेतवः; तत्क्षयो ज्ञानात् सहकारिसव्यपेक्षादिति ; तथ न; यावदविद्यं कर्मफल- विभागव्यवहारमात्रम ; तस्य प्रमृष्टाशेषविशेषविशुद्धज्ञानोदये कुतः संभवः! तथा च विपर्याससंशयाम्यां तुल्यवत् प्रसंख्यातानि कर्माणि-

"6भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥" इति ।

अथ विज्ञानवैमल्यायान्यापेक्षा ; सापि मुधा, संशय विपर्यासयोर्ज्ञान- मलयो: प्रमाणोत्थविज्ञानेऽसंभवात्। अथ मतम्-शाब्दज्ञानादन्यदपि प्रत्यक्षं ज्ञानमिष्यते विर्गालतविभागोड्ाहं सर्वविकल्पातीतम् ; तस्य हि ब्रक्ष गोचरः, न शाब्दस्य विभक्तपदार्थसंसर्गोद्काहिण: ; तदुत्पत्तौ कर्मोपासनाद्- पेक्षेति। कः पुनरस्य विशेषः, येन तदर्थ्यते! स्पष्टाभत्वम्, न तस्योपयोगः; ज्ञानं हि जेयाभिव्याप्ये, शाब्दज्ञाने चोत्पन्ने आप्मेव ज्ञेयम् ; प्रमितेः प्रत्यक्ष- परत्वात् तत्र 'च नैराकाड्क्ष्यात् तदर्थ्यत इति चेत्, एतदघिगते प्रमेये किमन्यदा काड्क्ष्येत: प्रमाणान्तरमिति चेत् न,प्रमेयसिद्धचर्थत्वात्तदा- काङूक्षायाः; पुनः सिद्धचर्थमिति चेत न, पूर्वस्मादप्यसकत्तत्सिद्धेः; सिद्धस्य च सिद्धपेक्षायां न हेतुरस्ति। उपायान्तरसद्भावश्वेत, उपायान्तरं तर्थपेक्ष्येत; प्रमेये तु नैराकाङ्यमेव। प्रीतिविशेषश्रेद, स पूर्वप्रमाणजादपि

1. 'विज्ञानादये-B. 8 आकाइक्ष्यते-B. *समुपजनित-A; उप- 5 Mund. 2-2-8. 9प्रमिति-C, जात-B. 6 विपर्यययो :- B. 3धवंस :- A and B. 7 B omits च ..

34 ब्रह्मसिद्धि:

दर्शनात् सिध्यति ; न तत्सिच्द्यर्थ प्रमाणान्तरम् ; प्रत्यक्षदष्टमपीतरै- स्तत्संभवात जिज्ञास्येत, विशेषाभावात; 'निश्वायकत्वमितरेषामपि, प्रमाण- भावाद्। हानादियोग्यविषयं प्रत्यक्षम्, संनिकष्टार्थत्वात, नेतराणीति चेत् ; संनिकर्षहेतुस्तर्यपेक्ष्यताम् ; न 'प्रमाणम्, सिद्धत्वात् प्रमायाः । प्रकृतें च प्रमेये नैष विशेषोऽस्ति। सामान्यविषयाः शब्दादयः, विशेषविषयं प्रत्यक्षमिति चेतू ; अनधिगत एव तहि शब्देन प्रत्यक्षस्य विषयः । बाढम्; उक्तमेतत्-न शाब्दस्य ज्ञानस्य विषयो ब्रह्मेति। यदि तर्हि न शब्दे- नाधिगतं ब्रह्म, कथं तस्मिन्नुपासना प्रवर्तताम्: न चान्यस्मिक्षुपास्यमानेS न्यत् साक्षाङ्गवति ; कस्य च रूपस्य साक्षात्करणाय यज्ञादिविधानम् ? शब्दोप दर्शित निरतिशयानन्दापहतपाप्मादिरूपव्रक्षस्वभावस्यात्मनः साक्षा- त्करणाय यज्ञादिविधिरुपपद्यते ; अविदितपुरुषार्थरूपे तद्विपरीत"रूपे

निर्विचिकित्सात् प्रमाणात् प्रकठतां प्राप्ते 'नापरमपेक्ष्यमस्ति। नन्ववगतेSपि "8तव् त्वमसि" इति शब्दाद्वह्मात्मभावे प्रागिव सांसारिकधर्मदर्शनाव् तन्निवत्तये भवत्यन्यापेक्षा। नैतत सारम् ; कथं खल्ववगतबझ्ात्मभावो विदितात्मयाथातथ्यो मिथ्यादर्शन निमित्तैरधमैर्युज्यते: श्रयते च-"शबक्म वेद बक्षैव भवति" इति। न च ब्रक्षण्यपहृतपाप्मनि तेषामवकाशः; तथा- 46 10आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः । किमिच्छन, कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत् ।।" तथा "1अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्ष्टशतः" इति । मिथ्याभिमाननिमित्तः शरीरसंचन्धः ; तस्मिन् याथातथ्यदर्शनान्निवृत्तेऽ शरीरत्वम् ; 12तत्र प्रियाप्रिययोरसंबन्ध आख्यायते। तस्मान्नावगतव्रझ्मात्मभावः प्रागिव सांसारिकधर्मभाकू ; यस्तु तथा, नासाववगतब्रक्मात्ममाव इति ।

1निश्चयात्मकत्वम् is यकत्वम and निश्चा- 7 न पर-B. the reading यकत्वे. 8 Ohand. 6-8-7. . found in the 2 प्रमाणान्तरम-B. . Mund. 8-2-9. MSS. of the text 3 मेवम्-B. but the commen- 10 Brh, 4-4-12. tator, Sankha- 4 B omits स्य. 11 Chand. 8-12-1. pāpi, gives two 5 शब्दोपत-A and 0. 12 तत :- B. readings निश्रा- B omite-रूपे.

ब्रह्मकाण्ड: 35

अत्रोच्यते-निश्चितेऽपि प्रमाणात् तत्त्वे सर्वत्र मिथ्यावभासा निवर्तन्ते, हेतुविशेषादनुवर्तन्तेऽपि; यथा द्विचन्द्रदिग्विपर्यासादय आप्त- वचनविनिश्चितदिक्चन्द्रतच्वानाम् ; तथा निर्विचिकित्सादान्नायादवगतात्मतच्व- स्यानादिमिथ्यादर्शनाभ्या सोप'चितबलवत्संस्कारसामर्थ्यान्मिथ्यावभासानुवृत्तिः ; तन्निवत्तयेऽस्त्यन्यदपेक्ष्यम् ; तच्च तत्त्वदर्शनाभ्यासो लोकसिद्ध: ; यज्ञादयश्ष शब्दप्रमाणकाः ; अभ्यासो हि संस्कारं द्रढयन पूर्वसंस्कारं प्रतिबध्य स्वकारय संतनोति ; यज्ञादयक्ष केनाप्यदृष्टेन प्रकारेण; श्रेयःपरिपन्थि- कलुषनिबर्हणद्वारेणेत्यन्ये, नित्यानां कर्मणां दुरिवक्षयार्थत्वाद्। स्यादेतव् -- अनुवर्तन्तां मिथ्यावभासाः ; प्रमाणातु निश्चयः; यथातच्वं यथानिश्चयं च व्यवहार :; तस्मान्नावगतात्मतच्वस्य काचन शुभाशुभा वा प्रवात्ति- रुपपद्ते। उच्यते-जातेऽपि तच्वदर्शने, अनाहिते च पटौ संस्कारे, द्रढीयसि 2च मिथ्यादर्शनजे संस्कारे निश्चया अपि मिथ्यार्था भवन्ति ; यथा दिङ्मूढस्याननुसंहितापवचसः, प्रागिव प्रवृत्तिदर्शनाद; तथा प्रमितरज्जुमावाया अपि रज््वाः प्रमाणाननुसन्धाने सर्पम्रान्त्या भयदर्शनम्"। तस्माज्जातेऽपि प्रमाणात् तच्वदर्शने अनादिमिथ्यादर्शनाभ्यासपरिनिष्पन्नस्य द्रढीयस: संस्कारस्याभिभवायोच्छेदाय वा तत्त्वदर्शनाम्यासं मन्यन्ते। तथा च " 'मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इत्युच्यते; शमदमब्रक्मचर्ययज्ञादिसाधन- विधानं च; अन्यथा कस्तदुपदेशार्थः१ स्यादेतत्-ब्रह्मचर्यादिसाधनोप- करणादेवाम्नायात् तत्वविज्ञानम् । तदसत; शब्दमावात् प्रतिपत्तेरुत्पत्तेः; न हि प्राकू साधनविशेषेभ्यस्तच्वप्रतिपािपर आम्नायोऽवाचकः, नाप्य- निश्वायक:, अशेषाशङ्कानिर्मोक्षात्° ; अन्यथा तदुपदिष्टेषु 'साधनेष्वपि दुर्लभा प्रतिपत्तिः । अपि च अन्यथानिश्वयेऽपि रङ्गगता भरवादयो मिथ्याव भासेन शोकभयादिहेतवः; निश्चितेऽपि गुलस्य माधुरयें तत्र मिथ्या- तिक्तावमासोSवितथ इव दुःखयति, अवितथस्येव तस्यापि धूत्कृत्य त्यागात; तस्मात् तन्निवृत्तये विनिश्चितव्रक्मात्ममावेनापि साधनान्यपेक्ष्याणि;

1हित-B. *दर्शनात्-B. 7साधनविशेषेष्वपि-B, * B omits च. 5 Brh. 2-4-5. 8भासैरेवB. *रज्जो :- B. मोकात्-B .. •त्यागदर्शनात .- B. . 84

56 ब्रह्मतिद्धि:

यथैव प्रमाणात् तत्वाभिव्यक्तौ न मुक्ते: कार्यता, तथाभिव्यक्तिविशेषेऽपि साधनेभ्यः। श्रतयस्त्वभ्यासपरिनिष्पच्यवस्थाविषयाः शब्दसाधनज्ञानापेक्षा

यदपि-एथकार्या एव कर्मविधयो ज्ञानाधिकारमवतारयन्ति, अपाकृत- र्णत्रयस्य तत्राधिकारात्-तदपि न नियोगतः, आश्रमविकल्पस्य स्मरणात्- "8तस्याश्रमविकल्पमेके" "'यमिच्छेत्तमावसेत्" इति, " 'यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्" इति श्रवणात् ; " एतद्ध स्म वै तत्पूर्वे विद्वांसोS- भिहोत्रं न जुहवांचक्रिरे" तथा ""कि प्रजया करिष्यामः" तथा "8किमर्था वयमध्येष्यामहे किमर्था वयं यक्ष्यामहे" इति कर्मत्यागदर्शनात्। प्रति- पन्नगा्हस्थ्यस्यात्मविद्ययैव कृतकृत्यतां मन्वानस्य ऋणापाकरणं प्रत्यनाहतस्य विहिताकरणनिमित्तस्य पाप्मनो विद्योदय प्रतिबन्धृत्वं दर्शयति-"1ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य" इति। इंद तु युक्तम्-कार्यान्तर"निराकाड्काणामपि कर्मणां संयोगपृथक्तवात् "12तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन" इति विद्याङ्गभावः; सोऽप्युत्पत्त्यर्थतया, न प्रयाजादिवत् कार्योपयोगेन; विद्यायाः कार्यान्तरा- भावात् । संस्कारंपक्षो वा, स्मृतेः ; संस्कृतस्य हि विद्योत्पत्तेः; तदुक्तम्- "18 विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापि" इति । नतु दष्टोपाय एव विद्ोत्पादः; तत्र दृष्टैवेतिकर्तव्यनापेक्ष्यतां शमदमा- दिसाधन1विशेषश्चित्तविक्षेपस्य विहन्त्री, समाहितचित्तस्याभ्यस्यती ज्ञान- प्रसादोत्पत्तेः ; न तु यज्ञादयः, तैर्विनाप्यम्यासेन तत्संभवात्। सत्यम् ; तथा चोर्ध्वरेतसां 16चाश्रमिणां विनापि तैर्विशुद्धविद्योदय इष्यते; किं तु कालकतो विशेष: ; साधनविशेषाद्धि सा क्षिप्रं क्षिप्रतरं च व्यज्यते; तदभावे चिरेण 16चिरतरेण च । तदुक्तम्-"17सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्लुतेरश्ववत्"

1यथैव च-B. 7 Brh. 4-4-22. 13 Brahm .- Su. 8-4-82. * तह्ीज-B. 8 ... 14 विशेषादि-A and C. 3 Gant-Dhar. 1-3-1. 9 विद्योदयस्य-A and O. 15 B omits च. .... .. 10 Manu. 6-35. 16 B omits चिरतरेण. 5 Jabala. 4. 11 निरपेक्षाण-B. 17 Brahm .- Sd. 3-4-26. . Kans. 2-4. 12 Brh. 4-4-22.

ब्रक्षकाण्ड:

एषो ऽर्थ :- "यज्ञेन दानेन" इति श्रवणात् कर्माण्यपेक्ष्यन्ते विद्यायामभ्यास- लम्यायामपि, यथान्तरेणाप्यश्वं ग्रमप्रात्तौ सिद्धन्त्यां शैघ्रचायाक्केशाय वाश्वोS- पेक्ष्यते। ननु विद्यारूपं ब्रझ्ैव; न विद्या ब्रह्मणोडन्या; तच्च नित्यमकार्यम् ; तत्र

कर्षणं स्वरूपाभिव्यक्तयेऽपेक्षते तथहापि द्रष्टव्यम् ; न हि स्फठिकमणेः पूर्वरूपं विनष्टमुपधान संनिधेः, तदपगमे वान्यदुत्पन्नम्; न ह्यकस्मादनेक- विसभागक्षणव्यवहितस्य पूर्वसभागक्षणस्योत्पतिः संभवति; न ह्यभिविगमेS- झ्वारेभ्यः पुनः काष्ठसंततिप्रवतिः। तस्माद्यथैवाकार्य स्फाठेकरूपमुपधानाव- कर्षणमपेक्षते तथात्मरूपमपि। स्थादेतत्-ज्ञानं तत्र सापेक्षम्; तच्च स्फटिकाद्िन्नं कार्यम्; पुरुषप्रयतनो हि तत्र ज्ञानार्थः । कि पुनर्ज्ञानं स्वरूपेणैवार्थितम्, आहोस्विदर्थस्वभावसिद्धये: न तावत् स्वरूपेण, अर्थेन व्यवहारात् ; न 'विज्ञानमात्रनिबन्धनो व्यवहारः, मिथ्याज्ञानेनापि प्रसङ्गात्। अथार्थस्वभावाय ज्ञानमर्थ्येत, तदर्थों व्यापार स्तेनार्थिता भवति । न च ज्ञानादर्थे कश्चिद्विकारः, तयोरसंबन्धात् : योग्य देशतायाः सर्वत्र भावात्; सर्वप्रतिपत्तृणां च विदितत्वप्रसङ्गात; ध्वस्तानागतेषु च तदसंभवात् । तस्माद्यथातिरोहितमपि तिरोहितमिवाभि10वयज्यत इव प्रयन्नापेक्षम्, "तथात्मतच्वमप्यतिरोहितं12 तिरोहितमिव प्रयल्नादभिव्यज्यत इवेति पुष्कलम्। संहताखिलमेदोऽनः सामान्यात्मा स वर्णतः । हेमेव पारिहार्यादिभेदसंहारसूचितम् ॥ ३ ॥ यतश्च विशेषप्रत्यस्तमयमुखेन तन्निरूपणम्, अतोऽन्यैर्ब्रक्षविद्याभियुक्तैः सामान्यरूप ब्रह्म निरूपितम्-"स एष महानज आत्मा सत्तालक्षणः" तथा "1सत्तैव सर्वभेदयोनेः प्रकृतिः परा" इति। यथा सुवर्णतत्त्वं कटकाङकुलीयादिविशेषोपसंहारेण निरूप्यमाणं तत् सामान्यमिति। ये वा16 1 Brh. 4-4-22, 6 म्थ्यते-B. 11 तथात्मकत्व-B. * दपेक्ष्यते-B. 7तेनैवार्थित :- B. 1 B adds आपे. 3 B omits स्व. 8 देशकताया :- B. 3 Of. Brh. 4-4-24. सन्निधो-B. वक्तृणां-A and C. 14 . . . . . 5 हि for वि-B. 10 व्यज्यमानमिव-B. 15 च-B

38 ब्रक्षसिद्धि:

"निर्विशेषं न सामान्यं भवेच्छशविषाणवत्" इत्यमावमाहुः, तान् प्रत्युच्यते -संहृताखिलमेद इति। यदि तावदसामान्यत्वं साध्यते सिद्धसाधनम्; विशेषाणामभावे केषां तत् सामान्यम्: सामान्यं तूक्तं ब्रह्मवादिभिः विशेष- प्रत्यस्तमयसुखेन निरूपणादुपचारतः । अथाभाव एव साध्यः, विशेषैरेवास्य निर्विशेषैर्व्यभिचार इति। इति श्रीमन्मण्डनमिश्रविरचितायां ब्रक्षसिद्धौ ब्रह्मकाण्डः समापः ।

1 Ślőka-Vārtika, page 548. *इत्याचार्यमण्डनमिश्रकृतौ ब्रह्मकाण्डं समाप्तम्-A and C.

ओम्। तर्ककाण्ड: = ननु प्रत्यक्षादिभिर््यावृत्तानां भावस्वभावानामवगमान्नैकस्मिन्नद्दये शब्दः प्रमाणम्, प्रत्यक्षादिविरोधाव, 1ग्रवप्ठवनाधर्थवचोवत्। उच्यते- आहुर्विधातृ प्रत्यक्ष न निषेद्ध विपश्चितः । नैकत्व आगमस्तेन प्रत्यक्षेण विरुध्यते ॥। १ ॥ ननु प्रमाणान्तरपरतन्त्राणां पुरुषवचसां तद्विरोधाद्युक्तमप्रमाणत्वम्; स्वतन्त्रस्य2 त्वाम्नायस्यानपक्षितप्रमाणान्तरप्रवृत्तेस्तद्विरोघेSपि कस्मादप्माणत्वम्ः आम्नायविरोधादेव तु प्रत्यक्षादीनि प्रमाणतायाः किमिति न च्यवन्ते? तुल्येऽनपेक्षत्वे न विशेषहेतुरस्ति। तत्र वृथा प्रमाणान्तरविरोधपरिहवार- परिश्रम इति। तत्र केविदाहुः-प्रत्यक्षादिविरोधे आम्नायस्य दौर्बल्यम्, सापेक्षत्वात्; तथा हि-स्वरूपसिच्धर्थमेव तावत् प्रत्यक्षादीन्याम्नायोऽपेक्षते ; तथा च तेषां प्रामाण्यमनुमन्तव्यम्, तदपबाधने स्वरूपस्यैव तावदसिद्धे :; न त्वेव- माम्नाये प्रत्यक्षादीनां काचिदपेक्षा। दष्टव्यभिचारत्वाच्च शब्दस्य,3 प्रत्यक्षस्य चाढष्टव्यभिचारत्वात् । अपि च सावकाशानवकाशयोरनवकाशं बलवत्; अनवकाश्नान् प्रत्यक्षादयः, सावकाशस्तु शब्दो गौणेनार्थेन ; तथा हि- शक्यमेकत्वमभेदश्रुवीनामुपचरितमवकाशो वर्णयितुम्; अविवक्षितार्थानां वा वेदान्तानां जपोपयोगोऽवकाश: ; उपनिषदो वेदान्ता इति *वर्णितम् । किं च व्याकुलत्वादाम्नायस्य अव्याकुलत्वात् प्रत्यक्षादीनाम् ; कर्मविधयो हि मेदाश्रया अभेदाश्रयाश्च वेदान्ताः परस्परपराहता असत्यपि प्रमाणा- न्तरविरोधे दुर्लभप्रामाण्याः; कि पुनरव्याहत प्रतिष्ठित प्रामाण्य प्रत्यक्षादिविरोधे। तस्मादिदमविरोधाय प्रयत्यत इति । मुख्यत्वाच्च ; मुख्या हि प्रत्यक्षादयः : जातस्य अन्तोरपरकाल आम्नायः ; स तैः प्रतिष्ठितार्थैरपहृतविषयः कस्पनीयार्थों बाध्यते, तदनुसारेण वार्थकल्पनामदति। अर्थतोऽपि च मुख्यता प्रत्यक्षादीनाम्; पद्पदार्थविभागाधीन 'आम्नायार्थपरिच्छेदः, स च प्रत्यक्षादिष्यायतते । अतोऽविरोघाय प्रयत्यत इति। 1 शिला-A and C. * वर्णिता :- A ; वर्णितः ' प्रयन इति-A. * स्याम्रायस्य-B. -B. 3 B omits-स्य 5आम्रायादर्य-B,

40 ब्रह्मसिद्धि:

अन्ये मन्यन्ते-तुल्यबलत्वेऽपि प्रत्यक्षादीनामान्नायस्य च वस्तुनि विकल्पानुपपत्तेर्विरोधे संशयः स्यात; तेनाविरोध उपपाद्यत इति । अन्यद्दर्शनम्-आम्नाय एव बलवांस्तद्विरोघे; "1पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवत्"; "2पूर्वाबाघेन नोत्पत्तिरुत्तरस्य हि सिध्यति" इति। तथा हि- सर्वस्य निसर्गः प्रत्यक्षादिनिबन्धनः किल विभक्तवस्तुपरिच्छेदः ; तदपेक्षस्तु तत्पूर्वकोऽनिसर्गज: कस्यचिदेवा गन्तुरद्दतावगमः; स पूर्वमनुपमृद्योदेतुमश- क्ुवंस्तदपबाधात्मोदीयते। इतश्र-संभवाद्विचित्रविभ्रमहेतुत्वात् प्रत्यक्षादीनाम्, विगलित निखिलदोषाशङ्कत्वाच्च्ाम्नायस्य ; पुरुषाश्रयाणां हि दोषाणां शब्दे पुरुषाभावेऽसंभवात्। शक्यो ह्याम्रायादेवानादिरविद्यासंस्कारो विभ्रमहेतुः प्रत्यक्षादिषु संभावयितुं निश्चेतुं च देहात्माभिमान इव: न त्वेवमपौरुषेये शब्दे *काचिद्दोषाशङ्का; सत्यां वा प्रमाणमेव न स्यात्। प्रत्यक्षादीनां तु व्यावहारिकं प्रामाण्यम्, अविद्यासंस्कारस्य स्थेम्ना5 व्यवहारविपर्ययाभावाद्; यत्र च व्यवहारविपर्ययो न तत्र प्रामाण्यम्। शब्दे तु संभावितदोषे न तच्वावेदनेन प्रामाण्यम्; न व्यवहाराविपर्ययेण; अदृष्टार्थत्वात् दोषेम्यो व्यवहारविसंवादिज्ञानदर्शनाच्च । प्रत्यक्षादीनां तु 6व्यवहारे संवादान्न शक्यते व्यवहारविसंवादिज्ञानहेतुर्दोषः कल्पयितुम्; व्यवहारविपर्ययाद्दि स कल्प्येत ; तच्वदर्शनस्य तु वेदान्तजन्मनः प्रतिपक्षत्वात् तच्वप्रतिहतिमात्र- हेतुरेवानादिरविद्यानुबन्धः कल्प्यते ; ततो दोषानुबन्धः प्रामाण्यं चेति न विरोधः । शब्दस्तु संभावितदोषो दुर्लभप्रामाण्य एव स्यात् ; दृश्यते हि दोषेम्यो व्यवहारविसंवादिज्ञानोत्पत्तिः; तत्र दोषाशङ्गया व्यवहारविसंवादस्य शङ्कितत्वात् तच्वप्रतिघातस्य च, न तच्वावेदनलक्षणं प्रामाण्यम्, न व्यवहाराविसंवाद लक्षणमिति। तस्मात् शब्दस्य प्रामाण्याभ्युपगमे प्रमाणान्तर- विरोधेऽपि तस्यैव बलवच्वमिति सांप्रतम्। यत्तु प्रत्यक्षाद्यपेक्षणादिति, तत्रोच्यते-न प्रमितावपेक्षावत्ता शब्दस्य प्रत्यक्षादिषु, किंतु स्वरूपसिद्धौ; अन्यथा प्रमाणमव न स्याद्। तथा च स्वकार्येऽनपेक्षत्वान्न प्रत्यक्षादिम्यो हीयते। प्रत्यक्षादयोऽपि स्वरूपसिद्धौ नान्यानपेक्षाः; कार्ये हि सापेक्षत्वं

1 Mim .- Sū. 6-5-54. 3 वावगन्तु-A. 6 व्यवहार-A. & Ślāka-Vărtika, कापि दोषाशङ्का-A. 7 कल्प्यते-A. page 62. 5स्थेम्रो-A and B.

तर्ककाण्ड: 41

सामर्थ्यमपकर्षतीति1 । यच्वेतेषां 2प्रामाण्यमनुमन्तव्यमति, को वान्यथाह? व्यवहाराविसंवादिलक्षणं तु तत, न तच्चावेदनलक्षणम्। व्यावहारिक- प्रामाण्योपेतेम्यः प्रत्यक्षादिभ्यः सिद्धादाम्नायात्तच्वदर्शनम्, तद्विरोधात् तेषु तच्वदर्शनांशमे वापबाधते, न व्यवहाराविसंवादांशम्। दृष्टं च हेतुत्वे- नापेक्षिताया अपि पूर्वस्याः प्रतिपत्तेः परस्याः प्रतिपत्तेर्वलीयस्त्वम्; यथा दूरस्थेषु वनस्पतिषु हस्तिप्रतिपत्तिभ्यो वनस्पतिप्रतिपत्तेः ; अपेक्षिता हि हस्तिप्रतिपत्तयो व्यक्तवनस्पतिप्रतिपच्या हेतुत्वेन; न तस्या इन्द्रियार्थ- संनिकर्षमात्राज्जन्म, आपातेऽभावात्; न च देशविशेषात्, तद्देशस्थस्यै5- वोत्पत्तेः; तस्मात् पुरोवर्तिषु वनस्पतिषु प्रणिहितमनसः प्राच्यविपर्यासा- नुगतमतिसस्कारसचिवेन्द्रियादि®संयोगकारिता सेति मन्तव्यम्। एवमेकादि- संख्याबुद्धच्पाया विशत्यादिबुद्धयोऽप्युदाहार्याः । एवं च यदेके वर्णयन्ति- स्वयमेव व्याहता वेदान्तार्थप्रतिपत्तिः; नामेदो भेदमन्तरेण शक्योऽवसातुम्; भेदोपाया हि तस्य प्रतिपत्तिः; तत्राभेदः समाक्षिप्तमेद एव प्रतायत इति व्याघातः-तदपास्तम् ; यत उपायमाक्षिपति प्रतिपत्तिः, नोपायस्य परमार्थ- ताम्, मिथ्याज्ञानादपि7 तच्वप्रतिपत्तेः। व्यावहारिकं च भेदस्य सत्यत्व- मिष्टमेवेति व्यभिचारदर्शनं च दुष्टहेतुजन्मनोः शब्दप्रत्यक्षयोः समानम्; इतरयोरपि तुल्यमव्यमिचारत्म्। तथानवकाशत्वमपि ; यदि खल्वेकमद्दयं वेदान्तार्थः, कस्तेषामन्योऽवकाशः: अथौपचारिकमेकत्वं तदर्थ: अवि- वक्षितार्यता वा जपोपयोगिनाम्, तत्र विरोध एव नास्तीति वलावलचिन्ता नावतरति। तत कुतः सावकाशलेन दौर्बल्यम्: कथं च मुख्यमर्थमति- लङ्डयोपचरितोSवकाशः: कथ वौत्पत्तिके शब्दस्यार्थ प्रति शेषभावे- "*दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोघनम्" " 10अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः" इति च-अविवक्षितार्थेता प्रमाणान्तरविरोषादिति चेत्, वार्तमेतत्; न प्रमाणस्य प्रमाणान्तरापक्षं म्रामाण्यम्, येन तद्विरोघे स्वरसं जब्ात्; तदपेक्षतवे हि तद्नुगुणतया वर्तेत । निरपेक्षस्य11 कः प्रमाणान्तरानुसरणे 1 A omits इाले. 5 A omits एव. · Sābarabhāşya * अनुमन्तव्यं प्रामाण्य- 6 B omits सं. I-1-I. मिति-B. ज्ातादपि-A. 10 Mrm .- Su. I-2-40. 3वावषाधते-Band O. * चौत्पत्तिके-A. 11 स्य तु.B. A and O omit च.

42 ब्रह्मसिद्धिः

हेतुः१ लौकिकास्तु शब्दाः प्रमाणान्तरापेक्षं 'स्वार्थममिदचतीति युक्ता तेषां तद्नुसारिणी वृत्तिः । तुल्ये त्वनपेक्षत्वे किमिति न विपर्ययः, उभयोर्वा व्याघातादप्रामाण्यम्,"शपौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यम्" इति वा रजतज्ञानस्थेव पूर्वस्य बाध: ? न रल रजतज्ञानविरोधाच्छुक्तिज्ञानमन्यविषयमविषयं वा। कथं तर्हि वेदे गुणवादः१ यत्र श्रौतैरर्थैः प्रमाणार्थनिष्पत्तेरसंभवः, तत्र द्वितीयस्या अपि वृत्तेः शब्दानां प्रवत्तिदर्शनात् तया प्रमाणविषयलाभः ; यत्र तु शब्दाः सरसेन लभन्ते विषयम्, तत्र न प्रमाणान्तरविरोधादपावर्तन्ते; न द्वेषां प्रमाणान्तरनिबन्धनोऽर्थः, येन तद्दशादपावर्तेरन्। अथ मतम्-'उभयानुग्रहादेवं कल्प्यते; एवं हि शब्दः प्रत्यक्षादय- श्वानुगृह्दीता भवन्ति; अन्यथा प्रत्यक्षादयोऽत्यन्तमे'व बाधिताः स्युः । नैतत् सारम् ; प्रमाणसामर्थ्यानुसारेण प्रमेये काचित् कल्पना स्यात ; प्रमाणे तु सरससिद्धं परित्यज्य 'कल्पनायां न निबन्धनमस्ति। तस्मात् प्रमाणा- नुसारेण विकल्पसमुच्चयव्यवस्था: कल्प्यन्ते, नोभयानुग्रहात; नोभयमनु- ग्रहतिव्यिति प्रमाणमरिति। ते एव प्रमाणे इति चत्-यदि मतम्, न प्रमाण- स्य प्रमाणान्तरादनुग्राह्यत्वम्; अपि तु स्वत एव; प्रमाणत्वादेव हि तस्य तेनार्थव्यवस्था पना-यथा ता्हे ततोऽर्थोऽवगम्यते तथा व्यवस्थापनीयः; एवं तद्नुगृहीतं भवति; अन्यथा बाघितं स्याद्। अंप्रमाणिका चार्थ- व्यवस्था, वतः स्वरसेनाप्रतीतेः अन्यस्य चामावात्। इतरेतराश्रयप्रसङ्गा- च्च; प्रामाण्यात् सिद्धादर्थान्तरे प्रतीति: प्रामाण्यान्यथानुपपच्या कल्पनीया, तत्प्रतीतेश्र प्रामांण्यम: खरसलभ्ये त्वर्थें प्रतीतित एव प्रामाण्यमिति नेतरेतराश्रयता। तस्माद्विरोषे बाघ एव पूर्वस्थ प्रमाणानुसारी, तथा प्रतीते :; नोत्तरस्य विषयान्तरकलपना। न खलु रजतज्ञानानुग्रहाय 'शुक्तिशकलज्ञान- स्य गोचरोऽपरः कल्प्यते। न च प्रत्यक्षादीनामनन्यगतित्वादनवकाश- त्म् ; या खल्ठ रजतादिविअ्रमाणां गतिः, सा तेषामपि; यदि तेषामुप- चरितः कल्पितो वा विषयः, प्रत्यक्षादीनामपि तथा ; अथासच्वाद् तस्या विषया अविद्यमानार्थाः; प्रत्यक्षादयोऽप्येवम्। तस्मादविवक्षितार्थत्वमुप-

1 स्वमर्थ-A. *मप-A. 'शुक्तिक-A and C. . Mim .- St. 6-5-54 5 कल्पनाया :- A. 8अपरोऽपि-A and B. ३ उमयत्रानु-B. •पनात-A and B.

तर्ककाण्ड: 43

चरितार्थतं वा गतिरुमयोरविशिष्टा। एतेनेदमपि पराकृतम्, 'यदाहु :- शब्दस्य प्रमाणान्तरविरोधे ढष्टमुपचरितार्थत्वमविवक्षितार्थत्वं वा लोके; तस्मात् प्रत्यक्षादिविरोधे वेदान्तानां तथाभाव इति, प्रत्यक्षादिष्वपि तथा दर्शनादिति। यत्तु मुख्यत्वात् प्रतिष्ठितार्थैरपहृतविषय आम्नाय इति ; अत एव बाधकः, शुक्तिज्ञानवत्। न च तदनुसारेणार्थकल्पनामर्हति, अनपेक्षत्वाद; न तदधीनमस्य प्रमाणत्वम् ; न तैः संभूयकारित्वम्, नाम्नायस्य प्रत्यक्षा- दी नां चैकवाक्यभावः; परस्परानपेक्षो हुमयत्र बुद्धुत्पादः। तत्र परबली- यस्त्वं न्याय्यम् ; यथोक्तम्- "पूर्वा् परबलीयस्त्वं तत्न नाम 'प्रतीयताम् । अन्योन्यनिरपेक्षाणां यत्र जन्म घियां भवेत् ।।" यत्र त्वेकवाक्यतया संभूयकारित्वं तत्रानुपनातविरोधितया सवरस- वच्या मुख्ये स्थिते, प्रथमया वृच्या तदेकवाक्यत्वं प्रतिपत्तुमशक्कुवन्ति तद- पेक्षितार्थसमर्पणानुपपत्तेः परपदानि द्वितीयया वच्या पूर्वापेक्षितमर्थ समर्प- यन्त्येकवाक्यतासामर्थर्यादिति मुख्यबलीयस्त्वम्। यतु व्याकुलत्वादिति, तत्रोच्यते-स्याद्याकुलत्वम्, यदि कर्मविघयो भेदप्रतिपादनपराः स्युः ; ते तु सिद्धं भेदमुपाश्रित्य 'इदमननेत्थं साधयेत्' इति पुरुषहितानुशासनप्रधानाः। स्यादेतत् ; असति भेर्देंSशत्रयप्रत्यस्तमथात् कुतो हितानुशासनम्! उच्यते- यथा खल्ल श्येनादिषु "न हिंस्यात् सर्वा भूतानि" इति प्रतिषेघात् साध्यांशप्रत्यस्तमयेSप्यनुशासनम्, एवं सर्वत्र सर्वाशप्रत्यस्तमयेऽपि; तथा हि-निषिद्धान्थोदया कथं 'हिंसा साध्या स्यादः अथ भवति कस्य- चित् वीव्रक्रोधाक्रान्तस्वान्ततया समुद्धतध्वान्ततिरस्कृतविवेकविज्ञानस्यानर्थ- मप्यर्थत्वेन पश्यतः शस्त्रोपदेशमतिक्रामतः, तथा ज्योतिष्टोमादिषु निसर्ग- जाविद्योपप्रदर्शिता अप्रतिबुद्धानां त्रयोऽप्यंशाः, तानुपाश्रित्य तेषामनुशा- सनम्। प्रतिबुद्धास्तु कर्मविधिभिर्नानुशिष्यन्ते; यथा श्येनादिविधिमिरप- जितक्रोधारातयः । तदेवं व्यवहारसिद्ध मेदा श्रयेषु कर्मविधिषु यद्यपि भेद- 1यदाह-B. 4 Tantra-Vārtika, 6 * O omits न. page 819, reads 7हि सा-B and C. *मां चैकवाक्यताभा- पौर्वापर्य. 8 रवजित-A. वात्-0. 5 प्रतीयते-A, 9श्रयिषु-A.

44 ब्रह्मसिद्धि:

प्रतीतिरस्ति, तथापि तेषामतत्परत्वान्न तत्र प्रामाण्यं वृत्तान्तेप्विवार्थवाद- पदानाम्। तथा च कुतस्तैवैदान्तानां पराहतिः, वेदान्तैर्वा तेषाम्? अपि च प्रत्यक्षादिष्वेव पराहतिरुप लभ्यते, बाध्यबाघकभावदर्शनाद्रजतशुक्तिशक- लादिज्ञानेषु; मेदाभेदप्रतीतेश्र सर्वत्र। तदेवं बलवच्वेऽप्याम्नायस्य यो नाम मन्दधीलौंकिकवचसां प्रत्यक्षादिविरोध उपचरितार्थत्वदर्शनाल्ोकवद्वेदेऽपि शब्दउृत्तमिति मन्यते, यो वा निरूढनिबिडतया भेददर्शनान्धकारस्य प्रत्य- क्षादीनामेव बलवच्वं मन्यते, लोकवचसां च तैर्बाधदर्शनात्, तत्प्रतिबो- धनाय विरोधो निरस्यते; न हि यो नाम मन्दविषेण वृश्चिकेन दष्टो म्रियते, नासौ न चिकित्स्यत इति । तत्र प्रत्यक्षे त्रयः कल्पा :- वस्तुस्वरूपविधिः, वस्त्वन्तरस्य व्यव- च्छेद:, उमयं वेति; उभयस्मिन्नपि त्रैविध्यम्-यौगपद्यम्, व्यवच्छेद- पूर्वको विधिः, विधिपूर्वको व्यवच्छेद इति। तत्र वस्त्वन्तरव्यवच्छेदे उभयस्मिन् वा भेद: प्रत्यक्षगोचर इति भवति विरोधः । स्वरूपविधिमात्रे तु कस्यचिद्यवच्छेदेन शून्ये न भेद: प्रमाणार्थः; न हि व्यवच्छेदाढते मेद- सिद्धिः । विधिमात्रव्यापारं च प्रत्यक्षम्; अतो न विरोधः । कथमि- त्युच्यते- लब्धरूपे क्वचित किंचित् ताहगेव निषिध्यते। विधानमन्तरेणातो न निषेधस्य संभवः ।। २ ॥। न तावद्यवच्छेदमात्रं प्रत्यक्षव्यापारः, न युगपदुमयम्, न व्यवच्छेद- 6पूर्वकं विधानम्; यतः सिद्धे विषये सिद्धरूपमेव निषिध्यते-'नेदमिह) 'नायमयम्' इति सिद्धे मूतले सिद्धो घटः, गवि वा अश्वः । न प्रतिषेध्याद् प्रतिषेधविषयाच्च विना प्रतिषेधोऽवकल्पते। कथं तर्थत्यन्तासतां प्रधान- खपुष्पादीनां प्रतिषेध :: न हि 'तत्र कचिद्देशे काले वा निषेधः, आत्य- न्विकत्वात; नापि कुतश्चित् सिद्धि:, अत्यन्तासच्वात्। 'तत्र केचिदाहु :- खपुष्पादिषु तावत् सिद्धेषु रवादिषु तद्विधाः पुष्पादयो निषिध्यन्ते; 'प्रधानं नास्ति' इति जगत्कारणे सुखदुःखमोहात्मताविभक्तकार्यत्वादीनि १निवार्यन्ते।

1 थंवादानाम्-A. B omits स्य. 7 B and C omit तत्र *लक्ष्यते-A. 5 चेति-A. 8 अत्र-A. * मनुते-A and B. 6 पूर्वे-A. • न वार्यन्ते-0.

तर्ककाण्ड: 45

अन्ये तु-कुतश्चिन्निमित्ताहुदौ लब्धरूपाणां बहिर्निषेधः क्रियत इति वर्णयन्ति; अन्यथा दैवनिषिद्धे कः प्रतिषेधोप्रापरूपे? 'प्राप्तरूपे वा कथमत्यन्ताय प्रतिषेध:१ अपि च अनपेक्षितविषयनिषेध्ये व्यवच्छेदे शून्यता प्रमाणार्थः स्यात्, न भेदः; सर्वस्य सर्वत्राविशेषेण निषेधात्। यस्तु भेदाय व्यवच्छेद: स मेद्ययोः सिद्धिमपेक्षते; न च सा विधाना- ददत इति प्राग्विधानमेषितव्यम्; विधिपूर्वक एव 'च निषेधोऽङ्गीक्रियत इति। नापि विधिपूर्वको व्यवच्छेद :; यतः -- क्रम: संगच्छते युक्त्या नैकविज्ञानकर्मणोः । न संनिहितजं तच्च तदन्यामर्शि जायते ।। ३ ॥ न खल्वेकप्रमाणज्ञानव्यापारौ सन्तौ विधिव्यवच्छेदौ क्रमवन्ती युज्येते, क्षणिकत्वात्; क्रमवतोर्हि व्यापारयोः पश्चात्तनो न तद्यापारः स्यात्, व्यवधानात् । अपि च ज़न्मैव बुद्धेर्व्यापारोऽर्थावग्रहरूपायाः ; सा चेदर्थविधानरूपोदया, विधिरेवास्या व्यापारः, यौगपद्यस्य निषेधात्, उत्प- न्नायाश्च पुनरनुत्पत्तेः । अपि च संनिहितार्थालम्बनं प्रत्यक्षं नासंनिहित- मर्थमवमासयितुमर्हति ; न चानवभासमान रूपं व्यवच्छेतुं पर्यामोति ; अनव- मासमाने हि तत्र व्यवच्छेद्ये व्यवच्छेदमात्रं स्यात्, न व्यवच्छेद: कस्य- चिद्; सर्वस्य वा स्याद् । तस्मान्नानवभासमाने व्यवच्छेद्ये 'व्यवच्छेदः; न च संनिहितार्थावलम्बने प्रत्यक्षेऽसंनिहितावभासो युक्तः। कथमिदानीं बाधकं प्रत्यक्षम? तत्र हि पूर्वार्थनिषेधपुरःसरोऽन्यविधिरेकज्ञानेऽभ्युपेयते, असंनिहितनिषेध्यावभासश्च; तस्मान्नैष नियमः, यतः पूर्वों निषेध:, एक 'ज्ञानव्यापारे च क्रमः, 'प्रत्यक्षेण 8चासंनिहिता्र्थावभासः । नैतत् सारमू; तत्रापि पूर्वविज्ञानविहिते रजतादौ 'इदम्' इति च संनिहितार्थसामान्ये निषेधो विधिपूर्व एव; शुक्तिकाविधिस्तु विरोधिनिषेधपूव उच्यते; विधिपूर्वता च नियमेन निषेधस्योच्यते, न विधेर्निषेधपूर्वक10ता निषिध्यते ; न च तत्रैक-

1 अप्रापरूपे-B. 5 अन्यव्यवच्छेद :- A 8 B omits च. 2 दृतमिति-B. and B. 9 A omits अर्थ. 3 A omits च. 6 विज्ञान-A. 10 A omits क. ' A and Bomit रुप. 7प्रत्यक्षे-A.

46 ब्रह्मसिद्धि:

ज्ञानस्य क्रमवद्दयापारता, उभयरूपस्यो तपत्तेः; पूर्वज्ञानप्रापितत्वाच्च विषयव्यवच्छेद्ययोर्नसंभवः; पूर्वज्ञानावमासिते च व्यवच्छेद्ये व्यवच्छेदस्य वृत्तेर्नासनिहितार्थावभासप्रसङ्ग:, पूर्वापेक्षस्य तस्योत्पत्तेः ; पूर्वापेक्षयैव च तत् द्विरूपमुदेति; अन्यथा एकरूपमेवोदीयात्। अपि च सर्वव्यवच्छेदान- पाकुर्वतः को व्यवच्छेदोऽभिमतः, येन प्रत्यव स्थीयेतः सिद्ध: स लोक इति चेत, अयं वा किं न लोकसिद् :- 'नाश्वो गौः, न गौरश्वः' इति? यत्तु मतम्-एकविधिरेवान्यव्यवच्छेदः; तथा हि-दर्शनं यथैव तदा- कारतया तद्ूपं विदधाति, तथा तदेकाकारप्रतिनियमात् 'तदेव, नान्यत्' इत्य- न्यद्वयवच्छिनत्ति ; तत्सामर्थ्यप्रभावितौ च 'इदम्, नेदम्' इति विकल्पौ भावा- मावव्यवहारं प्रवर्तयतः । न हेकाकारप्रतिनियतादनन्यसंसर्गिणो ज्ञानाद- न्योऽन्यव्यवच्छेदः । 'तत्रोच्यते- विधानमेव नैकस्य व्यवच्छेदोऽन्यगोचरः । मा स्म भूदविशेषेण मा न भूदेकधीजुषाम्॥४ ॥ नैकप्रतिनियमोऽन्याभावनिश्वयनिभित्तम्, उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्येतरस्य चाविशेषेण व्यवच्छेदप्रसङ्गात; तत्प्रतिनियमों हि ततोऽन्यस्यासंसर्गः । तथा चासंसर र्गाङ्यवच्छेदे तस्य इश्यादृश्ययोरविशेषादुभयोर्व्यवच्छेदः स्याद्। अथ मतम्-भवत्येव; तथा हि-यावन्तोंऽस्यानात्मानस्तानविशेषेण तदात्मनियमाद्दर्शनमपाकरोति ; तथा च नास्यान्य आत्मान :; तद्देशकालास भवेयुः, रूपादिवदविरोधात्; तत्रोपलब्धिलक्षण प्राप्तिर्विशेषस्तद्देशकाल- व्यवच्छेदावधारणाय; संभवति ह्यनुपलभ्यस्तदेशकालोSनात्मानुपलभ्यमानोऽ- प्यन्योपलब्घौ, रूपोपलब्धाविव रसः; न हतु तुल्योपलम्भयोग्यतः, नियमे- नोपलम्भात्, इतरवत् ; अन्यथा न तुल्योपलम्मयोग्यतः स्याद । सत्यम- स्त्ययं विभाग:, न तिदानीं दर्शनप्रतिनियमस्य सामर्थ्यम् ; तथा हि- प्रतिनियतमपि तत्र 'देशे काले व रूपे दर्शनं तयोर्यथा1 रूपविधिमात्रो-

1 स्यैवोत्पत्ते :- A. San khapāņi and 6सर्गाव्यवच्छेदे-B. *स्थीयते-A. Citsukha read 7प्रातिविशेष-B. 3दन्यासं-0. अल in their 8 B and O omit J. commentaries. •काले देशे-A. 5 स्याशेषण-B. 10 A omits यथा.

तर्ककाण्ड: 47

पक्षयान्र रसं व्यवच्छिनत्ति, तथा भूभागदर्शननियमोSपि भूभागविधिमात्र- व्यापारत्वान्न घठटश्यमपि व्यवच्छिन्यात; व्यवच्छेदे वा सर्वस्य2 व्यव- च्छेदः। तस्मात् दश्यव्यवच्छेदेSपि हेत्वन्तरमुपास्यम्, न दर्शनप्रतिनियममा- त्रम्। 'तथा चात्मान्तरव्यवच्छेदोऽपि न ततः सिद्धिमुपाश्नुते। कामं विधेर्विघेयासत्वव्यवच्छेदरूपत्वात् तदभावो व्यवच्छिद्येत; नात्मान्तरसत्ता, तद्देशकालयोरिवानुपलभ्यसत्ता । नैकस्य बहव आत्मान इति चेत्, अन्य- तस्तर्हि विरोधाद्यवच्छेदः; न दर्शननियमात्। असति च व्यवच्छेदे कुतो बहुत्वम्, कुतो वा विरोध:१ इतरेतराश्रयं वा; तस्मान्नैकविधिरन्यव्यव- च्छेद: । अपि च एकनियमादन्यव्यवच्छेदे चित्रादिषु नीलादीनामेकदर्श- नभाजां मेदो न सिध्येत्, एकज्ञानमंसर्गादेकत्र ज्ञानस्यानियमाद। ननु प्रकृत्यैव भिन्ना भावाः; तांस्तद्विधान् विदधदेव दर्शनं परस्प- रतो व्यावर्तयति; न हि व्यावृत्तिरन्या व्यावत्तिमतः; तत्र व्यावृचिम- द्विधौ 'सापि विधीयत एव; यत्प्कतिः खल् यः पदार्थः स तयैव प्रकृत्या विघेयः; अन्यथा न तस्य विधिः स्यात् ; व्यावत्तस्वभावाश्र भावा यथायर्थं दर्शनेषु निर्भासन्ते; तस्मात् तथैव विधीयन्त इति। अन्राप्य- संस्पृष्टनिर्भासनादसंस्पृष्टस्वभावत्वे दश्यादृश्ययोरविशेषेण व्यवच्छेदस्तद- वस्थः । अपि च न भेदो वस्तुनो रूपं तदभावप्रसङ्गतः । अरूपेण च भिन्नत्वं वस्तुनो नावकलपते ।। ५ ॥ न व्यावृत्तिर्वस्तुस्वभावः; सा खल्वेकानेकाषिष्ठाना प्रतिज्ञायते प्रज्ञायते च। तथा च तस्या 'एकस्या अनेकवृत्तेर्वेस्तुखभावत्वे वस्तूनामपि भेदो न स्यात्; नैकस्मादमिन्नमभिन्नसभावं मिन्नं युज्यते तद्वदेव। अथ मा भूदेष दोष इत्यर्थान्तरमेव व्यावृत्तिरा8स्थीयते, तथापि व्यावृत्तेररूपत्वाद स्वरूपेण न मावा व्यावृत्ता: स्युः । अपरः कल्पः-भेदः परस्परानात्मस्वभावः; स चेद्स्तुन: स्वभाव: वस्तूनामभावप्रसङ्ग:, 'अभावात्मकत्वप्रतिज्ञानाद। अपरः 1 B omits . 4 A omits अपि ; 8 श्रीयते-A. * B omits स्य. B omits सापि. 9 अभावात्मकत्वज्ञा- *तथापि चा-A 5 सूष्र-A and O. नात-B; अभावा- and O. 6 B omits प्रतिज्ञायते. त्मनोSप्रतिज्ञा- 7 B omits-एकस्या :. नाव-0.

48 ब्रह्मसिद्धि:

प्रकार :- भेदश्रेद्सतुनः सभावः, नैकं किंचन वस्तु स्याद, भेदेनैकत्वस्य विरोधात्: परमाणुरपि भेदादनेकात्मक इति नैकः । तथा च तत्समुच्चय- रूपोSनेकोSप्यस्यात्मा नावकल्पते ; तत्रैकत्वानेकत्वयोरनुपपत्तेस्तृतीयप्रकारासं- भवाच्च वस्तुनो निःस्वभावत्वप्रसङ्गः। अन्या व्याख्या द्वितीयार्स्य-व्यति- रेकाव्यतिरेकविकल्पे प्रत्यवतिष्ठते; वस्तुगत एष विभाग :- तत्स्वभावत्वम- न्यत्वं 1चेति, नावस्तुनि विकल्पविरचितशरीरे भेदेऽवतारमर्हति। त-

दर्शितशरीरः 'अयमस्माद्विन्नः, अयमनयार्भेदः' इति व्यवहारं प्रवर्तयति; न भेदो नाम किंचिद्वस्तु, यस्य तत्वमन्यत्वं वा किंचि'द्िचार्येत। तत्रेदं पुनरुपतिष्ठते- अरूपेण च भिन्नत्वं वस्तुनो नावकल्पते। यदि तर्थ्रूपो निःस्वभावो भेद :- न हि वस्तुस्थित्यास्ति, विकल्पैरेव केवलमुपदर्श्यते-'न तहि वस्तुनो भिन्नत्वम्, परमार्थतो भेदाभावात्; न हि कल्पितेन सवमावेन पारमार्थिकी तद्दत्ता युज्यते; कल्पितैव स्यात्। तदेतदस्माभिरुच्यमानं कि- मिति भवान्ना नुमन्यते? वयमप्येतदेव ब्रुमः-न भेदो भावतोऽस्ति, अनाद- विद्याविलसितमेतदिति। यदुक्तम्-भेदात्मत्वे वस्तुन एकवस्त्वभावः; तदभावादितरस्यापीति वस्त्वभावः; तत्राहु :-- परापेक्षं वस्तुनो 8भेदसवभावं ब्रमः, नात्मापेक्षम्, येन विरोधादेकवस्त्वभाव: स्यात; स्वरूपेण त्वेकं वस्तु परापेक्षया भिन्न- मिति। तत्रोच्यते- पौरुषेयीमपेक्षां च न हि वस्त्वनुवर्तते ॥। ५३। नापेक्षा नाम कश्विद्दस्तुघर्म:, येन वस्तूनि व्यवस्थाप्येरन्; न खलु सवहेतुप्रापितादयेषु 10 स्वभावव्यवस्थितेषु वस्तुषु स्वभावंस्थितये वस्त्वन्तरापेक्षा युज्यने। तत्र पुरुषप्रत्ययधर्मोऽयम्। न च पुरु- षप्रत्ययानुविधायीनि वस्तूनि, सहेतुभ्यः 10स्वस्वभावव्यवस्थितेः । अतो न तदनुसारेण वस्तुरूपं व्यवतिष्ठते। व्यवास्थितवस्तुस्1रूपानु- सारेणैव तस्य व्यवस्था न्याय्या, तत्पूर्वेकत्वात्। परस्परापेक्षायां च 1वेति-A. 4 A omits किंचित्. 8 भेदं-A. 2 विरचितशरीर :- A 5 विचार्यंते-B and 0, 9 A adds च. and B. 6 B omits न. 10 A and B.omit स्व. Band O omit y. भिमन्यते -. 11 0 omits स्व.

तर्ककाण्ड: 49

वस्तुखभावस्थितावितरेतराश्रयप्रसङ्गात्। अथवा यदुक्तम्-एकरमाड्गे- दादव्यतिरेकाद्वस्तुनो भेदाभावप्रसङ्ग इति, तत्राहुः-न भेद एक:, रूपविरोधात्; एकत्वे च तन्निमित्तं वस्तूनामेकत्वं स्याद् ; तस्मात् प्रति- भावं भेदो भिद्यते; कथं त्ह्यनेकाश्रयत्वम्? अपेक्षातः ; तथा हि प्रतियोग्यपेक्षं तस्य 'स्वरूपं व्यवस्थितम् ; तथा च यथायथं भेदैः प्रति- योग्यपेक्षैरात्मभूतैर्भिन्नाः सर्वे भावा इति। तत्रोच्यते-पौरुषेयीमिति । पुरुषो ह्येकमर्थ गृहीत्वा परमपेक्षते कार्यार्थम्; सवहेतुम्यस्तु प्रतिलब्धाविक- लखभावानां भावानां भावान्तरेषु किमर्थापेक्षा: ननु स्वभावस्थितये; नाना- विधा हि भावस्वमावाः; तत्र कश्चित् प्रतियोग्यपेक्षयैव व्यवतिष्ठते व्वस्तु- तच्वे; यथायमेव भेदः । न तर्हि हेतुभ्यो भावस्याविकलात्मलाभः, भेदा- र्यस्य रूपस्य प्रतियोग्यपेक्षत्वात्। हेत्वन्तराच्च प्रतियोगिनः संपधमान: पश्चाद्वेदो न स्वभावः स्यात्। स्यादेतत्-अवि कलरूप एव भावो हेतुभ्यो जायते। तत्र भेदाख्यं रूपं प्रतियोग्यपेक्षम्, नानपेक्षं कदाचिदिति तस्य तद्वि- धत्वात् तेन तद्विधेनैव सह जायत इति न विकलरूपप्रादुर्भावः । तत्रोच्यते-मवतु तद्विघस्य प्राुर्भावः; अपेक्षार्थस्तु वक्तव्यः; यस्य- हि यत्र किचिदायतते, तत् तदपेक्षत इत्युच्यते; नान्यो 'विशेषः सापेक्ष- निरपे क्षयोर््यपस्थापको निरूप्यते। तत्र न तावदुत्पत्तिः प्रतियोगिन्यायतते, स्हेतुभ्योऽविकलस्योत्पत्तेः; नार्थक्रिया, तदसंनिधानेऽपि तस्यार्थक्रियादर्श- नात्। प्रतीतिश्रेत्-तथा हि, नानपेक्ष्य प्रतियोगिनं भेद: प्रतीयत इति- न तर्हि मेदसभाव: सापेक्षः; तस्मिन्नवस्थिते वस्तुस्थित्युत्तरकाला प्रतीति- रर्थान्तरमेव प्रतियोगिनमपेक्षते; यथा व्यवस्थितानपेक्षसभावा रूपादय- श्रक्षुराद्यपेक्षायां प्रतीतौ न सापेक्षस्वभावा: कथ्यन्ते। इतरेतराश्रयाच्च न प्रतीतिरपि परस्परायत्तावकल्पते। न च वस्तुमात्रादनवगृहीतमेदाङ्रेद- सिद्धिः, एकस्मिन्नपि तत्प्रसङ्गात्। तस्मात् 'पौरुषयीमपेक्षां न वस्त्वनुव- तते ; अतो न वस्तुखवभाव इत्यर्थः ।

1 O omits स्व. 4 कल्परूप-B. 7पौरुषेय्यपेक्षा-0; पौ- 2 B omits यथ. 5 हेत :- A and B. रुषेय्यपेक्षां-B. 3 Q omits वस्तु. 6 क्षत्वयो :- A. 8 तां-A. .. 4

अन्या व्याख्या-न भेदो वस्तुनो रूपम्; आपेक्षिको हि स प्रती- यते। न चापेक्षां पुरुषप्रत्ययं वस्त्वनुवर्तते, व्यवस्थितवस्तुपूर्वकत्वादिति । कथं तर्हि 'पित्रादयः? न हि तेऽपेक्षया विना; न च रवपुष्पगन्धर्व नगरादितुल्या:, अविसंवादिव्यवहाराङ्गतया लो कसिद्धत्वात्। उच्यते- भेदोऽप्येवं किं न लोकसिद्ध :! अपि च वित्रादिविषयेऽपेक्षा जननादिप्रभाविता ॥ ६॥ एकक्रियाविशेषेण व्यपेक्षा हस्वदीर्घयोः ॥.६६। व्यवस्थिते एव जन्यजनकशक्ती पितृपुत्रशब्दयोरभिधेये; ते तु समा- नजननव्यापारविषये तावास्कन्दतः, सभावमेदात्। अतो येन समानत्वम्, तत्रापेक्षा। एतदुक्तं भवति-शब्दार्थस्तत्र सापेक्षः, न वस्तु; अपेक्षा हतुश्र तत्र साधारणी क्रिया विद्यते व्यवस्थितयोरपि वस्तुनोः। भावभेदे त्वयं वस्तुतत्त्वगतो विचारः; न चापेक्षाहेतुः कश्िदुपलभ्यते। हस्वदीर्धयोरप्येक- जातीयायां क्रियायां देशव्याती न्यूनाधिकभावा देवं द्रष्टव्यम्। यदि तर्हिं कार्यभेदादप्यपेक्षा; हन्त। अर्थक्रियामेदादेव भावानां 'पर- स्परापेक्षो भेद: सेत्स्यति। किंच असत्यामपि दर्शनाद्गेदसिद्धौ विधिमात्र- व्यापारत्वात् कार्यमदादेव कारणमेदमनुमिमीमहे; नैकत्वे कार्यभेदः कल्पते, कारणस्वभावापेक्षत्वात् कार्यभेदस्य। 'तज्जननं चेदस्य सभावः, नान्य' जननः; तस्मात कार्यान्तरस्थान्यतो जन्मेति। तदिदं 'मेदेनैव मेदप्रसाधनं नातिचतुरश्रम्। अपि च अर्थक्रियाकृते भेदे रूपमेदो न लभ्यते ॥। ७ ॥ दाहपाकविभागेन कृशानुर्न हि भेदवान्॥ ७ई॥। नार्थकरियामेदाडावानां परस्परापेक्षो रूपभेद: प्रतीयते ; नाप्यनुमातुं शक्यते; व्यपदेश भेदमात्रं तु स्यात, एकस्मिन्नपि वहौ दाहपाकादिकार्यभेदढष्टेः । -

अथ मतम्-रूपादिसमूहदो वहिः; तत्र रूपात् प्रकाशः, स्पर्शादाह इति।

• पिदत्वादय :- A. देव-0. 7मेदेनोद्ेद: प्रसा- 2 के-B, 5 परापेक्षो-B. नं-B, *एव हिA. 6 तज्जनन :- A. 8 B omite भेह.

तर्केकाण्ड: 51

कामम्, दाहपाकौ तु स्पर्शादेव; तौ च 1लोके प्रतीतमेदौ सत्यपि संयो- गिद्रव्यविक्रियासामान्ये; कर्म चैंकं संयोगविभागसंस्काराणां हेनुः, आत्मा चेच्छादीनाम्, सत्वादयश्ष प्रत्येकमभेदाल्लाघवप्रकाशादीनाम्, रूपादयो ज्ञानविशेषाणां सजातीयक्षणानां 2चेत्युत्प्रेक्षितव्यम्। ननु नार्थक्रियाभेद- मात्राडेदं ब्रूम:, अपि तु तत्रासंभाविन्या अदष्टायाः; यथा चक्षुषि सत्यप्य- दृष्टायाश्र® बधिरे तत्रासंभाविन्याः शब्दबुद्धेरिन्द्रियमेद: ; परस्परासंभवि- कार्याक्ष प्रायेण भावाः, अन्यकार्यस्यान्यत्रादर्शनात्; अथ कार्यासंभवः कथं प्रत्येतव्यः? ननूक्तं तत्रादर्शनात्; न तर्यसंभवः; यस्य रवल्वद्दयं जगद् तस्य कार्यजातमेकत्रैव दश्यत इति कथमदर्शनम्! तत्र सिद्धे भेदे तत्रादर्शनम्, तत्रादर्शनाच्च मेदसिद्धिरितीतरेतराश्रयान्न भेदानुमानम्। अथ मतम्-अदृष्टस्य दर्शनादिति; तदसत्, 'एकस्मादपि क्रमवतां कार्याणां दर्शनात्। स्यादेतत्-एकान्ततोऽमेदे कार्यदर्शनादर्शने न युक्ते, विशेषा- भावात्। न तर्हि कार्यभेदोऽमेदम पबाधते; तदनुपमर्देन विशेषमात्रानुमानं स्याद ; तन्च कल्पनाविषयं नैवावजानीमहे, वस्तुसतस्तस्यायोगात, तच्वान्य- त्वयोरसंभवात्। यस्तु क्षणिकवादी तच्वमेव विशेषस्य 'न मन्यते, तस्यासति कारणसवभावाभेदे कथं तुल्यस्वभावकार्योत्पाद:१ अथ निरन्वयविनाशाना- मपि कल्पनाविषयादभेदात् कार्यस्य तुल्यता; हन्त। 'तर्हि भेदादेव कल्प- नाविषयात् कार्यमेदसिद्धेर्मुघा कारणभेदकल्पना। अथ न कार्याभेदेन कार- णस्वभावाभेदोऽ°पेक्ष्येत, मिन्नस्वभावेभ्यः 1सहकारिभ्य एककार्योत्पत्तेः यथा चक्षुरादिभ्यो 1रूपादिज्ञानस्य; यथा तर्हि कार्यस्वभावाभेदाय न कारण- स्वभावाभेदोऽपेक्ष्यते, तथा तद्गेदाय कारणमेदोऽ12पि नापेक्षितव्यः । अपि.च अनेककारणजन्येऽप्येकस्मिन् कार्ये कारणव्यापारविषयभेदस्तेनैव वर्णितः, यथा रूपज्ञानस्य-चक्षुषो रूपग्रहणनियमः, समनन्तरज्ञानादुपलम्भात्मता, विष- यात्तदाकारतेति। यदि च कार्यतुल्यत्वं न हेतुसाम्यकृतम्, न कार्याद्े- त्वनुमानं स्यात्, भिन्नजातीयादपि तुल्यजातीयोत्पत्तिसंभवाद्। हेत्वमेदश्रेन्न 1 लोक-B. 6व-A and O. 11 रूपज्ञानस्य-A.and O. * चेत्यादुत्प्रेक्षितव्यम्-A. 7 A and O omit न. 18 B omite अपि. 3 B omits e. 8 A omite तर्हहि. ' A omits च. 2अपेक्ष्यते-A and B. 5एकस्यापि-0. 10 B omite सहकारिम्य: 4-A

52 ब्रक्षसिद्धि:

कार्यामेद उपयुज्यते, कस्तुल्यजातीयाद्विजातीयस्य जन्म निवारयेत्? तत्र यथा व्यावहारिकादभेदात् कार्याभेद:, तथा व्यावहारिकाद्रेदात कार्य- भेद इति न विशेषः । स्यादेतत्-कल्पितश्वेद्वेदः कार्यभेदाय प्रभुः, न तर्हि कल्पितः; न ह्यन्यत् परमार्थसतो लक्षणमर्थक्रियासामर्थ्यात्; तुल्यमि- दमभेदेऽपि।

योऽ1पि मन्यते-युगपद्विरुद्धार्थक्रियादर्शनाद्वेदावगतिः; तथा हि-

मुपलम्यते; तद्गेदवदिति गभ्यते; तस्यापीदमेवोत्तर मावृच्या-दाहपाक- विभागेनेति। कथम् ? इंद तावदयं प्रष्टव्यः-को विरोधार्थः१ यद्येकत्रासं- भवः, सोऽसिद्धः । अथ परस्परव्यवच्छिन्नात्मता, जननादयश्च 'परस्पर- रूपनिवृत्यात्मान इति ; न तर्ह्यता मेदसिद्धिः, एकस्मिन्नपि वह्नौ दग्धृत्वपक्तृत्वदर्शनात्; न हि परस्परव्यवच्छेदमन्तरेण नानात्वं धर्माणाम्; ततश्वेद्ेदः, नानेकधर्मेकमेकं किंचित् स्यात्। अथ परस्पराभावात्मतैव विरोध :- नैकस्मिन् स एव भवति, न च भवतीति ; ततो भेदावसायः; तदसद ; न द्वेवं धर्मावेव; कुतस्तयोर्विरोधाङ्गेदावगतिः? खपुष्पादिषु 6चोभयाभावादुभयप्रसङ्ग । अथ 'वध्यघातुकभावो विरोध :- हर्षः शोकं हन्ति, शोकश्र तम्; एवमितरेप्वपि ; तत्रापि नाजात एकोऽन्यं नाशयति, नान्याधिकरणम्; तस्मादेकाधिकरणो भूत्वा नाशयतीति वाच्यम्; एवं च तयोरेकाधिकरणत्वदर्शनान्न तद्दर्शनेनाधिकरणमेदानुमानमव्यभिचारम् । अथ भावरूपतद्यवच्छेदात्मानो धर्मा विरोधिनः-नित्यत्वानित्यत्वमूर्त- त्वामूर्तत्वादयः ; तत्संबन्धाद्वेदग/िः ; तद्पि न ; यतो नावश्यम्, यो यत्र भवति, स तं व्यामोति; न हि रथादयस्तत्सं योगादयो वा नभो व्यश्नुवते, अन्यान्वा संयोगिनः पृथिव्यादीन्, अवच्छिन्नत्वाव। एवमव-

1 A and Comit अपि. 4 A omits एकं. 8संयोगा वा-A and * रं सामर्थ्याषृत्त्या-B 5 देदगति :- A. B.

3 परस्परानात्मात्मान: 6 B omits च. -B वाध्यवाधंकभाव-B.

तर्ककाण्ड: .55

च्छिन्ना धर्मा अनवच्छिन्नमनन्तमर्थमाश्रयन्तोऽपि न व्यश्नुवते; अतो नैकस्मिन्नपि भावाभावविरोधः ।

यस्तु मन्यते-अर्थक्रियामेदोरऽर्थक्रियाव्यवस्था; ततो भेदाधिगमः; एकत्वे हि न व्यवस्था युज्यते; तथा च पयसोऽपि तैलं तिलेम्यक्ष दधि स्यात् ; तथैकस्मिन् जायमाने सर्व जायेत, नश्यति च नश्येत्; अन्यथा भेद एव शब्दान्तरेणोक्तः स्यात; तदुक्तम्-"'सहोत्पत्ति- विनाशौ सवै च सर्वत्रोपयुज्येत" इति ; तस्यापीदमेवोत्तरम्-दाहपाक- विभागेनेति । यदि कार्यनानात्वं व्यवस्था, न2 तथा तिलानां पयसश्र8 भेदं प्रतिपद्यते । अथ पयसो दध्नो जन्म, नान्यत इति व्यवस्था ; नान्यत्वं सिद्धया व्यवस्थया प्रमित्सितं तल्लक्षणमनुप्रवेष्टम्दति, तस्या असिद्धिप्रसङ्गात्। तस्माद्दघिजननशक्तिस्तदभावश्र व्यवस्था ; ततो भेद: ; न हकविषये एकस्य शकत्यशक्ती युज्येते इति-स चायं विरोधिघर्म- योगो भेदहेतुरनन्तरमेव निरासि; यथा खलु दीर्घकालाः पदार्था मित- कालैधमैंः संबध्यमानास्तव्धर्माणोऽतद्धर्माणश्र न विरोधपदभाजः, तथा परि- मितदेशैर्विपुलदेशा अनन्ताश्ष । कथमनन्तस्यान्तवान् धर्म इति चेत्, व्यति- रेकेSनिर्वचनीयत्वे वा नास्त्यसंभावनावकाश: ; अव्यतिरेकेऽपि दीर्घकालस्येव मितकालः। योऽपि दीर्घकालमर्थ न प्रतिपद्यते तं प्रतीदं पुनः पठितव्यम्- दाहपाकविभागेनेति। एकोऽपि वहिः किंचिदेव ददति पचति च ; तथा च दाहकश्चादाहकश्ष न भिद्यते; तथा न दाहान्तराणि पाकान्तराणि वा करोति तस्मिन्नेव दाड्ये पाक्ये च; *तथा बीजादयः प्रत्येकं समर्था अपि नाङ्करान्तराणि जनयन्ति, नापि सामग्री ; तथा च जनकत्वमजनकत्वमिति। अथैकरिमन्नेव जनकशक्तिः, अन्यं प्रध्वस्तमागामिनं 'वैंक कि न जनयति? अथ तत्रैवैषां सामर्थ्यम्, नांन्यत्र तुल्यजातीयेऽपि; कुतः१ तस्यैवोत्पत्तेः, कार्यगम्यत्वाच्च् सामर्थ्यस्य; तथा च न शक्तिरशक्तिक्षेति विरोधः । अभेदेऽपि तहि पयसस्तिलानां दभ्नोऽनुत्पत्तौ न विरोध :; तथा हि- यस्य तावद्धः पयसो जन्म न तस्य तिलेभ्योऽनुत्पत्तिः, येन शक्त्शक्ति-

1 ... 3 B omits च. 6 चैकं-C. & A omits न. तथापि-B.

54 ब्रह्मसिद्धि:

विरोधाद्गेद: स्यात्; कुतः? तिलानां पयसोऽभेदात्। अथ दध्यन्तरस्या- नुत्पत्तेर्विरोध: ; तच्च न, अन्यत्राशक्तेस्तत्रैव शक्तेर्बींजादािामिव; न हि समर्थमित्येव कारणं सर्व तुल्यजातीयं जनयति, एकस्मादेव सर्वतुल्यजाती -. यकार्योत्पत्तिप्रसङ्गात। अथ मतम्-अर्थक्रियासु भेदेन विनियोगाद्रेद- मध्यवस्यामः; दन्ने हि पयो विनियुज्यते, न सिकतेति ; तदप्यनैका- न्तिकम्, एकत्वेऽपि भेदेन 2विनियोगदर्शनात्; तदेवार्थवस्तु सहकारि- *समेतं विनियुज्यते, न केवलम्। अथ मतम्-भिन्नमेव तत, सहकारि- संनिधानोपाधिमेदात् ; औपाधिकस्तर्हि प्रत्ययमात्रनिवेशी भेदः, न 'परमार्थतः; तथाभूतश्र भावभेंदो ह्यनुज्ञायत एव। योऽपि क्षणिकत्वेन भेदमाह, तस्यापि भेदस्य तुल्यत्वात् सर्व सर्वत्र 'विनियुज्यते, न वा ककिंचित् कचित् :, अढष्टसामर्थ्यत्वात्। अथ कल्पनाविषयादभेदात् तत्सिद्धि:, परस्यापि तादशाद्गेदादिति न विशेष इत्युक्तम् । योऽप्येकस्योभयं प्रति- जानीते-मेदमभेदं च, तेनैकत्रापि विरुद्धधर्मावेशमम्युपयता दुर्लम एव दधो जनकत्वाजनकत्वाभ्यां तिलपयसोर्विभाग इति। तदेवम्- एकस्यैवैष महिमा भेदसंपादनासहः ॥८॥ वह्वेरिव यदा भावभेदकल्पस्तदा मुखा ॥।ई॥ एकत्र क्रियाभेदोपलब्धेः, असंभवस्य चासिद्धेः, अदृष्टदर्शनस्य चाभेदापबाधने सामर्थ्याभावाद, विशेषमात्रहेतुत्वात् तस्य च तच्चान्यत्वा- भ्यामनिर्वाच्यस्य कल्पनास्पदत्वात्, अमेदादिव च तादृशात् कार्यामेदस्य मेदादपि तद्विघाद्वेदस्योपपत्तेः, विरोधस्य चानकान्तिकत्वादसिद्धत्वाद्वा व्यव- स्थायाश्च, विनियोगभेदस्य चानैकान्तिकत्वात्, अभेदादिव च कल्पिताङ्वेदा- तत्सिद्धे:, भेदामेदयोश्वैकत्र समवाये शक्त्यशक्त्योर्विनियोगाविनियोगयोश्चैक- समवायसंभवात् एकस्यैवैष कोऽप्यचिन्त्यः सामर्थ्यातिशयो निखिलभेद- प्रपश्संपादनायै प्रभुः पावकस्थेव पाकळोषादिप्रविभागनिमितं यदोपपद्मते

1-Sankhapāņi reads 2 A omits वि. 5 नियुज्यते-B. दधि in his com- 3समवेतं-R. 6 A omits स. mentary. * परमार्थ :- A. 7चिन्त्यसा-B.

तर्ककाण्ड: 55

तदा भेदकल्पनमकारणम्, एकस्मादपि तत्सिद्धे :- इति पूर्वोपसंहारः । तदेतढचाभ्यनू'क्तम्-"एतावानस्य महिमा" इति; एतत्परिमाणमस्व सामर्थ्यम्-यदेकोःपि "सहस्रशीर्षा" इति "*यदूतं यच्च भव्यम्"

"2अतः" प्रत्यक्षाभिमतात्, "*पुरुष एवेदं सर्वम्" इति वाढष्टनिर्दि- ष्टात्, "उतामृतत्वस्य" इति वा देवमनुष्यलोकभेदेन प्रपशादेकैकस्मात् समस्ताच्च वृ्धतरः पुरुषः; तेनास्मिन् परिमितानां विरुद्धाभिमतानामप्यनन्ते न समावेशो न युज्यते। तदेव ज्यायस्त्वं दर्शयति-"2पादोऽस्य विश्वा" इति ; कृत्स्ोऽपि तावड्ूतप्रपश्चोऽस्य कनीयान् भाग इति, किं पुनः प्रत्येकम् ; तथा हि-""त्रिपात्" इवा परिमितमनन्तं मरणादिभूतप्रपश्च- धर्मशून्यं रूपं "2दिवि" प्रद्योतावस्थायां वर्तते, प्रमोदावस्थायां वा, सूर्यमण्डले; दुस्थाने वा ; तत्र हि तदुपास्यम्; तद्धि तस्योपलब्धिस्थानमिति तत्रेत्युच्यते।

अपरः कल्प :- कल्पतेऽपि कार्यमेदादवस्थाया' वा कारणभेदे किमिति न कार्यान्तरम्? किमिति वा न संकरः, 'विपरीता वा व्यवस्था? भेदेऽपि पयसः, तिलेम्य एव तैलं न सिकताम्यः? मिन्ना अपि चैकका- र्याश्रक्षुरालोकादयः, शरशूङ्गादयश्र10; भेदेऽपि च तिलेभ्यस्तैलं पयसो दघि, न तु पयसस्तैलं तिलेभ्यो दधि१ यदि मतम्-अचिन्तेभ्यो भावसामर्थ्येम्यः -अचिन्त्यान्युपपत्तितो भावसामर्थ्यानि 'करमात् : कथम्?' इति, कार्यदर्शनो- न्नेयव्यवस्थानि-तेभ्यः कार्यस्य भेदः, व्यवस्था, न विपर्ययश्रेति ; यद्येवम्, एकस्यैव सोऽस्तु सामर्थ्यातिशयः-यदनेकं व्यवस्थितनविपरीतं च कार्यम्; तन्मात्नेण तत्सिद्धेरप्रामाणिका भावानां भेदकल्पनेति।

स्यादेतत्-वहेरपि शक्किमेदनिबन्धनः कार्यभेदः; तन्नैकरमादनेकं

1सूक्तम्-B. 5 B reads विरुद्धाविरु- 8 B omits वि. Puruşa-Sūkta 8. द्वा. B omits व. 3 Do. 1. 6 B reade पारैमित. 10 श्वापि-8. Do. 2. 7 व्यवस्थया-B.

56 ब्रक्षसिद्धि:

कार्यम्। तत्र यदि वहनिरपि कारणम्, कथं नैकस्मादनेकं कार्यम्ः अथ शक्तीनामेव कारणत्वमभिप्रैति ; तत्रोच्यते- यथैव भिन्नशक्तीनाममिन्नं रूपमाश्रयः ॥ ९॥ तथा नानाक्ियाहेतुरूपं किं नाम्युपेयते? ॥ ९३॥ एकस्यानेककार्ययोगविरोधाच्छक्तिभेदः कल्प्यते। यदि चैकस्यानेक- संबन्धविरोध:, कथ नानाभूताभिः शक्तिभिरेकः संबध्यते? तत्र यथैकस्या- र्थस्वभावस्य नानाशक्तियोग:, तथा नानाकार्ययोगोऽपि किं नानुज्ञायते! अथ नानाकार्ययोगे विरोधः, न नानाशक्तियोगे; विशेषहेतुर्वाच्यः । अपि च शक्तीनामव्यतिरेकादेकमनेकात्मकमिष्टम् ; तत्रैकत्वं स्वाश्रयसमवा- यिनानेकत्वेन न विरुध्यते ; कार्यगतेन त्वाश्रयान्तरसमवायिना विरुध्यत इति सुभाषितम्। अथार्थान्तरत्वमेव शक्तीनाम्, आश्रयार्थो वाच्यः ; संक्लेषश्रेद, न भिन्नत्वे रूपाविभागलक्षणः संक्रेष:1 ; भेद एव न स्याद् ; न नैरन्तर्यम्, तच्छक्तिद्रव्यसंयुक्तस्य द्रव्यान्तरस्यापि तच्छक्तित्वप्रसङ्गात्; न हि द्रव्यस्यानन्तरं तच्छक्तेर्व्यवहितं भवति; न हि चक्षुर्द्रव्यस्यानन्तरं रूपस्य नानन्तरम्। विभुत्वाच्चाकाशादीनां सर्वार्थशक्तिव्यवधानाभावात् सर्वशक्ति त्वप्रसङ्गः। तस्मादुपकारविशेषात कुतश्विदाश्रयः; तत्र यथा भिन्नासु शक्तिषु तज्बेदादुपकारान् मिन्नानेकोऽर्थस्वभावः करोति, तथा कार्याण्यपीति कस्मान्नेष्यते: एवं तावन्नानुमानेनापि मेदाधिगमः, नार्थापच्या च* । ये तु मन्यन्ते-सत्यमेतत्, न प्रत्यक्षं मेदाधिगमायालम्; इतरे- तरामावांशो हि भावानां भेद:, न सोऽक्षगोचरः; " 6भावांशेनैव 'संयोगो योग्यत्वादिन्द्रियस्य हि"; तथा च न लिङ्गगम्योऽपि, अदृष्टसंगतित्वाद्; अर्थापत्तिरपि कार्यव्यवस्थाहेतुका स्यात ; सा असिद्धे मेदे 'कार्यव्यवस्थाया एवानुपपत्तेस्तत्रायुक्ता। तस्मात् सदुपलम्भहे तुम्यः प्रमाणान्तरमेवाभावायोपा- सनीयम् ; विधायकाद्वा प्रमाणान्तरमेव व्यवच्छेदकमभावार्यम्; तन्निबन्धना

1 षा-B. वा-A. 6संबन्धो-0. * 0 omits हि. 5 Śloka-Vartika 7 C omits कार्य. 3 B omits त्व. page 479.

तर्ककाण्ड: 57

हि भावानामसंकीर्णसवभावता; यदवोचन्-"'वस्त्वसंकरसिद्धिश्च तत्र्रा- माण्य समाश्रया" इति तान् प्रत्युच्यते- अन्योन्यसंश्रयाद्भेदो न प्रमान्तरसाघनः ॥ १० ॥ नास्मि न्नयं नायमयमिति भेदाद्विना न घीः ॥ १०३॥ न खलु यद्यवच्छिद्यते, यतश्ष व्यवच्छिद्यते, तयोरप्रतिपत्तौ व्यव- च्छेदगतिः; नानपेक्षितविषयनिषध्यो निषेधोऽस्ति; सन् वा शून्यतामापा- दयेत्, न भेदमित्युक्तम्। तेषामपि वच :- "गृहीत्वा वस्तुसद्गावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानसं नास्तिताज्ञानं जायतेऽक्षानपेक्षया ।।" तयोक्ष प्रतिपत्तिर्यदि नासंकीर्णस्वभावयोः, अपि तु वस्तुमात्रलेन, व्यवच्छे- धव्यवच्छेदावघिविभागाभावात्; न निषेधसंभवः अर्थमात्रे ह्यविभागे; विषय- तवेनापेक्षिते न निषेध्यम्; निषध्यत्वेनापेक्षिते न विषयविशेषः; तत्रात्यन्ताय निषेध: स्यात ; स चन सिद्ध त्वेनासिद्धत्वेन वा युज्यत इत्युक्तम्। कस्य चित् कुत- श्विच्च मेदप्रतिपत्तौ सर्वस्य सर्वतो मेदगतिः स्यात, 'अविशेषात्। तस्मादनेना- संकीर्णसमावेन भिन्नावेव प्रतिपद्य विषयनिषेध्यौ 'नेदमिह,' 'नायमयम्' इति व्यवच्छेद: प्रतिपत्तव्यः, संभवात् नियमाच्च। न चान्यथा प्रतियो- गित्म्, सामान्योपलब्घौ च स्थाणौ 'पुरुषाभावप्रतिपच्यभावात्। तथा च सिद्धविषयनिषेध्याङ्गीकरणेन व्यवच्छेदमात्रविधायिन्यभावप्रतिपत्ति: प्रत्यात्ममुपलक्ष्यते । तथा च इतरेतराश्रयत्वम्-असंकरपूर्वमभावज्ञानम्, ततश्ासंकरसिद्धिरिति। अपि च न प्रमाणातुत्पादमात्रादभावज्ञानम्, सुषुप्ता- दावनुत्पत्तेः; तस्मात् सत्सु प्रमाणकारणेषु प्रमाणानुत्पादोऽआावज्ञानहेतु- रिष्टः । न च तस्य स्वरूपभेदः कश्चित्, येन सामर्थ्यातिशयाच्चक्षुरादि- वद्वोधकः, किं तु नान्तरीयकत्वात; नान्तरेण प्रमेयाभावं सत्सु प्रमाण- हेतुषु प्रमाणानुत्पादः; असत्सु तु सत्यपि प्रमेये तदभावात् स्यादिति । तथा च लिश्चत् ज्ञानापेक्षः प्रतिपत्तेर्जनकः; स च यदि वस्त्वन्तरज्ञानम्,

1 Ślőka-Vārtika + Śloka-Vārtika 7 C omits च. page 478. page 482. 8 पुरुषस्याभाव-A. *समाश्रयात्-C. 5 A omits च. ३भिदं-A. O omit अविशेषात्

58 ब्रह्मसिद्धि:

नासिद्धे वस्तुभेदे सिध्यति; ज्ञेयमेदानुमेयो हि ज्ञेयानुमेयानां ज्ञानानां मेद:।

त्मनोSपरिणामः ; न स स्तिमितावस्था, सर्वाप्रतिपत्तौ कस्यचिदमावस्यानवगतेः; तस्मात सत्यपि वस्त्वन्तरज्ञानरूपपरिणामे तज्ज्ञानरूपपरिणामाभावोSभावज्ञान हेतुः। न चैष विशषः प्राग्वस्तुमेदसिद्धेः सिध्यतीति तदेवेतरेतराश्रयत्वम्। ये त्वाहु :- दर्शनादेव भावानां भेदः सिध्यरति; तथा हि- निर्विकल्पस्य प्रत्यक्षस्य सामान्यविषयत्वमपाकुर्वतोक्तम्-"*तदयुक्तं प्रति- द्रव्यं भिन्नरूपोपलम्भनात्" इति; यस्तु संयोगात् समवायाद्वा संकरः, सोऽमावार्येन प्रमाणेनापनीयत इति ; ते प्रागेव प्रत्युक्ताः । येऽपि-विधायकप्रत्यक्षपुरःसरं प्रत्यक्षान्तरमेव वस्तुअ्रहणप्रतियोगि- स्मरणेतिकर्तव्यतानुगृहीताक्षप्रतिलब्धजन्म व्यवच्छेदकं मन्यन्ते; यथैव सविकल्पस्य वस्तुत्रहणस्य पश्राज्जन्म, शब्दस्मरणव्यवधिश्र-न चानै- न्द्रियकत्वम, इतिकर्तव्यताविशेषानुगृद्दीतादिन्द्रियात् तदुत्पत्तेः-एवं नास्तीत्यपि ज्ञानस्येति त्रुवन्तः; तान् प्रतीदमेव वक्तव्यम्-अन्योन्यसंश्रया द्वेदो न प्रमान्तरसाधनः । प्रत्यक्षान्तरसाधन इत्यर्थः; 'अयमसौ न भवति' इति ज्ञानं प्रत्यक्षं वा प्रमाणान्तरं वा; सर्वथा विषयनिषेध्यविभागा- ढते न निषेधसंभव इति। कि च मीयमानैकरूपेषु न निषेधोऽवकाशवान् ॥ ११ ॥ अपि च सन्मात्ररूपे सर्वत्र 'प्रतीयमाने तत्सभावेषु वस्तुषु नेतरा- मिमत इतराभिमतप्रमाणानुत्पादः, सत्समावत्वात् तयोः; 'सत्' इति च सर्वत्र प्रमाणसद्भावात; प्रमाणाभावाच्चेतरेतराभावज्ञानमिति। ननु नार्थानां किचिदभिन्नं रूपम्; प्रत्यमिज्ञानाद्दि 6तद्रम्येत; न चार्थमात्रं दष्टवतोऽर्था- न्तरे स एवायमिति प्रत्यमिज्ञास्ति, 'यथा एकां गां ढष्टवतो गवान्तरे; सच्छन्दप्रत्ययानुवृत्तिस्तु पाचकादिवद्योगनिबन्धना; प्रमाणविषयो हि 'सन्'

1 भेदगति-A. + Śloka-Värtika 6तदवगम्येत-A. 2.अथाप्यात्मनो-A. page 170. 7 O omits यथा and 3 त नन= उति. प्रमीयमाणे-A. हषवत:

तर्ककाण्ड: 59

इत्युच्यते। नैतत्सारम्; न चेदमिन्नरूपप्रतिपत्तिः, निर्विषयत्वमेव प्रमाणस्या- पद्येत; यतो न व्यवच्छेदमन्तरेण भेदप्रतीतिः ; न व्यवच्छेदः केवलः, न विधिसहितः, न विधेः पश्चात् प्रमाणस्य व्यापारः; न विधि- रेव व्यवच्छेद इति वर्णितम्; तत्र यदेकमपि न गम्यते निर्विषयतैव स्यात्। अप्रत्यभिज्ञानं च यदि गोवैलक्षण्या दुच्येत सत्यपि सन्मात्ररूपा- नुगमे, गवान्तरेऽपि तन्न स्यात्, देवदत्तवैलक्षण्यात; न हि यादशो देव- दत्तस्य पुनर्दर्शने *एकत्वप्रत्ययस्तादृशो गवान्तरे। अथा्ति तत्र तावत् पूर्वापरानुसंधानम्, न तु सतः सदन्तरे; किं च भो :! अनुसन्धानादे- कत्वम्, नामिन्न रूपसंविदः; नेदानीमभिन्नदेशकालोऽर्थ एकः स्यात; देश कालभेदे हि 'सोडयम्' इति पूर्वापरानुसंधानम्। गोमण्डले च महिष- मण्डलविलक्षणे देशभेदेऽप्यभिन्नरूपानुगतात् प्रथमादेव निर्विकल्पकात् प्रत्ययादेकार्थप्रतिपत्तिरिष्यते; न च तत्र कालमेंदाभावात् 'सोडयम्' इत्य- "वमर्शः; यथोक्तम्- "7निर्विकल्पकबो®धेऽपि द्वयात्मकस्यापि वस्तुनः । ग्रहणं लक्षणाख्येयं ज्ञात्रा शुद्धं तु गरह्यते ।" न च यथा मणिकं दृष्टवतो मणिकान्तरेऽनुसन्धिः तथा शरावं रष्ट्रा; तत्र मृज्जातिरप्यपहूयेत । अथास्ति तत्रापि; न तु यथा मणिकान्तरे सामान्यरूपार्णा भूयस्त्वादुत्कटः, अल्पसामान्यानुगमात ; सदन्तरेऽपि तथैव स्थात्। विस्तरेण चैतदुपरिष्ठादभिधास्यत इत्यलमतिप्रसङ्गेन । मेदामेदावमासे द्वे विज्ञाने चेतु परीक्ष्यताम्॥ ११३ ॥ यदि मतम्-विद्येते तावद10नुवृत्तव्यात्तामे द्वे विज्ञाने; न हि तयो- रभावेऽनुवृत्तव्यावृत्तव्यवहार1संभवः; न च विज्ञानरूपादन्योऽर्थव्यवस्थाहेतुः; तस्याहेतुत्वेऽमेदोऽपि न सिध्येत्। नैतत् सारम् ; न हि विज्ञानमित्ये- बार्थत्त्वं व्यवस्थापयति; तदपि हि परीक्ष्यम्-युक्त्या विरुध्यते नेति, प्रमाणोत्थं नेति; न खल्वळातचक्रादिज्ञानेभ्योऽर्थतच्वव्यवस्था। स्यादेतत; 1 न च-C. 5 A omits रूप. 8बोधेन-A. *उच्यते-A. 6 अवमर्शोऽपि-C. १हि-० 3 सन्मात्रवगमे-A. 7 Śloka-Vārti ka 10 अनुवृत्तिव्यावृत्यामे-A. तस्व-A page 171. 11 सद्ाव :- A.

60 ब्रक्षसिद्धि:

न प्रत्यक्षं युक्त्यापबाध्यते; सत्यम्; प्रत्यक्षतैव मेदज्ञानस्य नेत्यावेदितम्, यथा क्षेपीयस्सर्वतोदिक्संयोगकारितस्यालातचक्रज्ञानस्य; तत् सदप्यप्रमाणोत्थं प्रत्यक्षसरूपं समदश्यालातचक्रादिज्ञानवन्न तच्वावगमनिमित्तम्। ननूक्तेन प्रकारेण प्रमाणादन्यतोऽपि भेदज्ञानस्यादयो न संभवति ; को वान्यथाह? न हि परमार्थतो मेदावगमोऽस्ति; यदि स्यात्, कथं भेदोऽपहूयेतः अप- इवे 'वा कथं तदवगमः! नावगभ्यमस्ति, अवगम्यते चेति दुर्घठम्। किं तहींदम: अविद्या विभ्रमः; यथावभासं च वेद्यसद्गावे न विभ्रमः, किंतु सभ्यग्ज्ञानम् ; असति चावगमोऽनुपपन्नः । तस्मान्न परमार्थतः सत्त्वेन 2निरुच्यते, नाप्यसच्वेन, लोके सिद्धत्वात् सर्वप्रवादेष्वित्युक्तम्। अपि च ज्ञानद्वयेऽस्मिश्रतम्रः कल्पनाः संभवन्ति- ज्ञानमेदात् सामान्यव्यक्तिविभागेन वस्तुद्वयम्, यथाहुः संसर्गवादिनः । एकं वा सामान्यविशेषात्मकं शवस्तु, यथाहुरनेकान्तवादिनः । विशेषा एव वा वस्तूनि; तेषामात्यन्तिकमेदनिश्चयासामर्थ्यात् तदुपादानस्तद्विषय एवाभेदः कल्पनाज्ञानगोचरः; दष्टा हि भिन्नेष्वभेदकल्पना 'वनम्' इति-यथाहुरात्य- न्विकमेदवादिनः। अमेदो वा परमार्थः; तस्यानवच्छिन्नस्यानन्त- स्य तथा निश्चेतुमशक्तेरनादित्वाच्चाविद्यायास्तदुपादानास्तद्विषया भेदपरिक- रपनाः; दृष्टा हि तरङ्गभेदादभिन्ने चन्द्रमति भेदकल्पना। तन्नापरीक्ष्य तच्वनिश्षयः । तत्र परीक्षायाम्-

समवायकृतं तच्चेन्न मेदस्यापरिच्युतेः ॥ १२३॥ न तावदू द्वे वस्तुनी सामान्यविशेषो, प्रख्याभेदात्; समानाधिकरण- त्वेन हीमे प्रख्ये जायेते 'सन् घटः, गौः खवस्तिमती' इति; न व्यधि- करणत्वेन यथा नीलपीतप्रख्ये, यथा वा 'दण्डो देवदत्तः' इति ; नापि विशे- षणविशेष्यभावेन यथा 'दण्डी' इति, संबन्धस्याप्रतिभासनात्; न च वस्तुमेद- विषयत्वे सामानाधिकरण्यमवकल्पते सत्यपि संबन्धे; संबान्धिद्वयं विशेषण- विशेष्यत्वेन ह्ाभ्यामेकया वा बुच्द्ा *गृद्ते, न तु परस्परात्मत्वेन; पर- स्परात्मत्वेन चेह प्रतिपत्तिः प्रत्यात्मवेदनीया; विप्रतिपत्तेश्र सामान्यविशे- 1 A adds तस्य. 3 A omits वस्तु. 5 त्मना-A and O. *निरुप्यते-A. अवगृसते-A and C.

तर्ककाण्ड: 61

षयोरमेदे; नान्यथा विप्रतिपद्येरन्। सामान्यप्रत्यक्षे च विशेषप्रत्यक्षामिमा- नात; अन्यथा धूमदष्टाविवामौ परोक्षाभिमानः स्यात् : स्यादेतत्-न संबन्धमात्रादभेदपतिपत्तिः, अपि तु संवन्धविशेपात् समवायान्; स हि वस्तुसंश्चेषात्मकः । तन्न, समवायेऽपि ताभ्यां रूपभेदस्यानपायात्, अन्यथा भदाभावादसं'बन्धात्। तथा च नैकात्म्येन प्रख्या युज्यते। अस्ति चेयम्। अतस्तया विरुद्धः प्रख्यामेदो न वस्तुभेदव्यवस्थायै प्रभवति; स्वयं 2वा व्याहतत्वात्, एकाघिकरणत्वेनोपपत्तेः । ननु भेदेपि परस्परात्मत्वेन प्रतिपत्तर्निमित्तं समवायः; तस्य खल्वेष सामर्थ्यातिशयः, येन भेदवतामर्थानां भेदं तिरोदघाति: तथा च तेऽभेदेन प्रकाशन्ते। अत्रोच्यते- भेदान्तर्धानसामर्थ्य तस्य मेदेऽपि चेन्मतम् । १३ ॥ हन्तैकस्यैव तत् कि न यदेवमवभासते ॥ १३३ ॥ समवायसामर्थ्याच्चेद्वेदवतोरमेदावभासः, हन्त! एकस्यैव वस्तुनः सामर्थ्य विशषान्ना नावभासोऽभयुपेयताम् 'व्यर्था वस्तुभेदकल्पना; न ह्यस्ति विशेष :- यतो मिन्नयोरमेदप्रकाशसंभवः, नैकस्य नानावभाससंभव इति। ननु ज्वलनायोगुडादिषु दृष्टमेवंविधं संसर्गस्य सामर्थ्यम; तत्र दर्श- नाद संमवी संसर्गाद्वेदवत्स्वमेदावमास :; नैकस्मिन्नानावभासः, अदर्श- नात्। उच्यते- दृष्टः संसर्गधर्मोऽयं यद्येकमपि वै तथा ॥ १४ ॥ नानावभासते चित्रं रूपमेकं तथा मतिः ॥ १४ई ॥ दृष्ट खल्वेकमपि विविधावभासम्, यथा चित्रं रूपम्; तद्धि खल्ठ न नीलादिसमाहारमात्रम्; तेषामवयवसमवाये रूपान्तरानभ्युपगमे 6चावयविनो नीरूपत्वप्रसङ्गात् ; न च नीरूपत्वमेवावयविनः ; रूपसंस्काराभावे हि न 'स चाक्षुषः स्यात् ; न च रूपिसमवायात् संख्याकर्मादिवच्चाक्षुषत्वम्; एवं धुक्तम्-"महत्यनेकद्रव्यसमवायाद्रपाच्चोपल्धिः" इति ; सर्वश्रेत्थ- मवयवी नीरूपः स्यात्। अथ नारूपः प्रतीयत इति नायं प्रसङ्ग:,

1 संबन्धाभावात् -- B. 4का -- B. 7 Of. Vais-St. 4-1-6. 2 च-A and B. 5 C omits च. ३नानात्वावभासो-B. 6 A and B omit d.

62 ब्रह्मसिद्धि:

चित्रोऽपि तथेति नारूपः; तच्चास्य रूपं नीलपीतादिनिर्भासः । तथा 'नगर- तैलोक्यादिबुद्धयो विविधविषयाकारा निर्भासन्ते मेदाभावेऽपीति विषयाकार- ज्ञानवादिनो मन्यन्ते। न चैक वुद्धितच्वाव्यतिरेकाद्विषयाकाराः पररपर- तोऽपिं व्यावर्तन्ते, प्रागेव बुद्धे: । स्यादेतत्-चित्रमपि रूपं संसर्गादेवैकार्थसमवेतसमवाथलक्षणात् तथा- वभासते। 3तदसत्; यतः- न च संबन्धिसंबन्धः संसर्गो व्यवधानतः ॥। १५ ॥ संक्लेषो हि संसर्ग :; ततश्ष परस्पररूपावमासः; स चाव्यवधाने युज्यते; न तु साश्रयाभ्यां व्यवधाने; अवयवावयविरूपयोरेकव्यवधानेड प्यसंक्लेषः, किमु द्वयव्यवधाने । किं च व्यवहारे परोपाधौ सर्वा धीर्व्यावहारिकी। अयथार्था यदा भावभेदकल्पस्तदा मुधा ॥ १६ ॥ यस्य खलु 'शुक्को गौः' इस्या'दिबुद्धयो व्यवहाराङ्गमृता द्रव्येषु गुण'जा- त्युपाधिनिबन्धना: 'तस्यैता न यथावस्तु, जातिगुणद्रव्याणामन्योन्यमर्था- न्तरत्वात्। तथा च न वस्तुनिबन्धनो व्यवहारः, बुद्दानुपदर्शितस्याव्यव- हाराङ्गत्वात् बुद्धयुपदशितस्य च तथाभावात्। एवं 'च प्रत्ययविर- चितेनैवायमर्थेन व्यावत्तो व्यवहारो-नुळत्तश्रेति व्यर्था वस्तुमेदकल्पना, कल्पितस्यापि तस्य व्यवहारेऽनुपयोगात् इतरस्य चोपयोगात्। यथार्थ- त्ाय हि व्यग्वहारिकीणां बुद्धानां वस्तुमेद: कल्प्यते; कल्पिते १च तस्मिन् परोपाधित्वात् तासां नायथार्थत्वपरिहारः । स्यादेतत्-असति वस्तुमेदे अयथार्थमप्यनुळ्ठत्तव्यावृत्तावग्रहं व्यावहारिकं विज्ञानं नोदेतुमईति, बीजामावात्; न खल स्थाणुशुक्तिशकलादिषु पुरुष- रजतादिविभ्रान्तयो निर्बीजाः, सामान्यनिबन्धनत्वात्। उच्यते- अयथार्थधियो बीजमवश्यं बाह्यमेव न । दृष्टस्तिमिरकामादिरान्तरोऽपि हयुपप्ठवः ।१७॥ 1 A omits नगर. 5 जात्युपधाननिबन्ध- 8 च -- B. ना :- A. 9 अपि च -- B. ३ तदप्यसत्-A. तस्यैतत् -- B. दय :- A. 7 omits च.

तर्ककाण्ड: 63

न विषयदोषादेव सादृश्यादेरयथार्ज्ञानम्, आध्यात्मिकेभ्योऽपि तु दोषेम्यस्तिमिरकामशोकादिभ्यः; तत्रासति वस्तुभेदे आध्यात्मिको दोषोऽ- विद्यालक्षणो व्यावहारिकज्ञानबीजमिति नार्थों वस्नुभेदेन । अस्तु तर्हि एकं द्वयात्मकम; एवं हि परस्परात्मप्रतिपत्तिश्र सामान्यविशेषयोः कल्पते; वस्तुविपरीतश्ष नार्थसामर्थ्यातिशयः कल्पयि- तव्यः; वस्तुनिबन्धनो व्यवहारः, न व्यावहारिकज्ञानानामयथार्था2 वत्तिः । स्यादेतत्-एकस्य द्यात्म कता विरोधवती; एकं 'च द्चात्मकं चेति विप्रतिषिद्धम्; अपि च सामान्यं मेदान्तरानुयाय; ततो व्यावृत्तखभावो मेद :; तयोरेकत्वं हि विरोधादशक्यावगमम्_। नैतत् सारम्। विरुद्ध- मिति नः7 क् संप्रत्ययः? यत् प्रमाणधिपर्ययेण वर्तते; यत्तु यथा प्रमाणे- नावगम्यते तस्य तथाभावे विरुद्धत्वाभिधाने कं बतायमाश्रित्य हेतुं विरु- द्व त्वाविरुद्धत्वे व्यवस्थापयेत्? प्रमाणं चैकस्य सामान्यविशेषात्मकतामवग- मयति, व्यावृच्यनवृत्तिम्यां प्रख्यारूपभेदात् ऐकाधिकरण्यावगमाच्च। तदिद- मसांप्रतम् ; यतो नेहशां ''विप्रतिषिद्वार्थज्ञानानां प्रामाण्यंमेव युज्यते संशय- ज्ञानवत ; अन्यथा संशयविषयोऽपि द्वयात्मा 1स्यात्, द्याभासत्वात्तस्य सामानाधिकरण्याच्च तदवभासयोः । अथ मतम् -- न संशयिते रूपसमुच्चयावगमः, यथा सामान्यविशेषवति, 'अयं वा, अय वा' इति प्रतीतेः; मा भूत् समुच्चयः, विकल्पः स्यात्। सोऽपि न, वस्तुनो विकल्पानुपपत्तेः । एकमपि तहि न द्वयात्मकम्, एकस्य द्वचात्मकताविरोधान। तत्र यथा संशयज्ञानं विप्रतिषेधादप्रमाणं तथा सामान्यविशेषप्रतिपत्तिरपि, ऐकाधिकरण्यात्। स्यादेतत्-न संशयज्ञानं विप्रतिषेधादप्रमाणम्, निर्णयज्ञानेन तु बाधनात्। यत्र तर्हि न निर्णयस्तत्र विकल्पात्मता स्यात्। अपि च यथा बाधायामेकस्याप्रामाण्यं निराकरणात्, एवं विशोधेऽपि दयोरेकस्य वा ज्ञानस्य विरुद्धरूपोपग्रहे तद्रूपाधिगत्योरन्योन्यनिराकरणात; तत्रैकनि- 1 र्थे-B. 6 B adds इति. . B omite ता. 2 थं-B. 6 C omits हि. 10 विप्रतिषिद्धार्थांनां-A 3 A omits क. 7 न -0. and B. A and B omit 7. A omits ल्व. 11 B omit स्वाल

64 बझ्मसिद्धि :.

राकरणे इतरस्मान्निश्चयः; परस्परनिराक'तौ तुल्यबलत्वे सन्देह इति न संशयज्ञानादेकस्य सामान्यविशेषप्रतिपतिर्विशिष्यते। तस्मादिहानैकान्तिकं बस्त्वित्येवं ज्ञानं सुनिश्चितमिति स्वपक्षे।पवर्णनम् अपि च एकत्मविरोधेन मेदसामान्ययोर्यदि । न द्चात्मता भवेदेकतरनिर्भक्तभागवत्॥१८ ।। अवश्यमनेन पदार्थानां भेदाभेदौ व्यवस्थापयता-यथा तावत् सामा- न्यमभिन्नं विशेषा भिद्यन्त इति-भेदाभेदयोर्लेक्षणं वाच्यम्; तत्र 2रूपविरोधोऽन्योन्याभावो मेदलक्षणम्; विपर्ययोऽभेदलक्षणम्; रूपविरो- घाष्यन्योन्याभावपर्यायाद्विशेषा भिद्यन्ते; भिद्यमानेष्वप तेषु सामान्यम- भिन्नम्, विपर्ययात् ; तत्र सामान्यविशेषयोर्यदि स्वरूपविरोधोऽन्योन्याभावः, नैकत्वं भेदानामिव परस्परम्; अथ सामान्यविशेषवुद्द्योरैकाधिकरण्येनोत्पत्ते स्वरूपविरोधोऽभयुपेयते, न तह्योंकं द्वयात्मकम् ; सामान्यविशेषयोः स्वरूप- विरोधाभावादसति भेदे द्वित्वानुपपत्तेः । यथा न सामान्यांशो द्विरूपो विशेषांशो वा, रूपविरोधाभावात्-तत्रकस्मि"ननिर्भक्ते द्वित्वाभावाद्-तथा सामान्यविशेषयोरपि सामानाधिकरण्यबुद्धेर्यदि न रूपविरोध:, न ध्पर- स्पराभावः; द्वित्वं न युज्यते। अथ रूपविरोधः, नैकत्वमिति । - यदि मतम्-न स्वरूपविरोधान्नानात्वं, तद्भावाच्चैकत्वम्, येन सामान्यविशेषयोः स्वरूपविरोधाभावाद्दित्वं न स्थादन्यतरस्येव भागस्य ; कि तु बुद्धे रूपमेदाभेदाभ्याम्; सामान्यविशेषयोक्ष परस्परात्मत्वेन प्रतिपत्ते- रसत्यप्यन्योन्याभाव लक्षणे स्वरूपविरोधे बुद्धे रूपभेदाहित्वम; अंशे तु रूपामेदादेकत्वम्; भतो वस्तुनो द्विरूपबुद्धिग्र्ाद्यत्वाद्दयात्मतेति। तवोच्यते- ऐकात्म्यबुद्धेर्मांगे चेदेवं वस्तुनि तर्थ्सौ। न चेत् कुतस्त्यमेकत्वमस्ति चेदू द्वयात्मता कथम् ॥ १९॥ यदि तर्हि बुद्धेरेकरूपोपग्राहित्वादमेदोंऽशस्य, वस्तु विचार्यम्-

1 ते-B. 5 परस्परात्मताभा- 6 प्रमाणे रूपविरोधे-C. 2 रूपे-C. 3निर्विभके-B. वो-0; परस्परा- C omits न. त्माभावो-B.

तर्ककाण्ड :. 65

तत्रापि बुद्धि: किमेकरूपोपग्राहिणी नवति। तत्र यदि नैकरूपोपग्राहिणी वस्तुनि बुद्धि :- सामान्यविशेषात्मकं हि वस्तु-नहिरूपबुद्ुपग्राह्यम्, कथमेकत्वं वस्तुनः : बुद्धिरूपाभेदस्याभेदलक्षणस्याभावात्, रूपभदस्य च मदलक्षणस्य भावात्। अथैकरू पपग्राहिण्येव वस्तुनि बुद्धिः, न द्यात्म- *कत्वमंशवदेव। अथ मतम्-बुद्धिरूपभेदः परस्परात्मँताभावश्ष भेद- लक्षणम् ; तत्र गवादयो भेदा भिन्नरूपबुद्युपग्राह्याः परस्परानात्मानश्च, न तु सामान्यविशेषौ, बुद्धिरूपभेदेऽपि परस्परात्मत्वेन प्रतिपत्तः । एवमपि सामान्यविशेषयोर्मेदलक्षणेन विरहान्न द्यात्मता, अंशवदित्युक्तम्। यदि मन्येत-'बुद्धे रूपाभेदः परस्परात्म'त्वप्रतिपत्तिश्न दे अभेद- लक्षणे ; तत्नांशस्य रूपाभेदादेकत्वम्, उभयोस्तु परस्परात्मत्वप्रतीतेः; विशेषाणां तु न बुद्धे रूपाविभागः, न परस्परात्मप्रतिपत्तिरिति मिन्ना इति। एवमप्यमेदलक्षणे सति परस्परात्मप्रतिपत्तौ, उभयाभावे च भेदलक्षणेS- विद्यमाने, न द्यात्मता : न चैकस्यामेदस्य द्वे लक्षणे युज्येते; लक्षणाभेदो ह्यमेदं व्यवस्थापयति, तद्वेदश्ष मेदम् ; लक्षणमेदेऽपि चेत् तत्त्वम्, अन्यत्वं च लक्षणामेदेऽपि यदि, व्यर्थतव लक्षणस्य स्यादिति। अपि च सामान्यविशेषयोरभेदे, बुद्यन्तरस्य वैयर्थ्यमेकांश इव चापतेत्। नानात्वादर्थवत्ता चेदेकत्वाद्यर्थता न किम् ॥ २० ॥ बुद्धन्तरप्रवृत्तिरेव सामान्यविशेषयोरेकवस्त्वात्मनामपाकरोति ; सा नानात्मत्वे भेदेप्विवार्थवती, अनधिगताधिगमात् ; एकत्वे तु यथा सामान्य- विशेष विभागयोः स्वबुद्धितमधिगतयोरन विलक्षणं बुद्धन्तरमर्थ्यते, तथा सामान्यबुद्धेन बुद्धन्तरं विलक्षणं विश्ेषाधिगमाय 'प्रार्थ्येत; तथा विशेषबुद्धेन सामान्याधिगमाय। अथ नात्यन्तमव्यतिरेकः सामान्य- विशेषयोः, व्यतिरेकोऽपि तु; तत्र व्यतिरेकादर्थवत्तेति । तदसत् ; एवमपि कुत एतत्-व्यतिरेकादर्थवच्वं मेदवत्, न पुनरव्यतिरेकादेकांशवद्वंयर्थ्यम्!

1 B omits पा. *बुद्धि-B. "प्रा्थ्यते-B and C. * B omits क. A omits त्व. 'A and Bomit ता. 6 B omits वि. 5

66 ब्रम्मसिद्धिः

तुल्ययोर्हि मंदामेदयोः कुत एतत्-भेदादेकया बुद्या न ग्रहणम्, न पुनरभेदाङ्हणमिति बुद्धन्तर वैयर्थ्यम्? औत्सर्गिकश्र हेत्वभावे फलाभावः स्वभावसिद्ध :; तस्य हेतुभावे फलभावोऽपवादः; तत्राभेदे हेतु भावादेकयैव बुद्दोभयाधिगमो युक्तः; नैकत्वेऽन्यतराधिगमहेतुर्नास्तीति शक्यं वक्तुम्। अथापि कथचिन्नास्तीत्युच्येत; तथाप्यस्ति तावत्, एकत्वात; तत्र हतुभावात् फलभावः स्यात्, तस्य कारणत्वात्; न त्वभावोऽभावस्य कारणम् ; स्वभावसिद्धस्त्वभावः फलस्य; तस्य हेतुनिबन्धनः फलभावो निव- र्तकः ; स च हेतुरुभयत्रास्ति तावन् ; असच्वं तनुपयोगभ्, अकारणत्वादिति। अपि च सामान्यं न हि वरत्वात्मा न मेदश्चित् एव सः । तस्यानन्वयतो भेदवादः शब्दान्तरादयम् ॥ २१ ॥ यस्यैकमुभयात्मक वस्तु, न तस्य सामान्यमात्रं वस्तुन आत्मा, न विशेषमात्रम्; तन्मात्रत्वे वस्तुभेदप्रसङ्गात्। तस्मात् संभिन्नोभयरूपः शबलो वस्त्वात्मा; न च शबलस्यान्यत्रानुगमः; यस्य त्वनुगमः, स वस्तुरूपं न भवति। तथा च शब्दान्तरमवलम्ब्य भेदा एव सत्या इत्येतत् प्रति- पाद्यते, शब्दान्तरेण वा हेतुना द्यात्मकमेक्मिति; अनुगन्तुरवस्तुस्वभावत्वे कल्पनाविषयत्वात्। स्यादेतत्-मा भूद्दस्तु7, 8तदंशत्वं तु न वार्यते; अन्यथा निर्बीजा कल्पनापि न भवेत्। कः पुनरयमंशो नाम न ताव- द्स्त्वेव; तन्मात्ररूपत्वे वस्तुनो भेदप्रसङ्ग इत्युक्तम् ; नापि वस्तुनोऽन्यत्10 स्वयं वस्तु, सामान्यविशेषतद्वतां त्रयाणां वस्तूनां प्रसङ्गात्। अथ न वस्त्वेव, 1नान्यत् स्वयं वस्तु; परिशेषात् कल्पनाविषयस्तच्वान्यत्वाभ्या- मनिर्वचनीयः। ननु नांश: अंशिनोऽर्थान्तरम्, नापि स एव, उभयथानंश- त्वात् ; नाष्यवस्तु, अत एव ; न हि रवपुष्पं कस्यचिदंशो भवति ; तन्नांशानुगमे वस्त्वेवानुगतं भवति, तस्य तदव्यतिरेकात्। नैतत् सारम् ;

1 A adds स्य. 5 तत्तवनुपयोग-A and 9निर्वाजकल्पना भवेत् * सद्भावा-A. B. 6 C omits तु. -B. 3 B omits कर्थचित्. ' O adds तद्स्तु- 10 अन्य :- B and C. * उच्यते-B. 8तद्ूदशत्व -- 0. - नान्य :- 0.

तर्ककाण्ड: 67

अननुगमादंशान्तरस्य किं न वस्तुनाऽननुगमः १ अपि च अननुगम एव, तस्य समुदायात्मकन्वादेकाभाव प्यभावान्। तथा हि-इतरेतरापेक्षौ वा1 सामान्यविशेषौ वस्तु, नत्समाहारो वा; उभयथार्थान्तरे विशेषम्याभावान्न वस्त्वन्वयः । प्रत्येकमनपेक्षयोर्वस्तुत्वे नोभयात्मकमेकं वस्तु स्यादिति सुछ्ठू- च्यते -- तस्यानन्वयतो भेदवादः शब्दान्तरादयमिति । यदि वाखिल भावानामभेदात् तदतच्वतः । अभेदवादाश्रयणं स्वादन्यविधया गिरा ॥ २२ ॥ अंशानुवच्या वा वस्त्वनुगमेउद्वैतवादः । तथा हि-गौः स्वतस्तावद्रीः, सङ्व्यादिरूपानुगमादश्ववस्तुनो-नुगमादश्वः; तदेवं गौर्गोश्राश्वक्ष; अश्वोऽपि तावदश्वः, सद्व्यादिरूपानुगमेन गोवस्तुनो-न्वयाद्गौः; तदेवमश्वोऽप्यश्वो गौश्च; तदेवं सर्वभावानां तद्रावान्यमावाभ्यामभेद इत्यद्वैंत जगदित्युक्तमन्य- प्रकारया वाचा। मत्यम्, द्वैतमप्यस्ति ; यतस्तद्गावान्यभावाभ्यामभेदः । नैतत् सारम ; गौरपि चेदश्वो गौश्च, अश्वश्ष; तत् कुतोऽन्यत्वम! गौश्वाश्वक्षेत्यपि मेदाभिधानमनिबन्धनमव; सिद्धे हि गवाश्वमेदे 'एतदुप- पद्यते ; गवाश्वस्य तु प्रत्येकं गवाश्वतवे भेदाभावादनिवन्धनमेव तत्। ननु विशेषांशानां व्यावत्तेरन्यत्वसिद्ि: ; तथा च द्वैताद्वै'तात्मकं जगदिति। अथ विशेषव्यावृत्तेरन्यत्वसिद्धि :; किमुभयरूपत्वाद्वस्तुनो वस्त्वन्तरेऽनुगमो नास्ति, अश्ववस्तु गोवस्तु न भवति? अथास्त्यनुगमः, अश्वोपि गौर्भवतिः तत्र पूर्वस्मिन् कल्पे वस्तुनो-नन्वयाद नुयतश्रावस्तुत्वाद्गदवाद इत्युक्तम्। अथ विशेषव्यावृत्तावपि तद्वस्त्वनुगतम्, मवत्यश्वोऽपि गौः; कुतोऽन्यत्व- सिद्धि:१ यदि मतम्-अनुगतं चाननुगतं वाश्वे गोवस्तु; भवति चाश्वों गौः; गौस्तु गैरेव ; मवत्येव हि तत्र गोवस्तु ; ततोऽन्यत्वसिद्धिरिति। अथ गोवस्तु कथ वक्तव्यम्: किं यद्रौर्भवत्येव, अथ यन्न भवत्वपिः तत्र पूर्वस्यां कल्पनायां न वस्तुनोSनुगम इत्यनन्वितानि वस्तूनि ; द्विती-

1 B omits वा. 5 एवं तदुपपद्यते-B. 8 अनुगतस्यावस्तु-B; 2 B omits fa. and C. अनुयायिनश्वावस्तु 3 मेदानां -B. 6 B omits व -0. 4A omits च. 7 द्वैत-B. 5A

68 बह्मसिद्धि:

यस्याँ वस्तुनां वस्त्वन्तरSन्वयादद्वैतम्। सर्वथा यन विशेषेणायमश्वाद्रोवस्तु व्यवस्थापयत्यन्यत्, तद्विशषयुजस्तु तस्यानन्वयाद्रेदवादः; अथानन्वय- दोषान्न विशेषमाश्रयति, अभेदवाद इति न द्वैताद्वैतकल्पनोपपद्यत इति। द्रव्यपर्यायार्थकानां नय एतेन वारितः । तेषामपि द्रव्यनयः पर्यायनय एव वा ॥ २३ ॥ येऽपि-द्रव्यं नित्यं मृत्सुवर्णादि; तस्य च' घटरुचकादयः पर्याया विशेषाख्या अपायिन उपायिनश्षाव्यतिरेकाः ; न च ते द्रव्यमेव, तस्य स्थितिमच्चात् ; न च ततोऽत्यन्तं व्यावर्तन्ते, भेदेनानुपलब्धेः; द्रव्यस्यैव रुचकादिरूपेण प्रत्ययात्। एवं द्रव्यपर्यागरूपं वस्तु। 2अथ द्रव्यमेव स्यात्, वर्धमानकभङ्गेन रुचकक्रियायां न किंचिदुत्पन्नं नष्टं वेति प्रीति शोकौ तदर्थिनोरन स्वाताम। अथ तु पर्यायमात्रम्, हेमार्थिनो मध्यस्थता न स्यात् ; पर्यायमात्रे हि हेम्नि हेत्रो विनाशात् पर्यायविनाशे कथं मध्यस्थता? उत्पादे वा ? तस्माद्रव्यपर्यायरूपत्वाद्वस्तुन उत्पत्तिस्थितिभङ्गा- नामेकत्र संभवाद्रव्यरूपस्थितर्माध्यस्थ्यम्, पर्याययोरुत्पत्तिविनाशा्भ्यां प्रीति- शोकाववकल्पेते इति-मन्यन्ते; तन्नीतिरप्यनेनैव निराकृता प्रकारेण। तथा हि-तेषामपि वस्तुनो वस्त्वन्तरान्वयेऽपि भागाभावाङ्रव्यमात्रं स्यात्; अथ न वस्त्वन्वेति द्रव्यपर्यायरूपत्वाद्वस्तुनः, पर्यायान्तरे च पर्यायान्तरस्या- ननुगमादनन्वितानि 3तर्हि व्यावत्तस्वभावानि वस्तूनि ; यस्यानुगमः कल्प्यते तन्मात्ररूपस्यावस्तुत्वात् पर्यायमात्रंम्; अवस्थितं हि द्रव्यमुच्यते; न जैवमवस्थितं किंचिदेकं वस्त्वस्ति ; वस्तुनस्त्वपो डृतस्यांशस्यावस्थानकल्पना कषपनेव ; वस्तुनंश्चित्रत्वात्, तस्य चातथाभावादिति । अपि द उत्पादस्थितिभङ्गानामेकत्र समवायतः । प्रीतिमध्यस्थताशोका: स्युर्न स्युरिति दुर्घठम् ॥ २४ ॥

1तु-A. ३ C omits ताहह. 'उत्पति-A. *अथ तु-B. *उद्धतांशस्य-A.

तर्ककाण्ड: 69

यस्य खलु द्रव्यात् पर्याया भिद्यन्ते तस्य-द्रव्यमात्रार्थिनो द्रव्यम्य स्थितेर्विनाशाभावादपूर्वस्यानुत्पादान्मध्यस्थता, रुचकार्यिनस्तस्यापूर्वस्योत्पत्तेः प्रीतिः, वर्वमानकार्िनस्तस्व विनाशाच्छोक :- इति व्यवस्था कल्पते। यस्य तु पर्यायेभ्योऽनन्यद्रव्यं न द्रव्यादन्ये पर्यायाः, तस्य-उत्पत्तिस्थि- तिभङ्गानांमेकत्र3 समवाये द्रव्यार्थिनो मध्यस्थता भवेन, न भवेच्च; प्रीति- शोकौ स्याताम्, न स्याताम्। न हि तद्रव्यमवतिष्ठत एव, विनश्यत्य *- पूर्व चोत्पद्यते; तत्र विनाशादपूर्वोत्पचेश् प्रीतिशोकौ स्थाताम्, न मध्य- स्थता; मध्यस्थता च स्थितेः स्यात्-इति दुर्घटमापधेत। तथा वर्धमा- नकार्थिनस्तन्नाशाच्छाक: स्यात् ; न च स्ात्, स्थितेः; श्रीतिश्व तस्यापू- र्वस्योत्पादात् स्यात्, न च स्यात्। तथा रुचकार्थिनस्तस्यापूर्वस्योदयात् प्रीतिः स्यात्; न च भवेत्, पूर्वस्वैव स्थितेः ; विनाशाच्च शोक: स्या- दिति। अथ भेदोऽप्यस्तीति नायं दोषः; अभेदोऽप्यस्तीति किं न भवति? अथ नात्यन्तमभेदः, तेन न संकरः; नात्यन्तमभेद इति व्यवस्थापि न युज्यते; न चास्य 'किंचित् क्वचिदेकान्ततः सर्वेत्रानेकान्तमभ्युपयतः, येनायं विशेष उच्यते-नात्यन्तमभेद इत्यसंकर इति : तथा च नैकान्तः सर्वभावानां यदि सर्वविघानतः । अप्रवृत्तिनिळत्तीदं प्राप्तं सर्वत्र ही! जगत् ॥ २५ ।। यदा हि सर्वप्रकारेष्वनैकान्तिकत्वं मावानां, तथा सति-नायं लोक: क्वचिदभिमतसाधनताप्रकारमवधार्य प्रवर्तेत, यतो नासौ तथैव; नापि निव- तेत, यतो नासावतथैव; तथा दुःखहेतोर्न निवर्तेत, यतो नासौ तथैव; नापि न निवर्तेत, यतो नासावतथैव-इति कष्टां बत! दशामापद्येत। अथ वा यदुक्तम्-प्रीतिमध्यस्थताशोकाः स्युर्न स्युरिति दुर्घठमिति, तत्र ब्रूयु :- सर्ववस्तुषु सर्वप्रकाराणामनैकान्तिकत्वात् का दुर्घठताः तथा 10हि-प्रीतिमध्यस्थताशाका नैक्ान्ततः सन्ति, नैकान्ततो न सन्तीति। 1अत्रोच्यते-नैकान्तः सर्वमावानामिति। यदि खल प्रीत्यादीनां सदसच्वेS-

1 A omits स्य. 4 A adds प्य. ४ एकान्त :-- 0. * यस्य तु न पर्यायभ्योऽ- 5 आपद्यते-A. नातथेव-A. न्यद्दव्यं -- A. 6 उदयात-A. 10 C omits हि. 3 A omits न. 7कश्चित-A. 11 तत्रोच्यते-A,

70 बह्मसिद्धि:

नै'कान्तिके-न प्रीत्यर्थी प्रीतिसाधनेषु 2प्रवर्तेत, प्रीतर्विद्यमानत्वात्; नापि न प्रवर्तेत, तस्या अभावात्; तथा दुःखनिवृत्यर्थी न दुःखसाधनसंपर्क परिहरेत्, *तश्यासच्वात् ; नापि न परिहरेत्, "तस्य सच्वात्-इत्यप्रवृत्ति- निवृत्तिकं बत ! विश्व मापन्नमिति । एवं तावन्न द्वे वस्तुनी, नैंकं द्वयात्मकम्; तत्र द्वयमर्वाशष्यते- मेंदः सत्यः, तदुपादानाभेदकल्पना; अभदो वा सत्यः, तदुपादाना भेद- कल्पनेति। तत्र- आपक्षिकत्वाद्वेदो हि भेदग्रहपुरस्सरः । नैकज्ञानं समीक्ष्यैकं न भेदं तच्वहानतः ॥ २६ ॥ न भेदमुपादायाभेदकल्पना। कुतः: आपेक्षिको हि भेदो नान्यम- नपेक्ष्य शक्यते ग्रहीतुम ; न चागृहीतो भेदोऽमेदकल्पनाया उपादानं भवति। परांपेक्षत्व चास्य ग्रहणमनुपपन्नम्; यता नागृहीते भेदपरात्मानौ व्यव- तिष्ठत; न च परात्मव्यवस्थामन्तरण अद्ग्रहा-स्तीति प्राक प्रपश्चितम। न थ्चैवमभेदग्रहणमभदग्रहणापक्षम् नापि भेदग्रहणापेक्षम्, अभेदहानप्रस- ङ्गात; न हि मेदे गृहीतेऽमेदस्यावकाशोऽस्ति। तत्ाभेदं गृहीत्वा तमुपा- दाय तस्य यथावननिश्चयाशक्कौ व्य वच्छेदकल्पनोपपद्यते, यथैकबुद्धिनिर्ग्रा- ह्येषु घठादिप्ववयव1विभागकल्पना। न तत्र मेदोपादानाभेदकल्पना; अदो हि परमाणुषु व्यवतिष्ठते; ते चातीन्द्रियाः। ननु चैकत्वमप्यनु- सन्धानप्रत्ययावसेयम्; स च न भेदमन्तरेण; भेदासंसपर्शे हि किं केनानु- सन्धीयतामिति। प्रत्युक्तमेतद्-नेदानीमभिन्नदेशकालो18 ऽर्थ एक: स्यात्; असति चैकस्मिन् किमाश्रया भेदाशङ्गा स्यात, यस्यानुसंधानादेकत्वमुच्यत इति। अपि च सर्वप्रत्यात्मवेदनीयमेतदभेदोपादानो भेद इति। तथा हि- आलोच्यते वस्तुमात्रं ज्ञानेनापातजन्मना । अचेत्यमानो मेदोऽि चकास्तीत्यतिसाइसम् ॥ २७॥ 1 नैकान्तिकत्वेनैकान्ति- 5 तस्या असत्वात्-B. 10 अवच्छेद-A. केन -- B. 6 मनुपपत्र -- B. 11 वावयविभाग-B. 2 प्रवर्तते-0. 7 त-A. 12 छ्ेत-A. 5 निवर्तेत-A and B. 8 द -- B. 13 लेज्ये एकत्वं-A. * तस्या: सत्वात् -- B. "त्वेवं-A. 1 द-A.

तर्ककाण्ड: 71

वस्तुमात्रविषयं प्रथममविकल्प कें प्रत्यक्षम्; तत्पूर्वास्तु विकल्पवुद्धयो विशे षानवगाहन्त इति सर्वप्रत्यात्मवेदनीयम। स्वदेतत्-विशिष्टरूपोप- ग्राह्येव प्रत्यक्षम् ; स तु मेदः शब्देनासंस्पर्शान्त तथोपलक्ष्यते, यथा विकल्प बुद्धौं। तद्युक्तम्, विप्रतिषेधात्; न चोपलक्ष्यते प्रत्यक्षवुद्धौ विशेषः प्रकाशते चेति विप्रतिषिद्धम्; अतोऽतिसाहसमित्युच्यते। वस्तु संवित्ता- वेव विप्रतिपद्यते सर्वानात्मव्यावृत्तस्पष्टप्रतिभासं प्रत्यक्षमिति वदन्, तस्यों- त्तरम्-"आहुर्विधातृप्रत्यक्षम्" इत्यादयुक्तमेवेति । किं च प्रतिष्ठित च विज्ञानमर्थमात्रावलम्बनम् । भेदेषु त्वप्रतिष्ठत्वमस्तीन्द्रियधियामपि ॥ २८॥ वस्तु द्वयानुपपत्तेरेकस्य च द्वयात्मता योगादवश्यकल्पनीयेऽन्यतरस्य मिथ्यात्वे युक्तं विशेषावभासस्य मिथ्यात्वम्, रजतादिविभ्रान्तिपु दर्शनात्; न च वस्तुमात्रावभासस्य। न हि वस्तुमात्रव्यभिचारः कचिज्ज्ञाने दष्टो-स्ति, अन्ततस्तस्यैव वस्तुनः प्रतिभासनात्; दृष्टतद्धावस्यैव तत्कल्पना लध्वी, कप्त्वाद्योग्यतायाः; इतरत्र ध्तु कल्प्यत्वात्। स्वादेतत्-मानस्य एव बुद्धयः कृप्तयोग्यभावा मिथ्यात्वं प्रति, नेन्द्रियजन्मानः; इन्द्रियबुद्धिसमधिगम्याश्ष भेदा इनि। एतच्च वार्तम; इन्द्रियदोषविशेषानुविधायित्वान्भ्ान्तीनामिति। अपि च यस्य मतम्-व्यावृत्तस्वलक्षणा भावाः; तेन तेऽन्योन्या- भावस्वभावा व्याकर्तव्याः, तद्विशेषणा वा; नान्यथा व्यावृत्तशब्दोऽर्थवान् भवति, तस्येतरेतराभावनिमित्तत्वात्। तत्र अन्योन्याभावरूपत्वं सर्वेषां न प्रकल्पते । तत्रोपाधौ प्रतीयन्तां तथा भिन्ना न रूपतः ॥ २९ ॥ एकस्मिन्ननपेक्षे स्थिते तदभावरूपोऽन्यो व्यवतिष्ठते; सर्वे तु नान्योन्याभाव- रूपा: कल्पन्ते, परस्पराश्रयस्थितित्वात्। अथ विशेषणमन्योन्याभावः; कामम्; अतदात्मानोऽपि विशेषणानुरागात् तथावगम्यन्ताम ; न तु स्वभाव-

1 तपं-A and B. 4 कत्वा-A. 7 A and B omit अपि. 2 पूर्ब(वि)का-U. 5 A omits तु. 3 B and O omit च. . A omits व्य.

12

भेद: स्यात्। ननु नान्योन्याभावो नाम कश्चित्, यो भावानां तत्वं विशेषणं वा स्यात्; अर्थसिद्धिरेवषा । न चेदन्योन्याभावो नाम कश्च्ित, 'सिद्धस्तर्द्यमेद इति। अपि च मेदत्वादेव विश्वस्य भेदोऽभेदोपादान इति शक्यतेऽनुमातुम; दष्टो हिं मणिकृपाणदर्पणादिप्वभिन्नमुखोपादानस्तद्वेदः; न च तत्र भावा न्तरोत्पत्तिः, विरुद्धपरिणामत्वात्। स्यादेतत्-अभेदोऽपि शक्यो मेदोपा- दानोऽनुमातुम्, वनाभेदस्य तरुमेदोपादानत्वात्। न, भेदाभावप्रसङ्गात; एवं हि न कश्रिदेको-भिन्नः परमाणुरपि; तदभेदोऽपि हि भेदोपादानः स्यात् वनादित्। तथा तदंशाभेदोऽपीत्यनवस्थायामेकस्याभावात् तत्समु- च्चयरूपोडमेदो न स्यात्। अथ क्वचिदवतिष्ठते, स एकः; तदभेदो न भेदोपादान इति व्यभिचारः। तदिदमुच्यते- दर्पणादौ मुखस्येव भेदोऽमेदावलम्बनः । भेदावलम्बनोडभेदो न तथा तदभावतः ॥ ३० ॥ अपि च प्रत्येकमनुविद्धत्वादभेदेन मृषा मतः । मेदो यथा तरङ्गाणां भेदाद्रेद: कलावतः ॥ ३१ ॥ अभेदानुविद्धत्वात् प्रत्येकं विश्वस्य भेदो मृषा; यथा जलतरङ्गेषु चन्द्र- मसः; तत्र हि प्रत्येकं चन्द्रमा इत्यभेदान्वयः, तथा विश्वस्य भेदेऽपि प्रत्येकम् 'इदम्' 'तत' 'अर्थः' 'वस्तु' इत्यभेदान्वयः । तरुमेदस्तु यद्यपि न सृषा, वनमित्यभेदानुगमश्च न प्रत्येकम; न हि प्रत्येकं तरुषु वनमिति बुद्धिः; अतो न तेन व्यभिचारः । एतदर्थ च प्रत्येकमित्युक्तम्। अपि च- एकस्यैवास्तु महिमा यन्नानेव प्रकाशते । लाघवान्न तु भिन्नानां यच्चकासत्यभिन्नवत् ॥ ३२ ॥। इदं तावदयं मेदवादी प्रष्टव्य :- कथमयं व्यावृत्त स्वलक्षणेष्वभेदावभासोS नुवृत्तव्यवह्दारश्रः यदि सादृवश्यात्, तदत्यन्तमनन्वितेष्वनुपपन्नम्। अथ

1 सिद्धोडमेद-A.

तककाण्ड: 73

इति; तदसत्; व्यावृत्तस्वभावस्य तदग्रहे त्रहणमव 'हि न स्थात। अथ निश्चयप्रत्यक्षयोरात्मभेदादनिश्वयात्; तक्षसत्, उभयरूपव्यवहारदर्शनात्। तथा हि -- कालाक्ष्यां गोसामान्यनिबन्धनश्ष व्यवहारो गवान्तरव्यावृत्ति श्ष दृश्यते ; न च गवान्तरव्यावृत्तेरनिश्रये स युज्यने। अथैकार्थक्ियाकारि; त्वादतत्क्रियाकारिव्यावृत्तस्तुल्यत्वात् ; तदप्यसांप्रतम्, अर्थक्रियाणामपि भेदादतक्क्रियाकारिव्यावृत्तेस्तुल्यत्वायोगात; नैकसाध्यान्यस्थार्थक्रिया, येना- तत्कारिव्यावृत्तिस्तुल्या स्यात्। वस्तु स्भावश्च व्यावृत्तिः प्रतिवस्तु भेदान्न तुल्या। अथास्वभावाः, तेषां कथं तुल्याः अथानादिवासनोपादानो न वस्तु- गतविशेषापेक्षः; तद्प्ययुक्तम्, नियमात् ; कासुचिदेव हि व्यक्तिषु कश्षि- देवामेदावभासः स वासनामात्रोपादानत्वे न युज्यते; तस्मात् प्रकृत्यैव केचित् कस्यचिदभेदावमर्शस्य योग्याः केचिन्नेति स्वभावविपरीता भावानां सामथ्यातिशयाः कल्पयितव्याः; तथा सत्येवं गौरवात् कल्पनायाः, एकस्यै- वास्तु माहात्म्यं यदेकोपपि नानेव भासते, लघुत्वात् कल्पनायाः; न तु भिन्नानां ते सामर्थ्यातिशयाः, यदमी अभिन्ना इवावभासन्ते । मेदव्यवहाराश्र यथावभासं भेदवादिनामिवाभेदव्यवहांरा उपपद्यन्ते ; तथा हि-आत्यन्तिकभेदवादिनां यथावभासमभेदव्यवहारः, न यथावस्तु सं सर्गवादिनामपि सामान्यस्यार्थान्तरत्वाद्यथावभासमेव भदप्वभेदव्यवहारः । येऽप्यनर्थान्तरवादिनः तेषामपि शबलत्वाद्वस्तुनस्तस्य चानन्वयात् यथाव- भासमे वोभयव्यवहारः; न वस्त्वनुपातीति दर्शितमिति। यथानुवृत्तव्यवहारसिद्धिं यथावभासं कथयन्ति बाद्याः । तथैव भेदव्यवहारयोगं वदन्ति वेदान्तविवेकभाजः॥३३ ॥

इति श्री मन्मण्डनमिश्रविरचितायां ब्रंक्षसिद्धौ तर्ककाण्डः समाप्त:10।।

1 B and O omit हि. 5 संसर्गादीनामप-B. 8श्रीमण्डनमिश्रकृती- त-A. 6 मेव व्यवहार :- A A and C. 3 अन्यार्थक्रिया- and B. 9 काण्डं समाप्तम-B. A and B. ' B and O add इति. 10 द्वितीय :- A. B omits भेदा.

आम्। । नियोगकाण्डः ॥

एवं प्रत्यक्षादिविरोघात् कर्मविधिविरोधाच्च श्रुतार्थपिग्रहे, ये मन्यन्ते वेदान्तानामुपचरितार्थत्वं तत्प्रति बोधनाय विहितः प्रयत्नः । संप्रति तु- कार्य एवार्थे वेदस्य प्रामाण्यम्, न भूतरूपे; एवं ह्युक्तम् "चोदना- लक्षणोऽर्थो धर्मः"; चोदनाप्रमाणको वेदार्थ इति यावत् ; चोदना च प्रवर्तकं वचनम्; तस्मात् कार्यार्थे वेदः त्रमाणम्, वेदान्तानामपि तु प्रतिपत्तिकर्तव्यताप्रामाण्यभाजां तन्मुखेन तदनुगतभूतात्मतत्वविषयबोधक त्वम ; अतस्तेऽपि कार्यनिष्ठतां* नातिवर्तन्ते; तथा च कथं तर्हि मन्त्रार्थ- वादाः सोपनिषत्का इत्याशङ्कय "5चोदना हि भूत भवन्तम्" इत्या द्युक्तम् ; एतदुक्त भवति, कार्यमर्थमवगमयन्ती चोदनैव भूतादिकमपयर्थमवगमयतीति -- ये मन्यन्ते, तत्प्रतिबोषनाय प्रयत्यते । तिस्त्रश्च प्रतिपत्तयो ब्रह्मणि; प्रथमा तावच्छब्दात्, अन्या शब्दात् प्रतिपद्य 'तत्सन्तानवती ध्यानभा- वनोपासनादिशब्दवाच्या, अन्या8 ततो उब्धनिष्पच्तिविंगलितनिखिलविकल्पा साक्षात्करणरूपा। तत्र प्रथमामधिकृत्योच्यते-

शब्दाद्यदात्मविज्ञानं तन्न तावद्विधीयते। भवत्यधीतवेदस्य तद्धि कर्मावबोधवत् ॥ १ ॥ ब्रह्मणो हि, प्रमाणान्तरा नधिगमनयिरू1पत्वाच्छब्दाधिगम्य1सभाव- विषयं ज्ञानं विधेयम्। तत्र यच्छब्दादेव ज्ञानं तदविधेयम्, विधि- मन्तरेण भावात् कर्मावबोघवत्। यथैव "12स्वर्गकामो यजेत" इति शृतवाक्यस्य वाक्यार्था1वबोधस्तद्वाक्यप्रामाण्यादेव भवति, न विध्यन्तरमपे- 1क्षते; तथात्मस्वरूपामिधायिवाक्यप्रामाण्यादा"त्मावबोधो विध्यनपेक्षः

1 बाघनाय-C. 6 Band O omit आदि. 12 Tait .- Sam. 2-5-5. * Mim .- Su. I-1-2. 7 O omite तत्. 13 थंबोध-A. 3 कायऽर्थे-A, 8 अन्या तु-A. 4 निष्ठता-B. • रेणा-A and B. 14 क्ष्यत -- B.

5 Sābara-Bhāşya 10 B omits रूप. 15 देवात्म-A. I-1-2. 11स्वभावताद्विषयं-B.

नियोगकाण्ड: 75

संजायते ; साते प्रमाणे तत्सामर्थ्येनैव प्रमेयबोधोत्पत्तेः । न रल सोपकरणे समग्रे प्रमाणे सतीच्छापि पुरुषस्यापेक्ष्यते ज्ञानं प्रति, अनिष्टानामप्यवबो- घात् ; प्रागेव विधिः ।

तामेव विधेरनपेक्षतां कर्माववोधे दर्शयनि- स्वर्गकामो यजेतेति बोधेऽस्मिन्न व्यपेक्ष्यते। विधिरन्योऽनवस्थानान्नायं कर्मव्यवस्थितेः ॥ २ ॥ न कर्मविधिवाक्यार्थज्ञानप्रवृत्तौ विधिरपेक्ष्यतेऽन्यः, न तद्रत एव वा ; अन्यस्मिन्ननवस्थादोषात्, तदर्थज्ञानेSपि विध्यन्तरस्यापेक्षणीयत्वात; तद्रतस्य च कर्मविषयत्वेन तद्वोधं विधातुमसामर्थ्यात्। ननु यथैषां ग्रहणे विध्यन्तरमपेक्ष्यते "'साध्यायोऽध्येतव्यः" इति, न चानवस्था ; तद्वत् तदर्थबोधेऽपि स्यात्। अस्ति च विधि :- "2वेद: कृत्स्रोऽधिगन्तव्यः" इति । विषम उपन्यासः-अप्रवत्तोजंपे हि साध्या- याध्ययनविधिवाक्याध्ययने पुरुषान्तराधीतात् ततः तस्य चान्येषां च वाक्यानामध्ययने प्रवर्तते, शाखान्तरीयाङ्गोपसंहार इव श्रवणमात्रात्; न खलु स्वाधीतमेव वाक्यं प्रवर्तयति; यथैकस्तथा पुरुषान्तराण्यपि, अनादि- त्वाद्वेदवत् तदध्ययनस्यापि। अनवबुद्धार्थस्त्ववबोधविधिर्नावबोधे प्रवर्तयति, तदर्थबोषश्चेद्विध्यपेक्ष: ; न तत्र स एव प्रवर्तयति, अनवबुद्धार्थत्वादितरे- तराश्रयं स्यात्-तदर्थवोधात् प्रवृत्तिः; प्रवृत्तस्य च तदर्थबोध इति। तस्माद्विध्यन्तरमपेक्षितव्यमित्यनवस्था। न च "वेद: कृत्सोऽविगन्तव्यः" इत्यपूर्वार्थविधि: ; "*दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनम्" इति न्यायप्राप्तोऽ- र्थः प्रदर्श्यते। अथाप्येष विधि :- साध्यायाध्ययन विधिनार्थीक्षिप्मर्थज्ञानम् -'उच्येत; तथापि ब्रह्मस्वरूपाभिधायिवेदवाक्यप्रभवे बोधे न ष्ृथग्विि रपेक्षितव्यः, कर्मविधिवाक्यवत् । यथैव "6स्वर्गकामो यजेत" इति7 सामान्यविधिना 'सिद्धे नान्योऽपेक्ष्यते, अनवस्थानात्; सत्यपि विधावन्य-

1 Tait .- Aran. 2-15. 4 Śābara-Bhāşya. 6 Tait .- Sam. 2-5-5. 2 Mann. 2-165. I-1-1. 7३त्यादि-B. 3 B omits च. 5 च्यते-B. 8 सिद्धौ-B.

76 ब्रह्मसिद्धि:

स्यापेक्षणात् ; न चैतद्रत एव, कर्मविषयत्वात्; एवं तच्वप्रतिपत्तिपरेष्वपि वाक्येषु न विधिरपेक्षितव्यः, वाक्यसामर्थ्यादेव तत्वबोधोत्पादादिति ।

इतश्र- फलं विधेयावगमात् प्रवृत्तिश्चोत्तरा विधेः । अन्योन्यसंश्रयान्नैष शाब्दो बोधः स नो परः ॥ ३ ॥ शब्दादवगम्य विधेयं या प्रवृत्ति: सा 'विधेः प्रयोजनम्, न तु शब्दप्रभवो विधेयावगम एव ; अन्योन्यसंश्रयात्-अवगते शब्दार्थे प्रवृत्तेः, प्रवत्तस्य चावगमात्। शब्दार्थबोधादेव वा शब्दार्थबोध इत्यात्माश्रयः; अन्योन्यसं- श्रथस्तु तुल्यानुपपत्तित्वादुक्तः । यस्तु तत्त्वावबोधपराद्वाक्यात् तत्त्वावबोध:, नासौ शब्दार्थबोधात् पराचीनः2 ; किंतु स एवेति। अपि च जाते बोधे न प्रव्त्यों नतरां खल्वबोधके। शब्देन निश्चये तस्मादन्यस्मादन्यवाञ्छनम् ॥ ४ ॥ उदपादि चेत् "8सदेव सोम्येदमग्र आसीत्, एकमेवाद्वितीयम्" इत्युपक्रमात् "'तत्त्वमसि" इत्यन्ताद्वाक्यादात्मतत्त्वावबोधः, पदानां परस्परा न्वितार्थत्वात्; किमन्यद्विधिः करिष्यति? न प्रवृत्त एव प्रवर्त्यः । अथ पदार्थसमन्वयमात्रान्न तत्व बोघोत्पादः, सुतरामप्रवर्त्यः; शाव्दस्य तच्वावबोधस्यासंभवात्। स्यादेतत्-उत्पन्नेऽपि तच्चावभासे शब्दात्, निश्चये प्रवर्त्य :- 'एव मिदम्' इति । तन्न; यदि तस्माच्छब्दाननिश्चयः, स जात एव ; अथान्यतो निश्चयः, अन्यवाञ्छनँ प्रमाणान्तरापेक्षा; न तत्र तच्वनिश्चयनि1बन्धनं शब्द: स्यात्। एवं तावन्न तच्वनिश्चयाय विधि- रर्थ्यते। अथाविवक्षितार्थत्वनिळत्यै प्रार्थ्यते विधिः । अर्थो ज्ञातव्य इत्युक्ते11 ज्ञेयः स्यान्नाविवक्षितः ॥ ५॥

1 विधि-A; प्रवृत्ति :- 4 Chand. 6-8-7. 8इदमिीति-B. B. 5 रसम- A. 9स-C. 2 धीन :- B. 6 प्रवर्त्यत-B. 10 निबन्धन :- B. 3 Chänd. 6-2-1. 7 स्वे-A. 11 कौ-A.

नियोगकाण्ड: 77

यदपि मतम्-सत्यपि वाक्यादर्थोपछ्जवे तात्पर्थ दुर्लभम्, भूतार्थ- परस्य वैयर्थ्यात्; सांशयिकत्वं वा, अनात्पर्यस्यापि दर्शनाज्जपमन्त्रेषु। विधौ तु सत्यर्थज्ञानस्थ चोदितत्वान्नार्थो-विवक्षितो भवितुमर्हति। नस्माद्विवक्षि- तार्थत्वाय विधि: प्रा्थ्यः । तद्वार्तमर्थपरता शब्दानां लोकवेदयाः । "अविशिष्टस्तु वाक्यार्थ" इत्युत्सर्गवती यनः ॥ ६ ॥ औत्सर्गिकः शब्दानामर्थ प्रति शेषभावः; निमित्तान्तरातु स्वरूप- प्रधानत्वमविवक्षितार्थत्वमपवादो लोके; तथा वेदेपि, लोकावगम्यत्वा च्छब्दसामर्थ्यस्य ; तदुक्तम्-"'अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः' इति। दृष्टार्थता च स्वाध्यायविधेरत्र न भिद्यते । भवेदितरथा कुतत्त्ः सविध्यर्थीSविवक्षितः ॥७॥ यथैव कर्मविधीनां "दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनम्" इति नाविवक्षितार्थानामध्ययनात् फलान्तरकल्पना तथा दृष्टत्वादात्मतत्त्वावबोधस्य वेदान्तानाम् ; न च भूतार्थप्रतिपतौ वैयर्थ्यमिति वक्ष्यते ; प्रतिपत्तिविधौ च तुल्यम्। अवश्यं चतदेवं विज्ञेयम् ; अन्यथा सह विधायकेन कृत्स्- स्याविवक्षितार्थता स्यात; यतो विधायकशब्दनिबन्धनमन्येपां विवक्षितार्थत्वम्, विधायकस्य तु न तन्निबन्धनमस्ति : एवं च तस्याविवक्षितार्थत्वे इतरे =- पि तथा स्युः अथ विधायकः प्रकृत्या दष्टार्थत्वेन 'चार्थपरः, इतरेऽपि सथेति व्यर्थोऽसौ विधिः । ज्ञानस्य पुरुषार्थत्वसिद्धये विधिरिष्यते । सर्वत्र पुरुषार्थत्वं विधेरित्यप्यपेशलम् ॥८॥ विध्यधीनः पुरुषार्थसाधनतावबोधः, तच्छब्दतो लब्धजन्मनोऽप्यात्म तच्वावबोधस्य पुरुषार्थसाधनत्वावगमो विधेरित्येतदपि न शोभनम् । ज्ञेयाभिव्याप्तितो यस्मान्न विज्ञानात् फलान्तरम् । इष्यते मोक्ष इति चेत् साध्यस्तत्च्वच्युतेर्ने सः ॥ ९॥

I Mim .- Su. I-2-40. B omits च. 5 वा-A. : Sabara-Bhāşya + B and O omit , 1-1-1.

78 ब्रह्मसिद्धि:

ज्ञानस्य हि दष्टमेव फलम्-ज्ञात्रा ज्ञेयस्याभिव्याप्तिः, ज्ञातारं प्रति तस्य प्रकाशता-न त्वढष्टं कालान्तरभावि, यदर्थों विधिः स्यात्। स्यादे- तत्-आत्मज्ञानस्य फलान्तरमपीष्यते मोक्षः । तन्न, असाध्यत्वात्; न हेतुजन्योऽसौ मोक्ष, तच्वच्युतेः, कार्यत्वे विनाशात् तस्य, पुनः संसारात्; आत्यन्तिकी च संसारनिवृत्तिर्मोक्ष इत्युच्यते। ननु कार्यो पि नाशो न नश्यति। सत्यम्; भावरूपं तु मोक्षं निरतिशयानन्दलक्षणं निरतिशयैश्वर्य- लक्षणं चाभिप्रेत्यैतदुच्यते, भावस्य कार्यस्य नाशेनाविनाभावात्। आगामि- शरीरेन्द्रियबुद्धिसंयोगाभावस्य प्रागभावस्य कार्यत्वमनुपपत्रमेव। बन्घहेतु- निवृत्तिस्तु यद्यपि कार्या, कार्यत्वेऽपि च नास्या अनित्यत्वप्रसङ्गः; तथापि नासौ तच्वज्ञानात् प्थगिति न तेन साध्या; अविद्या हि बन्धहेतुः, तच्व- ज्ञानोदय एव च तन्निवृत्तिः । अथवा "पर ज्योतिरुपसंपद्य सेन रूपेणाव'तिष्ठते" इति स्वरूप- स्थितिर्मुक्तिरुक्ता; साध्यत्वे च न स्वरूपस्थितिः स्यात; अतो मोक्षत्वा- च्च्यवेत । यत्तु-"'न च पुनरावर्तते" इति श्रुतेः प्रामाण्यात् कार्य- स्यापि मोक्षस्य नित्यत्वमिति ; दष्टविपरीतमपि तदाश्रीयेतानन्यगतित्वे श्रुतः । यदा तु विदितात्मतच्वस्याद्दयं विशुद्धप्रकाशमात्मानं पश्यतः समुत्खाताया- मनवयवेनाविद्यायां हेत्वभावात्6 पुनर्बन्धस्यासंभाव्यत्वात् प्राप्तमेवार्थ वर्त- मानापदेशादनुवदति श्रुतिरर्थवादत्वेन, तदा कुतस्तत््रामाण्यादनन्तफलत्वम्? तथा हि-वर्तमानापदेशादेव नापुनरावत्तिः साध्यत्वेनावगम्यते ; न च कामोपबन्धोऽस्ति, यतः साध्यता गम्येत ; तस्मादर्थवादः । अर्थवादादपि च या फलकल्पना, सापि ज्ञाने ज्ञेयतच्वावभासदृष्टफलनिराकाङ्क्षे ऽनुप- पन्ना। पुरुषार्थता चास्य वक्ष्यत इति। अन्ये पुनराहु :- विधेर्विना कार्यशून्यं भूतार्थमनुवादकम्। वचः स्यादनुवादश्च प्रमाणान्तरगोचरे ॥ १० ॥

1 वि-B and C. 4 भिनिष्पद्यते-A. 7 न गम्यते-A. 2 त्येदमुच्यते-A. 5 Ohand. 8-15-1. 3 Chänd. 8-12-2. 6 श्र-3,

नियांगकाण्ड: 79

तत् प्रमाणान्तरापेक्षं प्रामाण्यमतिवर्तते । मानान्तरस्याविषये विध्यर्थे तु प्रतिष्ठितम् ॥। ११ ।। अनपेक्षं प्रमाणत्वमश्षुते कर्मवाक्यवत्। परपवृच्यभावेऽपि प्रामाण्यायैव तद्िधिः ॥। १२ ॥। विधिमन्तरेण न कार्योपदेशप्रतीतिः; 'यथावस्थितं वस्तु तद्विधस्यानुवाद- मात्रत्वं गम्यते; अनुवादश्च प्रमाणान्तरविषय इति तदपेक्षो भूतार्थो नार्थ उच्यत इति सापेक्षत्वादप्रामाण्यम्। विध्यर्थस्य तु प्रमाणान्तराविषयत्वात् तन्निष्ठमनपेक्षं प्रमाणं कर्मविधिवाक्यवत्; प्रमाणान्तराविषयश्च विध्यर्थः; न हि 'कुरु' इति शब्दज्ञानादन्यतः प्रतीतिः । एवं च सति तत्वप्रति- पत्तिपरे वाक्ये यद्यपि वाक्यार्थबोधात् पराचीना प्रवृत्तिर्विधिफलं नास्ति, प्रामाण्यायैव तु विधिनिष्ठत्वमेषितव्यमिति । अत्रोच्यते- प्रमाणान्तरयातार्थभावः किमनुवादता । उत भूतार्थता तत्र सिदद्धार्थमपि वहच: ॥ १३ ॥ न मानान्तरलब्घार्थतया तस्यावबोधकम् । न तत् सापेक्षमेषा चेदभिप्रेतानुवादता॥ १४ । कः पुनरनुवाद :- अधिगमान्तरसंभिन्नार्थत्वम्, मानान्तरेणाधिगत इति प्रति- पादनम्? आहोखिद्भतार्थतामात्रम्? तत्र पूर्वस्मिन् कल्पे भवत्वधिगमान्तर- संभिन्नार्थ सापेक्षम्। यत्तु भूतार्थमपि न मानान्तराधिगत इति बोधयति न तदनुवादकम्, न सापेक्षम; पूर्वाधिगमसंस्पर्शेन प्रतिपत्तेरभावात् । अथापरः कल्प :- सापेक्षतायाः को हेतुः शुद्धा सिद्धार्थता यदि। प्रभाणान्तरसंभेदस्तद्वयपेक्षणकारणम् ।। १५ ॥ अनृधीप्रभवे नास्ति भूतार्थेऽपि स वैदिके ॥। १५३ ॥ भूतार्थमात्रं चेदनुवादता न सापेक्षत्वहेतुरस्ति ; न भूतार्थतैव सापेक्षत्वहेतु:, भूतार्थयोरपि प्रत्यक्षानुमानयोरनपेक्षत्वात्। तस्माङ्वतार्थेSभूतार्थे वाधिगमान्तर- संस्पर्श: प्रमाणान्तरापेक्षाहेतुः, स्मृतौ दर्शनात्; सा ह्यथिगमान्तरसंभिन्नार्थेति

1यथात्व-A. B and O omit एव. *भूतार्थ-A,

80 ब्रह्मासद्धि: तत्साधनमपेक्षत। एवं च पुरुषबुद्धिप्रभवं भूतार्थमभूतार्थ वा वचो भवति सापेक्षम ; ततो हि तत्संभिन्न एवार्थे प्रत्ययः, न त्वनपेक्षितपूर्वाधिगमः स्वातन्तरयेणाथें। यथोक्तम- "अपि व पौरुषेयाद्वचनात् 'एवमयं पुरुषो वेद' इति भवति प्रत्ययः, न 'एवमर्थः' इति"। अपुरुषबुद्धिप्रभव- *त्वाद्वेदवचसि भूतार्थेऽपि न सापेक्षत्वहेतुः, पुरुषसंबन्धकृतत्वात् पूर्वाधि- गमसंमेदस्य । स्यादेतत्-अपौरुषेये पि भूतार्थे तद्विषये प्रमाणान्तरस्य संभवात्तद- पेक्षा; तथा हि -- संभवति प्रमाणान्तरे तद्विषये तद्विसंवादोऽपि शङ्कयेत; तस्मात् तदभावाय तत्संवादोऽपेक्षणीयः; असंभवति तु कार्ये र्थे न 'कुत- श्विद्विसंवादाशङ्केति नापेक्ष्यमस्ति। अत्रोच्यते- न च संभवमात्रेण तदपेक्षावकल्पते । विशेषो नहि गम्येत सापेक्षत्वे तदा तयोः ॥ १६३ ॥ द्वयोरेकविषयसंभवे कुत एतत्-शब्दस्तदपेक्षः, न पुनस्तरव प्रमाणान्तरं शब्दापेक्षं स्यादिति"? अथ शब्दः प्रमाणान्तराघिगतविषयो लोके दृष्ट इति, प्रमाणान्तरस्याविषये तर्हि नतरां प्रामाण्यं तस्य भवति; प्रमाणान्तर- विषये हि प्रमाणान्तरसंभवादपि तावत् स्यात्, अन्यत्र तदभावाहुलेभं तव। अथ पौरुषेयत्वकारिता लोकवचसां प्रमाणान्तराधिगतार्थता, न शब्दसाम- थ्यकारिता; शब्दस्य प्रमाणान्तरासंभिश्न्न एवार्थे सामर्थ्यम; न तर्हि प्रमा- णान्तरसंभवाच्छब्द एव सापेक्ष :; तदपि शब्दसंभवाच्छब्दापेक्षं स्थात्। किमतस्तस्य! सापेक्षत्वेनाममाणं10 स्यात्। न शब्दस्य तत्रापेक्षा युज्यते; सति हि तस्य प्रामाण्ये तत्संवादविसंवादावपेक्ष्येयाताम्। अथ शब्दस्या- प्रामाण्यान्न तत शब्दापेक्षया प्रमाणम; प्रमाणमेव, अनपेक्षत्वात्। शब्द- स्याप्रामाण्यं कुतः१ प्रमाणान्तरापेक्षत्वात। तस्य च प्रामाण्यमनपेक्षत्वात्, अनपेक्षत्वं च शब्दस्याश्रामाण्याद्ितीतरेतराश्रयम; प्रमाणे हि शब्दे तद्वि- षये संभवति तदपि सापेक्ष स्यात तत्संभव इव शब्द:, विशेषाभावाद्। 1 Śabara-Bhāşya 3 त्वात्तु वेद-A, 7यदि -A. 1-1-2. 4 कदाचित-A. 8 न च -- A. Śabara-Bhāşya 5 A omits तत्. 9मिन्नेऽर्य एव-A. reads नैवमयमर्थ :- 6 A omits दति. 10 गत्वात्-A.

नियोगकाण्ड: 81

अथ शब्दसंभवेऽपि न तत् सापेक्षम्; तत्संभवेऽपि न शव्दस्य सापे- क्षता, विशेषाभा वात्। अपि च प्रत्यक्षानुमयोरेवं वत्तेरन्योन्यगोचरें।। १७ ॥ परस्परव्यपेक्षत्वमविशेषं प्रसज्यते। स्यादक्षमपि सापेक्ष यदक्षान्तरगोचरे । १८ ।। संभवमात्रेण सापेक्षत्वे प्रत्यक्षानुमयोरेकस्मिन् विषये संभवादन्योन्यापेक्षत्वा- दप्रामाण्यप्रसङ्ग:। तथा सत्तागुणत्वद्रव्येप्वनेकेन्द्रियग्राद्येप्विन्द्रियान्तराणा- मिन्द्रियान्तरसापेक्षत्वप्रसङ्ग: । अथ शब्दस्यैव प्रमाणान्तरसंभवे सापेक्षत्वम्, विशेषहेतुर्वाच्यः । प्रमाणान्तरादधिगतार्थत्वदर्शनादिति चेत, उक्तमत्र- यदि शब्दमात्रधर्मोऽयमसंभवादेव तद्विषये प्रत्यक्षादेर्बुद्धादिवाक्यवदप्रा- माण्यं प्रामोति, संभवे त्विन्द्रियविषये प्रत्ययितपु'रुषवचोवद्युज्यते प्रामाण्यम्; यथोक्तम्-"6तच्चेत् प्रत्ययितात् पुरुषादिन्द्रियविषयं वा, अवितथमेव तत्" इति; अथ पौरुषेयशब्दधर्मोऽयम्, न संभवत्पमाणान्तरविषयस्याप्य- पौरुषेयस्य शब्दस्य सापेक्षत्वम् । अपि च प्रत्यक्षािगतविषयँ किंचिदनु- मानमिति न सामान्यतो दष्टस्य तथा प्रत्यक्षसापेक्षता, यथा चागमपूर्वकं षड्जादिविवेकविषयं प्रत्यक्षमिति न सर्वं प्रत्यक्षं तथा, एवं पुरुषवचसां प्रमाणन्तराघिगतविषयत्वदर्शनेSपि नापौरुषेयस्य तथाभावो भूतार्थस्यापि; अन्यथा सुतरां प्रमाणान्तरासंभवादप्रामाण्यं स्यादित्युक्तम। अपि च असंभवादौषधादिनियोगस्यानपेक्षता। लौकिकस्य प्रसज्येत नरप्रत्ययपूर्वकः ॥ १९॥ विनियागस्तत्र तेन व्यपेक्षा वैदिके पुनः । अबुद्धिपूर्वकः सोऽपीत्यनपेक्षत्वमुच्यते ॥ २० ॥ यदि कार्यें नियोगार्थे प्रमाणान्तरस्यासंभवाद्देदवचसां तन्निष्ठानामनपेक्षत्वम् 'ज्वरवियोगकाम इदमौषधं पिबेत्', 'स्वर्गकामः सिकता मक्षयेत्' इति 1 भावादिति -- A. * गतार्थत्वादिति-B 6 Śābara bhāşya शेष :- B and C. and O. 1-1-2. 3 सत्त्वगुणत्व-B and C. 5 A omits पुरुष.

82 ब्रह्मसिद्धि:

लोकवचांस्यपि कार्यनिष्ठान्यनपेक्षाणि प्रामाण्यमश्नवीरन्। अथ यस्तत्र साध्यसाधनभादः स पुरुषविवक्षापूर्वकः, तन तत्र सापेक्षता, वेदे तु साध्य- साधनभावोऽपि न पुरुषविवक्षापूर्वक इत्यनपेक्षत्वम। यो वा विषयनियो- ज्यनियोगानां संबन्धः, स पुरुषबुद्धिविरचितो लोकवाक्ये; वेदे तु न केवलं नियोगोऽपुरुषबुद्धिपूर्वक :; सोऽपीत्यनपेक्षत्वम्। उच्यते- नृबुद्धिपूर्वतैवेत्थं हन्तापेक्षानिबन्धनम्। मानान्तरासंभवेऽपि ततः सापेक्षता यतः ॥ २१ ॥ असंभवत्प्रमाणान्तरकार्यनिष्ठेऽपि चेद्वाक्ये पुरुषसंबन्धात् सापेक्षत्वम्, पुरुष- बुद्धिपूर्वतैव तर्हि प्रमाणान्तरव्यपेक्षाकारणमन्वयव्यतिरेकाभ्याम् ; तद्धावे लोके सापेक्षत्वात्, तदभावे वेदे निरपेक्षत्वात; न विषये प्रमाणान्तरसंभवः, तद- भावेऽपि लोकनियोगे सापेक्षत्वदर्शनात्। अथ मतम्- वेदे नियोगनिष्ठत्वं विनियोगप्रधानता । लोके वेदे न व्यपेक्षा तल्लोके च व्यपेक्षणम् ॥ २२ ॥ नियोगपर्यवसितं वैदिकं वचः, स व प्रमाणान्तरस्थागोचर इत्यनपेक्षत्वम्; साध्यसाघनमावनिष्ठं तु लौकिकं व'चः, 'स प्रमाणान्तर विषय इति सापेक्षता ;

लोकावगतसामर्थ्यः शब्दो वेदेऽपि बोधकः ॥ २३ ॥ न तावदयं शब्दमात्रस्यानपेक्षितपुरुषसं'बन्धासंबन्धस्य शक्तिप्रविभाग :- यदेकत्र नियोग: शब्दार्थ; अन्यत्र विनियोगः, यथा गोशब्दस्य सास्रा- दिमान्, अश्वशब्दस्य केसरादिमान्; यतो लोकाघिगतसामर्थ्यो वेदेऽपि प्रतिपादकः; लोके चेद्विनियोग: शब्दार्थ:, तत्रैवास्य सामर्थ्यमवगतम्, न नियोगे ; तत्र वेदेऽपि विनियोग एव प्रमाणार्थः स्याद्। अथ मानान्तराज्ज्ञात्वा प्रयुङ्क्ते पुरुषो वचः । अर्थें तत्तेन तन्निष्ठमितरच्वन्यथा स्थितम्॥ २४ ॥

1 A omits वच :. 3 A adds स्य. 2 सच-A. A omits सबन्धा

नियोगकाण्ड: 83

अथ मतम्-नैष शब्दमात्रस्य सामर्थ्यविभागः; शब्दर्य हि निजं सामर्थ्य कार्यनिष्ठतैव; तथा हि-कार्यों नियोगार्थः; कार्याय चान्यस्या- न्वयः प्रतीयते; न तु कार्यस्यान्यार्थोऽन्वयः । तस्मात् 'कार्यत्वान्नियोगस्य तव््रधानता। पुरुषस्तु प्रमाणान्तरादवगम्यार्थ तत्र प्रयुङ्क्ते वचनम् न च नियोग: प्रमाणान्तरगोचर । तस्मान्न2 तत्र प्रयोक्तुमर्हति। विनियो- गस्य तु तथाभावात् तत्र युज्यते प्रयोगः। तर्माद्विनियोगप्रधानं पुरुषवच :; वैदिकं तु सामर्थ्येन कार्यत्वान्नियोगस्य तत्प्रधानमिति । अत्रोच्यते- मानान्तरव्यपेक्षत्वात् संभव्यन्यप्रमाणकः । हन्तास्य गोचरो नास्मादपेक्षास्य प्रमान्तरे ॥ २१ ।। यदि पुरुषोऽधिगते विषये वचः प्रयुङ्क्त इति विनियोगविषयता तस्य कल्प्यते प्रमाणान्तरापेक्षत्वात्, तर्हिं संभवत्प्रमाणान्तरोऽस्य विषयः; न तु संभवत्प्रमाणान्तरविषयत्वात् पुरुषवचोऽवि सापेक्षम, सापेक्षत्वनिमित्तत्वात् तद्विघस्य विषयस्य। तस्मान्मानान्तरादत्वा परस्य प्रतिपत्तये। वच: प्रयुङ्के पुरुषो नाकस्मात् तेन तद्रिरि । २६ । प्रमाणान्तरसंभेदो व्यपेक्षातो न संभवात्। २६३। स्वोपलब्घिख्यापनाय पुरुषस्य गीः, तत स्तस्यां प्रमाणान्तरसंभेंदः, 'मयोपलब्धोऽयमर्थः' इत्यर्थः; तेन तत्रोप लब्घे संभवासंभवावेवापेक्ष्येयाताम्। यत्रोपलब्घेर्निश्रयः 'संभवत्यस्योपलब्धिः, न चानुपलभ्यायं ब्रवीति' इति तत्र प्रामाण्यम, यथाप्तपुरुषवचनस्य प्रमाणविषये। यत्र तूपलव्घेरसंभव एव यथा ढष्टार्थे बुद्धादिवाक्ये, यत्र चानुपलम्यापि वचनप्रवत्तिसंभावना, तत्राप्रामाण्यम्; न तु प्रमाणान्तरसंभवात् पुरुषवचनेऽपि तद्पेक्षा । अपौरुषेयता तेन पौरुषेयत्वमेव च॥। २७ ॥। अनपेक्षव्यपेक्षत्वनिमित्ते वर्णिते बुधैः । भूतार्थमपि सापेक्षं नातोऽपुरुषबुद्धिजम् ॥। २८॥ 1 B and O omit कार्य- 3 A adds स्व. 5 लब्घिसंभ वासंभवावपे- त्वात. तेन तस्यां -A. क्ष्येते-A. 2 न्रात-A.

84 ब्रह्मसिद्धि:

अत एव च पौरुषेयत्वापौरुषेयत्वे सापेक्षत्वानपेक्षत्वकारणे न्यायविद्विर्दर्शिते पौरुषेयत्वनिर।करणप्रयतेन-"'औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धः" इति; औत्पत्तिके शब्दार्थसंबन्धे-सातन्त्र्याच्छब्दस्य न पुरुषबुद्धि पूर्वकत्वमिति न प्रमाणान्तरसंभिन्ना शब्दादर्थावगतिरिति निरपेक्षत्वम। ननु प्रमाणान्तरासंभवेऽपि कृत एव यत्न :- "सत्संप्रयोगे" इति । सत्यम; चोदनैव प्रमाणम्, नान्यत्-इत्यवधारणसिद्धये, 'न तु-प्रमाण- मेव-इति । अथ प्रमाणान्तरसंभवेपि यदि चोदनाप्रामाण्यं न व्याहन्यते, कोऽथः प्रमाणान्तरनिराकरणेंन? धर्मतच्वज्ञानम्; प्रमाणान्तरसंभवे हि सर्वज्ञाभिमत- बुद्धाद्युपदिष्टोऽपि धर्मः प्रतीयेत ; तत्र न धर्मतत्त्वमवधारितं स्यात; तदव- धारणार्थश्रायं यत्ञः । चोदनाप्रामण्यमपि तदर्थ मृग्यते, नादष्टाय। अथवा तद्विरोधाच्चोदनाया बाघः स्यात्, संशयो वा तुल्यबलत्वे, तेन तस्यासंभवः प्रतिपाद्यते; न तु तत्संभवात् सापेक्षतति । ननु तदभावोऽपेक्षणीयः स्यात् ; कामम; न तु शब्द: प्रमाणान्तरापेक्षमर्थ प्रतिपादयति; यतः यदर्थस्य प्रतिपादकम्, न तु तदपेक्ष्यते; यदपेक्ष्यते न तदर्थ प्रतिपाद- यति। न हि विरोधिप्रमाणाभावः प्रतिपत्तिहेतुः। विरोधिसंभवमात्रेण चाप्रामाण्ये प्रत्यक्षादीनामपि तत् स्यात्। अपि च विरोधिसंभवादप्रामाण्यं कार्यनिष्ठत्वेऽप्यपरिहार्थम्, कर्तव्यताद्वारेण भूतार्थप्रतिपत्तेरिष्ठत्वाद; तत्र तु प्रमाणान्तरविरोधसंभावनाद्। मूतार्थस्य प्रमाणान्तरविषयत्वात् तेन कार्यनिष्ठता वर्ण्यते; प्रमाणान्तरविषयत्वे किलानुवाद'त्वात् प्रमाणान्तरापेक्ष .. मर्थ प्रतिपादयति -- प्रमाणान्तरेणायमधिगतः-इति, न सातन्येण; कार्य- निष्ठत्वे तु सातन्त्र्येण, तस्य प्रमाणान्तरागोचरत्वात्। उक्तेन प्रकारेण न सापेक्ष त्वमिति 'भूतार्थमपि सापेक्षं नातोऽपुरुषबुद्धिजम्' इति सुछ्ठूक्तम् । अथ संसर्गभाजो नो पदार्थाः क्रियया विना । किमायातं विधें: सापि त्वस्त्यादिः सुलभा क न ॥ २९॥

1 Mim. Su. 1-1-5, 3 Mīm. Sũ. 1-1-4. 5 A omits त्व. *धि-A, & A adds क. 6 न :- B.

नियोगकाण्ड: 85

यदि मतम्-आख्यातपदार्थमन्तरंण न नामपदार्थानां संसर्गः; किया हि पदार्थ संक्रेषहेतुः, तदभावे साकाड्क्षत्वात्; अतः सिद्धर्थो ब्रह्मादिर्न शब्दगोचरः, पदस्याविदितसंगतित्वेननवबोधकत्वात्; न वाक्यार्थः, तस्य संसर्गात्मकत्वात्; क्रियारहितानां च पदार्थानामसंसर्गान्। एवमपि क्रियाभ्युपेयताम; तद्दारेण च पदार्थसंसर्गसिद्धिराशासताम्; न विधे: कश्रिदर्थः । सापि च क्रिया सर्वत्र सुलभैवाश्रयमाणाप्यस्त्यादिः "*अस्ति- र्मवन्तीपर: प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽ6पि गम्यते" इति। तत्र ब्रह्मस्वरूप- प्रतिपत्तिपरं वाक्यमस्त्यर्थनिष्ठम्; तन्निबन्धनस्तत्र पदार्थसंक्कषः; सत्तायाश्र प्रकृत्यैव सत्प्रधानत्वात् तद्द्वारेण विशिष्टवस्तुसिद्धिरिति ।

अत्राहु :- न प्रमाणवगम्यताया अन्या काचन सत्ता ; तथा हि-यत् प्रमाणनावगम्यते तत्र 'अस्ति' इति व्यवहारो लौकिकानाम्,विपर्यये 'नास्ति' इति; न खल्वन्यः सदसद्विभागहेतुर्लक्ष्यते। अर्थक्रियाभावाभावौ 'चेत ; न, तयोरपि प्रमाणभावाभावाधीनत्वात; तथा हि-कार्येउपि सद्वयवहारो यदि कार्यान्तरनिबन्धनः, अनवस्था; तस्मादन्तेऽपि प्रमाणादेव सद्यवहारः, तद्विपर्ययाच्चासद्वयवहारः; एवं चेदादावेव प्रमाणभावाभावनिबन्धनौ सदस- दचवहारौ स्ताम्। तथा चास्त्यर्थनिष्ठं वाक्यं प्रमाणान्तरापेक्षमेवार्थ बोध- यति, प्रमाणविषयताया अस्त्यर्थत्वात्। अत्रोच्यते- न च मानावगम्यत्वमस्तीतिविषयो मतः । मानादेव यतो बुद्धिरभूदस्ति भविष्यति ॥ ३० ॥ धूमादिना मिते हि स्याद्हयादावियमन्यथा। भिद्येतोत्तरकाले वा भवन्ती न खलु त्रिधा॥ ३१ ॥ न प्रमाणावगम्यत्वमस्त्यर्थः, न 'अस्ति' इति बुद्धेस्तत् विषयः; यतः प्रमाणादेव त्रिधा बुद्धिर्मवति-'धूमादस्त्यत्राभिः' 'नदीपूरविशेषादभूहृष्टिः' 'मेघोदय-

1 पदार्थसंसर्ग :- A. · Mahābhāşya 6 B reads येन for 2 संसर्ग-A. 2-3-1. चेद; न. a C omits च. * अधि-B.

86 ब्रह्मसिद्धि:

विशेषाद्धविष्यति वृष्टिः' इति। तत्र यदि 'अस्ति' इति बुद्धि: प्रमाणविषयतां गोचरयति, प्रमिते हि स्यात्, न प्रमाणादेव; न हि प्राकू प्रमाणोत्पत्ते: सन्प्रमाण- संबन्धः ; प्रमाणसंबन्धनिबन्धना चेयं बुद्धि: । अथ वैयात्यादुत्तरकालतामे- "वास्या ब्रूयात्; त्रैविध्यमनुपपन्नम्, प्रमाणसंबन्धस्याभेदाद्विन्नकालेष्व- प्यर्थेषु । सवसंबन्धितया मानभथ वस्त्वधिगच्छति । तथापि नैव भिद्येत नेत्थं चान्यव्यपेक्षता ।। ३२ ।।

अथ मतम्-आत्मसंबन्धितयैव प्रमाणेनार्थोऽ'वगम्यते; अतो न 'अस्ति' इति बुद्धेरुत्तरकालता प्रमाणसंबन्घविषयाया अपि, सवात्मसंबन्धितयैवार्थस्य प्रतीतेः । एवमप्यस्तीत्येव सर्वत्र स्यात् ; न त्रैविध्यम्, सर्वस्य' प्रमितौ प्रमाणसंबन्धस्य वर्तमानत्वात्। न चेत्थ प्रमाणान्तरव्यपेक्षत्वमस्त्यर्थनिष्ठे वचसि, तत्ममाणसंबन्धस्यैवास्त्यर्थत्वात्।

अन्यमानावगम्यत्वमथ 8लिङ्गात्त्रिधेक्ष्यते स्याल्लिङ्गमपि सापेक्षं तत्सिद्धेस्तत एव श्चेत् ॥ ३२ नैरपेक्ष्यं यदि न तद्वेदे दण्डैर्निवार्यते। ३३३। अथ मतम्-प्रमाणान्तरगम्यतैव लिङ्गेनाधिगम्यते; तेन नेोत्तरकालता; तच्च प्रमाणं त्रिकालमिति त्रैविध्यम्। कि पुनस्तत्? प्रत्यक्षम; तथा हि- भूतायां वष्टौ कस्यचिद्दूत प्रत्यक्षम्, भविष्यन्त्यां भविष्यत्, वर्तमानेS- औौ वर्तमानमिति। एतच्च वार्तम्, नित्यानुमेये तस्याभावाद्। अपि च लिङ्गमप्येवं 10प्रमाणान्तरापेक्षत्वादप्रमाणं स्यात्। अथ लिङ्गादेव प्रमाणान्तर- सद्गावस्य सिद्धेर्निरपेक्षत्वम्; तथा हि-11प्रमाणान्तरसद्गाव एवेदानी लिङ्गं प्रमाणम् ; न च तत्रान्यदपेक्ष्यते; प्रमाणसद्गावद्दारा12 प्रमेयसिद्धिरिति ;

1 सत्प्रमाण-B. 7त् स्यात्-B. दिना न पौनरुक्तयम् ; तत * वास्यां -- B. 8 लिङ्गं त्रिधेष्यते -- B. एव तु इति पाठे तु न तच्छ- 3 B omits स्व. 9 Cf. Oitenkha's क्कापि. * O omits अव. commentary-शास्त्राणि 10 प्रमान्तरसंबन्धा-B & C. 5 A omits अपि. चेत्प्रमाणं स्यरित्यादी चेदिति 11 प्रमान्तर-0. ·प्रमिते :- B. शब्दस्य निश्चयेऽपि प्रयोगाद्य- 18 A adds w.

नियोगकाण्ड: 87

नायं विधिर्वेदे दण्डवारितः ; वैदिकमपि वचोऽस्त्यर्थनिष्ट शिष्टार्थप्रमाण- सद्गाव एव प्रमाणम् ; तत्र निरपेक्षम् ; तत्प्रमाणद्वारा च विशिष्टार्थ- सिद्धिरिति समानम् । तत्संभवो लैङ्गिके थे बुद्धवाक्यार्थवन् तु: ३४ ॥ अत्रेति साक्षात्करणाभ्युपायाद्समञ्जसन्। २४३। स्यान्मतम्-युक्तं लिङ्गस्य प्रामाण्यमे'वम, अर्थे तस्य प्रमाणान्तरस्य2 संभवात् ; संभवति हि वृष्टयादिषु प्रमाणान्तरम् ; ततस्तद्द्वारार्थगतिः ; न तु सर्वविशेषातीते ब्रह्मण्याम्नायैकनिबन्धनेऽभ्युपगम्यते। तत्र यथैव वुद्धा- दिवाक्यानाम् 'एवमयं पुरुषो वेद' इति ज्ञाननिष्ठानामतीन्द्रियार्थे ज्ञानस्या- संभवान्नार्थे प्रामाण्यमतीन्द्रियार्थोपदेशिनाम्, तथात्रापि स्यात्। संभवि- प्रमाणविषयाप्तवचनवत्तु लिङ्गस्य प्रमाणनिष्ठत्वेऽपि वुज्यते प्रामाण्यम्। तद्सत्, ब्रह्मण्यपि साक्षात्करणस्याभ्युपगमादविद्यासंहारे; अविद्यावतां तु तदाम्नायेकनिबन्धनमुच्यते। अपि च मेयत्वमेव सत्ता चेन्माने त्रिविधता कुतः ॥ ३६ ॥ तत्संबन्धादतो नार्थे त्रैविध्यमवकल्पते। ३६३। यदि च लिङ्गेन प्रमाणमेव मीयते, मीयमानतैव च सत्ता, तत्र 'प्रमीय- माणत्वात् प्रमाणं सर्व सदेव ; सच्च वर्तमानमित्युच्यते; तत्र वर्तमानत्वाद् प्रमाणस्य सर्वत्रार्थे 'अस्ति' इत्येव7 स्यात् ; न प्रमाणत्रैविध्यादर्थें त्रैविध्यम्, मीयमानस्य सतत्वात् सतक्ष वर्तमानत्वादिति । अपि च इदमयं प्रष्टव्य :- किं वर्तमानप्रमाणयोगः8 प्रमाणसंबन्धः सत्ता, तद्विपर्ययोऽसत्ता, आहोखित प्रमाणयोगमात्रमनाश्रितकालविशेषम्? तत्र वर्वमानप्रमायोग: सच्तासत्ता विपयेयः ॥ ३६॥ मते यदि ततः प्राश्तमसच्वं स्मृतिगोचरे। ३६३।

1 ण्यादवम्-A. 4 स्यापि-A and B. 7त्येवान्यन्न-B. B omits स्य. 5 निर्बन्धमुच्यते-B. 8 A omits ण. 3येजर्थे-A, योऽर्थ-B. 6 B omits मीय.

88 ब्रह्मसिद्धि:

न स्मर्यमाणस्य वर्तमानप्रमाणसंबन्धः । ननु स्मर्यमाणे विनाशसंभवान्नैव 'अस्ति' इति व्यवहारः; सत्यम् ; 'नास्ति' इत्यपि नास्ति। यदि वर्तमानप्रमाणयोगः सत्ता तद्विपर्ययोऽसत्ता', 'नास्ति' इत्यव स्यात्, न च 'अस्ति' इति। तस्मादन्ये सद्सच्वे। प्रमाणयोगमावं चेत सत्तासत्ता विपर्ययः ॥ ३७॥ प्राप्ता प्रमितनष्टेन घठेन मधुधारणा। प्रमिते च2 न जिज्ञासा पुनः स्यात् सदसच्वयोः ॥ ३८॥ अनाश्रितकालविशेषे प्रमाणयोगमात्रे सत्त्वे प्रमितनष्टमपि वस्तु सदिति तेनार्थक्रियाप्रसङ्गोऽनष्टेनेव, सच्चाविशेषात्। नष्टानष्टयोर्विशेषान्नैवमिति चेत्, स एव तार्है विशेषः सदसद्दयवहारव्यवस्थाया हेतुः कार्यव्यव- स्थाया इव, न प्रमाणयोगः । तदनुसारिण्येवैषा3 दृश्यते लोके; न खलु प्रमितनष्ट 'सत्' इत्युपचरति लोकः। कि च प्रमिते र्थे सदसच्चे जिज्ञासेरन्न पुन्लौकिका, सिद्धत्वात् प्रमाणयोगमात्रस्य तल्लक्षणत्वाच्च सच्चस्य । अथ प्रमाणयोग्यत्वं *सत्त्वं नष्टाच्च तच्च्युतम् । स्र्यमाणे प्रचलितं क्वचिदित्यप्यसुन्दरम् । ३९ ॥ अथ मतम्-न वर्तमानप्रमाणयोगः सत्ता, नानाश्रितकालं तद्योग- मात्रम ; अपि तु प्रमाणं प्रति योग्यता; सा च नष्टाच्च्युतेति न तस्य सच्वप्रसङ्ग: ; स्मर्यमाणे' तु कुतश्चिच्च्युता कुतश्चिन्नेति न सर्वस्यासच्वमिति। एतदपि न सुन्दरम्, अभ्युपगतहानात्। तथा हि-इत्थमर्थस्वभाव एव सत्ता वर्णिता भवति ; प्रमाणयोग्योऽर्थस्वभावः सत्ता। अर्थस्वमावनिबन्घन एव सदसद्दयवहारविभागः9, न प्रमाणतदभावोपाधिः; तस्य त्वेष कथनोपायः, न प्रमाणसंस्पर्श: ; यथा 'नीलाकारज्ञानयोग्यो"5्था नीलः' इत्याख्यातेऽपि न नीलशब्दो नीलज्ञानोपाधिः । तथा च सोऽस्तिशब्देनामिधीयत इत्यर्थ-

1 A adds इति. 5 कालविशेषंA. गे-B. 2 न. च-B. 8@-A. 10 ग्या-B. 3 ६-B. 7माणासु-A. *सत्ता-A and B. & B adds स्य.

नियोगकाण्ड: 89

स्वभावनिष्ठमस्त्यर्थप्रधानं वाक्यमिति कुतः सापेक्षत्वम्? प्रमाणस्थासस्पर्शान्। स्यादेतत्-भिन्ना एवार्थखभावाः प्रमाणं प्रति योग्याः सच्छब्दवाच्याः सन्तु, नैका सत्ता। मा भूत्; नैतत् ताध्यम्; सर्वथार्थ- स्वभावाभिधाय्यस्तिशब्दो न प्रमाणयोगनिमित्त इति; प्रमाणसंस्पशे हि सापेक्षता स्यात् ; अनेकता तु न कंचिद्दोषमावहति। आपे च यदि तस्यानेकत्वम्, कथमभिन्नशब्दप्रव्ात्तः? तथा हि-मिन्नेष्वभिन्नं विशेषण- मुपलक्षणं वाश्रित्यकः शब्दो वर्तेत, भिन्ननिमित्तो वा साधारणशब्द: स्याद- क्षादिवत्। तत्र न तावदनन्तार्थखभावेषु साधारणत्वमुपपद्यते, संवन्धग्रह- णसामर्थ्याभावात; परिमितजातिविषया द्यक्षादिशब्दाः परिमितोपलक्षणलक्षिता वा स्युः! स्यादेतत्-द्रव्यत्वादिसामन्यत्रयोपलक्षितानामर्थानां सच्छब्दः साधारण इति ; तन्न ; यो हि सचामवजानीते स द्रव्यत्वादीन्यप्यवजानीत एव ; न किल तेजो दष्टवतो-प्सु तदवमशौ भवति। अपि च सामान्य- विशेषसमवाया अपि सन्त एव ; न तेप्वौपचारिकः सच्छब्द, प्रत्ययस्या- वैलक्षण्यात् ; न च सामान्याह्िनोपचारः ; सति वा सामान्ये तदेव सच्छब्दार्थः ; तदेव च सचा, तुल्यत्वात् प्रत्ययस्य । अथ मतम्- सर्वप्रवादेषु सर्वपदार्थाः परिमितैः कैश्चिद्धर्भैरुपसंग्रहीताः ; तदुपलक्षणानाम- नन्तानामप्यर्थानां 'सत्' इति साधारणः शब्दः । तदयुक्तम् ; संग्रहो हि नैकमन्तरेण। तत्र यदि सच्छब्दतायां संग्रहः 'एतावत्रमेद: सच्छब्दार्थः' इति, नार्थान्तरनिवात्तिः स्यात्; तत्र न सर्वार्थसंग्रहः स्याद्, यथा 'नवविधो गोशव्दार्थः' इति नान्येषामभाव एव । तत्र न प्रवादेभ्यः काचिदर्थतच्वावगतिः स्यात्। ननु न प्रवादानामर्थेवत्ता साध्या। न ब्रूम: प्रवादानामर्थवत्ता साध्येति; किं तु प्रतिपद्यन्ते प्रवादिनः कंचिदर्थ सभावमेकम्, यस्यायं 'पश्च, षट्' इत्यादि प्रभेदसंग्रहः ; यतो नैकमन्तरेणोप- संग्राहकमवान्तरसंख्यानां निवेशः । अथ एतावान् प्रमाणयोग्योऽर्थक्रिया- सामर्थ्यों वेति प्रमाणयोग्यत्वेऽर्थक्कियासाम्थ्ये वा संग्रहः, ताभ्यामेव सच्छब्दार्थ उपलक्ष्यताम ; व्यर्थः परिमितधर्मोपन्यासः ; तत्र सामान्यशब्दतैव स्यात्, न साधारणशब्दता । मिन्ननिमित्तत्वे चाक्षादि शब्देम्य इव

1 लक्षणानां-A. * अप्परामर्शो-C. 3 A omits शब्दे.

90 ब्रह्मसिद्धि:

निमित्तमेदात् संशयः स्यात्, न विशेषप्रतीतिः ; न हि 'सन् घटः' इति निमित्तमेदेषु प्रतिपत्तारः संशरते ; यथव1 'शुक्कः पटः' इति निराकाङ्क्ष:, तथा 'सन् घठः' इत्यपि। यस्तु द्रव्यं गुणः कर्म रूपं विज्ञानमिति वा संशयः, न स लौकिकानाम्; लौकिकास्त्वभिन्नमेव निमित्तं प्रतिपद्यन्ते। अर्थाच्च संदेहः, न शब्दात्; कुतः१ विशेषप्रतीतिमन्तरेणापि प्रतिपत्तुर्नै- राकाङ्क्ष्यात् । यत्र हि अर्थसामर्थ्येन संशयः, यथा 'वक्षर्छद्यताम्' इति परशु कुठारादिषु, तत्रान्यतरविशेषानवगमेऽपि नैराकाड्क्ष्यम्, यस्य कस्य- चिदुपादानात्, अन्यथानवस्थानात्। यत्र तु शब्दात्, तत्र विशेषाव- 2गमहेतोर्विना साकाङ्क्षत्वमेव । तदेवं न नानानिमित्तः साधारण शब्दः । विशेषणमप्येकं प्रमाणं स्यात् ; तञ्च प्रागपि ततः सच्छन्दानुविद्धबुद्धुत्पा- दादनुपपन्नमित्युक्तम्-'मानादेव यतो बुद्धिः' इति प्रपश्चेन । अपि च कार्यादपि5 वृत्तमेव प्रमाणमवसीयते ; तत्र कुतस्तद्विशिष्टता? न खल्वर्थोS- सन्निहितविशेषणो विशिष्टो भवति। न च निश्चिते विशेषणाभावे विशिष्टा- भिधानानुविद्धः संशयो भवति दण्ड/भावनिश्रय इव 'दण्डी, न वा' इति ; भवति च शून्यनगरादिष चिरनिरवातनिधिष प्रमाणाभावनिश्चयेऽपि 'सन्ति, न' इति संशयः । तस्मादन्यः प्रमाणयोगात् सदर्थः, यत्रैष संशयः । नाप्युपलक्षणं प्रमाणम्, प्रमित ्वस्तेषु सच्छब्दाप्रयोगात् स्मर्यमाणे च सच्छब्दानुविद्धात् संदेहात्। वृत्तपरमाणसंबन्धस्य प्रमाणोपलक्षितत्वाद् सच्चमेव स्यात् ; नास- चम्, न संशयः । योऽप्यर्थक्रियया सच्छन्दार्थ विशिनष्टि उपलक्षयति वा, तस्यापि प्राक् कार्य दर्शनान्न सच्छब्दयोग: स्यात्। अथ प्रमाणजनन- मेवार्थक्रियां ब्रयात्, प्रमाणादेवास्तिबुद्धिन स्यात्। अथ वैकल्पिकीयं प्रमाणोत्तरकालेति मतम्, लिङ्गान्न स्याद्। अथ निर्ज्ञातकार्यसंबन्धमेव लिङ्गेनानुगम्यते, एवं तर्हि प्रमेयाभावः ; सथा हि-कार्यवत्ता ह्यस्त्यर्थः ; सा चाघिगतैव ; कार्यवत्तयैव" कार्यवत्तावगम्यत 1इत्यचतुरश्रम्। कार्यकार- णयोक्ष यौगपद्याभावाद्वि1शिष्टतानुपपत्तिः। अथोपलक्षणम्; अतीतस्यापि

1 A adds खलु. 5 दतिवृत्त-A and C. 9 A adds च. 2 मे-B. 6 A adds T. 10 इत्यतिचतुरश्रम्-0. 3 B omits न. 7दर्शान्न-B. 11 वि-B. .4 U :- 0. 8 ण एवास्ति-B.

नियोगकाण्ड: 91

सच्वप्रसङ्ग: ; स्मर्यमाणे च संशयो न स्यादित्युक्तम्। तस्माद्ययैव नीला- दिशब्दार्थोऽर्यस्वभावः, न कार्यलक्ष्यः, न प्रमाणलक्ष्यः, अनवस्थानात्; स्वरूपव्यवस्थस्तु यथाप्रमाणमवसीयते; तथा सदर्थस्वभावो-पीति युक्तम्। कार्यप्रमाणसदसद्गावनिबन्धने हि सदसद्दयवहारविभागे तस्याप्रवृत्तिरेव, कार्यप्रमाणसदसद्वयवहारविभागस्यापि तन्निबन्घनत्वप्रसङ्गात् अनवस्थानात्। तस्मादर्थस्वभाव एक: सत्तेति ब्रह्मविदो मन्यन्ते। अथ मतम्-नार्थस्वभावो योग्यता, प्रमाणहे'तुसद्भावस्तु; न चासतां प्रमाणहेतवः सन्तीति ; तद्युक्तम्; भूमौ निखातं निर्लिङ्गमवेद्यानुपपन्नकम्। नष्टद्रष्टकमत्येति2 यत्सर्वमितियोग्यताम् ॥४० ॥ भूमौ कल्पमानं वस्तु प्रलीनद्रष्टकं यत् तस्य न प्रत्यक्षानुमानार्थापच्यागमहेतवः सन्ति; सादृश्यविषयं ह्युपमानम्, तस्य हेतुर्दूरापेत एव; सर्वप्रमाणयोग्यताम- तिक्रामति ; न च तदसत्। ननु सच्वमप्यस्य कथम्? एवमपि संशयः । तत्र प्रमाणहेतुभावलक्षणयोग्यता रूपे सच्चे प्रमाणहेत्वभावस्य निश्चयात् संशयो न स्यात् । अथ स्वभावविशेषः कश्चित् प्रमाणं प्रति योग्यः सच्चम्, प्रकृतहानादसुन्दरमित्युक्तम् । अथ वा प्रमाणविशिष्टः सच्छब्दार्थ इत्येतदनेन निराक्रियते। न निश्चिते विशेषणाभावे विशिष्टाभिधायि- शब्दानुविद्ध: संशयो युक्त इति। अपि च अभावस्यापि प्रमेयत्वान्न प्रमाणयोग्यता सत्तालक्षणम्; तथा हि- असत् प्रमेयं च तथा यथैव स्थापयत्ययम्। अमित हि तथा कस्मात्तथा न पुनरन्यथा ।। ४१॥। अवश्यं स्वल्वनेन सदसद्दयवहारविभागमिच्छता असत् कथंचिद्वचव- स्थाप्यम्, अन्यथा व्यवहारसंकराव। तत्र यदि प्रमाणस्याविषयः, यदि

1 तु :- B. *मित्वेतिं-B. A omits मा. त-A.

92 ब्रह्मसिद्धि:

सर्वशक्तिविरहो वासद्वुद्धेर्विषयः ; सर्वथा तथा प्रमेयम्। अपरिच्छिन्नं हि तथा प्रमाणेन किमिति तद्विघम्, न पुनरन्यथा स्यात्? न चेत् तस्य तथाभावेऽतथाभावे वा प्रमाणव्यापारः, किनिमित्त एकपक्षानुरागः?

अपि च अमित्वा कण्ठकाभावं चरणं न्यस्यते कथम्। नान्यग्रहात्तस्य भावे पुरस्ताच्च प्रसङ्गतः ।। ४२ ॥ जिज्ञासा न प्रवर्तेत यदि संवित्त्यभावतः । ४२३। "'दृष्टिपूतं पदं न्यसेत्" इति कीठकण्टकाद्यभावेऽप्रमिते कथं 'तन्न्यासः? तथा हि-कीठकण्ठकादर्थान्तरभूतलादिपरिच्छेदात् स स्यात्, कीठाद्- परिच्छेदात्, अभावपरिच्छेदाह्ा। तत्र न तावदर्थान्तरपरिच्छेदात्, कण्टकादिभावेऽपि प्रसङ्गात्; तत्रापि वस्त्वन्तरपरिच्छेदस्य सच्चाद् ; प्रागपि च भुभागपरिच्छेदात् प्रसज्येत, यस्य कस्यचिद्वस्त्वन्तरस्य परिच्छि- त्तेर्विद्यमानत्वात्। अथ कीटकण्ठकाद्यपरिच्छेदात्, न तद्रावाभावजिज्ञासा स्यात। जिज्ञासा पूर्वकादपि प्रयल्नात् तदपरिच्छेदमात्रमेव प्राप्यते यस्या- भावो न प्रमेयः; तच्च प्रागपि ततोऽस्ति; अभावे तु प्रमेये अभाव- निश्चयाय जिज्ञासा युज्यते । न चापरिच्छेद एव जिज्ञास्यः, 'स्वतः सिद्धत्वात् ; परिच्छेदेन हि स निवर्त्यते ; अप्रमेयत्वाच्च सोऽपि खल्वभाव इत्यप्रमेयः । अथ मतम्-सत्सूपलम्भहेतुषु प्रमाणविषयस्यापरिच्छेदात् प्रवृत्तिः; तद्सव् ; प्रमाणविषयत्वस्य नोपयोगोऽत्र हृश्यते।। ४३ ॥ असद्वोघेऽनन्यहेतुभानेन छ्रुपयुज्यते। ४३३। अपरिच्छेदाच्चेत् प्रवत्तिरन प्रमाणविषयत्वस्योपयोगः, इतरत्राप्यपरिच्छेदस्य तुल्यत्वात् ततश्ष प्रवृत्तेः। यस्य त्वभावः प्रमेयः, तत्परिच्छेदात् प्रवृत्तिः

1 Manu. 6-46. 3सक्त :- A. 5 स्वरसत :- A, * तस्य न्यास :- A and * पूर्वादपि-A. B.

नियोगकाण्ड: 93

तस्यानन्यनिमित्तत्वेनोपयोगवत् प्रमाणविषयत्वम्; नायमपरिच्छेदः सत्ये- वार्थे हेतुवैकल्यनिमित्तः, समग्रत्वा'त्तद्धेतूनाम्; तस्मादर्थाभावादिति ।

अथ यत्र प्रवृत्ति: स्यात्तत्र केवलसंविदः ॥। ४४ ॥ जिज्ञासेत न सूक्ष्मार्थ कैवल्यं संविदो यदि। केवलो विषयो नेष्टो रूपोन्मिश्रेऽपि तद्यतः ।। ४५ ।। विशिष्टस्य च नास्त्यन्यदन्याभावाद्विशेषणम्। ४५३। यदि मतम्-यत्र भूभागादौ चरणन्यासादिलक्षणा प्रवृत्तिः5, तस्य केवलस्य सा ज्ञानादिति । तत्रापि संप्रधार्यम्-किमिद ज्ञानस्य कैवल्यमभिसंहितमे- कविषयप्रतिनियमो विषयान्तरासंसर्ग:, आहोसिवद्विषयस्यः यदि विज्ञानस्य, प्रमितेऽपि भूभागादौ स्थूले सूक्ष्मकीटकण्ठकादिभावाभावपरीक्षा न स्यात्; प्रवर्तेतैव, केवलभूतलावग्रहज्ञानात्। अथ विषयस्य, तत्रापि संप्रधार्यम्- स्वरूपेण 'वा विषयस्य कैवल्यम्, विशेषणयोगेन वा। तत्र न तावत् स्वरूपेण, मिश्रेऽपि तस्य भावात्। विशेषणयोगेन कैवल्ये प्राप्ता कीट- कण्ठकाद्यभावविशिष्टपरिच्छेदात् पदन्यासादिलक्षणा प्रवृत्तिः ; यतो नान्या- भावाद्विशेषणमन्यादृशं किंचिद् दश्यते, यद्विशेषणं वस्तु केवलं स्यादिति ।

नास्तीति धीव्यवहती विषयं कमुपाश्रिते " ४६ ।। मानाभाव यदि क्षुण्णं मेयाभावस्य तत्र किम्। ४६३

अपि च अनेन 'नास्ति' इति बुद्धिशब्दयोरविषयो वाच्यः। स न 10वस्तुस्वरू- पण, मिश्रेऽपि प्रसङ्गात् ; न केवलम्, अभावादन्यस्य विशेषणस्याभावादित्यु क्तम्। ननु 'नास्ति' इत्ययमर्थः 'नेद प्रमीयते' इति, न पुनरभावोऽवगम्यते; विरुद्धमिदम्-नास्त्यवगम्यते चेति । यद्येवं प्रमाणाभावो विषय उक्तः स्यात् 'नास्ति' इति धीशब्दयोः, तत्र कोऽपराधः स्यात् प्रमेयाभावस्य, वेन

1 A omits त्. 5 A adds तत्र. 8 ल्य-B. * स-B. 6 सा-A. 9 B omits त. 3 न-B. 7 B omits वा. 10 B omits स्व, 'न्य -B.

94 ब्रक्मासिद्धि:

तमतिलङ्तय प्रमाणाभावो विषय उच्यते? न हि तयोर्निरुषाख्यत्वे कश्चिद्विशेषः ।

अथ मतम्-

अभावे च व्यवहतेरदष्टौ ध्वान्तदृष्टिवत्। ४७३। नैव स्तां 'नास्ति' इति बुद्धिव्यवदारौ। कथमिमौ सर्वजनानां प्रतीताव- पह्येते? उच्यते-भ्रमोऽयं सद्वुच्द्भावे तद्विपर्ययपरिच्छेद इति ; तथा सद्वयवहाराभावे तद्विपर्ययव्यवहारभ्रमः, यथालोकदर्शनाभावे 'तमः पश्यामि' इति विभ्रम: ; न हि तमो नाम किंचिद् दृश्यमस्ति। नैतत् सारम् ; इत्थं मवेत् सुषुप्तादौ त्रैलोक्यामावदग्ब्रमः॥ ४८ ॥ अपरिच्छिन्दतः किंचिद्विभ्रमश्र न युज्यते । आरोपविषयारोप्ये नाजानन् रजत्रमी ॥। ४९ ॥ नाभावभिन्ना व्यवहत्तदभावक्ष धीपदे। तमोदृष्टिस्तु भूच्छायामालोकाभावमेव वा ॥ ५० ॥ आलम्बते न त्वढष्टाविष्टो दर्शनविभ्रमः । ५०३।

यदि खल्वदर्शने विपर्ययदर्शनभ्रमो भवति सुषुप्ताद्यवस्थासु विश्वाभावदर्श नग्रम:2 स्यात् आलोकादर्शनभ्रमवत्। न च किंचिदपरिच्छिन्दतो विभ्रमः ;. तथा हि-आरोपस्य विषयं पुरोवर्ति वस्तु आरोपणीयं च रजतं ज्ञाने- नानाप्नुवन् न रजतभ्रमवान् भंवति ; अन्यथा अप्रतिपत्तिः, स्मृतिः, सामान्य- प्रतिपत्तिर्वा। न च बुद्धचभावो ज्ञानस्य विषयो न व्यवहाराभावः, ना- भावबुद्धिर्नाभावव्यवहारः ; विशेषणस्याभावस्य १ज्ञानाविषयत्वात्। त्रोभयोविषयारोपणीययोरग्रहणे न मिथ्याज्ञानमिति। अभ्युपगम्य प्रमाणयोग्यतां सत्तां दोषाभाव उच्यते-

1 उच्येत-A. 3 विषयज्ञाना-01, *विभ्रम :- A.

नियोगकाण्ड: 95

अस्तु वा मानयोग्यत्वं सच्चं तञ्च प्रमीयताम् । ५१ ॥। तस्मिन् मिते वस्तुसच्वं भवत्यागमगोचरः । न च सापेक्षता नास्मिन्नन्तरार्थविभिन्नताम् ॥५२॥ प्रचक्षते येऽपि सत्तामन्यां न प्रतिजानते। ५२३।

भवतु वा प्रमाणयोग्यता सत्ता; सैव च प्रमेयास्तु; तत् प्रमेयं वस्तु- सच्चमागमार्थः। न च प्रमाणान्तरापेक्षता दोपः, प्रमाणान्तरसंमेदस्याभा- वात; 'प्रमाणयोग्यः' इत्येतावन्मात्राधिगतेः । तथा हि-येऽपि प्रमाण- योग्यतां सत्तामाहु: न तद्यतिरेकिणीन्, तेऽपि नात्रान्तरार्थसंस्पर्शमिच्छन्ति; तत्संस्पर्शे ह्यन्यत् प्रमाणमन्वेष्यं स्यात्। कथं नान्वेष्यम्? यद्दा वच: प्रमाणयोग्यतायां पर्यवसितं न विशिष्टार्थसत्वं बोधयति, तत्र यस्य प्रमाणस्य योग्यो विशिष्टोऽर्थस्तदवश्यापेक्षणीयम्। किमर्थ तदपेक्ष्यते? विशिष्टवस्तुसच्वाधिगमाय । किं पुनरविशिष्टस्य वस्तुनः सच्वम्? प्रमाण- योग्यत्वम्। अधिगतमेव तर्हि तदस्त्यर्थनिष्ठाद्वचनात्, प्रमाणयोग्यताया अस्त्यर्थत्वात्।

प्रमाणान्तरसंभेदाभ्युपगमेऽपि नाप्रामाण्यप्रसङ्गदोष इति दर्शयति- प्रमाणान्तरभिन्नार्थमपि मान न नो वच: ॥ ५३ ॥ निरपेक्षमिहार्थे 'तु प्रमितं वर्त्विदं मया। अर्थमात्रे च सापेक्षमन्यापेक्षार्थबोधनात्॥। ५४ ॥' अबाधितमपि त्वर्थे प्रमाणांशे-पबाधनात्। तत्राप्रमाणतामेति बुद्धानापतवचो यथा ।। ५५ ॥। आप्तवाक्यं पुनर्नार्थे न मानांशेऽपबाघितम्। निरपेक्षं प्रमाणांशे व्यवहारोऽन्यथा कथम् ॥ १६ ॥ मयेति वक्रभावेन संभेदरहितं ततः । प्रलीनज्ञानविज्ञेयविभागं स्वात्मवेदनम् ।। ५७॥

1q-A. 2 वबाधनात्-B,

96 ब्रह्मसिद्धि:

प्रवेदयन्तु वेदान्ता मानान्तरमलौकिकम् । तत्सिद्धिसिद्धतार्थस्य पुंवचोवद्गविष्यति ॥ १८॥ न खल प्रमाणान्तरसंभिन्नार्थमपि वचो न प्रमाणम्, प्रमाणमेव 'ह्याप्- वाक्यम्। कथं पुनः प्रमाणं सापेक्षमिति चेत्, उच्यते-निरपेक्षमेव तत् 'प्रमितोऽयं मयार्थः' इत्यस्मिन्नर्थे; 8केवले ह्यर्थे 'एवमयमर्थः' इत्य- प्रतीते: 'एवमयं पुरुषो वेद' इति च प्रतीतेः पुरुषज्ञानापेक्षम; तत्रोप- लब्धौ तावदनपेक्षत्वात् प्रामाण्यमश्नुते; तत्सिद्धिद्वार*क्र पश्चादर्थ इति । कथं तर्हि पुरुषवचः किंचिदबाधितार्थमपि सापेक्षत्वेनाप्रमाणं यते? उच्यते-यद्यप्यर्थे बाधो नास्ति; यदपेक्ष त्वस्यार्थें प्रामाण्यं यत्सिद्धि- मुखेन तं साधयति तत्र प्रमाणांशे बाध्यते; तस्यासिद्धेस्तद्वारेण नार्थ- सिद्धिरित्यर्थेऽप्रमाणम, यथातीन्द्रियार्थे बुद्धवचः पुरुषस्य दर्शनासंभवात्; यथोक्तम्-"पुरुषाशक्तितस्तत्र सापवादत्वसंभवः।" इति ; यथा च विप्र- लम्भकवाक्यम्, अयथादृष्टार्थवादित्वस्य प्रमाणावगतत्वात्। आप्तवचः पुन- नार्थे नापि प्रमाणांशे संभवत्प्रमाणगोचरं बाध्यते। प्रमाणांशे चानपेक्षं तन्मुखवेन चार्थपिद्धिं विदघन्नाप्रमाणं भवितुमर्हति; अन्यथा शब्दनिबन्धनो व्ययहारो न स्यात्। एवं च प्रमाणान्तरसंभिन्नार्थत्वेऽपि वेदान्तवचसां न प्रामाण्यव्याहतिः, आप्तवाक्यवत्; तथा हि-तान्यपि ज्ञानज्ञेयविभाग- विकलं खप्रकाशरूपमलौकिकं 'काममवगमयन्तु 'प्रमाणान्तरम्, तद्दारा चार्थसिद्धिराप्तश्वचनवत्; इयांस्तु विशेष: स्यात्-वेदे वक्तुरभावात् 'मया' इति संस्पर्शो न स्थात्। अभ्युपगमवादं परिसमाप्य प्रकृतमुपसं हरति- एवं न मेयता सत्ता। १८क। परः पुनः प्रत्यवतिष्ठते- नन्वन्यापि न युज्यते। ५८६।

1 व्याप्त-B; त्याप्तवाक्यवत्-C. 6 Śloka-Vartika page 74. 2 A and B omit a. 7 A omits कामम्- 3 न केबले-C. 8 प्रमाणं-B and C. द्वारं च-B and C. 9वाक्यवत्-B. तद्दारा नास्त्यर्थसिद्धि-A; तद्दारेण नास्त्यर्थसिद्धि -B.

नियागकाण्ड: 97

न हि पूर्वावमशैन विना सामान्यकल्पना ॥ ५९ ।। गामेकामीक्षितवतो जायते-न्यत्र याहशः । अवमर्शो ढष्टसतस्तथा न हि सदन्तरे ॥ ६० ॥। एकशब्दप्रवृत्तिस्तु दण्ड्यादिवदुपेयताम ॥६०३॥ दृष्टरूपावमर्शः सामान्यकल्पनायां प्रमाणम् ; यथा-बाहुलेयं दृष्टवतः शाबलेये 'स एवायन्' इनि। न 2च किंचित् सत् गृहीतवतोऽन्यत्र स भवति। एकशब्दप्रवृत्तिस्तु विनापि सामान्येनार्थान्तरयोगनिमित्ता, दण्डि- पाचकादि शब्दवत्। अत्रोच्यते- को नु पूर्वावमर्शोयं पूर्वरूपान्वयो धियः ॥६१ ॥ सदन्तरे=पि सोडस्त्येव कथाचित् रल मात्रया। सर्वात्मना त्वनुगमो न ढष्टः खण्डमुण्डयोः ॥६२॥ *न तादृशश्षेन्नो भेदमात्राद्वेद्यःखपह्रवः । न भेदमात्रान्मृज्जातिहीनं मणिकमल्लकम् ॥ ६३ ॥ रूपान्वयः प्रत्ययस्य मणिकेषु हि यादृशः । न दृष्टमल्लकस्यास्ति मणिके रल् तादृशः ॥ ६४ ॥ कः पुनरयं पूर्वावमर्शः- पूर्वरूपावभासो बुद्धे:, अथ 'सोऽयम्' इति पूर्वा- परानुसन्धानम् तत्र यदि पूर्वः कल्पः, सोऽस्त्येव सदन्तरे मात्रया। तथा हि-निरुपाख्यवैलक्षण्येन सतां तुल्यरूपता प्रकाशते; अन्यथा निरुपा- ख्यवत् सन्तोऽप्यत्यन्नविलक्षणाः प्रकाशेरन् । अथ सर्वरूपानुगमः, सोऽ- भिप्रेतेऽपि सामान्यगोचरे नास्ति; न हि खण्डमुण्डयोः सर्वात्मनान्वयः, एकत्वप्रसङ्गात् सामान्याभावापते: । अथ न तादृशः, यादृशः खण्डा- दिषु; तदसत; न विशेषमात्रेण संवेद्यान्वयिरूपप्रत्यार्यानं युज्यते, गो8त्वादेरपि तत्संभवात्; न हि देवदत्तस्य द्वितीयदर्शने यादृशो रूपानु-

1 हि न -- 0 5 A and B omit रूप. * A and B omit च. 6 त्मतान्वय :-. 3 A omits शब्द. 7 O omits न. 4 B omits न. 8 गवादेरपि-A. 7

98 ब्रह्मसिद्धि:

गमः, तादृशः खण्डं दृष्टवतो मुण्डदर्शने। सामान्यगोचरेऽपि च न सर्वत्र तुल्यः; नानामणिकविलक्षणो हि मणिकशरावयो रूपान्वयः । न च तावता मृज्जातिहीनता तयो किंचित्तुल्यतयाव'भासमानत्वात् अथ द्वितीयः कल्पः, 'अत्रोच्यते- पूर्वावमर्शः स इति प्रख्येत्यपि न शोभते॥ मणिकं वीक्षितवतः सोऽपि नोदेति मलके ॥ ६५ ॥ पूर्वा परानुसन्धानात्मिका 'सोऽयम्' इत्यमेदमव गमयन्ती भिन्नेष्वपि सामान्यकल्पनाहेतुर्बुद्धि: पूर्वावमर्श इत्युच्यत इत्येतदपि न शोभते; यतो नानुसन्धानानेवाभेदसिद्धि :; अभिन्नरूपावभासादपि; अन्यथा नाभिन्नदेश- काल एकोऽर्थ: स्यात्; न हि तत्र देशकालमेदाभावे 'सः' इत्यनुसन्घानम्। अपि च दृष्टमणिकस्य मल्लके न भवति 5द्रागिव 'सः' इत्यनुसन्धानं खण्ड- मुण्डवत्; "न चैवं मृज्जातिहीनता । विमृशतस्तु 'तज्जातीयमिदम्' इति बुद्धि: सदन्तरेSपि समानाA तुल्ये तर्हि सामान्ययोगे कस्मात् क्वचित् 'सः' इत्यवमर्शः, नान्यत्र? उच्यते- सामान्यरूपमृयस्त्वे तस्मात्तच्वं प्रकाशते। विलक्षणत्वमल्पत्वे चकारित तदनुद्धवात् ॥ ६६ ॥ यस्मात् सत्यपि सामान्ययोगे 8मणिशरावयोः ॥ ६६३ ॥ न; 'सः' इति प्रख्या मणिकान्तरे च भवति भूधिष्ठसामान्ययुक्तेत। तस्मात् सामान्यरूपाणां भूषिष्ठत्वेनोद्धवात् 'सः' इति तच्चप्रख्या; अल्पत्वे तु न तथा, तेषामनुद्भवात्। न च दण्ड्यादिवदेकशब्दप्रवृत्तिरित्याह- प्रमाणं कार्यविज्ञेयमसंयोज्यास्ति धीर्यतः । प्रथमं जायते तस्मान्न दण्ड्यादिसमानता॥ ६७३ । 1भासनात्-A; भासात् -- B 6 नचैकजाति-B. *तत्रोच्यते-A. 7 त्सस्वं-B. 3 गमयति-B. 8 माणक-B and O. *मर्श: स :- 0. 9दण्डादि-B. 5द्रागिति-A and B.

नियोग काण्ड: 99

नागृहीतविशेषणा विशिष्टबुद्धि :; न च सद्वड्े: प्राकू प्रमाणग्रह्दणं तत्कालं वा; तथा हि-प्रमाणादेव सा भवति; प्रमाणं च प्रमितिकार्योन्नयत्वात पश्चात् सत्प्रतिपत्तर्गृद्यते। तस्मादग्रहात् प्रमाणस्य तत्संयोजनविकला सा न प्रमाणयोगनिमित्ता । यदि तर्हि न प्रमाणयोगो-स्त्यर्थः कथं तत्कालानुवि- घायिनी कालप्रवत्तिरग्त्यर्थे-'कूपोऽस्ति' 'कूपोऽभूत्' 'कूपो भविप्यति' इतिः तदुपाधिप्रकल्पितभेदत्वात, देवदत्तसत्ताया इव पाठलिपुत्रतंयोगोपा- धिकल्पितमेदाया इति।

न च 'क्रियामन्तरेण न संसर्ग: पदार्थानाम्' इति शब्दार्थनयविदा- मविगानमित्याह2- संबन्धमात्रावसितमपि चान्ये विपश्चितः । आहुर्वचोऽक्रियमयं राज्ञो ना फलिनो द्रुमाः ॥६८३॥ 'राज्ञोऽयं पुरुषः' 'फलिता एते वनस्पतयः' इति क्रियारहितेष्वपि संसर्गः प्रतीयते। न चेहापि 'अस्तिक्रिया' इति युज्यते ; यतो न निर्ज्ञातराजसंबन्धस्य पुरुषस्य फलवतां च वनस्पतीनां सत्तेह प्रतिपाद्या गभ्यते ; न ह्वेते वाक्ये सत्तायां पर्यवस्थतः; किंतु पुरुषस्य राजसंबन्धे, द्रुमाणां च फलसंबन्धे- , योऽयं पुरुषः, स राज्ञः' 'य एते वनस्पतयः, ते फलिताः4 ' ; न 'यो राजपुरुषः, सोऽस्ति' 'ये च फलिताः, ते सन्ति' इति। यदपि केचित्-'अवधार्यताम्' इति प्रतिपत्तिक्रियाविधिना क्रियावत्तां मन्यन्ते, तदपि शब्दादेव प्रतिपत्तेः सिद्धत्वात् प्राङ् निरस्तमेवोति। अथापि न क्रियारहितं वाक्यमस्ति क्रियायां च सापेक्षता, तथापि न दोष इत्याह- जनिक्रियावसानाच्च विशिष्टं शक्यबोधनम्। कारणं जायत इदमीदक्षात कारणादिति॥ ६९ई॥

1 कूपोडभूत्, कूपोऽस्ति, कृपी भवि- 3 B omits न. व्यति-A and B. फलिन :- A and B. अविगानमित्याहु :- B and O, 7A

100 ब्रह्मसिद्धि:

'ईदृक्षात्' कारणाज्जगज्जायते' इति जनिक्रियानिष्ठादपि वाक्यात् तद्विध- कारणसत्ता शक्यते प्रतिपत्तुम् ; यथा-'ईदशात्तरोरिंदं फलमजनि' इति तद्विघतरुसद्भावः2। तथा च श्रतयः का्विदेवमेव ब्रह्म प्रतिपादयन्ति- "सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते" " 'यथात्रेः क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा 5व्युच्चरन्ति एवमेवास्मादात्मनः सरवे देवाः" इत्यादि ; तथा "यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाक्षरात् संभवतीह विश्वम् ।I" "7तदेतत् सत्यम्- हयथा सुदीप्तात् पावकाद्विष्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाक्षराद्विविधाः सोभ्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति ।।"

तथा "दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः । अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रोक्षरात् परतः परः ॥ एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुरज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ।। " इति। इदानीं पदार्थसंसर्गायैव10 विधिराश्रयितव्य इति प्रत्यवतिष्ठते-

• शात् -- 0. 7Mund. 2-1-1; C adds तथा *सभाव :- B. before तदेतत्. 3 Chand. 1-9-1. 8 A omits यथा ......... रूपाः । 4 Brh. 2-1-20. 9 Mund. 2-1-2 and 3. 5 A and B omit व्युच्चरन्ति. 10 A and B omit एव. 6 Mund 1-1-7.

नियोगकाण्ड: 101

ननु प्रमान्तराधीनसंसर्गा: पुरुषोक्तिषु॥ ७0 ॥ पदार्था 'विध्यधीनात्मसंक्ल्लेषा इतरत्र तु। पदानां रचना तत्र विवक्षापरिपृतेये।: ७१ ॥

प्रमाणान्तरगम्येऽर्थे विवक्षा च व्यवस्थिता । विध्यर्थसिद्धये वेदे तदभावे त्वसंगतेः ॥ ७२॥

विशिष्टार्थ गतिर्भ्रान्तिरग्रहे ग्रहविभ्रमः ॥ ७२ई।।

विवक्षितार्थनिप्पत्तये हि लोके पदानां सममिव्याहारः । नैकपदसाध्यो विवक्षितार्थ:०। प्रमाणान्तरोपलब्घश्च विवक्षाविषयः । तेन तत्र प्रमाणान्त रायचः संसर्गः । तथा च तद्विरोधेऽसंसर्ग एव पदार्थानाम्-"6नरद्रवः पादुककम्बलाभ्याम्" इति। वेदे तु प्रमाणान्तराभावाद्विधिनिबन्धनोऽसौ। तदभावे त्वसंभवाद्येयं विशिष्टार्थगतिरुच्यते सा भ्रान्तिः, समभिवयाहारात्। सोऽयं विवेकाग्रहे संसर्गअ्रहविभ्रमः । अत्रेदमेव विचार्यम्-कथ लोके प्रमाणान्तराधीनः संसर्ग:१ इति । यदि प्रमाणान्तरेण तदवगमात्; तदसत्, अपूर्वस्यापि तस्य प्रतीतेः; अन्यथा वचनवैयर्थ्यात्; अनधिगतं हि श्रोतुरर्थ बोधयितुं वचः प्रयुज्यत। अथ संसर्गयोग्यतामात्रस्य प्रमाणान्तरे- णावगमात्, समानमेतद्वेदे; तथा हि-अरुणया क्रीणातीति संसर्गः, नारुणयैकहायन्येति। तथा भावार्थो नियोगविषयः, न द्रव्यगुणशब्दार्थ इति प्रमाणान्तरावसितयोग्यतासामथ्येनैव व्यवस्थाप्यते। अथ न विवक्षै- क'पदावगम्या, तदर्थमात्रविवक्षाया निप्प्रयोजनत्वात्; तस्माद्विवक्षावविशेष- सिद्धिर्नासंसष्टेषु पदार्थेषु 8भवतीति तया विवक्षया प्रयुक्ताः संसृज्यन्ते ; सा च प्रमाणान्तरसिद्ध इति । एवमपि विवक्षानिबन्धनः स्यात्, तत्प्रयु- कानां संसर्गात् ; न प्रमाणान्तरनिबन्धनः; यतो न तत्तस्य प्रतिपादकम्,

1 व्यध्य-B. 3 ... 2 गतिभ्रान्ति-B. व्यवहारात्-B. 3 क्षितोऽर्थ :- A; क्षातोऽथ :- B. 7पद्गम्या-A and B. यत्ता: संसर्गा :- B. 8संभवताति-A and B.

102 ब्रह्मसिद्धि:

न प्रयोजकं 'वा । यत्तु प्रमाणान्तरसिद्धे विवक्षेति; भवतु; 2न तस्थ संसर्ग उपयोगः; तथा च विप्रलम्भकवाक्येपि संसर्गप्रतीतिः । यत्तु- विरोधे न संसर्ग :; कामम्; न तु ततः संसर्गः । विरोधेऽपि तु नासं- सर्गः, *प्रतीतेः; प्रतीतोऽपि तु बाध्यते प्रमाणान्तरेण। एवं चानृतं किंचिद्वचः, किंचिदनर्थकम्-दशदाडिमादि. किंचित् सत्यम् ; अन्यथा- नृतानर्थकविभागो न स्यात्। अथ प्रमाणान्तरेणोपलभ्यार्थ विवक्षित्वा परस्मे प्रतिपादयति पुरुषः ; तेन तद्वचसः प्रमाणान्तरोपलब्धिरेवार्थः ; सैव प्रयोजिका पदार्थसंसर्गस्य; तत्याः प्रयोजिकाया अभावान्न वेदे पदा- र्थसंसर्गसिद्धि: । मा भूत् सा; 'विशिष्टार्थ एव प्रयोजकः । अथ लोकावगम्यत्वाच्छब्दसामर्थ्यस्य लौकिक प्रयोजकामावान्न संसर्ग:, विधिमच्वेऽ- पि न स्यात्। अथ लोके संसर्गमात्रपरत्वेऽर्थापत्तिः; न तद्विशेषे, तन्मात्रेण प्रतीतिप्रयोगयोरुपपत्तेः; विनापि प्रमाणान्तरोपलब्ध्या विशिष्टार्थगति- सिद्धिः । अथ प्रमाणान्तरालोके संसर्गसत्यतावगमः; अपूर्वोःपि हि श्रोतुः संसर्गो वक्तुः प्रमाणानुमानमुखेन सत्यतां लभते, तदसंभवेSसत्यत्वाहुद्धादि- वाक्येषु; तेन प्रमाणान्तरनिबन्धनो लोके संसर्ग उच्यते। भवतु; वेदे तु प्रमाणान्तरसमेदाभावात् स्वातन्येणार्थप्रतीतेः शब्दनिबन्धन एव । तदास्तामेतत् ; भवतु यथा तथा लोके; इदं तु पर्यनुयुज्यते- क्थ तु विध्यधीनत्वं यदि स्यादन्यथा वृथा॥ ७३ ॥ विधिर निर्विषयस्तुल्यमिदमन्यपदोदिते। विशिष्टार्थावगत्यान्यपदार्थोऽपि प्रयुज्यते ॥। ७४ ॥ अर्थवच्चे प्रमाभावादस्त्वसौ चेदनर्थकः । विधिर्नैवं कस्य हेतोरथ स्यादपरं पदम् ॥ ७५॥ प्रमाणान्तरसिद्धार्थे प्रयोगि न विधायकम्।

1 A and B omit वा. 5 विशिष्टोडर्थ-A and B. * न त-A and B, 6 जकभावात्-B संसगो पयोग :- A and B. 7 A and B omit अन्तर. 4 A and B omit प्रतीते: 8 द्वेऽर्ये-A and B.

नियोगकाण्ड: 103

तदर्थोऽनन्यगम्यों हि मीयमानः समाक्षिपेत्॥ ७६॥ विषयं न यथासिद्धपदार्थरत्वनुवादभाक् । अव्युत्पन्नप्रवत्तिः स्यात संवन्धज्ञाननिहवे॥ ७७॥ पद स्वधर्म व्युत्कामेदन्यसिद्धार्थतान्यथा। ७७२॥ न तावद्विधि: साक्षात् संसर्गसामान्यं तद्विशषं वा बोघयति। अथा- क्षिपति, अन्यथा नियोगमात्रं निर्विषयमनर्थकं स्यात्; पथार्थान्तरेप्वपि तुल्यमेतत् ; तेऽपि हि केवला: पदार्थान्तरसंसर्ग मनाप्नुवन्तोऽपूर्वार्थप्रति पत्तेरभावादनर्थकाः । न च लोके पदैः 2सार्थाः स्रूपमात्रनिष्ठतयैव प्रत्याय्यन्तें; किं तु विशिष्टार्थप्रत्ययप्रयुक्ता:, तथा व्यवहारोपपचेः। तथा च प्रतिपदार्थ संसगीक्षिपः । स्वादतत् -- लोके बुद्धिपुर्वप्रयुक्तानां मा भूदा- नर्थक्यमिति संसर्गर्थता; वदे तु नार्थवच्वे प्रमाणमस्ति; अतः पदार्था- न्तरमनर्थकमेवास्तु। नैतत् सारम्; नान्यथानर्थक्यमित्यप्रमाणोऽर्थः शक्य: प्रतिपत्तुम्, यस्य कस्यचित् प्रतिपत्तिप्रसङ्गात्। तरमाद्यवहारात् संसर्ग प्रयुक्तस्वार्थावबोध सामर्थ्यमेव पदानां गभ्यते; 'ततो वेदेऽपि संसर्गा- क्षेपः । यदि चान्यपदार्थानामानर्थक्यम्, विध्यर्थस्य तन्न कस्मात्? अथ मतम्-पदान्तराणि प्रमाणान्तरसिद्धेथे प्रयुज्यन्ते; तानि यथावगतार्थानुवादपर्यवसितानि; तथा हि-अनूद्यमानो र्थो यथावगमम- नुवादान्नापूर्वार्थाक्षेपायालम्; विधायकस्तु शब्दोऽनन्यगम्यार्थविषयस्तदर्थ: प्रमीयमाण: शक्कोत्यपूर्वमर्थमाक्षेतुमन्यथानवकल्पज्ञानः । तस्माद्वेदे विधि- निबन्धनो पूर्वसंसर्ग इति। तदयुक्तम; प्रमाणान्तरा विषयश्रेद्विघायकार्थः, तत्र संबन्धज्ञानमशक्यमिति निहूयेत; तथा च संबन्धज्ञानानपेक्षत्वादव्यु- त्पन्नोऽपि प्रवर्तेत; संवन्ध ज्ञानापेक्षता च पदधर्मो व्युत्क्रम्येत; तन्निरपेक्षता वाक्यधर्म आश्रीयेत। अथ संबन्धापेक्षता नास्य नि हूयेत, बलात् प्रभाणान्तरसिद्धार्थतापद्येत; तथा च न विशेषः ।

1 मवाप्नु -. B. 6 A and B omit sर्थे. 2 पदार्था :- A and B. 7रविषय-B. 3 णार्थ :- A and B. 8 A and B omit ज्ञान. बोधकत्व-A and B. 9संबन्धज्ञानापेक्षता-A and B 5 अतो-A and B. 10 निडयते-A. 6

104 ब्रह्मसिद्धि:

शब्दादेव मिते योऽपि मन्यते संगतिग्रहम् ॥ ७८। नान्योन्यसंश्रयावद्यं न स्वयं प्रमिते हि सः । परेण शब्दावगते तत्प्रवच्या च सूचिते ॥ ७९ ॥ पदार्थान्तरवत् तत्र सुकरः संगतिग्रहः ॥ ७९ह।

योऽपि मन्यते-न प्रमाणान्तरसिद्धे विध्यर्थे संबन्धज्ञानम; अपि- तु शब्दसिद्ध एव। न चान्योन्यसंश्रयदोष :- शब्दात् सिद्धे संबन्धज्ञानम्, संबन्धज्ञानपूर्नतिका 'च शब्दात् सिद्धिरिति; यतो न स्वयं शब्दात् प्रमिते तदुच्यते; किंतु वृद्ध प्रयुक्ताहृद्ान्तरेणावगते; तदवगमाच्च तस्य वृद्धस्य या प्रवृत्तिस्तयानुमिते-'नूनमनेन वृड्ेन प्रतिपन्नः4 कश्षित् प्रवृत्तिहेतुरथोड- स्माच्छब्द्रात्, येनायमेतच्छूवणात् प्रवृत्तः' इति; यथा- 'गामानय' इति सास्नदिमदानयनदर्शनात् तत्प्रत्ययमनुमाय तत्र संबन्धग्रहणमिति ।

तम्यैवमनुमेयत्वे कथं शब्दैकगोचरः ।। ८० ॥ तस्यापि शब्दपूर्वतादनुमानैकगोचरः । कस्मान्न शब्दबोधोऽपि ह्यनुमानपुरःसरः ॥ ८१॥ नेइंप्रथमता लम्या बीजाङ्करवदेतयोः । शब्दाद्वोजुश्चानुमानं सर्वस्यैव पुरः स्थितम् ॥८२॥ पदार्थान्तरवत् तेन तस्य शब्दोऽनुवादकः । अनुमानाहु'ध्यमानः शब्दाहुडं न बुध्यते ॥। ८३।। प्रतिपत्रन्तरे बोधो नान्यबोधानुवादकृत्। प्रवृत्तिहेतुमात्रं च शब्दगर्धः स्यादलौकिकः ॥८४॥ न स कल्पयितुं शक्थस्तत्सिद्धेलौंकिकादपि॥ ८४३ |1

1 0 omits च. न्रं-B. * प्रयोगात्-A aod B. 5 दयनुमान :-- B. 3 अनवगत-B.

नियोगकाण्ड: 105

यदि प्रवृत्युन्नीयमानप्रत्ययविशेषणत्वेन व्यदस्थितोऽनुमेयो विधायकार्थः संबन्धज्ञानविषयः, न तर्हि शब्दकप्रमाणकः। अथानुमानं शब्दपूर्वक' मिति तथोच्यते, शाब्दो-पि प्रत्ययोऽनुमानपूर्वक इत्यनुमानैक'गोचरः स्यात्। न खल् बीजाङ्करयोरिवानयोरेकस्य प्राथम्यं व्यवरथापितुं शक्यम् ; शब्दावगतस्यानुमानात्, अनुमितस्य विदितसंगतः शब्दादव- गमात् । अपि च सर्वप्रतिपत्तणामनुमान'पूर्वा शब्दात् प्रतिपत्तिरिति तषां शब्दोऽनुवादक एव; तथा हि-शब्दाद्वुध्यमानोऽनुमितं विदितसंगति बुध्यते सर्वः प्रतिपत्ता न त्वनुमिमानः शब्दावगतमनुमिमीते। ननु शब्दा वगत एवानुमीयते। सत्यमन्येन तु प्रतिपत्रा; न चान्यदीया 'प्रतिपत्ति रन्यप्रतिपत्तिमनुवादीकरोति। प्रव्ृत्तिहेतुमात्रे च संबन्धव्युत्पत्तेस्तन्मात्रं शब्दार्थः स्यात्। न चालौकिकः कल्पयितुमपि शक्यः, लौकिकादपि 10प्रवृत्तिसिद्धेः। स्यादेतत्-वैदि'कीपु प्रवृत्तिषु तदसंभवादलौकिककल्पना। नैतत्; लोकावगतसामर्थ्यो हि शब्दो वेदेऽपि प्रतिपादकः । तत्र लौकि- कीषु प्रवृत्तिष लौकिके विदितंसंवन्धे वेदे-पि तत्प्रतिपत्तिरेव स्यात्; असं- भवे 1वा मिथ्यात्वम्।

अथ बहुविधत्वात् प्रवृत्तिहेतूनां व्यमिचारादशब्दार्थत्वे प्रवृत्तिहेतसा- मान्यं शब्दार्थ :; तत्र वेदे लौकिकानां विशेषाणामसंभवादलौकिकं विशेषा- न्तरं प्रतीयते; एवमपि यः शब्दार्थो वेदे सामान्यं स लोकसिद्ध इति नानुवादता व्यावर्तते, पदार्थान्तरवत्। योऽपि विशेषः सो-न्यासंभवेन परिशे- षानुमानगोचर इति न प्रमाणान्तराविषयत्वम्। न च परिशेषानुमानमपि, श्रेयःसाधनतायाः13 संभवात्। अथ मतम् -- लोकव्यवहार इव वेदव्यव- हारोऽप्यनादि :; तत्र वैदिकीषु प्रवृत्तिषु लौकिकप्रवृत्तिहेत्वभावात् अलौकिके

1 B omits क. 8 B omits प्रतिपत्तिरन्य. 2 यानुमान -- B. 9 च लौकिक :- C. 3 A and B omit क. 10 प्रतिपत्ति-B. गाचरता-A and B. 11 केषु-B. 5 गमस्या-B. 12 O omits वा. 6 A and B omit ₹. 13 साधनत्वस्य-A; साधनमर्थस्य- 7 पूर्विका-A and B. B.

106 ब्रह्मसिद्धि:

तु प्रवृत्तिहेतौ वैदिकानां विधायकानां संबन्ज्ञानम्। न चानुमेयत्वम्, तत्प्रत्ययस्य प्रवृच्यानुमानात; तत्सिद्धिस्तु तत्प्रत्ययसामर्थ्येनव; स च प्रत्ययः शब्दोत्थ इत्यनन्यप्रमाणता। न च लौकिकस्यैव श्रेयःसाधन- त्वस्य संभव इति युक्तम ; लौकिकी हि प्रमाणान्तरावगम्या श्रेयःसाधन- ता; तत्र प्रयोगदर्शनाल्िडादेः तदनुसारेण च शब्दार्थावधारणात् प्रमा- णा'न्तरगम्यतापि शब्दार्थानुप्रवेशिनी। अत्रोच्यते-भवतु नाम वेदव्यवहारादेव शब्दार्थानुगमः, तथापि न प्रमाणान्तरगोचरता व्यावर्तत। तथ। हि-अलकिके प्रवृत्तिहेतौ शब्दस्य® सामर्थ्यज्ञानकाले प्रमितो वा स्यात्, न वाः प्रमित- श्रेन्, शब्दसंबन्धस्य तदैव ज्ञायमानत्वादवश्यं प्रमाणान्तरेणे'ति वाच्यम् अथ न प्रमितः, कथं तत्र संबन्धज्ञानम्? न ह्यप्रमितयोः संबन्धिनोस्तदा- श्रयः संबन्धः 5प्रमातुं शक्यः । योऽपि मन्यते-शक्तिर्हि शब्दस्य संबन्धः; सा च नार्थे, तस्य व्यवस्थितत्वात; प्रत्ययस्तु 'तस्य कार्यः; स च प्रवृच्यानुमितः; तत्रैव सामर्थ्यलक्षणः7 संबन्धः प्रमीयत इति। स इदं प्रष्टब्यः-किं प्रत्यय- मात्रे सामर्थ्य गृद्यते, 'अथ विशिष्टे1 प्रवृत्तिहेतु प्रत्यये! यदि प्रत्ययमात्रे, यत्किचित् ततः प्रतीयेत; अथ विशिष्टे लौकिकव्यतिरिक्तप्रवृत्तिहेतुप्रत्यये, प्रवृत्तिपरिशेषाभ्यां तस्यानुमितत्वात् प्राप्तं प्रमाणान्तरगोचरत्वम्। द्दयी हि विशेषणस्य गति :- "स्मार्ताकृष्टं विशिष्टप्रमितावङ्गत्वमेति, यथा अभिमान् धूमादिति; विशिष्टग्राहिप्रमाणप्रमेयं वा, 1यथा शुक्लो गौरिति; उभयथा च प्रमाणान्तरविषयः, शब्दस्यानधिगतसंबन्धत्वात्: स्मार्ताकष्टत्वे प्रमाणा. न्तरमन्वेष्यम : द्वितीयेऽ18पि कल्पे विशिष्टपत्ययानुमानानुमितत्वात्। अथा-

1 न्तरावगम्य-A and B. 8 प्रतीयते-A. 2 भेद-B. 9 उत -- B. 3 O omits स्य. 10 विशिष्ठप्रवार्त्ति-A and B. 4 B omits णे. 1स्मार्ताकृष्टं वा विशिष्टप्रतिपत्ताव- 5 शक्य: प्रमातुम्-A and B. ङ -- 0. 6 A omits तस्य. 12 A omits यथा. 7लक्षणसंबन्ध :- B. 13 विकल्पे -- B and C.

नियोगकाण्ड: 107

नुमानस्य प्रत्यय एव प्रामाण्यम ; प्रतीतिमात्रं तु तत्र विशेषणस्थ; तावता च तत् विशिष्टप्रतीत्यङ्गम्; विशेषणप्रमितिस्त्वनुमितात् प्रत्ययात, यथा

ह्यर्थः प्रतीतिमात्रेणैव वक्तुज्ञानस्य विशेषणम्। तदेतदपेशलम्, स्मृति- प्रमाणसंशयविपर्यासविकल्पान्तर्गमात्1 प्रतीतेः। तत्रालौकिकविशेषणत्रतीतिन स्मृतिः, प्रागनधिगतः । न संशयः, कोठिद्वयसंस्पर्शाभा वात्। न विकल्पः, प्रवृत्तिहेतुप्रत्ययस्थापि तथा प्रसङ्गात्। तथा 'न विपर्यासः; कथ हि तत्र यथार्थतवे तथाभूतग्राहिणी तत्प्रतीतिरर्थशून्या र्यात्? परिशेषात् प्रमाणम्। परज्ञानेन च8 परः प्रतिपद्यत इति सुभाषितम् ! अथ मतभ् -- न परज्ञानेन परः प्रतिपद्यते; किंतु खज्ञाननैव परज्ञानसामर्थर्यात्। अथ तस्य स्वज्ञानं कतमत् प्रमाणमिति वाच्यम् ; न तावच्छाव्दम, शब्दवि- ज्ञानादर्थे 10विज्ञानमिति लक्षणात्; न च तच्छव्दज्ञानात्; कुतस्तर्हि! शब्दोत्थज्ञानादनुमितात् । अथ तस्य प्रामाण्ये प्रवृत्तिहेतुसद्धावसिद्धिः; प्रामाण्यं च तस्य दोषरहितशब्दोद्भवात्; तेन शब्दस्य तत्र प्रामाण्यमुच्यते; तद्धीनस्तत्रार्थनिश्चय12 इति। तदप्यसांप्रतम्, 1शब्दादर्थज्ञानं शाब्दमिति लक्षणात्। पुरुषवचनमपि नार्थे न प्रमाणम् ; किंतु ज्ञानविशेषणे ; द्यी च विशेषणस्य गतिरुक्ता; तत्र स्मृत्यसंमवात् प्रमीयमाण एव स11 विशिष्टा र्थप्रमित्यङ्गम् ; अन्यथार्थे प्रमाणान्तरमन्वेष्यं स्यात। न च वक्तृज्ञानेनैवार्थ सिद्धि:, परज्ञानेन न परः प्रतिपद्यत इत्युक्तम् ।

1 A omits अनु. 2 प्रमाणा :-- B. 9तदस्य-A and B.

3 B omits तदेतदपेशलम्। स्मृति- 10 B omits Tव.

प्रमाण. 11 शब्दार्थज्ञाना-B.

*नतमन्तर्गमात्-B. 12 स्तत्रानश्य :- A and B.

5 शभावात्-B. 13 शब्दार्थ-C.

6 हेतु :- B. 14 C omits सः. 7 O omits न. 8 O omits च.

108 ब्रह्मसिद्धि:

यत्तूक्तम्-वक्ृज्ञानाधीनार्थसिद्धिरिति, तत् तन्मिथ्यात्वे तदसंभवे वा प्रमाणप्रतीतिबाधनेऽर्थप्रतीतेरपि बाधनात् तदबाधे चाबाधात्; न तु वचसोऽ- र्थो न विषयः; अन्यथा प्रमाणान्तरपरतन्त्रं पुरुषवचोऽर्थे सापेक्षमित्येतदेव न स्यात ; न हि यो यस्याविषयः स तन्न सापेक्षाऽनपेक्षो वा ; तथा च* "प्रामाण्यस्थापनं तु स्याद्वक्तुधीहेतुसंभवात्" इत्युक्तम्। स्थापनमबाधः, न तु प्रामाण्यमेव। तच्च वक्तृधीहेतुसंभवाद्वाक्यस्थ, न तु वक्तिय एव ; शब्दस्य चार्थेन संबन्धः, न तु ज्ञानेन ; एवं हुक्तम्-"6औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धः" इति । अर्थ त्रहणमत्र 'अर्थासंस्पर्शी 'शब्दः, ज्ञानेनैव शब्दस्य संबन्धः-इति पश्यतां निराकरणाय। तस्मादन्योन्ययोग्गता शब्दार्थयोरेव संबन्धः । न चाप्रभितेडर्यें स शक्यो ग्रद्दीतुम् ; प्रमिते प्रमाणान्तरविषय- त्वमुक्तम् । न च 'प्रतीतिमात्रे, अर्थवत्याः प्रतीतेः स्मृतिप्रमाणयोरन्य- 10तरत्रान्तर्गमात् ; आनर्थक्ये केन संबन्धः ? यदि च शाब्दप्रतीतिव्यतिरेकि- ण्यापि प्रतीत्या स विषयीक्रियतेSप्रमाणात्मिकयापि, भवत्ययमशाब्दस्यापि ज्ञानस्य गोचर इति प्रमाणान्तराशङ्गा केन वार्यते न च प्रमाणान्तराव1- गम्यता शब्दार्थमनुप्रविशति, यतो नान्वयमात्रेण व्यतिरेकमात्रेण वा शब्दार्थः; सति हयन्यस्मिन् प्रयोजकेउर्थे यस्याभावे न प्रयोग: सोऽपि नस्य शब्दस्य प्रयोजक इति गम्यते, 1यथा सत्सु हेत्वन्तरेषु यस्याभावे न कार्य सोऽपि 18हेतुर्गम्यते। इह च श्रेयोहेतुविवक्षायां लिडदेर्दर्शनात्, तदभावे सत्यपि प्रमाणान्तरगम्यत्वेSदर्शनाच्छ्ेयोहेतुत्वं तावच्छन्दार्थः । प्रमाणान्तर 14गम्यत्वे यद्यपि दर्शनम्, तदमावे च यद्यप्यदर्शनम्, न तु श्रेयोहेतुत्वे सति प्रमाणान्तरगम्यताया अभावात; तत्र संदिग्धो व्यतिरेक :- उभयाभावेऽ. प्रयोगात् किनिबन्धनोऽप्रयोग इति। तत्र श्रेयःसाधनतायाः प्रयोजकत्व-

1यत्तच्यत-A and B. 8 श०्दे-B. 2 तत्र-B and O. 9प्रतीतमात्रे-A and C. 8 बाधनात्-A. 10 तरान्तर्गमात्-0. 4 0 omits च. 11 रगम्यता-A and B. 5 Ślőka-Vartika page 96. 12 तथा-B. 6 Mimı-Su. 1-1-5. 18 B omits हेतु :- *अहण हि तत्र-A and B. 14 रावगम्यत्वे तु-A and B.

नियोगकाण्ड: 109

स्यावधारितत्वात् तदभावे तन्निबन्धन इति गम्यते। 'तन्मात्रेणान्वयव्यतिरे- कोपपत्तौ नान्यस्य शब्दार्थत्वे प्रमाणम् ; अन्यथा शिंशपाशब्दार्थे सच्वा- दयोऽप्यनुप्रविशेयुः, तेषु सत्सु प्रयोगात्, तदभावे चाप्रयोगात्। अथ शिंशपात्वस्य शब्दार्थत्वात् तदभावनिबन्धन एव 'सत्ताध्यमावेऽ प्रयोगः, तत्सद्धावाच्च प्रयोग उपपद्मत इति न ते सामर्थ्यकल्पना, समानमेतदत्रापि। अथ औयोहेतुत्वस्य प्रमाणान्तरविषयत्वात् तस्य वेदेSसंभवादप्रामाण्यम्; तदसत् ; न हि य एकत्र यस्य प्रमाणस्य गोचरः सोऽन्यत्रापि तस्यैव, तदभावे वा अप्रतीयमानो-पि मिथ्या; समीपे हि बहिरिन्द्रियविषयः दूरे त्वागमानुमानगम्यः; तथा यागादिषु विप्रकष्टकालफलेषु वेदावगम्यं 6श्रेयः- साधनत्वं भविप्यति। न च प्रामाणान्तरानुपलब्ध्या प्रमाणान्तरगम्यो बाध्यते, विषयव्यवस्थयापि प्रमाणप्रटत्तेः। अथ प्रमाणान्तरविषयत्वे तद्विरोधाद प्रामाण्यम्, अनन्तरफलानुपलब्धेः; तदविषये तु शब्दार्थे न तद्विरोध इति। स्यात्, यांि विरोध: स्यात ; न चासौ ; "आनन्तर्यं द्यचोदितम्" इत्युक्तम् ।

अथ मा भूदानन्तर्यचोदना, मा च भूत प्रमाणान्तरावगम्यता शब्दार्थः; सर्वथा प्रमाणान्तरसिद्धश्रेव पदार्थ आश्रीयते, स यथा- 8सिद्याश्रयणीयः; अन्यथा न तत्सिद्ध: स्यात्; अनन्तरश्रेयोदेतुता च तत्सिद्धा9110तन्न; न तावदनन्तरफलताधनता" नियोगतः कर्मणाम्, 12कृष्यौ- षधपानादिप्वन्यथापि दर्शनात्, अवान्तरकार्यस्य यागादावपि प्रमाणसामर्थ्येन सिद्धेः । अपि च विशिष्टसिद्धौ विशेषणमपि श्रेयोहेतुत्वमात्रं सिद्धम् ; तावच्च शब्दार्थ :; न च तावति प्रमाणविरोधः । तदेवं लौकिकेऽपि प्रवृत्तिहेतौ दोषाभावाद्यर्था अलौकिक 18कल्पना। सुखादिवच्चास्यानुमेयत्वात्;

1तावन्मात्रेण-A. 8 प्रसिद्ध आश्रेय :- 0. 2 सत्त्वाद्य-A and B. 9 द्वा :- B. 3 प्रयोगतत्संभवाच्च-B. 10 C omits तन्न. 4 C omits च. 11 O omits साघन. 5 श्रेयाहेतल्वं-A and B. 12 अकृष्यमौषधी-B. 6 Śloka-Tartika, page 681. 13 किकी-C. "रथत्वं-B

110 ब्रह्मसिद्धि:

तथा हि-मुखप्रसादादुन्नेय'संवेदनाः सुरादयस्तेनैव सहोन्नीयन्ते; नैषां सच्चे पृथक् प्रमाणमर्थ्यते। यदापीदं दर्शनम्-वक्रज्ञानमेव पुरुषवच- नार्थः; तत्र ज्ञानं नार्थमन्तरेण संभवतीत्यर्थापच्यानुमानेन वार्थसिद्धि :; तदापि प्रवृत्तिप्रमितस्तद्धेतुप्रत्ययो न तमन्तरेणेत्याप्तवचनार्थवदनुमेयता न व्यावर्तते। अथानुमानहेतोः प्रत्ययस्य शब्दसाधनत्वाच्छब्दप्रमाणकत्वम्; तदसत्; नाप्तवचनार्थज्ञानस्याक्षसाधनत्वात् तदर्थ. श्रोतुः प्रत्यक्षप्रमाणको भवति। तस्मात् सुष्टूच्यते-'तस्यैव'मनुमेयत्वे कथं शब्दैकगोचरः ।' तथा-'न स कल्पयितुं शक्यस्तत्सिद्धेलीकिकादपि ।' इति॥

अथ प्रमाणरूपेण स स्वशब्दप्रकाशितः ॥८५।। आक्षेप्ता निरपेक्षश्र कथ्यतेऽन्यप्रमां प्रति। ८५ई। अथोच्यते-न ब्रूमो विधिरन्यथा वृथा स्यादिति तदधीनः संसर्ग :; किंतु प्रमाणात्मनैव स सवशब्देन प्रतिपादते; तथा च प्रमाणत्वाद् प्रम- यस्याक्षेप्तापूर्वस्य, प्रमाणान्तरानपेक्षश्र; न ह्यसौ शब्दवत् संबन्धापेक्षत्वात् पूर्व्तिद्धिमपेक्षत इति । तथाप्यसिद्धे प्रागुक्तौ दोषौ सिद्धेऽनुवादता। ८६।। प्रामाण्यमस्य यत्रास्तु श्रुतेस्तत्र वृथा त्वयम्। ६ई। एवरमप्यव्युत्पन्नप्रवृत्तिपदधर्मव्यतिक्रमी प्रमाणात्मापि स यदि न प्रमा- णान्तरसिद्ध:। अथ सिद्धो यथावगतानुवादान्नापूर्वार्थाक्षेपः । 'अपि च यत्रास्य प्रामाण्यमिष्यते, शब्दस्यैव तत्रास्तु; किमनेनः ननूक्तम्-शब्द: संगतिज्ञानापेक्षत्वादनु वादको नापूर्वार्थावगमाय प्रभवति। नैतत् सारम्; शब्दश्षेदनुवादक:10, तत्प्रकाश्यं प्रमाणमध्यनूद्यमानं यथाधिगमं कथमपूर्वार्थ 1बोधयेत्१ न प्रमेयसंस्पशरहिता प्रमाणावगतिः; अतो यथाधिगतप्रमेयमेव तत् प्रतीयते ।

1 न्नेय :- B. 7 सिद्धि :-- B and C. A and B omit क. 8 B omits अपि च. 3 A and B omit वचनार्थ. 9 वाद :. -C. * व तदनु-B. 10 त :- B. 5 पद्यते-B. 11 अवगमयेत-0. 6 मव्युत्पन्न-B.

नियोगकाण्ड: 111

क्क च प्रमाणमेषोऽयें न यागादौ स्वशब्दके।। ८७।। लौकिके-पूर्वसंसर्गः श्रोतुरस्त्यविधावपि । फलसाधनशक्तौ चेच्छब्दस्तत्र न दुष्यति ॥। ८८।। पदार्थान्तरतुल्यत्वाद्दिध्याकाङ्क्षानिबन्धनः । न संसर्ग: पदार्थानां स्वशब्दैस्तु 1प्रकाशिताः ॥ ८९॥ संबन्धयोग्यरूपेण तस्मात् संसर्गभागिनः । विशिष्टार्थप्रयुक्ता हि समभिव्याहृतिर्जने ॥ ९० ॥ अतो न विध्यभावेन संसर्गों न प्रकल्पते। ९०३। न च नियोगस्य प्रमेयं निरूप्यते। न तावद्यागादयः प्रमेयाः, तेषां यज- त्यादिशब्दविषयत्वात् । नापि तेषां ममाणान्तरस्यागोचरः संसर्गः; तथा हि-अविधि*प्वपि लौकिकेषु वाक्येषु श्रोतुरनधिगतोऽपूर्वः संसर्गः प्रती- यते 'ब्राह्मण पुत्ररते जातः' इत्यादिषु। अथ फलसाधनसामर्थ्य प्रमेयमु- च्यते; न किल कामिनो नियोगोऽकामोपाये घात्वर्थे-वकल्पते; अनुपा यत्वे हि तस्य न स कामिना कृतः स्यादिति। तदप्यसांप्रतम्; न हि शब्दस्य 'तत्र कश्विदपराधः, येन तमतिक्रम्यान्यत् प्रमाणं मृग्यते। प्रमा- णान्तरापेक्षता प्रत्युक्ता। अनन्तरफलादर्शनेन तु विरोधो नियोगगम्येऽपि तस्मिन्नविशिष्टः । आनन्तर्यस्याप्रमाणार्थत्वेन तदभावः शब्देऽपि तुल्यः ॥ अथ वा शब्दस्तत्र न दुष्यति फलसाधनसामथ्यें, नियोगस्तु दुष्यत्येव; न हि ततः पुरुषार्थ साधनावबोधः संभवति। तच्चेदं विधिविवेकभावना- विवेकाभ्यामवगन्तव्यम्। तस्मात् संबन्धज्ञानापेक्षत्वेन पदार्थान्तरैः समा- नत्वाद्विघायकार्थस्य न शक्यं विशेषेण वक्तुम्-'तन्निबन्धनः पदार्थसं- सर्ग इति। सर्व एव तु पदार्था:10 संबन्धयोग्यैः कारकादिभावैः सपदेभ्यः प्रतीता: संनिकर्षेण संसृज्यन्ते, यतो लोकाच्छब्दव्यापारावगमः । लोके च

1 प्रदाशता :- A and B. 6 O omits तत्र. * प्रयुक्त्या हि-0. 7विरोधो हि-A and B. 3 व्याहते जने-0; व्यापृतिर्जने-B. 8 थ :- C. धिकेष्वपि-A and B. 2तदर्थनिबन्धन :- A and B. 5 र्वससर्ग :-- A and B, 10 पदार्थसंसर्गयोग्यैः-B.

112 ब्रह्मसिद्धि:

पदैः सवार्थानां प्रतिपादन संनिकर्षेण विशिष्टार्थपरतया, न सवार्थमात्रप्रति- पत्तिपरतया। तथा च सर्वपदार्थाकाङ्क्षानिबन्धन एव संसर्गः; सर्वे हि ते पदैरपर्यवसितरूपाः स्वरूपमात्रे प्रकाश्यन्से। एवं पदार्थान्तरैस्तुल्यत्वा- द्विधे: न विशेषेण तन्निबन्धनः संसर्गः । सर्वपदार्थनिबन्धने च संसगें न विध्यभावेन संसर्गो नोपपद्यते। तदेवं न संसर्गार्थमपि® विधिरुपास नीयः । कथं नोपासनीयः, यदा नियोगपरतयैव पदानां स्ार्थेषु 'संसर्ग- ज्ञानम्? प्रवर्तकवचनानन्तरप्रवृत्तिदर्शनन हि तद्धेतुप्रत्ययमनुमाय तत्र तस्य सामथ्य गम्यते; नैतत्, अप्र वर्तकेऽपि वाक्ये स्वरूपनिष्ठे संबन्धग्रहात्। संनिधापितानिव्यतिरिक्त पाक्योपकरणमग्न्यर्थिनं प्रति यदोच्यते-'चैत्रगृहे कशानुः' इति, 'तदा ततस्तेनानयनं दृष्टा गम्यते-'इहानेनाग्रिसत्ता 'प्रतीता, सा चास्माद्वाक्यात्' । न च शक्यं वक्तुम्-'तत आनय' 'गच्छ वा तत्र' इति वाक्यात् प्रत्ययः; 'अग्निसत्तामात्रप्रत्ययेन 'वा- क्यात् प्रवृत्तिसिद्धेर्न वाक्यस्य जियोजनेSपि सामर्थ्यं शक्यते कल्पयिनुम्। अर्थान्तरान्वये च प्रयोगप्रत्ययोपपत्तौ न विशेषान्वये प्रमाणम; अन्यथा वेदार्थो10 निष्प्रमाणक 1एव स्यादित्युक्तम्।

अथ कर्तव्यताज्ञानाद्विनानर्थक्यमुच्यते ॥ ९१ ॥

प्रतिपत्तिविधौ तुल्यं यदि सैव प्रयोजनम् । ९२ ॥। समानमेतदर्थ च समर्पयति चेदयम्। प्रज्ञाक्रियोपासनाधिकारसिद्धिव्यपेक्षितम् ।। ९१ ।। हन्त तर्हि स्वरूपे तन्न वच: पर्यवस्थति।

1 रे तुल्यत्वा -- B. 7 B omits तदा. 2 षण -B. 8 O omits अभनि. 3 B omits पि. तत्र वाक्यात-A and B *संगतिज्ञानम्-A and B. 10 थें-B. वृत्तेके-B. 11 A omits एव ; एवं-B. पाकोपकरण-0.

नियागकाण्ड: 113

तुल्यमेतत् समाप्तं च वाक्यं वाक्यान्तरानुगम्।। ९४॥ 1नियोगानुप्रवेशोऽस्ति तावद्यदि वृथान्यथा । तच्वावबोधविध्यंशस्तावदेवं समुद्धतः ॥ ९५ ॥ अथ मन्यते-वस्तुस्वरूपमात्रज्ञानं कर्तव्यताज्ञानरहितं प्रवृत्तिनिवृत्ति- शून्यमनर्थकम ; प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयुक्ता हि वाक्यप्रवृत्तिः; अतोऽर्थवच्वाय विधिः; अन्यथानर्थक्यम् । तत्रोच्यते-प्रतिपत्तिविधावपि तुल्यमानर्थक्यम्ू; तथा हि-'एवं विधः प्रतिपत्तव्यः' इत्यपि न 'तत्सवरूपज्ञानातिरिक्ता काचन प्रवृत्तिर्निवृत्तिवा। अथ स्वरूपज्ञानमेव प्रयोजनम्, तत् स्वरूपमात्रनिष्ठेSपि तुल्यम्। अथ प्रतिपत्तिविधि: "प्रज्ञां कुर्वीत" "स क्रतुं कुर्वीत" "आत्मेत्येवोपासीत" इत्यधिकारविधिव्यपेक्षितप्रज्ञोपासनाविषयसमर्पणेनार्थ- वान्, नानवगतविषयस्वरूपा प्रज्ञा शक्येति; स्वरूपनिष्ठमपि वचस्तथार्थ वत् ; तस्य समर्पणे सुतरां सामर्थ्यम्। नन्वेव मस्य स्वरूपनिष्ठता हीयते10 नियोगानुपवेशिनः । सवगतनियोगनिष्ठमपि तर्हि तन्न, नियोगान्तरानुप्रवे- शात्। अथ मतम्- सवार्थपर्यवसितमेव वाक्यं वाक्यान्तरेणैकवाक्यतामु- पैति; सोऽयं प्राकरणिकः संबन्ध उच्यते; अन्यथा वाक्यलक्षण एव स्यात्। एतदपि समानम्; नियोगानुप्रवेशेऽपि न स्वरूपनिष्ठता हीयते । नन्वस्ति नियोगानुप्रवेश:, अन्यथा आनर्थक्यात्; कामम्; तच्वप्रतिपत्ति- विधिस्तु तावदानर्थक्यान्निराकृतः, 1विधेर्विनापि तस्माच्छब्दवात्तत्वावबोघ- सिद्धेः । ननूत्पत्तिविधि: कर्मरूपबोधे व्यवस्थितः । यथा तच्वज्ञानविधिस्तथा बोधेऽवतिष्ठताम् ॥ ९६ ॥ अधिकारात् प्रवृत्तिश्न मता कर्माधिकारवत्।

1नियोगोऽनु-B 7 Chand. 3-14-1. *मन्यसे-A and B. 8 Brh. 1-4-7. 3विधे-B. 9मप्यस्य-A and B. 1 A and B omit अपि. 30 हीयता-B. 5 A and B omit तत्. 11 A omits विधेः; विधि :- B. e Brh 4-4-21.

114 ब्रम्मसिद्धि:

विधिमाचक्षते धीरा इत्येतदपि तादृशम्। कर्मस्वरूपावगमस्तत्र नेष्टं विधेः फलम् ॥ ९८ ॥ किं तु कार्यव्यपेक्षस्य फलवाक्येन संगतिः । इहाधिकारसंबन्धो यस्य तन्न विधीयते ॥। ९९ ॥! तच्वं तच्वावबोधस्य नाधिकारप्रवेशिता । न 2हि व्रीह्यादिविषयं प्रत्यक्षमधिकारभाकू ॥ १०० ॥

यदपि चोद्यते-यथोत्पत्तिविधेः कर्मरूपप्रतिपत्तिमात्रमर्थः-"आग्रे- योऽष्टाकपालः" इति; न ततः प्रवृत्तिः, अधिकारविधिनिबन्धनत्वात्तस्याः ; तथा तच्वावबोधविघेस्तच्वावबोधमात्नमर्थः, प्रवृत्तिरधिकारविधे :- "प्रज्ञां कु- र्वीत" इत्यादेः । यतश्ष प्रवृत्तिप्रतिपत्तिप्रयोजनभेदो विधेः, अतोऽ- स्य लक्षणद्दयमाहु :- अज्ञातज्ञापन'मपरवृत्तप्रवर्तनमिति। एतदप्यसारम्; यतो नोत्पत्तिगतस्य विधायकस्य स्वरूपावगममात्रमिष्यते फलम्; अपि त्वधिकारवाक्यसंबन्ध; तथा हि-विधेः पुरुषार्थमात्रसाधनत्वेऽवबुद्धे तद्विशेषा काड्क्षायामधिकारसंबन्धो लभ्यते। न 10 तच्वप्रतिपत्तिविघेरपि तदेव फलम्; यतो यस्याधिकारसंबन्ध उपासनादिविष11यस्यात्मतच्वस्य, तद- क्रियात्मत्वान्न विधिविषयः । 12्यत्तु तद्विषयस्त18च्वज्ञानम्, तस्य नाधिकार- संबन्ध:, व्रीह्यादिप्रत्यक्षवत्; न हि व्रीद्यादिस्रूपग्राहि प्रमाणं प्रयोगकदे श्तां 1मजते; प्रमिता15 नामधिकारसंबन्धान्निष्पन्नानामिवानोवासःप्रभृतीनाम्; वानतक्षणादिर्हि तक्किया नाधिकारमनुप्रविशतीति ।

1प्रवर्तप्रवर्तनम्-B. •काङ्क्षयाधिकार-A. * त-0. 10 B omits च. 3 कर्मस्वरूप. 1 यात्म-B. + Tait-Sam. 7-5-21-1. 12 वस्तु-B. 5 Brh. 4-4-21. 13 B omits तत्त्वज्ञानं. •भेरे-B. 14 मजेत-B. मथाप्रवृत्त-0. 15 B omits ना. *प्रवर्तप्रवर्तनम् -- B.

नियोगकाण्ड: 115

इदानीं तृतीयप्रतिपत्तिगे।चरों विधिः परास्यते, तच्वावबोधविषयत्वेन संबन्धात; द्वितीयप्रतिपत्तिविषयो हि न तच्वावबोधविषयः, कि तु तद- भ्यासविषयः ।

सोपायमन्यत् तर्हीदं शाब्दाज्ज्ञानं विधीयते। प्रलीनग्रहण' ग्राह्यविभागोड्माहमद्यम् ॥ १०१ ॥ न हि भिन्नार्थसंसर्गरूपवाक्यार्थधीपदमू । आत्मतच्वं निष्प्रपश्चमित्येतदपि पेलवम् ॥। १०२।।

अद्वयात्म प्रकाशोऽसावनवच्छेदविभ्रमः । सवात्मस्थितिः सुप्रशान्ता फलं तन्न विधे: पदम्॥ १०३ ॥ तस्साधनावबोधे हि विधातृत्यापृतिर्मता । अपेक्षितोपायतैव विधिरिष्टो मनीषिमिः ॥१०४/ ततो अध्यवसायादिर्नाकस्मान्नामिधानतः ।।१085 ॥ न ब्रूम :- शब्दोत्थस्तच्व'बोधो विधीयत 'इति; कि तु प्रत्यस्तमितवुद्धि- बोध्यमेदावग्रहः । अतश्राद्यो द्वितीय"तद्विधबोघाभावाद्वा प्रमातृप्रमेयद्दय- विरहाद्वा ततोऽन्यः। तस्य चालोंकिकस्य प्रमाणानतरादुत्पच्युपायस्यानवगमात् सहोपायैः शमदममननध्यानब्रह्मचर्यादिभिविधानम्; यतो न शाब्दज्ञान- विषय आत्मतच्वम्। वाक्यलक्षणो हि शब्द: प्रमाणम् । तस्य च विषयो नानापदार्थसंसर्गात्मा, तदनुगमेन प्रतीतेः । तज्ज्ञानस्य 'च विविधार्थमात्र- संभेदावमासस्यात्मतच्वं निष्प्रपश्वं द्वैतलेशेनाप्यनवमृष्टं कथं गोचरः स्या- दिति। एतदप्यसारम् ; यतो योऽसावद्यो द्वैतलेशसंस्पर्शविकळ आत्मतच्व: बोधः सोऽवच्छेदविभ्रान्तिविरहात् तस्य स्वरूपावस्थानम्। अवच्छदकलष- तया हि तदनात्मरूपेण प्रकाशते; न तु ततोऽन्यस्तव्वबोधः; "10सत्य

1 णाग्राह्य -B. 6 तद्विधाभावा-B. * त्मकप्रकाशो-A. 7 C omits च. 3 तेव-B. 8सोडयमवच्छेद-A and B. * स्वावबोघो-A and B. 9तदानात्म-B. B and O omit: इति. 10 Tait. 2-1-1.

116 ब्रह्मसिद्धि:

ज्ञानमनन्तम्" इति श्रुतेः । आत्मतच्वं च प्रशान्तशोकादिविश्वाशिवम्, अपहृतपाप्मादिश्रुतेः । प्रकाशमानानतिशयानन्दम्, "विज्ञानमानन्दं बरक्म" "एषोऽस्य परम3 आनन्दः, एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजी वन्ति" इति श्रुतिभ्यः । तथा च तत्स्वरूपस्थितिर्विश्वाशिवोपशमा'न्निर- तिशयाह्णादावाप्तेश्र सुष्ठ प्रशान्तापरः पुरुषार्थः फलम्; उक्तं च- "आत्मलाभान्न परं विद्यते" इति। न च पुरुषार्थे फले विधायकस्य6 व्यापारः, सयं प्रवत्तः । न च पुरुषार्थेऽप्यज्ञातोपाये न प्रवर्तत इति युक्तम्, यतः प्रवृत्तेः पूर्वरूपमिच्छा। तथा च तद्दारेण प्रवृच्युपदेशः क्कचित्-"अथातो धर्मजिज्ञासा" । तथा "शयो हि यदिच्छति स तत् करोति" इत्युक्तम्। अपि च अज्ञातोपाये चेन्न प्रवर्तते, अवश्यमुपायज्ञापनया तत्र प्रवर्त्य:10 फलमुद्दिश्य; तावता च तत्रापि प्रवृत्तिसिद्धेर्न विधायकस्य तत्र व्यापार आश्रयितव्यः; तदुक्तम्-"12तस्य लिप्सार्थलक्षणा" इति। तस्मात् फलसाधन एव विधिव्यापारः । ननु फलवत्यप्यर्थलक्षणा प्रवृत्तिः । क तर्हि विधिव्यापार :: इत्थंभावे। नैतत् सारम्; यतो यथैव साधन- सामान्येऽर्थात् प्रवृत्तिः, तथेत्थंभावसामान्येऽपि; यतो नाननु18ग्राहकं साधन समर्थम्। अथ तद्विशेषे प्रवर्त्यः, साधनविशेषेऽपि तथास्तु । अपि च 14अपक्षितोपायतैव विधिः, तस्या अप्रवत्तप्रवर्तनालक्षणत्वात्, प्रवत्तिहेतोश्र धर्मस्य प्रवर्तनाशब्दामिधेयत्वात्, इष्टतायास्तत्साधनतायाश्वान्यस्य प्रवृत्तिहेतो. रभावात, इष्टतायाश्र प्रमाणान्तरावसेयत्वात् स्वयं प्रवृचेः जानात्येवासौ 'मयैतत् कर्तव्यम्' इति नेष्टतायामप्रवृत्तप्रवर्ते1नात्वम; इष्टसाधनतायां तु

हेतुत्वम् । अतः सा शब्द16प्रमाणिका सती वििरिति गीयते। अनुतिष्ठ- 1 Brh. 3-9-28-7. º Vidh-Vi. p. 460. Brh. 4 3-82. 10 र्त्या-A. ३मानन्द :-- B. 11 A omits तत्र. मानिर-0. 12 Mim-Su. 4-1-2. 5 Āpa-adhyātma 2. 13 ग्रहं-0. 6 O omits स्य. 14 आकाड़ितो-A and B. T Mim-Su. I-1-1. 15 तनत्व-A and B. * A adde इति 16 प्रामI-B.

नियोगकाण्डः 117

तश्व साधनमनुष्ठेयं प्रवृत्तिहेतु :; न स्वभावसिद्धम्। तेनानुतिष्ठतः साघनताविधि: । अतोऽनुष्ठानं साधनविषयमेव विधायकाच्छन्दाद्रम्यते ।

ननु अध्यवसायः, आकूतम्, आद्या प्रवृत्तिः, कालत्रय वियुक्तं प्रवृत्तिमात्रम, अज्ञातक्रियाकर्तृसंबन्धः इति विधिविदो विधि व्याचक्षते। नैतत् सारम् ;यतोऽघ्य- वसायादीनामेव हेतुरत्र मृग्यते; स च नान्योऽपेक्षितोपायतायाः; न च ते निरस्त- हेतवः । स्यादेतत्-अभिधानमेषां हेतुः। तच्च वार्तम; अभिधानाद्धि प्रतीति- रेषां स्यात्, नोत्पत्तिः; न हि प्रतीतिमात्रेण घटादयः प्रवृत्तिहेतव इत्यादि वर्णित विधिविवेके। अथवा-नामिघानतः ; न 2च शब्दादध्यवसायादिः, ज्ञापकत्वात् अव्युत्पन्नप्रवृत्तिप्रसङ्गादित्यादि तनैवोक्तम् । अथवा 'यो मन्यते-"मयेदं कर्तव्यम्' इति यतोऽध्यवसायः 'नियुक्तोऽस्म' इति यतो बुद्धि: 'स नियोगो विधिशब्दपर्याय इति, तं प्रत्युच्यते; 'तत एवा- पेक्षितोपायत्वात् 'कर्तव्यम्' इत्यध्यवसायः; तथा हि-कर्तुरिष्ठाम्युपाये9 'कर्तव्यम्' इति लोके बुद्धि :; तदभावे तु 'अकर्तव्यम्' इत्यन्वयव्यतिरेका- भ्याम्। ते च तद्विषये 1गम्येते। "तथा 'नियुक्तोऽस्मि' इति2 'प्रवर्तितोऽस्मि' इति स्वात्मप्रवृत्तिहेतुप्रतीतिः; न च सोऽन्य इ18ष्याभ्युपायतायाः; न खल ढष्टसामथ्य1Sकस्माद्विना हेतुनाहेतुरिति युक्तिमत्; न हि तं परित्यज्य लौकिकमलौकिककल्पने प्रमाणमस्ति। कुतश्रः नामिधानतः; न रवल्व- लौकिकस्याभिधानं संभवति, संबन्धाग्रहादित्युक्तम। अथ वा ततो ह्यध्यव- सायप्रारम्भानुष्ठानपरिममापनाः, अपेक्षितोपायत्वात; तत्सद्भाव एव नियुक्त- 1प्रवृत्तेः यस्य कस्यचिन्नियोगादप्रवृत्तेः ।

1 नियुक्तं-B. 9 O adds हि. 2 O omits च. 10 गम्यते-B. 3 दिझ्ञापक-A and B. 11 तथाहि-A. * योऽपि-A and B. 12 A and B omit इति. 5 ममेद-A and B. 13 पोपाय-A and B. 6 संनियोगविधि-B, 1थ्योऽकस्मा -; थ्योतस्मा-C. 7 अत-B. 15 सस्य-B. 8पस्याभ्य-A and B.

L18 ब्रह्मसिद्धि:

स्यादेतत्-'कर्तव्यम्' इति प्रत्ययात् प्रवर्तते; अन्यथा कर्तव्यं न कृतं स्याद्। तच्च न, नाकस्मात् कर्तव्यप्रत्ययोत्पादः ; स हि सार्थावाप्ति- निमित्तः । स्यादेत्-शब्दादेव कर्तव्यताबुद्धिः । तत्रोच्यते-नाभिधा- नतः; न शब्दात् कर्तव्यताबुद्धिः; नियोगो हि शब्दार्थः; स हि नियोक्तृधर्मः सवतन्त्रो वा स्यात् ; कर्तव्यता तु विषयधर्मः । अथ विषय- धर्म नियोगं ब्रूयात, प्राप्तमपेक्षितोपायत्वम्। अथ नियोगात् कर्तव्यता स्यात्; एवमपि न तस्यां शब्द: प्रमाणम्, साक्षात् तस्य नियोगाभिधायि- त्वात्। नाप्यर्थात्, अकर्तव्येऽप्यनाप्तनियोगदर्शनात। अथ नियोगस्य कार्यता गम्यते; तन्निष्पत्तिश्न विषयनिष्पच्यधीनेति विषये कर्तव्यतावगमः। तदसत्, विषये कार्यता प्रतीतेलोंके; तथा हि-'गौर्दुद्वतां त्वया' इति नियोगे अन्येन दुग्धारयां न पुनर्दोहमारभते, विषयस्य कार्यताप्रतीतेः 5तस्य निष्पादितत्वात्। न चान्येनैव नियोगो निष्पादितः, तस्यानियुक्त- त्वात; तत्र नियोगसिद्धये पुनर्दोहारम्भः स्यात्। विस्तरेण चायमर्थो विधिविवेके विचारित 6इत्यलमतिप्रसङ्गेन।

स्यादेतत्-अस्य ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वाद्विधानम्; विद्यासाध्यो हि माक्ष: श्रूयते-"'विद्यया तदाराहन्ति8" "शविद्ययामृतमश्नुते" "10यस्त- मात्मानमनुविद्य विजानाति "स सर्वा्च लोकानामोति सर्वांश्र कामान्" तथा "12स यदि पितृलोककामो 18वति संकल्पादेवास्य पितरः समु- त्तिष्ठन्ति" इत्यादि। न च साध्यत्वेऽप्यन्तवध्वम्, शब्दगम्यत्वादना- वृत्ते :- "1*न च पुनरावर्तते" इति । न द्वेष 15 तर्कगम्यः, येन तर्के- णास्य तच्वं व्यवस्थाप्येत; शब्दगम्यस्य तु शब्दादेव तच्वव्यवस्था ।

1 त्वात्-B. 9 Isa 11. 2 A and B omit कर्तव्यता. 10 Of. Chänd. 8-7-1. 3 ताघिगम :- B. 11 A omits स; B omits स सर्वांथ् 4 C omits ता. लोकानाप्रोति. 5 तस्या :- 0. 12 Ohand. 8-2-1. 6इत्यलं प्रसङ्गेन-A and B. 13 A and B omit भवाते. ... 14 Chänd. 8-15-1. *ती-B. 15 कर्मगम्य :- B.

नियोगकाण्ड: 119

अनन्तविद्यासाध्यत्वाद्दानन्तत्वम् ; क्षणिकत्वेऽ च विज्ञानस्य संततिरूपेणान- न्तत्वम्। तत्राहु :- न च मोक्षः फलं तस्य साध्यो मोक्षो न चापरः ॥ १०५ ॥ अविद्यास्तमयो मोक्ष: सा संसार उदाहता। विद्यैव चाह्या शान्ता तदस्तमय उच्यते॥ १०६ ॥

कः पुनरेष मोक्षः१ यद्यनागतदेहन्द्रियबुद्यनुत्पादः "2अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः"-इति दर्शनात्, स प्रागभावो न साध्यः। अथ ब्रह्मपाप्तिः, सा चैत्रग्रामयोरिव वा स्याज्जीवत्रह्मणोमर्गश्रुतिभ्यः- "शतं चैका च हृदयस्य नाड्य- स्ासां मूर्धानमभि निस्सतैका। तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति-" "6स यावत् क्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छत्येतहवै खल लोकद्वारम्" तथा "6तेऽर्चिषमभिसंभवन्ति अर्चिषोऽ7हः" इत्यादि; यथा वा मंधुनि नानाकुसुमरसानां समुद्रे च नदीनां प्राप्तिरविभागलक्षणा तथा स्यात्, "धयथा लोके मधुकृतो मधु कुर्वन्ति" १इति, "10यथा साम्येमा नद्यः" इति दर्शनात्; कार्यस्य वा कारणमावापत्तिः, "1तथा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति" इति श्रुतेः; तद्रूपपरिणामलक्षणा वा योगव्याघ्रवत्, "1स यो ह वै तत् परमं ब्रह्म वेद बशैव भवति" इति दर्शनात् "13बक्ष संपद्यत" इति च; स्फटिकस्येव1 रागापकर्षणेन

1 C omits अपि च. 8 Cf. Chänd. 6-9-1. 9 Chand. 8-12-1. 9 A and Bomit इति 3 A and B omit वा, 10 Chānd. 6-10-1. 4 Katha. 2-8-16. I Mund. 3-1-8. 5 Chand. 8-6-5. 1# Mund. 8-2-9. 6 Bạh. 6-2-15. 13 Bra-Bi, 6. " बोड्इं-B. 1 स्येवोपरागा-A and B,

120 ब्रह्मसिद्धि:

स्वरूपप्राप्तिलक्षणा, "1परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" इति श्रवणाव्।

तत्र न तावत् प्रथम: कल्पः ; सर्वगतत्वात्-"तदन्तरस्य सर्वस्य" "नित्यं विमुं सर्वगतम्"" इति; अनन्यत्वाच्च, ताद्विज्ञानेन सर्वविज्ञानोप- देशाद्, "5तच्वमसि" इति साक्षात् प्रतिपादनात्, प्रत्यगात्मवृत्तिना च सर्वत्रात्मशब्देन निर्देशात्, "अथ योऽन्याम्" इति भेददर्शना'पवादात्। अत एव 8च न द्वितीयः, निरवयवत्वाच्च, "निष्कलं निष्क्रियम्' इति परस्परावयवसंभेदलक्षणस्याविभागस्यानुपपत्तेः । नापि तृतीयः, कार्यस्य सर्वदा कारण1त्वात्। अथ कार्यरूपनाशः, उच्छेदात्म1ताप्रसङ्गो मोक्षस्य । तत्र "12विद्ययामृतमश्नुते" इति विरोधः, विद्ययैवोच्छेदप्रसङ्गात्; आत्मो- च्छेदस्य चानिष्टत्वादफलत्वम्। प्रतिषिद्धक्ष 'अक्षरम्' इत्यत्र मुख्य: कार्यकारणभावः '18वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्" इति विकारा1नृतत्व- प्रतिपादनाच्छरत्या। न चतुर्थः, अनन्यत्वादेव, चैतन्यस्य च ब्रह्मरूप1स्या- विशेषात्। अथ विज्ञानात्मनां शोकमोहाद्यमावो विशिष्यत इति चेत् तन्नापि शोकादयश्चेदा1त्मानो विज्ञानात्मनाम, अनुच्छेद्याः; अथ गुणा अर्थान्तरमागमापायिनः क्षणिकाः, क्षणिकत्वादेव1 चोच्छिद्यन्त इति न तत्साधनमपेक्ष्यम्। न चागामिनामनुत्पत्तयेऽपे1क्ष्यत इत्यु1१क्तम्। अथ ऐश्व2्0्यविशेषो ब्रह्मणि; तत्प्राप्तिस्तद्रूपपरिणामो मोक्षः, "2स खराड़् भवति" इति श्रुतेः । तदसत्, अनेकेश्वरानुपपत्तेः । ब्रक्मणो न्यूनं समं वा विज्ञा.

1 Ohānd. 8-3-4. 12 Isa. 11. 2 Îśa. 5. 13 Chand. 6 -:- 4. 3 Mund. 1-1-6. 14 वृत्तत्व-B. 4 A and Badd सुसूक्ष्म. 15 स्य चीव-A and B. 5 Chand. 6-8-7. 16 त्मनो-B. 6 Brh. 1-4-10. 17 वोच्छिदयन्त A and B. 7 नादपवादात्-0. 18 क्षत-B and C. 8 A and B omit च. 19 त्यप्यु-A; त्यप्ययु-B. 9 Śvěta. 6-19. 20 र्ये-4. 10 णात्मत्वात-A and B 21 Chand. 7-26-2. *1 त्मकता-A and B

नियोगकाण्ड: 121

नात्मनामैश्वर्य स्यात्ः न्यूनत्वेन ब्रह्मरूपापत्तिन साराज्यम्; तथा हि- ब्रह्मशब्दवाच्यः परमेश्वरस्तेषामधिपतिः स्यात् ; तथा चान्यराजता; तत्र चान्तवत्वं श्रूयते-"2अथ येऽन्यथातो विदुः अन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति" 8दृति ; उपपद्यते च, परमेश्वरेच्छया न्यूनैश्वर्याणामैश्वर्यप्रच्युति- दर्शनाल्लोके *समत्वस्य त्वनपपत्तिरेव युगपत्; एकश्रेत् सर्वाधिपतिः सवस्य प्रशासिता, परः किं कुर्वन्नी'शः स्यात्! विरोधाच्च; न खल्वेषा- मेकमतित्वे हेतुरस्ति; तत्रैकस्मिन् वस्तुनि विरुद्धाभिप्राययोरेकाभिप्रायानु विधायित्वे तस्येतरस्थानीश्वरत्वम्; उभयाभिपायानुविधानं न, विरोधात्; उभ- यो रननुविधानेऽनीश्वरत्वमुभयोः । कार्यासिद्धिश्रेदैकमत्ये' हेतुः परिषद्वत्, अन्यथा तस्यासिद्धे रिति चेत्, प्रत्येकमनीश्वरत्वम्। अथ पर्यायेणैश्व्वर्य- मविरोधायाच्यते, अन्तवत्ता; जगत्सर्गस्य चासंभवान्न ब्रह्मतुल्यमैश्वर्यम्; यतः पर एव जगत्सर्गे श्ूयते; तदुपासनेन सर्गोत्तरकालोऽपवर्ग इति। तस्मात् स्फठिकस्येव रागाद्यपकर्षणेन स्वरूपाविर्भावो ब्रह्मप्राप्ति: बझ्षरूपत्वा. द्विज्ञानात्मनः; तथा च "परं ज्योतिरुपसंपद्य सेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" इत्युक्तम्,10अन्यरूपनिप्पत्तौ खवशब्दानुपपत्तेः। निप्पद्यमानस्यामेदात् संबन्धाद्वोपपत्तिरिति चेत्; न, विशेषणानर्थक्यात् सर्वस्य तस्य निष्पद्यमा- नस्य सवत्वात्; तत्र यथा मलापगमे शुक्कमेव सद्दसं 'शुकं जातम्' इत्युच्यते तथा मोहावरणविगमे स्वरूपाविर्भावे "9सेन रूपेणामिनिष्पद्यते" इत्यु च्यते; तथा "11बह्ैव सन् ब्रह्माप्येति" दति। तदेवं स्वरूपस्थितिलक्ष- णत्वान्मोक्षस्य न कार्यता, प्रागपि स्वरूपस्य भावात्; आगन्तुकस्यास्वरू- पत्वात् । न चान्यत्वम्, यतोऽविद्या1पगम एवोक्तेन प्रकारेण मुक्तिः । अविद्या संसारः ; विद्ै18व चाविद्यानिवृत्तिः यद्यग्रहणमविद्या, यतो भाव

1 मान्त-B. 8 सिाद्धरि-A and B. # Ohand. 7-25-2. 9 Chānd. 8-3-4, 3 A and B omit इति. 10 अस्या रूप-B. सर्वस्य-B; समस्य-A. 11 Brh. 4-4-6. 5 शर :- A and B. 12 विगम-A and B. 6रनुविधाने-A and B, 13 विद्ययैव चा-B. मत्यहेत :- A and B.

122 ब्रह्मसिद्धि:

एवाभावव्यावृत्तिः; अथ विपर्यासः, तथापि विरोधितत्त्वज्ञानोदय एव तन्निवृत्तिः; न हि शुक्तिकाज्ञानोत्पादादन्या रजतज्ञाननिवृत्तिस्तत्साध्या प्रं- यत्ान्तरसाध्या वा, तयोर्योगपद्यात् प्रयत्नान्तरानपेक्षणाच्च। तथा च विद्या- ब्ह्मप्राप्त्योस्तुल्य®कालता श्रयते -- "बह्म वेद ब्रझैव भवति" 'इति, तथा आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्, न बिभेति" "तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मा स्मीति ; तस्मात्तत्8 सर्वमभवत्," "9तत्र को मोहः कः शोक एकत्व- मनुपश्यतः"; वेद-भवति, विद्वान्-न विभेति, को मोहः-पश्यतः-इति पार्वापर्या- श्रवणात् । यत्तु क्वचित् पौर्वापर्यं तत् 'व्यादाय सपिति' इति यथा। नन्वेकत्वे तुल्यकालताप्यनुपपन्ना; न, एकस्यापि वस्तुनो भावाभाव- रूपेण व्यपदेशात्, 10यथा-'यदा घटो नश्यति तदा कपालानि11 जायन्ते' इति । कथ तर्हि मार्गाविभाग12सर्गाप्ययैश्वर्यश्रुतयः१ तत्राहु :- न मार्गश्रुतयो निरुपाधि18विशुद्धबक्षविद्याविषयाः; यत्र हि सर्वोपाधिविशुद्ध- मस्थूलादिकं ब्रह्मोपास्यम्, तत्र "1व्र्षैव सन् ब्रझ्ाप्येति" "15न तस्माव् प्राणा उत्क्रामन्ति, अत्रैव समवनीयन्ते" इति प्राणानुत्कमणेन16 विज्ञा- नात्मन एवा गतिरुच्यते; न हि 18तदगमने तदुपाधेस्तस्य ब्रक्षणो भेदेन विज्ञानात्मत्वम्। यत्र 1तु "2"मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः" दीत सोपाध्यु- पास्यम्,21 तद्विषयास्ताः । तत्र च न परं ब्रह्म गन्तव्यम्; किं तार्है? कार्यब्रक्षलोक :; यत्रैतच्छरयते -- "2अरश्च ह वै ण्यश्चार्णवौ बझ्मलोके तृतीय

1एवाविद्यानिवृत्ति :- B. 12 विभाग :-- B. A and B omit च. 13 A and B omit वि. 3 कार्यता-B. 14 Brh. 4-4-6. 4 Mund. 3-2-9. 15 Of. Nrs .- Utta. 5. 5 A and B omit इति. 16 C adds fि. 6 Tait. 2-4-1. 17 एव गति-B, 7 Bph. 1-4-10. 18 तदवगमे-B. *तस्मात्सर्व-B. 19 O omite तु. . Isa. 7. 20 Chand. 3-14-2. 10 A and B omit यथा. . 21 स्य :- B. 11 लादि-B. 23 Chand. 8-5-3.

नियोगकाण्ड: 123

स्या'मिता दिवि तदैरंमदीयं सरस्तदश्वत्थः सोमसवनस्तदपराजिता पूर्वह्मण: प्रभुविभितं हिरण्मयं वेश्म" इति2 । तथा चाबह्मविदामपि तद्रति• श्रवणम्-"्ये चामी अरण्ये श्रद्धां सत्यं तप इत्युपासते" इति। पर- ब्रह्मपराप्तिस्तु नाब्रह्मविदां युज्यने,

"विद्यया तदारोहन्ति यत्र कामाः परागताः । न तत्र दक्षिणा यान्ति नाविद्वांसस्तपखिवरनः" ॥ इति, तथा "5तमेव विदित्वाति मृत्युमेति" इति वचनात्। अपुनरावृत्ति श्रुतिस्तर्हि कथम्: अत्र केचिन्मन्दन्ते-क्रममुक्त्याश्रयणात तत्म्राप्य तत्रो- त्पन्ननिरुपाधितच्वज्ञानाः परं पदमश्नुवते; यथोक्तम्- "6 वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसच्वाः । ते ब्रह्मलोकेष परान्तकाले परामृता: परिमुच्या्ति सर्वे।" बक्मलोकेप्विति कार्यब्रह्मलोकनिर्देशः, बहुवचनात् तत्रावयवद्वारेण बहु- त्वोपपत्तेः । परान्तकालो महाप्रलयो ब्रम्मणः सवाधिकारपर्यवसानम्, वास्मन् परामृता: परब्रह्मरूपेणामृताः सन्तः संन्यासयोगात् भेदेन परमेश्वरे सकृतानां कर्मणां फलानां च 'संन्यासात योगान्च सर्वमिदं कर्त्रादि ब्रह्म इत्युपासनात्। तथा च स्मृतिः- "8ब्रह्मणा सह ते सर्वें संप्राप्ते प्रतिसंचरे । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ।।" अन्ये तु मन्यन्ते-यथा चन्द्रलोके यावत्संपातमुषित्वा स्थित एव तस्मिन् भुक्तभोगा आवर्तन्ते नैवं स्थित एव बक्षलोके तत आवृत्तिः; किं तु तत्प्रलय-

मृतो-B. 5 Śrěta. 8-8. * A and B omit इति. 6 Mund. 8-8-4. 3 Brh. 6-2-15. 7 A and B omit a. 8 Kürma: I Khaņda. 12-269.

124 ब्रक्मसिद्धि:

पर्यवसाना तत्र स्थितिः ; तत्लये हि न तत आउत्तो भवति; ततश्रा- नावत्ति: श्रूयते । तथा च " 'इम मानवमावर्त नावर्तन्ते" 2इति 'इम्, इह' इति विशेषणम्3 "4अमृतत्वमेति" इत्यमृतत्वमापेक्षिकम्, यथा-'अमृता देवाः' इति। 5तथा च पौराणिक स्मरणम्-"'आभूतसंछ्ठवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यते" इति। थयत्तु मन्यते-सर्वगतत्वेSपि ब्रह्मणो विकृताविकृतत्वभेदः; 10ततश्र देशमेदः; तथा चाविकृतस्य ब्रह्मणो देशभेदःश्रयने-"11अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते" इति। अतोऽविकृतस्य नियतदेशस्य ब्रक्षणः प्राप्तये युज्यते मार्गविशेषः । तत् संप्रधार्यम्। न तावदनुत्पन्नाद्दयविशुद्ध- 12विद्यस्यायं 1मार्गः, ब्रह्मविदः श्रवणात्; नापि विद्यावतः, विद्योदये निखिलभेदोच्छेदादिति। मधुनदीनिदर्शनाविभागश्रुति1रपि विवेकज्ञानाभाव- परा, न तु तद्विध एवाविभागः ।

सर्गश्रुतयोऽपि न सर्गपराः ; कि तर्हि: एकात्मतच्वप्रतिपत्ति प्रधानाः । ततस्तदनुगुणतयैव तासामर्थव्यवस्थानम्, न तु16 तद्वि- राधेन ; तथा हि-" "कस्मिन्न भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञांतं भवति?" "18सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् " इत्येकत्वेनोपक्रमात् "1ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् ; तत् सत्यम्, स आत्मा, तच्वमसि" इत्युपसंहारा- देकत्वेनैवैकात्म्यतच्वप्रतिपत्तिपरमेकमिदं वाक्यं गम्यते। तत्र यद्यपरस्तेजः- प्रभृतितच्वसर्गः सत्यतया विधीयेत, वाक्यमेदः स्यात्। अतो यथोपांशु- याजवाक्येऽजामित्वोपक्रमोपसहारे "21 विष्णुरुपांशु यष्टव्यः" इत्यादीनि वचांसि

1 Ohand. 4-15-5. 12 C omits विद्य. 2 A and B omit इति. 13 मार्गे-C. 3 णात्-0. 1* निदशैविभागदर्शनश्रुति-B. + Chänd. 8-6-6. 15 अतस्त-C. 5 यथा च-B. 16 A and B omit J. 6 कं-A and B. 17 Mund. 1-1-8. 7 Vinu. 2-8-96. 18 Chand. 6-2-1. 8 व्यते -. Chand. 6-8-7. ये तु मन्यन्ते-A and C; 20 सत्त्व-O. 10 B omite ततश्च देशमेद: 21 Tait. Sarn. 2-6 6, 11 Chand. 3-18-7.

नियोगकाण्ड: 125

वाक्यभेददोषात् प्टथग्विधित्वमलभमानानि तादर्थ्यात्तदानुकूल्येन स्तुत्यर्थतया व्यवतिष्ठन्ते, तथा सर्गश्रुतयोऽप्येकत्वोपायतया । न च विपरीत शक्यं वक्तुम्-एकत्वश्चुतिरेव भेदप्रतिपच्यर्थेति, सर्वत्रकत्वनोपक्रमात् उपसंहाराच; येनोपक्रम्यते येन चोपसंहियते स 'वाक्यार्थः; भेदप्रतिपत्तेश्वाफलत्वात; एकत्व- प्रतिपत्तस्तु ढष्ट श्वुतं च फलं शोकादिनिवृत्तिः, विशुद्धैकात्म्यदर्शनेन तदवगमात् "4तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः" इति श्रव- णात् ; फलवद्ङ्गता चाफलस्य। उपायत्वं च ; न6 चेदं जगदसन्मूलम्; 6किं तर्हि? अद्वितीयैकसन्मूलम् । कारणा'व्यतिरेकाच्च कार्यस्य सदेकमेवेदम्, धठादिवत् ; मृदूपेण हि घटादयो नैकत्वमतिकामन्ति। नन्वेवं सुख्य एव कार्यकारणभाव उक्तः स्यात्। नैतत्, एकत्वावतारोपायमात्रत्वात्; न खल्वत्र कार्यकारणभाव एव प्रतिपाद्यः, येनासौ यथाशब्दं मुख्य एव गृह्योत ; एकत्वोपायत्वादित्युक्तम्। एकत्वं चानेनोपायेनावतार्यते पुरुषः8 । स च मुख्यः प्रधानविरोधी । "9एकमेवाद्वितीयम्" इति पुनः पुनः श्रुतेः सर्वभेदनिरासपरत्वान्न1 शक्यं वक्तुम्-कारणात्मनैकत्वम्, कार्यात्मना नानात्वम्; "तत् सत्यम्, स आत्मा" इति च कारणस्यैव सत्यत्वावधारणात्; अन्यत्र च 612 इुन मायाभिः" इति भेदस्य मायागम्यत्व1क्वतेः; साक्षाच्च भेदामावस्य श्रवणात्- "14नेह नानास्ति किंचन" इति ; भेदाभेद्योक्ष विरोधात प्रागनुप- पत्तेर्वर्णितत्वात्। तदविरोधेन वर्ण्यते तदुपादानमात्रतया मेद्विकल्पस्य, बिम्ब- प्रतिबिम्बवत् वर्णपदवाक्यादिवच्च15। यथा हि न बिम्बात् प्रतिबिम्बानामुत्पत्ति- र्नानारूपाणाम्, बिम्बोपादानमात्रतया प्रतिबिम्बभेदविकल्पस्य; न हि बिम्बाद्

8 घस्य च-B. º Chānd. 6-2-1, 2. 3 A and Bomit न. 10 A and Badd . * Īsa. 7. 11 Ohand. 6-8-7. 5 नेदं-A and B. 1% Brh. 2-5-19. 6 B omits किं ताहि ? अद्विर्तायक- 13 वगम्यत्व-B. सन्मलम्. 24 Brh. 4-4-19. णव्यति-R .. 16 B omits च.

126 ब्रह्मसिद्धि:

परस्परतो वा1 व्यावृत्तानि कानिचिद्धस्तूनि2 प्रतिबिम्बानि; बिम्बोपादानं तु तन्नाना निर्भासमात्रम् ; तथा3 न वर्णेभ्यः पदवाक्यप्रकरणादीनि कानिचि- द्स्तूनि सन्ति, तदुपादानमात्रत्वाच*तकल्पनायाः 'वर्णेम्यः 'पदानि निष्प- दयन्ते, पदेभ्यो वाक्यम्' इत्युच्यते। अपि' च समेऽपि सृष्टिः श्रूयते- "8न तत्र रथा न स्थयोगा न पन्थानो भवन्ति, अथ रथान् रथयोगान्, पथः सृजते" इति ; तद्वदेषा स्यात्, अन्यपरत्वात्; सयमेव "10वाचा- रम्मणं विकारो नामधेयम्" इति विकारासत्यत1या न पारमार्थिकीत्युक्तम् । ऐश्वर्यश्रुतिष्वपि सगुणविद्याविपाकोऽयं श्रूयते-"12स एकधा भवति त्रिधा भवति13" "14सर्वाश्र कामानापोति" "1स सराड् भवति" इति, न तु मोक्ष ; स हि निरुपाधिब्रा्विद्यानिमित्त एव। यदपि कचिदपुनरावत्ति- श्रवणम्, तस्यापि हयी गतिर्व्याख्यातेत्येकं दर्शनम् अन्ये तु मन्यन्ते-आविर्भूतबम्मरूपो ब्रह्मणः सर्वात्मत्वात् सर्वेशितृ18. त्वाच्च सर्वोपभोगानां च भोक्तृत्वात् तदानन्दमात्रा"रूपत्वाद्देवाद्यानन्दानां "18स सर्वांश्ष लोकानाप्ोति सर्वाक्ष कामान्" "5स खराड् भवति" इति तस्य तत्संकीर्तनं बह्मरूपाविर्भावलक्षणमोक्षप्रशंसार्थम्। ननु19 सर्वात्मत्वेन सर्वका- मावासौ सर्वशोकमोहाद्यापतिरपि स्यात् ; न, 20तेषामब्रह्मरूपत्वात् अविद्याध्यस्त- त्वात; ज्ञानैश्वर्यानन्दभोगास्तु ब्रह्मणो रूपम्, " 21विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" "22नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" "28एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजी-

1 B omits वा. 13 O adds इति. 2 C omits वस्तानि. 14 Chānd. 8-7-1.

3 O adds च. 15 Chand. 7-25-2.

*सु त-A. 6 A and B omit d. 5 पदं-A and B. 17 मास्-B and C.

6 त-A and B. 18 Chand. 8-7-1; सवान् लोकानू 7 A and Bomit अपि. -A and B.

• Brh. 4-8-10. 19 A and B add च. 20 एतेषांA and B.

10 Chand. 6-1-4. 21 Brh. 8-9-28-7. 11 सत्यता-C. Brh. 3-7-28. 2s n 1

नियोगकाण्डः 127

वन्ति" "सर्वस्येशानः" "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि" इत्यादिश्रुतिम्यः । तथा च यत्किंचिदीश्वरत्वं यच्च विज्ञानं यश्षानन्दो ब्रह्मादिषु स्थावरान्तेषु भूतेषु ब्रह्माणि तानि; तान्याविर्भूतब्रह्मस्वरूपः समश्नुत इति युक्तम्। शोकादयस्त्वविद्याध्यस्ता न ब्रह्मरूपम्; ते कथमाविर्मूत बह्मस्वरूप्मा- स्कन्देयुः ननु प्रपश्वशून्यस्याद्वैतस्य 'बह्मरूपस्य ज्ञेयाभावादीशितव्याभावाच्च वि'ज्ञानमैश्वर्यं चानुपपन्नम् ; तत्र "सर्वज्ञः" "शसर्वेश्वरः" इत्यपि श्रुवी समाधेये एव। नैतत् सारम् ; यतो नेशितव्यकतमीश्वरत्वम्, ज्ञेयकृतं वा ज्ञातृत्वम; किं तु सिद्धेन ज्ञानरूपेण सिद्धया 10चेशनशक्त्या ज्ञेयमवा1 पोति, ईशितव्यं च विनियुक्के प्रशास्ति च, प्रकाश12दाहवत्; सिद्धेन हि प्रका- शरूपेण प्रकाश्यं प्रकाशयति विवखान् ; नतु 1प्रकाश्याधीनं तस्य प्रका- शरूपम्, दाद्याघीना वा अग्नेर्दाहशक्तिः । तथा च तच्चैतन्येनैव1 कृत्स्नस्य प्रपश्चस्यावभासनात् "15तस्य भासा सर्वमिदं विभाति" "16नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" इत्यादिश्रुतेः सर्वज्ञत्वम् ; सर्वेश्वरत्वमपि तदैश्वर्येणैव यथायथमीश्वरै- रीशितव्यानामीशनात्; एवं च "1एष मूताघिपतिः" "1एष लोकपालः" इति बझेन्द्रयमादीनां 10चैश्वर्थमुक्तम्। सर्वकामावाप्विश्र तदीयत्वाद्देवाद्या- नन्दस्य19; कामेष्वानन्द2प्राप्त्या कामा 21आप्ता भवन्ति, न स्वरूपेण। एवं "22स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभि्वा" इति वर्णनीयम्,

1 Brh. 5-6-1. 12 शदाहकवत्-A; शाददाहफनन

2 Brh. 3-8-9. -B.

3A and B omit स्व. 13 प्रा-B.

• स्तं-B. 14 A adds तु.

5 A and B add शुद्ध. 15 Katha. 5-15.

6 B omits ब्रह्मरूपस्य. 16 Brh. 3-7-23. 7 A and B omit वि. 17 Brh. 4 4-22. A and Badd T: ; Mund. 18 Kaus. 3-8.

1-1-9. 19 रस्व-B.

9 Mand. 6. 2 B adds स्य. 10 C omits च. *1 अवाप्ा-0.

11 C omits भव. $ Chand. 8-12-3.

128 ब्रह्मसिद्धि:

तद्विषयानन्दभोगात्, न तु स्यादियोगः ; यथा "'आत्मरतिरात्मक्राडि आत्ममिथुनः" इति ; न हि मुख्यमात्मक्रीडत्वमात्ममिथुनत्वं वा संमवति। यतश्रानवच्छिन्नानि तदीयान्येव सर्वभूतेषु ज्ञानादीनि कल्पितावच्छेदानि, अतो यत्र यत्र नात्यन्तमवच्छेद: समुत्कर्षात्तेषां तानि तानि प्रत्यासत्तेर्भूता- न्यात्मत्वेन भगवानुक्त्वा-"मुनीनामप्यहं व्यासः" 2इत्यादि, उपसंजहार- "वयद्यद्विभूतिमत्सच्वम्" इति । तथा " 'अदृष्टं द्रष्ट, अश्रुतं श्रोतृ" इत्यादि, सर्वभूतदर्शनादीनां तच्चैतन्यनिबन्धनत्वाद्।

अन्ये त्वाहु :- यावान् कश्चित् परस्मिन्नामरूपाश्रयो व्यपदेशः सर्वोऽ- सावाध्यानाय ; यथा "योऽसावादित्ये पुरुषः" "7हिरण्यश्मश्रुः" इत्यादि; न हि खमहिमप्रतिष्ठस्य परस्य देशविशेषावरोधः, सर्वविशेषातिगस्य च रूप- विशेषयोग :; परश्रैषः, सर्वपाप्मोदयश्रुतेः-"उदितः सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः" इति ; आध्यानं तु तथा विधीयते ; तथा सर्वज्ञत्वाद्यपि द्रष्टव्यमिति । तदेवं ब्ह्मात्मनस्त द्ूपाविथ र्भावस्तत्प्राप्तिः, स मोक्षः; सा च विद्यैव; तस्मान्न साध्यो मोक्ष:, न च विद्याया अन्य इति पुष्कलम्।

अथ मतम्-मा भून्मोक्ष: साध्यः; बन्धहेतुक्षयस्तु साध्यते ; तत्सा- घनमात्मदर्शन स्यात्। श्रूयते च तस्य फलं बन्धहेतूनां कर्मणां क्षय :- "10क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे"; तथा "1तद्यथेषीका तूलमत्ौ प्रोतं प्रदूयेत एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रद्यन्ते" पाप्मशब्देन पुण्यमपि संग्रृहीतम्, सावद्यफलत्वात्। अन्यत्र च "12नैतं सेतुमहोरात्रे तरतो 18न जरा न मृत्युन शोको न सुकृतं न दुष्कृतम्" 14इत्युपक्रम्य

1 Chand. 7-25-2. 9 भवप्राप्तिर्मोक्ष :- A and.B. * Gita. 10-37. 10 Mund 2-2-8. 3 इत्युप-A and B. 11 Chand. 5-24-3. . Gita. 10-41. 12 Chand. 8-4-1. 5 Brh. 3-811. 13 A and B omit न जरा न मृत्युर्न $ Brh. 8-9-12. शोक :. 7 Chand, 1-6-6. 4इत्यनुक्रम्य-A and B. ", " Of. Chand. 1-6-7.

नियोगकाण्ड: 129

"1सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्सन्ते" इत्युपसंहारात्। न च तक्क्षयमन्त- रेण क्षेमप्राप्तिः । अतो-वश्यकर्तव्यः । न चादत्तफलस्य कर्मणो न क्षयः, प्रायश्वित्तानां दोषसंयोगेन चोदमानानां तक्षक्षय फलत्वात्। तस्मात् प्रायश्चि- तैरिव विद्यया बन्हेतुक्षयः साध्यत; 'सैव 'च मुक्तिः, बन्धन विश्रेषार्थ- त्वान्मुचेः। एवं च नान्तवत्वदोषः, प्रध्वंसस्य7 कार्यस्याप्यविनाशात्। 8तत्रोच्यते- प्रायश्चिचदिशा बन्धहेतूच्छेदोऽपि नो ततः । सर्वाविद्याप्रविलये न च्छेद्यमवशिष्यते : १०७ ॥। बन्धहेतुरविद्यात्मा विद्यायां सास्तमागता। १०७३। बन्धहेतुध्वंसोऽपि नात्मदर्शनसाध्यः; तड्धि"विदधदेव निखिलाविद्याव्यवहार-11 प्रविलयम् उदीयते। कर्मफलभोगविभागक्षाविद्योपादानः ; तत्रानवयवेनो- न्मूलितायामविद्यायां" न च्छेत्तव्यमखिति; अविद्याध्यस्तानि हि कर्माणि तत्समुच्छेदे विधया समुच्छिन्नान्येव भवन्ति। तद्विपाकस्यावकाश एव नास्त्यद्वैतमात्म- तच्वं पश्यतः, मेददर्शनाश्रयत्वात्तस्य । यतश्राविद्योच्छेदेनैव कर्मो1च्छेद:, अतस्तुल्यवत् संशयविपर्यासाभ्यां प्रसंख्यातानि कर्माणि- *14भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दष्टे परावरे ।" नन्वेवं कर्मक्षयाभ्युपगमे तच्वदर्शनसमनन्तर''मेव मुक्तिः स्यात्, न देहपातप्रतीक्षा; "18तस्य तावदेव चिर यावन्न विमोक्ष्येपथ संपत््ये1" इति देहपातप्रतक्षिाश्चुतिर्बाध्येत; यस्थ तु विद्या तत्क्षयसाधनं शास्त्राद्रम्यते तस्य

1 Chānd. 8-4-1. 10 तद्विदध-C. 2 य :- B, 11 व्यवहारः प्रवि-B. 3 के -B. 18 द्यां-B. * नैव च-B. 13 र्मच्छेद :- B. 6 C omits च. 14 Mund. 2-2-8. 6 नं-B. 15 रव -- A and B. 'स्या-B. 16 तत्र तावत्-A and B. 8अ-A and B. 17 Chand. 6-14-2. *तु -- A and B.

130 ब्रह्मसिद्धि:

तदनुसारेण केषांचित् क्षयो विद्यया, केषांचिदुपभोगेन; तत्र "'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि" इत्यविशेषात् सर्वक्षयप्रसङ्गे "तस्य तावदेव चिरम्" इति देहपातावधिश्रवणान्मुक्तेरारब्धकार्याणां प्रवृत्तभोगानां न ततः क्षयः, भोगेनैव क्षय इति गम्यते; न हि सर्वक्षये देहपातप्रतीक्षोपपद्यते; तदु- क्तम् -- "'अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेः" " 'भोगेन त्वितरे क्षप- यित्वा संपद्यते" इति ; विद्यया त्वविद्योच्छेदे कर्मविपाकव्यवहारोच्छि- तावविशेषात् सर्वोच्छेद इति 'सपद्ेव मुच्येत। नैष दोषः; न हीयं श्रुतिश्चिरकालतावििष्टं देहपातावधि8 मुक्तेराह, किंतु क्षिप्रताम् ; यथा कश्चित् क्षेपीयस्तां प्रतिपादयन् ब्वीति क्वचित् कार्ये-'एतावन्मे चिरं यत् स्नातो भुञ्जानस्य च' एवमियमपि ; अन्यथा "तावदेव" इति न वाच्यं स्यात्, "2चिरम्" इत्येव ब्रयात् ; "'तावदेव" इति तु वचनात् क्षैप्रचपरता गम्यते ; अतः क्षिप्रैव मुक्ति:, न प्रतीक्षणीयमस्ति ; देहपात9 प्रतीक्षा तु तत्र नान्तरीयकत्वाद्भवत्येव । अथ वा चिरत्वमनूद्य10 देहपातावधित्वमत्रोच्यते; अन्यथा चिरत्वेऽ- वधिविशेषे चोच्य1माने वाक्यं भिद्येत। तत्रायमर्थः-यदि कस्यचिच्चिरम्? तावदेव यावन्न विमोक्ष्ये इति। ननु पूर्वस्मिन् पक्षे तच्वज्ञानानन्तरत्वाद्देहपातस्य स्थितप्रज्ञलक्षणाभिधानं न युज्यते-"1स्थितप्रज्ञस्य का भाषा" इत्यादि ; द्वितीयोऽपि सर्वक्षये चिरत्वानुपपत्तेस्तत्रावधिविशेषविधानायोगादनुपपन्नः । उच्यते-स्थितप्रज्ञ- स्तावन्न विगलितनिखिलाविद्यः सिद्ध:, किं तु साधक एवावस्थाविशेषं" प्राप्तः स्यात्। न च ब्रूम :- ब्रह्मवेदनानन्तर एव देहवियोगः; किंतु आरब्ध-

1 Mond. 2-2-8. 9 पातस्तु तत्र -- A and C. 2 (hand, 6-14-2. 10 B adds ते. 3से -B. 11 ट-B. * Brahm. Sū. 4-1-15. 6 Brahm.St. 4-1-19. 12 A and B add तत्.

6 च्छेदेन-A and B. 13 Gitā. 2-54. 7संपयैव-B. 14 घप्राप् :- B, 8 धितु- 4-B and O.

नियोगकाण्ड: 131

कार्यकर्मक्षयं भोगेन प्रतीक्षत इति। तत्र कस्यचित् नत्कालोऽपवर्गः, कस्यचित् कियांश्चित् क्षेपः; यथा रज््वां सर्पसमारोपसमुत्थभयज- न्मानो वेपथुप्रभृतयस्तच्वदर्शनादपा वत्ते भये कस्यचित्तदैव निवर्नन्ने, कस्यचित् कियन्तंचित् कालमनुवर्तन्ते, तत्संस्कारात्; तथा सर्वकर्मक्षयेऽपि भुज्यमानविपाकसंस्कारानुवृत्तिनिबन्धना शरीरस्थितिः, कुलालव्यापारविगम इव चक्रभ्रान्ति: ।

नन्वेवं ब्रह्मविदोपि चेद्रोक्रादिविभागदर्शनमनुवर्तते, देहपातादुत्तर" काल मध्यनुवर्तेत; तत्र विदुषोडप नावश्यंभावि कैवल्यं स्यात्। तथा कु "तावदेव चिरम्" इति श्रुत्या विरोधः। अथाच्छेदादविद्याया नानुवृत्ति:, क्षणमपि न स्यादिति स एव विरोधः ; सैषोभयनःस्पाशा रज्ुः । उच्यने; यथा भयविगमे लब्चाश्वासस्यापि संरकारमात्रात् कम्पाद्यनुवृत्तिः, न च भयविगमे-प्यनुवृत्तिरित्येतावता चिरकाला भवति ; न च मूलकारण- तुल्यफल: संस्कारः; न च स्थायी; अन्यथा कम्पादीनां निवृत्तिरेव न स्यात् ; न च भयविगमहेतोस्तत्वदर्शनात्त्निवृत्तये हेत्वन्तरमपेक्ष्यते; 'तन एव हि8 स क्रमेण निवर्तते, खयमेव वा कुलालचक्रभ्रान्तिसंसकारवत्- तथा निवृत्तायामविद्यायां कर्मसु चाविशेषेणारव्घकार्येप्वनारब्घकार्येषु च निवृत्तेष्वारब्ध विपाकसंस्काराच्छरीरिणं1 भोक्तारमिव चायमात्मानं प्रत्येत्या मासमात्रेण विद्वानपि, न त्विद्वानिवारूढाभिनिवेशः ; स चायमीदशः स्थितप्रज्ञो वर्णितः वीतकाम आत्मरूपसंतुष्टो दुःखेषु च्छायामात्ररूपेषु तच्वदर्शनादभिनिवेशाभावात् कृत्रिमेभ्य इव व्याघ्रादिम्योऽनुद्दिममनाः सुखेषु च कृत्रिमरमणीयेष्विव11 12 विगतसपृहः । यथा खल्वविदुषो मृद्दारुरचिते र्यादौ विषये छायामात्रदर्शनमभिनिवेशविकलम्, तथा विदुषः क्षीणकर्मा-

1 B omits कर्म. 7अत एव हि-B. 2 प-A and B. 8 O omits हि. 3 कंचित्-A and B. 9B omits अनारब्घकार्येषु च निवृत्तेषु * कालेऽप्य-A. 10 णां -B. 5 O omits च. 11 भ्य इव-C. 6 Chānd. 6-14-2. 12 A and Bomit वि.

132 बझ्सिद्धि:

विद्यस्य तत्संस्कारमात्राद्दर्शनं छायामान्रेणैव विषयेषु । तथा च " 'तद्यथा- हिनिर्ल्वयनी वल्मीके मृता2 प्रत्यस्ता शयीत एवमेवेदं शरीरम्" इति विदुषः शरीरेSनास्थां दर्शयति ; यतो न मूलकारणतुल्यफल:3 संस्कारः कम्पादिवदेव ; न च* चिरकालानुवृत्ति:, अल्पकालस्थायित्वात्5 संस्कारस्य; तद्ददेव च न तन्निवृत्तये हेत्वन्तरमपेक्ष्यते, तच्चदर्शनादेव क्रमेण तस्यापि निवृत्ेः, स्वयमेव वा। सा चेयमवस्था जीवन्मुक्तिरिति गीयते। आरब्ध- कार्यकर्मसंस्कारक्षयश्र देहपातादेव गभ्यते ; तदनुवृत्तौ6 देहपात एव न स्यादिति न देहपातोत्तरकाले तद्विपाकस्य च्छायामात्रेणापि दर्शनं 'शक्यते । येन हि कर्मणा यच्छरीरमारब्घं तत्रैव तद्विपाकशेषाभासः। अनारब्धका- र्याणां त्वलब्धवृत्तीनामेव निवृत्तत्वान्नास्ति तत्संस्कारः ; लब्धवृत्तिकारण- संस्काराद्धि कार्यलेशानुवृत्तिः । न खल भयेSप्रतिलब्धवृत्तावनुफ्जनितक- म्पादौ तत्सस्काराद कम्पाद्यनुवृत्तिः । तस्मादनार्घकार्याणामलब्धवृत्तित्वादा - रब्घकार्यसंस्कारक्षयस्य च देहपातादवगमादिदुषः पतितेSस्मिन् शरीरे कैव ल्यमवश्यंभावि । अत्र ची लब्घवृत्तिकारणसंस्काराद्वा कार्यशेषः, कार्यसं- स्कारादेव वा, 1तथोभयसंस्कारादेव11 वा कम्पाद्यनुवत्तिः; भयसंस्काराद्वा भयम्, ततः कम्पादयः ; कम्पादिसंस्काराद्वा कम्पाद्यनुवृत्तिः। सर्वथा भवात कारणविगमेडापे कार्यशेषानुवृत्तिः12, संस्कारात्। अतो लब्धवृत्ति- कर्मसंस्कारात्तद्विपाकसंस्काराद्वा विदुषोपि शरीरस्थतिः। तदुक्तं तन्त्रान्तरेS- पि -- 18तिष्ठति संस्कारवशाच्चक्रत्रमवद्ृतशरीरः" इति । ये तु मन्यन्ते-प्रवृत्तभोगानां 1कर्मणां प्रवृत्तवेगस्येषोरिव चक्रस्येव वा न शक्यः प्रतिबन्धः, अतो भोगेन क्षयप्रतीक्षेति । तदसत्;

1 Brh 4-4-7. 9 C omits च. 2 त-B. 10 तथाभय-B and C. 3 पलसंस्कार-B. I1 A and B omit एव. ' A and B omit च. 12 वृत्तिसंस्कारात्-B. 5 -A and B. 13 San .- Kar. 67. 6 सो-B. 14 C omits कर्मणां. *गम्यते-B. 15 अ-A. ' B adds प.

नियोगकाण्ड: 133

शक्यो हीषुः प्रतिबन्धुं कुख्यादिभिः, नाशयितुं च च्छेदादिभिः । खप्ना- दिसूचितोपस्थितविपाकवर्तमानदेहभोग्यकर्मक्षयार्थानि च शान्तिकानि' कर्माणि। तस्मात् संस्कारादेव स्थितिः ।

ननु संस्कारकार्यशेषावप्यविद्यैव; तत्र कथं सर्वाविद्याप्रविलयः, कथ वा न च्छेद्यमवशिष्यते? उच्यते-विशुद्धैकात्म्य दर्शनप्रतिपक्षग्रस्तौ8 विली- नावेव* तावदुदितौ, अकिचित्करत्वात् अबन्धत्वात्; तन्निवृत्तये हेत्वन्तर- स्थानपेक्षणात्। विशुद्धं खल्वात्मानं साक्षादनुभवतो विपाकाभासस्तमरपृशन्न किंचित्कर: बन्धात्मा प्रलीन एव ; यथा चित्रादौ चित्रादि तत्त्वमनुभवतः' सत्रयाद्याभासो रागादीनामनिमित्तत्वात्, तथावदातमात्मानं जानतो विपरीतं वा खड़ादिषु श्यामाद्याभास उत्पन्नोSपि तच्वदर्शनादवकाशमलभमानः प्रवि- लीन एव i तथा च न तन्निबन्धनेन मलिनत्वेन शोचत्यात्मानम्, न तेजस्वतयाभिनन्दति; अवभासमानयोरपि तयोरात्मनि तच्वदर्शनप्रतिहताव- भासत्वात्। एवं च यशदुच्यते-कर्मणो वा शरीरस्थितिः स्यात् संस्काराद्वा, को विशेष:१ कश्र कर्मणः क्षयः कार्यानुवृत्तौ: तन्निवृच्या हि तत्क्षयो गम्यते ; तस्मात् "10भोगेन त्वितरे क्षपथित्वा संपद्यते" इत्येव युक्तम्। तदप्यपास्तम्; कर्मविपाको ह्यात्मसंस्पर्शी शोकाभिनन्द'नवानविदुषः, विदुषस्तु सदसंस्पर्शा- दा12भासमात्रं मणिकृपाणदर्पणादिनिबन्धनविशेषवत्; न विपाकः, अनभिनन्द्य मानत्वात् अद्विष्यमाणत्वाच्च; तथां च. "1तत्तत् प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि" इति दर्शितम्। 1तथा-" 1यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः"; पश्यत एव शरीरादिप्रपश्चो निशा, तदसं- स्पर्शाददृश्यमानसमत्वाद्।

1 A and B omit कानि. १द्ु-B. 2 त्म-A and B. 10 Brahm .- Su. 4-1-19. 3स्तो-B. 11 नन्दवान्-A .. A and B omit व. 12 A and Bomit दा. 6 o adds च. 13 Gita 2-57. 6दित्वमनु -- 0. 14 B omits तथा; तथा च-A. 7 A and B add एव. 15 GitA 2-69. 8 A and B omit वि.

124 ब्रह्मसिद्धि:

ननु तत्त्वज्ञानप्रतिहृतश्रेदुत्पन्नोऽपि प्रपश्चाव भासो नात्मसंस्पर्शी, 2न किंचित्करः, न बन्धः, शब्दादेव तस्योत्पत्तेः किमर्थमुपासनादि? उच्यते- परोक्षरूपं 'शाब्दज्ञानम्, प्रत्यक्षरूपः प्रपश्ावभासः; तेन तयोरविराधेन प्रपश्चावभागो नात्मा संस्पर्शी, 8नाकिंचित्करः, 'न न बन्धः; यथा प्रमाणान्तरादवसीयमानमाधुर्येडपि द्रव्ये प्रत्यक्षसरूप इन्द्रियद्वारस्तिक्ताव भास: अद्रव्यसंस्पर्शी नाभासमात्र उयावतिष्ठते, तथा च तडव्यं परमार्यतिक मिवानवसितमाधुर्यमिव दुःखाय भवति । उपासनादिना1 साक्षात्कृतात्म- तत्त्वत्य तु विरोधात् सन्नपि प्रपथावभासो नात्मसंस्पर्शी, देवदत्त इव सिंहावभासः; 'सिंहो देवदत्तः' इनि समारोपेs1वभासमानोऽपि तदसंस्पर्शी, अकिंचित्करः, न भयहेतुः । नित्यश्चात्मतच्वप्रकाशः, तत्र न पुनर्विपर्ययाव- काशोडस्ति; शब्दं तु प्रमाणाधीनं क्षणिकं ज्ञानम्, तत्र पुनरपि विपर्य- यावकाशः; दृष्ट हि प्रमाणाननुसन्धाने पुनः सर्पभ्रान्त्या रज्ोर्भयम्। अथात्रापि संततं शब्दं ज्ञानमनुसंदधीत, किमन्यदुपासनमस्मात्ः 18तस्मा- द्न्धहेतुच्छेदोऽपि विद्यैव, न तया साध्यः । एवमुत्तराघाक्ववषेऽपि वाच्यम्, "यथा पुष्करपलाश आपो न क्िष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न क्विष्यते" इति कर्तृकर्तव्यविभागस्य 15विद्यया प्रविलयात्। एवं न विद्याया अनेकफलकल्पना भविष्यति, वर्तमाना16पदेशानां च फलविधिलेन न विपरि- णतिरिति । यदुक्तं न शाब्दज्ञानविषयो ब्रह्मेति, तत्रोच्यते- न बक्म शब्दधीगम्यं यद्यशक्यो घियो विधि: ॥ १८। धीविशेषप्ररूपाय नासिद्धो विषयः क्षमः ।

1 0 omits व. B omits न. * A and B omit न किंचित्कर :. 10 A and B omit ना. 3 दिति-R. 11 A and Bomit अवभासमानोSपि. 4 A and B add त. 12 सतत-B and 0. 5 शब्दात् ज्ञानम्-0. 13 B omits तस्मात्. e adds न., 14 तद्यथा-C; Chand, 4-14-8. 7 त्म-B. 15 विद्यायां-A and B. 8 नाक-0. 10 नो-B.

नियोगकाण्ड: 135

विधिर्नारूपितपदो धीमात्रं न विधीयते ॥ १०९ ॥

न खलु ज्ञानमात्रं विधीयते; ज्ञानविशेषस्तु। न चाप्रसिद्धेSनिरूपिते तत्र नियोग :; न ह्यप्रसिद्धे विषये नियोक्तं शक्यते। ज्ञानस्य च विशेषोऽर्थ- द्वारः; न चाप्रसिद्धोऽर्यस्तद्विशेषनिरूपणाय प्रभुः । न चात्मरूपस्य शब्दा- दन्यतः सिद्धिः । शब्दादपि चेन्न सिद्धिः, तह्कारज्ञानविशेषासिद्धी विषया- नुपपत्तेर्नियोगानुपपत्तिः । अपि च ज्ञानविशेषविधिवादिन आत्मतत्त्वे प्रामाण्यमेव हयित इति दर्शयति- विधि: सवसिद्धिनिष्ठो वा क्रियासिद्धिपरोऽथवा। अद्वैतव्म्मतच्वस्य प्रतिपत्तिरहेतुका ॥ ११० ॥ विनियोगादधिगतिर्यास्या ज्ञानक्रियार्थता। अतत्परा न प्रमाणं सार्थेवादोत्थबुद्धिवत् ।। १११ ।। विधि: क्रियागोचरत्वान्न द्रव्ये व्यापृतिक्षमः । सत्तान्वयात्तु तत्सिद्धि: प्रत्युतेति स दुष्यति ।११२ ।। विशिष्टान्यक्रियाबोध: प्रमाणं च विशेषणे। प्रतिपत्तिर्विशिष्टापि विषयस्य नियोगतः ॥ ११३ ॥ सत्तां न साधयत्येव समारोपेण संभवात्॥ ११३३ ॥ यादि तावन्नियोगस्यैव कार्यता प्रतीयेत, तदा स स्वनिष्पत्तौ पर्यव- सितः सह शब्देन; अथ विनियोगाद्विषये कर्तव्यतावगमः, तथापि विषय- सिद्धो; उभयथा न वस्तुतच्वं 'संस्पृशति ; तत्राद्वैतात्मतच्वप्रतिपत्तिर प्रमा- णिका 'स्याद्। स्यादेवत्-"8य आत्मापहतपाप्मा विजरः" इति पदानां सामानाधि करण्येन संबन्धादन्यथा वा वस्तुतच्वप्रतिपत्तिरिति। तच्च न, अन्यपर-

1स्मवधीयते-B. 5 B omits सं. * ज्ज्ा-0. 6 प्रामा-B. 3 म्र - 0. 7 A and B omit स्यात् 'यते-A and B. 8 C omits य; Chand 8-7-1

186 बक्षसिद्धि:

त्वात; सा हि न 'एवमिदम्' इति पर्यवसिता, कि तु 'एवामिदं प्रति- पत्तव्यम्' इति कर्तव्यतानिष्ठा न वस्तुतच्वे प्रमाणं वृत्तान्तेष्विवार्थवादो- त्थज्ञानम्, अन्यपरत्वात्। न चात्मत्त्वमेव विधेर्विषयः, तस्यानुष्ठेयविषय त्वात्, क्रियायाश्च तथाभावात्, सिद्धवत् सवशब्दोपादानेऽननुष्ठेये द्रव्ये व्यापारायोगात; प्रत्युताविधेयकालत्रयान्यतमसंसपृष्टसत्तानुगमेन द्रव्यस्रूप- सिद्धि :- 'ईदशं वस्त्वभूत्, अस्ति, भविष्यति वा' इति। तस्मात् स्वरूपसिद्धौ दुष्यति। न हि विधेयस्य कालत्रयेऽपि सच्तावगमः; न हि 'यजेत' इत्युक्ते यागस्य भूतकाला वर्तमानकाला भविष्यत्काला वा सत्ता प्रती- यते। ननु भविष्यत्कालाश्वगम्यते, भविष्यत्कालविषयत्वाद्विघेः; नैतत; न हि विहितं नियोगतोऽनुष्ठास्यते, विहिताकरणदोषाभावप्रसङ्गात्। ननु विशिष्टक्रियाभिधानं विशेषणेऽपि प्रमाणभिष्यते-यथा 'सोमेन यजेत'; तथा 'अङ्गदी कुण्डली व्यूढोरस्को देवदत्तस्य पुत्रोऽधीते' इत्यध्ययनक्रियावत् सर्वो विशेषणकलापः प्रतीयते। सत्यम् ; विशिष्टक्रियाप्रमाणं विशेषणेSपि प्रमाणमन्यत्र प्रतिपत्तेः; प्रतिपत्तिर्हि विषयविशेषविशिष्टा 'प्रमीयमाणा न विषयविशेषस्य सद्भावं गमयति, अन्यथाभूते तथाभावसमारोपेणापि संम- वाद् "8असौ वाव लोको गौतमाग्निः" इति यथा द्युप्रभृतिष्वनग्निदृष्टेः । अन्राह- ननु नो विपरीतार्थी धीः9 प्रतीतिविरोधतः ॥ ११४ ॥ अनाश्वासाच्च रजतप्रत्ययो रजते स्मृतिः ॥ ११४३ ॥ न खल्वन्यदन्यथा प्रतीयत इति युक्तम्, प्रतीतिविरोधात्; कथमन्यस्मिन् प्रतिभासमानेऽन्यो विषयः: अनाश्वासाच्च; विषयरूपव्यमिचारिणि ज्ञाने न ततो विषयनिश्चयः स्यात्। अपि च विषयरूपमननुकुर्वदविषयसना1लम्बनं ज्ञानमआाध्यमेव स्याद; 1ज्ञानहेतुमात्रस्यानालम्बनत्वाच्चक्षुरादिवद्; तथा 1 A and Badd च. 7प्रतीयमाना-0. 8 Ohand. 5-4-1. व्यापारा-A. •घीप्रतीति-B. 3 A and B.omit व. 10 लम्बनम्राह्य-B and.O. *वि.हतनियोग-B. 11 ज्ञानं-A and O; Sankhapapi 5 B omite अपि. omits ज्ञान in bis com- & A nnd Radd fhr mentary.

नियोगकाण्ड: 137

चावेदकत्वान्नान्यापेक्षादपि ततोऽ्यसिद्धिः । किं तर्हीदं शुक्तिसंनिकृष्टे चक्षुषि 'रजतम्' इतिः स्मृतिः, सामान्यग्रहणाद्। आ्रन्तिस्तर्हि कथम्? प्रत्यक्षस्मर्यमाणयोर्विवेकाग्रहणात्; सोऽयं विवेकरहितानाम, यथा दूरादन्तरालाअ्रहणे वृक्षादिषु' संक्ल्ेषग्रहणाभिमानः । तस्मात् 'स्मरामि' इति विवेकशून्या रजतस्मृतिरेषा। अत्रोच्यते- नैतन्न हि प्रवर्तेत शुक्तिकाशकले तदा ।। ११५ ॥ रजते सा प्रवत्तिश्षेन्न तस्यासंनिधानतः । असंनिधानाबोघाच्चेत् प्रवृत्तिनियमः कुतः ॥ ११६ ॥ प्रवर्तते यत्तत्रैव तत्तत्संनिधिकारितम् । अन्यत्र भेदग्रहणाद्विवेकाग्रहणात्तथा ।: ११७।। प्रवृत्तिभेद: सादश्याद्विवेका्रहणं यदि। अदृष्टेषु प्रवर्तेत लोष्टादिष्वविवेकतः ॥ ११८ ॥ न तत्र यदि तद्वुद्धि: शुक्तिकाशकलेऽपि न । अथास्ति विपरीतार्था ख्यातिर्निह्वयते कथम् ॥ ११९ ॥ अदष्टत्वादप्रवृचि: शुक्तिकाशकले समा। ढष्टं तदेन रूपेण तत् प्रवृत्तेरकारणम् ॥ १२० ॥ दृष्टस्मृताविवेकाच्चेदिदमत्र परीक्ष्यताम्।

दष्टे प्रवृत्ति: पूर्वस्मिन्विपरीतार्थता मतेः । न ढष्टादृष्टयोरमेंदः परस्मिन्नोपयोगिनी ॥ १२२ ॥ खयोगदर्शने ते 2हि समारोपोपयोगिनी। नादष्टेऽसंप्रयुक्ते वा चाक्षुषः स्याद्विपर्ययः । १२३ ॥ यदि च'क्षुषा संप्रयुक्तं शुक्तिशकलं न 'रजतम्' इति प्रतीयात्, रजतं वा तथा, न शुक्तिका शकल आदित्सया प्रवर्तेत रजतार्थी, तस्य 'रजतम्'

1 B adds तत्. भ्षुस्संयुक्क-B. *त-A. 5 A and B omit का. 3 नि-A.

138 ब्रह्मसिद्धि:

इत्यनवगतलष्टादिवत्। न च स्मर्यमाणे रजते सा प्रवृत्तिः, नद्देशासंनिधे :; न हि प्रतीतिमुपगतेऽपि वस्तुनि यत्र तस्यासंनिधिस्तत्र तेनार्थी प्रवर्तते । स्यादेतत् -- रजतस्य प्रतीतेरसंनिधेश्षाप्रतीतेस्तत्र प्रवृत्तिः । तन्न ; शुक्तिकाशकल एव प्रवृत्तेः। तत्रैव तु प्रवृत्तिस्तत्संनिधिनिबन्धना; रजतमात्रप्रतीतेः स्मृतिविवेकशून्यत्वाच्च प्रवृत्तिरन्य्रापि स्यात्, असंनिधाना- अ्हणस्य तत्राप्यविशेषात्।

अथ मतन्-अन्यदेशेष वस्तुषु सविशेषेषु प्रत्यक्षावगतेपु रजता- द्विवेकत्रहणादप्रवृत्तिः, शुक्तिकाशकले तु रजतसाधारणशुक्कमास्वररूपमात्र प्रतीतेर्विशेषाप्र.ययाच्च स्मृतिविपरिवर्तिनो' रजताद्विवेका ग्रहणात् प्रवृत्तिः ; एवमप्यदष्टेषु 3लोष्टादिपु ततोऽन्यतानवधारणात् प्रवृत्तिः स्यात्। अथ न तेषु रजतावगमः, इतरत्रापि न ; भावे वा विपरीता ख्यातिरभ्युपगता स्यात्। अथादष्टत्वादेवादृष्टेषु न प्रवर्तते, शुक्तावप न 'प्रवर्तेत। ननु दृष्टा शुक्ति: सामान्यरूपेण; सत्यम्; न तु तद्रजतार्थिनः प्रवृत्तिहेतुः। यत्तु तथा रजतरूपम्, न तेनावगमः; 'स यथा चक्षुषा असंप्रयुक्तस्य नास्ति, तथा संप्रयुक्ताया अप शुक्ेः । यदि मन्येत-दृश्यमानस्मर्यमाण- योरविवेकाच्चक्षुःसंप्रयुक्त एव प्रवर्तते, नेतरस्मिन् ; तत्रापीदं विचार्यम्- विवेकग्रहस्य विवेककृतोऽभावात् संनिधिप्रतीतेरभेदबोधस्ततो वा प्रवृत्तिः, मेदावबोधाभावमात्राद्वा: पूर्वस्मिन्विपर्ययः, उत्तरस्मिन् दृश्यमानादृश्यमानयोः सं'प्रयुक्तासं1प्रयुक्तयोर्वा न विशेषः, भेदाग्रहणस्य तुल्यत्वात्; न हीन्द्रिय- संत्योगस्य दर्शनस्य वा कश्षिदग्रह उपयोग, अमूतसमारोपे त्वस्ति; न कथचिदगृहीतेऽसंप्रयुक्ते वैन्द्रियकः समारोप उपपद्यते।

स्मृतं प्रत्यक्षतो भिन्नं सज्ञानादेव चेत् कुनः ।

1 ना-B. 7 तेन नावगम :- B. 2 क प्रह-B and O. 8 B omits स. 3 B omits लोषादिषु. 9 O adds ण. * अन्यतान्यतानवधारणात् -- B 10 A omits प्र. 5 अभ्युपेता-A and B. 11 भोगस्य-B, 6प्र्वर्तते-B.

नियोगकाण्ड: 139

अविवेकोऽन्यथा तु स्यात् सदा सामान्यदर्शने ॥ १२४ ॥ विपर्ययोऽन्यं स्मरतो न च संशयदर्शनात्। समृतद्वयाविवेकोत्थं संशयं यदि मन्यते ॥ १२५ ॥ तन्नोभयोरपि यतः स्मृतौ दृष्टो विपर्ययः । विशेषज्ञानतोऽध्यक्षे स्मृत यदि विविच्यते ॥ १२६ ।। न स्वज्ञानादसत्यस्मिन्द्वि'स्मृतो कथमेंकधीः । एकत्वमेव स्मरतः प्राअूपं शशिनि स्फुटम् ॥१२७ ॥ तिमिरादिप्रदोषेण कथ ते द्वित्वविभ्रमः । पिपासतश्ष सलिलं शुक्तिकाहितचेतसः ॥ १२८॥ विपर्ययों न हि भवेद्धवन्वा सलिले भवेत्। १२८३। अपि चेंद तत्रभवान् व्याचषाम् स्मर्यमाणं ढश्यमानात् खज्ञानादेव विविच्यते, न वा -स्मृतिज्ञानस्य स्वरूपमेव तादृशं2 यत् प्रमातव्याङ्वेदे- नावभासयति, स्वरूपमात्रनिंष्ठ वा। तत्र पूर्वस्मिन् स्मरणगोचरयोरविवेक: कुतः, खज्ञानादेव विविक्तत्वात्? इतरस्मिन्नपि सदा स्मृतौ विपर्ययः स्याद्, सामान्यदर्शने चान्यस्मृतावविवेकात्। न च तत् तथा, संशयस्यापि दर्शनाद् । अथ मतन्-एकस्मृतौ विपर्ययः, ततोSविवेकात ; अनेकस्मृतौ तु संशयः, नैकस्मादविवेकात्। तदसत् ; अनेकस्मरणेऽपि हि हश्यते विपर्ययः । यदि च प्रत्यक्षेऽर्थें विशेषज्ञानात् स्मर्यमाणं विविच्यते, न खज्ञानाद; असति तत्र विशेषज्ञाने च दयोः स्मृतौ संशय एव स्यात्, नैकावभासो विपर्ययः । अथ तु सज्ञानात् स्मृत विविच्यते, स्मृतिविपर्ययमेदश्वाम्युप- गम्यते; तदानेकस्मरणेऽपीन्द्रियदोषविशेषाद्यक्तो विपर्ययः। दर्शितं चेदम् -- सामान्यदर्शनेऽपि कदाचिदेकां कोटिं स्मरतो न संशयो न विपर्ययः, दोषाणामपुष्टेः। अतः सज्ञानादेव तदा स्मृतं विविच्यते, न दृश्यविशेष *- परिच्छेदात्। एवं चेत् कुतो दश्यमानस्मर्यमाणाविवेकः !

1न्विस्मृतौ-B. 3तदा -- B. 2S :- B. षे-B,

140 ब्रह्मसिद्धि:

अपि च अन्यदेव स्मरतः पूर्वरूढमकत्वं शशिनि द्वित्वविभ्रमः, न स्मर्यमाणाविवेकजः । न च ज्ञानेन्द्रियवृत्तिमेदाविवेकात्, तयोरप्रत्यक्षत्वाद- स्मर्यमाणत्वाच्च । शुक्तिकाहितचेतसक्ष सलिलं पिपासतों न स्याद्विपर्ययः ; सलिलाभासो वा, स्मर्थमाणस्य खज्ञानादविवेकात्। न च सर्वा नियोगेन भ्रान्तिः सादश्यबन्धना ॥ १२९ ॥ श्वेते पीतभ्रमो दृष्टो मधुरे तिक्तविभ्रमः । किंचित्सादृश्यतो हि स्यान्न कश्चित्तत्र न भ्रमः ॥ १३० ॥ तस्मादिन्द्रियदोषाणां सामर्थ्यस्य विभागतः । भ्रमेषु नियमो दोषादग्रहे न भ्रमे यमः । १३१। यदि च सदशदर्शनात् सद्शस्मृतेर्भ्रमः, कथं श्वेते पीतभ्रमः मधुरे वा तिक्तभ्रान्तिः१ आन्तरपित्तसंवेदने, अव्यापारयतोऽपि बहिरिन्द्रियं स्यात् ; अञ्ज. नवच्चाक्षिगतस्य तद्रतकृष्णिमादिवच्चादश्यत्वात्। किंचित्सादृवश्ये सर्वप्रकार- भ्रमप्रसङ्ग: । तस्मादिन्द्रियदोषसामर्थ्यभेदान्नियता विपर्ययोत्पत्तिः। अग्रह- मात्रे तु दोषव्यापारे कामिलादिदोषाद्ान्तिनियमो न स्यात्। न हि साढश्यनिमित्तः असदृशेऽपि भ्रान्तिदर्शनाव। विशेषस्मरणा न्रापि स्मृतावपि तदग्रहः। देशकालविशेषाच्च न स्मृतं प्रविविच्यते ।। १३२ ॥ अनेकदेशाधिगतं विविक्तं न पुनस्ततः । स्मृतिरित्यपि विज्ञानं स्मृतेरन्यदुदाहतम् ॥ १३३ ।। न च मानफलाद्विन्नात्तत् सिध्यति फलादृते । सति स्मृतिविवेके च प्रत्यभिज्ञानविभ्रमः ॥ १३४ ॥ अथासंनिहितो व्यर्थो वेद्यः संनिधिमत्तया। अविविक्तस्मृतेरेवं विपरीतार्थता भवेद् ॥ १३५ ॥ मनसोऽनुपंघाताच्च नासनिध्यपरिग्रहः। दोषो दग्रहणे हेतुरिन्द्रियाणामदाहतः ॥ १३६ ॥

1श्ो च-A.

नियोगकाण्ड: 141

प्रवृत्तिनियमो न स्यादिति चात्र निवेदितम्। सर्वज्ञानानि मिथ्या च प्रसज्यन्तेSत्र कल्पने ॥ १३७ ॥। सर्वात्मनार्थों ज्ञानेन केनचिन्न हि गृह्यते । तथाज्ञातविवेकस्य द्विचन्द्रादिविपर्ययात्।। १३८।। अनुवृत्तिमतः पश्यन् कस्य स्वात्मापनिहुते' ॥ १३८३॥

अथ मतम् -स्वज्ञानादेव स्मृतं विविच्यते; कदाचित्तु तत्र प्रत्यक्ष इव विशेषाग्रहस्ततोऽविवेक: ; सति तु विशेषग्रहण इन्द्रियसंयुक्ते सामान्य- दर्शनेऽपि नाविवेक :; तत उभयकोठिस्मरणे न संशयः; एकस्मृतौ न संशयो न विपर्ययः । एवमपि द्वयोः स्मरणे न विपर्ययः स्याद। न च स्मृतौ विशेषात्रहणम्, विशेषस्मरणात्। अथ देशकालविशेषात् स्मर्यमाणं विविच्यते, तत्र देशकालभेदाग्रह इति ; तन्न; अनन्तदेशकालभेदावगतं तद्देशावगतं च दृश्यात् स्मर्यमाणं विविक्तं गम्यते। न च देशकालमेद- ग्रहणात्, अनन्तस्मरणानुपपत्तेः; तद्देशावगते च देशभेदाभावाद। भथ स्मर्यमाणताया अग्रहणादविवेकः, स्मर्यमाणताज्ञानाच्च विवेक :; तस्मात् 'स्मरामि' इति ज्ञानशून्यानि रनतादिज्ञानानि भ्रान्तिहेतवः । परिपूर्णैव तार्ह स्मृतिः, न तया स्वविषयस्य किंचिन्न गृहीतम् ; स्वयमेव सा स्वविषयं दृश्याद्दि- विनक्ीति नास्ति दृश्यमानस्मर्यमाणयोरविवेकः। यतः 'स्मरामि' इति ज्ञानमन्य- देव दर्शनस्मरणविवेककारि स्मृतेः । तत्रेदं विचार्यम्-स्मृतिः सविषयं विविनक्ति वा न वा १ यदि विविनक्ति, तदा विपर्ययाभावः; अथ न स्मृति: सविषयं विविनक्ति, तदा सामान्यदर्शने चान्यस्मृतौ विपर्ययः स्या दित्युक्तम् । न 'स्मरामि' इति विवेकाच्चेत्, स एव स्मृतेः स्वयमविवेचकत्वेन स्यात् ; कार्यगम्यस्य हि ज्ञानस्य मेद: कार्यविशेषोन्नेयः । न चेत् स्मृतेः प्रमाणकार्यात् कार्य विविक्तं स्यात्, केन सा विविक्ता गभ्येतः सत्यपि स्मृतिविवे के दृष्टः प्रत्यमिज्ञाग्रमः 'स एव' इति ! न च प्रत्यक्षस्याविवेक:, एकविवेकेनोमयोर्विवेकात स्मृतादविवेकाच्च स्मृतिविभ्रमः स्यात्, न प्रत्यक्ष- भ्रमः । तस्मान्न 'स्मरामि' इति प्रमोषादविवेकः। अथासनिहितस्य

*ते ;- A. -वेकर-B.

142 ब्रह्मसिद्धिः

संनिहितात्मना प्रतीतिरविदेक:, स्मृतेर्विपरीतार्थत्वप्रसङ्ग:। अथासंनिध्य- ग्रहणात्, मवतु 'स स्वप्नज्ञांने, न त्विन्द्रियजायां भ्रान्तौ ; मनसोऽनुप- घातादुपघातहेतुत्वाच्चाप्रदणस्य ! न चेत्थं प्रवृत्तिनियमः स्यादित्युक्तम् । सति च वस्तुग्रहे कस्यचिदशस्याग्रहान्ान्तौ सर्वज्ञानभ्रमत्वम् ; न हि कस्य- चिज्ज्ञानस्य सर्वात्मना वस्तु विषय इति। सत्यपि च विवेकज्ञाने प्रमाणा- न्तरात् द्विचन्द्रदिब्बोहाद्यनुगतिर्दृष्टति नाग्रहणमात्रं विपर्ययः ।

प्रसक्तप्रतिषेधात्मा ख्यातिः प्राप्तौ प्रकल्पते ॥ १३९॥ नाग्रहः प्रापकोऽभावः प्रापिका विपरीतधीः । ये च ख्याती तु रजतचक्षुःसंयुक्तवस्तुनोः ॥ १४० ॥ नायं तदुपनीतार्थप्रनिषेघोऽवगम्यते । न चाप्रहणमेवैषा प्रतीतिरपबाघते ॥ १४१ ॥ सर्वा ह्यग्रह्बाधेन जन्म न स्यात्तथेदृशी। विवेकविज्ञानमिदं न प्रसक्तनिषेधधीः ॥१४२ ॥ इति ब्रुवाणों वैयात्यात् सवां प्रतीतिमपह्नते । न क्रमें यौगपद्ये वा विवेकमतिरीदृशी। १४३ ॥ प्राप्ते स्यादैक्यसंवित्तौ न भेदस्यानिरूपणे । रजतस्य स्मरंश्चक्षुःसंयुक्तस्य च वस्तुनः ॥ १४४ ॥ सामान्यदृष्टया रजतादबुङ्का च विविक्तताम् । पश्चाद्विविश्वन् प्रत्येति नैवं सामान्यदर्शने॥ १४५ ॥ कोठिद्दयस्मृत्यभावे संशयो न नियोगतः । विवेकग्रहणाभावात् काळसंनिधिसंविदः । १४६ ।। तद्वदाभासनात् प्राप्ताविष्टः स्यादन्यथाग्रहः । तत्राग्रहो निमितं स्यादथवा संनिधिग्रह॥ १४७॥ भेदग्रहापवादेन रहितो भावरूपतः । विपर्ययानम्युपाये भ्रमोऽग्रहनिबन्धनः ॥ १४८ ॥

1 B omits स.

नियोगकाण्ड: 143

शब्दैकगम्य उक्तः स्यादग्रहोऽग्रहबन्धनः । १४८३। 'नेदं रजतम्' इति प्रसक्तपतिषेधरूपा प्रतीतिर्नाग्रहणेऽवकल्पते, प्रसङ्गा- भावात्। न खल्वग्रहणं कस्याचेत् प्रसञ्जकम्; अभावो हि सः । विपरीदा तु ख्यातिः संनिहितस्य रजततामभूतां रजतस्य वा संनिहित1- तामादर्शयन्ती प्रसञ्जयाति। ननु च रजतनयनधटितवस्तुनोः र्याती र्तः; ते एव प्रसञ्जिके। सत्यम्; न तु तदुपनीतयोरियं निषेधावगातेः। न ही 'नेदं रजतम्' इति रजतमात्रं चक्षुःसंयुक्तवस्तुमात्रं वा निरस्यमानमव- स्याम :; किं तु चक्षुःसंयुक्तस्य तु रजततां रजतस्य वा चक्षुःसंयुक्तताम् । न चतयोरग्रहणं प्रापकम्, अग्रहणत्वादेव। तस्मादवश्यं प्रतिषेध्य प्राप्तये विपरीतख्यातिरुपासनीया । न च 'नेदम्' इत्यग्रहणमेव वार्यते, सर्वज्ञानेषु ता दूप्यप्रसङ्गात। सर्वज्ञानानामग्रहबाधेनोत्पत्तौ3 च विवेक ज्ञानमात्रमिदं न प्रसक्तप्रतिषेधरूपमिति प्रतीत्यनुसारिणोऽनुरूपम् । न हि रजतश्ुक्तिकाशकलयोर्युगपद्विविक्तयोर्ग्रहण ईदृशी प्रतीतिर्न क्रमेण। अवि- विक्तयोर्ग्रहण ईदृशी स्यादिति चेत् युक्ता, विविक्तयोर्ग्रहणेSविवेकप्रतिषेधरूप- त्वात् ; विविक्तयोरग्रहणे प्राप्त्यभावादयुक्ता। अपि च भवति कदाचित्- यं: स्मरति च रजतस्य, वक्षुःसंयुक्तस्य वस्तुनः सामान्यमात्रदर्शी, न रजताद्विवेकं गृह्लाति, पुनश्चक्षुःप्रसादाव प्रत्येति; न च तदा तथा प्रतीतिर- विवेकत्रहणाभावात् । ननु सामान्यदर्शने न चेद्विपर्ययः, संशयः स्यात्; तदपनोदि च निर्णयज्ञानमीदृशमव। नैतन् सारम् ; न ह्यसति कोटिद्वय- स्मरणे सामान्यदर्शनेऽपि संशयः, न च विपर्ययः; भवति हि पुरोऽवस्थिते भाखररूप मात्रप्रतीतिः, रनते च स्मृतिः । न च तयोरन्यत्वं प्रतिपद्यते, नैकत्वं च; तत्र न विवेकज्ञानमेवंरूपम्, एकत्वाप्रतिपचेः । अथ मतम् -विवेकाग्रहणात् कालसंनिधिप्रतनेश्र रजतं वा चक्षुःसंप्रयुक्तवदवभासते; चक्षुःसंयुक्तं वा रतवत्; अवः प्राप्तिरिति प्रतिषेधोपपत्तिः। अभ्युपेता तहि विपरीतख्यातिः; न ध्यन्या सा अतदात्मनस्तथावभासनात्। काम

Badda स्य. ' का-B. * B adds व. 5 A adds च. ३से: । न-A. 6 A omits रूप.

144 ब्रक्मसिद्धि:

तच्वाज्ञान निमित्ता स्यात्; न हि सा तच्वज्ञाने सत्युदति, विरोधादिति। तत्रापि संनिधिख्यातिरवे निबन्धनम् ; तस्यास्तु विवेकग्रहोऽपवाद; अग्रहणे निर्पवादा सैव कारणम्, नाभावः । विपरीतख्यात्यनभ्युगमे चाग्रहण- निबन्धनो भ्रम इत्यग्रहणमग्रहणानिबन्धनमिति सुव्याहृतम्! समे च द्विती- यामावात् कुतोऽविवेकः, स्मृतत्वेनाविविक्तस्य तथा विवेके* धर्मिणि प्रतिपन्ने धर्मान्तरप्रतिपत्तेर्बाधकत्वं पूर्वस्याश्च आ्रान्तित्वं स्याता- मिति। यः प्रतीतिविरोघस्तु स स्वदोष उदाहृतः ॥ १४९ ॥ सामानाधिकरण्येन बोधाद्रूप्यमिदं मितम् ॥ १४९३॥ 'इदं शुझ्कं' रजतम्' इति सामानाधिकरण्येन प्रतीतेरात्मोपालम्भः पररिम- न्नासज्यते प्रतीतिविरोधः, ज्ञानमेदकल्पनायाः प्रमाणाभावात्। अनाश्वासो ज्ञायमाने ज्ञानेनैवापबाध्यते ॥। १५० ॥। व्यमिचारादसामर्थ्य न तत्कार्यस्य लाभतः । व्यभिचारात्प्रमेयत्व कार्यमेव न लभ्यते ॥ १५१ ॥ यो हि ज्ञायमानेऽर्थऽन्यथापि स्यादित्यनाश्वासस्तस्य तेनैव ज्ञानेन तथात्वपरिच्छेदिनात्पत्तिर्निरुध्यते ; तथा हि-अनाश्वासनिवृत्तये तद्विधं ज्ञानमेवापेक्ष्यते; तच्चास्त्येव। न च व्यभिचारदोषादसमर्थप्रमाणं ज्ञानमिति युज्यते, प्रमाणकार्यस्य परिच्छेदस्य ज्ञानरूपादेव सिद्धत्वाव; परिच्छेदतो हि प्रामाण्यम्; अतन्त्रता तु व्यभिचाराव्यभिचारयोः, असति तस्मिन् धूमादेरव्यभिचारस्याप्यप्रमाणत्वात्, व्यभिचारवतोऽपि च सितासितादिषु चक्षुषः सति तस्मिन् प्रामाण्यात्। न च व्यमिचारो बाधहेतुदोषवत् प्रामाण्योपघाती क्वचिद् ढष्टः, चक्षुरादौ व्यिचारवति प्रमाणत्वात्। ननु दृष्टो व्यभिचारः प्रामाण्योपघाती प्रमेयत्वोर्ध्वत्वादौ; नैतत् सारम्; न

1 निमित्तं-B. 5 क्ति-B. *ज्ञानेन-B. पलम्म :- B. 3 णाभाभाव :- B, 7 दो-A, 4 क-B,

नियोगकाण्ड: 145

तत्र व्यमिचारादपामाण्यम्, अपि तु परिच्छेदकार्याभावात; तदभाव'क्र हेत्वभावात्। अव्यभिचाराद्ि लिङ्गाल्लिङ्गिपरिच्छेदः। यत्र त्वव्याभिचारो न कारणं तत्न व्यभिचारेऽपि सति परिच्छेदे प्रामाण्यमविवादम; अक्षेषु तद्वदेव 'च ज्ञानं परिच्छेदनिमित्तम्, न लिङ्गवन्। न च संशयो- त्पच्या व्यभिचारः प्रामाण्यमुपहन्ति, सम्यक्परिच्छिन्ने द्वैविध्यस्यासंशय- हेतुत्वात् ; न निश्चिने स्थाणावूर्ध्वत्वेन संशेरते; उत्पच्यैव ज्ञानमर्थमव- धारयति; अनवधारकं तु नैवेहाधिकृतम्। एवं चावधारणादेवानवधारण- मिति विप्रतिषिद्धम् । य एव त्वव्यभिचारमर्थयते ज्ञानस्याश्वासार्थ तस्यैवा- नाश्वासः, अव्यभिचार ज्ञानेऽप्यनाश्वासात; न हि तदसिद्ध'व्यभिचारमा- त्मनि ज्ञानान्तरेषु चाश्वासकारणम्। ज्ञानान्तरात् सिद्धावनवस्था। अपि च ज्ञानरूपाच्ेन्नार्थाश्वासः तस्यासिद्ौ केन सहाव्यमिचारो ज्ञानस्य गरृहोतः किं च ज्ञानरूपादेवाव्यभिचारोऽपि कथ्यते, विपरीतख्यानौ तद्वि- राघात; तथा सति तदेव विषयस्य साधकम्; व्यर्थोऽव्यभिचारः । न च व्यभिचारः प्रामाण्यमुपहन्तीत्युक्तम्।

अपि चाग्रहणेऽभीष्टं यद्दिवेकनिबन्धनम् । न पराणु द्यते दण्डैस्तद्विपर्ययदर्शने । १५२ ॥ नोद्रेकहतवो दोषा: कार्यसामर्थ्यघातिनः । ग्रहाग्रहविभागः स्यादतस्तत्सदसच्वतः । १९३ ॥ विपर्यये हि नितरामुपघातः प्रकल्पते। इष्टकार्योपरोधेन विपरीतोदयेन च ॥। १५४ ।। तस्मात्तत्सदसच्वाभ्यां विवेकोडन्रापि कल्पते। दोषेऽसत्यग्रहाशक्ा कथ च विनिवर्नत ॥ १५५ ॥।

1 वा-B. 6 B omits न च व्यभिचार :. * न-B. 7 म्ु-B. 3 म्र-B. 8इष्टं कार्योपघातेन-B. *री-B. 9धि-B. 'द्वा-B. 10

146 ब्रह्मसिद्धि:

न हि कारणसद्गावे कार्यसत्ता नियोगतः । प्रत्यक्षं कार्यमेवं च हेतुनानुमित भवेत् ॥ १५६ ।। विपर्यये फलाभावो हेत्वभावात्तु युज्यते .. १५६ई ।। विवेकोपायश्र दोषाभावभावौ ग्रहणाग्रहणयोर्न दण्डवारितौ। विपर्यये विपर्ययहेतवोऽभ्युपघातकाः सुतरामिष्टकार्योपरोधाद्विपरीनोदयाच्च। न चा- दु ष्टष्व पान्द्रियादिषु अग्रहाशङ्गानिवृत्तिः, यतो हेतुभावेऽपि न नियागतः कार्यम् ; विपर्ययश्च स्यात्; प्रत्यक्षासंवित्तिर्हेतुनानु मीयेत। फलाचु हेतो हेतुभावानुमानम; दोषाभावात्तु विपर्ययकार्या सच्वं युक्तानुमानम, हेत्वभावे कार्यानुत्पादात्।

स्वरूपानर्पणादेवं भवेदग्रहणेऽपि ते । कस्यचिच्वर्पणं तुल्यमथ तत्र न तत्तथा ॥ १५८ ॥ परस्यापि हि तलैवमथ तत्र तथा स्थितेः"। सर्वत्र स्यात्तथाभावः स्यादेवं अ्हणेऽपि ते ॥ ११९ ॥ यथा तत्रानिमित्तत्वात् सम्यग्ज्ञानेSनिमित्तता। शङ््यते ग्रहणेऽप्येवमग्रहे सा निरूपिता ॥ १६० ॥।

ज्ञानादेव निमित्तत्वमन्येषां न विशिष्यते ॥ १६०३ ॥ आलम्बनत्वहानं च यथाकारान्तरावभासे चक्षुःसंयुक्तस्य तथाग्रहणेऽपि, स्वरूपानर्पणस्य तुल्यत्वात्। अथ कस्यचित् सामान्यरूपस्य स्वाकारत्वात्- "अथ कानिच्चक्षुःसं1युक्तानि वस्तूनि सेन रूपेण गुद्यन्त इति कस्य- चिदग्रहणेऽपि नानालम्बनत्वम्-तुल्यम् ; आकारान्तरावभासेऽपि केषांचित्

1 ह-B. 6 णात् -- A. a a omits आपे. 7स्थिते-B. $ B omits अ. 8 स्वकार-B. * मीयते-B. 9 A orits अथ .. B ्यं-B, 10 A adds प्र.

नियोगकाण्ड: 147

स्ाकाराणामवमासनात्। अथाग्रहण नैव चक्षुःसंयुक्तस्यालग्बनत्वमिष्यते, परोऽपि नैव विपर्यय इच्छति2; एवं ह्युक्तम्-

तस्माद्यदन्यथा सन्तमन्यथा प्रतिपद्यते । तन्निरालम्बनं ज्ञानमभावालम्बनं च तत् ।।" अथ विपर्यये चक्षुःसंयुक्तस्यानालम्बनत्वादन्यत्राप्यन।लम्बनताशङ्गा, अग्र- हणेऽपि तुल्या। यथा खळ् विपर्ययज्ञाने चक्षु संप्रयुक्तवस्तुस्भावनिरपे- क्षता दृष्टा सम्यग्ज्ञानेऽपि 'शङ्कचते ज्ञानत्वसामान्यात् तथा चक्षुःसं'प्रयुक्त मपि वस्तु नाविकलरूपं गृद्यते, तेना नालम्वनं भवति, सदृशस्मृतिहेतुतां च प्रतिपद्यते-इत्यग्रहणे दृष्टानालम्बनता ग्रहणेप्वपि करमान्न 'शक्कचते? दोषाभावादिति चेत्, विपर्ययेऽपि तुल्यम् : न चान्यथालम्बने निरा- लम्बनत्वम्। चक्षुस््वन्यथापि नालम्ब्यते। आलम्बनार्थश्र रजतव्यवहार- योग्यता शुक्तेः ; तथा हि-रजतार्थी तामादत्ते ; घठस्यापि हि नैवा- न्यत् ख्वज्ञानालम्बनत्वमन्यत्र व्यवहारयोग्यतायाः, यतो न विषयाकारं ज्ञानम् ; तत्र शुक्ति: स्वरूपेण नालम्बिता रजतज्ञानेन, तन्निबन्धनव्यव- हाराभावात; रजतरूपेण तु तन्निबन्धनस्योपादानव्यवहारस्य तत्र भावादिति।

क्रियानिष्ठेऽपि विधौ वस्तुखरूपसिद्धये कश्षिदाह- अवघातप्रोक्षणादेर्यथा द्रव्यार्थता स्थिता ॥। १६१ ।। ज्ञानं सभावाद्रव्यार्थ कर्मत्वाच्चात्मनस्तथा । भवत्वेवं तथापीष्टरूपसिद्धि: कुतो मता ॥ १६२ ॥ शब्दस्तदर्थकार्यत्वे तावज्ज्ञानस्य निष्ठितः । ज्ञानाज्ज्ञेयस्य कोऽन्योऽर्थः सरूपप्रतिभासनात् ॥ १६३ ॥ अदृष्टकल्पना युक्ता न च दृष्टस्य संभवे ।

*स्वकाराण-B. * शक्यते-B. 2 B adds इति. 5 A omits प्र. 3 Śloka-Vārtika, page 245. 6 B omits तेना. 10A

148 ब्रह्मिध्धि:

तस्माद्यथा प्रोक्षणादिविधेर्व्रीहिपु गम्यते॥ १६४ ।। अदृष्टा संस्कृतिर्ञानविधे रूपं तथात्मन: ॥ १६४ई ॥ यथा अवघातप्रोक्षणादयः स्वरूपेणैव द्रव्यार्थाः, द्वितीयया च द्रव्यस्य कर्म- त्वेन निर्देशात, तथा ज्ञानमपि स्वरूपेण परार्थम; कर्मत्वेन चात्मनो निर्देशात्तदर्थम्। अतो ज्ञानविषयोऽपि विधिरात्मरूपं संस्पृशति, न ज्ञान- मात्रे पर्यवस्यति, ज्ञानस्यात्मरूपार्थत्वेन कर्तव्यतावगमात् ज्ञाननियोगेनैवात्म- रूपस्याक्षेपात्। स्यादेतत्-भवतु ज्ञानस्यात्मार्थताभिप्रेता; अपहतपाप्मादि- रूपात्मप्रतीतौ तु प्रमाणं वाच्यम; शब्दस्तावदेवंविधात्मज्ञानकर्तव्यतायां पर्यवतित :- 'एवं विधात्मोद्देशेन ज्ञानं कुर्यात्' न तु 'एवं विध आत्मा' इति। तत्रोच्यते-न हि तत्राकिंचित्करस्य तादर्थ्येन कर्तव्यता युज्यते ; ज्ञानस्य च कर्मणि नान्यत् फलं तद्रूपसंवित्तेः; न हि तस्यां दष्टाया- मन्यस्यादृष्टस्य कल्पना। तत्र यथा "1व्रीहीन् प्रोक्षति" इति प्रोक्षण- विधेरेव व्रीहिष्वदृष्टसंस्कारावगमः प्रोक्षणविषयादपि; नान्यथा व्रीद्यर्थे प्रोक्षणे कर्तव्यता युज्यते; न हि तत्र किंचिदकुर्वत् प्रोक्षणं तदर्थ2 कृतं स्यादित्येवं विधेरेवादृष्टसंस्कारसद्गावसिद्धि: ; यथा "सवर्गकामो यजेत" इति; नान्यथा स्वर्गकामस्य यागकर्तव्यताप्रतीतिर्युज्यते यदि न सवर्गो पायो याग :; अनुपाये चेन्नियुज्यते, न स्वर्गकामो नियुक्तो भवति; अनुष्ठितोऽपि न सवर्गकामेनानुष्ठितो भवतीति क्रियाविषयादपि विधेः साध्य- साधनभावावगम: शाब्द :- तथा ज्ञानविषयादपि विधेरात्मरूपबोधः; न हि तद्विधमात्मानमुद्दिश्य ज्ञाननियोगो युज्यते अतद्विघश्चेदात्मा तेन ज्ञानेन प्रतीयत इति।

उक्तोत्तरमिद यस्मादरूपेणापि भासकम् ॥ १६५ ॥ ज्ञानं प्रदर्शितं न स्यादन्यथा तद्विघेः फलम्। लयो निवत्यों न तथा विक्षेपो हि यथासुख: ॥ १६६ ॥

1 Āp. Śr. Su. 1 -- 9-1. 3 Tait. Sam. 2-5-5. *रथंकृ-B. *खं-B.

निर्योगकाण्ड: 149

लयविक्षेपमेदश्व न स्यादग्रहमात्रके। नन्वरूपावभाते स्याददृष्टफलकल्पना ॥ १६७ ॥ रूपावमसे दृष्टं तु फलं तत्सिद्धिलक्षणम् । न दृष्टमात्राद् दृष्टार्थं पुरुषार्थानुगं तु तत् । १६८ ।। न भिद्यते च त्दावो रूपारूपावभासयोः । यथा प्रपश्वशून्यत्वे तच्वे ज्ञानावभासिते ॥ १६९ ॥ दुःखकर्मक्लेशहानमतत्ेपि तथा भवेत्। एतच्ात्र भवेदयुक्त प्रत्यक्षाद्यविरोधतः ॥ १७० ॥ अनौप चारिकार्थाश्ष स्युः कमविघयो यतः ॥ १७०३॥

आत्मार्थज्ञानविधेरेतावद्धम्यते-ज्ञानेन सोऽवभार्यते, आलम्ब्यते, व्यवहार- योग्यतामापाद्यते। तच्चावभासनं स्वरूपेण च दृष्टम्, पररूपेणं च; रज- तात्मना शुक्तिकायाः । प्रतिपादितमेतत् -- नाग्रहमात्रमेतत्, अन्यथाख्या तिस्तु। तत्रोभयथा संभवे कुत एतत्-तच्वप्रतिपत्तिरवश्याम्युपेया, नातस्मिस्तत्ख्यातिः: अन्यथा नात्मज्ञानवविधि: फलवान् स्यात्; स खल्व नात्मरूपप्रविलयार्थः; अनात्मरूप विलयेन हि वस्तुनोऽवगतिर्दृष्टेति । यदि च नात्मनो नामरूपप्रपश्वरूपेण प्रकाशनम्, किं प्रविलाप्येतः अथ मतम्-द्विप्रकारेयमविद्या, प्रकाशस्याच्छादिका विक्षेपिका च; खमजाग- रितयोर्विक्षेपिका, सुषुप्त आच्छादिका लयलक्षणा। तत्राच्छादकाविदा निवृत्तिर्ज्ञानविधे: फलम्। तच्चासत; यतो नाच्छादिकाया अविद्याया निवृत्तिः पुरुषेणार्थ्यते तथा यथा विक्षेपस्य; स हहि विविधदुःखात्मकः; लयस्तु विविधदुःखनिवृत्तेरसकृदानन्दत्वेन श्रुतौ गीतः प्रत्युतार्थनीयः म्याद्। अपि च विपर्यासमनिच्छतोSविद्याभेद एव न स्यात्, अवस्थात्रयेऽप्य- ग्रहणमात्रत्वात्। तस्मादग्रहणविपर्ययग्रहणे द्वे अविद्ये कार्यकारणभावेनाव-

1 g-B. 3 स्था-B. 2चरितार्था-B. 4 B adds g.

150

स्थिते; खवनजागरितयोरुमे; कारणभूताग्रहणलक्षणा सुषुप्त इत्यविद्याप्रविभाग उपपद्यते । तद्ुक्तम्- कार्यकारणवड्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ । प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ नु तुर्यें न सिध्यतः ॥" नन्वन्यथायं भेद :- अग्रहण/सम्यग्रहणाम्याम् ; अग्रहणलक्षणाच्छादिका सुषुते, असम्यग्ग्रहणमितरयोः; तथा हि-अभिन्नस्य वस्तुनोऽप्रदेशस्य ग्रहणे तथाभावस्य चाग्रहणात् पृथक्वेन प्रत्यवभासः। नैतत् सारम् ; यदि ताव दसम्यग्म्रहणमात्रं तदपटु्त्ं वा ज्ञानस्व फेन चिद्रूषेण वा ग्रहणम्, न सर्वात्मना; तत्र दूरस्थे सूक्षमे च मवत्यपट्ठ ज्ञानं सामान्यज्ञानम् ; न च तदविद्या। न च किंचिज्ज्ञानं सर्वात्मनार्थस्य ग्राहकमिति सर्वज्ञानमिथ्या- त्वापानः । अभेदस्याग्रहणेऽपि मेदस्गासंवित्तेर्न निवर्तनीयमस्ति विद्यया। न खल्वमेदाग्रहणं निवर्तनीयम्; न हि तत किंचिदपराध्यति। भेदस्तु विविधदुःखायतनम्। अथासम्यग्ग्रहणं पृथक्प्रत्यवभासो-पृथगात्मनः, अभ्यु पेता ता्हिं विपर्ययख्यातिः-अपृथक् पृथक् प्रकाशत इति। अथो- घच्येत-न ब्रूमः 'पृथक प्रकाशते, किंतु पृथगिव प्रकाशत इति ; क इवार्थ: यदि यथा 'पृथग्भूतमप्रकाशमानैकत्वं प्रकाशते तथैकमप्यात्म- तच्वमगृह्यमाणैकत्वं प्रकाशत इति ; केनचिदशेन ग्रहणं सर्वात्मना चाग्रहण- मुक्तं भवति, तत्र चोक्तम्। अथ प्रकाशत इव, न तु प्रक्राशते; 8प्रका शने क उपमार्थ:१ तन्निबन्धनव्यवहारप्रवृत्तिः। तन्निबन्धनश्रेद्यवहारः, प्राप्तं प्रकाशनम्-नासति कारणे कार्यं भवतीति। अथाभेदाग्रह एव पृथक्त्व ग्रहाभिमान: ; तदसत्, अग्रह्णस्याभावस्य स्वरूपेण पररूपेण वा अ्रहणान- म्युपगमात्। अप्रकाशमाने च पृथक्त्वे कुतस्तदवग्रहः१ अभिन्ने च भेदा- भिमानं परित्यज्याभेदाग्रदृणे भेदग्रहामिमानमूरीकुर्वता कि परिहतं स्याद् तस्मात् सुषूच्यते-'लयविक्षेपभेदश्च न स्यादग्रहमात्रके' इति ।

1 Māņd-kār. 1-11. 6 B omits पृथक्. a B adde वा. १ पृथग्भूमे: प्र-B. * B omits सामान्यज्ञानं. 8 B omits प्रकाशने. णा-B. B omits व. •ध्धते-B.

नियोगकाण्डः 161

नन्वनात्मरूपेण प्रतिपत्तेने दृश्यते किंचित् फलम्; तत्रादृष्टकल्पना स्यात् ; आत्मरूपप्रतिपत्तेस्तु दृष्टं फलं तत्स्वरूपसिद्धिः। उच्यते-न यस्य कस्यचिद्दर्शनाद् दृष्टार्थता, कि तु पुरुषार्थसस्पर्शिनः; तेन हि तद्विधिर्निरा काङ्क्षा भवति। न च पुरुषार्थभेदस्तत्वातत्वप्रतिपच्योः ; यथा हि विशुद्धमद्वैतमात्मानं प्रतिपद्यमानरतथामूनो न शोकेन संस्पृश्यते, शोच- नीयाभ,वात् ; न कर्माशयमुपचिनोति, कर्तध्याभावात; न क्वचिद्रज्यनि किंचिद् द्वेष्टि वा, विषयाभावात; 'एवं जीवन्नेव विद्वान्विमुक्तो भवति ; तथा अतथाभूतमपि तथामावनापुरःसरं साक्षादिव प्रतिपद्यमानः । अभूतोS- प्यर्थः परिभावनानिशयाडूतव्यवहारहेतुर्भवति। इदमेव चात्र युज्यते, प्रत्य- क्षादीनामविरोघात्, कर्मविधीनां च भूतार्थत्वात्। परमार्थे हि प्रपश्चशू- न्यत्वे प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि बाध्येरन्; कर्मविधयश्राभूतकल्पनोपादानव्यव- हारसिद्धार्थगोचराः स्युः । तस्मादपरमार्थन वाहैतात्मज्ञानविधिर्युज्यते।

जानातिस्तत्त्वबोधे चेन्न मिथ्यादिविशेषणात् ॥ १७१ ॥ नात्मा ज्ञातस्तथा स्याच्चेन्न तद्रूपाविधानतः । प्रमाणान्तरसिद्धत्वे नतरामन्यथा यदि ॥ १७२॥ शब्दार्पितेन रूपेण तस्य ज्ञानं विधीयते । अतच्चेनापि तेनास्य विज्ञानमवकल्पते।। १७३।।

यदि मतम्-"5स विजिज्ञासितव्यः" इति जानतिस्तच्वपरिच्छेद एव वर्तने; तेन नाभूतसमारोपेण ज्ञानविधि: स्यादिति; तन्न; मिथ्यात्वादिभि- ज्ञानं विशेष्यते-मिथ्याज्ञानं सम्याज्ञानं संशयज्ञानमिति; तदेकनियमे नोपपद्येत, पौनरुक्त्याद्विरोधाच्च। स्यादेतत्-अस्वरूपेण प्रतिपत्तौ न तदात्मज्ञानम्, अन्यज्ञानमेव भवति; 'तच्वज्ञानं च विधीयते ; तस्माव् तच्वसिद्धिरिति । तच्च न; न खल्वेतावदेव तव्-'आत्मा ज्ञातव्यः' इति;

1 केन-B. एव -- B. *तं न-B. 5 Ohand. 8-7-1.

व्यता-B. 6 तज्ज्ञानं -- B,

152 ब्रह्मसिद्धि:

यदि स्यात् तद्रूपज्ञानविधिः; तच्च न, उभयथानुपपत्तेः ; प्रमाणान्तरसिद्धं चेदात्मरूपं न तज्ज्ञानं1 विधेयम् ; अथासिद्धम्, अशक्यमेव तत् । स्यादे'तत्-"अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युः" "'इदं सर्वं यदय मात्मा" इति शब्दसमर्पितरूपस्य तस्य ज्ञानं विधीयते; तेन च तथ्वे- नापि तत् संभवति समारोणि्तिनापि; तेन न नियोगतस्तथाभूतज्ञानवि- धेस्तथा भावोऽस्य प्रतीयते !

ज्ञानं यदि च दष्टार्थ प्राप्तं दृष्टत एव तत्। आत्मरूपविजिज्ञासोरजिज्ञासोर्वथैव तत् ॥ १७४ ॥ तदुपायो न चेज्ज्ञातस्त+यैवास्तु विधिस्ततः । अवघातादिविधयो नादष्टस्पर्शवर्जिताः ॥ २७१ ॥ अलौकिकमिदं ज्ञानमतो यदि विधीधते। न रूपसिद्धये तावद्यतः कर्तव्यता विधे: ॥ १७६ ॥ कर्तव्यता च दष्टार्थे दृष्टादेव प्रप्िध्यति। अलौकिकेऽर्थरूपेऽतः शब्देन प्रतिपादिते॥ १७७ ॥ ज्ञाने ज्ञयाम्युपायत्वात् स्यमेवोन्मुखः पुमान् । तदुपाये त्वविज्ञाने विघिना स प्रवर्त्यताम् । १७८॥ नियोगानुप्रवेशोऽतो विहन्त्येव प्रमाणताम्। भूतार्थ इति नोपास्यो भूतार्थगतिमिच्छता ॥। १७९ ॥ यदि च ज्ञानस्य दृष्टं फलम्, तत एव प्रवृत्तिसिद्धेव्यर्थो विधिः । यो धात्मरूपमनुभवितुकामः, स तःय ज्ञाने सयमेव यतते ; यस्तु न तथा, तस्य तद्यर्थमिति विधिशतेनापि स न प्रवत्यते। अथोपायाज्ञानाद् दष्टफलेS- पि न प्रवर्तते स्वयम्, अनो विधीयत इति; तच्च वार्तम्; यतः स एवो. पायो विधीयताम्, यत्रायमज्ञानान्न प्रवृत्तः; ज्ञाने तु दृष्टफलत्वात् प्रवर्तत

1 ज्ञान-B. + Brh. 2-4-6. 2 स्यादेव तत्-B. 5 भावस्य-B. Ohand. 8-7-1.

नियोगकाण्ड: 153

एव। स्यादेतत् -- अवघातादिषु दृष्टफलेष्वपि दृष्टो' विधिः । सत्यम्; न त्वदृष्टसंम्पर्शरहितः ; तत्नापि हि नियमादृष्टं फलं तण्डुलेवु तत्र्रणाड्या वा प्रधानापूर्वसिद्धिरदृष्टैव। अथ मतम् - अद्वैतात्मज्ञानमदृष्टपूर्वमलौकिकम्; अतोऽनन्तरफलमपि विधीयत इति। तत्रोच्यते-किमर्थ विधायते ; प्रमा णान्तरागोचरस्य स्वरूपप्रतिपच्यर्थम, आहोस्वदनुष्ठानार्थमः तत्र न स्वरूप- सिद्धचर्थम् ; अनुष्ठानफलो हि विधिर्नानुष्ठानाय, दृष्टार्थत्व।देव तत्सिद्धेः । तस्मादलौकिकेSपहतपाप्मादिरूप आत्मतच्वे शब्दात् प्रतिपन्ने तस्य साक्षा ज्ज्ञानं प्रति तदनुमवोपायत्वात् स्वयमेव पुरुषस्याभिमुख्यं भवतीति व्यर्थ तद्विधानम्, यथाश्चर्यभूते कस्मिश्रिदयें आगमात् प्रतिपन्ने तस्य साक्षात्करणे स्वयमेवोन्मुखत्वं भवति; तदुपायेषु त्वज्ञातेषूपायत्वज्ञापनाय विधानं युज्यते। तदेवं ज्ञाने नियोगानुपपत्तेर्नियोगे च वस्तुरूपावगमे प्रामाण्यायेगाद्यव- स्थितात्मतच्वप्रतिपत्तिमिच्छता शब्दान्न तस्य नियोगानुप्रवेशोऽभ्युपगन्तव्य इति। इदानीं द्वितीयप्रतिपत्तिविधिनिरासायाह - अत एव न विज्ञानसंतानविधिनिष्ठता तत्रापि पूर्ववन्न स्यात् स्वरूपावगतिप्रमा ॥ १८० ॥ स्वरूपनिष्ठाच्छव्दात्ु प्रमितस्य वचोऽन्तरात्। उपासनविधानं स्यात् प्राप्तेस्तदपि वा कृथा ॥१८१॥ अभ्यासेन प्रत्ययस्य प्रकर्षस्याभिवीक्षणात्। तस्माङ्गवत्यकारयेऽर्ये वेदान्तानां प्रमाणता । १८२ ।। यदपि मतम्-"2स क्रतुं कुर्वीत" "प्रज्ञां कुर्वीत " "*निदि- ध्यासितव्यः" इति, यत्रापि स्वरूपनिष्ठतैव लक्ष्यते "5तत् त्वमसि" इति, तत्रापि 'सदस्मि-इति चतो धारयेत्' इति विवक्षितत्वाच्छरवणाद न्यदनुचिन्तनं ध्यानं प्रत्ययप्रवाहो विधीयते कर्मवदेवामृतत्वफलम्।

1g-B. 4 Brh. 2-4-5. 2 Chand. 8-14-1. 5 Chand. 6-8-7. 3 Brh. 4-4-21.

154 ब्रह्मसिद्धि:

तदप्यत एव न युज्यते, पूर्वोक्तात तच्वावगतिप्रमाणाभावप्रसङ्गादन्यनिष्ठ- त्वाद्वाक्यस्य। अथ तु वाक्यान्तरात्तच्वनिष्ठादधिगते तद्विषयप्रत्ययप्रवाह- विधानमिष्यते ; भवतु ; न कश्विद्दोषः ; तथा च "'विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत" इत्यात्मतच्वविज्ञानस्य सिद्धतां दर्शयति। तदपि वा व्यर्थमेव, प्राप्तार्थत्वात्; साक्षात्करणफलं2 हि तत्तदनुचिन्तनं दृष्टार्थम्, न ततोऽन्यत् फलमाकाङ्कते*। अमृतत्वं हि न स्वरूपाविर्भावादन्यदिति प्राग्वर्णितम्। दृष्टा च ज्ञानाम्या- सस्य सभ्यग्ज्ञानप्रसादहेतुता लोके। भावनाविशेषाद्दि अभूतमप्यनुभवमापद्यते, किं पुनर्भृतम् । " 'स क्रतुं कुर्वीत" इति तु न सकलविशेषातिगात्म- तच्वानुचिन्तनं विधीयते तद्भावफलम; अपि तु नामरूपोपाधिमनोमय- प्राणशरीादिरूपानुध्यानमैश्वर्यफलम्, क्रमेण वा साक्षात्करणफलम् "तमेव धीरो विज्ञाय" इति न प्रज्ञाकरणविधिः; 'तमेव' इत्यन्यनिवृत्तेः श्रुतत्वान्निवृत्तौ तात्पर्य गम्यते, 'रक्तः पटो भवति' इति यथा रक्तपरत्वं वाक्यस्य; अत्र ह्याकाशादितच्वभेदपूर्वमविभागः प्रतिपादितः, तत्र तथैव प्रज्ञाकरणप्रसङ्गे 'तमेव' इनि विधीयते ; तथा च पूर्वार्षे-" 8विरजः पर आकाशादज आत्मा महान् ध्रुवः ।" इत्याकाशादिभ्यः परत्वे- नात्मतच्वं दर्शितम् ; तस्य तथैव प्रज्ञाकरणप्रसङ्गे तनिवृत्तये 'तमेव' इत्युच्यते ; अन्यथा न एवशब्दस्य फलम्, न च निवर्त विज्ञायेत; तथा च तदेवोत्तरेण प्रपश्चचते "'नानुध्यायाद्वहञ्छब्दान्" इत्येकवाक्यता; अन्यथा वाक्यं भिद्येन; शब्दमात्रे चानुध्यानाप्रसङ्गात् शब्दपूर्वत्वातस् शब्दार्थविष यमे- वदेमिति। एवम् "9आत्मेत्येवोपासीत" इत्येवकारश्षुतेस्तदर्थविधिः। 10निदि- व्यासितव्यः" इत्यपि "10आत्मनस्तु कामाय" इत्युपक्रमात् " 1इदं सर्व

1 Brh. 4-4-21. 7भावे-B. * B omits फलं. 8 Brh. 4-4-20. 3तदनु-A. Brh. 1-4-7. * अक्षयते-B. 10 Brh. 2-4-5. 6 Chand. 8-14-1. A1 Brb. 2-4-6. B omits न.

नियोगकाण्ड: 155

यदयमात्मा" इयुपसंहारादात्मस्वरूपपरमेकं वाक्यम् ; तदन्तर्गताः "द्रष्टव्यः श्रोतव्यो निदिध्यासितव्यः" इति न पृथग्विधयः कृत्यप्रत्यययोगेऽपि ; कृत्यप्रत्ययस्यार्थान्तरेSपि स्मरणादर्हादौ स्तुत्यर्थाः यथोपांशुयाजवाक्यान्त- रगताः "१विष्णुरुपंशु यष्टव्यः" इत्येवमादयः । "ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत् सत्यं स आत्मा तच्वमसि" इति भूत एव पर्यवसिनं वाक्यम्। तत्र 'सदस्मि-इति धारयेत्' इति कल्पनेयम्। तस्मात् त्रिविधस्यापि ज्ञानस्य विधेयत्वायोगात्, विना च विधेर्वाक्यार्थप्रतिपत्ते, अपौरुषेयत्वेन निरपेक्ष- त्वान्दूतेऽप्यथे वेदान्तानां प्रामाण्यसिद्धिः । तथा च "'तत्तु समन्वयात्" इति चोहनालक्षणाद्धर्मात् तुशव्देन विशेष्यं ब्रह्म समन्वयगम्यमुक्तम्। समन्वयो हि पदार्थानां संसरगो विनियोगस्तनो ब्रह्म गम्यते, न चोदनात इत्यर्थः ।

नन्व'विशेषेण कार्येडये वेदस्य प्रामाण्यं वर्णितम्-"चोदनालक्षणोS- र्थो धर्मः" इति; चोदनालक्षणो वेदार्थ इत्यर्थः । नैनत् सारम् ; एवं हि सिद्धप्रामाण्यवेदार्थविचारोऽयं स्याद तदुत्तरलक्षणवत्; तत्रानन्तरं प्रामाण्य- प्रतिपादनं न युज्येत, "वृत्तं प्रमाणलक्षणम्" इति च; मन्त्रार्थवादेषु च कार्यार्थत्वेन विप्रतिपत्तिरन स्यात् ; सा चोपरिष्टादेव निरसिप्यते बहु चात्र वक्तव्यमित्यलं प्रसङ्गेन।

यथान्यमानव्यतिभेदमुक्ता मतिः प्रमाणत्वमुपैति कायें। अपौरुषेयागमलब्धजन्मा तथैव सिद्धे निरपेक्षभावात् ॥१८३ ॥

।। इति नियोगकाण्डस्तृतीयः ॥

1 Brh. 2-4-5. B omits न्व. Tait. Sam. 2-6-6. 6 Mim .- St. 1-1-2. 3 Chānd. 6-8-7. 7 Sabarabhāşya. 2-1-1. 4 Brahm .- Sa. 1-1-4.

ओम्

i चतुर्थ: (सिद्धि)काण्डः ।। एवं तावत् प्रतिपत्तिकर्तव्यताप्रामाण्यव्याजेन वैरप्रामाण्यमुक्तं तत्र्रति- बाधनाय कृतः प्रयत्नः ; इदानीं त्वमामाण्यमेवाहुर्ये तद्वोधनाय प्रयत्यते । तत्र पूर्वः पक्ष :- नन्वन्वितपदार्थत्वाद्वाक्यार्थस्य पदार्थताम्। अप्राप्य न स्याद्वाक्यार्थः पदार्थत्वेऽन्यमानकः ॥ १ ॥ न तावद्वह्मान्तर्याम्यादिपदं प्रमाणम्, संबन्धज्ञानापेक्षया पूर्वसिद्धे प्रत्ययहेतुत्वेन । नापि वाक्यमू; न हि तत् साक्षाद्वाचकम् ; पदार्थद्वारा तु तत प्रतिपत्तिः अपदार्थे ज्ञानस्याभावात्। ते हि संसर्गाद्ुणप्रधानमावे- नेतरपदार्थविशिष्टमेकं पदार्थ गमयन्ति। तव पदार्थ एव विशिष्टो वाक्यार्थो भवति। न चानधिगतेषु प्रमाणान्तरेण पदार्थत्वम; संबन्धज्ञा नापेक्षणात् इत्युक्तम। तत्रापदार्थत्वे न वाक्यविषयत्वम; अनवबोधकं तेषां वाक्यम्। पदार्थेत्वे प्रमाणान्तराधिगतेरनुवादकम्। तत्रात्यन्तापरिदृष्ट- ब्रह्माद्यर्थप्रमाणाभिमतेषु वाक्येषु तद्दाचीनि पदानि स्यु:, न वा। यदि न सन्ति, न त इतरैः संसृज्येरन् न भिद्येरन्निति न तेषां प्रमे याः, लोष्टादि- वत्। अथ तु सन्ति, तथापि तैरधिगतसंबन्धैर्न प्रतिपाधेरन् अप्रतिपन्नाश्च न विशिष्टवाक्यार्थप्रतिपत्तिहेतवः; तत्र यथा 'वनात् पिक आनीयताम्' इति पिक्पदार्थाज्ञानेऽनवबोधकत्वं तथा तेषामपि। तस्मान्न चोदनातोऽपूर्व- पदार्थावगमः ; सा हि विधिप्रतिषेधाभ्यां क्रियासु पुरुषमधिकरोति ; त्रैवि- द्यवृद्धपरित्रहस्तु जपोपयोगात्, उपनिषदो वेदान्ताः-इति तत्र विनियोगाद्। 8तत्रोच्यते- सामान्येन पदार्थत्वे सिद्धेSसाधारणैर्गुणैः । शक्यापूर्वविशेषस्य लोकवत् प्रतिपादना ॥ २॥।

1 मेकपदार्थ-B. *अत्रोच्यते-B. माया :- B. *गैणे-B.

चतुर्थः (सिद्धि) काण्ड: 157

यथा लोके 'द्वीपविशेषे एवंनामानो मरतकमयपादाः पद्मरागमय चश्चवः सौवर्णराजतपक्षा: पक्षिणः' इति पक्षितामान्यं प्रमाणान्तराघिगत- मनन्यसाधारणेन धर्मकलापेन संसृज्यमानं प्रमाणन्तरानधिगतं विशेषरूप- मासादयति, वाक्येन च प्रमीयते प्रमाणान्तरानधिगतेन विशेषरूपेण- सर्वस्यैव हि वाक्यस्यानधिगतों विशेष एव प्रमेय :- तथा कारणसामान्यं वा सत्सामान्यं वा "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते" इति " अस्थूल- मनण्वद्वस्वम्" इत्यादिपदार्थैः संसर्गाद्रेदाच्च प्रमाणान्तरानधिगतं विशषरूप- मासादयति, वाक्यस्य च प्रमेयं भवति। तदेवं लोकसिद्धपदार्थान्वयेनैवा- पूर्वार्थप्रतिपत्तेर्नानवबोधकत्वमनवादऋव्वं वा । सर्वप्रत्ययवेद्ये वा ब्रह्मरूपे व्यवस्थिते । प्रपश्चस्य प्रविलयः शब्देन प्रतिपाद्यते ॥ ३ प्रविलीनप्रपश्चेन तदूपेण न गोचरः । मानान्तरस्येति मतमान्नायैकनिबन्धनम् ॥ ४॥ अशवा न लोकेऽत्यन्तमप्रसिद्धं बह्म, सर्वप्रत्ययवेद्यत्वात्, ब्रह्मणो व्यतिरेकेण प्रत्येतव्यस्याभावात्, विशेषप्रत्ययानां च सामान्यरूपानुगमात्, भेदोपसंहारावशिष्टं च सत्यं ब्रह्म-इति प्रतिपादनात्, "'वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इति दृष्टान्तात्। किं ताहै शब्देन प्रतिपाद्यते: प्रपशाभावः । तत्र प्रपश्पदार्थोऽपि सिद्ध, निषेघोऽपि सिद्ध, तयोः संसर्गात्तदमावप्रतिपतिः । आम्नायैकनिबन्धनत्वं तु तस्योच्यते, प्रत्य- क्षादीनामविद्यासंभिन्नत्वात; प्रत्यस्तमित निरिलमेदेन रूपेणाविषयीकरणाड्े- दप्रत्यस्तमयस्यान्नायावगम्यत्वादिति । पर: पुनः प्रत्यवतिष्ठते- ननु चापुरुषार्थत्वं भूतनिष्ठे प्रसज्यते। ४३। यत् खलु वाक्यं न पुरुषं क्वचिद्धितसाधने प्रवर्तयति अहितसाधना'ञ्व

1 षं_B. + Chand. 6-1-4 2 Tait. 3-1. 5 सकल-B. 3 Brh, 8-8-8. 6 नाद्वा-B.

158 ब्रह्मसिद्धि:

निवर्तयति, केवलं सिद्धमर्थमन्वाचष्टे, तदपुरुषार्थम; अपुरुषार्थत्वाच्चान्मत्त- प्रलापवदप्रमाणम् ; तथा च प्रायेण वेदान्ताः । उच्यत -- प्रमाणरय न चैतावत्पुरुषार्थेकनिष्ठता । ५॥ (उपेक्षामपि हि फलं प्रमाणस्य प्रचतक्षे)। अपि चाज्ञाननः शोकी दुःखी जीवः प्रकाशते ॥ ६ ॥ तन्निवृत्तिश्र विज्ञानं पुरुषार्थेः स्यं मतम। कस्मिश्िदरये ।वज्ञाते कुतूहलवतां नृणाम् ॥।७॥ आकुलानां ज्ञानजन्म पुरुषार्थत्वसंमतम्। अक्षादौ च यथारूपनिष्ठे नापुरुषार्थता ॥८।। न च प्रवृत्तिनिष्ठत्वं तथास्मिन् केन वार्यते। ज्ञेयस्य पुरुषार्थत्वं तत्र चेदत्र तत्समम् ॥ ९ पुरुषार्थ: स्वयं ब्रह्म प्रशान्तं विजरादिकम्। अतस्तच्वमसीत्येवमनुशिष्याय शिष्यते ॥ १० ॥ परप्रवृत्तेरङ्गत्वं प्रत्यक्षादेमत यदि। अत्रापि साक्षात्करणप्रवृत्तावङ्गतेष्यताम् ॥११ ॥ न तावन्नियोगतः प्रमाणस्य पुरुषार्थफलता। न खल् हितोपादानाहितहाने एव प्रमाणफले। उपक्षामपि हि प्रमाणफलं प्रमाणविद आचक्षते। न च पुरुषार्थता प्रमाणलक्षणम्, प्रमा हेतुत्वं तु। तस्मान्न पुरुषार्थाभावेनाप्रामा- ण्यम् । अपि च 'शोक्यहम्' 'दु:रूदहम्' 'धनादीनि मम नष्टानि' इति विशुद्धबह्मात्मनो जीवस्य मिथ्माज्ञानम्; एतन्निवृत्तिरूपं च विशुद्धा- नन्दप्रकाशब्रह्मात्मतत्वज्ञानम् । तत् स्वरूपेणैव पुरुषार्थ :; अनिष्टनिवृत्ति- रूपत्वादिष्टाविर्भावाच्च । यद्यपि च संस्कारात्तस्या नुवृत्तिस्तथापि शाब्द- ज्ञानमनुसंतन्वतो विदुषो न पूर्ववद्धवति निवर्तते चात्यन्ताय। 'दृष्टा च ज्ञानोत्पत्तेरेव पुरुषार्थता कचित् कुतूहलाकुलितानामज्ञातेऽयें। न हि

1 अनेन श्रोकार्घेनाल्भाव्यमित्यभ्यू- ३ स्या अन-B. इ :; परं तु मातकासुनदर्ते। 4दृष्ट दृष्टा-]3. *प्राणहेतुत्वं-B.

चतुर्थः (सिद्धि)काण्ड: 169

तज्ज्ञानात् परमन्यदर्थ्यते। न च प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयस्यैव पुरुषार्थतेति नियम: ; प्रत्यक्षादीनि हि प्रमाणानि ; न च तावत्रवृत्तिनिवृत्तिपराणि सिद्ध- वस्तुविषयाणि; न च पुरुषार्थतां जहति। यदि मतम् - प्रत्यक्षादिज्ञेयं हि सिद्धं वस्तु पुरुषार्थः सलिलादिः, तदपकारात् ; ततः प्रत्यक्षादीनां पुरु- षार्थता भूतनिष्ठानामपि। 'अत्रापि च शब्दप्रमेयं सयमेव बक्म पुरुषार्थो जरादिविविधाशिवोपशमान् परमानन्दप्रकाशत्वाच्च सुप्रसन्नम्। अत एव "१तत् त्वमसि" इति श्वेतकेतुमुखेनानुशासनीयाय पुरुषाय श्रुत्याभिन्नमुप- दिश्यते; अभिन्नं हि तदनुशासनीयात्। भेदेन च प्रतीयमानं न पुरु- षार्थः । तच्वे तादात्म्यज्ञाने च तथाभावात् विश्वाशिवोपशमात् परम- शिवभावाच्च परिपूर्णः पुरुषार्थ आप्तो भवति। यदि मतम्-प्रत्यक्षादी- न्यपि प्रवृत्त्यङ्गान्येव, प्रमितेऽर्थे हानोपादानादिलक्षणायाः प्रवृत्तेसतन्मूल- त्वात् ; ईदृशं प्रवृच्यङ्गत्वमत्राप्यरत्येव, शन्दात् प्रमिते ब्रक्षाण साक्षा- त्करणाय प्रवृत्तेरिष्टत्वादिति॥ एषा वेदान्ततच्वप्रविचय चतुरप्रस्फुरन्न्यायतेजा मार्ग मुक्ते रनिरुन्धन्निबिडमापे तमोSनादि निर्दारयन्ती। सद्ः प्रक्षालयन्ती घनमप जगतां तीर्थदुस्तर्कपक्कं व्याख्यातोत्खातविश्वा शिवनिरतिशयश्रेयसे ब्रह्मसिद्धि: ॥११॥

॥ इति मण्डनमिश्राणां कृतिर्बरकासेद्धि: समाप्ता ॥

तच्वसपृशः खण्डितभेदवादिनो विनिःसृता: पण्डितषण्डमण्डनात्6। ध्वान्तच्छिदो मण्डनवक्तपङ्कजा- ज्जयन्ति वाचः श्रुतिनीतिमण्डनाः ॥

1तत्रापि-B. 4 कै-B. 2 Chand. 6-8-7, 5 मण्डना :- A. B omits तत.

APPENDIX I. ॥। ओम् ।। ।। ब्रह्मसिद्धिकारिकाः ॥

ब्रह्मकाण्ड: १- आनन्दमेकममृतमज विज्ञानमक्षरम् । असर्व सर्वमभयं नमस्याम: प्रजापतिम् ॥ १॥ आम्नायतः प्रसिद्धिं च कवयोऽस्य प्रचक्षत। भेदमपच्चविलयद्वारेण च निरूपणम्।। २ ।। संहतारिवलभेदोऽतः सामान्यात्मा स वर्णितः । हेमेव पारिहार्यादिभेदसंहारसूचितम् ॥३॥ इति ब्रह्मकाण्ड: ।

अथ तर्ककाण्ड: २. आहुर्विधातृ प्रत्यक्षं न निषेद्ध विपश्चितः। नैकत्व आगमस्तेन प्रत्यक्षेण विरुध्यते ॥ १॥ लब्धरूपे क्वचित् किंचित तादृगेव निषिध्यते। विधानमन्तरेणातो न निषेधस्य संभव: ॥ २॥ क्मः संगच्छते युक्त्या नैकविज्ञानकर्मणोः । न संनिहितजं तच्च तदन्यामर्शि जायते।। ३ ।। विधानमेव नैकस्य व्यवच्छेदोऽन्यगोचरः। मा स्म भूदविशेषेण मा न भूदेकधीजुषाम्।।४।। न भेदो वस्तुनो रूपं तदभावप्रसङ्गतः । अरूपेण च भिन्नत्वं वस्तुनो नावकल्पते ।। ५॥। गौरुषेयीमपेक्षां च न हि वस्त्वनुवर्तते। पित्रादिविषयेऽपेक्षा जननादिप्रभाविता ॥६॥। एकक्रियाविशेषेण व्यपेक्षा इसवदीर्घयोः । अर्थक्रियाकृते मेदे रूपभेदो न लभ्यते ।। ७॥

ब्रह्मसिद्धिकारिका:

दाहपाकविभागेन कृशानुर्न हि भेदवान्। एकस्यैवैष महिमा भेदसंपादनासहः ।। ८॥। वहेरिव यदा भावभेदकल्पस्तदा मुधा। यथैव मिन्नशक्तीनामभिन्नं रूपमाश्रयः ॥९॥ तथा नानाक्रियाहेतुरूपं कि नाभ्युपेयते। अन्योन्यसंश्रयाद्रेदो न प्रमान्तरसाधनः ॥ १० ॥ नास्मिन्नयं नायमयमिति भेदाद्विना न धीः। मीयमानैकरूपेषु न निषेधोऽवकाशवान् ॥ ११ ॥ मेदामेदावभासे द्ें विज्ञाने चेत् परीक्ष्यताम्। न तावद द्वयमैकात्म्यप्रख्यानानवकल्पनात् ॥१२॥ समवायकृतं तच्चेन्न भेदस्यापरिच्युतेः । भेदान्तर्धानसामर्थ्यं तस्य मेदेऽपि चेन्मतम् ॥ १३ ॥ हन्तैकस्यैव तत्कि न यदेवमवभासते। दृष्टः संसर्गधर्मोऽयं यद्येकमपि वै तथा॥ १४ ॥ नानावभासते चित्रं रूपमेकं तथा मतिः। न च संबन्धिसंबन्धः संसर्गो व्यवधानतः ॥१५।। व्यवहारे परोपाचौ सर्वा धीर्व्यावहारिकी। अयथार्था यदा भावभेदकल्पस्तदा मुधा ॥ १६॥ अयथार्थधियो बीजमवश्यं बाह्यमेव न। दष्टस्तिमिरकामादिरान्तरोऽपि बयुपछवः॥।१७॥ एकत्वमविरोधेन भेदसामान्ययोर्यदि। न द्यात्मता भवेदेकतरनिर्भक्तभागवत् ।१८॥ ऐकात्म्यबुद्धेर्मागे चेदेव वस्तुनि तर्बसौ। न चेत् कुतसत्यमेकत्वमस्ति चेद् द्यात्मता कथम् ॥ १९॥ बुद्धचन्तरस्य वैयर्थ्यमेकांश इव चापतेव्। नानात्वादर्यवत्ता चेदेकत्वाद् व्यर्थता न किम्॥ २०॥

तर्ककाण्ड: २. 3

सामान्यं न हि वस्त्वात्मा न भेदश्षित्र एव सः । तस्यानन्वयतों मेदवादः शब्दान्तरादयम्॥२१॥ यदि वारिवलभावानाममेदात् तदतच्वतः । अभेदवादाश्रयणं स्यादन्यविधया गिरा ॥ २२॥ द्रव्यपर्यायार्थकानां नय एतेन वारितः । तेषामपि द्रव्यनयः पर्यायनय एव वा ॥ २३ ॥ उत्पादस्थितिभङ्गानामेकत्र समवायतः । प्रीतिमध्यस्थताशोका: स्युर्न स्युरिति दुर्घठम् २४ ॥ नैकान्तः सर्वभावानां यदि सर्वविधानतः । अप्रवृत्तिनिवृ्त्तादं प्राप्तं सर्वत्र ही जगत् ।। २९ ।। आपेक्षिकत्वाद्वेदो हि भेदग्रहपुरःसरः । नैकज्ञानं समीक्ष्यैकं न भेदं तच्वहानतः ॥ २६ ॥ आलोच्यते वस्तुमात्रं ज्ञानेनापातनन्मना। अचेत्यमानो भेदोऽपि चकास्तीत्यतिसाहसम् ॥ २७॥ प्रतिष्ठितं च विज्ञानमर्थमात्रावलम्बनम्। भेदेषु त्व्रतिष्ठत्वमस्तीन्द्रियधियामपि ॥ २८॥ अन्योन्याभावरूपतवं सर्वेषां न प्रकल्पते। तत्रोपाधौ प्रतीयन्तां तथा मिन्ना न रूपतः ॥ २९॥ दर्पणादौ मुखस्येव मेदोऽमेदावलम्बनः । भेदावलम्बनोऽमेदो न तथा तदभावतः ॥ ३० ॥। प्रत्येकमनुविद्धत्वादभेदेन मृषा ततः । भेदो यथा तरङ्गाणां भेदाद्वेद: कलावंतः ॥ ३१ ॥ एकस्यैवास्तु महिमा यन्नानेव प्रकाशते। लाघवान्न तु भिन्नानां यच्चकासत्यमिन्नवत् ॥ ३२॥ यथानुवृत्तव्यवहारसिद्धिं यथावभासं कथयन्ति बाद्याः। तथैव मेदव्यवहारयोगं वदन्ति वेदान्तविवेक्कभाज: ॥ ३३ ॥ इति तर्ककाण्ड: । 1A

ब्रह्मसिद्धिकारिका:

अथ नियोगकाण्ड: ३ शब्दाद्यदात्मविज्ञानं तन्न तावद्विधीयते। वत्यघीतवेदस्य तद्धि कर्मावबोधवत् । १॥ स्वर्गकामो यजेतेति बोधेऽस्मिन्न व्यपेक्ष्यते। विधिरन्योऽनवस्थानान्नायं कर्मव्यवस्थितेः ॥ २॥ फलं विधेयावगमात् प्रवृत्तिश्चोत्तरा विधे:। अन्योन्यसंश्रयान्नैष शाब्दो बोधः स नो परः ॥ ३ ॥ जाते बोधे न प्रवर्त्यो नतरां खल्वबोधके। शब्देन निश्चये तस्मादन्यस्मादन्यवाञ्छनम् ॥ ४॥ अथाविवक्षितार्थत्वनिवृत्यै प्रार्थ्यते विविः। अर्थो ज्ञातव्य इत्युक्ते ज्ञेय: स्यान्नाविवक्षितः ॥ ५॥ तद्दार्तमर्थपरता शब्दानां लोकवेदयोः । अविशिष्टस्तु वाक्यार्थ इत्युत्सर्गवती यतः ॥ ६ ॥ दृष्टार्थता च स्वाध्यायविधेरत्र न मिद्यते। मवेदितरथा कृत्सः सविध्यर्थोऽविवक्षितः ।।७।। ज्ञानस्य पुरुषार्थत्वसिद्धये विधिरिष्यते। सर्वत्र पुरुषार्थत्वं विधेरित्यप्यपेशलम् ॥ ८॥ ज्ञेयाभिव्याप्तितो यस्मान्न विज्ञानात् फलाम्तरम्। इष्यते मोक्ष इति चेत् साध्यस्तत्त्वच्युतेर्ने सः ॥ ९ ॥ विधेर्विना कार्यशून्यं भूतार्थमनुवादकम्। वचः स्यादनुवादश्ष प्रमाणान्तरगोचरे ॥ १० ॥ तत् प्रमाणान्तरापेक्ष प्रामाण्यमतिवर्तते। मानान्तरस्याविषये विध्यर्थे तु प्रतिष्ठितम् ॥ ११ ॥ अनपेक्षं प्रमाणत्वमश्नुते कर्मवाक्यवत्। परप्रवृत्त्थभावेऽपि प्रामाण्यायैव तद्विषिः॥ १२।। प्रमाणान्तरयातार्थभावः किमनुवादता.। उत भूतार्थता तत्र सिद्धार्थमपि बंहंच: ॥ १३ ॥

नियोगकाण्ड: ३. 5

न मानान्तरलब्घार्थतया तस्यावबोधकम्। न तत् सापेक्षमेषा चेदभिप्रेतानुवादता ॥ १४ ॥ सापेक्षतायाः को हेतु: शुद्धा सिद्धार्थता यदि। प्रमाणान्तरसंमेदस्तद्वयपेक्षणकारणम् ॥ १५॥ अनृधीप्रभवे नास्ति भूतार्थेऽपि स वैदिके। न च संभवमात्रेण तदपेक्षावकल्पते ॥ १६ ॥ विशेषो न हि गम्येत सापेक्षत्वे तदा तयोः । प्रत्यक्षानुमयोरेवं वृत्तेरन्योन्यगोचरे ॥ १७॥ परस्परव्यपेक्षत्वमविशेषं प्रसज्यते। ्यादक्षमपि सापेक्ष यदक्षान्तरगोचरे॥ १८॥ असंभवादौषघादिनियोगस्यानपेक्षता। लौकिकस्य प्रसज्येत नरप्रत्ययपूर्वकः ॥ १९ ॥ विनियोगस्तत्र तेन व्यपेक्षा वैदिके पुनः। अबुद्धिपूर्वकः सोऽपीत्यनपेक्षत्वमुच्यते ॥ २०॥ नृबुद्धिपूर्वतैवेत्थं हन्तापेक्षानिबन्धनम् । मानान्तरासंभवेऽपि ततः सापेक्षता यतः ॥ २१ ॥ वेदे नियोगनिष्ठत्वं विनियोगप्रधानता। लोके वेदे न व्यपेक्षा तल्ोके च व्यपेक्षणम् ॥। २२ । न शब्दमात्रसामर्थ्र्यप्रविभागोयमीदशः । लोकावगनसामर्थ्यः शब्दो वेदेऽपि बोधकः ॥२३॥ अथ मानान्तराज्ज्ञात्वा प्रयुङ्क्ते पुरुषो वच: । अर्थे तत्तेन तन्निष्ठमितरच्वन्यथा स्थितम् । २४॥ मानान्तरव्यपेक्षत्वात् संभव्यन्यप्रमाणकः । हन्तास्य ग़ोचरो नास्मादपेक्षास्य प्मान्तरे ॥ २५॥ तस्मान्मानान्तराद्वत्वा परस्य प्रतिपत्तये। वच: प्रयुङ्के पुरुषो नाकस्मात् तेन तद्विरि ।। २६॥

6 बरक्षसिद्धिकारिका: co

प्रमाणान्तरसंभेदो व्यपेक्षातो न संभवात्। अपौरुषेयता तेन पौरुषेयत्वमेव च ॥ २७॥। अनपेक्षव्यपेक्षत्वनिमित्ते वर्णिते बुधैः। भूतार्थमपि सापेक्षं नातोऽपुरुषबुद्धिजम् ॥ २८। अथ संसर्गभाजो नो पढार्थाः क्रियया विना। किमायातं विधे: सापि त्वसत्यादि: सुलभा क्व न ।। २९॥

न च मानावगम्यत्वमस्तीतिविषयो मतः । मानादेव यतो बुद्धिरभूदस्ति भविष्यति ॥ ३० ॥ धूमादिना मिते हि स्याद्वह्वयादावियमन्यथा। भिद्येतोत्तरकाले वा भवन्ती न खळ त्रिधा ॥ ३१ ॥ खसंबन्धितया मानमथ वस्त्वधिगच्छति । तथापि नैव भिद्येत नेत्थं चान्यव्यपेक्षता ।। ३२।। अन्यमानावगम्यत्वमथ लिङ्गात् त्रिधेक्ष्यते। स्याल्लिङ्गमपि सापेक्षं तत्सिद्धेस्तत एव चेत् ।। ३३ ।। नैरपेक्ष्यं यदि न तद्वेदे दण्डैर्निवार्यते। तत्संभवो लैद्रिकेऽर्ये बुद्धवाक्यार्थवन्न तु॥। ३४ ॥ अत्रेति साक्षात्करणाम्युपायादसमञ्जसम्। मेथत्वमेव सत्ता चेन्माने त्रिविधता कुतः ॥३५॥ तत्संबन्धादतो नार्थे त्रैविध्यमवकर्पते। वर्तमानप्रमायोगः सत्तासत्ता विपर्ययः ॥ ३६॥ मते यदि ततः प्राप्तमसत्त्वं स्मृतिगोचरे। प्रमाणयोगमात्रं चेत् सच्तासत्ता विपर्यय: ॥ ३७॥ प्राप्ता प्रमितनष्टेन घटेन मधुधारणा। प्रमिते च न जिज्ञासा पुनः स्यात् सदसच्चयोः ॥३८॥ भथ प्रमाणयोग्यत्वं सच्वं नष्टाच्च तच्चयुतम् । स्मर्यमाणे प्रचलितं क्वचिदित्यप्यसुन्दरम्।।३९।।

नियोगकाण्ड: ३.

भूमौ निखातं निर्लिङ्गमवेद्यानुपपन्नकम्। नष्टद्रष्टकमत्यति यत्सर्वमितियोग्यताम्।४० । असत् प्रमेयं च तथा यथैव स्थापयत्ययम्। अमितं हि तथा कस्मात्तथा न पुनरन्यथा ॥ ४१॥ अमित्वा कण्ठकाभावं चरणं न्यस्यते कथम्। नान्यग्रहात्तस्य भावे पुरस्ताच्च प्रसङ्गतः ॥ ४२॥ जिज्ञासा न प्रवर्तेत यदि संवित्त्यभावतः । प्रमाणविषयत्वस्य नोपयोगोऽत्र दश्यते ॥ ४३॥ असद्वोधेSनन्यहेतुभानेन छयुपयुज्यते। अथ यत्र प्रवृत्ति: स्थात्तत केवलसंविदः ॥ ४४।। जिज्ञासेत न सूक्ष्मार्थ कैवल्यं संविदो यदि। केवलो विषयो नेष्टो रूपोन्मिश्रेऽपि तद्यतः ॥४५॥ विशिष्टस्य च नास्त्यन्यदन्याभावाद्दिशेषणम्। नास्तीति घीव्यवहती विषयं कमुपाश्रिते ॥। ४६॥ मानाभावं यदि क्षुण्णं मेयाभावस्य तत्र किम्। = अमावे च व्यवहतेरढष्टौ ध्वान्तढष्टिवत्। इत्थं भवेत् सुषुप्तादौ त्रैलोक्याभावह्ग्भ्रमः ॥ 8८॥ अपरिच्छिन्दतः किंचिद्विभ्रमश्च न युज्यते। आरोपविषयारोप्ये नाजानन् रजतभ्रमी ॥ ४९ ॥ नाभावभिन्ना व्यवहत्तदभावश्र धीपदे। तमोदृष्टिस्तु भूच्छायामालोकाभावमेव वा ॥। ५० ॥ आळम्बते न त्वदष्टाविष्टो दर्शनविभ्रमः । अस्तु वा मानयोग्यत्वं सच्वं तच्वच प्रमीयताम्। ५१॥ तस्मिन् मिते वस्तुसच्वं भवत्यागमगोचरः । न च सापेक्षता नास्मिन्नन्तरार्थविभिन्नताम्।।५२॥

8 व्रक्षसिद्धि कारिकाः

प्रचक्षते येःपि सत्तामन्यां न प्रतिजानते। प्रमाणान्तरभिन्नार्थमपिं मानं न नो वच: ॥ ५३ ॥ निरपेक्षमिहार्थे तु प्रमत वसत्विदं मया। अर्थमात्रे च सापेक्षमन्यापेक्षार्थबोधनातु.॥ ५४।। अबाधितमपि त्वर्थे प्रमाणांशेऽपबाधनात्। तत्राप्रमाणतामेति बुद्धानाप्तवचो यथ्षा॥ ५५॥ आप्तवाक्यं पुनर्नार्थ न मानांशेऽपबाधितम। निरपेक्ष प्रमाणांशे वयवहारोऽन्यथा कथम् ॥ ५६॥ मयेति वक्रभावेन संभेदरहितं ततः । प्रलीनज्ञानविज्ञेय विभागं स्वात्मवेदनम्. ॥ ५७॥ प्रवेदयन्तु वेदान्ता मानान्तरमलौकिकम्। तत्सिद्धिसिद्धतार्थस्य पुंवचोवद्भविष्यति ॥१८॥ एवं न मेयता सचा नन्वन्यापि न युज्यते। न हि पूर्वावमर्शेन विना सामान्यकल्पना ॥ ५९॥ गामेकामीक्षितवतो जायतेऽन्यत्र यादशः । अवमर्थो दृष्टसतस्तथा न हि सदन्तरे ॥ ६० ॥ एकशब्दप्रवृत्तिस्तु दण्ड्यादिवदुपयताम्। को नु पूर्वावमर्शोऽयं पूर्वरूपान्वयो थिय: ॥ ६१ ॥ सदन्तरेऽपि सोऽस्त्येव कयाचित् रल्ल मात्रया। सर्वात्मना तवनुगमो न दृष्टः खण्डमुण्डयोः ॥ ६२॥ न तादृशश्रेन्नो भेदमात्राद्वेद्यः सपह्ृवः । न भेदमात्रान्मृज्जातिहीनं मणिकमल्लक्म् ॥ ६३ ॥ रूपान्वयः प्रत्ययस्य मणिकेषु हि यादृशः । न दृष्टमल्लकश्यास्ति मणिके रवल तादृशः ॥ ६४ ॥ पूर्वावमर्शः स इति प्रख्येत्यपि न शोभते। मणिक वीक्षितवतः सोऽपि नोदेति मछके ॥ ६५॥

नियोगकाण्ड: ३.

सामान्यरूपभूयस्त्वे तस्मात्तत्वं प्रकाशते। विलक्षणत्वमल्पत्वे चकास्ति तदनुद्धवात् ॥ ६६ ॥ यस्मात् सत्यपि सामान्ययोगे मणिशरावयोः । प्रमाणं कार्यविज्ञेयमसंयोज्यास्ति धीर्यतः ॥ ६७॥ प्रथमं जायते तस्मान्न दण्ड्यादिसमानता। सम्बन्धमात्रावसितमपि चान्ये विपश्चितः ॥ ६८ ॥ आहुर्वचोऽक्रियमयं राज्ञो ना फलिनो द्रुमाः । जनिक्रियावसानाच्च विशिष्टं शक्यबोधनम् ॥ ६९॥ कारणं जायत इदमीदृक्षात् कारणादिति। ननु प्रमान्तराघीनसंसर्ग: पुरुषोक्तिषु॥७०॥ पदार्था विध्यधीनात्मसंक्केषा इतरत्र तु। पदानां रचना तत्र विवक्षापरिपूर्तये।। ७१॥। प्रमाणान्तरगम्येडर्ये विवक्षा च व्यवस्थिता । विध्यर्थसिद्धये वेदे तदभावे त्वसंगतेः ॥ ७२॥ विशिष्टार्थगतिर्भ्रान्तिरग्रहे ग्रहविभ्रमः । कथं नु विध्यधीनत्वं यदि स्यादन्यथा ढथा ॥ ७३॥ विधिर्निर्विषयस्तुल्यमिदमन्यपदोदिते। विशिष्टार्थावगत्यान्यपदार्थोऽपि प्रयुज्यते ॥ ७४ ॥ अर्थवच्चे प्रमाभावादरत्वसौ वेदनर्थकः । विधिरनैवं कस्य हेतारेथ स्यादपरं पदम् ॥ ७५॥ प्रमाणान्तरसिद्धार्थे प्रयोगि न विधायकम् । तदर्थाऽनन्यगम्यो हि मीयमान: समाक्षिपेत्॥ ७६॥ विषयं न यथासिद्धपदार्थरत्वनुवादभाक्। अव्युत्पन्नप्रवृत्तिः स्यात् संबन्धज्ञाननिहवे ॥७७॥ पदं स्वधर्म व्युत्कामेदन्यसिद्धार्थतान्यथा। शब्दादेव मिते योऽपि मन्यते संगतिक्रमम् ॥ ७८॥

10 ब्रह्मसिद्धिकारिकाः

नान्योन्यसंश्रय।वद्यं न स्वयं प्रमिते हि सः। परेण शब्दावगते तत्प्रवच्या च सूचिते॥ ७९ ॥ पदार्थान्तरवत् तत्र सुकरः संगतिग्रहः। तस्यैवमनुमेयत्वे कथं शब्दैकगोचरः ॥ ८० ॥ तस्यापि शब्दपूर्वत्वादनुमानैकगोचरः । कस्मान्न शब्दबोधोऽपि ह्यनुमानपुरःसरः॥८१॥ नेदंप्रथमता लभ्या बीजाङ्करवदेतयोः । शब्दाद्वोहुश्वानुमानं सर्वस्यैव पुरः स्थितम्॥८१॥ पदार्थान्तरवत् तेन तस्य शब्दोऽनुवादकः । अनुमानाद्ुध्यमान: शब्दाहुड्ं न बुध्यते ।। ८३ ।। प्रतिपन्नन्तरे बोधो नान्यबोधानुवादकत्। प्रवृत्तिहेतुमात्रं च शब्दार्थ: स्यादलौकिक: ॥ ८४॥ न स कल्पयितुं शक्यस्तत्सिद्धेलौंकिकादपि। अथ प्रमाणरूपेण स स्वशब्दपकाशितः ॥ ८५ ।। आक्षप्ता निरपेक्षश्ष कथ्यतेऽन्यप्रमां प्रति । तथाप्यसिद्धे प्रागुक्तौ दोषौ सिद्धेऽनुवादता ॥। ८६॥ प्रामाण्यमस्य यत्रास्तु श्रुतेस्तत्र वथा त्वयम् । क च प्रमाणमेषोऽर्ये न यागादौ खवशब्दके ॥। ८७॥ लौकिकेSपूरवसंसर्ग: श्रोतुरस्त्यविधावपि। फलसाधनशकती चेच्छब्दस्तत्र न दुष्यति॥ ८८॥ पदार्थान्तरतुल्यत्वाद्वि्याका निबन्धनः । न संसर्ग: पदार्थानां स्वशब्दैस्त प्रकाशिताः ॥ ८९।। संबन्धयोग्यरूपेण तस्मात् संसर्गभागिनः । विशिष्टार्थप्रयुक्ता हि सममिव्याहृतिर्जने ॥ ९० ॥ अतो न विध्यभावेन संसर्गों न प्रकल्पते। अथ कर्तव्यताज्ञानाद्विनानंर्थक्यसच्यते ॥ ९१॥

नियोगकाण्ड: ₹

प्रतिपत्तिविधी तुल्यं यदि सैव प्रयोजनम् ॥ ९२॥ समानमेतदर्थ च समर्पयति चेदयम् । प्रज्ञाक्रियोपासनाधिकारसिद्धिव्यपेक्षितम् ॥ ९३॥ हन्त तर्हि स्वरूपे तन्न वच: पर्यवस्यति। तुल्यमेतत्. समाप्त च वाक्यं वाक्यान्तरानुगम्।। ९४ ॥ नियोगानुप्रवेशोऽस्ति तावदयदि वथान्यथा। तच्वावबोधविध्यंशस्तावदेवं समुद्त्तः ॥ ९६॥ ननूत्पत्तिविधि: कर्मरूपबोधे व्यवस्थितः । यथा तच्वज्ञानविघिस्तथा बोषेऽवतिष्ठताम् ॥ ९६॥ अधिकारात् प्रवृत्तिश्र मतः कर्माधिकारवत्। अज्ञातज्ञापनमतोऽथाप्रवृत्तप्रवर्तनम् ॥। ९७॥ विधिमाचक्षते धीरा इत्येतदपि ताढशम्। कर्मस्वरूपावगमस्तत्र नेष्टं विधे: फलम् ॥ ९८॥ किं तु कार्यव्यपेक्षस्य फलवाक्येन संगतिः । इहाधिकारसंबन्धो यस्य तन्न विधीयते ॥ ९९॥ तच्चं तच्वावबोघस्य नाधिकारप्रवेशिता। न हि व्रीह्यादिविषयं प्रत्यक्षमधिकारभाक् ॥१०० ॥ सोपायमन्यत् तर्हीदं शब्दाज्ज्ञानं विधीयते। पलीनग्रहणग्रा्यविभागोङ्वाहमद्यम्॥ १०१॥ न हि भिन्नार्थसंसर्गरूपवाक्यार्थधीपदम्। आत्मतच्वं निष्पपश्चमित्येतदपि पेलवम्॥ १०२॥

अद्दयात्मप्रकाशोSसावनवच्छेदिभ्रमः । स्ात्मस्थितिः सुप्रशान्ता फलं तन्न विधे: पदम् ॥ १०३ ।। तंत्सांधनावबोधे हि विधातृव्याप्टतिर्मता। अपेक्षितोपायतव विधिरिष्ठो मनीषिमि: ॥ १०४ ॥

12 ब्रह्मसिद्धिकारिकाः

ततो ह्यध्यवसायादिर्नाकस्मान्नाभिधानतः । न च मोक्ष: फलं तस्य साध्यो मोक्षो न चापरः ॥ १०१॥ अविद्यास्तमयो मोक्ष: सा संसार उदाहता। विद्यैव चाद्या शान्ता तदस्तमय उच्यते ॥ १०६ ॥ प्रायश्चितदिशा वन्धहेतूच्छेदोSपि नो ततः । सर्वाविद्याप्रविलये न च्छेद्यमवशिष्यते॥ १०७॥ बन्धहेतुरविद्यात्मा विद्यायां सास्तमागना। न ब्रह्म शब्द्घीगम्पं यद्यशक्यो धियो विधिः॥ १०८॥ धीविशेषप्ररूपाय नासिद्धो विषय: क्षमः । विधिर्नारूपितपदो धीमांत्र न विधीयते ॥ १०९॥ विधि: ससिद्धिनिष्ठो वा क्रियासिद्धिपरोऽथवा। अद्वैतब्रह्मतच्वस्य प्रतिपत्तिरहेतुका ॥ ११० ॥ विनियोगादधिगतिर्यास्या ज्ञानक्रियार्थता। अतत्परा न प्रमाणं सार्थवादोत्थबुद्धिवत् ॥ १११॥ विधिः क्रियागोचरत्वान्न द्रव्ये व्यापृतिक्षमः । सचान्वयातु तत्सिद्धि: प्रत्युतेति स दुष्यति ॥ ११२॥ विशिष्टान्यक्रियाबोधः प्रमाणं च विशेषणे। प्रतिपत्तिर्विशिष्टापि विषयस्य नियोगतः ॥ ११३॥ सत्तां न साधयत्येव समारोपेण संभत्रात्। ननु नो विपरीतार्था धी: प्रतीतिविरोधतः ॥११४ ॥ अनाश्वासाच्च रनतप्रत्ययो रजते स्मृतिः । नेतन्ञ हि प्रवर्तेत शुक्तिकाशकले तदा ॥ ११५॥ रजते सा प्रवृत्तिश्चेन्न तस्यासंनिधानतः । असंनिधानाबोधाच्चेत् प्रवृत्तिनियमः कुृतः ॥ ११६॥ प्रवर्तते यत् तत्रैव तत्तत्संनिधिकारितम्।

नियोगकाण्ड: ३ 13

प्रवृत्तिभेद: सादश्याद्विवेकात्रहणं यदि। अदृष्टेषु प्रवर्तेत लोष्टादिष्वविवेकतः ॥ ११८॥ न तत्र यदि तहुद्धि: शुक्तिकाशकलेऽपि न। अथास्ति विपरीतार्था ख्यातिर्निह्नयते कथम् ॥ ११९ ॥ अदृष्टत्वादप्रवृत्ति: शुक्तिकाशकले समा। इष्टं तद्येन रूपेण तत् प्रवृत्तेरकारणम्॥। १२० ॥ ढष्टस्मृताविवेकाच्चेदिदमत्र परीक्ष्यताम्।

दृष्टे प्रवृत्तिः पूर्वस्मिन् विपरीतार्थता मतेः। न दष्टादृष्टयोमेंद: परस्मिन्नोपयोगिनी ॥ १२२॥ खयोगदर्शने ते हि समारोपोपयोगिनी। नाटष्टेऽसंप्रयुक्ते वा चाक्षुषः स्याद्दिपर्ययः ॥ १२३ ॥ स्मृत प्रत्यक्षतो भिन्नं स्वज्ञानादेव चेव कुतः । अविवेकोऽन्यथा तु स्यात् सदा सामान्यदर्शने ॥ १२४ ॥ विपर्ययोऽन्यं स्मरतो न च संशयदर्शनात्। स्मृतद्दयाविवेकोत्थं संशयं यदि मन्यते ॥ १२१॥ तन्नोभयोरपि यतः स्मृतौ दृष्टो विपर्ययः । विशेषज्ञानतोऽधयक्षे स्मृतं यदि विविच्यते ॥ १२६ ॥ न स्वज्ञानादसत्यम्मिन् द्विस्मृतौ कथमेकघीः । एकत्मेव स्मरतः प्राग्रूमं शशिनि स्फुटम्॥ १२७॥ तिमिरादिप्रदोषेण कथं ते द्वित्वविभ्रमः । पिपासतश्च सलिलं शुक्तिकाहितचेतसः ॥ १२८॥ विपर्ययो न हि भवेद्धवन्वा सलिले भवेद्। न च सर्वा नियोगन भ्रान्तिः सादश्यबन्घना ।। १२९। श्वेते पीतम्रमो दष्टो मधुरे तिक्तविग्रमः । किंचित्साडश्यतो हि स्यान् कश्चित्तत्र न भ्रमः ॥१२०॥

14 ब्रक्मसिद्धिकारिकाः

तस्मादिन्द्रियदोषारणां सामर्थ्यस्य विभागतः । भ्रमेषु नियमो दोषादग्रहे न भ्रमे यमः ॥ १३१॥ विशेषस्मरणान्नापि स्मृतावपि तदग्रहः । देशकालविशेषाच्च न स्मृतं प्रविविच्यते ॥ १३२ ॥ अनेकदेशाधिगतं विविक्तं न पुनस्ततः । स्मृतिरित्यपि विज्ञानं स्मृतेरन्यदुदाहृतम् ॥ १३३ ॥ न च मानफलाद्विन्नात्तत् सिध्यति फलाढते। सति स्मृतिविवेके च प्रत्यमिज्ञानविभ्रमः ॥ १३४ ॥ अथासंनिहिता व्यर्थो वेदः संनिधिमत्तया। अविविक्तस्मृतरेवं विपरीतार्थता भवेत् ॥ १३५॥ मनसोऽनपधाताच्च नासंनिध्यपरिग्रहः। दोषो द्यग्रहणे हेतुरिन्द्रियाणामुदाहतः ॥ १३६॥ प्रवृत्तिनियमो न स्यादिति चात्र निवेदितम्। सर्वज्ञानानि मिथ्या च प्रसज्यन्तेऽत्र कल्पने ॥ १३७ ॥ सर्वात्मनार्थो ज्ञानेन केनचिन्न हि गृहोत। तथाज्ञातविवेकस्य द्विचन्द्रादिविपर्ययात्।।१३८॥ अनुवृत्तिमतः पश्यन् कस्य स्वात्मापनिह्नुते। प्रसक्तप्रतिषेधात्मा ख्यातिः प्राप्तौ प्रकल्पते ॥ १३९॥ नाग्रह्ः प्रापकोऽभावः प्रापिका विपरीतधीः। ये च ख्याती तु रजतचक्षुःसंयुक्तवस्तुनोः ॥१४० ॥ नायं तदुपनीतार्थ प्रतिषेधोऽवगम्यते। न चाग्रहणमेवैषा प्रतीतिरपबाघते ॥ १४१ ॥ सर्वा श्ग्रहबाधेन जन्म न स्यात्तथेदशी। विवेकविज्ञानमिद न प्रसक्तनिषेषघीः ॥१४२ ॥ इति त्रुवाणो वैयात्यात् स्वां प्रतीतिमपह्नुते। न कमे यौगपधे वा विवेकमतिरीहशी॥१४३॥

नियोगकाण्ड: ३. GT

प्राप्ते स्यादैक्यसंवित्तौ न मेदस्यानिरूपणे। रजतस्य स्मरंश्रक्षुःसंयुक्तस्य च वस्तुनः ॥ १४४॥ सामान्यदृश्या रजतादबुद्धा च विविक्तताम्। पश्चाद्विविश्वन् प्रत्येति नैवं सामान्यदर्शने ॥ १४६ ॥ कोटिद्दयस्मृत्यभावे संशयो न नियोगतः । विवेक्रहणाभावात् कालसंनिधिसंविदः ॥ १४६ ।। तद्ददाभासनात् प्राप्ताविष्टः स्यादन्यथाग्रहः। तत्राग्रहो निमित्तं स्यादथवा संनिधिग्रहः॥१४७॥ भेदगहापवादेन रहितो मावरूपतः । विपर्ययानभ्युपाये भ्रमोऽग्रहनिबन्धनः ॥१४८॥ शब्दैकगम्य उक्तः स्यादग्रहोऽग्रहबन्घनः । यः प्रतीतिविरोधस्तु स स्वदोष उदाहृतः ॥ १४९॥ सामानाधिकरण्येन बोधाद्ूप्यमिदं सितम् । अनाश्वासो ज्ञायमाने ज्ञानेनैवापबाध्यते ॥ १५० ॥ व्यभिचारादसामर्थ्य न तत्कार्यस्य लाभतः । व्यभिचारात्प्रमेयत्वे कार्यमेव न लभ्यते ॥ १५१ ॥ अपि चाग्रहणेऽभीष्टं यद्विवेकनिबन्धनम्। न पराणुदते दण्डैस्तद्विपर्ययदर्शने। १९२ ।। नोद्रेकहेतवो दोषाः कार्यसामर्थ्यघातिनः । ग्रहाग्हावेभागः स्यादतस्तत्सदसच्वतः ॥१९३ ॥ विपर्यये हि नितरामुपघातः प्रकल्पते। इष्टकार्योपरोघेन विपरीतोदयेन च ॥ १५४ ॥ तस्मात्तत्सदसच्वाम्यां विवेकोSत्ापि कल्पते। दोषेऽसत्यग्रहाशङ्का कथे च विनिवर्तते ॥ ११५ ॥ न हि कारणसद्गावे कार्यसत्ता नियोगतः । प्रत्यक्षं कार्यमेवं च हेतुनानुमितं भवेत् ॥ १५६ ५ विपर्यय फलाभावो हेत्वभावाचु युज्यते। अनालम्बनतापत्तियथाकारान्तरार्पणम्।। १५७।।

16 ब्रह्मसिद्धिकारिकाः

स्वरू पानर्पणादेवं भवेदग्रहणेऽपि ते। कस्यचित्वर्पणं तुल्यमथ तत्र न तत्तथा ॥ १५८॥ परस्यापि हि तत्रैवमथ तत्र तथा स्थितेः । सर्वत्र स्यात्तथाभावः स्यादेवं अ्रहणेऽपि ते ॥ ११९॥ यथा तत्रानिमित्तत्वात् सभ्यग्त्ानेSनिमित्तता। शङ्क्यते ग्रहणेऽप्येवमग्रहे सा निरूपिता ॥ १६०॥ ज्ञानादेव निमित्तत्वमन्येषां न विशिष्यते। अवघातप्रोक्षणादेर्यथा द्रव्यार्थता स्थिता ॥ १६१॥ ज्ञान स्वमावाद्व्यार्थ कर्मत्वाच्चात्मनस्तथा। भवत्वेवं तथापीष्टरूपसिद्धि: कृतो मता ॥ १६२॥ शब्दस्तदर्थकार्यत्वे तावज्ज्ञानस्य निष्ठितः । ज्ञानाज्ज्ञेयस्य कोऽन्योऽर्थः स्वरूपप्रतिभासनात् ॥ १६३ ॥ अदष्टकल्पना युक्ता न च दष्टस्य संभवे। तस्माद्यथा प्रोक्षणादिविधेर्व्रीहिषु गम्यते ॥ १६४ ॥ अदष्टा संस्कृति्ज्ञानविधे रूपं तथात्मनः । उक्तोत्तरमिदं यस्मादरूपेणापि भासकम् ॥ १६५॥ ज्ञान प्रदर्शितं न स्यादन्यथा तद्विघ: फलम् । लयो निव्त्यों न तथा विक्षेपो हि यथासुखः ॥ १६६ ॥ लयविक्षेपमेदश्र न स्यादग्रहमात्के। नन्वरूपावभासे स्यान डष्टफलकल्पना ॥ १६७॥ रूपावभासे ढष्टं तु फलं तत्सिद्धिलक्षणम्। न दृष्टमात्ाद् दृष्टार्थ पुरुषार्थानुगं तु तत् ॥ १६८॥ न भिद्यते च तद्ावो रूपारूपावभासयोः । यथा प्रपश्शून्यत्वे तच्वे ज्ञानावभासिते ॥ १६९॥ दुःखकर्मक्लेशहानमतच्वेऽपि तथा भवेत्। एतच्ात्र भवेद्युक्तं प्रत्यक्षाद्यविरोधतः ॥ १७०॥ अनौपचरितार्थाश्र स्यु: कर्मविधयो यतः । जानातिस्तत्वनोषे चेन्न मिथ्यािविशेषणात्॥१७१.॥

नियांगकाण्ड: ३. 17

नात्मा ज्ञानस्तथा स्ाच्चेन्न तदूपाविवानतः । प्रमाणान्तरसिद्धत्वे नतरामन्यथा यदि॥ १७२॥ शब्दार्पितेन रूपेण तस्य ज्ञानं विधीयते। असच्चेनापि तेनास्य विज्ञानमवकल्पते ॥ १७३ । ज्ञानं यदि च दष्टार्थ प्राप्तं दष्ठन एव तत्। आत्मरूपविजिज्ञासोरजिज्ञासो्ेथैव तत्॥ १७४॥ तदुपायो न चेज्ज्ञानस्तस्यैवास्तु विधिस्ततः । अवधानादिविधयो नाढष्टस्वर्शवर्जिताः ॥ १७६! अलौकिकमिदं ज्ञानमतो यदि विधीयते। न रूपसिद्धये तावद्यतः कर्तव्यता विधे: ॥ १७६॥ कर्तव्यता च दृष्टार्थे दृष्टादव प्रसिध्यति। अलौकिके ऽर्थरूपेऽतः शब्देन प्रतिपादिते ॥ १७७॥ ज्ञाने ज्ञेयाम्युपायत्वात् स्वयमेवोन्मुखः पुमान्। तदुपाये त्वविज्ञाते विधिना स प्रवर्त्यनाम्॥१७८॥ नियोगानुप्रवेशोऽतो विहन्त्येव प्रमाणताम्। भूतार्थ इति नोपास्यो भूतार्थगतिमिच्छता ॥ १७९॥।

तत्रापि पूर्ववन्न स्यात् स्वरूपावगतिप्रमा ॥। १८० ॥ स्वरूपनिष्ठाच्छव्दात्तु प्रमितस्य वचोऽन्तरात्। उपासनविधानं स्यात् प्राप्तेस्तदपि वा वृथा।१८१॥ अभ्यासेन प्रत्ययस्य प्रकर्षस्याभिवीक्षणात्। तस्माद्भवत्यकार्येऽये वेदान्तानां प्रमाणता ॥। १८२॥ पथान्यमानव्यतिभेद मुक्ता मतिः प्रमाणत्वमुपैति कायें। अपोरुषेय्ाग मलव्घजन्मा तथैव सिद्धे निरपेक्षमावात् ॥ १८३॥। ॥ इति नियोगकाण्डः । .2

18 ब्रह्म सिद्धिकारिकाः

अथ चतुर्थकाण्ड: ४. नन्वन्वितपदार्थत्वाद्वाक्यार्थस्य पदार्थताम्। अप्राप्य न स्याद्ाक्यार्थः पदार्थत्वेऽन्यमानकः ॥ १॥ सामान्येन पदार्थत्व सिद्धेSसाधारणैगुणः । शक्यापूर्वविशेषस्य लोकवत् प्रतिपादना ॥ २ ॥ सर्वप्रत्ययवेधे वा ब्रह्मरूपे व्यवस्थिते। प्रपश्चस्य प्रविलयः शब्दन प्रतिपादयते ॥ ३ ॥ प्रविलीनप्रपश्ेन तद्रूपेण न गोचरः । मानान्तरस्येति मतमाम्रायैकनिबन्ध्रनम् । ४ ॥ ननु चापुरुषार्थत्वं भूतनिष्ठ भसज्यते। प्रमाणस्य न चैतावत्पुरुषार्थैकनिष्ठता ॥ ५।। (उपेक्षामपि हि फलं प्रमाणस्य च तद्विदः ।) अपि चाज्ञानतः शोकी दुःखी जीवः प्रकाशते ॥ ६ ॥ तन्निवत्तिश्र विज्ञानं पुरुषार्थः स्वयं मतम्। करिंमश्विदथे विज्ञाते कुतूहृलवतां नृणाम्॥ ७॥ आकुलानां ज्ञानजन्म पुरुषार्थत्वसंमतम्। अक्षादौ च यथा रुपनिष्ठे नापुरुषार्थता।।८।। न च प्रवृतिनिष्ठत्वं तथास्मिन् केन वार्यते। ज्ञेयस्य पुरुषार्थत्वं तत्र चेदत्र तत् समम् ॥ ९ ॥ पुरुषार्थ: स्वयं ब्रक्म प्रशान्तं विजरादिकम् । अतस्तच्वमसीत्येवमनुशिष्याय शिष्यते ॥ १० ॥ परप्रवृत्तेरङ्गत्वं प्रत्यक्षादेमंत यदि। मत्रापि साक्षात्करणप्रवृत्तावङ्गतेप्यताम् ।। ११ ॥' एषा वेदान्ततच्वप्रविचयचतुरप्रस्फुरन्न्यायतेजा मार्गं मुक्तेर्निरुन्घन्निबिडमपि तमोSनादि निर्दारयन्ती। मद्यः प्रक्षालयन्ती घनमपि नगतां तीर्थदुस्तर्कपक्कं व्याख्यातोत्खातविश्वा शिवनिरतिशयश्रेयसे ब्रह्मसिद्धिः ॥ १२॥ ।. इति चतुर्थक्राण्ड: । । इति मण्डनमिश्राणां कृतिर्नअसिद्धि: समाप्ता ॥।

APPENDIX II.

॥ ओम् ।

।। ब्रह्मसिद्धिकारिकाणरं प्रत्यर्धमकारादिक्रमेणानुक्रमणिका ।

पू = पूर्वार्धम्. उ = उत्तरार्धेम्.

पुट. काण्ड. कारिका.

अ

अक्षादौ च यथारूप, उ ... ... 158

... 94 47

अचेत्यमानो भेदोऽपि, उ 70 2 27

अज्ञातज्ञापनमतः, उ ... 114 B 97

अतएव न विज्ञान, पू .. 153 180 oc

अतत्परा न प्रमाणम्, उ 135 111

अतच्वेनापि तेनास्य, उ .. 151 3 173

अतस्तच्वमसीत्येवम्, उ .. 158 4 10

अतो न विध्यभावेन, पू ... 111 91 ...

अत्रापि साक्षात्करण, उ 158 11

अत्रेति साक्षात्करणा, पू 87 3 35 ... ...

अथ कर्तव्यताज्ञानात्, उ 112 3 91 ... ..

अथ प्रमाणयोग्यत्वम्, पू 88 39 ... ... 3

अथ प्रमाणरूपेण, उ ... 110 3 85 ..

अथ मानान्तराज्ज्ञात्वा, पू 24 .. ... 82 3

अथ यत्र प्रवृत्ति: स्याद्, उ ... ... 93 3 44

अथ संसर्गभाजो नो, पू ... ... 84 3 29

जथाविवाक्षितार्थत्व, पू ... ... 76 3 . 5

अथासन्निहितो व्यर्थः, पू ... ... 140 3 135

अथास्ति विपरीतार्था, उ 119 ... 137 3

अदष्टकल्पना युक्ता, पू 164 ... ... 147 3

20 ब्रह्मसिद्धिकारिकानुक्रमणिका

पुट. काण्ड. कारिका.

अदृष्टत्वादप्रवृष्तिः, पू 137 3 120 अटष्टा सँस्कृतिर्ज्ञान, पू .. 148 165 अदृष्टेषु प्रवर्तेत, उ .. 137 118

.. 115 3 103 अद्दैतब्रह्मतच्वस्य, उ ... ... 135 3 110

अधिकारात् प्रवृत्तिश्च, पू ... ... 113 3 97 अनपेक्षं प्रमाणत्वम्, पू .. 79 12 अनपेक्षव्यपेक्षत्व, पू .. 83 3 28

अनालम्बनतापत्ति:, उ .. ... 146 3 157

अनाश्वासाच्च रजत, पू ... ... 136 115

अनाश्वासो ज्ञायमाने, उ .. 144 3 150

अनुमानाद बुध्यमानः, उ .. 104 83

अनुवृत्तिमतः पश्यन्, पू .. .. 141 3 139

अनुधीप्रभवे नास्ति, पू ... 79 3 16

अनेकदेशाधिगतम्, पू ... 140 133

अनीपचारिकार्थाश्र, पू ... 171 3 149

अन्यत्र भेदग्रहणात्, उ ... 137 3 117

अन्यमानावगम्यत्वम्, पू ... 86 33

... ... 57 2 10

अन्योन्यसंश्रयान्नैषः, उ 3 .. ... 76 3

अन्योन्याभावरूपत्वम्, पू .. ... 71 2 29

अपरिच्छिन्दतः किश्चित्, पू ... ... 94 3 49

अपि चाग्रहणेऽभीष्टम, पू .. 145 3 152

अविचाज्ञानतः शोकी, उ ... 158 4 6

अपेक्षितोपायतव, उ .. 115 3 104

अपारुषेयवा तेन, उ ... ... 83 3 27

अपीरुषयागमलब्य, उ ... ... 155 3 183

अभवृत्तिनिवृत्तीदम, ड ... ... 69 2 25

ब्रह्मसिद्धिकारिकानुक्रमणिका 21

पुट. काण्ड. कारिका.

अप्राप्य न स्याद्वाक्यार्थ:, उ ... .. 156 4 1

अबाधितमपि त्वर्थे, पू .. 95 55

अबुद्धिपूर्वक: सोऽपि, उ 81 20

अभावे च व्यवहतेः, पू 94 3 18

अभेदवादाश्रयणम्, उ 67 2 22

अभ्यासेन प्रत्ययस्य, पू .. 153 3 182

अमितं हि तथा कस्मात्, उ .. 91 41

अमित्वा कण्टकाभावम्, पू .. 92 3 42

अयथार्थधियो बीजम्, पू 62 2 17

अयथार्था यदा भाव, उ 62 2 16

अरूपेण च भिन्नत्वम्, उ 2 .. 47 5

अर्थक्रियागते भेदे, उ .. 50 2 7

अर्थमात्र च सापेक्षम्, उ ... 95 3 54

अर्थवच्चे प्रमाभावात्, पू 102 75

अर्थे तत्तेन तननिष्ठम्, उ ... 82 3 24

अर्थो ज्ञातव्य इत्युक्ते, उ 76 5

अलौकिकमिंद ज्ञानम्, पू 152 3 176

अलौकिकेऽर्थरूपऽतः, उ 152 3 177

अवघातप्रोक्षणादेः उ 147 3 161

अवधातादिविघयः, उ ... ... 152 3 175

अवमर्शों दष्टसतः, उ .. 97 60

अविद्यास्तमयो मोक्ष:, पू .. 119 106

अविविक्तस्मृतेरेवम्, उ ... 140 3 135

अविवेकोऽन्यथा तु स्याद, उ .. 139 3 124

अविशिष्टस्तु वाक्यार्थ:, उ .. 77 6

अव्युत्पन्नप्रवृत्ति: स्यात्, उ 3 77 .. 103

... 137 3 116

असंमवादौषधादि, पू .. ... 81 3 19

22 ब्रह्मसिद्धि कारिकानुक्र्क मणणि का

पुट. काण्ड. कारिक्का.

असन् प्रमेयं च नथा, पृ .. ... 91 41 असद्वावेऽनन्यहेतु :. पृ. ... 92 3 14 .

असर्व सर्वममयम्, उ 1 1 1 अस्तु वा मानयोग्यत्वम्, उ 95 3 51

आ

आकुलानां ज्ञानजन्म, प् 158 8 आक्षेप्ता निरंपेक्षश्र, प् 110 86 आत्मतत्त्वं निष्पपश्रम्, उ .. 115 3 102 आत्मरूपविजिज्ञासो:, उ 152 174

आनन्दमेक्ममृतम्, पू 1 1 1 आपेक्षिकत्वावेदो हि, पृ 70 2 26

आप्तवाक्यं पुननार्थे, पू ... 95 56

आप्नायन: प्रसिद्धि च, पृ. .. 23 1 2 आरोपविषयारोप्ये, उ .. 91 49 आलम्बते न न्वदष्टी, पृ 94 51 आलोच्यने वन्तुमात्रम्, पू 70 2 27

आहुर्वचोडकियमयम्, प 99 3 69

आहुर्विधानृ प्रत्यक्षम्, प. 39 2 1

इ

इति बुवाणो वैदात्यान, पृ ... 142 3 143 इत्थं भवेत् सुषुप्तादी, उ .. 94 3 48

... 145 3 154 इप्यते मोक्ष इति चेन, उ 77 9 इहाधिकारसंबन्ध:, उ ... 114 3 99

उक्तोत्तरामेदं यस्माव, उ .. 148 3 165 उत भूतार्यता तत्र, उ .. .. 79 3 .13

23

पुट. काण्ड, कारिका.

उत्पादस्थितिभङ्गानाम, पू 65 2 21

उपासनविधानं स्थान्, उ 153 1$1 उपक्षामपि हि फलम्, पू 155 C.

ए

एकक्रियाविशेषण, पृ 50 2

एकत्वमविराधन, पू 64 2 18 एकत्वमव स्मरतः, उ 139 127 एकश्द्प्रवृत्तिस्तु, पू ... 97 61 एकस्यैवास्तु महिमा, पृ. 72 2 32 एकस्यैवेष महिमा, उ 54 2 8 एतच्चात्र भवेद्युक्तम्, उ ... 149 170 एवं न मेयता सत्ता, पू .. 96 3 59 एषा वेदान्ततच्व, पू 159 12

ऐेकात्म्यवुद्धर्भागे चेन, पू ... 64 19

क

कथं नु विध्यधीनत्वम्, उ .. 102 3 73 कर्तव्यता च दष्टार्थे, पू 152 177 कर्मस्वरूपावगमः, उ ... 114 3 98 करमान्न शब्दबोधोऽपि, उ 104 3 81 कस्मिश्विदर्ये विज्ञाते, उ ... 158 7 कस्य चिच्चर्पणं तुल्यम, उ 146 3 158 कारणं जायत इदम्, पू 99 70 किंचित्सादृश्यतो हि स्यात्, उ 140 3 130 किं तु कार्यव्यपेक्षस्य, पू 114 3 99 किमायात विधे: सापि, उ 84 3 29 3A

24 बझसिद्धिकारिकानुक्र्कमणिका

पुट. काण्ड. कारिका.

कंवलो विषयो नेष्टः, उ .. 93 3 45

कोठिद्वयस्मृत्यभावे. पू 142 3 146

को नु पूर्वावमर्शो-यम्, उ 97 3 61

क्रमः संगच्छते युक्त्या, पू 45 2 3

क्व च प्रमाणमेषो ्र्थे, उ 111 87

ख

ख़योगदर्शने ने हि, पू ... 137 123

ग

गामेकामीक्षितवतः, पू ... 97 60 ग्रहाग्रहविभाग: स्थात्, उ 145 3 153

ज

जनिक्रियावसानाच्च, उ .. 99 3 69 जाते बोधे न प्रवर्त्य:, पू 76 3 4 जानातिस्तव्वबोधे चेन्, ज 151 3 171 जिज्ञासा न प्रवर्तेत, a 92 3 43 जिज्ञासेत न सूक्षमार्थम्, पू. ... 93 3 45 ज्ञानं प्रदर्शितं न स्यान, पू ... 148 3 166 ज्ञानं यदि च दष्टार्थम्, पू .. .. 152 3 174 ज्ञानं सभावाङ्रव्यार्थम्, पू .. 147 162 ज्ञानस्य पुरुषार्थत्व, पू 77 8 3 ज्ञानाज्ज्ेयस्य कोऽन्योउर्थ:, उ .. 147 163 ज्ञानादेव निमित्तत्वम्, पू 146 161 ज्ञाने झेयाम्युपायत्वाव, पू ... 152 178 ज्ञेयस्य पुरुषार्येत्वम्, उ .. ... 158 4 9 त्ञायोभिव्यातिता यस्मात्, प ... ... 77 3 9

ब्रह्मसिद्धि कारिकानुक्रमणिका 25

पुट. काण्ड, कारिका. त

ततो हयथ्यवसायादिः, पू 115 105

तत्प्रमाणान्तरापेक्षम्, पू 3 11 तत्राग्रहो निमित्तं स्यात्, उ 142 147

तत्नापि पूर्ववन्न स्याद्, उ 153 180

तत्राप्रमाणतामेति, उ 95 3 55 तत्रोपाधौ प्रतीयन्ताम्, उ ... 71 2 29

तच्वं तच्चावबोधस्य, पू 114 3 100

तच्चबोघादथातत्वा, उ .. 137 121 तच्वावबोधविध्यंशः, उ ... 113 95

तत्संबन्धादतो नार्थे, पू 57 36

तत्संभवो लैङ्िकेऽर्थे, उ 87 34 60

तत्साघनावबोघे हि, पू .. .. 115 104

तत्सिद्धिसिद्धतार्थस्य, उ ... .. 96 58

तथा ज्ञातावेवेकस्य, उ .. 141 138

तथा नानाक्रियाहेतु, पू .. 53 2 10

तथापि नैव भिद्येत, उ .. 85 3 32

तथाप्यसिद्धे प्रागुक्तौ, उ 110 86

तथैव भेदव्यवहार, उ 73 33 2

तदर्थोऽनन्यगम्यो हि, उ 103 3 76

तदुपाये त्वविज्ञाते, उ 152 3 178

तदुपायो न चेज्ज्ञातः, पू 152 3 175

तद्ददामासनात्प्राप्ती, पू 142 147

तद्दार्तमर्थपरता, पू 77 6

तन्निवृत्तिश्र विज्ञानम्, पू .. 158 4 7

तन्नोमयोरपि यतः, पू ... 139 3 126

तमोद्दष्टिस्तु भूच्छायाम्, उ .. .. 94 50

तस्मात्तत्सदसच्वाम्याम्, पू ... ... 145 3 155

26 व्रह्म सिद्धि कारिकानुक्रमणिका

पुट. काण्ड. कारिका.

140 3 131

153 182

तस्माद्यथा प्रोक्षणादि, उ 148 164

83 26

नम्मिन् मिने वस्तुसच्वम, पृ 95 B 52

नस्यानन्व्रयनो भेद, उ 66 2 21

तस्यापि शब्दपूर्वत्वात्, पू 104 81

104 80 ec

निमिरादिप्रदोषेण, पू 139 128

113 3 तुल्यमेतन समाप्त च, उ 94

तेषामपि द्रव्यनयः, उ 68 2 23

द

दपणादां मुखस्येव, पृ 72 2 30 दाहपाक्विभागेन, पू 50 2 8 दुःखकमक्कशहानम्, पू 149 3 170 दष्टं तद्येन रूगेण, उ 137 3 120 दृष्टः संसर्गधर्मोडयम्, उ 61 2 14 दष्टस्तिमिरकामादि, उ 62 2 17 दृष्टस्मृताविवेकाच्चेत्, पू 137 3 121

दष्टार्थता च साध्याय, पू 77 3 7

दृष्टे नवृत्ति: पूर्वस्मिन्, पू 137 B 122

देशकालविशषाच्च, उ 140 3 132 दोषे-सत्यग्रहाशङ्का, उ 145 B 155 दोषो ब्ाग्रहणे हेतु, उ .. .. 140 3 136

द्रव्यपर्यायार्थकानाम्, पू ... 68 2 23

वीविशेषपरूपाय, पू .. 134 3 109

भूमादिना मिते हि स्याद, पू 85 3 31 ...

27

पुट. काण्ड, कारि्कि न

न कर्म यौगपद्ये वा, उ 142 148 न च प्रवृत्तिनिष्ठत्वम्, पू 158 1 न च मानफलाद्भिन्नात्, पू. 140 3 134 न च मानावगम्यत्वम्, पू 30 न च मोक्ष: फलं तस्य, उ 119 B 105 न च संबन्धिसंबन्धः, उ €2 2 15 न च संभवमात्रण, उ 80 B 16 न च सर्वानियोगेन, उ 140 B 129 न च सापेक्षता नास्मिन, उ 95 52 न चाग्रहणमेवैषा, उ .. 142 B 141 न चेत्कुतस्त्यमेकत्वम्, उ .. 64 2 19

न तत्र यदि तहुद्धि:, पू ... 137 3 119

न तत्सापेक्षमेषा चेत, उ 79 14 न तादशक्षेन्नो भेद, पू 97 B 63

60 2 12

न ढष्टमल्लकस्यास्ति, उ 97 3 64

न दष्टमात्राद् दष्टाथम्, उ 149 168 ee

न दष्टाहष्टयोर्मेंद, उ 137 3 122

न द्यात्मता भवेदेक, उ 64 2 18

ननु चापुरुषार्थत्वम्, पू 157 4 5

ननु नो विपरीतार्था, ड 136 114

ननु प्रमान्तराधनि, उ 101 3 70

ननूत्पत्तिविधि: कर्म, पू 113 3 96

नन्वन्वितपदार्थत्वात्, पू 156 4 1

नन्वरूपावभासे स्यात्, उ 149 3 167

न पराणुद्यते दण्डै:, उ 145 3 152

न प्रवृत्तिनिवृत्तिम्याम्, प् .. 112 3 92

28 बह्मसिद्धि कारिकानुक्रमणिका

पुट. काण्ड. कारिका

न ब्रह्म श्द्रधीगम्यम, उ 134 3 108

न भिद्यते च तड्रावः, पू. 149 2 169

न भेदमातान्मृजाति, उ 97 3 63

न भदो वस्तुनो रपम्, प्. 47 2 5

न मानान्तरलब्वार्थ, पृ 79 3 14

न रूपसिद्धये तावत, उ 152 175

न शब्दमात्रसामथ्य, पृ 82 3 23

नष्टद्रष्टृकमत्यति, ड 91 3 40

न संनिहितजं तच्, उ 45 2 3

न संसर्ग: पदार्थानाम्, उ 111 3 89

न स कल्पयिंतुं शक्य:, पू 104 85

न खवज्ञानाइसत्यस्मिन्, पू 139 127

न हि कारणसद्गावे, पू 14 3 156

न दि पूर्वावमर्शेन, उ 97 59

न हि भिन्नार्थतंसर्ग, पू 115 102

114 100

नाग्रह: प्रापकोऽभावः, पू 142 140

3 नात्मा ज्ञानस्तथा स्याच्चत, पू 151 172

नाहष्ट-संप्रयुक्त वा, उ 123 30 137

नानात्वादर्थवत्ता चत्, उ 2 20

नानावभासते चित्रम्, पृ .. 61 2 15

नान्यग्रहात्तस्य भाव, उ .. 92 42

नान्योन्यसंश्रयावद्यम, पू. ... 104 3 79

नामावभिन्ना व्यवहत्, पू .. 94 50

नायं तदुपनीतार्थ, पू .. 1-12 141

नास्तीति धीव्यवहनी, उ .. .. 93 46

नास्मिनयं नायमयम्, पू 57 2 11 नियोगानुप्वेश्ोऽतः, पू .. 152 3 179

29

पुट. काण्ड. कारिका.

नियोगानुप्रवेशोऽस्ति, पू .. 113 95 निरपेक्ष प्रमाणांशे, उ 95 3 56 निरपेक्षमिहार्थे तु, पू 95 54

नृबुद्धिपूर्वतैवेत्थम्, पू ... 82 3 21

नेदंप्रथमता लभ्या, पू .. 104 82

नैकज्ञानं समीक्ष्यैकम्, उ ... 70 2 26

नैकत्व आगमस्तेन, उ 1 .. 39 2 1

नैकान्तः सर्वभावानाम्, पू ... 69 2 25

नैतन्न हि प्रवर्तेत, उ ... 137 3 115

नैरपेक्ष्यं यदि न तत्, पू .. 86 3 34

नोद्रेकहेतवो दोषा, पू .. 145 3 153

प

पदं स्वधर्म व्युत्क्रामत्, पू 103 3 78

पदानां रचना तत्र, उ 101 71 पदार्थान्तरतुल्यत्वात्, पू 111 3 89

पदार्थान्तरवत्तत्र, पू 104 80

पदार्थान्तरवत्तेन, पू 104 83

पदार्था विध्यधीनात्म, पू 101 71

परप्रवृत्तेरङ्गत्वम्, पू 158 4 11

परप्रवृच्यभावेSपि, उ 79 3 12

परस्परव्यपेक्षत्वम्, प् 81 18

परस्यापि हि तत्रैव, पू 146 3 159

परेण शब्दावगते, उ ... 104 79

पश्चाद्विविश्वन् प्रत्येति, उ .. 142 145

पित्रादिविषयेऽपेक्षा, उ 50 2 6

पिपासतश्र सलिलम्, उ ... ... 189 3 128

पुरुषार्य: सयं बक्म, पू .. ... 158 4 10

ब्रह्मसिद्धि कारिका नुक्रमणिका

पुट. काण्ड, कारिका,

पूर्वावमशः स इनि, पू 98 65

पौरुपेयीमपक्षां च. पू 48 2 6

प्रचक्षते वपि सत्ताम्, पृ 95 B 58

प्रज्ञाक्रियोपासनाधि, उ 112 98

135 113

प्रनिंपत्तित्रिधा तुल्यम्, पू 112 92

प्रनिपत्रन्तंर बोधः, पृ 101 B 84

प्रनिषटिनं च विज्ञानन्, पू 71 2 28

प्रत्यक्ष कायमवं च, उ 146 B 156

प्रत्यक्षानुमयोरवम्, उ .. 81 17

प्रत्येकमनुविद्धत्वान्, पू 72 2 31

प्रथमं जायने तस्मात्, पू. ... 98 68

प्रपश्चस्य प्रविलय:, उ 157 4 3

प्रमाणं कार्यविन्ञेयम, उ .. 98 3 67

प्रमाणयोगमात्रं चेत, उ 88 37

प्रमाणविषयत्वस्य, उ 92 43

प्रमाणस्य न चैतावत्, उ 158 4 5

101 3 72

प्रमाणान्तरमिन्नार्थम्, उ ... 95 B 53

प्रमाणान्तरयातार्थ, पू 79 3 13

प्रमाणान्तरसंभेद:, उ 79 15 05 प्रमाणान्तरसंभेद:, पू ... 83 3 27

प्रमाणान्तरसिद्धत्वे, उ 151 3 173

3 प्रमाणान्तरसिद्धार्थे, पृ 102 76

प्रमिते च न जिनासा, 3 88 38

प्रलीन ग्हणग्राब्य, उ 115 101

प्रलीनज्ञानविज्ञय, उ 95 57 मर्क्तते यत्तत्रैव, पू .. 137 3 117

पुट. काण्ड, कारिका

प्रविलीनप्रपशेन, पू 157 1

प्रवृत्तिनियमो न स्यात्, पू ... ... 141 3 137

प्रवृत्तिमेद: सादश्यात्, पू ... .. 137 3 118

प्रवृत्तिहेतुमात्रं च, उ 104 84

प्रवेदयन्तु वेदान्ताः, पू 96 58 ...

प्रसक्तप्रतिषेधात्मा, उ 139 ... 142 3

प्राप्ता प्रमितनष्टन, पू 38 .. .. 88

प्राप्ते स्यादैक्यसंवित्तौ, पू 142 144

प्रामाण्यमस्य यत्रास्तु, पू 110 87 ... ...

प्रायश्चित्तदिशा बन्ध, पू 129 107 ..

प्रीतिमध्यस्थताशाका, उ .. 68 2 24

फ

फलं विधेयावगमात्, पू .. 76 3

फलसाधनशक्तौ चेत्, उ ... 111 88

ब

बन्धहेतुरविद्यात्मा, पू 129 108

बुद्धन्तरस्य वैयर्थ्यम्, पू 20 .. 65 2

भ

1 भवत्यधीतवेदस्य, उ ... 74 3

162 मवत्वेवं तथापीष्ट, उ ... 147 3

7 भवेदितरथा कृत्सः, उ ... 77

मिद्येतोत्तरकाले वा, उ .. 85 31

3 भूतार्थ इति नोपास्य: उ ... 152 179 ...

83 3 28 भूतार्थमपि सापेक्षम्, उ ...

मूमौ निरवातं निर्लिङ्रम, ५ 91 3 40 ...

पुढ. काण्ड. कारिका

भदग्रहापवादेन, पू 142 3 148

मेदप्रपश्वविलय, उ .. 23 1 2

61 2 13

मेदामेदावभाम ड्े, पू 59 2 12

भदावलग्बनो मेदु:, उ 72 2 30

भेदेषु त्व्प्रतिष्ठत्वम्, उ 28 .. .. 71 2

भेदो यथा तरअणाम, उ .. .. 72 2 31

भ्रमेपु नियमो दोषान, उ .. .. 140 131

म मणिकं वीक्षितवतः, उ 98 65 ee

मते यदि ततः प्राप्तम्, पू. 87 37

मनसोऽनुपघाताच्च, पु 140 136

मयोोति वक्रभावेन, पू 95 3 57

मानादेव यतो बुद्धि:, उ 85 3 30

25

मानान्तरस्याविषये, उ 79 11

मानान्वरस्येति मतम्, उ .. 157

मानान्तरासंभवे=पि, उ .. 82 3 21

मानाभावं यदि क्षुण्णम, पू .. 93 47

मा स्म मूदविशेषण, उ .. 46 2 4

मीचमानैकरूपेषु, उ ... 58 2 11

मेयत्वमेव सत्ता चेनू, उ .. 87 3 35

य

यः प्रतीतिविराघस्तु, उ .. .. 144 149

यथा तच्वज्ञानविवि: उ ... .. 113 96

यथा तत्रानिमित्तत्वात, पु .. .. 146 3 160

यथानुवृत्तव्यवहा. पू 73 2 33

यवान्यमानव्यतिभेद, पृ ... 155 3 183

ब्रह्मसिद्धिकारिकानुक्रमणिका 33

पुट. काण्ड, कारिका.

यथा प्रपश्चशून्यत्वे, उ 149 169 यथैव मिन्नशक्तीनाम्, उ 56 9

यदि वाखिलभावानाम्, पू 67 2 22 यस्मात् सत्यपि सामान्य, पू ... 98 67 ये च र्याती तु रजत, उ 142 140

र

रजतस्य स्मरंश्रक्षु:, उ ... 142 144 रजते सा प्रवृत्तिश्रत, पू 137 116 रूपान्वयः प्रत्ययस्य, पू .. ... 97 64 रूपावभास इष्ट तु, पू ... .. 149 168

ल

लब्घरूपे क्वचित् किंचित्, पू 44 2 2 लयविक्षेपभेदश्र, पू .. 149 3 167 लयो निवत्यों न तथा, उ .. 148 3 166 लाघवान्न तु मिन्नानाम् , उ ... 72 2 32 लोकावगतसामर्थ्य:, उ .. 82 3 23 लोके वेदे न व्यपेक्षा, उ 82 3 22 लौकिकस्य प्रसज्येत, उ .. 81 3 19 लौकिकेSपूर्वसंसर्ग:, पू .. 111 3 88

व

वच: प्रयुङ्क्ते पुरुष:, उ .. 83 3 26

वच: स्यादनुवादश्च, उ ... .. 78 10

वर्तमानप्रमायोग:, उ ... ... 87 36

वेह्रिव यदा भाव, पू ... ... 54 2 9

विद्यैव चाइया शान्ता, उ ... .. 119 3 106

विधानमन्तरेणातः, उ 2 ... 44 2

विधानमेव नैकस्य, पू ... .. 46 2 4

विधि: क्रियागोचरत्वात, पू ... ... 135 3 112

34 ब्रह्मससिव्धि कारिकानुक्रमणिका

पुट. काण्ड, कारिकि

विधि: स्वसिद्धिनिष्ठा वा. पू 185 3 110 विधिमाचकने धीरा:, पृ 114 3 98

75 3 2

विधिनारूपितपद्:, उ 135 3 109

102 74

विविर्नेव कम्य हेनेः, उ ... 102 75

विघेर्विना कार्यशून्यम, पृ 3 10

विध्यर्थसिद्धये वेदे, उ 101 3 72

विनियोगस्तत्र तेन. पू 81 3 20

विनियोगादधिगनिः, पृ 135 3 111

142 3 148

विपयेये फलाभावः. पू 146 3 157

विपयये हि निनराम, पू 145 154 ee

विपर्यचा न हि भवंद, पू 139 3 129

विपर्यया-न्वं स्मरतः, पृ .. 139 125

विलक्षणत्वमल्पत्वे, उ 98 66

विवेकग्रहणाभावान्, उ 142 3 146 विवेकविज्ञानमिदम्, उ 142 142

विंशिष्टस्य च नास्त्यन्यन्, उ 93 3 46 विशिष्ठान्यक्रियाबोध, पू 135 3 113 विशिष्टार्थगतिर्भ्रान्ति:, पू 101 B 73 विशिष्टार्थप्रयुक्ता हि, उ 111 90 विशिष्टार्थावगत्यान्य, उ 102 74 ee विशेषज्ञानतोऽध्यक्षे, उ .. 139 126

विशेषस्मरणान्नापि, उ ... 140 3 132 विश्नेषो न हि गम्येत, पू .. 80 3 17 विषयं न यथासिद्ध, पू .. ... 103 3 77 वेदे नियोगनिष्ठत्वम, पू ... ... 82 3 22

ब्रह्मसिद्धिकारिकानुक्रमणिका 35

पुट. काण्ड, कारक.

व्यमिचारात् प्रमेयत्वे, उ :44 151

व्यमिचारादसामथ्यम्, पू 144 151 व्यवहारे परोपाधौ, पू .. 62 2 16

श शक्यापूर्वविशेषस्य, उ .. 150 2

शङचते ग्रहणेऽप्येवम्, उ .. 145 3 160 शब्दस्तदर्थकार्यत्वे, पू 147 163

शव्दादेव मिने योऽपि, उ 104 B 78

104 82

शब्दाद्यदात्मविज्ञानम्, पू 74 3 1

शब्दार्पितेन रूपेण, पू .. 151 3 173 शब्देन निश्चये तस्मात्, उ 76 3 4 शब्दैकगम्य उक्त: स्यात्, पू ... 143 149 श्वेने पीतञ्रमो दष्टः, पू .. 140 130

स

संबन्धमात्रावसितम्, उ .. 99 68 संबन्धयोग्यरूपेण, पू 111 3 90 संहतास्विलमदोऽतः, पू 37 1 3 सति स्मृतिविवेके च, उ .. 140 3 134 .सत्तां न साधयत्येव, पू .. 135 3 114

सत्तान्वयाच्ु तत्सिद्धि:, उ .. 135 112

सदन्तरेSपि सोऽस्त्येव, पू .. .. 97 3 62

सद्ः प्रक्षालयन्ती, उ .. 15 9 4 12

समवायकृतं तच्चेत, पू 60 2 13

समानमेतदर्थ च, पू ... ... 112 93

सर्वज्ञानानि मिथ्या च, उ .. 141 3 137

सर्वत्र पुरुषार्थत्वम्, उ ... 77 3 8

सर्वत्र स्याचथाभावः, उ 146 3 159 ...

36 ब्रह्मसिद्धिकारिकानुक्रमणिका

पुट. काण्ड, कारिका. सर्वप्रत्ययवद्ये वा, पू 157 4 3

सर्वात्मना त्वनुगम:, उ 97 B 62 सर्वात्मनार्थो ज्ञानेन, पृ 141 3 138 सर्वाविद्याप्रविलये, उ ... 129 3 107 सर्वा द्यग्रहवाधेन, पू 142 3 142 सापेक्षतायाः को हेनुः, पू 79 15 3 सामानाधिकरण्येन, पू ... 144 150 सामान्यं न हि वस्त्वात्मा, पू 66 2 21

सामान्यदष्टया रजनात्, पू 142 145 सामान्यरूपभूयरत्वे, पू 98 66 सामान्येन पदार्थत्वे, पू 156 4 2 सोपायमन्यत् तर्ह्ींदम्, पू 115 101 स्मर्यमाण प्रचकितम्, उ 39 स्मृतं प्रत्यक्षतो मिन्नम्, पू 138 124

139 125 स्मृतिरित्यपि विज्ञानम्, उ 140 133 स्यादक्षमपि मापेक्षम्, उ 81 3 18 स्यालिलक्तमपि सापेक्षम्, उ 86 3 33 स्वरूपनिष्ठाच्छब्दातु, पू 153 181 स्वरूपानर्पणादेवम्, पू 146 3 158 सवर्गकामो यजेतेति, पू ... 75 3 2 स्वसंबन्चितया मानम्, पू 86 32 स्वात्मस्थिति: सुप्रशान्ता, उ ... 115 3 103

ह इन्त तार्हि स्वरूपे तत्, पू .. 112 3 94 हन्तास्य गोचरो नास्मात्, उ .. 83 3 25 हन्ैकस्यैव तर्तिक न, पू ... .. 61 2 14 हेमेव पारिहार्यादि, उ .. ... 37 1 3

APPENDIX III.

क्रमणिका, आकरश्ष ।

वाक्यानि. पुटम. आकरः

अथ यदतः परो दिवः 124 6 Chand. 3-13-7. अथ योऽन्यथातः .. 121 do. 7-25-2. अथ चोऽन्याम् .. 120 6 Brh 1-4-10. अथातो धर्मजिज्ञासा 116 9 Mim. Sū. 1-1-1.

अदष्टं द्रष्ट .. 128 6 Brh. 3-8-11. अध्यारोपापवादाभ्याम् .. 26 22 Cf. Sarva. V. S. S.S. 295-ride Śańkara- bhāsva on Gītā 13-13. अनश्नन्नन्योSमिचाकशीति ... 31 16 Muņd. 3-1-1. अनादिर प्रयोजना च ·. ... 10 147 33 1/ .....

अनारब्धकार्ये एव तु ... 130 5 Brahm. Su. 4-1-15. अनेन जीवेनात्मना ... 10 31 19J Chand. 6-3-2.

अपहृतपाप्मा विजर: 152 do. 8-7-1. अपि च पौरुषेयाद्वचनात् 80 Šāb. Bhāş. 1-1-2.

अभयं वै बक्ष 21 Brh. 4-4-25.

अमृततत्त्रमेति .. 124 Chand. 8-6-6.

अरश्र ह वै ण्यश्रार्णवौ 122 18 do. 8-5-3.

अविशिष्टस्तु वाक्यार्थ: ... 41 22 77 6 Mīm. Sū. 1-2-40. 9 अशरीरं वाव सन्तम् ... 34 207

असौ वाव लोक: ... 119 6J Ohänd. 8-12-1

.. 136 16 do. 5-4-1. अस्तिर्भवन्तीपरः .. ... 85 6 Mahā-Bhăş. 2-3-1. 4

38 अनुक्रमणिका ३

वॉक्यानि. पुटम्. पंक्ि: आकर :.

अस्थूलमनण्वद्खम् ... ... 5 1 20 1 20 10 26 13 Brh. 3-8-8.

30 17 157 6 अहं मनुरभवम् ... 18 1 Brh. 1-4-10. अहं रुद्रेभिर्वसुभि: ... 17 23 Rg. V. 10-125-1.

आग्रेयो-ष्टाकपालः ... 114 8 Tait. Sam. 7-5-21-1. आत्मनस्तु कामाय 154 21 Brh. 2-4-5. मात्मनि विज्ञाते सर्वम्. ... 8 11 do. 4-5-6. आत्मरतिरात्मक्रीड: 128 1 Chānd. 7-25-2. आत्मलाभान्न परम् .. 116 6 Āpa, Adhy. 2. आत्मानं चेद्विजानीयात् .. 34 13 Brh. 4-4-12. आत्मेत्येवोपासीत ... .. 113 10 do. 1-4-7. आत्मैवेदं सर्वम् ... .. 6 107 16J Chând. 7-25-2. 20 आनन्तर्य ह्यचोदितम् .. 109 13 Ślo. Vār. page 681. आनन्दं बक्ष ... ... 3 27 Brh. 3-9-28. आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् .. 122 5 Tait. 2-4-1. भाभूनसंड्चवं स्थानम् 124 Vişnu. 2-8-96.

इ इदं सर्व यद्यमात्मा ... 152 154 21 Brh. 2-4-6.

इन्द्रो मायाभि: .. ... 6 11 7 125 16. do. 2-5-19. इमं मानवमावर्तम् 124 2 Chand. 4-15-5.

उतामृतत्वस्य ... 55 6 Par. Sūk. 2. उदित: सर्वेम्य: .. ... 128 11 Cf. Chănd, 1-6-7.

अनुक्रमणेका ३ 39

वाक्यानि. पुटम्, पज्ि: आकर :.

ऋणानि त्रीण्यपाकत्य 27 36 11 Manu. 6-3-5.

एकममृतमजम् .. 17 Nrs. Utt. 1. एकमेवाद्विनीयम् ... .. 247 6 22 (hand. 6-2-1. 125 13 एतद्धस्म वै तत्पूर्वे ... ... 36 Kaus. 2-4. एतस्माज्जायते प्राण: 100 19 Muņd. 2-1-3.

एतस्य वा अक्षरस्य 127 1 Brb. 3-8-9. एतस्यैवानन्दस्य 126 18 do. 1-3-32. एतावानस्य महिमा ... 2 Pur. Sūk. 3. एतेनैव परं पुरुषम् .. .. 17 14 Praśna. 5-5. एष भूताधिपतिः .. .. 127 14 Brh. 4-4-22. एष लोकपाल: ... ... 127 14 Kanş. 3-8. एषोऽस्य परम आनन्दः ... 116 3 Brh. 4-3-32.

ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् ... 124 167 Chand. 6-8-7. 155 4J

ओ

ओंकार एवेदं सर्वम् .. 17 12 Chand. 2-23-3.

ओमिति बरस्ष 11 .. ... 17 Tait. 1-8-1.

ओमिति युज्जीत ... 9 Cf. Mahānārā. 24-2. .. 17

ओमित्यात्मानं ध्यायथ 17 8 Mund. 2-2-6.

ओमित्येतदक्षरमुद्रीथम् 32 4 Chand. 1-1-1. ओमित्येवोपासीत ... 154 20 Brh. 1-4-7. ...

40 अनुंक्रमणिका ३

वाक्यानि. पुटमू. पाड्के :. आकर :.

औत्पत्तिकस्तु शब्दस्य 84 2 Mim. Sũ. 1-1-5. 108 क

कथमसनः सज्जायन .. 20 17 Chand. 6-2-2.

कस्मित्रु भगवो विज्ञाने ... 124 14 Muņd. 1-1-8.

कामात्मना न प्रश्चस्ता Mana. 2-2. 3 ... 25

कार्यकारणवद्धौ नौ ... 150 3 Māņd. Kār. 1-11.

किं प्रजया करि्यामः ... 36 8 Bph. 4-4-22. किमर्था वयमध्येप्यामहे 3ti 8 Brh. 6th Adh .- vide Jīvan-mukti-vivēka,

क्षीयन्ते चास्य कर्माणि p-2, Ānandāśrama. 22 117 128 17 Mund. 2-2-8. ग 130 1 j

गृहीत्वा वस्तुसद्रावम 55 $1o. Var. page 482. गोदोहनेन पशुकामस्य 27 Åpa. Sr. Sū. 1-16-3.

च चोद नालक्षणोSर्थों धर्म: ... 74 37 155 12 J Mīm. Sū. 1-1-2.

चोदना हि मूतं भवन्तम् ... 74 8 Sāb. Bhās. 1-1-1.

जरद्रवः पादुककम्वलाम्याम् .. 101 9 ...... ज्ञानाग्ि: सर्वकर्माणि ... 22 10 Gītā. 4-37.

त

तं विद्याकर्मणी समन्वारभेंते ... 32 3 Brh. 4-4-2. सच्चेत्प्रत्यायतात्पुरुषात् ... 81 13 Sāb. Bhāş. 1-1-2. तत्कन कं पश्येत् ... ... 13 Brh. 4-5-15.

अनुक्मणिका ३ 41

वाक्यानि पुटम्. पऊ्कि :. आकर :.

तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् 183 18 GitA. 2-57.

तत्तु समन्वयात् .. 155 8 Brahm. Su. 1-1-4.

तत् त्वमसि .. ... 34 14 76 15 120 5 Chand. 6->-7. 153 22 159 7. तत्न को मोहः कः शोक: 122 67 125 63 Ísa. 7.

तत्सत्यं स आत्मा ... .. 125 15 Chand. 6-8-7. तथा विद्वान् पुण्यपापे .. 1.9 16 Mund. 3-1-3.

तदन्तरस्य सर्वस्य ... 120 3 Īsa. 5.

तद्युक्तं प्रतिद्रव्यम् ... 58 Ślo. Vār. page 170. तदान्मानमेवावेदहम् ... 122 5 Brh. 1-4-10.

तदेतत्प्रेयः पुत्रान् ... 5 17 do. 1-4-8.

तदेतत् सत्यम् 100 11 Mund. 2-1-1. ...

तद्यथा शङ्कना 17 11 Chand. 2-23-3, ..

तद्यथाहिनिर्ल्वयनी ... 132 1 Brb. 4-4-7.

तद्यथेषीकातूलम् ... .. 128 17 Chand. 8-24-3.

तमेतं वेदानुवचनेन ... 36 14 Brh. 4-4-22.

तमेव भान्तमनुभाति 13 13 Katha. 2-2-15.

तमेव विदित्वातिमृत्युम् 123 7 Śvēta. 3-8.

तस्माद्यदन्यथा सन्तम् ... 147 3 Ślo. Vár. page 245. तस्माद्िद्वान् .. ... 17 18 Praśna. 5-2.

तस्य तावदेव चिरम् .. ... 129 19 130 Chand. 6-14-2.

तस्य भासा सर्वमिदम् ... 127 12 Katha. 5-15. तस्य लिप्सार्थलक्षणा ... 116 12 Mīm. Sū. 4-1-2. तस्याश्रमविकल्पमेके ... 36 6 Gaut. Dhar. 1-2.1

तावदेव चिरम् .. .... 131 9 Chand. 6-14-2.

$2 अनुक्रमणिका ३

वाक्यानि, पुटमू. आकर :-

तिष्ठनि संस्कारवशात् ... 132 19 San. Kār. 67.

तेनेदं पूर्ण पुरुषेण ... 20 16 Mahānārā. 10-4.

ने-र्चिषमभिसंभवन्ति ... 119 13 Brh. 6-2-15.

त्रिपात् ... ... 55 10 Pur. Sūk. 3.

दू

दिवि ... ... 55 11 Par. Sūk. 3

दिव्यो ह्यमूनः पुरुषः 100 17 Mund. 2-1-2.

दृष्टिपूवं पदं न्यसेन .. 92 8 Manu. 6-46.

दष्टो हि तम्पार्थः कर्माव 41 22 75 20 Śāb Bhāạ. 1 1 1 77 12

द्रष्टव्यः श्रोतव्यः ... 155 1 Brh. 2-4-5.

द्वितीयाद्वै भयं भवति 21 5 do. 1-4-2.

ध

प्रुव: ... 19 15 do. 4-4-20.

न

न च पुनरावर्तते ... 31 9 ... 78 14 > Chand. 8-15-1. 118 20

न जातु काम: कामानाम् .. 2 16 7 Manu. 2-94 30

न तत्र रथा न रथयोगा: .. 126 5 Brh. 4-3-10

न उदश्षाति किंचन ·. .. 31 16 do. 3-8-8.

न तस्मात्राणा उत्क्रामन्ति 122 13 Of. Nrs. Utt. 5. ...

न प्रेत्य संज्ञास्ति .. ... 14 Brh. 2-4-12. न हिंस्यात्सर्वा भूतानि ... 43 19 ......

न हि द्रटुर्द्ष्टविपरिलोप: ... 16 12 Brh. 4-3-23.

नान स्वायादडून्. ... ... 154 18 do .. 4-4-21.

अनुकमणिका ३ 43

वाक्यानि. घुटम्. पक्कि: आकर :.

नान्योपतोउक्ति द्रष्टा 126 187 127 123 Brh. 3-7-23.

नास्त्यकृत: कृतेन .. 32 15 Muņd. 1-2-12.

नित्यं विभुं सर्वगतम् 120 1 do. 1-1-6.

नित्यः 19 15 Śvēta, 6-13.

निद्टिध्यासिनव्यः 153 21 7 ... 154 20J Brh. 2-4-5

निर्विकल्पकबाध ऽपि ... 59 14 Slo. Var. page 171.

निर्विशेष न सामान्यम् 38 1 do. do 54J

निष्कलं निष्क्रियम् 120 7 Śvēta. 6-19.

नेह नानार्ति किंचन 125 18 Brh. 4-4-19.

नैतं सेतुमहोरात्रे 128 19 Chand. 8-4-1.

पर चापरं च ब्रह्म 17 1 Praśna. 5-2.

परं ज्योततिरुपसंपद्य 78 121 120 1 Chand. 8-3-4.

121 14 8 -. 2-2

पादोऽस्य विश्वा .. 55 8 Pur. Sūk. 3.

पुरुष एवेदं सर्वम् 55 8 do. 2.

पुरुषस्य विशुद्धस्य .. 10 21 Ślo. Var. page 6€2.

पुरुषाशक्तितस्तत्र ... 96 12 do. do. 74

पूर्वात् परबलीयस्त्वम् 43 10 Tant. Var. page 819. पूर्वावाधेन नोत्पत्तिः 40 4 Ślo. Vār. page € 2.

पौर्यापयें पूर्वदौर्बल्यम् 40 37 42 3 Mīm. Sū. 6-5-54.

प्रज्ञां कुर्वात .. ... 113 9 114 10 Brh 4-4-21. 153 21

प्रयोजनमनुद्दिश्य .. ... 10 16 Ślo. Var. page € 53. प्रामाण्यस्थापनं तु .. ... 108 5 do. do. 96. 6

44 अनुक्रमणिका ३

वाक्यानि पुटम्. पक्कि :. आकर :. ब ब्रह्मगा सह ते सर्वे ... ... 123 19 Kūrma. I. 12-269, ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवति ... 3 167 Mund. 3-2-9. 122 4J ब्रह्म संपद्यते 119 19 Bra. Bin 6

वश्षेव सन् ब्रह्माप्वेति .. 121 19 7 122 13 J Brh. 4-4-6.

भ मावांशेनैव संयोग: 56 21 Ślo. Vār. page 479. भिद्यने हृृदयग्रन्थिः .. ... 33 12 7 Mund. 2-2-8. 129 16 J भोगाभ्यासमनु ... .. 2 17 7 Yõga. Bhāş. 2-15. 30 भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा .. 130 57 Brahm. Sū. 4-1-19. 133 15J

मनामयः प्राणशरीरः ... 122 16 Chand. 3-14-2. मन्तव्वो निदिध्यासितव्यः ... 35 17 Brh, 2-4 5. महत्यनकद्रव्यसमवायात् ... 61 25 Cf. Vaiś. Sū. 4-1-6. महायज्ञैश्र यज्ञैश्र ... ... 28 2 Manu. 2-28. मुनीनामप्यहं व्यासः ... 128 5 Gītā. 10-37.

य

य आत्मापहृतपाप्मा ... 135 22 Chand. 8-7-1. य इह नानव पश्यति ... 6 15 Brh. 4-4-19. यज्ञेन दानेन ... ... 37 1 do. 4-4-22 यतो वा इमानि भूतानि ... 157 6 Tait. 3-1. यत्र त्वस्य सर्वमात्मैव ... 16 13 Brh. 4-5-15. यथात्रेः क्षुद्रा विष्फुलिङ्गाः ... 100 4 do. 2-1-20. यथा पुष्करपलारे ... 134 15 Chānd. 4-14-3. यथा लोके मधुक्ृतः ... 15 थथा सुदीप्ात्पावकात् 119 Of. do. 6-9-1. ... 100 13 Mund. 2-1-1.

अनुक्रमणिका ३ 45

वाक्यानि. पुटम्. आकगः

यथा सोम्येमा नद्यः .. 119 15 Chand. 6-10-1. यथोर्णनाभि: सृजते ... 100 7 Mand. 1-1-7 यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते 30 3 Katha. 2-3-14. यांद वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव .. 36 6 Jābāla. 4. यदेव विद्यया करोति .. 31 25 C'hānd. 1-1-10. यडूत यच्च भव्यम् .. ... 55 3 Par Sū, 2. यद्यद्विभृतिमत्सच्वम् ... ... 128 6 GitA. 10-41. यमिच्छेत्तमावसेत् ... ... 36 6 ...

यस्तमात्मानमनुविद्य ... ... 118 16 Cf. Chand. 8-7-1. यस्मिन् विक्रियमाणे .. 19 16 Cf. Mahā-Bhās. 1.1-1. यस्य पर्णमयी जुहू: ... 31 4 Tait. Sam 3-5-7-2. यस्यां जाग्रति भूतानि ... 133 19 Gitā. 2-69. यस्यैते चत्वारिंशत् ... 28 2 Gaut. Dhar. 8-22. येन केनचन यजेतापि ... 27 21 ...... यो वा एसदक्षरम् ... ... 32 1 Bạh. 3-8-10. योऽसावादित्ये पुरुष: .. 128 9 du. 3-9-12. यो हि यदिच्छति सः .. 116 9 Vidhi-Vi page 460. व वस्त्वसंकरसिद्धिश्र ... ... 57 1 Ślo. Vār. page 473. वागेव विश्वा मूतानि .. 17 21 ... वाचारम्मणं विकार: ... 120 127 126 6 Chănd. 6-1-4. 157 16 विज्ञानमानन्दं ब्रह्म ... ... 4 20 5 10 15 25 20 20 Brh. 3-9-28-7.

116 2 126 17 विज्ञाय प्रजञां कर्वीत 154 3 do. 4-4.21.

46 अनुक्रमणिका

वाक्यानि. पुटम्. पद्गि :. आकर :.

विद्यया तदागेहन्नि 118 16 7 123 ....

विद्ययामृतमश्नुन 118 167 120 10 J Īśa. 11.

विद्यां चाविद्यां च .. 13 3 do. 11 विरज: पर आकाशात् 154 14 Brh. 4-4-20. विविदिषन्ति यज्ञेन ... 27 21 do. 4-4-22

विष्णुरुपांशु यष्टव्य: 124 197 155 4. Tait. Sam. 2-6-6.

विहितत्वाच्चाश्रम .. 36 17 Brahm. Su. 3-4-32 ..

वृतं प्रमाणलक्षणम् ·. 15 Sāb. Bhāş. 2-1-1.

वेद: कृत्ला-धिगन्तव्यः ... 11 7 75 19 Manu. 2-160.

वेदान्नविज्ञान 123 10 Mund 8-3-4. ..

व्रहिान् प्राक्षत 3. 27 ... Āpa. Śr. Sū. 1-9-1. 148 12

श.

शतं चैका च हृदयस्य .. 119 9 Katha. 2-3-16.

स.

स एकधा भवति 126 8 Chand. 7-26-2. ... ..

स एष नेति नेति ... .. 12 13- 20 9 Brh. 3-9-26 26 20-

स एष महानजः ... 37 22 Of. do. 4-4-24. ...

स क्रतुं कुर्वीत .. 113 ... 9 153 21 Chând. 3-14-1. 154 8

स तत्र पर्येति .. ... 127 17 Chand. 8-12-3. सत्तैव सर्वभेदयोने: 37 23 ... सत्यं ज्ञानमनन्तं बह्म ... 15 247 115 22. Tait. 2-1-1.

सलमाकृतिसंहारे ... .. 26 21 Vak. Pad, 3-2-11 ..

अनुक्रमणका ३ 47

वाक्याननि. पुटम्. आकर :. सत्संप्रयोगे ... 84 5 Mīm. Sa. 1-1-4. सदेव सोम्येदमग्रे .. ... 76 147 124 15 Chand, 6-2-1.

सर्वं दर्शनमन्यूनम्· 13 14 ...

सर्वगन्धः सर्वरसः .. 19 23 (hand. 3-14-2.

सर्वज्ञ: 127 6 Mund 1-1-9.

सर्वस्येशानः ... ... 127 1 Brh. 5-6-1. सर्वांश्च कामानामोनि ... 126 9 Chand. 8-7-1.

सर्वाणि ह वा इमानि ... 100 do. 1-9-1.

सर्वापेक्षा च यज्ञादि · .. 36 23 Brahm, Sū. 3-4-26.

सर्वे पाप्मानोऽतो निवर्तन्ते ... 129 1 ('hand. 8-4-1.

सर्वेश्वरः ... ... 127 6 Mand. 6.

स विजिज्ञासितव्यः ... .. 151 18 Chand. 8-7-1.

स यदि पितृलोककामः 118 18 do. 8-2-1.

स यावत क्षिप्यन्मनः ... 119 12 do. 8-6-5.

स यो ह वैतत्परमम् .. 119 18 Mund. 3-2-9.

स सर्वांश्च लोकानामोति ... 126 13 Chand. 8-7-1.

स खराड् भवति ... ... 120 18- 126 9 do. 7-25-2. 126 14 सहस्रशीर्षा ... Pur. Sūk. 1. सहोत्पत्तिविनाशौ ... .. 53 6 ...

स्वम्रादिवदविद्यायाः .. 16 Ślo. Vār. page 653 .. 11

स्वर्गकामो यजेत .. ... 74 18 75 23 Tait. Sam. 2-5-5. 140 15. साध्यायोऽध्यतव्यः ·.. .. 75 10 Tait. Āraņ. 2-15, स्वाभाविकीमविद्याम् 11 25 Ślo. Var. page 668. ... खेन रूपेणाभिनिष्पद्यते ... 121 18 Chând. 8-3-4.

ह. हिरण्यश्मश्रु: ... 128 9 do. 1-6-6.

APPENDIX IV.

ब्रह्मसिद्धावुदाहतानां वाक्यानां यान्याकरभूतानि ग्रन्थान्तराणि नेषामनुक्रमणिका. Fide Br. Siddhi.

आपस्तम्वश्रीतसूत्राणि Page 27, line 3; page 31, line 2; page 148, line 12. आपस्तम्वीयाध्यात्मपटलम् .. Page 116, line 6. ईशावास्योपनिषत् ... Page 13, line 3: page 118, line 16; page 120, lines 3.10: page 122, line

ऋग्वेद संहिता 6; page 125, line 6. ... .. Pagr 17, line 23. कठापनिषन् .. Pagr 13, line 18; page 30, line 3; page

कूर्मपुराणम् 119, line 9: page 127, line 12 ... Page 123, line 19. कीर्षातक्युपनिषन ... .. Pagr 36, line 7; pagr 127, line 14. गौतमधर्मसूत्राणि ... Page 28, line 2; page 36, line 6. छान्दोग्योपनिषत् ... ... Pagr +, line 24: page 6, lines 10, 22; page 10, line 4; page 17, lines 11, 12; page 19, linr 23; page 20, lines 16, 17; page 31, lines 9, 19, 25; pagr 32, lim 4; page 34, lines 14, 20 ; page 76, lines 14, 15; page 78, lines 12, 14; pagr 100, line 4; page 113, line 9; page 118, lines 16, 18, 20; page 119, lines 6. 12, 15; page 120, lines 1, 5, 12, 18; page 121, lines 3. 14, 18; page 122, lines 16, 18; page 124, lines 2. 3, 6, 15, 16; page 125, linrs 13, 15; pagr 126, lines 6, 8, 9, 13, 14; page 127, line 17; page 128, lines 1, 9, 11, 17, 19; page 129, linrs 1, 19 ; pagr 130, line 2; page 131, line 9; pagr 134, line 15; page 135, line 122; pag- 136, line 16 ; page 151, line 18; page 152, line 3; page 153, lines 21, 22; pagr 155, linrs 4, 8: page 157, line 16. जावालोपनिषत् ... .. Pagr 36, line 6. तन्त्रवार्तिकम् Page 43, line 10. तैत्तिरीय संहिता ... Page 31, line 4; page 74, line 18; page 7ò, lime 23; page 114, line 8; page 124, linr 19; page 148, line 16; page 155, line 4. तैचिर्रायारण्यकम ... Page 75, line 10.

अनुक्रमणिका ४ 49

Vide Br. Siddhi. तैत्तिरीयोपनिषत् .. ... Pagr 15, line 24; page 17, line 11; page 122, line 5; page 155, liue 22; page 157. line 6.

नृसिंहोत्तरतापन्युपनिषत् Pagr 4, liur 17; page 122, linr 18. ...

पुरुषसू क्तम् Pagr 55, lines 2, 3, 5, 6. 8, 10, 11. ..

प्रश्नोपनिषत् ... Page 17, lines 1, 14, 18. ...

बृहदारण्यकोपनिषत् .. Pagr 3, line 27; pagr 4. linrs 13, 20; page 5, lines 1, 10. 17 ; page 6, lines 11, 15; pagr 8, lines 11, 14; pagr 12, line 13; page 15. line 25; page 16, lines 12, 13 ; page 18, line 1; page 19. liur 15; pagr 20, lines 1,9, 10, 20; pagr 21, lines 3, 5; page 26, lines 13, 20; page 27, line 21 ; page 30, line 17; page 31, line 16; page 32, lines 1, 3; page 34, line 18; page 35, line 17; page 36, linrs 8, 14; page 37, liurs 1, 22; page 100, line 4; page 113, lines 9, 10; page 11±, line 10; page 116, linrs 2, 3; page 119, line 13; page 120, line 6; page 121, line 19; page 122, lines 5, 13; page 125, lines 16, 18; page 126, lines 5, 17, 18: page 127, line+ 1, 12, 14 ; page 128, lines 6, 9; page 132, liur 1; page 152, line 3; page 153, line 21 ; pagr 154, lines 3, 14, 18, 20, 21; pagr 155, line 1; page 157, line 6.

वक्षबिन्दूपनिषत् .. Page 119, line 19. ब्रह्मसूत्राणि Page 36, lines 17, 23; page 130, line 5; page 133. line 15; pagr 155, line 8.

भगवद्गीता Page 22, line 10; page 128, liurs 5, 6;

मनुस्मृतिः pag+ 133, lines 18, 19. Page 2, line 16 ; page 3, line 25; page 27, line 18 ; page 28, line 2; page 30, liue 7; pagr 36, line 11 ; page 75, lines 11, 19; page 92, line 8. महानारायणोपनिषत् .. Pag+ 17, line 9; page 20, lin+ 16. .

महाभाष्यम् Page 19, line 16; pagr 85, line 6. ... ... माण्डूक्योपनिषत् ... Pagr 127, line 6.

माण्ड्रक्योपनिषत्कारिका Page 150, line 3.

50 अनुक्रमाणेका ४

Vide Br. Siddbi.

मीमांसासूत्राणि ... ... Pagr 40, line 3; page 41, lime 22; page 42. line 8; page 74. line 3 : page 77. lines 6, 9; page 84, lines 2, 5; page 108, line 7; pagr 116. lines 9.12; page 155, line 12.

मुण्डकोपनिषत् ... Page 17, line 8; page 22, line 11; page 31. line 16 ; page 32, line 15 ; pagr 33, line 12 ; page 34, line 16 ; pagr 100, lines 7. 11, 12, 17, 19; page 119, lines 16, 18; page 120, line #; page 122, line 4; page 123, line 10; page 124, line 14; page 127, line 6; page 128, linr 17 ; page 129, line 16; page 130, line 1. योगसूत्रभाष्यम् .. Page 2, line 17; page 30, line 7. वाक्यपदीयम् .. ... Page 26, line 21. विधिविवेक: ... ... Page 116, line 9. विष्णुपुराणम् .. Page 124, line 4. वैशेषिकसृत्राणि ... ... Page 61, line 25. शाबरभा्यम् (मीमांसा) Page 41, line 22 ; page 74, line 8 ; page 75, line 20; page 77, line 12; page .80, line 3; page 81, line 13; page 155, line 15

छोकवार्तिकम् (मीमांसा) .. Page 10, lines 16, 21 ; page 11, lines 16, 25 ; page 38, line 1; page 40, line 4; page 55, line 8; page 56, line 21 ; page 57, line 1; page 58, line 7; page 59, line 14; page 96, line 12 ; page 108, line 5; page 109, line 13; page 147, line 3.

श्वेवाश्वतरोपनिषत् ... Page 19, line 15 ; page 120, line 7; .. page 123, line 7. सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रह: C.f. Page 26, line 22. सांख्यकारिका ... Page 132, line 19.

APPENDIX Y.

NOTEWORTHY REFERENCES TO THE BRAHMASIDDHI IN OTHER WORKS.

प्रकरणपचचिका by Saiikanafha.

"तत्रान्यः पण्डिनंमन्यो मन्यते-नन्विदमतम्जसमुच्यते। सर्वत्र हयुपाधिभेदमवगम्यौपाधिकशव्दानुविद्वः प्रत्ययो भवनि, न पुनः प्रागेव सह वा। इह च प्रमाणमव जायमानमस्तीत्यवमेव जायते। प्रमाणोदयो- त्तरकालं हवनया भवितव्यम्। कि च सत्यि प्रमाणयोगे किंचिदस्तीति गम्यते, किचिच्चासीदिति, तथान्यद्गविष्यनीति। नत्र प्रमणसंवन्वस्य वर्त- मानत्वाव सर्वत्र वर्तमानसत्ताप्रत्ययेन भवितव्यम्। तदतिरेकिणि तु सच्वे तस्य शेषा व्यवस्थानाद्युक्तस्त्रिघावभातः । अपिच भूमितलनिखवानेषु चिरतरकालवर्तिषृ प्रलीनज्ञातृपुरुषेपु लिङ्गादिरहितेपु सकलपमाणप्रत्यस्त- मयेऽपि वर्तमानसत्तासंदेहः । स च प्रमाणतंवन्धातिरेकिणी सत्तामन्तरेणा- नुपपन्न इति । तदिदमनाकलितपरवचनस्य केवलं गलगर्जितम् ।" Vide page 28, line 21 of the Prakaranapancika, Chowkhamba Sanskrit Beries No. 17 and c.f. the Brahmasi idhi III-39 and 40. "कः पुनरेष मोक्षः१ अविद्यास्तमय इति केचित्। एवमेवाद्ि- तीयमसंसृष्ट सकलोपाधिपरिशुद्धं ब्र्म तदनादविद्यावशन शरीरादिसद्वि- तीयमिवोपाधिकलषितावभासमानं लव्घजीवव्यपदेशं सत् बद्धमिव कल्प्यते। अवोऽनाद्यविद्यैव संसारः, निखिलविकल्पनीतपरियुद्धविद्योदयात् तदस्तमय एव मोक्षः । तदिदं श्रद्धाविजुम्भितमिनि प्रमागपरतन्त्राः ।" Vide page 154, line 1 of the book referred to above and the Brahma- siddhi III-106. "सौऽयमात्मीय एव बाणो भवन्तं प्रहरति लब्यरूपे कचित् किचित्तादगेव निषिध्यते। विधानमन्तरेणातो न निषेघस्य संभवः ॥ इति ।" Vide page 155, line 6 of the book referred to above and the Brahma- siddhi II-2. 7

52 ब्रह्मसिद्धि:

"तत्र केचिन् पण्डितमानिन आहुः-काल्पनिकी सुखादिव्यवस्था मवित्यति। यथैकस्मिन्नेव शरीरे पादादविवेदनाव्यवस्था न व्यतिकीर्यते, तथा नानाशरीरेषु न व्यतिकरिप्यत इति। न हि पादगता वेदना शिरसि, शिरोगता वा पादे। न च वेदना पादादिप्वेव समवेतेति शक्तते वक्तुम्, तेषामज्ञत्वान्। ज्ञाता हि वेदनानिः सह संबध्यने, दुःखविशेषरूपत्वात् तासामिति। तदिदं मन्दवालजनमोहनमिति वृद्धाः ।" Vide page 153, line 11 of the book referred to above and c.f. the Brahmasiddhi page 7, line 1.

"अत्रापर आह-सत्यं कार्यावगमादेव प्रवृत्तिः । इष्टसाधनतैव तु कार्यता, न परा काचित् सैव प्रवृत्तिहेतुर्विधिरित्युच्यते। तदाह- अपेक्षितोपायतैव विधिरिष्टो मनीषिभिः । ततो द्यव्यवसायादिर्वा कस्मान्नामिधानतः ।।" Vide page 178, line 2 of the book referred to above and the Brahma- siddhi III-104.

"उक्तमेवार्थे कृत्स्मनुड्का मण्डनाचार्येणात्र किचिदूषणमुक्तम्। तन्नि- राकर्तु सोपालम्भमाह-तत्ान्य इति।" Vide page 80, line 5 of the MS. described under R. No. 3647 of the Triennial Catalogue of Sanskrit MSS., in the Govt. Oriential MSS., Library, Madras, Vol. IV-U; and c.f. the Brahmasiddhi III-39 and #0.

"तदेवमनुृत्ताकारप्रत्ययविरहादेव निराकते पदार्थस्वरूपातिरेकिणि महासामान्ये सत्तारूे द्वैतप्रतिपादनपरतया चोदनायां प्रत्यक्षविरोषं दर्श- यिंतुं मण्डनाचार्येण सन्मात्रविषयं प्रत्यक्षमिति साधितम्- 'आहुर्विधातृ प्रत्यक्षं न निषेड विपश्चितः । नकत्व आगमस्तेन प्रत्यक्षेण विरुध्यते ।I' इति । तदपि नि- राकृतमित्याह।" Vide page 82, line 4 of the MS. referred to above and the Brahma- addhi II-1.

APPENDIX V 53

"यदुक्तं ग्रहींतुं न शक्यने। तथाहि वटनटनारिह भेदो गद्यन। तत्र घटात् पटस्य भेदो ग्रहीनुमिष्टक्षेत् पूर्वमेव घटन्यापि भेदो अ्र्ह नव्यः । इतरथा कस्मात् पटस्य भेदो गृद्यत इनि ज्ञायेतः तेन पूर्वनेव घटस्य मेदं गृहात्वा घटात्पटस्य भेदे ग्रहीतव्ये स्पष्टमितरेतराश्रयं भवनि। तन्र ।" Vide page 135, line 10 of the MS. referred to above and c.f. the Brah- masiddhi II-10.

"नन्वेवमपि जेदेतरेतराभावयोमैदादभावस्त्र चान्यापेक्षत्वात् पुनरपि भेदग्रहणेऽन्योन्याश्रयणम।पद्यत इत्यत्राह-लब्वरूपे क्कचित्किचिदितति ।।" Vide page 135, line 18 of the MS. referred to above and the Brah- masiddhi II-3.

नैष्कर्म्यसिद्धि: by Suresvara.

"एवमुपसंहृते केचित् ससंप्रदायबलावष्टम्मादाहु :- यदेतत् वेदान्त- वाक्यादहं ब्रह्मेति विज्ञानं समुत्पद्यते तन्नैव सवोत्पत्तिमान्ेणाज्ञानं निरस्यति। कि तहि: अहन्यहनि द्राघीयसा कालेनोपासीनस्य सतो भावनोपचयान्निः- शेषमज्ञानमपगच्छति etc." Vide page 58, line 3 of the Naiskarmyasiddhi, Bombay Sanskrit Series No. 38 and o.f. the Brahmasiddhi page 5, line 15 and page 154, line 2.

बृहदारण्यक माष्यवार्तिक्रम् by Suresvara. "अन्ये तु पण्डितंमन्याः संप्रदायानुसारतः । विज्ञायेति वचः श्रौतमिदं व्याचक्षतेऽन्यथा । तच्वमस्यादिवाक्योत्थविज्ञानेन यथोदितम् । विज्ञाय वस्त्वसंसर्गि प्रज्ञां कुर्वीत यक्तः ।।" Vide page 1852, stanzas 796 and 797 of the Brhadaranyakabhaşya- vartika, Anandasrama Sanskrit Series No. 16 and c.f. the Brahma siddhi page 154, line 2.

54 बझसिद्धि:

ब्रह्ममूत्रभाष्यव्याख्या-भामती by Vacaspatimisra. "अभ्यासे हि मृयस्त्वमथस्य भवति, यथाहो दर्शनीयाहो दर्शनी- येति, न न्यूनत्वं, प्रांगवोपचरितत्वम् ।" Vide page 8, line 9 of the Bhamati (Catussutri), Nirnayasagar Press, Bombay, 1915 and the Brahmasiddhi page 6, lines 24 and 25.

"यथा पयः पयोउन्तरं जरयति, स्वयं च जीर्यति; यथा विषं विषान्तरं शमयनि: खयं च शाम्यति; यथा वा कतकरजो रजोऽन्तरा- विले पयसि प्रक्षिप्त रजोउन्तराणि भिन्दत स्यमपि भिद्यमानमनाविलं पाथः करोति, एवं कर्म अविद्यात्मकमपि अविद्यान्तराण्यपगमयत् स्वयमप्यप- गच्छति ।" Vide page 58, line 11 of the book referred to above and o.f. the Brahmasiddhi page 12, lines 17 and 25.

मामतीव्यारूया-कल्पनरु: by Amalananda.

"स्थितप्रज्ञः साघको न साक्षात्कारवानिति मण्डनमिश्रेरुकं दूषण-

Vide page 959, line 22 of the Kalpataru, Nirnayasagar Press, Bombay, 1917 and o.f. the Brahmasiddhi page 130, line 19.

विधिविवक्तव्याख्या-न्यायकणिका by Vacaspatimisra. "यथाहाचार्य :-

सामान्यरूपमूयस्त्वे तस्मात्तव्वं प्रकाशते । विलक्षणत्वमल्पत्वे चकास्ति तद्नुद्धवात् । इति, तदेतत् ब्रह्मसिद्धौ कृतश्रमाणां सुगममिति नेह प्रपच्चितम्।" Vide page 80, line 15 of the Vidhiviveka with commentary. Pandit Beries No. XXV and the Brahmasiddhi III-66.

APPENDIX V 55

न्यायमञ्जरी by Jarantabhatta.

"वदुक्त्तम्- आहुर्विधातृ प्रत्यक्षं न निषेद्ध विपश्चिनः । नैकत्व आगमस्तेन प्रत्यक्षेण विरुध्यते ।।" Vide page 526, line 17 of the Nyayamamjari, Vizianagaram Sanskrit Series No. 10 and the Brahmasiddhi II-1.

पश्चपादिकाविवरणम् by PrakasatmaL

"वक्षसिद्धिकारेण च एवमेवेयमविद्या माया मिथ्याप्रत्यय इत्यु- क्तत्वाद् । " Vide page 32, line 17 of the Pancapadikavivarana, Vizianagaram Sanskrit Series No. 5 and the Brahmasiddhi page 9, line 12.

प्रशस्तपाद भाष्यव्याख्या-न्यायकन्दली Sridharacarya.

"एतेंन तत्त्युक्तं यदुक्तं मण्डनेन विशेषगुणनिवृत्तिलक्षणा मुक्तिरु- च्छेदपक्षान्न मिद्यत इति।" Vide page 6, line 23 of the Nyayakandali, Vizianagaram Sanskrit Series No. 6 and the Brahmasiddhi page 16, lines 14 and 15.

श्रीभाष्यम् by Ramanuja

"अत्र केचिद्द्वितीयत्वं वक्षणोऽम्युपयन्त एवैव समादघते-एक- स्यैव वक्षणः प्रतिविम्बभूतानां जीवानां सुखित्वदुःखित्वादय, एकस्यैव मुखस्य प्रतिबिम्बानां मणिकपाणदर्पणादिषूपलम्यमानानामल्पत्वमहत्वमलिनत्व- विमलत्वादिवत् तत्तदुपाघिवशात् व्यवस्थाप्यन्ते।" Vide the Sribhasya II-1-15 and e.f. the Brahmasiddhi page 7, line 9

56 ब्रह्मसिद्धि

न्यायमकरन्द: by Anandabodha.

"एतदेवाभिप्रेत्यामिहितम्-अपि च जन्मैव बुद्धेर्व्यापारोऽर्थावग्रह- रूपाया इति ।" Vide page 35, line 6 of the Nyayamakaranda, Chowkhamba Sanskrit Series No. 38 and the Brahmasiddhi page 45, line 13.

"यथाक्तम्- 'सर्वात्मनार्थो ज्ञानेन केनचिन्न हि गृह्यते' । इति ।" Vide page 127, line 4 of the book referred to above and the Brah- masiddhi ILI-138.

"तदुक्तम्- 'न स कल्पयितुं शक्यस्तत्सिद्धेलौकिकादपि।' इति ।" Vide pags 231, line 9 of the book referred to above and the Brahma- siddhi III-85.

"तदाहुरत्रभवन्तो मण्डनमिश्रा :- 'पदं स्वर्धम व्युत्कामेदन्यसिद्धार्थतान्यथा ।' इति ।" Vide page 234, line 8 of the book referred to above and the Brah- masiddhi III-78.

"तदभिहितमाचार्यवर्य :- 'अपक्षितोपायतैव विधिरिष्टो मनीषिमिः ।' इति।" Vide page 256, line 4 of the book referred to above and the Brah- masiddhi III-104.

"तदाह स्म- 'अविद्यास्तमयो मोक्षः सा संसार उदाहृतः i' इति ।" Vide page 271, line 5 of the book referred to above and the Brah- masiddhi III-106. "यदपि कैश्रित् प्रमेयविकल्पेन सामान्यमेव वस्त्वति स्थापयित्वा सत्ताया महासामान्यरूपत्वात् सन्मात्रमेव सच्वमिति साघितं, तदपि न सत्कल्पम् ।" Vide page 290, line 9 of the book referred to above and o.f. the Brahmasiddhi II-32,

APPENDIX V 57

"न हि निषधवार्क्यपु कस्यचिदात्यन्तिको निषेधः । किंतु किंचिद् क्विन्निषिघ्यने। बह्माद्वैताभिमानी तु भवानात्यन्तिकमेव निषेधमभिलषति। तथा च सोध्यमात्मीय एव वाणो भवन्तं प्रहरति-

'लव्घरूपे क्वचित् किंचित् तादगेव निषिध्यते। विधानमन्तरेणातो न निषेधस्य संभवः ।' इति ।"

Vide page 292, line 7 of the book referred to above and the Brahma- siddhi II-2

"यथोक्तम्-

'सर्वप्रत्ययवेध्ये वा बह्मरूपे व्यवस्थिते । प्रपश्चस्य प्रविलयः शव्देन प्रतिपादयते।। प्रविलीनप्रपशचेन तद्रूपेण न गोचरः । मानान्तरस्येति मतमान्नायकनिबन्धनम् ।।' इति।" Vide page 298, line 8 of the book referred to above and the Brahma- siddhi IV-3 and 4.

"यदपि मतम्-वीनाड्डरवदनादिरविद्याजीवविभागः, ततो नान्यो न्याश्रयत्वमिति, तदप्यसांप्रतम् ।" Vide page 312, line 3 of the book referred to above and o.f. the Brahmasiddhi page 10, line 12.

न्यायदीपावलि: by Anandabodha.

"तदुक्तम्- 'यः प्रतीतिविरोघस्तु स सदोष उदाहतः । सामानाधिकरण्येन बोधादूप्यमिंद सितम् ।।' इति।" Vide page, line 9 of the Nyayadipavali, Ohowkhamba Sanskrit Series No. 117 and the Brahmasiddhi III-149.

58 ब्रह्षसिद्धि:

न्यायमकरन्दव्याख्या by Citsukha.

"तदुक्तं ब्रक्षसिद्धिकारैः- 'यः प्रतीतिविरोधस्तु स स्दोष उदाहृतः । सामानाधिकरण्येन बोधाद्रूप्यामेदं सितम् ।।' इति तवात्मीय एव बाणो भवन्तं प्रहरति ।" Vide page 74, line 22 of the Nyayamakaranda with commentary, Chowkhamba Sanskrit Series No. 38 and the Brahmasiddhi III-149.

तच्वप्रदीपिका by Citsukha.

"तथाच ब्रझ्मसिद्धौ मण्डनमिश्रैः-विपर्ययाभावस्तु युक्तोऽनुमातुं हेत्वभावे फलाभाव इति।" Vide page 140, line 2 of the Tattvapradīpika, Nirnayasagar Press, Bombay and c.f. the Brahmasiddhi page 146, lines 8 and 9. "अज्ञाननिवृत्तेर्व्रझज्ञानरूपतया तज्जन्यत्वाभावात ज्ञातोऽर्यस्तज्ज्ञपति- र्वाज्ञानहानिरिति इष्टसिद्धिकारैरभिषानात् । 'विद्यैव वाद्या शान्ता तदस्तमय उच्यते।'

Vide page 381, line 9 of the book referred to above and the Brahma- siddhi III-106.

शतदूषणी by Vedantadesika. "एवमाश्रयज्ञानेनापि विरोधः । न हि यत्किचिदाश्रयप्रतीतिमन्तरेणा- भावप्रतिपत्तिमनुमन्यामहे। उक चाभियुक्त्ते :- 'लब्यरूपे कचित् किंचित्ताष्टगेव निषिध्यते ।' इति ।" Vide Ipage 251, line 5 of the Satadūsani, Sastramuktavali Series No. 36, Vol. III and the Brahmasiddhi II-2.

APPENDIX V 59

अधिकरणसारावलिव्याख्या-अधिकरणचिनतामणि: br Varadanatba.

"अत्र विधिः कार्यमेकेषाम्, शब्दभावना पुनरन्येषाम्, इष्टसाघनत्वं मण्डनस्य, इष्टस्य कृत्यधीनत्वलक्षणमाचार्यैकदेशीयानाम्, धात्वर्थभावनेनि केचिदूचुः। आप्तस्य हितकामस्य नियोग इति न्यायवादिनः ।" Vide stanza 20 in Sāstrāvatāra of the Adhikaraņasārāvali with Adhi- karanacintamani. Telugu edition, Madras and c.f the Brahmasiddhi III-104.

न्यायसारव्याख्या-न्यायमुक्तावलि: b Maharajahhiraja Aparadityadera. "स्यादेतदेवं यदि प्रत्यक्षेण भेदः प्रमीयेत। तदेव तु दुःसंवाद- मिति त्रय्यन्तदन्तिनः, तस्य विधिमात्रव्यापारत्वात्। तदुक्तम्- 'आहुरविधातृ प्रत्यक्षं न निषेद्ध विपश्चितः । नैकत्व आगमसेन प्रत्यक्षेण विरुष्यते।'

'लब्घरूपे क्वचित् किंचित्तादगेव निषिष्यते। *

विधानमन्तरेणातो न निषेधस्य संभव: ।।' # * 'क्रमः संगच्छते युक्त्या नैकविज्ञानकर्मणोः । न संनिहितं तच्व तदन्यामार्श जायते ।।' इति ।" Vide page 488, line 1 of the MS. described under R. No. 3262 of the Triennial Catalogue of Sanskrit MSS., in the Gort. Oriental MSS. Library, Madras, Vol. IV-B; and the Brahmasiddhi II-1, 2 and 3.

"य दप्यमिहितम्- 'अन्योन्यसंश्रयाङ्वेदो न प्रमान्तरसाधनम् । नास्मिन्नयं नायमयमिति भेदाद्विना न घीः ॥I' इति।" Vide page 490, line 8 of the MS. referred to above and the Brahma- siddhi II-10.

"यदप्यमिहितम्- 'मीयमानैकरूपेषु न निषेधोऽवकाशवान् ।' इति ।" Vide page 491, line 17 of the MS. referred to above and the Brah- mesiddhi II-11.

60 ब्रह्मसिद्धि:

"यन्तूक्तम् -- 'आलोच्यते वस्तुमात्रं ज्ञानेनापातजन्मना । अचेत्यमानो भेदोऽपि चकास्तीत्यतिसाहसम् ॥' इति ।" Vide page 492, line 14 of the MS. referred to above and the Brah- masiddhi II-27.

न्यायचन्द्रिका br Vidyasagara.

"न च प्रत्यक्ष बाधकम्। तद्धि वाधकं भवत् मेदाभावममेदं वा ग्रहीयात्। न तावत् भेदाभावं गृह्लाति, प्रत्यक्षस्य विधिमात्रनिष्ठत्वेन भेद- निषेधकत्वानुपपत्तेः । यथाहु :- 'आहुर्विघातृ प्रत्यक्षं न निषेद्ध विपश्चितः ।' इति ।" Vide page 246, line 14 of the Nyayacandrika MS. described under R. No. 2931 of the Triennial Catalogue of Sanskrit MSS., in the Govt. Oriental MSS., Library, Madras, Vol. IV-A and the Brahmasiddhi II-1.

अद्वैतसिद्धि: by Madhnsudanasarasvati.

"अत एव-'घटादिकं सद्रूपे कल्पितम, प्रत्येकं तदनुविद्धत्वेन प्रतीयमानत्वात्, प्रत्येकं चन्द्रानुविद्धजलतरङ्गचन्द्रवत् ।' इति ब्रक्सिद्धि- कारोक्तमपपि साधु।" Vide page 816, line 11 of the Advaitasiddhi, Nirnayasagar Press, Bombay, 1917 and the Brahmasiddhi II-31.

APPENDIX VI.

ALPHABETICAL INDEX OF IMPORTANT WORDS USED IN THE BRAHMASIDDHI.

Page and Iine. अ.

अंशत्रय ... 43-18.

अक्ष ... 81-6; 89-8, 9; 158-10.

अक्षर ... 1-1;16-23; 19-14; 32-1, ... .. 5; 100-10; 120-11; 127-1. अभिहोत्र .. 36-8.

अग्रहण 9-2. ...

अङ्गदिन् 136-12. ...

अङ्गलीय ... 37-24.

अजामित्व 124-19. ...

अज्ञन ... 140-12. ... ...

अद्वैत ... 67-11; 68-1; 127-5; ... 129-13; 151-5. अद्वितीय 4-1,24; 6-22; 76-14. अध्यारोप 26-22. ...

अनणु 5-1; 20-1, 10; 157-6. ...

अनन्त ... 116-1. ...

अन त्रस्था 75-19. ... ...

अनस् ... 114-19. अनिर्मोक्ष 12-4. ... ... अनुपजातविरोषिन् 43-12.

अनुमान ... 56-18; 81-4; 91-11; 104-14. अनेकान्तवादिन ... ... .. 60-12.

62 ब्रह्मसिद्धि:

Page and Line. अन्तर्यामिन् 156-6.

अन्यथाख्याति 149-12.

अन्योन्याभाव 64-8; 71-21.

अन्यान्याश्रय 57 -- 3; 58-14.

अपराजित 123-1.

अपवर्ग 28-14.

अपहतपाप्मन् 34-12,17; 116-2; 135-22; 148-7; 152-3; 153-7.

अपेक्षा ... 48-20, 21, 26; 49-25.

अभीच्छा 3-19.

अभय ... 1-2; 21-2, 3; 22-7. .-

अमृत ... 1-1; 4-17; 118-16; ... 120-10; 121-3.

अमृतत्व 153-24; 154-6.

अयथार्थग्रहण 20-15. ...

अयथार्थधी 62-25. ...

अर ... 122-18.

अरण्य .. 123-3.

अरुणा 101 -16.

अर्णव 122-18. ... ...

अर्थवाद 44 -- 1; 74-8; :78-20; ... 135-12; 136-2; 155-15.

अर्थक्रिया 49-19; 50-15, 21, 23; ... 51-4;1 52-4,6; 53-3; 54-4; 73-4; 85-12. 88-9; 89-24;90-19,21. अर्थापत्ति 22-21; 56-18,23; 91-11; 102-11,

अलातचक्र .. 18-20; 19-3; 59-25; 60-2.

APPENDIX VI 63

Pago and Line.

भवघात 147-17; 148-3; 152-10; 158-1. अविकल्प 13-15. अविकल्पक ... 71 -1. ...

अविद्या 1 .. 3-17; 8-18; 11-21,25; ... 12-21; 13-3; 14-5; 20-7, 15; 22-18; 32-18; 33-1; 43-24; 48-15; 60-7, 16; 63-3; 78-10, 17; 87-12; 131-22; 129-9; 149-17; 150-10. अविद्यानुबन्ध ... 40-18.

अविद्यासंस्कार 40-9, 12. अविद्योपादान 10-13. अविवक्षितार्थत्व ... .. 42-26.

अविशिष्ट 77-6.

अशनाया 20-5. ... ..

अशरीर 119-6. ...

अश्व ... 82-22. ... ...

अश्वत्थ 123-1. .. ...

अष्टाकपाल 114-9. ... ... ...

असर्व ... 1-2;20-1. ...

अस्थूल 5-1; 20-1,10; 30-17 157-6. अहिदंश 14-14, 15. ... अहनिर्ल्वयनी 132-2. ... ..

मह्दसव ... 5-1; 20-1, 10; 157-7. ...

भा.

आाकाश .. 100-4.

भार्यात 85-1. ...

a

64 ब्रह्मसिद्धि:

Page and Line.

आगम .... 91-11. ...

आग्रेय 114-8. ...

आच्छादिका 149-17, 18; 150-5.

आत्मक्रीड 128-1. ...

आत्मगुण 28-3.

आत्मतध्व ... 15-18.

आत्मभेद 20-6. ...

आात्ममिथुन 128-2.

अत्मरति 128-1.

आत्मलाभ 116-6. ...

आत्यन्तिकमेद 60-15.

आध्यात्मिक 63-2.

आनन्द 1 -- 1; 3-26,27; 4-18; 5-2, 3, 10; 20-20; 24-4; 116-2; 122-5; 126-17.

भापकाम 10-18. ...

आमूतसप्ठव 124-4. ..

आलम्बन 17-5.

आलम्बनप्रत्यय 15-12, 13. आाश्रमकर्म 36-17.

भहादात्मन 5-5.

इ.

इतरेतराश्रय ... 10-7, 12; 42-18, 21: 47-8; 49-1, 23; 51-10; 57-19; 58-2, 5, 13; 71-20; 75-18.

इन्द्र 6-11; 125-16; 127-15. ... इर्ष 128-17. .. 4 ...

APPENDIX VI 65

Page and Line. उ.

उत्पत्तिविषि ... 113-20; 114-8. उद्गीथ ... 32-4, 5. ... उपचरितार्थ ... 43-1, 2; 74-2.

उपधान 37-5, 9. # .. उपनिषत् 56-19. ... ... ...

उपांशु ... 155-4. ...

उपांशुयाज ... 124-19; 155-3. ... ...

उपासना 74-12; 113-10. ...

उपेक्षा ... 158-5, 18. ...

उभयतस्सपाशा ... ... 131-10.

ऊ.

ऊर्ण नाभि ... 100-7. ऊर्ध्वेरेतस् ... 36-21. ..

ऋ्.

ऋणत्रय ... 27-18;36-5.

ए.

एक ... 1-1; 4-24 ;. 76-14.

एकहायनी 101-17. ...

ऐ.

ऐकात्म्य 11-20; 14 2; 20-5. ..

ऐतदात्म्य ... 124-16; .55-4.

ऐरंमदीय 123-1.

मो.

ओंकार 17-1, 12. 9A

66 म्रह्मसिद्धि:

Page and Line. अं

औत्पत्तिक ... 84-12. ... ...

औपनिषद 31-15, 24. .. भौषघ ... 109-18. ..

क.

कटक ... 37-24.

कण्टक 92-5: 93-10.

कपाल ... 122-10. ...

करक .. 11-7. ...

कर्माशय 11-4, 151-6. ..

कल्पना 7-14; 10-5; 51-14, 17; ... ... 60-14; 68-22. कामनिवर्हण 2-16; 30-18. ...

कामातिरेक 2-20.

कामात्मता ... 3-25. ...

कामिल ... 140-14.

कार्यार्थ 25-23. ...

कीट .. 92-8; 93-10. ... 1 ..

कुठार ... 90-7. ...

कुण्डलिन्. 136-12.

कुम्मीपाक 2-1. ...

कुलाल .. 131-5. ...

कुसुमरस ... 119-14. ...

कूप 99-5. ...

कृपाण ... 7-9;72-5. कृमि .. 5-18.

कच्ानु 112-10.

कृषि 109-17.

सर 82-22

APPPENDIX VI 67

Page and Line.

क्रतु ... ... ... 113-9; 153-21. ...

क्रीडन् ... 127-17. .. ...

क्षणिकज्ञान ... 8-13; 14-16.

क्षणिकवादिन ... 51-15.

रव.

खण्ड ... ... 97-11 :; 198-11.

खपुष्प 9-14, 16; " 44-23, 25; 50-8; 52-15; 66-23. ग.

गन्घर्वनगर .. 10-20;50-3.

गवय ... ... ... 14-7.

गुख्ा ... 72-27. ...

गुणवाद 42-5. ... ... ...

गुल ... 35-23. ...

गोदोहन 27-3.

ग्रावछवन 39-2. ...

च. .. .

चक्रभ्रम 132-19. ... ...

चक्रभ्नान्ति ... 131-6. ...

चन्द्रलोक 123-21. ...

चित्र ... 1 .. 11-1. ...

चिदात्मन् 7-24. 4 .. ... ...

चैत्रगृह 112- ... ...

चोदना 74-3; 84-6, 8: 156-17. .. ... ..- चोदनालक्षण 155-9, 12. ...

न.

जक्षनू ... 127-17. ... ... 1 ..

मरदूगव 101-9.

68 ब्रक्मसिद्धि :-

Page and Line.

जरा 128-20. ...

जलतरङ 19-13. ...

नागरित 149-17; 150-1. ...

जीवन्मुक्ति 13 !- 6.

जुहू ... ... 81-5.

ज्ञानविधि 151-19.

ज्योतिष्टाम 43-28.

ण.

भ्य 122 -18.

त.

तक्षण ... 114-20. ..

तथ्वपरिच्छेद 151-18. ..

तथ्वाग्रहण ... ... .. 9-4." .v.

तच्वावेदन ... 40-21 ;- 41-2.1 ...

तिमिर ... 62-26; 63-2; 139-9. ... ...

तिल ... 58-4. ... ...

तैल ... 58-4. ... ... त्रिपात् 55-10.

त्रेविचः ... 156-19. ...

द.

दवि ... 58-4. ... .:.

दर्पण ... ... 7-9;72-5, 12. दर्विहोम :.. 27-21:

डाटिम ... 102-5.

1-15. ...

पाछ "1 .. 85-2.

APPENDIX VI 69

Page and Line.

दक्छक्ति ... ... ... 6-7;7-22. दष्टार्यता 77-10. दैवनिषिद्ध 45-2. ...

दोषानुबन्ध 40-18.

द्रष्टव्य 155-1. ...

दरुम ... ... 99-11.

द्विचन्द्र ... 35-2.

द्वीप ... 157-1.

द्वैत 67-12. द्वैताद्वैत 67-16; 68-3. ...

ध.

धर्मेजिज्ञासा 116-9.

ध्यान 74-11.

न.

नदीपूर 85-24.

नाना ... ... 6-13.

नामन् ... 85-1. ...

नामधय 120-12; 126-7; 157-17. ...

नामरू पत्रपश्च ... 149-16. निःश्रेयस 6-19.

निदिध्यासितव्य 155 -- 2. ... ..

निवर्दण 27-14. ... ...

नियोग 24-9; 82-18, 15; 83-2, 3, .. 9 5; 111-9; 113-2; 118-6, 11; 185-3. निरन्वयविनाश ... ... 51-16.

निरालम्बन 147-4.

नरुपारय 94-1; 97-18. ...

70 ब्रह्मसिद्धि:

Page and Line.

निर्विकल्प 58-7. निर्विशेष 38-1.

निष्कल 120-1. निष्क्रिय 120-7. नैरधृण्य ... 10-24.

प.

पयस् ... 53-4. .. परप्रेनास्पद 5-16.

परमाणु ... ... 48-2; 70-18; 72-8. परशु ... ... ... 90-7.

परस्पराश्रय 71-24. ...

पराग्रप ... ... 8-7. परान्तकाल ... 123-12, 15 ... ..

परावर ... 83-13; 128-17; 129-17. ... पर्णमयी 31-4. ... ... ...

पाक्य ... 53-20. ... ... पाटलिपुत्र 99-6. ... ...

पादुककम्बल ... 101-10. ... पारिहार्य ... ... 87-20. पितुलोक ... ... 118-18. पिपासा 20-15. पुरुरूप ... 6-11. पुष्करपलाश .. ... 134-15. पुस्त ... 11-1. प्रकृति ... 37-28. ... प्रकृतिरूप ... 18-1. प्रकष्टपकाश 5-6,7. ...

मवा 118-9: 168-21

APPENDIX VI 71

Page and Line.

प्रतिपत्ति 1-6; 3-16; 74-10. प्रतिपत्तिविधि ... 113-6.

प्रतिसंक्रम 8-3.

प्रतिसंचर 123-19.

प्रतिसूर्यक 7-18.

प्रत्यक्ष ... 58-7, 15, 16; 71-1, 6, 7; 81-4; 86-18; 91-11; 157-19.

मत्यगात्मन् ... 120-5.

प्रधान ... 44-25. ...

प्रपश्चशून्यत्व 149-6; 151-10.

प्रमाणलक्षण 155-15. ..

प्रयाज ... 36-15. ...

प्रसंर्यान ... 30-6, 13. ...

प्राणशरीर 154-20. ... ...

प्रोक्षण ... ... ... 147-17; 148-3.

ब.

बाहुलेय 97-5.

वाध्यार्यवादिन् ... 9-18.

विम्बप्रतिबिम्बभाव 12-10; 125-20.

बीजाड्कुर ... 10-12; 104-15; 105-4.

बुद्ध ... .. 84-10; 87-4, 8; 95-20; 102-14, ..

ब्रक्षन् ... 3-27; 5-10;145;85-3; ... 87-8; 116-2; 126-17. .. प्द्यातच्य 1-15; 10-10. 144 ...

ब्रह्मभूय 12-3. ... ... " ..

बभलोक 6-2; 122-18. ... मसविदा 126-10. .. 194

72 ब्रह्मसिद्धि:

Page and Line. भ.

भरत ... 35-22.

भवन्तीपर 85-7. .64

जावना 74-12; 151-8. ...

भाविक ... 6-17.

भृताधिपति 127-14.

मूतार्थ ... ... ... 23-18; 24-22, 28; 78-24; 79-6, 14, 18; 80-1; 81-18; 83=26; 152-18. मेदवादिन ... 73-16.

भोगव्यवस्थान 6-7;7-1.

भोगाम्यास 2-17; 30-7.

भोगायतन ... 16-2.

म

मणि . 7-9;72-5. ... 1 ..

मणिक ... 59-16; 97-13; 98-2. 1 ..

मधु ... 124-10. ... ...

मधुकृत् 119-15. ..

मनोमय 154-9.

मळापगम 121-17. ...

मछक ... ... 97-13.

महायज्ञ 28-1. ...

मात्रा ... 126-18.

माया ... 6-11; 9-12 ;. 125-16 ..

मायाकार 10-24.

मायामात्र 10-10. मार्गश्रुति 119-9. 87-18; 151 -- 20. ... QK_2.10

APPENDIX VI 73

Page and Line. मिथ्याभिमान 34-21.

मिथ्यावभास ... ... ... 9 -- 12; 35-4, 9.

मुक्ति ... ... 15-3.

मृत्तिका ... 157-17. ...

मृत्यु ... 6-14; 128-20. मेघोदय ... 85-24.

माक्ष ... ... 77-25; 78-3, 4; 119 ..- 3, 6; 120-9; 126-10; 128 -- 13, 14, 15. मुण्ड ... 97-11; 98-11.

य.

यम ... 127-15. ... ...

योगव्यात्र 119-18. ...

र.

... 35-22. ...

रजतज्ञान 42-22. ... .r.

रययोग 126-5. ... ...

रममाण ... ... 127-17.

राग ... 3-17. ... ...

रुचक ... 26-17; 68-7, 10; 11; 69-2, 10. रेखागवय 14-1,7. ...

ल.

ळळयरूप 44-17; 45-1. 5 ..

लय 149-1; 21. ... ..... ... .....

लिप्यक्षर 14-1.

ेप्सा ... ... ' .. 116-12.

74 ब्रक्मसिद्धि:

Page and Line.

लोकद्दार 119-13.

लोकपाल 127-14. ...

व.

वनस्पति 99-16. ... ...

वर्घेमानक 68-11; 69-3, 8. ... वल्मीक 132-2. ... ... ...

वाक्छक्ति 19-10. ... ... ...

वाक्तस्व 19-3. ...

वाक्सूक्त 17-22. ...

वाग्रप ... 18-2, 16; 19-12.

वान ... 114-20.

वामदेव ... 18-1.

वासस् ... 114-19. ...

विकल्प 107-5, 6 1 ..

विक्ल्पवुद्धि .. 71-3.

विकरपवासना ... 48-7.

विकार ... 120-12; 126-7. ... विक्षेप. 22-17; 149-1. ...

विक्षपिका ... 149-17, 18.

विनर ... 135-22; 152-3; 158 -- 13. ...

विज्ञान ... .. 1-1; 4-19; 5-2, 10; 22-20; 116-2; 126-17. विज्ञानमात्र .. ... 9-16 ..

विज्ञानात्मन् 20-9.

विद्या ... 118-16; 120-10; 123-5; 129 .. 9. ... विनियोग 82-21; 83-5,11; 135 .- 11. ... विपरिलोप 16-12. . विघनीतल्यांति 148-10; 144-8.

APPENDIX VI 75

Page and Line.

विपर्ययर्याति ... 150-14. विपर्ययग्रहण 9-7. विपर्यास 107-5, 7; 149-22. विभु ... 120-4.

विभ्रम ... ... 7-17; 11-13; 60-7. विमृत्यु 152-3.

विरजस् 154-4.

विलक्षण प्रत्यय 12-8. विवर्त ... 18-2. विवर्तन 7-2; 8-9. विशुद्धप्रकाश ... ... 78-16.

विशषगुण 16-14.

विश्व्वा ... 17-21.

विष्णु ... ... 124-19; 155-4. विसभाग 37-8.

विस्फुलिङ्ग ... 100-5.

वीतराग 1-16.

वृश्षिक 11-8.

वृष्टि ... 85-24; 86-1.

वेदान्त 93-1; 153-20; 155-8; 156-19; 158-2; 159-14. वैयात्य .. 86-3. वैषम्य 10-24. व्यतिषङ्ग 25-24; 26-1.

व्यवच्छेद 59-2,4. ... व्यवहाराविसंवाद ... 41-2.

व्यास ... 128-5.

व्यूढारस्क 136-12

ब्रीहि .. 81-2; 148-12.

76 ब्रह्मसिद्धि:

Page and Line.

श-

शङ्क ... 17-11.

शब्दतर्व 18-25. ...

शब्दभावना 18-16.

शब्दविवर्त 18-18. ... ...

शराव ... 59-16; 98-2. ...

शशविषाण 18-20: 38-1. 1 .. ...

शान्द ... ... 1-15. ... ...

शान्तिक 133-2. ... ... ...

शावलेय 97-6. ... 1 ..

शिशपा ... ... 109-2.

शुक्तिका ... 33 -. 4. ...

शुक्तिज्ञान 43-6.

शुक्तिशकल ... 42-22.

शून्यवादिन् 9-15.

शोक ... 128-20; 151-5.

श्येन ... 43-19.

श्रद्धा ... 123-3.

श्रातव्य 155-2.

श्तकतु 159-7. ...

ष.

षड्ज ... 19-5. ...

स.

संतति ... 14-19, 20; 15-3.

संतानिन् 15-7. ... ... .. संन्यासयोग 128-11. 1 ..

27-80:36-18. ...

APPENDIX VI 77

Pago and Line.

संशयज्ञान .. .... 151-20. संसर्गवादिन .- ... 60-11; 73-17. संसार ... 15-3; 121-22. संसारनिवृत्ति ... ... 78-5.

सत्ता ... ... ..; ' 37-23; 85-8, 10; 87-15, 17,.22; 88-3, 16, 20; 89-11, 15; 91-6.

सत्तालक्षण 37-22.

सत्य .. 115-22.

सत्सप्रयोग 84-5.

सन्मात्र ... 58-20.

सभाग 37-8.

समन्वय 155-8.

समन्वारम्भ: 32-6.

समुद्र ... 119-14.

सम्यग्ज्ञान 151-20.

सरस ... 123-1.

सर्गश्रुति 124-12. ... ...

सवगन्ध 19-23. ...

सर्वेज ... ... ... 84-9; 127-6.

सर्वेरस ... ... 19-23. सर्वेश्वर. 127-6. ... ...

सविकल्पक .. 58-12. ...

सांग्रहणी ... 29-17, 18. ...

सापेक्षता 79-22. ... ...

सामान्य 37-19, 24; 88-1, 8. ...

सास्त्रा ... 82-21; 104-11. ..

सिकता ... 54-5; 55-16; 81-26. ... ...

सिद्धसाधन 38-22.

78 ब्रह्मसिद्धि:

Page and Line.

सुधुस ... 5-20,21; 57-20; 94-10; 1 .. 149-18, 150-1.

सेतु 128-19. ...

सोमसवन 123-1.

सोम्य ... 76-14. ...

स्तिमितावस्था 58-3. ...

स्थाणु ... 57-17; 145-6. .. 1 .. ...

स्थितप्रज्ञ 130-17, 18; 131-19. ...

स्फटिक 119-19; 121-13. ... ...

खम् ... 126-4: 149-17; 150-1. ...

स्प्ज्ञान 142-2. ...

स्वरादू ... 120-18; 126-9. ..

खर्गकाम ... 27-1; 29-22; 39-14; ... 74-5, 18; 75-23; 81-26; 148-15.

सवर्गकामाधिकरण 28-12. :..

स्वलक्षण 71-18; 72-25. ... ... ..

साध्याय 75-10. ... ...

ह.

हिरण्मय 123-22.

हिरण्यश्म श्रु 121-0.

हृदयग्रन्थि 33-12; 129-16.

CORRECTIONS AND ADDITIONS.

Page Line For Read

4 last Brb. 45-15 Brh. 4-5-15.

18 24 निषेध र्निषेध

32 4 साहित्यं साहि त्यं

35 1 तच्वे सर्वत्र तच्चे (न) सर्वत्र

37 24 तत् सामान्यम तत्सामान्यम्

41 13 प्रतायत इति प्रतीयत इति

45 24 पूव पूर्व

52 9 Foot-note .- Add मेदवादी after अयं as a read- ing found in Trivandrum MS.

56 4 हेतुरूपं हेतु रूपं

61 7 उपपत्तेः उत्पत्ते:

64 11 त्पत्ते त्पत्तेन

65 Foot-note ता त 3.

73 4 कारि कारि-

74 16 गमनयि गमनीय

75 6 विधेयं विधेये

81 10 अत्र- अत्र।

96 8 यते? कथ्यते!

96 21 उपसं हरति उपसंहरति

98 23 अस्ति घी अस्तिथी

99 20 भस्ति क्रियायां अस्तिक्रियायां

104 20 शब्द-र्थः शब्दार्थ:

108 5 वकु वक्

109 5 ते, तेषु

2

Page Line For Read

109 8 अप्रतीयमानोऽपि प्रतीयमानोऽपि

117 4 'प्रवर्तिता Sस्मि' (न !) 'प्रवर्तितोऽस्मि'

121 5 अनपपत्ति अनुपपत्ति

11 अविरोधायाच्यते भविरोधायोच्यते

122 श्रतय: श्रुतयः 124 2 'इम्' 'इमम्'

130 12,13 देहपातप्रतीक्षातु तत्र देहपातस्तु तत्र Foot-note पातस्तु तत्र A and C पातप्रतीक्षा तु तत्र B. No. 9. Add the following in the foot-note as the last item :- In line 20 " 'विगलितनिखिलाविद्यः सिद्धः'-is adopted since it is found in all MSS. A. B and O. Śankhapāņi, nowever, adopts the reading 'विगलितनिखिलाविद्यासिद्ध:' and makes the best of it by giving a somewhat laboured inter- pretation.

144 14 प्रमयत्व प्रमयत्वं

145 3,4 अविवादम् ; अक्षेषु अविवादमक्षेषु; असिद्धव्यभिचारम् असिद्धाव्यभिचारम् a

Foot-note दा B. . A No. 5.

146 3 विपर्यये फलाभावो विपर्ययफलाभावो

6 पान्द्रिया पीन्द्रिया

154 20 वदेमिति वेदमिति 156 8 तत ततः

158 5 प्रचतक्षे प्रचक्षते

8 विज्ञाते विज्ञाते "9

PART II .- (COMMENTARY.)

I6 26 दूषयात दूषयति 49 14 सेश्छ, सेळों सेस्, शेळों

3

Page Line For Read

96 8 इतिःपूर्वपक्षसमाप्तौ। इनिः पूर्वपक्षसमातौ-(Note that the para does not end here.)

9 to 12 [Note .- The matter up to 'कर्मोपासनापेक्षा' इति | should be placed at the end

of the previous para, just after rfa: पूर्वपक्षसमासौ.]

12 इति सिद्धान्तमाह- इति। सिद्धान्तमाह-अ- अत्रोच्यत इति। त्रोच्यत इनि। [Note .- 'सिद्धान्तमाह-अत्रोच्यत इति' This should be at the beginning of a separate para.]

135 7 साडत सोत

8 कितु किंतु

160 25 प्रमिणोति प्रमिनोति

178 last हतुारति हेतुरिति

198 18 यजातस्तु यजतिस्तु

212 7 कण्ठक कण्टक

252 28 "अमृतत्वयेति" "अमृतत्वमेति"

260 22 शरुर्त्यय श्रुत्यर्थें

265 14 आत्मतच्वापरोक्षाय आत्मतच्वापरोक्ष्याय

289 12 द्विविध विविध

20 अतोऽन्यथा अतो नान्यथा. 59

4

APPENDIX V.

Add the following in the page 60 :-

तच्वशुद्धि: by Jianaghana. "नापि द्वितीयः कल्पः; विधिमन्तरेण व्यवच्छेदानुपपत्तेः, विधि- पूर्वकत्वात व्यवच्छेदस्य । तदुक्तम्- 'लब्धरूपे क्रचित् किंचित्तादगेव निषिध्यते। विधानमन्तरेणातो न निषेधस्य संभवः ॥' इति ।" Vide page 3, line 3 of the MS. described under R. No. 2897 of the Triennial Catalogue of Sanskrit MSS. in the G.O. M88. Library, Madras.

ओम्

ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

शद्धपाणिकता।

ब्रह्मकाण्ड:

यदधीनं सुरेन्द्राणामप्यारम्भसमापनम्। गणाधिपतिसंज्ञं तद्वस्तु मेऽस्त्ष्टकृत. सदा ।। प्रकरणारम्भे विन्ननिवृत्तये परामत्र च प्रतिपाद्यतयाभिमतां देवतां स्तुतिपुरःसरं नमस्यति-आनन्दमिति। कार्यारम्भे नमस्कारक्रियायामवि-P.1-1. गीतसदाचार: प्रमाणम्। न च जैमिनिना नमस्कारो न कृत इति विगानमाशङ्गयम् ; न ह्यकरणं विगानम्, अपि तु निन्दावादः। तथा होलाकादीनां नियतप्राच्यादिकर्तृकाणामपि प्रामाण्यमिति स्थितम्। स चात्र नोपलभ्यते। कृत एव वा जैमिनिनाप्यनिबद्धया वाचा मनसा च नमस्कार इति विशिष्टत्वादनुमिमीमहे। स च कार्यारम्भे तत्समाप्तिफलाभि- संधानेनैव शिष्टैराचर्यते; तेन विशिष्टफलाया एव स्मृतेस्तत्फलैव श्रुति- स्ततः कल्प्या; अतो न विश्वजिन्न्यायेन खर्गफलप्रसङ्ग:। नमस्काराच्व धर्मविशेषः, ततो विभ्नहेतोरधर्मस्य क्षयः, ततो हेत्वभावाद्दिभ्ानुत्पचौ प्रारिप्सितकार्यसमाप्तिरित्येवं कार्यसमाप्त्यर्थता नमस्कारस्य। स्तुतिपूर्वकक्ष नमस्कारो वीर्यवत्तरः ; अतस्तथैव कृत इति । तत्र ब्रह्मज्ञानाय प्रकरणमिदमारम्भणीयम्; तच्च वेदान्तेभ्य एव सिध्यति; अतः किमनेनेत्याशङच्य 'वेदान्तेषु' इत्यादिना 'भारम्यते' इत्यन्तेन श्रोतृजनप्रवृत्त्यर्थ प्रयोजनमाह। वादिविप्रतिपत्तिसमुत्थापरामाण्यादिसंशय- तिरोहितशक्तयो वेदान्ता न बक्षज्ञानं कर्तुमीशते; अनेन तु प्रकरणेन समस्तसंशयनिरासे कृते सत्याविर्भूतशक्तयस्त एव बरक्ष ज्ञापयन्ति; ततश् कर्मविधीनामिव धर्ममीमांसा वेदान्तानामपि बम्मज्ञानँ कुर्वतां विप्रतिपततिनिरा करणद्वारणेदं प्रकरणमङ्गम्: यञ्च प्रधानस्य फछं तदेवाज्रस्य, वर्षाूणवाल

2 ब्रह्मसिद्धि व्याख्या

फलमिव प्राजादेः; अता वम्मज्ञानमस्य प्रयोजनम्। तथा सति ब्रह्म विषयः, नेन चोपायोपेयलक्षणः संबन्ध इत्यप्वर्थात् मिद्धम; ततश्च विषय- प्रयोजनसंबन्धैः संपन्नमिदं प्रकरणमारव्घव्यामेत्यभिप्रायः। नन्वत्रापि ब्रक्ष मीमांसाशास्त्रमङ्गमन्तेव: अनः किमनेन पुनरुक्तप्रार्यण प्रकरणेनः सत्य मस्ति: किंतु तत्र नानाप्रदेश संक्षेपतश्नार्थसिद्धं च सिंद्धवच्च यदुक्तं तवत्रेकत्र प्रदेशे विस्नरेण साक्षात् सोपपत्तिकं कथ्यन इति पुनरारम्भः । P. 1-3. तत्राद्यां विप्रतिपत्ति तावदाह-के चिदिति। कुन इत्याह-आत्मनइनि। विज्ञानात्मा वा वेदान्तैः प्रतिपादः परमात्मा वाः नत् विज्ञानात्मन- स्तावदहंप्रत्ययसिद्धत्वे सति तेपां वेदान्तानामनुवादकत्वादभामाण्यम्; स्वप्रकाशत्वेऽव्यात्मनः सवनः सिद्धत्वादनुवादकत्वं वदान्सानामविशिष्टम्; प्रमाणान्तरसिद्धत्वं तु परमतोपन्यासप्रक्रमादुक्तम्। परमात्मनस्तु प्रमाण- न्तरेणासिद्धत्वे संबन्धिन्यगृहीते संबन्धग्रहणानुपपत्तेसनेन सह तच्व्दस्य वाच्यवाचकलक्षणसंबन्धाग्रहादपदार्थत्वे सत्यवाक्यविषयत्म; यतः पदार्था एव वाक्यार्थ इति मतम्। ततश्च वेदान्तानामनवबोधकत्वादेवाप्रमाण्य- मित्यर्थः। अथाहंप्रत्ययसिद्धमप्यात्मानं निरस्तसमस्तविशेषमवगमयताम "अस्थूलमनण्वहसम्" इत्यादिवाक्यानामननुवादकत्वान स्थूलादिपद्दानां नञश्र बझ्मादिपदानां च बृहत्वाद्यर्थान्वयेन वथायथं सार्थे संवन्धग्रहण- संभवात् पदार्थत्वे सवि वाक्यविषयत्वं चेदुच्यने, तथापि तेपां प्रवृत्ति- निवृत्युपदेशेऽसत्यपुरुषार्थत्वादप्रामाण्यम्। ननु परिच्छेदलक्षणं प्रामाण्यम्, न त पुरुषार्थोपयोगित्वलक्षणम्; पुरुषार्थोपयोगिनामपि घटादीनामप्रामाण्याद पुरुषार्थानामध्यनपेक्षितवस्तुज्ञानानां प्रामाण्याच्च; अस्ति परिच्छेदकत्वं वेदान्तानामिति निषदां परिच्छेदमात्रेण प्रामाण्यन्, किं तु पुरुषार्थोपयोगित्वेन। न च तुल्थम्, सांप्रदायिकत्वादध्ययनविधिविषात्वाच्च; न हि विधिः पुरुषार्था- नुपयोगिनि पुरुषं प्रेरयति; पुरुषार्थीपायं च बोधयतः प्रमाणस्थ पुरुषार्थोप- योगिता; व्यवहारश्र पुरुषार्थोपायः; स च प्रवृत्तिनिवृच्यात्मा; ते चेन्नोप- विशन्नि वेदान्ताः, नैषां यथामासं प्रामाण्यमस्तीत्यप्रामाण्यामिधानम्। किमय ताई तानच्ययनविषिरध्यापयति! जपार्थमिति ब्रूमः । नन्वापन्नं तईि

त्रह्म काण्ड: 3

तेपां पुरुषार्थोपयोगित्वम्; वाढं प्रमेयतया, न नु प्रमाणतयाः प्रमाण- नया च पुरुषार्थीपयगित्व भावो-प्रामाण्योपयोगादिह प्रतिपाद्यः न सर्वथा। नन्वव्ययनविधिरर्थीववोधार्थः, न जपार्थः; सत्यम; पूर्वोक्तयुक्त्या तु तदमंभवात वेदान्तेषु जपार्थो भविप्यति। नन्वेकस्प विधे: द्वचर्थत्वमयुक्तम; अयुक्तमपि विकल्पवद्दगत्याश्रविप्यते। तस्माद्यथा विध्यर्थवादमन्त्राणमध्ययन- विधिविषयत्वाविशेषेपि चच्छक्नुयान् इत्युपन्नन्धाद्विधिस्तुतिस्मृतयो यथा- संभवमुपयोगविशेषास्तथा वेदान्नानां जप इत्यदोषः ॥

अन्ये तु कार्ये थे वेदस्य प्रामाण्यं मन्यमानाः 'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' हत्युक्ते 'कथमूतः' इत्यपेक्षायाम् 'इत्थंमूनः' इत्यपेक्षितप्रतिपत्तव्यात्म स्वरूपसमर्पणादुपनिषद्ां कार्यानुप्रवेशात् प्रामाण्यं मन्यन्ते; नथा सति च विशिष्टविध्यनुपपच्या विशेषणमूतमात्मस्वरूपमप्यौपनिषदं मत्यति द्रव्य- देवताविशिष्टयागविवाविव द्रव्नदेवनम्, अपुरुषार्थत्वमध्ययनविधिव्यर्थत्वं च न भविप्यति-इति वदन्तः । तेषां तु व्याजमात्रमिदम्: परमार्थतस्तु नोपनिषदामात्मस्वरूपे प्रामाण्यं तदा सिध्यति, अनत्परत्वाद्ुपनिषदाम; 'एवंभूत आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति तदा वचनं व्यज्यते, न 'एवंभूत आत्मा' इनि। ननु कथमनेवंभूत एवंमूतः प्रत्येतुं शक्यते? न, अध्या- रोपेणापि "वाचं धेनुमुपासीत" इनिवदुपपत्तेः । अत एव विशिष्टविधे- रपि नात्मस्वरूपिद्धि: द्रव्यदेवनमन्तरण तु यागो न सिध्यतीति युक्तं पदाक्षप इनि वैषम्यम्। प्रतिपत्तिविध्यतंभवाच्चाप्रामाण्यम्। एनच् वक्ष्यते। तदाह-अन्ये त्विति। विप्रनिपच्यन्तरं चाह। अन्ये त्विति। "एक P. 1-8. एवायम्" "अद्वितीयः" इत्यादिवचतां मुख्यार्थपरिग्रहे साध्यसाधनेति कर्तव्यतादिभेदविषयत्वन कर्मविधिविरोधात् नीलादिमेदविषयत्वेन प्रत्यक्षादि विरोधाच्च देशकालजात्याद्यमेदेन 'एकोऽद्वितीयः' इस्युपचारेणोच्यत इत्यन्ये मन्यन्त इत्यर्थः। उपलक्षणाथश्चिता विप्रनिपत्तय उक्ताः; इतरा अपि वक्ष्यमाणनिराकरणात् द्रष्टव्याः । तदेवं विश्रतिपतिष तासां निरासा

आनन्दमिति प्रतीकेन प्रकरणमिद निर्दिशति; प्रकरणमित्वर्थः । तत्राद्य- कोकस्य तात्पर्यमाह-परामिति। यद्यप्यद्वैतिनां निर्गुणं बम्म; आनन्दा-

4 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

दयक्ष नस्य स्वरूपमव, न गुणा :; नथापि स्नुत्यस्तोतृमेदवदविद्यासिद्धगुण- गुणिभेदमाश्रित्य गुणसंकीननात्मिका स्तुनिः कृता। अनस्तया। स्तुत्या, कायवाञ्मनसां नम्रतास्वरूपया च प्रणत्या, देहन्द्रियमनाबुद्धिभ्यः परां तैरसंरपृष्ट स्वरूपां देवतां द्योतमानां स्वतः स्फुरन्नीं पूजवति; "नमसः पूजायाम्" इनि क्यचः स्मरणान स्तुतिपूर्वया प्रणत्येत्युक्तं भवति। काय- वाङ्मनःप्रद्वनालक्षणवेनि च प्रणनिमात्रस्येदं लक्षणम्। इह तु प्रणतिविशेष एव वाचिको-भिप्रेत इति द्रष्टव्यम्। कायमनःपूर्वक एव वायं वाचिको नमस्कार इति ग्रन्थकृद्रचनादवावस्यामः । तत्रानन्दमित्यादिना स्तुतिर्नम स्याम इनि प्रणनिः कृतेनि। नमस्कारार्थश्रेदाद्यश्लोकः तनो नमस्कारपूर्वत्वा त्रकरणारम्भस्य ततो बहिरिति कथं प्रकरणप्रतीकत्वेनानन्दमित्युच्यत P.1-9. इत्याशङ्कयाह-प्रकरणार्थमिति। य एवार्थस्तुत्यर्थ उक्ता गुणास्त एव प्रकरणेन प्रतिपाद्या इत्यर्थान् प्रकरणार्थमपि संक्षेपतः सूचयति; अनः प्रकरणान्तर्गतत्वाद्युक्तमस्य प्रकरणप्रताकित्वमिति भावः । ननु 'विप्रतिपत्ति- निरासायेदं प्रकरणम्' इत्युक्तम्; अतस्तन्निरासोपपत्तिरेवास्थ प्रतिपाद्यत्वा- द्विषयः, नानन्दादिरित्याशक्कयाह-विप्रतिपत्तीति । विप्रतिपत्तिनिरासोप- पच्यभिधानं नादृष्टार्थम, किं त्वानन्दादिरूपे ब्रह्मणि वेदान्तानां प्रामाण्य- प्रतिपादनार्थम; तदप्यानन्दादिरूप ब्रह्मतच्वमिति प्रतिपादयितुम्; अतो भवत्यानन्दादिरूपं ब्रह्मापि प्रतिपाद्यत्वाद्विषय इत्यर्थः । न केवलं विप्रति- पत्तिनिरासोपपत्तिर्विषयः, किं त्वानन्दादिरपीत्यपिशव्दस्यार्थः । इदानी प्राथम्यादानन्दादिरूपं व्याख्यातुकामस्तत्पूर्वपक्षं तावत् करोति- अत्रेति। आहुरित्य ्याद्दार्यम्; मन्यन्त इति वा व्यवहितमप्यपेक्षयाऽनुषञ्ज- नीयम्। ततः किमित्याह-रागेति। इतिशब्दो हेत्वर्थः । रागनिबन्धना- याश्र प्रवृत्तेः संसारहेतुत्व "कामात्मता न प्रशस्ता" "विद्येनमिह वैरिणम्" "यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा वेऽस्य हृदि स्थिताः। अथ मर्त्योंऽमृतो भवति" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्योऽवगतम् ; अनुमानाच्च; तथाहि- सुमुक्षो रागनिबन्धना प्रवृत्तिर्धर्मिणी, संसारणीजमिति साध्यो धर्म:, राग- निवन्धनप्रवृत्तित्वात् स्त्रीमोगादिप्रवृत्तिवदिति । किं च रागतो मुमुक्षुभवृत्ती यथाचोदितोSविकायंपि न लम्यत इत्याह-ज्ञान्तस्य निगृद्दीतान्तःक मस्य, सन्तस्य निगहीतवहिष्करणल्य, आत्मनि विषये दर्शनम् "तस्मादेवं-

ब्रझ्मकाण्ड: 5

विच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः ममाहिनो भून्वा आत्मन्येवात्मानं पशयेन्" इनि श्रुत्योच्यते। न चानन्दरागान् प्रवर्तमानः शान्तो भवती- त्यर्थः । ननु शान्नत्वं चदनुपपन्नं पूर्वं दान्तोपन्यासा पि व्यर्थः । न व्यथ :; स हि शान्तत्वस्य श्रौनत्वज्ञापनार्थः; अनेकपद्रोपादाने हि श्रुनि- वुद्धौ संनिधीयने; अतः शान्नत्वस्य श्रौनत्वज्ञानं भवनि। यद्वा निगृही- तान्त:करणश्वेन्न भवति, तनस्तन्मूलत्वात् वहिप्करणपवृत्तेर्दान्तोऽपि न स्यादेव; शान्तग्रहण तूपलक्षणार्थं मन्त=चम्। ननु "विज्ञानमानन्दं बक्ष" इति श्रुतस्यानन्दस्व प्रयोजनवशादुत्सर्गों न युक्तः; न हि प्रयोजनवशा त्प्रमाणव्यवस्थोचिता। वाढम; न प्रयोजनवशादानन्दश्रुतिमुत्सजामः; किं तु मुक्तिश्रुत्यन्तरबलादेव नामन्यथा नयामः ; नचात्यन्तमुत्सृजाम इत्यदोषः। नन्वनानन्दात्मके ब्रह्मण्यपुरुषार्थत्वान् प्रवृत्तिर्न स्यात; प्रवृत्तौ चास्य न ने- च्छास्ति, अनिच्छो: प्रवृत्यनुपपतेः; सैव च रागः; अतः कथं शान्तता तवापीत्याशङ्कत परः रपक्षे प्रवृत्तिमधिकारिणं च शान्तं दर्शयति- तस्मादिति: यस्मादानन्दरागात्प्रवृत्तावेवं दोपस्वस्मादित्यर्थः। सकलमाध्या-P.1-15. त्मिकादिमेदमिन्नं दुःखजातमतिक्रान्ते बझतच्वे तेभ्य एव दुःखेभ्यः उद्विग्नः सुरेभ्यश्ष हैरण्यगर्भेम्यः क्षयादिदोषपरिभावनया विगतस्पृहः प्रवर्तमानो मुच्यत इत्यर्थः । न हि दुःखनिवृत्तीच्छा रागः, किं तु सुखेच्छा ; दुःखनिवृत्यर्थमपि लोके प्रवृत्तिर्दष्ट; अतः प्रवृत्तिरधिकारी चास्मत्पक्षे घठन इनि भावः । ननु यदि नानन्दात्मकं बह्म का त्हिं "विज्ञान- मानन्दम्" इत्यादिश्रुतीनां गतिरित्याशङ्कचाह-आनन्देति। सकलस्याध्या- त्मिकादिमेदभिन्नस्य त्रिविघस्यातिक्रममभावमाहुः गमयन्ति; लक्षणयेत्यर्थः । सुखं हि दुःखाभावाविनाभूतम ; यत्नापि युगपत् सुखदुःखे तत्रापि सुखद्धारज- दुःखाभावेनाविनाभूतम्। अनुपपन्नं च व्रप्नणि पूर्वोक्तयुक्ता। तस्मादानन्द- श्रुतिपु लक्षणैव न्याय्या। के चित्तु सुखे दुःखामावे च सुखशब्दस्य प्रयोगादक्षादिशब्दवदनेकार्थत्वमिच्छन्ति; तदयुक्तम्, एकार्थलवेनैवेतरत्र लक्षणया प्रयोगोपपत्तेरमिधानशक्तिकलपनानुपपतेः। निरूढा चैषा लक्षणा, नास्मत्कल्पितेत्यमिप्रायेणाह-दृष्टो हीनि। सुखशब्दस्य दुःखनिवतौ प्रयोगे सिद्धे तत्पर्यायस्यानन्दस्यापि तत्र प्रयोगः सिद्धो भवतीत्यमिप्रायेण

6

सुखशब्दप्रयोगो दर्शितः। सुखस्य वा वाचकः शब्दः सुखशब्द:, .1-17. आनन्दशब्द एव द्रष्टव्यः। मनान्तरमाह-सैवेति ; दुःखनिवृत्ति- रित्यर्थः; मन्यन्न इत्यध्याहायम्। दृष्टो हि क्षुद्ुःखादिनिवृत्तो 'सुखयह्म' इति मुखशब्दः; न च नस्य मुख्यार्थत्वसंभवे गीणत्वमुचितम्; उभय- सिद्धा च दुःखनिवत्तिः, भावात्मकसुखवादिनापि नत्र तन्निदृत्तेरिष्ठत्वात; अतः सैव सुखमस्तु, कि धर्मान्तरकल्पयाः इति भावः। नन्वेवमुपलादा वपि दुःखनिवृत्तेरविशेषान् सुरिवत्वप्रसङ्ग इत्याशङ्गयाह-न चति; सुखि- त्वस्वेत्यव्याहार्यम्। कुत इत्याह-प्रत्यगगिति। प्रतिगतो व्यावृत्त इद- मंशेभ्योऽर्श्वात चिं प्रत्यक अनिदं चिदात्मा, तत्र वृ्तिः यस्या दुःख- निवृत्ते: सा प्रत्य्गर्वात्तरिति वै्यविकरण्येऽपि गमकत्वात्समारुः । अश्मादों च जीवात्मा नास्तीति भावः । मूर्च्छितादी प्रत्यक्वृत्तिरप दुःखनिवृत्ति रनुपलभ्यमाना सुखं मा प्रसाङ्क्षीदित्युपलभ्यमानग्रहणम् । 'इदम्' इनि वुद्धिढत्ते: प्रतिगता 'अहम्' इति बुद्धिवृत्तिः प्रत्यग्वृत्तिः, तत उपलम्ब- मानाया दुःखनिवृत्तेः सुखत्वम्; न चाश्मादेः 'अहम्' इति वुद्धिरखीति वार्थः। ननु मावरूपं सुखं प्रसिद्धम; कथं निवृत्तिः सखमित्याशङ्क्य पक्षान्तरमाह-तदिति। दुःनिरवृर्त्तिववशिष्टस्यात्मन उपलब्धेर्भीवरूपाया एव वा सुखत्वान्नाशमादी प्रसङ्ग :; तेन दुःनवृततिर्वा तदविशिष्टात्नोप- लब्धिर्वा सखमस्तु ; सर्वथा सुखं नाम न धर्मान्तरनस्तीति भावः। एव. मानन्दात्मकत्वं ब्रक्षण आक्षिप्य समापते-तानिति। तत्र दुःखाभावसुख- पक्षे पूर्वमुक्ते ब्रह्मण्यानन्दशब्दो मुख्य एव स्यात; ततश्र गौणनापक्षो नावतरेदिति। यद्यपि पूर्वपक्षे गाणपक्षमुपन्यस्य दुःखाभावसुखपक्ष उक्तः, तथापि बहुवक्तव्यत्वान्मुख्यिद्धौ च गौणताचाः सुनिराकार्यत्वान्मुख्यपूर्व- कत्वाच्च गौणचिन्ताया दुःखनिवृत्तिसुखपक्षमेव नावन्निरस्वति-न तावदिति। दुःखाभावे हि सुखे नैकस्य मावामावावेकत् युगपत् स्याताम; भावरूपे तु तस्मिन् धर्माघर्मयोरिव विरुद्धयोर्यकत् चौगपद्यमुपपद्यने। धर्माधर्मयो- श्रैक त्रात्मनि स्थिताविव जन्मन्यपि यौगपद्यमस्त्येव; यत्रैक्स्मात् व्यापार।- देकस्य निग्रहोऽन्यस्य चानुग्रहः। संतापवतश्र शीतहूदे निममानिमत्रार्ध कायद्रयद्वारें सुखदुःखे युगपट्टर्येते। अतो न दुःवाभावः सुखमित्यर्थः ।

बक्षकाण्डः 7

न च शप्कुलीभक्षण गन्धरसादिज्ञानवदयौगपद्येपि नैरन्नर्ादौगपद्- भ्रम इति वाच्यम: नत्र रसादिग्राहिणामिन्द्रियाणां मिन्नत्वादणुनरेण

वस्थितेन त्वगिन्द्रियावयविनैकेन तंचिनार्धसंयोगिना सकृन्मनःसंयोगाधिष्ठि- नन चित्तेन सिनासिनज्ञानवदेकं शीनोष्णआ्राहि ज्ञानमुपजन्यने; नेन च मुखदुःख युगपज्जन्वेत; त च मनःसंयोगविशेपाद्युगपदेकत्न ज्ञाने प्रतिमातः तस्मान् सूक्तम्-युगपत् सुखदुःयोर्दर्शनादिनि। अत्राशङ्कयति- अथेनि। अथ सत्यपि शीतह्वद्वेनिमत्रार्धकायद्वारे दुःखम्, इतरस्य निम-P.1-20 आार्धकायद्वारस्व दुःखन्याभावात् सुखित्वमित्युच्यत इत्यर्थः । एवमाशङ्क्य दूषयनि-कुम्भीनि। कुम्भीपाके नरके पच्यमानस्य पुंसो रौरवादिनरकान्तर- दुःखस्य भुकतस्य प्रध्वंसाभावादभुक्तस्य च प्रागभावान् सुग्त्वप्रसङ्ग: स्थान्। न च तदिष्टम नरक हि सुखासभिन्नमैकान्तिकदुःखम। तदिद- मलोकमागममात्रसुजंमिति लौकिके विषयेऽतिप्रसङ्गदोषमाह-एकेति । एकेन्द्रियद्वारं दुःखं वस्य पुंसः स तथोक्तः। तस्येन्द्रियान्तर द्वारदुःखा- भावाद; सुखित्वप्रसङ्ग इत्यनुषज्यते। हेत्वन्तरमाह-इतश्रेति। इतश्र न दुःखाभावः सुरवमित्यर्थः । कुत इत्याह-अदुःसस्वेति। नारि्ति दुःखं यस्य पुंसः सोऽदुःवः, तत्य कर्ूरादिविषधविशेषेण तंयोगान संवेद्यस्य हादस्य सुखस्योत्पत्तेरित्यर्थ:। संवेद्यग्रहणमनुभवसिद्धत्वान्नासौ 'नास्ति' इति वकुं शक्यत इति दर्शीयेतुम्। नादु:खस्य दुःखवप्रध्वंसः सुखम्, अमतो ध्वंसायोगान; न च दुःखप्रागभावः, तस्य विषयेरजन्यत्वान; अस्ब च विषयजन्यत्वात; ताम्यां सुखमन्यदेव तत्र संवेधन इनि मावः। यत्र तहि क्षुदादिदुःखमस्ति तत्रान्नपानादिभिस्तत्प्रध्वंसः सुखं किं न स्यादित्याशङयाह-यत्रापीति । कुत इत्यत आह-भन्नेति। सुरसाम्मःसुशीतलान्नपानोपादानादित्यर्यः । नन्वन्नपानविशेषोपादानान् तद्दुःखविगम एव भविप्यतीत्याश ङ्कचाह-थैस्तै- रिति : चाढशैस्तादशैरखादुमिर पीत्यर्थः। ननु दुःखविगमविशेषार्थमेवान्नपान- विशेषोपादानं मविर्ष्यात; दृष्टो हि कारणविशेषात् कार्यविशेष इत्या- शङ््याह-न चेति। दुःखाभावस्यातिशयाभावादिति भावः। भावरूपे तु सुखे तस्यातिशयवच्वात तदर्थ सुखसाधनविशेषापेक्षा युक्ता। तदुक्तम्-सुरवे त्विति।

8 ब्रक्षसिद्धिव्याख्या

2-8. अदुःखस्येनि यदुक्तं तत्राशङ्गयति-यदपीति। विषयप्राप्तिं विना काम एव दुःखम, अनस्तन्निवृत्तिरेव सुखं भविष्यनीत्य्थ । तद्दषयति- तन्रेति : नस्मिन्नपि पक्षे। अकामस्य अविद्यमानकामस्य पुंसः पवनोप- नीनाचिन्तितचम्पकगन्वादिविषयविशेषोपभोगे सति मुखिना न स्यादित्यर्थः । मा भवत्विति चेत् नत्राह-मवति चेनि। मध्यस्थो रागवैराग्ययोर्मभ्ये वर्नमान इत्यर्थः । कामनिळत्ते: सुखत्वव्यभिचाराथमकामस्यापीत्युक्तम्, तत्र चोदयति-स्यादेनदिति। सुखयतीनि सुखो विषयः, ण्यन्ताद्धानोः पचा- दच ! स्वपक्ष साधुत्वमाह-कामनिवस्या त्विति। अभिरुचिरिति कामस्य विवरणम्। यत्रकामस्य विषयविशेषयोगाव सुखं भवनि तत्र तार्हि का गनिरित्याशङ्क्याह-तत्रेति। सहजो हि रागः सर्वपुंसामस्ति, स तु विषयविशेषेणाविर्मवतीति धियोक्तम्-कामाभिव्यक्ताविति। सिद्धान्ती प्रत्याह-तद्पीति। निवर्हणा हन्तारः । भवन्तीत्यध्याहार्यम्। इममेवार्थ- मभियुक्तोक्त्या द्रदर्या-उक्तं हीति। तथा पातञ्जलेनापि वचसा द्रढ- यति-मोगेति। यथा भोगाभ्यासो विवर्धते विशेषेण वर्षते तथा रागोट- पीत्यर्थः । दोषान्तरमाह-विषयदोपेति। कामनिवत्तेर वस्तुतेनाविशेषा- दिति मावः। दोषान्तरमाह-समाने चेति। एकस्य प्रार्थितार्थलामे प्रमोदो महान् मवति, अन्यस्य चाल्प इति प्रमोदभेदो न स्यादित्यर्थः । कुत इत्याह-कामनिळत्तेरिनि। पर इदानी विशेषमाह -- स्यादिति। यस्य कामोऽतिरिको महान् स तन्निवत्तौ सुखमनतिरिक्तमप्यतिरिक्तमभिमन्यते, न तच्चतोऽतिरिक्तम, कामनिवृत्तेरविशेषात्; इतरत्र त्वनतिरिक्त काम अन्यथा अनतिशयितमित्यर्थः । तत्र दोषमाह-तच्चेति। सत्यपि कामाति- रेके केशावाप्ेऽर्ये सुखातिरेकामावात, असत्यपि कामातिरेकेSक्केशादुपगते सुखातिशयदर्शनान्न कामातिरेकनिबन्धनः सुखातिरेकाभिमान इत्यर्थः । कामातिरेकाद्धेतो: प्रयासं केशं कुवोंणं नरं न तथा लब्धो र्थः श्रीणयति, यथा विना प्रयासादुपनतोSपरार्थितः श्रीणयतीत्यन्वयः । इममर्थ लोकसिद्धे- नानुमवेन द्रढयति -- तथा हीति। अनाशंसितमप्रार्थितमित्यर्थः । कि च कि कामामवमात्रं सुखम, अथ प्रध्वंस :! तत्राद्ये पक्षे दोषमाह-

ब्रह्मकाण्डः 9

कामाभावमात्रे चेति। अकामिनविषयोपभोगे भोगात् प्राक कामस्य प्राग P. 2-23. भावः; भोगावस्थायां परत्र च विषयप्राप्त्युद्ुद्धस्य कामस्य प्रध्वंसाभावः; अतः कामाभावस्याविशेषान् भोगावस्थातः सकाशात् पूर्वापर अवस्थे न भिदयेयानाम् ; तस्यामिव तयोरपि मुखी स्यान्: न चैवमस्तीति भावः । द्विनीये पक्षे दोषमाह-कामध्वंस इति। कामध्वंसे च सुग्व भोगाव- स्थातः सकाशात् परावस्था न भिद्येत; उभयत्रापि कामध्वंसाविशेषात भोगावस्थायामिव तद्रुत्तरक लमपि सुख्ी स्वादित्यर्थः । अथ भोगावस्थायां सकाम: पुमान्; पूर्वापरयोरवस्थयोस्त्वकामः: तेन कामाभावमात्रे सुखे भोगावस्थातः पूर्वापरे अवस्थे भिद्येने; कामत्रध्वंसे च सुखे परावस्था- मिद्यते; अनः पक्षद्वयोक्तदोषाप्रसङ्ग इत्युच्यते । नदयुक्तम; एवं ह्याथे पक्षे भोगावस्थानः पूर्वापरयोरवस्थयोः कामाभावमात्रात्मकमुखसद्गावात् सुम्ी स्यात; द्वितीये च पक्षे कामध्वंसात्मकसुखवसद्गावान् परत्र सुखी स्थान; भोगावस्थायां तु कामात्मकदुःखसद्धात्रान् दुःखी स्यान; एनच्चानुभवविरुद्धम्। तदेतत्सर्व साश ङ्कमाह-मोगावस्थायामिति। प्रब्ुद्ध: अध्वसः कामो यस्य स तथा इति विग्रहः । पूर्वापरयोरित्युपलक्षणम्, परत्रति च द्रष्टव्यम् । अकामस्यापि विषयोपभोगात् कामाभिव्यक्तो तन्निळत्तिः सुखमित्युक्तम्, तःयुक्तम् ; यतो Sप्राप्तः सुखहेतुत्वेन स्मर्यमाणो विषयः काममुद्ोधयति, प्राप्तश्र तं निवर्तयति; प्राप्तस्यापि विषयस्य कामोद्वोघकत्वे तस्यानिवर्त- कत्वान ततो विषयात् कामस्य निवृत्तिर्न स्थान्। अतः सैव नास्नि; का सुखं मविप्यतीत्याह-अप्राप्तक्नेति। अप्राप्तोभुज्यमानः, 'प्रात्तो भुज्यमान इत्यर्थः । कि च यदि कामनिवृत्तिः सुखं तरा यत्र कामस्तत्रावश्यं सुखेन भाव्यम्, उत्पत्तिमच्वेन कामनिवृत्तेरवश्यंभावित्वात्; न चैतदस्तीत्याह- न चति। कुत इत्याह-मनोरथेति। मनारथशतप्रार्थितस्यापि कस्य चिद्विषयस्य कुकलत्रादेरुपभोगदशायां दुःखदर्शनादित्र्थः । कि च यत्र विषये सुखमनुभूयते तत्र कामस्य दर्शनात् सुखपूर्वक एव काम इति निश्रीयते; अतः कामनिवृत्तरन्यत प्राग्भावि सुखं वस्तुमूतमेष्टव्यमित्याह- सुखपूर्वकस्त्विति । अनुभूतः सुखसद्गावो यस्मिन्निति विग्रहः। ननु यदि सुखानुभवपूर्वक एव काम:, ततोऽननुभूते स्तनपानादौ कामासंमवात

10 व्रह्मसिद्धि व्याख्या

गवादिजातिविशपमाजां व्मादीनां काम: कामादा स्ननपानादौ प्रवृत्तिर्न .. 3.5. स्वादित्याशङ्कचाह-या पीनि। प्राग्भवः पुर्वजन्म, तत्र भवो-नुभवः प्राग्भवीयः, तन्निबन्धनेत्यर्थ.। इदमुक्तं भवनि-अनादी संसारे शतशो गवादिदेहानुगृहीन मनां रनपानादिमुख् नुभवद्ननसनः संस्कार:, संस्क्रा- रच्च गवादिदहहन्वदृष्टोद्वाघिता सुग्वस्मृतिः, ततः कामप्रवृत्तिः; अनस्तत्रापि सुखानुभवपूर्वक एव कामः, कामाच्च प्रवृत्तिरिति। तदुक्तन् -- "तं विद्या- कर्मणी"होने। चत्र कामस्तत्र सुखन्, अन्यथा व एकस्य सुखः स सर्वस्य स्वादिति अव्यवन्दोक्ता; तव्राह-यशा चेन। कामोपि न सर्वस्य सवत्र भर्वात; कि तर्हि? किचिज्ातीयस्य किंचिद्वयसः किचिदवस्थस्य क्वचिद्धवति; यथा -गोरघासग्रसे, यूनस्त्रणे, रोगिणोड- पथ्ये; सुखमपि तथैव जात्यादिभदान् व्यवस्थाप्यत इति नाव्य- वस्थति भावः। इतश्र न कामनिवृत्तिः सरम्। अपि तु दुःखं यावदित्याह-अपि च केचित् पित्ताद्युपहतेन्द्रिया दूधन्ते दुःखेन तप्यन्ते; कामनिवृत्ती सुखे ते-पि सुखिनः स्युः; न चवमस्ति; अतो न सा सुखमिति भावः । किमिति दूयन्त इत्वाह-तदभाव इनि; तदभावे कामाभाव इत्यर्थः । अपर आह-न तर्हीति। यदि दूयन्ते न तर्हिं निवृत्तकामाः; न द्यनिष्टे कामनिवृत्या केचिन् दूयन्त इति भावः । सिद्धा- न्तवाद्याह-निवृचति। पित्तदोषात् तिक्तनयावभासमानं खण्डादिविषय प्रति निवृत्तकामा निवृत्तरुचयः; रुचितं कामयन्त एव 'कथमत्र नो रुचि: स्यात्' इति विषयग्रह्णम्। हेतुमाह-तस्चेति। तस्य विषयस्थ, कुतश्वित् पिचादिदोषात् अनुपभोग्यत्वात् सुखहेतुत्वादित्यर्थः । विषयं प्रति चेन्निष्कामाः कुतस्तर्हि हेनोस्तदभोग्यतवेन दूयन्तेः न हयनिष्टविषयानुपभोगे दुःखं दष्टमित्यभिप्रायेण हेतुं परः पृच्छति-किमिति। सिद्धान्ती हेतुमाह-अनुभूतेति। पित्तादिदोषात्पूर्वमनुमूतस्य खण्डादिविपयाजातस्य सुखस्य पित्तादिदुष्टेन्द्रियैरिदानीमपरापेस्तदनुस्मृत्या ते दूयन्त इत्यर्थः । अत्रोदाहरणमाह -- वथेति। उपसहरति-तस्मादिति। प्रनिपुरुपवेद्यत्वे- नानुभत्रसिद्धत्वादप्रत्याख्येयत्वमेव द्रदयति। यदि सुंखं वस्तुभूतमस्ति किमर्य वर्हि "अनित्याशुचिदुःखवानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मरूयातिरविद्या"

ब्रह्मकाण्ड: 11

"दुःखं जन्म तमःश्वम्रं वर्षबुद्धुदसंन्निभम् । नाशप्रायं सुखाधीनं नाशोत्तरमभावगम् ।" इत्यादिवचाभि: व्यासपतञ्ञलिप्रिभृनिभिराचार्यः संसारे सुखाभाव उक्त :? किमिति वा कैश्रित्पण्डितैर्दुःखनिवृत्तिः सुरवमुक्तम्! इत्याशङ्कचाह-सुखसं- P.3-14. गीति। विषयसुखेऽत्यन्तमासक्तं परमश्रेयांविमुखं जनमनुकूलयितुं तत्रमवद्धि: पूज्यैराचार्य: सखं नाम वस्तु नास्तीति वर्णितमिति कल्पवाम हत्यर्थः । प्रकृतविचारफलं संकलय्य कथयति-तदेवमिति। तिद्धमित्यध्याहार्यम्। इदानी यदुक्तमानन्दश्रुतयो दुखाभावं लक्षणयाहुरिनि, तहपयति-स चेति। अनः स एव ग्राह्य इति वाक्यशपः । ननु गङ्गाघोषादिवाक्यवद मुख्यो र्थः किं न गृह्यन इत्याशङ्कय विशेषमाह -- शव्देति। तत्र प्रमाणान्तरगोचर- त्वात् तथापि स्यान ; इह तु तन्नारित, शब्दैकगोचरत्वादात्मस्वरूपस्य; अतोपत्र शब्दशक्त्यनुसारेणैवाये प्रतीतिर्युक्ता, न मानान्तरानुसारेण यथा गङ्गाशब्दात् तीर इत्यर्थः ।

नन्वनपपच्या लक्षणा मवति ; सा चात्राप्यस्तीत्युक्तम् 'आनन्दरागात्' इत्यादिनेत्याशङ्कचाह-न चेति। कृत इत्यत आह -- न हीति। न हि तपस्वी तपांतीच्छन् रागीत्युच्यते लोक इति भावः । को नाम स इत्याह-अविद्येति। असत्ये सत्यमित्यनात्मन्यात्मेति ज्ञानमविद्या, तयाक्षिसं कृतमशान्तेपु रूपरसादिगुणेप्वभिनिवेशं रागमाचक्षते धीरा इत्यर्थः । अविद्यया क्षेत्रधर्मादिसुखदीनात्मनि मन्यमानस्य तद्धेतुपु रुपरसादिप्वसत्येप्वविद्यया सत्यतयाभिमतेषु वा5मिनिवेशः सोऽविद्याक्षिप्तः । व्यतिरेकमाह-तच्वेति । तख्वे तु सच्चे त्वानन्दात्मकब्रह्मणि तद्दर्शनस्य वैमल्यात् संशथविपर्ययमल- विरहात् या चित्तस्य प्रशान्तिरमीच्छा सा न रागपक्षे व्यवस्थाप्यते धीरैः। इदमुक्तं भवति-न सर्वैवेच्छा रागः, किं त्वमूतविषयेति। प्रसादोSभिरुचि- रभीच्छेति पर्यायनिर्देश:, एवंविधे: शब्दैलोंके सा प्रसिद्धा न रागशब्देनेति द्योतनार्थः। यथा तब नोद्वेगमात्रं द्वेष इत्याह-यथेति। तत इति, संसारादित्यर्थः । यीद पुनरुद्वेगमात्रं द्वेषः स्यात् ततस्तवापि मुक्तिन स्पादित्याह-अन्यथेति। ततो दुःखाद्देषः, तन्निबधनेत्यर्थः। एवं ताथ्-

12 ब्रह्मसि द्धिव्याख्या .

नत्वभूतनित्यनिरनिशचनन्देच्छा न रागा भवनीत्युक्तम्। अधुना भवतु सा रागः, तथापि न सा शान्तनादिश्ुत्या निषिध्यंत; किं तु तत्परिपन्थि- नदल्पक्षयिविपयसुग्वेच्छा; यथा प्रमाणन्तरदृष्टे परमे सावभौमे राज्याद्यु- त्कर्ष ये रागिण: ; दृष्टः परम उन्कर्ष प्रव्र्षों रागित्वन वा येषां रागिणाम; यद्वा परेभ्य उत्कर्षः परोत्कर्षः, दृष्टक्षासी परोत्कर्षश्र, तत्र ये रागिणः; तेपामर्थे कामलाभादित्यागात्मक इन्द्रियजयस्तत्पराप्त्युपायत्वेनोपदिश्यते तथेहापि 3-21. भविष्यनीत्याह -- अपि चेति । सर्वरागादिनिषेध सार्वभौमराज्यरागस्यापि निषे- घात् तत्राप्यप्रवृत्तरुपदेव्वैयर्थ्य स्यादिति दोषात् यथा तत्र समीहितात् सार्वभौमराज्यादिनरम्मिन् तत्परिपन्थिनि विषये अभिपङ्ग आसची रागाति-

पनतादुपस्थिनादपि शमविधिना मुमुक्षोर्निवृत्तिरुपादिश्यत इत्याह-तथेति । एतदुक्नं मवति-व्रह्मानन्दवर्जमितरत्र रागः शर्मवर्धिना निषिध्यते; तेन ब्रह्मानन्दरागादाप मुमुक्षुप्रवृत्ती न शमविधिविरोध इति। तथा चान्यैरपि सूरिभिरिदमुक्तमित्याह-तथा चोक्तमिनि। अत्यन्नकामात्मता न प्रशस्ता ; न च मुमुक्षोरप्यत्यन्तमकामिनास्ति; तस्यापिं हि मुक्ती कामो5- स्तीत्यर्थः ।

एवं शमविधेर्विरोधे परिहत परः पुनरपि ब्रह्मण्यानन्दमाक्षिपति- स्यादेतिति । यद्यानन्दः संवेदः ततः कर्तुः संवेवितुरन्यत कर्म संवेद्य- मिति हेतोः द्वैतप्रसङ्ग: ; आत्मनि क्रियाविरोघादवि भावः । इतश्र द्वैत- प्रसङ्क इत्याह-कर्त्रिनि । क्रियागर्भत्वात् कर्मकर्तृसंबन्धस्य क्रियायाश्ष करणमन्त्रेणाभावादिति भावः। कर्तृकर्मभावेन चानन्दबह्मणोमेंदे घटपठयोरिव सामानाधिकरण्यमपि न स्यादित्याह-आनन्दमिति । अथ 'शुक्कः पठः' इतिवदानन्दवद्गल्मानन्दमित्युच्यने, ततो द्वितीयेन तद्वद्ावादद्वितीयं ब्रह्मेति न युज्यने ; ततश्राद्दैतश्रुतिविरोध इत्यभिप्रायेणाह-तद्वत्तयेति। अथानन्दोS- संवेद्य इत्युच्यते तत्राह-असंवेदन इति। "विज्ञानमानन्दम्"हति भ्ुनावित्यर्थः। कथं व्यर्थमित्याशङ्गयाह-पुरुषार्थोति। अत्र समाधानमाह-उच्यत इति। फलं प्रमाणफलमनुमवः कर्ता च सन्निधेस्तस्यैवानुभविना आत्मा, तद्वदित्यर्थः।

ब्रह्मकाण्ड: 13

इममेवार्थ फलसद्धावप्रदर्शनपुरःसरं प्रपश्चयति -तथा हीति। परशोश्छिदिवत् P.1-8. प्रमाणादर्थान्तरं वा फलमस्तु।

"यदाभासं प्रमेयं तन् प्रमाणं फलने पुनः । ग्रहकाकारसंविच्योस्त्रयं नातः पृथक् कृनम्।"

बौद्धमतेनानर्थान्तरं वास्तु. सर्वथा सर्वपरीक्षकैरम्युपगम्यते; न तु तद्विशेषचिन्तोपयुज्यते; अतो न दष्टान्तासिद्धिरिति भावः। प्रमाण शब्दस्य भावकरणव्युत्पत्तिभेदाभिप्रायणानर्थान्तरमित्युक्तमित्यन्ये। नस्थान- वभासं तावन्निषधनि-न चेति। कुत इत्याह-तदिति । तच्चेन्नावभानि, ततः शशशृङ्गवन्नास्त्येव; अतो न तत्कृतं संवेद्यत्वं भावानां स्यादिति भाव :; यदा प्रदीपकल्पं नेन्द्रियकरपम् । अतः सत्यपि तस्मिन्ननव- मासमाने तत्कृतं संवेधत्वं भावानां न स्यादिति भावः । कस्मान् पुनरज्ञा- तमेव फलमिन्द्रियवदर्थ न संवेदयति? वैषम्यात् ; इन्द्रियं हि फलं जनयति; जनकं चाज्ञातमपि भवति यथा बीजमह्ुरस्य; फलं तु फलान्तरं न जनयति, अनवस्थानात ; अनस्तदेव घटस्यानुभवः । स चेत् तदनुविद्धघटप्रतिभासे भात्येव। अन्यदेव 'घठोऽयम्' इति ज्ञानम्, अन्यच्च 'घठो-नुभूये' इति; अतो 'घठो=थम्' इनि घठ एवावमानि, न घठानुमव इति चेत; नैवम; एवं हि घठे भाति 'घटानुभवो ममारिति, न वा' इति पृथकू निज्ञासा स्यात्; न च तथास्ति; तस्मादनुभवो घठ एवावभातीति। कि चैवं सत्यनु- मवो=नुभवान्तरेण भायात; तथा सति चानवस्था स्यान् । किं च तदनु- भवान्तरम्, यतो-नुभवो भाति: आत्ममनःसंयोगजं प्रत्यक्षमिति चेतु; न तावदुगपत्कालम्, ज्ञानानामयौगपद्येष्टे :; नाप्यनुमवात् पूर्वोत्तरकालम्, प्रत्यक्षस्यातीनानागतानुभवविषयत्वायोगान; अनुमेयत्वमपि लिद्गाभावात् प्रत्यार्येयम् ; न तावदर्थ: सत्तामात्रेण लिङ्गम्, अज्ञातस्यालिङ़त्वात्; ज्ञातश्रेत, न; संबन्धानवसायान; न ह्यज्ञाते-नुभवे सम्बन्धिनि तस्य लिङ्गेन सह संबन्धो ज्ञातुं शक्यः। ज्ञाते चेत् ज्ञायने, केन ज्ञाते? न तावदनेनैव लिड्गेन, इतरेतराश्रयात; न लिङ्गान्तरेण, तुल्यदोषत्वात् लिङ्गा- न्तरवैयर्थ्याच्च। तस्मात् ज्ञातेन चेदनुभवेन सह लिङ्गस्य संबन्धज्ञानमिष्यते,

14 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

ततः सनः मवेदितेनेति वलादापतितम: अतः सिद्धो नः पक्षः; तद्ा चानुमानमप्यफलम्। यदप्युक्त-"ज्ञानं तज्ज्ञानतावशान्" इति, तदप्य- युक्तम्; ज्ञानना हि ज्ञानस्य ज्ञेयेन संवन्धः; तदुक्तम् -- "कृत्तद्धितसमा- सेम्यः संबन्धाभिधानं त्वतल्भ्याम्" इति। न च ज्ञाने संत्रन्धिन्यज्ञाते ज्ञातता ज्ञातुं शक्यत इत्यलिङ्गिम्। अथार्थस्थं प्राकट्यं ज्ञातता, तदप्य- ज्ञातमलिङ्गम: ज्ञातं चेन्: नवाप्यर्थवत् प्राकठचान्तरापत्तावनवस्था। सतः सिद्धं चेन्, अनुभव एव नथास्तु, किं तेनः अर्थस्थं च प्राकठयं ज्ञानेS- तीने-प्यनुवर्तेत पाके-नीत इव पाकजरूपादि; नद्ददेव च सर्वपुरुषान् प्रत्यविशिष्टं च स्यात्, अर्थस्थत्वान् तस्व। एतेन ज्ञाततान्यथानुपपच्यापि नानुभवो=नुभूयत इति सिद्धम् । किं च ज्ञान एवार्थानुबद्ध प्रकाशमाने र्थः प्रकाशव इत्युच्यते; न त्वर्थस्य पृथक् प्रकाशो-स्ति, जडप्रकाशायोग।दिति वक्ष्यामः। किं च ज्ञानं ज्ञानान्तराप्रकाश्यम्, तत्सजातित्वात्; यत् यत्सजाति तत् तस्वाप्काश्यम्। नस्मादनुभवः खवनो भासमान एवार्थ मासयति, नेन्द्रियवदभासमानो-पिः दीपवन् ज्ञातः स्तश्ष। तदभानेऽर्थस्यामानमिति 1-5. सूकतम्-तदसंवेद्यत्व इति। अथ संवेद्यं फलमिप्यने तत्राह-न चेति। न च फलं संवेद्ं संवित्तिकरम; तदा हि नत्र संविच्यन्तरोपलब्धि: स्थान्, न च सास्तीत्युक्तम्। तथा फले फलान्तरे तत्राप्येवमित्यनवस्था च स्या- दित्यर्थः । उपसंहरति-तस्मादिति। एवं फलवदविति यदुक्न तत् प्रपबच इदानीं कर्तृवदिति यदुक्तं तन् प्रपश्चयति-यथा चेति। कुतो न स्यादित्याह -न हीति। न तदात्मसंबन्धित्वेनार्थो भायादित्यर्थः । कुत इत्याह- न हीति। 'इदम्' इति विषये 'विदिनम्' इति फले च नात्मानवमासमानो 'मया' इति वेतृत्वनानुसंधातं शक्यत इत्यर्थः । तत् च को दोषः स्यादित्याह-अननुसंधान इति। सपरवद्ययोः को-तिशयः१ न कोऽपी त्यर्थः। अस्तु तर्हि संवेद्य :; तपि नत्याह-न चेति। कुन इन्याह- कर्मत्व इति । आत्मनः संवित्तिकर्मत्वे सात्मनि क्रियाविरोधान संवेत्ता ततो व्यतरिक्तः स्यान्; अन आत्मा त्वनात्मा स्थान, संवेद्यत्वात्, घठवत्; अनवस्था च स्यादिनि मावः। नन्वात्मा नेदनथार्थवदवभाति, कि तु 'अह्म' इत्यात्मानमेव वेतृतया वेत्ति; अतः कुतो वेतृवेद्ययोव्यतिरेक-

ब्रह्मकाण्डः 15

प्रसङ्ग :! प्रनीतिसिद्धत्वाचचकस्य विरुद्धोपि कर्मकर्तृभावो भावप्यनि। स्यादवं वद्यहंप्रत्यय एवं नदा स्थान; स एव त्वात्मनि संवेद् दुर्लभ :; तथा हि-घठ।दिवत् 'अयम् इनि प्रत्ययः स्यःत्, न 'अहम्' इति; अतो-हंप्रत्ययपर्यन्त एवायमाक्षेपः: ततक्ष न तद्वलान् वनवद्ययारव्यनि- रेकः, नाप्यविरोधः । नन्व्रस्नि तावत् 'अहन् इत्युल्लरवः; नासावन्यथा कर्तु शक्यः । यदि न शक्य:, श्रृणु नर्हि नम्य गतिम्-न खलु 'अहम्,' इति प्रत्य:, किं तु अहंकार एव स्वतःसिद्धनित्यचैतन्यनाव- द्यांतितस्नदुपहिते चात्मनि स्वनो-वभात्वपि; तेनैव 'आत्मा प्रतीयते' इति वालानां तत्र प्रत्ययभ्रमः । तनश्र न खात्मनि क्रियाविरोध :; न चाविराधे- नोपपत्ती विरोधकल्पनाचिता। अहंकारश्र केवलकर्तृशक्तिः, न कर्म मात्रयापि स्फुरनि। अतः कुतस्तदवच्छिन्नस्य ससंवद्यताः अतः सवसं- वेद्यत्वं घठवदात्मनो न स्यात्, अपि तु नता-न्यस्य तत्संवेसुर्घटेत। एवमात्मनः संवेद्यत्वेऽहंप्रत्ययवेद्यत्वं वलादापनितम्; तत्र च वेचृवेद्ययो- वर्यतिरेक इति सूक्तम्-व्यतिरेकप्रसङ्गादिति। एवं संवित्तिकर्मत्वासंभव- सुपजीव्यात्मनः स्वाभिमतं सवप्रकाशत्वमाह-तस्मादिति। खप्रकाशतैव P. 4-11. नस्यात्मनः संवेद्यता, न संवित्तिकर्मतेत्येवकाराथेंः। संवेद्यतेत्यविवक्षितकर्मत्व- निर्देशः । न चार्थसंवित्तावात्मा भासते, अतत्कर्मत्वान्। यत् यत्र संवित्तावकर्म, तत् तत्र न भासते नीलमिव पीतसंविदि। एवं फलवत् कर्नृवच्चेति दष्टान्तद्ये खप्काशत्वमुपपाद्य दार्श्ान्तिके योजयति- तथेति। न तावदानन्दो न प्रतिभाति: प्रतिभानेऽपि न संवित्तिकर्मतया प्रतिभाति, फलवत् कर्तृवन सवप्रकाशत्वेनोपपतेः। अतो नापुरुषार्थत्वम; नापि कर्तुरन्यत कर्मेति द्वैतप्रसङ्ग :; न च क्रियाकरणाद्यपक्षेतिभावः ब्रह्मणश्र सवप्रकाशत्वम् "आत्मज्योतिः सम्राट" "न हि द्रष्टईष्टेर्विपरि- लोपो विधने" इत्यादिक्षतिसिद्धम् । 'समावः' इत्यानन्दस्य खप्का- शत्वे हेतु :; सप्रकाशब्रम्मस्वभावत्वे तदव्यतिरेकादानन्दोSपि सप्रकाश एव युक्त इति भावः । नन्वानन्दो ब्रक्षणो गुणः, न खवभावः। नैतत्, "आनन्दं व्रक्ष" इति सामानधिकरण्यान्। ननु गुणगुषिनोरपि शुक्- पटादिषु तद्दष्टम; न, वैषम्यात; शुक्ादयो हि गुणवचनाः; ते गुणमुक्त्वा

16 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

गुणिनि वर्नन्ताम ; आनन्दादयस्तु निष्कृष्टगुणस्थाः, ते न गुणिनि वृत्ति- मर्हन्ति; न हि भवति 'चन्दन गन्धः' इति; तदुक्तम्-"न कदा- चित्रयोगोऽस्ति चन्दनं गन्ध इत्ययम्" इनि। न च गुणिन्यवृत्तस्य गुणशब्दस्य गुणिसामानाधिकरण्यमवकल्पते, यथा चास्मत्पक्षे तङ्भवति तथा वक्ष्याम इत्युपरम्यते। ननु खप्रकाशश्रेदात्मा, सुषुप्तः किं न प्रक्रा- शते? कस्य प्रकाशनाम्ः यदि सस्य, वदिष्टमेव नः; स्वस्य स्वयमात्मा नित्यं प्रकाशत एव; "न हि द्रष्टर्दष्टेर्विपरिलोपो विद्यते" इति श्रुतिः । अथ जीवानाम्, नः ते ह्यविध्याकार्यबुद्धच्याद्यपाधिकल्पितमेदाः खापे संहताखिलकार्यायां तच्वमाच्छाद्य वीजमात्रतया स्थिनायामविद्यायां संस्कार- मात्रशेषा: कथमुपलभन्ताम् अतोचमदोषः । ननु खप्रकाशत्वे नित्य- . 4-13. दष्टेब्रह्षणो दर्शनप्रतिषेधो नावकल्प इत्याशङ्क्चाह-केनेति । 'कम्' इति दशिकर्मणो दश्यजातस्यायमाक्षेपः, न ढशेरेवेत्यर्थः । एतदेव श्रुतिपौर्वा- पर्येण द्रढयति-तथा हीनि। दृशिकर्मणो दृश्यजातस्थ विलयनिमित्तक एव प्रतिषेध उच्यत इत्यर्थः । यदा अस्य विदुषः सर्वं दृश्यजानमा- त्मैवाभूत नात्मव्यतिरिक्तमस्ति नदा कं पश्येन! न कमपीति वाक्यार्थः; 'ननु पश्येन्' इति तेन दृश्यदृष्टिरत्र निषिध्यते, नात्मदृष्टिरित्यर्थः । तत्र केचित् आनन्दशव्दस्य ब्रह्मणि दुःखाभावपरत्वप्रतिपादनाय सुख- वाचित्वं निषद्ध पुनः प्रत्यवतिष्ठन्ते-अन्य इति। धर्मान् विभजति- भावेति । तत्राभावरूपाणामदुष्टत्वमाह-तत्रेति। तानुदाहरति-यथेति । हेतुमाह-न हीति। निवृत्तिरवस्तुत्वात् न द्वैतमापादयति, अतो नाह्वैतं हन्तीत्यर्थः । 'एकम्' इत्यात्मनामनात्मनां चार्थानां मेदस्य नानात्वस्य निवत्तिः, 'अजम्' इत्युदयस्य जन्मनः, 'अमृतम्' इति व्ययस्य विनाश- स्येति विवेक्तव्यम्। आनन्दस्तु यदि भावरूपोऽ्भ्युपगम्यते, ततो-द्वैत- विघातः स्पादित्याह-मनन्दक्षेति : ननु धर्मधर््मिणोर्मेदादद्वैतविघातः स्यात् ; स एव तत्र नास्ति, तयोर्मेंदे गवाश्ववत् धर्मघर्मित्वायोगाद; अतो नाद्वैतविधावः स्यादिति चोदयति-स्यादेतदिति। तद् दूषयात-तदिति। धर्मधर्मिणोरत्यन्तामेदेऽपि घार्मण इव खापेक्षया धर्मधर्मित्वानुपपत्तेरित्यर्थः । पस्पादाल्यन्तिकमेदामेदाम्यां व्यावत्तो धर्मवर्मिभावः, तस्मात् कवचिद्धित्तो

त्रम्मकाण्डः 17

धर्मो भ्युपगन्तव्य इत्याह-तम्मादिति। ततः किनित्याह -- तथा चेनि । P. 4-28 आत्यन्निकभेदाभावपरत्वं च श्रुतेरकाहिनववश: पुनः पुनरमिधानात् दष्टव्यन्। ननु चानन्दविनानयोने धमधर्मिभावः, किं त्वेकमेव ब्रक्ष विज्ञानानन्दरूपद्दयात्मकमः अर नाहैनभ्रुनिवाध इत्याशङ्कयाह -- एवमिति। यो-प्येकस्य व्रह्मगो विज्ञानानन्दरूपद्यं प्रनिजानीत, तरयापि रूपद्दयस्य मिथो रूपिणश्र तकाशदंदाभेदाम्युपगमादात्यन्निकमदामावश्रुतिर्न युज्यन इनि पूर्वेग संबन्धः । एवं सुखवाचिन्यानन्दशब्दे दोपमुक्तमुपर्जीव्य पर: सपक्षं प्रतिष्ठापयनि-नस्मादिति। विज्ञानात्मनइति। विज्ञान करूपलान्न विज्ञानानन्दाख्यरूपद्वयमदकृतो द्वैतम्रसङ्गा दोपोटस्नीत्युक्तम। दुःखा- मावोपाधिरिति चाभावस्यावस्तुत्वात् मावरूपानन्दपक्ष इव न धर्मधर्मिभेद- कृतोऽपि स दोपो-स्तीत्यक्तमिति मन्तव्यम्। ननु न विज्ञानानन्दयो- धर्मधर्मित्वम्, नाप्यकमनेकात्मकं वस्तु, कि त्वेकमेवेदं त्त्वं विज्ञानानन्द शब्दद्वयनोच्ते; अतो न द्वैतप्रसङ्ग इवि सिद्धान्निमतमाशङ्कयाह- न चेति। कुत इत्याह-शब्दरति। एकार्थत्वे हि पर्यायत्वं स्याद; न च पर्यायाणां सह प्रयोगो दृष्टो युक्तश्षेति भावः । कि च लेके विज्ञानानन्दशब्दयारपर्योयत्वं प्रसिद्धम् ; न च तद्वाच्ययोरेकत्वं घठपठयों रिव युक्तमित्याह-कथं चेति। तदवं विज्ञानानन्दयोरमेदो न घटते; मेदे च नयोरद्वैतवावेनि स्थिते परः खपक्षमुपसंहरनि-तस्मादिति । अन्यत्रास्तु नामानन्दशव्दस्य मुखवाचित्वम, ब्रह्मीण तूक्तयानुपपच्या दुःखाभाव एव लक्ष्यः ; अत एव 'ब्रह्मण' इत्युक्तम् । अत्र सिद्धान्तमाह-अत्रेति। विशिष्टस्य त्रेलोक्यविलक्षणस्य लादा- त्मकस्य सुखस्वरूपस्य, न तु तद्धर्मिण:, चन्द्रपकाशोपमस्य प्रकाश- विश्ेषस्य विज्ञानानन्दशब्दद्वयेन प्रतिपादनान्नाद्वैनश्रुतिबाघदोष इत्यर्य. । एनदुक्त भवति-विज्ञानमेवानन्दम्, न तद्र्मः; नाप्येकं ह्विरूपम; अतो नाद्वैतबाधेति। यत्तुक्तमपर्यायशब्दानामेकार्थत्वं न दृष्टमिति तद्वयमिचार- यितुं दृष्टान्तमाह - यथेति। अपर्यायत्वममिधेयमेदात्, अमेदार्थत्वं च लक्ष्यमाणस्यैकत्वादित्यविरोषः । कोऽसावित्याह-प्रकाश इति। ननु यदीमावपर्यायौ, ततो भिन्नार्थी; अतो नीकोत्पलादिवद्विशेषणविश्वेष्यत्वं 2

18

स्यान ; अतः प्रकर्षविशिष्टः प्रकाश: प्रतिपाद्यः स्यान: ततश्ष विज्ञा 5-8. नानन्दयोस्ततुल्थत्वे विशेषणविशेष्यमदाद द्वैनापतिरित्याशङ्कयाह-न हीति। 'शब्दद्वयापायः प्रनीयते' इत्यन्तगतन सह संबन्धः । तनश्रायमर्थो भवति- न प्रकाशरूपाद्विशेव्यात् विशेषणरूपतयान्यो मिन्नः सवितरि प्रकर्षेडसा- च्छब्दद्दयात् प्रतीयते, नापि विपर्यय इति। किं नाम प्रनीयत इत्यत आह-अपिं त्विति। अयमाशयः-दा कक्षिन पृच्छनि 'कः सविता?' इति, तदा प्रश्नानुरूपत्वादुत्तरस्य प्रकाशविशेष एव सविनृस्वलक्षणः त्रति- पाद्यः; न प्रकाश: प्रकर्षविशिष्टा विपयो ना, प्रश्नाननुरूपत्वात्; अतः सवितृस्वलक्षण एव तदा तात्पर्थम् ; यत्परश्र शब्द: त शब्दार्थः । तनश्र शब्दद्वयेनाविवक्षितखार्थेन सार्थद्वारेण तदेवैकं लक्ष्यत इनि सिद्धमपर्याय- त्वमेकार्थत्वं चेति । इममर्थ दार्ष्टान्तिकेपि योजयति-तथेति। आनन्द- भेदः आनन्दविशेष: सुखम् सवप्काशं विज्ञानमेव वा सुखरूपं ब्रह्मेति शब्दद्वयेन गम्यते; न पुनर्विज्ञानानन्दयोर्गुणगुणिभाव इनि भावः । ननु विज्ञानानन्दयोरभेंदे तच्छ्दयोः पर्यायत्वात् सह प्रयोगो न स्थान; प्रकृष्टप्रकाशादौ पुनरभिधेयमेदादुपपद्यते सह प्रयोग सार्थह्वयद्वारेण च लक्षणा; न चेह सार्थद्वयान्वयो-सिति; न चासति सार्थान्वये लक्षणा भवति। न च लक्ष्यमेव लक्षणम्; तत्र चापर्याययोलक्षणयैकार्थत्वमुक्तन ; न च विज्ञानानन्दयोरभेदे सत्यपर्यायता; ततः सर्वथा दृष्टान्नवैषम्यम्। अथैतत्स- र्वदोषजिहासया विज्ञानानन्दशब्दयोरभिधयमेद इष्य ततो "विज्ञान- मानन्दं ब्रह्म" इति गुणगुणित्वं बलाद्ापन्नम्, द्वैतप्रसक्तिश्ष स्यात् । अत्रोच्यते-अत्राप्यविद्याक्पितोSमिषेयमेदो-स्ति। अविद्याभूमावेव हि लोकस्याविद्यावतः शब्दार्थमेदव्युत्पत्तिरिप्यते, न तच्वभृमावद्वितीयायाम्; तत्र विज्ञानानन्दौ पृथक् प्रसिद्धौ। सा चानयोगविद्यात्मिका भेदप्रसिद्धि: "एकमेवाद्वितीयम्" इत्यनया श्रुत्या बाध्यते। अनयैव च तच्वमुपदि- शन्त्या श्रुत्या सामानाविकरण्यं प्रयोगद्वारेण बोध्यते; यथा "तच्वमसि" इति नीवपरमात्मनोः; न दि तत्र तदर्थविशिष्टस्त्वमर्थः, त्वमर्थविशिष्टो वा तदर्थ: प्रतिपाद्यः। किं त्वविद्यासिद्धार्थमेदाम्यामेव तत्त्वंपदाम्यां सामानाविकरण्यवलाजेदवाधेनाभिन्नं तच्वम्। अतश्र यथा तत्राविद्यासिड्धा

ब्रह्मकाण्डः 19

र्थमेदात् तत्तमोरपचोचच्न्, अथ च नाम्णमविद्यासिद्वाथेजेदभ्यामेक- मलौकिकं त्त्वं गम्यते-न स्वभिीयत, अलैंकिकत्वादंबात्मनः शब्दप्रछ्ठ-

न व सहप्रयोगदोपः, न च द्वैनप्रसक्तिः, अविद्यात्मकत्वादभिवेयमंदन्य; न हयवद्यात्मको भेदो दिचन्द्रादो द्वैनमामञ्जयति। कल्विनस्य कथमुपाय- त्वमिनि चन्, अत्रोत्तरं वक्ष्यामः । नन्वेवं सति प्रमिद्धस्याथस्य बाधे कथमसति सार्थान्त्रये लक्षणा भवतिः भवतीनि तूमः, यथा "गावो वा एतत्सत्रमासन" इत्यसनि गवासने स्तुनिर्लत्यत; तथा चोक्तम-

"गवां सत्रामनं वहदसत् स्तुत्यङ्गतां गतम् । ज्ञानानन्दी तथैवाङ़कं खग्यानमुग्वसंविदः ।।"

इति। ननु युक्तं तत्र. नच्वमर्थचोरभेदपरत्वाद्वाक्यम्य; इंद तु ब्रह्म- स्वरूपपरं वाक्यम, नानन्दविज्ञानयोरभेदुपरमपि, उभयपरत्वे वाक्यभेद- प्रसङ्गात् : अतः कथमत्र तयारमेदप्रतीतिः १ न, अर्थसिद्धत्वान् ; यथा खल क्रियाविधिपरे-पि वाक्ये द्रव्यगुणयोरेककार्यनियमः, स्यादेवमत्राप्येकप्रति- बद्धत्वादुभयोरन्योन्यनियमः । स चानन्दशब्दस्य निष्कृष्टगुणवाचिनः सामानाधिकरण्यानुपपत्तेरुक्तत्वान्न गुणिस्थारुणादिशन्दवद्गुणगुणिभावेनावकल्पत इत्यर्थान् तादात्म्येन व्यवतिष्ठते-विज्ञानमेवानन्दः, आनन्द एव विज्ञानमि- त्यनयोरभेदमिद्धिरिति सर्वमदुष्टम्।

यद्वा न प्रकर्षो नाम गुणः, गृणपि भावात् 'प्रकृष्टगन्धं चन्दनम' इति; "द्रव्याश्रय्यगुणवान् गुणः " इति ह्युक्तम् । अत एव न द्रव्यान्तरम् । न च कर्म, कर्मणि भावाच्च 'प्रकष्टगतिरश्वः' इति। जातित्वादि तु तस्य दूरनिरस्तावकाशम्। तस्मान् प्रकर्षो नाम तच्वतो व्यक्तिविशेष एव कश्चित्, कल्पनामात्रेण तु भिद्यते। स च व्यक्तेश्र विशेष: स्वत एव, न प्रकर्षयो- गात् ; प्रकर्षस्येवाप्रकर्षान्, मिथश्रान्यथानवस्थानात्। ननु चिरेण प्रकर्षापायेऽपि चन्दनगन्वस्यानुवत्तेस्ततोऽन्यः प्रकर्ष :; मैवम्; गन्धोऽपि तत्र न प्राक्तनोपगत एव ; अन्य एव तूदकादिसंपर्कान् कुतश्चिद्विपन्नस्य चन्दनस्य गन्धपरिणामश्चिरेण जात इत्यवेहि। तदेवं कल्पनयार्थभेदादपर्याय- 2A

20 ब्रह्मसिद्धिव्याग्या

त्वप्रसिद्धिः; अथ च तच्वतः प्रकाशविशेप एव सविनरि प्रकर्षः; स च शब्दद्वयेन प्रनीयने, एकैकस्मादप्रतीनेरिति 'न च प्रकृष्टप्रकाशशव्दयोः इत्यादि सूक्तम्। एवमानन्दशव्दस्य दुःखामात्रोपाधित्वं दुःखाभावार्थेत्वं च निरस्वेदानीमानन्दस्य "एषोऽस्य पग्मःनन्दः" इनि या परमता श्रुता, तामपि ये "सर्व परवश दुःखम्" इति विषयसुखोपायस्त्रकचन्दनादि- पारतन्त्य रूपायास्तदुच्छेदरूपायाश्र दु.खिताया अभावादीपचारिकीमाहुः, तान् 5-11. निराकुर्वन्नाह-परमनामिति। प्रमाणान्तरगांचरो हि तदनुसारेण वण्यते, शव्दैकगोचरस्तु शब्दशक्तयनुसारेण ग्रहीतुमुचित इनि भाव: । कुत इत्याह -न हीति। विरोध्यसंसर्गादिति ; आनन्दविरोधिनो दुःखस्याभावादित्यर्थः । प्रकरणार्थमुपसंहरति- तस्मादिति। आत्मप्रकाशेति सवप्नकाशत्वेन विज्ञान- रूपताम्, प्रकृष्टेनि च मुख्यां परमताम्, आनन्दसवभावति च दुःखाभावस्य भावत्वानुपपत्तरानन्दस्य आावरूपत्वममदं च सूचयतीति विवेक्तव्यम्। माव- रूपानवच्छिन्नानन्दसभावत्व च ब्रह्मणो यत् "एतस्येवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति" इनि लौकिकं सुख परमानन्दस्य मात्रेत्युक्तं तदपि घटत इत्याह-एवं चेति। मात्रा एकदेशः, अल्पो माग इति यावत्। कुत इत्याह-अवच्छेदादिति। भावो ह्यनवच्छिन्नो विषयैरव्छिद्याल्पीकर्तु शक्यते यथा आकाशं घठादिभि:, नाभावः पुप्पाद्यभाववन् । तदुक्तम् -- दुःखनिवृत्ताविति। भावरूपानन्दस्य सभावत्वे हेत्वन्तरमाह-इतश्रेति । परमप्रेमविषयत्वं हेतुं श्रुत्या साधयति-श्रूयत इति । न केवलं श्रयते, अनुमवांसेद्धं च तदित्याह-प्रतीयते चनि। अनुभवमाह-तथा हीति। आत्माशीरिति; आत्मन्याशंसेत्वर्थः ! तामाह-मेति। ततः किमित्याह- सापीति। न केवलं श्रुतिः, अपि तु साप्यात्माशीः इत्यपिशब्दार्थः । तथापि किमित्याह-प्रेमा चेति। दुःखान द्वेषः, सुखदुःखोमयरूपरहिते चोपेक्षणमिति विवेकः । आत्मनः सुखात्मकत्वानुभवे मतान्तरमाह- अन्ये त्विति। सुषुप्ने सत्यनन्तरं प्रतिबुद्धस्य परामर्शोदित्यन्वयः । कथं पुनरस्मात् परामर्शोदनुभवसिद्धिरित्यत आह - न हीति। अनुभवपूर्वकत्वान् परामर्शस्य ततः स कल्प्यत इत्यर्थः । किं च सर्वथाननुमवे 'अखाप्सम्' इत्यम्युफ्ममोऽपि न स्यादित्याह-सुषुप्तेति। 'न स्यान्' इत्यनुवर्तते। नन्वे-

ब्रन्मकाण्ड: 21

वमस्तनुभव :; 'सुखानुभवः इति विशेषः कुतः दुःखानुभव एव किं न स्वादित्यन आह्-न चति। 'स्वान' इति पुर्वेणान्वयः । सुख़पराम-P.6-1 रशाद्धिशिष्टानुभवसिद्धिरिति भावः । नन्वस्तु सुग्वानुभवः, नथापि कथमात्मनः सुखन्दमावत्वम? पुर्थगत सुखमनुभूयत इनि कि न स्यान! इत्यन आह -न चति। तत्र सुधुन्ने सर्वकरणपरमाद्ात्मनोउन्यन्नानुभूयत; अनः स एव सुखस्व्रभावः खनो भासत इति नस्य सुखात्मत्वसिद्धिरिति । इममर्थ अ्त्या द्रढयति-तथा चनि। "एवमेवेमाः सर्वाः प्रजा अहरह- गच्छन्नि, य एनं ब्ह्मलांक न विन्दति" इति श्रुनिः। नदिदमन्ये नानु- मन्यन्ने : यनः परामर्शान्यथानुनपच्यानुभवः कर्प्यः; स च दुखाभाव- निमित्तो-प्युपपद्यन इनि; तदाह-नत्रति। नत्र परामशालङ्गकसुखानुभव- वादिन एवमाहु :- आत्मनः सुग्वात्मत्वादन्यथात्वे असुखात्मत्वे प्रमाणान्त- रदवगते दुःखाभावनिमित्तः सुखशब्दो गौगः कल्प्यते, अन्यथा असुखात्मत्व त्वनवगते मुख्य एव युक्त इति ; तदाह-तानिनि। नदेनद्दपयति-तत्रेति। जीवस्यैव हि प्रतिवुद्धस्य परामर्शादनुभवः कल्प्यो नान्यस्य। न च नस्य तदानीमुपसंहनाखिलोपाधेः संस्कारमात्रशेषस्याविद्याच्छाितात्मनः सुषुप्त सुखःपलम्भ' संभवि। तस्मान् 'सुखन्' इति परामर्शमात्रमिदम्। तच् सुखे सुहुःखादिनिवृत्तौ दुःखांपरमे चोभयत्रापि दश्यते; उपपद्यने च सुखाविनाभावेन दु.गोपरमो-पि। तनश्र न ततः मुखानभवरूपस्यार्थस्य प्रसिद्धिः । नद्ाह-नत्रेति। अथवा 'सुखमहमस्ाप्सम्, न मया किंचि- चनितम्' इति चोभयथा व्यपदंशात् सापे सवेथा अज्ञानम्; सुखपराम- र्शस्तु दुःखोपरमनिमित्त इंत्येवं व्यपदेशद्वयस्योपपत्तेश्र न व्यपदेशमात्रान सुखानुमवसिद्धिरित्यथः । नन दुःखोपरमोऽपि खापे न ज्ञातः; सत्यम्; प्रतिबुद्धस्तु सुखमनुसंधाय दुःवोपरममवगच्छति। ननु दुःखाननुमवोऽपि तदा न ज्ञान: कथमनुसंधीयते? यदि दुःखमन्वभवन्, ततो दुःखमस्मरि- व्यत् ; न चैवम् ; अतो 'न दुखमन्वमवम्' इत्येवं दुःखानुभवाभावमनु संधत इत्यदोषः । इदानीमेकपदं व्याख्यातुं तव्यावर्न्यमात्मनामात्मदश्ययोर्द्वश्यानां बान्यो- न्यमेदं परानिमतं तावदुपन्यस्पति-अत्रेति। कश्षित् सुखी कश्रित्

22 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

दुःखीति भोगव्यवस्था, कश्षिन्मुक्तः कक्षित संसारीति च विभाग आत्मनां भदे घटते ; अन्यथैकस्मिन् सुखिनि मुक्तं च सर्वे सुखिनो मुक्ताश्र स्पुरि- त्यात्मनां भेदे युक्तिः । दृश्य विना चात्मनो हकूछक्तिरफला स्यात। .6-8. आन्मानं तथा द्रक्ष्यतीति चेत्, तत्राह -- सात्मनीति। स्व्यापारव्याप्यतया स्वस्य कर्मत्वं विरुध्यत इत्यर्थः । किं च दर्शनव्याप्यं हि ढश्यम् ; दर्शनं च कार्यत्वात् समवायिकारणं द्रष्टारमनुमापयतीत्येवं दश्येन द्रष्टरनुमानम्; अतो-स्ति द्रष्टरन्यद्दश्यमिनि आत्मदृश्ययोमेंदे युक्तिः । दृश्यस्येत्यादि दृश्यानां मिथो भदे युक्तिरिति विवक्तत्यम्। सुखादिभेदवत्वं च शब्दादे- स्त्रिगुणजत्वात् ; एवं च सुखादिलक्षणो-पि दृश्यभेदः कठाक्षित इति द्रष्टव्यम् । यथा विरुद्धानां सुखादीनां मेदोपल्धिः, एवं विरुद्धानामपि शब्दादीनामित्यर्थः । तदवं मेदे सति "एक एवायमद्वितीयः" इत्या- त्मैकत्वश्रुतिमात्मत्वजानेरमेदाद्देशकालाभेदाच्च, जगदेकश्रुतिमपि सत्तारूपे- णैकत्वतो गौणीम्, "आत्मैवेदम्" इति च तादर्थ्यात् नच्छव्द्व ये मन्यन्ते तान् प्रत्युच्चते-एकमिति। अत्र श्रुतिमाह-इन्द्र इनि। भीयते-नयेति माया वुद्धिः; अतश्रेन्द्रियदुद्धचात्मा द्विपदादिरूपः प्रतीयत इत्यर्थः; अतः कृथं नानात्वस्य मिथ्यात्वमिति चेन; न, यौगिकचान; यौगिको हि मायाशव्दो वुद्धौ, रूढश्ष मिथ्याभावे; रूदिश्ष योगाद्वलीयसीति न्यायः ; तस्मादूढिरेव ग्राथ्या। यद्यपि वुद्धिनाममु क्वचित्पाठोऽस्ति, तथापीह न सा ग्ह्या; यद्धि प्रतीयते तद् बुद्धचैव; अतो मायेति विशेषणं व्यर्थ स्यात्। न च सर्वत्र वेदे बुद्धिवाची मायाशब्दः, "मायां तु प्रकृर्ति विद्धि" इति व्यभिचारादिति। ततः किमित्याह-तत्रेति। नानात्वे सत्येकत्वमुपचरितम; असत्वे तु तसिमिन् श्रुत्योक्तमेकत्वमेव सत्यमापद्यते, नोपचरितमित्यर्थः । एकत्वोपचारे श्रुत्यन्तरविरोधमाह-तथेति।'नोप- चरित एकत्वेऽवकल्पत' इति वक्ष्यमाणेन सर्वत्र संबन्धः पूर्व माया- मिधानेनार्थानां नानात्वं निषिद्धम, इह तु साक्षादिति व्यक्तत्वामिधानम्। मत्राहुः-भाकृतेः पदार्थत्वान्नानाशब्दो नानात्वमाह; ततक्ष "अस- देवेदम्" इत्यतः प्रकृते जगत्कारणे नानातं निषिध्यते, न तु नानाभूतं जमदिति। अत्र ब्रूम :- नानात्ववाच्यपि नानाशब्दो 'घटान्नाना पटः' इति-

ब्रह्मकाण्ड: 23

वन् तद्वनि जर्गात वतने। नत्र पटशव्दसामानाविकरण्यान् 'शुक्कः पटः' इतित्रद्वर्तत इनि चेत्, अत्रापि 'किंचन इत्यनिर्वारितविरपजगत्सामाना- धिकरण्यमविशिट्टस् । नम्मान्नानाभूनजगदेव निपिध्यते, न नानात्वमिति सिद्धम्। न च 'एकस्मिन्नायतने एक एत्राद्वितीयो भोक्ता, न नाना' इत्यय- मस्यार्थः कल्प्यः, अश्रुनकल्पनान्रतङ्गादिति। तत्रेव श्रुत्यन्तरविरोध- माह-नानात्वेनि। एकत्वे उपचरिते नानात्वं परमार्थं स्यात्: न व P. 6-14. तस्य निन्दा युक्तेति भावः। तत्रैव पुनः श्रुत्यन्तरविरोधमाह-भेद्वेति। मेददर्शनादन्यस्मिन् तदाभासे इव शब्दो घटते, न तु नत्रैवेत्यर्थः । न च "भेददष्टिरिव" इति "अण्व्य इवमा घानाः" इतिवदवधारणार्थ इवकारः, नात्च्वद्योनार्थ इनि वाच्यम् : भ्रमादित्यनुपपत्तेः । अत एव च भेद दृष्टेआन्तित्वे स्थिते भेदस्य मिथ्यात्वान 'नाना' इत्ययमपीवकारो मिथ्या- त्वद्योतनार्थो नावधारणार्थ इति सिद्धम्, अन्यथा तद्विरुद्धार्थः स्यान्; "नेह नाना" इति च नानाभूतस्य निषिद्धत्वात् कारणं बिना प्रसिद्ध तरार्थत्यागायोगाच्च। तत्र तु स्त्रीलिङ्गनिर्देशात कारणान्तरादतिक्रम इति विशेषः । नानात्वनिवृत्तिश्रुनेर्नेकत्वोपचार इति पूर्वमुक्तम: अधुना एकत्व- मुपचरितमम्युपगम्य तदा नानात्वनिवृत्तिश्रुनिर्न घटत इत्याह -- काममिति। भाविकस्येति ; तात्विकस्येत्यर्थः। ननु नानात्वनिवृत्तिरपि सत्तादिरूपा- मेदेSनानात्वादुपचाराद्वविप्यतीत्याशङ्कय दूषनति-सापीति। ननु मासतु प्रयोजनम्: नदुपचारनिमित्तं सत्ताव्विजात्यभेदो भवनु; किं प्रयोजनेनेत्या- शंङ्कयाह-सनीनि। निमित्तवदुपचारे प्रयोजनमपेक्ष्यम्। न हि स्तुर्ति प्रयोजनमनपेक्ष्य तेजस्वितानिमित्तमात्रभावादादित्यशब्दो यूप उपचर्यते। न दि श्रुतिः सतो नानात्वस्याभावं निप्जयोजनमेत्र दर्शयतीति भावः। ततः किमित्याह-न चेति। न केवलं स निष्नयोजनः, कि तु प्रयोजन- विरोधी यावदित्याह-विपर्ययाच्चेति । यत् प्रयोजनं यथा चोपचार- स्तद्विरोधी, तदाह-मम्युदयेति। सा नानात्वनिवृत्तिः सर्गः साध्य: याग: साघनम, प्रयाजादीनीतिकर्तव्यनेति च विभागं निवर्तयन्ती तेन विनानुष्ठानाभावादम्युदयविरोधिनी; सर्वत्र विषयेषु 'आत्मैवेदम्' इत्य- भिमानमाविर्भावयन्ती निःश्रेयसविरोधिनी स्यादित्यर्थः । तयोविरोषिनीति

24 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

द्विवचनान्तेन समासः । अम्युदयविरोधित्वं प्रसिद्धत्वादुपेक्य निःश्रेयसविरो- 6-21 घित्वे हेतुमाह-नथा हीनि । "नान्यत्र सर्वसंत्यागान्मोक्षें विन्दति मानवः" इति सर्वत्यागान्मोक्षः श्रुतः । न व पुत्रकलत्रादावात्मा- भिमाने सति त्यक्तुं शक्य इति मोक्षा न स्थादित्यर्थः । एकत्वोपचारोड भ्युपगममात्रेणोक्तः, न तु श्रुतेरभिप्रेत इत्यिप्ायेणाह-कथेति। अव- धार्यत-नेनेन्यवधारणमेवकारः, अद्वितीयशव्दश्व, नाम्यां तस्यैवार्थस्थाभेद- रूपस्य पुनः पुनरभिधागत सर्वप्रकारं न केवलं जात्याद्यात्मना अपि तु व्यक्त्यात्मनापि भेदनिवृत्तिपरना श्रुतेलक्ष्यत इत्यर्थः । अत्र हंतमाह- अभ्यासे हीति। भूयस्त्वं वैपुल्यमतिशयितत्वम्, सर्वथा मेदस्य गन्धो-पि नास्तीति चावत्। एव च भेदाभेदवादिनो पि श्रुत्यैव निरसा इति मन्तव्यम्।

एवमभदपराडान्नायादात्माद्वतं प्रसाध्य अधुना भोगव्यवस्थानादित्या- त्मनां भेदे हेतुं परं क्मनुभाप्य दूषयति-यच्विति। आत्मेकत्वेपि बुच्धा- द्युपाधिभदेन कल्पिताद्वदान सवस्य करकापवरकमेदादल्पत्वमहत्वव्यवस्थेव मोगव्यवस्थापि सेतस्यतीत्यर्थः । न चयमदृष्टकल्पना ; दृश्यते हि कल्नि- ताद्गेदादू भोगन्यवस्थेत्याह-तथा हीति। एकस्मिन् ; एकदेहगत जीव इत्यर्थः । न च पादशिरसोरेव तत्र वेदनेत्याह-न हीति। नन विभो- रणार्वात्मनोऽनवयवत्वादस्तु कल्पितनिबन्धना भोगव्यवस्था ; देहपरिमाणस्य तु संकोचविकासवच्चेन सावयवत्वात तद्ेदान सत्यैव सेत्स्यति; अत आह-शरीरति। नात्मावयवा एव वेदनाभाजः, किं तु आत्मावयव्यपि; अन्यथा आत्मावयविनो वेदना न स्यात। अतश्च आत्मावयवयोभेंदा- दन्योन्यवेदनानुसंघानासंभवात् पादश्िरसेविदनयोरनुसंातैको न स्याद; अस्ति चासी। न चासौ परवेदनामेवानुसंधत्ते, 'मे वेदना' इत्यस्मा- दसंमेदात। तस्मादात्मावयव्यपि वेदनामाकू। न च तस्य कृत्त्नदेहव्यापिनः सर्वत्र वेदवामाक्त्वम्, अपि तु पादशिरसोरेव; ततश्ष न स्यादनवयव- त्वात् पादायुपलक्षितस्वावयवभेदकल्पितमेदस्यैव वेदनाव्यवस्थेत्यर्थः।अथ नमानामध्यनवयवात्मा तदायं पादाद्यवयवाभिप्रायेण ग्रन्थो योज्यः । तथा

ब्रह्मकाण्ड: 25

च पृथङ्निर्देशाभिप्रायो वाच्यः । अत्र चोदयति-स्यादेनिति । यथै-P.7-6. कस्मिन् देहे एक एवात्मा पादशिरसोर्वेदनामनुसंधत्ते, नथा देहद्ये-प्येक आत्मा किं नानुसंधत्त इत्यर्थः । मिद्धान्ती तु सिद्धान्तान्तरदवपणं नाम निग्रहस्थानमाह-अन्यदिति। आत्मैक्ये देहद्वयप्येकदेहवदनुमंधानं स्थान्, न च तदस्ति ; तस्मान्नात्मैक्यमिति प्रकृतसि्द्विान्तदूषणमवेद मित्यपरितोषात् परिहरान्तरमाह-अपि चेति। यथैकस्मिन् देहे शिरःपादकल्पितभेदों जीवप्रदेशो नान्योन्यस्य वेदनामनुसंदधाति, तर्यकस्व परमात्मनेशा बुद्या द्ुपाधिकल्पितभेदा जीवा अपीत्वर्थः । परमात्मनत्त्वनसंधानमसंभव्निरस्तम : नध्यन्तःकरणधर्मः ; न च तस्य तदस्तीति भावः : कल्पिनमदनिवन्धन- व्यवस्थायां दृष्टान्नान्तरमाह-तथेति। मुखादीनां मदाभावे पि मणिकृपा णादौ वर्णस्य श्यामादेः संस्थानस्य चावयवमंनिवेशवशेषस्य भेदेन व्यवस्थानं संदृश्यते तथात्रापीत्यर्थः : एवं भोगव्मवस्थामुपपाद्य इममेव न्यायं मुक्तसं सारिव्यवस्थायामप्वतिदिशन्नाह-एवमिति। इममेवार्थ दृष्टान्तेन द्रदयति -- तथा हीति। यथको-पि जीव: शिरःपादादयुपाधिकल्पितभेदप्रदेशद्वारण सुरवादिभिर्युज्यमानो यत्र तैर्युक्तः तत्र वद्ध: ततो-न्यत्र तैर्मुक्त इत्यवगम्यते तथास्माकमपि अविष्यतीति भावः । अत्रैव दृष्टान्नान्तरमाह-तथेति। यथा मलिनामलिनयोर्दर्पणयोरेक्मपि मुखं मलिनममलिनं भाति तथा मलि- नामलिनयोरन्नःकरणयोरेकोऽप्यात्मा दुःखी मुखी चति द्विविधसंसारिकथनम्; यथा वादर्पणं तदेव मुखं तद्दोषमुक्तं तथानन्तःकरणात्मा तद्दोषद्ुःखादि- भिर्मुक्तो भवतीति व्यवस्थासिद्धिरिनि मावः । अत्र चोदयति-स्यादिनि । कल्पनेति मावप्रधानो निर्देशः । कल्पनात्वमसदर्थत्वं प्रतिपत्तः प्रत्ययस्य धर्मः, न वम्तुधर्मः; अतो न वस्तु व्यवस्थापयितुमलमित्यथः । यद्वा प्रती- यते Sनेनेत्यन्तःकरण प्रत्ययः, तस्य धर्मों मिथ्याज्ञानं कल्पना; न रवल्वित्यत्र तु कल्पनैव प्रत्यय इति। कुत इत्याह-न खल्विति। न हि यद्यया ज्ञातं तत्तयेव स्याद; न हि शुक्ती रूप्यतया ज्ञाता रूप्यमेव स्यात्; ततश्र उपाधिभेदादात्मा मिन्नो विज्ञातः, न तच्वतो मिन्नः स्यान; अतो न मोगादिव्यवस्थति मावः। कि च कल्पिताजीवात्कार्यमपि दृष्टमदृष्टं च व स्यात् कल्पताभिभावादिव माणवकादित्याह-न चेति॥

26

ननूक्ता शिरःपादादिभदेन कल्पिवादपि भेदात् व्यवस्था; मत्यमुक्ता ; i-18. किं तु भ्रान्तिः सा, न सच्न इत्याह-उदाहतति। 'सत्यम्' हृत्यभ्युपगमे। सिद्धान्ती त्वाह अत्रापीति। अत्माक्मपि सवै विभ्रम एवेत्यर्थः । उदा हता तु व्यवस्थत्ययमेव सिद्धान्नः । तत्र 'सत्यम्' इति परण चोदिने, अत्रापि विञ्रनत्वमिति पुनः परिहार इनि ब्रन्थो योज्यः। चथोक्तं कल्पितान् कार्य न दष्ठनिति तद्यमिचारयति-कल्पितो-पीनि । कल्पत इनिः असति दंशे भ्रान्त्याध्वसि इत्यर्थः । न च ज्ञानं तत्र मृतिहेतुः, न त्वसत्यमिति वाच्यम्; ज्ञानमात्रस्य तवत्राविशेपान ! अयाहिंदशविशिष्टमित्युच्यते, प्राप्तं तर्हिं वथा मृतिहेतुत्वं तथा कल्फिनत्वमित्यनोपः : दंशः सर्वथा कल्पिनः, जीवे तु भदमात्रम् ; अतो न सवथा साम्यमिनि तदर्थ प्रति- सूर्यमुदाहरनि-प्रतिसूर्यक इति: दर्पणादौ कल्पितभेदमात्रं सूर्यप्रतिविम्बं प्रकाशकार्याय कल्पन इत्यर्थः ।

तदेवमात्मभेदहेतु भोगादिव्य वस्थामात्माभेदेऽप्युपपाद्याधुना द्रष्टदृश्ययोर्ई- श्यानां च मिथो भेदहेतुं दूषयितुननुभाषने-उद्पीति। नत्नादं तावद्ेतु- मसिद्त्वेन दूष्यति-तदपीति। द्रष्ट्रवगनपुरःसगे दृश्यादगम, न तु विपर्ययः ; चथा चैतननिर्वहृति तथोक्तम् 'यथा च कर्तर्यसंवदे इत्यत्रेत्यथेः । द्वितीयमपि हेतुमसिद्धत्वेनैव दूपयतति-दृश्येनि ; प्रमाणस्य प्रत्यक्षादर्द्वश्यभद गहणासामथ्यादित्यर्थः । वक्ष्यत इति 'आहुर्विधातृ प्रत्यक्षम्' इत्यत्रेत्यर्थः ।

घटन इत्याह -- दृगिति ; आत्मानमेव तथा द्रष्टा द्रक्ष्यतीत्यर्थः । ननु कर्तु: कर्मत्वं विरुध्यत इत्युक्तमित्यशङ्कचाह-न चेनि। यथा प्रदीपः प्रदीपान्तरनिरपेक्ष: स्वत एव प्रकाशते तथात्मापि; ततक्ष न विरोध इति भाव: । यदि नाम प्रदीप: प्रद्वीपान्तरनिरपेक्ष: बुद्धिवेद्यस्तु मवत्येवेति अबुद्धिवेद्यकं स्वनःसिद्धं प्रमाणफलं दष्टान्तयति-प्रमाणेति। 'न च संवेद्यम्' इत्यत्रोक्तमित्यर्थः। इदानी पक्षे गुणमाह-अपि चेति; द्रषटदृश्ययोरेकत्व इत्यर्थः कुत हत्यत आह-द्रष्टरिति। तेन तेन दृश्यरूपेण विपरिणमािति परमतम्। विवर्तनादिति ; अवदूपस्य आ्रन्त्या तद्ूपाध्यासादिति समतम्। किमत्र

ब्रझ्काण्ड: 27

विशेषनिरूपणेन मतद्ूये-पि दृक्स्रूपंण द्रष्टसंब्रन्धादर्थानां दृश्यत्वं घठत इति भावः। भदे तु तयोस्तादात्यलक्षणसंबन्वरहितयोगत्मानत्मना-

न स्यादित्याह-नानात्व त्विति। कुतो न स्याहित्याह-न हीति। खवत P.7-24. जडत्वादर्थानामिति भावः। ननु स्फटिकोपने चेनसि इन्द्रियप्रणाल्या तंक्रान्ता- नामर्थानां तवैव संक्रान्तेनात्मचैतन्येन नंवद्धानां तद्दश्यत्वं वटिप्यत इत्याश ङ्यति-एकेति। तहूषयति-नेति। एकान्तःकरणसंक्रान्ताया अि चितो नार्थसंसर्गकालुप्यमस्ति, विशुद्धमात्। न च विशुद्धापि तत्र संक्रान्ता अर्थाकारेण परिणमते, कौटस्थ्येनापारेणामान्। एवच्च संक्रान्तिमपेक्ष्दोक्तम्; तच्चनस्तु सापि निष्क्रियत्वाचचितो नास्ति, अर्थस्य च; अनः कृतो र्थस्य तत्संबन्धाच्वेत्यत्वमिति भावः । अथोच्यते-न वाद्योप्थो दृश्यः किंतु बुद्धिरेवार्थाकारेण परिणता अर्थाकारेण दृश्या; सा चात्मचितः संनिधेःचिति- च्छायां वहति ; अतो-्थों दृश्यत इत्युच्यते ; न तु चितेरशुद्धत्वं परिणा- मित्वं संक्रान्तिर्वेति ; तदाह-दृश्येति। तद्दृषयति-अथेति । अचिति- रूपाया वुद्धेश्षितिरूपता चेत्तच्छायता, मिथ्या ताहै; न च मिथ्याभूतेन चितिसंबन्धेन परमार्थतो दृश्यं दृश्यते; न च परमार्थेनाद्टृश्नमानं दृश्यं द्रष्टुर्वा अतिरिक्तमस्तीति शक्यते भणितुम् ; अतो द्रष्ट्द्वैतसिद्धिगिति भावः । यो पि मीमांसको मन्यते-दृश्यतथैव वाच्यवद्दश्यत्थ व्यवस्था, न संबन्धन; वाच्यवाचकवद्वष्टदृश्यभाव एवानयोः संवन्धः, नान्य इति वावत्; दर्शनं च 'नीलमिदम्' इति व्यतिरिक्तं नीलमुपस्थापयति, न 'अहं नीलम्' इत्यव्य- विरिक्तम् ; अतो द्रष्टव्यतिरिक्तं दृश्यमिति ; स वक्तय :- सत्यं दर्शनं व्यतिरिक्तवस्तुविषयम्, किं त्वेकस्यैवात्मनस्तेन तेन नीलादिना व्यतिरि- करूपेण भ्रान्त्याध्यवसायादव्यतिरेकेपि तव्यतिरेकदर्शनमिति। तत्सर्वमाह- योऽपीति। अत्र दृष्टान्तमाह-दर्पणेति। आत्मन इति ; आत्मीयस्य देहस्येत्यर्थः । तदेव प्रपश्चयति-तथा हीति । यथा विम्बात् प्रतिबिम्बम- मिन्नमपि भिन्नं प्रत्येति तद्वदित्यर्थः । नन तत्र बाघादस्त्वेवम्, इह तु किं नोपपद्यते, येनैवं करप्यते इत्यत आह-चितोतत्विति। चितेर्विविक्तमतदा- त्मकतया वा असंसृष्टं तया चेत्यत इति दुरबगममू; अतश्रेत्यत्वानुपपच्चैवं

28

कल्प्यन इनि भाव:' वाच्यवाचकयोरभिधानक्रियागर्भ: संबन्धः, चितेस्तु न काचित् क्रियास्नीति वैपम्चम। आत्माव्यतिोके च दृश्यत्य थ्रुनिरच्यस्तीत्याह 8-11 -- एवं चेति ! आत्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्याभावादात्मैव सर्वस्य तत्वम्; अत आत्मानि ज्ञाने सर्व ज्ञानं भवनीति श्रुतेरर्थः! न च संदेव सर्वमात्मनो भिन्नाभिन्नम, तेनाभेदांशेनात्मनि ज्ञाते सर्व ज्ञानं भवनीति वाच्यम् ; अश्रुतकल्पनाप्रसङ्गान्, अदांशेन चाज्ञानादैकान्तिकन्ातत्वानुपपत्तेः, मेदाभे- द्यांक्ष निराकग्यिमाणत्वादिति : तस्माच्छोभनन 'एकम्' इत्युक्तमित्युपसं- हरति-तस्मादिनि।

इदानीम 'अमृतम, अजम्' इनि व्याख्यातुं तद्यावर्त्य बौद्धमनद्वपमु- पन्यस्यन् माध्यमिकमतं नावदाह-क्षणिकेति । तदुक्तम्-"प्रदीपस्येव निर्वाणं विमोक्षस्स्य तायिनः"इनि। विषयवासनया सहितस्वाविद्यादिक्केशस्य सम्यगुच्छेदनादित्वर्थ: । विषयवासनोच्छेदात् ग्राह्याभावः, तदभावाच्च ग्राह- काभावः; नाग्राह्यं ग्राहकं संभवतीनि विज्ञानोपरमहनुः । माध्यमिकस्य शून्यलक्षणं ब्रह्म : अतस्तत्प्राप्तिरेव ब्रह्मप्रात्तिः । इममर्थ अत्या द्रढयति- नथा चेति। संसारान प्रेत्य ज्ञानं नास्तीत्यथः। योगाचारमनमाह-अन्ये त्विनि; सम्यगुच्छिन्ना सकला विषयादिवासना वस्य स तथोक्तः, तच्वादित्यर्थः । विधूतो विगनो विषयाकारेणोपछवः संसर्गो यस्य; अत एव विशुद्धस्य विज्ञानस्योत्पादः, तल्लक्षणां ब्रह्मपाप्तिमाहुरिति पूर्वेणान्वयः। नित्यात्मवादिनां त दोषमाह-अनादीति। जन्मनाशरहितत्वे कौठस्थ्ये इत्यर्थः । ततः को दोष इत्यत आह-इतीति ; इतिर्हेत्वर्थः। तदर्थानीति ; अपनयोपनयप्रयोजना- नीत्यर्थः । अपनेयोपनेयाभावमेव प्रपश्चयति-तथा हीनि। कुत इत्याह- अविद्याया इति। न तावदविद्या निवर्त्या, विद्यात्मनि तस्या अभावात्; न च विद्योपनेया, तस्याः सभावसिद्धत्वान। न चाविद्यासवभावं ब्रह्म ; तत्राविद्यापनीयते इति वाच्यम् ; नित्यरु हि ब्क्मणः सभावनाशे-नित्य त्वपसङ्गात् ; पूर्वस्याविद्या सभावस्यात्यागात्, विद्यासभावस्य चानाघेयाति- शयत्वेनानापत्तेः विद्याविद्योभयस्वभावत्वे च विद्याया अवाप्तत्वेनानुपने कत्वात्, अविद्यायाक्ष नत्सभावत्वेनानपनेयत्वादित्यर्थः। 'न किचिन्निवर्त्य

महकाण्ड: 29

मवासव्यं वा इनि पक्षद्वये-पि परतोप्तुवर्नते। इति ये प्राहुः तान्प्रत्याह-P. $-21, अमृतमजमिति। नत्र परोक्तं नावद्दोषद्वयं परिहरनि-नचेति। नन्वनादि- रविद्या ब्रह्मवत् तदनुच्छेद्येत्त आह-सर्वेनि। सर्ववादििद्धन्वान्नेदं -

वयमेवोपालभ्याः; दृश्यत च प्रागमावस्यानादेरप्युच्छेद इति भावः । पर इदानीमाह नेति। नित्यत्रह्मस्वभावस्याविद्यारूपस्यादुच्छेद इनि ब्रूम इति पूर्वेणान्वयः । स एवाशङ्ग्य दूषयनि-अथेति। ततश्र द्वेतप्रसङ्ग इति भावः। अैतद्रयादर्थान्तरमपि सा नेण्यते, ननो न सा खवभावः न चार्थान्तरमिति नास्त्येव; अतः कि निवर्त्यनित्याह-न वेनि। परः पुनराश्ङ्कयनि अथेति! नाविद्या ब्रह्मणः सवभावः, तथापि न द्वैतप्रसङ्गः, ग्रहणाभावरूपाया अवम्तुत्वेनानर्थान्तरत्वान: न च तत एवानिवर्त्या, सर्वप्रमाणानां प्रमेयाग्रहणनिवृत्य्थत्वाांदत्यर्थः । तदनिवर्तकल्वे सत्यपि प्रमाणे प्रमेयाज्ञानमनुवर्नेतेति माव। एवमाशङ्क्य दूषयनि - तदपीति। कुत इत्याह- तच्वेति। यस्मात्तत्वाग्रहणात्मिकाविद्या तद्विरुद्धया तत्त्वग्रहणात्मिकया विद्यया निवर्त्या नान्थेन; सा च ब्रह्मत्वभावत्वान्नित्या; अतो नित्यनिवत्तै- वाविद्येति न तन्निवृत्त्यर्थत्वेन शास्त्रादीनामर्थवत्तेति आवः। अथ व्रह्मणो नाविद्या, किं त जीशनां ब्रह्मविषया; सा च तेषां श्रवणादिप्रयत्नलभ्यया ब्रह्मविषययागन्तुकया विद्यया निवर्त्यते; अतो न नित्यमविद्यानिवत्तिप्रसङ्ग इत्युच्यते; तदपि न, ब्ह्मव्यतिरिक्तजीवाभ्युपगमे द्वेतप्रसङ्गान् इत्यमिप्रायेणाह -न चेति। अस्तु तर्हि ब्रह्मण्येवाविद्येत्यन आह-व्रह्मणीति । दूषणा- न्वरामिधित्सया पुनरुपन्यास इति द्रष्टव्यम् । अथैतडोपभयादविरोधस्तयो रिष्येत तत्राह-अविप्रतिषेष इति। विरुद्धा हि सती विध्या तां निवर्तयेद, नाविरुद्धा, रस इव रूपमिति भावः । एवमग्रणात्मिकामविद्यां दूषयेत्वा विपर्ययग्रहणात्मिकामिदानीं दूषयति-यस्य त्विति। बक्षारभावत्वेउर्थान्तर- त्वादद्वैतविघात इति भावः। दोषान्तरमाह-कस्य चेति ; निराधयवि पर्ययग्रह्णासंमवादिति भाव.। न तावत्तद्विपर्ययग्रहणं ब्रक्षणोऽन्यस्य, तदमावान; नावि ब्रह्मण एव, तस्य विद्यास्रूपस्य विप्रतिषिद्धाविद्याश्रय त्वायोगादित्याह-ब्रक्षण इति। अथाविरोधस्तत्राह- अविप्रतिषेध इति ।

30 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

केन निवत्येन? न केनापीत्यर्थः । विद्याया अविरु द्वत्वेनानिवर्तकत्वादन्यस्य

. 9-11. अत्र सिद्धान्तमाह-अत्रोच्यत इनि। 'न सभावो नार्थान्तरम्' इति सभावास्मावपक्षां क्दोषावनभ्युपगमेनैव परिहरति। यदि ब्रह्मणो न स्भावः, नाप्यर्थान्तरमविद्या, वास्यंव तर्डीत्यत्राह-नेति। यदि न ब्रक्मणो मिन्ना, अभिन्ना वा, न स्नी, नाप्यतती, कीदृशी नाम साः इत्यत आह- एवमिति ; ईदृश्येव सा, अनवस्थितैकरूपंत्यर्थः । न चेथमलौकिकीत्याह- अविद्येति: लोक इति वाक्यशेपः ! एवमादिभिः शब्दैरतौ रूढा, न सदसदादिशब्दैरिनि दर्शयिंतु विशिष्टपर्याचनिदेशः । तत्र सच्वामावे तावत् प्रमाणमाह-सवमावश्रेदिति; तस्याः सच्वाभावे तावदविद्यात्वा- न्यथानुपपत्तिरेव प्रमाणमिति भावः । तथा ब्रह्मस्वभावत्व सत्यत्वात् ब्रह्मव- द्वाधानुपपत्तिरपि तत्र प्रमाणमूह्यम्: अर्थान्तरत्वाभावस्तुल्यदोषत्वान् समा. वान्यत्वपक्षतुल्यत्वाद्दा न स पृथगुक्त इति। अत्यन्तासच्चामावे तु व्यवहा- राङ्गत्वानुपपत्तिः प्रमाणम; न हसतो व्यवहाराङ्गत्वं दृष्टमित्यभिप्रायेणाह- अत्यन्तेनि । उपलक्षणं चेदम् ; उपलम्भो प्यसतः खपुप्पवन्नोपपद्येतेति सोऽपि प्रमाणम्। ननु व्यवहाराङ्गं चेत् ततोऽर्थक्रियाकारित्वान सच्वस्य कथं न सती : मैवम्, देहात्मभावस्याशेषव्यवहाराङ्गस्याप्यसच्वाद्। तज्ज्ञानं तत्र सदेव व्यवहाराङ्गमिति चेद, तदपि न ; यतो न ज्ञानमात्रं व्यवहा- राञ्म्। नन्वविद्या प्रमाणेन चेत प्रतीयते, ततो ब्रह्मवत् सती ; नो चेत्, खपुष्पवदसती; कथमनिर्वचनीया: मैवम् ; अवभाति हि सा ; न तु प्रमाणेन, शुक्तिरूप्यवद्; अत एव खपुष्पाद्विशिष्यते। न च सदसती, विरोधात् ; अतो वलादापन्नमनिर्वचनीयं सदसच्वाम्यां राश्यन्तरम्। ननु न तदन्यत् किंचिद्दष्टम्। मा नाम दृश्यताम्, तथाप्युक्तप्रमाणबलात् सिद्धम- निर्वचनीयत्वमविद्याया नापलपनीयम्; न हि भुवो गन्धवच्वमन्यत्रादृष्टमिति तत्र दृष्टमप्यपलप्यते। नन्वनिर्वेचनीयेति निरुच्यते, कथमनिर्वचनीया! मैवम्, सदसच्चाम्यामिति विशेषितत्वात्। नन्वविद्या चदुपेयते, अवश्यं मक्णो मिना अभिना वा स्यात, राश्यन्तरासंभवात् मैवम्, शक्तिरूप्य-

ब्रह्मकाण्ड: 31

वादेत्युक्तांतरत्वान; शुक्तिरूप्यं हि न शुक्त्र्मिन्नमभिन्नं मिन्नामिन्नं वा घटतं : तस्मादरि्ति प्रकारन्नरसंभव इनि। सवमूरीकृत्योपसंहर्गन-नम्मादिति । P. ५-14. इयं चेदृशी सर्वरेव वादिभिरम्युषंया: ेन न वयमेव्रोपालम्या इनि युक्तिवलेन सर्वानभ्युपगमयति-सद्ैनि। एनदेव प्रपशयनि-नथा हीनि। सर्वशून्य बादिनां माध्यमिकानां कद्ृशं जगदृश्यत ताडृशं चेन् सन्, तनः परमार्थ- त्वान्नाविद्या; अथात्यन्तमसत्, तनः खपुष्यवत् व्यवहाराङ्गं न स्थान; नवभतन। तथा ज्ञानमात्रवादिनो दोगाचारत्य वाह्यार्थीवभासानपहवात्तथा सत्वे नार्थपत्रवः त्यात्; अत्यन्तासच्वे खपुप्पवद्व्यवहागङ्ग्त्वम्। बाह्यार्थ- वाहिनो-पि पनञ्ञले: "अनित्याशुचिदुःल्ान,त्मसु नित्यशुचिसुग्वात्मबुद्धि- रविद्या" इतीयं नित्यादिवुद्धिमिथ्येष्टाः सा नतिभासमाननित्वत्वाद्यर्थस्य सत्यत्व न मिथ्या स्यान् : अतत्यत्व न नन्निवन्धनो व्यवहारः स्थान्; अतः सर्वरनिर्व चनीयैवाविद्याम्युपेन व्यत्यर्थः। ननु शुक्तिर जतादिवित्र मे रजत- मसन्, न तु तज्ज्ञानम् : नच्चाविद्या; अनः मत्येव सा; कथमनिर्वचनी यता? इति चोदयनि- स्यादेतदिति!सिद्धान्ती त्वाह-नैनदिति ! असत्यव- भासमानेऽर्थे तदवभासोऽपि सत्यत्वेन दुर्निरूपः; किं त्ववभासमात्रं सत्यं स्यात्; तदवभास इत्यपि भ्रान्तिरेव; नस्यैवाभावान; न केवलमर्थः, अपि त्वर्थामासोSपीत्यर्थः । एतदुक्तं स्यात् -- अर्थानुवन्धरहितमनुभवमात्रं नो नित्यं सदेव; तस्य च भ्रन्तेनार्थानुवन्धेनाविद्यात्वम्,न स्वतः; असत्यार्थानुवन्धरूपं न सतीति खतः सत्यपि 'न सती' इत्युच्यत इति। एवमनिर्वचनीयत्वमाक्षितं समा- घाय पुनरुपसंहरति- तस्मादिति।नदेव द्रढयति-अत इति। कुत इत्याह- सवभावाह।नादिति । यद्यविद्या सत्सभावा स्यात्, न सवभावं जह्यादन्नि- रिवौष्ण्यम्। न च तथामूनस्यान्यथामावः; अन्यथाभूतस्य चान्यथामावेड- नवस्था स्यात; अतो न बाघकज्ञानेनान्यथाकियेत। अथासनी, ततः खत एव निवृत्तत्वान्न तेन निवत्येतत्यर्थः। एवमनिर्वचनीयत्वमविद्यायाः प्रतिष्ठाप्य 'सच्चे द्वैतापत्तिः, असच्वे ब्रह्मस्वभावत्वे च निवर्तनीयाभावः' इति परोक्तं दोषद्वयं परिहरति-एवमिति। इदानी कस्याविद्येति यदुक्तं तदनुभाष्य तत्रोचरमाह-यत्विति। अत्र परश्रोद्यति-नन्विति । ब्रह्मणश्च नाविद्या, विद्यासमावत्वादिति भावः।

32 ब्रह्मसिद्धिव्यारया

10-4. कुत इत्याह-एवं हीति। 'जीवेनात्मना' इत्यात्मशब्देन ब्रह्मवाचिना सामाना- धिकरण्यं श्रूयत; न च तयार्भेंदे घटपठयोरिव तत् स्यादिति भावः । तथा "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि" इत्यादिविरोधः, द्वैतापत्तिश्र तयोमेंदे स्यादित्यूहनीयम्। सिद्धान्तवादी त्वाह-सत्यमिति ; न भिद्यत इत्यनु- वर्तते। कथं नाम भिद्यत इत्याह-कल्पनयेति; अयथार्थबुद्धेरित्वर्थः । परमार्थेनाभिन्ना अपि ब्रह्मगो जीवाः कलपनया मिथ्यावुद्धचो विम्वप्रति- विम्ववच्चन्द्रवच्च तनो भिद्यन्ते; एवं च भेदमात्रमत्र काल्पनिकम्, न जीववस्त्वेवत्युक्तं भवति। अत एव "तत्वमसि" इति भेद एव वाध्यते, न तु 'तच्चमसि' इति जीव इति। पुनश्वादयीत-कस्थेति, कस्य कल्पना जीवपरयोमैदिकेत्यर्थः । तत्र मतमेंदन परिहारद्वयं विवक्षुरेकं तावदाह- अत्रेति। यद्यविद्या नाम वस्तु स्यात् तनो नासिदा जीववस्तुसिंङ्येड लम्, जीवं च विना न तत्सिद्धि: इतीतरेतराश्रयदोषः स्यात; मायामात्रं तु सा; अतो न दोष इत्यर्थः। कुत इत्याह-न हीति। कुत इत्याह- अनुपपन्नार्थैव हीति। अनुपपन्नविषयव सा माया; उपपन्नार्थेत्वे तु तस्या यथार्थत्वात स्वरूपहानिरेव स्यात्; अनो-नुपपन्नार्थत्वं तस्या भूषणम्, न तु दूषणमित्यर्थः । परिहारान्तरमाह-अन्ये त्विति। अहंकारादिकल्पनादन- जीवः, तनस्तत्कल्पनेति बीजाङ्करवदनादित्वं मन्तव्यम्। कारणाविद्या त्वनादिः। अनादि- त्वमेव स्वयूथ्योक्त्या द्रढयति-नथा चेति : अविद्या उपादानका- रणं यस्य मेदप्रपश्चस्य तद्वादिभिरित्यर्यः । तत्रानादित्वस्य फल- माह-तुत्रेति। तथा प्रसङ्गोक्तस्यापयोजनत्वस्य फलमाह-अप्रयोजनत्वा- न्नेति ; भिद्यमानस्य प्रपशस्य सृष्टों कि प्रयोजनम्?' इति यः पर्यनुयोगः तस्यावकाशो न भवतीत्वर्थः। तत्र पर्यनुयोगं ताव- दाह-यदेक इति। यद्यपि सृष्टेः प्रागप्यनुग्राह्याः सवीजावस्था जीवाः सन्ति, अन्यथा पुनः सृष्टयभावप्रसङ्गात; तथाम्युपाधिलये ब्रक्णि लीना इ्वेति यथादृष्टपृथग्मूतानुग्राद्याभावउक्कः। इतश्र न परानुग्रहः प्रयाजेन- मित्याह-दुःखोत्तरत्वाच्चेति । अनु्रहाद्धि सुखिनमेव स्रजेद, न दुः्वनम;

ब्रम्मकाण्ड:

दुःखबहुला च सृष्टिरित्यर्थःः तदुक्तम्- "सृजेच्च शुभमंवैकमनुकम्पा- प्रयोजितः"इनि। न च सोपयोगि किंचित्प्रयोजनमस्ीत्याह-नेति ।P,10-18 आप्तकामत्वादिति ; "आप्कामः आत्मकामः" इति श्रुतेराप्ताशेषकाम्य- लेन कृतार्थत्वादित्यर्थः । तदुक्तम्-"क्रीडार्थायां प्रवृत्तौ च विहन्येन कृतार्थता" इति। कीडादिरित्यादिशव्देन कुतूहलमुच्यते। एवं पर्थनु योगमुक््वा तस्यानवकाशत्वमाह तस्येनि। कुत इत्याह -- न हीति। तदेव लौकिकदृष्टान्नैर्द्रठयति-नेति । प्रकृतिविकारपक्षोक्तोऽपि दोषो नास्मत्पक्षमास्कन्दतीत्याह-तथति; विमलस्यापि व्योम्स्तलमलिनादिभ्रम- दर्शनादिनि भाव: । अविद्याकृता सृष्टिरप्रयाजनेत्युक्तम; इदानीमभ्युप- गम्चैव क्रीडार्थी प्रवृति पूर्वोक्तदोषाभावमाह -- अपि चेनि। क्रीडार्थ- प्रवृत्ति: ; कीडा भवनीत्यध्याहार्यम्। उल्लासादिति ; प्रोत्साहादित्यर्थः । प्रार्थनेति; कामप्रार्थनावता कृतार्थप्रवृत्तिरंव क्रीडोच्यते, न कार्यार्थेति भावः। ननु सुखिदुःखिवदृष्टे रागद्वेषहेतुत्वेन द्रष्टत्वादीश्वरस्य तद्वच्वेन वैषम्यं स्यात; तथा दुःखिनः सृजतो नैधृण्यं च स्यादित्यत अह-न चेति। कुत इत्याह-न हीति। मायां करातीति मायाकरः शाम्विक्तः, तस्य संपूर्णभसंपूणोड्कं च रुयादिप्रपथवं दर्शयतो यथा न रागद्वेषौ तथेति सपक्षे दृष्टान्तः। सत्यप्रपश्चवादिपक्षेऽपि नमाह-चित्रति। पुस्नं लेख्यम; 'कताम्' इति कृञः किवन्तात् षष्ठीबहुवचनम्। विकलाविकलत्व- मसंपूर्णसंपूर्णाङ्गत्वम्। चित्राणीत्युपलक्षणम, लेख्यमपिं द्रष्टव्यम्। प्रतिकृति: प्रतिरूपकम्। परिद्वारान्तरमाह-कर्मेति। पर्जन्यस्थानीयो हीश्वरः साधारणं कारणम्। सुखिदुःखमेदस्तु सवकर्ममेदाद्वीजमदादिवाङ्कर- मेदः । तस्मान्न तनय वैषम्यादिदोष इत्पर्थः। नन्वेवं कर्माशयपारतन्त्र्यात् स्वातन्त्र्यलक्षणमैश्वर्य न स्यादित्यत मह -- न चेनि। एतदुक्तं भवति- नान्यापेक्षित्वमात्रेणानीश्चरत्वं स्यात्; न हि लोके सेवाविशेषापेक्ष: फलं प्रयच्छन् प्रुरप्रभुः; अवश्र तदपेक्षाि यथा फलं दातुं प्रभवतीति स प्रभुः, नेतरः; तथा कर्मपेक्षोऽपि स एव फलं दातुमीष्टे नेतर इति तस्यैवेश्वरत्वमिति। "पुरुषस्य च शुद्धस्य नाशुद्धा विकृतिः" इति चादें

34

मायिकीं सृष्टिमाश्रित्य विकारपक्षानभ्युपगमेन पूर्व परिहतम; अधुना तद- म्युपगमेऽपि नैष दोपः, किमुतास्माकं मायावादिनामित्यभिन्रायेणाह. .11-6. तथेति । प्रकृतिविक्कारयोरत्यन्तमवैलक्षण्ये प्रकृनिमात्रवत् प्रकृतिविकारभाव- भेदो न स्थात्; अनो-स्ति तयेर्विलक्षण्यम्; एवं च शुद्धादप्यशुद्धा विकृतिर्भविष्यतीत्यर्थः । दृष्टं चान्यत्रापि प्रकृतिविकारयोरवैलक्षण्यम्, तद्द दिहापि स्वादित्यमिप्रायेणाह-द्रवाणामिति। अचेतनचतनौ चेतनानघिष्ठिता- विष्ठितौ द्रष्टव्या।

इदानीमद्दैतिमते पुनश्वोदयनि-नन्विति । विशुद्धखभावाः ; विमल- विद्यास्वभावा इत्यर्थः । सिद्धान्ती तु शुद्धादभिन्नमप्यशुद्धं भात्येवेति दर्श- यन्नाह-वार्तमिति ; असारमित्यर्थः ; वार्तातआगतं वार्तम; निष्प्रमाणक- मित्यर्थः । कुत इत्याह-न तावहिति। कथं पुनर्विम्वात्न्तिविम्बं न भिन्नमें? सावयवस्तावयवसंयोगमन्तरंगानुपपत्तेः । न न तस्यावयवा दृश्यन्ते । न च करप्या, अन्यथावि तत्न्रतिपत्युपपत्तः। सावयवस्य च निरन्तरे दर्पगे स्थित्यनुपपत्तेः; बिम्बरूपप्रत्यमित्ञानाच्च; स्पर्शनेन चानुपलब्धेः; सावय- वस्य अवयवतत्सयोगनाशमन्नरेण नाश्; अस्प च विम्वसनिधिमतत्रेणा- मासात; तस्माद्विम्बमेव भ्रान्तवा भिन्नं भातीति स्थिनम्। ननु शुद्धा- दभिव्नस्याशुद्धिस्तच्वतों न घठते; प्रतिविम्बे तु भ्रान्तिः सेत्याशङ्कय इहापि आ्रान्तिरित्यह विभ्रव इति। भ्रान्तित्वमेव द्रव्यति-अन्यथेनि। तच्व तस्तु जीवानामशुद्धसभावत्वे शुद्धिन स्वादिति 'सभावाहानात्' इत्यत्रोक्त- मित्यर्थः। अत्र पुनश्रोदयनि-स्यादिति। एकात्म्यवादिनस्तव्यतिरिक्त आगन्तुको हेतुर्नास्तीति भावः। सिद्धान्ती त्वाह-किमत्रागन्तुकेनान्येन हेतुना: आगन्तुके हि प्रतिबिम्बादिभ्रम सोऽपेक्चेत; अनादिस्त्वयं जीव-

प्रायेणाह -अनादाविति। अनादित्व्ाच्चाविद्याप्रवृत्तिहेत्व भाव चौद्यमांपे पीरि- हतमित्याह-तथा चेति। अत्र चोदयति -- नन्विनि। हेतूच्छेदाद्वि हेतु मदुच्छेदो दृष्टः; अविद्या त्वनादित्वात साभाविक्ीति निर्हेतुः; अतः क्रथ- मु्छिद्येतेत्यर्थ: । सिद्धान्ती तु सामाविक्यप्युच्छिद्यते तावदविद्या; अन्यथा

श्रझ्काण्ड: 35

नन्निवृच्यर्थानि शास्त्राणि व्यर्थानि स्युग्नियभिप्रयणाह-सर्वेनि, दृश्यने च P.11-17. साभाविकायाप्युच्छेद इत्याह-अपि चेति। परन्तु इ्यामतादिवैषम्य- मापादयन् वोदयति -- नन्विति। प्रत्थयः: हनुरित्यथंः । न विध्यने आगन्तुको द्विवीयोरऽर्यो यस्य स त्थाक्तः। नइमावान; विलक्षणपत्ययोप निपाताभावादित्यर्थः । कुतो निवृत्तिःः अविद्याया इत्यध्याहार्यम्। ननु मा भूदागन्तुको हेतुः ; आत्मनो विद्यात्मकत्वात नत्सवमावभूतैव विद्या अविद्यां निवर्तयिष्यनीत्यत आह -न खल्विति। विद्याविद्ये चढेकत्रात्म नीच्छाम, ततस्तयोः स्वभावावस्थानादविरांधे न निवत््रनिवर्तकभावःः विरोधे वा विद्ययात्मन्यविद्या नित्यनिरस्नेति न्निवन्धनत्वाभावान्नित्यमुक्तं जगन् स्यादित्यर्थः । अविद्याया इति काकाक्षिवद्भयत्र संवध्यते । नयेति; विद्ययेत्यर्थः । श्रवणादिजन्यमागन्तुकं विद्यान्तरमविद्यां निवर्नविप्यनीनि चेदत आह न चेति। आगन्तुकस्यापि विद्यान्तरस्य ब्रह्मखभावत्वात् नैकात्म्यहानिरिति चेदन आह-आगन्तुकेति। नानित्यस्य नित्यस्वमा- वत्वं घटत इत्यर्थः । अत्रैवार्ये परोक्तं पठनि-तदुक्तमिति 1 अत्र सिद्धान्तमाह- अत्रति स्मान्न ब्रह्मण इत्याह -- तद्धीति। अविद्यानिवर्तक आगन्तुकोऽर्थोडस्य नास्तीत्यर्थः । यद्वा अनागन्तुकार्थमनाधेयातिशयमित्यर्थः । तत्र नित्य- प्रकाशत्वन सवामाविक्यविधा नास्तीत्युक्तम्: अन्नानागन्तुकार्थत्वेन चागन्नु- क्यपि सा नास्तीत्युक्तमिति विवेकः । विद्यासभावे ब्रह्मण्यविद्याकलुषिनत्वं नास्तीत्युक्तम् ; यदि च स्यात्ततो महान् दोषः स्यादित्याह-अन्यथेति । ब्रह्मभूयं गतस्येति; ब्रश्ममावं पाप्तस्येत्यर्थः। ननः किमित्यन भाह-तत्रेति । ब्रह्मैव संसरति मुच्यने च, न जीवा इति च तेषां मतम् ; नदनुमाष्य दूषयति-अयेि। ब्रक्षैव; न जीवा इत्यर्थः । कुत इत्याह-यत इति। अमेददर्शनाद्गम्मणि मुक्ते, अन्यस्य भदद्रष्टुर्द्धस्यामावात्सर्वमद अत्यस्तमये युग- पत् सर्वमोक्षमसङ्ग इत्यर्थः । स्वपक्षमुपसंहरति -- तस्मादिति। नन्वस्तु जीवानामविद्या; तथाप्यकात्म्य विलक्षणहेत्वभावान कथमविद्यानिवृत्तिरिति पूर्वोक्तमाशङ्न्य परिहरति- तेषामिति। विलक्षणसत्यह्वेत्वभावेपि जीवाना 3A

56

मविद्याकलुषाणामविद्याकल्पितश्रवणादिलक्षण हेतुकविद्योद याद विद्यानि वृत्तिर्घटत इत्यर्थः । विलक्षणः प्रत्ययः कारणं यस्य स तथोक्तः, विलक्षणप्रत्यय- श्वासौ विद्योदयक्षेति कर्मधारयः; विलक्षणश्वासौ प्रत्ययविद्योदयश्रेति वा।

P. 12-8. ननु जीवानामपि विद्या नेसर्गिक्पर्नि, अतः सैवाविद्यानिवर्तिका, नागन्तुकी विलक्षणेत्यन आह-न हीति। अविद्यामय एवं जीव इत्युच्यत इत्यर्थः। ननु विद्यासवभावाद् श्रह्मणो जीवानाममेदात् कथ मविद्यामयत्वमित्यत आह-अव्यतिरेकेपीति। यथा बिम्बं मुखाद्यवदातं तत्प्रतिबिम्बं च कृपाणादावनवदातमेवं ब्रक्षणो विद्यात्मवेपि जीवाना- मविद्यति व्यवस्थेत्यर्थः : ननु न तावङ्कह्माविद्यानिवर्तकम, नित्यनिवृति- प्रसङ्गात्; न चाविदान्तरम्, अविद्यात्वाविशेष्रेणा प्रतियोगित्वात्, निवर्तका- निवृत्तिप्रसङ्गाच्च, निवर्तकान्तरकल्पनायां चानवत्थानात् ; न च ब्रह्मा- विद्याभ्यामन्यन्निवर्तकं तवास्तीत्यभिप्रायेण पृच्छति-केनेति। सिद्धान्ती तु रजस्वाविशेषे पि यथ। कतकरजो रजोऽन्तरप्रतियोगि तन्निवर्तकं च भवति तथा अविद्यात्वाविशेषेSपि श्रवणाद्यविद्या प्रपश्चाविद्यायाः प्रतियोगिनी निव र्निका च भविष्यतीत्यभिप्रायेणाह-श्रवणेति। तत्र श्रवणमननयोः शाब्द- विद्यात्पत्तिक्रमेण, ब्रह्मचर्यादेश्ष कल्मषक्षयक्रमेण, ध्यानादेश्वद्वयात्मप्रका शामिर्व्याक्तिकमेणाविद्यानिवृध्युपायत्वमिति विवेकः । श्रवणं वेदान्तस्य, मननं तर्केण तदर्थानुसन्धानम्, ध्यानाभ्यासस्तदर्थानुचिन्तनावत्तिः । परश्ष तुल्यजातीयस्य श्रवणादेः प्रतियोगिलवासंभवामिप्रायेण पुनः पच्छनि- कथमिति। सिद्धान्ती तु किमत्र वक्तव्यम्! अविद्यात्वाविशेषेऽपि श्रवणम- ननपूर्वको न कर्णमूलोपदेशपूर्वको योऽयं "स एष नेति नेति" इति वीप्सया प्रतिषिद्धारिवलमिद्यमानप्रपथे ध्यानाभ्यासः सोपत एव प्रपशदर्शन प्रतियोगी; अतस्तन्निवर्तयतीत्याह-योऽयमिनि। प्रतिषिद्धोSखिलमेदप्रपथचो यस्मिन् स तथोक्तः। देहादीनामात्मत्वपतिषेधोऽयम्, नाखिलप्रपश्चप्रतिषेध

पेक्षायामगृब्जमाणविशेषत्वादरिवलप्रपश्चप्रतिषेध एवायमिति सूक्तम्-प्रतिषि- दासिळमदप्रपक् इति। नन्वेवमपि श्रवणादेर्भेददर्शननिवर्तकस्य निवर्तका

मह्षकाण्ड: 31

नतरानुपपत्तेरनिवृत्तावनिर्मोक्षप्रसङ्ग इति पराभिप्राचमाशङग्य परिहरात-स F.12-14 चेति। सामान्येनेति ; अविशेषेणेन्यर्थः। 'मः' इति श्रवणादिपूर्वो ध्यानाभ्यास. परामृश्यते। एतदेवान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रपश्चयति -- T हीति । यदि श्रतृश्रवणादिभेदं विहाय भेदान्तरप्रविलापकाः श्रवणादयः स्युः, ततः स्यादेष दोषः; ते विशेषेण सर्वमेदान् प्रविलापयन्तस्तदन्नर्गनत्वादात्मान- मपि प्रविलापचन्ति; ततश्च न तेषामनिवृत्तिः; नापि निवर्नकान्तरापेक्षति भाव :; ततश्ष नानिर्मोक्षदोष इत्याह-तथा चेति। सच्छ इति खभाव- निर्मलत्वमाह। परिशुद्ध इति ; अपगनागन्तुकाविद्याकालुष्य इत्पर्यः । मत्र दृष्टान्तमाह-यथति ; यथा द्रव्यविशेषस्य कतकादेश्चूर्णरूपं रजः कर्तृ त्रक्षिप्तं सत् रजोऽन्तराणि संहरत् सयं च संहियमाणं रजःसंपकेकलुष- मुदकं कममूत स्वरूपावस्थां नयतीत्यर्थः । दृष्टान्तमुक्त्वा दाष्टान्तिकेऽपि योजयति-एवमिति। मेददर्शनत्वेन विशेषाभावान नद्गते श्रवणादिगते च मेदे प्रविलीयमाने जीवः स्वच्छे स्वरूपे वतिष्ठत इत्यर्थः। ननु ब्रह्मणो विभक्तो जीवोऽविद्याविलये स्वरूपस्थोऽपि तथैवांवतिप्ठते; अतो न बमी- मावोऽस्य स्यात ; श्रयते चासौ-"ब्रह्म वेद बक्षैव भवाते" इत्याशङ याह -अविद्ययेति । यदि ब्रह्मणो जीवस्तच्वतो भिन्नः स्यात् तनः स्यादेवम्; कि त्वविद्यया; अतो विद्ययाविद्यानिवत्तौ यथावक्षरूपमेव भवतीत्यर्थः । अन्र दृष्टान्तमाह-यथेति। मेदे ; विदारण इत्यर्थः । तदाकाश इति ; घठा- काश इत्यर्थः। पर इदानीं विज्ञातीयत्वप्रयुक्तमुष्णशीतादिषु निवर्तकत्वं दृष्टमित्यमिमानेन पुनः प्रत्यवतिष्ठते-स्यादिति । श्रवणादिमेदेन प्रपश्चः कयं निवर्तेतः अविद्यात्वाविशेषादिति मावः। सिद्धान्ती तु सजातीयस्थापि रजसः प्रतियोगिनो रजोन्तरंनिवर्तकत्वं दृष्टम्; विज्ञानीयस्यापि रूपरसादे- रप्रतियोगिनो न दृष्टम; अतः शीतोष्णादावपि प्रतियोगित्वप्रयुक्तमेव निवर्त- कत्वम् ; तथ्च श्रवणादिमेदस्याविद्याकृतत्वेऽपि व्यक्तमस्तीत्याह-मेदेति। प्रतिपक्षत्वमाह-व्यक्तमिति। श्रवणादेः सयं निवत्तौ सनातीयस्य च निवर्तकत्वे दृष्टान्तद्वयमपरमाह-यथा चेति। यद्यपि पयो नाठरेणाभिना जीर्यति, तथापि पयोन्तरमनपेक्ष्य जीर्यतीत्येतावता साम्येन स्वयमित्युत्कम.

38

न हि दृष्टान्तेन सर्वथा साम्थं भवतीति भावः। श्रवणाद्यविदैवाविद्या 2. 18-2. निवर्तयतीतमिं श्रत्या द्रढयति- यथोक्तमिति ! मन्त्रार्थ स्पष्टयति- एतदिति ! विद्या विशुद्धविज्ञानं नित्यम् ; अविद्या श्रवणादि; ते धुपायोपेय भावेन सहिते संबद्धे इति दथाक्रमममिसंबन्ध इति। ननूपेया चेद्विद्या, साध्या तेर्हि; न ह्साध्यस्योपेयत्वं घटते ; अतश्नानित्यत्वमित्याशक्कय मन्त्रस्योत्तरार्ध योजयति-साध्येति। तद्याचष्टे-एष इति। नाविद्या विद्यां जनयति, किं त्वविद्यानिवृत्तिम् ; विद्यां तु व्यनक्ति, तेन व्यङ्गचतथा पंयत्वं विद्यायाः, न जन्यतया; अतो नानित्यत्वमित्यर्थः । एतच्चात्मख- भावमूतनित्यविद्याभिप्रायंणोक्तम्। ननु "मृत्युं तीर्वा" इति मृत्युनिवत्तिः श्रूयते, नाविद्यीनवृत्तिः; कथमविद्या निवर्त्यत इत्यृच्येत! इत्याशङ्रचाह- मृत्युरिति। चतुर्थ मन्त्रपादं योजयति-तस्यामिति। 'विद्यया' इति इत्थंभूत- लक्षणे तृतीया : स्वरूपावस्थानांमत्यमृताविवरणम्। नन्वविद्या चेदविद्यां निवर्तयति न ततः स्वरूपलाभाय प्रयतितव्यमित्याशङ्क्याह-सफटिकेति; यथा स्फटिकमणेर्जपाद्युपाध्यपनयाय प्रयल्नादेव तन्निबन्घनरागत्यागात् प्रयता- न्तरमन्तरेण स्वरूपेऽवस्थानं तद्वदिहापीत्यर्थः ।

अत्र कचिदाहु :- "कुर्वन्नेवेह कर्माणि" इत्यतो मन्त्रात् कर्म प्रकृत- मविद्याशब्देन विद्यापर्युदासेनोच्यते; तस्मात् ज्ञानकर्मसमुच्चयपरोऽयं मन्त्र इति। तदसत् ; 'अविद्या' इति हि नञ्श्वुतिरधर्मवत् सशक्त्या विद्याविरुद्धम- सम्यग्ज्ञानमज्ञानं चाह, नान्यमात्रम्। अत् श्रुतिश्र प्रकरणाद्वलीयसी। तस्मान्न ज्ञानकर्मसमुच्चयपरोन्य मन्त्र इति।

मन्त्रस्यार्थान्तरमाह-अन्य इति। अविद्या प्रपश्चदर्शनं न विद्यया कूटस्थात्मप्रकाशेन रहितमस्तीत्यर्थः । एतदेव दर्शयति-तथा हीति। न जडस्य खतः प्रकाशः संभवति ; न च परतः, खभावाहानात्; न चात्म- प्येन प्रकाशान्तरेण खप्रकाशेन, अविकारित्वादात्मनः । न च प्रकाशेनासं- मद्स्य प्रकाश इति भावः । उपसंहरति-तस्मादिति । तथा तथेति; तेन तेन प्रपश् रूपेणेत्यर्थः । एतदेव अ्त्या द्रव्यति-यथेति। भत्र कश्रिदाह-

ब्रह्मकाण्ड: 39

सर्वशब्दोऽयं प्रकृतविषयः; प्रकृतं चात्र "न नत्र सूर्यों भाति न चन्द्रतारकम्" इत्यतः मुर्यादि; तेनायमर्थः-तस्य ब्रह्मणों भासा प्रभावेण सर्वमिदं सूर्यादि भाति विद्योतत इति, न व नत््रकाशेन सर्व जगत्रकाशत इति। तदयुक्तम् ; भाःशब्दो हि प्रकाशवचनः; प्रभावशक्त्यादिवाचित्वे सत्यलौकिकोऽर्थः कल्पितः स्यात्; तस्मात् नस्य भासा प्रकाशेन सर्वं प्रकाशत इत्ययमेवार्थः । नन्वेवं ब्रक्मणः प्रकाशात्मकत्वात् 'तस्य' इति व्यतिरेको न घटने । 'राहोः शिरः' इतिवदुपचारादुपपतः । नन्वेवमापे प्रकृतत्वात्सूर्यादिरेव ब्रह्मम्रकाश्यत्वमुक्तं स्थान, न सर्वस्व जगनः । न; तत्सामान्यादितरेषु तथात्वान्, ब्रह्मक्षत्रादिवदुपलक्षणोपपत्तेश्र। सर्वशब्दश्व स्वरसेनाशेषवचनः; स खार्थानुपपत्या मंकोच्यमानः प्रकरणादिभिर्नियम्यत; यथा-'सर्वमन्नं भुक्तम् इति। न त्विह नथेति श्रुतसंकोचो न युक्तः । उक्त: पर एव प्रकाशस्तथा तथा प्रकाशत इति स कि खभावात्परि- णामाद्वा: नेत्याह-किं त्विति। अत्रार्थेऽभियुक्तवाक्यपाह-यथेति ।P.18-14. सर्व दर्शन सर्व ज्ञानम ; अन्यूनं संपूर्णम्, परप्रकाशस्रूपमिति यावत्। अविकल्पं वियदादिविकल्परहितं वियद्ादिरूपण विकलप्यमानमिव तु अयमान्तरः देहान्तर्गतो जीवो मन्यत इत्यर्थः यद्वा विकल्पो-सदर्थज्ञानम्, तन्न भवतीत्यविकल्पम्, असन्तं विकल्पमिवासदर्य ज्ञानमिव मन्यत इत्यर्थः । पूर्व विद्याविद्ययोरुपायोपेयभावेन सहमाव उक्तः, इह त्वविद्याथाः प्रपश्व- दर्शनस्य विद्यानुवद्धत्वेनेति विवेकः । ननु जीवानामविद्या, न ब्रह्मण इति पूर्वमुक्तम; कथमिदानी तस्यैवाविद्यानुबद्धत्वमुच्यते! पूर्व ब्रम्मस्वरूपाज्ञातृ- त्वेन जीवानामविद्येत्युक्तम् ; अधुना तु निरधिष्ठानविभ्रमानुपपत्तेरज्ञातत्वेन शुक्तिवत् ब्रह्मण: कार्याविद्यानुबद्धत्वमुच्यत इत्यविरोधः ।

एवं प्रपश्चाविद्याया नित्यविद्यया सहभावमुक्त्वा श्रवणादिविद्याया अवि दयया सहमावमाह-तथेति । विद्याविद्ययोरन्योन्यसहभाव इत्युक्तं भवति । अत एवोक्तम्-'उमयं सह' इति। कुत इत्याह-श्रोत्रिति। एवं मन्त्रस्य पूर्वार्ध व्याख्याय तस्योत्तराधै व्याचष्टे-तत्रेति । श्रवणादिविमा- गाविद्यया नित्यविद्यागतामविद्यां प्रपशदर्शनं तीर्त्वेत्यर्थः। नन्वविद्यात्वे

40

तुल्ये को विशंषः, येन सा जगतो भेददर्शनमविद्यां आाधेतेत्याशङ््च विशेष :,13-17. उक्त :- विद्या पत्यासन्नयेति। ऐकात्म्यश्रवणादिविद्यायां तत्सहभावेन नित्य- प्रकाशरूपायां चाभिव्यञ्ञकत्वेन श्रोतृश्रवणादिभेदाविद्या प्रत्यासन्नेति विशेषः। विद्यालक्षण दृनि ; नित्यप्रकाशलक्षण इत्यर्थः । तन्निवृत्ताविति; कालुष्यानि- वृत्तावित्यर्थः । अत्रेदानीमैकात्म्ये मेदस्यासत्यत्वात् श्रोत्रादिभेदाश्रयाः श्रव- णादयो-प्यसत्याः; नतश्र कथमविद्यानिवृत्तिकार्यं कुर्युः१ इति परश्चोदयति -- स्यादिति। मरुमरीचिकाजलादी स्नानादिकार्यादर्शनादिति भावः । श्रवणा- देरसत्याच्च ब्रक्मप्रतिपत्तिरसत्या स्यादित्याह -- असत्याच्चेति। वह्ेरित्यध्या- हृत्य प्रतिपत्तिपदेनानुषञ्ञनीयम्। सिद्धान्ती त्वसत्यादपि सत्यं कार्य सत्या- र्थप्रतिपत्तिश्र दृष्टेत्याह-उच्यत इति। शाम्बरिकदर्शिता र्यादिमाया भ्रीतेः, व्यात्रादिमाया च भयस्य निमित्तमिति विवेकः। सत्यप्रतिपत्तेरित्यत्र निमित्तमित्यनुषञ्जनीयम्; इदमुदाहृतम्। रेखा गवयादिरूपेणासत्यापि रेखास्वरूपेण तावत् सत्या; श्रवणाद्युपायास्तु स्वरूपेणाप्यसत्या इति विशेषं दर्शयन् परः पुनः प्रत्यवतिष्ठते -- स्यादेतदिति । सिद्धान्ती तु रेखास्वरूपेण सत्या अपि रेखागवयादयो येन गवादिरूपेण सत्यगवयादि- प्रतिपादकास्तदूपमसत्यमेव ; रेखारूपसत्यत्वं तु सत्यगवयादिप्रतिपत्तिकार्यानु- पयोग्यकिश्चित्करमेवेत्यविशेषमाह-उच्यत इति। यदि तु केनचिद्रूपेण सत्यत्वमन्तरेण न तुष्यति भवान्, तदप्यस्तीत्याह- अपि चेति। बश्षैवा- विद्यया शवणादिरूपेण गृहीतं शुद्धबक्षत्राप्तावुपाय इत्यर्थः । रेखादयोऽपि स्वरूपेण सन्तोSपि वर्णादिनाविद्यादिरूपेणैव वर्णादीनां गमकाः, न स्वरूपे- णेति सर्वथा साम्यं प्रकठयति-यथेति। अत्र परमतमुपन्यस्य दूषयति- योऽपीति । लाकविरोषं प्रकटयति-तथा हीति। असत्याच्च सत्यार्थप्रति- पत्तावुदाहरणान्तरमाह-तथेति। बहिः प्रतिबिम्बला्छितमादर्शमुपलभ्य गृहे बिम्बानुमानं न सूषेत्यर्थः । अत्रैवोदाहरणान्तरमाह-शब्दाच्चेति । नित्यत्वं सर्वदा सच्चम: तच्च दीर्घत्वादेर्द्विकालत्वादिलक्षणस्यासत्यत्वद्यो- तनार्थमुक्तमिति मन्तव्यम्। एवमसत्यात्सत्यकार्यार्थ प्रतिपत्तेमेदेनोदाहरणानि दत्वा अधुनोमयत्राप्येकमुदाहरणमित्याह-तथेति। सत्यप्यहिदंशे कस्य-

बह्मकाण्ड: 41

चिन्मरणमूर्च्छयोरदर्शनादनैकान्तत्वं हेतोराशङ्कच विशिनष्टि-कालादीति। P.14-16. तेनेदृशमिदमनुमानम् 'मरिष्यत्ययं मूच्छी वापत्स्यते, राहोः पङ्गोर्बा काले वल्मीकादौ देशे दष्टत्वाद् पूर्वदृष्टदष्टवदिति दृष्टान्तविशेषणत्वे हेतुत्व- मुन्नेयम्।

एवं परोक्तं दोषं रपक्षे परिहृत्य परस्मै चापादयन्नाह-यस्यैवेति। ननु ज्ञानमेवैताभिरपनेष्यते; अतः कथमपनेयामाव इत्याशङ्ग्याह- क्षणिकस्येति। ज्ञानापनयो हि तद्विनाशः, स च तस्य क्षणिकस् खवभाव- सिद्ध एवेत्यर्थः। ननु पर्वमशुद्धस्य ज्ञानस्य विशुद्धिरतिशयस्तामिरुपनेष्यते; अतः कथमुपनेयाभावः इत्याशङ्कयाह-अनाघेयेति। द्वितीये क्षणे ज्ञानस्य शुद्धिर्जन्या, न च तदस्तीति भावः । यद्वा द्वितोये क्षणे किंचि- दपनेयमुपनेयं वा; न च क्षणिकस्य सोऽस्ति, खरसेन विनाशात्। किं च तथाभूतस्यैवासंभवाद; कंचिदतिशय विकारमाधाय किचिदुपनेयमपनेयं वा; न च क्षणिकस्य क्षणिकत्वादेवातिशयाधानमस्तीत्यर्थः। न चैकस्मिन् क्षणेऽतिशयानतिशयौ संभवतः, विरोधात् इत्याह-एकस्मिन्निति। न चैक- स्मिन्नेव क्षणे पूर्वापराधमेदेन तयोरविरोध:, एकस्मिन् क्षणे पूर्वापरार्धमेदा- संभवादित्याह-क्षणस्येति । यस्तु विशुद्धात् क्षणात् विशुद्धस्यैव क्षणान्त- रस्योदयमाह नस्यान्यो बद्धोऽन्यो मुच्यत इनि दर्धठमापद्यते। एवं संतानिन्युपनेयासंमवमुक्ता ।प्रति संततावाशङ्यनि-यदीनि। स्थायिनी हि संततिरिति भाव:। तददषयति-तदसदिति। संसारिणो मोक्षेSघि कारः ; स च कर्तृत्वभोक्तृत्वलक्षणः; न च संततिस्तादृशी, अवस्तुत्वाद; अतोऽस्या मोक्षेऽनधिकारादुपनयापनेयावर्किचित्कराविति भावः । अवस्तुत्वं च संतानस्य संतानिभ्यो व्यतिरेकानम्युपगमादिति द्रष्टव्यम् । दूषणान्तर- माह-कयं चेति; खपुष्पादावदर्शनादिति भावः । अत्रैव परमतमाशङ्क- यति-अथेति। एतहूषयति-कल्पितस्तहाति। सोक्तमाह-उक्तमिति। परस्मादात्मनो भिन्नतया कस्पितो जीवः, तद्विषया बन्घमोक्षौ, न परसिमन परमात्मनि सत्य इति 'तस्मादविद्यया जीवाः' इत्यादावुक्तमिल्यथेः । एवं संसारमाक्षावपि कल्पितविषयत्वात् कल्पितावित्युक्तं मवति । कि चाना-

42 ब्रक्मसिद्धिव्याख्या

दिनिधनस्यात्मनां मुक्तिसंसारौ न संभवन इनि क्षणिकपक्षोऽभ्युपगतः तं चाम्युपगम्यापि चेदनादिनिधनायाः संतनेरेव ताविष्टी, तत आत्मना कि- P. 16-8. मपराङ्मम्, येन तस्य नौ नेष्टौ१ इत्यमिप्रयिणाह-अपि चेति। अनादि- निधनत्वमेव संततेरुपपादयि-तथा हीति। संततेनात्पादः, संसारस्या- नादित्वात्; उत्पादे हि न सोऽनादि: स्यात्। अवस्तुत्वाच्च संततेर्नोत्पादः; न चोच्छेद:, अवस्तत्वादेव; न ह्यवस्तुनो जन्मोच्छेदौ स्न इत्यर्थः । इतश्र नोच्छेद इत्याह-अन्त्यति। अनुपपत्तिमाह-स हीति। अपर आह-आरभत इनि। योगिनोउन्त्वक्षणस्य सर्वविषयत्वेन सर्वज्ञज्ञानार्थ- क्रियाकारित्वान्नातच्वम्; अतो न तदसच्वात् पूर्वक्षणानामसच्वम्; अतो न संतानाभावः । न च तस्यानुच्छेदः, संतानान्तरे सति सवसंतत्युच्छेदादिति भावः। सिद्धान्ती तु पूर्वनपि हेतुफलभावानुवृत्तावेकसंततिरासीत; इदानी- मपि चेद्योगिनोउन्त्यक्षणस्य सर्वज्ञज्ञानस्य च हेतुफलमावोडस्ति, न तहि संतानान्तरत्वम् ; न हि हेतुफलपरंपरामन्तरेणान्यदेकसंततवेहेतुः; अतो न संतत्युच्छेदः; मतश्र न तल्क्षणो मोक्ष इत्यमिन्रायेणाह-सतीति। परः पुनर्विशेषमाह-नेति। ततः किमित्याह-न चेति। योगिज्ञानसंततौ चरम इत्यर्थ: । यदि नोपादानं किं ताई स इत्याह-आलम्बनेति। प्रत्ययः कारणम्; विषयरूपं कारणमित्यर्थः । उपादानं तु समनन्तरपूर्वभावि कारणमुच्यत इत्याह-समनन्तरेति। तत्र सर्वज्ञज्ञानेऽन्य एव खसंतान- वर्ती पूर्वक्षण:, चरमस्तु सर्वजज्ञानग्राह्यत्वात विषयरूपं कारणमित्याह- खेति। सिद्धान्ती तु न तावद्यदात्मकं कार्य तदुपादानमेव, नापि यदा- श्रयः; क्षणानां परस्परमनात्मत्वादनाश्रयत्वाच्च; यदि तुल्यजातीयमुपा- दानम्, प्रासं तारहै योगिज्ञानं सर्वज्ञज्ञानस्य ज्ञानमात्ररूपतया तुल्यत्वे- नोपादानम्; अतो न संतानान्तरत्वमित्यभिन्रायेणाह-यदीति। यदि तु योगिसर्वज्ञज्ञानयोरसर्वसर्वविषयत्वेन विषयभेदादतुल्यजातीयत्वम्, अतो न योगिज्ञानमुपादानम्, अतो विलक्षणसर्वज्ञज्ञानोत्पनौ योगिज्ञानसंतानोच्छेद इत्युच्यते; अतो रूपज्ञानप्रवाहे सति यदा रसज्ञानं मत्रति तदापि पूर्व- संतानोच्छेदादपवर्गप्रसङ्ग: स्यादित्याह-योऽपीति। अथ तत्र कर्थचि-

ब्रह्मकाण्ड: 43

द्वोघरूपतया तुल्यत्वमुच्यते, तदविशिष्टं योगिसर्वज्ञज्ञानयोरपि; ततश्रांपा- दानोपादेय भावादेकसंतानत्वं पूर्वसंतानानुच्छेदात्पुनरप्य निर्वाणं स्यादित्याह- कथचिदिति ॥ P.15-16.

इदानी क्मप्राप्तं विज्ञानपदं व्याख्यातुं तद्दयावर्त्य परमतमुपन्यस्यति- केचिदिति ! आत्ममनःसंयोगजं विज्ञानं गृणो वस्येति विग्रहः । अविज्ञान- स्वभावमिति; खतो जडमित्यर्थः । सम्यगुन्खाता उन्मूलिताः सकला बुद्धि- सुखदुःखेच्छाद्वेष प्रयत्नधर्माघर्मसस्काराख्या विशेषगुणा यस्मिन्निति विग्रहः । तस्येति ; आत्मतच्वस्वेत्यर्थः। ज्ञानस्वभावोऽपि चेन्मनःसंयोगसापेक्षो जानाति तत एव तर्हि ज्ञानमुत्पत्स्यते, तेन वृथा तत्खभावत्वकल्पनेति कणभुजो मतम्। कथं स्वरूपावस्था ब्रह्मशव्दनोच्यत इत्याशङ्कय तस्य प्रवृत्तिनिमित्तमाह-सा हीति। देहादिभिरनवच्छिन्नत्वं बृहच्वे हेतु :; वृह- च्वाच्च बरह्मेति गीयते; 'बृह्द बृहि वृद्धौ' इत्यस्मात् बक्षशब्दव्युत्पत्ते- रिति भावः । एतच्च श्रीतत्वलेशद्योतनार्थमुक्तमिति मन्तव्यम्। ज्ञान- सभावात्मपक्षे तु दोषमाह-ज्ञानखभावत्वेति । चशब्दस्तुशब्दार्थें। न तावदसंनिधानात् सर्व न बुध्यते, सर्वगतस्य सर्वत्र संनिधानाद्। न च सर्वगतोSप्यसर्वगतदेहेन्द्रियादिसापेक्षः सर्व न बुध्यते, नित्यत्वाज्ज्ञान- रूपस्य ; ज्ञानोत्पच्यर्थ हि देहाद्यपेक्ष्यते; नित्यत्वादात्मनो ज्ञानरूपं नित्यम्। अतश्र संनिहितविविधज्ञेयविशेषत्वात सर्वमान्मा बुध्येत; ततश्र वद्धस्य मुक्तस्य च यथादृष्टनियतार्थगोचराव संसारान सर्वदशित्वेन वृहत्तरः संसारः स्यादित्यर्थः । अथैतद्दोषभयान् न किचिज्जानातीत्युच्यते, प्राप्तं तईि जडत्वम् ; गतेरिव गम्यमन्तरेण जानात्यर्थस्य ज्ञेयं विनानुत्पत्तेः। न चात्मैव ज्ञेयः, कर्तृकर्मत्वविरोधात्। तदेतव् साशङ्कमाह-अथेति । तदेव परमतमुपन्यस्य तन्निवृत्तये विज्ञानपदं योजयति-तानिति। परः पूर्वोक्त- दोषदृष्टिः पृच्छति-कुत इति। सिद्धान्ती तु न वयं प्रयोजनवलाद् चित्सभावत्वं ब्रूमः, किं तु श्रुविबलादिति मन्यमान आह-शरूयत इति । ननु प्रागुक्कदोषबलाच्छूतेर्थान्तरत्वं कल्पयिष्याम इत्यत आह-न चेति। स्यादर्भान्तरकल्पना श्रुतेः, यद्युक्तो दोषः स्यात; स तु नास्वीत्यर्थः ।

44

2.16-25. कुत इत्याह- यथेति। यथा दाहकोऽप्यभिर्न सर्वं दहति, यथा च दर्पणादिर्यदुपनीयते तच्छायामापद्य तदेव दर्शयीि, उपनायकामावे शुद्ध- मंवतिष्ठते; तथा आात्मापीन्द्रियाद्युपनीतं बुध्यते, न सर्वम्; मुक्तश्रोपनायका- भावान्न बाह्यं बुध्यत इति। अदाह्यमिति; अयोग्यमित्यर्थः। भोगायतनशरीरस्थ इति; अन्यत्र सतोऽपि भोगनिवृत्यर्थ विशेषणम; मुक्त च भोगाभावे उपनायकाभावो हेतुरिति मन्तव्यम्। ननु वहयादेरसर्वगतस्यासंनिहितदा- द्याद्युपनयनापेक्षा युक्ता, न त सर्वगतस्यात्मनो नित्यसंनिहितसर्वविषयस्य; अतः सर्वदर्शित्वं मुक्तस्य च बाह्यविषयोपलब्धिः स्यादिति चोदयति- स्यादिति। सिद्धान्ती तु तवाप्येष दोषोऽस्ति; अतो यस्ते परिहारः स नोऽपि र्भावष्यतीत्यमिप्रायेण परस्यापि तद्दोषमासञ्जयति-उच्यत इति । आत्ममनःसंयोगेनात्मना च ज्ञानमुपजन्यते; स चात्ममनःसंयोगः सर्व. मनोमिः सर्वात्मनां सर्वगतत्वेनाविशिष्ट इति सर्वोपलम्भप्रसङ्ग इत्यर्थः । ननु सर्वात्मनां सर्वमनोभि: संयोगाविशेषेऽपि यो विषयो यस्य विषयत्वे वर्तते स एव तमेवावबुध्यत इति नाव्यवस्था स्यादित्याशङ्गचाह- मन इति। न हि विषयाणामात्मनः प्रति सतो विषयत्वम्, अपि तु मनःसंयोगमुखेन; अतः सर्वसंयुक्नैः सर्वमनोभिः संयोगाविशेषात् सरवें विषया विषयत्वेऽस्य वर्तन्त इत्यर्थः । मथ सर्वमनोभिः संयोगाविशेषेऽपि सवकर्मनिमित्तत्वादुपभोगस्य स्वकर्मोपनीतमेव भोग्यमुपलभत इति व्यवस्थो- च्यते, ततोऽस्माकमपि ज्ञानरूपोडप्यात्मा कर्मपाशवशीकृतोऽसतन्त्रस्तदुप- नीतिमेवार्थ बुध्यते, न सर्वमिति व्यवस्था सेत्स्यती्याह-अथेति। ननु जन्यज्ञानवादिन: कर्मवशात् कचिज्ज्ञानं जन्यते कचिन्नेति युक्ता व्यवस्था ; नित्यज्ञानस्वभावात्मवादिनस्तु कथं कर्मनिमिच्ा व्यवस्थेति वाच्यम; न हिं तस्य कर्ममिर्नियतार्थविषयं ज्ञानं जन्यते, नित्यत्वात् ; तज्जन्मनि च तत्सभावात्मनन्मप्रसङ्गात्। न च विषयान्तरं प्रतिमास्यते, अनित्यत्वा- दात्मनाशापत्तेश्र । तदा च सर्वानुपलब्धिः प्रसज्यते, न तु व्यवस्था; न सेकस्य विषयमेदेन नाशानाशौं संभवतः। अत एव न तिरोधीयतेऽपि। न चार्य एव कश्चिदात्मनः सर्वगतादपसार्यते, पठादिमिरिवाब्रियते वा कर्पभि :; यतोऽव्यवस्था स्याद्। अि व कर्मनिमित्ता चेद्रघवस्था, ततो

ब्रह्मकाण्ड: 45

मुक्तय क्षीणाशेषकर्मणः सर्वदर्शित्वं दुर्निवारम्। उच्यने-ज्ञानमात्मा, न ज्ञाता; ज्ञातृता चं तस्य कर्तृशक्त्यहंकारोपरागनिबन्धना; अहंकारश्र भोगायतनस्थरतत्रैव ज्ञानृतामवभासयनि; तेन विभारप्यात्मनो ज्ञातृत्वं प्रादेशिकमेव, न सार्वत्रिकम् ; अतो भोगायतनस्थ एवात्मा ज्ञाता, नान्यत्र सन्नपि; ततश्र यदेव भोगसाधनः कर्ममिर्भोगायतनं प्रत्युपनीतं तदेव ज्ञातुः संनिहितमिति तदेव वेत्ति, नेतरदिति व्यतस्थासिद्धिः। ननु ज्ञान- रूपम्यात्मनो विभुत्वात् सर्वज्ञयसंबन्धोऽस्नि। बाढम्। किमिति ताई 'सर्वमिदं जाने' इति न परामृशनिः अज्ञातृत्वात्, ज्ञातुर्द्ययं परामर्शों 'जाने' इनि; ज्ञातृत्वं च भोगायतनस्थम्, न सार्वनिकमित्युक्तम्। अत एव मुक्तस्यापि न बाह्यविषयज्ञातृता; सा हि शरीरस्थेत्युक्तम्। अतो ना- शरीरस्य भवितुमर्दति । ततश्ष मुक्तौ ज्ञानमात्रतयावतिष्ठते, न ज्ञातृतया; अतस्तेन संबद्धमपि जगत्तच्वं न ज्ञेयतया संबद्धम्; कर्तुर्हि कर्मणा संबन्वः । ननु न ज्ञानमपि ज्ञेयं विनास्ति; सकर्मको हि ज्ञानार्थ इत्युक्तम; अतः कथं ज्ञेयं विना मुक्तज्ञानमवनिष्ठने-इति चन्, न; आदित्यप्रकाश- वदुपपत्तेः; यथा स्वल्वादित्यप्रकाशः प्रकाश्यानपेक्षतिद्धिः, एवं ज्ञानमपि ज्ञेयानपेक्षसिद्धिः । ननु सकर्मेको जानात्यर्गः । सत्यम्; बुद्धिवृत्तं तु तत; तद्धि सकर्मिका करिया, सा कर्मपक्षेति युक्तम; नित्यं च ज्ञानम्, न क्रिया; क्षणिका हि सा। कथं ताह तस्याध्यस्तज्ञातृभावस्यापि ज्ञेयेन संबन्ध: न; क्रियागर्भो हि सः। सा च बुद्धेरित्युक्तम् । न चान्य- क्रियागर्भोऽन्ययोः कर्मकर्तृभावो मवत। सत्यम्, अन्यत्वावगतौ; अवि- वेके तु तयोरन्यक्रियाया अपि तत्कर्मण्यस्य कर्तृता स्यादेव; यथा देद- गतया गत्या तद्विविक्तस्यास्मदर्थस्यात्मनो 'आ्रममहं गच्छामि' इति। तत्कि- मिदानीं दे ज्ञाने? चिदेव सपकाशा ज्ञानम् ; तदविवेकान्तु लोको बुद्धि- वृत्तौ ज्ञानपदं प्रयुड़क्त। ननु लोकप्रयोगगम्यः शब्दार्थ :; अतस्तत्र प्रयोगात्देव ज्ञानपदार्थः स्यात; न तु चित्सप्रकाशा। न, सयंप्रकाश- ज्ञानाध्यासेनैव बुद्धिवृत्तौ प्रयोगात; यदध्यासेन यः शब्दो यत्र प्रयुज्यते स एव तस्य मुख्योऽर्थः, शुक्ताविद रजतशब्दस्य रजतम्। कथं पुन- रवगम्यते-अध्यस्तरप्रकाशज्ञाने बुद्धिउत्ती लोके ज्ञानपद्शयोग इतिः

46

'घटमहं जाने' इंति ज्ञानावभासात्। न च तदवभासोऽन्यतोऽवकल्पत इत्युक्तम्। न च बुद्धिवृत्तमेव स्वतो्वभाति, जडत्ात्। न च बुद्धि- वृत्तस्य खतो जडस्य घटादिवदर्थप्रकाशत्वम्। इन्द्रियं तु प्रकाशकम्, न प्रकाश इति विशेष । अस्ति च नित्यज्ञाने ज्ञानशब्दो वेदे; यथा- "सत्यं ज्ञानमनन्तम्" इति। न हि बुद्धिवत्तस्य क्षणिकस्यानन्त्यमवकल्पते; योग्यतालक्षणो वा ढशो दृश्येन संबन्धो नान्यः; "असङ्को ह्ययं पुरुषः" इति श्रुतेः। दर्शनयोग्यता चार्थस्य बुद्धपारूढस्यैवेति नान्यत्रोपलब्धिप्रसङ्ग:। तस्मात् खप्रकाशमेव ज्ञानं मुख्यम् ; नान्यत् । बुद्धिवत्तं तु आन्तममुख्य- मिति सिद्धम् । तदेतत् सवमतेऽप्युपयुज्यन इति सांख्यमतप्रस्तावेनोक्तमि- त्युपरम्यते।

. 16-9. एवं परमतेन व्यवस्थामुक्त्ा अधुना समतेनाह-अपि चेति। भेद- दर्शनमविद्या; तस्याम् 'आत्मैवेदं सर्वम्' इत्यमेददर्शनेन विद्यया निवर्ति- तायामात्ममात्रावशेषे जगति हश्यमेव नास्ति, कुतो मुक्तस्य सर्वदर्शित मित्यर्थः । बद्धस्य तु "एषो-णुरात्मा चेतसा वेदितव्यः" इत्यादिश्रुते-

पक्षोक्तसर्वदर्शित्वदोषो दूरत एवति भावः। अत्रैव दृष्टान्तद्वयमाह-दश्धु- रिवेति। तमेवार्थ श्रतिद्वयेन द्रढयनि- तदुक्तमिति। द्रग्धुरात्मनो ढअ्रप- ताया इति व्यधिकरणे षष्ठचौ। एवं स्वपक्षमुपपाद्य परपक्षे दोषमाह- विज्ञान इति। कुत इत्याह-न कीति; बुद्धचादिगुणरहितस्य नित्यम- नवबुध्यमानश्य न सच्चमसध्वाद्विशिप्यत इत्यर्थः। न चात्माभाव एव पुरुषार्थ:, पुरुषैरनर्थ्यमानत्वादित्याह-कश्षति॥।

मतान्तरमाशङ्क्य दूषयत-स्यादिति। उद्दहन्त इत्यत्र स्वोच्छेदाय यतमाना हश्यन्त इनि पूर्देगान्वयः। संसारिणस्तु नवंविधाः, येन सोच्छे- दाय यतेरन्नित्याह न त्विति। अनेवंविधत्वद्योतनार्थ विविधेत्यादिविशे षणम्। ततः किमित्याह-तत्रति। सपक्षे तु मोक्षस्यानिष्टनिवृत्तीष्ट- मासिभ्यागेकान्तिकं पुरुषार्थत्वमाह .- यस्य त्विति।

ब्रह्मकाण्ड: 47

इदानी क्रमागतमक्षरपदं व्याचष्टे -- अक्षरमिति । शब्दात्मतामिति | P.16-23

रस्य शब्दतन्मात्ररूपं तदात्मतामागमैकगम्यामात्मन आहत्यर्थः । नन्वक्षर- शब्दोSकारादिवर्णोपेतं विशेषरूपमोंकारमाह; तत्कथमपेत्रवर्णविभागमखिल- शब्दार्थानुस्यूतत्वेन सामान्यरूपमोंकारमाहेत्यत आह -विशेषणेति। अक्षर- शब्दवाच्येनाकारादिविशेषरूपेण श्रात्रेण सर्वात्मत्वे श्रुतिविरोधान् अती- न्द्रियमोंकारस्य पूर्वोक्त सामायरूपं लक्ष्यत इत्यर्थः । यद्ा-अक्षरशब्दो वर्णात्मकं शब्दविशषमाह; तत्कथमपेतविशेषशब्दमात्ररूपतोच्यत इत्याश- ङयाह - विशेषणेति। व्याख्यान्तरमाह-अपरिणामित्वं वेति ; अक्षरमि- त्याहेत्यनुवर्तते। कथमक्षरशवदेन तदुच्यत इत्याह-पीरणाम इनि । परि- णामे पूर्वधर्मनिवृत्तिरूपस्य क्षरणस्य मावात्, नारिंति क्षरणं च्यवनमस्य पूर्वधर्मादिति क्षरणव्युदासेन।परिणाम्युच्यत इत्यर्थः । तत्र ब्रह्मणः शब्दा त्मत्वे प्रत्यक्षादेरभावं वक्ष्यमाणश्चुतीनां प्रतीकापासनापरत्वं च मन्वानः पच्छाने- कथमिति। सिद्धान्ती तु नेमाः प्रतीकोपासनपराः श्रुतयः, अपि तु ब्ह्मस्वरूपपरा इति मन्वानः श्षतिमेव प्रमाणत्वेनोदाहरति-परं चापर- मिति। नन्वोंकारामिधेयं व्रक्ष; तदुक्तम-"तस्य वाचकः प्रणवः" इति। तेन तदमिघयस्य ब्रक्षणः परापररूपतात्रोच्यते, नोकारस्येत्याश ङ्य्याह- न चेति। ननु "वर्णात् कारः" इति विवक्षितैकसंख्यत्वात् कथ वर्ण समुदायात् 'ओम्' इति नाम्नः कारप्रत्यय इत्यन आह-अवर्णादिति ; एकवर्णादन्यस्माद पीत्यर्थः; तस्मात् 'वर्णान' इत्ये कत्वमविधक्षिनममति भावः। अत्र चोदयति-नन्विति। प्रतीकमालम्बनं विषय उपासनावुद्धेः; ऑंकारविषये ब्रश्मबुद्धि: कार्येत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तमाह-यथनि। देवताया अव्यक्त- त्वेन साक्षात् पूजाया असंभवात् तल्लाव्छने तस्वा देवताया ला्छनानि चिहानि शङ्कचक्रादीनि यस्मिन् दारुणि शिलायां वा तत्र देवताबुद्धचा पूनाविधानम्, तथा सा पूजिता प्रसीदतीति कृत्वा यथा तथेत्यर्थः । यद्दा ओमिति वर्णमेदेन नानना ब्झैव ध्येयम; तथा तत्प्रसितीत्याह -- अनेन चेति। एवं मतद्वयमुपन्यस्य दृषयनि- उच्यत इति। यत्र

48

ध्यानाङ्गतोंकारस्य भ्रयते, तत्र भवतु प्रतीकादुपासनोपदेशः; यत्र तु 'युञ्जीत' इत्यादेरश्रवणादश्षुतकरपनाप्रमाणामावाच्च ब्रक्षणः सर्वस्य चोंका- रात्मत्वे वाक्यं पर्यवस्यति तत्र न प्रतीकाद्युपदेश इत्यर्थः । तदुदाहरति- 17-11. यथेति । "तद्यथा शङ्कनैकेन सर्वाणि पर्णानि संतृण्णानि, एवमोंकारेण सर्वा वाक् सतृण्णा"; "ओंकार एवेद सर्वम्" इति सोपक्रमोपसंहारं वाक्यं पठितम ; यथा शक्कनापत्रमध्यवर्तिना वंशकेनैकेन सर्वतः प्रसुताभि: सिराभिः प्रत्येकं सर्वपत्राणि संतृण्णानि व्याप्तानि तथेत्यर्थः । ननु यद्य- प्योकारेण सर्वा वाचोऽनुगताः, तथापि कथं तासां तदात्मत्वम्, तादात्म्ये .पि च तासामर्थभागस्यातादात्म्यात् कथमोंकारस्य सर्वात्मत्वम्-इत्याशक्कय द्वयं संपादयति-अत्र हीति; सर्ववाचोऽनुगमेनोंकारस्य सर्ववाचां तद्ूपा त्यागादव्यभिचारित्वम्; अव्यभिचारि वस्तुनस्तच्वम्, न व्यमिचारि शुक्तेरिव रूप्यम् ; अन्योन्यव्यमिचारिणश्र वाचां विशेषाः, न त्वोंकार इत्योकारो वाचस्तत्वं सत्यरूपम, न तद्विशेषा इति "सर्वा वाचः संतृण्णाः" इत्य- न्तेन दर्शितत्वात् सर्वार्थानां च सविकल्पकज्ञानैर्वागनुविद्धानामुपलब्धे: पूर्वव- द्वाग्रूपत्वं सत्यम; ततश्रार्थानां वाक् तच्वम्, वाचश्रोंकार इत्यमिप्रेत्य "ओंकार एवेदं सर्वन" इत्युपसंहरति। सर्वै च ब्रह्म; अत ओंकारो बक्षेति मावः ।

एवमोंकारसर्वोत्मत्वमविवेकव।क्यगम्यमुक्त्वा इदानी सविवेकेSपि तद्रम्यत इत्याह-यत्रापीति। एतेन पूर्वोक्तसर्वात्मत्वेनोंकारेणेत्यर्थः । नन्वर्थवादत्वात् स्तुत्यर्थोयमुपचार इत्याशङ्कयाह-न चेति। कुत इत्याह- मुख्यार्थत्व इति। अर्थवादा अपि गुणाभिधानलक्षणत्वात् स्तुतः कंचिदर्थममिवदन्तः स्तुवन्ति, एवमेव स्तुत्यवगमात् ; तस्य च स्तुने रवेरिव "नकं ददृशे" इतिवन् प्रमाणान्तरविरोधो निमित्तम ; स चेन्नास्ति ततः प्रतीय मानस्यार्थस्याबाधितस्यापेक्षितस्य मुख्यम्य च त्यागेन नाश्षतगौणार्थकल्पना युक्तेति भ्वः। ननु सर्वस्य चेदोंकारात्म- त्वम, ततः प्रत्यक्षादिना गृद्येत ; न चैवम् ; अतः प्रत्यक्षाद्यनुप- लब्धिविरुद्धत्वात् कथमविरोध इत्याशङचाह-सर्वस्य हीति। न हि

ब्रह्मकाण्ड: 49

वर्णात्मना श्रौत्रेण सर्वस्योंकारात्मत्वम्, किं तु प्रत्यक्षाद्यनवसेयेनागमगम्य- नात्मना; अतो न प्रत्यक्षाद्यनुपलन्धिविरोध इत्यर्थः । ननु शास्त्रैकगम्येऽपि प्रत्यक्षाद्यनुपलब्धिविरोधोऽस्त्येव, कथमविरोध इत्याशङ्कचाह-न हीति / P,17-17. प्रमाणान्तरेण प्रत्यक्षादिना, अनवगमः अनुपलब्धिः, प्रमाणान्तरस्य शास्त्रस्य, विषयं सर्वस्य ओंकारात्मत्वं धर्मादिकमिव नापहरति न बाधते। न हि शास्त्रगम्यं धर्मादि प्रत्यक्षाद्यनुपलव्घितोSसत् मवतीत्यर्थः । इतश्रार्थवादो- क्तमपि सर्वात्मत्वमोंकारस्य विवक्षितमित्याह-तस्मादिति। "तस्माद्विद्वाने- तेन परं पुरुषम्" इति ज्ञानिनो धिकार: श्रतः; ज्ञानी च प्रत्यासते- रोंकारसर्वात्मत्वज्ञानी ; तच्चास्य नान्यतः प्रमाणात्, अनुपलब्धे :; अतः प्रत्यासत्तेरर्थवादाब्ातं ग्राह्यम्; तस्मादनन्तरमेवार्थवादवाक्यमोंकारसर्वात्मत्वे पर्यवसितम्; न तदतिकमेण गौणपर्यवसानम्; तत् पुनर्ध्यानविध्येकवाक्यतां नयति i ततोऽर्थवादाज्जातोंकारसर्वात्मत्वज्ञानस्य पुंसो ध्यानोपदेशोऽयमिति सिद्धमोंकारस्य सर्वात्मत्वमिति भावः । पक्षान्तरमाह-अथवेति । विश्वा इति "सेश्छन्दासे बहुलम्" इति सेर्लोपः; सर्वाणीत्यर्थः । तत्र "विश्वा भुवनानि जज्ञे" इति भोग्यवर्गस्य वागुपादानत्वेन वागात्मत्वमुक्तम्; उत्तरत्र तु वागभेदात् मोक्तृवर्गस्येति विवेक:। वागभेदश्न वाचः सर्वात्मत्ेन बह्मत्वात; ब्रह्मणश्र जीवानामभेदो द्रष्टव्यः । तथा वाचैव सयमात्मनः सर्वात्मत्वमुक्तमिति सदृष्टान्तमाह-तथेति ; वसुरुद्रादिमिः सह चरामि, तेप्वनुगतास्मीत्यर्थः । पूर्वमोंकारस्य सर्वात्मत्वमुक्तम्; अधुना तु वाक्शब्द- वाच्यस्य शब्दतच्वस्य सर्वनामरूपविकल्पविशेषासपदस्य सर्वात्मत्वमुक्तमिति मेद: । तदुक्तम्-"अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतच्वं यदव्ययम् ।" इति ।

एवमागमबलेन वाचः सर्वोत्मत्वमुक्त्वा संप्रत्यनुमानबलेनाह-अपि चेति । प्रकृतिरूपान्विता विकारा इति व्याप्तिकथनम्; वाअ्रपान्वितमिति च पक्षधर्मोपनयः; अत इते निगमनम् । तदयं प्रयोगार्थ :- नगद्धर्भि, वाच: परिणामो विवतों वेति साध्यो धर्मः; तदजातिगुणभूतेन वात्रूपेणान्वितत्वात; यददजातिगुणभृतयद्रूपान्वितं तत्तत्परिणामस्तद्विवतों वा; यथा-घठादयो मृदूपान्विता मृद: परिणामाः यथा वा विम्बरपान्वितं प्रतिबिम्बं बिम्ब- 4

50 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

विवर्त इति। व्यक्तयस्तु तज्जातिभूतेन गोत्वादिनान्विता इति न ताभिर्व्यभिचारः; तथा गुणेप्वपि द्रष्टव्यम्। शब्दो र्थावगमेऽभयुपायमात्रम्; अतोऽर्ये शब्दरू- 18-8. पानुगतत्वमसिद्धो हेतुरित्यभिप्रायेण परः पृच्छति-कथमिति। तदनुगमः वाग्रू- पान्वितत्वमित्यर्थः। अत्रोचरमाह-तदिति। वायपानुरागेण यद्विज्ञानं तद्देद्यत्वा- दर्थानाम् : शव्दानुरक्तार्थज्ञानाच्छव्दरूपत्वमर्थानाम्, यथा मृदनुरक्तघटादि- ज्ञानान्मृदूपत्वं घठादेरित्यर्थः । पराभिप्रायं परिहरति-तथा हीति। यदि चक्षु- वदुपायमात्रं शब्दः स्वान, ततश्रक्षुषीवाप्रतिभाति श्देउर्थसंवेदनं स्यात्; न च शब्दानुछ्लेखे घटादर्थोल्ेखोऽस्तीत्यर्थः । ननु धूमवत्तर्ि ज्ञातस्यो- पायत्वं भविप्यतीत्याशङ्कच तद्वैषम्यमाह-नापीति। धूमवदुपायत्वे शब्दस्य यथा 'धूमादगिः' इति व्यधिकरणतया प्रतीतिः, न तु 'धूमोऽिः' इति, तथा शब्देऽपि स्यात; न च सास्ति, 'घटो-यम्' इति शब्दाभेदेनार्थ- प्रतीतेरित्यर्थः । युक्त्यन्तरमाह- इतश्रेति । न हि शब्दयोः खवतः सामा- नाधिकरण्येन विशेषणविशेप्यभावः; किं तु अर्थगतोऽसौ शब्दयोः 'नील- मुत्पलम' इति दृश्यते; स च शब्दस्यार्थामेदे घटते, नोपायत्वे; अन्यथा काकवत्त्वोर्ध्वत्वयोरिव सतो भिन्नं स्थाणुं गमयतोन स्थात्; किं तु 'ऊर्ध्वत्वे सति काकवच्वात् स्थाणुः' इनिवद्दचधिकरणाभ्यां नीलोत्पलशब्दाभ्यामर्था- न्तरभूतस्यार्थस्य प्रतीतिः स्यादित्वर्थः । किं च अन्यत्र धूमादवुपायमात्रे न केवलं प्रमाणन्तरोपाये, धूमोपायेषि यावदम धूमरूपेण निक्षयो न भवति; इह तु प्रमाणान्तरोपाये=पि शब्दरूपेण निश्षयो भवति; तस्मा- दितोSपि न धूमादिवदुपायत्वेनार्थे शव्दरूपप्रत्ययः, किं तु शब्दरूपत्वा- दर्यस्येत्याह-अपि चेति। ननु त्हि शब्दोपाय एवार्थप्रत्ययः, न प्रमा गान्तरोपायः; तत्र नद्ञानन्नर्ान् तह्ुद्धिरथें आ्रान्ता किं न स्यादित्याश- इ्चाह-तददर्शनादिति। प्रमाणान्तरोपाये-र्थे शव्दरूपत्वदर्शनात् शाब्देऽपि तथा शब्दरूप एवार्थ इति प्रतीतौ नोपायमूतशब्दानन्तर्यात् शब्दात्मकार्थ- भ्रान्तिरित्यर्थः। नन्वस्तु सविकल्पकज्ञाने शब्दानुरक्तार्थज्ञानादर्थस्य शब्दात्मत्वम, बालादिज्ञाने तु निर्विकल्पके कथमित्यत भाह-बालानामिति। नाळप्रवच्तिर्धर्मिणी, शब्दानुविद्धेति साध्यो धर्मः, निश्रयपूर्वत्वात् अस्मदादि-

बम्काण्ड: 51

प्रवृत्तिवत्। बालादाां निश्चयो धर्मी शब्दानुविद्धः, अस्मदादिसविकल्पक- निश्चयवत्। तेषां चेह जन्मनि शव्द्व्युत्पत्तिविरहेऽपि पूर्वजन्मव्युत्पन्न- शब्दसंस्कारभाजां संभवति हृदयस्थशव्दानुवेध :; अनुच्चारणं तु करणपाटवा- भावादिति परानुपलम्मोपि न दोष इति भावः। ततः किमित्याह- तथा चेति। तच्छव्दाभ्यां वाचः परामर्शः। वद्यपि विपरिणामोSपि e.18-17. पूर्वमुक्त:, तथापि विवर्त एवास्य स्वमतमिति स एवोपसंहतः । इतश्ष शब्दविवतों जगदित्याह-अि चेति। व्यावहारिका इति ; व्यवहाराय प्रभवन्ति, व्यवहारमात्रसिद्धा इत्यर्थः । तेषामेव तर्हिं शब्दविवर्तत्वमस्तु, नेतरेषामित्यन् आह-तदिति। अन्ये-पि शब्दार्थाः शब्दविवर्ताः, शब्दार्थत्वात विध्यादिवदिति प्रयोगः । तानुदाहरति-यथेनि। वाक्यार्थ: संसर्ग:, समूहो वनादिः, असन्तश्ष प्रतिद्धा एव । तत्र विधिनिषेधयोस्ताव- च्छ्दविवर्तात्मत्वमाह-तत्रेति। 'प्रवृत्तिनिवृत्ती' इतिपदेन प्रवर्तकनिवर्तकौ लक्षयति; ते एव पुरुषव्यापाररूपेण कार्यतयावगते विधिनिषेधाविति भावः। ननु कार्यें प्रवृत्तिनिवृत्ती विधिनिषेषौ, न कालरूपावच्छिन्ने; अतो न त्रिधा प्रयोगस्याविशेष इत्यमिप्रायेणाशङ्यति-कार्ये इति। तदूषयति- नेति। कालत्रयातिरेकेण कार्यत्वं नाम चतुर्थं गत्यन्तरं न निरूप्यत इत्यर्थः; कार्यत्वमपि मूतं भत्रिष्यद्वर्तमानं वा स्यादिति मावः । उपसहरति- तस्मादिति । अवस्तुकमिति; अविधमानबाह्यविधिनिषेधवस्तुकमित्यर्थः । ततः किमित्याह-न चेति। तथापि किमित्याह-न चेति।प्रकृतमुपसंहरति- तस्मादिि। यद्ापि प्रवृत्तिनिवृत्ती विधिनिषेधाविति व्याख्यानम्, तदापि कार्यत्वधमोंपेते प्रवृत्तिनिवृत्ती विधिनिषेधौ, न स्वरूपेण; तेन कार्यत्वमेव प्रयोजकमिति मन्वानः प्रवृत्तिनिवृस्यनुगुणमिति कार्यत्वमेव मेदेनाहेत्य- विरोध: । तथा 'नीलमुत्पलम्' इति वाक्यार्थोऽपि संसर्ग: तद्विशिष्टो वा स्यात; तत्र न तावत्संसर्गः, संसर्गिव्यतिरिक्तस्य तस्याभावाद। कथम्! तद्चतिरेके तस्य घटपटयोरिव संसर्गान्तरापचेरनवस्थानाव; व्यतिरेका- व्यतिरेक्कों तु न संमवत इति वक्ष्यामः। अन्यतिरेके तु पदार्था एव, न संसर्ग :; अत एव न संसर्गी असंसर्गिरूपात्पदार्थात् मिन्नोऽस्ति, यो वाक्यार्थ: स्याद्। तस्मात् प्रतिभामात्रमिदम्। न च सा निरालम्बना संभवति; न च शब्दोपरागरहितः 4A

52 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

9-1. सविकल्पकः प्रत्ययोऽस्ति ; तस्माद्वाक्तच्वमेव तथा तथा चकास्तीत्याह-एव- मिति। तथा वनादावप्यसति वस्तुनि वस्तुवुद्धिर्मवन्ती वाक्तच्वमेवालम्वत इत्यति दिशति-एवमिति। इदानीं गानशास्त्रानभिज्ञस्य षड्जादिषु गपादिषु च निर्विकल्पकं शब्दानुवेधशून्यं ये ज्ञानमिच्छन्ति, तान् प्रति-यद्यपि षड्- जादिपु षड्जादिशव्दाभावेऽपि 'गानमिदम्' इत्यादिसामान्यशब्दानु- रोधोऽस्ति; यर्द्याि च निर्विकलपकेपि सूक्ष्मा वागस्त इत्युत्तरमरिति; तथापि तन्मतमेवोपर्जीव्य-सर्वज्ञानेषु प्रकारान्तरेण शब्दानुवेधमुपपादयति -- अपि चेति। अनादृक्त्वमवाह-अविविक्ता हीति। तथा चोक्तम्

"गानमावं विजानन्ति तत्रानधिकृतास्तु ये। विवेकं प्रतिपद्यन्ते येषां तत्संस्कृता मतिः ।"

इति। शब्दानुविद्धा प्रतिपत्तिर्विवेकवतीत्येतलोकव्यवहारेण द्रढयति- तथा चेति। ततः किमित्यत आह-एवं चेति। शब्दसंस्पर्शे सति विवेकवतो र्थवधस्य व्यवहारोपयुक्तविवेकवत्तयोत्कर्षदर्शनात्, तत्प्रति संहारे शव्दाभावे संचेतिनानामप्यसंचतितकल्पत्वात्; कुनः! पथि गच्छतः पुंसः पञ्दां स्पृश्यमानानामपि गुच्छतृणादीनामपकर्षात; अतोः- न्वयव्यतिरेकाम्यां वाग्रपाचीनमेत्र चितेश्चितित्वमिति बलादापद्यन इत्यर्थः । अर्थप्रकाशात्मकत्वं हि चिनश्चितित्वम, न वस्तुमात्रत्वम्; तच्च शव्दसंस्पर्शे सत्युत्कृप्यते, तदभावे चापक्ृप्यते; तस्माद्दाअ्रपाधीनं चितेश्रितित्वं नाम रूपम्। मतान्तरमाह-वाक्शक्तिरिति ; वाचोरउर्थप्रकाशशक्तिर्वाक्शाक्ति:। वाक्श- क्तिश्चेचिति, कथ तहि वागुपसंहारे र्थश्रेत्यन इत्यन आह-तत्र्रतीति । तत्रापि चितिश्चेद्नि, अस्ति सूक्षमा वाक्, चितेरवाक्शक्तित्वात्। ततः किमित्यत आह-सर्वथेति; सर्वथा वाग्रपाधीनत्वे वाक्शक्तित्वे चेत्यर्थः । हेतो 'इति'शब्दः । 'मृदः' इति विकारे, 'चन्द्रमस' इति विवर्ते दृष्टान्तः । अतश्र वागात्मकं सर्वम; वाक्च "यथा शङठुना" इति श्रुते- रोंकारात्मिका; तेनोकारः सर्वः; सर्वं च ब्रह्म; अत भोंकारो ब्रक्रेति सिब्म्I

ब्क्षकाण्ड: 53

इदानीमक्षरपस्यार्थान्तरं वकुं नद्यावर्त्य परमतं वकुसुपक्रमते-अन्य P.19-18 इनि। 'मृदादिदध्टान्तदर्शनान् इन्ेकवेशन कृावनतुमानपयोगः सूचिनः; सो-वं प्रयोग :- व्रह्म कार्यरंपण परिणमत, प्रक्वनितवान् मृदादोव घटादि- रूपेणेति; प्रकृतित्व च "यनो वा इमानि भृतानि" इत्यादिक्षुनिसिद्धम् श्रुतौ वा मृदादिद्ृष्टान्तदर्शनादित्यर्थः । एवं परमनमुपन्यस्य तन्निगकरण- र्थलवेनाक्षरपदं योजनि-तविति; तन् व्रह्मणः परिणामितम, अपाकीयन निरस्यने; अक्षरमित्यनेनेत्यर्थः । परम्तु पृर्वोक्तानुमानवलेन पृच्छति-कुन इति। सिद्धान्ती तु श्रुतिविरुद्धमनुमानमप्रमाणं मन्यमानः श्रुतिमाह- ध्रुव इति। अत्र परमतमाशक्कर्यात-अर्थति। परिणामित्वेप्यात्मनो नित्यना न व्याहन्यने मृद इव घठादौ, तत्वाविघातात् नतस्वरू पत्वाविनाशात; अतो नित्यना निः परिणामित्वेप्युपपन्नत्वान्न परिणामित्वानुमानं बाधन इति मावः। एतदवाभियुक्तवचनन द्रव्यति-यथोक्तमिनि। यस्मिन् कार्यात्मना परिणतेSपि तत्वं कायेपु प्ररभिज्ञानात् कार्यरूपेण न व्यावर्त्यते तदपि नित्यम्; न केवलं कूठस्यमेवेत्यर्थः । एवमाशङ्कच् दूपयति- सत्यमिति। सत्यं परिणामिनि नित्यत्वमप्यस्ति, किं त्वात्मनि तन्न संभवति; स हि सर्वात्मना परिणमेन्, एकदेशेन वा; नत्र सर्वात्मना परिणतावात्म- स्वरूपस्य विनाशादनित्यत्वं स्यान्, एकदेशपरिणनौ च सावयवत्वान्नि- त्यत्वस्य व्याघातः स्यान; यद्धि सावयवम्, तदवयवसंयोगजत्वात् कार्य दृष्टम् ; यच्च कार्यम्, तदनित्यं दृष्टम् ; तथा चात्मनः सावयवत्वे अवयवानां मिथोऽवयविनश्र मेदादेकत्वमद्यत्वं व्याहन्येतेत्यर्थः । एवं परिणामपक्षेऽनुपपत्तिमुक्त्वा विवर्तपक्षे उपपत्तिमाह-तदेतदिति। तदेतत्ख- रूपेण विशुद्धत्वं प्रपश्चात्मना चाविरृद्धत्वम्, तथा प्रपश्चनाशेऽपि खतो नित्यत्वम्, प्रपश्वमेदेऽप्येकत्वं चाकाशकल्पे विशुद्धत्वानवयवत्वादिभि- राकाशोपमे अविद्याकल्पितेन प्रपञ्चेन कल्पितावच्छेदे ब्रक्षणि घठते; नान्यथेत्यर्थः । कथं घठते: इत्याह-कल्पितेति। यथा कल्पितावच्छे- दमप्याकाशं वस्तुवृत्तेनानवच्छिन्नमरत्येव, अवच्छेदनशादनित्यमपि कपनया तत्त्वतो नित्यम, अवच्छेदमेदात्कल्पितमेदमपि वस्तुवृत्तेनैकम्, तदविशुद्दा

54 ब्रक्मासे्धिव्या्या

वाशुद्धमपि तच्वतः शुद्धम्; तथा ब्रह्मापि; न हि कल्पना वस्तु अन्य- थामावं नयतीति भावः । अथोच्यते-यदि कल्पितावच्छेदं ब्रह्म, ततः कल्पितानामेवैकदेशानां परिणामोस्तु; तथा सति च नित्यत्वमेकत्वं च न -21. व्याहनिप्यते; परिणामस्तु सेत्स्यतीत्याशङ्कय दूषयति-अथेति । कल्पि- तस्य असम्य्ुद्दाध्यवसितस्य एकदेशस्य यः परिणामः, स कल्पनयैव असम्यश्वुध्धैव स्यात्; न चासम्यग्वुद्धयाध्यवसितस्य सत्यत्वम; अतोऽ- परिणामित्वमेव ब्रक्मण इति सिद्धो नः पक्ष इति सूक्तम् 'अक्षरम्' इति। इद चाक्षरपदस्य व्याख्यान्तरं न पूर्वत्रापरितोषेण, पूर्वत्र दूषणानभिधानात; तस्मादावृच्या वृच्यन्तरेण वा विषयव्याप्त्यर्थमिति मन्तव्यम्।

इदानीमसर्वपदं व्याख्यातुं तद्यावर्त् सत्य प्रपश्चवादिमतं तावदुपन्यस्यति- के चिदेति। के चित् "सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वकामः सर्वकर्मा" इत्यादिश्रुतेः सत्प्रपश्ात्मतां ब्रह्मणोऽभ्युपगतवन्त इत्यर्थः । न केवलं श्रुनितः, अर्था- पत्तितोऽप्यचमर्थों लभ्यत इत्याह-एवमिति । सर्वात्मत्वे सति च विषया- णामुपभोगः प्रकाशो घठत इत्यर्थः । कथमित्याह-प्रकाशेति। सर्वात्मके ब्रक्षणि प्रकाशसभावस्य ब्रह्मात्मनः सवभावभूता विषयाः प्रकाशात्मकत्वाद युक्तं प्रकाशेरव्नित्यर्थः । बक्षणोऽन्यत्वे तु प्रकाशासंसष्टस्य सतो जडस्य च विषयस्य प्रकाशो नावकल्पेत। तदेवं विषयप्रकाशोSसर्वात्मत्वे ब्रह्मणोS- नुपपद्यमानो ब्रम्मणः सर्वात्मत्वं गमयतीत्यमिप्रायेणाह-अन्यत्व इति । निष्प्रपश्चब्रह्मश्ुतयश्ष "अस्थूलम्" इत्याद्याः निष्प्रपश्चमिति सप्रपथं व्रश्मोपास्यम्-इत्येवंपराः, न तु प्रपञ्चात्मत्वप्रत्याख्यानपरा इति भावः ।

अत्र सिद्धान्तमाह-तानिति। न सर्वात्मकं ब्रम्म, किं तु निप्केव- कमद्वयमिति यावत्। परस्तु तेनैव श्रुत्यर्थापच्यवष्टम्मेन पृच्छति-कुत इति। उत्तरमाह-अस्थूलमिति। उपरागस्तादात्म्यम्। नेयमुपासनापरा श्रुतिः, उपास्तरश्रुतत्वात; अप्रकृतत्वादध्याहारप्रमाणाभावान; उपनिषदां तु सिद्धेऽयें प्रामाण्यात; अतोऽस्थूलादिश्रुतेर्न सर्वात्मकं ब्रक्ष। ननु सर्वगन्धादिश्वुतिरप्यस्ति; तस्यास्तर्हि का गतिः! उच्यते-सर्वगन्धादिवि- कस्पारपदल्वाद 'सर्वगन्यः' इत्याघुक्तमित्यविरोधः । विषयोपभोगोपपत्तिश

ब्रह्मकाण्ड: 55

विवर्तपक्षे-प्युक्तेति न पुनरुक्ता । एवं प्रमाणाभावेन विपर्वयप्रमाणेन च प्रपश्चस्वभावत्वं ब्रह्मणः प्रतिषिध्य, इदानी नदभ्युपगमे दोपमाह-सर्वेति। P.20-2. सर्वगन्धादिविशेषरवियोगादात्मन इत्यर्थः । कुन इत्याह-न हीनि। जनु स्वभावादप किंचिद्वियोज्यत; कथमिव? घट हव पाकनेत्याशङ्कचाह -अथापीति । वियोगो-पि मवन् कनिपयरेव प्रपथैः स्यात्, न सर्वैस्त्रैलोक्यवर्तिभिः; प्रपश्चप्रवन्धस्य कृत्सस्य प्रयश्चस्यानुच्छदात्; अतश्च नित्यसंसारिता स्वादित्यर्थः । ननु प्रलये सर्वोच्छेदो दृष्टः; नैवम्, आत्यन्तिकलयाभिप्रायत्वादस्य ; स हि मुक्त्युपयोगी; नेतरः, पुनः सृष्टेः । प्रपश्चप्रावल्यस्यानच्छेदं प्रकटयति-सर्वथेनि। समावस्यावियोगे विदोगे च, वुभुक्षादिप्रपश्वोऽस्यात्मन आत्मा स्वभावरत्वत्पक्षे; न च बुभुक्षादि- प्रबन्धस्य सर्वजन्नुगतम्य तुमुक्षादेरुच्छेद: केनचिदिप्यते, एकमुक्तौ सर्वमुक्ति- प्रसङ्गादित्यर्थः । वुभ्रक्षादेराध्यात्मिकस्य पुरुषविषावकस्य प्रत्यासन्नमति- शयितं बन्घहेतुत्वमिति विशेषनः परिग्रहः। नन्न सर्वात्मकेकात्मवादिनस्तव मोक्षो न स्यादित्याह-तत्रेति। एतेन कल्पितभेदस्य जीवस्यापि ब्रक्ष प्राप्तस्य मुक्ति: प्रत्युक्ता। कस्य नाम निर्मोक्षः स्यादित्यत आह-आत्मेति। आत्मभेदवादिनस्तु कस्यचिदात्मनो विभाग: स्याद; न त्वस्य सर्वात्मत्वमिष्टमित्यर्थः । प्रकृतमुपसंहरति- तस्मादिति। यदि न ब्रह्मस्वभावभृतः प्रपश्ः, कीदृशस्तर्हीत्यन आह- अविद्येति । अयमाशयः-नच्वतः प्रपश्चात्मत्वे ब्रह्मणः प्रपश्चस्य बहुदोष- दुष्टत्वाद् तद्दोषकल्पनत्वादमेथ्यादीनां दुर्गन्धादिपपशेन नित्यदुःखित्वं दुर्निवारं स्यात ; अकलुषमानन्दैकरसं च तच्छर्यते, तधाहन्येत। विकार- दोषास्ते न प्रकृति स्पृशन्तीनि चेत्, तत्किममेध्यादिदुष्टे घटे मृदमदुष्टां मन्यसे! येनैवम। अथ मिन्नामिन्नत्वात प्रपशस्य भेदामेदेन न तद्दोषलेप इति चेत्, न; मेदामेदेन तद्रापत्तर्दुष्टमदुष्ट च ब्रह्म स्याद; अत्यन्तविशुद्धं च तच्छूतम् । अविद्याकरीडिते तु प्रपश्व नैष दोषः; न स्वल्वविद्याकीडितेन दोषेण तत्त्चमुपलिप्यते गगनमिव मलिनतादिना। तस्मादत्यन्तविशुद्धं बशेच्छता अविद्यापक्ष एवोपास्य इति।

56 ब्रह्मसिद्धि व्याख्या

20-8. अत्रेदानीं शून्यवादी प्रत्यवतिष्ठते-चदीति। यदि परमार्थ तत् ब्रह्म "तत्सत्यम्" इति श्रुतेः, अविद्याक्रीडिते च प्रपश्ने तच्छून्यतैव सत्या; अतः सैवास्तु ब्रह्मेत्यर्थः । एतमर्थै श्रुत्या द्रढयति-तथा चेति। तत्र सिद्धान्तमाह -- तत्रेति। पूर्वोक्तासर्वत्वविरुद्धं सर्वत्वमपि भ्रमापनुत्तये विवृणोति - एतदिति। ब्रह्म सर्वात्मकं न भवतत्युक्तम : इदानीं तु सर्वं ब्रह्मात्मकम्, तेनात्मना सत्, न तु शून्यमित्यविरोध इत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-नित्येति। सर्वशून्यत्वे निष्प्रपश्चलक्षणस्य मोक्षस्यायतसिद्धत्वान्मोक्षार्थयोरुपदेशप्रवृच्यो- रानर्थक्यं स्यादित्यर्थः ! परमतमाशङ्ग्याते-नित्येति। यथा तव नित्य- मुक्तस्यात्मनोऽविद्यानिबन्धनः संसारः, तथा मम शून्यताया भविष्यतीत्यर्थः । उत्तरमाह-यदीति। कुत इत्याह-मुक्तावपीति। मुक्तावपि ग्रदणाभावस्य तुल्यत्वात् तद्वदव संसारेऽपि न किश्वित् प्रकाशेत, तस्यावस्तुत्वादिति भावः । अथ विपर्ययग्रहणमविद्या, ततसस्य सत्ताभ्युपगमान्न सर्वशून्य- तेत्याह-अथेति । श्रुतिविरोधश्र स्यादित्याह-तेनेति। 'न स्यात्' इत्यध्या हार्यम्। श्रुत्यैवायं पक्षः स्वयं निषिद्ध इत्याह-कथमिति। श्रुतिविरोधश्ष सावष्टम्मेनोक्त :; न तु बौद्धस्य श्रुतिपानाण्यं सिद्धम । सर्वशून्यतायां प्रपश्वविभ्रमस्य निरधिष्ठानत्वेन निप्कारणता स्यान; न चाकारणं कार्य भवतीत्यभिप्रायेण श्रुत्यर्थमेवोपपादयति-भावो ह्ीति। रज््वादिरविष्ठानं यथावत्स्रूपेणानवभासमानमध्यस्ताविद्यमानसर्पादिरूपं प्रकाशते; शून्ये त्वधिष्ठानामावाद क कस्याध्यासोऽध्यारोपः ? तदभावे च कि प्रकाशताम्? प्रकाशते च प्रपश्वः; अस्य निष्कारणतैव स्यादित्यर्थेः ; न हि निरधिष्ठानो भ्रमो दृष्ठ इति भावः।इतश्र न शून्यत्वमित्याह-विज्ञानमिति । न हि शून्यस्य विज्ञानानन्दरूपता संभवति; तस्मान्न शून्यरूपं ब्रह्म; किंतु सर्वस्याविद्याकल्पितस्यात्मा निजसरूपमित्यर्थः ।

इदानीं क्रमागतमभयपदं व्याख्यातुं तव्यावर्त्या भयाशङ्कामाह- के चिदिति। सुरस्य दुःखेनाविनामावान्नारित काम्यवस्था दुःस्वसंसपर्शरहिता; अतो मुक्तावपि दुःखमयमस्तीति के चिन्मन्यन्ते। कथमविनाभाव इत्याह- प्वेकेति; दुःखरहितस्येत्यर्थः। मकैवल्यमुपपादयति-न हीति। ननु

ब्रह्मकाण्ड: 57

सुखस्य दुःखाविनाभावो वाच्य :- 'न हि कश्रित् सुख्येव' इनि; 'दुःर्येव' इति तु प्रकृतानुपयोगि; न हि दुःखर्प सुखेनाविनाभावो-त्र प्रकृतः । उच्यते -- सिद्धस्य साध्यत्वेनोपन्यासो दृष्टान्तार्थः । वाशब्दोऽचमिवार्थः; तदुक्तम्-"इववाशव्द्रावुपमानार्थौ" इति। तेनायमर्थः-यथा सुखं विना न कश्षित् दुःख्यवोपलभ्यते, तथा दुःखनापि बिना न कश्ित् सुखीति। इतश्र न दुःवरहितावस्थास्तीत्याह-दुःखवत इति। अत्र P.21-1, दृष्टान्तमाह-तापवत इति । तेन मुक्तौ सुखं दुःखसहचरितम्, सुखत्वात् अस्मदादिसुख़ वदिति। तत्र सिद्धान्तमाह-तत्रेनि। अभयं विवृणोति- सर्वेति । हेतुमाह -- अस्कृदिनि । श्रुतिमाह - अभयमिति। अनुमानमेत - दागमविरुद्धमिति भावः । श्रत्यर्थ युक्तया द्रढयति-तथा हीति । भयमिति; दुःखभयमित्यर्थः । दुःखवत एव सुखवं सुखत्वे वतिष्ठत इत्यप्यु- क्तमयुक्तमित्याह-न चेति। यदि दुःखाभावः सुखं स्यात, ततः स्यादेवम्; मावान्तरे तु सुखे दुःखाभावेऽपि तत् स्यान्वेत्यर्थः ।

अभयपदस्यार्थोन्तरमाह-अपर इति। तत्र भयं तावदभयपदपर्युद- स्यमाह-इहेति। तदुयपादवितुमनेकविधसंसारप्रदर्शनमुखेन संसारप्रकारभेदं तावदाह-इहदेति। इह संसारे विज्ञानात्मानो जीवा ब्रक्मणः सकाशादि- मक्ता वा स्यु: अविभक्ता वा। यदा च विभक्तारतदापि दयी गति :- आत्मनः सकाशात् ब्रह्मणेव वा विभज्येरन्; किमर्थमित्यत आह- भोगार्थमित्यादि; यद्वा न भोगाद्यर्थम्, किं तु सवभावाद् ; खमावोऽयं ब्रक्षणो यजजीवान् विभजती्येका गतिः। गत्यन्तरमाह-अविद्येति ; अवि- द्यानिबन्धनो वा बिम्बप्रतिविम्बवद्विमागः। पक्षान्तरमाह-विज्ञानात्मान इति। नत्रापि गतिद्वयमाह-तेषामिति। देहादिकर्मणः 'अहं करोमि' इत्यात्मन्यध्यास: कर्माविद्या। तत्रानन्तरपक्षे तावदावृत्तिभयप्रसक्िमाह- तन्रेति । द्रष्ठुरात्मनो दृश्यस्य च विषयाकारपरिणतायास्त्रिगुणात्मिकायाः प्रकृतेः या द्रष्टदृश्ययोग्यता तथा दृश्यान् पश्यन् विज्ञानात्मा जीवो बघ्यत इति यद्ुच्यते, ततस्तयोर्नित्ययोग्यताया नित्यत्वेनानपायात् पुनरावतिभयमरुयेवे-

58

त्यर्थः । अथ प्रकृतिः पुरुषस्य मोगकार्याय विषयाकारेण परिणमते; तच्च तथा संसारावस्थायामेव कृतमिति मुक्तस्य पुनर्न करोति; अतो नास्ति पुनरावत्ति. 1-14 भयमित्याशडडन्यति-अथेति। अत्र दोषमाह-सकृदिति। सकृच्छब्दादि- मुपनीय कृतकृत्या प्रकृतिने पुनरात्मनस्तदुपनयेत्; अतः संसारिणोऽपि सकृच्छव्दाद्युपलम्भः स्यादित्यर्थः । अथानन्तविकार प्रकृतिः सर्वविकार- रूपेणात्मनोपलव्धा सती पुनः शव्दादिविष्याकारेण न परिणमते; सकृ- च्छब्दाद्युपलब्धौ विकृतशब्दादिरूपान्तरोपलब्धये पुनः शब्दाद्याकारेण परिणमत एव; अतश्र पुनः शब्दाद्युपलव्धिर्घटत इत्युच्यते; ततोऽनन्त विकारत्वादेव प्रकृतिपुरुषविवेकवता मुक्तेन सर्वात्मनोपभुक्तेति तं प्रति पुनर्विषयाकारेण परिणमेत्; अतस्तस्यापि पुनर्विषयोपभोगलक्षणसंसारभयं स्यादेव; नदेतदाह-अथेति अथ पूर्वोक्ता या अविद्या तत्पूर्वतया आत्मन्यध्यस्तं कर्मबन्वहेतुरित्युच्यते, ततः संसारस्यानादिलेन कर्मणामान- न्त्यान बहुतरकर्मक्षयेपि कर्मशेषाणां मुक्तस्यापि संभवात् पुनरावृत्तिभयम- स्त्येव । अनन्तरफलदानि कर्माणि फलमनन्तरं दत्वा निवृत्तानि; अतः कुतस्नेषां मुक्तौ संभव इनि चेत्, न; तेषामनियतविपाककालत्वाद; अनियतविपाकस्य फलदानस्य कालो येषामिति विग्रहः; ततश्ष बहुतर- कालातिक्रमेSपि ससहकारिणं कालं प्राप्य कदाचिन्मुक्तमपि वन्नीयुः; ततक्ष प्रलयावस्थात इव मुक्त्यवस्थातोऽपि पुनरावृत्तिः स्यात; तदेतदाह- अविद्येति। अविद्यानिबन्धने पि बन्धे पुनरावृत्तिभयमाह-अविद्येति। न तावन्मुक्तस्य हेत्वभावात प्रयोजनामावाद्दा नाविद्या प्रवर्तते, यतो निर्हेतुका निष्परयोजना च सा; न तस्या हेतुप्रयोजनापेक्षारिति; ततश् कदाचिन्मुक्तमपि पुनर्वश्नीयादित्यर्थः । न चेदमसंमावनीयम, सुषुप्ते बक्ष प्राप्तस्य ततः पुनरावृचिदर्शनादित्याह-तथा चेति। अत्नाविद्यास्तीति चेत, मुक्तावपि नया भाव्यमित्युक्तम; अतः साम्यम्। ब्रह्मपराप्तिश्र सुपु- सस्य "सति संपद्य न विदुः" "एतिं संत्पस्यामहे" इत्यादिश्कुत्योक्त्तेति दृष्टव्यम् । तथा सतन्त्रेपि ब्रह्मणि सतो भिन्नानामभिन्नानां वा जीवानां विमज्य मोगक्रीडावि भूतिख्यापनस्वभावारूयैहैतुगिदेहन्द्रिय मोगानां हेतावम्युप- नम्यमाने पुनर्देहादिसंबन्धमयमस्तीत्याह-सवतन्त्रे त्विति। कुत इत्याह-

ब्रह्म काण्ड: 58

स्वतन्त्रो हीनि। अत्र दृष्टान्तमाह-लॉकिक इति। अथ ईश्वरः कर्म-P.21-24 सापेक्षः न त्वस्य बन्धने खवातन्त्र्यम्; कर्मसु वा नाम्य स्वातन्त्रयम्, चेन तान्याहूय पुनर्बश्ीयान; अतो न स्वातन््यख्यापनाय मुक्तौ पुनर्वप्नाती- त्युच्यते; तथाप्यनादौ संसारे कर्मणामानन्त्यात् अनियतफलपरिणतिकाल च्वाच्च कल्पशतातिक्रमेऽपि सफलपरिणामकालं प्राप्य कदाचित् तानि मुक्तं बन्नीयुरित्यस्त्येवावृत्तिमयमित्याह-अथेति। ननु पूर्वपूर्वजन्मनि कृतः कर्मा- शयः कर्मसद्कातो मरणेनाभिव्यक्तेः समनन्तरजन्मनि फलानि दत्वा कार्त्स्येन निवर्तत; नतश्ष प्रतिजन्म समाप्तत्वान्न कर्मणामानन्त्यम्; अतः समनन्तरपूर्वजन्मकृतस्य कर्माशयस्यान्त्यदेह एव कार्त्न्येन नाशान्न पुन- र्बन्धसंभावनेत्याशङ्म्यानन्त्ये हतुमाह-यत इति। एको भव एकजन्म, तत्न भवतीत्यैक्भविकः। कुत इत्याह-न हीति। न हि मरणमात्र- मेवाभिव्यञ्जकम् फलं दातुमुद्द्योतकन, किं तु देशकालाद्यपि; तेन सत्यप्यनन्तरं मरणे स्वदेशकालावपेक्षमाणानि कर्माणि चिरतरमप्यनुवर्तन्त इति नैकभविकत्वमित्यर्थः । कथं पुनर्न मरणमात्रमभिव्यञ्ञकमित्याह- तथा हीति। मरणमात्रे ह्वशिव्यञ्ञके तदनन्तरमेव सर्वकर्माणि युगपत् फलानि दद्युः; न चैवम्, यत एकस्मिन्नपि देहे तानि सं सं देशं कालं वापेक्ष्य क्रमण फलानि ददति; अतो न तेषां मरणमात्रमभिव्यञ्जकम्, अपि तु देशाद्पीति भावः । किं च मरणमात्रेभिव्यञ्जके पूर्वनन्म- कृतानि विरुद्धदेवनरनिर्यकूस्थावरजातिभोगनिमित्तानि कर्माणि मरणानन्तरं युगपत् स्वफलानि द्दुः; तत्र युगपद्विरुद्धानेकदेहोपादानासंभवादेकेनकस्मिन् देहे कृते Sन्येषामावापगमनं-तत्रानुप्रविश्य सफलजननं-स्यात; तदपि नास्ति; विरुद्धजन्मभोगानामेकत्र जन्मनि समवायासंभवादित्याह-विरु द्ेति। आावापापगमनासंभवादिति वा पाठः; तत्र चोपनयापनयासंभवा- दित्यर्थः । गर्भमृत्यूनां च तत्र जन्मन्यकृतकर्मणां न मरणाभिव्य्रयं देहा- दिकारणं कर्मास्तीति मुक्ति: स्यादित्याह-गर्भोने। तेन नैकभवकः कर्मा शयः; अतश्रानादौ संसारे . कर्मणामानन्त्यान्मुक्तस्यावृत्तिफलमस्तात्याशङ्कच तन्निवृत्त्यर्थमभयपदं योनयति-तत्रोच्यत इति। कुत इत्याह-परा हीति।

60 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

22-8 परा प्रकृष्टेत्यर्थः । किमिति नास्तीत्याह-न तावदिति। ननु कर्मणामन- न्तत्वात् सवफलैकविनाश्यत्वाच्चाकृतभोगानां विनाशासंभवात् किमिति कर्भ- निमिततः संसारो न स्यादित्यत आह-विद्ययेति। न तावत्फलेनैव कर्मणां नाश इति नियम:, प्रायश्चित्तेनापि तन्नाशात; नाप्यानन्त्यादनाशः, विद्याया आनन्त्यदग्धृत्वादिति भावः । न च प्रायश्चितं नैमित्तिकमात्रम्, एतदपि भोगेनैव क्षीयत इति वाच्यम्; "द्वादशाब्देन गोघाती तस्मा- त्पापात्प्रमुच्यते" इति स्मृतिविरोधात् । नन्वागमतिद्धत्वादस्तु प्रायश्चित्तस्य पापक्षयहेतुत्वम्, विद्यायास्तु कथमनन्तकर्मक्षयहेतुत्वमित्याशङ्कयात्राप्यागम- माह-उक्तं हीति। एवमदष्टशक्त्या प्रायश्चित्तवद्विद्यायाः सर्वकर्मक्षय- हेतुत्वं परमतेनोक्ता अधुना समतेन दृष्टशक्त्या तदाह-अथ वेति। अविद्याहेतुकः कर्तृकर्मादिविभाग:, तस्य विद्यया निवृत्तौ कुतस्तस्य पुन- रावृत्तिभयं स्यादिति भावः । अविद्यानिबन्धनेऽपि बन्धे मुक्तस्य पुनः संसारभयं नास्तीत्याह-नापीति; पुनः संसार इति पूर्वेणान्वयः । कुत इत्याह-तदिति; 'तत्' इत्यविद्यां परामृशति। किमिति तत्प्रवृतिहेतु- र्नास्तीत्याह-अनादिरिति। कस्मात्पुनरनादिर्हेतुं नापेक्षत इत्याह- प्रागिति। यदि नामाविद्यानादित्वादहेतुका, ततः किमित्याह-विद्ययेति। पर्वा तावदनादिरविद्या मुक्तस्य विद्यया हता; इतरा च निर्हेतुकत्वान्न हेतु- मन्तरेणोत्पत्तिमर्दतीत्यर्थः। ननु सुषुप्तवदुच्छिन्नापि पुनरुत्पतस्यत इत्यत आह-सुषुप्न त्विति । सुपुप्ते प्रपश्वात्मना विस्तारमात्रमविद्याया नि- वृत्तम ; स्वयं तु सा आत्मतच्वाग्रहणात्मना विक्षेपसंस्कारात्मना चावस्थितैव; अतः प्रबोधे पुनः प्रपश्मादर्शयति; मुक्तस्य तु सर्वथोच्छिन्नेति विशेषः । यदि तु सुषुप्तेऽपि सर्वथोच्छिन्ना स्यात्, न मोक्षाद् सुषुतं विभज्येते- त्यर्थः । सुषुप्ते चेदविद्या नोच्छिन्रा, कथं तर्हि "तत्राहरहरिमाः प्रजा ब्रश्मलोकम्" इत्यादौ ब्रह्मप्राप्त्यभिधानमित्यत आह-विक्षेप इति। यद्यपि त्षत्र कारणाविद्यास्ति, तथापि कार्याविद्यानिवृत्तिसामान्याद् गौणं ब्रह्मप्राप्त्यमि- धानमिति भावः। स्वातनत्ययोग्यतापक्षयोस्तु पुनरावृत्याशङ्का तयोरनम्युप- नयेनैव प्रत्युक्तेवि पुनर्न प्रत्युक्ता । प्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति ।

व्रह्मकाण्ड: 61

केन पुनः प्रमाणेनास्व प्रथमक्लोकोक्तस्वाद्वयात्मतत्वरूपस्यार्थस्यावगम :? P.22-19. न तावत् प्रत्यक्षेण, नस्याभेदविपरीतनीलपीतादिभेद्विषयत्वात्। नाप्यनु- मानेन, तस्य लिङ्गिलिङ्गादिभेदग्राहकप्रत्यक्षपूर्वकत्वान; नदभावे चाभावान् अभेदप्रत्यनीकत्वान्। नाप्युपमांनन, तस्य भेदाघिष्ठानसादश्यविषयल्वेन मेदसापेक्षत्वान् ! अनुमानोपमाने भेदसापेक्षे, न तु भेदं साक्षान गृह्लीतः; प्रत्यक्षं तु गृह्ृदपि वस्तूपसर्जनं गृन्गानि, न तु तमेव साक्षान् : अर्था- पत्तिः पुनरभेदविपर्यये भेद एव साक्षात् प्रमाणं सुनरां प्रतिपक्षभूता; यतो न भेदमन्नरेण प्रमातृप्रमेवादिमदव्यदहारः क्वचिदुपपद्यते; अपेक्षित- श्रासौ; अन्यथा तं विना निर्मेदवह्मावगमोपि न स्यात्। अभावोउि न भावरूपे ब्रह्मणि तावन् प्रमाणम्। न च प्रपश्चाभावे, तस्य प्रमाण- पञ्चकाभावरूपम्य प्रत्यक्षादिपु सत्सवसंभवात्। आगमस्य बहुवक्तव्यत्वात् पूर्वमुपमानाद्यभाव उक्त इति द्रष्टव्यम् । एवमागमस्यापि; यस्य तावदाप्तः प्रणेता, स प्रमाणान्तराधिगतवस्तुविषयत्वात् तदगोचरे ब्रह्मणि न प्रमाणम्। नापि वेद:, तस्य विधिनिषेघात्मकत्वात्; विधिनिषेधयोश्र सिद्धे ब्रह्मतच्वेऽ- संभवात्। न व विधिनिषेधावनपेक्ष्य सिद्धे वस्तुनि शब्दस्य प्रामाण्यं युक्तम् ; तथा हि-घटोऽयमितिवत् सिद्धानुवादत्वे प्रमाणान्तरापेक्षा स्याद; न च तदलौंकिके ब्रह्मणि संभवतीत्यप्रामाण्यमेव स्थान। इतश्र सिद्धे ्थें न वेदस्य प्रामाण्यम्; यतो लोके शब्दस्य वाचकसामर्थ्यावगमः, तत्र च कार्यपरतयैव कार्यान्विस्वार्थे पदानि प्रयुज्यन्ते, तथा प्रयोजनवच्वात; अन्यथा निप्प्रयोजनानि स्युः। किं च न सिद्धानुवादात् शव्दस्य वाच्यवाचकसंबन्धावगमः, किं तु प्रवर्तकाद्वाक्यान; यतः 'पिकमानच' इत्युक्ते प्रेव्यस्य प्रवृत्यार्थप्रत्ययं विनानुपपद्यमानया तस्यार्थप्रत्ययमनुमाय शब्दानन्तर्यात् तन्निमित्तान्तरादर्शनाच्च 'शब्देनायं कृतः' इति तस्य तत्र सामर्थ्यमवगम्यते; ततश्च प्रवृत्तिसंबन्धन व्युत्पन्नशक्तयः शव्दा न सिद्धं ब्रझ्मावगमयितुमलमिनि न तत्र प्रमाणम्। किं च ब्रह्मणः प्रमाणान्तरेण सिद्धत्वे शब्दस्यानुवादकत्वादप्रामान्यम्, असिद्धत्वे नतराम; अज्ञातस्य हि ब्रह्मण: पदेन संबन्धाज्ञानादपदार्थत्वे वाक्यार्थत्वायोगात्। कथम्! पदार्थ एव पदार्थान्तरविशिष्टो वाक्यार्थों भवति; त्रक्मपदार्थस्त्वन्येन प्रमा

62 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

णेनात्यन्तमदष्टोऽनवगतसंबन्धतया पदादनवगम्यमानः पदार्थसंसर्गात्मके वाक्यार्थे गुणत्वेन प्रधानत्वेन वा नानुप्रवेशमरदति। तस्मान्न शब्दप्रमाणकं ब्रह्म । अपि च निरस्तसमस्तविशेषणं ब्रह्मतच्वं प्रतीतिगोचर एव न भवति। कथम्: सर्वा हि प्रतीतिः 'एवंप्रकारमिद्म्, नान्यप्रकारम्' इत्येवं वस्तु व्यवच्छिन्दती प्रवर्तते, अन्यथा प्रतीतिरेव न स्यात; निरस्तसमस्तप्रकारे तु ब्रह्मणि कथं प्रतीतिः स्यादित्येवं प्रमाणाभावेनाद्वयं ब्रह्माक्षिप्य तत्र .28-18. प्रमाणमाह-आन्नायत इति। 'निरूपणाम्' इत्यत्र प्रचक्षत इत्यनु- वर्तते।

यत्तावदुक्तम्-सिद्धानुवादित्वे वेदस्य प्रमाणान्तरसापेक्षत्वं स्यादिति, तत्तावन्नास्तीति नियोगकाण्डे वक्ष्यामः यच्चोक्तम्-कार्यनिष्ठान्येव लौकिक- वाक्यानीति, तदपि नैकान्तिकम् ; अकार्यनिष्ठान्यपि हि प्रियाख्यानानि प्रियमा- खयायते यैस्तानि 'पुत्रस्ते जातः' इत्यादीनि वाक्यानि प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयोजन- शून्यानि लाके सन्ति; न च तावता निष्पयोजनान्येव, पितृसुखोत्पाद- प्रयोजनत्वान्। न च तत्र 'सुरवी भव' इति प्रवृच्युपदेशः कल्प्यः, ज्ञातपुत्रजन्मवस्तुसामर्थ्यादेव सुखित्वसिद्धेरुपदेशानपेक्षत्वान। अथ मतम्- अस्ति तावत्तत्र पितुः सुखे प्रवृत्तिः; तत्रैव वचसस्तान्पर्यम्; अतस्नदपि प्रवृत्तिनिष्ठमेव । सत्यम्; 'पितुः सुखमुत्यद्यनाम्' इत्यभिसंधानेन प्रयुक्तत्वा- द्वाक्यस्योत्पत्तिरूपेणास्ति तत्र तात्पर्यमू; न तु ततो वाक्यात्प्रधानतया 'सुख प्रवृत्ति: प्रतीयताम्' इत्येवं प्रतीनिरूपेण, तद्वाचकपदाभावात्; अप- दार्थस्य चावाक्यार्थलात; यतः प्रतीनिः सिद्धार्थनिष्टैव। एतच्चाम्युपे- त्योक्तमू; न तु सुखे प्रवृत्तिरस्तीनि वक्ष्यति। न च पितृसुरोत्पादप्रयो- जनवच्वे सति सिद्ध/र्थपर्यवसितस्येव शब्दस्य "पृषा प्रपिष्टभागः" इति- वत् प्रवृत्तिपर्यन्तो व्यापारः शक्यः कल्पयिनुम; तेन सिद्धार्थनिष्टमेव तद्वाक्यम्, न अ्वृत्तिनिष्ठम् । अपि च प्रवृत्तिनिष्ठत्वऽपि न तावत् पुत्र- जन्मनि सुरोपाये पुरुषाऽप्रवृत्तः प्रवर्त्यः, तस्य सिद्धत्वाव; नाप्युपेये सुखे उपायाज्ञानेन पूर्वमनवृत्त उपायज्ञापनद्वारेण प्रवर्त्य :; वाक्यार्थज्ञानोत्तर- कालीने हि स्वन्यापारे पुरुषः प्रवर्त्यः; न च सुखस्य सिद्धय व्यापा- रान्तरमस्ति, 'पुत्रस्ते नातः' इति वाक्यार्थज्ञानादेव तदुत्पतेः। एवेन

ब्रह्मकाण्ड: 63

दुर्जनवचांस्यपि व्याख्यातानि। तथा भ्रमभनस्य भ्रमापनुत्तये 'रज्जुरिचम, P. 24-4. न सर्पः' इति तच्वाख्यानं स्वरूपनिष्ठनेव दश्यत। न च तत्रापि 'मा मैपीः' इनि नियोगः कल्प्यः; नत्र हि नियोगो भवति, यत्र नज्जात्वा तन्सामर्थ्यान नत्पुर्वया चच्छ्या पुरुपः प्र्रतत निवर्तने च; अत्र रज्जु-

वानपेक्षमाणस्यैव भवनिवृत्तेनार्थी नियोगेन : क च पुरुष: नियोज्यः१ न तावद्धयनिवृत्तौं, नियोगस्याप्रवृत्तप्रवर्तकत्वान, भयनिवृत्ती च स्वत एव स्वर्गादिवत् प्रवृतन्वान्: नापि तद्ुपाये, रज्जुतत्वज्ञानेन तस्य 'रज्जुशियम्' इति शब्दादेवोत्पत्तेः; शब्दार्थज्ञानोत्तरकालीनस्य च व्यापारस्यान्यत्र विधि- निबन्धनत्वेन ष्टत्वान्। एवमतिविदूरत्वेनासंभवद्धानोपादानमत्यन्तदूरदेश- वृत्तान्तास्यानवाक्यमपि स्वरूपनिष्ठमेव। न चानर्थकम, कुतूहलिनामौत्मुक्य- निवृच्यर्थत्वात्।

यत्रापि हानोपादानसंभवः, यथा 'एष प्रतिरोधकवानध्वा' 'निधि- मानेष भूभागः इति, तत्रापि निधेः प्रमाणान्नरावगतमुपकारकत्वं स्मृत्वे च्छया प्रवर्तते, प्रतिरोधकस्य चापकारकत्वं स्मृत्वा द्वेपण निवर्तने: शब्दस्तु भूभागस्वरूपमात्रोपक्षीण एव, न हानोपादाने वदति। ननु वुद्धिपूर्वकारी वक्ता प्रवृत्तिनिवृच्यर्थप्रेव वाक्यं प्रयुक्के, नैवमेवादष्टाय वा; ततश्र तदपि प्रवृत्तिनिवृत्तिनिष्ठमेव; केवलमिदं तत्र प्रयोगार्हेमप्यालस्यादिना न प्रयुज्यते, यन्-'गृहाणेनो निधिम्' 'मा वानेनाध्वना गच्छ' इनि; स्वरूपपरतवेऽ- नर्थकमेतद्वाक्यं स्यान्। मैवम्; यद्यानर्थक्यं तवरूपे, तेनाश्रुतप्रवृत्तिनिवत्ति- पर्यन्तं वाक्यव्यापारं कल्पयसीति, मा नर्हि कल्पय, स्वरूपनिष्ठस्याप्यस्य प्रत्यक्षादिवत् सवरूपसमर्पणद्वारेण प्रवृत्तिनिवृत्यङ्गत्वोपपत्तेः; प्रत्यक्षादयो हि सिद्धार्थपरिच्छेदोपरतव्यापारा लेशतोऽपि प्रवृत्तिनिवृत्ती न गोचरयन्ति, अथ च तदङ्गलं न जहति; तथा शब्दोऽपीति न दोषः । प्रत्यक्षादौ वस्तु- मात्रममिसंहितम्, न प्रवृत्तिनिवृत्ती; इदं तु प्रवृत्तिनिवृत्ती अभिसन्घाय वाक्यं प्रयुक्तम् ; तेन ते एवात्र शब्दार्थाविति चेत्, मैवम्; न हि यद- भिसंहितं तच्छब्दार्थ:, कि तु यत्र शब्दस्य वाचकसामर्थ्यम्। न च

64

26-3. 'निधिमान्' इति शब्दस्य 'गृह्ाण' इत्यत्र सामर्थ्यम्। यदि त्वभिसन्धान- मात्रेण शब्दार्थत्वं स्यान्, तदा निधिसाध्यमुपभोगाद्यपि तस्य वक्तुरभिसं- हितमिति तदपि शब्दार्थ: स्थान्। किं च यदा 'घटे प्रवर्तिष्ये, सर्पान्नि- वर्तिष्ये' इति चामिसन्धाय तद्वस्तु प्रत्यक्षादिभिर्जिज्ञास्यते, तदाभिसंहिते अपि ते न शब्दार्थः । यदि वा अभिसन्घानमात्रेण निधिवाक्ये प्रवृत्ति- रर्थ: स्यान्, ततः शब्दशक्तेरेकरूपत्वात् सर्वेषां प्रवृत्तिवुद्धिरेव स्याद् ; नोपेक्षावुद्धिः; अरित च सा कस्यचित्; अतो न प्रवृत्तिः शब्दार्थः । तेन सिद्धार्थनिष्टमेव तद्वाक्यमिति न लोके सर्व वाक्यं कार्यनिष्ठम् ।

यदप्युक्तम-प्रवर्तकवाक्याड्ि पिकानयनादिव्यवहारः, ततो लोके वाच्यवाचकसंबन्धावगम, तेन प्रवृत्तिनिष्ठतैव सर्वशब्दानामिति; तदपि न, वर्तमानापदेशादपि संबन्धावगमदर्शनात्; तथा हि-देवदत्तः काष्ठैरोदनं पचति' इत्युक्ते व्युत्पन्नीदनादि पदार्थसतथा व्युत्पन्नतृतीयार्थश्ाव्युत्पन्नकाष्ठपदार्थों यत्पाके करणं पश्यति तत्काष्ठपदार्थ इति व्युत्पद्यते। तथा हर्षादिप्रयो- जनेभ्यः 'पुत्रस्ते जानः' इत्यादिभ्यस्तत्वाख्ययकवाक्येभ्यः सिद्धार्थेम्यो- पि प्रवर्तकवाक्यादिव हर्षा्िनिमित्तेपु पुत्रादिपु भवति पुत्रादिशब्दवा- च्यत्वे व्युत्पत्तिः । यथेव हि पिकानयनादिव्यवहारविषयं प्रवृत्तिविशेषं ढष्ट्ा तदन्यथानुपपच्या प्रवृत्तिविशेषज्ञानं तन्निमित्तनियोगज्ञानं वा बालेन प्रेष्यस्यानुमीयते-शब्दानन्तरभावात्, कारणान्तरस्य चादर्शनात्, दष्टत्या- गेनाढष्टकल्पनानुपपत्तेः, शब्दस्वैव तत्र ज्ञाने सामर्थ्य कल्प्यत इति कार्य- वाक्यार्थव्युत्पत्तिः, तथा पित्रादेरमुख पसाद्वादिना लिड्गेन हर्षाद्युपलम्याकारणक- कार्यानुपपच्या हर्पादिनिमित्तज्ञानमनुमीयते; तच शव्दानन्तर्यात्, अन्यस्य हेतारेदर्शनात्, शब्देन कृतमिति शव्दस्य तत्र हर्पादिनिमित्तज्ञाने जनन- सामर्थ्यकल्पना भवति। तदेवं 'हपनिमित्तं किंचिदस्यानेन शब्देनोक्तम्' इति सामान्यतो वगते, अथ किं तद्वर्पनिमित्तमिति विशेषवा्छारं खसन्तान ज्ञातहर्षनिमित्त मावस्याव्युत्पन्न पुत्रशब्दवाच्यत्वत्य व्युत्पन्नशब्दान्त- रस्य पुत्रजन्मनस्तस्य वाक्योपात्तस्यैव पितुः संवन्धितयावगतत्वात्, अन्यस्य च हर्षनिमित्तस्थानुपलब्धेरभवात्, दष्टहानेनादष्टकल्पनानुपपत्तेश्च 'पुत्र- चन्मन्येवेदं वाक्यमाप्तेन प्रयुक्तम्; अनेन च पित्रा तदेवास्माद्वाक्याद प्रती-

त्रश्मराण्ड: 65

नम् इनि पार्शस्थोववास्यति। नदेवं प्रागुक्तपकारंणातकनवाकप्रयोग-P.25-19 पुत्रजन्दगोचरमिमन्ययान्यामन्मिन् पुनजन्मासयार्थ वाक्वस्य प्निवादनसा- मथ्ये पर्शस्थः प्रतिपद्धन। तनश्रान्ति तिदार्थादपि वाक्यान् व्युत्पततः; अनो न कायवाक्यादेव व्युन्पत्तिः; अनो न तदूलेन कार्यकनिष्ठता सर्व- शव्दानानिनि सिद्धे-प्वर्ये न प्रामाप्यं वाहन्यते। यद्यपप पदानि व्युत्पति- मंपक्षन्त, न वाक्यन्, अभिनवविरचिनादृपि वाक्यादर्थप्रतीतेः; तथाति वाक्यप्रयोगाद्दयुत्पत्तिः, न पदमात्रप्रयोगादिति पदमेवामिन्रेत्य तत्र वाक्यस्य सामर्थ्य प्रनिपद्यन इन्युक्तम् ।

अधुनाम्युपेत्योच्यते-भवतु वा सर्ववचसां प्रवर्तकता, तन एव वाच्य- वाचकसम्त्रन्धावगमः, तथापि व्युत्पत्तिवाक्य एव प्रवर्तके विधाथकपदमपो- दृत्य नद्यतिरिक्तानां पदानां क तात्पर्यम्१ शक्तिः किं पदार्थमात्रे? कि वा कार्यसंसगे? कि वा कार्यणाकार्वेण चाकाङक्षितयोग्यसन्निहितेन पदा- र्थान्तरमात्रेण संसगे? इतीदं त्रिचार्यम्। तत्र तेपु पक्षेपु मध्ये पदानां स्वार्थमात्रपरत्वे-ङ्गीक्रियमाणेयाशलाकाक्पः सर्वेपि पदार्थाः परस्पर- मसंरपृष्टाः स्ुः; ततश्र संसर्गरूपवाक्यार्थप्रत्ययामावः स्यान् ; असि चासी। किं च पदार्थमात्रप्रतिपत्तेर्निप्प्रयोजनत्वात् पदप्रयोगवैयर्थ्य च स्यान्।

क्षितयोग्यतन्निहितेन कार्येणाकार्यण वार्थमात्रेण व्यतिपङ्ग: अन्योन्यसंसर्ग: कल्पनीय :; तावता चान्यार्थमात्रव्यतिपङ्गेण पदप्रयोगवक्यार्थप्रत्यययोरुप- पत्तौ सत्यां प्रयोक्तृपतिपत्रो राकाङयान्न कार्यरूपपदार्थविशेषव्यतिषङ्गे प्रमाण- मस्ति; सवार्थमात्रपर्यवसाने हि पदानां प्रयोगप्रत्ययावनुपपद्यमानौ तदति- क्रम्य पदार्थमात्रसंसर्गपर्यन्ततात्पर्यशक्ति गमयतः; तौ च तावतैवोपपन्नौ न कार्यात्मकार्यान्तरसंसर्गपर्यन्वतां गमवितुमलमिति भावः । इतश्र-यो हि कार्यात्मकार्थान्तरव्यतिषङ्गं कल्पयति, कार्यस्याप्यर्थान्तरत्वात करपयत्यसा- वर्थान्तरव्यतिषङ्गम्; तेनोभयवादिसिद्धत्वादर्यान्तरमात्रव्यतिषङ्ग एवाश्रयि तव्यः, न कार्यव्यतिषङ्ग :; विमत्यधिकत्वादिति भावः । कि च कार्यसं- सर्गो व्यभिचरति, कार्यस्याकार्घेण संसर्ग,त्; अर्थान्तरमात्रसंसर्गस्त्वव्यि 5

66

चारी; तस्मात् स एवाश्रवितव्:। एवं चेत्कार्याकार्यात्मकार्थान्तरमात्र- संसगे पदानां नात्वर्वशक्तिरवधुना, तथा सति यत्र लोके व्यवहाराय पद प्रयुज्यते वदे च, तत्र तेन संसर्ग :; वत्र तु वेदान्त कार्य न शूयने, नत्र विनाषि तेन पदार्थानां पाम्पर तंमर्गादन्योन्यविशिष्टतिद्वार्थप्रत्ययसिद्विरिति सिद्धं निद्धे-प्य्थे शब्द्ुस्य प्रानाण्पम्। अतश्र लेके व्युत्पतिवाक्ये ढष्टो- उपि कार्यव्यतिषक्ञो न कार्यमात्रान्वये शब्दनात्पर्वशक्तिनियामकत्वेनाश्रथि- हव्पः । एनच्चावश्वं त्वयाप्यङ्गीकर्तव्यम्, अन्यथा यल्ोके दटं तच्व सर्व पद्दशक्तिनियामकत्वेनाश्रीयेत, ततो लोके व्युत्यत्तिदाक्ये वक्तृविवक्षापरत्वं पदार्थान्ववस्य दष्टमिति वेदे वक्तुरभावेन विवक्षाभावात् विधायकेभ्योऽर्थ- प्रतीतिर्न स्वात् ; अस्ति च सा। तस्मात् कार्यव्यतिषङ्गो व्युत्पत्तावतन्त्र- मित्य कार्येणापि पदार्थानां संसर्गात् सिद्ध सिद्वेषव्यर्थे शब्दस्य प्रामाण्वम। अपि च सर्वेषां पदानां पदार्थानां कार्येणैव संसर्गेडड्गीक्रियमाणेSरुणादीनां परस्परं क्रीणातिना च कियाकारकलक्षणः संसर्गों न स्यात् ; तत्रारुणादि- कारकविशिष्टक्रयविपयो नियोगो न प्रतीयेत, किं तु क्रयमात्रैकपदार्थ- साध्य एव स स्यात। अथ मतम्-कारकविशिष्टघात्वर्थविषयो हि नियोगः प्रतीयते, न धात्वर्थमात्रविषयः; न च कारकसंसर्गमन्तरेण घात्वर्थों विशिष्टो मवति; तेन विनियोगं प्रनि न प्रत्यर्थी, अपि त्वर्थी नियोगः ; ततश्व नियोगान्वयेSपि पदार्थानां न परस्परान्वयव्याघानः । तत्रोच्यते- नियोगाच्च यावत्पूर्वभावी तहि विनियोगः । परस्तु मवतु पृर्वभावी विनि- 2A-8. योग:, तथाप्यस्ति तावन्नियोगान्वय इति पृच्छति-किमतो यद्येवमिति। सिद्धान्ती तु साभिप्रायं प्रकठयति-एवं सति अस्ति नियोगानिरिक्तपदा- र्ान्वयेऽपपि पदस्य ात्पर्यसामर्थ्वम्: अतः सिद्धो नः पक्षः। ननु नियो गान्वयानामन्योन्यमन्वयः, न तु तन्निरपेक्षाणाम; अतो नियोगनिवन्घन एवासाविति न तेन विनोपनिपत्सु पदानामन्वयशक्तिरिति; तत्राह- नियोगनिरपेक्षमेव पदानामन्योन्यान्वयसामर्थ्यम्। कुतः१ पूर्व परस्परान्वि- तानां सर्तां पदानां पश्वान्नियोगेनान्वयान। अयमाशयः-विशिष्टेन हि विषयेण नियोगस्यान्वयस्त्वयेष्टः; न चासौ कारकैरनन्वितो विशिष्टो भवति ; न चाविशिष्टो नियोगेनान्वीयते ; अयविसिष्टस्याविषयत्वाद्, अविषयस्य च

ब्रह्मकाण्ड: 67

महानासन्धय इनि: नियोगान्वयानिपेक्ष एव चेनू, विनापि नेनोषनिपत्पु सिद्ध उ्पर्थ-न्वयः लिद् इहि। ननु यवि नाम नियोगान्वयपूर्व: पदार्थीन्वयो

पदार्थ नामन्वन्यान्वयमाकाइक्षत; अन्यथा कार्यान्वयशून्यः पदार्थान्वयोऽपि व्यर्थः सपान्, एकवकयना च न स्यान । एवं चदुपनिपत्सु न नियोगेन त्रिनान्वविव्धिन्ति ह-न च नियोगाकाइक्षानिवन्धनः पडार्थानां परस्परसंसर्ग P.26-10 इनीनमर्थ वक्ष्यनि नियगकाण्ड: वच्चोन्स्-ब्रह्मणः ममाणान्तरासिद्त्वे

व्रम्म तन एव वम्मान्योग्यादिस्वशव्देनानविगनवाच्यत्वसंबन्धमपि शक्यम् "अस्थूलमनण्वहूसम्" इत्यादिशव्देन निरूपचितुम्। कथम्? उच्यते- 'स्थूलो=हम्' 'अणुरहम्' 'हू सोऽहम्' इत्यविद्याध्यस्तस्थूलादिविशेषप्रति- षेधद्वारेण। न च येन शब्देन तथा प्रतिपाद्यत तस्या्यसंगतिदोषस्तुल्य इति वाच्यम्, स्थूलादिविशेषशद्दानां नञश्ष खेन खनार्थेन विदिवसंबन्धत्वात्। न च ब्रह्मान्तर्याम्यादिशब्दवदसंगतिदोषोऽस। तेन ससिद्धस्य जीवस्य

घानशक्तिरिति भावः। तथा च श्रुत्यापि "अस्थूलमनण्वह्दस्वमदीर्घमलोहितम्" इत्याद्यया इत्थमेत्र स्थूलदिविशेपनिपेधमुखेनेव तद्गल् सर्वविशेषानिगं सर्वान्

भावः। उक्तेऽ्यें क्रोकार्च योजयति-एतत्कथयतीति। एतच्च चतुर्थे काण्डे वक्ष्यत इतीह न प्रपश्चितम्। इतीति सनापौ। अस्थैव श्रोकस्वान्योऽर्थ उच्यने-यदप्युक्तं पूर्वपक्षे प्रत्यस्तमितसकल- विशेषं ब्रह्म प्रनिपत्तरेवाविषय इति, तत्रोच्यते-विशेषनिवृत्यैव तननिर्विशेषं वस्तु शब्देन प्रतिपाद्यते: इदमुक्तं स्थात्-द्विविध हि प्रतिपादनं दृष्टम्; एकं विशेषमुखेन, यथा 'अयं कुण्डली, स कठकी' इति; एकं च विशेषनिषेधमुखेन, यथा 'नाङ्गदी न मकुटी, स न कटकी' इनि। ततश्ष यदि नाम विर्विशेषं तच्वम् 'इत्थंभूतम्' इति विशेषमुखेन वक्तुं न शक्यते, तथाप्यविद्याध्यस्तविशेषनिषेधमुखेन प्रतिपादयिष्यते प्रतिपत्स्यते चेति। अत्र

68

-16. दृष्टान्तमाह-सुवर्ण तच्ववदिति। तत्प्रपच्वयति-न हीति। सुवर्णनच्वं पिण्डरु- चकादिसंस्थानविशपैर्य उपव :- उपरागः, संमिश्रत्वम्, अपृथग्भावः-तेन रहितं रुचकादिविलक्षणविशेपशालि, तेभ्यः पृथक न दृश्यत इति। न च रुचका- दय एव सुर्णतच्वमिति वाच्यम्, रुचकत्यागन संस्थानान्तरे सस्तिकेSपि भावान; सुवर्णतच्वस्य हि रुचकामेदे च रुचकवन् तदपि रवस्तिके न भवेत; अस्ति च; तस्मात् तनः पृथक्। एवं खवस्तिकेSपि द्रष्टव्यम्। एवं सुवर्णनच्वं रुचकादिम्योऽन्यदपि पृथक् न ढश्यते; अथ च ताहश- मपि तन्न स्वस्तिकः, रुचके भावात्; न रुचकः, खस्तिके भावात्; अतो- ऽन्यदिति विवेकवुद्या 'न तद्रुचको न खस्तिकः' इति रुचकादिमेदापोह द्वारेण रुचकादिविशेषनिषेधे तेम्यः सर्वान्तरं सुवर्णतच्वं सयं प्रतीयते परस्मै च प्रतिपादने, तथा व्रह्मापीत्यर्थः । न दृष्ट' संस्थानमेदोपछवान विवेको यस्थेति विग्रहः। एनच गोल्वादावपि तुल्यम्; उदाहरणमात्रं सुवर्णम्। इममर्थ श्रुत्या द्रठयनि -- स एष इति। अस्मिन्नेवार्थेऽभियुक्तवाक्यदवयं पठति- नथेति। उक्तमिति वाक्यशेषः । स्थूलाद्याकाराणां विशेषाणामुपसंहारे विलये अन्ते अवसाने वन व्यवतिेष्ठते तत्सत्यमित्यर्थः । तथा परैरप्यु- क्तम्-परमार्थनो निष्प्रपश्रमेव बह्म; तदविद्यया प्रपश्स्थाध्यारोपेण तदप वादन तन्निषेधेन च प्रपञ्चते व्यारूनायत इत्यर्थः ।

एवं ब्रह्मण: प्रपशविलय द्वारेणाम्नायगम्यत्वमुकचा अन्ञायविशेषनि- र्धारणाय इदमिदानीं विचार्यते-किं कृत्स् एव सरूपकार्यनिष्ठ आन्नायो मेदनिषधद्वारणाइयं ब्रह्म गमयति, उत कश्रिदस्यान्नाचस्व वेदान्ताख्य एकदेश इति। तत्र तस्मिन् संदेहे केचिदाहुः-सर्वत्ाम्राये कचित् कस्यचिद्वेदस्य प्रविलयो गभ्यते। नेन तदद्वारेण कृत्स् एवाम्रायो बह्म गमयतीति मावः। तद् दर्शयते-वथा "सर्गकामो यजेत" इत्यान्नायाद शर्रीरस्यात्मत्वप्रविलयो गम्यत इनि पूर्वेणान्वयः । कथम्? उच्यने- मत्र हि वाकये देहस्य लोकान्तरमननुवर्तमानस्य जडस्य च ज़न्मान्तरीय- सवर्मोप मोगसामर्थ्यामावात् तद्यतिरिक्तो जन्मान्तरानुवर्ती चेतनश्र स्वर्गोपमो- मसमरयोऽबिकारी गम्यते; स एव चात्मेवि देहात्मविलयो गम्यत इति

ब्रह्मकाण्ड:

पूर्वेणैवान्वयः । तथा "गोदोहनेन पशुकामस्य" इत्यत्र गोदोहनस्या- क्रियान्मनो-नन्योत्पादनसभावस्य साक्षात्पशुसाधनत्वासंभवात् क्रियां साश्र- दमपेक्षमाणस्य प्रकरणान् दार्शपौणमातिकी प्रणयनक्रियामाश्रित्य पशुसाधन- त्वमित्यर्थात् दर्शपूर्णमास्ताधिकृतस्यैवाधिकारादधिकारी मिन्नो निषिध्यते । P.27-4. नन्वेवमादिपु भवतु भेदविलयः, विधिनिषेधचोदनासु तु प्रवृत्तिनिव्ृत्तिमात्र- फलासु नदसंभवान्न कृत्त्नाम्नायों भदप्रविलयपर इत्याशङ्क्च्य तत्रापि भेदप्रविलयमाह-नथेति। नथा विधिनिपेधचोदनास्पि खाभाविकीनां रगद्वेषनिवन्धनानां वाह्यनवृत्तानां निषेधो गम्यत इत्यन्वयः । तत्र निषेधेषु साक्षादेव 'नेदं कुरु' इति त्वृत्यन्तरनिषेषो वगभ्यत इत्याह- निषधेप्विति। नन्वेवमस्तु निपधेपु; विधियु तु प्रवृत्तिमात्रफलेप कथनित्यत आह-विधिष्वििति। विधिपु तु "सन्ध्यामुपासीत" इति प्रवृत्यन्तरनियोगेन तत्कालवाह्यप्रवृत्तिनिपेघोऽवगम्यने। एतदुक्तं भवति-उभयत्रापि बाद्यनव- त्तिविलयों न विशिप्यने; अयं तु विशेष :- यन्निषेधेषु साक्षात्, विधिषु ुनरर्थादिति। लोकदृष्टं चेदं प्रकारद्वयमित्याह-लोक इति। लोकेडप्यन- भिप्रेतात् पथ: सकाशतत् 'अनेनाध्वना मा गच्छ' इत साक्षाद्वा निवारणं दृश्यते, मार्गान्तरोपदेशेन वा विवक्षितानभिमतमार्गनिपेधेनार्थात्। तदेवं विधिनिषेध चोदना सपि रागादिनिबन्घनप्रवृठत्तिविलयो गम्यत इति स्थितम् । एवं चैष गुणो मवति-राग।दिनिबन्धननैस र्गिक प्रवृत्तिरूपभेद विलयद्वारेण मुमुक्षो: शान्तताद्यघिकारिविशेषणमुपपादयन्तो. दृष्टेनैवोपकारेणवघातादिवत सन्निपत्योपकारितया कर्मविधयः "आत्मा ज्ञातव्यः" इत्यात्मज्ञानाधिकारो- पयोगिन: स्युप्त्यदृष्टकलपनागौरवं न भवनीति भावः । श्रुत्यापि रागादि- निबन्धनाशेषबाद्यप्रवृतिनिवृत्तिरधिकारिविशेषणं दर्शितमित्याह-तथा हीति। शान्तस्य समाहितरय चात्मनि विषये दर्शनमुपदिश्यते-"तस्माच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो मूत्या आत्मन्येवात्मानं पश्येत्" इत्यादि- श्रुत्या। तत्र शान्त इत्यन्तःकरणपूर्वकरागादिजनवृत्तिनिवृततिरधिकारि- विशेषणमुक्तम; दान्त इति बाहःकरणपूर्वकरागादिजप्वृत्तिनिवृत्तिः । अन्ये तु विपर्ययमाहु :- अवश्यं चैतदधिकारिविशेषणमास्थेयम् यतः समर्थोऽधिकारी भवति ; तच्चात्मज्ञानं श्ान्तदान्तसमाहितस्यैव शक्यम्,

70

नेन:स्य; तेन त एवाधिकारी, नेनर इनि भावः । कुतः पुनरिनरस्यात्म- 10. ज्ञानमशक्यमितित आह - न हीनि! विषयै रमणीयतदाभिनुखमाकप्यमाणो विषयन्योपाये ना पवत्तिः नत्र कृनं चेतो येन सत्यसक्तमना यः, स यस्मान्न शक्रोत्याननि विपये समावानं कर्नुम्, न वातमाहितः शक्कोत्या. तानं वेत्तुन, अतो=समर्थत्वान्नासावधिकारीति भाक।चः पुना रागनिवन्ध- नाम्यां नैसर्गिकीभ्यः प्रवृत्तिभ्य उपरतः शान्तो दान्नोटन एव नियतमा- नसो निरस्नवाह्यान्नरविक्षेपः स शक्रीत्यात्मनि समाधातुमित्यात्मज्ञानसमर्थत्वा- दात्मद्शने विक्रियते। तस्माननैसार्गिकप्रवृतिनिषधपरत्े कमविधयो दष्टनैव ज्ञानाधिकारोपयोगिनो भवन्नीति तत्परा एव ने युक्का इति केचित् मन्यन्ते।

अन्ये त्वं्दथा आत्मज्ञानाविकारोपयोगिनां कर्मविधीनां मन्यन्ते; कथं तत् : उच्यत - अनवाप्तकापः, काम्यन्त इनि कामाः स्वर्गादयः, अनवाप्ताः कामा वेन सोऽनवाप्तकाम :; कामोयहतमनाः, कायना कामः विषयसुखा- मिलाप:, तेनोपहतमसस्थीकृनं मनो चस्व स परनाद्वैनवर्शनयोग्यो न भवतीति न तत्राधिक्रियते; न सवल्वयोग्यो-धिकारं प्रतिपद्यने। यः पुनरागनादारभ्य सहस् सं वत्सराख्यसत्रपर्यन्तैः कर्मभिरुपनीताशेषकाम्यरवाप्ताशपकाग्यतया कृत- कामनिवर्हण:, कृतः कामस्य विपयसुखाभिलपस्थ निवर्हणं विनाशो यस्य स प्राजापत्यात् प्रज्ापनेरिवं प्राजापत्यं पदं नतः परमवाप्ताशेप काम्यतया अनुपहतमना: सन्नह्वैतमात्मानं प्रतिपद्यने। एवं कामनिवर्हण- द्वारेण कर्मविधीनामात्मज्ञानाधिकारोपयोग इत्यन्ये मन्दन्ने। एवं चैष सर्वत्रान्ताये वाक्यार्थों ज्ञानः-सहस्रसंवत्सगन्तं क्मजातनातमनि जिज्ञासुना कार्यमिनि। उमयोरपि चानन्तरयोः कर्मववीनामात्मज्ञानाधिकारोपयोगितव- पक्षयोः कृत्स्र आम्राय आत्मज्ञानैककार्यपर्थवसायी, आत्मज्ञाने एकस्मिन् कार्यें पर्यवस्यन समाप्यने; तत्पर इति यावत्। न भावान्तरकार्यपर्यव- सार्यात्येकग्रहणम्। तत्राद्ये पक्षे विवक्षितावान्तरनियोगफलानां कर्मनियो मानामात्मज्ञानपरमनियोगान्वयः, द्वितीये त्ववान्तरकर्मनियोगफलद्वारेणेति विवेक:।

ब्रह्म काण्ड: 71

नतन्नरमाह-अन्देपां द्शनमिति। पृथक्वार्या एव, मोक्षफलात्P.27-17 ह्ानात पृथकर्वो: पृथकरलाः पृथकरणा वा, करणं कार्य येषां ते तथोक्ता :: सप्धाना इनि चावन; ने पृथकार्या एव तन्तो मुमुक्षुं पुरुप- मात्मज्ञानाविकारमकारयन्ति; अधिकारयग्यं कुर्वन्तीति यावत्। द्विकर्म- को-वं निर्देशः 'अजां ग्रामं नयनि' इनि चद्दत्। कुतः: अनपाकृत- ऋणनवस्य, अनपाकृतमृणत्रयं चेन, नस्त नत्र त्म्वानेSनधिकारान्। कत- स्वस्यानधिकार: "ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्" इति मनुबचनान्। ऋगत्रयं च श्रृत्यैवोक्तन्-"जातस्त्रिमि ऋणे ऋणदान् जायन ब्रह्मचर्यणरपभ्यो यज्ञेन दवभ्यः नजया पितुम्बः" इति। ननु कामनिवर्हणपक्ष पि पृथकार्दतं कमविधीनामस्त्येव; अनः को-स्व्र पक्षस्य विशेष :? अ्य विशेष :- तत्न हि न फलं फलायेक्तम्, किं तु कामावा- प्त्या तत्कामनिवृत्तातकामस्यान्मज्ञानाविकारलाभाय; तेन तत्रावान्तरकार्यम- विवक्षितम्; इह तु विवक्षिनावान्तरर्णापाकरणकार्या एव कर्मविधय "वृहरपतिसवेनेय्टा वाजपयेन यजेत" इतिवदात्मज्ञानाविकारोपयोगिन इति न दोषः ।

मतान्तरं चाह-अन्ये त्वति । श्रुतखवर्गादिफलसंप्रयुक्तानामत एव प्रयोजनान्तरनिरपेक्षाणमपि "तमेतं यज्ञेन दानेन तपसानाशकन विवि- दिपन्ति" इति विदिना संयोगपृथक्तवेन ज्ञानेनापि पृथक् सम्वन्धान्तरश्रुतेः "एकस्य तूमबतवे सयोगष्टथक्त्वम्" इति न्यादेन "खवादिरो यूपो भवति" "यूपे पशुं वझ्नानि" "खवादिरं वीर्यकामस्य" इतिवत् नित्यनैमित्तिकका- म्यारां सर्वकर्मणामेत्रत्मनानाविकारानुप्रवशें विनियोगादेवान्ये त्वाहुरिति सम्बन्धः । तुशब्दो विशपार्थः । विशेषश्रात्र पक्षे ज्ञाने कर्मान्वयस्य विनियोगितम्। तथा मनोविक्षपनिवृत्तिद्वारेण कर्मणामात्मज्ञानाधिकारानु- प्रवेशित्वपरं श्रुत्यन्तरमाह-येन केनेति।

मतान्तरमाह-अन्ये तिति। संस्कृतो हि पुरुष आत्मज्ञानाधिकार योग्यो भवतीत्यर्थः । अत्राथें स्मृतिद्वयमाह-महायज्ञैरिति । महायज्ञैः ब्रह्मदेव पितृमनुष्यभूतयज्ञैः इतरयज्ञैरियं तनुः बाह्मी ब्रह्मण्यधिकता, ये या

72 बरह्मसिद्धिव्याख्या

ब्रह्मविद्यायान् "तदघीते तद्वेद" इत्यणो विधानात्, क्रियत इत्यर्थः । तनुरिति ताल्थ्ये उपचारादात्मोच्यते । स हि ब्रह्मज्ञाने-धिक्ारी ब्रह्मविच्च; न तनुः, जडत्वान्। यस्य पुंसो गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मना-

त्येते चत्वारिंशत्संस्कारः, अष्टो च दयाक्षान्तवनसूयाशौचानायासमङ्गला- कार्पण्यास्पृहाख्याश्रात्मगुणाः स ब्रह्मणः सायुज्यं ब्रक्मणा हिरण्यगर्भेंग सहैकत्वं सालोक्यं समानलोकतां च गच्छति; तत्र प्रलये परे ब्रह्मणि लीयत इति क्रममुक्ति दर्शयति। तदुक्तम्-

"बक्षगा सह ते सर्वे संप्राप्ति प्रतिसब्वरे । परस्थान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् ।।" इति ।

4. मतान्तरमाह-अन्ये तिति। एतदेव पुरुषसंस्कारकतवं विपरीत यत्कर्मणामात्मज्ञानाधिकारं प्रत्युक्तम्, तदात्मज्ञानस्यैव कर्माधिकारं प्रति वर्ण- यन्ति। तदेवाह-आत्मज्ञानमित्यादिना। देहव्यतिरिक्त्तनित्यकर्तृ पोक्त्रा- त्मविद एव स्वकर्मखधिकारः, नेतरस्य। तथा चोक्तम्-"न ह्वनध्या- त्मवित् कश्रित् क्रियाफलमुपाश्नुने" इनि। तेन कर्मसूपयोक्ष्यमाणस्य कर्तुरयं संस्कार इति भावः ।

मतान्तरं च-अन्ये त्विति। साध्यसाघनादिद्वैतविषयं कर्म, "एक- मेवाद्वितीयम्" इति चाद्वेनविषयमात्मज्ञानम्; अतो-नयोः परस्परविरोघादसं- बन्ध एवेत्यन्ये मन्यन्ते।

एवं सप्तपक्षानुपन्यस्याधं पक्षं दूषयति-तत्रेति। कल्प इति कल्पने- त्यर्यः । कुत इत्याह-न हीति। कर्मादीत्यादिशब्देन गोदोहनादिद्रव्य- विधयोऽमिमता :; यह्ा कर्मशव्देन प्रवृततिलक्षणो धर्म उक्त:, आदिशब्देन व निवत्तिळक्षणं तपः; तद्विचयः; ते सववाक्यसमघिगतस्वर्गादिकार्याः

ब्रह्मकाण्ड: 73

स्ववाक्यसमधिगतं स्वर्गादि कार्य फलं येषां ते तथोक्ताः ; अत एव कार्या- न्रम् आत्मज्ञानाख्यं कार्य नापेक्षन्ते, स्ववाक्यश्रुतफलनराकाङूक्ष्यादिति मावः। नन्वेवमस्तु कर्मविधीनामनपेक्षत्वम्; आत्मज्ञानविधिस्तु साधनत्वेन तानपेक्षिप्यते; भवति चैंकापेक्षयापि संबन्ध इत्याशङ्ग्याहनापीति । P.28-9.

एककार्यत्वेनैकाधिकारकत्वं कर्मज्ञानविध्योरित्यर्थः । अत्र परमतमाशङ्गयति- अथेति। सवाक्येऽनवगतफला: कर्मविधयः फलाकाङूक्षायामात्मज्ञानविध्य- धिकारमनुभवेक्यन्तीनि भावः । ननु "स्वर्गकामो चजेत" इति श्रूयते, ततः कथमनवगतफलत्वमित्याशङ्गयाह-सवर्गाद्वीनामिति। सत्यं सर्गादि श्रूयते; किं तु प्रीतिकृतचन्दनादिद्रव्यं तत्; यच्च द्रव्यं, तत् 'ूतभव्य- समुच्चारणे भूतं भव्यायोपदिश्यते' इति कर्मणि गुणत्वेनाप्रधानत्वेन साधन तचेति यावन्, अभिसंबध्यते; न प्रधानतया फलत्वेनेति भावः । यद्ा सवर्गकाम इति पुरुषविशेषणत्वेन सवर्गादीनां गुणत्वेनाभिसम्बन्धात् न फलत्वमित्यर्थः । सिद्धान्ती तु सोपहासमाह-सवर्गेति । तत्र हि प्रीतिः स्वर्ग:, न द्रव्यम् ; प्रीत्यर्थ च सर्वम्, न श्रीतिरन्यार्था; अतः सा फलत्वेन प्रधानतया संबध्यते, न साधनत्वाद् गुणत्वेन पुंविशेषणम् । अपि व सवर्गादि काम्यमानतया प्रधानमित्येवं स्थितम् ; तदप्यनेन स्वर्गादि- गुणत्ववादिना नाववुद्धम् ; अनोऽस्मै तदधिकरणं व्याचक्षीतेत्यर्थः । अपि च सर्वविधिनिषेधानां नाम शब्द:, रुपम् अर्थः, तदुभयात्मकप्रपश्वविलय एव कार्यं तदपवर्गित्वे तत्पर्यवसायित्वेऽभ्युपगम्यमाने विधिनिषेधानामन्यपर- त्वेन निष्प्रमाणकत्वात्, विहिनप्रतिषिद्धयोरर्थानर्थसाधनत्वं न स्यात; तन क्ष प्राणिनां य इमे खवर्गदयः अम्युदयाः, ये च नरकादिप्वपि विनिपाताः, ते विहितप्रतिषिद्धकर्मनिमित्ता न स्युः; अतश्चाकर्मनिमित्ताः सन्त आक- स्मिका अकारणका: स्युः; न चाकारणं कार्य युक्तमिति भावः । यदि त्वम्युदयनिपाता आकस्मिका भवयुः ततोऽपवर्गोऽपि तथा तद्वदेवा- कस्मिकः स्याद; ततश्च तदुपायोपदेशकस्य शास्त्रस्य वैयर्थ्य स्यात्; तदाह-तयेति । इतिशब्दो हेत्वर्थः ।

74

अथ मतम्-वदा कदाचित् कक्षित् कचिद्वक्ति 'नगर गच्छ, तत्र तावदमुकं ग्रामं गच्छ, ततो-मुक्तम्' इति; अन् वथा तत्तदमनात्तिकार्या- णामपि सद्द्वारेण मार्गग्रामगमनोपदेशानां नगरगमनोपडेशानुप्रवेशित्वम, एवं कर्मविधीनां स्ववाक्यसमधिगतर्वर्गादिकार्याण नपि सवर्गादिकार्यद्वरेण ज्ञानविकार नुन्वेशित्वात् मिन्नकार्यत्वप्येकाधिकार्यन्वं भविष्यति; तदाह 14- अथति! स्वर्गादिलभात् कर्मविधिपु प्रवृत्तौ वाह्यप्रवृत्तिविलयात् स्वर्गादिकारयस्य द्वारत्वं मन्तव्यम्। तत् दृष्टान्तं वैपम्देण दूपयति -तदसदिनि। नत्र हि नगरपाततर्वक्टरभिलषिता, न तु मारगग्रामप्रातिः; अतो-नीहित ग्रामपाप्त्युपदेशानां चुनतमीहितनगरनाप्त्युपदेशानुन्वेशित्वमि- त्यर्थ: । कम्मातपुनमार्गआमप्राप्तिरर्नीहितेत्यन आह-न हीति। नगरप्राप्तौ

ववतुरीहिता, न मार्गगामपाप्तिरित्यर्थः । अजो मार्गग्रामोपदेशा: पुरुपार्थसा- काडक्ष वान् यत्र नगरगमनोपदेश पुरुषार्थत्राप्तिः, नमनुप्रदिशन्त; तद्ाह -अत इनि। कर्मविभिपु नैवमिलाह-न त्वेवमिति। खर्गादीनां सववाक्यपु श्रुतत्वादिनि भामः। न च शुनानःमप्यपुरुषार्थत्वम्, तत् कुत. कर्मविभिषु पुरुपार्थलाम इनि वाच्यमिलाह-सर्गदीनामिति। न हि पुरुषार्थों नाम जात्या कश्रिदम्ति, किंतु पन् पुरुपेथ्यते त पुरुपार्थ :; सर्गाइचश्र तथा; अनसते पुरुपार्था इनि न क्मदिनिपु पुरुषा- र्थालामः । तथापि किमित्याह-तत्र चेनि। तत्र तस्मिन् खवर्गादिपुरुषा- र्लाने सनि कर्मविधीनां मोक्षात्मकपुरुपार्थान्तरं मनि नैराकाइक्यात् कथम- न्यस्मिन्रात्मज्ञानविधावनुपवेश इत्यर्थः । एवं पुरुषार्थकार्यवच्वेन दार्टन्तिक- दृष्टान्तयोवैषम्ये उक्ते परः पुनः साम्यम/पादयति-अयेति। 'इमं ग्ररामं गच्छ, तत्रायं गुणो चत्ते मूष्टाव्दि सम्पत्नथने इल्युपतिष्ठर्तत्र गतो

यदा कश्रित् नीथते, तदा पूर्वग्रमोपदेशाः प्राप्ताभिमतकार्या, प्राप्तं लब्घ मभिमतं पुरुषार्थरूपं मृष्टान्नादि कार्य यैरते तथोक्ताः, सवाक्ये लब्धमृष्टान्ना- दिपुरुषायनिराकाडक्षा इति यावत्; ते यथा तननिराकाङक्षाश्र नगरगमन- विध्यनरानुप्रवेशिनश्र, तथा कर्मविधयोऽपि सवर्गादिकार्यनिराकाड्क्षा अपि

ब्रह्मकाण्ड: 75

ज्ञानविधिमनुप्रवक्ष्यन्तीति भावः। तद्दषयति-युक्तमिति। एतदेव विवृणोति P. 28-22 -प्रमाणान्तरेनि। एतदुक्तं भवति -- वद्यपि पूर्वग्रामोपदेशाः फलवत्पूर्व- प्रामननाप्तिपरः शब्दवृत्तानुसुरेण प्रतिभान्ति, तथापि 'नगरप्राप्तावस्य वक्तुरिदमभिमतं फलम् ; अननैव चाभिप्रायेण तत्तदामनगरगमनमुपदिष्टवान्' इनि प्रमाणान्तरेण प्रतिपद्य पूर्वग्रामोपदेशानां नगरोपदेशानुप्रवेशं प्रति- पद्मने; तेन प्रमागान्तरे सति भावात् तस्थायं प्रसाद, न शब्दवृत्तस्येति। न केवलं प्रमाणान्तरे सि भावात्, असति चाभावादप्येवमित्याह- इतक्षेति। प्रतिग्रामं वक्तु: श्रोतुश्च सत्यां मृष्टान्नादिप्रयोजनप्राप्तौ यदा वक्तुर्नगरग्रामगमनानिपरायः प्रमाणन्तरेण नावगभ्यते, तदा पूर्वग्रामोपदेशान् पूर्वार्थान् पूर्वो ्थो मृष्यान्नादि प्रयोजनं येषां ते तथोक्ताः तान् पूर्वार्थानेव पार्श्वस्था उदासीनाः प्रतिपत्तारश्र मन्यन्ते; न तु नगरमामप्राप्त्यर्थान्; नगरोपदेशं च खनिष्ठं मन्यन्ते। नैपामेकार्थत्वम्। यदि तु शब्दवृत्तानु- सारेण पूर्ोपदेशानामुत्तरार्थत्ं स्यान्, ततस्तस्य नियतरूपत्वात् तत्रापि स्थान; न त्वेवमस्ति ; तस्मान् प्रमाणान्तरप्रसाद: स इति भावः। ननु पूर्वपूर्वग्रामपाप्ति विनोत्तरोतरनगरपाप्त्यभादात् तदर्था अि कि न रयुरि- त्याशङ्याह-यद्यपीति; नोपकारमात्रेण शब्दमैदमर्थ्यं मवतीति भावः । अत्र न्यायसिद्धदष्टान्तमाह-द्रव्याजनदीनाति। चथा यजनादिद्रव्यार्जन- नियमविधेरद्रव्यस्व क्रतोरमिद्धे: ऋतुविध्युपकार सत्यपि न शब्दं क्रलैद- मर्थ्धम्, तद्वदित्यर्थः । आदिशव्देनाधानादिविधेग्र्हणम् । एवं दृष्टान्ते शव्दतो निराफाड़क्षाणमपि प्रमाणन्तराधीनं विध्दन्तरानुप्रवेशित्वमुपपाद्य कमविधिषु तदसंभवमाह-शब्दवृत्तेति। शब्दव्यापारानुसारेणेह कर्मविधिभु तात्पर्व युक्तम्; न प्रमाणन्तरवलेन, वदिकर्थे तदसंभवात्। शब्दवृत्तं च प्रतिविध्धर्थ पयापम, न ज्ञानविधिपर्यन्तं याति; अतो न तद्नुप्रवेश इति भाव: । कि च मार्गग्रामोपदेशानामपि न परदेशप्राप्तिपरता; अतो दष्टान्तासिद्धि :; यतोऽवगतेSपि परदेशगमनामिप्राये 'तच्चेदं चास्याभिप्रेतम्'

नगरप्रा्िपरत्वे तु तेषां मार्गश्रामप्राप्टेरविदक्षितत्वात् नगरप्राप्तेरेव विवाक्षि- तत्वान्मार्गान्तरेणापि गच्छेत्। न च नियोगतः फलप्राप्तिः स्यात्,

76

अन्यपरेपु फलश्षुतेः "द्रव्यसंस्कारकर्ममु परार्थत्वात् फलश्रुतिरर्थवादः स्यात्" -6. इत्यर्थवाइत्वादिनि। तदेनत्स्वमाह-अपि चति। इममेव न्यायमुपजीव्याह -तदिति। यदि विधिनिषेधानां ज्ञानकार्यमोक्षपरत्वं स्थात्, ततो न ते सवर्गादिकार्या: सुः अनश्च जन्तूनामभ्युदयविनिपाता निर्निमित्ताः स्युरिति भावः; स्वर्गादि: कार्यो वेपामिनि विग्रहः । वद्यपि कर्मविधीनामुत्तरो विचारो-नुवतैत, तथापि तुल्यदोपत्वादुपक्रमे चोपन्यासादिह निषेधानां निक्षेपः कृतः। सवर्गाद्ीत्यादिशव्देन नरकादयपि ग्राह्यम्। ननु प्रधानोपकारलक्षणं प्रयाजादिकार्य यथा प्रधानकार्यस्वर्गादिपरमपि नाविवक्षितम्, तथा खर्गा द्यपि कार्यमात्मज्ञानकार्यमोक्षपरमपि नाविवक्षितं भविप्यति ; ततक्ष विधि- निषेधा ज्ञानकार्यपरा अपि स्वर्गादिकार्याः किं न स्युरित्याशङ्क्याह-न् खः्वति। प्रवाजादेंः कार्यस्य स्वयमपुरुषार्थत्वात् पुरुषार्थकार्यानुप्रवेशो युक्त: ; न तु स्वर्गादिकार्यस्य, स्वयं पुरुषार्थत्वादिति भावः । एवं तावच्छूतस्वर्गादिनिराकाड्क्षाः कर्मविधयो नात्मज्ञानाधिकारमनुप्रविशन्तीति स्थितम् ।

इदानी यदुक्तम्-दष्टनैव कर्मविघय आत्मज्ञानाधिकारोपयोगिन इति, तद्ृषयति-कथं चति। अत्र पराभिप्रायमाशक्कयति-चदीति। यदि

विधयो दृष्टेनात्मज्ञानाधिकारोपयोगिन इत्युच्यत इत्यर्थः । तहूषयति- भवत्विति। प्रतिषेधानां रागादिपराप्तप्रवृत्तिनिवृ्त्यर्थत्वाद्गवतु ज्ञानाधिकारं प्रति दृष्टोपकारित्वम्, न च कर्मविवानामित्यर्थः। अत्र हेतुमाह- न हीति। परिसंख्यायां हि रागतस्नत्र चान्यत्र च प्रात्तौ "पञ्च पश्चनखवा मक्ष्या:" "यशकः शल्यकः" इति शशकािव्यतिरिक्तमनुप्यादिपश्चनखव- मक्षणनिवृत्तिपरं वाक्यम्। तथा "ब्रीई्मिभिर्यजेत" इति यागापेक्षद्रव्य- मात्रपाप्ती तदन्तर्गतत्वेन ब्रीहेरपि प्राततत्वाङ्व्यान्तरनिवृत्तिपरं वाक्यम्। कर्मविषयस्तु न नियामका:, न परिसंख्यायका :; ककि तु विधायका एव; अलो नान्मनिवृत्तिपरा इत्यर्थः। कुत इत्यत आद-अत्यन्तमिति। न

ब्रस्षकाण्ड: 77

प्राप्तोडर्थो विषयो रागादिना येषां ते तथोक्ताः, कर्मविधयोऽन्यपदार्थः । न ह्यमिहोत्रादौ रागाद्विभिः प्रवृत्तिः प्राप्तेति भावः। कस्मात्पुनरत्यन्तम- प्राप्तार्था अपि कर्मविधयो नियामकाः परिसंख्यायका दा न स्युरित्यत्र हेतुमाह-प्राप्तार्थो हीति । रागादिभिः प्राप्तो विषयो वस्य विधेः स P,29-14. प्राप्तप्रापकत्वे वैदर्थ्यादन्यनिवृत्तिफलो विज्ञायते; कर्मविधयस्त्वत्यन्तमप्राप्तं प्रापयन्त एव सप्रयोजना इति न वैयर्थ्यदोषादन्यनिवृत्तिप्रयोजना विज्ञायन्त इत्यर्थः । तदुक्तम्- "विधिरत्यन्तमप्राप्ते नियमः पाक्षिके सति। तत्र चान्यत्र च प्राप्ती परिसंख्येति कीर्यते" ॥ इति ।

यद्यपि नाम कर्मविधयो न रागादिजप्रवृत्तिनिवृत्तिफलाः, तथापि रागा- दिनवैधप्रवृच्यास्तुल्यकार्यत्वलक्षणेन विरोधेन वैधप्रवृच्या रागादिजप्रवृत्ते- निवृत्तिर्भविष्यति; तथा हि-यदेव रागादिजप्रवृत्तेः सुखम्, तज्ज्यो- तिष्टोमादिवैधप्रवृत्तेरपि; तच्व वैधप्रवृत्तित एव सिद्धमिति कृतकार्यत्वा- द्रागादिजप्रवृत्ते्निवृत्तिरिति यद्यच्येत तदपि नेत्याह-न चेति। कुत इत्याह-अनियतति। अनियतकालं फलं यासामिति विग्रहः। अनियत- कालफला नैयोगिक्यः प्रवृत्तय इह वामुत्र वा फलप्रदाः; अतोऽदष्टार्था- स्ताः; रागादिप्रयुक्तास्तु स्ाभाविक्यो रागादेः पुरुषस्मावाजाताः प्रवृ- त्तयो दष्टार्थाः । दृष्टार्थल्वेनैहिकफलत्वं लक्षयन्ति; एहिकफला इत्यर्थः । तनश्च मिन्नकालकार्यत्वात् तयोरविरोध इति न नैयोगिक्या प्रवृच्या रागादिजप्रवृत्तेवाघः । यद्दा अभ्यर्हितत्वाद् दृष्टार्थयैवादृष्टार्थाया बाघ: स्या- दिति भावः। ननु खर्गादिफलमामुष्मिकमेव; तत्कथमविशेषेणोक्तम्- अनियतकालफला इति ? विधिशक्तिमपेक्ष्येदमुक्कम्, न वस्तुनः शक्तिम्; न हि विधिरिह वा अमुत्र वा खर्ग इत्याह, कालविशेषानिर्देशात; वस्तु- शकतिस्तेषा-यदिह सर्गों भोक्तुं न शक्यत इत्यमुत्रैव स्यादिति। यद्वा उपलक्षणमनियतकालत्वम्, आमुष्मिकफलत्वर्माप द्रष्टव्यम ; तत्ापि काल- भेदादविरोष एव। विपरीतों वा बाघः । किं च यदि दष्टादृष्टार्थपवृ- च्योस्तुल्यकार्यत्वे विरोध: स्यात्, ततः सेवासाङ्गहण्योरपि स्यात; न चैव-

78 ब्रह्मसिद्धि व्याख्या

P.29-17. मस्तीव्याह-न ेनि। ताङ्गहण्य आामकामेटेरडष्टार्थाया दटार्थावाक्षेश्वर- सेवाया एकग्रामकार्योनायत्वेवपि सति न कनिद्विंरोय, फलभूमार्थिन उभयत्र प्वृत्तिलंभवािति नादः । विरुन्ध्यादप स्ङ्कहणी सेवास्, यदि नद्िधिशास्त्रमन्यनिवृत्तौ प्रमःणं भवेत्; 'साङ्गहणी कार्या' इत्येतावति तु तत्नमाणम्, नान्यनिवृत्तो; अग न तमोरविरोध इत्वाह-एनावलीति। तत्रवमविरेधे सति दुगपत् क्रमेण वा फलभूनार्दिनः फलव्हत्वार्थिनः सेवा- साङ्गइण्यावनुनिष्ठतः को विरोव इत्याह-तल्नेनि : ततश्र कथा तत्र तुल्य कार्रत्वेडप्यविरोध:, नथेह नदोगिकराणक्षित नवृष्योरपि तुल्यकार्यत्वे :- व्यविरोधान्न मियो वाध्यवाधकमाव इति भावः। किं व नैयोगिकन्रवृ- त्तिभ्यो रागाद्याक्षिपपरवृत्ति नरध म्युपगम्यमाने नियोगनिठा अपि प्रवृत्तयो निरुध्येरन्; अतक्ष इष्टविधातकार्ययं पक्ष इत्यभिनायणाह-अपि चनि। अत्र हेतुमाह-अनार्जितघनत्वरंति। न उपार्जितं धनाख्यं साधनं येन नस्यानार्जितवनस्य, अत एव यागादिसादनपश्वादिद्वव्येण विकलस्य हीनस्य पुंसो-शक्तत्वेनानविकारात् तासां निरोगनिष्टपरवृत्तीना द्रव्यसाध्या- नामसंभवान अवश्यं धनाजेनं कार्यम्; तच्च रागमदुक्तम, न तु क्रतु- प्रयुक्तमिति कर्मकाण्डे सिद्धम; तत्र नैयोगिकप्रवृत्तीनां रागाक्षिप्तप्रवृत्ति- निरोघकत्व धनार्जनमपि निरुध्धंत; अतश्रासाघनस्व नयोगिकप्रवृत्यसंभवान् ता अपि विरुध्येरन्निनि भावः ।

दूषणान्तरायोपक्रमते-अपि चेनि। दष्टार्थायाः स्त्रीसंभोगादिप्रवृच्ते. रदष्टार्थायाश्र ज्योतिष्टोमादिपरवृत्तेस्तुल्ये सुखोपायन्वे रागप्रयुक्तत्व न कश्धिद्विशेष :; जभे अपि सुखरागप्रयुक्ते इत्यर्थः। तुल्यत्वमेव दर्शयति- तथा हीति। इतिशब्द: स्वरूपनिर्वेशार्थः। सवर्गकामशव्दन "तस्य लिप्सार्थलक्षणा" इति न्याेन सवर्गे रागतः मानां प्रवृत्तिमनूद तत्र ज्योनिष्टोमादिसाधनविशेषो विधीयत इत्यर्थः । यदि नाम दघ्टाटष्टार्थ- प्रवृत्तीनां रागभ्रयुक्तत्वं नुल्यम, तथापि किमित्यन आह-तथा चनि। तथा तु्ये रागप्रयुक्तत्वे सति च रागाक्षिपसुखसाधनादिप्रपशामिनिवेशे सुल्ये को विशेष:, येन नैयोगिकी आत्मज्ञानं प्रत्यनुगुणा भवति, अपरा

बह्षकाण्ड: 79

तु ददान अत्मलानविरोधिनीति: न को-प्यस्वीचर्थः । अविशेषे हेतु- मह-कर्मेन। कनः नुामिलारो गगः, नेनाकर्पणं मनसो दष्टा-P.29-24.

स्र्मोनुष्वकशऊ्टं मनोमनाहितं नालतानक्षमम्; अनः सापि ताद्व- रोविनीनि भाकः। अध खग:्य गुगत्वेनान्वयान्न ज्योनिष्टोनादेः काम्य- स्वर्गोय त्वल्; अनो न तन्र कागझपो मनस इत्यस्ति विशेष इत्याशङ्क- पति-अपेनि। नत्र दूषगमःह-वर्णिनमिति। ज्योनिष्टोम देरकामोपा- दत्वे जन्तूनानभ्युद्यविभिपाना आकस्मिकाः स्पुरिति वर्णितमित्यर्थः । दोपन्तरमाइ-उक्तक्रेनि। सगस्व साव्यत्वेनान्वय, इति पष्ादये जैमिनि- नोक्तश्र न्यायः पत्युद्धियेत; उच्छब्द उद्धारार्थ :; प्रनिशव्दश्च नत्प्रति पक्षाथ :: अथः करिररयथः। पूापर विरुद्धश्रायं पक्ष इत्याह-तुल्येनि।

रोघाशङ्का कृता, सापि ज्योतिष्टोमदेरकामोपायत्वे तुल्यकार्यत्वाभावात् दूरे निरस्ावकाशा स्वादित्यर्थ :; दूरनिरस्तो=चकाशो यस्या इति विग्रह्यः। प्रकारन्तरेण कर्मविशवीनामात्मज्ञानानुगुण्यं दृष्टेनाशङ्गयति-अथेनि। काम- स्याप्राप्ती कामानकूलः पुरुषो-समाहितत्वान्नात्मज्ञानक्षमः; कर्मविधिभिः काम्येपु प्रापितेषु कामनाः प्रविलीयन्ते; तेन काम्यमाप्तिद्वारेण कर्मविधयः कामान् कामना: प्रविलापयन्त आत्मज्ञानाधिकारानुगुण्यं भजन्त इत्यर्थः । प्रविलनिकामस्य ज्ञानोत्पत्तिद्वारेण सुक्तिरित्यत्रैव श्रुतिमाह-यथोक्तमिति । तद् दूषर्यान-तदप्यसदिति। कुत इत्वाह-दत इति। साधु ब्रूते मवान्, यदि कामप्राप्त्या तत्कामनाः प्रविलयिन्ने; न तु तत्प्राप्त्या ताः प्रविलीयन्त इत्यर्थः । केन तर्हि तत् प्रविलीयन्त इत्यत आह-अपि त्विति। विष- याणामनित्यतादिदोषपरिभावना अनुचिन्तनम्, ततो भवतीति दाषपरिभावनो- द्रृतेन प्रसंख्यानेन विवेकेन विलय इत्यर्थ:। कम्चसंस्पर्शस्तु मनसो विपर्ययकारीत्याह-कलयेति। मात्रयापि चेत्काम्यैर्मनः संस्पृश्यते ततो द्ियत एव तदत्यन्तमाकृव्यत एव तैहारिमि: मनोहरणशीलै :; न तु तेभ्यो निवृत्तकाम मनो भवतीत्यर्थः । तदेवाभियुक्तवाक्याम्यां द्रढयति-

80 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

P. 30-6. उक्तमिति। न केवलं धर्मविधयः काम्यविलयहेनवो न भवन्ति, प्रत्युत विपर्ययकारिण इत्याह-अनुपायत्वादिनि। कर्मविधिप्वसत्सु कामोपायभूत- यागाद्यज्ञानादनुपायत्वादृपि तावदयं पुमान् कानेभ्यो निवर्तेत; उपशाम्य त्यनेनेत्युपशमः, निग्विकस्याविद्यादेः केशस्योपशमः, तद्रूपं चात्मज्ञानमाश्र- येन: कर्मविविपु तु सत्मु तै्दर्शितो विविधो चागदानादिरुपायो यस्य स नथाविधः पुमान् तानेव काम्यान् प्रकृतिहारिण: प्रकृत्या सभावेन मनो हर्तु शीलान्, प्रकृति च सभावं पुंसो हरतुं शीलान्, अपि तु तं विकृतं कर्नु श्ीलानमिनिविशत तप्वेव सुनगं बद्धग्रहो भवेत्; तेषां कामानां च प्रविलयः, प्रविलीयते-ननेनि प्रविलयः, नदूयाच्चातमज्ञानादिष्टविघातकत्वेनो- द्विजेतेत्यर्थः ।

ननु विषयसुखमनित्यमल्पं दुःखानुपङ्गि च; ज्ञानफलं च परमानन्द- स्तद्विपरीतः, "परमो ह्रेप आनन्दः" इति श्रुतेः; तेन तत्रैवाभिलाषः प्राप्तः; स च विपयानन्दाभिलाषमुच्छेत्यति; तेन सत्सपि कर्मावैधिषु तन्फलकामेभ्यो निवर्नेन, न तेप्वभिनिविशेत; न चात्मज्ञानादुद्विजेतेत्या- शङ्गयाह-श्रुतो=पीति। विषयानन्दो ह्वसकृदनुभूनः; यश्षानुभूनः स एव चित्तमाकषति; न तु श्रुनिमात्रगम्यः, अननुभूनत्वादिनि भावः । प्रागेवेति ; किमुतत्यर्थः । उपसंहरति-तस्मादिति । अतो न काम- प्रविलयद्वारेण दृष्टेनैव कमविधीनां ज्ञानविध्यधिकारानुनवेश इति सिद्स्। यद्यपि कामप्रविलयपक्षी द्वितीयः, तथापि कर्मावर्धानां दष्टेनैवोपयोग इत्येतत्पक्षदूषणप्रसंङ्गनेहोक्त इन्यदोषः । यतप्युक्त सर्वत्र वेदे कचित् कम्चचिद्वेवस्प विलयो गम्यन इति, तदष्यनुभाप्य दूषयनि-यदपीति। 'उक्तम्' इनि वाक्यशेषः । कथ- मसदित्याह-अनिदमिनि; "सर्गकामो यजेत" इति वाक्यस्येति शेषः । तदेव वित्ृणोति -- न हीति। यत्परः शब्द: स शब्दार्थ :; इदं तु सर्ग- कामवाक्यं न देहातिरिक्तात्मततत्वावबोधपरम, श्रुनहान्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात्; अपि तु यागनियोगपरम; अतोडत्रैव तत प्रमाणम्; न पूर्वत्रीत मावः । मु वद्यपि देहातिरिक्तमात्मतच्वं न श्तम्, तथापि देहस्यानित्यस्य

ब्रह्मकाण्ड: 81

जडस्य च जन्मान्नरीय स्वर्गोपभोगाशक्तेरर्थादिदं देहातिरिक्तमात्मतत्वमवग म्यते; भवति चान्यपरादर्थगम्योऽपि वेदार्थः; यथा "उपरि हि देवेभ्यो धारयनि" इति हेनुपरादुपरिधारणविधिः; ततश्र देहात्मविलयो ज्योति- ष्टोमादिविधेरर्थ इत्यत्निप्रायणाशङ्कयति-अथेति । दूषयति-तदपीति ।P.30-16. तदपि हस्तिनि प्रत्यक्षेण दृष्टे हस्तिपदेन हस्तिनोऽनुमानं यथा व्यर्थत्वाद- नपेक्षितम्, तादृशमित्वर्थः । ननु तत्र प्रत्यक्षसिद्धो हस्ती, न त्विह तथा देहात्मविलय इन्याशङ्कचाह-साक्षादिति । सत्यमात्मज्ञानविधिर्देहात्म विलय - मपेक्षते, स तु प्रत्यक्षश्रुतिलब्ध इति न तमर्थलम्यमपेक्षते ; "यश्रार्थादरथों न स शब्दार्थः" इति च न्यायः; तवश्रार्थगम्यो देहात्मविलयो न ज्योतिष्टोमादिविधिषु वेदार्थः; धारणे पुनरप्राप्तस्यानुवादा- संमवान् तद्विधिरिति वैषम्यमिति भावः । किं च अर्थसिद्धमपि चे- द्वेदार्थ: स्यात्, ततो देहात्मत्वे देहस्यानित्यस्य जन्म/न्तरीय फलभोक्तृत्वा- संभवं मन्वानस्य तत्कामनया भोक्तृत्वाभिमानेन च यो मनसो ग्रन्थि: स शिथिलीभवेदपि; देहातिरिक्तेऽप्यात्मनि वेदार्थें यथा सोऽर्थगम्यो वेदार्थ- स्तथा तस्य नित्यस्य जन्मान्तरीयफलभोगं मन्वानस्य पुंसः तत्कामादि- ग्रन्थे: काठिन्यं दृढत्वं यदर्थात् सिध्यति तदपि वैदिकं स्याद; ततक्ष ज्योतिष्टोमादिविघयो विरक्तात्मज्ञानविधिप्रतिकूलत्वान्न तदेकवाक्यतां यायु- रित्यभिप्रायेणाह-अर्थाच्चेति। वेददर्शितविविधोपायत्वेन वा यत् कामादि- ग्रन्थे: काठिन्यं तद्वैदिकं स्यादित्यर्थः । चकारो दूषणसमुच्चये। एवमाद्यपक्षं दूपयित्वा कामनिवर्हणद्वारेण कर्मविधीनामात्मज्ञानानु- प्रवेशपक्षं द्वितीयं दूषयति-द्वितीयोऽपीति। "न जातु कामः कामा- नाम्" इत्यादिना वर्णितादेव काम्यानां कामनाविच्छेदसामर्थ्याभावात् स्ववाक्योपात्त सर्गादिकार्यनिराकाड्क्षाणां कर्मविधीनामात्मज्ञानविध्यनुप्रवेशे वर्णितादेव प्रमाणाभावात् द्विवीयोSपि पक्षोऽसमञ्जस इति व्यवहितेनान्वयः। रकि च कर्मविधीनां सहस्रसंवत्सरान्तानां ज्ञानविधिशेषत्वे अङ्गप्रधानयोरेका- धिकारत्वे सति ज्ञानाधिकृतेनैकेनव मुमुक्षुणा कृत्स्नकर्मोपसंहार: कर्तव्यः; ततश्र सर्वकर्मणां ज्ञानेन समुचयः एकेन च कत्रोपसंहार: स्यात्; स चा- शक्य इत्याह-एकाधिकारत्व इति। एकस्याधिकारो येष्विति विग्रहः । इतिः समाप्तौ

82 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या इदानीमुद्देशक्रम प्राप्ताननन्नर पक्षाननादृत्य बहुवक्तव्यत्वादात्मज्ञानस्य P.81-1. कर्नृतंस्कारनया कर्माङ्व्त्वपक्षं दूपितुमनुभापयति-येऽपीति। पूर्व कर्म ज्ञानाङ्गमित्युक्तम्, भधुना तु ज्ञानं कर्माङ्गमिति विपर्ययार्थ। तह्पयति- तैरिति। तैगपि ज्ञानस्य कर्मभिः संबन्धे श्रुत्यादीनामन्यतमं प्रमाणं वाच्यम्, तच्च दुर्वचमिति भावः। ननु व्रीहिप्रोक्षणादिसंस्कारवत् कर्तृ- संस्कारतयात्मज्ञानं कममिः संवध्यत इत्याशङ््य तद्वैषम्यमाह-न ताद- दिति। यथा तत्र कर्मभिः संबन्वे प्रमाणनस्ति न तथात्रेति शेषः । तत्र प्रोक्षणादौ नावत् कर्मसंबन्धे प्रमाणमाह-तत्र हीति। तत्र हि ब्रीहिस्वरूपस्य कर्मण्यनुपयोक्ष्यमाणस्यासाघनीभृतस्य प्रोक्षणेन न कश्रिदर्थ इति ब्रीहिस्वरूपप्रोक्षणस्यानर्थक्यादन्यत्र साधनीभूतं व्री- हिशव्दो लक्षयति; तत्रापि प्रकरणगृहीतस्य प्रोक्षणस्याप्रकृतकर्मा पूर्वसाधनसंबन्धे प्रकरणवाधः स्यादिति प्रकरणान् प्रकृतकर्मापूर्वसाध- नमिति गम्यते; तंदंवं प्रकृतकर्मापूर्वसाधनत्वलक्षणद्वारेण ब्रीहि- शब्द: प्रोक्षणस्य प्रकृतकर्मापूर्वसंवन्धं बोधयतीत्यर्थः। नतु पर्णमर्यात्व- वदान्मज्ञानमसत्यपि प्रकरणे कर्मणा किमिति न संबध्यत इत्याह- नापीनि। यथा "यस्य पर्णमयी जुहूर्भवनि" इत्यत्र कर्मसंबन्धः, तथा- त्रति वाक्यशपः । कुत इत्याह-तत्रापीति। तत्रापि जुह्दादिद्रव्यमव्यमि- चरितकर्मसंवन्धं न व्यभिचरितः कर्मसंबन्धो यस्य तत तथोक्तम्; कर्म- समवेनमेव हि जुहादिद्रव्यन, नान्यत्र तत्; अत एवासत्यपि प्रकरणे कर्मोपस्थापयतीत्र्थः। ननु यदि नामैवं तथापि पर्णमयीत्वस्य केन प्रमाणेन कर्मसंबन्ध इत्यत आह-तत्रेति। तत्र तम्मिन् सति, तत्र वा पर्णमयीवाक्ये वाक्येनैव कर्मसंवन्धः; पर्णमयीत्वस्वंति शेपः । तद्धि वाक्यं क्रत्वव्यभिचरितसंबन्धजुद्दनुवादेन पर्णमर्यात्त्रं विदधन् क्रतुमनुप्रवेशयतीति भाव: । एवं दृष्टान्तद्वये कर्मसंबन्धहेतुमुक्त्वा दार्ष्टान्तिके तदसंभवमाह- आत्मज्ञानं त्विति। नात्मज्ञानं प्रकरणे श्रुतम्, कर्मकाण्डबहिर्भावाज्ज्ञान- काण्डस्य ; नाप्यव्यमिचरितक्रतुसंबन्धम्, लौकिके5पि कर्मण्यात्मनः कर्तृ- त्वस्येष्टत्वादिति भावः । तेन प्रमाणाभावादात्मज्ञानस्य कर्तृसंस्कारतया कर्म- संबन्धो वक्तुं न अक्यत इत्याह-तेनेति। आत्मज्ञानस्य कर्मसंबन्धाभावे

ब्रह्मकाण्ड: 88

यदभिमतं सिद्धं मवति, तदाह-तथा चति। आत्मज्ञानस्य कर्मसंबन्धा-P.31-7, भावे सनि अज्ञाने पारार्थ्ये "द्रव्यसंस्कारकर्मसु फकश्रुतिरर्थवादः स्यात्" इत्ि न्यायेन "न च पुनरावर्तने" इत्याद्विफलश्रुतिरर्थवादिनी न भव- तीत्यतः पृथक्फलत्वान् पृथगधिकारत्वमिति 'ज्ञानकर्मणोर्विपयय णैकाघि कारत्वम्' इति यदुक्तं तन्निरस्तं भवतीति भावः। ननु स्यादेवं यदीयं फलश्रुतिः स्थात्; इयं तु "घृतकुल्याः क्षरन्ति" इतिवत् वर्तमानापदेश- त्वान् स्वर्गकामादिवत्कामोपवन्धाभावाच्च स्वरसतः फलश्रुतिर्न भवति; ततश्र यथा रात्रिसत्रे "प्रतितिष्ठन्ते" इति 'प्रतितिष्ठेरन्' इति विपरिणमय्य फलं कल्पितम्, तथा कल्पनीयम; तच्च फलाकाङ्क्षायां सत्यां रात्रिसत्रवत् कल्पनीयः; न च दृष्टे फले सति फलाकाङ्क्षा भवति; अस्ति चात्मज्ञानस्व देहान्तरमोग्यफलेषु कर्मसु प्रवृत्तिर्दृष्टपयो- जनम ; न हि नित्यात्मज्ञानं विना सा स्याद्; अतो न विपरिणमथ्य फलं कल्प्यमित्यभिप्रायेणाशङ््यति-अथेति । तस्मात् यथाध्ययनविधि- र्दृष्टार्थों नार्थवादादिकं फलं प्रार्थयते, तथात्मज्ञानविधिरपीत्याह-तस्मा- दिति । अतः पृथक्फलाभवान्न कर्माधिकारादात्मज्ञानविधावधिकारान्तरमिति सिद्धमेकाधिकारत्वं ज्ञानकर्मणोरित्याह-तथेति । इतिर्हेत्वर्थः । तदेतदूष- यति-तदप्यसदिति। कथमसदित्याह-यत इति। ग्रस्मात् कर्मविध्य- पेक्षितान कर्तु: भोक्तुश्रात्मनोऽन्य एवाकतृभोक्तृरूप औपनिपद उप- निषदेकगम्यः पुरुपो वेदान्तेषु जिज्ञास्यते। न च तस्य ज्ञानं कर्मण प्रवृत्तिहेतुरित्र्थः । कुतस्तद्धेतुर्न भवतीत्याह-न हीति। कर्ता भोक्ता च कर्मसु प्रवर्तते ; तेन तज्ज्ञानं कर्मप्रवृत्तिहेतु:, न पुनरौपनिषदात्मज्ञानम्; न हि तस्यौपनिषदात्मनः कर्तृत्वमोक्तृत्वे स्व इत्यर्थः । कुनः पुनस्तस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वे न स्त इत्यत आह-एवमिति । 'नाश्नाति' न मुझ्के, 'अनश्नन्' अभुज्ञान इति च भोक्तृत्वनिषेधः । उपलक्षणमिदम्। "निप्कलं निष्क्रियम्" इति "नायं हृन्ति न हन्यते" इति च कर्तृत्व निषेधो द्रष्टव्यः। एवं वेदान्तवेद्यस्यात्मनः कर्मण्यप्रवृत्तिमुक्त्वा यस्तु कर्मणि प्रवर्तते कर्ता भोक्ता च, न स वेदान्तवेद्य इत्याह-यस्त्विति । 6A

84 बससिद्धिव्याख्या

एवशब्दोऽवधारणार्थः । यस्तु कर्ता भोक्ता जीवः, स एव प्रत्यक्षसिद्ध: 'अहम्' इत्यपरोक्षतया व्यवहारे खनः सिद्धः, न परमात्मा; तेन सोऽ- विगनत्वान् न वेदान्तशव्दगम्य इत्यर्थः । अत्र चोदयति-नन्विति । जीवपरमात्मनोरभेदे परमात्मनि शब्दगम्ये जीवोपि शाब्द एवं; अतः कथ न शव्दगम्य इत्युक्तमिंति भावः । एकत्वमेव अ्रुत्या द्रढयति- P.31.13. एवमिति । "अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि" इति श्रुनिः 'जीवेनात्मना' इनि सामानाधिकरण्यात् 'व्याकरवाणि' इति चोत्तम पुरुषप्रयोगाज्ीवात्मनोर मेदमाह; तत्कथमनयोर्भेंद इत्यर्थः। सिद्धान्ती तयोस्ताच्विक्मभेदमभ्युपगम्य शब्दगम्यागम्यत्वे व्यवस्थामाह-सत्यमिति। तस्यैव तु जीवस्यकत्वेनाभिन्नस्य विम्बप्रतिबिम्बादिवत् कल्पितभेदस्य कर्तृ- शक्त्यहङ्काराविद्यानुविद्धं बिम्बस्येव दर्पणाद्यनुविद्धं श्यामादिरूपं जीवार्य- मेकरूपमस्ति; तच्च कर्तृत्वात् कर्मणां प्रवृत्तिहेतु: प्रत्यक्षसिद्धत्वान्न वेदान्तमपेक्षते; तेन तच्छब्दगम्यं न मवति। यतु तस्यैवाविद्याननुबद्ध रूपं स्यंप्रकाशं सर्वकर्तृत्वादिविभागशून्यम्, तव् तादृशं लोकव्यवहारेप्व- सिद्धत्वाच्छव्दाज्ज्ञातुमिष्यते; ततश्र सिद्धं जीवपरयोरभेदेऽपि परः शब्द- प्रमेयः, न जीव इत्यर्यः। न च परज्ञानस्यैव वेदान्तजस्य कर्मसु प्रवृत्तिर्दृष्टं प्रयोजनमित्याह-तच्चति। तच्च वेदान्तवेद्यं रूपं कर्मप्रवृत्तेर्विरोधि; कथं वज्ज्ञानस्य कर्मेप्रवृत्तिर्दृष्टं प्रयोजनं स्यादित्यर्थः । विरोधित्वं प्रकटयनि-तथा हीति। ब्रझ्ानन्दादि- रूपमात्मानं जानतः पुंसः प्रवृत्तौ प्रयोजनं सामर्थ्य च नास्ती- त्यर्थः। वाशव्दश्रार्थे। कुतः पुनर्रझात्मविदः प्रयोजनसामथ्यें न स्त इत्यत आह-आप्तकामत्वादनि। तत्राप्तकामत्वं निष्प्रयोजनत्वे हेतुः। साधनाद्युपायामावश्र प्रवृत्तावसामर्थ्ये हेतुः। आप्तकामत्वे च पूर्वोक्तं परमानन्दरूपत्वं हेतु:, सर्वानन्दानां तत्रान्तर्भावात्। अद्वयत्वं च कर्म- साधनेतिकर्तव्यतादुपायाभावे हेतुरिति विवेकः। एवमविद्यानुवद्धं रूपं कर्म- प्रवृत्तिहेतः, न त्वौपनिषदम्; अतो न तज्ज्ञानं कर्माङ्गमिति स्थितम्। न्वौपनिषदात्मज्ञानमेव कर्माङ्कलेन श्रुत्या चोदितम्, तत्कयमुष्यते न

ब्रह्मकाण्ड: 85

तत्कर्माङ्गमिनीति परक्षादयति-स्यादतदिति। यदि नामौपनिषदातमज्ञानं P.31-24. दृष्टेन न कर्माङ्गम् , तथापि प्रदोजनादिवददृष्टेन भविष्यतीति भावः । ननु प्रवृत्तौ सत्यां प्रयोजनादिवददृष्टार्थतं स्यान; औपनिषदात्मविदस्तु निप्प- योजनत्वान्निरुपायत्वाच्च कर्मणि प्रवृत्तिरेव नातीत्युक्तम् ; अतः कुत्रौपनिष- दान्मज्ञानमदृष्टेनाङ्गं भविष्यतीत्युच्यते! एताभ्य एव वक्ष्यमाणश्रुतिभ्यः परमानन्दाद्वयथ्रुनिरुपचरिताथें करप्येतेति परो मन्यते; ताः श्रुतीरुदा- हरति-यदेवेति। 'विद्यया' इत्यात्मविद्योक्तेति पराभिप्रायः। तथा "यो वा एतदक्षरमविद्वित्वा गार्ग्विमिन् लोके जुहांति ददाति तपस्तप्यति बहूनि वर्षसहस्राण्यन्तवानेवास्य स लोको भवति" इतिश्रुत्या ब्रह्मविद्या- रहिततया यागादिकर्मफलान्तवच्वप्रदर्शनद्वारेण के वलकर्मनिन्दया "न हि निन्दा निन्दं निन्दतुम, अपि तु निन्दितादितरत् प्रशंसितुम्" इति विद्यासहितकर्म- प्रशंसा कृता। प्रशंसा च विधानायेति ब्रह्मविद्याया यागाङ्गत्वं दर्शितम्। तथा "तं विद्याकर्मणी समन्वारभेते" इति संशव्दस्य सहार्थत्वात् ब्रह्म- विद्याकर्मणोः समारम्मे सहभावो दर्शितः। एकप्रयोगे च कार्यारम्मे सहभावो भवति। न चासौ दर्शपूर्णमासवत्, समप्रधानयोः समुदाये फलाश्रवणात्, यागादिभ्यश्ष फलश्रुतेः ; यागादयः प्रघानम्, सामर्थ्यात्; विद्या अङ्गम्, "फलवत्सन्निधावफलं तदङ्गम्" इति न्यायािति भावः । सिद्धान्ती त्वाह-पूर्वमिनि। पूर्व यत्प्रथमसुपन्यस्तं "यदेव विद्यया करोति" इति चचनम्, तत्तावन् प्रकृता या उद्गीथविद्या उद्रीथे सामभक्तावक्षरोपा- सनलक्षणा तद्विषयम्, न बक्षविद्याविपयम् ; अतो न तस्याः कर्माङ्गत्वं बोधयतीत्यर्थः । 'विद्या' इति सामान्यशब्दोऽपि प्रक्रमविशेषात् विशेषे वर्तत इति वदितुं प्रकृतग्रहणम् । तावच्छब्दः क्रमार्थः। कथमुद्रीथविद्या प्रकृतेत्यत आह-ओमिति। तथा "यदेव विद्यया" इत्यतः परेणापि "यो वा एतदक्षरमविदित्वा" इत्यनेन क्षयिफलत्वेन कर्मनिन्दया अक्षर- ज्ञानस्तुतिः कियते, न तु बक्षविद्यायाः कर्माङ्गत्वज्ञापनम्। ननु केवल- कर्मनिन्दया विध्यासाहित्यं विधित्सितमिति गम्यते । मैवम् ; एवं हि पर- स्ताद् विद्यासहितं कर्म संस्तुयात ; इह तु "यदेतदक्षरं गार्गि विदित्वा स्माछोकात् प्रेति स ब्रक्मणः" इत्यादिना केवलाक्षरज्ञानं स्तूयते ; तस्मा-

86

दक्षरज्ञानस्तुतावेवास्य तात्पर्यम्, न विद्याकर्मणोः साहित्यविधावित्यदोषः । P 325. तथा विद्याकर्मणोरन्वारम्भे.पि साहित्यं नास्तीत्याह-विद्येति। भेदेनेति विभागेनेत्यर्थः । विभागमेवाह-विद्यावन्तमिति। ननु संशब्दे सहार्थें जीवति कथमेवं व्याख्यायने: विद्याकर्मणोरेकत्वसाहित्यासंभवादिति बूमः । कथमसंभतः१ उच्यने-न तावदपरविद्याकर्मणोरन्वारम्भे साहित्यम्, अन्योन्यनिरपेक्षन्वात्। अन्योन्यनिरपक्षत्वं तु पृथक् फलश्रुतेः, ज्योतिष्टो- माभिहोत्रादिवत् ; एकफलत्वे हि कार्यारम्मे साहित्यं स्यान् चथा दर्शपूर्ण- मासयोः। परविधा तु कर्मपरिपन्थिनी कथं कर्मणा समुच्चीयेत! न च सा जन्मन्तरारम्भिका, अपवर्गफलत्वात्। तस्माद्विभज्यैवापरविद्याकर्मणो- रन्वारम्भकत्वम्। तदुक्तम्-"विभागः शतवत् " इति। संशब्दश्षा- विवक्षिततहार्थ: सम्यगर्थानुवादः । अतः सूक्तम्-मेदेनेति। प्रकरणार्थमुप- संहरति-तस्मादिति। एवमपीति ; विपर्ययेणापीत्यर्थः। यद्वा न केवल- मात्मज्ञानस्य दृष्टाथत्वेन, अपि त्वेवमपि श्रुतिचोदितस्य तस्यादृष्टार्थनया- पीत्वर्थ: । एवं ज्ञानं कर्माङ्गमिति विपर्ययपक्षं निरस्य पक्षान्तरं दूषयनुमनुमा- षते-वेपीति। असंबन्धमेव मन्यन्त इत्यनन्तरेण संबन्धः। कथं तयोर्विरोध इत्यत आह-द्वैतेति। साधनादिद्वैतविपयं कर्म, द्वैतरहितात्म- विषयं त्वात्मज्ञानमिति हेतोर्विरोघादनन्वयः । इनिशब्दो हेत्वर्थः । दुषणमाह-नेषामिति। कुत इत्याह-प्रमाणादीति। यदि द्वैतविषयं कर्मेति विरोधादद्वैतज्ञानेन सह न संवध्यने, ततः प्रमाणप्रमेयप्रमात्रादिद्वैत- मपि न तेन संधध्धेत; न च प्रमाणाद्युपायसंवन्धमन्तरेण ज्ञानमुत्पद्यते; तनश्राद्वैतज्ञानस्यानुत्पाद एव स्वादित्यर्थः । अथोच्यते-प्रमाणादिविभाग उपायः, उपेयं चाह्वैतज्ञानम्, तयोश्ष पौर्वापर्यादयौगपद्यम्; अन्यथा सव्यदक्षिणशृङ्गवदुपायोपेयभाव एव न स्यात ; अतः कालमेदेन तयोर- विरोधादन्योन्यसंबन्धे नाद्वैतज्ञानस्यानुत्पाददोष इति; तदाह-अथेति। यदि प्रमाणादिविभागाद्वैतप्रतिपच्योरविरोधः, ततो जातायामि तस्यां प्रमा- भाविविभागेन तयैवानुवर्तितव्यम; अतो नाहवैतमाप्तिः; अतश्रानिर्मोक्षमसङ्ग

ब्रह्मकाण्ड: 87

इत्याशङ्कयाह-प्रविलीयत एवेति। अद्वैतप्रतिपत्तौ सत्यां प्रविलीयत एव P.32-10. सर्वप्रमाणादिदिभागः, अनो नानिर्मोक्षप्रसङ्क इति भावः । यद्यद्वैतज्ञाने सति प्रमाणादिद्वैनं प्रविलीचते, प्राप्तं तर्हि तयोश्छायातपादिवद्विरोधः अनु- पायत्वं च प्रमाणादिविभागस्य; न हि प्रविलीयमानस्य क्वचिदुपायत्वं दृष्टम् ; अतो नाविरोधः, नाप्युपायत्वं प्रमाणादिविभागस्येत्याशङ्कयाह- न चेति ! तत्राविरोधे तावद्ेनुमाह-उपायस्योति। न प्रविलाष्यप्रविलाप- कत्वमात्रेण विरोध:, किंतु कालमेदेन च, तादृशयोरपि छायातपयोर्भिन्न- कालयोरविरोधान। इह च तयोः कालभेंदः ; तस्मादविरोध इति भावः । उपायत्ने हेतुमाह-वदा चेनि। जाने अददैनज्ञाने प्रमाणादिद्वैतं प्रविली- यते, न पूर्वमेव ; पूर्व च तस्योणयत्वम्, तदा च नदन्विलीनमेवेत्यर्थः । इतश्र नानुपायत्व्रमित्वाह-भेद् इनि। अद्वैतज्ञानस्य तावत् कार्यत्वादवश्यं कारणेन माव्यन; न चाद्वैतमेव व्रक्ष तस्व कारणम्, तस्याकारकत्वात्, नित्यं च कार्योत्पत्तिप्रसङ्गात्; अतः पारिशेप्यात् प्रमाणादिद्वैतेन भाव्यमिति भावः। यद्वा भेद एवान्योऽपीति सामान्याद्यभेदप्रतिपत्तावुपायो दृष्टः तद्वद प्रमाणादिभेदोSपि भविष्यतीति भावः। एवं परमतमाशङ्क्य तदे- वोपनीव्य कर्मज्ञानयोरसंबन्धहेतुं परोकं विरोवं परिहरति-नेति। यदि प्रमाणादिद्वैतं तूपायत्वाद्विन्नकालमिति न तेनाद्वैतज्ञानस्य विरोध: एवं तर्हि कर्ममिरप्युपायत्वादेव भिन्नकालै्न तस्य विरोध :; ततश्ष न तस्य तैरसंबन्ध इति भावः। पर इदानीं कर्मणामनुपयोगेनोपायत्वमेवाक्षिपन् संवन्धमाक्षि पति-स्यादिति। भवेदेतत्कर्मणामुपायत्वं तेन च संबन्धः, यदि तेषा- सुपयोगः स्यान् ; स एव तु ब्रह्मणो नित्यत्वेनासाध्यत्वान्न विद्यने। न च कार्यसिद्धावनुपयुक्तस्योपायत्वमस्ति ; न चानुपायेऽपेक्षा; न चानपेक्षितस्य संबन्ध इति भावः । कर्मणामनुपयोगे श्रुतिमुदाहरति-श्रूयत इवि। अस्यार्थ :- अकृतोऽकार्यो मोक्षो ब्रह्मस्वरूपं कतेन कर्मणा नास्ति न भवति न सिध्यतीति। ननु मा भवतु ब्रह्मण्यसाध्ये कर्मणामुपयोगः, तज्ज्ञा- नोत्पत्ती तु प्रमाणादिविभागरयेव केन वार्यत इत्याशङ्कयाह-न चेति। हेतुमाह-ज्ञानस्योति। ज्ञानं नाम प्रमाणाघीनम्, न कर्माधीनम : अन्यथा

88

कर्मापि सपमं प्रमाणं स्यान् ; अतः प्रमाणस्यैव ज्ञानोत्पत्तावुपयोगः, न कर्मणामित्यर्थः : ननु यदि नाम कर्मणां ज्ञानोत्पत्तावुपयोगो नास्ति, ज्ञान- P. 32-16. कार्योत्पची तु सहकारित्वेनोपयोगो भविष्यतीत्याशङ्कयाह-न चेति । कुत इत्याह-ज्ञानस्येति। कार्य हि संभूय कुर्वतः सहकारित्वम्, यथा क्षित्यादेरङ्करम् ; न चात्मज्ञानस्य सवविषयपरिच्छेदादन्यत् कार्यमस्तीत्यर्थः । नन्वस्त्येव ज्ञानस्य कार्यान्तरं मोक्ष :; तथा च ज्ञानान्मोक्षः श्रूयत इत्या- शङ्कयाह-न तस्येति। मोक्षो नाम ब्रह्मस्वरूपम्, तच्च नित्यमिष्टम् ; तच्वेत्कार्यै स्यात्, ततोऽनित्यं स्यात् । अथवा मोक्षश्रेत् कार्यः स्यात्, ततस्तस्यानित्यत्वान्मुक्तस्य पुनरावृत्तिः स्यादिनि भावः । ननु यदि नाम मोक्षः साक्षात्साध्यो न मवति, तथापि बन्घहेतुप्रध्वंसो ज्ञानस्य साध्यो अविप्यति; अतस्तत्र कर्मणां सहकारित्वेनोपयोग उपपत्स्यते; प्रध्वंसस्य च कार्यस्यापि नित्यत्वादनित्यत्वदोषोऽपि न संपत्स्यत इत्यभिप्रायेण पर भाह-बन्धहेत्वति। ननु मोक्ष: पुरुषार्थः, न बन्धहेतुविच्छेदः; स चेत् ज्ञानसाध्य: स्यात्, ततो ज्ञानमपुरुषार्थफलमनुपादेयं स्यात् ; कुतश्र तदा मोक्ष: स्थात् न हि तस्य ज्ञानादुपायान्तरं श्रूयत इत्याशक््य स एवाह- इतीति। इतिशब्दो हेतौ; यस्मात् बन्धहेतुविच्छेदो ज्ञानस्य साथ्यः, तस्मात् तस्मिन बन्धहेतौ ज्ञानादिच्छिन्ने तस्य बन्धहेतोरभावान्मुच्यते; ततश्र ज्ञानस्य मोक्षफलत्वान्ापुरुषार्थफळत्वम्, न च निरुपायत्वान्मोक्षासंभव इत्यभिप्रायः। तदेतद् दूषयितुं पृच्छति -क इति। इतर आह-अविद्येति। तद्दूषयति-न तर्हिति । विद्यायाः पथक् व्यतिरिक्तो नाविद्याविच्छेदो विद्यासाध्योस्ति, यत्र कर्मणां सहकारित्वमिति भावः । किमिति नास्ती- त्याह-यत इति। अग्रहणमविद्या, तच्च ग्रहगप्रागभावः, तस्य च निळृत्ति- श्रहणात्मकविद्योत्पाद एव, खप्रागभावविमर्दात्मकत्वात् मावोत्पादस्य ; अवो नाविधानिदृत्तिविद्यया पृथक् साथ्या, यत्र कर्मेणां सहकारित्वं स्यादिति माव:। अत्र चोदयति-स्यादिति। मवत्वग्रहणलक्षणायामविद्यार्या विद्यो- स्पाद एवाविधयानिवृत्तिरिति पृथक् साध्याभाव:, विपर्ययज्ञानलक्षणार्या न

बस्मकाण्ड: 89

विद्यात्पाद एव विपर्ययनिवत्तिः; अतस्तन्निवृत्तिर्विद्यायाः पृथक् साध्या; अतश्व तत्र कर्मणां सहकारित्वेनोपयोगोऽस्तीति भावः । किमिति पुनर ग्रहणनिवृत्तिवत् विपर्ययज्ञाननिवृत्तिरपि विद्योत्पाद एव न स्यादित्याशङ्कच वैषम्यमाह-न रवल्विति। अग्रहणं हि प्रागभावः, तस्य भावोत्पाद एव P.82-21. निवृत्तिर्युज्यते ; विपर्ययज्ञानं तु विद्यातो भावान्तरम् ; न च भावान्तरं विद्या विपर्ययज्ञानस्य भावान्तरस्य निवृत्तिरित्यर्थः । कुत इत्याह-न हीति। यदि परस्पराभावा भावा भवेयुः, ततो भावान्तरं भावान्तरस्याभावः स्यात् ; न त्वेवमरि्ति ; ततश्र मावाद्कावान्तराभावः पृथक् साध्योSरिति; तत्र न कर्मणामनुप्रवेशो घठत इति भावः । कुत इत्याह-अभवत्वति । अभावस्वमावत्वे हि भावानां भावस्वभावत्वाभावादभाव्य: स्यात् ; ततश्र सर्वशून्यता स्यादिति भावः। चोदक एवाशङ्गयति-यदीति। न खलु तच्वं गृक्णतो विपर्ययज्ञानं भवति; तेन तच्वाअ्हणं विपर्ययज्ञानस्य निमि- त्तम् ; अतस्तव्वज्ञानात्मिकया विद्यया निवृत्ते निमित्तनिवृ्त्यैव विपर्ययज्ञानं स्वयमेव निवर्तिष्यते। अतो मावान्तरत्वेऽपि न तन्निवृत्तिर्विद्यया पृथक् साध्या, धत्र कर्मणामनुप्रवेशः स्यादिति भावः । एवमाशङ्क्य दूषयति- तच्चेति । स्यादेवम्, यद्यग्रहणं कस्य चिन्निमित्तं स्यात् ; न त्वेतदस्त ; अमावो ह्याग्रहः, तन्न कस्य चिन्निमित्तम् ; अतो न विपर्ययस्यापीत्यर्थः । कुत इत्याह-मूर्च्छादीति। यद्यग्रहणं विपर्ययनिमित्तं स्याद, ततो मूर्च्छादिषु तदस्तीति विपर्ययज्ञानं प्रसज्येत ; न चैवमस्तीत्यर्थः । यद्यग्रह- णमनिमितं विपर्ययस्य, किं तर्हि तस्य निमित्तमिति पृच्छति-ककिं तहींति। उत्तरमाह-अनादीति। अनादिरप्रयोजना या अनिर्वचनीयाविद्या, सा विप- रययाविद्याया निमित्तमित्युक्तम् 'अमृतमजम्' इत्येतव्य्याख्यानावसर इत्यर्थ: । न च तस्यामपि को हेतुरिति वक्तव्यम्, अनादित्वादिल्याह-तत्र चेति। यदा तत्र च तस्यामनाद्यविद्यायां सत्यां विपर्ययस्य को हेतुरिति यः पर्यनुयोगः स निरवकाश इत्यर्थः । यदि त्वनाद्यविद्यातिरिक्तं विपर्ययस्य निमित्तमिच्छसि, तदपि शक्यं दर्शयितुमित्याह-विपर्यासेति। प्रपश्च- ग्राहिणो विपर्ययज्ञानस्य प्रपश्वसंस्कारो निमित्तम्। तस्य तर्हि कि निमिच्.

90

मित्युच्यते! तस्यापि विपर्ययज्ञानमेव निमित्तम्। एवमुभयोरनादित्वेन बीजाड्करादिवत् कार्येकारणभावेन व्यवस्थानान्न निर्निमित्तत्वादिदोष इत्यर्थः । तदेवं नाग्रहणनिवृच्या विपर्ययस्य स्यं निवृत्तिः; अतो विद्यया सोच्यते; तेन तत्र साध्यस्य सम्यग्ज्ञानस्य सहकार्यपेक्षा स्यात ; सत्यां च तस्यां कर्मणामभिसंबन्ध इति फलमुपसंहरति। तदेतदसंबन्धवादी दूषयति- P. 33-4. एनच्ेति; तदप्यसारमित्यर्थः । कथमसारमित्याह-न रल्विति। खल- शब्द: प्रसिद्धिद्योतनार्थः। प्रसिद्धमिदं लोके, यत् शुक्तिकादौ मिथ्या- ज्ञानपूर्वकसभ्यरज्ञाने जाते मिथ्याज्ञाननिवृत्तये सम्यग्ज्ञानोत्पादात् पृथकू यन्नं न कुर्वन्ति ; न च सहकारि वा सम्यग्ज्ञानादन्यत् किंचित् कर्माद्यपे- क्षन्ते, येन कर्मणां सहकारित्वेनानुप्रवेश: स्यादित्यर्थः । ननु दात्रेणेव लव- नाय सम्यग्ज्ञानेन विपर्ययनिवृत्तये किमिति न प्रयतन्ते, किमिति वा तद्व- देव सहकारि नापेक्षन्ते इत्याशङ्कयाह। यदि हि दात्रादिव लवनं सम्य- ग्ज्ञानात् विपर्ययज्ञाननिवृत्तिः पृथक् कार्या स्यात् ततो दात्रेणेव लवनाय सम्यगज्ञानेन विपर्ययनिवृत्तये पृथक् प्रयतेरन्, सहकारि वान्यदपेक्षेरन् ; न त्वेतदस्ति ; न हि दात्रमिव सम्यग्ज्ञानमुत्पाद्य पश्चान्मिथ्याज्ञाननिवृत्तये व्यापार्यते। किं तर्हि! तदुत्पाद एव मिथ्याज्ञाननिवृत्तिः ; यतोविद्या- विरोधिनो भावान्तरस्योत्पाद एव पूर्वप्रध्वंसः, अनः किं पृथक् प्रयमेने- त्यर्थः । भावान्तरमात्रस्य पूर्वप्रध्वंसत्वे घटभावे मृदः प्रध्वंसः स्यादिति विरोधिग्रहणम्। भावो ह्यन्यामावः, अन्याभावो न भाव इति पूर्वोक्तः सर्वाभावप्रसङ्गदोषोऽपि नास्तीति भावः। ननु न विरोधिभावान्तरोत्पाद एव पूर्वप्रध्वंसः, किं तु शून्यं तदित्याशङ्क्चाह-न शून्यमिति । शून्यवस्तु न किंचिदित्यर्थः। कुत इत्माह-अन्यथेति। यदि प्रध्वंसः शून्यं स्यात्, ततस्तस्य शशविषाणवदकार्यत्वान्न तत्र हेतुकृत्यमस्तीत्यहेतुमान् स्यात ; मुदरादिहेतुकश्र स प्रसिद्ध इति भावः । नतु भवतु विरोधिभावान्तरो- त्पाद एव पूर्वप्रध्वंसः, विद्या तु ज्ञानत्वेन सजातित्वान्न मिथ्याज्ञानविरो- धिनीत्याशङ्डचाह-विरोधिनी चेति। अयमाशयः-न विजातित्वसजा- तित्वे विरोधाविरोघयोनिबन्धनम्, तत्र विजात्योरपि रूपरसयोरेकत्राविरो पात ; सनात्योरपि न विरोषात्, यथा विषं विष समयति, पयः पयो

ब्रह्मकाण्ड: 91

जरयतीनि ; तस्मात् यद्यस्य निवर्तकं तत् तस्य विरोधि ; निवर्तिका च विद्या मिथ्याज्ञानस्य ; तस्माद्विरोधिनीति। ततः किमित्याह-तदिति ।P.33-8. यदा विरोधिभावोत्पत्तिरेव पूर्वप्रध्वंसः विद्या च विरोधिनी, तदा विद्यो- त्पत्तिरेव मिथ्याज्ञानप्रध्वंस इति विद्योत्पत्तौ मिथ्याज्ञानं नष्टमेव भवति ; अतो दात्रेणेव लवनाय विद्यया मिथ्याज्ञाननिवृत्तये न पृथक् प्रयतन्ते, न सहकारि चापेक्षन्त इति न विपर्ययज्ञाननिवृत्यर्थ ज्ञानस्य कर्मतंबन्ध इनि भाव: ।

अथोच्यते-स्यादेतत्, चधविद्या बन्घहेतुः स्यात् ; किं तु कर्माणि बन्धहेतवः। न च तद्विरोधिनी विद्या, किं त्वविद्याविरोधिनी; अतो न विद्यो- त्पत्तिरेव कर्मध्वंस इति ्थग्विद्यासाध्यः ; अतस्तत्र सहकारित्वेन कर्मा- पेक्षया कर्मानुप्रवेश इत्यभिप्रायेणाशङ्गयति-अथोच्येतेति। तदूषयति- तच्चेति । एतदुक्तं भवति-कर्माण्यविद्याविलसितान्यविद्याया निवृत्तौ निमित्तनिवृच्या सयमेव निवर्तन्ते, न तु तन्निवृत्तिः पृथक् साध्या, यत्र कर्माणि सहकारितयापेक्ष्येरन्। भविद्याया मूलतवाद्यावदविद्या तावत् 'कर्मेदम्, इदं च फलम्' इति विभागव्यवहारमात्रम ; तस्य व्यवहारस्य प्रमृष्टाः निरस्ताः अशेपा: प्रपश्भेदा यरि्मस्तत् तथोक्तम् ; अत एव विशुद्धं च तत् विज्ञानं च तस्योदये कृतः संभव इत्यर्थः । मात्रग्रहणमपरमार्थत्वद्योत- नार्थम्। इममर्थ श्रुत्या द्रढयति-तथा चेति। विपर्ययसंशयाभ्यां कर्मा- नपेक्षसम्यग्ज्ञाननिवरत्याभ्यां सह कर्मणः सम्यग्ज्ञाननिवर्त्यत्वेन तुल्यवत् पाठान् कर्मानपेक्षसम्यग्ज्ञाननिवर्त्यत्वमवसीयत इत्यर्थः । हृदयग्रन्थिः विप- र्यासो मतः। प्रकारान्तरेण ज्ञाने कर्मणामन्वयमाशङ्क्य दूषयति-अथेति । ज्ञाने हि संशयविपर्यास्तावेव मले, नान्यत्; ते च प्रमाणजनिते ज्ञानेऽसं- मवनिरस्ते; तेन तन्निवृ्त्यर्थमपि कर्मापेक्षा वृथेत्यर्थः । पुनरपि प्रकारान्तरेण ज्ञाने कर्मान्वयमाशङगयति-अथ मतमिति। शब्दजनिताङ्रह्मज्ञानादन्यदपि विगलितोऽपभ्रष्टो विभागोद्वाहः प्रपथमेदाव- भासो यसिमिस्तव, अत एव सर्वविकल्पातीतं वियदादिजगद्विकल्परहितं तच्वं ब्रह्मतच्वं यरिगत्तद्, तादृशं प्रत्यक्षं ज्ञानमिप्यते; तस्यैद च ब्रह्म गोचरो

ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

विषयः, न वेदान्तशब्दजनितस्य विभक्तानां नानाभूतानां पदार्थानामन्योन्य- संसर्गसतमुद्ग्रहीतुं शीलं यस्थ तस्येत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-अद्वैतं ब्रह्म तु विगलितद्वैत विकल्पेनैव प्रंत्यक्षज्ञानेन ज्ञातुं शक्यते, न त शाब्दज्ञानेन ; वद्धि नानापदार्थसंसर्गरूपवाक्यार्थविषयत्वेन द्वैतविषयत्वान्नाद्वैत ब्रह्म गमयतीति। P,33-17. ततः किमित्याह-तदुत्पत्ताविति; निमित्तसप्तमी "चर्मणि द्वीपिनं हन्ति" इतिवत्। कर्मान्वयप्रस्तावे तुल्यन्यायतेन प्रसङ्गादुपासनाद्यन्वयोSपि दर्शित इति द्रष्टव्यम्। उपासनमनुदिनमनुचिन्तनम् । आदिशब्देन ब्रह्मचर्यादि- ग्रहणम् । एवमाशङ्कय दूषयति-क इति। अस्य प्रत्यक्षज्ञानस्य शाब्द ज्ञानात् को विशेष:, येन हेतुना जातेऽपि शाब्दज्ञाने तत् प्रत्यक्षज्ञानं प्रार्थ्यते तदर्थ च कर्माण्यपेक्ष्यन्ते; "स एष नेति नेत्यात्मा" "एक एवायमद्वितीयः" इत्यादिशाव्दज्ञानस्याप्यद्वतविषयत्वाविशेषान्न कोऽपि विशेषस्तस्यास्तीति भावः । इतरः शाब्दत्ञानात् नत्यक्षस्व विशेषमाह-स्पष्टाभत्वमिति। तत् दूषयति-नेति। अस्तु प्रत्यक्षस्य स्पष्टामत्वम्; तथापि न तदर्थनीयम्। स्पष्टाभत्वस्यैवानुपयोगादित्यर्थः । अनुपयोगमाह-ज्ञानं हीति। ज्ञेयप्राप्तये ज्ञानमपेक्ष्यते, न च सा शव्दज्ञानान्न भवतीत्यतः किं स्पष्टामलेन! अतो न तदर्थ प्रत्यक्ष प्रार्थनीयमिति मावः। नन्वेवं तर्हि सर्वस्याः न्रमाणान्तर- जायाः प्रमितेः प्रत्यक्षपरत्वेन प्रत्यक्षमर्थ्यताम; तदेतदाशङ्डयति-प्रमितरिति। प्रत्यक्षं परं प्रधानं यस्या इति वित्रहः; प्रत्यक्षपर्यवसायित्वादित्यर्थः ; तदर्थ्यत इति वक्ष्यमाणेनान्वयः । कुतः प्रमितेः प्रत्यक्षपरत्वामित्यत आह-तत्रेति। तत्न तस्मिन् प्रत्यक्षे सति प्रमातु: नैरुत्युक्यादित्यर्थः । तथा हि-धूमा- दिना अग्न्यादि दूरे प्रमितमपि प्रमाता पुनः प्रत्यक्षेण प्रमित्सति; एवमा शङ्कय दूषयति-नैतदिति। न हि सर्वा प्रमितिः प्रत्यक्षपरा, वैदिक्या धर्मादिप्रमित्या व्यभिचारात्; अग्न्यादावपि व्यवहाराय संनिधानं प्रमाता- पेक्षते, न तु प्रत्यक्षप्रमितिम् ; दैवान तत्समीहितस्य सा भवतीति भावः । तथा घसंनिहिते सूर्यगत्यादौ न सा मवति, मवति च प्रमातु्नैरुत्सुक्यम्; अतो न प्रत्यक्षपरा प्रमितिः, किं तु प्रमेयाधिगममात्रपरा। तत्राषिगते प्रमेये किमपरमाकाडक्ष्यते। न किंचिदित्यर्थः। नन्वधिगतेऽपि प्रमेये प्रमाणान्तर- माकाकूक्षिष्यत इत्याशङ्कथ दूषयति-प्रमाणान्तरमिति । प्रमाणान्तरं हि

ब्रस्मकाण्ड: 93

प्रमेयसिद्धचर्थमाकाड्क्ष्यते, नादष्टाय; प्रमेयं च पूर्वप्रमाणादेव सिद्धमिति प्रमाणान्तराकाडूक्षा व्यर्थैवेत्यर्थः । न व्यर्था, सिद्धस्यापि हि प्रमेयस्य पुनः सिद्धचर्थमपेक्षा भविष्यतीति चेत; मैवम्; सिद्धस्यापि पुनः सिद्धया चेलयोजनम्, तदा पूर्वप्रमाणादेव सा सेत्स्यति ; तथापि प्रमाणान्तरा- काङ्क्षा व्यर्यैवेति। तदेतत्साशङ्माह-पुनरिति। एतच्च पुनः सिद्धाका- P.33-22. इक्षामम्युपगम्योक्त्तम्; परमार्थतस्तु सकृत्सिद्धैव प्रमातुनैंरकाड्क्षचात् पुनः सिद्धचाकाड्क्षायां न कश्चिद्धेतुरस्तीत्याह-सिद्धस्येवि। नन्वागम- सिद्धस्यापि प्रमेयस्यागमादुपायान्तरं प्रत्यक्षमस्तीति ततः पुनः सिद्धघपेक्षा भवति। ततश्र कथमुच्यते हेतुर्नास्तीतिः यावदुपायान्तरसद्भावो हेतुरि- व्याशङ्कय दूषयति-उपायान्तरमिति। प्रमाणान्तरं तर्थ्नुआ्राह्यतयापेक्ष्यताम्; प्रमेये तु पूर्वसिद्धत्वाद प्रमातुर्नैराकाङ्क्षच्मेव। न च प्रमेये सिद्धे प्रमा- णान्तरं सतोऽपेक्ष्यमू; प्रमेयसिच्द्यर्थत्वात् तदपेक्षाया इति भावः । भथ सिद्धस्यापि प्रियस्य पुनः सिद्धौ प्रीतिविशेषो मवति; प्रियश्षात्मा-"तदेतत् प्रेय: पुत्राद" इति श्रुते ; तेन प्रीतिविशेष: पुनः सिद्ध चपेक्षाहेतुरित्याशङ्कच निरस्यति-प्रीतीति। यदि ज्ञातस्यापीष्टस्य पुनर्ज्ञानात् प्रीतिविशेषो मवति, तथापि पूर्वप्रमाणजादपि पुनर्दर्शनात् स सिध्यतीति न प्रीतिविशेषसिद्धचर्थ प्रमाणान्तरमपेक्षणयमित्यर्थः। किच यद्यागमज्ञातमपि प्रीतिविशेषार्थ प्रत्य- क्षेण पुनर्जिज्ञास्येत, ततः प्रत्यक्षदृष्टमप्यन्यैरनुमानादिभिरजिज्ञास्येत, तत्रापि प्रीतिविशेषसंभवादेव तेषां विशेषाभावादित्याह-प्रत्यक्षदष्टमिति । न च तेषामनिश्वायकत्वात् नैर्न जिज्ञास्यत इत्याह-निक्षाय कत्वमिति। 'निश्वायकल्वे' इति पाठे तु निश्वायकत्वे विशेषाभावमुक्त्वा तत्र हेतुरुक्त :- इतरेषामिति । निश्चायकं हि प्रमाणं भवति; तान्यपि च प्रमाणम् ; अतो निश्वायकानी- त्यर्थः । प्रमाणभावादिति ; प्रमाणत्वादित्यर्यः। अथोच्येत-संनिकष्टवि- षयं प्रत्यक्षम, संनिकृष्टं च हानोपादानयोग्यम्; अनुमानादि तु विप्रकृष्ट- विषयम्, न तेन व्यवहतुं शक्यमू ; तेनेतरैः प्रमितमपि प्रत्यक्षेण प्रमित्स्यते, न प्रत्यक्षप्रमितमितरैरिति; तदाशङ्यति-हानादीति। हानादियोग्यो विषयो यस्य तत् तथोक्तम्। संनिकृष्टोऽर्यो विषयो यस्य तद् ; संनिकृष्टार्यत्वा- दिवि द्वानादियोग्यविषयत्वे हेतुः । तन्निरस्यति; यदि संनिकर्षोंपेक्षित

y4

स्तर्हि तद्धेतुरेव प्रमेयस्य समीपानयनं प्रमातुर्वा तत्समीपगमनमपक्षेयताम्, न तु प्रमाणम् ; तद्धि प्रमितयेऽपेक्ष्यते; सा च पूर्वप्रमाणादेव सिद्धेत्यर्थः । प्रकृते चात्मनि प्रमेये नैव संनिकृष्टासंनिकृष्टलक्षणो विशेषोऽरि्ति, येन संनिकर्षार्थ प्रत्यक्षमपेक्ष्येत; आत्मनो नित्यसंनिकष्टतमत्वादित्वमिप्रायेणाह- P.34-4, प्रकृते चेति। अथ मतम्-सामान्यविषयाः शब्दादयः, विशेषविषयं प्रत्यक्षम् ; तेन शब्दात् सामान्यतः प्रमितमपि विशेषतः प्रमातुं प्रत्यक्षमपे- क्षयत इति । तद्युक्तम्; एवं तर्हि शव्देन हेतुनानधिगतमेव विशेषरूपं प्रत्यक्षविषयः स्यात; ततश्र सिद्धो नः पक्षः; न सिद्धस्य पुनः सिद्धघ- पेक्षायां हेतुररिति; तदेतत्सर्वं साशङ्कमाह-सामान्येति। इतर इदानीं तथैव प्रत्यवातेश्ठते-बाढमिति। अस्माक्मप्यमिमतमेतन्, यच्छब्देनानव- गतविषयं प्रत्यक्षमिति; अतस्तदर्थ कर्मोपासनाधपेक्षा घटिष्यत इत्याशयः। उक्तमिति । 'तस्य च ब्रझ्म गोचरः, न शब्दस्य' इत्यत्रोक्तमित्यर्थः । तदेतत् दूषयति-यदीति। यदि शब्देन हेतुना विशेषतोऽनधिगतं ब्रक्म, कथं तर्हिं तस्मिन् ब्रह्माणे विशेषरूपेणोपासना प्रवर्तताम्: न हज्ञातमुपासितुं शक्यमिति भावः। न च शव्दाधिगतं सामान्यरूपमुपासिष्यते, विशेषरूपं चापरोक्षं भविष्यनीति वाच्यम्; अन्यस्मित्ुपासिते न्यस्य साक्षात्करणासंभवा- दित्याह-न चेति। कि च सामान्यमात्रविषयाः शब्दा इत्यप्यसिद्धम, अपहृतपाप्मानन्दादिविशेषस्यापि ततः प्रतीतेः; यदि त्वपहतपाप्मानन्दादि- पुरुपार्थरूप शव्दान्न गम्येत, ततः कस्य रूपस्य साक्षात्करणाय "यज्ञेन दानेन" इति श्रुत्या यज्ञादिविधानं स्थान्: अपि तु न स्यादेवेत्यभि प्रायेणाह- कस्य चेति। यथा शब्दाद्विशेषरूपे झ्ञाते यज्ञादिविधानं घठते, यथा चाज्ञाते न घटते तदुभयमाह-शव्द्रेति। अयमर्थ :- यदि शब्देनानन्दादिरूपबक्म- स्वभाव आत्मा दर्शितः स्यात्, तत आनन्दादिपुरुषार्थावाप्तये साधना- पेक्षायां यज्ञादीनां विधानमवकल्पते; शब्दस्त्वानन्दादौ पुरुषार्थरूपेSन- िगते, तद्विपरीतेSपुरुषार्थरूपे चात्मन्यधिगते यज्ञादिविधिरसदर्थोSविद्य- मानार्थो व्यर्थ: स्थात; तस्मादानन्दादिविशेषरूपमपि शब्दादवगम्यत इति भाव:। शब्देनोपदर्शितं निरतिशयानन्दापहतपाप्मादिरूपं यस्य ब्रह्मणः वत्सभावस्यात्मन इत्यर्थः। तत्र निरतिशयानन्द इवीष्टमासिरूपपुरुषार्थ उक्तक।

ब्रम्मकाण्ड: 95

अपहतपाप्मेति चानिष्टनिवृत्तिरूप इति विवेकः । अविदितं पुरुषार्थरूपं यस्येत्यात्मान्यपदार्थः । उपसंहरति-तस्मादिति। अपहृतपाप्मादिगुणक- P.84-12. बझस्वभावे आत्मनि निर्विचिकित्सात् निःसंशयान् शब्दात् प्रमाणात् प्रकटतां गते नापरं प्रत्यक्षमपेक्षणीयमसस्ति; अतः शाव्दमेव ज्ञानमपवर्ग- हेतुरित्यभिप्रायः ।

ननु शाव्दमेव ज्ञानं चेदपवर्गहेतुः, ततस्तस्मिन्ुत्पन्ने संसारधर्मैः क्षुत्पिपासादिभिर्निवर्तितव्यम्; ते त्ववगतेऽपि "तत्त्वमसि" इति शब्दात् 'ब्रह्मैवाहम्' इति ब्रह्मात्मत्वे, अज्ञावस्थायामिव दृश्यन्ते; अतसतन्नि- वृत्तयेऽन्यत् साक्षात्कारि ज्ञानमपेक्ष्यमिति चोदयति-नन्विति। यद्यपि "तत्त्वमसि "वाक्यमात्मनो ब्रह्मभावं वदति, न तु ब्रक्मण आत्मभावम्; तथाप्यर्थात् सोऽप्युक्त इति ब्रह्मात्ममाव इत्युक्तम । दूषवनि-नेति । देहेन्द्रियघमोस्ते लाक्षाघर्मा इव मणौ मिथ्याज्ञानेनात्मन्यध्यसताः, न तच्वतः । अतस्तस्मिन् सम्यग्दर्शनपराहते कुतस्त्न्निमित्तानां धर्माणामात्मनि संभव इत्यर्थः । अवगतो ब्रह्मण आत्मभावो येनेति विग्रहः। अत एव विदितात्मयाथातथ्यो विदितमात्मनो याथातथ्यं परमार्थरूपं येन स तथोक्तः । न केवलमुपपत्तिः, श्रुनिरप्यत्रार्थेस्ती्याह-श्रूयने चेति। न हि संसारधर्मानुवृत्तौ ब्रझ्मविदो बम्मीभावः श्रुत्युक्तो घटत इति भावः । न च ते व्रक्मण एव धर्माः, येन बक्षविदो-प्यनुवर्नेरन्नित्याह-न चेति। पुण्यपापनिमित्तास्तेऽपहतपाप्मनि व्रह्मणि न संभवन्तीत्यर्थः । पाप्मेति पुण्यमप्युच्यते। अत्रैवार्थ श्रुत्यन्तरं चाह-तथति। परमानन्दमद्वयमा- त्मानं चेत् विजानीयान, ततः किमिच्छन् कस च पुत्रादेः कामाय शरीरोपाधिकेन दुःखेन शरीरमनुसंज्वरेत् संतप्येदिति विदुषः संसारधर्मा- तिक्रममाह। श्रुत्यन्तरं चाह-तथेति। वाशब्द एवकाराथें। नन्वियं श्रुति: शरीरपातादूर्ध्वमशरीरस्य प्रियान्रियास्पर्शमाह, न तु जीवतः; जीवत एवात्मविदः संसारधर्मपरसङ्गश्रोितः, स तु सशरीर एव; कथम- शरीरश्रुत्योच्यत इत्याशङ््याह-मिथ्येति। न स्वल्वात्मनः कर्मनिमित्तः संसारशरीरसंबन्धः, "निष्कलं निष्क्रियम्" इति श्रुतेर्निष्क्रियत्वाव्,

96 ब्रक्मसद्धि व्याख्या

पुत्रादिष्विव चेदंप्रत्ययप्रसङ्गात्; किं तु योऽयमनात्मनि शरीरे 'अहम्' इति मिथ्यात्मकत्वाभिमानः सत्यत्वेनाभिमतः, तन्निमित्तः । तस्मिन शरीरसंबन्धे देहातिरिक्तात्मतच्वदर्शनात् निमित्तनिवृच्या निवृत्ते संस्कारमात्रेण सत्यामपि शरीराभासानुवृत्तौ जीवत एवाशरीरत्वमित्यर्थः । P.34-22. एवमशरीरत्वं व्याख्याय तत्र श्रुत्यर्थ योजयति-तत्रेति। तत्र तादृश्य- शरोरत्वं प्रियस्येष्टस्याप्रियस्य चानिष्ठस्यास्पर्श आत्मन्याख्यायते ; अनया श्रुत्येति वाक्यशेषः । उपसंहरति-तस्मादिति । व्यतिरेकमाह-यस्त्विति । तथेति, सांसारिकधर्मभागित्यर्थः । इतिः पूर्वपक्षसमात्ौ । 'स्यादेतत्-असाध्यत्वात् ब्रक्षणो न कर्मणामुपयोगः' इत्यारभ्य नानाप्रकारकर्मज्ञानसंबन्धं निरस्य पुनः प्रत्यक्षानुमवसिच्च्र्थ कर्मों- पासनादिसंबन्धमाशङ्कय 'शाब्दज्ञानादेव निःश्रेयसम्, न प्रत्यक्षानुभवात्; अतो न तदर्थमपि कर्मोपासनापेक्षा' इति सिद्धान्तमाह-अत्नोच्यत इति। अत्र ढष्टान्तमाह-यथेति। आप्तवचनेन विनिश्चितं दिकूचन्द्रयोसच्वं येषां तेषां पुंसां द्विचन्द्रदिग्विपर्यासादयो यथानुवर्तन्त इति पूर्वेणान्वयः । दार्ष्टान्तिके योजयति-तथेति। निर्विचिकित्सादान्नायादवगतमात्मतच्वं येन तस्य पुंसोSनादिमिथ्यादर्शनस्याभ्यासेन पौनःपुन्येनोपहितस्य सहितस्य सत एव च भवतः संस्कारस्य सामर्थ्यान्मिथ्यावमासस्यानुवृत्तिरस्ि; अतसत- ननिवत्तयेऽस्ति शाब्दज्ञानादन्यदपेक्षणीयम् । यदपेक्ष्यं तदाह-तच्चेति। मिथ्यादर्शनवाधकस्य तच्वदर्शनस्याम्यासः संस्कारदार्व्यकरत्वेन लोक एवान्वयव्यतिरेकसिद्ध: । यज्ञादयश्र "तमेतं यज्ञेन" इत्यादिशब्दप्रमाणका इत्यर्थः। तत्नाम्यासस्योंपासनापरपर्यायस्योपयोगमाह-अम्यासो हीति। तच्चदर्शनाभ्यासः संस्कारं द्रढयति ; दृढीभूतः संस्कारः पूर्वमिथ्यादर्शनजं संस्कारं प्रतिबध्य सकार्य तच्वदर्शनार्यं संतनोति प्रवाहयति ; ततश्रात्म- सरूपाविर्माव इति भावः। कर्मणां चोपयोगमाह- यज्ञादयक्रेति। अत्रैव मतान्तरमाह-श्रेय इति। उपयुज्यत इत्यष्याहार्यम्। अत्र

बक्षकाण्ड: 97

नदेवं निथ्दावभारुनितृत्यर्थ कमे,पासनानुप्वेशे दर्शिते शाव्हजान मात्नवानी पुनः प्रत्यवनिट्ठने-स्वाहहिति : भोक्तृत्वाभिनानात भोग:र-P.33-8. करणंपु स्रकचन्द्रनादिपु रागःः ननः गुभा ज्योनिष्टोमावेलक्षणा अशुभा च वहहन्यादिलक्षणा प्रवृत्तिः; तनः पुनः शरीरम्रहणनित्वंव भोकतृत्वा- दमिमानी वोधानपूर्व प्रमाणत्वेन गृहीनः पृत्तिहेतु :; स शव्देनाभोक्तृ- न्वादिरूपत्मनच्वाववोवेन वधितो-नुर्वनमानो-पि न पूर्ववत्प्रवृर्ति प्रसूने; न हि मूर्योदयावगनप्रचीिक्तक्वो दिङमठा-प्युदीवीं व्यवहरनि, किं तु प्रामाणिकनच्निश्कयानुरूपमेव्र; तनं.तन्नात्मवत्ववोधस्य कर्मोपासनादौ प्रव-

भात्र: । नद्ेनहृपयति-उच्यन इनि। मिथ्या अर्थो चेपां ते मिश्चार्थाः, मिध्यार्थी इव मिथ्यार्थी; न तु मिथ्यार्था एवः तच्वनिश्चयानां मिथ्ार्थ- त्व,नुगपत्तेः; मिश्वाविषयज्ञानवन् खानुरूपं व्यवहारं न प्रवर्तयन्ति; मिंथ्याज्ञानमेव तु वाधिनमपि खानुरूप व्यवहारं प्रवर्तयतीत्यर्थः। अत्र

वचसर्तत्र निश्या अपि मिथ्यार्था भवन्तीति पूर्वेणान्वयः। कृत इत्याह- प्रागिवेति। दष्टान्तान्तरमाह-तथेति। उपसंहरति-तस्मादिनि । संस्कारस्य द्वेतोरमिभवोच्छेदमु्वन हेतुमतो मिथ्यावमासस्व निवृत्तिररभिप्रेता। इममर्थ श्रुत्या द्रढयतति-तथा चेति। "श्रोनव्यः" इति वेदान्नश्रवगा- दुत्पन्नशाब्द्तत्वदर्शनस्यापि "निदिध्यासितव्यः" इत्युत्तरकालमभ्यास उच्यत इत्यर्थः । तथा दमादि विधीयन इत्याह-दमेनि। व्यतिरेकमाह- अन्यथेति। शाव्द्ज्ञानादेव सांसारिकधर्मनिठत्ती ध्यानाद्युपदेशो व्यर्थ एव स्यादित्यर्थः । पुनः परमतमाशङ्कयति-स्वाहवेतदिनि। ब्रह्मचर्याद्युपकरणा- दाम्नायान् तच्वज्ञानं मवति; तेन शाब्दज्ञानसिद्धर्थ एव ब्रह्मचर्यादि- साधनोपदेशः, न व्यर्थ इत्यर्थः । तहूषयति-तदसदिति। शब्दमात्रादेव शमादिनिरपेक्षात् शाब्धाः प्रतिपत्तेरुत्पत्तिः ; अतो न तदुत्वत्तये शमा- द्यपेक्षा; न चानपेक्षितमुपकरणं भवतीति भावः। मनदेश युक्त्योप- पादयति-न हीति। साघनविशेषेभ्यः शमादिभ्यः प्रागाम्नायो नावाचक:, शब्दार्थसंबन्धस्यौत्पत्तिकत्वात्। न च संबन्धज्ञानवद्दाचकस्यापि शमाद्य- 7

98 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

पेक्षोचिता; न हि संबन्धज्ञानेनेव शमबह्मचर्यादिमिर्विना शब्दादर्थप्रतीतर्न जायत इति भावः ॥ न च वाच्यम्-यदि नाम प्राकू साधनविशेषेभ्यो नावाचक आम्रायः तथापि पुरुषमात्रवाक्यवदनिश्चायकः; तेन निश्चयार्थं शमाद्यपेक्षिष्यत इति ; यतः पुरुषाश्रयाणां दोषाशङ्कानामपौरुषेयवेदे नास्नि P. 36-20 संभव इत्याह-नापीति। यदि पुनरपौरुषेयोऽप्याम्नायो न निश्षायकः स्यात्, तदाम्नायोपदिष्टेषु शमादिसाधनेष्वपि निश्चयामावात प्रवृत्तिर्दुर्लभा स्यादित्याह-अन्यथेति। ननु यद्याम्नायो निश्षायकः, ततो 'ब्रह्माहम्' इत्यपि ततो निश्चयो जातः ; तथा सति च कृतः संसारधर्मानुवृत्तिः१ न हि त्च्वनिश्चये जाते मिथ्याधर्मानुवृत्तिर्युक्ता । यतु दिङ्मूढाद्युदाहतम्, तत्र विस्मृततच्वस्य प्रागिव प्रवृत्तिर्युक्ता; न स्विह तथेत्याशङ्क्योदाहरणा- न्तरमाह-अपि चेति। रङ्गे नाट्यस्थाने भरता नटा रामादयो भूत्वा प्रविष्टाः सीतादिवियोगात् दुःखेन रुदन्तः 'नेमे रामादयः, किं तु नठाः' इति तच्वं जानतामपि प्रेक्षकाणां शोकं महज्जनयन्ति; तथा व्याघ्रीभूय भयम्, क्वचिद्धर्षम ; एवमात्मतच्वनिश्चयेऽपि सांसारिकधर्मानुवृत्तिरपि भव- तीत्यर्थः । उदाहरणान्तरमाह-निश्चिते चेति । उपसंहरति -तस्मादिति । यस्मादात्मतच्वं जानतामपि मिथ्यावभासाः शाकमयादीन संसारधर्माननु- वर्तयन्ति, तरमात्तननिवत्तये निश्चितो ब्रह्मग आत्मभावः आत्म्च्वं येन तेनावि पुंसा शोकादिसंसार धर्मनिवर्तकसाक्षात्कारज्ञानसाधनानि शमाद्ी- न्यपेक्षितव्यानीत्यर्थः । विदितात्मयाथातथ्यस्यापि दृष्टार्थ इवादष्टार्थेऽपि कर्मण प्रवृत्तिसिद्धेरिति भाव: ।

न चैव सति यज्ञादिकारणसापेक्षत्वात् मुक्ते: कार्यता स्यादिति वाच्य- मित्याह-यथेति। न रलु यज्ञादिभि: साक्षान्मुक्ति: क्रियते, किं त्वव- स्थाविशेषोऽभिव्यज्यते; ततश्राम्नायात् प्रमाणादात्मतत्त्वाभिव्यक्तौ यथा मुक्तर्न कार्यता, तथा यज्ञादिसाघनेम्य आनन्दावस्थाभिव्यक्तिविशेषेऽपि साक्षात्काररूपे। ननु शाव्दज्ञानाच्चेन्न मुक्तिः किं तु यज्ञाद्ंपक्षात्, कथ तहि ज्ञानान्मुक्तिमुपदिशन्त्यः "ब्रह्म वेद बझेव मवति" इत्याद्याः अस्यो व्याख्येया इत्याशङ्गाद-श्रुतयस्विति। प्रथमं शब्दाद्विज्ञायात्म-

त्रह्मकाण्ड: 99

तत्वं तस्यानुचिन्ननमभ्यानः, नम्य परिनिप्पती सत्यां या विगलितमकल शोकाहिसंसारधमसक्षा कारिड्ानावस्था नदिषया उत्पर्थः। एतदुक्तं भवाने-"वरक्ष वेद" इति विदिना न शाव्दज्ञानमभिघीयते, किं तु साक्षानकारि ज्ञानमेवेति। चहा शव्दमेव ज्ञानं विदिनोच्यते उत्येतदाह- शब्दसाधननि। शब्द: साधनं वम्येति तर्थोकम्। शव्दसाधनं च तत् P.30-2, ज्ञानं चेनि विग्रहः। सत् ज्ञानं विषयतेनापेक्षन्त इनि तदपक्षाः श्रुतयो भवन्त्वित्यर्थः । ननु शाद्रज्ञानमात्रान्न मुक्तिरित्युक्तम्, मुक्त्यनुगुणं च ज्ञानं विदिनोच्यनं; तन्कर्थ शाव्दज्ञानमुच्यन इत्याशङ्ग्याह-नद्धेतुत्वा-

शाव्दज्ञानं न साक्षान्मुक्तिसाधनम् तथापि मुक्यात्मकसाक्षान्कारिज्ञान- हेनुत्वात् पारंपर्ेण मुक्तिहेनुनया त्रिद्िनोच्यत इति भावः।

एवं कर्मसाक्षात्कारज्ञानयोरुपायोपेयलक्षणसंबरन्धप्रदर्शनेन ज्ञानकर्मणो- रसंबन्धपक्षं दूषयित्वा ऋणापाकरणपक्षमिदानीं दूषयिनुमनुवद्ति-यदपीति। इत्युक्तमिति वाक्यशेषः । तद्दपयति-तदपीति। अपाकृतऋणस्य मोक्षा धिकार इति यदुक्तं तद्पि न नियोगतो नियमेनेत्यर्थः । कृत इत्याह- आश्रमेति । यद्यपाककृतऋणस्वैव मोक्षे-धिकारः ततो गाईस्थ्यं विना ऋण- त्रयापाकरणासंभवात् गृहस्थाश्रममत्रमुपदिशत्; ततश्षाश्रमविकल्पश्रवणमनर्थकं स्यात; अतो नायं नियम :- यदपाकृतऋणस्यैव मोक्षेऽधिकार इनि। किं पुनस्तदाश्रमविकल्पस्मरणमिति तदाह-तस्येनि। न केवलं स्मृतिः, अपि तु श्रुतिरप्याश्रमान्तरस्थस्यापि मोक्षेधिकारमाहेत्याह-यदि वेति। तथा श्रृत्यन्तराण्याह-एनदिति। अभिहोत्रादिनित्यकर्मभिर्दैवमृणं प्रजया कै्यं साध्यायेनार्षमपाकरियते। तद्यद्यपाकृतऋणत्रयस्य मोक्षेSविकार: स्यात्, ततो मुमुक्षोरमिहोत्रादिकर्मप्रजासाध्यायानां त्यागश्रुनयो न घटेरन्निति भावः। एवं च कर्मत्यागदर्शनादित्युपलक्षणम्, प्रजास्वाध्यायत्यागावपि द्रष्टव्यौ। यद्यनपाकृतऋणत्रयस्यापि मोक्षेऽधिकारः, का तर्हि "ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयत्" इत्यादिस्मृतेर्गतिरित्याशङ्क्य पूर्वों- दाहतश्रुत्यविरोधेन तां व्याचष्टे-प्रतिपन्नेति। प्रतिपत्नं प्राप्त कार्यत्वे- 7A

100 म्र्सिद्धिव्याख्या

नाङ्गीकृतं गार्हस्थ्यं येन तस्यात्मविद्यामुपादाय तयैव कृतकृत्यो भविप्या- P. 36-10 मीति मन्वानस्यात एव ऋणापाकरणं प्रत्यनाढतस्येति संबन्धे पष्ठी, तत्संबन्धित्वेनात्मविद्योत्पत्तिप्रतिबन्धृत्वं दर्शयतीयं वक्ष्यमाणा स्मृतिः । कस्य प्रतिबन्धृत्वमित्यपेक्षायामाह-अवश्यकर्तव्यतया यद्विहितमृणापाकरणं तस्य यदकरणं तदेव निमित्तं यस्य पाप्मनः तस्येति कर्तरि षष्ठी, विद्योदयस्येति च कर्मणि; तेनायं स्मृत्यर्थः -- गृहस्थः सन् ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्, अनपाकृतर्णस्तु मोक्षमिच्छन् विहि- ताकरणनिमित्तपापप्रतिबद्धविद्यत्वात् न मोक्षं विन्दति; किंतु तेन पापे नाधो गच्छतीत्यर्थः । यद्यपि स्मृताववश्यं गृहस्थ इति विशेषो नास्ति, तथापि पूर्वोक्तश्रुतिविरोधात् कल्प्यः; अन्यथा स्मृतिरप्रमाणं स्याद । तदुक्तम्-"विरोधे त्वनपेक्षं स्ान" इनि।

एवमृणापाकरणपक्षं दूषयित्वा संयोगष्टथक्त्वपक्षं कर्मणां साक्षात्कारि- ज्ञानोपयोगित्वेन सिद्धान्तानुगुणमुपपन्नमम्युपगच्छनि-इदं त्विति । सव- वाक्योपात्तसवर्गादिकार्यान्तरनिराकाक्षाणामपि कर्मणां "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मगा विविदिषन्ति" इति विद्यासयोगस्य पृथक्त्वान् विद्याङ्गभावो विद्याङ्गत्वं यदुक्तमिद युक्तमित्यर्थः । तु शब्दः पूर्वोक्तपक्षेम्वो विशेषं दर्शयति। एवमङ्गभावं प्रसाध्योत्पत्तौ कार्ये चोभयथापि द्रव्यादिप्रयाजा- दिवदङ्गभावस्य दर्शनात् विशिनष्टि-सो-पि कर्मणां विद्यां प्रत्यङ्गभावः यथोक्तप्रकारेण विद्योत्पच्यर्थतया, न तु यथा दर्शपूर्णमासादिकायै खर्गा- दिक्नं प्रत्युपयोगेन प्रयाजादीनां तथेत्यर्थः। उत्पत्तिरत्रामिव्यीक्तरभिप्रेता । कस्मात्पुनः कार्योपयोगेनैव कर्मणां विद्याङ्गत्वं न भवतीत्याह-विद्ाया इति। दर्शादौ हि खर्गादि कार्यमस्ति, तेन युक्तं तदुपयोगेन प्रयाजादीनामङ्गत्वम्; इह तु विद्याया: साक्षात्करणलक्षणाया न कार्यान्तरमस्ति। मोक्ष: कार्य इति वेन्न; तस्या एव मोक्षत्वान ; कार्यत्वे चानित्यत्वात्। नन्विद्या- निवृत्तिरेव कार्य भविप्यति। मैवम् । विद्योदय एव तन्निवृत्तिः, न पृथक् ; तदुक्तम्-"विरोधिभावान्तरोत्पाद एव पूर्वप्रध्वंसः " इति । एवं पृथक्संयोगपक्षं स्वसिद्धान्तानुगुणत्वेन युक्तत्वेन चाभ्युपगम्येदानी संस्कृतस्य ज्ञानाधिकार:'इर्ताममपि पक्षं ससिद्धान्तानुगुणं

ब्ह्म काण्ड: 101

चुक्तमत मन्यमान आह-संन्कारपक्षा बेति। युर्तुमिनि लिङ्गव्यत्ययेनानु-P.36-16 वनते । कुन' पुनः प्रमानवयं पक्षः तिध्दनि, वेन युकमित्युच्यत इत्या- शङ्गयाह-स्वृतेरिति ! "वस्येंन चन्त्रारिशन्तंस्काराः " इत्यादिसमुने- रित्यर्थः । ननु यदि पुरुपसंरकाराधीनि कर्माणि, न तहि विद्योपयोगित्वम्; नच्च पूर्वमुत्तम्; नत्कथमित्याशङ्कयाह-संस्कृनस्पेनि। न हि संम्कारः संस्कवार्थः । कि तर्हि? संस्कृतस्य कार्यान्तरान्पच्वर्थः; नच्चात्मसाक्षात्कार- लक्षणा विद्येत्वर्थः । पक्षद्वयमपि सूत्रकारवचनेन द्रवयति-तदुक्तमिति। न केवलं त्वार्थ विद्या शमादपक्षत, अषि तु ब्रह्मचर्याद्याश्रमचतुष्टय- संवदधं वथाकनमगिसनिन्धनागरिहंत्रनपश्चरणध्यानादिकर्मापि विद्यापेक्षने, विहिनत्वादिति सुत्रार्थः ।

अत्र पक्षद्वय पि चोदयति-नन्विति। ढष्टरूपोउभ्यास उपायो यस्य स दृष्टोपायः साक्षात्करणलक्षणविद्योत्पादः; अत्र ढष्टैव दष्टोप- कारैवतिकनेव्यता चित्तविक्षेपहन्त्री शमदमादिकापेक्ष्यताम्; दष्टोपाये हि कार्ये दष्टैवेतिकर्तव्यना दष्टा; यथा अग्न्यपाये पाकेSमिसमिन्धनादिका दष्रूपा; यज्ञादयस्त्वदष्टार्थाः, तेन विद्योत्पादेन नापेक्ष्या इत्यर्थः । चित्तविक्षेपहन्त्रीति शमादे्ईष्टोपकारितामाह। ननु यदि नाम शमादि- रितिकर्तव्यता चित्तविक्षेपहन्त्री, तथानि विद्योत्पादे कथं तस्या दृष्टोप- कारित्वमित्याशङ्कयाह-समाहितस्थेति एनदुक्तं भवति-शमादिभि- श्वित्विक्षेपविघातात् समाहितवित्तः पुरुषो भवति; समाहितचित्तस्याभ्य- स्यतो ज्ञानस्य प्रसाद: प्रशान्तिविशुद्धता भवतीत्यर्थः । कस्मात्वुनर्यज्ञा दयो नापेक्यन्त इत्याशङ्ग्याह-तैरिति। यज्ञादिभिर्विनाप्यभ्यासेनैव ज्ञानप्रसादसंभवादित्यर्थः। अभ्युपगमेनैवोत्तरमाह-सत्यमिति। एतदेव द्रढयति-तथाचेति। तैरिति ; यज्ञादिंभिरित्यर्थः। ननु पूर्व यज्ञादेविधा- दवत्वमुक्तम्, अधुना विद्यायास्तदनपेक्षत्वमम्युपगच्छतः पूर्वापरविरोध इत्याशङ्ड्याह-किंत्विति। मुक्तेरेकरूपत्वात् सर्गादिवत् साधनविशेषाद सरूपविशेषो न संभवतीत्यतः कालकृत एवात्र विशेषो युक्त इति भावः। तमेव विशेषमाह -- साघनेति । यथा यथा कारणे विशेषः प्रकर्षों मवति,

102

तथा तथा सा विद्या शीब्रं शीघ्रतरं च व्यज्यते; यथा यथा च तदभावो विशेषाभावः साधनापचयो भवति, तथा तथा चिरेण चिरतरेण च सा व्यज्यत इत्यर्थः। एतदुक्तं मवति-केवलाभ्यासश्चिरतरेण विद्यामभिव्यनक्ति, यज्ञादिष्वेकैकसहितः शीघ्रम्; सर्वसहितः शीघ्रतरमिति। P. 36-23 एतदेव सूत्रकारवचनेन द्रढयति-तदुक्तमिति। सूत्रार्थमाह-एष इति । कर्मभिर्विनाप्यभ्यासलम्यायामपि कर्माण्यपेक्ष्यन्ते विद्यायाम्, "यज्ञेन" इनि श्रवणादित्यर्थः । यथान्तरेणेति निगदव्याख्थातो दृष्टान्तार्थः ।

अत्र चोदयति-नन्विति । "सत्यं ज्ञानमनन्तम्" इति श्रते- र्विशुद्धज्ञानस्वभावं ब्रह्म, विद्यापि चाभ्यासलभ्या विशुद्धज्ञानसभावैव; अतो ब्रह्ैव सा, न ब्रह्मणोऽन्या; द्वैतप्रसङ्गाच्च। ब्रह्म च नित्यम् ; अत एवाकार्यम् ; तत्र तस्मिन् सति तत्र च नित्याकार्यखभावे ब्रह्मणि कथं किंचित् यज्ञाद्यपेक्ष्येतः कार्य हि साधनं तदनुग्राहकं चाङ्गमपेक्षते, नाकार्यमिति भावः। परिहरति-उच्यत इति। उप समीपे धीयते धार्यते इत्यपधानं जपाकुसुमादि, तेन तिरोहितं शुक्करूपं यस्य स स्फटिक- मणिरकार्योऽप्युपधानस्य जपादेरपकर्षेणमपनयनमपेक्षने शकरूपस्य व्यक्ये यथा, तथा अकार्यमपि ब्रह्म अविद्यातिरोहितसरूपाभित्यक्तये यज्ञादी- नपेक्षत इत्यर्थ: । यद्यपि स्फटिकमणि: कार्य:, तथापि तव्यापारकार्यों न मवतीत्येतावतैव साम्यम्। ननु क्षणिकाः सर्वभावाः; तेनाग्निसंनिधानादिव काष्ठस्य जपाद्युपाधिसंनिधानान् स्फटिकस्य पूर्वरूपं नष्टम्, अन्यदुत्पन्नम्; उपाधेरपगमे च पुनरन्यदेव शुछ्धं रूपमुत्पन्नम; तेन कार्यमेव शुळ्कं रूपमुपाध्यपकर्पगमपेक्षते, नाकार्चमिति विषमो दृष्टान्त इत्याशङचाह- न हीति। कस्मात्पुनरेवं न भवतीत्याह-न हीति। अनेकैर्विसभागै- र्विसटशैलोहितस्फटिकक्षणैर्व्यवहितस्य लोहितक्षणेभ्यः पूर्वो यः शुक्क- क्षणः तत्सभागस्य तत्सदशस्य शुक्कक्षणस्य पुनरुत्पत्तिरकस्मान् कारणं बिना न संभवतीत्यर्थः। ननु पूर्वक्षण एवोत्तरस्य हेतुः; तत्क- थमकस्मावित्युच्यते: उच्यते-यस्तावदनन्तरो लोहितक्षणः स न शुक्ध क्षणमारमते, विसदशत्वात; सदशारम्भको हि पूर्वक्षण :; तथा हि- सठंस्षणो पटमारमते, न पटम्। ननु वितदशमप्यारभते, यथा काष्ठ-

बझ्मकाण्ड: 103

क्षणो-द्गारक्षणम्। सत्यं विसदृशहेतूपपात; विसदृशो हि तत्र हेनुरग्नि- रुपहिनः; तेन वितदशमारभने; न चह नथास्ति, वितदृशस्य जपादेरय- नीतत्वान्। नन्वस्तु तार्ह पूर्वनरशक्कक्षगो-न्त्यम्य शुळ्क्षणस्व हेतुः । नदपि न शक्यते: बहुमिरलहितक्षणैव्र्ववहितश्रिरविनष्टो नोत्तास्य हेनु- भवितुमहंति । तदिदमुक्तम् -अनेकविसभागक्षणव्यवहितस्वेति। तत्रैव दष्टान्नमाह-न हीति। तदेव स्फटिकदष्टान्तमुपपाद्य दार्ान्निके योज-P.3-8. यति-नस्मादिति। ननु स्फठिकस्य निज रूप स्थितमेव; न तदर्थ- मपकर्पणे पुरुपः प्रयतते, किंतु तज्ज्ञानाय; तच्च कार्यम्; अतः कार्यमेव ज्ञानं तत्रान्यापेक्षम्, नाकार्थ स्फटिकरूपमिति पुनश्वोदयति- स्यादेतदिति। तदेतत् विकल्प्य परिहरति-किं पुनरिनि। व्यवहाराय हि पुरुष: प्रवर्तते ; स चार्थन; न ज्ञानमात्रेण, मिथ्याज्ञानेऽपि प्रसङ्गात्; तेनार्थरूपाय ज्ञानमर्थ्यते, न तु खनः; ततश्र ज्ञानार्थो व्यापारोऽर्थार्थः ; अतश्र यद्यपि ज्ञानं कार्यम्, तथापि ज्ञानार्थों व्यापारोऽथेनैवापेक्षितो भवति, न ज्ञानेन ; तस्यार्थप्रधानत्वादित्यर्थः। इदमुक्तं भवति-अर्थ- स्पैवेयमपेक्षा ज्ञानद्वारेणोपजाता 'जानीहि, ततो व्यवहर' इति। तेना- कार्यस्याप्यन्यापेक्षास्ति, तथा आत्मनोऽपि भविष्यतीति। ननु ज्ञानं चेदथार्थम, ततो नूनमर्थे कंचिद्विकारमाधत्ते; न बर्थें किंचिदकुर्वत- स्तादर्थ्यमवकल्पते; विकारश्व कार्यः; तेन कार्यमेव सापेक्षम्, नार्थ इत्याशङयाह-न चेति। स्यादेवं यदि ज्ञानेन विकारोउर्थे जन्येत, न त्वेवमस्तीत्यर्थः । यद्वा ज्ञानेन चेदर्थोऽभिव्यज्यते, नूनं ज्ञानादर्थे कश्रि- द्विकार: स्यात, अरकिंचित्करस्यानभिव्यञ्ञकत्वात्; अतक्ष बम्मण्याभ- व्यज्यमाने तथैव विकारापत्तेरनित्यत्वदोषः स्थादित्याशङ्क्य आस्तां तावद् बझ्णि, अर्थेऽपि न ज्ञानात विकारो मवतीत्याह-न चेति। यद्ा ननु ज्ञानमर्थ विकृत्यामिव्यनक्ति, इतरथा सर्वथानन्यथाभूतस्य प्रागिवाभिव्यक्त्य- योगात् ; ततश्र युक्ता तत्रामिव्यक्तयेऽन्यापेक्षा; ब्रह्म त्वविकार्यतादभि- व्यड्क्तुमशक्यम्; अतः कथमर्थवदभिव्यक्तयेऽन्यदपेक्ष्यतामिति दष्टान्त- वैषम्यमाशङ्य साम्यप्रदर्शनार्थमाह-न चेति। यद्वा नन्वर्थो जडत्वाद-

104 ब्रह्मसिद्धि व्याख्या

नभिव्यक्तस्वभावस्तज्ज्ञानेन अभि- व्यक्तये चान्यदपेक्ष्यम् ; ब्रह्ष पुनरात्मज्योतिर्नित्याभिव्यक्तसवभावं कथममि- व्यज्यते, अभिव्यक्तये चान्यदपेक्ष्यते इत्याशङ्कच सर्वत्रैवाभिव्यक्तिन P. 87-14 ताच्विकी, किंतु मायामयीति दर्शयितुमाह-न चेति। यदि ज्ञानादर्थे प्राकट्यादिविकारः कक्षिद्धवेत्, ततस्तत्राभिव्यक्तिस्ताच्विकी स्याद्; यदा तु नैवम्, तदा सर्वत्रैव सा मायामथी ; तथा ब्रह्मण्यपि किं न स्वात्? न हि मायायां पूर्वोक्तानुपपत्तिर्दोषः ; अनुपपन्नार्थव हि मायेत्युच्यत इति भावः । ज्ञानादर्थस्य विकाराभावे हेतुमाह-तयोरिति। नासंबद्धं हन्चन- मभिर्विकरोति; असंबद्धं च ज्ञानमान्तरं बहिर्येन ; अतो नार्थ विकरो- तीत्यर्थः। अथेतरसंबन्धाभावेऽपि योग्यदेशतालक्षणोरऽर्थस्य ज्ञानेन संबन्धो भविष्यतीति चेदत आह-योग्येति। योग्यदेशता अर्थस्यार्जवे- नावस्थानम्, तच्च रूपरसादो समानाश्रये सर्वत्र समानम् ; अतो रूपज्ञानं रूप इव रसादावषि प्राकव्यार्यं विकारं कुर्यानित्वर्थः। यद्यपि अरसनिकष्टस्य विकारकत्वमग्न्यादिपु न दष्टमित्ययमत्र परिहारः, तथाप्य- म्युपेत्य परिहारान्तरमुक्तमिति। किच ज्ञानं चेदथे प्राकत्वं जनवेत् ततः कस्यनिद्ेकस्य ज्ञानेन जाते प्राकव्धे अर्थ: सर्वेपां प्रकटः स्यात्, यथकस्य पाकेन जातलीहित्यो घटः सर्वेषा लोहित:, न पक्तरेव, तदाह- सर्पेति। किंच वर्तमानेडये जन्यतां नाम ज्ञानेन भाकट्यन्; अतीतानागते तु लिङ्गादिगम्ये न तत्संभदः, धर्मिण एवाभार्वादित्यभिभायेणाह- ध्वस्तेवि। एवं द्ध्नस्वरूपमुपपाद्योपसंहरति-तस्नाहिति। स्फटिक द्रव्यं हि लोहित म्वलेनावकुण्ठनवत् न जनकुसमेन तिरोहतम; नाि तत्तरभया, तस्या अप्रभाद्रव्यत्वात्; अथ च विरोहितिमिवामाति, न त तच्वतस्तत्तिरोहितम्; अत एवातिरोहितत्वाद तच्वतो नाभिव्यज्यते, तथा- प्यभिव्यज्थमानसिवोपधानापकर्षणप्रयनमपेक्षते यथेत्यर्थः । एवं दृष्टान्ते सिद्धमर्थ दार्टान्तिके योजयति-तथेति। तथात्मतच्वमपि कृष्णकम्बलेनेव मानादविद्यातिरोहितम, तथापि स्वरूपानवभासात् तिरोहितमिव यज्ञादि-

बह्म काण्ड: 105

व्यत्ति: मयतापक्षा चति विवयन-्वेदालनो न ना्कन; अनि तु अविद्या भ्रन एव; नत्वनस्तु नत्ा तिरोहिंत न च नितामिध्न्त- सभावत्वादमिव्यज्वते, न च नचवमपेक्षत इति।

एवम् 'आन्नायत: प्रसिड्िम् इत्यादिना व्हतिह्ी कमागसुकवा अवुना तत्प्रमेवत्य व्झ्मगः सरनाह-संह्रोनि। श्रोकार्थ विदृणोनि-P.3-19 यन इति: अन्दैर्धक्षविद्धिरिति पूजार्थन, न समन पय्ुदसितुन्। संहता उपसंहता अव्विल भेडा विशेया चरिमिन् स तंहनखिलमेदः। मामान्यात्ा रामान्यसजारः, स आला चर्णिनः । वथा हेम कठकादि मेदानां विशेषामामुपतंहरण सुचिनं निरूपित तेषां कटकादिभेदानां सामान्यं तंथत्वर्थः । पारिहार्थ कटकमुच्यते। "स एप महान्" इत्या देना ब्रह्मविद्याभियुत्तत्रन्थं पठनि। यद्धिशेषापोद्धारेण मनीचने, तद्विशंषवन्; यच्च विशेषवत् तन् सामान्यम, वथा मुवर्णतच्चम्; आत्म- तत्त्वमपि "स एष नेनि नेति" इत्रि सर्वविशेषापोद्धरेण प्रतीयते ; तस्मात् तदपि विशेषापोद्धारेण प्रतीयमानत्वान् सामान्यमिति तात्पर्यार्थः ।

श्रलोकमन्वथा व्याचष्टे-वे वेनि। यदि निर्विशपं वत् तन् सामान्यं न भवेदिनि निर्विशेषत्यालामान्यरूपता साध्यते, ततः सिद्धसाधनम्; अस्माकमप्यद्वयव्ञाहिनां वियवादिविशेषाणामभावे वस्तुदष्या नात्मतच्वसामा- न्यमिष्टन्। कथं तर्ै ब्रझ्मवादिभिः सामान्यतुक्तमत आह-सामान्यं तूक्तमुपचारत इति। नन कुतश्चित् साधारणद्धर्मादुपचारो मवनि ; यथा तीव्रत्वादमिशवदस्व माणवके; तदत्र कुतो धर्मादुपचार इत्यत आह- विशपेति। सुव्णादौ प्रतिद्धान सामान्यस्य धर्मात् विशेषप्रत्यस्तमयमुखेन निरूप्यमाणत्वादात्मनि साधारणादुपचार इत्दर्थः । अस्मिन् व्याख्याने प्रतिद्ध- सुवर्णतच्वसामान्यसादृश्यप्रदर्शनार्थोडयं क्ोक इनि द्रष्टव्यम्। अश निर्विशेषं यत्सामान्यं परैरिष्टं तन्न मवेन्, निर्विशेषत्वात् शशविषाणव- दिवि तस्याभाव एव साध्यते; ततो विशेषेरे हेतो: व्यभिचारोSनैकान्ति-

106

कता। नतु विशेषाणामध्यवान्तराः सन्ति विशेषाः, ततश्र तेषु निर्विशे P,88-5. पत्वं हेतुरेव नार्ति ; कस्व व्यमिचार इत्यत आह-निर्विशेषैरिति। यद्यपि पूर्वे विशेषा:, तेषामप्यनद्गत्वाद्ये निर्विशेषा अवशिष्यन्ते तैन्यि- चार इत्यर्थः। एतचोच्छोकमुक्तमिति न श्रोकयोजनायामभिनिवेष्टव्यम्।

शङ्गपाणिना कृतम्॥

आमु

व्रह्मसिद्धिव्याख्या शङ्कपाणिकना

तर्ककाण्ड:

आम्नायप्रमाणरुमद्व्य ब्रह्मेति ब्रह्मकाण्डे वृत्तन्। तत्राधुना चत् प्रत्यक्षादिविरुद्धं वचस्तदन्रमाणन्, पत्यक्षादिविरुद्धत्वात् शिलाउबनादि वाक्यवन ; अद्दयाम्नायोऽपि व्यावृत्तसवभावनोऽवग्राहकैः प्रत्यक्षादिभिर्विरुद्धः; प्रत्यक्षादिदिरुद्धत्वादिति हेतोरसिद्धतामभिधातुं प्रत्यक्षविरोधाभाव तावदाह-आहुरिति। यदि प्रत्यक्षन् 'घटः पठो न P, 39-3. भवति' इति निषेड स्यान्, ततो भेदविषयत्वादद्दयाम्नायं विरुन्ध्ात; न तु नन्निषेद्ध विपश्चित आहः; अपितु वस्तुस्वरूपमात्रस्य विधातृ ग्राहकम् ; तेन हेतुना एकत्वेऽद्वयविषये योऽयम् 'एक एवायमद्विनीयः' इत्यादिराम्नायः स प्रत्यक्षेण न विरुध्यत इत्यर्थः ।

अत्रेदानी प्रत्यक्षादिविरोधेपि नाम्नायस्य प्रामाण्यं व्याहन्यते ; पौरुषेय हि वचो वक्तृप्रमाणाधीनप्रामाण्यं तदिरोधे स्यादप्रमाणम्, नापोरुषेयमनपेक्षप्रामाण्यम; तथा सत्यपि प्रत्यक्षादिविरोवे यदि तदप्रमाणं तदा विपर्यय एव किं न स्यात्? न हि प्रत्यक्षादेराम्नायस्य च तुल्ये5- नपेक्षत्वे कश्रित् विशेषहेतुरस्ति, वेन प्रत्यक्षादिविरोधादाम्नायोऽप्रमाणम्, न तद्विरोधान प्रत्यक्षादीति ; अतो वृथैव प्रत्यक्षाद्यविरोधप्रतिपादनप्रयास इति तद्विचारारम्भमाक्षिपति - नन्विति। नापेक्षिता सप्ामाण्याय प्रत्यक्षादेः प्रमाणन्तरस्य वृत्ति: व्यापारः येन स तथोक्तः। तद्विरोधे इति प्रत्यक्षादि- विरोधे इत्यर्थ: ।

अत्रैकीयमतेन तावत्परिहारमाह-तत्रेति। प्रत्यक्षादिविरोधे आम्नायस्य दार्बल्यम्; अतः प्रत्यक्षादिविरोधेन तदप्रामाण्यं प्रा्तम्; न तु तद्िगोधे प्रत्यक्षादेरित्याम्नायप्रामाण्याय प्रत्यक्षाद्यविरोधप्रतिपादनमर्थवत्, न तु वृथे- त्यर्थः। कथं दार्बल्यमित्याह-सापेक्षत्वादिति । सापेक्षत्वमाह-तथा-

108

हीति। पठितसिद्ध: कश्चिदाम्नायः श्रातप्रत्यक्षमपेक्षते, तथाचारेषु कर्तृ- सामान्यानुमेयोऽनुमानम, मन्त्रलिङ्गादिगम्यश्रार्थापतिम्, प्राकृतश्राङ्गविधे- र्विकृतावुपमानम्। एवं सर्व एवाम्नायः प्रत्यक्षादीन्यपेक्षने; तदधीना हि P.39-11. तस्य स्वरूपसिद्धिरित्यर्थः । ततः किमित्याह - तथा चेति। तेषामिति प्रत्यक्षादीनामित्यर्थः । कुत इत्याह- तदिति। तेषां प्रत्यक्षादीनां तत्प्रामाण्यस्य चाम्नायेनापबाधनेडम्युपगम्यमाने सत्याम्नावस्रूपस्थैव तावत् सिद्धिर्न स्यात् ; दूरतरत्वर्थस्य यत इत्यर्थः । न च यथाम्नाग: प्रत्यक्षादीन्यपेक्षते तथा तान्यपीति, येन तुल्यबलत्वं स्यात्। अतः प्रत्य- क्षादिसापेक्षत्वादाम्नायस्तेम्यो दुर्बल इत्याह-न त्वेवमिति। इतश्र दुर्बल इत्याह-ढष्टव्यभिचारत्वादिति। यदेव यथाविधमेकदार्थे संवदति वाक्यम्, तदेव तथाविधमेव पुनरन्यदा विसंवदति; न हि दुष्टोऽपि वक्ता शब्दं कलाध्मातादिना दूपयति। प्रत्यक्षे तु दुष्टेन्द्रियजं व्यभिचारि, नेतरदिति विशेषः । प्रत्यक्षग्रहणं तूपलक्षणार्थम्, अनुमानाद्यापे द्रष्टव्पम्। यद्यपि वेदे व्यभिचारो न दष्टः, तथापि लोके ढष्टः शब्दत्वतामान्यात् तत्राशङ्क्यत इति मावः । इतश्राम्नायो दुर्बल इत्याह-अपिचेति। ततः किमित्याह-अनवकाश्याक्षेति। न तावदात्मा प्रत्यक्षादीनामवकाशः, तस्येन्द्रियाद्यगोचरत्वात्; तत्र प्रपशोऽपि चेन्न स्यात् ततो निर्विषयत्वाद- नवकाशास्ते स्युरित्यर्थः । शब्दस्तु सावकाश इत्याह-सावकाश इति। कथमित्याह-गौणेनेति। एतदेव स्पष्टयति-तथा हीति। मिन्नमपि जगत् सत्ताद्यात्मना एकत्वात् "एकमेवाद्ितीयम् इत्युपचर्यत इत्यर्थः । प्रकारान्तरेण सावकाशत्वमाह-विवक्षितार्थानामिति। तदेव द्रव्यति- उपनिषद इति; इद स्ववचन वेदान्ताना जपोपयोगित्वमाहेत्यर्थः । इत- श्राम्नाया दुर्बल इत्याह-किचात। व्याकलत्वमाह-कमैति। कर्म- विधयो हि यस्मात् साध्यसाधनादिमेदं विषयत्वेनाश्रयन्ते; वेदान्तास्त्वभेद- मद्दैतमित्यर्थः । ततः किभित्याह-परस्परोति। अतः परस्परव्याघातादेव तावत वेदान्ता दुर्लभप्रामाण्याः; परस्परमव्याहतम् अत एवाम्नायस्वरूप- सिद्धर्थत्वेन वा सर्ववादिसिद्धार्थत्वेन वा प्रतिश्ठितं प्रामाण्यं येषां प्रत्यक्षा-

तर्ककाण्ड: 109

दीनां तैर्विरोधे तु सुतरां दुर्लभभामाण्या इत्यर्थः । उपसहरति-तस्मादिति।P.8 यस्मात् प्रत्यक्षादिविरध वेदान्तानागभामाण प्रसज्यते तम्मादित्यर्थः

प्रत्यक्षादानां पायम्मादित्यर्थः । प्राथम्वमाह- मुरुगा हीति। जातमात्रत्य जन्तोः भराणिनो मुख्दा: पूर्वभाविनः प्रतःक्षादयः; व्युत्पन्नपदार्थस्य च प्रबुद्धस्य काणाच्व पश्रात्काल आग्ना: प्रमाणम्। कतिपयपुरुषसम-

ततः किमित्गाह स इनि। स आम्याग: तैः प्रत्यक्षादिभिः पूर्वभावि- तयानुपजातविराधित्वन प्रतिष्ठितार्यः प्रिष्ठिता मंदरूपोंर्थी विषयो येषां तैरपहतोऽपनीतो गथाश्रयमाणोडद्वैतरूपो विषयो स्य स तथोक्तः, अत एव कल्पनीगार्थ: अत्गक्षादिविरोधेन कल्पनीयं श्रुतादर्थान्तरं यस्य स बाध्यते; अननुग्राह्यक्षेत् तदा प्रत्यक्षादिविराधात श्रुतार्थत्यागः, अर्थान्तरं च न कल्ण्त इति विपयापहारलक्षण एवायं बाधः । अथानुग्राह्यः, तदा प्रत्यक्षाद्यनुप्तारेण प्रत्यक्षादिगृहीतद्वेतापरित्यागेन जात्यात्मन ्विवितम त्येवमर्थ- कल्पनामर्ह तीत्र्थः । यहा प्रतक्षादि प्रतिष्ठितार्थम्; आम्नायस्तु प्रमाणा- न्तरानुसारेण कल्पनीयार्थ:, अतो-पतिष्ठिनार्थः; तेन दुर्बलत्वात् बाध्यते, तदनुस्ारेण वार्थकल्पनमर्हतीत्यर्थः। एवं स्रूपतो मुख्यतामुक्त्वार्थतोऽपि प्रत्यक्षादीनां मुख्यतामाह-अर्थत इति। कथमित्याह-पदेति। पद- पदार्थविभागे ज्ञाते सत्याम्नायार्थेस्य परिच्छेद:, स च पदपदार्थविभागः प्रत्य- क्षादिष्वायतते प्रत्यक्षाद्यायतः; एतढक्तं भवति-प्रत्यक्षादर्विषयः पदपदा- र्थभेद: पूर्वभावी, आम्नायस्य चाभेदः पश्चाद्धावी; तेन विषयमुख्यत्वे- नापि प्रत्यक्षारदेर्सुख्यत्वमिति। उपसंहूरति-अत इति। यतो मुख्यत्वेन बलीयसा प्रत्यक्षादिना विरोधे नाम्नायस्य प्रामाण्यं स्यादत इत्यर्थः । मतान्तरमाह-अन्य इति। तुल्यबलत्वमेव पूर्वोक्तया युक्त्या नास्ति, तथापि प्रत्यक्षाद्याम्नाययोविरोधे द्वैताद्वैतयोः संशयः स्यात्, न निर्णयः। तेन तच्वनिर्णयायाविरोध उपपाद्यत इत्यर्थः। ननु षोडशग्रहणादिवत् विक्ल्पो भविष्यति, न संशय इत्याशङ्कयाह-वर्त्विति; करिष्यमाणत्वा- दनष्ानं विकरप्पते, न त सिद्धं वस्त्वत्यर्थः ।

110 ब्रह्मसिद्धि व्याख्या

P. 40-3. एवं मतद्दयेन विरोधपरिहारप्रयोजनमुक्त्वा समतमाह - अन्यादेति । आम्नायबलवच्चे न्यायमुपन्यस्पति-पौर्वेति। "अध्वर्गु निष्क्रामन्तं प्रस्तोता संतनुयात्, तमुद्गाता, उद्गातारं प्रतिहर्ता, तं बझ्मा, ब्रम्माणं यजमान:" इति सोमयागे अन्योन्यहस्तनिग्रहेण संनतानामृत्विजां यज्ञशा लातो निष्क्रमणं श्रुतम। तत्र च नैमित्तिकं श्रूयते -"यदि प्रस्तोताप· च्छिद्येत ब्रह्मणे वरं दत्वा स एव प्रवर्तितव्यः; यदयुद्रातापच्छिद्येताद- क्षिणो यज्ञः संस्थाप्यः; यदि प्रतिहर्तापच्छिद्येत सर्ववेदसं देयम" इते; अपच्छिदेतेति विश्किष्येतेत्यर्थः। तत उद्रानृप्रतिदत्रो: पौर्वापर्गेणापच्छेद- इवये सति अतुल्यबलत्वाददक्षिणसर्वखदक्षिणयोश्र विरोधाद्विकल्पसमुच्चययो- रसंभवात् किं पूर्व बलवत्? अथोत्तरम् इति संशये मुख्यत्वात् श्रुति- लिङ्गादिवत् पूर्वबलीयस्त्वे प्राप्ते प्रत्याह-"पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यं प्रकृति वत्" इति। श्रुतिलिङ्गादिषु पूर्व शीघ्रभावित्वात् प्राप्तं सत् अपराप्तमेव परं बाघते; तेन तत्र पौर्वापर्यमेव नास्ति, परस्यानुत्पत्तेः । इह तु परमपि प्रत्यक्षश्रुतिप्राप्तम ; अतः पौर्वापयें नैमितिकद्वयस्य पूर्वस्य दीर्बल्यम्, पूर्वमनुपमृद्य परस्यानुत्पत्तेः ; अतस्तदेव बाध्यते, प्रकृतिवत्; यथा प्राकृता: कुशा विकृतावतिदेशप्राप्ताः प्रत्यक्षश्रुतैः शरैरपोद्यन्ते तद्वदित्यर्थः। एतदेव भट्टवाक्यात् द्रठयति-पूर्वाबाधेनेति। ननु पौर्वापर्यें भवतु पूर्व- दौर्बल्यम; इद तु तदेव नारित, प्रत्यक्षाम्नाययोरनिद प्राथम्यादित्याश- ङयाह-तथा हीति। सर्वस्य जन्तोः प्रत्यक्षादिनिबन्धनो विभक्तस्य भिन्नस्य वस्तुनः परिच्छेदो निसर्गजो जन्ममात्रसिद्ध इति मेदप्रत्ययस्य पूर्वत्वमुक्तम: नायं विभक्तवस्तुतच्वपरिच्छेदस्तच्वतः, किंतु मायामात्रमिति द्योतनार्थ: किलशब्दः। अद्वैतावगमस्तु विभक्तपद्पदार्थवस्तुप्रत्यक्षपरि- च्छेदापेक्ष:, अत एव तत्पूर्वकः, अत एवानिसर्गजोऽजन्ममात्रसिद्ध:, अत एवागन्तुरुत्तरकालभावी कस्यचिदेव जनकादेर्मवति न सर्वजन्तोरिति अद्वै- तावग मस्य परत्वमुक्तम्। एवं द्वैताद्वैतज्ञानयोः पौर्वापर्यमुक्त्वा पूर्वस्य बाध्यत्वंमाह-स इति। आम्नायबलवच्चे हेत्वन्तरमाह-इतश्रेति ; आम्नायो बलवानित्यनुवर्तते। कुत इत्याह-संभवदिनि; संभवन्तो विचित्रा नानाभूतास्तिमिरादयो विभ्रमद्देतवो येषु ते तथोक्ताः । विगलिता.

तर्ककाण्ड: 111

विगता अखिला दोषाशङ्का यतः स तथोक्तः ; अक्षंभवद्दोषाशङ्स्याम्ना यस्य संभवद्दोषेभ्यः पतक्षादिभ्यो बलीयस्त्वं युक्तमित्यर्थः । नैकरूप: सर्वत्र भ्रमे भ्रमहेतु:, अपितु विचित्रः; तेनेन्द्रियादिदोषासंभवेऽपि दोषा- न्तरं प्रपश्ज्ञाने कल्पयिप्याम इति सूचनार्थ विचित्रग्रहणम्। तत्राम्नायस्य विगतदोषाशङ्कत्वे हेतुमाह-पुरुपेति। निर्दोषाग्नायबलादेव प्रत्यक्षादिषु P. दोषकल्पनेति पश्चादुक्तमप्याम्नायनिर्दोषत्वं पूर्वसुपपादितम्। पुरुषाश्रयो हि शब्दे सर्वों दोष :; स तदभावे कथमाम्नाचे संभवेदित्यर्थः । ननु प्रत्यक्षादिप्वपि दोषा न दष्टाः; येषु दृष्टाः न तानि प्रत्यक्षादीनि, किंतु तदाभासाः; न चान्यत्र दष्टानामन्यत्र प्रमाणं बिना कल्पनोचिता, अति- प्रसङ्गात; अतस्तेप्वनुपलभ्यमानविभ्रमहेतुदोषकल्पनायां कि प्रमाणमित्या- शङ्क्च प्रमाणमाह-शक्यो हीति। इत एव निर्दोषत्वसिद्धप्रामाण्याद- द्वेताम्नायाद् द्वैतग्राहिषु प्रत्यक्षादिषु दोषसंभावनानिश्चयौ शक्यावित्यर्थः । ननु तिभिरादयो लोके दोषा: प्रसिद्धाः ; ते च प्रत्यक्षादिषु योग्यानुप- लब्धिवारिताः कथमाम्नायादपि कल्पयितुं शक्या इत्याशङ्कयोक्तम् -- अनादिरिति। उक्तमिदम्-न हि सर्वत्रकरूप एव दोषो भवतीति ; तेन तिमिराद्यसंभवेऽपि अविद्यासंस्कारारयं दोषान्तरं कल्पयिष्याम इति भावः। अवविद्यासंस्काराख्यदोषोत्पत्तेः प्राक निर्दोषस्य प्रत्यक्षादेराम्नायेन सह तुल्य- बलत्वं प्राप्तमित्याशङ्कच विशिनष्टि-अनादिरिति । दार्व्यसूचनार्थ वा- द्वैतदर्शनम्, अविद्यासंस्कारः, ततः पुनर्द्वैतदर्शनमित्येवमनादिनाविद्यासं- स्काराख्यदोषेणानुबद्धत्वात् नित्यमाम्नायात् प्रत्यक्षादेर्दुर्वलत्वमिति मावः । अविद्यव वा संस्कार: ; संस्क्रियते तया आत्मा अतिशयमिवापद्यत इति कृत्वा अविद्यावासना वा अविद्यासंस्कारः । निश्षय एवात्राभिमतः; संभावना तु दोषसंभावनामात्रिणापि यावत्प्रत्यक्षादीन्यसंभावितदोषादाम्नायाद दुर्बलानि, किमुत निश्चितदोषाणीति श्रौढवादेनोक्ता संभावितस्य च साध्यत्वात् संभावनाक्रमेण निश्षय पवोक्तः । तदुक्तम्- "संभाविनः प्रतिज्ञायां पक्षः साध्येत हेतुना" इति। क पुनराम्नायात् विमिरव्यतिरिक्तस्थानादेरविद्यासंस्कारस्य विभ्रमहेतुत्वं प्रसिद्धम्, येनात्र

112 ब्रह्मसिद्धि व्याख्या

P.40-10. कल्पित इत्याशङ्गघाह-देहेति। देहे 'अहम्' इत्यात्मज्ञानं देहात्माभि-

जन्मनि जन्मनि देहात्मविभ्रमहेतुस्तथेहापीत्यर्ः । नतु 'मम शरीरम्' इति व्यतिरेकप्रत्ययात् दहात्माभिमाने विभ्रमहेतुः कृप्ः, नाग्नायात। भैक्षम; 'ममात्मा' इत्यव्यतिरेकेऽपि व्यतिरेकप्रत्ययदर्शनात नायमैकान्तिका हेतुः। अत आम्नायादेव देहात्माभिमानेSनादिरविद्यासरकारो विभ्रमहेतुः कवृस इति सूक्तम्। अविद्यासश्कारत्रमहेतुत्त्वमात्रद्ृष्टान्तो गम। पतावता च कथं सर्वजनीनः प्रपश्वप्रत्ययो भ्रम इत्यपि निरस्तम; सर्वजनीनार्-पि हि देहात्मप्रत्ययो विभ्रमो दष्ट इति। किमिति पुनराम्नागात् प्रत्यक्षािपु विभ्रमहेतुर्दोषः कल्यते, न तु प्रत्यक्षादिबलेनाम्नाय एवेत्याशङ्गचाह- न त्वेवमिति। न हि स्वभावतः शब्दो दृष्टः, कितु पुरुपदोषण; तेनाम्नाये निराश्रयस्य दोषस्य शङ्कापि कर्नुमशक्पा, दूरतस्तु निश्चय इत्यर्थः। शङ्कायां तु दोषमाह-सत्यामिति। सत्यां वा दोषशङ्गायामाग्नायः प्रमाणमेव न स्यादित्यर्थः । नन्वेवं प्रत्यक्षादयोऽपि सदोषाः कथ प्रमाणम? अ्ति च तेषु लोके 'प्रमाणम्' इति प्रसिद्धिरित्याशङ्कचाह -प्रत्यक्षादीनां त्विति । तुशब्दो विशेषप्रदर्शनार्थः। इदमुक्तं भवति द्विविधं प्रामाण्यं तच्वावेदन लक्षणं व्यवहाराविसंवादलक्षणं च। तत्र दोषवच्वे प्रत्यक्षादीनामपि तत्वा- वेदनलक्षणं प्रामाण्यं सत्यं नास्त्येव; व्यावहारिकं त्वस्ति ; अतो न प्रसिद्धिहानिरिति। ननु दोषवत्त्वेन रजतादिभ्रमवत् व्यावहारिकमपि प्रा- माण्यं कथमित्याशङ्गचाह-अविद्येति। दोषनिवृत्तौ हि व्यवहारसंवादो भवति। अयं त्वविद्यादिसंस्कारोSनादित्वात् स्थिरः पूर्ववत् व्यवहारेऽप्यनु- वर्तते। तेन व्यवहारविपर्ययामावात् प्रत्यक्षादीनां व्यावहार्किं प्रामाण्यं घटत इत्यर्थ:। ननु दोषवच्चेऽपि चेत् व्यावहारिकं प्रामाण्यम्, अप्रा- माण्यं तर्हि क मविष्यतिः अस्ति च रजतादिभ्रमेषु तत्रसिद्धिरित्या- शङ्ड्चाह-यत्र चेति। तेन प्रत्यक्षादे; रजतभ्रमस्य च दोषवच्चाविशेषे- डपि लौकिकप्माणाप्रमाणविवेको घठत इति भावः। ननु दोषवतामपि नेव प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यम्, तर्हिं शब्देऽपि दोषवति तथैव भविष्यति;

तर्ककाण्ड: 113

अतः 'सत्यां वा प्रमाणमेव न स्यात्' इति यदुक्तं तद्युक्तमित्याशङ्क्य तदुपपादयति शब्दे त्विति। तुशब्दः प्रत्यक्षादिभ्यो विशषमाह।P संभावितदोषेऽपि यावत शब्दे नोभयविधं प्रामाण्यम्, किमुत निश्चितदोषे इति संभावितग्रहणम्। नन दोषवति शब्दे तच्वावेदनलक्षणं प्रामा्यं मा भवतु, व्यावहारिकं तु प्रत्यक्षादिवत किमिति न भवतीत्याशङ्गचाह- अदृष्टार्थत्वादिति। अदष्टोत्थो विषयो शस्येति विग्रहः। प्रत्यक्षादिषु व्यवहारविपर्ययादर्शनात् व्यावहारिकं प्रामाण्यं युक्तम्; आम्नायस्य त्वदृष्टार्थत्वात न तद्यवहाराविपर्थयज्ञानमस्ति ; अतों न तस्य व्यावहारिक- मपि प्रामाण्यमित्यर्थः । इनश्र सदोषस्य शब्दस्य न व्यवहाराविसंवादलक्षणं प्रामाण्यमित्याह दोषेभ्य इति। ज्ञानकारणदोषेभ्यो व्यवहारविसंवादि ज्ञानमन्यत्र रजतभ्रमादिष ढष्टम् ; अतश्र शब्देऽपि चेत दोषाः स्यु: तेऽपि व्यवहारविसंवादिज्ञानहेतवः दोषत्वात् तिमिरादिवदिति सामान्यतो दृष्टेन व्यवहारविसंवादिज्ञानहेतवः कल्प्येरन्; ततश्र कुतो व्यवहारावि- संवादलक्षणं प्रामाण्यमित्यर्थः। नन्वेवं तर्हि प्रत्यक्षादिदोषा अपि धर्मिणो व्यवह्ारविसंवादिज्ञानहेतवः दोषत्वात इन्द्रियादिदोपवदिति तेऽपि व्यवहार- विसंवादिज्ञानहेतव: कल्प्येरन्, ततश्र प्रत्यक्षादीनामपि दोषवच्वे व्यवहारा- विसंवादलक्षणं प्रामाण्यं न स्यात्, विरोधादित्याशङ्कयाह-प्रत्यक्षादीनां त्विति । तुशब्दः शब्दाद्विशेषमाह; प्रत्यक्षादीनां तु व्यवहारे संवादो दश्यते; अतः प्रत्यक्षािरोधात नास्मादनुमानात् तेषु व्यवहारविसंवादिज्ञान- हेतुर्दोषः शक्यते कल्पयितुम। एवं हि स कलप्येत यदि तेषु व्यवहारे विसंवाद: स्यात्, स तु नास्तीत्युक्तम। अतः सत्यपि दोषे प्रत्यक्षादीनां व्यावहारिकं श्रामाण्यं न विरुध्यने हति भावः । यदि प्रत्यक्षादिषु व्यव- हारासंवादहेतुर्दोष न करप्यते, कीढशस्तर्हि, कुतश्र स तादृशः कल्प्यते -- हत्यपेक्षागाम, याहशोSसौ यतः स तादशः कल्प्यते तदुभयमाह-तच्वदर्श नस्य स्विति । "एकमेवाद्वितीयम् " इत्यादिवेदान्ताज्जायमानस्याद्वैततत्त्व- ज्ञानस्य प्रत्यक्षादिममेयद्वैतप्रतिपक्षत्वात् तद्वाधकत्वात् प्रत्यक्षादिप्रमेयद्वैतस्य पत् तथ्वं पारमार्थिकं तत्प्रतिघातमात्रहेतुरेवानादिरविद्यानुबन्धः कल्प्यते, न

114 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

व्यवहारप्रतिघातहेतुस्तिमिरादिरित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-न हि प्रत्यक्षादिषु प्रमाणान्तरगग्यो दोषः; किं त्वाम्नायबलात् कल्प्यः। अतस्तदनुसारेणैव स कल्पनामईति। आम्नायश्वाद्वैत दर्शयन् प्रत्यक्षादि प्रमेयद्वैतमात्रप्रतिपक्षो न व्यवहारं स्टशति। तेन तदनुसारेण दोषः करप्यमानोऽनृतद्वैतज्ञान- जननसमर्थोSविद्यासंस्कार एव कल्प्यते, न व्यवहारविसंवादिज्ञानजनन- समर्थस्तिमिरादिरिति। अतो दोषवच्वेऽपि प्रत्यक्षादिषु व्यवहाराविसंवाद- P.40-18 लक्षणं प्रामाण्यं देहात्माभिमानवत् न विरुध्यते इत्युपसंहरति -- तत इति। शब्दस्य च सदोषस्य प्रामाण्यं न स्यादिति यदुक्तं तदप्युपसंहरति- शब्दस्तिवति। तत्रैव पूर्वोक्तां युक्तिमपि सारयति-दृश्यते हीति। तच्व- प्रतिघातस्य चेत्यत्र 'शङ्कितत्वात्' इत्यनुषज्यते। इदानीं पूर्वप्रकृतं प्रत्यक्षादि- विरोधे शब्दस्य बलीयस्त्वमुपसंहरति-तस्मादिति। यो हि प्रत्यक्षादिविरोधे सत्याम्नायस्यापामाण्यमाह स नियतमविरोधे सत्यदोषत्ेन तस्य प्रामाण्य- मभ्युपगच्छति; तथा सति निर्दोषस्याम्नायस्य प्रागुक्तयुक्तिकल्पितदोषेभ्यः प्रत्यक्षादिभ्यो बलवच्वं युक्तमित्यर्थः । इदानीं प्रत्यक्षादिसापेक्षत्वादाम्नायस्तेभ्यो दुर्बल इति यदुक्तं तदनु- भाषते-य्विति। तत्र दूषणमाह-तत्रेति। सत्यं शब्दस्य प्रत्यक्षादि- विषयापेक्षास्ति ; न तु सा प्रमितौ स्वार्थपरिच्छेदे, किंतु स्वरूपसिद्धावि- त्यर्थः । एतदेव द्रढयति-अन्यथेति। यदि तु प्रमितौ शब्दस्य प्रत्यक्षा- द्यपेक्षा स्यात् तदा अनपेक्षालक्षणत्वाद् प्रामाण्यस्य शब्द: प्रमाणमेव न स्यादित्यर्थः । यद्वा यदि स्वरूपसिद्धौ शब्द: प्रत्यक्षादि नापेक्षते, ततोS- नवबुद्ध: प्रमामकुर्वन् प्रमाणमेव न स्यादित्यर्थः । यदि नाम प्रमितावन- पेक्ष: शब्दः, ततः किमित्याह-तथा चेति। कार्ये प्रमितिलक्षणे शब्दस्य प्रत्यक्षाद्यनपेक्षत्वात् न शब्द: प्रत्यक्षादिम्यो हीयते, प्रामाण्याविशेषादि त्यर्थः। ननु कार्येऽनपेक्षोऽपि शब्द: स्वरूपसिद्धौ प्रत्यक्षाद्यपेक्षते, न तु प्रत्यक्षादि शब्दम् ; अतः किमिति तेभ्यो न हीयत इत्याशङ्गयाह- प्रत्यक्षादयोऽपीति। सरूपसिद्धौ सापेक्षत्वं प्रत्यक्षादिष्वपीन्द्रियाद्यपेक्षत्वा- करित .: न व तदप्रामाण्यमावद्दति; यतः कारये सापेक्षतवं सामर्थ्यमपकृष्टं

तर्ककाण्ड: 115

करोति ; अपकृष्टसामर्थ्य चोत्कृष्टसामर्थ्येन बाधितमप्रमाणीभवति। तेन न सापेक्षत्वमात्रमप्रामाण्यहेतुः, अपि तु कार्ये सापेक्षत्वम् ; तच्च शब्दस्यापि नास्ति ; अतो न शब्दस्याप्रामाण्यमित्यभिप्रायः ।

इदानीं प्रत्यक्षाद्यधीनत्वादाम्नायस्वरूपसिद्धेर वश्यमाम्नाय स्व रू पससि दि्ये तेषां प्रामाण्यमनुमन्तव्यम्, अतश्षाम्नायविरोधे तेषामेव बलवच्वमुचितमिति तदनुभाषते-यच्विति। एवमनुभाष्य दूषयति-को वेति। सत्यमेषां P, प्रामाण्यमनुमन्तव्यम्, किंतु देहात्मज्ञानवत् व्यवहाराविसंवादलक्षणम्, न तच्वावेदन लक्षणमित्यर्थः । कः पुनर्विशेषहेतुः: येन व्यावहारिकमेव प्रामाण्यमनुमन्यते, न तु तच्वावेदनलक्षणमित्याशङग्य विशेषहेतुमाह- व्यावहारिकेति । व्यावहारिकपामाण्योपेतेम्यः प्रत्यक्षेभ्यः सिद्धादाम्नायादिति

दिति च तच्चदर्शनश्रुत्था बाध्यत्वे। अनेनेदमुक्तं भवति-प्रत्यक्षादिषु तच्व दर्शनबाध्यत्वान्नैषां तच्वावेदनलक्षणप्रामाण्यमाम्नायेनानुमन्यते; व्याव- हारिकं तु सानुगुणत्वादबाध्यम्; अतोऽनुमन्यत इति विशेषः । नन्विय- माम्नायग्राहिणी प्रत्यक्षादिप्तिपत्तिरुपायत्वादाम्नायजन्यया नच्वप्रतिपच्या- पेक्षिता। यद्वलेन यत्सिद्धि: तत्ततो बलवत्तरमुचितम् ; तदुक्तम्-"यद्वले- नैव यत्सिद्धि: कथं तद्वलवत्तरम् " इति। ततश्र प्रत्यक्षादिप्रतिपत्तिम्यः कथमाम्नायजन्यायास्तच्वप्रतीतेबलीयस्त्वम् : कथं च तद्वाघकत्वम् : विरोधे हि बाध्यबाघकभावो भवति ; न चोपायोपेययोः सोऽस्ति, अन्यथोपायो- पेयभाव एव न स्यात् ; तदुक्तम्-"न चात्महेतुमेवासौ सिद्धा बाधितु- मर्हृति" इत्येतत् व्यभिचारदर्शनेन दूषयति-ढष्ट चेति। पूर्वस्याः प्रतिपत्ते- रिति पश्वमी ; परस्या इति षष्ठी। तदुदाहरति-यथेति। वनस्पतिप्रति- पत्तेरिति ; बलवच्वमित्यनुषज्यते। ननु हेतुत्वेनापेक्षितायाः पूर्वप्रतिपत्तितः परप्रतिपत्तेर्बलवच्वमुदाहर्तव्यम्। न चेह वनस्पतिप्रतिपच्या हस्तिप्रतिपत्तयो हेतुत्वेनापेक्षिता इति प्रमाणमस्ति। अतः प्रकृनाननुरूपमुदाहरणमित्या- शङ्कय प्रकृततुल्यत्वमुदाहरणे तावत्रतिजानीते-अपेक्षिता हीति। हस्ति- प्रतिपत्तय इति; बह्वीनां तासां हेतुत्वम्, नैकस्या इति दर्शयति। यथ

116 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

चैतत्तथा वक्ष्यामः । नन्विन्द्रियसंनिकर्षानन्तरभावात् तज्जन्यैव वनस्पति- बुद्धिः, न हस्तिबुद्धिजन्या ; ततः कथं तदपेक्षा सेत्युच्यत इत्याशङ्ग्याह- P.41-7. न तस्या इति ; वनस्पतिबुद्धेरित्यर्थः । कुत इत्याह-आपात इति । यदीन्द्रियसंनिकर्षमात्रात् वनस्पतिबुद्धेर्जन्म स्यात्, आपाते प्रथममेव स्यात्; न च भवति; अतो नेन्द्रियसंनिकर्षमात्रात्ं तस्या जन्म, किंतु हस्तिबुद्धि- रपि हेतुत्वेनापेक्षितेति भावः । ननु मा भवतु केवलादिन्द्रियसंनिकर्षात् तस्या जन्म, देशविशेषसहितात्तु भविप्यति ; तथापि किमिति हर्तिबुद्धिर्हेतुत्वे- नापेक्ष्यत इत्याशङ्कचाह-न च देशेति। तस्या जन्मेत्यनुवर्तते। कुत इत्याह-तद्देशस्येति। यत्र दूरस्थस्य प्रथममभूतं वनस्पतिज्ञानं पश्चात् समीपमुपसर्पतो भवति तत्र स्यादेवम्; यत्र तु तद्देशस्थस्यैव जायते तत्र न देशविशेषात् तस्या जन्मेत्यर्थः । स एव देशो यस्य पुंसः स तथोक्तः; यत्र देशे वनस्पतिज्ञानमापातोत्पन्नं तं 'तत्' इति परामृशति। यस्माद्स्ति- बुद्धिभ्यः प्राक् केवलात् देशविशेषसहिताच्चेन्द्रियसंयोगात् वनस्पतिबुद्धिर्न भवति, हस्तिबुद्धनन्तरं च भवति, तस्मादन्वयव्यतिरेकाम्यां हस्ति- बुद्धिसहितादिन्द्रियसंयोगात सा भवतीति निश्रीयत इति सिद्धं हस्तिवुद्धी- नामुपायत्वमित्युपसंहरति-तस्मादिति। प्राच्यः पूर्वभावी विपर्यासो भ्रान्ति- ज्ञानं तत्रानुगता हस्तिनमेव पुनः पुनः गृद्वती मतिसन्ततिः बुद्धिमाला तब्न: संस्कार: स एव सचिवः सहकारी यस्थेन्द्रियसंयोगस्य तत्कारिता सा वनस्पतिबुद्धिरित्यर्थः। यदा हि भ्रान्ता हस्तिनं दृष्टा आश्रर्यादिना प्रणिहितमनसः कस्यचित् तमेव हस्तिनं तेन तेन विशेषेण पुनः पुनः, पश्यतो हस्तिविलक्षणविशेषप्रबोधमुखेनानमिसंहितमेव वनस्पतितच्वज्ञानमुदेति तदास्ति हस्तिन: पुनः पुनर्दर्शनस्य मतिसंततिनाम्नो वनस्पतितच्वज्ञाने निमित्त त्वम; तथाहि-मिथ्याहस्तिनं सकृत् ज्ञात्वा तमुपेक्ष्य विषयान्तरसंचारिणो न तत्र तच्वज्ञानमुदेति। ननु मनःप्रणिधानमेवात्र तच्वज्ञाननिमित्तम् एवं तहि न तत्तच्वज्ञानमभिसन्धाय कृतम् ; अपि तु इस्तिनमेव पुनः पुनर्ज्ञातुम्। नन्वन्यार्थमपि प्रणिहितं मनोऽन्यत् ज्ञापयिष्यति, यथा घटायोन्मीलितं चक्षुः पटम् ; न तहि घटपटज्ञानवत् युगपदेकत् हस्तिज्ञानवनस्पतिज्ञाने संभवतः, विरेषात। अतो मनः मणिहितं तच्वज्ञानं कुर्षदपि हस्तिज्ञानसंततिपुरः-

तर्ककाण्ड: 117

सरमव करोतीति सिद्धं हस्तिज्ञानसंततेरप तच्वज्ञाननिभित्तत्वम। ननु हस्तिधर्मविलक्षणघर्मज्ञानात् तच्वज्ञानं भर्वि; अतस्तदेव तस्व निभित्तम् । सत्यम ; तदेव तु तेन तन विशेषेण पुनः पुनर्हीस्तिनं निपुणतरमवलोक- यतो भवति ; न तु सकत् तं ज्ञात्वोपेक्ष्य विषयान्तरसंचारिण इत्युक्तम् । तेन न विलक्षणधर्मज्ञानं ह्तिज्ञानसंततेरवान्तरव्यापारोपि हेतुत्वं वयाहन्ति, सर्वकारकाणामहेतुतप्रसङ्गात; तदुक्तम, "सव्यापारव्यवायो हि सर्वस्मि- न्नेव कारके" इति। तस्मात. सर्वमनाकुलम। अतैवोदाहरणानरमाह- एवमिति ; एकत्वादिसंख्याबुद्धयः उपायाः यासामिति विग्रहः। विशत्यादि P.4 बुद्धीनां च बलवच्वमेकत्वादिसंख्याबुद्धीनामवच्छेदकत्वमभिभूय द्रव्यावच्छेद- कत्वेन स्व्यवहारप्रवर्तकत्वात् द्रष्टव्यम। यद्यवच्छेदकत्वं नाम संख्यायाः स्वरूपं तदभावे महासंख्यायामवान्तरसंख्या स्वरूपविरहात् मिथ्यैव ; तदुक्तम्-"पूर्व पूर्वं मिथ्या" इति।

एवं स्थिते संप्रति प्रसङ्गात् चोद्यान्तरमपि निरस्यति-एवं चेति। एवमित्यननतरोक्तं हस्तिवनस्पत्यादिन्यायं परामृशति। यदेके वर्णयन्ति तद- पास्तमिति वक्ष्यमाणेनान्धयः । यद्वर्णयन्ति तदाह-खयमेवेति। कथामे- त्याह-नाभेद इति। कुत इत्याह-भेदोपाया इति; न हि प्रमान्नादि- भेदमन्तरेणाभेदस्य प्रतिपत्तिरस्तीत्यर्थः । तत्र को दोष इत्याह-तत्रेति। अद्वैतं सवप्रतिपत्तये प्रमात्रादिद्वैतमाक्षिपति ; न च द्वैताद्वैते संभवतः ; अतः परस्परं व्याघात इत्यर्थः । कथं पुनरेतदपास्तमित्याह-यत इति। हेतु- माह-मिथ्येति। अत्र च हस्तिज्ञानान्येवोदाहरणानि। कथमत्यन्तासच्वे भेद- स्योपायत्वमिति चेदत आह -- व्यावहारिकमिति। एवं प्रत्यक्षादिविरोधे शब्दस्य बलवच्वमिति स्थितम्। इतिः समाप्तौ ।

यदपरमुक्तं दृष्टव्यभिचारित्वाच्छन्दस्येति तहूषयति-व्यभिचा- रेति। शब्दस्य स्वयमदुष्टस्यापि दुष्टतराच्चार्यत्वमेव दोषः, दोषाणां कार्य- विपर्ययकारिणां वैचित्र्यादिति भावः । अथादुष्टहेतुजन्यस्य प्रत्यक्षस्या- व्यभिचारित्वमुच्यते, तच्छब्दस्यापि समानमित्याह-इतरयोरिति ।

118

यञ्च प्रत्यक्षादिबलवच्वेऽनवकाशत्वं कारणमुक्तं तदपि दूषयति- P.41-17 तथेति । शाब्दप्रत्यक्षयोः समानभित्यनुवतते। समानत्वमाह-यदीति। वेदान्तार्थत्वेन प्रसिद्धोऽर्थस्तस्यावकाशो वाच्यः, नान्यो हिंसानिषेधविधे- रिवानवकाशयज्ञियहिंसाविधिवाध्यस्य बाह्यहिंसा। स च मुख्यो वा गौणो वा; न तूभौ, वाक्यमेदप्रसङ्गाद्। तद्यदि मुख्यो वेदान्तार्थः प्रसिद्ध, ततो गौणाविवक्षितार्थते न स्त एव ; कथमवकाशः१ अतोऽनवकाशत्व- माम्नायस्यापि समानमित्यर्थः । अथ सत्येव द्ये जात्याद्यात्मनौप चारिकमे- कत्वं वेदान्तानामर्थः स्यात्, अविवक्षितार्थता वा जपोपयोगिनामित्युच्यते, ततो इये सति तद्विषयैः प्रत्यक्षादिभिः जात्याद्यात्मनौपचारिकैकत्ववाचिनां जपार्थानां वा वेदान्तानां विरोध एव नास्ति विभिन्नविषयत्वादविषयत्वाद्दा; तत्र बलाबलचिन्तैव नावतरति ; विरोधे हि सा भवति। तस्यां च सत्या- मेकस्य सावकाशत्वेन दौर्बल्यं तदा भवेत्; कुतस्तदित्याह-अथेति । पक्षद्वयेऽपि दूषणान्तरमाह-कथमिति। तुल्यकक्ष्योऽथॉऽवकाशो भवति। न च मुख्येन गौणस्य तुल्यकक्ष्यत्वम्, गौणमुख्यन्यायविरोधाच्वेति भावः। तथा वाच्यमर्थ प्रति वाचकत्वेन शब्दस्य शेषमावः अङ्गत्वम् औत्पत्तिकं स्ाभाविकं "दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनम्" "अविशिष्टस्तु वाक्पार्थः " इति न्यायसिद्धम् ; तत् कथमविवक्षितार्थता स्यादित्यर्थः। अथोच्यते यत्र प्रमाणान्तराविरोषः, तत्र मुख्यमर्थमुछङ्ध्योपचरितार्थत्वमविवक्षितार्थत्वं वा न स्यात् ; इछ तु भेदग्राहिप्रत्यक्षादिपरमाणान्तरैरद्दयाम्नायस्य विरोधात् मुख्यार्थासंभवे किमिति तयोरन्यतरन्न स्यात् ; तदेतदाशङ्कयति-प्रमाणान्त- रेति। तहूषयति-वार्तमिति; वार्तागतमेतव्, असारं वेत्यर्थः । असार- त्वमाह-नेति। सवतः प्रामाण्यस्य स्थितत्वादिति भावः । मुख्यार्थपरता- स्भावत्वं खरसम्। प्रम/णान्तरानपेक्षप्रामाण्यस्य सरसात्यागे हेतुमाह-तदिति। प्रमाणान्तरापेक्षत्वं प्रमाणान्तरानुगुणतया वत्तौ हेतुः हि यत इत्यर्थः । व्यतिरेकमाह-निरपेक्षस्येति। प्रमाणान्तरनिरपेक्षस्य तु प्रमाणस्य सार्थ हातुमादातुं वा विरुद्धत्वाविरुंद्धत्वाम्यां प्रमाणान्तरानुसरणे को हेतुः१ न कश्चि दित्यर्थ:। नतु लोके 'अभिर्माणवकः' इत्यादौ प्रमाणान्तरानुगुणतया शब्दस्य

तर्ककाण्ड: 119

प्रवत्तिर्दष्टा; अतोऽनापि तथैव भवितुं युक्तमित्याश्नक्कय तद्वेषम्यमाह -- लौकिका इति। लौकिकास्तु शब्दा: प्रमाणान्तरदृष्टेऽये प्रयुज्यन्ते तेन ए. 42- ते प्रमाणान्तरापेक्षमर्थमभिदधतीति हतोर्युक्ता तेषां प्रमाणान्तरानुसारिणी वृत्ति रित्यर्थः। व्यतिरेकमान- तुल्ये त्विति। प्रत्यक्षाम्नायथोः प्रमाणन्तरा- नपेक्षत्वे तुल्ये तद्विपर्ययः किं न भवति प्रत्यक्षादीन्येवाम्नायानुगुणतया किमिति न नीयन्त इत्वर्थः। विरुद्धाव्यभिचारिहेतुद्वयवदन्योन्यव्याघाताद- प्रामाण्यमेव चोभयोरपि किमिति न स्यात "पौवोपर्ये पूर्वदौर्बल्यम्" इति न्यायेन रजतज्ञानस्येव शुक्तिज्ञानेन पूर्वस्य प्रत्यक्षांदराम्नायेन बाध: किमिति न स्थादित्यर्थः । अन्त्य एवात्र पक्षः सिद्धान्तोऽमिप्रेतः ; पूर्वी तु सर्वथा प्रत्यक्षाद्यनुगुणतयाम्नायस्थ वृत्तिर्न प्रामोतीत्येवंपरी प्रीढिवादि- तयोक्ताविति मन्तव्यम्। दृष्टान्तमेव द्रढयति-न खल्विति। खलुशब्दः प्रसिद्धिद्योतनार्थः । प्रसिद्धमेत्र तद्रजतज्ञाने यत्पूर्वविरोधादुत्तरमविषयमन्य- विषयं वा न कल्प्यते, किंतु पूर्वस्यैव बाधेति, तथेहापि भवितुमर्हतीति भावः। अविषयमित्याम्नायस्याविवक्षितार्थत्वपक्षसाम्यार्थमुक्तम्। ननु प्रमाणान्तर- विरोधेऽपि चेन्मुख्यम्थै शब्दो न जहाति, कथं तर्हि "आपो वै शान्ताः" इत्यादिषु गुणवादः! न ह्यत्र प्रमाणान्तरविरोधादन्यत् गुणवादे निबन्धन- मस्ति ; तदेतदाशङ्यति-कथमिति। सिद्धान्ती त्वाह-यत्रेति। यद्वाक्यं यावत्प्रमाणं तरय तावतो यत्र श्रतैरभिधेय मृतैर्मुख्यैर्थैरन्योन्यमनन्वयात् अर्थो वाक्यार्थीमूतो विषयो न निष्पद्यते, तत्र द्वितीयस्या अपि वृत्तेलोंके शब्दानां वृत्तिदर्शनात् तया शब्दस्य प्रमाणस्य विषयलाभ आश्रीयते ; यथा "वेतसशारवयावकाभिश्वान्निं विकर्षति" इति वेतसशारवावके विधीयेते ; "आपो वै शान्ताः" इति चापः स्तूयन्ते; तत्र विधिस्तुत्योर्भिन्नविष- यत्वेन परस्परमनन्वयाव वाक्यार्थासिद्धौ, असत्यपि प्रमाणान्तरविरोधे श्रुता- मपां रतुतिमुल्लङ्मयाभिननस्तुत्या अभिजातः स्तुतो भवतीति वेतसशाखा- वकास्तुतिपरत्वमेवाश्रीयते। एतदुक्तं भवति-न वेदे प्रमाणान्तरविरोधो गौण- त्वहेतुः, किंतु मुख्यार्थत्वे प्रमाणविषयसिद्धावनुपपत्तिः। ननु विधिस्तुत्योरेक- विषयत्वमन्यत्र प्रतीतम् ; अतस्तयोर्भिन्नविषयत्वेऽस्त्येवात्रापि प्रतीतिविरोधः।

120 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या सत्यम् ; वाक्यार्थानिष्पत्तौ तु स हेतुः, नापां श्रुतशान्ततापरत्वोत्सर्गे; तदुत्सर्गस्तु वाक्यार्थानिष्पत्तिहेतुक एव। ननु "आदित्यो यूपः" इत्यादौ प्रमाणान्तरविरोधादेव गौणत्वम्; विरुध्यते हि प्रमाणान्तरे- णानुपलब्ध्या यूपस्यादित्यता। न हि तत्रापि प्रमाणान्तरविरोधो गौणतायां हेतुः, अपि तु प्रमाणार्थानिष्पत्तिरेव। सा हि वेत- सशाखादौ दृष्टशक्तिरव्यमिचारिणी च । यूपस्यादित्यतायाः पशुनियोजन- वाक्यार्थेऽनन्वयात् प्रमाणार्थानिष्पत्तिरस्त्येव। व्यभिचारी तु प्रमाणान्तर- विरोध:, वेतसशारवादावसत्यपि तस्मिन् गौणताश्रयणात्; अव्यभिचारि च कारणमुचितम्। तस्माद्यूपादावपि प्रमाणार्थानिष्पत्तिरेव गौणतानिमित्तमिति स्थितम् । द्वितीयस्या वृत्तेरिति पश्चम्यौ.। वेदान्ते तु तथा नास्तीति न गौणत्वमित्यभिप्रायेण व्यतिरेक्माह-यत्र त्विति। अपावतन्ते; खवरसा- न्निवर्तन्त इत्यर्थः । अत्रैव प्रागुक्तां युक्ति स्मारयति-न हीति। अत्रैव मतान्तरमाशङ्कयति- अथेति। एवमिति ; आम्नायस्य गौणत्व- मित्यर्थः । उभयानुग्रहं विवृणोति-एवं हीति। आम्नायस्य गौणत्वे जात्याद्यात्मना ावानाममेदः स्वतश्न भेद इति भिन्नविषयत्वेनाविरोधादु- भावष्यनुगृहीतौ स्थाताम् ; नाम्नायेन प्रत्यक्षादेरत्यन्तबाधेत्यर्थः । व्यतिरेक- माह-अन्यथेति। यदि पुनराम्नायो मुख्यार्थः स्यात् तदानीमद्वैतस्य P.42-5 सत्यत्वात् द्वैतविषयं प्रत्यक्षाद्यत्यन्तमपबाधितं स्यात्, नोभयानुग्रहः; न चोमयानुग्रहे सत्येकस्यात्यन्तबाधा युक्तेति मावः । तदेतत दूषयति-नैत- दिति। कुत इत्याह-प्रमाणेति; अयमर्थ :- प्रमाणसामर्थ्यस्यानुसारेण प्रमेये काचित् कल्पना भवति ; यथा-ब्रीहियवनियमतिधिद्वयसामर्थ्यानु सारेण व्रीहियवादौ प्रमेये विकल्पकल्पना ; यथा च-"दर्शपूर्णमासा- भ्याम्" इति द्विवचनसामर्थ्यानुसारेण समुच्चयकल्पना ; यथा च-उदिता- नुदितहौमादौ शास्त्रान्तरसामर्थ्यानुसारेण चरणमेदेन व्यवस्थाकरपना । प्रमाणसरूंपे तु सरसतः सवभावेनीत्पत्तिक्या शक्तया या मुख्यार्थ- सिद्धिस्तां परित्यज्य नोमयानुग्रह्ाय गौणत्वकल्पनायां किंचित्कारणमस्तीति। उपसंहरति-वस्मादिति। प्रमेय इत्यनुवर्तते। परोकं हेतुं निराह- .......

तर्ककाण्ड: 121

नेति। इतर आह --- ते एवेति। ये एव प्रत्यक्षाद्याम्नायाख्ये परस्पर-I',42 विरुद्धे प्रमाणे ते एवोभयानुग्रहे प्रमाणम, नापरं प्रमाणं तदर्थ प्रार्थ्यत इत्यर्थः । एतदेव विवृणीति-यदीति। कुत इत्याह -प्रमाणत्वादिति ; तस्याम्नायादेः सवीयं यत्तमाणत्वं तत एव, न नमाणान्तरबलात्, तेना- म्नायादिना द्वैत प्रत्यक्षा दर्थः गौणमद्वैतमाम्नायस्यार्थ इत्येवमर्थो व्यवस्था- प्यते यत इत्यर्थः। एतदुक्तं भवति -एवमव्यवस्थाप्यमाने प्रत्यक्षाद्याम्नायो प्रमाणमेव न स्याताम, विरुद्धार्थत्वात्; प्रमाणं च ती। अतः सतः- प्रामाण्यचलेनैव विषयव्यवस्था; उभयानग्राह्यत्वे ते एव प्रत्यक्षाम्नायौ प्रमाणे प्रमाणमिति। 'तयोः' 'ताम्पाम्' इति वक्तव्ये सामान्येन न्यायो- त्पादनार्थ 'तस्य' 'तेन' इति च सामान्याभिप्रायेणैकवचनं कृतम्। सिद्धान्ती त्वाह-यथति। प्रमाणत्वेन चेत् तदर्थ व्यवस्थापयति, ततो यथाभूतस्यार्थस्य ततोऽवगम्यमानस्थ तत्प्रमाणं तथामूत एव व्यवस्थाप्यः; एवं तदनुगृहीत भवति; अन्यथा तथाभूतार्थत्यागे तु अर्थविपर्ययात् बाघितमेव तत्स्यात्। एवं चाद्याम्नायस्याद्वयरूपार्थव्यवस्थापने सति प्रत्यक्षादिगोचरस्य द्दयस्यासंभवात् कुत उभयानुग्रहसंभव इति भावः । यथाप्रतीयमानादन्यथा व्यवस्थापने दोषान्तरमाह-अप्रमाणिका चेति । कुत इत्यत आह-तत इति। अप्रतीयमानो हयर्थों व्यवस्थाप्यमानो न ततः शब्दात् खरसेन प्रतीयते ; नाप्यन्यतः, प्रमाणान्तरस्यामावात्; अतोऽप्रमाणिकैव सार्थव्यवस्थेत्यर्थः । अत्रैव दोषमाह-इतरेतरेति । तमेत्र स्पष्टयति-प्रामाण्यादिति। खरससिद्धार्थाश्रयणे तु नैष दोष इत्याह-सवरसेति। यदा ह्यप्रीतयमानोऽर्यः कल्प्यते, तदा प्रामाण्य- बलेन तत्प्रतीतिः कल्प्या ; तत्र्रतीत्या च तज्जनकलवेन प्रामाण्यमिति इतरेतराश्रयः स्यात्। सवरससिद्धे तु मुख्येऽये गृहीते स्वरससिद्धया तत्र- तीव्या प्रामाण्यम्, प्रामाण्यात् तत्प्रतीतिः तस्याः स्वरसत एव सिद्धत्वा- दित्यर्थः । प्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति ; यस्माद्विरोधे नोभयानुग्रद्ो युक्तः, तस्मात्पूर्वस्य प्रत्यक्षादेराम्नायेन बाध एवं प्रामाणिक:, तथा प्रतीतेः। पूर्वोपमर्देन प्रतीतेः, शक्तिरजतादौ वा तथा प्रतीतेः, नोचरस्थाम्नायस्योप-

122

चरितविषयान्तरकल्पना प्रमाणानुसारिणीत्यर्थः। अत्रैव दृष्टान्तमाह- P. 42-26 न खल्विति ।

यदपि प्रत्यक्षादीनामनवकाशत्वमुक्तम्, तदप्यसिद्धमित्याह-न चेति। कथमनवकाशत्वं नास्तीत्याह-या खश्वति । अनन्यगतित्वेनानव- काशत्वं भवति; अस्ति च प्रत्यक्षादीनां रजतादिविभ्रमवत् भ्रान्तित्वं गतिः; अतो नानवकाशत्वमित्यर्थः । विच्छिन्नमप निरवकाशत्वं रजतादि- विभ्रमप्रसङ्गेन स्मृत्वेदानीं निरस्तमित्यदोषः । रजतादिविभ्रमतुल्यगतित्वमेव तेषामाह-यदीति। तेषामिति ; रजतादिविभ्रमाणामित्यर्थः। माणवकः स्वरू- पेण सन्नेव गुणयोगमात्रेणाभिशब्दस्योपचरितो विषयः; रजतादि स्वरूपेणै- वोपचरितमित्यवान्तरविशेषमात्रप्रदर्शनार्थमुक्तम्-कल्पित इति ; कल्पितो बुच्धारोपित इत्यर्थः । प्रत्यक्षादीनामपि तथाविध एव विषयो भवतीति वाक्यशेषः। अथ तस्य रजतादेरसच्वादविषया रजतादिविभ्रमाः, ततः प्रत्यक्षादयोऽपि तथैव भविष्यन्तीत्याह-अथेति। आम्नायस्योपचारितार्थ- त्वमंविवक्षितत्वेनाविद्यमानार्थेत्वं वा गतिरुक्ा; सा प्रत्यक्षादेरपि तुल्येति दर्शेतुं रजतादिविभ्रमवत् प्रत्यक्षादेरुपचरितार्थत्वमविद्यमानार्थत्वं चोक्तमिति मन्तव्यम् । प्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति। यथाम्नायस्योपचरितार्थत्म- विवक्षितार्थत्वं वा गतिरिति सावकाशत्वम, तथा रजतादिविभ्रमवत् प्रत्यक्षादीनामपीति न तैरनवकाशत्वेनाम्नायबाघेति भावः। उभयोरिति; प्रत्यक्षाम्नाययोरित्यर्थः । एवं च सति मतान्तरमपि निराकृतमित्यह- एतेनेति। मतान्तरमुपन्यस्यति-यदाहुरिति । तथाभावः; तथात्वमुपच- रितार्थत्वमविवक्षितार्थत्वं वेत्यर्थः । दृष्टानुसारिणी कल्पना युक्तेति पराभि- प्रायः। कथं तन्निराकृतमित्याह्-प्रत्यक्षादिण्विति। सावकाशत्ववत् दुष्टत्वमाप प्रत्यक्षाम्नाययोरविशिष्टम्। भतो न ततोऽप्याम्नायस्यैवोपचरिता- विवक्षितार्थत्वे इति मावः। प्रत्यक्षामासे तद्दर्शनमिति चेत्; सत्यम; मानान्तरविरोधादेव तु तदाभासत्वं तत्र कल्पितम्, न तु पूर्वम तथा शब्देऽप्यमुख्यार्यत्वमविवक्षितार्थत्वं वेति तुल्यता।

तर्क काण्ड: 128

इदानी पूर्वोक्तं पक्षान्तरं दूषयितुमनुकीरतयति यच्विति मुरुपत्वात् 1, 48 प्रथमभावित्वादनुपजातविरोधित्वेन प्रतिष्ठितविषयैः प्रत्यक्षादिभिर्बाधितविषय आम्नायः; अतो न प्रमाणमित्यर्थः; प्रतिष्ठितो निश्चलीमूतोऽथो येषामिति विग्रहः। तत् दूषयतिअत इति; यत एव प्रत्यक्षादीनि पूर्वभावीनि, अत एवाम्नायस्तेषां बाघक इत्यर्थः । अत्र दृष्टान्तमाह-शुक्तिज्ञानवदिति; यथा शुक्तिज्ञानं पूर्वभाविनो रजतज्ञानस्य बाधकं तद्वदित्यर्थः । ननु च मुख्यत्वात् प्रत्यक्षाद्यनुसारेण तर्दावरोध्याम्नायः; तस्मादाम्नायस्यार्थो न कल्प्यत इत्याशङ्याह --- न चति । अत्रापि शुक्तिज्ञानवदेवेति ढष्टान्तः । हेतुमाह अनपेक्षत्वादिति। अनपेक्षत्वमेव विवृणोति-नेति। प्रत्यक्षा- द्यधीनप्रामाण्यक्चेदाम्नायः स्यात्, ततश्र प्रामाण्याय प्रत्यक्षाद्यपेक्षत ; न त्वेतदस्ति, अपौरुषेयतया तस्य स्वतः प्रामाण्यात्; अतो न तदनुसारे- णार्थकल्पनामर्हतीत्यर्थः । यदि च पत्यक्षादिभिराम्नायस्य संभूयैकप्रमिति- कार्यकारिता स्यात्, ततोऽपि कार्यं प्रति सापेक्षता स्यात; ततश्र विरु- धार्थयो: संभूयैककार्थकारितासंभवात् पूर्वानुरोधेनोत्तरं नीयेत ; न त्वेतदस्ती- त्याह-न तैरिति। यदि वा अश्वप्रतिग्रहेष्टयादिवाक्यगतपदवदनयोरेकः वाक्यता स्यात् ततोऽप्येवं स्यात्, न त्वेतदप्यस्तीत्याह-नाम्नायस्येति । उभयत्रापि हेतुमाह-परस्परेति। यद्वा ·'नाम्नायस्य' इत्यसंभूयकारित्वे हेतुः; एकवाक्यत्वमेकतात्पर्यत्वम्; तस्मिन्, सति संभूयकारित्वं भवति । न चाम्नायस्य प्रत्यक्षादेश्र तदरति, उभयत्र परस्परनिरपेक्षबुद्धुत्पादादिति ग्रन्थो योज्यः । किमेव सति न्याय्यमित्यत आह-तत्रेति। तत्र तस्मिन् परस्परानपेक्षवुद्धुत्पादे सति परबलीयरत्वं न्याय्यम्, रजतशुकतिज्ञानादौ तथा दष्टत्वाद; न तु पूर्वानुसारेणोत्तरस्यार्थकल्पनेत्यर्थः। एतदभियुक्त वचनेन द्रढयति-यथोक्तमिति। क तर्हि मुख्यबलीयस्तमित्यत आह- यत्न त्विति। तुशब्दो विशषार्थः; यत्र तु वाक्यविशेषे बहूनां पदार्था- नामेकवाक्यत्वेन संभूयैकवाक्यार्थज्ञानकारित्वम्, तत्र पूर्व विरोधिनः पद- स्यानुच्चरितत्वादनुपसंजातविरोधितया मुख्ये प्रथमे पदे सरसवृच्या मुख्यया वृध्या स्थिते सति पराण्युत्तराणि पदानि पूर्वपदापेक्षितार्थसमर्पणानुपपत्तेः

124

प्रथमया मुख्यया वच्या पूर्वपदैकवाक्यतां प्रतिपत्तुमशक्नुवन्ति द्वितीयया P. 48-15 गौण्या वृच्या पूर्वपदापेक्षितमर्थं समर्पयन्ति एकवाक्यतासामर्थ्यात् एक- वाक्यताबलेन, अन्यथा अन्योन्यमनन्वितार्थानां पदानामेकवाक्यतैव न स्यात्-इत्यनेन हेतुना तत्र मुख्यस्य पूर्वस्य बलीयस्त्वमित्यर्थः। यथा- "प्रजापतिस्तपोऽतप्यत। ततस्तपस्तेपानात्रयो वेदा अजायन्त" इत्युप- क्रम्य "उच्चै ऋचा क्रियते, उच्चैः साम्ा, उपांशु यजुषा" इत्यन्ते भ्रयते। तत्र संशयः-किमृगादिशब्दा यथालक्षित ऋगादिजातिवचनाः, किं वा ऋग्वेदादिवचनाः इति; तत्र मुख्यत्वाद्दगादिजातिवचना इति प्राप्ते सत्युपक्रमे वेदसंकीर्तनात् तरिंमश्रानुपजातविरोधितया मुख्यार्थें व्यवस्थिते तदपेक्षितमर्थमृगादिशब्दा मुख्यया वच्या समर्पयितुमशक्नुवन्तो द्वितीयया वृच्या वेदवचना इति सिद्धान्तितम् । यत्तूक्तम्-कर्मविधयः साध्यसाधनेतिकर्तव्यतादिमेदपराः; वेदान्ताक्षा- भेदपराः ; तेनाम्नायः स्यमेव परस्परव्याहतो दुर्लभप्रामाण्यः; अतः प्रत्यक्षादिविरोधे सुतरां तस्याप्रामाण्यं सूचितमिति, तद्नुभाषते-यच्विति । एवमनुभाष्य दूषयति-तत्रेति । यत्परः शब्दः, तत्र शब्द: प्रमाणम्, न च कर्मविधयो भेदसद्भावप्रतिपादनपराः; किंतु व्यवहारसिद्धं मेद- मुपाश्रित्य 'इदं साध्यमनेन साघनेनेत्थमनयेतिकर्तव्यतया साधयेत्' इत्यंशत्रयविशिष्टपुरुषहितभावार्थविधिप्रधानाः । तेन न ते भेदे प्रमाणमिति तैः सहामेदप्रमाणानां वेदान्तानां कुतो व्याकुलत्वमिति भावः। अत्र परश्षोदयति-स्यादेतदिति। यद्याप शब्दो न मेदपरः किंतु भावार्थ- विधिपरः, तथापि भेदमार्थमाक्षिपति; न दयसति अदे साध्याद्यंशत्रयवि- मागोडस्ति 1. न च तस्मिन्नसति तद्विशिष्टस्य भावार्थस्य विधिरुपपद्यत इत्यर्थः। तत्परिहरति-उच्यत इति। सत्यं हितानुशासनं भेदसत्तामा- क्षिपेत् यद्यंशत्रयमन्तरेण तन्न स्यात् ; यथा श्येनादिविधिषु "न हिंस्याद" इती प्रतिषेषात् साध्यांशाभावेऽपि सवति, तथा सर्वत्र कर्मविधिष्वंशत्रया- मावेऽपि भविष्यति ; अतो न भेदमाक्षिपन्तीति भाव: ननु श्येनादिपु हिसा साध्या; म च सा खवपुष्पवत् निव्यं नास्त्येव, कृतायाः सच्चात्।

तर्ककाण्ड: 125

न च न प्रीतिकरी, न च न काम्यते; अतः कथं तेषु साध्याभाव इत्याशङ्कयाह-तथा हीति। यो ह्यनतिक्रान्तप्रतिषेषशास्त्रः, तस्य निषि-P.43-20. द्त्वेनानर्थोदया हिंसा न प्रीतिकरी न काम्या; न च साध्यांशः; अतस्तं प्रति साध्यांशाभाव इत्यर्थः । अनर्थ उदीयते उद्धच्छत्यस्या इति अनर्थोदया। अथ तीव्रक्रोधाकान्तचित्ततया समुद्धतेन तमसा तिरोहितार्था- नर्थविवेकज्ञानस्यात एवानर्थामपि हिंसामर्थत्वेन पश्यतोऽतिक्रान्तप्रतिषेध- शास्त्रस्य कस्यचिदेवंभूतस्य पुंसो हिंसा साध्या भवति; इत्थं श्येनादिषु साध्यांशसंभव उच्यते; तथा ज्योतिष्टोमादिविधिष्वप्यनाद्यविद्यावतामविद्या- कल्पितास्त्रयोऽप्यंशाः संभवन्तीति तानविद्यासिद्धानेवाश्रित्य तेषामविद्यावता- मर्थेन हितानुशासनमुपपद्यत इति न तेनांशत्रयविभागसव्वाक्षेपः; तदे- तदाह-अथेति। विद्यावतां तर्द्यविद्याकल्पितांशत्रयासच्वात, कथं कर्म- विधय इत्याशङ्ग्याह- प्रंतिबुद्धास्विति। साक्षात्कृताद्वयात्मतच्वास्त्वंशत्रय- मसत् आत्मानं वा अकर्तारं मन्वानाः कर्मविधििर्नानुशिष्यन्ते; तेन तान् प्रति किमंशत्रयसच्वेनेत्यर्थः। अत्र दृष्टान्तमाह-यथेति। नानु- शिष्यन्त इत्यनुवर्तते । क्रोध एवारातिः क्रोधारातिः, स निर्जितो यैस्ते तथोक्ताः। उपसंहरति-तदेवमिति ; तत् तस्मात् एवं पूर्वोक्तेन प्रकारेण व्यवहारतः व्यावहारिकप्रमाणेभ्यः प्रत्यक्षादिभ्यः सिद्धो योंऽशत्रयभेदः स एवाश्रयो येषां कर्मविधीनां तेषु यद्यप्यंशत्रयभेदप्रतीतिरस्ति तथापि तेषां कर्मविधीनां भेदपरत्वाभावात् न तत्र भेड़े प्रमाणमित्यर्थः। ननु प्रतीयते चेत् कथ न तत्र प्रामाण्यमित्याशङक्य न प्रतीतिभात्रेण प्रामाण्यम्, अपि तु तात्पर्यत इति दर्शयितुं द्ृष्टान्तमाह वृत्तान्तेष्विति। वपोत्खननादि वत्तान्तेषु "प्रजापतिर्वपामुदक्शिवदत्" इत्यादीनामर्थवादानां प्रतीतिमात्रेण यथा न प्रामाण्यं तथा कर्मविधीनां नांशत्रथभेद इत्यर्थः । यदा चाम्नायो न मेदे प्रमाणं न च मेदसत्तामाक्षिपति, तथा सनि नाम्नायस्य परस्पर- व्याहतिरिति न तया तस्य दुर्बलत्वमित्यमिप्रायेणाह-तथा चेति। एवमाम्रा- यपरस्परव्याह्र्ति परिहत्य प्रत्यक्षादीनामेव दुर्बलत्वसिद्धये तामापादयति- अपि चेति। कुत इत्याह-बाध्येति । कुत्रेत्याह-रजवेति।

126

ऐन्द्रियकमात्रज्ञानाभिप्रायेणात्र परस्परव्याहतिरुक्ता; न तु रजतज्ञानं प्रत्यक्षम्, अपितु तदाभासः । संप्रति भेदामेदवादिनं प्रति प्रत्यक्षाभि- P.44-4. मतयोरन्योन्यव्याहतावुदाहरणान्तरमाह-मेदामेदेति। सर्वत्र जातिगुणा- दिषु मेदामेदौ प्रत्यक्षाविष्टौ; तौ च परस्परविरुद्धौ; अतस्तद्विषयत्वेन प्रत्यक्षस्यैव व्याहतत्वात् दुर्बलत्वं युक्तमिति भावः । एवमनुमानादिष्व- प्यूह्यम्। तदेवमाम्नायबलवच्वे स्थिते प्रत्यक्षादिविरोधे.डप्याम्नाय एव प्रमाणमिति व्यर्थत्वात् तद्विरोधे परिहारलक्षणं नारम्भणीयपिति प्राप्तम ; तथापि यथारभ्यते तदाह-तदेवमिति। आम्नायः प्रत्यक्षादिविरोधे सत्युपचरितार्थः, शब्दत्वाद्, लौकिकशब्दवादिति सामान्यतो दृष्टानुमाना- भासेन भ्रान्तो यो नाम मन्दधी: प्रत्यक्षादिविरोधे आम्नायस्योपचरिता- र्थत्वं मन्यते तत्प्रतिबोधनाय प्रत्यक्षादिविरोधो निरस्यत इति वक्ष्यमाणे- नान्वयः; न तु विवेकिनं प्रति। कथं पुनरनुमानाभासः१ उच्यते- लौकिकं वचः प्रत्यक्षाद्यधीनप्रामाण्यमिति तद्विरोधे युक्तमुपचररितार्थत्वम्। आम्नायस्तु निरपेक्षप्रामाण्यः सन् किमिति प्रत्यक्षादिविरोघेऽप्युपचरितो भवति। तेन प्रत्यक्षाद्यधीनत्वे सति प्रत्यक्षादिविरोषः शब्दस्योपचरिता- र्थत्वे निमित्तम्, न केवल इत्यनुमानाभासत्वम्। प्रकारान्तरमाह- यो वेति। सर्वेषामविद्यावतां सर्वदा भावाददिशमेवेदं निश्चितलेन रूढं निरूढत्वेन निविडम् अत्यन्तं गाढम्, दुरुच्छेदमिति यावत्; तद्धावस्तत्ता तया ; 'निरूढिनिबिडतया' इति पाठे तु निरूढ्या निबिडमिति समास:, निरूढिश्र निश्चितत्वेन रूढिरेव। कस्य निरूढनिविडतयेत्यपेक्षायामाह- भेददर्शनान्घकारस्येति। भेददर्शनमेवान्धकारः, तच्वाप्रकाशसाम्याद; तस्य निरूढिनिबिडतया लोकवचसां च प्रत्यक्षादिभिर्बाघदर्शनात् प्रत्यक्षादीनामेव बलवच्वं यो वा मन्यते तत्प्रतिबोघनाय प्रत्यक्षादिविरोधो निरस्यत इत्यर्थः । ननु मन्दिया भ्रान्तेन च वराकेण प्रत्यक्षादिविरोधदृषितस्याम्नायस्य न काचित क्षतिः; अतः किमिति तन्निरासाय प्रयत्यत इत्याशङ्ग्याह- न हीति : सर्पापेक्षया मन्दविषेण वृश्षिकेन दष्टो यो न भ्रियते सोऽपि यथा चिकित्स्यते तथा मन्दधिया आन्तेन च केनचित् प्रत्यक्षादिविरोध दूषितोऽप्याग्नायाश्वकित्सनीयः; तस्यापि विरोषाख्यदोषनिरासः कार्य

तर्ककाण्ड: 127

इत्यर्थः । 'म्रियते' इति पाठे तु मन्दधियोक्तत्वात् तदुक्तो दोषोऽवि- चिकित्स्य इत्याशङ्ड्य मन्दविषेण वश्चिकेन दष्टो यो देशविशेषे ग्रियते स यथा चिकित्स्यते तथाम्नायोऽपि यो मन्दघिया दूषितो ब्रियते बहुभिर्मन्दबुद्धिभिर्विछावितोSप्रामाण्यमृत्युमश्नुते सोऽपि चिकित्सनीय इति याज्यम् । एवमविरोधलक्षणारम्भं प्रतिष्ठाप्य 'आहुर्विधातृ' इति श्लोकं व्याचष्टे-तन्नेति। तानेव त्रीन् पक्षान् विदृणोति-वस्त्विति। प्रत्यक्षं P. 44-10 किं 'घठोऽयम्' इति वस्तुस्वरूपमात्रं विधत्तेः कि वा 'पटोऽयं न भवति' इति वस्त्न्तरं व्यवच्छिनत्तिः अथ गृह्णाति व्यवच्छिनत्ति चः यदाप्युभयं करोति तदापि किं युगपत् विधिव्यवच्छेदौ करोति? अथ विधाय व्यवच्छिनत्ति? उत तद्यवच्छिद्य विधत्ते? इति। तत्र तेषु पक्षेषु मध्ये अन्यव्यवच्छेदे उमयस्मिन् वा प्रत्यक्षव्यापारे अभ्युपगम्यमाने, भेद: प्रत्यक्षगोचर इति हेतोराम्नायस्य भवति तेन विरोधः । वस्तुस्वरूप- विधिमात्ने कस्यचिद्वस्त्वन्तरस्य व्यवच्छेदेन रहिते प्रत्यक्षव्यापारे सति न भेद: प्रत्यक्षस्य गोचरः । कस्मात्पुनर्व्यवच्छेदशून्ये विधिमात्रे प्रत्यक्ष- व्यापारे भेद: प्रत्यक्षगोचरो न भवतीत्याशङ्गयाह-न हीति । न हि पटमव्यवच्छिन्दत् प्रत्यक्षं घठस्य ततो मेदं गृह्ाति; अतो व्यवच्छेदं विना न मेदस्य सिद्धि: प्रसिद्धिः ज्ञानमित्यर्थः । यदि नामैवं ततः किमित्यत्राह-विधिमात्रेति। वस्तुसरूपमात्रग्राहकं च प्रत्यक्षम्, नान्यव्यव- च्छेदकम् ; अतोऽस्य भेदविषयत्वाभावात् नानेनाभेदाम्नायस्य विरोष इत्यर्थः ।

अत्र परः पृच्छति-कथमिति। कथं विधातुमात्रं प्रत्यक्षम्, न व्यवच्छेदकमित्यर्थः । अत्रोत्तरमाह-उच्यत इति। यदुच्यत इत्युक्ततं तदाह-लब्धेति। छोकं विद्ृणोति-न तावदिति। निराकरिष्यमाण- विधिपूर्वकव्यवच्छेदपक्षापेक्षया तावच्छब्दः । न तावद्यवच्छदमात्रं प्रत्यक्ष- व्यापारः, नापि युगपद्यवच्छेदविधी, नापि व्यवच्च्छेदपूर्व विधानम्; यतः प्रमाणान्तरसिद्धे विषये तत्सिद्धमेव निषिध्यते। निषेधस्वरूपमाह-

128

P.44-20. नेदमिह नायमयमिति। 'नेदमिह' इति संसर्गनिषेधः, 'नायमयम्' इति तादात्म्यनिषेध इति भेदेनोपन्यासः। उभयत्राप्युदाहरणमाह-सिद्ध इति। प्रमाणान्तरसिद्धे भूतले तत्सिद्धो घटो निषिध्यत इति 'नेदमिह' इत्यस्योदाहरणम्। गवि सिद्धे सिद्धोऽश्वो निषिध्यत इति 'नायमयम्' इत्यस्योदाहरणम्। कुतः पुनः प्रतिषेधे विषयप्रतिषेध्ययोः प्रसिद्धिरपेक्ष्यत इत्यपेक्षायामाह-नेति। न हि प्रतिषेधो नाम खतन्त्रः, किंतु कस्यापि कुत्रचित् ; अतो यावत्प्रतिषेध्यप्रतिषेधविषयौ न ज्ञायेते तावत् प्रतिषेध एव न घटते यत इत्यर्थः । अत्र चोदयति-कथ तर्हीति; यदि सिद्धे विषये सिद्ध निषिध्यते, कथं 'प्रधानं नास्ति' 'खपुष्पं नारि्ति' इति च निषेध इत्यर्थः। कस्मात्पुनरत्र निषेधो नावकल्पत इत्यत आह- न हीति। देशविशेषे कालविशेषे हि सिद्धे सर्वों निषेधो दृष्टः; न चेह तौ स्तः; सेन विषयस्तावदत्र सिद्धो नास्तीति मावः । कुत इत्याह -- आत्यन्तिकत्वादिति; यत्र कचित् सतोऽन्यत्र निषेषः, तत्र देशकालविशेषविषयौ भवतः; अयं त्वात्यन्तिकः 'सर्वत्र नास्ति' इति निषेध:, न पुनः 'इह नास्ति' इति देशविशेषे कालविशेषे वा। अतस्तावदत्र विषयौ न संभवत इत्यर्थः । न केवलमत्र विषयो नास्ति, प्रतिषेध्योऽपि सिद्धो नास्तीत्याह-नापीति। नापि कुतश्चित् प्रमाणात् प्रधानादेर्घटादिवत् कचित् सिद्धिरित्यर्थः । हेतुमाह-अत्यन्तासच्वादिति । खघुष्पस्य सर्वजनीनमत्यन्तासच्वम् । प्रधानं तु सांख्यानां सत्, न तु तैर्निषेध्यम; वाद्यन्तररय तु निषेध्यम्, तस्य च प्रतिषेध्यमसिद्धम् । अनेनैव च भेदेनोदाहरणद्दयमुक्तम। तत्रैकीयमतेन परिहारमाह-तत्रेति। यदाहुस्तदाह-खवति। प्रधानप्रतिषेधगतपरिद्दारापेक्षया तावच्छब्दः । प्रमाणान्तरसिद्धेपु खादिषु तद्विधाः प्रमाणान्तरसिद्धा एव पुष्पादयोSत्र निषिध्यन्त इति नात्र प्रमाणान्तरसिद्धविषयप्रतिषेध्यासिद्धिरित्यर्थः । तथा प्रधानं नास्ति' इत्यत्रापि न विषयप्रतिषेध्ययोरसिद्धिरित्याह-प्रधान- मिति। जगतस्तावदुत्पत्तिमच्वात् कारणं सिद्धम् । प्रधानं च सच्चरन- स्तमोरूपम् : कार्यकारणयोरमेदाद तत्कायै सुखदुःखमोदात्मकं सांख्यैरिष्टम्।

तर्ककाण्ड: 129

पुनः 'प्रधानं नारित' इत्युक्ते सिद्धे जगत्कारणे अन्यत्र सिद्धा सुख- दुःखमोहात्मता निवार्यते। तथा कार्कारणयोरत्यन्नमभेदादविभक्तकार्यत्वं सत्कार्यत्वं च मृद्धटादौ 'मृद्ष्यं घठः' उत्यादिप्रमाणसिद्धं अधाननिषेधेन वार्यत इति नात्रापि विषयप्रतिपेध्ययोरसिद्धिरिति भावः; अविभक्तं संभिन्नं कार्य यस्मात्तत् तथोक्तम्, तस्य भावस्तव्वम्। अत्रैव मतान्तर माह-अन्ये त्विति। सादृश्यवासनान्यायाभासवाक्याभासादेः कुतश्रि P.46-1. त्निमित्तात् बुद्धौ लब्धरूपाणां बुद्याकाराणां सतां खपुष्पादीनां बहिर्वदव- भासमानानां बहिर्निषेध: क्रियत इत्यन्ये वर्णयन्तीत्वर्थः । इत्थमवर्ण्यमाने तु प्रतिषध एव न सिध्यतीत्याह -- अन्यथेति। अन्यथा एवमवर्ण्यमाने सर्वथा अप्राप्ते खवपुष्पादौ दैवनिषिद्धे कः प्रतिषेध :? न कोऽपीत्यर्थः; न ह्यप्राप्त प्रतिषिध्यते, प्राप्ते च नात्यन्तिको निषेधः स्यादित्यर्थः । तदेवं सिद्धे विषये सिद्धमेव निषिध्यत इति यदुक्तं तदुपपन्नम। सिद्धं सिद्धे निषिध्यत इत्यत्रैवोपपच्यन्तरमाह-अपि चेति। यदि प्रतिषेधे विषय- प्रतिषेध्यौ घठपठौ नापेक्ष्येते ततो 'नास्ति' इत्येवमविशेषेण निषेध: स्थात् ; न 'घठे पठो नास्ति' इति। ततक्ष सर्वत्र सर्वस्याविशेषेण निषेधात् सर्वशून्यता प्रमाणस्य विषयः स्यात् ; न भेद:, भेदिद्वयाभावा दिति भावः । नापेक्षितौ विषयनिषेध्यौ येन स तथोक । नदायत्तो ये. निषेध: स कीढशो मवतीत्यपेक्षायामाह-यस्त्विति। 'इदमतो मिन्नम्' इति हि भेदो गृद्यते; स च ताढशा भेदद्वयस्य प्रमाणतः सिद्धिमपेक्षत इत्यर्थः । ततः किमित्याह-न चेति। सा भेद्ययोः सिद्धिविधानाव तत्प्रमाणेन वस्तुसरूपग्रहणाढते न घठत इति व्यवच्छेदात् प्राग्विधान मेषितव्यमित्यर्थः । इतश्ष प्राग्विधानमेषितव्यमित्याह -विधिपूर्वक इति; सर्ववादिभिस्तथैवाङ्गीकरणादित्यर्थः । इतिहतौ, श्रोकार्थपरिसमापौ वा। लब्धरूपे प्रमाणतः सिद्धसरूपे कचित् भूतलादी किंचित् घठादि तादगेव प्रमाणतः सिद्धस्वरूपमेव निषिध्यते यतः, अतो विधानमन्तरण ननिषेधस्य न संभव इति श्रोकार्थः ।

अस्तु तहि विधिपूर्वो व्यवच्छेद इत्यत आह-नापीति। कुत इत्यत आह-यत इति। एकप्रत्यक्षविज्ञानव्यापारभूतयोर्विधिव्यवच्छेदयोः

180 ब्रह्मसिद्धिव्यार्या

पौर्वापर्यलक्षणः क्रमो युक्त्या न संगच्छते न युक्तिमान्, ज्ञानस्य क्षणि- कत्वादिति भावः। तच्च प्रत्यक्षं विज्ञानं संनिहितजं संनिहिते विषये जायने तेन तदन्यामर्शि न जायते; ततः संनिहितात् अन्यत् असं- निहितं पराम्रष्टुं शीलं यस्य तत् तदन्यामर्शि तथाभूतं न जायत P. 46-11 इत्यर्थः । श्रोकं विद्ृणोति - न खल्तिति । कुत इत्याह -- क्षणिकत्वा- दिति; ज्ञानस्थेत्यध्याहार्यम् । कस्मात् पुनः क्षणिकस्य व्यापारयोः क्रमो न युज्यत इत्यत आह-क्रमवतोरिति : यतः क्रमवतोर्व्यापारयोर्मथ्ये यः पश्चात्तनो व्यापारः स तस्य ज्ञानस्य व्यापारा न स्यादित्यर्थः । कुत इत्याह -- व्यवधानादिति। पश्चात्तनो व्यापारः पूर्वभाविना व्यापारेण व्यवहितो न क्षणिकस्य स्यात्, तस्य तदानी नष्टत्वादिति भावः। इतश्ष न विधिपूर्वो व्यवच्छेद इत्याह अपि चेति। अर्थपरिच्छेदरूपाया बुद्धेर्जन्मैव व्यापारो न काष्ठादीनामिव जन्मातिरेकेण व्यापारान्तरमस्ति । तदुक्तम्-"तेन जन्मैव विषये बुद्धेर्व्यापार इष्यते" इति। तथा "न हि तत्क्षणमप्यास्ते जायते वा प्रमात्मकम्" इति च। अर्थावग्रहरूपाया इति विशेषणमन्तःकरणनिवृत्यर्थम्। ततः किमित्याह-सा चेदिति। सा बुद्धिरर्थविधानरूपोदया यदि तदा विधिरेवास्या बुद्धेर्व्यापारो न व्यवच्छेद इति कुतो व्यापारद्दयसंभवः, येन क्रमः स्यादिति भावः । अर्थविधानरूप उदयो जन्म यस्या इति विग्रहः । चेच्छब्दो 'यदि वेदाः प्रमाणम्' इतिवद्रष्टव्यः । ननु किमित्यर्थेविधानरूपोदया सा मवतिः विधिव्यवच्छेदो- मयरूपोदयैव तावत् कि न स्यात्: इत्याशङ्कयाह यौगपद्येति। नोभयरूपोदया सा, यौगपद्यस्यानन्तरमेव निषेधात्। अतो विधानरूपो दयैव सा बुद्धिरिति न ततो व्यवच्छेदः । तस्मान्न क्रमः, द्वयोहि क्रमो भवतीति भावः ; ननु द्वे तहि बुद्धे: क्रमवती जन्मनी भविष्यतः; तत्रैकं विधानरूपम्, अपरं व्यवच्छेदरूपमित्यस्ति क्रमसंभव इत्या- शङचाह-उत्पन्नाया इति। अस्मिश्र पक्षे बुद्धेर्जन्मद्वयेन विधिव्यव च्छेदयोरेकस्य विज्ञानस्य कर्मणोर्जन्मरूपयोर्व्यापारयोरवा क्रमः पौर्वा- पर्ये युक्त्या न संगच्छते, जातस्य पुनर्जन्मासंभवादिति क्ोकार्ध योज्यम्। शेकस्योत्तरार्ध व्याचष्टे-अपि चेति। ततः किमित्याह-न चेति;

तर्ककाण्ड: 131

प्रत्यक्षमित्यनुवर्तते। किमित्यनवभासमानं व्यवच्छेतुं प्रत्यक्षमशक्तमित्यत आह-अनवभासमाने हीति। तत्र प्रत्यक्षे घठादी व्यवच्छेद्येऽनवभास-P.46-16 माने 'अत्र भूतले नास्ति घटादि' इति व्यवच्छेद्यविशेषरहितं व्यव- च्छेदमात्रं स्यात्, न तु घटादेव्यवच्छेद्यविशेषस्य कस्यचिद्यवच्छेद: स्याद; दृश्यते चासौ। अथ व्यवच्छेद्यं विना व्यवच्छेदानुपपच्या व्यव- च्छेद्यं कलप्यते, तरृहयमावेत्वा्ूे सर्स् परतिषेः स्याद न चैतदस्तीत्यर्थः । उपसहरति-तस्मादिति। ततः किमित्याह-न चेति। अयं च दोष: पूवादिष्टेषु चतुर्ष्वपि पक्षेषु समानः । किमर्थ तर्हींछोप- न्यस्तः१ सर्वार्थ उक्तः सर्वैः संभन्त्स्यत इति। अत्र पुनश्वोदयति- कथमिति। यदि न निषेधपुरःसरो विधिरेकज्ञाने, यदि वा असंनिहित- निषेध्यावभासः प्रत्यक्षे नास्ति, तदा 'शुक्तिकेयम्' इति बाधकं प्रत्यक्ष नोपपद्यत इत्यर्थः । कुत इत्याह-तत्रेति । तत्र बाधके प्रत्यक्षे पूर्व- रजतार्थनिषेधपुरःसरोऽन्यस्याः शुक्कविधिरेकज्ञानेऽभ्युपगम्यते। न ह्यनिषिध्य रजतं शुक्तिविधिरवकल्पते। तथा असंनिहितस्य रजतस्य निषेध्यस्यावभास- श्वाभ्युपेयते, तदनवमासे तञ्चिषेषानुपपत्तेः । तस्मात् न पूर्वो निषेधः, न चैकज्ञानव्यापारे क्रमः न चासंनिहितावभासः प्रत्यक्षे इति योऽय- मनन्तरोक्तो नियम: स नास्ति, व्यभिचारात्; यतो बाघके प्रत्यक्षे त्रितय- मप्येतदस्तीत्यर्थः । तदेतत् सिद्धान्ती दूषयति-नैतदिति। असारत्व- माह-तत्रापीति। तत्रापि बाघकप्रत्यक्षे 'रजतमिदम्' इति पूर्वज्ञान- विहिते रजतादौ प्रतिषेध्ये, तदीयेनैव 'इदम्' इत्यंशेनानिर्धारितविशेषे संनिहितार्थसामान्ये विषये विहिते निषेधो विधिपूर्वक एवेत्यर्थः। एत- दुकतं भवति-अन्रापि विषयप्रतिषेध्यविधिपूर्वक एव प्रतिषेध इति 'न पूर्वों निषेध :- ' इत्यस्य तावन्न व्यमिचार इति। ननु 'नेदं रजतम् शुक्तिरियम्' इति निषेधपूर्व एव विधिरवगम्यते; तत्कथमुच्यते 'न निषेधपूर्वको विधिः' इतीत्याशङ्गयाह-शुक्तिकेति । विरोधिनो रनतस्य निषेध: पूर्वो यस्मादिति वित्रहः । तथा सत्यपि च नास्मदभिमतनियम- नाश इत्याह-विधीति। 'न पूर्वों निषेधः' इत्यनेन विषयनिषेध्ष्य- विधिपूर्वता निषेघस्य नियमेनोच्यते; न च तद्विधिपूर्वत्वाभावो निषेघस्य

132

निवर्त्यते । यद्यपि शुक्तिविधेर्गिषेधपूर्वता, तथापि रजतनिषधस्य रजते- दमंशसामान्यविधिपूर्वत्वाइव्यभिचार इति भावः। एतच्च परमतेनोक्तम् । सिद्धान्तें तु न रजतनिषेधशुक्तिविध्योः क्रमोऽस्ति, 'क्रमः संगच्छते युक्त्या' इत्यनेन विचारितत्वात्; वक्ष्यति च -'न च तत्रैकज्ञानस्य क्रमवद्यापारता' इति। एवं विधिपूर्वक एव निषेध हत्यस्थाव्यिचारमुक्त्वा अधुना नैकज्ञानव्यापारे क्रम इत्यस्य बाघकनत्यक्षेण यो व्यभिचार उक्तस्तं P. 45-25. परिहरति -- न चेति। तत्रेति बाधकज्ञानं परामृशति। कुत इत्याह- उभयेति। शुक्तिविधिरजतनिषेधरूपं चित्रमेव बापकज्ञानं जायते; जन्म च तस्य व्यापार इत्युक्तम्। न चैकम, उत्पन्नस्य पुनरनुत्पत्तेः; अनेकत्र च क्रमो भवति; नैकत्र। तेन न युगपदेव विधिनिषेधौ तत्करोति। अतो नैकत्र ज्ञाने क्रमवद्यापारनेत्यर्थः । न च पृवेसिद्धविषयनिषेध्या- भावादुमयरूपोत्पत्त्यसंभव इति वाच्यम, 'इदं रजतम्' इति पूर्वज्ञाने तयोर्द्शितत्वादित्याह-पूर्वज्ञानेनि। यथा चैतत्तथोक्तम्। इदानीं प्रत्यक्षे नासंनिहितावभास इत्युक्तव्यमिचारार्थं बाधकपत्यक्षेणासंनिहितावभास इति यदुक्तं तत्परिहरति-पूर्वज्ञानति, 'इदं रजतम्' इति ज्ञाननावभासिते व्यवच्छेदे रजतव्यवच्छेदस्य प्रवृत्तरनोतिनिहितरजतावभासप्रसङ्गः प्रत्यक्ष इत्यर्थः । कथमन्यप्रापितमन्यो निषेधतीति चेत, यथा षोडशिविधिप्रापितं तन्निषेघविधिः। एवं तर्हि स्मृतिप्रापितप्रतियागिव्यवच्छेत्तृत्वात् प्रत्यक्षस्या- संनिहितार्थावभासित्वेऽपि न दोषः । नैवम् ; अभिन्नं चेत् स्मृत्या प्रापितं न प्रतियोगि; भिन्नं चेत् इतरेतराश्रयम्। ननु प्रत्यक्षप्रापितेऽपि प्रति- योगिन्येतदूषणमस्त्येव। अस्तु; का नो हानिः१ किमर्थ ताह नोक्तम्? दूषणान्तरविभवात्; प्रत्यक्षमेव वा प्रापकं व्यवच्छेदकं चेति यो मन्यते तं प्रत्यसनिहितानवभासकृत्वं दोष उक्त इति। ननु ज्ञानानामन्योन्य- निरपेक्षाणामुत्पत्तेः कथ पूर्वेणावभासितं व्यवच्छेद्यमनन्तरेण व्यवच्छिद्यत इत्याशङ्कयाह-पूर्वापेक्षस्येति। स्यादेवं यदि पूर्वोंपरयोर्ज्ञानयोरत्रानपेक्षता स्यात; सैवासिद्धा; बाधकं हि वाध्यमपेक्ष्यैवोत्पद्यते, अन्यथा बाधकत्वा- योगादिति भावः। पूर्वमपेक्षत इाते पूर्वापेक्षि। अत एव तद् द्विरूप- मुत्पचते; अन्यथेतरज्ञानवदेकरूपमेवोदियादित्याह-पूर्वेति । द्विरूपं विधि-

तर्ककाण्ड: 133

निषेधरूपम्। एकरूपं विधिमात्ररूपमित्यर्थः। किंच थेन वादिनाP46-4 सर्वव्यवच्छेदा निराकृताः, तेन रजतादिव्यवच्छेदो=पि पक्षीकृतः; न च पक्षेणैव व्यभिचारो युक्त इत्याह अपि चेति। अथ रजतादिव्यवच्छेदो लोके सिद्ध इति तन व्यभिचार उच्यते, ततो गवाश्वादीनामन्योन्य- व्यवच्छेदो यो निराकार्यत्वेन पक्षीकृतः स किं न लोकसिद्ध :? अतस्ते- नैव व्यभिचारः किं नोच्यते? स चेद्विचार्यमाणो न घठते, तथा रजतादिव्यवच्छेदोऽपीति लोकसिद्धिरकिंचित्करैवेत्याभिप्रायेणाह-सिद्धः स इति।

मतान्तरमाह-यच्विति। एकस्य नीलस्य विधिर्नीलैकसत्तादर्शनमेवा- न्यस्य पीतादेर्व्यवच्छेदः; न तु प्रत्यक्षे व्यापारद्वयमस्ति, येन क्रमो यौगपद्य वा स्यात्। अतस्तयोरसंभवेऽपि सिद्धं प्रत्यक्षस्य निषेहत्वमिति कथमुच्यते 'न निषेद्ध' इतिः सिद्धं च निषेदत्वेन भेदविषयत्वाव प्रत्यक्षस्याम्नायविरोड्त्वमिति भावः । एतदेव विव्ृणोति-तथा हीति। नीलनिर्विकल्पकदर्शनं हि पीतादिविविक्तनियतनीलाकारमुत्पन्नम्; न पुनः पीताद्यविविक्तनीलाकारम्। अतस्तदथैव नीलं रूपं विदधाति, तथैव नीलाकारैकप्रतिनियमात् ततोऽन्यत् व्यवच्छिनत्ति। तेन विधिरेवानीलव्यव- च्छेद इति भाव: । ननु 'इदं नीलम्' इत्यन्यदेव नीलज्ञानम् ; अन्यच्च 'नेदमनीलम्' इति प्रसिद्धम्; अतः कथं नीलज्ञानमेवानीलव्यवच्छेद इत्याशङ्कयाह --- तदिनि। तस्य निर्विकल्पकदर्शनस्य यत्सामर्थ्य नियतका- कारत्वं तेनानादिवासनावशात् प्रतिभावितौ जनितौ 'इदम्, नेदम्' इति विकल्पौ भावाभावव्यवहारं प्रवर्तयत इत्यर्थः । एतदुक्तं मवति-सत्यं ज्ञानद्वयमिदम; सविकल्पकं तु तत्। यतु निर्विकल्पकं तयोरमूलमूतं तत्प्रत्यक्षम् । तत्र च वयमेकविधिरेवान्यव्यवच्छेद इति ब्रूम इति । कस्मात्पुनरेवं विकल्प्यत इत्यत आह --- न हीति। अन्यसंसर्गोऽस्यास्ती- त्यन्यसंसार्ग, अन्यसंसर्गि न भवतीत्यनन्यसंसर्गि; एतच्च 'एकाकारप्रति- नियमात्' इत्यस्थ विवरणम्; तथा च वक्ष्यति-'तत्प्रतिनियमो हि ततो- न्यस्यासंसर्ग:' इति।

134

P. 46-11 एवं बौद्धमतमुपन्यस्यातिव्याप्त्यव्याप्तिम्यां दूषयति-अत्रोच्यत इति। एकस्य विधानमेवान्यस्य गोचरोऽन्यस्य प्रतिषेधो न मवति। कुत इत्याह-मा स्म भूदविशेषणेति। यद्येकविधेरेव ततोऽन्यस्य प्रतिषेघः, ततो दश्यादृश्ययोरविशेषेण प्रतिषेध: स्यात; स मा भूदित्यर्थः । स्मेति पादपूरणार्थम्। एवमतिव्याप्तिदोषमुक्त्वा अव्याप्तिदोषमाह-मा नेति । एकबुद्धिसेविनामेकबुद्धिगोचराणां चित्रे नीलपीतादीनां मिथो मिन्नानां प्रत्येकमेकबुद्भावान्मा न भूदन्योन्यव्यवच्छेद इत्यर्थः। क्कोकार्थ विदृणोति-नैकेति । कुत इत्याह-तत्प्रतिनियमो हीति। तस्य नीलादे- र्नीलादिबुद्धावेष प्रतिनियमो यः, ततो नीलादेरन्यस्य पीतादेस्तत्रासंसरगोS ननुप्रवेशः । तथा सति चासंसर्गात् पीतादिव्यवच्छेदेऽम्युपगभ्यमाने तस्यासंसर्गस्य दश्यादृश्ययोरुपलब्धियोग्यानुपलब्धियोग्ययोरविशेषात् तयो रुमयोरपि व्यवच्छेद: स्यात; न च सोऽस्तीति भावः। अत्रेदानीमिष्ट एव दश्यादृश्ययोर्व्यवच्छेदः; तेन नेयमनिष्टापत्तिः; अनिष्टापत्तिश्र दोष इति मन्यमानस्तस्य मतमाशङ्कयति-अथेति। उमयोर्व्यवच्छेद इत्यनु- वर्तते। एतदुपपाद्यति -- तथा हीति। तथा हि नीलदर्शनं नीलैकाकारतया 'नीलात्मकमेवेदम्' इति नियच्छत् यावन्तो भावा अस्य नीलस्यानात्मानोऽ स्वरूपभूता दश्याश्रादश्याश्र तान् सर्वानविशेषणैवापाकरोति व्यवच्छिनची त्यर्थः । एतदेव द्रवयति-तथा चेति। ढश्याः पीतादयोऽदश्याः परमाण्वा दयो यावन्तो नीलादन्ये, ते सर्वेऽस्य नीलस्यानात्मानो भवेयुः, एकस्या- नेकात्मविरोधात्। तेन तान् सर्वानेवातदात्मनस्तदात्मनियमात् दर्शनमपा- करोतीति भावः। यद्यन्येऽन्यस्यात्मानो न भवेयुः कीदशास्तर्हि भवेयु- रित्यपेक्षायामाह-तद्देशेति; तस्य देशकालौ येषां ते तथोक्ताः ; अन्ये अन्यस्य देशकाला भवन्ति, न तु तदात्मान इत्यर्थः । अत्र दष्टान्तमाह- रूपादिवदिति । यथा रूपेण सहैकदेशकाला रसादयः, तद्वदित्यर्थः । अत्र हेतुमाह-अविरोषादिति,। रूपस्थ हि रसात्मकत्वं विरुध्यते, न त्वेक- देशकाळत्वमित्यर्थः। यदि इश्यादृश्यावविशेषेण दर्शनमपाकरोति, क्रिमण

तर्ककाण्ड: 135

तर्दुपलब्धिलक्षणप्राप्तिर्नाम विशेषो व्यवच्छेद्यं प्रत्याश्रीयत इत्याशङकयाह- तत्रेति। तत्र तस्मिन्नन्येषां तद्देशकालत्वे सत्युपलब्धिलक्षणप्राप्तिर्नाम यो P.46-19 विशेष: स यस्यैव तद्देशकालस्योपलब्धिलक्षणप्राप्तिरस्ति तस्यैव तद्देश- कालस्य व्यवच्छेदो नेतरस्येत्यवधारणार्थः, न पुनरात्मव्यवच्छेदावधार णार्थ :; स पुनरनुपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यापि भवतीति भावः । अत्र हेतु- माह-संभवतीति। तद्देशकालोSनात्मा असरूपभूतोऽनुपलम्यो यो भावः सात एवान्योपलब्धावनुपलम्यमानोऽपि संमवति; अतो न तस्य व्यव- च्छेद:, ाकितु उपलब्धियोग्यस्यैवेति युक्तं तत्रोपलब्धिलक्षणपाप्तेर्विशेषस्या श्रयणमिति भावः । अत्र दष्टान्तमाह-रुपेति। यथा रूपोपलब्ध्या- नुपलभ्यस्तद्देशकालो रूपस्थानात्मा रसो रूपोपलब्धावनुपलम्यमानो- डपि संभवतीति न रूपप्रतिनियमाद्रपोपलब्ध्या रसव्यवच्छेदस्तथेत्यर्थः । यस्तु तदात्मा स तेन सह तुल्योपलम्मयोग्यतो न तदुपलब्धावनुपलभ्य- मान: संभवति। तेनानुपलन्धिलक्षणपाप्तोऽवि स व्यवच्छेद् इति न तदर्थमुपलब्धिलक्षण प्राप्तिर्विशेष आश्रयणीय इत्यभिप्रायेणाह-न तुल्येति। अनुपलम्यमान: संभवतीत्यनुषज्यते। तुल्या उपलम्भयोग्यता यस्य स तथोक्तः । कस्मान्न संभवतीत्यत आह-नियमेनेति। तुशयोपलम्भयोग्य तश्चेदस्ति ततो येन सह तुल्योपलम्भयोग्यतस्तदुपलब्धौ नियमेनोपलम्यते, इतरवत् उपल्यमानवत्; अन्यथा तुल्योपलम्भयोग्यत एव स न स्यात्, न चेदुपलभ्यते ततो न संभवत्येवेति भावः ।

तदेवं तद्देशकालव्यवच्छेदे दश्यत्वं विशेष :; तदात्मव्यवच्छेदे तु दश्यमदृ्श्यं चाविशेषेण दर्शनमपाकरोतीति बौद्धेन खमते प्रतिष्ठापिते सिद्धान्तवाद्याह-सत्यमित द्वेशा ्य ्छेे ृ्श्यं व्य् ्व ा ्छ ्त नादृश्यमिति, तथा तद्देशकालव्यवच्छेदावधारणाय दृश्यत्वं विशेषः न तदात्मव्यवच्छेद इत्ययं विभाग: सत्यमस्ति; नेदानीं यो दर्शनस्यैकाकार- प्रतिनियमः, तस्थान्यव्यवच्छेदे सामर्थ्य स्यादित्यर्थः । ननु भूतलप्रति- नियमस्य दृश्यघटादिव्यच्छेदे सामर्थ्यमर्ति; अतः कथमुच्यते नेदानीं दर्शनप्रतिनियमस्य सामर्थ्यमितीत्याशङ््याह-तथा ह्ीति। रूपे रूप- विषये यद्दर्शनं तद्यथा रूपविधिमात्रोपक्षयात् तत्रैव पर्यवसितं यत्र देशे

136 ब्रम्मसिद्धिव्याख्या

काले रूपं तत्र न रस व्यवच्छिनत्ति, तथा भूभागदर्शनप्रतिनियमोऽपि न दृश्यं व्यवच्छिन्द्यादित्यर्थः । दर्शनप्रतिनियमस्य चेदन्यव्यवच्छेदे सामर्थ्यमर्ति, रूपदर्शनस्यापि स्यात्। अथ तत्र रूपविधिमात्र एव प्रमाणवृत्तेः पर्यवसानादन्यव्यवच्छेदपर्यन्तं सामर्थ्यं नास्ति, ततो भूतलेऽपि। दर्शनप्रतिनियमस्य तत्र चात्र च न कश्रिद्विशेषोऽस्तीति भावः। अथ विधिमात्रपर्यवसायिन्यपि प्रमाणव्यापारे स्वाच्छन्धेनान्यव्यवच्छेद इप्यते, P.47-2. ततो दृश्यस्यादृश्यस्य च सर्वस्यैव व्यवच्छेद: स्यादित्याह-व्यवच्छेद इति उपसंहरति-तत्मादिति। दर्शनप्रतिनियमस्यासामर्थ्यमुपपाद्य 'घटः पटो न भवति' इत्यादौ तदात्मव्यवच्छेदेऽपि योजयन्नाह- तथा चेति। तत्र चेद्धेत्वन्तरमुपास्यमिहापि तत एव व्यवच्छेदः सेत्स्यति, न दर्शनप्रतिनियमादिति भावः । तत इति; दर्शनप्रतिनियमादित्यर्थः । यदि त्वेकविधिरन्यं व्यवच्छिन्द्यादपि, ततः सवविधेयामावव्यवच्छेदरूपत्वात् स्वविधेयाभावं व्यवच्छिन्धात्; न तु 'नीलं पीतं न भवति' इति नीलात्मन: पीतमात्मान्तरं यत्तस्य सत्तां व्यवच्छिन्दादित्याह-काममिति। विधिर्नीलादिदर्शनम्; विधेयो नीलादिविषयः । यद्यपि विधिर्विधेयसत्तामव- भासयति न तु विधेयासच्वव्यवच्छेदम्, तथापि विधेयमेव व्यवच्छेदमन्त- रेण सत्तां नावकल्पत इति नान्तरीयकत्वाद्विधेयासत्वव्यवच्छेदरूपत्वमुक्तम्। भावस्यामावाभावरूपत्वाद्दा विधेयमेव विधेयासत्वव्यवच्छेदो नान्यो विधेया- कारस्य विधिरिति मन्वानेन वदुक्तमिति द्रष्टव्यम्। अत्र दृष्टान्तमाह- तद्देशेति। यथा नीलदर्शनमनुपलम्यस्य परमाण्वादेर्नीलस्य देशे काले च न सत्तां व्यवच्छिनत्ति तद्वदित्यर्थः। ननु यदि दर्शनं दृश्यासच्वं व्यवन्छिनत्ति, प्राप्तं तहि दृश्यस्य जगतः सच्वम। अतः प्रत्यक्षे मेद- मगुहत्यपि भेदमात्रं न स्यात्; दृश्यं तु जगत् प्रमाणसिद्धत्वात् केन वार्यते? अतो नाद्वैतसिद्धिः । उच्यते-भेदाभावे जगदेकं तत्त्वं स्याद; तदपि न दृश्यम्, तस्य जडत्वेन सवतो भेदाभावेन वान्यतोऽसिद्धे: । अतः स्वतः सिद्ध आंत्मा, तदेकं तच्यमिति सिद्धमात्माद्वैतम्; अम्युप -. गमवादमात्रं वा तत्। न हि विधिर्विधेयासत्त्वं व्यवच्छिनत्ति, असत्यपि विये लक्सर्पादौ विवेरदर्शनात्। विभ्रमः स इति चेत, इदं नाम किम!

तर्ककाण्ड: 137

यथा चास्य विभ्रमत्वं तथोक्ताम्रायबलवच्वत्रदर्शनप्रदेश इत्युपरम्यते। अथोच्यते- नैकस्य बहव आत्मान: संभवन्ति; अत एकाकारनियमं दर्शनमनेकात्मानं व्यवच्छिनत्तीति, तदाह - नैकस्येति। अत्रोत्तरमाह- P. 47-6, अन्यत इति। एकविधिरेवान्यव्यवच्छेद इति ते पक्षः; स विरोधात् व्यवच्छेदे सति न ते सिध्येदिति भावः । ननु चानात्मव्यवच्छेदेन नः कार्यम्; स चेद्धिरोधाद्गवति, भवतु; तावता भेद: सिध्यत्येव; किं नो दर्शननियमव्यवच्छतृत्वग्रहेणेत्याशङ््च विरोधादपि न व्यवच्छेद इत्याह- असतीति। अन्योन्यव्यवच्छिन्नानां हि बहुत्वं भवति; व्यवच्छेदश्व विम- त्यधिकरणभावापन्नो नाद्यापि सिध्यति। अतोऽसति व्यवच्छेदे कुतो बहु- त्वम्: सत्यपि बहुत्वे बहुत्वैकत्वयोरसति व्यवच्छेदे द्वितीयस्य विरोधिनो- डभावात् कुतो विरोध :? अथ व्यवच्छेदात् विरोधो विरोधाच्च व्यवच्छेद इत्युच्यते, तथा सति इतरेतराश्रथत्वं स्थात्। अतो विरोधादपि व्यवच्छेदो नास्तीति भावः । अथवा असति व्यवच्छेदे कुतो बहुत्वं तदभावाच्च कुतो विरोध इति योज्यम् ; तदा च वाशब्दश्चारथें। उपसंहरति- तस्मादिति। इदानी 'मा न भूत्' इति श्रोकपादं व्याचष्टे-अपि चेति । एकदर्शनभाजामिति; एकेन चित्रज्ञानेन गृह्यमाणानामित्यर्थः । कुत इत्याह-एकेति। नीलादीनामेकत्र चित्रज्ञाने प्रमेयत्वेन संबन्धा- देकत्र नीले पीते वा चित्रज्ञानस्थानियमात् तन्नियताकारज्ञानसाम्थ्यान् भेदसिद्धिरित्यर्थः तत्र चेदन्यद् भेदे प्रमाणम्, तदेव सर्वत्र स्यादित्य- कारणं दर्शनप्रतिनियम इति भावः।

एवमेकविधिरेवान्यव्यवच्छेद इति मते निरस्ते भावाव्यतिरिकतमेदवादी चोदयति-नन्विति। प्रकृत्यैवेति; खभावेनेत्यर्थः । तद्विधानिति; भिन्न- सभावानित्यर्थः । ननु व्यावृत्तिर्व्यावृत्तिमतोऽन्या; तेन व्यावत्तिमङ्वहणेडपि न गूवत इत्याशङ्ग्याह-न हीति । व्यावृत्तितद्वतोरन्यत्वेऽनवस्था स्यात; अतो व्यावत्तिस्वभाव एव भाव इति भावः। किमेवं सति स्यादित्यत्राह- --.- तत्रेति । कुत इत्याह-यदिते। व्यतिरेकमाह-अन्यथेति; यो ----- यत्सरूप: स चेत् तेन स्वरूपेण न प्रतीयते, ततः सरूपाप्रतीत्या प्रतीत

138 ब्रह्मसिद्धिव्यारूया

एव न स्यादित्यर्थः । एवं सामान्येन न्यायं व्युतपाद्य प्रकृते योजयति P.47-14. व्यावृत्तेति । यथायथमिति ; स्वेन सवेन रूभेणासंकीर्णिन दर्शनपु निर्भासते यत इत्यर्थः। सिद्धान्ती त्वत्रापि पूर्वोंक्तदोषमतिदिशन्राह-अत्रापीति । पीतादिभिरसंसृष्टस्य नीलस्य निर्भासनात् पीताद्यसंसृष्टखमावत्वे नीलस्या- म्युपगम्यमाने, यथा श्यैर्धटार्दिमिरसंसृष्ट मूतलं निर्भाति तथा परमाण्वा- दिभिरप्यदृश्यैः; अतस्तयोरुभयोरपि व्यवच्छेदः स्यादित्यर्थः ।

अत्रैव दूषणान्तरमाह-अपि चेति। भेदो वस्तुनो रूप खरूपं वस्त्वव्यतिरिक्तं न भवति; कुतःः वस्तूनां भेदाभावप्रसङ्गात्। अथ व्यतिरिक्तं तदा तेनारूपेण वस्तुनोऽस्वरूपेण स्वरूपेण वस्तुनो भिन्नत्वं न घटत इत्यर्थः । श्रोकं वित्ृणोति-न व्यावत्तिरिति। कुत इत्याह- सेति। सा व्यावृत्तिर्यस्य येभ्यस्तदनेकाधिष्ठाना द्वित्वादिवत् प्रतिज्ञायत इत्यर्थः । न केवलं प्रतिज्ञायत एव, प्रतीयतेऽपि तथैवेत्याह -- प्रतीयते चेति। ततः किमित्याह-तथा चेति। कुत इत्याहनैकस्मादिति। यदेकस्मादभिन्नसवभावं न तद्विन्नं यथा तदेवैकम्; एका च भेदिप्रति- योगिनोर्व्यवत्ति :; अतस्तदमेदात् तयोरपि भेदो न स्यादित्यर्थः । अथ खोक्तिविरोधदोषभयात् वस्तुभ्यो व्यतिरिक्ता व्यावृत्तिरिष्यते, ततो व्यावृत्तेर वस्तुस्वरूपत्वात् स्वरूपेण भावानां भेदो न स्यात् ; अतश्चैकभेव तच्वं स्यादित्यमिप्रायेणह-अथेति। पूर्वार्धस्य व्याख्यान्तरमाह-अपर इति। नीलपीतयोरितरेतरानात्मत्वादभावस्वरूपो भेद :; स चेद्वसतुनः सभावः, तदा वस्तूनामभावात्मनां प्रतिज्ञानात् मेदस्याभावात्मनः प्रति- ज्ञानात् वस्तूनामभावः स्यादित्यर्थः । अत्र व्याख्याने तदभाव इति तच्छब्देन वस्तु परामृश्यते। तस्यैव व्याख्यान्तरमाह-अपर इति। तं प्रकारमाह-मेदश्चेदिंति । कुत इत्याह-भेदेनेति। भेदो हि द्वैवी- मावात्मा; तत्खभावत्वे न वस्तुन एकत्वमित्यर्थः । ननु परमाणुभ्यो भिन्नममिन्नं वा नैकं वस्तु समस्ति; तेन परमाणव एवाधरोत्तरभावेन संहता वस्तु; तच्ब .परमाणूनामनेकात्मकत्वादनेकात्मकमेवेष्टम्। अतो मेद्रसभावत्वे वस्तुनो नैकवस्तभावप्रसङ्कोऽसाकमनिष्ठापत्तिरिति बौद्धमत-

तर्केकाण्ड: 139

माशङडयाह-परमाणुरिति। परमाणुरपि मिन्नत्वात् मेदेन सभावभूतेन P.48-2 द्विधा कृतो नैकः स्यादित्यर्थः । तत' किमित्याह-तथा चोति। एका- भावे तदभावादेकैकसमुच्चयरूपोSनेकोडप्यस्य वस्तुनो नात्मावकल्पत इत्यर्थः। न केवलमेकः, न कोऽपीत्यर्थः । तदेवमेकमनेकं च वस्तु न घठते। तृतीयश्र प्रकारो नास्ति। अतो निःस्मावत्वात् वस्तुनोS।वप्रसङ्ग इत्यभिप्रायेणाह -- तत्रेति। अरूपेणेति क्लोकार्धस्यान्या व्याख्यारम्यते- अन्येति। तामाह-व्यतिरेकितेति। योऽयमनन्तरोक्तो भेदो वस्तुनो व्यतिरिक्तोऽव्यतिरिक्तो वेति विकलपः, तस्मिन् प्रत्यवतिष्ठन्ते केचिदित्र्थः । प्रत्यवस्थानमाह-वस्त्विति। वस्तुशून्यः प्रत्ययो विकल्पः, तेन विरचितं शरीरं यस्य स तथोक्तः। एतदेव प्रपथवयति-तथा हीति। तदिति वस्तूच्यते; तस् भावस्तच्वं वस्तुस्वरूपत्वभ्; वस्तुनोऽन्यत्वेनानन्यत्वेन वा निश्चित्य वक्तुमशक्यस्तत्वान्यत्वाम्यामनिर्वेचनीयः। ननु यदि भेदो वस्तुनो न भिन्नो नाप्यमिन्नः, नास्तेव तर्हि शशविषाणवत्; क्थं व्यवहारं प्रवर्तयतीत्यत आह-अनादीति। अनादियों भेदविकल्पः, तजा वासना उपादानकारणं यस्य विकल्पस्य तेन विरचितं शरीरं यस्य मेदस्य स तथोक्त । एतदुक्तं भवति-शशविषाणं न प्रतिभाति; भेदस्तु तच्वतोSसन्नपि वासनावशाव प्रतिभातीति व्यवहारहेतुः; न तु भेदो नाम परमार्थतो वस्त्वस्ति, यस्य तच्वमन्यत्वं वा विचार्यत इत्यर्थः । अत्रोत्तर- माह-तत्रति: न विद्यते परमार्थतो भिन्नत्वं द्विचन्द्रस्येव नावकल्पत इत्यर्थः । एतदेव विवृणोति -- यदीति । अरूप इत्यस्य विवरणं निःसभाव इति। यदि भेदो वस्तुदृच्या नास्ति, किंतु कल्पितरूपः, ततः परमार्थतो भेदाभावान्न वस्तुनो भिन्नत्वं परमार्थतः स्यात्। न हि कल्पितेन मिथ्या- भूतेन सभावेन द्वित्वेनेव चन्द्रमसः पारमार्थिकी तद्दत्ता युज्यते; किंतु कल्पितैव स्यादिति त्वयापीष्टः। तदेतदस्माभिरुच्यमानं किमिति भवान् नानुमन्यते। वयमप्येतदेव ब्रूमः -- न अदो नाम परमार्थतोऽस्ति; किं त्वविद्याविलसितमेतद्विन्नत्वमित्यर्थः । भावत इति; सद्रूपतया, परमार्थत इति यावत्; भावेभ्यो वान्य इत्यन्यार्थयोगे पश्चमी। सर्व एवायमर्थोऽस्य छोकस्य तन्त्रेण अ्रन्थकृतोऽभिमत इति न व्याख्याविकल्प्रमः ।

140 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

P. 48-16. पूर्वोक्तमनुभाष्य तत्र किंचिदाशङ्कयति-यदुक्तमिति। मेदात्मत्वे भेदसवभावत्वे वस्तुनो भेदेनैकत्वस्य विरोधात् एकवस्त्वभावः; तदभावाच्चै- कैकसमुच्चय रूपस्येतरस्यानेकात्मकस्यापि वस्तुनोऽभाव इति हेतोरेकत्वानेक- त्वयोरनुपपत्तेः तृतीयप्रकाराभावाच्च वस्त्वभाव ति यदुक्तं तत्र पर आहु- रित्यर्थः । यदाहुस्तदाह-परापेक्षमिति । घटवस्तु परतः पटात् भिन्नम्, न तु स्वतः; स्वयं त्वेकमेव; अतो भेदेन वस्त्वेकत्वस्याविरोधान्नैकवस्त्व- मावदोष इत्यर्थः ।

अत्रोत्तरमाह-तत्रेति। पुरुषस्येयं पौरुषेयी तामपेक्षां वस्तु यस्मा- न्नानुवर्तते, नापेक्षानुरूपं वस्त्वित्यर्थः; तस्मात् वस्तुनो मेदखवभावदोषः पूर्वोक्तयुक्त्या तदवस्थ एवेत्यर्थः । यद्यपेक्षा वस्तुधर्मः स्यात् ततस्त- द्दशेन वस्तु भिन्नं व्यवस्थाप्येत, न त्वेतदस्तीत्याह-नापेक्षेति। कृत इत्याह-न खल्विति। खलुशब्दः प्रसिद्धिद्योतनार्थः; सहेतुभ्य एव यत्खभावं वस्तु तत्स्वभावसुत्पद्यते; अन्यथा तद्स्त्वेव न स्यात् ; अतो न सभावव्यवस्थितये तस्य वस्त्वन्तरापेक्षा युज्यत इति प्रसिद्धमेत- दित्यर्थः । सहेतुमिः प्रापिति उदयो जन्म येषां तानि तथोक्तानि । तत्रार्थात्पुरुषस्य यः त्रत्ययः, तस्य धर्मोऽयमपेक्षा नाम ; पुरुषो हि मिन्नं प्रतियन् प्रतियोगिनमपेक्ष्य प्रत्येति ; तदाह-तत्रेति। ततः किमित्याह- न चेति। कुत इत्याह-सहेतुम्य इति; खहेत्वधीना वस्तुस्भावव्यव- स्थितिर्यत इत्यर्थः । पुरुषप्रत्ययानुविर्धायित्वे तु वस्तूनां यथा यथा वस्तुनि पुरुषः प्रत्येति तथा तथा स्युः; अतः शुक्ती रजततया पुरुषेण प्रतीता रजतमपि स्यात्; अतो न वस्तुस्वरूपं व्यवतिष्ठेत; न चैतदस्ति । अतो न पुरुषप्रत्ययानुरूप्येण वस्तुस्वरूपव्यवस्थेत्याह-अत इति। वस्तु- स्वरूपानुरूपैव तु पुरुषप्रत्ययस्य व्यवस्थोचिता, वस्तुपूर्वकत्वात्तस्येत्याह- व्यवस्थितेति। एवं मिन्नस्वभावश्रेत् घटः सहेतुमिस्तत्खभाव एव जनित इति न प्रतियोग्यपेक्षां पौरुषेयीमनुवर्तत इति प्रकृते योज्यम्। किंच यदि पठापेक्षो बठस्य मेद:, ततः पठस्थापि घठापेक्षो भेद इतीतरेतरां जयः स्यादित्याइ-परस्परेति। इममेव छोकार्थ पुनरन्यथा व्याचष्टे-

तकेकाण्ड: 141

अथवेति। मेदिप्रतियोगिनोरंकश्रेद्ेदस्तदव्यतिरकी तत एकस्मात् मेदाद-P.49-1 व्यतिरेकात् भेदवत्तयोरप्येकल्वात् भेदाभावप्रसङ्ग इति 'न मेदो वस्तुनो रूपम्' इत्यत् यदुक्तम्, तत्राहुः परे -- स्यादेवं वद्येको भेदोऽनेकाऋयः स्यात्; स तु नैक:, रूपविरोधात; भेदो हि प्रतिवस्तु वैविक्त्यमापादयन् प्रति- वस्तु विविक्तस्वरूप एवाचितः; कुतसतस्यैकत्वम्: यदि चैकः स्यात् तत एकघर्मयोगात् तन्निमित्तमेकत्वं वस्तूनां स्थात्, न नानात्वम्। अथवा मेदैकत्वे तदव्यतिरेकात तद्देव वस्तूनामेकत्वं स्यात्। तस्मात् प्रतिभावं भेदो भिद्यते। घटस्य पटात् पठस्य च घठादन्योन्यं भेद इत्यर्थः । अत्र सिद्धान्ती पृच्छति -कथमिति। यद्येकैकाश्रयोऽन्योऽन्यो भेद: कथं तर्हि भेदस्यानेकाश्रयत्वं प्रसिद्धं सेत्स्यतीत्यर्थः । तत्र पर आहु :-- अपेक्षात इति। एकत्र वर्तमानोऽपि द्वितीयमपेक्षत इत्यनेकाश्रयत्वं भेदस्य, न तु नैकत्र वर्तमानत्वादित्यर्थः। एकत्रैव चेद्वतैते भेदः, कथ- मन्यमपेक्षतेः न हि घटस्थ शौकयं पठमपेक्षत इत्याशङ्डच्ाह -- तथा हीति। ेदो हि कस्यचित् कुतश्चिद्गवति । अतश्ष यतो भवति तं प्रतियोगिनमपेक्ष्य तस्य स्वरूपं व्यवस्थितम्। तेनैकस्थस्यापि बुक्तान्या- पेक्षेत्यर्थः । ततः किमित्याह-तथा चेति । तथा च सति यथायथं स्वीयसीयमेदेन प्रतिभावं भिन्नेन प्रतियोग्यपेक्षेणात्ममूतेन भावाव्यतिरेकिणा भिन्ना: सवें भावाः ; तेन प्रतिभावं भेदान्यत्वात् न तदेकत्वेन भेदव्यति रेकात् भेदवद्वेदिनां भेदाभावदोषप्रसङ्ग इति तात्पर्यार्थः। अत्र दूषण- मुच्यते-पौरुषेयीमिति। तद्याचष्टेपुरुषो हीति। पुरुषो ह्ेकमर्थं सृत्पिण्डं गृहीत्वा पर चक्राद्पेक्षते, तावता धठादिकार्यसिद्धे:। भ/वास्तु खहेतुभ्यः केनचिटूपेण हीनाश्वेदात्मानं लभेरन्, ततसतदूपलाभायान्यद पेक्षेरन्; तेषां तु संहतुः प्राप्तर्संपूर्णरूपाणां किमर्थान्यापेक्षत्यर्थः । अपर आहु :- नन्विति। स्वभाव एष भेदस्य, यदेकस्थोऽपि द्वितीयं प्रतियोगिनमपेक्षते; कि कुर्म इत्यर्थः। ननु शौक्यादीनामयं स्भावों न ढष्ट इत्याशङ्कचाह नानेति । तच्वे; स्वरूप इत्यर्थः । साध्यकोटि- निक्षिप्तो मेदः प्रतियोग्यपेक्षितया सर्वजनसिद्ध इति तमेवोदाहरति- यथेति। अत्र सिद्धान्तत्राद्याह-न तर्हीति। यदि मेदाख्यो भाव

142

स्वभावोऽन्यमपेक्षत न तर्हि स्हेतुभ्यः संपूर्णसभावा भावा जाताः; किंतु भेदार्येन खभावेन विकला इत्यम्युपेयम; अन्यथान्यापेक्षानुपपत्तेः; न चैतदिष्टमित्यर्थः। किंच भावस्वभावों भावहेतुम्य एव भावसमकालमेव जायते, यथाग्रेरौप्ण्यम् ; भेदस्तु भावहेतुभ्यो हेत्वन्तरात् प्रतियोगिनो भावे नाते पश्चाज्जायमानो न भावस्वभावः स्यात्; अनः खभावभूतो भेद P'.49-11. इतीयं प्रतिज्ञा ते हीयेते त्याह-हेत्वन्तरादिनि :

अत्र पुनः प्रत्यवतिष्ठने-स्यादेतदिति। स्यादेतत् त्वदीयं दूषणं यदि मेदरूपविकलो भावः खहेतुम्यो जायेत; स तु भेदीदिभिः सर्वरूपैरविकल: संपूण एव सहेतुम्यो जायते। अयं तु विशेष :- यद्रूपान्तरस्य प्रतियोग्यनपेक्षस्वभावत्वम्; मेदाख्यं तु रूपं प्रतियोगिसा- पक्षम्, यतः प्रतियोग्यनपेक्ष कदाचिदपि न दष्ट भवतात्यर्थः । इति- र्हैत्वर्थः । कुत इत्याह-तस्येति । तस्य मेदाख्यस्य रपस्य तद्विधत्वात् प्रतियोगिसापेक्षस्वभावत्वादित्यर्थः । अतस्तेन भेदेन तद्विधेनैव स्वभावेनैव सह भावो जायत इति हेतोर्न भेदेन विकलरूपस्य प्रादुर्भावो जन्म, येन त्वदुक्तो दोष: स्यादित्यर्थः । अत्र दूषणमाह-अत्रेति। भवतु तद्विघस्य भेदसहितस्यैव भावस्य प्रादुर्भावः; प्रतियोग्यपेक्षायास्तु अर्थः प्रयोजनं वक्तव्यम्; न च ते तदस्तीति भावः । कुत इत्याह-यस्य हीति। यदायत्तं हि यत्र किंचिद्वति तत् तदपेक्षम्, अन्यत् तन्निरपेक्षमितीयं सापेक्षनिरपेक्षयोर्व्यवस्था; नान्येत्यर्थः । ततः किमित्याह-तत्रेति । न तावद्रेदस्योत्पत्तिः प्रतियोग्यायत्ता, येनास्योत्पच्यर्थ मेदस्तमपेक्षत इत्यर्थः । कुत इत्याह- सरति। सहेतुम्य एवाविकलस्थ अेदसहितस्यैव आवस्य प्रागुत्पत्तेरित्यर्थः । अथोदकाहरणाद्यर्थक्रिया घठादेमैदस्य प्रतियोग्यायत्ते- त्युच्यते, तदपि नेत्याह-नेति। कुत इत्याह-तदिति। पटादिप्रति- योग्यसंनिधानेऽपि घठस्यार्थक्रिया दश्यते। सा यदि प्रतियोगिसापेक्षा स्यात्, तदसंनिधाने न स्यादिति मावः। भेदप्रतीतिः प्रतियोग्यायने- त्याशङ्डयति-प्रतीतिरिति। एतदेव द्रव्यति-तथा हीति। यस्य यतो मेदः प्रतीयते तत्प्रतियोगिनमनपेक्ष्य मेदो न प्रतीयते यतः, अतस्तव्र्रतीतिः

तर्ककाण्ड: 143

प्रतियोग्यायत्तेत्यर्थः । एवमाशङ्क्य दूषयति-नेति। एवं चेत्तर्हि P.49- भेदाख्यो भावस्वभावो न प्रतियोग्यपेक्षः; किंतु तस्मिन् भेदे पूर्वमवस्थिते भेदाख्यस्य वस्तुनः स्थितेरुत्तरकाला तत्मतीतिः प्रतियोगिसापेक्षेत्यापन्नम्। अतो भेद एव प्रतियोगिसापेक्ष इति प्रतिज्ञांतं हीयत इति भावः । न च प्रतीतै। सापेक्षायां तत्प्रमेयं वस्तु सापेक्षं स्यादित्यत्र दष्टान्तमाह-वथोंते। व्यवस्थिनाश्ष ते सहेतुम्यो लब्धात्मानः, अत एवानपेक्षस्वभावाश्रति विग्रहः। व्यवस्थितौ अनपेक्षः स्वमावो येषामिति वा। नन्वस्तु भेद- प्रतीतिरेव सापेक्षा, तदर्थमेव स्वतो निरपेक्षोऽपि भेद: प्रतियोगिनमपे- क्षिष्यत इत्याशङ्ड्याह-इतरेतरेति । यतो भेदेन प्रतीनाद्यस्य भेद: प्रत्येतव्यः, तस्यापि ततस्तथेतीतरेतराश्रयः । अतो मेदस्य प्रतीतिरपि परस्परायत्ता इतरेतरसापेक्षा न घठत इत्यर्थः । ननु वस्तुमात्रादगृहीत- भेदाद्वेदः प्रत्येष्यते; अतो नेतरेतराश्रय इत्याशङ्गचाह-न चेति। हेतुमाह-एकस्मिन्निति । यद्येवं स्यात् स्तोपि सस्य भेदः प्रतीयेत; न चवमस्तीति भावः प्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति ।

अस्यैवान्या व्याख्या; तामाह-नेति। हेतुमाह-आपेक्षिक इति; प्रतियोग्यपेक्षया यतः स भेदः प्रतीयत इत्यर्थः । ततः किमित्याह -- स चेति। अपेक्षा हि पुरुषस्य अत्ययविशेषः; न च तं वस्त्वनुवर्तने ; न च पुरुषप्रत्ययमनु वस्तुव्यवस्थेत्यर्थः । हेतुमाह-व्यवस्थितेति । यथा वस्तु हि पुरुषप्रत्ययो युक्तः ; अन्यथा निरालम्बनः स्यादिति भावः । इतिः श्रोकार्थपरिसमाप्तौ।

ननु य्रद्यापेक्षिकं न. वस्तुनो रूपम्, कथं तार्ह पितृत्वादयो वस्तुनो रूपम्? तेऽपि ह्यापेक्षिका एव; न हि ते पुत्राधपेक्षया विना भवन्ती त्यतस्ते यथापेक्षिका अपि वस्तुनो रूपं तथा भेदोऽपीत्यभिप्रायेण पृच्छति-कथमिति। न च खपुष्पवदसन्तः; न च गन्धर्वनगरादिवद सत्या इत्याह- न चेति। असतां व्यवहार एव नास्ति; असत्येन तु विसंवादी; पितृत्वादयस्तु व्यवहारस्य हेतुत्वेन लोके सिद्धा, स चावि- संवादीति नासन्तो नाप्यसत्या इत्यर्थः । अत्रोत्तरमाह-उच्यन इति ।

144

यदि पितृत्वादयोऽप्यापेक्षिकाः, तेऽपि तर्हि भेदवद्वस्तुनो रूप मा भूवन्, असत्या एव सन्तु; का नो हानिः१ न च तेषामविसंवादिव्यवहारहेतु- तवेन सिद्धत्वाद्वेदाद्विशेषः; मेदोSप्येवमविसंवादिव्यवहारहेतुत्वेन पितृ- त्वादिवद्दस्तुवदा किं न लोके सिद्धः! अपि सिद्ध एव ; अतो नाय- मपि विशेष इत्यर्थः ।

P. 50-6. एवं पितृत्वादिभेदवोरविशेषमुक्त्वा संप्रति विशेषमाह-अपि चेति । पित्रादौ विषये पुत्राद्यंपक्षा जननादिना भवति। हृस्वदी्धयोरप्यन्यो- न्यापेक्षा, एकस्या देशव्याप्तिक्रियाया न्यूनाधिकभावविशेषेण भवति। न च मेदे तादशोऽपेक्षाहेतुः कश्विदस्तीति भावः । एतद्याचष्टे-व्यवस्थिते इति। व्यवस्थिते औत्पत्तिके अन्योन्यनैरपक्ष्येण स्थिते, न तु वस्तु- स्थित्युत्तरकालमन्यापेक्षाप्रभवे पितृपुत्रयोर्जन्यजनकशक्ती पितृपुत्रयोरभिधेये; यथासंख्यमत्राविवक्षितम्। एतच्व शक्ति: कारकमित्यभिप्नेत्योक्तम्। शक्ति मत्कारकमिति पक्षेSपि सर्वमूद्यम्। कथं तर्ह तयोरन्योन्यापेक्षित्वमित्या- शङ्कयाह-ते त्विति। जन्यजनकयोः कर्तृकर्मकारकशक्ती समानश्रासौ जननाख्यो व्यापारस्तद्विषये सति ता पितृपुत्रशब्दौ आस्कन्दतः विषयी कुरुतः । ते वा शक्ती कर्तृभूते तौ शब्दौ कर्मभूतौ आस्कन्दतः खवाचकलवेन स्वीकुरुत इत्यर्थः। एतदुक्तं भवति- यदैकस्यां जनन क्रियायामेक: पुरुषः कर्ता, अपरः कर्म, तदा तौ पितृपुत्रशब्दवाच्यौ भवतः; नान्यथेति। कुतःः स्भावभेदात; ईदश एव तयोः शब्दयोः स्वभावविशेषो येनेदश एव विषये वर्तते, नेतरत्रेत्यर्थः । ततः कि मित्याह-अत इति। समानत्वं हि क्रियाया द्वयोर्भवति; अतो यस्य क्रिया येन समाना तस्य तत्रापेक्षा मवतीत्यर्थः । उक्तमर्थ प्रकृतोपयोगि- तया र्पष्टयति-एतदिति। पितृपुत्रशब्दय रर्थसतत्र पित्रादौ सापेक्षः, न तु जन्यजनकशक्त्याख्यं वस्तु; तत्तु पूर्व व्यवस्थितमेवेत्युक्तम्। एतदुक्त्त भवति-यदा जन्येन समानजनिक्रियों जनको भवति, तदा पितृशब्दार्थों भवति; नान्यदा। अतश्र येन सा क्रिया समाना तज्जन्यमपक्ष्य जनकः पितृशब्दार्यों जात इति शब्दार्थः सापेक्ष इत्युच्यते। अतः शब्दमात्रं

तर्ककाण्ड: 145

त्वत्र सापेक्ष न वस्त्वति। अपेंक्षाहेतुश्र तत्र पित्रादौ साधारणी जनक- क्रिया विद्यते, यद्यपि जन्यजनकशक्त्याख्यवस्तुनी व्यवस्थिते अन्योन्य- निरपेक्षे इत्यर्थः । न द्वितीयेन विना साधारण्यं भवतीति भावः। भेदे तु वैषम्यमाह-भावेति। वस्तुतच्वगत इति; न शब्दगत इत्यर्थ :; तेन P.50-12, वस्त्वेव तत्र सापेक्षमिति भावः। हस्वादावपि यद्दस्तु यावत्परिमाणं तत् तावत्परिमाणमन्यनिरपेक्षमेव सवहेतुभ्यो जातम् । शब्दप्रवृत्तिमात्रं तु सापेक्षम: अपक्षाहेतुश्चैकजातीयाया देशव्याप्तिक्रियाया न्यूनाधिकभावः; यदपेक्षया यस्य देशव्यापिक्रियाधिका तत् ततो दीर्घमित्युच्यते; या यस्योना तद्धखमिति। या यावद्देशैकस्य व्याप्तिः, अन्यस्य न तावद्देशा तदूनम ; इतरदधिकमिति न्यूनाधिकविवेक :; तेन न्यूनाधिकयोरन्योन्या- पेक्षितादोषो नास्ति।

यदि जननकार्यविशेषात् पित्रादावपेक्षा इष्यते, वस्तुभेदोऽपि तर्हि कार्य- स्यैव मेदादिष्यतामिति परः प्रत्यवतिष्ठते-यदीति । किंच एवं सति यद्यपि प्रत्यक्षं वस्तुविधिमात्रव्यापारं न व्यवच्छिनत्ति न त्गेदे प्रमाणम्, तथापि कार्यमेदादनुमास्यामहे; अतों न मेदस्याप्रमाणत्वमपीत्याह- किंचेति। विधिमात्रमन्यव्यवच्छेदरहितं व्यापारो यस्येति विग्रहः। विपक्षा दव्याउत्तौ हेतुरगमक इति ततों व्यावत्तिमाह-नैकत्व इति। अन्वयस्त्व- द्वैतिनं प्रत्यसिद्धो न च बौद्धैरिष्ट इति नोक्त इत्यदोषः । अत्र हेतु- -- माह-कारणेति। तद्विवृणोति-तदिति । सिद्धान्ती तु कार्यभेदोऽप्य- स्माकमसिद्ध :; अतस्तेन न भावभेदानुमानम्। नैकस्यानेके सभावाः, तद्रेदे - भेदप्रसङ्गादिति भेदात भेदप्रसाधनमशोभनमित्याह-तदिदमिति।

यदप्युक्तं कारणैकत्वे कार्यमेदो नावकल्पत इति, तदप्ययुक्तम, एकत्वेऽपि तद्दर्शनादित्याह-अपि चेति । दाहादिकार्यभेदात् 'दाहकः पाचकः' इति वयपदेशमात्रं भिद्यते, न तु वस्त्वित्यर्थः । शेष सुगमम्। अर्थक्रियाकृते मेंदे अङ्गीक्रियमाण इत्यन्वयः। नन्वत्ापि रपादिसमुदाय- मात्रं वहिः; न त्ववयव्येको भिन्नोऽभिन्नो वा संभवति; अतो रूपादि- गुणमेदादेव कार्यभेद इत्याशङ्डयति-अथेति। सिद्धान्ती तु भवत्वेवम् ; तथा-

146 · ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

P.61-1. सथैवेत्याह-काममिति। न च पाकदाहयोभेंदोऽसिद्ध इति वाच्यमित्याह- तौ चति। यद्यपि वदिसंयोगविक्रिया पाकोऽपीति तद्विक्रियात्वसामान्य- सुभयत्राप्येकमस्ति, तथाप्यवान्तरभेदस्तथोलोंकप्रसिद्धत्वान्नापलपनीय इत्यर्थः । न केवलं लोकसिद्धमेकस्मात् कार्यभिन्नत्वम्, अपि तु वादिभिरपि सर्वैरिद- मिष्टमित्याह-कर्मेति। मुक्तस्येषोर्गतिकर्म पूर्वापरदेशाभ्यां विभागसंयो- गयोर्वेगाख्यस्य संस्कारस्य हेतुरसमवायिकारणम्; आत्मा चेच्छासुखा- दीनां हेतुः समवायिकारणमिति कणभुजेष्टम्। तथा सच्वादयः प्रत्येकम भेदा अविद्यमानभेदांशा अङ्गलाघवार्थप्रकाशादीनां हेतव इति योज्यम्। क्चिदमेदादिि पाठः; तत्रायमर्थः-न च ते भिन्ना इति वाच्यम्; कुतः१ प्रत्येकं सत्त्वरजस्तमसामभेदात्। अतश्चैकस्मादपि कार्यमेदोऽस्ीति भावः । तत्र सच्वं लाघवादीनाम्, रजः प्रवृत्तिदुःखानां हेतुरिति कपिलस्येष्टम्। तथा रूपादयः प्रत्येकं खवगोचराणां ज्ञानानां हेतव आलम्बनप्रत्ययाः रूपं रूपक्षणानां रसो रसक्षणानां चोपादानप्रत्यय इति बौद्धमतम्। ननु नार्थकरियाभेदमात्रात् भावभेदं ब्रूमः; अपि तु यतो यस्य भेद:, तत्रादृष्ट- त्वेनासंभावनी यार्थकिया, तत इति परश्रोदयति-नन्विति। अत्रैवोदा- हरणमाह-यथति। यथा बधिरे सत्यपि चक्षुषि शब्दबुद्धिरढष्टत्वेना- संभावनी, ततश्चक्षुषो भिन्नं श्रोत्रं कल्प्यत इत्यर्थः । नन्वेवमन्यत्र कथं भेदसिद्धिरित्याशङ्गन्याह-प्रायेणेति। परस्परासंजवीनि कार्याण येषां ते तथोक्ताः; सर्वत्रैव प्राथेणान्यकार्यमन्यत्र न दश्यते; अतो भेदसिद्धि- रित्यर्थः । शरशृङ्गयोर्विशरणैककार्ययोर्निवृत्ययै प्रायग्रहणम् । कथं तर्हि तयोरभेंद इत्याशङ्क्य विशरणैककार्यत्वेऽपि प्रायेण परस्परासंभवीनि कार्या- न्तराणि तयोरपि सन्तीति प्रायेणेति पुनर्योज्यम्। सिद्धान्ती त्वाह - अथेति; अन्यकार्यस्यान्यत्रासंभवः कथं प्रत्येतव्य इत्यर्थः । पर आह- नन्विति। तहूषयति-नेति। अद्वैतिनामेकत्रैव सर्वं कार्यं दृश्यते; अतो नान्यकार्यस्यान्यत्रादर्शनमस्ति। तत्र सति भेदे अन्यकार्य- मन्यत्र न दश्यत इति वाच्यम्। एवं च मेदे सति कार्यादर्शनम्, अदर्शने सति भेद इतीतरेवराश्रयः स्यात्। अतो न कार्यभेदात् भाव- मेवानुमवमित्यर्य: 1 अभ सत्यपि पठे घटकार्यस्यादष्टस्य पश्रात्तवेतो-

तर्ककाण्ड: 147

र्घटस्य भेदोऽनुमीयते; तयोरमेदे हि पठकार्यवत् घटकार्यमपि पूर्वमेव दश्येतेति परमतमाशङ्यति-अथेति। तद्दूषयति-तदिति। एकस्यापि P.61-10 पुरुषस्य क्रमेणानेकमोजनाद्यर्थक्रियां कुर्वतः पूर्वमद्ृष्टा क्रिया पश्राद्टश्यते; न च तस्य भेद इत्यर्थः। नन्वत्यन्तमभेदे पुरुषस्य तस्य सर्वार्थक्रिकिया- समर्थत्वात् समर्थस्य च क्षेपायोगात् युगपत् सर्वकार्यदर्शन स्याद; अतः कस्यचित् कार्यस्य पूर्वमदर्शनं पश्राञ्च दर्शनं पूर्वावस्थातोSविशेषान्न स्यात् ; अतोस्ति पूर्वस्मात् कश्विद्दिशेषो यदागमे पूर्वमद्ृष्टं कार्य पश्चात् दृश्यते; अतो नैकान्तेन भेद:, नाप्यभेद इत्याशङ्कयति-स्यादिति । अत्रोत्तरमाह-न तहीति। यदि विशेषमात्रभेदेऽपि कार्यभेदो घठते, न तर्हि कार्यभेदो वस्त्वभेद बाधते; किंतु कार्यमेदात् वस्त्वमेदानुपमर्देन विशेषमात्रभेदोऽनुमीयेत, अभिन्नेऽपि वस्तुनि तावतैव कार्यभेदोपपत्तेः । अतो यदुक्तं कार्यभेदाद्वस्तुभेद इति तदेवं सति विघठितमित्यभिप्रायः । ननु विशेषमात्रभेदेऽपि नाद्वैतसिद्धिरित्याशङ्क्याह-तच्चेति। सत्यं विशेषमात्रं भिन्नमिच्छामः; किंतु न तत्सत्यम्; अपि तु काल्पनिकम् ; तच्चावस्तुत्वान्न द्दतमावहतीति भावः। ननु सत्यमेव तत् किं न स्यादित्याशङ्कयाह-वस्त्विति। वस्तुवृच्या सतस्तस्य विशेषमात्रस्यायोगा- दघठमानत्वादित्यर्थः । तत्र हेतुमाह-तच्वेति। तद्भावस्तच्वम् अभिन्न- त्वम् ; वस्तुतो विशेषाणां भिन्नत्वाभिन्नत्वयोरसंभवादित्यर्थः। ते चेद्वस्तुनो न भिन्नाः, ततो वस्त्वेव परम् ; न ते पृथक् सन्ति। अथ भिन्नाः, न ताहि वस्तुनः, असंबन्धाद्। न हि भिन्नयोस्तादात्म्यमर्बुदहैमनयोरव। नापि समवायः; सोऽपि हि समवायिभ्यां भिन्नोऽभिन्नो वा स्यात; यद्य- भिन्न:, न पथगस्ति ; भिन्नक्षेत्, न तयोः स्यात्, असंबन्धात; तस्यापि ताभ्यां समवायान्तरकल्पनें चानवस्था। मिन्नोऽपि समवायस्ताम्यां स्वत एव संबन्धश्चेत् तावेव तथा स्ताम; किं तेन? असंबन्धो हि संबन्धमपें- क्षते, न संबन्धः, प्रदीप इव प्रदीपान्तरमिति चेन्न; समवायनोरसौ संबन्धो नात्मनः; तेनात्मनः समवाधिभ्यां संबन्धाय समवायान्तरापेक्षा युक्तेवि युक्तानवस्था। प्रदीपोपकतं चक्षुरितरवत्प्रदीपमप्युपलम्भयतीति युक्ता तत्र प्रदीपान्तरानपेक्षेति । किंच संबन्धश्षेत्संबन्धान्तरं नापेक्षते,

148 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

संयोगोSपि नापेक्षेत समवायम् ; नचैवं वैषम्यम्। किंच समवायः ससंबन्धिम्यां समवायेनान्येन संबध्यते, संबन्धत्वात्, संयोगवद। एवं सोऽप्यनेनेत्यनवस्था। किंच इहप्रत्ययहेतुः समवायः; न च गोत्वादिष्विह- प्रत्ययोऽस्ति । न हि 'इह गवि गौः' इति प्रत्ययः, अपि तु 'गौरयम्' इति सर्वेषाम्। अतः समवायो नास्तीति न सोऽपि वस्तुविशेषयोः संबन्धः। नापि संयोगः । सोऽपि हि संयोगिभ्यामभिन्नक्षेन्नास्ति; भिन्नक्षेत् केन ताभ्यां संबध्येत? समवायेनेति चेत्, स निरस्तः । न च खतन्त्र: संभवति। तस्मात् सोऽपि नास्ति। तेन संयोगोऽपि न वस्तु- विशेषयों: संबन्धः । अतो वस्तुनो मिन्नोऽपि विशेषों न भवतीति सूक्तम्।

एवं वस्त्वेकत्वेऽपि काल्पनिकविशेषमात्रमेदात् कार्यमेदं स्थिरवादिनः P.61-16 प्रत्यापाद्य क्षणिकवादिनं प्रति विशेषण तमाह-यस्त्विति। तुशब्दो विशेषार्थः । यस्तु क्षणिकत्ववादी तच्वमेवाभेदमेव सच्वाद्यात्मना विशेषस्य न मन्यते-विशेषा एवांत्यन्तविलक्षणाः क्षणिकं वस्तु, न त्वेकजात्यादि स्थायि किंचिदस्तीति मन्वान :- तस्य कारणसभावानुवर्ती कार्यस्भाव इति व्रीहिक्षणानां तत्सामान्यरूपेणासत्यमेदे तेभ्यः कथमेकरूपव्रीद्यङ्कराख्यकारयों- त्पादः। अथात्यन्तभिन्नानामपि तेषां कल्पिताब्जातिरूपेणाभेदाव् कार्यतुल्य- ताच्यते, एवं तर्हि कारणैकत्वेऽपि कल्पितादेव भेदात् कार्यभेदसिद्धे: कार्यमेदसिद्धये कारणभेदकल्पना गुर्वी वृथैवेत्यर्थः। निरन्वयो विनाशो येषामिति विग्रहः। क्षणिकवादिनां घठनाशे घठत्वस्य घठान्तरें मृदश्न स्वकपालादावन्वयो नास्तीति निरन्वय इत्युच्यते। अथ मिन्नेभ्योऽपि चक्षुर्विषयसमनन्तरप्रत्ययेभ्य एकज्ञानोत्पत्तेने कार्यामेदाय कारणामेदोऽपे- क्ष्यते, तेनात्यन्तभिन्नेभ्योंSपि क्षणेभ्यस्तुल्यरूपं कार्यमुत्पत्स्यत इत्युच्यते, तथा सति कार्यसमावस्य कारणसभावानुवर्तित्वव्याभिचारात् यथा भिन्ना- दप्येकरूपं कार्य तथैकस्मादपि कार्यभेदोपपत्तेर्न कार्यभेदसिद्धये कारण- मेद: कर्प्यः; तदेतदाह-अथेति। यदपि मिन्नानामेककार्यते चक्षुरा- दृदाहतं तदपि तस्यैवासिद्धम; तथाहि-चक्षुषो रूपग्रहणनियमे, समन- नवरकनस्य ज्ञानात्मत्वे, विषयस्य च तदाकारत्वे व्यापार इति वदत

तर्ककाण्ड: 149

चक्षुरादिकारणव्यापाराणां मिन्नो विषयस्तेनैवोक्त्त; तस्मान्न तत्रापि कार्यामेद इत्याह-अपि चेति। कार्यसाम्यस्य कारणामेदानपेक्षत्वे दोषान्तरमाह-P.51-21 यदि चेति । तर्हि ब्रीह्यड्करान्मृत्प्रच्छन्नस्थ प्रीहेरनुमानं न स्यादित्यर्थः । कुत इत्याह-भिन्नेति; यवक्षणादपि ब्रीह्यङ्करस्योत्पत्तिसंभवादित्यर्थः । एतदेवोपपादयति-हेत्विति। कार्यसाम्ये हेतुसाम्यं चेन्नोपयुज्यते, ततो

यवक्षणादपि स्यात्, अभेदकलपनां विना तयोरविशेषादिति भावः। तत्रा वश्यं कार्यसाम्याय हेत्वभेदकल्पना त्वयाप्यास्थयेति तुल्यत्वमावयोरित्युक्तं प्रतिष्ठापयति -- तत्रेति। अत्र परश्षोदयति-स्यादिति। यदर्थक्रियाकारि, तत् सत् ; नेतरच्च शशश्रृङ्गादि। मेदोऽपि चेदर्थक्रियाहेतुः न तर्हि कल्पितः; किंतु सन्नेवेत्यर्थः । सिद्धान्ती त्वाह-तुल्यमिति। अभेदोऽपि तव कार्यतुल्यत्वहेतुर्न कल्पितः स्यादित्यर्थः ।

अथ मत नार्थक्रियाभेदमात्राद्दस्तुभेदं बूमः; किंतु विरुद्धार्थक्रियाभेदात्; न ह्सावेकत्र संभवति ; तदाह-योऽपीति । एतदेव प्रपश्चयति-तथा हीति। तस्योत्तरमाह-तस्यापीति। ननु विरुद्धार्थक्रियामेदाद्भावमेद उक्त :; न च दाहपाकौ विरुद्धौ; अतः कथमिद्मुत्तरमित्यमिप्रायेण पृच्छति-कथमिति। सिद्धान्ती त्वस्योत्तरत्वमुपपादयति-इदमिति । यदि तावदेकत्र जननमरणादीनामसंभवो विरोधशब्दस्यार्थः, सोऽद्वैतिना- मस्माकमसिद्ध :; अस्माकं हि विरुद्धं च सर्वमेक्त्रात्मनि समवेतम्। अथ मिथो व्यवच्छिन्नता विरोधः, जननमरणादयक्ष तथेत्युच्यते, ततोऽन्यतो वस्तुभेंदसिद्धि:। एकस्यापि वह्वेर्मिथो व्यवच्छिन्नयोर्दाहपाकयोर्दर्शनादि त्यर्थः । न च तयोभिथो व्यवच्छिन्नत्वमसिद्धम्, नानात्वेन तत्सिद्धे: । अतस्तथाभूताच्चेद्दस्तुमेद:, ततोSनेकरुपरसादिधर्मकपृथिव्याद्यपि नैकं स्ा- दित्यर्थः । अथ हर्ष: शोकाभावात्मकः, शोकश्र हर्षाभावात्मक इत्यय- मनयोर्विरोधः ; तत्र तौ चेदेंकत्र युगपत् स्याताम, ततः शोकस्य भावः, तदभावात्मकस्य हर्षस्य मावाच्चाभावः; तथा हर्षस्यापि मावः, हर्षाभावा त्मकस्य शोकस्य भावाच्चाभावः; न चैकत्रैकस्यैकदा भावाभावौ संभवतः।

150 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

अतस्तयोरीदशाद्विरोधात् तदाश्रयभूतभावभेदोऽवसीयते; एवं जननादिभ्यो- डपीति चेत् ; तदसत् ; एवं हि परस्पराभावात्मकत्वाड्धर्मोवेव भावरूपौ न स्तः; कुतस्तयोरविरोधाद्धावभेदावगतिः१ तथा खपुष्पादिषु हर्षशोकथोरभावा- P.52-18. दन्योन्याभावात्मकयोस्तयोः प्रसङ्गः । तदेतत्सर्वमाह-अथेति। अथ वध्यघातकभावोऽनयोर्विरोध इत्युच्यते, तदपि न; यतो जातो घातको वध्यं हन्ति, न च मिन्नाधिकरणे इत्यतो भूत्वैव वध्येन चैकाधिकरणे वध्यं घातको हन्यात्। ततश्रैकाधिकरणयोरेव वव्यघातकभावात् न ततोऽ- धिकरणभेदावगतिः । अथापि स्यात्, तथाप्येकाधिकरणत्वदर्शनान्नाघिकरण- मेदानुमानमव्यभिचारम्, एकाधिकरणयोरपि वध्यघातकयोर्दर्शनादित्याह- अथेति। न विद्यते व्यभिचारोऽस्येति विग्रहः। अथ भावाभावरूपौ धर्मों विरोधिनौ; यथा- नित्यत्वानित्यत्वे मूर्तत्वामूर्तत्वे च; तयोरेक- धर्मत्वासंभवाडर्मिमेदोSवसीयत इत्युच्यते, तदपि न; न हि यो धर्मों यत्र वर्तते स तमवश्यं व्यामोति; न हि रथा रथसंयोगा वा नभो व्यापुवन्ति प्टथिव्यादींश्र, रथानामवच्छिन्नत्वात् अवच्छिन्नरथाश्रयत्वेन तत्संयोगानामप्यवच्छिन्नत्वात्। यथा सथादयस्तत्संयोग।श्चैवमन्येSपि येऽव- च्छ्न्नाः । ये च नित्यानित्यत्वादयो धर्माः, ते नानवच्छिन्नाः । अत एवानन्तात्माख्यमर्थमाश्रयन्तोऽपि न तं व्यामुवन्ति । ततश्ष तेषां नित्यत्वात्मकभावतदभावौ न विरुध्येते। अतो न भावाभावयोर्विरोधाव् तद्धर्मिणो भेदावगतिरिति। तत्सर्वमाह-अथेति। ननु संयोगादेरव्या- पित्वादेकत्र व्योन्नि भावाभावौ युक्तौ; नित्यत्वं त्वात्मनो व्यापि; ततश्ष तदभावस्यानित्यत्वस्य तदेकाश्रयत्वासंभवादात्मनो भिन्नं क्षित्याद्याश्रयः प्रतीयत एव । अत्र बूम :-- स्यादेवं यद्यनित्यत्वं नाम धर्मस्तच्वतोऽस्ति; मायामात्रं तु तत क्षित्यादिरूपेणात्मनि कल्पितम्। न च मायायां विरोधोऽस्ति ; न ह्येकस्य चन्द्रमसो द्वित्वं विरुध्यत इति भावः ।

मतान्तरमाशङ्कयति-यस्त्विति । व्यतिरेकमाह-एकत्व इति। अव्यवस्थामाह-तथा चेति। अन्यथेति; यदि तिलात् तैलमेव स्याद्, न दधि, यदि चैकस्मिन् नश्यतीतरन्न नश्येत् तदेत्यर्थः । अत्र परवचन कनि तविति । सर्व सर्वत्रोपयुज्येतेति; सर्व प्रयस्तिकादि सर्वत्रैव

तर्ककाण्ड: 151

तैलदध्यादिषु हेतुत्वेनोपयुज्यतेत्यर्थः । एवमाशङ्क्य दूषयति-तस्थापीति |P,58-7. यदि कार्यनानात्वं व्यवस्था, तया तिलानां पयसक्ष भेदं प्रतिजानाति, तदेदमेवोत्तरमित्यन्वयः । ननु क्षीराद् दभ्नो जन्म नान्यत इतीयं व्यवस्थोक्ता, न कार्यनानात्वमात्रम् ; अतः कोऽयमनुक्तोपालम्भ:१ सत्यमुक्तम् ; किंतु तिलपयसोरन्यत्वे सतीयं व्यवस्था, व्यवस्थया च तयोरन्यत्वसिद्धिरितीत- रेतराश्रयग्रस्तत्वादयुक्ता। अतो व्यवस्थां वदता कार्यनानात्वमेव वाच्य- मित्यभिप्रेत्येदमुक्तमित्यदोषः । अथ पूर्वोक्तामेव व्यवस्थामाह, तत्रोच्यते- अथेति। व्यवस्था हि भावानामन्यत्वसाधनम्। सिद्धं च साघनं भवति, नासिद्धम् । तद्यदि पयसो दभ्नो जन्म नान्यत इति व्यवस्थाया लक्षणं स्यात्, ततो यदन्यत्वं साध्यत्वेनासिद्धं तत् साधनभूताया व्यवस्थाया लक्षणमनुप्रविशेत्। न च तद्युक्तम्, साध्यत्वेंनासिद्धस्यान्यत्वस्यानुप्रवेशे तस्या व्यवस्थाया एवासिद्धिप्रसङ्गात्। ततश्चेतरेतराश्रयः स्यादिति भावः। तस्मात् दघिजननशक्तिस्तदभावश्ष व्यवस्था। ततस्तिल- पयसोभैदो गम्यते। न ह्ेकत्र विषये दधिन्येकस्य पयसः शक्त्य- शक्ती युज्येते। अतः पयसः शक्तिः, तिलानामशक्तिरिति तयो मैदसिद्धिरिति वाच्यमित्याह-तस्मादिति ; यस्मात्पूर्वोक्ता व्यवस्था दुर्घठा, तस्मादियं वाच्येत्यर्थः । सिद्धान्ती त्वाह-स चेति। अयं च हेतु- रनन्तरमेंव 'अतो नैकस्य भावाभावविरोधः' इत्यत्रास्माभिर्निरस्तः । अतो नेदमपि व्यवस्थालक्षणमिति भावः। पूर्वोक्तमेव भावाभावयोरेकत्राविरोष दष्टान्तेन द्रढयति-यथेति। यथा दीर्घकाला देवदत्तादय: परिमितकालै- र्बाल्ययौवनादिभिः संबध्यमानास्तत्काले तद्र्माणः पश्रादतद्धर्माणो मवन्ति न विरोधस्थानत्वं भजन्ते, तथा परिमितदेशैः रथतत्संयोगादिमिरिव विपुल- देशा: प्रथिव्यादयः, अनन्ताश्षात्मादयोSनित्यत्वादिमिः संबध्यमाना न विरोघपद्भाज इत्यर्थः । अत्राशङ्कयति-कथमिति। धर्मस्य धर्मिणोऽ- व्यततिरेकात्तस्याप्यनन्तत्वमुचितमिति भावः। अत एवाव्यतिरेकपक्षानभ्युप- गमेंन तावदुत्तरमाह-व्यतिरेक इति। यद्यनन्तादव्यतििक्तो धर्मः स्याद, सोऽपि तद्वदेवानन्तः स्यात्। व्यतिरेकें तु तस्य मिथ्यात्वे वा अनन्त- स्याप्यन्तवद्धमासंभावना नास्तीत्यर्थः। अव्यतिरेकपक्षेSपि सा नास्तीत्याह-

152

P. 58- .अव्यतिरेकेऽपीति । दीर्घकालादव्यतिरिक्ता धर्मास्तद्वदेव दीर्घकाला न, पुनर्मितकाला भवन्ति; अतस्तथवानन्तस्याप्यन्तवान् धर्मो भवि- ष्यतीत्यर्थः ।

यस्तु क्षणिकवादी दीर्धकालमर्थ न प्रतिजानाति तं प्रति दृष्टान्ता- सिद्धौ तेन दष्टान्तेन नैकत्र भावाभावयोः समावेशः सिध्यतीत्याशङ्क्य तं प्रत्येकत्र भावाभावयोः समावेशं दर्शयितुं पूर्वोक्तमेव शरोकार्ष पुन- रयोजयति-यस्त्विति । तद्विवृणोति-एक इति । एको वहिक्षणः किंचिदेव तृणतण्डुलादि दहति पचति च, न जलादि; तथा च तृणादीन् प्रति दाहकः पाचकश्ष, नलादिषु न तथा, न च भिद्यते; तस्मा- देकत्रापि शक्त्यशक्त्यादिलक्षणभावामावधर्मदर्शनान्न ततो भावभेदावगति- रित्यर्थः । अस्मिन् पक्षे क्वचित् दाहपाकयोर्भावः क्चिदभाव इत्ययं विभागों व्याख्येयः। ननु विषयभेदादत्राविरोधो युक्तः; शक्तशक्ती त्वेकविषयेणैकस्य विरुद्धे इत्याशङ्क्य तदेव श्रोकार्ध पुनरन्यथा योंजयति-तथेति। एकोऽपि वहिक्षण एकस्मिन्नेव दाहे पाक्ये च किंचित् दाहं पाकं च करोति; तेन दाहकः पाचकश्ष; ततोऽन्यन्न करोतीत्यदाहकोंSपाचकश्रेति 'न च भिद्यते' इत्यनुवर्तते। अयमेव च दाहपाकविभागो योज्यः । एवं क्षणवादिनमेव प्रति साशङ्कमेकत्र समा- वेशं दर्शयितुमुदाहरणान्तरमाह-तथेति। बौद्धा अभिमन्यन्ते-बीजमशक्तं चेत क्षित्यादिसंयोगेऽपि नाद्रं जनयेत् सिकतावत्; शक्तं चेन्न क्षित्या- द्यपेक्षेत; क्षित्याद्ाहितविशेषं जनयतीति चेत्, न तर्हि सतः शक्तम्; अशक्तं चाहितविशेषमपि न अनयति, दुष्टबीनवत्। अपि च विशेषे सति भावादपति व बीजे सत्यप्यभावात् स हेतुः स्यात्, न बीजम्। न च स भिन्नोऽमिन्नो मिन्नामिन्नो वा संभवति। तस्मात्सदृशक्षणपरं- पराप्राप्ताः क्षितिबीजादिक्षणाः प्रत्येकं शक्ता अप्येकमेवाङ्डरं कुर्वन्ति, न प्रतिस्मनेकान्। ननु कृतस्य करणाभावात् यदेकेन कृतं तस्यान्येन करणं न स्यात; स्यादेवं यदि क्रमः स्यात; सह क्रियायां तु कृत इत्येव नास्ति। यस्यापि सामग्री जनिका तस्यापि सा एकमेवाड्कुरं जनयति, नाङुरान्तराणि । तथाच सत्येकस्यापि जनकत्वमजनकत्वं च

तर्ककाण्ड: 153

'न च भिद्यते' इत्यत्राप्यनुवतेते। इतिरुदाहरणसमाप्तौ। जनकत्व-P.58-21. मजनकत्वमिति; जननशक्तिरशक्तिश्रेत्यर्थः । नन्वेकत्रैकस्य शक्त्यशक्ती विरुध्यमाने तिलपयसोर्भेंदं गमयत इत्युक्तम्। तत्रैव व्यभिचारो वाच्यः । न चेह तथा ; तथाहि-बीजानामेकत्रैवाडरे शाक्तिः; न च तत्राशक्तिः, अपि त्वन्यत्र ; अतो वैषम्यान्न बीनादिव्यामिचार इत्याशङ्डयति-अथति। अन्यत्राशक्तिस्तु भिन्नविषयत्वादेवाविरुद्ेति भावः । सिद्धान्ती तु वाक्- छलेन साम्यमाह-अन्यमिति। भवत्वेकत्रैव शक्तिः; तथाप्यतीतमप्येक- मनागतं च; अतश्चैकत्रैव शक्तिरेकत्रैवाशक्तिरिति शक्त्यशक्त्योः समान- विषयत्वात्साम्यमेवेत्यर्थः। अथ कार्यगम्यत्वाच्छक्तेरनन्तरोत्पन्न एवाड्करे तेषां शक्तिः, नातीतानागतयोरिति न च तत्रैवाशक्तिः, तिलपयसोस्त्वेक- त्रैव दक्नि शक्तिरशक्तिश्च; ततश्ष वैषम्याद्वीजादिभिर्न व्यमिचार इति पुनराशङ्गयति-अथेति। तत्रोत्तरमाह-अभेदेऽपीति। एतदुक्तं भवति- यत्तावद्दधि पयसो जातं तदभेदात् तिलेभ्योऽपि जातमेव; अतश्च यथा पयसस्तत्र शक्तिरेव नाशक्तिरिति न शक्त्यशक्त्योर्विरोधः, तथा तिलाना मपि; अतों न ततस्तयोर्मेदावगतिः । अथ च दन्नि चत्तिलानां शक्तिः, दध्यन्तरमपि जनयेत् ; न च तथा; अतोऽशकत्तिरप्यस्तीति शक्त्यशक्त्यो- विरोध इत्युच्यते, तन्न; पयोज एव हि दव्नि तिलानां शक्तिर्न दध्यन्तरे, बीजादीनामिवातीतानागतयोः; अतश्ष यत्न शक्तिस्तत्राशक्तिरेव नास्ति; कया विरोध: स्यात्१ या त्वन्यत्राशक्तिः, सा विभिन्नविषयत्वादविरोधि- नीति न शक्त्यशक्त्योर्विरोध इति। एकत्र चेच्छक्तिरन्यत्रापि तुल्यजातीये स्यात् ; अतस्तदपि तिला जनयेयुरिति चेत् तन्नत्याह-न हीति।

तदूषयति-तदपीति अनैकान्तिकत्वमाह-एकत्वेऽपीति। तदेव प्रपश्चयति-तदेवेति। एकमपि वस्तु सहकारिसहित कार्यें विनियुज्यते न केवलम् ; अतश्वेकत्रापि विनियोगाविनियोगसच्वेनानैकान्तिकत्वात् न वस्तुमेदावगतिहेतुत्वमित्यर्थः । अथ सहकारिसंनिधानोपािमेदात् मिन्नमेव वस्तु केवला; अतो नानैकान्तिकत्वमित्याशङ््यति-अथेंति। सिद्धान्ती

154 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

P.54-8. त्वाह-औपाधिक इति। यदि सहकारिसंनिधानोपाधिभेदाद्वेदः, औपाधिक- स्तर्हि; यश्चौपाधिकः स प्रतीयते परम्, न वस्तु संस्पृशति, बिम्बप्रति- बिम्बयोरिव; अतोऽपरमार्थः; अपरमार्थश्ष भावानां भेदोऽस्मामिरभ्युपेयते। अतोऽस्मत्पक्षमेवाश्रि तोऽसीति भावः । क्षणिकवादिनस्तु केवलात् पय :- क्षणात् सहकारिसहितः पयःक्षणोऽत्यन्तभिन्नः; तथा सिकतापीति सापि दन्नि विनियुज्येत। अथादष्टशक्तित्वात् सिकता दव्नि न विनियुज्यते, ततो नवोऽपि पयःक्षणः पूर्वमसच्वान्न दष्टशक्तिरिति न विनियुज्येत । न चैकजातिमुखेन स दृष्टशक्तिरिति वाच्यम्, जातेस्तैरनम्युपगमादिति भावः । अथानादिवासनाकल्पितकजातिमुखेन दृष्टशक्ते: पयःक्षणात् नव- स्याभेदात्तस्मिन् दृष्टशक्तावयमपि दृष्टशक्तिरित्यस्य विनियोगसिद्धि, न सिकताया विजातीयक्षणाया इत्युच्यते, ततः परस्याप्यभेदवादिनोSविद्या- कल्पिताद्वेदाव् पयःसिकतयोविनियोगाविनियोगौ सेत्स्यत इति विनियोगा- विनियोगव्यस्थया भावभेदकल्पना व्यर्थैवेति भावः । एवं भेदामेदवादिनं प्रत्याह-योऽपीति। यथा मेदाभेदौ विरुद्धौ धर्मावेकत्र भवतः, तथा जनकत्वाद्यपीति न ततस्तिलपयसोमैदसिद्धिरित्यर्थः । जनकत्वाजनकत्वा भ्यामित्युपलक्षणम् ; शक्त्यशक्त्यादयोऽपि सर्वे द्रष्टव्याः ।

इदानीं सर्व पूर्वोक्तमर्थमुपजीव्य सपक्षमुपसंहरति-तदिति ; तस्मा- दित्यर्थः । सहः; क्षम इत्यर्थः । श्रोकार्थ विवणोति-एकत्रेति। 'अर्थ- क्रियाकते मेदे' इत्यत आरम्य यावदुक्तं तत्सर्वम् 'एवम्' इत्युप- जीवितम्। तदेव 'एकत्र' इत्यादिना 'संमवान्' इत्यन्तेन सुखसमरणा- यानुकीर्तितम् । 'व्यवस्थायाश्र' हत्यत्न 'अनैकान्तिकत्वात्, असिद्धत्वाद्दा' इत्यनुवर्तनीयम् । इममेव सपक्षं श्रुत्या द्रढयति-तदेतदिति। श्रुति विवृणोति-एतदिति। "यन्हूतम्" इत्यत्र 'यदेकोऽपि' इत्यनुवर्तते । "अतो ज्यायान्" इत्याशङ्गितोत्तर योजयितुमाशङकां तावदाह-पुर्वेति । "सहस्र-" इत्यादौ पूर्वस्मिन् ऋगद्दये निर्दिष्टानां विरुद्धत्वेनाभिमतानां धर्मकार्यव्यवहाराणामेकोऽपि सन् कथमाश्रय इत्यर्थः । तत्रैकस्य सहस- शीर्षल्मडष्टत्वाइ्िरुद्धम् । सर्वभूमिव्यापिनस्तु दशाङ्गलत्वमन्याय्यम्।

तकेकाण्ड: 155

अञ्रोत्तरमाह-अत इति। 'अतः' इतीदमा संनिहितमुच्यते। तच P.56-5. प्रत्यक्षतः, शब्दतो वा । तत्र प्रत्यक्षमाश्रित्य 'अतः प्रत्यक्षाभिमतात्' इत्युक्तम् । शब्दमाश्रित्य च 'पुरुष एवेदमिति सर्वशब्दनिर्दिष्टात्, उतामृतत्वस्येत्यनेन वा निर्दिष्टात्' इत्युक्तमिति विवेक्तव्यम्। कथमनेन देवादिप्रपश्चस्य निर्देश :! उच्यते-मर्त्यस्य देवादेरमृतत्वस्येशान इत्यर्थात् देवादिप्रपश्चस्य निर्देशः । प्रतीकनिर्देशो वायम्-"यदन्नेनातिरोद्दनि" इत्यनेन देवादिप्रपश्चस्य निर्देशः; यद्धि यस्यादनीयं तत्तस्यान्नम्; देवानां चामृताद्यन्नमिति । ततश्र यदन्नेनातिरोहति प्रादुर्भवति च तस्य चेशान इति देवादिप्रपश्चनिर्देशः । भेदेनेति ; इत्थंभूतलक्षणे तृतीया; इत्थंमूतादित्यर्थः । सर्वं चेदं प्रपश्चादित्यस्य विशेषणम् । वृद्धतर इति ; सर्वथातिशयितोऽनन्त इति यावत् । अनेन ज्यायानिति "वृद्धस्य च" इत्यनेन ज्यादेश इति दर्शयति। तदेवमनन्तेSस्मिन्नेकस्मिन्नपि पुरुषे परिच्छिन्नानां विरुद्धानामपि नित्यानित्यत्वादीनां समावेशो न न युज्यते। अतोऽनन्ततो भावमेदावगतिरित्यभिप्रायेणाह-वेनेति। एतदेवानन्तत्वं श्रुतिः प्रकारान्तरेण दर्शयतीत्याह-तदेवेति। तां व्याचष्टे-कृत्स्नो- Sपीति। विश्वा इति ; "शेश्छन्दसि बहुलम्" इति शेर्लोपः । पाद: चतुर्थी भागः; कनीयान् अल्प इत्यर्थः। भाग इवेति; निर्भागस्य तत्वतो भागाभावादवच्छिन्नप्रपश्चोपाधिकल्पितः स इति दर्शयितुमिवशब्दः । कथ प्रपशावच्छिन्नस्य भागस्याल्पत्वं पुरुषस्य च ज्यायस्त्वमित्यपेक्षाया- मुत्तरमृक्पादं योजयति-तथा हीति। पादा भागा; त्रयः पादा अस्येति विग्रहः; रूपमन्यपदार्थः । त्रित्वेन च पादानामेकस्मात् पादाद्वैपुल्यतो- Sनन्तत्वमभिप्रेतम्। अथवा अमृतत्वमविनाशित्वम्; तच्चाजत्वादिधर्मोप- लक्षणार्थम् । अजस्यैव हि तत्, न जन्मवतः । तदयमर्थ :- अपरि- मितम्, अत एवानन्तम्, मरणादयो भूतधर्माः यस्य प्रपश्चस्य तेन शून्यम् , अस्य पुरुषस्य रूपं दिवि प्रद्योतावस्थायां विशुद्धचैतन्याव- स्थायां प्रमोदावस्थायां नित्यनिरतिशयानन्दावस्थायां सूर्यमण्डले वा स्वर्ग- स्थाने वा वर्तत इति। एतदुक्तं भवति-प्रपश्चस्यावच्छिन्नत्वात् सप्रपशं ब्रह्मरूपमल्पम्, अप्रपशं त्वपरिमितम् ; अतोऽस्य विरुद्धाविरुद्धवर्मकार्य-

156 बह्मसिद्धि व्याख्य

व्यवहाराश्रयत्वमुचितमिति। नन्वनन्तं सर्वत्र वर्तते ; तत्कथं सूर्यमण्डले P. 55-12 द्युस्थाने वेत्युक्तमित्याशङ्क्याह-तत्र हीति । तद्विवृणोति-तद्धीति । उपलब्धिः उपासनाज्ञानमभिप्रेतम् ।

'एकस्यैव' इत्यादिश्र्लोकमन्यथा व्याचष्टे-अपर इति। कल्पः अर्थः । घटनाकार्यमेदात् पूर्वोक्तया वा व्यवस्थया कल्पितेऽपि त्वया कारणयोस्तिलपयसोमेंदे, त्वां पृच्छाम :- तिलकार्यात् तैलात् कार्यान्तरं दधि किमिति पयसो भवतिः द्वाभ्यां संभूयैकमेव कार्य किमिति न क्रियते? अथापि तिलपयसी पृथक् कार्य कुरुतः, तथाप्येकजातीयं किं न कुरुतः! तदा च कार्यान्तरशब्दो भिन्नजातीये द्रष्टव्यः । किमिति चोभयमुभाम्यां न क्रियतेः सोऽयं संकरः । पयसस्तैलं तिलेम्यो दधीति विपरीता वा व्यवस्था किं न स्यात् ? पयसः सकाशात तिलसिकतयो- रभेदाविशेषेऽपि किमिति वा तिलेम्यस्तैलम्, न सिकताभ्यःः इति। किंच दष्टत्वादपि मिन्नानामेककार्यत्वमेकजातीयकार्यत्वं वा युक्तम् ; ष्टं हि चक्षुरादीन।मेककार्यत्वम्, एकजातीयशरादिकार्यत्वं च शरशरृङ्गादीनाम् । तिलपयसोमैदेऽपि किमिति तिलेम्यस्तैलम्, पयसो दधि, न तु विपर्ययः? इति विपरीतव्यवस्थाविवरणमात्रम्। अथ मतम्-अचिन्त्येभ्यो भाव- सामर्थ्येम्यः कार्यभेदः कार्यव्यवस्था; सत्यां च तस्यां न विपर्ययः सेत्स्यतीति ; ततो वरमेकस्यैव सोऽस्तु सामर्थ्यातिशयः, यदेकस्मादप्यनेकं व्यवस्थितमविपरीतं च कायै भवतीति; एककारणमात्रेण एकस्य वा सामर्थ्यातिशयमात्रेण कार्यमेदादिसिद्धेरप्रमाणिका भावानां गुर्वी भेद- कल्पनेत्यर्थः । अचिन्त्येम्य इत्यस्य विवरणम्-अचिन्त्यानीति । 'कस्माद्भवन्ति, कथं भवन्ति' इत्येवमुपपत्तितश्चिन्तयिंतु न शक्यन्ते, किं तु कार्यदर्शनैस्तत्सामर्थ्यानां व्यवस्थोन्नीयते। कार्य तु तिलपयसोर्मिन्नं व्यवस्थितमविपरीतं च दृश्यते। अतस्तथैव तानि व्यवस्थितानीति भावः। एतच्चाविद्यात्मिकां शक्तिमभिप्रेत्योक्तम्। न तच्वतो भिन्ना अभिन्ना मिन्ना- मिन्ना वा शक्तिरस्ति।

एकस्मादप्यनेकं कार्य दष्टम् ; यथा-वहेर्दाहपाकावित्युक्तम् ; तत्र घोदयति -स्यादिति । तत्परिंद्दरति-तत्रेति। शक्तीनां भेदेऽपि

तर्ककाण्ड: 157

वह्वेरेकत्वादिति भावः । नन्वेकस्मादपि वहेः कार्यभेदः शक्तिमेदनिबन्धनः; न चाभेदवादिनां शक्तिमेदोऽस्ति। नैवम् ; अस्माकमपि मायात्मक- शक्तिभेदस्येष्टत्वादित्यदोषः । अथ सत्यपि वह्नौ मन्त्रादयुपहतायां शक्तौ कार्यादर्शनाच्छक्तीनामेव कारकत्वमभिप्रेतम् ; ताक्ष भिन्नाः; तेन कारण- भेदादेव तत्र कार्यभेद इत्याशङ्गयति-अथेति। अत्रोच्यते-यथेति। P.56-1, रूपमिति; अत्र 'अभिन्नम्' इत्यनुवर्तते। श्रोकार्थ विळ्ृणोति-एकस्येति। एकस्य वह्ेरनेकदाहादिकार्यसंबन्धविरोधात् शक्तिभेदः कल्प्यत इत्यर्थः । शेषं सुगमम्। किंच एकस्माद्वह्वेरनेकाः शक्तयश्रेदव्यतिरिक्ताः, ततो वहि- रेकोऽनेकश्रैष्टव्यः । तत्र वह्वेरेकत्वं तद्तेनैवानेकत्वेन चेन्न विरुध्यतें, नतरां कार्यगतेन। अतश्चैकस्मादपि कार्यानेकत्वसंभवात् न कार्यानेकत्वेन कारणभेदसिद्धिरित्य्भिप्रायेण सोपहासमाह-अपि चेति। अथैकस्माद्ढवे- व्यतिरिक्ताः शक्तयः कथं तस्य तदाश्रयत्वमिति वाच्यम्। तेन सह तासां संश्लेषस्तदाश्रयत्वमिति चेत्, स किं तादात्म्यलक्षणः उत नैरन्तर्यम्? न तावत्तादात्म्यलक्षणः, मिन्नानां तद्योगात्। तादात्म्थे हि तयोरेकत्वमेव स्यात्, न भेदः । नैरन्तयें च संश्लेष आश्रयत्वे, दाह- शक्तिकवहिसंनिकृष्टस्य काष्ठस्यापि तन्नैरन्तर्यमस्तीति तदाश्रयत्वप्रसङ्ग। न हि यद्दव्यस्य सनिकृष तत्तच्छक्तेरसंनिकृष्टं भवति; न हि चक्षुर्द्रव्यस्य संनिकृष्टं तद्रूपस्यासंनिकृष्टं मवति; अन्यथा रूपोपलब्घिरेव न स्याद्। एवं च विभूनां सर्वैः शक्तिमद्विरर्यैः संनिकर्षात् सर्वशक्तित्वप्रसङ्ग: । तस्मात् शक्तीनां कंचिदुपकारं कुर्वतो बह्वेरनेकशक्त्याश्रयत्वं वाच्यम्। स च शक्तीनां भेदाद प्रतिशक्ति भिन्नः। तदेवमेकस्माद्यथानेकोपकार- सिद्धि:, तथानेककार्यसिद्धिरपि स्यादिति न कार्यभेदात् कारणभेदसिद्धि- रिति। तदेतत्सर्वमाह-अथेति ।

इदानीं प्रकरणार्थ संकलय्योक्त्वा मतान्तरमवतारयति दूषयितुम्- एवमिति । यदेव कार्यभेदादिविपक्षव्यावृत्तिमुखेन बौद्धानामनुमानमुक्तं तदेवान्येषामन्यथानुपपद्यमानमर्थापत्तिरिति मत्वोक्तम्-अर्थापच्या वेति। अन्योन्याभावो हि भेद :; न च सोऽक्षगोचरः, भावमात्रग्रहणयोग्यत्वा- दिन्द्रियाणाम् । न च लिङ्गगम्यः, प्रमाणान्तरागोचरे संबन्धिन्यभावे

158

लिङ्गिनि, तेन सह कस्यचिल्लिङ्गस्याढष्टसंगतित्वात्। अर्थापत्तिरपि पयसो दभ्ो जन्म नान्यत इति व्यवस्थाहेतुका; सा चेतरेतराश्रयत्वदोषग्रस्तत्वा- न्नान्योन्याभावरूपे मेदे प्रमाणम्। तस्मात् भावोपलम्भहेतुम्यश्चक्षुरादिम्यः प्रमाणान्तरं प्रमाणानुत्पादलक्षणं, विधायकाद्दा भावज्ञानात् प्रमाणान्तरं व्यवच्छेदकलवेन 'नारिति' इति ज्ञानमन्योन्याभावायाश्रयितव्यम्; तद- धीना हि भावानामन्योन्यमसंकर्णितेति ये मन्यन्ते तान्, प्रत्युच्यते- P.57-3. अन्योन्येति । प्रमान्तरेति; प्रमाशब्दः करणसाधनो भावसाधनो वा; तथाच दर्शितम्-'सदुपलम्भहेतुभ्यः' इत्यादिना; विषयप्रतिषेध्ययोमेंदा- द्िना 'अस्मिन् भूनले नेदं घटादि' 'नायं घटः पटः' इति चोभयविधा निषेधधीर्न भवतीत्यर्थः । नन्वन्योन्याभावो भेद इति परेणोक्तम् ; स च तादात्म्याभावो नाधाराधियाभावः; तत्र 'नायमयम्' इतिमात्रं वाच्यम्, न 'नास्मिन्निदम्' इति। सत्यम् ; न व्यर्थम् ; दष्टान्तार्थ हि तत् ! श्रोकं व्याचष्टे-नेति । खलुशब्दः प्रसिद्धिद्योतनार्थः। कुत इत्याह- नानपेक्षितेति। न हि यत्र यो निषिध्यते तावनपेक्ष्य 'नेदमिह' 'नायमयम्' इति निषधो भवति ; भवन् वा 'न' इत्येतावन्मात्रं स्यात्; ततश्रागृह्यमाणविशेषत्वात् सर्वशून्यतामापादयति; न भावविशेषयोरन्योन्या- भावरूपं मेदमिति 'अपि चानपेक्षितविषयनिषेध्यव्यवच्छेदे शून्यता प्रमाणार्थः' इत्यत्रोक्तम्। एतच्च परेषामपि संमतमिति गृहीत्वा इत्यादिना दर्शितम्। तदेवं विषयनिषेध्यप्रतीतौ सिद्धायां यदि सा तयोरनवगतः भेदयोर्वस्तुमात्रत्वेन स्यात्, तदा 'इदं निषेध्यम्, विषयस्त्वयम्' इति विभागाभावान्निषेध एव न स्यात्। वस्तुमात्रं ह्यनवगतमेदं यदि विषयः, निषेध्यं न स्थात्। अथ निषेध्यः, ततो विषयो न स्यात्। विषयाभावे च 'घटो नास्ति' इति घटस्यात्यन्तिको निषेध: स्यात्, नान्यत्र सिद्धस्य देशविशेषे; न क्वचित्सिद्धस्यात्यन्तिको निषेधो युज्यते; न चात्यन्तम सिद्धस्य, अप्रसक्तेः ; एतच्च 'अन्यथा दैवनिषिद्ध कः प्रतिषेधोSप्राप्त रूपे!' इत्यादिनोक्तम्। व्यवच्छेदावधि: व्यवच्छिद्यते अस्मिन्निति विषयोS- मिप्रेतः । अथ न वस्तुमात्रस्य विषयनिषेध्यत्वे, किंतु वस्तुविशेषयोरेव ययो: कयोश्विदित्युच्यते, ततः सर्वस्य सर्वत्र निषेध: स्यात्, विशेषा

तर्क काण्ड: 159

नवधारणात्। तस्मात् भिन्नस्वभावेन विशिष्टौ च विषयनिषेध्यौ प्रतिपद्य परेण निषेधः प्रतिपत्तव्यः; एवं हि स संभवेत् ; अन्यथा विषयनिषे- ध्ययोरविभागाप्रतिपत्तौ न संभवेत् । विशिष्टयोश्ष तयोः प्रतीतौ क्वाचदेव निषिध्यत इनि नियमः स्यात्। अन्यथा सर्वः सर्वत्र निषिध्येतेत्युक्तम् । किंच प्रतियोगी निषेध्यः; न चानवगतमेद: स भवति; अन्यथा स्वस्य स्वयं स स्यात्। यद्वा अनवगतभेदः सामान्यमात्रेणावगतः प्रतियोगी भवति। ततः स्थाणावविशेषेण प्रतीते पुरुषोSप्यूर्ध्वतासामान्येन प्रतीतः प्रतियोगी स्यात् ; अतस्तस्याभावप्रतीतिः स्यात्। न चवम्। अतश्ष मिन्नौ निषेध्यविशेषौ बुद्धौ सीकृत्याभावः प्रतिपत्तव्य इति सिद्धम् । तथाच लोकेऽपि तत्प्रतीतिस्तथैव प्रत्यात्ममुपलक्ष्यते। तथाच सति विषयनिषध्ययोमेदज्ञाने सत्यभावप्रतीतिः, तस्यां च सत्यां तयोरन्योन्या- भावात्मकभेदभतीतिरितीतरेतराश्रयत्वं स्यादित्यर्थः ।

इदानीमितरेतराश्रयत्वमुच्छोकमाह-अपिचति। नानुपलब्धिमात्रात् P.57-20 वस्त्वमावज्ञानम् , सुषुप्तेऽपि प्रसङ्गात्; किंतु उपलब्धिसाघनसाकल्ये सत्यनुप- लब्ध्या। न हि सुपुप्तेऽनुपलब्धिलक्षणः स्वरूपविशेषः कश्रिद्ति, यस्य सामर्थ्यातिशयात् चक्षुरादिरिव रूपादेरभावस्य बोधकः ; किंतु प्रमाण- सामग्रीवैकल्थेन तत्रानुपलब्धिः। अवैकल्ये तु प्रमेयाभावमन्तरेण तदसंभवा- न्नान्तरीयकत्वेन सा वस्त्वभावं गमयति। एवं च धूमादिवत् ज्ञाता सा गमिकेत्यापन्नम्। सा च द्विविघष्टा-प्रतियोग्युपलब्घिरूपेणात्मनोSपरि- णामो वा, ततोऽन्यस्य वा विषयस्य ज्ञानम् ; तदुक्तम्-"सात्मनोऽ- पवरिणामो वा विज्ञानं वान्यवस्तुनि" इति। तत्र यद्यन्यवस्तुज्ञानमनुप- लब्धिः, ततो नामिद्धे वस्तुमेदे सा सिध्यति। अतस्तज्ज्ञानाय वस्तुयेदो ज्ञातव्यः । न च वाच्यम्-निषेध्यज्ञानादन्यत् ज्ञानमनुपलब्धिः; अतो ज्ञानमेदोऽत्र गभ्यते, न वरतुमेदः; तत्कथमुच्यते 'नासिद्धे वस्तुभेद' इति।। थतो ज्ञेयानुमेयं तज्ज्ञानम्, अतों भेदोऽपि तस्य ज्ञेयभेदानु- मेय इत्यर्थः । ज्ञेयवस्तुभेदो विज्ञातव्यः ; ततस्तु भेदं विनान्यत्वासिद्धे- र्भेदे ज्ञातेऽनुपलब्धिज्ञानम्, तस्यां च ज्ञातायामन्योन्याभावात्मकभेदज्ञान- मितीतरेतराश्रयत्वं स्यात् । अथात्मनोSपरिणामोऽनुपलब्धिः, सापि नात्मनः

160 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

सर्वविज्ञानशून्यतारूपा स्तिमितावस्था, सर्वाप्रतिपत्तौ कस्यचिन्नियतस्य पटादेरभावात्। तस्मात् घटादिभ्यो भिन्ने पटादौ ज्ञानपरिणामे सत्येव तद्मिन्ने घटादौ ज्ञानापरिणामोSभावज्ञानहेतुरिति वाच्यम्; न चैषोऽनुप- लब्धेर्विश्ेषो घटपटयोमेंदज्ञानात् प्राकू सिध्यति। ततश्च पूर्ववदितरेतरा- श्रयत्वम्।

ननु अत्यक्षेणैव भेदो गृद्यते; तथाहि-निर्विकल्पकप्रत्यक्षस्य सामान्यमात्रविषयतामपाकुर्वता वार्त्तिककृता "तद्युक्तम्" इत्याद्युक्तम्। ननु "वस्त्वसंकरसिद्धिश्र तत्प्रामाण्यमुपाश्रिता" इत्यपि तेनोक्तम; बाढम्; संयोगसमवायात्मकासंकराभिप्रायं तु तत्-इति ये त्ाहुः ते प्रागेव 'आहुर्विधातृ प्रत्यक्षम्' इत्यत्र निरस्ताः ।

येऽपि काणादा एवमाहु :- भूतलादिवस्तुग्रहण प्रतियोगिस्मरणरूपयेति- कर्तव्यतयाऽनुग्रृहीतादक्षात् संयुक्तविशेषणसंनिकर्षेण लब्धं जन्म येन तत् प्रत्यक्षान्तरमभावग्राहकम्। न च वाच्यम्-अक्षजं तच्चेद्विषयज्ञानवत् प्रथममेव स्यात्, न पश्चात्; प्रतियोगिस्रणव्यवहिते चाक्षव्यापारे जातं कथं तदक्षजम् १ इति; यतो यथा शब्दस्मरणापेक्षित्वात् सविकल्पकं निर्विकल्पकात् पश्राद्गावि, यथा च शब्दस्मरणव्यवधानेऽपि तदनुगृहीता- दक्षादुत्पत्तेर्नानक्षजम्, तथा 'नास्ति' इत्यपि ज्ञानं प्रतियोगिस्रणा- पेक्षित्वात् पश्राद्धावि, प्रतियोगिस्मृतिव्यवघाने.पि च तद्नुगृहीतादक्षा- P. 68-14 दुत्पचेश्राक्षजमिति, तान् प्रतीदमेव वक्तव्यम्-अन्योन्यसंश्रयात् इति। प्रमाणान्तरम् ; प्रत्यक्षान्तरमित्यर्थः । प्रत्यक्षेणापि विषयनिषेध्यौ भेदेन गृह्दीत्वा तयोरन्योन्याभावो ग्रहीतव्यः; ततश्वाभावगम्य इव प्रत्यक्षगम्येऽ- प्यभावे तुल्यमितरेतराश्रयत्वमित्यर्थः ।

इतश्रान्यत्रान्यामावज्ञानासंभव इत्याह-किंचेति। मीयमानमेकं सन्मात्ररूपं येषां भावानामिति विग्रहः । तद्विवृणोति-अपिचेति। यथा- प्रमाणं हि प्रमेयव्यवस्था; तच्च घटपटी सन्मात्ररूपतया प्रमिणोति, न विशेषरूपतया; अतः सन्मात्रसभावावेव तौ, न मिन्नखवमावौ; ततश्र ज क्योखिरेतराअयत्वम; अतश्वेतरत्वेनाभिमते घटे नेतरस्य पटस्य

तर्ककाण्ड: 161

प्रमानुत्पादोऽनुपलब्धिः, दयोः सन्मात्रैकरूपत्वात; एकोपलब्धौ चेतर- स्यापि तेन रूपेणोपलब्धत्वात; अतो नेतरत्रेतराभावज्ञानं संभवतीत्यर्थः । अत्र सत्तापह्नववादी चोदयति-नन्विति। एकरूपप्रत्यमिज्ञानात् ए58-22 गोव्यक्तिषु गोत्वमुपेयते। न च यथकां गां दृष्टवतो गवान्तरे तदस्ति, तथा सर्षपं दृष्टवतो मेरौ। तस्मान्न सचासामान्यमस्ति। कथं तर्हि अत्यन्तमिन्नेष्वनन्तेष्वेकमालम्बनं बिना 'सत् सत्' इति शब्दप्रत्यययो- रनुवृत्तिः! पाचकादिवदुपाधियोगेन भविष्यति । कः पुनरुपाधिः१ प्रमाण- विषयता। यो हि प्रमाणविषयः, तं लोकः 'सन्' इत्याचष्टे, नात- द्विषयं खपुष्पादीत्यर्थः । तहूषयति-नैतदिति। न खलु द्योरन्योन्य- प्रतिषेधमन्तरेण भेदप्रतीतिः; न केवलो विधिसमकालो विधितः पश्चाद्वा प्रतिषेधारयः प्रमाणव्यापारः संभवति। न च वस्तुविधिरेवान्यप्रतिषेध इति 'लब्घरूपे कचित्' इत्यादौ वर्णितम्। अतो न भेद: प्रमाणस्य विषयः। तद्यद्यमिन्नमपि रूपं न गरद्येत, निर्विषयमेव प्रमाणं स्याद्। अतोऽशेषभावगतमभिन्नमेकं रूपमेष्टव्यम्। तच्च नः सत्ता । सैव च प्रमाणस्य विषयः; न भेदाः। तेन भेदा एव प्रमाणविषयतया शब्द- वाच्या इत्यपि प्रत्युक्तम्। यत्तु मेरुसर्षपयोः 'सत्' इति प्रत्यभिज्ञानं नास्तीत्युक्तम् , तदसिद्धम् ; अस्त्येव हि सदूपतथा तत्रापि प्रत्यमिज्ञानम्। अथ सत्यपि सद्रूपानुगमे वैलक्षण्यान्नेत्युच्यते, तहि याद्ृशमेकस्यां गवि व्यक्तं न तादशमेकां गां ढष्टवतो गवान्तरे, व्यक्तिभेदादिति तत्रापि न स्यात्। अथास्ति तत्र तावत् सत्यपि व्यक्तिमेदे 'स एवायम्' इति पूर्वापरानु- संधानम्, न तु सतः सर्षपस्य सदन्तरे मेरौ; सत्तावादिनः 'सोऽयम्' इति पूर्वापरानुसंधानादेकत्वम्, नाभिन्नरूपसंवित्तितः; तेन मेरुसर्षपयोः सत्यभिन्नरूपसंविदनुगमेऽपि 'सोऽयम्' इत्यनुसंधानाभावान्नैकत्वमिति; तदिदमयुक्तम् ; अनुसंधानं विनाप्यमिन्नरूपसंवित्तित एव प्रथममेकव्यक्ति- दर्शने तदेकत्वनिश्चयात्। अनुसंधानं हि देशकालभेदेन पुनर्दर्शने भवति ; न च प्रथमदर्शने सोऽस्ति। तरमादभिन्नरूपसंवित्तित एवानेक त्वैकत्वनिश्रय इत्ि सिद्धम् ; तथा महिषीमण्डलाद्याउत्तात 'गौः इत्यभिन्नरूपान्निर्विकल्पकप्रत्ययात्परथमादेव गोमण्डले गोव्यकीनां देशमेडेड

162 बक्षसिद्धिव्याख्या

P.59-14. प्येकगोत्वनिश्वयस्येष्टत्वात् ; तदुक्तम्-"निर्विकल्पक-" इत्यादि । न छ्यत्राप्यनुसंधानमर्ति; तद्वि दृष्टस्य कालमेदेन पुनर्दर्शने भवति; गोमण्डले च व्यक्तीनां देशभेदेपि न कालभेदः । तस्मादत्राप्यभिन्नरूप- संवित्तित एवामेदाध्यवसायः । अपिं च यद्यनुसंधानादेकत्वम् , ततो यथा मणिकं दृष्ट्ा मणिकान्तरेऽनुसंधानं न तथा शरावं दृष्टा: तत्र मृज्जाति रपि न स्यात्। अथ मणिकमिव शरावमपि दृष्टा अस्त्येव मणिकान्तरे5- नुसंधानम् ; अयं तु विशेष :- यन्मणिकयोर्मणिकावयवसामान्यानां भूयस्त्वादुत्कटम्, मणिकशरावयोस्तु मृत्सामान्यमात्रानुगमादनुत्कटम् ; अतोऽस्ति मृज्जातिरिति; एवं तर्हि यथा मणिकशरावयोरनुत्कटमनुसंधानं ततश्र मृज्जातिसिद्धि, तथव सर्षपं दृष्ट्रा मेरावपि सर्षपत्वरूपेणाननुसंधा नेऽपि सदूपेणानुत्कटमनुसंधानमस्ति; अतः सज्जातिरपि सिद्धा। अतः सूक्तम्-'मीयमानैकरूपेषु' इति।

एतदेव परमतेनाक्षिप्य समाधत्ते-भेदेति। भिद्यते इति मेदो विशेषरूपं व्यावत्तम् ; अभेदस्तद्विरुद्धमनुव्टत्तं सामान्यरूपम् ; तदुभयाव भासिनी 'सन्' इति 'घटः' इति दे विज्ञाने स्तः । 'सन्' इति सर्व- त्रानुवत्तम् , 'घटः' इति च पटादिभ्यो व्यावत्तम्। तथा 'गौः शाबलेयः' इत्याद्यपि द्रष्टव्यम् । यदि तु द्े विज्ञाने नेष्येते ततो दिरूपो व्यवहारो न स्याद्। भस्ति चासौ; तथाहि-वत्सो मातर- मन्विच्छन् सामान्यबुद्या गोगणमभिधावति, विशेषबुद्द्या च स्वमातरम्। अतस्ततोऽनुवत्तव्यावृत्ताकारे दे ज्ञाने। ज्ञानाधीना चार्थव्यवस्था। अन्यथा ह्यभदोऽपि तव न स्यात; सोऽपि ज्ञानबलेनैव त्वयाभ्युपेयते । तस्माद् दिरूपमेव जगत्, नैकरूपमिति चेत; तन्न; न हि ज्ञानमात्रा- दर्थतच्वव्यवस्था, अलातचक्रादिज्ञानेष्वभावात्। तस्माव्नातमपि ज्ञानं युक्त्या विरु्यते, न वा; अत एव प्रमाणोत्पन्नं न वेति परीक्ष्यम्; न ज्ञानमित्येवास्थेथम्। यह्ा युक्त्या विरुध्यते न वेति युक्तिविरोधा- विरोधे परीक्षा; प्रमाणोत्थमिति च प्रमाणसामर्थ्यासामर्थ्यपरीक्षेति विशेषः । ननु कथं पत्यक्षं युक्त्या बाध्यते! सत्यम्, न बाध्येत यदि तत् स्यात अत्यक्षामासरूपं तु तदिति 'आडुर्विधातृ प्रत्यक्षमू'

तर्ककाण्ड: 163

इत्यादावेवावेदितम्। अतश्र सम्नदृश्यालातचक्रादिज्ञानवत् जाग्रदृश्यालात- चक्रादिज्ञानं यथा सदपि न तच्वानुगमनिमित्तं तथा भेदज्ञानमपि। नन 'न भेद: केवलः, न विधिसहितः, न विधेः पश्चात् प्रमाणस्य व्यापारः' इत्युक्तन्यायेन प्रमाणादन्यतोऽपि मेदज्ञानस्योदयो न भवतीत्युच्यते; को वान्यथाह वयमपि भेदमपहुवाना भेदज्ञानानुदयमेव बूमः; न हि पर- मार्थतो भेदावगमोऽस्ति; यदि स स्यात, ततो निर्विषयस्य ज्ञानस्या- संभवात् कथमस्माजिभेंदोऽपहयेत! अपह्वे च प्रागुक्तहेतुभिः कथं भेदावगमः? न ह्यवगम्यं विनावगमो घटते, सकर्मकत्वादवगतेः। ननु यदि भेदतदवगमौ न स्तः, तर्हि यदिदं जगद्विन्नं भाति तत्किमुच्यते? 'अविद्या। तामेव पर्यायान्तरेण व्यनक्ति-विभ्रम इति; अज्ञानमविद्या, तदुपादानो वा P.60-7. विभ्रम इत्यर्थः । स चानिर्वचनीयः; तथाहि-यथावभासं वेध्यसद्गावे न विभ्रमः, किंतु सम्यगज्ञानं स्यात्। असति च खपुष्पवदवगमोऽनुप- पन्नः । तस्माद्विभ्रमः सदसत्वाभ्यां निश्चित्य लोके नोच्यते। अतोऽ- निर्वचनीय एवासौ, इत्थंभूतस्यैव सर्वप्रवादेषु सिद्धत्वात्। एतच्च 'सर्वप्रवादिमिश्चेत्थमियमास्थेया' इत्यत्रोंक्तम्। उक्तमप्यनिर्वचनीयत्व- प्रसङ्गात् पुनरुक्तम् । अथवा तत्रार्थविभ्रमस्यानिर्वेचनीयत्वमुक्तम् ; इदद तु ज्ञानविभ्रमस्येति विशेष: । तदा च ज्ञेय विना ज्ञानं नास्ति, ततू किनिदं यत्सर्वस्य मेदज्ञानमवभासतेः इति प्रशो योज्यः । वेद्यसद्भावे इति चाविवक्षितकर्मनिर्देशः । अवभाससद्गावे; ज्ञानसद्गाव इत्यर्थः। तदेवं ज्ञानद्वये सत्यपि किं तद्ुक्त्या विरुध्यते नवेति परीक्ष्यम्। तत्र च भेदज्ञानं न प्रमाणसामर्थ्यार्थ्यमितिं 'आहुर्विधातृ' इत्यत्र 'क्रमः संगच्छते' इत्यत्र च युक्त्या विरुध्यत इत्यावेदितमस्माभिः । अतो न भेद: परमार्थत इति भाव: । किंतु इतोपि तत् ज्ञानद्वय परीक्ष्यमित्याह-अपिचेति। तां कल्पनामाह-ज्ञानमेदादिति। अनुवृत्तव्यावृत्तज्ञानभेदात् यथाज्ञानं च वस्तुव्यवस्थितेः सामान्यव्यक्तिविभागेन वस्तुद्यमाहु: काणादाः, ये जाति- व्यक्त्योरत्यन्तभिन्नयोः समवायरूपं संसर्गमाहुः। यद्वा ज्ञानद्वयस्य 'सन् घटः' इति सामानाधिकरण्येनोपपत्तेः, अत्यन्तमेदे च तदसंभवात् सामान्य- 11

109 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

विशेषात्मकमेकं वस्तु; यथाहुरनेकान्तवादिनो भाटाः, ये जातिव्यक्तोरे- कान्तेन न भेदो नाप्यभेद इत्याहुः । यद्वा व्यक्तय एव वस्तूनि; न सामान्यं वस्तु। जातिरूपेणामेदः । स च भिन्नामिन्नजात्यसंभावात् सर्वपुंसां स्वाभाविकत्वात् व्यक्तिगतात्यन्तिकमेदनिश्चयासामर्थ्यादनादिवास- नावशात् व्यक्त्युपादानो व्यक्तिविषय एव कल्पनाज्ञानगोचरः । न चेदमदृष्टम् ; दृष्टा हि भिन्नेषु तरुषु 'वनम्' इत्यभेदकल्पनेति बौद्धाः । एकमद्यं वा तच्वम्। तस्य देशकालाद्यनवच्छिन्नस्य अत एवानन्तस्य तेन रूपेणाविद्यया निश्वेतुमशक्तेरविद्यायाश्रानादित्वात् अनादयोऽनपेक्षिता- गन्तुककरणादिदोषाश्चामेदोपादानास्तत्प्रभवत्वात् तद्विषयाश्र तत्रैवात्पत्ते- मेदकलपनाः। नेदमद्ष्टम् ; दृष्टा हि तरङ्गभेदादभिन्न चन्द्रमसि भेद- कल्पनेति समतम्। तदेवं वाद्िविप्रतिपत्तेः संशये नापरीक्ष्य तच्वनिश्चय इति सत्यप्यनुषत्तव्यावृत्ताकारे ज्ञानद्वये परीक्षा कार्येत्यर्थः । तत्र परी- P.60-19. क्षायां प्राप्तायामाह-न तावदिति। न तावत्सामान्यविशेषाख्यमत्यन्त- भिन्नं वस्तुद्वयम्, ऐकात्म्येन जातिव्यक्त्योरभेदेन 'सन् घटः' इति ज्ञानस्यानुपपत्तेः । न वयत्यन्तभिन्नयोर्घटपटयोरिव सामानाधिकरण्यं दृष्टम्। समवायाख्यसंबन्धकृतं तदैकात्म्यज्ञानमिति चेत् ; तन्न ; तत्रापि तयो रूप- मेदस्यापरिच्युतेरनपायात् सैव भिन्नरूपयोरैकात्म्यज्ञानानुपपत्तिरित्यर्थः । एतद्याचष्टे-नेति। न तावदनुषृत्तव्यावत्तप्रख्ययोभेंदात् नीलपीनवद त्यन्तभिन्नौ सामान्यविशेषौ द्वे वस्तुनी इति योज्यम्। अत्र हेतुमाह- समानेति । संबन्धस्याप्रतिभासनादिति; यत्र भिन्नयोर्विशेषणविशेष्यभावः, तत्र मतुबर्थ: संबन्धोऽवभाति; यथा-'दण्डी' इति। न तथेह 'सचावान् घटः' इति तत्संबन्धस्य प्रतिभासनमस्ति; किंतु 'सन् घटः' इत्यैकात्म्यस्येत्यर्थः । यदि नाम समानाधिकरणत्वेनेमे प्रख्ये भवतः, तथापि किमित्यत आह-न चेति। सामान्यविशषी द्वे चद्वस्तुनी भिन्ने स्याताम्, ततस्तयोः संबन्धे सत्यपि 'सन् घटः' इति सामानाधिकरण्यं न स्यात्, यतः संबन्धेन सामान्यविशेषद्वयं विशेषणविशेष्यद्वयग्राहिणा बुद्धिद्येन एकया वा विशेषणविशिष्टविशेष्यग्राहिण्या बुच्ा 'दण्डी पुरुषः! रविवित विश्ेषणविशेष्यभावेव ग्रृह्योत, न पुनरैकात्म्येन। इह च 4सन्

तर्ककाण्ड: 165

घटः' इत्यैकात्म्येन प्रतीतिः सर्वजनसंवेद्या। किंच विप्रतिपत्तेश्र सामा- न्यविशेषयोर्भैदेन प्रतीतिः स्यात् ; ततः प्रतीतिसिद्धत्वात्तयोमैंदे सांख्या न विप्रतिपद्येरन्; विप्रतिपद्यन्ते च; तस्मादितोऽपि तयोरैकात्म्येन प्रतीतिः । अपि च तयोरभेंदेन प्रतीतौ सामान्यप्रत्यक्षे सति विशेषमत्यक्षा- भिमानो न स्यात् ; अपितु धूमदृष्टाविवाभ्नावविनाभावात् परोक्षाभिमानः स्यात; न चैवम्; अतोऽपि तयोरैकात्म्येन प्रतीतिः । सा च तयो: संबन्धे सत्यपि न स्यात; किंतु दण्डिवद्विशेषणविशेष्यभावेन स्यादि- त्युक्तम्। अत्र चोदयति-स्यादिति। यदि संयोगादिकात्म्य प्रतीति P.61-2. ब्रूम:, ततो दण्डिवत् स्यात ; वयं तु समवायाद्वम इत्यर्थः । तस्य को विशेष इत्यत्राह-स हीति। स हि भिन्नयोरपि वस्तुनोर्नैरन्तर्यरूपत्वा त्योभेंदं तिरोधायामेदं बोघयतीत्यर्थः । तद्दषयति-तन्नेति। हेतुमाह- समवायेऽपीति। समवायोऽपि संबन्धत्वाद्गिन्नयोर्भवति, नैकस्य। यदि तु तयोभेंदो न भायात्, ततो भिन्नाश्रयत्वात्संबन्धोऽपि न भायात्। अतः समवायेपि संबन्धे तयोमैदेन भाव्यम, तेन समवायिनोः सरूपमेदस्य ताम्यामनपायात्। तथाच नैकात्म्येन बुद्धिर्युज्यते। अस्ति च सा । अतस्तद्विरुद्ध: प्रख्याभेद: सामान्यविशेषवस्तुनार्भेदं व्यवस्थापयिंतुं नाल- मित्यर्थः । एवं प्रख्याभेदसामानाधिकरण्यप्रत्यययोभेंदमाश्रित्य पूर्वस्य परेण विरुद्धत्वमुक्तम् । यदा त्वेकैव प्रख्या द्वे वस्तुनी समानाधिकरणत्वेन बोधयति, तदाह-स्यमिति। स्वयं वा व्याहतत्वात् प्रख्याभेदो न वस्तुमेदव्यवस्थायै मवति। व्याहतत्वे हेतुमाह-एकेति । सामान्येन प्रख्याभेदस्य सामानाधिकरण्येनोत्पत्तेरित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-यद्यनुवृत्त- व्यावृत्तप्रख्या घटे पटप्रख्येव वैयधिकरण्येन स्यात्, ततो न सयं व्याहता स्यात; यदा तु सामान्यविशेषौ न भेदेन दर्शयति, तदा विरुद्धभेदामेदोपदर्शित्वात् स्यमेव व्याहतेति। अत्र चोदयति-नन्विति। अत्रोत्तरमाह-भेदेति। तस्यार्थः- अथ सामान्यविशेषयोरत्यन्तभेदेऽपि मेदतिरोधानसामथ्य समवायस्याम्युपे- यत, एवं तहि एकस्यैवात्मनस्तत्सामर्थ्य कि नाभ्युपेयते यतः सामर्थ्य- विशेषात्, नानारूपेण तदवभासत इति। वृत्तिर्निगदव्याख्याता।

166 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

P. 61-16. न ह्यस्ति विशेष इत्युक्तम्; तत्र चोदयति-नन्विति। अग्न्ययो- गुडादिषु संसर्गस्य भिन्नयोरग्निलोहगुडकयोर्मेदतिरोधानसामर्थ्य दृष्टम्; तथाहि-'अग्निरयम्' इति लोहगुडकं प्रतियन्ति। तेन दृष्टत्वात्तत्राभ्यु- पेयते; नैकस्य नानावभाससामर्थ्यम्, अदर्शनादिति परोक्तविशेषमाशङ्कय सिद्धान्ती पुनरविशेषमाह-दृष्ट इति। भिन्नयोभैदतिरोधानसामर्थ्य नाम धर्मः संसर्गस्य ढष्ट इत्यस्ति विशेष इति यद्युच्येत, तत्रोच्यते-नायं विशेषः ; एकमपि हि चित्रं रूपमेका च बुद्धिर्नानावभासते यत इत्यर्थः । तद्विवृणोति-दृष्टमिति। न च वाच्यं चिंत्रं नाम पठस्य रूपान्तरं नास्त्येव, तन्तूनामेव तु नीलपीतादिरूपाणि समाहितानि परस्परमिलि- तानि चित्रमित्युच्यत इति; यतो नीलादिरूपाणां तन्तुषु समवेतत्वात् पटस्तर्हि नीरूपः स्यात्। नीरूपत्वे च रूपलक्षणस्य विषयसंस्कारातिशय- विशषस्यामावाद्दायुवदचाक्षुषः स्यात्। स्वयमरूपस्यापि पटस्य रूपिषु तन्तुषु समवायादेकत्वादिसंख्यागत्यादिकर्मणोरिव चाक्षुषत्वं स्यादिति चेत्; तन्न; यस्मादेवमुक्तं वैशेषिकतन्त्रे-'महति द्रव्ये त्र्यणुकादौ विषये या उपलब्धिश्वाक्षुषी सा अनेकद्रव्यसमवायात् रूपाच्च' इति। तत्र परमाणोः रूपवतोऽपि चाक्षुषत्वनिवृच्यर्थमनेकद्रव्यसमवायादित्युक्तम्। अनेकत्वं चात्र बहुत्वमभिप्रेतम ; तेन द्वचणुकस्याप्यचाक्षुषत्वमुक्तं भवति। अनेक- द्रव्यसमवेतस्यापि वायोक्षाक्षुषत्वनिवृत्यर्थ रूपादित्युक्तम्। यद्वा अनेक- द्रव्यसमवायादिति महत्वोपलक्षणम् ; तेन महच्वांदित्यर्थः । तत्र महत्त्वेन परमाणुद्दयणुक्योनिवृत्ति:, रूपादित्यनेन च वाय्वादेरिति। एतदुक्तं भवति-गुणकर्मादेर्नीरूपस्यापि द्रव्यसमवायाच्चाक्षुषत्वम्, न द्रव्यस्य; तस्य तु. रूपादेव चाक्षुषत्वम्। अतः पटस्य चित्ररूपानम्युपगमे तस्या चाक्षुषत्वप्रसङ्ग इति। किंच स्यमरूपस्याप्यस्ति चेव्चाक्षुषत्वम्, ततो घटादेरपि रूपिस्वावयवसमवायेन चाक्षुषत्वोपगतेः स्वयमरूपत्वं स्यात्। अथ द्रव्यस्यारूपस्य चाक्षुषत्वं नेष्टमिति घटादेर्नारूयत्वप्रसङ्ग:, ततश्वित्रेऽपि पटे तथैव स्यादिति सोऽपि नारूपः । अतोऽस्ति चित्रं रूपम्। तब्बैक- मपि नीलादिप्रभेदेनावभासत इत्येकस्थ नानावभासः । तथा नगरवुद्धे- कोक्यवुद्ेक्ष भेदाभावेSपि स्वत एकत्वेऽपि गृहपासादादिमेदेन नानाव-

तर्ककाण्ड:

भासित्व्रं दृष्टम् । परतन्त्रेऽप्येतत्सिद्धमिति दर्शयितुं विषयाकार इत्यादयुक्तम् । न च वाच्यं बुद्धेराकारा नानावमासन्ते, न बुद्धिः; अतो नैकं नानाव- भासत इति; यस्मादेकबुद्धितच्वाव्यतिरेकात्परस्परमपि तेषां तच्वतो भेदो नास्ति, अपि तु भ्रान्तिः । किमुत बुद्धे: सकाशात्। तस्माद्वुद्धिरेव नानावभासत इति । बुद्यव्यतिरेकश्र परेषां स्वतन्त्रे सिद्धः ।

अथ मतम्-येषु नीलपीतादयो गुणाः समवेताः, तष्वेव पटावयवी; तत्र चित्रगुणस्य समवायो यः, स एव नीलािभिः सह चित्रगुणस्ये- त्येकार्थसमवेतसमवायलक्षणः संसर्गः । तत एव नीलादिगतं नानाववं चित्रे प्रतिभाति। तेनैषोऽपि संसर्गस्य महिमा अतस्तन्महिश्रैव जाति व्यक्ती िन्ने अप्यभिन्ने प्रतिभास्यत इति चेत्तत्राह-न चेति। संबन्ध- P.62-7 पूर्वकः संबन्धः संसर्गो न भवति; कृतःः व्यवधानादित्यर्थः । ननु व्यवधानेऽपि संसर्गो भवति; यथा-द्रव्यसंयुक्तस्य चक्षुषो रूपेणेत्यत भाह-सॅश्लेषो हीति। संक्रलेषो हि संसर्गः; तस्मान्च परस्यायोगोलकस्य परस्याने रूपेणावभासो भवति; न यतः कुतश्ित् संबन्धात्। स च संक्लेषोऽत्यन्तमव्यवधाने युज्यते; नैकव्यवधानेऽपि । तन्तुगतस्य नीलादि- रूपस्य पटगतस्य चित्ररूपस्य च तन्तुपटद्वयेन व्यवधानात्सुतरां संक्केषो न युज्यत इत्यर्थः ।

व्यर्था चेयं सामान्यविशेषयोरत्यन्तभेदकल्पनेव्याह-किंचेत्ति । 'गां शुंक्कामानय' इति जातिगुणोपाधौ व्यवहारे व्यवहाराङ्गमूता सर्वा धीर्न यथार्थो यदा, तदा सामान्यविशेषयोर्भावयोभेंदकलपना व्यर्थेत्यर्थः । तद्याचष्टे-यस्येति । यस्य सामान्यविशेषयोरत्यन्तभेदवादिनः 'शुक्को गौः' इत्याद्या बुद्धयो व्यवहाराङ्गभूता द्रव्येषु गुणनात्युपधानेन तद्नुरखनेन तद्भावापच्या तदभेदेन भवन्ति, तस्य ता बुद्धयो न यथावस्तु; अन्यथा- बुद्धय इत्यर्थ: । कुतःः जातिगुणाभ्यां द्रव्यस्यार्थान्तरत्वात् मेदात्; भिन्नं वस्तु; बुद्धयश्वाभेदेन; अतो न यथावस्तु ता इत्यर्थः। तुल्यन्यायत्वा- द्रुणोपन्यासः, व्यावृत्तबुद्धिप्रदर्शनार्थो वा । ततः किमित्याह-तथा चेति। तथा सति मिन्नवस्तुनिबन्धनो व्यवद्ारो न स्यादित्यर्थः । कुत इत्याह-

168 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

P.62-16 वुद्य्ेति । ज्ञातं हि व्यवहाराङं भवति, नाज्ञातम। अज्ञातं च भिन्नं वस्तु; ततो न व्यवहाराङ्गमित्यर्थः। तथाभावादिति; व्यवहाराङ्गत्वा- दित्यर्थः । तथापि किमित्याह एवं चेति। सत्यपि जातिगुणाभ्यां द्रव्याणां भेदे, बुद्धिमात्रपरिगतेन जातिगुणाभ्यामभिन्नेनैवार्थेन 'गौः' इत्यनु- वृत्तः 'शुभ्ः' इति व्यावत्तो व्यवहारो दश्यते; अनो वस्तुभेदस्य व्यव- हारानुपयोगादभेदस्यैव च तदुपयोगात व्यर्थों वस्तुभेदाम्युपगम इत्यर्थः । इतश्र व्यर्थ :- यतो व्यावहारिकबुद्धीनां यथार्थत्वाय वस्तुमेद: कल्प्यते; तस्मिन् कल्पितेऽपि 'शुक्क:' इत्यादिव्यावहारिकबुद्धीनां जातिगुणोपा- धित्वात् तदभेदेनोत्पत्तेर्नायथार्थत्वपरिहार :; अतो व्यथा वस्तुभेदकल्प- नेत्यर्थः । परस्तु वस्तुभेदकल्पनायाः सार्थत्वमाह-स्यादिति । स्थाणौ पुरुष- बुद्धि: शुक्तौ रजतबुद्धिरूर्ध्वतारूपसामान्यहेतुका दृष्टा। तस्मात् 'गौः शुक्:' इत्यभेदबुद्धेरयथार्थाया अपि हेतुना भाव्यम्। यदि च द्वे वस्तुनी स्यातां ततस्ते सामानाधिकरण्यतया प्रतिभातः। नासति वस्तुमेदे अनुवृत्तव्यावृत्तरूपग्राहि व्यावहारिकमयथार्थमभेदज्ञानं स्याद; हेत्वभावात्; अतो वस्तुभेदकलपनाया व्यवहारानङ्गत्वेऽपि व्यवहाराङ्गभूता यथार्थ- सामानाधिकरण्यबुद्धिबीजत्वान्न व्यर्थत्वमित्यर्थः । तद्दूषयति-उच्यत इति। निर्बीजा चेन्न आ्रान्तिः, अविद्याबीजा मविष्यति; अलं वस्तुभेदकल्पन- येत्यर्थः । एवं संसर्गवादिनो मतं दूषयित्वा अनेकान्तवादिनो मतं दूष- थितुमवतारयति-अस्तिति। सामान्यविशेषात्मकमेकं वस्त्वस्त्वत्यर्थः । अस्य मतस्य पूर्वस्मादत्यन्तमेदपक्षाचद्रतदोषाभावेन विशेषमाह-एव- मिति। सामान्यविशेषयोरत्यन्तभेदे 'गौरयम्, शुक्कोऽयम्' इत्यै- कात्म्यप्रख्या नावकल्पत इत्युक्तम् ; तत्तावदिह नास्ति, वस्तुनः सामान्यविशेषात्मकत्वेनामेदप्रतिपच्युपपत्तेः । यदपि समवायाख्यसंबन्ध- रूपस्यार्थस्य भेदान्वर्धानसामर्थ्य कल्पितम्, तच्च संबन्धवस्तुनो भेदविषयत्वात् विपरीतभिन्नयोरहेतुत्वाद्दा वस्तुविपरीतम् ; तदपि न मवति एकस्यान्यात्मत्वेन वस्तुनः स्वयमेवाभेदात्। तथा वस्तुनो द्यात्मकत्वे

तर्ककाण्ड: 169

'गौः शुक्ः' इत्यादिव्यवहारो वस्तुनिबन्धनो भवति; तेन 'व्यवहारे परोपाधौ' इति व्यावहारिकज्ञानानां यदयथार्थत्वमुक्तं तदपि न भवति। तस्मात्साधुरयं पक्ष इत्यस्तु स एव। विरोधमाशङ्कयति-स्यादिति ।P.63-7. विरोधमाह-एकमिति। एकं तद्विपरीतमनेकमित्यर्थः । प्रकारान्तरेण विरोधात् द्योरेकत्वस्य दुरवगमत्वमाह-अपि चेति। तत्परिहरति- नेति। यत् प्रमाणेन प्रतीयते तदविरुद्धम्, यथा रसवति रूपम्; ततोऽ. न्यद्विरुद्धम्, यथोष्णे शैत्यम्। तस्माद्यद्यथा प्रमाणेन प्रभीयते तत्तथैव युक्तम्। तत्र प्रमाणमनादृत्य चेद्विरोधोऽिधीयते, ततो विरोधाविरोध- व्यवस्था निर्हेतुकैव स्यात्। तस्माद्यत् प्रमाणेन प्रमीयते तदविरुद्धम् ; प्रमीयते चैकं व्यात्मकम्; तथा ह्यनुवृत्तिव्यावृत्तिरूपेण बुद्धिभेदात् द्यात्म- कत्वम्, सामानाधिकरण्येन चावगमादेकत्वमित्यर्थः । तदेवमनेकान्तवादि मतमवतार्य दूषयति -- तदिदमिति। हेतुमाह-यत इति । व्यात्मकवस्तु- ज्ञानमप्रमाणम्, विप्रतिषिद्धार्थत्वात्, संशयज्ञानवदित्यर्थः । स्रूपविप- र्ययोSत्र विप्रतिषेध:, न सहानवस्थानम्; स चास्त्येकत्वानेकत्वयोरिति न हेत्वसिद्धिराशङड्या । यदि त्वेकस्य द्वयात्मकत्वज्ञानं विप्रतिषिद्धार्थमपि प्रमाणं स्यात्, तत्तस्तुल्यत्वात् संशयज्ञानमपि प्रमाणं स्यात् ; ततश्र संशय्यमानोऽप्यर्थो द्वयात्मा स्यात; न त्वेतदिष्टमित्यभिप्रायेणाह- अन्यथेति । अत्र हेतुमाह-द्यात्मेति। यथा 'गौरयम्' इति ज्ञान- मनुवृत्तव्यावृत्ताकारम्, तथा संशयज्ञानमपि स्थाणुपुरुषद्वायत्मकाकारम्; यथा च तत्र सामान्यविशेषयोः सामानाधिकरण्यम्, तथा संशयेऽपि तदाकारयोः स्थाणुपुरुषयोः । अतो द्वयात्मकवस्तुतुल्यत्वात् संशयविषयोऽपि द्यात्मा स्यादित्यर्थः ।

यथा सामान्यविशेषवत्यरथें 'गौश्रायं शाबलेयश्षायम्' इति समुच्चयप्रतीतिः, न तथा संशय इत्यर्थः । अत्रोत्तरमाह-मा भूदिति। पर आह-सोऽपीति। न हेकमेव वस्तु पक्षे स्थाणुः पक्षे पुरुष इत्युपपद्यते, तस्य व्यवस्थितैकरूपस्य सहेतुत उत्पत्तेः; तदुक्तम्-"न हि वस्तु विकलप्यते" इति। सिद्धान्ती तु यदि वस्तुनो विकल्पोऽनुपपन्नं इति नेष्यते, एकस्यापि तर्हि द्यात्मता

170

विरोधादनुपपन्नेति सापि न स्यादित्यर्थः । अत्रापि स्वरूपविपर्ययो विरोधः, न सहानवस्थानम्, तस्य साध्यत्वात्। तदेवं सति यद्वति P.63-20. तदाह-तत्रेति। ऐकाधिकरण्यादित्यस्यानन्तरम् 'अप्रमाणम्' इत्यनु- वर्तनीयम्। ननु संशयज्ञानं न विरोधादप्रमाणम्; अपि तु स्थाणुपुरुषयोरन्यतर- निर्णयज्ञानेन बाधनात्। तच्च सामान्यविशेषप्रतीतेर्नास्ति । अतः सत्यपि विरोधे बाधकाभावात् सा प्रमाणमेव। अतः संशयवद्विप्रतिषेधात् सामा- न्यविशेषक्ञानमत्रमाणमित्युक्तमयुक्तमित्यभिप्रायेण चोदयति-स्यादिति - सिद्धान्ती लाह-यत्रेति। यदि संशयस्य निर्णयेन बाधनान्न प्रामाण्यम्, एवं तारहि यत्र पाशुपतनिरवातपृथिवीमध्योपलक्षणकीलकनिर्देशात् 'मध्यम्, अमथ्यं वा' इति संशयस्तत्रैकस्य विकल्प्यमानद्वयात्मतैव स्थात्; न चैवमिष्टम्। अतो विरोघादेवाप्रामाण्यम्। एवं चेत् ततोऽसत्यपि बांघने सामान्यविशेषप्रतीतेः संशयवद्विरोघादप्रामाण्यमिति सूक्तमित्यर्थः। एवं विरुद्धात्मत्वेन सामान्यविशेषज्ञानस्य संशयवदप्रामाण्यमुक्तम्। इदानी- मेकत्वानेकत्वज्ञानयोर्विरुद्धार्थयोरेकेनकनिराकृती न द्यात्मता; परस्पर- निराकृतौ तु संशयतुल्यत्वमित्याह-अपि चेति । रजतज्ञानस्य शुक्ति- ज्ञानेन बाघायामेकस्य रजतज्ञानस्य शुक्तिज्ञानेन बलीयसा निराकरणात् बाघनादप्रामाण्यं यथा, तथा एकत्वानेकत्वज्ञानयोर्विरोषेऽपि द्वयोरेकस्य वा ज्ञानस्याप्रामाण्यम्। कुतः विरुद्धयोरेकानेकत्वरूपयोर्गहणे विरुद्धरूप आ्ाहिणो्ज्ञीनयोरन्योन्यनिराकरणात्। तत्र यद्धेकं बलवत् ततो रजतादि- ज्ञानवदेकस्य निराकरणे परस्मात् शुक्तिज्ञानादिव निश्चयः; तत्रैकमेव वा वस्तु स्यात्, द्दयात्मकं वा; न त्वेकं द्वयात्मकं च । विरुद्धाव्यमिचारि- हेतुद्दयवत् तुल्यबलयोः परस्परनिराकतौ तु बाधायामेकत्वद्वयात्मकत्वयो- र्निश्चयाभावादापन्नं संशयतुल्यत्वं सामान्यविशेषप्रतिपत्तेः । तस्मादेकान्तेन नैकं नाप्यनेकं वस्तु, किंतु एकं द्वयात्मकं चेत्येतद्राहि ज्ञानं सुनिश्चित- मिति सपक्षवर्णनमात्रमिदम् ; न भूतं तथेत्यर्थः ।

इतश्च नैकं द्वयात्मकमित्याह-अपि चेति। श्रोकं व्याचष्टे- शवश्यमित्यादि। अवश्यमिद् जातिव्यक्त्यादिपदार्थानां भेदामेदव्यवस्थां

तर्ककाण्ड: 171

कुर्वतानेन सामान्यविशेषयोः प्रत्येकं भेदामेदयोर्लक्षणं तावदवश्यं वाच्यम्। प्रत्येकं च तयो रूपविरोधाविरोधावन्योन्याभावतद्विपर्ययरूपौ मेदाभेद- लक्षणे; यतो रूपविरोधादन्योन्याभावरूपाद्विशेषाणामन्योन्यभेद:, तद्विपर्य- याच्च तेषु भिन्नेष सामान्यमभिन्नम्। तत्रैतादशि भेदाभेदलक्षणे यदि सामान्यविशेषयोरपि विरोधाऽन्योन्याभावरूपः ततो विशेषाणामिव नान्योन्यमेकत्वम्। अथ सामान्यविशेषबुद्दोः सामानाधिकरण्येनोत्पत्तिः, अतो न तौ विरुद्धखभावावित्यविरोधेन तयोरेकत्वमुच्यते; ततो रूप- विरोधस्य भेदलक्षणस्याभावादसति भेदे मेदाषिष्ठानद्वित्वाभावाद्यथा सामान्य- भागो विशेषभागश्वानिर्भक्त: प्रत्येकमवान्तरविभागरहितो न द्विरूपः, तथा सामान्यविशेषयोरपि रूपविरोधाभावादसति भेदे भेदाधिष्ठानद्ित्वाभावात् नैंकं द्चात्मकम्। सामानाधिकरण्यबुद्धेरिति रूपविरोधाभावे हेतु: ।P.64-15. यदीत्यादिना चायमेवार्थः संक्षिप्य स्पष्टीकृत इति।

अथ मतम्-यदि रूपविरोधादन्योन्याभावलक्षणान्नानात्वं तद्विपर्यया- च्चैकत्वं स्यात् , ततः सामान्यविशेषयो रूपविरोधाभावादन्यतरांशवत् द्वित्वं न स्यात; न चैवम्; किंतु यत्र द्विरूपा बुद्धिस्तत्र नानात्वम्, यत्र चैकरूपा तत्रैकत्वम्। अतश्च सामान्यविशेषयोः 'गौरयम्' इति सामा- नाघिकरण्येन प्रतीतेर सत्य प्यन्योन्याभावलक्षण विरोधेSद्दिरू पबुद्धिवेद्यत्वादेकत्वम् ; अतो वस्तुनो द्विरूपबुद्धिवेद्यत्ात् द्वयात्मतेति ; तत्रोच्यते -- ऐकात्म्येति। ऐकात्म्यबुद्धिरेकरूपा बुद्धि :; ततः सामान्यभागे विशेषभागे चेदेकत्वम्, एवं तर्थसावेकरूपा बुद्धिर्वस्तुनि दिरूपे नास्ति चेत् ततः कुत एकत्वम्? अथास्ति, तत एकरूपबुद्धिबोध्यत्वादंशवदेकत्वं स्याद्; द्वघात्मवा कथ- मित्यर्थः । वृत्तिर्व्यक्तार्था ।

अथ मतम्-बुद्धिरूपभेदः परस्परानात्मत्वं च द्यमपि मेदलक्षणम्। तत्र गवाश्वादीनां द्यमप्यस्तीति भिन्नत्वमेव । सामान्यविशेषयोस्तु सत्यपि बुद्धिरूपभेदे सामानाधिकरण्यबुच्ध्ा परस्परात्मत्वेन प्रतीते: परस्परानात्मत्वं नास्तीति न भेदः । अतो नैकत्वविधात इति ; तदपि न; यतो यदि सामान्यविशेषयोः परस्परात्मत्वेन प्रतीतेः परस्परानात्मता नास्ति, एवमपि

172

तयोः समुच्चितेन भेदलक्षणेन विरहादंशवत् द्वयात्मता न स्यादित्युक्तं 'द्यात्मता कथम्' इत्यत्र ।

P. 65-9 अथ मतम्-बुद्धिरूपा मेदः परस्परात्मप्रतिपत्तिश्र द्वे प्रत्येकमभेदलक्षणे; तदुभयाभवश्र समुच्चितो भेदलक्षणमिति। ततः सामान्यांशस्य विशेषां शस्य च बुद्धिरूपामेदादभेदलक्षणात् प्रत्येकमेकत्वम्। उभयोस्तु सामान्य- विशेषयोः परस्परात्मत्वप्रतिपत्तेरभेदलक्षणादन्योन्यमेकत्वम्। विशेषाणं पुनरमेदलक्षणद्दयाभावात् भेद एव । ततश्र सामान्यविशेषयोः सरूपतो द्वित्वेऽपि पूर्वोक्ताभेदलक्षणादकत्वमपीति सिद्धं द्वयात्मकमेकं वस्त्विि। तदयुक्तम् ; यस्मादेवमपि परस्परात्मत्वप्रतिपत्तावभेदलक्षणे सति अत एव चोभयाभावरूपे मेदलक्षणे चाविद्यमाने, सामान्यविशेषयोद्दर्यात्मता न स्यात्। किंच नैकस्याभेदस्य बुद्धिरूपामेदपरस्परात्मत्वप्रतीतिसंज्ञके द्वे लक्षणे युक्ते। कुतः! यस्माल्लक्षणाभेद: सर्वत्र लक्ष्येष्वमेदं व्यवस्थापयति; यथा-अनुमानलक्षणामेदः सर्वानुमानानामनुमानत्वामेदम्; लक्षणमेदश्र तद्वेदं व्यवस्थापयति यथानुमानार्थापच्योः । तत्र लक्षणमेदादमेदस्य लक्ष्यस्य नानात्वं युक्तम् ; तथा सत्यप्यभेदस्य लक्ष्यस्य यदि तच्वमअ- न्नत्वम् , तदा लक्षणमेदाभेदयोरतन्त्रत्वात् तदभेदे नानात्वमपि स्यात; ततो लक्षणं व्यर्थमेव स्याद। इतिः समाप्तौ ।

इतश्र सामान्यविशेषयोरेकत्वमयुक्तमित्याह-अि चेति। यदि तयोरमेदः स्यात्, तत एकबुद्धचैवेतरस्य गृहीतत्वात् तयोरन्यतरस्मिन् गृहीने परग्राहिणो बुद्धचन्तरस्य विलक्षणविषयस्थ व्यर्थत्वमापतेव; यथा-सामान्यांशे विशेषांशे वा सबुद्धया गृहीते तद्रहणाय बुद्धचन्त- रस्य। अथ भिन्नाभिन्नत्वान्नानात्वमपि तयोरस्तीति नैकग्रहणेऽपरस्य अ्रहणमिति बुद्धधन्तरस्यार्थवत्तोच्यते, तत एकत्वमस्तीति व्यर्थता कि न स्यादित्यर्थः । मेदेष्विति ; विशेषष्वित्यर्थः । यथा सामान्यविशेषभागयो- रिति ; यथा सामान्यांशे विशेषांशे वा खबुद्धया गृह्ीते न तद्गहणाय विलक्षणं बुद्धचन्तरमर्थ्यते तथा सामान्ये गृहीते विशेषग्रहणाय न बुद्धघ- न्तरमर्थ्येत, तयोरमेदात्। एवं विशेषेऽपि गृहीते न सामान्य इत्यर्थः । इदानीममेदादेकया बुद्धयोमयोर्ग्रहणमेव युक्तम्, न नानात्वादग्रहण . 1

तर्ककाण्ड: 178

मित्याह -- औत्सर्गिक इति। बीजाभावेऽङ्करस्य प्रागभावः सिद्धो हेतु- P.66-2.

तेन हि व्यावर्त्यत इत्यर्थः । एवं सामान्येनोक्त्वा प्रकृते योजयति -- तत्रेति। तत्र सामान्यविशेषयोरभेदेऽधिगमहेतोः सद्भावादेकयैव बुद्धचा तयोरधिगमस्य फलस्यापवादभूतस्य भावो युक्तः, नौत्सर्गिकस्योभयाधि- गमाख्यफलाभावस्य। एकत्वे हि तयोर्य एकाधिगमहेतुः अस्ति स एवेतरस्यापीति नैकत्वेऽन्यतराधिगमहतुर्नास्तीति शक्यं वक्तुम्। अत उभयाधिगमाभावमौत्सर्गकम पोद्योभयाधिगमेनापवाद मूतेन माव्यमित्यर्थः। अथ मेदोऽप्यस्तीत्येकत्वाभावादन्यतराधिगमस्य फलस्य हेतुर्नास्ति, तेन हेत्वभावादौत्सगरिक उभयाधिगमफलाभाव इत्युच्यते; तथाप्यस्ति ताव दुभयाधिगमहेतुः, तयोरेकत्वादेकस्यापि विद्यमानत्वादित्यर्थः । ततः किमित्यत आह-तत्रेति। उभयाधिगमहेतोरेकत्वे सति भावादुभयाधिगम- फलस्य भाव इत्यर्थः। कुत इत्याह-तस्येति; तस्य हेतुभावस्य कारणत्वादित्यर्थः । ननु तयोभेंदादन्यतराधिगमहेतोरभावोऽप्यस्तीति ततः किमिति यथोक्तफलमावो न स्यादित्याशङ्कयाह-न त्विति। न तु हेत्वभाव: फलप्रागभावस्य कारणम्, अभावयोहेतुफलभावादर्शनादिति भावः। कर्थं तर्हसौ स्यादित्यत आह-सवभावेति। सवभावसिद्धो हि फलप्रागभाव औत्सर्गिकः; नासौ हेतुमपेक्षत इत्यर्थः । तस्यापवादमाह- तस्योत। ततः किमित्यत आह-स चेति। स च सामान्यविशेषयो- रकेत्वाद्ेतुरुभयोरधिगमायास्ति। तेनैकवुद्देतरस्यापि बुद्धत्वात् तयोरभेदे बुद्धन्तरवैयर्थ्य सिद्धमित्यर्थः । यद्यपि तयोमेदे हेतुर्नास्ति, तथाप्यमेदे तावदस्तीति तावच्छब्दः । नतु मेदो नास्त्यपि; अतो हेत्वभावात फलाभावः कि न स्यादित्यत आह-असच्वमिति। अभावस्याकारणत्वा- दित्यर्थः । इतिः समाप्तौ ।

द्यात्मकमेकं वस्त्वति पक्षे दूषणान्तरमाह-अपि चति। न सामान्यमात्रं द्दयात्मकस्य वस्तुनः आत्मा स्वरूपम्; न विशषमात्रम्, वस्तुद्दयमसङ्गात् ; किंदु चित्रः शबलः सामान्यविशेषाभयरूपः स वस्तुन

174 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

आत्मा स्रूपम्। तस्य च तादृशवस्त्वन्तरेSनन्वयादनुगमाभावात् द्यात्मकमेकं वस्त्विति शब्दान्तरेणात्यन्तभेदवाद एवाश्रित इत्यर्थः । शब्दान्तरादिति ल्यब्लोपे हेती वा पश्चमीति व्याख्यातम्।

P. 60-16, ननु सामान्यांशस्य व्यक्त्यन्तरेSनुवृत्तेर्नात्यन्तमेदवादप्रसङ्ग इत्या- शङ्गयाह-अनुगन्तुरिति । व्यक्तिष्वनुगन्तुः सामान्यमात्रस्य द्वयात्मवस्तु- पक्षे न वस्तुस्वभावत्वम्; अतश्रावस्त्वेतत् कल्पितरूरपमिति न तदनुगमे वस्तुनोऽनुगम इति भेदप्रसङ्ग इत्यर्थः । अत्र चोदयति-स्यादिति । यद्यपि न वस्तु; वस्त्वंशत्वं तु न सामान्यस्य वार्यते, अन्यथा द्वयात्म- तैव न स्यात् ; अतो न तत्कल्पनाविषेयमिति न भेदवादप्रसङ्ग इति भावः । यदि तु तन्नेष्यते ततो निर्बीजावकल्पनापि न स्गादित्याह- अन्यथति । सिद्धान्ती लवाह-क इति। मेदप्रसङ्ग इति। सामान्य- विशेषौ द्वे वस्तुनी स्यातामित्यर्थः। नाप्यंशो वस्तुनोऽन्यत् सयं वस्त्वित्याह-नापाति। अथ न वस्त्वेवांशः, नापि वस्तुनोऽन्यः, स्यं वस्त्वित्युच्यते, ततः परिशेषात् कल्पनाविषय एव स्यात्; तच्वान्यत्वाभ्यां वस्तुनो भिन्नाभिन्नत्वादनिर्वाच्यो यत इत्यर्थः ।

अत्र परश्वोदयनि-नन्विति। नांशः अंशिनोऽत्यन्तभिन्नो नाप्यमिन्न इत्यर्थः। अत्र हेतुमाह-उभयथेति। अदेऽव्यंशो न भवति, यथा घटस्य न पट :; नाभेदेऽपि, यथा घटस्य घटः । अतो नाशः अंशिनो मिन्नो नाप्यभिन्न इत्यर्थः। ननु तत्त्वातच्वाभ्यामनिर्वाच्यत्वादवस्तु तर्हीत्याशङ्कयाह-नापीति। अत ए्वेति; अंशत्वादेव; न ह्यवस्तुनः अंशत्वं दृष्टम् ; न हि खवपुप्पाद्यवस्तु कस्यचिदंशा भवतीत्यथः । ततः किमित्यत आह-तत्रेति । तस्य तदव्यतिरेकादित्यभेदाभिप्रायम्। तद्दष- यति-नैतदिति। यदि सामान्यांशस्य विशेषान्तरेऽनुगमाद्वस्तुनोऽनुगम उच्यते, ततो विशेषांशाननुगमादननुगमः कस्मान्न स्यादित्यर्थः । ननु सामान्यांशेन वस्नुनोऽनुगमोऽप्यस्तीति नात्यन्तमेदवादप्रसङ्ग इत्याशङ्क्य वस्तुनोऽननुगममाह-अपि चेति । वस्तुनः सामान्यावशेषद्वयरूपत्वादकस्य विशेषांशस्य व्यक्त्यन्तरेष्वभावे वस्तुनस्तेष्वभावाद सामान्यानुगमेडपि न

तर्ककाण्ड: 175

वस्तुनोऽनुगम इत्यर्थः । एतदेव साधयति-तथा हीति। समाहारः P,67-2 समुच्चयः । शेषं सुगमम् ।

एवं विशेषांशानुगमाद्वेदवादप्रसङ्गमापाद्य अधुना सामान्यांशानुगमा- म्युपगमे सत्यभेदवादं प्रसञ्जयति-यदि वेति। सामान्यांशानुगमात्तस्य वस्त्वव्यतिरेकाद्वस्त्वनुगमेऽभयुपगम्यमाने सति, अद्वैतवाद: प्रसज्येत ; तथा हि-गौस्तावत् स्वयं गौः, सोऽश्वस्य द्रव्यत्वादिसामान्यांशानुगमाव अश्ववस्तुनोऽप्यनुगमादश्वोऽपि स्याद; ततश्र गौर्गौरश्वः; एवमश्वोऽप्यश्वो गौश्र; ततश्ष गोर्गोत्वमश्वत्वं च, अश्वस्याप्यश्वत्वं गोत्वं चेति सोऽयं तङ्गावोऽन्यभावः, ताभ्यां गवाश्वयोरभेदः । एवमन्येषामपि भावानाम्। तद्धावान्यभावाभ्यामिति 'तदतच्वतः' इत्यस्य विवरणम्। एतावता च तदतन्यां प्रत्येकं त्वस्य संबन्धः, पश्चम्यन्तात्तसिलित्युक्तम्। तच्चातन्व तदनदी, तदतदोर्भाव- स्तदतच्वम्, तत इति व्युत्पत्तिः । ननु सत्यमद्वैतम् ; किंतु भावा- न्यभावाभ्यामभेद इति त्वयैवोक्तम् ; अतश्च गौरश्वस्याभावश्रेत् ततो द्वैसमप्यस्ति; तेन द्वैताद्वैतात्मकं सर्वम्; तच्वेष्टमेवास्माकमित्यभिन्ायेण चोदयति-सत्यमिति। सिद्धान्ती त्वाह-नैतदिति। लोकसिद्धमन्यत्व- मभिप्रेत्य परप्रतिपादनार्थमन्याभाव इत्यस्मामिरुक्तम्। तच्वतस्तु गवाश्चयो- रन्योन्यमभेदे कुतोऽन्यत्वम्? यतो द्वैतमपि स्यादित्यर्थः । ननु गवाश्वयो रभेदे 'गौश्वाश्वक्ष' इति भेदेनाभिधानं न स्यात्; अतो भेदोऽप्यस्ती- त्याशङ्कचाह-गौश्वेति। अमिधानभेदोऽपि लोकसिद्ध एव परप्रतिपाद- नार्थमुक्त: ; न तु गवाश्वयोः प्रत्येकं गवाश्वत्वेन तस्य कारणमस्तीत्यर्थः । ननु यद्यपि सामान्यांशानुगमादभेद:, तथापि विशेषांशस्य व्यावृचेमेंदोऽ प्यस्ति ; अतो द्वैताद्वैतात्मकं जगत् स्यात् ; तच्चेष्टमेवास्माकमिति चोदयति-नन्विति । सिद्धान्ती तु दूषयनुमिदं विकल्पयति-अथेति । उभयरूपं वस्तु; अतोऽस्य विशेषव्यावृत्तितो व्यावृत्तत्वात् विशेषान्तरेऽनु- गमो नास्ति ; तदुदाहरति-अश्ववस्तु गोवस्तु न भवतीति। अथास्ति बस्तुनो वस्त्वन्तरेऽनुगम:, तझदाहरति-अश्वोऽपि गौर्भवतीति। तत्राघे

176 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

P, 67-19. पक्षे दोषमाह-तत्रेति। तत्र तयोः पक्षयोर्मध्ये वस्तुनो वस्त्वन्तराननुगम- पक्षे तावत् वस्तुनो वस्त्वन्तरेSननुगमादनुगच्छतः सामान्यांशस्य केवलस्य स्वयमवस्तुत्वात् प्रागुक्तन्यायेन कल्पनागोचरत्वात् भेदवादप्रसङ्ग इत्युक्तं 'तस्यानन्वयतः' इत्यत्र। अथ विशेषव्यावत्तौ सत्यामपि तद्वस्तु वस्त्व- न्तरे5नगतम्, तदुदाहरति -भवतीति। तत्र गवाश्वयोरमेद एव, कुतोऽ- न्यत्वसिद्धिरित्यर्थः । यदि मतम्-दिव्यत्वादिरूपेणाश्वो गोवस्तु; अननु- गतं च विशेषरूपेण, अतो नात्यन्तभेदस्यामेदस्य वा प्रसङ्ग इति; 'भवति चाश्वो गौः' इत्यश्वस्य गोरूपत्वं वदता द्रव्यत्वादिनानुगतत्व- मुक्तम्; 'गौगौरेव' इति गोगोरूपेणाश्वेऽननुगतत्वमुक्तम्। कथ पुन- गोगोरूपेणाश्वाद्याळत्तत्वमित्यत आह-भवत्येवेति। यद्यश्वस्य गोभावे गोर्विशिष्टं सं गोरूपं न भवेत्, ततोऽश्वान्न व्याव्रर्तते ; यतस्तु भवत्येव, नं भवति तत्र गवि गोवस्तुनस्तस्य स्वरूपाभाव इति यावत्, तदा तस्य स्वरूपेण व्यावत्तत्वादन्यत्वसिद्धिरिति । 'यदि मतम्' इत्यादिना परमत- माशङूय विकल्प्य दूषयति-अथेति। अथेत्याक्षेपे; यद्गोवस्तु स्वरूपे- णाश्वाद्मयावृत्तं तत्कथं किंप्रकारमिति परेण वक्तव्यम् । कि यद्गौर्भवत्येवा- श्वरूपेण : न अवत्याप: एतदुक्त भवति-किं गौरसाधारणगोरूप एव, उताश्वरूपोऽपि यदि गौगरूप एव, ततोऽश्ोऽप्यश्वरूप एवेति भेदवादः। अथ गौरश्वरूपोऽपि ततो गौर्गवाश्वरूपोऽपि, अश्वोऽपि गवाश्वरूप इत्यभेद- वादः। नन्वेवमभेदे सत्यपि विशेषान्तरेणाश्वादन्यतूं गोवस्तु व्यवस्थापयिष्यामः; अतश्ष मेदोऽव्यस्तीत्याशङ्कच प्रकृतं भेदामेदवादप्रसङ्गं संक्षेपेणोपपादयति- सर्वथेति ।

एवं सामान्यविशेषात्मकमेकं वस्त्विति मतं दूषयित्वा द्रव्यपर्यायात्मक- मेकं वस्त्विति मतेऽपि तहूषणमतिदिशति-द्रव्येति। श्रोकं व्याचष्टे- येऽपीति। मृदो घटादय:, सुवर्णस्य रुचकादयों विशेषाः । पर्यायेण जायमाना: पर्याया उच्यन्ते। अपायिन इत्यवस्थितमृदादिद्रव्याड्वेदमाह। अव्यतिरका इत्यभेदम् ; नारिति व्यतिरेको येषां ते तथोक्ताः ; मिझ्ञा मिन्ना इत्यक्त भवति। एतदेवोपपादयति-न चेति। यदि रुचकाठय:

तर्ककाण्ड: 177

सुवर्णद्रव्यमेव स्युः; ततस्तेषां नाशे सुवर्णमपि नश्येत्। अतो रुचक- नाशे वर्धमाने नावतिष्ठेत; न चैवम्, तत्रापि प्रत्यभिज्ञानात्। न च द्रव्याद्रिद्यते; भेदेनानुपलब्धेः, द्रव्यस्यैव रुचकादिरूपेणोपलब्धे: । तदेवं द्रव्यपर्याययोर्भिन्नाभिन्नत्वात् तदुभयात्मकमेकं वस्तु, न द्रव्यमात्रं पर्याय- मात्रं वा। द्रव्यमात्रे हि वस्तुनि रुचकादेरभावात् तदुत्पादे तद्विनाशे च तदर्थिनो हर्षशोकौ न स्याताम् । पर्यायमात्रे च वस्तुनि तदुत्पादे विनाशे च हेन्नोऽप्युत्पत्तिविनाशान्मध्यस्थता न स्यात्। द्वयात्मके त वस्तुनि हर्षादिकमप्यवकल्पते। तस्मात् द्वयात्मकमेकं वस्त्विति ये मन्यन्ते-द्रव्यपर्यायार्थकाः द्रव्यपर्यायरूपोऽर्थों वस्तु येषां ते, तेषामपि नीतिरनेनैवात्यन्तमेदाभेदवादप्रसङ्गनिराकरणप्रकारेण निराकता। एतदेव प्रपश्चयति-तथाहीति। अवस्थितं हि द्रव्यमुच्यते; तद्यदि रुचक- P.68-17. वर्धमानकवस्तुनोहैमांशेनामेदादमेद उच्यते, तत एकमेव वस्तु; ततु अनित्यमवस्थितमिति द्रव्यमात्रं जगदित्येषा नीतिः स्याद्। अथ हेमरुचका- दुभयरूपत्वात् वस्तुनो रुचकस्य वर्धमानकाद्वयावृत्त्या वस्त्वपि व्याटत्तम्, यतु हेमांशमात्रं वर्धमानकेऽप्यनुत्तं न तदनुबृच्या वस्तुनोऽनुर्वात:, तस्य केवलस्य स्वयमवस्तुत्वात् इत्युच्यते; ततः पर्यायमात्रं जगदितीयं नीतिः स्यात् , यतः परस्परव्यावत्ताः पर्याया उच्यन्ते, न तु द्रव्यम्; यतोऽव- स्थितं द्रव्यमुच्यते; न च पर्यायमावे किंचिद्वस्त्ववस्थितमस्ति, तेषामुत्पत्ति- विनाशसंबन्धात्। या तु हेमांशमात्रस्य रुचकनाशेऽपि वर्धमानकेऽवस्थान- कल्पना, सा कल्पनैव; यतो द्रव्यपर्यायरूपं चित्रं वस्तु; हेमांशमात्रस्य च न तथात्वमित्यर्थः । अत्रैव दूषणान्तरमाह-अपि चेति। द्रव्यात् पर्यायाणां भदे द्रव्यस्य स्थितत्वात् पर्याययोश्र नाशोत्पादात् तदर्थिनां मध्यस्थताशोकहर्ष- व्यवस्था घटेत। अभेदे तु तदेव तिष्ठति तदेव जायते तदेव विनश्यतीति स्थितिजन्मनाशानामेकत्रैव समवायः स्यात्; ततश्र द्रव्यार्थिनो द्रव्यस्य स्थितत्वात् मध्यस्थता स्यात ; न स्याच्च, रुचकवर्धेमानकनाशोत्पादयो- स्तदभेदात् द्वव्यस्यापि नाशात् उत्पादे च स्थितद्रव्याभावात्; अत एव हर्षशोकौ च स्याताम्; यदि तु द्रव्यमवतिष्ठत एव ततो मध्यस्थतैव

178 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

स्यात् ; यदा त्वभेदादुत्पद्यते नश्यति च, तदा शोकादित्रितयमपि स्यादिति दुर्घटमापद्यते। तथा वर्धमानकनाशेऽपि तदर्थिनः शोकादित्रितयं स्यात; तथा रुचको:पादेSपि तदर्थिनस्त्रितयं स्यात्। अथ द्रव्यान् पर्यायाणां मिथश्च भेदोऽप्यस्ति; अतो न पूर्वोक्ताशङ्गाधनवस्थादोष इत्युच्यते; ततो भेदाभेद्वादिनामभेदोऽप्यस्तीति प्रागुक्तो दोषः किं न स्यात्: अथ सत्यमस्त्यभेदः किंतु नासावत्यन्तम्; तेन तदाश्रयः शोकादिसंकरदोषो न भवति; ततो भेदोऽपि नात्यन्तमिति तदाश्रया शोकादिव्यवस्था न P.69-13 स्यादित्याह-अथेति। किंच स विशेष उच्यते, योऽन्यत्र नास्ति ; अनेकान्तवादिनश्र यदि क्वचिदैकान्तिकं स्यात् तत आत्यन्तिकत्वं विशेषे- णामेदं प्रत्युच्येत; न च तस्य सर्वत्रानेकान्तमिच्छतः किंचिदेकान्ततः; अतः सर्वस्यैव नात्यन्तिकत्वम्, यदभेदं प्रति विशेषेण शोकाद्संकरा- योच्यत इत्याह-न चेति। ननु सार्वत्रिकेऽप्यनेकान्तवादे नात्रापि संकरदोष इत्याशङ्कयानेकान्तवादमेव दूषयति-तथा चेति : तथा चेति दूषणोपन्यासोपक्रमे। सर्वभावानां सर्वप्रकारेषु यद्यनेकान्तस्ततः प्रवृत्ति- निवृत्तिरहितं जगत् स्यादित्याह। हीशब्दः कष्टार्थः। असावतथैवेति ; अभिमतस्यासाधनमित्यर्थः । श्रलोकमन्यथा व्याचष्टे-अथवेति। सर्वत्रानेकान्तवादिनो मम हर्षाद्यप्यस्ति, नास्ति च। अतः प्रीतिमध्यस्थताशोका: स्युर्न स्युरिति यत् दुर्घटत्वमुक्तं तदिष्टमेव; एवं न मम दुर्घटमित्याशङ्कचोच्यते- नैकान्त इति। शेष सुगमम् । एवं सामान्यविशेषौ द्वे वस्तुनी द्वयात्मकं चैंकं वस्त्विति पक्षद्वये दूषिते, मेदा: सत्याः तदुत्था अभेदकल्पना विपर्ययो वेति पक्षद्वयेऽव- शिष्टेऽन्यतरनिर्णयार्थमाह-तन्नेति ; तयोः पक्षयोरित्यर्थः। छ्रोकार्थ उच्यते-भेदो हि प्रतियोगगिनमपेक्षते; अतो मेदग्रहणपुरःसरो मेदो ग्राध्ो ग्रहीतुं शक्यों न भवति, अन्योन्याश्रयत्वात्। न चागृहीतस्य तस्याभेदकल्पनोपादानत्वम् ; न हि मेदेनागृहतौ शाबलेयबाहुलेयौ गीगौः इत्यमेदकल्पनां प्रसुवाते। तस्मादगृहीतो भेदो नाभेदकल्पना- हुतारीत। अमेदज्ञानं ु नाभेदमपेक्षते; नापि अेदम्, स्वरूपहान-

तर्ककाण्ड: 179

प्रसङ्गात्। अतः शक्यज्ञानत्वात् स्रूपमात्रेण ज्ञातः स भेदकल्पनोपा- दानं भवितुमर्हतीति। दष्ट चैकस्य भेदकल्पनोपादानत्वमित्याह-यथेति ।P.70-16. यथैकोऽवयवी अवयवकल्पनाहेंतुरित्यर्थः! नन्ववयवेभ्यो मिन्नस्यावय विनोSसंभवादवयवोपादानैवावयविकल्पना, न त्ववयव्युपादानावयव- कल्पना ; अजो भे दोपादानैवात्राप्यभेंदकल्पनेत्याशङ्कयाह-न तत्रेति। भेदशब्दोऽ्र भिद्यमानानवयवानाह; अमेदशब्दश्राभिद्यमानमवयविनम् । हेतुमाह-भेदो हीति। यथा घटावयवी काल्पनिकोऽसत्यः, तद्दत् कम्बुग्रीवादयोऽपि सवावयवापेक्षयावयवित्वादसत्याः स्युः । अतो भेदः परमाणुष्वेव निरवयवेष्ववतिष्ठते। अत एव परमार्थतो भिन्नाः स्युरिति यावत्। न च त एवाभेदकल्पनोपादानम्, अतीन्द्रियत्वेनागृहीतानां कल्पनोपादानत्वासंभवादित्यर्थः । नैकज्ञान चोत्पचये मेदमपेक्षते इत्युक्तम्; तत्र चोदयति-नन्विति अनुसंधानं प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययः; स च - देशकालभेदे 'सोऽयम्' इति पूर्वापरानुसंधानात्मको भवति, नान्यथा देशकालभेदमन्तरेण। पूर्वापरभावाभावात् कि परं केन पूर्वेण सहाभेदेनाS- नुसंधीयेत। तस्मादभेदज्ञानमपि देशकालभेदसापेक्षमिति अेदतुल्यदोष- मित्यर्थः। तत्रोत्तरमाह-प्रत्युक्तमिति; नेदानीमभिन्नदेशकालोऽर्थ एकः स्यादित्यत्र प्रत्युक्तमित्यर्थः । तदुक्तमेव स्मारयति-नेति। एकार्थाभावे चाऽनुसंधानमिति व्यर्थे स्यादित्याह-असतीति। एकस्य हयर्थस्य देशादि- मेदादाशङ्गितमेदस्याभेदमापादयदनुसंधानमर्थवत् स्यात्; एकाभावे तु तदनर्थकमेव स्यादित्यर्थः ।

अपि च सर्वेजनसिद्धत्वादप्यभेदोपदानों मेदो युक्त:, न तु विपर्यय इत्याह-अपि चेति। सरविकल्पकात् प्रथमभाविनिर्विकल्पकज्ञानेन वस्तु- मात्रमभनिन्नमेकमालोच्यते भेदादिसमस्तविकल्परहितं गुद्यते; ततः पश्चात् 'गौः शुळ्ः' इत्यादिभेदविकल्पो भवतीति सर्वजनसिद्धम्। अतक्षा- मेदोपादनैव भेदकल्पना युक्तेत्यर्थः । द्वितीयार्षमाशक्कोत्तरत्वेन व्याचष्टे- स्यादिति । विशिष्टरूपोपग्राहीति ; भिन्नरूपोपग्राहीत्यर्थः ; यथा विकल्प- बुद्धाविति वैधर्म्यदष्टान्तः । यस्त्वित्यादि ; अस्यार्थ :- न ब्रूमः प्रत्यक्षेऽ्र 10.

180 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

वभासते अदो नोपलक्ष्यते चेति, येन विरोधः स्ात; अपितु सर्वेम्यो घटस्वरूपादन्येभ्यः पटादिभ्यो व्यावृत्तं घटं स्पष्टमेवावभासयति प्रत्यक्षम्; अतों न विरोध इति यो ब्रूते, तस्य 'आहुरविधातृ' इत्यादिनैवोक्तमुत्तर- मित्यर्थः ।

किंच यदि सामान्यविशेषौ भिन्ने द्वे वस्तुनी न संभवत इत्युक्तम्, न चैकं द्वयात्मकम्, तदा अन्यतरस्य मिथ्यात्वे कल्प्ये भेदज्ञानस्यैव

P. 71-8. मिथ्यात्वमुचितं नाभेदज्ञानस्येत्याह-किंचेति । 'इदं रजतम्' इत्यादि- भ्रान्तिषु 'इदम्' इत्यनवगतविशेषवस्तुमात्रावलम्ति ज्ञानं प्रतिष्ठितम- व्यभिचारि ; अतः पश्चात् बाघदशायामपि 'शुक्तिशकलमिदम्' इतीद- मंशस्य प्रतिभानात् ; भेदेषु तु विशेषेषु रजतादिज्ञानस्याप्रतिष्ठितत्वं व्यभिचारित्वं दष्टम्; दृष्टव्यभिचारित्वस्यैव व व्यभिचारकल्पना ल्वी, तस्य व्यभिचारयोग्यतायाः छृप्त्वात् ; इतरत्र वस्तुमात्रांशे तु सा कल्प्यत्वात् गुर्वी ; तस्मादिहापि भेदज्ञानमेव मिथ्या, नाेदज्ञानमिति भावः । 'इन्द्रियधियामपि' इत्युक्तम् ; तस्य व्यावर्त्यं वक्तुं पूर्वपक्षोप- क्रममात्रं करोति-स्यादिति। अनुविधायित्वादपीत्यपिशब्दो द्रष्टव्यः; अत्र द्विचन्द्राद्युदाहरणम्।

किंच व्यावृत्ता: सर्वभावा इति वदता व्यावृत्तशब्देऽन्योन्याभावस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वात् अन्योन्याभावस्वभावास्तद्विशेषणा वेति वाच्यम् ; न च तदुभयमपि संभवतीत्याह-अन्योन्येति। तत्र तस्मिन्नन्योन्याभावे उपाधौ विशेषणेऽभयुपगम्यमाने तथा भेदरूपेण प्रतीयन्तां भावाः, न स्रूपतो भिन्नाः स्युरित्यर्थः । अन्योन्येत्यादुक्तम्; तत्कुत इत्याशङ्कयाह-एकासि- न्निति। यध्ेकं आवरूपमितरनिरपेक्षं स्यात् ततोSपरं भावरूपं व्यव- तिष्ठेत ; यदा तु सर्वमेवाअवरूपं तदैकमस्मिन्नसत्त्यपरं तदभावरूपं न स्यात् ; तस्मिश्वासति तन्न स्यादितीतरेतराश्रयं स्यादित्यर्थः । अतदात्म- नश्ष तथात्वप्रतीतावुपहितो मणिरुदाहार्यः । अत्र चोदयति-नन्विति । अर्थसिद्धिरिति ; स्वरूपमेवान्योन्याभावः, नान्योऽस्तीत्यर्थः । सिद्धान्ती त्वाह-न चेति।

तर्ककाण्ड: 181

किंचान्यत्वान्मुखसंनिधौ मुखान्तराण्युत्पद्यन्ते, नान्यथा। तेन मुखमपि कारणम्। कारणानुरूपं च कार्यमुचितम्। तत्र तत्समानपरिमाणान्येव तानि युक्तानि; न चैतत्, कृपाणादावल्पतराणामुपलब्धेः । अविद्यान्यत्वे तु तेषामल्पतानुपपत्तिरदोषः । एतच्चोपलक्षणम ; अन्येऽपि दोषाः प्रागुक्ता एव। तदयं प्रयोग :- विश्वभेद्ेऽयमभेदोपादान इति साध्यो धर्मः भेदत्वात्, मणिकृपाणादिष्विव मुखभेद इति। परोऽपीदानीमनुमानबलेनैव प्रत्यवतिष्ठते-स्यादिति। तदिदमनुमानम् -- अभेदो धर्मी, भेदोपादान P.72-6. इति साध्यो धर्म:, भेदत्वात्, यथा 'वनम्' इत्यभेदस्तरुमेदोपादान इति। तदूषयात-नेति। यदि यावानमेदः स सवो भेदोपादानत्वान्मिथ्या, ततः परमाणुरप्येको न स्यात्; तदमेदोऽपि भेदोपादान एव स्यात् ; तथा तदंशतदंशोऽपीत्यनवस्था स्यात ; ततश्च न किंचिदेकं स्यात्। अत श्रैकैकपरमाणुसमुच्चयरूपस्तदभेदो नास्त्येव ; कुतो 'वनम्' इत्यभेद- कल्पना स्यात्: अथ दूरमपि गत्वा किंचिदेकं तत्त्वममेदोपादानत्व- रहितमिष्यते, ततस्तेनैव हेतुरनेकान्त इत्यर्थः । तद्भावत इति; एकैक- परमाणुसमुच्चयरूपस्य स्थूलस्य वृक्षादिरूपस्य भेदस्याभावत इत्यर्थः । अेदस्य मिथ्यात्वे अनुमानान्तरमाह-अपि चेति। भेदो धर्मी, मृषेति साध्यो धर्मः, 'इदम्' इति 'तत्' इति 'अर्थः' इति 'वस्तु' इति 'सत्' इति च प्रत्येकमभेदेनानुगतत्वात्; यो य एवं स मृषा, यथा चन्द्रमसस्तरङ्गभेदाद्यो भेदः स प्रत्येकं 'चन्द्रः' इत्यभेदानुविद्धो मृषेत्यर्थः । तरुभेदो 'वनम्' इत्यभेदानुविद्धोऽपि न मृषा; अतस्तेन व्यभिचारो मा भूदिति प्रत्येकमित्युक्तम्। किंच कल्पनालाघवादप्यमेदोपादाना मेदकल्पनोचिता, न तु विपर्यय इत्याह-अपि चेति। न तु भिन्नानाम् ; महिमेत्यनुषज्य कल्प्य इत्यध्या- हार्यम्। ननु त्वयैकस्य नानावभाससामर्थ्य कल्प्यम्, न मया; अतो ममैव लाघवमित्याशङ््य आवयोः सामर्थ्यकल्पना तुल्या, तथापि त्वया बहूनां बहूनि सामर्थ्यानि कल्प्यानि, मया त्वेकस्यैव सामर्थ्यातिशय इति

182 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

P.72-25. सपक्षे कल्पनालाधवमुपपादयितुमुपक्रमते-इदमिति। मेदवादिनोऽत्यन्त- भिन्नासु व्यक्तिषु कथं 'गौगौः' इत्यभेदावभासः? न हि निर्निमित्तं ज्ञानं अवति। न च भेद एवाभेदज्ञानस्य स्वरूपेण निमित्तम्; 'गामानय' इत्युक्ते च यां व्यक्तिमानयति पुनरुक्ते तत्सामान्यमेवानयति, न यां कांचिदश्वादिव्यक्तिमपि ; सोऽयमत्यन्तभेदे कथमनुवृत्तावभासो व्यवहारश्ष! अथ गोव्यक्तीनां साद्वश्यादनुवृत्तावभासव्यवहारः, तदयुक्तम् ; यतः सादृश्य- मप्यवयवसामान्यान्वयेन भवति, न चात्यन्तभेदवादिनः सोडस्ति। अथ गोव्यक्तीनामन्योन्यव्यावृत्तिर्न गृह्यते, ग्रह्यतेऽश्वादिव्यक्तिम्यः; तेन गोव्यक्तिषु भिन्नासवप्यनुवृत्तावभासव्यवहारः, तदविशेषेऽपि नाश्वादिव्यक्तिषु संभवति; भवति च सत्या अपि गोव्यक्तीनां व्यावृत्तेरग्रहणं गुञ्जाप्रवाल- रागयोरिव सूक्ष्मत्वेनत्युच्यते; तदसत् ; यतस्तव व्यावृचिर्नाम भावानां स्वभाव एव, न ततो भिन्ना; तत्र तस्या अग्रहणे तत्खभावानामप्यग्रहणं स्यात् ; अन्यथा तत्खभावतैव न स्यादिति भाव: ।

अथ निर्विकल्पकत्वेन प्रत्यक्षमनिश्चयात्मकम्; सविकल्पकं तु निश्चयात्मकम् ; तच्चाप्रत्यक्षम्। अतो निश्चयप्रत्यक्षयोः सरूपमेंदः । तेन गोव्यक्िषु प्रत्यक्षासु तत्सभावभूतान्योन्यव्यावृत्तिरपि यद्यपि प्रत्यक्षा, तथापि तन्निश्रयाभावादनुवृत्तावभासव्यवहारौ भवत इति चत् ; तदसत्; यतो व्यार्वृत्तेरनिश्रये गोसामान्यनिबन्धन एव व्यवहारः स्यात्, न विशेषान्तरव्यावृत्तः; स च दश्यते; तथाहि-'कालाक्षीमानय' इत्युक्ते गवान्तरव्यावृत्तामेव गामानयति; न च तद्दयावृत्तेरनिश्चये युज्यते। तस्मान्नैषोऽपि पक्षः साधुः। अथका गोव्यक्तिर्यामर्थक्रियां दोहनादि- लक्षणां करोति तामेवापरा; ततश्र यथैका अश्वादिभ्योऽतत्कारिभ्यो व्यावृत्ता तथा परापीत्यतत्कारिव्यावृत्तस्तुल्यत्वात् गोव्यक्तिष्वत्यन्तभिन्ना खप्येकरूपावभासव्यवहारो भवतीति चेत् ; तदपि न शोभनम् ; यतो यैकस्या गोव्यक्तेरर्थक्रिया न सैवापरस्याः; नापि तज्जातीया, तैर्जाते. रनिष्टत्वात् । अतो गोव्यक्तीनां नैकार्थक्रियाकारित्वम्। अतश्र यथैकस्या गोव्यकेरतदर्थक्रियाकारिणो व्यावृत्तिः एवं गोव्यक्त्यन्तरादपि, तस्यापि का अति क्रंथमतत्कारिव्यावृत्तिस्तुल्या: किंच व्यावत्तिर्वस्तुनः समावश्वेत्,

तर्ककाण्ड: 183

वस्तूनां भेदे कथं सा तुल्याः अथास्भावः तदा तादात्म्यादिसंबन्धा- भावात् कथं सा वस्तूनां स्यात् ? ततश्र ततोऽप्येकमेव तत्वं स्यात्, न भेद: । अथानादिवासनानिबन्धनो मिन्नास्वपि व्यक्तिव्वेकरूपावभासः ; ततश्र तदनुरूपो व्यवहार:, न तु व्यक्तिगतः कश्चिद्विशेषोऽपेक्ष्यत इत्युच्यते ; तदप्ययुक्तम ; व्यक्तिगतविशेषानाश्रयणे हि गोव्यक्तिप्वेव 'गौः' इत्येकरूपावभासो भवति, नाश्वव्यक्तिष्वित्ययं नियमो न स्यात् ; अस्ति च। तस्मान्न वासनामात्रनिबन्धनोऽयममेदावभासः । न च वास नानां भेदाव् काचिदेव वासना कासुचिदेव व्यक्तिप्वभेदावभासं करोति, न सर्वास्विति वाच्यम्; सा हि पूर्वानुभवजदढसंसकारानुवेधरूपत्वात् पूर्वानुभूतासवेव व्यक्तिष्वभेदावभासं कुर्यात्, न भिन्नासु। सादृवश्यात्त्रापि करोतीति चेत् ; न, तस्य निरस्तत्वात्। ततः काश्रिद्वयक्तयः कस्यचि- दभेदावभासस्य प्रकृत्यैव समर्थाः, न सर्वाः सर्वस्येति तासां सामर्थ्याति- शयाः कल्प्याः । भिन्नानां व्यक्तीनां मेदावभासहेतव एव सामर्थ्यातिशया युक्ता :; इमे त्वमेदावभासस्य हेतव इति स्वभावविपरीता इत्युच्यन्ते। P.78-11. तत्र तेषामनन्तानि वस्तूनि, अनन्ताश्र सामर्थ्यातिशयाः करप्या इति कल्पनागौरवम्। मम त्वेकं तच्वं कल्प्यमिति कल्पनालाघवम्। तस्मा- देकस्यैवास्तु महिमा यन्नानेवावभासते; न तु मिन्नानाम्, यदभेदेन भासन्त इत्यर्थः। यथावस्तु व्यवहारो युक्तः; तत्राभिन्ने तच्वे घटपटादिमेद- व्यवहारस्ते कथमिति चेदत आह-भेदेति। यथावभासं हि व्यवहारः, न यथावस्तु, रज्जुसर्पावभासे पलायनदर्शनात्। अवभासते च भेद: । -- अतोऽवमासानुरूपा मेदव्यवहाराः सेत्स्यन्ति ; यथा-भेदवादिनां मिन्नासु व्यक्तिषु 'गौः' इत्यमेदव्यवहारः । न केवलं तेषाम्; अपितु जाति- -- व्यक्त्योरत्यन्तभिन्नयोः समवायार्यसंसर्गवादिनामपि ; कणभुजां जातेर्व्यक्ति- भ्योऽर्थान्तरत्वात् 'गोत्ववर्ती व्यक्तिमानय' इति यथावस्तु भेदावभासेन न व्यवहार :; किंतु 'गामानय' इत्यमेदावमासेनैव विशेषेषु सामान्य- व्यवहारः । तथा येऽपि व्यक्तिम्यो जातिमनर्थान्तरभूतां वदन्ति माद्टाः, तेषामपि द्वयात्मकं वस्तु। न च तस्य तादशस्ब शबलस्य वस्त्वन्तरे- डनुगमोऽखि। यस्य त्वस्ति सामान्यांशमात्रस्य, तदेक्मवस्त्वेव। ततश्र

184

योऽयं 'गौगौंः' इत्यनुगतरूपो व्यवहारः, स यथावभासमेव न यथा- वस्त्विति 'तस्यानन्वयतः' इत्यत्र दर्शितम। इतिः तर्ककाण्डीयन्यायोक्ति- समाप्तौ।

P. 78-80, अनन्तरोक्तमर्थ क्राकेन संगृद्णाति-यथेति। बाह्याः; बाब्यार्थवादिनो वेदान्तविवेकबाद्या वादिनः । इतिः तर्ककाण्डग्रन्थसमाप्तौ।

इति श्रीब्र्मसिद्धिव्याख्याने तर्ककाण्डव्याख्यानं शङ्कपाणिना कृतम्॥

ओम्

ब्रह्मसिद्धिव्याख्या शङ्कपाणिकृता ।

नियोगकाण्ड:

इदानीं काण्डान्तरमारभते-एवमिति। वृत्तवर्तिष्यमाणसंकीर्तनं काण्डयोः संगतिप्रदर्शनार्थम्। स्थिते ह्ुपचरितार्थत्वनिरासेनोपनिषदां मुख्यार्थत्वे, कोऽसौ मुख्योऽर्थः१ स्रूपं कार्यं वा इति चिन्तावतरति, नान्यथा। कार्य एवार्थे वेदस्य प्रामाण्यमिति; सामान्यद्वारेण वेदान्त-P. 74-8. गतानामुपनिषदामपि कार्येडयें प्रामाण्यमित्यभिप्रायः। प्रतिज्ञातमर्थमृषि- जुष्टत्वेन प्रसाधयति-एवमिति । तद्वयाचष्टे-चोदनेति। मन्त्रार्थ- वादोपनिषदां चोदनैकवाक्यत्वेन [अ]पृथग्वेदत्वाच्चोदनात्मक एव कृत्स्नो वेद:। तेन तदर्थ एव वेदार्थः, नापरः कश्रिदस्तीति। नन्वनेन चोदनाप्रमाणको वेदार्थ इति यावदित्युक्तम् ; ततः किमित्यत आह-चोदना चेति। चोदना हि प्रवर्तकं वचनम्; न च सा वायुवत् प्रवतेयति; कतु प्रवृत्तिहेतुभूतमर्थमवगमयन्ती। प्रवृत्तिहेतुः स्वकार्यम् ; तथाहि-इष्टसाधन- मपि 'ममेदं कार्यम्' इत्यप्रतिपद्य न कक्षित् प्रवर्तते। तस्माव् कार्येऽर्ये वेद: प्रमाणमित्यर्थः । ननु मवत्वेवमन्यत्र; वेदान्तेषु तु कः कार्यविधिः, यत्र तेषां प्रामाण्यम्-इत्याशङ्कयाह-वेदान्तानामिति।'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति प्रतिपत्तिकर्तव्यताप्रमाणम् ; तत्सेविनां प्रतिपत्तिकर्तव्यतायां प्रतिपत्त- व्यत्वेनानुगतमन्वितं यत् सिद्धरूपमात्मतच्वं तद्विषयप्रतिपत्तिकर्तव्यतामुखे- नावबोधकत्वम, न तु स्वतन्त्राणाम्। अतस्तेऽपि कार्यनिष्ठा एवेत्यर्थः । एतदुक्तं मवति-आत्मप्रतिपत्तिकर्त व्यताविध्यपेक्षित प्रतिपत्तव्यात्म स्रूपसमर्प- कत्वेन वेदान्तानां प्रामाण्यमिति। एतदेव भाष्योक्त्या द्रव्यति-तथा चेति। यदि कार्येऽर्थे वेद: प्रमाणं कथं तर्हि मन्त्रार्थाः सोपनिषत्काः सिद्धमर्थमाहुरित्याशङ्कत्य "चोदना हि" इत्याद्युक्तम। अयमर्थ :- मन्त्रादीनां विध्येकवाक्यत्वादेकैवेयं तावती चोदना। सा च कार्य

186

गमयन्ती तत्परतया भूतादिकमर्थमेकदेशेन ब्रूते, न खनिष्ठत्वेन। तेनो- पनिषदोऽपि प्रतिपत्तिकर्तव्यतापरा एव, न सिद्धार्थपरा इति ये मन्यन्ते P.74-10. तान् प्रत्युच्यते-तिस्र इति। शब्दात् वेदान्ताख्यात् यदात्मज्ञानं तत् 'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति विधिना न विधीयते; यस्मादधीतवेदस्य शब्दसामर्थ्यादेव कर्मावबोधवत् तदात्मज्ञानं भवति; अतः किं तत्र विधिनेति भावः। ननु प्रमाणान्तरजं ज्ञानमुपेक्ष्य किमिति शाब्दमेव ज्ञानं न विधेयमत्रोक्तमित्याशङ्गयोक्तम्- ब्रह्मणो हीति। शेषं सुगमम् ।

कर्मावबोधवदिति दष्टान्तितम् ; तत्र विध्यनपेक्षामाह-सवर्गेति । "स्वर्गकामो यजेत" इत्यस्मिन् शाब्दे वाक्यार्थबोधे नान्यो विधिरपेक्ष्यते, तद्विघिवाक्यार्थबोधेऽपि विध्यन्तरापेक्षायामनवस्थाप्रसङ्गात्। न च योऽयं 'यजेत' इति विधिः स एवापेक्ष्यते, तस्य कर्माणी व्यवस्थितेः ; कर्म हि तेन विधीयते, न तु तद्वोष इत्यर्थः ।

अत्र चौदयति-नन्विति। यथा स्वर्गकामादिवाक्यानामध्ययने "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः" इति विधिरपेक्ष्यते, साध्यायाध्ययनविध्यध्ययने तु न विध्यन्तरमपेक्ष्यत इति नानवस्था; तथैषामर्थबोर्घेऽपि विध्यपेक्षास्तु ; तद्विध्यर्थबोधे तु न विध्यन्तरमपेक्षिष्यते; अतो नानवस्था भवतीत्यर्थः। न च वेदार्यज्ञानपरवृत्तौ विधिर्नास्तीत्याह-अस्ति चेति। तहूषयति- विषम इति। वैषम्यमाह-अप्रवृत्तोऽपीति। यद्यव्ययनविधिः सय- मधीतो वाक्यान्तराण्यध्यापयति, ततस्तदध्ययनमप्यध्यथन विध्यन्तराधीनमित्य नवस्था स्यात्। यतस्तु स्यमप्रवृचोऽप्यध्ययनविध्यध्ययने पुरुषः पुरुषा- न्तराधीतादध्ययनविघेस्तस्यान्येषां च वाक्यानामध्ययने प्रवर्तते, तेन तत्रा- नवस्था न भवतीत्यर्थः। नन्वन्येनाधीतादध्ययनविधेरन्यस्य कथं प्रवृत्तिः! अधीतं हि वाक्यं प्रर्व्तयति, नानधीतम्, अगृददीतस्य प्रवर्तकत्वायोगा- दित्यत आह-शाखेति। नाध्ययनं प्रवृत्तौ तन्त्रम्, आपितु ग्रहणम् ; तन्च श्रवणमात्रादपि भवत्येव; यथा स्यमनधीतादपि शाखान्तरोक्तादङ् रवसान तदध्यायिम्यः श्रुवात् तदङ्ोपसंहारः प्रयोगेष् क्रियत इत्यर्थः ।

नियोगकाण्ड: 187

ननु पुरुषान्तराणामपि कथमध्ययनविधिवाक्याध्ययनमित्याशङ्कचाह-यथेति।P.76-15 एवं स्वर्गकामादिवाक्याध्ययने नानवस्थादोष इत्युक्तम् । तदर्थबोधे तु "वेद: कृत्स्ोSधिगन्तव्यः" इति विध्यन्तरांपेक्षा संभवति। यतस्तदप्य- नवबुद्धार्थ न स्वर्गकामादिवाक्यार्थज्ञाने प्रवर्तयितुमलम्, अतस्तदर्थोऽपि विध्यपेक्षः । न च स एव सार्थबोधे प्रवर्तयति, अनवबुद्धार्थस्य प्रवर्त- कत्वायोगात; तदर्थबोधात् प्रवृत्ति:, प्रवृत्तस्थ च तदर्थबोध इति इतरेतरा- श्रयं हि स्यात्। अतश्ष "वेदः कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः" इत्यस्यार्थबोधे विध्यन्तरमपेक्ष्यम्, तत्राप्येवमित्यनवस्था स्यादिति सूक्तम्-'विषम उप- न्यास:' इति । यच्चोक्तम्-'अस्ति विधिः' इति, तदप्ययुक्तम् ; यतोऽ- पूर्वार्थप्रापको विधिर्भवति: अयं त्वध्ययनविधेरदष्ठार्थत्वेन न्यायप्राप्तानु- वादक इत्याह-न चेति। अभ्युपगम्यास्य विधित्वं वेदार्थबोधे 'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति पृथग्विध्यनपेक्षामाह-अथेति । ननु साध्यायाध्ययनविध्याक्षितं चेत् वेदार्थज्ञानं "वेदः कृत्स्नोऽधि- गन्तव्यः" इत्यनेनोच्यते, ततोऽथ्ययनविधिप्राप्तानुवाद एवायं स्यात् ; कथं विध्युपगमः१ उच्यते-विध्याक्षिप्मपि विधीयते ; यागविध्याक्षिप्त- मिव ब्रीश्यादि। विलम्बी दर्थाक्षेपः, शीत्रभाविनी श्रुतिः; सा अर्थाक्षेप- व्यापारात् प्रागप्राप्तमेव विघत्ते। फलं त्वन्यनिवृत्ति :; अर्थाक्षेपे द्यन्य- दप्याक्षिप्येतेति न दोषः । कर्मविधिवाक्यवदित्युक्तम् ; तद्विवृण्वन् तत्र पुनः क्लोकं योजयति-यथेति। विधौ सत्यपि चेद्विध्यन्तरमपेक्ष्यते ततस्तत्राप्येवमित्यनवस्थानात् सर्गकामादिवाक्येषु "वेदः कृत्स्नोऽधि- गन्तव्यः" इति सामान्यविधिनार्थबोधे प्रवृतिसिद्धस्तदर्थ यथा नान्यो विधिरपेक्ष्यते-न च सवर्गकामादिवाक्यगतः, तस्य कर्मविषयत्वात्-एवं वेदान्तेष्वपि वाक्यसामर्थ्यादेव तदर्थबोघोत्पत्तेः 'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति विधिनापेक्षितव्य इत्यर्थः । ननु कर्मविधिवदत्रापि सामान्यविधिसिद्धत्वमेव वाच्यम् ; तत्किमिदमुक्तम् --- 'वाक्यसामर्थ्यात्' इतिः उच्यते-वेदान्तेषु 'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति विशेषविधिवादी सामान्यविधेस्तदन्यविषयतेति मन्यते ; अतस्तदमिप्रायेण सामान्यविधिसिद्धार्थता नास्तीति 'वाक्यसाम- थ्यात्' इत्युक्तम्। सामान्यविधिशेषत्वेऽपि चोपनिषदां सिद्धार्थता न स्यादिति तच्छेषत्वमप्यनिच्छतेदमुक्तमित्यदोषः।

188 ब्रह्मसिद्विव्याख्या

P. 76-3. इतश्र शब्दात् यदात्मविज्ञानं तन्न विधीयत इत्याह-इतश्रेति । विधेयावगमादुत्तरकालीना या प्रवृत्तिः, सैव विधेः फलम्, न तु शब्दप्रभवो यो विधेयबोधः स इत्यर्थः । कुतःः अन्योन्यसंश्रयात्- शब्दार्थबोधे सति प्रवृत्तिः, प्रवृत्तस्य च शब्दार्थबोध इत्यात्माश्रयता । यस्तु तथ्वावबोधपराद्वेदान्तवाक्यात् तच्वावबोधः, स न शब्दार्थबोधात् परः उत्तरकालीनः; किंतु स एवात्मा । अतो न 'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति विधे: फलमित्यर्थः ।

इतश्र शब्दज्ञानमविधेयमित्याह-अपिचेति। किंच शब्दाज्जातेऽर्थ- बोधे न घुरुषः 'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति विधिना प्रवर्त्यः । साध्ये हि प्रवर्त्यते, न सिद्धे। अथ शब्दोऽर्थस्यानवबोधक एव, तेन तज्ज्ञाने प्रवर्त्यः, तत्रापि शब्दार्थबोधस्यासंभवात सुतरां न प्रवर्तनीयः । न ह्यसंगते विषये कश्षित्प्रवर्त्यते। शब्दाज्जातेऽप्यर्थबोधे तन्निश्रये प्रवर्त्यत इति चेतु, अत आह-शब्देनेति। न निश्चयेऽपि प्रवर्त्यः ; सोऽपि हि शब्दजन्यो वा स्यात्, प्रमाणान्तरजन्यो वा ; न तावच्छन्दादर्थ तथ्वावबोधे तस्मादेव यो निश्षयः, तत्र प्रवर्त्यः ; स हि शब्देन प्रथम- मेव कृतः; किं तत्र विधिना! अथ शब्दादवबुद्धे तच्वे अन्यस्मा- त्प्रमाणान्तराद्यो निश्लयस्तत्र विधिना प्रवर्त्यः, ततोऽन्यस्य प्रमाणान्तरस्य वाञ्छनमपेक्षा स्यात्। अतश्र शब्दसत्र निश्चयहेतुर्न स्यात्। न चैत- दिष्टमित्यर्थः ।

इदानीं विकल्पान्तरं करोति-अथेति। उपछवोऽवगम इत्यर्थः । भूतार्थवैयर्थ्यमतात्पर्ये हेतुः; अतात्पर्यस्यापि दर्शनादिति सांशयिकत्वे।

तद्दूषयति-तद्वातेमिति ; तदसारम् । कुतः! यतो लोकवेदयोः शब्दानामर्थपरत्वम् "अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः" इति न्यायेनौत्सर्गिकम् । निमित्तान्तराचु शब्दस्वरूपप्रधानत्वम् ; अत एवाविवक्षितार्थलं तदपवादः; यया-'गवित्ययमाह' इति 'इति 'शब्दाद्, यथा जपमन्त्रेषु जप- स्योच्चारणात्मकस्पोच्चार्यमाणशब्दस्वरूपनिष्ठलम्। न च वेदान्तेषु तन्निमि "धन्तरमस्तीति भावः ।

नियोगकाण्डः 189

इतश्र वेदान्तानां विव्षितार्थत्वाय 'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति विधिर्नापेक्ष्यत इत्याह-दष्टेति। कर्मविधिवाक्याध्ययने साध्यायविधेर्या P. 77-10 दृष्टार्थता, सात्र वेदान्ताध्ययने न भिद्यते, न विशिष्यते, समानेति यावद्। अतः स्वाध्यायविधेर्दष्टार्थत्वेनैव कर्मवाक्यव द्वेदान्तानामप्यविवक्षितार्थता निवृत्तैव; किं प्रतिपत्तिविधिना तदर्थेनेति भावः इतरथा यदि तु वेदान्ताध्ययने दष्टार्थता न स्यात्, ततः 'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति विध्यर्थेन सह विध्यर्थः कृत्स्नो वेदान्तार्थोऽविवक्षितः स्यादित्यर्थः । फलान्तरकल्पनेति ; विश्वजिन्न्यायेन स्वर्गों रात्रिसत्रन्यायेन दधिमधुकुल्यादि वा फलान्तरमुक्तम्; तथा वेदान्तानामविवक्षितार्थानामध्ययनात्फलान्तर- कल्पना, तत्राप्यात्मावबोधस्य कर्मावबोधवद्दष्टत्वादित्यन्वयः । ननु कर्म- वाक्यानां प्रवृत्तिनिवृत्त्युपयोगेनार्थवच्वाद्युक्तं विवक्षितार्थत्वम्; न तु वेदान्तोत्थायाः सिद्धार्थप्रतिपत्तेः, प्रवृत्तिनिवृत्यनुपयोगेन वैयर्थ्यात्। अतः स्वाध्यायविधिदष्टार्थता तु भिद्यत इत्याशङ्काह-न चेति। किंच प्रतिपत्तिविधावपि वैयर्थ्यस्य तुल्यत्वमेव। तच्च प्रतिपत्तिविधौ तुल्य- मित्यत्र वक्ष्यत इत्याह-प्रतिपत्तीति। 'भवेत्' इत्यादिश्लोकार्ष व्याचष्टे- अवश्यमिति। अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयं यत् सवाध्यायविधर्ष्टार्थतयैव वेदान्तानामपि विवक्षितार्थता । अन्यथा 'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति विधायकेन सह कृत्स्स्य वेदान्तस्याविवक्षितार्थता स्यात्। कुतःः यतः विवक्षितार्थत्वम्। विधायकस्य तु न विवक्षितार्थत्वस्य निबन्धनं हेतुरस्ति। अतो विधाय- कस्याविवक्षितार्थत्वान्न तद्वलेनेतरेषां वेदान्तानां विवक्षितार्थत्वमिति सह विधायकेन सर्वे वेदान्ता अविवक्षितार्थाः स्युः । अथ विधायकः शब्दः प्रकृत्या शब्दस्यार्थपरत्वस्मावत्वेन दृष्टार्थत्वेन च विवक्षितार्थ इत्युच्यते, तत इतरेऽपि वेदान्तास्तथैव विवक्षितार्था भविष्यन्तीति कि विधायके- नेत्यर्थः ।

अथापुरुषार्थसाघने विधिः प्रवर्तयितुं नालमिति विध्यधीनं पुरुषार्थ- त्वम् ; अतः शब्दोत्थस्यात्मज्ञानस्य पुरुषार्थत्वसिद्ध्यर्थम् 'आत्मा प्रति- पत्तव्यः' इति विधिरिष्यते, तदपि नेत्याह-ज्ञानस्येति।

190

P. 77-24 अशोभनत्वमाह ज्ञेयेति। ज्ञानस्य ज्ञेयप्राप्तर्दष्टं फलम्। न दष्टफले विधिः, दष्टस्यान्वयव्यतिरेकसिद्धत्वन विध्यनपेक्षत्वात्। मोक्षो ज्ञानस्या- हष्टं फलम्, तदर्थो विधिर्मविष्यतीति चेत ; तन्न ; न हि स साध्यः ; कुतः१ त्त्वच्युतेः, मोक्षत्वहानात्। आत्यन्तिकी हि संसारवृत्तिमौक्ष उच्यते; तस्य कार्यत्वे घटादिवद्विनाशात् पुनः संसारः स्यात्। अतो मोक्षस्यात्यन्तिकसंसारनिवृत्तिलक्षणं मोक्षत्वं हीगेत। ननु घटादिनाशव त्कार्योऽपि मोक्षो न नड्क्ष्यति; नैवम, भावस्य कार्यस्य नाशेनाविना- भावात् ; भावश्र मोक्ष:, निरतिशयानन्दैश्वर्यलक्षणत्वात्। ननु आत्यन्तिकी संसारनिवृत्तिर्मोक्ष इत्युच्यत इत्युक्त्वा, कथमाह भावरुपो मोक्ष इति उच्यते-मोक्षे सा भवतीत्युपचारात् सैव मोक्ष इत्युक्तमित्यविरोधः; मोक्षे वा सा श्रुत्यादिभिरुच्यत इत्यर्थः। नन्वागामिदेहेन्द्रियबुद्धिसंयोगाभावो मोक्ष :; स च कार्योऽप्यभावत्वात घटाभाववन्न नड्क्ष्यति। नैवम्; प्रागभावो हि सः; न चासौ कार्यः, अनादित्वात् घटादिपागभाववत्। ननु बन्धहेतुध्वंसो मोक्ष :; स च घटव्वंसवत् कार्योऽपि नानित्यः । सत्यम् ; किंतु असौ विद्याया न पृथक्। अतो न तत्कार्यम्। यस्ता- दविद्योत्थो बन्धः, विद्यैव च तद्विरोधिनी तदभावः, न पृथक्; पृथक्च कार्यै भवति।

अथवेति 'तच्वच्युतेः' इत्यस्यापरा व्याख्या। आत्मनः स्रूप- स्थितिलक्षणो मोक्ष: श्रुत्योक्त ; स चेत्कार्य: स्थात्, एवंलक्षणान्मोक्ष- त्वाच्च्यवेत ; न हि कार्यं नित्यस्यात्मनः स्रूपं भवतीति भावः । कार्यत्वे मोक्षस्यानित्यत्वात् पुनरावृत्तिः स्यात्। अपुनरावृत्तिश्रुतिविरुद्ध- त्वात् 'यत् कार्यं तदनित्यम्' इत्यनुमानमप्रमाणमू ; तेन कार्यत्वेऽपि मोक्षस्य नित्यत्वात् यदुक्तं कार्यत्वे विनाशात् तस्य पुनः संसार इति तद्युक्तमित्यनुभाषते-यच्विति। त्ूषयति-दष्टेति। दृष्टा सर्वकार्याणा-

श्रीयेत, यदि श्रुतेरन्या गतिर्न स्यात् ; अस्ति तु सेत्यर्थः। तामन्यां गविमाह-यदा त्विति। अनवयवेनेति ; निःशेषत इति यावत् । अविद्या पुनरावृत्तिहेतु :; तस्यां विद्यया निःशेषतो गतार्यां हेत्वभावादेव

नियोगकाण्ड: 191

पुनरावृच्यभावोऽपीत्यर्थः । तमर्थवादेनानुवदत्येषा 'न च पुनरावर्तते' इति वर्तमानश्रुतिः । अतो न तत्प्रामाण्यादनन्तमोक्षफलत्वं प्रतिपत्तिविधे रित्यर्थः। अर्थवादत्वमेवास्याः श्रुतेर्द्रढयति-तथाहीति। वर्तमानाप- P.78-19 देशो हि प्रारब्धापरिसमाप्तमाह, नागामि साध्यमिति भावः । यदि च स्वर्गकामादिवत् कामोपबन्धः स्यात्, तनोऽपि साध्यं काम्यते न नित्य- मित्यपुनरावृत्तेः साध्यता गभ्येत ; न तु सोऽप्यत्रास्ति। तस्मादर्थवादोऽ- पुनरावृत्तिश्रुतिरित्यर्थः। नन्वर्थवादादपि फलकल्पना दष्टा; यथा- रात्रिसत्रादौ प्रतिष्ठादेरित्यत आह-अर्थवादादिति। सत्यम् ; अनिर्ज्ञात- पारार्थ्येषु सा। निर्ज्ञातपारार्थ्येषु तु "द्रव्यसंस्कारकर्मसु फलश्रुतिः परार्थत्वादर्थवाद: स्यात्" इति न्यायः पठितः। निर्ज्ञातपारार्थ्य च ज्ञानं ज्ञेयतच्वावभासेन दृष्टेनार्थेन निराकाङ्क्षम्। अतोऽत्र न सा युक्तेत्यर्थः । ननु ज्ञेयस्यात्मनस्तत्वावभासोऽपि खयमपुरुषार्थः; अतोऽ- स्त्येव पुरुषार्थाकाङक्षा; तत् कथं नैराकाडक्ष्यमित्यत आह- पुरुषार्थतेति।

मतान्तरमाशङ्गयति-अन्य इति। विधेर्विना कार्यशून्यं भूतार्थ यद्च:, तत् मूतस्यार्थस्य प्रमाणान्तरगतत्वादनुवादकं स्यात् ; अनुवादश्ष प्रमाणान्तरगाचरे भवति; अतस्तदनुवादकं वचः प्रमाणान्तरापेक्ष सत् अनपेक्षत्वलक्षणप्रामाण्यमतिवर्तते, न प्रमाणं स्यात्। विध्यर्थें तु कार्ये प्रमाणान्तराविषये यत् प्रतिष्ठित पर्यवसितं वचः तत् प्रमाणान्तरानपेक्ष सत् प्रमाणत्वं लभते ; यथा अग्निहोत्रादिकर्मवाक्यम् । अतश्च यद्यप्यात्म- तच्वावबोधात् परा उत्तरकालीना प्रवृत्तिर्विधिफलमत्र नारिति, तथापि वेदान्तानां प्रामाण्यार्थ प्रतिविधिराश्रयितव्य इत्यर्थः । शेषं स्पष्टम्।

अत्रोच्यते-प्रमाणेतिं। प्रमाणान्तरेण यातः प्राप्तोऽर्थो यस्य वचसः तत्तथोक्तम् , तद्रावस्तचा ; तथा भूतः सिद्धोऽों यस्य वचसः तज्कूतार्थम्, तङ्रावस्वत्ता। प्रमाणान्तरप्राप्तार्थता प्रमाणान्तरज्ञातत्वेन ज्ञापित्वं किमनु- वादता उत भूतार्थतामात्रम्: तत्र प्रमाणान्तरलब्धार्थता चेदनुवादता- भिप्रेता, ततो यदपौरुषेयं वेदान्तवचः प्रमाणान्तरज्ञातत्वेन न बोधकं,

192 ब्रक्षसिद्धि व्याख्या

न तदनुवादकम ; अतो नापेक्षम् ; अतो नाप्रमाणम्। पौरुपेयं हि प्रमाणान्तरलब्धार्थकमिति भावः ।

P. 79-22 अथ भूतार्थतामात्रमनुवादता, तत्राह-सापेक्षताया इति। स्मृतौ दर्शनादिति ; स्मृतौ प्रमाणान्तरसंस्पर्शस्य प्रमाणान्तरापेक्षाहेतुत्वेन दर्शना- दित्यथेः । एतदेवाह-सा हीति । सा हि स्मृतिः 'स घटः' इति पूर्वाधिगतमेव घटं 'सः' इति सर्वनाम्ना पूर्वाधिगतपरामर्शिनोललिखन्त्याध- गमान्तरसंसृष्टार्था जायत इति हेतोस्तस्याधिगमान्तरमपेक्षत इत्यर्थः । अधिगमान्तरेण संभिन्नः संसृष्टोऽर्थों विषयो यस्या इति विभ्रहः ।

अपौरुषेये सिद्धार्थेऽपि वचसि सापेक्षत्वहेतुर्नास्तीत्युक्तम् ; तत्र पर आह-स्यादिति। प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरं सिद्धविषयम् । अतो वैदिक- स्यापि सिद्धार्थस्य वचसो विषये प्रमाणान्तरस्य संभवात् तदपेक्षा युक्त- त्यर्थः । सिद्धार्यें प्रमाणान्तरसंभवेपि किमिति तदपेक्षत इत्यत आह- तथाहीति। प्रमाणान्तरसंवादपिक्षायां च नैरपेक्ष्यलक्षणं वेदान्तानां प्रामाण्यं न स्यादिति भावः । यदा तु प्रमाणान्तरागोचरे कार्यरूपे प्रति- पत्तिविध्यर्थें पर्यवस्यन्ति वेदान्ताः, तदा तत्रासंभवति प्रमाणान्तरे न कुतश्चित्रमाणान्तराद्विसंवादाशङ्केति न संवादाय प्रमाणान्तरमपेक्षणीयम; अतो नैरपेक्ष्यलक्षणं प्रामाण्यं सिध्यति। प्रमाणान्तरविषये हि तत्संवाद विसंवादौ स्याताम् , नान्यत्रेति भावः ।

अत्रोच्यते-न चेति। शब्दविषये प्रमाणान्तरस्य संभवमात्रेण प्रमाणान्तरापेक्षा शब्दे न युज्यते। कुतः! यतस्तदा तयोः प्रमाणान्तर- शब्दयोः, शब्द एव सापेक्षो न प्रमाणान्तरमित्यत्र विशेषो न गभ्येते- त्यर्थः । शब्दः प्रमाणान्तरसापेक्षो लोके दृष्टः, न प्रमाणान्तरमित्यस्ति विशेष: ; तस्माच्छब्दस्यैव सपेक्षता, न प्रमाणान्तरस्य अदृष्टत्वात् इति यद्युच्येत, ततः कार्येऽपि प्रमाणान्तरागोचरे शब्दस्य प्रामाण्यं लोके न दष्टमिति तत्रापि बुद्धवाक्यवत् सुतरां शब्दस्य प्रामाण्यं न स्याद्। तदिदं सर्वमाह-यदीति। नतरामित्युक्तमतिशयार्थमाह-प्रमाणान्तरेति। प्रमाणान्तरविषये हि तत्संभवादपि तावच्छन्दस्याप्तवाक्यवत् प्रामाण्यं

नियोगकाण्ड: 193

स्यात्। प्रमाणान्तरागोचरे तु कार्यें प्रमाणान्तरासंभवात् बुद्धवाक्यवत् तव्प्रामाण्यं दुर्लभमू। अथ पौरुषेयत्वकारिता लोकवचसां प्रमाणान्तराधिगत- विषयता, न शब्दसामर्थ्यकारिता; शब्दस्य तु खनः प्रमाणान्तरगोचर एवार्थें सामर्थर्यम् ; तेन प्रमाणान्तरागोचरेऽपि कार्ये प्रामाण्यं न दुर्लम- मित्युच्यते, तन्न ; यदि शब्दः प्रमाणान्तरानपेक्षसामर्थ्यस्तार्है तुल्यसामर्थ्य- त्वान्न शब्द एव तद्विषये प्रमाणान्तरसंभवे प्रमाणान्तरसापेक्षः स्यात्, अपितु प्रमाणान्तरमपि तद्विषये शब्दसापेक्षं स्यान्। करिमतः ! यद्येव- मिदमतो भवति प्रमाणान्तरस्य शब्दसापेक्षत्वेनाप्रामाण्यम्; अप्रामाण्ये च सति तत्संवादविसंवादानुपयोगान्न शव्दस्य तदपेक्षा युज्यते। प्रमाण- सापेक्षं न प्रमाणं भवति। शब्दस्तु न प्रमाणम्। अतो न तदपेक्षया प्रमाणान्तरमप्रमाणम् ; अपितु प्रमाणमेव, अनपेक्षत्वादिति चेत्. तत्रो- च्यते-शव्दस्यैवाप्रामाण्यं कुत इति। पर आह - प्रमाणान्तरपिक्षत्वा P.80-22. दिति। सिद्धान्ती त्वाह-प्रमाणान्तरस्यापि प्रामाण्यं शब्दानपेक्षत्वात् ; तदनपेक्षत्वं च शब्दस्याप्रामाण्यात्। अतः शब्दाप्रामाण्ये तदनपेक्षत्वान् प्रमाणान्तरस्य प्रामाण्यम् ; तत्प्रामाण्ये च तदपेक्षत्वात् शब्दस्याप्रामाण्य- मितीतरेतराश्रयं स्यात्। शब्दस्याप्रामाण्यात् प्रमाणान्तरस्याऽनपेक्षत्वं प्रसाधयति-प्रमाणे हीति। यदि शब्द: प्रमाणं स्यात् ततः प्रमाण- न्तरस्य विषये शब्दे संभवति प्रमाणान्तरमपि शब्दसापेक्षं स्यात्, तत्संभव इव शब्द:। तस्माच्छब्दरस्याप्रामाण्यात् प्रमाणान्तरस्यानपेक्षत्व- मिति युक्तमितरेतराश्रयत्वम् । न च प्रमाणान्तरसंभवे शब्दः सापेक्षः, न तु शब्दसंभवे तदिति विशेषोऽस्तीत्यर्थः । यदि च सिद्धार्थे शब्दे प्रमाणान्तरसंभवमात्रेण तत्सापेक्षत्वं स्यात्, एवं सति प्रत्यक्षानुमानयोरपि स्पर्शनकम्पादिलिङ्गशेरेकत्र वायावन्योन्यगोचरे प्रवत्तेः परस्परसापेक्षत्व मविशेषं शब्द इव प्रसज्यते। ततश्र तयोरप्यप्रामाण्यं स्यात्। तथे- न्द्रियान्तरविषये यदीन्द्रियं प्रवर्तते तदपि सापेक्ष स्थात्। तदुंक्तम् -- प्रत्यक्षानुमानयोरित्यादिना। सत्तेति ; रूपादीनां पश्चानां सत्तागुणत्वे पश्चेन्द्रियग्राह्े ; द्रव्यं तु घटादि त्वक्चक्षुर्ग्रधमिति विवेकः। अथ शब्दस्यैव प्रमाणान्तरसंभवे सापेक्षत्वम्, न प्रत्यक्षानुमयोरित्युच्यते, ततो 12

194 ब्रह्मसिद्धि व्याख्या

विशेषहेतुर्वाच्यः ; न च सोडस्ति। अथ शब्दः प्रमाणान्तराधिगतविषयो लोके दृष्टः; अतोस्मादविशोषाच्छन्द् एव प्रमाणान्तरतंभवे सापेक्षः, न प्रत्यक्षानुमे इति चेत्, उक्तमत्रोत्तरम् 'प्रमाणान्तरस्याविषये तर्हि नतराम' P. 81-11. इत्यत्र। उक्तमर्थ प्रपवर्यात-यदीनि। यदि पौरुषेयापौरुषेयशब्दमात्र- धर्मोऽयं प्रमाणान्तराधिगतार्थत्वं नाम, ततः प्रमाणान्तरसंभवादेव बुद्धादि- वाक्यवदप्रामाण्यं शब्दस्य स्यात् ; प्रमाणान्तरसंभव एव लाप्तवाक्यवत् प्रामाण्यं स्यात्। अतश्र वेदान्तानां सिद्धार्थत्वे प्रमाणन्तरसंभवा- दप्रामाण्यम्, कार्यार्थत्वे तु प्रमाणान्तरासंभवात्प्रामाण्यमित्युक्तमयुक्तमिति भावः । अथ पौरुषेयशब्दधमेंः स्यान्, ततोऽपौरुषयस्य वेदान्तशब्दस्य प्रमाणान्तराधिगतार्थत्वं नास्तीति तस्य सिद्धार्थत्वेन संभवत्प्रमाणान्तर- विषयस्यापि न सापेक्षत्वम्। अतो नाप्रामाण्यम्। संभवत् प्रमाणान्तरं यत्र तत् संभवत्प्रमाणान्तरम्, तदेव विषयो यस्थेति समासः । पौरुषे- यत्वनिमित्तं हि सापेक्षत्वम्। अपौरुषेयशब्दे सत्यपि संभवत्प्रमाणन्तर- विषयत्वे निमित्तनिवृत्तौ निवर्तते, न तु शब्दत्वसामान्यात् प्रसज्यत इति भावः। किंच यद्यन्यत्र दष्टमन्यत्रापि केनित् सामान्येन स्याद, ततः स्वरेण पुत्रानुमानं विशेषतः प्रत्यक्षाधिगतविषयं दृष्टमित्यनुमानत्वसामान्यात् -सामान्यतो दृष्टस्यापि देशान्तरप्राप्त्या सूर्ये गत्यनुमानस्य प्रत्यक्षाधिगत- विषयता स्यात्। षड्जादिविदेकविषयं च प्रत्यक्षं गानशास्त्रपूर्व ढष्ट- मिति घटादिप्रत्यक्षमपि तथा स्यान्। न चैवम् । अतो यथा तत्रान्यत्र दृष्टपन्यत्र न भवति, एवं पारुषेने सापेक्षत्वं दृष्टमपि नापौरुषेयस्य भूतार्थस्यापि मवितुमददनि। यदि पौरुषेये यहृष्टं तदपौरुषयेऽपि स्यात्, ततः पौरुषेयं प्रमाणान्तराघिगतार्थ प्रमाणं दृष्टमित्यपौरुषेये प्रमाणान्तरा संभवात् प्रामाण्यं न स्यादित्युक्तं ननरामित्यर्थः । 'मानान्तरस्याविषये विध्यर्थे तु प्रतिष्ठितम्। अनपेक्षत्वं प्रमाणत्व- मश्नुते' इत्युक्तम् ; तत्र दूषणमाह -- अनिचेति। यदि नियोगनिष्ठत्वे तत्र प्रमाणान्तरासंभवादनपेक्षत्वेन शब्दस्य प्रामाण्यं भवतीत्युच्यते, तदोषधपानसिकतामक्षणनियोगयोः प्रमाणन्तरासंभवात्तदनपेक्षत्वेन तद्ा- क्ययोः प्रामाण्यं स्यात् ; न चैतदिष्टम्, एकत्रानुवादकत्वात् अपरत्र च

नियोगकाण्ड: 195

विशेषमाशङ्यनि-नरंति। तद्विवृतम्-अथेत्यादिना। साध्यसाधनभाव P.81-22 इनि विनियोगविवरणम्; स च ज्वरनाशीषधपानयोः सवर्गसिकतामक्षणयोक्ष द्रष्टव्यः । यो वेति ; विनियोगस्यार्थान्तरकथनम् । तत्र नियोज्यो ज्वर वियोगकानः, विषयः पानम्, नियोणस्तु 'पिबेत्' इति लिडर्थः । एत. दुक्तं भवति-यदि नामेदं नियागेSनपक्ष वचः, तथापि विनियोगे सापेक्षत्वादप्रमाणम्। वेदे तु विनियोगेऽपि न सापेक्षत्वमित्नपेक्षत्वात् प्रामाण्यमिति। एवं परेण लोकवेदनियोगवाक्ययोर्विशेष उक्ते, सिद्धान्ती प्रत्याह- नृबुद्धीति। हन्तेति तह्यर्थे। यथा त्वमात्थ, इत्थमेवं तर्हि पुरुषबुद्धि- पूर्वनैव वचसः प्रमाणान्तरव्यपेक्षाया निबन्धनं कारणम्, तद्भावे लोके सापेक्षत्वात् तदभावे वदे निरपेक्षत्वात् ; न तद्विषये प्रमाणान्तरसंभवः कारणम्, यतः प्रमाणान्तराभावेऽपि लौकिकनियोगवाक्ये सापेक्षता दृश्यत इत्यर्थः । पुनरत्रैव विशषान्तरमाशङ्कयति-अथेति। तत् तस्मात् वेदे न प्रमाणन्तरव्यपेक्षा, लोके तु तद्यपेक्षेति योज्यम्। यद्दचो यत्र पर्यव,सेतं तस्य प्रमाणान्तरगोचरत्वागोचरत्वाम्यां तत् सापेक्षमनपेक्ष च युक्तम्, नान्यत्रेति भावः । सिद्धान्ती त्वाह-नेति । यथेति वैधर्म्यदृष्टान्तः । न शब्दमात्रकृतोऽयँ विभाग इत्युक्तम् ; तत्नाशङ्कयति -- अथेति । प्रमाणान्तरादर्थ ज्ञात्वा तत्र पुरुषो वचः प्रयुङ्क्ते। तेन तत् पौरुषेयं वचस्तन्निष्ठ प्रमाणान्तरगोचरविनियोगनिष्ठम्। इतरत्तु अपोरुषेयम् अन्यथा नियोगनिष्ठत्वेन स्थितमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-शब्दसामर्थ्येन नियोग- निष्ठतैवौत्सर्गिकी। पौरुषेये तु विनियोगनिष्ठता तदपवाद, न तु शब्द- सामर्थ्यकृत एवायं विभाग इति। वैदिकं त्विति; वैदिकं तु शब्द- सामर्थ्येन नियोगप्रधानम्, नियोगस्य कार्येत्वादित्यर्थः । अनोच्यते-मानान्तरेति। संभवि अन्यत् प्रमाणं यत्र स संभव्यन्य प्रमाणकः । तदयमर्थः-हन्त तईि मानान्तरसापेक्षत्वात् अस्य पुरुषवचसः संमव्यन्यप्रमाणको विनियोगो विषयः; न पुनः अस्मान् संमव्यन्यप्रमाण-

196

P.83-10. कत्वात् अस्थ पुरुषवचसो मानान्तरे व्यपेक्षेनि। तद्विघस्येति ; संभवत्तमाणान्तरस्प विनियोगस्येत्यर्थः । उक्तमर्थ सोपपतिकमुपसंहरति -तस्मादिति मानान्तरात् अ्थे गत्वा ज्ञात्वा परस्य श्रोतुरर्थप्रतिपत्तये पुरुषो वचः प्रयुडक्ते तेन तद्विरि - पुरुषवचसि प्रमाणान्तरसंभवात पुरुषवचसः प्रमाणान्तरमभेदो भवातं। अतो न प्रमाणान्तरसंभवात्पुरुषवचसः प्रमाणान्तरव्यपक्षेत्यर्थः। प्रमाणान्तर सापेक्षत्वेन पुरुषवचसः संभवत्प्रमाणान्तरो विनियोगो विषयो जातः, न तु संभवत्प्रमाणान्तरविषयत्वेनास्य मानान्तरव्यपेक्षेत्युक्तं भवति। तत्रेति ; पुरुषन्चसीत्यर्थः । अपेक्षाफलमाह-चत्रेति। संभवत्यस्येत्यस्यासंमव दुपलम्भबुद्धादिवाक्यमदष्टविषयं व्यतिरकः, न चानुपलम्य इत्यस्य च संभवदुपलव्धिकमपि दृष्टविषयमनाप्तवाक्यं व्यतिेक इति विवेकः ।

सोक्तमर्थमाचार्यसंमत्या द्रढयतिअपौरुषेमेनि। तेन यत एव पौरुषेयापौरुषेयत्व्रनिबन्धने सापेक्षत्वानपेक्षत्वे, तेनैव हेतुनेत्यर्थः। अनपेक्ष व्यपेक्षत्वयोरनिमित्ते इति षष्टीसमासः । यतः पौरुषेयत्वनिबन्धनं सापेक्ष- त्वम्, अतो पुरुषबुद्धिजं यद्देदान्तवाक्यं तड्ूतार्थमपि सत् न सापेक्षम; अतो नाप्रमाणम्। अतस्तस्यानपेक्षत्वेन प्रामाण्यसिद्दर्थं कार्यपरत्व- कल्पना व्यर्थेति भावः। कथमौत्पत्तिकत्वेनानपेक्षत्वमित्युक्तमत आह- औत्पत्तिके हीति ; नित्ये हि शब्दार्थसंबन्धे सति अपौरुंषयत्वात् प्रमाणा- नंपक्षत्वं भवतीत्यर्थः। ननु सत्संप्रयोगसूत्रेण प्रमाणान्तरासंभवोऽपयुक्तः : ततोऽसंभवोऽनपेक्षत्वे हेतुरिति सिद्धार्थत्वे प्रमाणान्तरसंभवात् सापेक्षत्वेना प्रामाण्यं मा मूदिति तदसंभवाय कार्यार्थत्वं वेदान्तानामवश्यमा भ्रयणीय मित्यभिप्रायेण चोदयति-नन्विति। सिद्धान्ती तु सत्यमुक्तं प्रमाणान्तरा संभव :; किंतु प्रमाणान्तरे सति चोदनैवेत्यवधारणं न स्यात् ; अतस्तदर्य स उक्तः ; न त्वनपेक्षत्वेन चोदनाप्रामाण्यार्थमित्याह-सत्यमिति।.

यदि प्रमाणान्तरसंभवेऽपि चोदनाप्रामाण्यं स्यात्, ततः किं निरा करणेन: तेन सापेक्षत्वेन चोदनाप्रामाण्यव्याघातो मा भूदिति प्रमाणन्तर- निसकरणं कतम् ; अतो युक्क सिद्धार्थानां च वेदान्तानां संभव-

नियोगकाण्ड: 197

त्प्रमाणान्तरार्थत्वेन सापेक्षत्वादप्रामाण्यं स्यादिति प्रमाणान्तरासंभवाय कार्यपरत्वमाश्रयितव्यमित्यभिप्रायेण परः पृच्छति-अथेनि। सिद्धान्ती तु P.84.8. प्रमाणान्तरसंभवात् सापेक्षत्वं मा भूदिति नेदं तन्निराकरणस्य प्रयोजनम् ; अपितु धमतच्वज्ञानम्; सापेक्षत्व्रमपौरुषेयत्वादेव दूरननिरस्तावकाश- मित्यभिप्रायेणाह-धर्मेति। कुत इत्यत आह-प्रमाणेति। प्रमाणान्तर- संभवे हि बुद्धादिप्रत्यक्षगोचरश्रैत्यवन्दनादिरपि धमः स्यात् ; तत्राभि होत्रादिरेव धर्मतत्वमवधारितं न स्यादित्यर्थः । कि तेनावधारितेनेति चेत्, अत आह-तदिति । अयं यत्न इति ; प्रमाणन्तरनिराकरणयत्न इत्यर्थः। अथ चोदनाप्रामाण्यर्थ एव स कि न स्यादित्यत आह-चोदनेति। चोदनाप्रामाण्यमपि धर्मेतत्त्वनिर्णयार्थमेवान्विष्यते। अतः स एव प्रधानम्, न चोदनाप्रामाण्यम्। न च प्रधानार्थत्वे संभवत्यप्रधानार्थतोचितेति भावः। अथवा प्रमाणन्तरसंभवे विरुद्धार्थमपि कदाचित्स्यात् ; दथा अग्नीषोमीय- हिंसादेरधर्मत्वे विहारप्रवेशादेश्र धर्मत्वे बुद्धप्रत्यक्षम्; तत्र च दुर्बलत्वे चोदनायास्तन बाघा स्यात्, तुल्यबलत्वे च संशयः संभवेत ; तेन बाधसंशयोत्थाप्रामाण्यनिवृत्तये प्रमाणान्तरासंमवः प्रतिपाद्यते सत्संप्रयोग- सूत्रेण; न तु प्रमाणान्तरसंभवे सापेक्षतानिबन्धनाप्रामाण्यनिवृच्यर्थ- मित्याह -- अथवेति। ननु यदि विरोधिप्रमाणान्तरे संभवति शब्दो न प्रमाणं स्यात् ; तत्प्रामाण्याय तर्हि विरोधिनः प्रमाणान्तरस्याभावोपेक्ष- णीयः; अतश्र सापेक्षत्वं तदवस्थम्। भूतार्थेषु च वेदान्तेषु येषु प्रमाणान्तरसंमवान्न तदभावः, तेषां प्रामाण्यं न स्यादित्यभिप्रायेण चोद- यति -- नन्विति। सिद्धान्ती तु काममपेक्ष्यतां विरोधिप्रमाणान्तराभावः, तत्रापि न तावच्छव्दस्य सापेक्षत्वम् ; प्रमाणान्तरापेक्षत्वं हि सापेक्षत्वम्; न च प्रमाणान्तराभावः प्रमाणान्तरम्, अनवबोधकत्वादित्याह-काममि ते। यदि च भूतार्थेषु विरोधिप्रमाणान्तरसंभवमात्रेणाप्रामाण्यं स्यात्, ततः प्रत्यक्षादावपि मूतार्थे तत्स्यादित्याह-विरोधीति। किंच विरोधिप्रमाणान्तर संमवादप्रामाण्यं कार्यनिष्ठत्वेऽपे वेदान्तानामपरिहार्यमित्याह-अपिचेति । कुत इत्याह-कर्तव्येति। कार्यनिष्टत्वेऽपि वेदान्तानां प्रतिपत्तिकर्तव्यता- पेक्षितप्रतिपत्तव्यात्म स्वरूपभूतार्थ प्रनिपत्तेरिष्टत्वात्, तत्र च प्रमाणान्तरविरोध-

198 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

संभावना यतोऽस्तीत्र्थः । एवं तावत् 'न तु तदभावोऽपेक्षणीयः' इति परोक्तं दूषितम्। अधुना पराभिप्रायमनुभाष्य तत्र पूर्वोंक्त दोष- मनुकीर्त्य तमुपर्ज,व्य 'भूतार्थमपि' इत्यपसंहारपरं क्रोकार्थ योजयति- P.84-19 भू गार्थम्येति। तेनेति ; परेणेत्यर्थः । किलशव्ड्ोऽरुचिद्योतनार्थः । कार्य- निष्ठत्वे तु स्वतन्त्रेणत्यत्र 'अर्थं प्रतिपादयति' इत्यनुषज्यते। तत्र गोचरत्वांत् इत्यन्तैन पराभिप्रायानुभाषणम्। 'उक्तेन' इत्यादिना 'न च संभव- मात्रं सापेक्षत्वम्' इत्यन्तेनोक्तदोषानुकीर्तनम्। मूतार्थमपीत्यादिना चोप- संहार इति विवेक: । इदानीं वेदान्तानामविधिशेषत्वे क्रियां विना पदार्थसंसर्ग एव न स्यादिति परोक्तं दोषमाशङ्डयति-अथेति। क्रियया विना पदार्था न संसर्गभाजो भवन्ति; तस्मात् 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यादिपदार्थानां तव संसरगों न स्यादिति भावः । तहूषयति-किमिति। क्रियां विना चेन्न संसर्ग:, अस्तु तर्हि करिया; करिमायांत विधेः१ येन तदनुप्रवेशो वेदान्तानां वर्ण्यत इत्यर्थः। ननु साप्यश्रूयमाणा वेदान्तेषु दुर्लमेत्यत आह-सापीति। सापि क्रिया अस्त्यादिरूपा क न सुलभा : अपितु सर्वेत्रैव सुलभा ; यत्रान्यत् क्रियापदं न श्रूयते, तत्र "अस्तिर्मवन्तीपरः प्रयोक्तव्यः" इति न्यायेनास्तिक्रिया सुलभैवेत्यर्थः । 'अस्तिः' इति धातुना तदर्थ लक्षयति; "यजातस्तु द्रव्यदेवताक्रियम्" इतिवद्। आदिशव्देन यथासंभवमन्याः क्रिया गृह्यन्ते; यथा 'द्वारं द्वारम्' इत्यत्र 'अपात्रियतां, संब्रियताम्' इति। वेदान्तेप्वस्तिक्रियैव विवक्षिता। एत द्विवृणोति-यदीत्यादि । आख्यातपदार्थः क्रिया, तां विना न प्राति पदिकार्थानां संसर्ग :; यतः क्रियापातिपदिकार्थानामन्योन्यमरुणैकहायनी- न्यायेन संक्लेषहेतुः कृतः । प्रातिपदिकार्थानामन्योन्यसंसर्गाभावे ककरियायाः साकाड्क्षत्वात् ; क्रिया हि साध्या, प्रातिपादिकार्थक्ष सिद्ध :; साध्यं च सिद्धमपेक्षते; तन्व विशिष्ट पदार्थान्तरसंसर्गेण विशिष्टं भवति, एकहायनी- वारुणिम्ना। तेनान्योन्यं नान्यार्था क्रिया संसर्गमाकाड्क्षते; आकाड्क्षा- हेतुकश्र पदार्थानां संसर्गः । तेन करिया तेषां संसर्गहेतुः। अतस्तया बिना न मूतार्थसंसर्गसिद्धिरित्यर्थः । अतः को दोष इत्यत भाह-अत

नियोगकाण्ड: 199

इति। न शब्दगोचर इति; न पदार्थ इत्यर्थः । अविदितसंगतित्वे P. 85-8. ब्रह्मणो वाच्यस्य प्रमाणान्तरेणावगमो हेतुः। तत्र सिद्धान्त्याह-एवमिति। पदार्थसिद्धिरिति; ब्रह्मपदार्थोडमिप्रेनः । कश्षिदर्थ इत्यर्थशब्दः प्रथोजनार्थः। सा चासत्यानिक्रियेत्यन्वयः । अत् हेतुमाह-अन्तिरित्यनेन। यत्रान्य- त्क्रियापदं न दृश्यत इति न्यायो दर्शितः । इतिहैतौ ; अस्मान्न्यायादि- त्यर्थः । भवन्ती वर्तमानार्था विभक्तिः। तदेवमस्तिक्रियालाभे तन्निबन्धन एव वेदान्तेषु पदार्थसंसगे न दोष इत्याह-तत्रेति; अस्तिक्रियालामे सतीत्यर्थः । नन्वरत्यर्थनिष्ठं चेवाक्यम्, कथ स्वरूपप्रतिपत्तिपरम् ? न ह्योकं वाक्यमुभयपरं युज्यते, वाक्यमेदप्रसङ्गात्। अतोऽत्यर्थनिष्ठत्वे वेदान्तानां न ततः सत्यानन्तादिरूपस्य विशिष्टस्य ब्रह्मवरतनः सिद्धि- रित्याशङड्याह-सत्ताया इति । 'देवदत्तः पचति' इति कर्ता क्रिया- शेष :; क्रियैव तु साध्यतया प्रधानम्। सत्यज्ञानानन्तरूपं ब्रह्मास्तीति तु ब्रह्मप्रधान एवास्त्यर्थः, न पाकवत्धानतया प्रतीयते। नन्वत्र द्वितीया नास्ति ; कर्थ कारकप्रधाननेत्यत आह-प्रकृत्नवेति। सवभाव एष सत्तायाः सत्प्रधानता। किंच 'ब्रक्षास्ति' इति सत्ताविशिष्टं ब्रह्म 'प्रती- यते ; अतो विशेष्यत्वादपि स्वतस्तस्य प्रधानतेत्यर्थः । अत्र सत्तासामान्यापह्वववादिन आहुः-प्रमाणावगम्यतैव सत्ता, न ततोऽन्येति; तदाह-अत्रेति। तत्र हतुमाह-तथाहीति। विपर्यय इति ; प्रमाणानवगम्य इत्यर्थः। नन्वयं सदसद्विभागहेतुः कि न स्यादित्यत आह-न खल्विति। ननु किमित्यन्यो हेतुन लक्ष्यते? याव- तार्थक्रियामावामावावेव हेतू भविष्यतः; तथाहि-यदर्थाक्रयाकारि तत्सत्, अन्यत्तु नृश्ृङ्गाद्यसदित्युच्यत इत्याशङ्कयति-अर्थेति। तह्ूषयति-नेति । अर्थकरियाभानाभावावप्यर्थक्रियाग्राहिणः प्रमाणस्य भवाभावाम्याम्, नान्यतः। एवं चेद्दस्तुसदसच्वमपि ताभ्यामेवास्तु ; किमर्थक्रियाभावाभावाम्याम्ः इति भावः। ननु अर्थक्रियामावाभावावप्यर्थकरियाभावाभावनिबन्धनौ भविष्यतः न तद्विपर्ययादिति; प्रमाणाभावादित्यर्थः । एवं प्रमाणविषयतां सत्तां प्रसाध्य प्रकृत योजयति- तथाचेति। तथाच वेदान्तानामस्त्यर्थनिष्ठत्वे प्रमाणान्तरसापेक्षतवेना

200 ब्रह्मासिद्धिव्याख्या

प्रामाण्यप्रसङ्गात प्रामाण्याय तेषां कार्यनिष्ठत्वमेष्टव्यमिति भावः । तहूष- P.86-18 यति-अन्रति। इतिशब्दो बुद्धिशब्दौ निर्दिशति; तेनायमर्थः -- 'अस्ति 'इति बुद्धें: शब्दस्य च मानावगम्यत्वं न च विषयो मतम् ; न मानावगम्यता सत्तेययर्थः । 'अस्ति' इत्यविवक्षितकालनिर्देशः, अत एव अभूत, अस्ति, भविष्यतीति बुद्धिः । जाते हि माने मानविषयता, न पूर्वमेव ; अतश्च न मानविषयत्वम् 'अस्ति' इति बुद्धेर्विषयः । ततो धूमादिभ्यो वह्चादौ जाने माने पश्रात् 'अस्ति' इति बुद्धि स्यात्। सा तु स्यंमानैव 'अस्ति' इति जायते। अतो मानविषयत्वादन्या वस्तुस्वभावभुता सत्तास्तीति भावः । 'अस्ति 'वुद्धावेव दूषणोपपत्तौ भूतभविष्यदर्थबुद्धुपन्यासो वक्ष्यमाणदूषणार्थः। अथ माने जाते पश्रात् 'अर्ति 'बुद्धिर्भवतीत्युच्यते, तत्राह-भिदेनेति। प्रमाणादुत्तरकाले 'अस्ति' इति बुद्धिर्भत्रतीति न विधा भूतमविष्यद्वर्तमानविषयत्वेन मिद्येत, अपि तु वर्तमानविषयेव स्यात्। यद्यापि वस्तु त्रिकालम्, तथापि प्रमाणसंबन्धस्त्रिष्वपि वर्तमान एवेत्यर्थः । वाशब्दः पक्षान्तरविकल्पार्थः । नास्तीति बुद्धेरिति; 'अस्ति' इति बुद्धेः तत्प्रमाणावगम्यत्वं न विषय इति योज्यम्। पूरविशेषादिति ; सेतुनिित्तपूरनिळृत्यर्थ विशेषग्रहणम् । मेघोदयविशेषादिति च विरोधिवायुसंयुक्तमेधनिवृ्च्यर्थम्। वैयात्यादिति घाष्टर्चादित्यर्थः । अथ सात्मसंबन्धितया या प्रमाणविषयता, सैव धूमादिलिङ्गत्रयजेन प्रमाणेन गृह्यते; अतोऽस्त्यर्थबुद्धेः प्रमाणविषयाया अपि नोत्तरकालता, न च मिते स्यादित्युच्यते; तथापि त्रिकालेप्वर्थेंषु तत्प्रमाणावगम्यतया वर्त- मानत्वादस्त्यर्थबुद्धिर्न त्रिधा मिद्येत। किंच इत्थं सति सवविषयतयैवा स्त्यर्थ: प्रमाणेन गृह्यत इत्यस्त्यर्थनिष्ठेऽपि वचसि प्रमाणान्तरापेक्षा न स्यात्। अतो यदुक्तम्-तथा चास्त्यर्थनिष्ठ वाक्यं प्रमाणान्तरापेक्ष- मिति, तद्युक्तमिति। तदेतत् सर्वमाह-अथेति ।

अथ सविषयता लिङ्गेन प्रमाणेन न गृद्यते, किंतु प्रमाणान्तर- विषयता; किं तत् प्रमाणान्तरमिति चेत, प्रत्यक्षमिति ब्रूमः । तथ तरिकालमू ; तथाहि-मूते भूतं कस्यचित्प्रत्यक्षम्, अनागते अनागतम्

नियोगकाण्ड: 201

वर्तमाने वर्तमानम। अतः प्रत्यक्षस्य त्रैकाल्यात् तद्विषयतापि त्रिकालेति 'अभूत्, अस्ति, भविष्यति' इति त्रिधा मेदोपप्तिः । प्रमाणान्तरापेक्ष- त्वाच्चासत्यर्थनिष्ठत्वे वेदान्तानामप्रमाण्यप्रसङ्गात् कार्यीनष्ठत्वमेष्टव्यमिति चेत्; उच्यते-तदसारम्। एवं हि सति नित्यानुमेये परमाण।वप्रत्यक्षे प्रमाणान्तरविषयता नास्तीति रथूलदर्शनेन पशमाणुनानुनीयेत। तथा मन्त्र- लिङ्गानुमेया विनियोजिका श्रुतिरप्यत्रोदाहार्या। किंचैवं सति न केवलं वेदान्तानामेव सापेक्षत्वादप्रामाण्यम्, अपितु लिङ्गस्यापि धूमादेः स्यात्; अनोऽनुमानमपि प्रमाणं न स्यात् ; तदेतदाह-अन्येति। अत्राशङ्गयति- I'. 86-18. तत्सिद्वेररिंति। तत एव धूमादेर्लिङ्गात् तत्सिडे: प्रमाणान्तरस्य सिद्धेः प्रसिद्धे: ज्ञानात् लिङ्गस्य नैरपेक्ष्यं यदीत्यर्थ .; संवादकप्रमाणान्तरानपेक्षां हि नैरपेक्ष्यं व्याहरन्ति। इह तु प्रमाणान्तरं न संवादायापेक्ष्यते, अपितु प्रमीयते । तत्प्रमितौ च लिङ्गं निरपेक्षमेव, । तद्द्वरेण चाप्तव, क्यवदर्थसिद्धिः। अतः प्रामाण्यं लिङ्गस्येत्यभिप्रायः । वेच्छब्दः पादपूरणार्थः। यद्वा तन एव चेत्तत्सिद्धि:, तथा सति न नैरपेक्ष्यं यदीति योज्यम्! अत्रोत्तरमाह- नेनि। इत्थ यन्नैरपेक्ष्यं तदस्त्यर्थनिष्ठेऽपि वेदे राजदण्डैलगुडैवोपि न निवार्यते । वेदान्तेष्वप्येतत् समानम् । तेषामपि हि प्रमाणान्तरस्य ततः सिद्धे; तत्पमितिद्वारेण चार्थसिद्धेः प्रामाण्यमप्रतिहतमित्यर्थः ।

तत्र परो वेदान्तलिद्गयोर्वैषम्यमाह-तत्संभव इति। लैद्गिके नदीपूर- धूमादिलिङ्गगम्ये वृष्टचादावर्थे तत्संभवः प्रमाणान्तरस्य संभवः । तेन तत्र तत्प्रमितिद्वारेणार्थसिद्धेर्युक्तं प्रामाण्यम् ; न त्वत्र वेदान्तिकवेद्यनक्षणीति यत्, तदसमञ्जसम् ; कुतः१ बह्मण्यपि साक्षात्करणाभ्युपगमात् साक्षात्कारि ज्ञानमस्ति। अतस्तत्प्रमितिद्वारेणार्थसिद्धौ वेदान्तानामपि प्रामाण्यमप्रतिहत- मिति भावः । एवमिति; प्रमाणान्तरप्रमितिसिद्धेस्तत्प्रमितिद्वारेण वार्थद्वारेण वा तत्प्रमेयसिद्धेरित्यर्थः । अर्थे तस्येति; तस्य लिङ्गस्यार्थें विषये प्रमा णान्तरस्य प्रत्यक्षस्य संभवादित्यर्थः । बुद्धादिवाक्यानामतीन्द्रियार्थोपदेशिना मिति व्यवहितेनान्वयः । 'एवमयं पुरुषो वेद' इति पौरुषेयवाक्यत्वेनी- चित्यप्राप्तमनुमितम्, न च बुद्धवाक्येषु ज्ञाननिष्ठास्ति, अतीन्द्रियेडये ज्ञानस्यासंभवात्। अतो ज्ञाननिष्ठानामिति ज्ञानस्यासंभवादिति चानयोर्न

202 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

विरोधः । ननु ब्रह्म साक्षाच्चेत् भाति, कथं तर्हि 'सम्नायतः प्रसिद्धिं P.87.12. च' इत्यत्रान्नायेकप्रमाणकं तदुच्यत इत्याशङ्कचाह-अविद्यावनामिति । यद्यप्यविद्यावामपि आत्मा साक्षाद्वाति, तथापि न ब्रह्मरूपेण; अपि लहंकारानुबद्धेन जैवरूपेण। विद्यावतां तु निरमुक्ताहंकारादिग्रन्थिः साक्षाद्वातीति विशेषः । ननु प्रमाणविषयता सत्ता; नित्यात्मप्रकाशावि- भीव: प्रमाणम्। न हि तत्प्रत्वक्षम, अनिन्द्रियजत्वात ; अनुमानादि तु दूगनिरस्तावकाशम्। न च ब्रह्मणस्तद्विपयता ; भिन्नयार्हि विषयविषयि- भावो भवति; न च ब्रह्मतत्प्रकाशयोमेंदोऽस्ति, द्वैतप्रसङ्गात्। उच्यते- प्रमाणविषयतां सत्तागिच्छतापि प्रमाणफलमनुभवः संदिष्टः । न स प्रमाणविषा:, स्वयंप्रकाशत्वाभ्युपगमात् : अतस्तस्य सत्ता न स्यात्। न चैविष्टम्। अतः प्रतिभासमानतामात्रं प्रमाणविषयता परस्पेष्टा, न तु विषयविषयिभावः । तादृशी च सा ब्रह्मण्यप्यस्तीति सिद्धान्ती मन्यते। यन्तु नेदं प्रत्यक्षम्, अनिन्द्रियजत्वादियुक्तम ; तत्र ब्रूम :- न 'इन्द्रियजं प्रत्यक्षम्' इति प्रत्यक्षलक्षणम् ; अपितु साक्षात्प्रतीतिः ; अन्यथा अनुभवोऽप्रत्यक्ष: स्याद। सा च ब्रह्मण्यप्यस्तीति न दोषः । यच्वि- न्द्रियजं सूत्रकृतोक्तम्, तद्वहिर्विषये साक्षात्प्रतीतिरितीन्द्रियजा। तेन धर्मादौ बुद्धादेभोवनाबलजा न युज्यते। अतो धर्मे चोदनैव प्रमाण- मिति दर्शधिनुमिति सर्वमनाकुलम् । यत्तृक्तम्-प्रमाणान्तरसंबन्धस्य त्रैकाल्यात् 'अभूत्, अस्ति, भविष्यति' इति त्रैविध्यमिति, तदप्ययुक्त- मित्याह-अपिचेति । यदि मीयमानता सत्ता, ततः प्रमाणान्तरमपि मीयमानत्वात् सदव; सत् वर्तमानम्; अतस्तस्यैव त्रैकाल्यमसिद्धमिति समुदायार्थः ।

इदानीं दूषणान्तराभिधित्सया विकल्पयति-अपिचेनि। प्रमाण- संबन्ध इति क्र्ोकस्थयोगविवरणम्। तद्विपर्ययोऽसत्तेति ; वर्तमानप्रमाणा- संबन्धोऽसत्तेत्यर्थः । अनाश्रितकालविशेषमेत्यत्र 'प्रमाणसंबन्धः सत्ता, तद्विपर्ययोऽसत्ता' इत्यनुषञ्जनीयम्। तदा च प्रमाणमात्रायोगो विपर्ययोऽ- भिमतः । तत्रादे तावत् पक्षे दोषमाह-तत्रेति। मते इति; सत्तासत्ते ॥.समचित्य द्विववचनम् । पूर्वपमित हि स्मर्यते ; अतोऽस्य वर्तमानप्रमाण-

नियोगकाण्ड: 203

संबन्धः खयमप्रमाणमिति भाव: अत्र चोदयति-नन्विति I P.88-1. सिद्धान्त्याह- सत्यमिति। नारतीति स्यादिति ; स्मृतौ वर्तमान प्रमाणयोगा- भावादित्याशयः । द्वितीये पक्षे दोषमाह-प्रमाणेति। अनाश्रितकालविशेषप्रमाणयोग मात्रं चेत् सत्ता स्यात्, ततो भूतेनापि प्रमाणयोगेन भुतोऽपि घटः संप्रति सन् स्यात्। ततश्ष नष्टोऽप्यनष्ट इव मधुधारणादिकार्य कुर्यात्; न चैवम्। अतो न प्रमाणयोगमात्रं सत्ता। नष्टानष्टतवन तयोविशेषात्, नानष्टवन्नष्टस्य कार्यकरत्वप्रसङ्ग इति चेत्, तन्न; यदि प्रमाणयोगायोगौ विहाय नष्टानष्टत्वाभ्यां विशेषं ब्रूषे, स एव तर्हि नष्टानष्टत्वलक्षणो विशेषः 'अविनष्टं सत्, नष्टमसत्' इति सदरूद्यवहारहेतुरस्तु; यथा तव 'अनष्टात्कार्य, न नष्टात्' इति कार्यव्यवस्थायाम्, न तु प्रमाण- योग इत्यर्थः । एतदेव लोकतो द्रढयति-तदिति; नष्टानष्टत्वार्यं विशेषं तदा परामृशति, एषेति च सदसद्यत्रहारव्यवस्थाम। उपचग्तीति ; उपदिशति जानाति वा, चरेर्गत्यर्थस्य ज्ञानार्थत्वात्। किंच प्रमाण- योगमात्रं चेत् सचा, तदा पूर्वप्रमितमपि संप्रति सदेवेति नेदानीं तस्य सदसच्वयोः पुनर्जिज्ञासा स्यात्, असि्ति च सा। अतोऽपि न प्रमाण- योगमात्रं सत्तेत्यर्थः । इदानीं पक्षान्तरमाशङ्कत दूषयति-अथोति। अथ प्रमाणयोग्यत्व- मर्थधर्मः सत्ता; तच्च नष्टादर्थाच्च्युत्तम्; धर्मिनाशे नष्टमिति यावत्; अतो न नष्टस्य प्रमाणयोग्यत्वमिति तस्य सच्वप्रसङ्ग:। स्मर्यमाणे च क्कचिदेव प्रचलित धर्मिनाशेन नष्टम, न सर्वत्र। अतों न सर्वस्य सत्वप्रसङ्ग इत्युच्यते, तदप्यसुन्दरमित्यर्थः । तत्र 'नष्टाच्च तच्च्युतम्' इत्यनेन नष्टस्य सच्वप्रसङ्ग:, प्रमिते जिज्ञासानुपपत्तिश्र प्रत्युक्तौ। 'सर्य- माणे' इत्यनेन च वर्तमानप्रमाणयोगसचापक्षे सर्वस्मर्यमाणासच्वप्रसङ्गः प्रत्युक्त इति विवेक्तव्यम्। असुन्दरत्वमाह-अभ्युपगतेति। अभ्युपगत- हानमाह-तथाहीति। प्रमाणसदसद्गाथेपाधिः सदसद्यवहारः, न तु वस्तुधर्मो ऽर्थात्मिका सत्तास्तीति परस्याभ्युपगमः; स प्रमाणयोग्यतामर्थगतामर्थातमिकां सत्तामिच्छता परित्यक्त इत्यर्थः। अर्थस्वभाव इति ; अर्थात्मिका, न

201 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

प्रमाणयोगात्मिका; अर्थस्य वा स्वभाव इत्यर्थः । किंच एवं सति P.88-20 वेदान्तानामस्त्यर्थनष्ठसापेक्षत्वदोपो पि नास्नीति वक्तुमुपक्रमते-प्रमाणेति। 'प्रमागयोग्यः' इि भावप्रधानो निर्देशः, योग्यतेत्यर्थः । धर्मधर्मिणोरभेद- विवक्षया चेदमुक्तम। यद्वा प्रमाणयोग्तारूपो-प्यर्थववभावः प्रमेयत्वात् प्रमाणयोग्य इत्यर्थः। ननु प्रमाणयोग्यता सतत्याख्यागते; अतस्त- विष्ठत्वेप वदान्तानां प्रमाणन्तरसंस्पशात् सापेक्षता तदवस्णैवेत्यभि नायेणा शङ्कयाह तस्य त्विति। तस्य त्वर्थस्वभावस्य कथनोपाय एवं यत प्रमाणसंबन्धो नाम; योग्यता तु प्रमाणार्द्वहहिरवार्थात्मिका, न तु प्रमाण योगात्मिका ; अतो न तस्थां प्रमाणसंस्पर्शोडस्तीतर्थः। एतदुक्तं भवति- योग्यता सदर्थ इत्युक्ते या काचित् योग्ता मा प्रतीयतामिति तद्विशेष प्रतिपत्तये प्रमाणयोग्यनेत्याख्यायते ; न तु प्रमाणं योग्ताशरीरान्तर्मूनम्, येन योग्यतायां सदर्ये प्रमाणमुपाधिः स्यादिति। यद्विश्ेषप्रतिपत्तये यत् संकीरत्यते तदेव तच्छ्द्प्रवृत्तवुपाधिर्भवतीत्यत्र दृष्टान्तमाह -यथेति। नीलज्ञानमुपाधिर्थस्येति विग्रहः। परोक्तदोषाभावमिदानीमाह-तथाचेति । स इत्यर्थसमाव उच्यते।

अत्र परश्चोदयति-स्यादिति । सिद्धान्ती त्वाह-मा मूदिति। मा भूदेका सत्ता, नास्मकमेतत् साध्यं यदेका सत्तेत्यर्थः । किं नाम साध्यमित्यत आह -सर्वथेति। एका भवतु सत्ता, अनेका वा ; सर्वथा अर्थात्मिकां सत्तामस्तिशब्दोऽमिघत्ते, न 'सन् प्रमाणयोगनिमित्तः' इति एतन्र साध्यमिति पूर्वेणान्वयः किमिति पुनः प्रमाणयोगनिमित्तत्वा मावमात्रं साध्यते, न सत्तैकत्वमित्यत आह- प्रभाणेति। प्रमाण- योगनिमित्तत्वे सन्शब्दस्य, अस्त्यर्थनिष्ठेषु वेदान्तवाक्येषु प्रमाण- संस्पर्श्यर्थः स्यात् ; तथा सति च तेषां सापेक्षता स्यादिति प्रमाणयोग- निमित्त: सन्शब्दो भवतीत्येतन्न साध्यम्। अनेकता तु सत्ताया न कंचिद्दोषमावहतीति नैकता साध्येत्यर्थः। एतच्चाम्युपगमवादेनोक्तम्। परमार्थतस्तु, यद्येका सत्ता नेप्यते तदानन्तैर्भावैः संबन्धग्रहणासंभवात् अनन्तशक्तिकरपनाप्रसङ्गाच्च न तत्रु 'सत्' इत्येकः शब्द: प्रवर्तेत; वसादेका सत्तैष्टव्येत्यर्थः। ननु मिन्नेष्वप्यमिन्नशब्दप्रवृवत्तिर्दष्टा; यथा-

नियोगकाण्डः 205

गोव्यक्तिषु गोशब्दस्य दण्डिषु दण्डशव्दस्य विभीतकादिषु चाक्षशब्द स्येत्याशङ्ड्च्य, सत्यं दृष्टा, किंतु त्रिभिः प्रकारैः; इह तु सत्तामेकां विना तेषामेंकोऽपि प्रकारो नास्तीति हृदि कृत्वा तत्त्कारत्रयं तावदुपन्यस्यति -- तथाहीति। भिन्नं विभीतकत्वादिजानित्रयं निपितं प्रवृत्तौ यस्थेति विग्रहः । P. 89-6. तत्र सबुद्या रज्यते येन विशेष्यं तद्धि विशेषणम्; उपलक्षणं तु चिह्नमात्रम् ; नच्चातीतमपि भवति। न च प्रमाणयोग्येष्वस्तिशब्दपवृत्ता- वेषामन्यतमः प्रकारो-स्तीति दर्शयितुं साधारणशब्दं तावान्नरस्यति -न तावदिति। अनन्ताक्ष ते अर्थक्वभावा इति विग्रहः। हेतुमाह- संबन्धेति। संबन्धिनो गृहीत्वा हि संबन्धो ग्राह्यः; न चानन्ता ग्रहीतुं शक्याः संबन्धिनः । अतस्तैस्तच्छवदस्य संबन्धग्रहणासामर्थर्यमित्यर्थः । अक्षादिषु तु साधाग्णशब्दत्वं गुक्तमित्याह -- परिमितेति। विभीतकत्वादि जातिविष॥:, तदुपलक्षिता वाक्षादिशव्दाः। तेन तत्र परिमितजातित्रयेण तदूद्वारेंण वा अनन्ताभिरप तर्द्याक्तमिः संबन्धग्रहणसंभव इति भावः । ननु ममापि द्रवत्वादिज्ञानित्रयोपलक्षिनानामनन्तानामप्यर्थानां सच्छन्द्रः साधारणो भविष्यति, कि सत्तयेति चोदयति -स्ादिनि। एतच्च त्रिपदार्थसांकरी सत्तेनि दृष्टयोक्तम्। तहूषयति-तन्नेति। कथमित्याह- न किलेति। न हि सर्षपं दष्टवतो मेरौ 'तदेवेदम' इति परामर्शोडस्तीति सत्तापह्नव या युक्ति:, सा द्रव्यत्वाद्यपह्वेपि तुल्या यन इत्यर्थः । किंच जात्यादिष्वपि सच्छब्दोऽरिति, स द्रव्यत्वादिनिमित्तत्वे न स्यादित्याद- अपिचेति। नन्वौपचारिकस्तेषु सच्छब्द इत्याह-न ते्विति। हेनुमाह-प्रत्यय इति। यत्र हि प्रत्ययवैलक्षण्यं तत्रान्यशब्दोऽन्यत्रोप चरितः स्यात् ; यथा अगनिशब्दो माणवके। जात्यादिषु 'सद्' इति प्रत्ययस्यावैलक्षण्यम् ; अतो नोपचार इत्यर्थः । तद्ुक्तम्-"जात्यादि- व्वपि सद्वुद्धेः सत्ता तज्नादिषु स्थिता" इति। किंच शौर्यादिसामान्यात् सिंहादिशव्दानामुपचारो दष्टः; न च द्रव्यादित्रयस्य जात्यादित्रये किंचिदेकं सामान्यमस्ति ; अतो नोपचार इत्याह-न चेति। अथारित सामान्यमेकम्, ततः सिद्धमस्मदिष्टमित्याह-सतीति । तुल्यत्वादिति; द्रव्यारिषु च 'सत्' इति प्रत्ययाविशेषादित्यर्थः ।

206 ब्रह्मसिद्धि व्याख्या

P. 89-15 प्रकारान्तरेण सच्छव्दस्य साधारणनामाशङ्यति-अथेति। कण- भुगादिप्रवक्तृणां प्रवादेनु प्रवचनेष सर्वे पदार्था: परिमितैः कैश्रित् षड्भिः पश्चमिर्वा ध्मैंः षट्पच्चादेप्रमेदेन संगृहीताः । ततश्र षटपश्चादिपरिमित- धर्मोपलक्षणानामनन्तानामप्यर्थानां 'सन्' इति साधारणशब्दो भविष्यति, यथा विभीतकत्वादिजातित्रयोपलक्षणानामनन्तानां व्यक्तीनामक्षशब्द इत्यर्थः। तत्र गुणवच्ं द्रव्याश्रयत्वं निर्गुणत्वं संयोगविभागयोरनपेक्षकारणत्वम्

्द्रव्यादिषट्पदार्थाः कणभुक्मवादे संगृहीताः। एवमन्येप्वपि प्रवादेषु वाच्यम्। तदूपयति-तदेनि। अयुक्तत्वमाह-संग्रह इति । न हि 'षडू गावः' इत्येकेन गोत्वेन बिना षड गोव्यक्तय: संग्रहीतुं शक्याः । तत्र सत्तानम्युपगमाद्यदि सच्छब्दतायां संग्रहः क्रियते-षट्पभेद: सच्छन्दार्थ इति, तत सच्छब्दार्थस्य षट्संख्यत्वमुक्तं स्यात्, न तु पदार्थान्तरत्वम्। तत् कृत्मं जगन्न संगृहीतं स्यात ; यथा 'नवविधो गोशब्दार्थः' इत्युक्ते गोशब्दार्थस्य नवािधत्वमुक्तम्, न पुनर्गोशब्दार्था- दन्ये न सन्तीति। तत्रैतावत्प्रभेदा एव जगत्यर्थाः, नान्ये इतेषार्थ- तच्वावगतिः प्रवादेम्यो न स्यादिति कृत्स्जगत्सं्रहाय प्रत्ताः प्रवादा- सतदभावे व्यर्थाः स्युरित्यर्थः । पर आह-नन्विति। सच्छब्दस्य साधारणल्ामावस्तव साध्यः, न प्रवादानामर्थवता। अतो यदि नाम तेऽप्यर्थाः, तथापि तदुपदर्शितः परिमितैर्धमेंः सच्छव्दसाधारणत्वोपपत्तेर्न तवाभिमतसाध्यसिद्धिरिति भावः। सिद्धान्तान्तरदूषणाख्यं निग्रहस्थानं चेदम्। सिद्धान्ती त्वाह -- नेति। साव्यमाह-कित्विति। प्रवादिनः प्रवक्तार: कणादादयः । हतुमाह-यत इांते। यथा 'षडू गावः' इति नैकमुपसंग्राहकं गोत्वं बिना षट्संख्यानिवेशः, तथा पश्च षडित्यादि- पदार्थसंग्रहेऽपि नैकं सामान्यं विना पश्चषडादिसंख्यानिवेशः। तस्मादेकं किंचित्सामान्यं प्रवादिनः प्रतिण्द्यन्ते; तच्च सत्तेत्यर्थः । बौद्धानां विज्ञान- वादिनां रूपविज्ञानवेदनासंज्ञासंस्काराख्याः पश्व पदार्थाः; कणभुजो द्रव्यादय: षट् ; आदिशव्देन सांख्याद्युक्तपश्चविशत्यादयो द्रष्टव्याः । ननु यद्येकमुपसंग्राहकं विना न संख्यानिवेशः, तर्हि प्रमाणयोग्यताया- मर्थक्रियासामर्थ्ये चैकरिमिन्नुपसंग्रहोऽस्तु, किं सत्तयेत्याशङ्कयति-अथेति ।

नियोगकाण्ड: 207

एवमाशङ्कय दूषयनि-ताभ्यामिति। यदि च जगद्वर्त्येकप्रमाणयोग्यत्व-P.89-25. मर्थक्रियासामर्थ्यं वोपसंग्राहकमिष्यते, ततो वरं ताभ्यामेव सच्छन्दार्थ उपलक्ष्यताम्, पत् प्रमाणयोग्यमर्थक्रियासमर्थ वा तत् सच्छव्दार्थ इति ; ते एव सच्छन्दरप्रवृत्तौ निमित्तमिति यावत्। ततश्न परिमितधर्मोपन्थासो व्यर्थः। एवं च सच्छव्दसय साधारणतापि न स्याहित्याह- तत्रेति । यो भिन्ननिमित्तो मिन्नेप्वर्थेष्वेक: शब्द: स साधारणः, यथा अक्षादिः । एके एव तु जगद्वर्तिनी प्रमणयोग्यत्वार्थक्रियासामथ्ये निमित्ते इति सच्छव्दस्य सामान्यशब्दतैव स्यात्, न साधारणता। अथ ते प्रत्यर्थ- मिन्ने, न तर्हि उपसंग्राहके ; यत एकमुपसंग्राहकमिति भावः । सच्छ- ब्दस्य साधारणशब्दतायां दोषान्तरमाह-भिन्नेति। यथा 'अक्षमानय' इत्युक्ते विभीतकत्वादिजातीनां निमित्तभूनानां भेदात् केन निमित्तेनायं प्रवृन् इति संदेहो भवति, तथा 'सन् घटः' इत्यत्रापि स्यात्, न सत्ताख्यविशेष प्रतीतिः; न च सोऽरित, 'शुक्क: पटः' इतिवत् 'सन् घटः' इत्यत्र प्रतिपत्तु- मैराकाङ्शयादित्यर्थः । ननु सत्तायामपि द्रव्यं गुणः कर्म वेति, तथा। रूपमर्थः सन् विज्ञानं वेति संशयादस्त्येवाक्षादितुल्यत्वमित्याशङ्कचाह- यस्त्विति। सत्यमस्त्ययं संशयः, किंतु वाढिनां, न तु लौकिकानामू; अतो लौकिकाः सच्छब्दप्रवृत्तावभिन्नमेव निमित्तं प्रतिपद्यन्त इत्यवगच्छाम इत्यर्थः । किंच साधारणशब्दान् शब्दोत्थः 'कोऽस्यार्थः' इति संशयो भवति; यथा अक्षादेः। जातिशब्दार्थमसंशयं प्रतीत्य 'किस्वरूपोऽयम्' इत्यर्थोत्थस्तद्विशेषसंशयः; यथा गोशब्दाद्वोत्वं प्रतीत्य व्यत्तेर्मिन्नमभिन्नं वेति वादिनाम्। सच्छब्दस्य तु 'कोऽस्यार्थः' इति न संशयः; किंतु सत्तार्दमर्थ प्रतीत्य पश्रात् 'द्रव्यं गुणः कर्म वा' इति तदन्तरविशषे। तस्माननैष साधारणशब्द इति। तदाह-अर्थाव्चेति। नात्रशब्दात् संशयः; किंतु अर्थोत्थ इति। अत्र हेतुं पृच्छति-कुत इति। उत्तरमाह- विशेष इति । 'द्रव्यं गुणः कर्म वा' इति सत्तायां ये विशेषा बादि- विप्रतिपत्तिविषयाः, तत्पतीर्ति विनापि 'सन् घटः' इति घटसत्ताप्रतीति- मात्रेणैव प्रतिपत्तेनैराक्ाङ्क्याव् नात्र शब्दात् संशय इत्यर्थः। नन्वर्थो- त्थेऽपि संशये तद्विशेषाकाङ्क्षास्त्येव; अथ कथं नैराकाड्क्ष्यमित्यत आह-

208 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

P.90-6. यत्रति । अन्यथेति; यदि तत्रापि साधनविशेषाकाड़क्षा स्यात्, ततस्त- द्विशेषाकाड़क्षायामनवस्था स्यात; अनो दूरमपि गत्वा यस्य कस्यचि दुपादानान्नैराकाङ्क्ष्येण भवितव्यम् ; तद्दरमादावेव तदस्तीति मावः । क तर्हि साकाड़क्षत्वमित्यत आह-यत्र तिति। यत्र तु 'अक्षमानय' इत्यक्षशब्दादनेकार्थात् 'कोऽस्यार्थः' इति संशयो भवति, तत्रार्थस्यैवा नवधारणादप्रवृत्तिरिति भवत्यर्थविशेषाकाडक्षा। सच्छब्दात्तु 'कोऽस्यार्थः' इत्याकाडक्षा नास्त्येव; अपितु 'किस्वमावोऽस्यार्थः' इति वैषम्यमिति भावः । उपसहरति-नदिति ; नम्मादित्यर्थः । एवमिति अनन्तरोक्ततं युक्तिप्रकारं निर्दिशति। सच्छब्द इत्यध्याहार्यम्। इदानी विशेषणपक्षं दूषयति-विशेषणमिति। ननु प्रमाणं प्रमातृ- धर्म: कथमर्थस्व विशेषणम अम्युपगमवादोऽयमित्यदोषः । दूषणान्तर- माह-अपिचत। प्रमाणफलादनुभवादतीतमेव प्रमातृव्यापाररूपमनुमीयते; तत्र कुतः प्रमाणविशिष्टतार्थस्येत्यर्थः । अत्र हेतुमाह-नेति । अती तत्वेनासंनिहितं प्रमाणायं विशेषणं यस्य स तथोक्तः । 'सन् घटः' इत्यनुभवसमये प्रमाणस्यातीतत्ान्न तदिशिष्टः 'घटः सन्' इति भाया दित्यर्थः । दूषणान्तरमाह-न चेति। चिरनिखाता निधयो येष्विति बहुव्राहिः। अयं च प्रमाणाभावनिश्चये हेतुः । व्यधिकरणे वा सप्तम्यौ। 'सन्ति' इत्यत्र 'निधयः' इति प्रथमान्तं कृत्वा योज्यम्। उपसंहरति तस्मादिति। सदर्थ इति ; सच्छब्दस्यार्थ इत्यर्थः ।

इदानीमुपलक्षणमपि प्रमाणं न युक्तमित्याह-नापीति। हेतुमाह- प्रमितेति । यतः प्रमितनष्टे सच्छब्दो लोके न प्रयुज्यते, यतश्च 'अस्ति, नास्ति' इति स्मर्यमाणे संदेहोऽस्तीत्यर्थः । नन्वतीतत्वादेव प्रमाणसंबन्धस्य प्रमितनष्टे सच्छब्दाभयोगसंदेहावुपपत्स्येते इत्याह-वृत्तेति। अतीत- मप्युपलक्षणं शब्दप्रवृत्तौ नष्टम्। ततश्रातीतस्यापि प्रमाणत्वोपलक्षणत्वात् सच्वमेव स्यात्, नासच्वम्। सर्येमाणे च सच्चनिश्रय एव स्यात्, न संशय इत्यर्थः । वृत्तः प्रमाणसंबन्धो यस्येति बहुव्रीिः। ननु मा भवतु ममाणमेकसुपलक्षणं वा, प्रमाणयोग्यत्वमेव तद्गविष्यति; तथापि सत्ता न

नियोग काण्ड: 209

सिध्यति। कथं च विशेषणमप्येकं प्रमाणमित्युक्तम्: तद्धि प्रतिप्रमेयं भिन्नमुच्यते; न प्रमाणयोग्यत्वं नाम कश्विदस्ति। अतः पारिशेष्यात् प्रमाणमेव विशेषणमुपलक्षणं वास्थेयमिति मन्यते। प्रमाणयोग्यतां विना कथमर्थस्य प्रमेयत्वमिति चत्; न, प्रमाणसामर्थ्यादेवातीतानागतवदुपपत्तेः । न हयतीतानागतयोरसतोः प्रमाणयोग्यत्वमस्ति, असति धर्मिणि धर्मानुपपत्तेः। अतश्र प्रमाणयोग्यत्वभेव विशेषणमस्तु, किं सत्तयेत्युक्तम्। किंच सत्तापह्वन्यायेन प्रमाणयोग्यत्वमप्येकं तैर्नेष्टम्, तेषामानन्त्येन एकशब्द- प्रवृत्तावनिमित्तत्वात्। यदपि प्रतिप्रमेय प्रमाणं भिन्नं न त्वेकमित्युक्तम्, तदपि पाचकादिवदुपपत्तेरयुक्तमित्युक्तम्। इदानीमर्थक्रियायाः सच्छन्दप्रवृत्ती विशेषणत्वोपलक्षणत्वे निरस्यति- योऽपीति। यदर्थक्रियावत् तत् सत्। तत्राङ्गरजन्मनः प्राकू बीजं P.90-19. 'सत्' इति नोच्येत। अथ बीजप्रत्यक्षे बीजमपि जनकम्, अन्यथे- न्द्रियसामर्थ्याविशेषान्न तन्नियतार्थ स्यात् ; अतोऽपि सवविषयप्रमाणजनन- मेवार्थक्रिया; ततो बीजं 'सत्' इति व्यपदेक्ष्यत इति चेत्, तन्न; एवं हि प्रमाणजननाख्यामर्थक्रियां विज्ञाय पश्षात् 'अरिति' इति बुद्धि: स्यात्, न प्रमाणादेव; न चैवम ; विज्ञायमानमेव बीजम् 'अस्ति' इति ज्ञायत -- इत्यर्थः । अथ निर्विकल्पं प्रत्यक्ष प्रमाणम् । 'अस्ति 'बुद्धिस्तु शब्दानु- - वेधात् सविकल्पिका। निर्विकल्पपूर्वकं च सविकल्पकम्। अतः प्रमाणोत्तर- काल एव 'अस्ति' बुद्धिः, न प्रमाणादेवेत्युच्यते; एवं तर्हि लिङ्गाडूमादे- -- रग्न्यादौ 'अस्ति' बुद्धिर्न स्यादित्यर्थः। अनुमानं सविकल्पकमेवेष्यते; न तत्र पृष्ठभाविनिर्विकल्पकमरि्ति, यज्जननेनार्थक्रियया पश्रात 'अस्ति' इति बुद्ि: सविकल्पिका स्यादिति मावः । अथोच्यते-यद्यप्यनुमाने निर्विकल्पकं नेष्यते, तस्य सत्ता चास्तिबुद्या न गृद्यते; तथापि कार्येण कारणमनुमेयम् । अतश्ष 'अस्येद कार्यम' इति निर्जञातधूमादिकार्यसंबन्ध- मेवाग्न्यादिलिड्गेन धूमादिना अनु पश्चाद्रम्यते। धूमादिकार्यवत्तालक्षणैव सत्ता धूमादिकार्यवत्तया गम्यत इत्युक्तं भवतीत्यत्राह-तथाहीति। कार्य- वत्ता सत्ता। सा चेदग्न्यादेर्ज्ञातैव, कि परमधिकमनुमीयतेः कार्यवत्तयैव च कार्यवत्तावगम्यत इत्यशोभनम्, एकस्य साध्यसाधनत्वविरोधादिति भावः । एवेनाज्ञातैव कार्यवत्ता कार्यवत्तयानुमास्यत इत्यपि प्रत्युक्तम् ----

210 ब्रह्मसिद्धि व्याख्या

ज्ञातं हि साधनम्, अज्ञातं हि साध्यम्। न चकमेव ज्ञातमज्ञातं च भवति। ननु तवापि 'अस्येदं व्याप्यम्' इति ज्ञातसंबन्धमेव लिङ्गेन गम्यत इति दोषोऽस्त्येव; उच्यते-मम सामान्ययोः संबन्धः, विशेषतश्र प्रमेति नैष दोषः। बौद्धानां तु न सामान्यमस्तीति विशेषः । शिंशपात्वादृक्षत्वानुमाने निर्ज्ञातकार्यसंबन्धताप्यस्तीत्यूह्यम्। किंच क्षणिक- वादिनां कार्यक्षणकाले कारणक्षणमसत्; अतोऽस्य न कार्यविशिष्टता; P.90-24. अतश्च न कारणस्य सत्ता स्यादित्यभिप्रायेणाह-कार्येति। अथोपलक्षणं कार्यवत्ता सच्छन्दप्रवृत्तावित्युच्यतें, तदपि न, पूर्वोक्तदोषादित्याह- अथेति। उपसंहरति-तस्मादिति। यथा नीलादिशब्दानामर्थोऽर्थात्मको यस्य कार्य यस्य वा प्रमाणं स नीलशब्दार्थ इति कार्यप्रमाणलक्ष्यो न भवति, कार्यप्रमाणयोरपि तच्वं कार्यप्रमाणाम्यां लक्ष्यं तयोरपि तदनन्तराभ्यामित्यनवस्थानात; अपितु कार्यप्रमाणसंबन्धनिरपेक्षसवहेतुम्यः स्वरूपेण व्यवस्थिता यथाप्रमाणमवसीयते-प्रमाणमवबोधकमात्रमिति यावत्- तथा सच्छान्दोऽपीत्यर्थः। यदुक्तमनवस्थानादिति, तद्विवृण्वन्, स्वार्थस्य कार्यप्रमाणलक्ष्यत्वाभावं द्रवयति-कार्येति । तस्येति ; व्यवहारविभाग- स्येत्यर्थः । एवं ढढीकृत्य खपक्षं पुनरुपसंहरति -- तस्मादिति।

एवं प्रमाणयोग्यता सच्छाब्दार्थ: नैका सत्तेति पक्षे दूषिते, परावृत्य प्रमाणयोग्यत्वसच्तापक्षे पुनः प्रतीकारमाशङ्यति-अथेति। यदि प्रमाण- योग्यत्वमर्थस्वमावः सत्ता स्यात्, ततोस्त्यर्थनिष्ठेष्वपि वेदान्तेषु प्रमाणा- न्तरानपेक्षत्वात अस्त्यर्थनिष्ठं सापेक्षमिति पराभिमतं प्रकृतं हीयेत; यदि तु प्रमाणहेतुसंभवस्तद्योग्यता तदा हेतौ सत्यवश्यं प्रमाणेन माव्यम् ; अत- स्तत्सापेक्षत्वान्न प्रकृतहानमिति भावः । न चैव नृशृङ्गादीनां सच्चप्रसङ्क इत्याह-न चेति। एतावता च प्रमाणहेतुभावाच्च सद्यवहार इत्युक्तम् । नदीपूराख्य प्रमाणहेतुसद्भावे वृष्टेरतीताया अपि सच्वं स्यादिति यद्यप्यत्र दूषणमस्ति, तथाप्यस्य पूर्वमुक्तत्वादुत्तरविभवाच्च दूषणान्तरमाह-तदिति ।

भूमी निरातमिति भूभागतिरोंदितित्वादिन्द्रियसनिकर्षस्य प्रत्यक्षहेतो- रमावमाह: निर्लिङ्गमिति अन्मानहेतोर्लिङ्गस्य ; अवेद्यानपपत्नकमिति

नियोगकाण्ड: 211

अर्थापत्तिहेतोरन्यथानुपपन्नस्य; न वेद्यमनुपपन्नं यत्रेति विग्रहः; तथा नष्टद्रष्टकमिति आप्तागमहेतोरापस्य। उपमानस्य च साहश्यविषयत्वा-P.91-10 तद्देतुर्निघिस्वरूपप्रतीतौं दूरापेत एव। तदेवं सर्वप्रमाणयोग्यतामतिक्रामति निधिद्रव्यम् ; न च तदसत्, अपितु संशयितम् । त्वत्पक्षे चासत् स्यात्, न संशयितमित्यर्थः । अथ न प्रमाणहेतुसद्भावः सत्ता; अपितु अर्थगत एव कश्वित्स्भावविशेषः प्रमाणं प्रति योग्यः सत्तोच्यते, तदपि न, प्रकृतहानादित्युक्तम्। श्रोकमन्यथा व्याचष्टे-अथवेति। प्रमाणविशिष्टं सदित्युच्यते। अतः प्रमाणसदसद्गावसंशये प्रमाणविशिष्टाभिधायिसच्छ- ब्दानुविद्ध: 'सद्वा, असद्वा' इवि संशयो युज्यते। निधौ तु सर्व- प्रमाणाभावनिश्चयादसत्त्वनिश्चयः स्यात्, न संशय इत्यर्थः । इतश्च न प्रमाणयोग्यता सत्ता, यतोऽसतोऽप्यभावस्य सास्ति; अतः सापि न स्यादित्यभिप्रायेणाह-अपिचेति। अभावप्रमेयत्वे केचिद्विप्रति- पन्नाः; तदर्थं तन्मेयत्वमुपपादयति-तथाहीति। चकारो दूषणसमुच्चयार्थः ; अप्यर्थो वा-न सदेव, परमसदपि। यथा येन प्रमाणाविषयत्वेन सर्वशक्तिविरहितत्वेन वाभावं परो व्यवस्थापयति, तथा तेन रूपेण प्रमेयम्। कुतः१ यतस्तथा तेन रूपेणामितं चेत्, कस्मात्तथा तद्रूपः१ न पुनरन्यथा अन्यस्रूप इत्यर्थः । एतदेव विळ्ृणोति-न चेति। एक- पक्षानुराग इति; तथामावातथाभावयोर्मेध्ये प्रमाणं विना एकपक्षानुरागो न युज्यत इत्यर्थ: । अभावस्य प्रमेयत्वे हेत्वन्तरमाह-अपिचेति। अभावक्षेन्न प्रमेयः, ततः कण्टकाभावममित्वा अपरिच्छिद्य भूतलादौ चरणं न्यस्यते कथम् न कण्टकामावपरिच्छदाच्चरणन्यासः, अपितु कण्टकादन्यस्य भूतलादेः परिच्छेदादिति चेदत आह-नान्यात। नान्यस्य भूतलादेर्ज्ञानाच्चरण- न्यास:, तस्य कण्ठकस्य भावेऽप्यन्यस्य मूतलादेर्ग्रहणे चरणन्यासप्रसङ्गाद। भूतलग्रहणात्पुरस्तादप्यन्यस्य कस्यचिद्रहणसंभवात् तत्र चरणन्यासप्रसङ्गश्न। अथ नान्यग्रहात्, किंतु कण्ठकसंविच्यभावतश्वरणन्यास इत्युच्यते; ततः सूक्ष्मकण्ठकादेरापातेSग्रणात् पदन्यासः स्यात्, न तु तब्जिज्ञासा। अतः कण्ठकादिसंविच्य मावतोऽपि न पादन्यासः । तस्मादभावपरिच्छेदादेव स

212 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

P. 92-14 इत्यर्थः । प्रयत्ादिति; निश्चयार्थात् प्रयत्नादित्यर्थः । 'जिज्ञासापूर्वकात्' इत्यादेः 'युज्यते' इत्यन्तस्य अपरिच्छेदपक्षे सूक्ष्मजिज्ञासा निष्फला, अभावे तु परिच्छेद्ये सफलेति तात्पर्यार्थः। न च कण्टकापरिच्छेद एव जिज्ञास्यः, तस्य परिच्छेदात प्राक् सवतः सिद्धत्वेन जिज्ञासावैफल्यात्। किंच प्रमेयं जिज्ञास्यम्; अपरिच्छेदश्र परिच्छेदाभावः; न चाभावस्ते प्रमेयः; अतश्र न जिज्ञास्यत इत्यर्थः । अथ मतम्-न कण्ठकादपरिच्छेदमात्रात् पदन्यासप्रवृत्तिः, अपितु कण्ठकादयुपलम्महेतुषु चक्षुरादिषु सत्मु प्रमाणविषयस्य प्रमाणविषयतां गन्तुं योग्यस्य सूक्ष्मस्य सतोऽपरिच्छेदादिति, तन्राह-तदसदिति। तदसत्; यतोSत्रापरिच्छेदे प्रमाणस्य न कश्रिदुपयोगो दश्यते, तेना- दृष्टार्थत्वमेव स्यादिति भावः । कुत्र नामैतदुपयुज्यत इत्याह-असदिति। हिशब्दस्तुशब्दार्थे; अभावबोधे तु प्रमाणविषयत्वमुपयुज्यते। कथम्? अनन्यहेतुत्वेन । कण्ठकाद्यपरिच्छेदात्तदभावबोधः । अपरिच्छेदश्व द्विषा भवति-प्रमाणहेतुवैकलयहेतुक:, कण्टकाद्यर्थाभावह्ेतुको वा। तत्र यः प्रमाणहेतुवैकलयहेतुकोSपरिच्छेद: स न सत्ताभावनिश्वयहेतुः, अर्थभावेऽपि तत्संभवात्। यस्तु प्रमाणहेतुप्वविकलेषु सत्त्वपरिच्छेद:, सोऽर्थामावनिश्रय- हेतुरित्येवमुपलम्महेतुषु सत्सु प्रमाणविषयत्वमभावबोध उपयुज्यत इत्यर्थः । अन्यग्रहणाच्चेत् पादन्यासः, कण्टकादेर्ोवेऽपि भूतलग्रहणे स्यादि- त्युक्म ; तत्र परमतमाशङ्कयति-अथेति । अथ यत्र भूभागादौ पाद- न्यासप्रवत्तिः, तत्र भूमागादौ केवलसंवित्तितः सा । अतः सा कण्टकादि सद्भावे कैवल्याभावान भवतीत्युच्यते, तत्राह-जिज्ञासेतेति। तत्रेदं निरूप्यम्-किमिदं कैवल्यं भूतलज्ञानस्य भूतलैकावभासित्वलक्षणम्ः उत ज्ञानविषयस्य मूतलस्यः यदापि विषयस्य, तदा किं स्रूपेण तस्य कैवल्यम्? उत विशेषणयोगेनः तत्र यद्यादः पक्षः, तदा यत्र कण्ट- कादौ सूक्ष्मत्वादभाति भूतलैकविषयं ज्ञानं भवति, तत्र संवितेः कैवल्यात् पादन्यासः स्यात ; प्रवर्तेतैव तदर्थ वा पुरुषः । व च भूतलादिवेषयरूप- मेव स्वरूपेण केवलमिष्टम्, कण्ठकादिमिश्रेऽपि भूतले तत्खरूपमनपेतमिति पादन्यासप्रसङ्गात्। अथ विशेषणयोगेन, ततः कैवल्यविशिष्टस्य भूतला-

नियोगकाण्ड: 213

दन्यस्य कण्ठकादेरभावादन्यद्विशेषणं न भवतीति कण्ठकामावपरिच्छेदादेव पादन्यास इति प्राप्तमभावस्थ प्रमेयत्वमित्यर्थः । एकविषयप्रतिनियम इति ; P, 98 9. एतत् ज्ञानकैवल्यविवरणम् । विषयान्तरासंसर्ग इति च प्रतिनियम- विवरणम् ; मूतलैकविषयत्वमित्यर्थः । इतश्राभावः प्रमेय इत्याह-अपिचेति । किं क्षुण्णमिति; कोऽपराध इत्यर्थः । श्रोके धीग्रहणमुपलक्षणम् ; शब्दोऽपि द्रष्टव्यः । धीशब्दविषय एव व्यवहारविषयः; अतस्तन्निरूपणेनैव निरूपित इति वत्तौ पृथङ् नोक्तः। अथवा व्यवहियतSनेनेति व्यवहृतिः शब्दः। श्रोकं विदृणोति- अिचेति। यस्याभावो न प्रमेयः, तेन 'नास्ति' इति बुद्धिशब्दयोर्विषयो वाच्य :- किमालम्बनावेताविति। तत्र न तावदूतलवस्तु स्वरूपेणानयोर्विषयः, कण्ठकादिमिश्रेऽपि मूतले 'नास्ति' इति बुद्धिशब्दयोः प्रसङ्गात्। नापि केवलभूतलवस्तु तयोर्विषयः; तदा हि कण्ठकाद्यभावविषयः स्यात्, अभा- वादन्यस्य कैवल्याख्यस्य विशेषणस्यासंभवादित्युक्तम्-'नान्याभावाद्विशे- षणम्' इति। पर आह-यन्नास्ति निरूपाख्यं तदेव गम्यत इति विप्रतिषिद्धम् । अतो 'नास्ति' इति नामावः प्रतीयते, किंतु 'नास्ति' इति 'न प्रतीयते' इत्ययमस्यार्थ इति ; तत्रोच्यत-प्रतीत्यभावस्वरहि 'नास्ति' इति धीशब्दयोविषयः स्यात; तथा सति च प्रमेयाभावेन किमपराङ्म्? थेन तमतिलङ्धय प्रमाणाभावोऽनयोरविषय उच्यत इत्यर्थः । परमतमाशङ्यति-अथात। कण्ठकादेः अग्रहे अज्ञाने असद्रह- भ्रान्तिः अभावग्रहणभ्रान्तिः, तथा कण्ठकव्यवहाराभावे चाभावव्यवहार- म्रमः, न पुनः अभावग्रहणाभावव्यवहारौ स्त इत्यर्थः । दृष्टक्षादर्शने दर्शनभ्रम इत्याह-अदष्टाविति ; यथा आलोकाढष्टी 'तमः पश्यामि' इति तमोदृष्टिविभ्रम इत्यर्थः । नैव स्तां 'नास्ति' इति बुद्धिव्यवहारा- विति परेणोक्ते, कथमिति सिद्धान्तिनाक्षिप्ते, उच्यत इति पुनः परेण प्रत्युक्तमिति अ्न्थो योज्यः । ननु तमोवरत्वेव ढश्यमरिति, न पुनरालोका- भावमात्रमिति दृष्टान्तासिद्धिमाशङ्ग्याह-न हीति। यदि तमो दृश्यमस्ति, ततो रूपवच्वाच्चाक्षुषं स्यात; अतोऽन्घेन न दश्येत; अस्ति च तस्यापि तद्दृष्टिः । अतो श्रम एवेत्यमिमायः । तहूषयति-नैतदिति ।

214 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

P. 94-10 कुत इत्याह-इत्थमिति। भावादर्शने अभावदर्शनमिति यथा त्वमात्थ, इत्थं सुपुप्तिमदमूर्छावस्थासु त्रैलोक्यदर्शनाभावात् तदभावदर्शन- अ्रमः स्यात; न चैवमस्ति। ननु सुषुप्तस्योपरतकरणग्रामस्य कथं अ्रमः? सत्यम्, अन्यथाख्यातिः करणजन्या; न त्वख्यातिः । अख्यातिवादी च मवानित्यभिप्रायेणेदमुक्तम्। ननु विवेकाख्यातिरपि स्मर्यमाणगृह्यमाणयो- र्भवति; न च सुषुपस्य तौ स्तः; अतः कथमख्यातिरूपोऽयं विभ्रमः? उच्यते-भावाभावदर्शनत्रमे तौ न स्त इत्यनन्तरं वक्ष्यामः । तदेवं तावपि विना चेदभावदर्शनमत्र भ्रमः, ततः सुषुप्स्यापि त्रैलोक्यादर्शनेन तदभाव- दर्शनञ्रमः स्यादिति मन्वानेन 'इत्थं भवेत् सुषुप्त्यादौ' इत्यतिप्रसङ्गा- पादनं कृतमित्यदोषः । यः कश्विदपि न परिच्छिनत्ति, न तस्य भ्रमो युज्यत ; तथाहि-यत्र रजतमारोप्यते तमारोपविषयं शुक्तिकाम् आरोप्यं च रजतमजानानो न रजतभ्रमवान् भवति। ततः किमित्यत आह- नाभावेति। व्यवहारो व्यवहत्; अभावेन हि सा विशिष्टा व्यवहत्, अभावव्यवहार इत्यर्थः ; तदभावश्च न घीपदे न बुद्धिविषयावित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-भावव्यवहाराभावे अभावव्यवहारत्रमस्त्वयेष्यते। तत्र भावव्यवहाराभावः शुक्तिकावदारोपविषयः अभावव्यवहारश्र रजतवदारोप्यः। न चाभावप्रमेयमिच्छतस्तौ ज्ञातौ। अतो भ्रमो न घठत इति। 'नाभाव- मिन्ना व्यवहत्' इत्युपलक्षणम्; अभावबुद्धिरपि पूर्वक्रोकनिर्दिष्टा वक्तव्या। अत एवाह-न च बुद्द्भाव इति। अन्यथेति; आरोपविषयारोप्याज्ञाने तु यदि द्वयोरज्ञानं ततोऽप्रतिपत्तिः; अारोपविषयमात्रस्य, ततो रजत- स्मृतिः; अथारोप्यस्य, ततोऽनवधारितविशेषपुरोवर्तिद्रव्यसामान्यप्रतीति रित्यर्थः । अत्र चोभयाज्ञानादप्रतिपत्तिरेव स्यादित्यभिप्रेतम् ; स्मृतिसामान्य० प्रतिपत्ती तु प्रसङ्गादुक्ते। न च बुद्धयभाव इत्यादिना आरोपविषयाज्ञान- मुक्तम्। नाभाववुद्धिरित्यादिना चारोप्याज्ञानमिति विवेकः। अभावबुद्धि: अभावव्यवहार इत्यभावो विशेषणम्; बुद्धयमावः व्यवहाराभाव इत्यत्र तु विशेष्यः । तेन विशेषणस्येत्युपलक्षणम्, विशेष्यस्यापि द्रष्टव्यम् । 'अढष्टौ ध्वान्तदृष्टिवत्' इति दष्टान्तश्ष साध्यविकल इत्याह-तम इति। तत्र मच्छायामिति पौराणिकीं दृष्टिमाश्रित्योक्तम् ; तदुक्तं पुराणे

नियोगकाण्ड: 215

"मूतगुणश्रुतेः" इति । अत्र भूतगुणत्वं भूपारतन्त्र्यमात्रमुक्तम्, न तु छाया गुण: द्रव्यात् पृथगुपलब्धे; अपि तु द्रव्यान्तरम्; गुणवती हि सा; गुणवच्च द्रव्यम् । गुणश्च महदल्पत्वाख्यं परिमाणम्। चला च सा। अतः क्रियावच्वादपि तत् द्रव्यम्; तदुक्तम्-"महृदल्पं चलाचलम्" इति। सा द्रव्यं किंचिन्निमित्तीकृत्य सूक्ष्मैश्रावयवैर्दष्टैरारभ्यते, काष्ठमिवा- श्रित्य ज्वाला तेजोऽवयवैः । अत एव द्रव्यानुगता ज्वाला ! सा च द्रव्यम्; प्रभावच्वाच। सूक्ष्मास्तित्वे च स्थूलमेव लिङ्गम, यथा पृथिव्यादौ। यथा वायुररूपः स्पर्शवान्, तथा छाया रूपवत्यस्पर्शा, वैचित्याद्भावस्य। अतो भावस्वरूपा सा । अत एव चाक्षुषेति। यस्य तु मतम्-आलोकाभावे भावात् तद्भावे चाभावात् आलोकामाव एव छायास्तु, कि कल्पनागौरवेण? महता च तरुणा महति भूभागे आलोकेSपनीते महती, अल्पेन चाल्पा। चला तावत् द्रव्येण; यत्र यत्रालोकोऽपनीयते, तत्र तत्र चलन्तीव लक्ष्यते। न तु सा महती अल्पा चला चेति न ततो द्रव्यसिद्धिरिति-तन्मतेनालोकाभावमेव वेत्युक्तम्। नन्वेवमन्धस्य छायामालोकाभावं चापश्यतः कथं तमोढष्टिःः उच्यते-अदृष्टरजतस्येव सद्वशवस्तुमात्रप्रतिभानात्मिका भ्रान्तिरुपपद्यते । यतपुनः 'आरोपविषयारोप्ये नाजानन् रजतभ्रमी' इत्युक्तम्, तद्विशिष्टरनतादिवस्तुभ्रमाभिप्रायमित्यविरोधः ।

इदानीं प्रमाणयोग्यतां सत्तामभ्युपगम्य, अस्त्यर्थनिष्ठत्वेऽपि वेदान्तानां न सापेक्षतादोष इत्याह-अस्तिति। भवतु वा प्रमाणयोग्यता सत्ता ;P.96-1. सैवास्त्यर्थनिष्ठा वेदान्तानां प्रमेयास्तु ; तथा तस्मिन् मानयोग्यत्वे प्रमिते, तद्योग्यस्य वस्तुनो ब्रह्मणः सच्वं वेदान्तार्थो भवति। योग्यताप्रमामुखेन ब्रह्म सरूपे वेदान्तानां प्रामाण्यसिद्धिर्वरह्मसरूपसिद्िश्र भवतीत्युक्तं भवति। न चैव प्रमाणान्तरसापेक्षता दोषः, कुतः प्रमाणान्तरसंभेदाभावात्। यत्र हि प्रमाणान्तरस्पर्शेन प्रमाणान्तराधीना अर्थसिद्धि:, तत्र सापेक्षत्वं दोषहेतुः । अत्र तु 'प्रमाणयोग्योऽयम्' इत्येतावन्मान्रमवगम्यते, न तु प्रमाणान्तरेण संभेद: संस्पर्श :; न प्रमाणान्तराधीना अर्थसिद्धिरिति यावत्। अतो न सापेक्षता; तथाहि-येऽपि प्रमाणत्राह्यतां प्रमाण- संबन्धं सत्तामाहुर्न ततोऽन्याम्, तेऽपि अन्तरा अर्थविभिन्नतां प्रमाणान्तर-

216

संभेदं नेच्छन्ति; यथोक्तम्-प्रमाणस्य प्रमेयकोटिप्रविष्टत्वान्नेच्छन्ति' इति; तैरपि न प्रमाणान्तरसंस्पर्शेन प्रमाणान्तरमन्वेष्यम्, किमुत येऽर्थ- P.95-5. स्वाभावतामर्थस्थां योग्यतां सत्तामाहुस्तैरित्यर्थः । तत्प्रमेयमिति ; तस्याः सत्ताया अविनाभावेन प्रमेयमित्यर्थः । अत्र परश्चोदयति-कथमिति । यदा अस्त्यर्थनिष्ठं वेदान्तवचः प्रमाणयोग्यतामात्रे निवृत्तव्यापारं विशिष्ट- स्यानन्दादिरूपयोग्यताविशिष्टस्य योग्यस्य ब्रह्मणः सच्वं न बोधयति, तदा विशिष्टार्थसच्वसिद्धये यत्प्रमाणयोग्योSसावर्थस्तत्प्रमाणं कथं नापेक्ष्यम्: अपितु अपेक्ष्यमेवेत्यर्थः । सिद्धान्ती तु पृच्छति-किमर्थ- मिति। पर आह-विशिष्टेति। अस्त्यर्थनिष्ठं वचो योग्यतामात्रं प्रतिपाद्योपरतव्यापारं न विशिष्टार्थसच्वमवगमयति ; अतस्तदर्थ प्रमाणा- न्तरमन्वेष्यमित्यर्थः । पुनः सिद्धान्ती पृच्छति-किमिति । किं पुन- विशिष्टस्यार्थस्य सच्वम्, यस्यास्त्यर्थनिष्ठेन वचसानवगमितस्यावगमाय प्रमाणान्तरमन्वेष्यमित्यर्थः । पर आह-प्रमाणेति। सिद्धान्त्याह- अधिगतमिति। यदि प्रमाणयोग्यत्वं विशिष्टार्थसच्वम्, एवं तर्हि अस्त्यर्थ- निष्ठत्वाद्चसोऽधिगतमेव तत् ; यतः प्रमाणयोग्यतैवास्त्यर्थ इत्यर्थः । यद्यपि योग्यताविनाभावेन योग्यस्य सिद्धिरित्युक्तत्वान्न तदर्थ प्रमाणा- न्तरभपेक्ष्यमित्युत्तरमर्ति, तथाप्युत्तरविभवादुत्तरान्तरमुक्तम्। प्रमाणान्तर संभेदाभावादस्त्यर्थनिष्ठानां वेदान्तानामप्रामाण्यदोषाभाव उक्त; अधुना तु प्रमाणान्तरसंभेदाम्युपगमेऽपि न दोष इत्याह-प्रमाणान्तरेति। नोशब्दो निषेधार्थः। प्रमाणान्तरेण मिन्नः संसृष्टोऽ्थों यस्य वचस- स्तदपि नाप्रमाणम्, अपितु प्रमाणमेव, यथा-आप्तवाक्यम्। ननु प्रमाणान्तरभिन्नार्थ चत्, ततः सापेक्षम्; यच्च प्रमाणम्, तत्कथं सापेक्षमित्याशङ्कयाह-निरपेक्षमिति । यच्छब्दात्प्रतीषिषितम्, 'इदं वस्तु मया प्रमितम्' इति, इहास्मिन्नर्थे वक्रभिप्रायरूपे श्रोत्रा प्रमाणान्तरेणा- प्रतीते शब्दादेवान्यनिरपेक्षादवगम्यमाने निरपेक्षं तद्वच इत्यर्थ :; तथाहि- पौरुषेयाद्वचनात् 'एवमयं पुरुषो वेद' इति प्रतीतिः, न तु 'एवमर्थः' इति। 'प्रमितं मया' इति वक्तुर्वाक्येन सवप्रमाणप्रकाशनमुक्तम् ; श्रोता तु 'प्रमितमनेन' इति बु्यते। क नाम तत्सापेक्षमित्यत आह-

नियोगकाण्डः 217

अर्थेति। अर्थमात्रे तद्वचः सापेक्षम्। अत्र हेतुमाह-अन्येति; वक्तृ-P.95-18. प्रमाणद्वारेणार्थ बोधयति, न तु तन्निरपेक्षमित्यर्थः। अन्यत् वक्तृभ्रमाणं ससिद्धयेऽपेक्षत इत्यन्यापेक्ष:, स चासावर्थश्रेत्यन्यापेक्षार्थः, तस्य बोधना- दन्यापेक्षार्थबोधनादिति। तदेवं वक्तुरुपलब्धिप्रमाणान्तरनिरपेक्षमेव तद्वचो बोधयतीति तन्निरपेक्षत्वात्प्रामाण्यमश्नुते, तद्द्वारेण चार्थ इति स्थितम्। नन्वर्थे तत्सापेक्षमित्युक्तम् ; अतः कथं तत्र प्रामाण्यमुच्यते! अबाधि- तार्थत्वात् अर्थे तदविसंवादमात्राभिप्रायेणार्थे तत्प्रमाणसित्युक्तमित्यदोषः । ननु यदि सापेक्षमप्यबाधितार्थं वचः प्रमाणं भवति, तर्हिं चैत्यवन्दनादि- पुरुषवच: कथमबाधितार्थमपि तत्सापेक्षत्वदोषादप्रमाणमुच्यत इत्याशङ्गचाह- अवाधितमिति। यद्यपि तत्र नार्थे बाधः तथापि मूलभूते वक्तृप्रमाणे तदपबाध्यते, तथाहि-न तद्वचः प्रत्यक्षादिमूलम्, धर्मस्य तदगोचरत्वात्। न च बुद्धस्य मन्वादेरिव वेदसंयोगोऽस्ति। तदेव प्रमाणाशे तद्वाध्यते; तदभावाच्चार्थेऽपि। तदुक्तम् "पुरुषाशक्तितस्तत्र सापवादत्वसंभवः" इति; पुरुषस्य धर्म द्रष्टुमशक्तितः तत्र बुद्धवचनादौ अपवादः अप्रामाण्यं तस्य संभव इत्यर्थः। तेन वक्तुः प्रमाणेऽर्यें च न तत्प्रमाणतामेति। एवमनाप्तवाक्येपि यथासंभवं योज्यम्। आप्वाक्ये तु तद्वैपरीत्येन प्रामाण्यमाह-आप्तेति । प्रमाणांश इति, अर्थें तु सापेक्षमित्युक्तं भवति । एवमाप्तवाक्येषु प्रमाणान्तरसंस्पर्शेऽपि प्रामाण्यमुपपाद्य वेदान्तानामपि प्रमाणान्तरसंस्पर्शे सत्यपि तथैव प्रामाण्यमित्याह-मयेति। यत एवमाप- वाक्ये, ततस्तद्वदेव वेदान्ता अपि मानान्तरं सप्रकाशाख्यं प्रलीनज्ञान- ज्ञेयविभागम् 'इदं ज्ञानम्, इदं ज्ञेयम्' इति विभागरहितम्, अत एव अलौकिकं - तत्सिद्िद्वारेण चापवाक्यवदर्थस्य ब्रक्षतच्वस्य सिद्धिः । एवं प्रमाणान्तर- संभेदेऽपि वेदान्तानामाप्तवाक्यवत् न प्रामाण्यव्याहतिरित्याशयः । तर्त्कि वेदपौरुषेयवचसोरविशेष एव? न ; पौरुषेये हि वचासी 'मयेदं प्रमितम्' इति वक्तृवाक्यप्रयोगेण प्रतिपादितं प्रमाणं श्रोता बुध्यते; वेदे तु वक्तु- रमावात् 'मया' इति संस्पर्शरहितं प्रमाणान्तरमात्रमवबुध्यते। तदिद- मुक्तम्-'मया' इति संमेदरहितम् इति।

218

P. 96-22 एवमभ्युपगमवादं समाप्य प्रकृतमुपसंहरति-एवमिति। मेयता इत्युपलक्षणम्, मानयोग्यताद्यपि द्रष्टव्यम् । अत्र परः प्रत्यवतिष्ठते- नन्विति। अन्येति ; सामान्यरूपेत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-न हीति। पूर्व व्यक्त्यन्तरे दष्टस्य पुनर्व्यक्त्यन्तरे परामर्शः पूर्वावमर्शः । दृष्टं सत् सर्षपादि येन तरय, सदन्तरे मेरी न तथत्यर्थः । न च 'सत्' इत्येक- शब्दप्रवृच्यन्यथानुपपच्या एका जातिः कलप्या, दण्ड्यादिवदन्यथाप्युपपत्ते- रित्याह-एकेति। पूर्वनिरस्तमपि दण्ड्यादितुल्यत्वं सचासद्भावप्रमाणाभावा- वष्टम्भेन पुनरुपन्यस्तम्। वरमेवम्, न त्वप्रतीयमानसत्ताकल्पनेति भावः।

अत्रोत्तरमाह-अन्नेति। नुशब्दः संबोधने। योऽयं सामान्यकल्पना- हेतुस्त्वयोक्त: पूर्वावमर्शः, स कः: पर आह-पूर्वति। पूर्वमेकस्यां व्यक्तौ बुद्धे: रूपमाकारः, तस्य व्यक्त्यन्तरे योऽन्वयोऽनुगमोऽनुवति :- यथा प्रतिव्यक्ति 'गौगोः' इति बुद्धौ गोत्रूपस्य-पूर्वावमर्श इत्युक्तम्, तत्र दोषमाह-सदन्तरेति। दृष्टसतः पुंसः सदन्तरे सोऽस्त्येव बहूनां रूपाणामननुगमेऽपि कयाचित् खल मात्रया किंचिन्मात्ररूपेण; अन्यथा यथा सञ्चोSसन्निरुपाख्यमत्यन्तविलक्षणं भाति, तथा सन्तोSपि मिथोऽ- त्यन्तविलक्षणाः प्रकाशेरन् ; न चैवम् । खल्विति प्रसिद्धिसूचनार्थम्। अथ सर्वात्मना तत्र धियः पूर्वरूपान्वयो नास्तीत्युच्यते, तत्राह-सर्वेति । सर्वात्मना तु धियः पूर्वरूपान्वयः खण्डमुण्डादिव्यक्तिष्वपि नास्त्येव; तत्र गोत्वाद्यपि सामान्यं न स्यादिति भावः । यदि तु तासु सर्वात्मना रूपान्वयः स्याद, ततस्तासामैक्यमेव स्याद्। अतश्र गोत्वादिसामान्या- मावापत्तिः स्यात्; न ह्ेकस्यां व्यक्तौ व्योन्नीव सामान्यमिष्यते, नाना- व्यक्त्याश्रयत्वात्तस्य । खण्डमुण्डयोरिति व्यक्तिवैलक्षण्योपन्यासः सर्वात्मना रूपान्वयाभावदर्शनार्थः। खण्डमुण्डयोर्यादश उद्धूतरूपान्वयो न ताढशः सत्सदन्तरयोरिति चेत्, न तर्हयवान्तरभेदमात्रेण सत्सदन्तरयोः संवेद्यरूपा- न्वयस्थापह्वो युक्तः ; अन्यथा देवदत्तस्य पुनर्दर्शने याढशो बुद्धेरुद्धूत- रूपान्वय:, न ताडशः खण्डादिव्यक्तिष्विति गोत्वमप्यपहूयेत्ष। वेद्यग्रहण- मपह्ृवे संविद्धिरोघप्रदर्शनार्थम् । किंच न केवलमेकव्यक्तौ याढशः, ता्कशः खण्डादिव्यक्तिषु बुद्धिरूपान्चयो भवति ; अपितु मत्सामान्य-

नियोगकाण्ड: 410

गोचरोऽपि मणिमल्लकादौ सर्वत्र समानो बुद्धिरूपान्वयः; तथाहि- मणिकेषु परस्परं याद्शो रूपान्वयः प्रोद्धतः, न तादशो दृष्टमल्लकस्य मणिके; न च तावतावान्तरमेंदमात्रेण मृज्जातिहीनं मणिमछ्लकादि, तस्य मृब्जात्यात्मना किंचितुल्यतयावभासनादित्यर्थः । अथ 'सोऽयम्' इति पूर्वापरानुसंधानं पूर्वावमर्शः अत्रोच्यते- पूर्वेति। खण्डमुण्डवदिति वैधर्म्यदृष्टान्तः। अथ यद्यपि दृष्टमणिकस्य P.98-5, मलके 'सोऽयम्' हत्यनुसंधानं न भवति, तथापि विमृशतः 'तज्जातीय- मिदम्' इति पश्चाद्गवति; तेन तत्र मृज्जातिरिष्यते; ततो दृष्टसतः सदन्तरेऽपि तत्समानमिति सत्तापि कि नेष्यते: तदेतदाह-विमृशत इति। ननु यदि मणिकेषु मणिकत्ववत् मणिकमल्लकयोरपि मृज्जातिरस्ति ; ततस्तुर्ये सामान्ययोगे मणिकेषु 'सोऽयम्' इत्यनुसंधानं द्राक्, न मणिमल्लकयोरित्यत्र को हेतुरिति पृष्टे उत्तरमुच्यते-सामान्येति। तच्व -. मिति; 'सोऽयम्' इत्यभेद: प्रकाशत इत्यर्थ: । मणिकेषु परस्परं मृच्वं मणिकत्वमवयवसामान्यानि च भूयांस्यनुवृत्तानि; मल्लके तु मृच्चमात्रमित्यतो माणिकेषु पूर्वावमर्शों द्राकू, न मणिकमल्कयोरित्यर्थः । 'एकशब्दप्रवत्तिश्ष दण्ड्यादिवदुपयताम्' इत्युक्तम्; तहूषयति- प्रमाणमिति। प्रमितिकार्यानुमेयप्रमाणेनासंयोज्य प्रथमं पूर्वमेवास्तिवीर्यतो जायते, अतों न प्रमाणसंयोजननिमित्ता; तन्निमित्तत्वे हि प्रमाणे जाते तत्सयोज्य पश्षाज्जाथेत, न पूर्वमेव; न हि दण्डसयोननात्म्रागेव 'दण्डी' इति भवति। अतो न दण्ड्यादिसमानतेत्यर्थः । न चारितिबुद्धिरेव प्रमाणम्, अस्तिबुद्धेरेकस्या निमित्तनैमित्तिकत्वविरोधात्, स्वसंबन्धस्थ च स्यमज्ञानात् प्रागुक्तसमस्तदोषप्रसङ्गाच्वेति भावः। अत्र परो दुष्टाभि- प्रायः पृच्छति-यदीति। यदि न प्रमाणयोगोऽस्त्यर्थः, प्रमाणयोगत्रैकाल्ये नार्थस्य कथं त्रैकाल्यम् 'भभूत्, अस्ति, भविष्यति' इति ! अतः प्रमाणयोग एवास्त्यर्थ इति तद्दुष्टोऽभिप्रायः। अत्रोत्तरमाह-तदिति । कालमेदेनोपाधिना कल्पितमेदोऽस्त्यर्थः त्रैकाल्येन भाति व्यपदिश्यते च। तेन प्रमाणकालेनोपाधिना कल्पितो भेदो यस्यास्त्यर्थस्य स तथोकतः। अत्र दृष्टान्तमाह-देवदत्तेति। यथा देवदत्तसत्ता देशविशेषोपाधिकल्पित-

220

भेदा तत्रैव नान्यत्रेति देशभेदेन व्यवतिष्ठते, तथा कालमेदोपाधिकल्पित- भेदा कालभेदेनेत्यर्थः । एतदुक्तं भवति-सत्ता हि जातिः; नातिश्र व्यक्तिदेशा प्रतीयते ; तेन यत्र देशे काले वा प्रमाणेन व्यक्ति: प्रतीयते, तत्र भाति व्यपदिश्यते चेति त्रैकाल्योपपत्तिः । एवं तावत् क्रियया बिना न संसर्ग: पदार्थानामित्यभ्युपगम्य पूर्व- P.99-10. मुक्तम् ; अधुना तु तदप्यसिद्धमित्याह-संबन्धेति। राजपुरुषयोर्द्रम- फलयोश्र संबन्घमात्रेऽवसितम्, अत एवाक्रियमस्त्यादिक्रियारहितं वच आहुरित्यन्वयः । शेषं सुगभम् । इदानी यदि नाम क्रियारहितं वाक्यं नास्ति, अस्तिक्रियायां चास्ते: प्रमाणयोगनिमित्तत्वात् वेदान्तानां प्रमाणान्तरसापेक्षतादोषो भवति, तथापि जनिक्रियां कल्पयिष्यामः; जनिश्र न प्रमाणयोगनिमिचा; अतो न सापेक्षतादोषः, ब्रह्मसरूपं च सेत्स्यतीत्याह-जनीति । ईदृशाच्चेतन- दिव्यामूर्तादिरूपात् कारणादिदं अगत् जायत इति जनिक्रियावसाना- ज्जनिक्रियानिष्ठादपि वाक्याद्विशिष्टं चेतनादिरूपं कारणं शक्यबोध- मित्यन्वयः । श्रुत्युपपन्नश्षायमर्थ इत्याह-तथा चेति। आकाशादेवेति; ब्रह्मण इत्यर्थः । व्युच्चरन्ति ; उद्गच्छन्तीत्यर्थः । अपियन्ति ; विलीयन्त इत्यर्थः । इदानीं किमायातं विधेरित्युक्तमसहमानो वेदान्तेषु पदार्थसंसर्गार्थ विधिराश्रयितव्य इति परः प्रत्यवतिष्ठते-नन्विति । प्रमान्तराघीनः संसर्गो येषां ते तथोक्ताः । विध्यधीन आत्मसंक्लेषो येषामिति विग्रहः। पुरुषोक्तेषु यथा प्रमाणान्तराधीनः पदार्थसंसर्ग:, तथा दर्शयति-पदाना- मिति । 'घटेन कूपाज्जलमाहर' इति पदानां रचना समभिव्याहारः परस्परान्वितानां सहोचारणं वक्तुर्विशिष्टार्थविवक्षां परिपूरयेत परिपूर्णा प्रतिपादयेत्। न हि 'आहर' इत्येकपदात् सा पूर्णा प्रतीयते। यतो विवक्षा प्रमाणान्तरगभ्येऽर्थे व्यवस्थिता, तेन तत्र प्रमाणान्तराधीन एव पदार्थसंसर्ग :; तथाहि-यत्र प्रमाणान्तरविरोषः, तत्रासंसर्गः, यथा- जरद्रवादिवाक्ये। वेदे तु प्रमाणान्तराभावात् विघिरूपो योरऽर्थों नियोगः, तल्मिबये। फदार्थसंसर्गविशिष्टार्थविषयो हि विधिः; न च पदार्थसंसर्ग-

नियोगकाण्ड: 221

मन्तरेण विशिष्टविषयसद्धिः । अतो वेद विध्यायत्त एव पदार्थसंसर्ग इति विधिराश्रयितव्यः । ननु 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इत्यत्र विना विधिना विशिष्टार्थावगतिरित्यत आह-तदभावे त्विति। संसर्गनिमित्तस्य P.101-11 विधेरभावे तु 'सत्यं ज्ञानम्' इत्यादौ पदार्थसंगतेरभावात् विशिष्टार्थाव- गतिर्या, सा भ्रान्तिसमानरूपत्यर्थः । विवक्षितार्थनिष्पत्तय इति ; विवक्षितो यो यावान्विशिष्टः सकारककलांपो जलाहरणादिरर्थः, स तावान् कथ नाम संपूर्ण: संपाद्यतामित्यर्थः । नैकपदसाध्येति ; नैकपदप्रतिपाद्यो नैकेन पदेन प्रतिपाद्यः संपूर्णार्थः । सिद्धान्ती तु बहुप्रकारं विकल्प्य दूषयति- अत्रेति। यदि प्रमाणान्तरेण श्रोत्रा संसर्गस्यावगमात् प्रमाणान्तराधीनः स उच्यते; तदसत्, अपूर्वस्थापि प्रमाणान्तरानधिगतस्यापि तस्य संसर्गस्य श्रोत्रा प्रतीतेः । 'अग्निरुष्णः' इत्यादिभ्योऽधिगतोऽपि गम्यत इति तदपेक्षया अपिशब्दः। अन्यथेति ; प्रमाणान्तराघिगत एव गमकत्व इत्यर्थः । अनधिगतमित्यादिना श्रोतुरनधिगतार्थप्रतीतिमेव द्रढयति। ननु 'प्रमाणान्तरगम्येऽ्थे विवक्षा च व्यवस्थिता' इति पूर्व विशिष्यैवोक्तत्वात् कोडयमनुक्तोपालम्म:१ उच्यते-अस्मिन्दूषिते तत्र मा संक्रमिप्यतीति तहूषणपुरःसरमेवायं दूषित इत्यदोषः । अथोच्यते-प्रमाणान्तरेण संसर्ग- श्रेत् प्रमीयेत, ततः स्याद्चनवैयर्थ्यम् ; न त्वेवम्; किंतु संसर्गयोग्यता- मात्रं प्रमाणान्तरेण प्रमीयते क्रियाकारकैः; तानि च तया संसर्गयोग्या- नीति ; तेन लोके प्रमाणान्तराधीनसंसर्ग इति। तदयुक्तम् ; वेदेऽपि हि संसर्गयोग्यता प्रमाणान्तराधीनैव; तथाहि-'अरुणयैकहायन्या सोमं क्रीणाति' इत्यरुणिम्नः करणकारकत्वात् क्रियया संसर्गयोग्यता। तथा साध्यविषयो नियोग :; भावार्थश्ष साध्यः; अतः स एव योग्यत्वान्नियोग- विषयः, न द्रव्यगुणौ सिद्धत्वेनायोग्यत्वादिति प्रमाणान्तरावगतयोग्यता- सामर्थ्येनैव व्यवस्थाप्यत इति वेदेऽपि प्रमाणाधीन एव संसर्गः स्यात्, न विध्यधीन इति भावः । एवाममं पक्षं दूषयित्वा अधुना पूर्वपक्षोप- न्यस्तं पक्षं दूषयितुमनुभाषते-भथेति । तद्टूषयति-एवमिति । 'घटेन कूपाज्जलमाहर' इति विशिष्टार्थविवक्षा 'आहर' इत्यकस्मात् पदान्न प्रतीयते ; ततो हि आहरणक्रिया प्रतीयते; सा च किं केन कुतश्रवेत्य-

222 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

ज्ञानात् व्यवहारानुपयोगेन निष्प्रयोजना। तस्मात् विशिष्टार्थविवक्षा- प्रमितिर्नासंसृष्टेषु पदार्थेषु भवति। सा पदार्थानां संसर्गप्रयुक्तेति चेत्, P.101-21 उच्यते-एवं ता्ह विवक्षाप्रयुक्तत्वात् तन्निबन्धन एव पदार्थसंसर्गः, न प्रमाणान्तरनिबन्धनः । न हि प्रमाणान्तरं तस्यावबोधकं प्रयोजकं वा । यत्ु प्रमाणान्तरसिद्धे विवक्षातः प्रमाणान्तराधीनो लोके संसर्ग इत्युक्तम्; तत्रोऽच्यत-भवतु प्रमाणान्तरसिद्धे विवक्षा, न तु प्रमाणान्तरस्य संसगै प्रत्युपयोगः, विनापि प्रमाणान्तरमनाप्तवाक्येऽपि पदार्थसंसर्गप्रतीतेः। यतु प्रमाणान्तराधीनः संसर्ग इत्यत्र कारणमुक्तम्-प्रमाणान्तरविरोधे जर- द्रवादिवाक्ये न संसर्ग इति, तत्रोच्यते-कामं भवतु तद्विरोघान्न संसर्ग :; तथापि तु न ततः संसर्गः, विप्रलम्भकवाक्येSपि तत्प्रतीतेरेव। न च यद्विरोधे यन्न भवति तत् तदधीनं स्यात् ; न द्यानपविरोधे न छायेति सा तदधीना। किंच प्रमाणान्तरविरोधे नासंसर्ग इत्यप्यसिद्धम्, यतोऽ- नाप्तवाक्ये तद्विरोधे नासंसर्गः, अपितु संसर्ग: प्रतीयते। अयं त्वाप्त- वाक्यादस्य विशेष :- यदत्र प्रतीतेऽपि प्रमाणान्तरेण बाध्यते, न तु प्रतीयत एव। यदि त्वनाप्तवाक्ये संसर्गप्रतीतिरेव न जाता बाध्यते, ततोऽनृतं नाम वचो नानर्थकाद्विदेत ; अतश्र 'अनृतम्, अनर्थेकम्, सत्यम्' इति वाक्यत्रैविध्यं लोकसिद्धं बाध्येत। अथ प्रमाणान्तरेणोप- लभ्यार्थ विवक्षित्वा पुरुषः परस्मै वाक्येन प्रतिपादयति। तेन प्रमा- णान्तरोपलब्धिरेव विशिष्टाप्तवचसो विषयः । विशिष्टार्थविषयतया च सा विशिष्टा; न खतः, निराकारत्वात् । विशिष्टश्चार्थः पदार्थससर्गसाध्यः; नैकपदसाध्यः तस्य सामान्यमात्रविषयत्वात्। अतः सा विशिष्टा नासंसृष्टेषु पदार्थेषु वाक्यादवगम्यत इति तत्संसर्गमाक्षिपति। वेदे तु प्रमाणान्तरोपलब्घेः पदार्थसंसर्गप्रयोजिकाया अभावान्न संसर्गसिद्धिरिति तत्प्रसिद्धये विंधिराश्रयितव्य इत्युच्यते; तत्र बरूमः-मा भूद्वेदे प्रमा- णान्तरोपलब्धिः, तथापि तत्र विधिर्नाश्रयितव्यः । किं तर्हि तत्र पदार्थ- संसर्गप्रयोजकम् सत्यज्ञानानन्तब्रह्मरूपो विशिष्टोऽर्य एव। यदि पुंवचसः प्रमाणान्तरोपलब्धिरर्थ इति सा तत्र सवप्रतिपत्तये पदार्थसंसर्ग प्रयुद्व तबो वेदान्तानामानन्दादिरूप विशिष्टं ब्रक्मार्थ इति तदेव सप्रतिपत्तये केष पदार्थसंसर्ग प्रयोक्ष्यते; किं विधिनेति मावः। अथ

नियोगकाण्ड: 223

लोकावगम्यं शब्दसामर्थ्यम्; लोके च प्रमाणान्तरोपलब्धिः पदार्थसंसर्गस्य P.102-10 प्रयोजिका दष्टा; अतो वेदान्तेषु तदभावान्न विशिष्टोऽर्यः पदार्थसंसर्गस्य प्रयोजकः, तेन विधिराश्रीयत इत्युच्यते ; ततो वेदान्तेषु विधिमत्त्वेऽपि प्रमाणान्तरोपलब्घेः प्रयोजिकाया अभावात् विधेरपि चालौकिकत्वात् संसगो न स्यात्। अतो वृथा तेषु विधिमत्वकल्पनाक्लेश इत्याशयः। अथ शब्दानां पदार्थमात्रपरत्वे विशिष्टार्थप्रत्ययानुपपच्या पदार्थमात्रेण च व्यवहाराभावात् तदर्थशब्दप्रयोगानुपपच्या च यार्थापतिस्तया संसर्गमात्र- परत्वं शब्दप्रयोगस्य गम्यते; न तु प्रमाणान्तरोपलब्धिप्रयुक्तसंसर्गविशेष- परत्वम्, विनापि तत् संसर्गमात्रपरत्वेनापि प्रयोगप्रत्यययोरुपपत्तेः । अतो विनापि प्रमाणान्तरोपलब्ध्या विधिमच्वे स्यादेव संसर्ग इत्युच्यते ; तन्न, लोके प्रमाणान्तरोपलब्धेरप्रयोजकत्वात्, विनापि तया शब्दानां संसर्गमात्र- परत्वसामर्थ्येनैव वेदान्तेपु विशिष्टार्थावगतिसिद्धेः । अतः किं विधिना? अथ न लोके प्रमाणान्तरोपलब्धिप्रयुक्त: संसर्ग:, किंतु शब्दानां संसर्ग- परत्वकृत एव ; सत्यता संसर्गस्य प्रमाणान्तराधीना; तथाहि-यत्रापि श्रातुः खवप्रमाणं नास्ति, तत्रापि वक्तृप्रमाणं विना बुद्धादिवाक्येष्वसत्य- त्वात् वक्तृममाणान्तरमुखेन संसर्ग: सत्यतां लभते ; तेन प्रमाणान्तरा- प्रयुक्तोऽपि प्रमाणान्तराधीनसत्यत्व इति प्रमाणान्तराधीनो लोके संसर्ग उच्यत इति चेत्; मवत्वेवं लोके; वेदे त्वपौरुषेयत्वादेव वक्तृप्रमाण- संस्पर्शाभावात् खातन्येणार्थनिश्रयात् न सत्यत्वार्थमपि प्रमाणान्तरस्यापेक्षा; शब्दादेव संसर्गस्य सत्यतावगमात् शब्दनिबन्धन एव सः । एवं च सति न संसर्गज्ञानार्थ न च तत्सत्यतार्थ वेदान्तेषु विधिरुपास्यत इति तात्पर्यार्थः । इदानी भवतु लोके यथा तथा वा; वेदे तु संसर्गस्य विध्यधीनत्वं यदुक्तं तत्कथमिति पर्यनुयुज्यते-कथमिति। वेदे पदार्थसंसर्गस्य विध्य- धीनत्वं कथम् न हि संसर्गसामान्यस्य तद्विशेषस्य वा बोधको विधिः। अथ विशिष्टविषयो विधिनैकपदार्थविषयः; न च संसर्गमन्तरेण विशिष्ट- विषयसिद्धिः ; अतः संसर्ग विना निर्विषयो विधिर्वृथा स्यात्; तेन संसर्गमाक्षिपतीति यद्ुच्यते, तन्न; यतो विधिपदादन्येन पदेनोदिते उक्तेS- प्य्थें तुल्यमिदं वथात्वम् ; यतोऽन्योऽपि पदार्थों विशिष्टार्थावगत्या

224 ब्रह्मसिद्धि व्याख्या P.102-20 स्वसिद्धये प्रयुज्यते। अत्राक्षिप्यते-विशिष्टा सार्थावगतिः कथं नाम भवत्विति ; एतदर्थ पदेन पदार्थसंसर्ग: प्रतिपाद्यत इति यावत्। न च पदार्थसंसर्गं विना विशिष्टार्थसिद्धिः । तां च विना नापूर्वार्थप्रतीतिः । पदार्थमात्रस्य संबन्धज्ञानसमये पूर्वमवगतत्वात् पदानि संसर्गयुक्तार्थाभिधान- द्वारेण संसर्गस्य प्रमाणम्। न पदैः खार्थमात्रनिष्ठतया सार्थाः प्रत्या- य्यन्ते ; किंतु विशिष्टार्थप्रतिपत्तये, तथा व्यवहारोपपत्तेः । एवं च सति प्रतिपदार्थ संसर्गाकाड्क्षा। अतोऽन्योऽपि पदार्थः संसर्ग विनानर्थकः सन् संसर्गमाक्षेप्तुमलमिति को विधेर्विशेष: एवं च विधिना विना वेदान्तेषु सत्यज्ञानादिपदार्था एव संसर्गार्थाः प्रयोक्ष्यन्ते, किं विधिनेति भाव:। लोके बुद्धिपूर्वप्रयुक्तानामानर्थक्यमयुक्तम्; अतः संसर्गार्यता युक्ता; वेदे पुनरबुद्धिपूर्वे पदार्थानामर्थवच्वे प्रमाणाभावान्न तथा। पदार्थः संसर्गमनाक्षिपन् यद्यनर्थको भवति, भवतु; न तु संसर्गमाक्षेप्तुमलम्। अतः संसर्गाय तत्र विधिरुपास्यत इति चेत्, तन्न; अस्ति हि वेदेऽ. प्यध्ययनविधिरर्थवच्वे प्रमाणम्। यच्चोक्तं लोके बुद्धिपूर्वप्रथुक्तानामानर्थक्यं मा भूदिति संसर्गावेदकत्वमिति, तदसारम्; यतो नैषां प्रमाणभावं बूषे, ततो विधि: कस्माद्धेतोः नैवं नानर्थः, तस्यापि वैदिकत्वाद पदार्थान्तर- वदर्थवच्वे प्रमाणाभावाविशेषात्। अतः सोऽपि न संसर्ग प्रयुञ्जीतेत्याशयः। यदि च संसर्ग विना बुद्धिपूर्वप्रयुक्तानामानर्थक्यम्, भवतु; तथापि पदार्थानां संसर्गप्रयुक्तस्वार्थाभिधानसामर्थ्य विना निष्प्रमाणकः संसर्ग: प्रतिपत्तुमशक्यः। अप्रमाणप्रतिपत्तौ हि अप्रमाणकत्वाविशेषात् यस्य कस्यचित्संसर्गस्य प्रतिपत्तिः प्रसज्येत, न विशिष्टस्य। तस्मादवश्य- मेवमभ्युपगन्तव्यम्-यत्संसर्गप्रयुक्तवार्थावबोघसामर्थ्य पदार्थानां व्यवहारा- द्रम्यत इति। एवं चेत् ततो वेदान्तेऽपि सत्यानन्तज्ञानादिपदार्थानां संसर्गाक्षेपकत्वं समानमिति किं तदर्थ विधिनेत्यर्थः । अथ विधिपदादपरमन्यत्पदं प्रमाणान्तरसिद्धेऽर्ये प्रयोगि; न तु विधायक: शब्दस्तथा, विधेः प्रमाणान्तरागोचरत्वात्। अतस्तदर्थों विधायकार्थों विधिः विधायकाच्छब्दान्मीयमानो यस्मादनन्यगम्यः प्रमा पान्तरागोचर:, तस्मात् प्रमाणन्तरावशीकतोऽपूर्वमपि संसष्टरूपं विषयं

नियागकाण्ड: 225

संसर्गपुरःसरमाक्षिपेत् । इतरस्तु प्रमाणान्तरसिद्ध: पदार्थ:, यथा प्रमा- णान्तरसिद्धस्तथैवानुवादभागनूद्यमान: प्रमाणान्तराङ्कशवशीकृतो नापूर्वविषयं समाक्षिपेत। अतो वेदान्तेव्वश्यमाणोऽपि पदार्थसंसर्गार्थं विधिराश्रयितव्य इनि चेत, तदयक्तम्; एवं प्रमाणान्तरागोचरेण विधिना तच्छब्दस्य P,108.3. संबन्धज्ञानं निहूयेत । निह्वे चाव्युत्पन्नस्याज्ञातसंबन्धस्यापि विधायका- च्छन्दात् प्रवृत्ति: स्यात्। न चवम्। किंच एवं सति पदं संबन्ज्ञाना- पेक्षित्वरूपं स्वध्मे व्युत्क्रामेत् अतिक्रामेत्, वाक्यधर्म च तन्नैरपेक्ष्यलक्षणमा- श्रयेत्। अन्यथा संबन्धज्ञानानिह्वे तु अज्ञाने संबन्धिनि विधौ तच्छव्दस्य संबन्धज्ञानाशक्तविधेरन्यसिद्धता प्रमाणान्तरसिद्धतापद्येत। तथा सति च पदार्थान्तरेभ्योऽनुवादसाम्येन विधेन कश्षिद्विशेषः। अतश्च यथा पदार्था- न्तरमनूद्यमानत्वान्नापूर्वतंसर्गमाक्षेप्तुमलम्, तथा विधिरपीत्यर्थः ।

प्रमाणान्तरागोचेर नियोगे संबन्धज्ञानासंभव इत्युक्तम्; तत्र परमत- माशङ्कयति-शब्दादिति। न प्रमाणान्तरात्प्रमिते विध्यर्ये संवन्धज्ञानम्, अपितु विधायकाच्छन्दादेव प्रमिते तच्छन्देन सह वाच्यवाचकसंबन्धग्रहं योपि मन्यते तस्यैवम् इत्यनागतेनान्वयः । नन्वेवं शब्दाज्ज्ञाते विध्यथे संबन्धज्ञानम्। संबन्धज्ञाने च सति शब्दाज्ज्ञानमित्यन्योन्याश्रयः स्यादित्या- शङ्याह-नान्योन्येति। न चान्योन्याअयरूपम् अवद्यं दोषः। कुतःः यतो न बालस्य स्यं प्रमिते विध्यर्ये संगतिग्रहः। कथं नाम: तदाह- परेणेति। परेण प्रयोज्यवृद्धेन शब्दादवगंत विध्यर्थे बालेन च तस्य प्रयोज्यस्य 'गामानय' इत्युक्ते या प्रवृत्तिः, तया 'नूनमस्मादनेन प्रवृत्ति: हेतुभूतोऽर्थः प्रतिपन्नः' इत्येवं सूचिते तत्र विध्यर्थे सुकरः संगनिभ्रद्दः संबन्धज्ञानमित्यर्थः ।

तत्र दूषणमाह-तस्येति। यो मन्यते तस्यैवं प्रयोज्यप्रवृच्यां तदीयविशिष्टप्रत्ययेऽनुमेये तस्य च विषयतया विशेषणत्वेन वा पदार्थान्तरव- द्विध्यर्थस्यानुमेयत्वें कथं स विध्यर्थः शब्दैकगोचरः! अथ तस्यानुमानस्य शब्दपूर्वकत्वात् शब्दैकगोचरो विध्यर्थ उच्यते, ततोऽनुमानैकगोचरः कस्मान्न भवतिः यतः शब्दजोऽपि त्रिथ्यर्थबोधोऽनुमानपुरःसरः; तथांहि- 15

226 ब्रह्मसिद्धि व्याख्या

प्रयोज्योऽपि संबन्धग्रहणसमये प्रयोज्यान्तरप्रवृच्यनुमितमेव विध्य्थ संप्रति शब्दात् प्रबुध्यते; प्रयोज्यान्तरमप्यन्यस्मात् प्रयोज्यवृद्धादिति बीजाङ्करवत् शब्दानुमानयोर्मध्ये प्रथममित्येकस्येदप्रथमता न लभ्यते। तेनादौ शब्द- P.104-16 पूवेकत्वात् शब्दैकगोचर इति न वाच्यम्। किंतु सर्वस्यैव प्रयोज्यस्य बोड्ुरनुमानं शब्दात् पुरः स्थितं पूर्वभावि ; यतः सोऽपि संबन्धज्ञानसमये प्रमितमेव विध्यर्थ शब्दात् बुध्यते। पदार्थान्तरस्येव स शब्दः श्रुतस्य विध्यर्थस्य विधायकः शब्दोऽनुवादकः । अतः सोऽपि पदार्थान्तरवदेव नापूर्वसंसर्गमाक्षेप्तुमलम्, न च शब्दैकगोचर इति भावः। अनुमानातु बुध्यमानो बाल: शब्दाद्वुद्धा विध्यर्थ न बुध्यते, तेनानुमेय एव। ननु शब्दाहुद्धमेव बालोऽनुमिनोति ; बाढम्; किंतु प्रयोज्येन । न च प्रति- पत्रन्तरे प्रयोज्ये यः शाब्दबोधः, सोऽन्यस्य बालस्यानुमानिकं ज्ञानमनु- वादीकरोति। तेनानुमेयत्वमेव विध्यर्थस्य युक्तम्, न शब्दैकगोचरत्व- मित्याशङ्यति। किंच प्रयोज्यप्रवृच्या प्रवृत्तिहेतुसामान्यमात्रे व्युत्पत्तिर्मूता; अतस्तदेव शब्दार्थ: स्यात्। अथ सामान्येन व्यवहाराभावात् तस्मिन्विशेष: कल्प्यते, तथापि लौकिकादेव श्रेय:साधनत्वात् सिद्धेनालौकिको नियोग: कल्पयितुं शक्यत इत्यर्थः। वैदिकीषु प्रवृत्तिषु लौकिकस्य प्रमाणान्तर- गोचरस्य प्रवृत्तिहेतोरसंभवात् अलौकिकः प्रवृत्तिहेतुः कल्प्यत इति चेत्, नैतत् ; यतः 'य एव लौकिकाः' इति न्यायेन लोकावगतसामर्थ्यः शब्दो वेदे बोधकः। तत्र लौकिकीषु प्रवृत्तिषु लौकिक एव प्रवृत्तिहेतु- र्विदितसंगतिर्नालौकिक इति स एव वेदे प्रतिपत्तव्यः। असंभवे वा वेदे प्रवृत्तिहेतोर्ज्ञानस्य मिथ्यात्वमेव युक्तम्, न तु तस्मादलौकिककल्पना वा। अव्यमिचारी शब्दार्थ :; प्रवृत्तिहेतुर्विशेषश्र बहविधत्वेन व्यमिचारादशब्दार्थः; तेन प्रवत्तिहेतुः सामान्यमेव लोके वेदे च शब्दार्थः । यत्तु वेदे विशे- षान्तरमलौकिकं प्रतीयते, तलौकिकानां प्रमाणान्तरगोचराणामप्रमाणपूर्वे वेंदेऽसंभवात; न तु शब्दादेव। तेन न वेदे लौकिकशब्दार्थत्यागदोष इति चेत, एवमपि शब्दत्वसामान्यं वेदे शब्दार्थ :; तल्लोके संबन्धज्ञान- समये प्रमितमिति पदार्थान्तरवत् तस्यानुवादता न व्यावर्तते। अथा- लौकिकविशेषामिप्रायेण प्रमाणान्तरगोचरतोच्यते, तदपि न; यतः सोऽ- पीतरासंभवेन पारिशेष्यानुमानसिद्धः । एतव्वाभ्युपगम्योक्तमू। तच्वतस्तु

नियोगकाण्डः 227

पारिशेप्यानुमानमध्यलौकिके विशेषे नास्ति; अन्यासंभवे हि तत्संभवति ; न चात्र विशेषान्तरस्यासंभव, श्रेयःसाधनत्वस्य लौकिकस्य विशेषान्तरस्य संभवात्। अथ लोकवेदव्यवहारौ द्वावप्यनादी पृथक्पन्थानौ; तत्र वैदिकीषु P 105-81 प्रवृत्तिषु लौकिकप्रवृत्तिहेतोरसंभवादलौकिके प्रवृत्तिहेतौ वैदिकादेव व्यव- हारात् संबन्धज्ञानम्। अतो न लोकावगम्यो वेदे लिडाद्यर्थः, किंतु अन्यथैव। 'लौकिक-' इति न्यायविरोधश्राहवनीयादिशब्दवत् परि- हर्तव्यः । अतो न लौकिकासंभवे मिथ्यात्वम् । न च वैदिकीष्वपि प्रवृत्तिषु प्रवृत्तिहेतोः प्रवृत्यनुमेयत्वमविशिष्टमित्यनुवादत्वान्न विम्रच्यस इति वाच्यम् ; यतो न तत्र प्रवृच्या प्रवृत्तिहेतुरनुमीयते, अपितु प्रयोज्यवद्धस्य तत्प्रत्ययः प्रवृत्तिहतीक्ष सिद्धिस्तत्प्रत्ययसामथ्येन। स च प्रयोज्यस्य प्रवृत्तिहतुप्रत्ययः शब्दोत्थ इति प्रवृत्तिहेतोनियोगस्य शब्दैकगम्यत्वम् । यच्चोक्तम्-लौकिकस्य श्रेयःसाधनत्वस्य संभवात् नालौकिको विध्यर्थः कल्प्यत इति, तदयुक्तम ; यतो लौकिकी श्रेयःसाधनता प्रमाणान्तरगम्या, प्रमाणान्तरगम्ये लिडादेः प्रयोगदर्शनाद्। लौकिकप्रयोगानुसारेण च वेदे शब्दार्थोऽमुसर्तव्यः । तत्र श्रेयःसाधनता चेह्वेदे लिडर्यः स्याद् ततः प्रमाणान्तरमपि शब्दार्थ: स्यात्, तथैव व्युत्पत्तेः; न चैवम्; अपौरुषे- यत्वाद्वेदे प्रमाणान्तराभावात्। तेनालौंकिक एव प्रमाणन्तरागोचरो वेदे लिबर्थः, नानुवादभाक्। अतोऽपूर्व संसर्गमाक्षेप्तुमलमिति चेन्मतम्, तत्रोऽच्यते-भवतु वेदव्यवहारात् वेदे शब्दार्थयोरनुगमोऽन्वयः संबन्ध- ज्ञानमिति यावत्, तथापि न विध्यर्थस्य प्रमाणान्तरगोचरता व्यावर्तते; तथाहि- अलौकिके विध्यर्थे यदा लिक्ादिशन्दस्य वाचकसामर्थ्य गम्यते, तदा स विध्यर्थः प्रमितः न वा अप्रमितः१ तत्र प्रामतश्रेत्, ततो न तत एव लिडादेः शब्दात् तस्य तदैव ज्ञायमानसंबन्घत्वेन पूर्वमज्ञातसंबन्धस्या- बोधकत्वात्। अतोऽवश्यं प्रमाणान्तरेण प्रमितिरिति वाच्यम्। अत आपन्नं प्रमाणान्तरगोचरत्वम् । अथ न प्रमितः, ततो यदापि शब्दः प्रमितः, तदा विध्यर्थो न प्रमितः; ततश्व द्वयोः संबन्धिनोरज्ञानात् तदाश्रयः संबन्धो ज्ञातुमशक्यः। एतच्चाम्युपगम्योक्तम्। तच्वतस्तु न लिडादय: केवला वैदिका :; तेन तेषां पश्वादिशब्दवछौकिकादेव व्युत्पत्तिर्युक्ता ।

228 ह्मसिद्धिव्याख्या

योऽपि मन्यते -- शक्तिः शब्दस्य संबन्धः । सा च नार्थें प्रवृत्ति- हेतौ, तस्य तत्प्रत्ययद्वारेण प्रतीयमानत्वेन व्यवहितत्वात्। कितु तत्प्रत्यये; स हि शब्दस्य साक्षात्कार्यः। स एव च प्रयोज्यवृद्धस्प गवृत्यानुमितो न- प्रवृत्तिहेतुः । तेनैव च लिङदेः शब्दस्य संबन्धज्ञानम्। तेन न प्रवृत्तिहोतोः प्रमाणान्तरगोचरता। न च संबन्धज्ञानानुपपत्तिः, प्रवृत्तिहेलाव- P.106-15 प्रमितेSपि तत्प्रत्ययेन प्रमितेन तदुपपत्तेरिति । स इदं प्रष्टव्य :- कि प्रत्ययमात्रे शब्दस्य सामर्थ्य गृद्यतेः अथालौकिकप्रवृत्तिहेतुप्रत्यये? यद्याद्यः पक्षः, तदा ततः प्रयोज्यस्य प्रत्ययात्तत्प्रवृच्यानुमितात् बालेन यत्किचि- त्प्रतीयेत, नालौकिकः प्रवृत्तिहेतुः । अथ प्रयोज्यस्य प्रवृत्तिहेतुप्रत्ययः, तत्प्रवृच्या लौकिकासंभवेन च पारिशेष्यादलौकिकार्थविषयमनुमाय तत्र बाल: शब्दस्य सामर्थ्य प्रत्येति, ततो विशिष्टप्रयोज्यप्रत्ययानुमितौ तद्वि- शेषणस्य प्रवृत्तिहेतोरपि प्रवृत्तिपारिशेप्याभ्यामनुमितत्वादापन्नं तस्व प्रमा णान्तरगोचरत्वम ; तथाहि-स्मृतं वा विशेषणं विशिष्टप्रमितावङ्ग भवति, यथा-'अभिमान् धूमात् इत्यादिसंबन्धज्ञानसमये स्मर्यमाणोऽभिस्त- द्विशिष्टपर्वतप्रमितौ; प्रमितं वा, यथा-'शुक्लो गौः' इति शौक्ल्यं तद्विशिष्टगोप्रमिता। तदिह यदि प्रवृत्तिहेतुस्तत्प्रत्ययस्य स्मृतौ यदि वा प्रमितौ विशेषणम्, उभयथापि प्रमाणान्तरविषयो न शब्दैकगम्यः, शब्दस्य तदानीमगृह्दीतसंबन्धत्वात्। तत्र यदि स्मृत्याकृष्टः प्रवृत्तिहेतु- स्तत्प्रत्ययस्य विशषणम्, ततः स्मृतेः प्रमितिजन्यत्वादवश्यं प्रमाणान्तरं स्मृतिसिद्धयेऽन्वेष्टव्यम्। अतः प्रमितत्वान्न शब्दैकगम्यत्वम्। अथ प्रमितौ विशेषणम्, तदापि विशिष्टानुमितौ विशेषणस्याप्यनुमितत्वात् प्रवृत्तिहेतोः प्रमाणान्तरगोचरत्वम्। अथ मतम्-सत्यं प्रतीतालौकिकप्रवृत्तिहेतुविशिष्ट एव प्रयोज्यप्रत्यय- स्तत्प्रवृच्या पारिशेप्यादनुमानेनानुंमीयते, तथापि प्रयोज्यस्थ प्रत्यय एवानु- मानस्य प्रामाण्यं न तद्विशेषणे प्रवृत्तिहेतौ ; तस्यं तु तत्र प्रतीतिमात्रम्, न तु प्रमिति :; प्रमितिस्तु तस्य प्रवृच्यानुमितात् प्रयोज्यप्रत्ययादेव ; स च शाब्द इति नानुमेयतवम् ; तच्चाप्रमितस्य विशेषणत्वं किमेवमन्यत्र डष्टम्: दष्टमिति बूमः; यथा-आप्तवचनं विशिष्टे वक्तृप्रत्यये प्रमाणम्, न प्रत्ययमात्रें; विशिष्टता च् प्रत्ययस्यार्थानुबन्धेन, न स्वतः । स चार्थ;

नियोगकाण्ड: 229

प्रतीत एव प्रत्ययं विशिनष्टि। न चाप्तवचनप्रमितः, तस्य वक्तृप्रत्यय मात्रे प्रामाण्यात्; अर्थस्य च तत एव वक्तृप्रत्ययादुत्तरकाले प्रमितेः, ततः पूर्वमेव च विशिष्टप्रत्ययप्रतीतेः। तस्मात्प्रतीतमात्रः प्रवृत्तिहेतु- स्तत्नत्ययानुमितौ विशेषणम्, न स्मृतो न प्रमित इति । तद्युक्तम् ; P.107-4 पश्चविधा हि न्रतीति :- प्रमाणमंशयविपर्ययविकल्पस्मृतिरूपा । तत्र यया प्रतत्यिा प्रवृत्तिहतुः प्रतीतमात्र उच्यते, तयावश्यं प्रमाणादिषु मध्येऽन्प- तरया भाव्यम्। तत्र न तावत्स्मृतिः, प्रागनवगतेः; अवगतं हि स्मर्यते । न संशयः, उभयकोटिसंस्पर्शतरिरहात्। न च विकल्पः; स हि वस्तु- शून्यम् ; तदुक्तम्-"शब्दज्ञानानुपानी वस्तुशून्यो विकल्पः" इति। तत्र प्रवृत्तिहेतुप्रनीतिश्रेत् तद्विषयवस्तुशून्या स्यात्, ततः प्रवृत्तिहेतोरभावा- त्तत्प्रत्ययस्यापि प्रयोज्यवृद्धगतस्य बालेनानुमीयमानस्य वस्तुशून्यतया विकल्पत्वं प्रसज्येत । तदा च प्रवृत्तिहेतु वस्तु नास्त्येव; को विध्यर्थों भविप्यति? न च विपर्ययः; यतस्तत्र प्रवृत्तिहतौ यथार्थते प्रयोज्य- प्रत्ययस्याभिमते सत्यार्थग्राहिणी सती बालस्य प्रवृत्तिहेतुः प्रतीतिः कथ- मर्थशून्या स्यात्: स्मृतित्वं च निरस्तम्। पारिशेष्यात् प्रमाणमित्यापन्ना प्रवृत्तिहेतोः प्रमाणान्तरगोचरता। यच्च प्रयोज्यप्रत्ययाद्वालस्य प्रवृत्तिहेतु- प्रमितिः; स च प्रत्ययः शब्दात्थ इत्यनन्यप्रमाणकत्वमुक्तम्; तद्प्ययुक्तम्; प्रयोज्यवृद्धस्य हि शब्दोत्थः, न बालस्य। न चान्यप्रत्ययेनान्योऽवबुध्यते। तस्माद्वाल: प्रत्ययान्तरण वुध्यत इति न शब्दैकगम्यता विध्यर्थस्य। अथ मतम्-न प्रयोज्यप्रत्ययेन बालो बुध्यते, अपितु सप्रत्ययेनैव ; प्रवृच्यनुमितशब्दोत्थप्रयोज्यप्रत्ययसामर्थ्येन तु ततः; तेन तस्य शब्दैक- गम्यत्वमिति । तत्र पृच्छाम :- यद्वालस्य सं ज्ञानम्, तत् कतमत् प्रमाणम् : न तावच्छाब्दम् ; शव्दज्ञानाद्द यदर्थज्ञानं तच्छान्दम्; न च बालस्य पूर्वमव्युत्पन्नस्य शब्दज्ञानादर्थज्ञानम्, अपितु प्रयोज्यस्य । यच्छब्द्वात्प्रवृत्तिहेतुरूपार्थज्ञानं बालेन प्रवृच्यानुमितं ततश्र बालस्य ज्ञानं न शाब्दमिति तद्रम्यस्य विध्यर्थस्यापन्नं प्रमाणान्तरगोचरत्वम्। अथ मतमू-न ब्रूमो बालस्य स्वज्ञानं शाब्दमिति; किंतु यत्प्रयोज्यस्य प्रवृत्ति- हेतुषिषयं ज्ञानं प्रवृच्या बालेनानुमीयते, यन्मुखेन प्रवृत्तिहेतुं वालः प्रत्येति, तस्य प्रामाण्ये सति तद्विषयप्रवृत्तिहेतुर्बालस्य प्रसिध्यति, नान्यथा।

23U

तस्य च प्रामाण्यं निर्दोषाच्छब्दादुद्गवति। तन शब्दाधीनस्तत्र बालज्ञाने प्रवृत्तिहेतुनिश्रय इति। यद्यापि बाल: ज्ञानेन प्रयोज्यप्रत्ययविशेषणलेन प्रवृत्तिहेतुं प्रत्येति, तथापि निर्दोषशब्दबलेन तत्र निश्चय इति शब्दस्प तत्र प्रवृत्तिहेतौ प्रामाण्यमुच्यते; न बालज्ञानस्य, तस्यानिश्चायकत्वादिति। P.107-15 तदप्यसारम ; यतः शब्दाद्यदर्थज्ञानं तच्छान्दम; न तु परम्परयापि यत्र शब्दाघीनो निश्चयः, तच्छान्दम्। यदुक्तम्-आप्तवाक्यात् वक्तृज्ञाने प्रतीते तत एवार्थसिद्धिः, प्रतीतिमात्रेणैव वक्तृज्ञानेऽर्थो विशेषणमिति; तदप्ययुक्तम्; यतः पुरुषवचनमपि नार्थे न प्रमाणम्, न हर्थमप्रतीत्य ज्ञानविशेष: प्रत्यतुं शक्यः । तस्माद्दक्तृज्ञानविशेषणत्वेनार्थः प्रत्येतव्यः । विशेषणं च स्मृतं वा, प्रमितं वा । तत्रार्थस्य पूर्वमननुभूतस्य स्मृत्य संभवात् प्रमीयमाण एवार्थो वक्तृज्ञाने विशेषणम्। न च तत्प्रमितिः शब्दादन्येन प्रमाणेन, तस्यानुपलब्धेः। तस्माच्छब्द्रप्रमाणिकव तत्र प्रतीतिरिति नार्थ: प्रतीतिमात्रेण विशेषणम्। न च वक्तूज्ञानेनैव शाब्देन, परज्ञानेन परस्याप्रतीतेः । अतः पुंवचनमदृष्टान्तः । ननु पुंवचति शब्देन खज्ञानेन चेतु श्रोतार्थ बुध्यते न वक्तूज्ञानेन, कथं तर्हि 'अपिच पौरुषेयाद्वचनाद्' इत्यादिना वक्तृज्ञानाधीनार्थसिद्धिारत्यु- च्यते! तद् वक्तृज्ञानमिथ्यात्वे तदसंभवे वा चैत्यवन्दनादिवाक्येषु या पुंवाक्यात् वक्तृज्ञानप्रतीतिः सा बाध्यते, वक्तृज्ञानप्रतीत्यबाधे च सा न बाध्यत इति कृत्वा; न पुनः पुंवचसोऽथी न विषयः, किंतु वक्तूज्ञानेन श्रोतुरर्थप्रतीतिरित्यभिम्रायेण। यदि तु पुंवचसोऽर्थों न विषयः स्यात्, ततः पुंवचसोऽर्थे सापेक्षत्वम् 'अर्थमात्रे च सापेक्षत्वम्' इत्यत्र यदुक्तं तन्न स्यात्। विषये हि सापेक्षनिरपेक्षते भवतः, नाविषये। तथा चोकं वार्त्तिककता-"प्रामाण्यस्थापनं तु स्याद्वक्तृघीहेतुसंभवात्" इति। एत- दुक्तं भवति-पुंवचसोऽर्थें प्रामाण्यं सत एव; वक्तृघीहेतुसंभवेन तु प्रतिष्ठाप्यत । यदि तु वक्तृबुद्धेहेंतुर्न संभवेत् चैत्यवन्दनादाविव बुद्धबुद्धे:, ततो बाध्येत। तेनाबाधनमत्र स्थापनमभिप्रेतम्, न तु प्रामाण्यमेव । तथा प्रामाण्यस्थापनमित्युक्तम्, न तु प्रामाण्यमिति। एतच्च प्रामाण्य- स्थापनं वाक्यस्य, न तु वक्तृचिय एव। तेन न वक्तृधियोडयें प्रामाण्यम्, अपित वाक्यस्यं। किंच "औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धः" इत्यर्थ-

नियोगकाण्ड: 231

ग्रहणादप्यर्थेनैव शब्दस्य वाच्यवाचकयोग्यतालक्षणः संबन्धः, न ज्ञानेन। स चाप्रमिते संबन्धिन्यर्थे ज्ञातुमशक्य इत्यापन्नं विध्यर्थस्य प्रमाणान्तर- गोचरत्वम्। न च वाच्यम्-स्यादेवं यदि प्रमिते विध्यये ज्ञानादेः संबन्धो गृद्येत, किंतु प्रतीतिमात्र इति; यतः सा प्रतीतिर्न तावत्संशयः, उभयकोटिस्पर्शविरहात्। तत्र यद्यर्थवती, ततः स्मृतिः प्रमाणं वा स्थात्। P108-11 तत्र च विध्यर्थस्य प्रमाणान्तरगोचरत्वमुक्तम्। अथ विपर्ययविकलपरूपा नार्थवती; ततो विध्यर्थों नास्त्येव; केन लिडादेः संबन्धःः किंच यदि शब्दप्रतीतेरन्ययाप्यप्रामाणिकया प्रतीत्या विध्यर्थः प्रतीयेत, ततः शब्दैक- गभ्यत्वातिक्रमात् प्रमाणान्तरगम्यत्वंमप्याशङ्क्चेत। यदप्युक्तम्-लौकिक- श्रेयःसाधनता प्रमाणान्तरगोचरता ; ततः सा यदि लिडर्थः स्यात्, ततः प्रमाणान्तरगोचरतापि शब्दार्थानुप्रवेशिनी स्यादिति; तदप्ययुक्तम्; यतः तस्मिन् सति शब्द: प्रयुज्यते, यद्वा तस्मिन्नसति न प्रयुज्यते, इत्येताव- न्मात्रेण न शब्दार्थों भवति; अन्यथा वृक्षत्वे सति शिशपाशब्दः प्रयुज्यते, तस्मिन्नसति घटादौ न प्रयुज्यते इति तदपि शब्दार्थः स्यात्। क्व नाम द्वितीयोऽपि शब्दार्थो मवति? तथा सत्सु क्षितिपवनादिषु बीजामावे नाङ्डुरोत्पत्तिरिति बीजमपि हेतुर्गम्यते। एवं यत्रैकस्मिन्प्रयोजके शब्दप्रयोगनिमित्ते सत्यपि द्वितीयस्याभावान्न शव्दस्य प्रयोग:, तत्र सोऽपि प्रयो- जकः प्रयोगनिमित्तं गम्यते, यथा गौ(शो)णशब्दे; तत्र हि सत्यप्यरुणते गवादावप्रयोगादश्वत्वमपि प्रयोजकमित्येषा तावदन्यत्र स्थितिः । इह च लिडादौ त्रयोहेतौ लिअदिदर्शनात् तदभावे चाश्रेयोहेतोः प्रमाणान्तरगोचरते --

सत्यप्यदर्शनात् श्रेयोहेतुत्वं तावच्छब्दार्थः । यद्यपि श्रेयोहेतौ प्रमा- णान्तरगम्ये लिङादेर्दर्शनम्, प्रमाणान्तरागम्ये नृशृङ्गादौ प्रमाणान्तरगम्यत्वा- भावेनादर्शनम्, तथापि यदि श्रेयोहेतुत्वे सति प्रमाणान्तरगम्यत्वाभावा- ददर्शनं स्यात् ततः शोणन्यायेन प्रमाणान्तरगम्यत्वमपि शब्दार्थः स्यात् ; न त्वेवमस्ति । किंतु यत्र प्रमाणान्तरगम्यत्वं नृशृङ्गादौ नास्ति, तत्र श्रेयोहेतुत्वमपि नास्ति। तेन उभयाभावे लिडादेरप्रयोगात् किं श्रेयोहेतुत्वस्य व्यतिरेकादप्रयोग:, उत प्रमाणान्तरगम्यत्वस्येति संदिग्धो व्यतिरेकः । तत्र श्रेयःसाधनतायाः पूर्व प्रयोजकत्वस्यावधारितत्वात् तदभावे तदभावनिबन्धन एवाप्रयोग:, न प्रमाणान्तरगम्यत्वाभावनिबन्धन

232 ब्रह्मिद्धिव्याख्या

P.t09-1 इति निश्चीयंत। ततश्र श्रयःसधनत्वे सति प्रयोग: तदभावे चातयोग इत्यन्वयव्यंतिरेकयोरुपपत्ती न प्रमाणान्तरगम्यत्वस्य शब्दार्थत्वे किंचि- स््रमाणमस्ति। अतः श्रेयःसाधनतायाः शब्दार्थत्व प्रमाणान्तरगम्यतापि शब्दार्थः स्यादिति यदुक्तं तननिरस्तम्। यदि पुनर्यथोक्तप्रकारं बिना अन्वयव्यतिरंकमात्रण शब्दार्थत्वं स्यात्, ततः सत्तावृक्षत्वादिपु सत्सु शिंशपायं प्रयोगात् तदभावे च नृशृङ्गादावप्रयोगात् सत्तादयोSपि शिंशपाशब्दार्थाः स्युः। अथ नृशृङ्गादौ शिंशपार्थीभावादेवाप्रयोगोपपत्तेर्न सत्तादयभावस्याप्रयोगहेतुत्वम्, अतो न सत्तादेः शिंशपाशब्दार्थत्वमि- त्युच्यते, तल्लिडदावपि समानम्। यथा चतत्तथोक्तम् अथ श्रेय साधनता प्रमाणान्तरगम्या; सा चेद्विध्यर्थः स्यात्, ततो वदे प्रमाणान्तराभावात् प्रामाण्यं न स्यात्। अतः प्रमाणान्तरानवगम्य एव वेदे विध्यर्थ हत्युच्यते, तदसत्। न हि य एकत्र यस्य प्रमाणस्य गोचरः, सोऽ- न्यत्रापि तस्यैव गोचरः, तत्प्रमाणाभावे वा प्रतीयमानोऽपि मिथ्या भवति; यतः समीपे वहिरिन्द्रियगोचरः, दूरे त्वनुमानादिगोचरः । न स एकेन्द्रियगोचर इति सवत्रैव तथा; न च प्रतीयमानो वा मिथ्या। तेन यदि नाम लोके भोजनादावितरफले श्रेगःसाघनता अन्वयव्यतिरेकाव- गम्या, तथापि व्यवहितफलेषु यागादिष्वन्वयव्यतिरेकाभावात् शब्दैकगम्या वेदे भविष्यति। को दोषः? वैदिकी श्रेयःसाघनता प्रमाणान्तरानुप- लब्ध्या बाध्यते, यथा प्रत्यक्षानुपलब्ध्या बाध्यते शशशङ्गमित्ययं दोष इति चेत्; नायमपि दोषः, यतः प्रमाणान्तरं ढष्टविषयम्। अदृष्ट- विषयस्तु शब्दः। तेनादृष्टं प्रमाणान्तरस्य विषय एव न मवति। न च यो यस्थाविषयः स तेनानुपलब्ध्या बाध्यते, यथा चक्षुषानुपलब्ध्या रसः । शशशूङ्गं च न केनापि प्रमाणेन गुह्यते। श्रेयःसाधनता तु शब्देन गम्यते। न चैकप्रमाणगम्यमन्याज्ञानाद्वाध्यते रसवदेव। अथ प्रमाणान्तर- विषया चेत् साधनता वेदे लिडर्थः स्यात्, ततः प्रमाणान्तरविषये प्रमाणान्तरेण विरोधात् वेदस्याप्रामाण्यं स्यात; अस्ति च यागादौ अनन्तर- फलानुपलब्धेस्तथैव विरोधः; प्रमाणान्तराविषये तु लिड्थें नैष दोष इति प्रमाणान्तराविषय एव वेदे विध्यर्थ आश्रीयते, नेतर इति चेत्; तदसत्; थतो यदि वेदे फलस्यानन्तर्थै चोदितं स्यात्, ततोSनन्तरफलानुपलबध्या विरोष: स्यात ; न त्वेतदस्ति। तदुक्तम्-"भानन्तर्थ धचोदितम्" इति।

नियोगकाण्डः 233

बनु यद्यप्यानन्तर्यमचोदितम्; प्रमाणान्तरगम्यता च न शब्दार्थ :; P.109.14 तथापि प्रमाणान्तरसिद्धा चेत् श्रेयःसाधनता वेदेऽपि लिडर्यः, ततो यादशी सा लोके सिद्धा तादृश्याश्रयितव्या। सा चानन्तरभाविश्रेयः साधनता प्रमाणान्तरसिद्धा। अतो वेदे तादृश्येवाश्रद्ितव्या; अन्यथा न शाब्दता स्यात्। न च यागादावनन्तरभाविश्रेन:साधनतेति वेदे न सा शब्दार्थ इति चेत्, तत्र ब्ूमः; यताबदुक्तम्-अनन्तरफलसाधनता लोके सिद्धेति, तत्तावन्र; कृप्यादिषु व्यवहितफलेनु व्यमिचारात्। अथ तत्रापि यद्यपि सस्यलाभादि व्यवहितम्, तथापि भूसंस्कारकरजन्माद्यवा- न्तरकार्यमनन्तरमेव भवतीत्युच्यते, तद्यागादावपि समानम् । तेप्वपि हि अपूर्वमनन्तरमुत्पद्यत इत्यर्थापच्या सिद्धम् । तदुक्तम्- "फलाय विहितं कर्म क्षणिकं चिरभाविने । तत्तिद्धिर्नान्यथेत्येवमपूर्व च प्रकल्प्यते ।" इति । किंच यत्र विशिष्टा अनन्तरा श्रेयःसाघनता सिद्धा, तत्र तद्विशे- षणं श्रेयःसाधनतामात्रमपि सिद्धम्। अतो यथा गोत्वविशिष्टायां व्यक्तौ गोशब्दप्रयोगे गोत्वमेव तद्विशेषणं तदर्थ:, न तद्विशेषः; तथा इहापि श्रेयःसाधनतामात्रं लिडर्थः, नानन्तर्य विशेषः । तेन यागादा वनन्तरफलादर्शनेऽपि न कश्चिद्विरोधः । तदेवं लौकिकेऽपि श्रेयः- साधनत्व प्रवृत्तिहेतौ लिडर्थे दोषाभावात् अलौकिकविध्यर्थकलपना व्य्थैव। किंच यथा मुखप्रसादादिना कस्यचित् सुखसवेदनेऽनुमीयमाने, सुखमपि तदनुमानप्रमेयं भवति, न तदर्थ पृथकू प्रमाणमर्थ्यते; तथा प्रयोज्यवृद्ध- प्रवृच्या प्रवृत्तिहेतुप्रत्ययेऽनुमीयमाने ग्रवृत्तिहेतुरप्यनुमेयो भवति। अतो न तस्य शब्दैकगम्यत्वम् ।

यदापीदं दशनम्-वक्तृज्ञानमेव पुंवचसोऽर्यः; तच्च तस्य वक्तु- र्ञानमर्थ विना न भवतीत्यनुपपत्त्या ; यद्वा आपज्ञानमर्थान्वितम्, आप्त- ज्ञानत्वात् पूर्वटष्टाप्तज्ञानवत् इत्यनुमानेनार्थसिद्धिरिति; तदपि प्रयोज्य- प्रवृच्या प्रमितः प्रवृत्तिहेतुप्रत्ययो न प्रवृतिहेतुमन्तरेणेत्याप्तवचनार्थस्येव प्रवृत्तिहेतोरनुमेयतया। अतो न शब्दगम्यत्वसिद्धिः। अनुमेयत्वे इति वृचौ चानुमानसाम्यादर्थापत्तिगम्यतापि द्रष्टव्या। अथ यतः प्रवृत्तिहेतुप्रत्ययात्

234

प्रवृत्तिहेतुरनुमीयते, तरय लिडादिशब्दगभ्यत्वाच्छन्द्रैकगम्यत्वं प्रवृत्तिहेतो- रुच्यते; तदसत्; पवृत्तिहेतप्रत्ययस्य शब्दसाधनत्वेऽपि प्रवृत्तिहेतुरनुमेय:, न स तस्य शब्दो भवति। अन्यथा आप्तवचने यदाप्तज्ञानं तद्यदाक्ष- साधनं भवति, तदा तदनुमेयोऽर्थः श्रोतुः प्रत्यक्षप्रमाणकः स्याद् । न चैवम्। अतो न प्रवृत्तिहेतोः शब्दैकगम्यत्वम् । तस्मात् 'तस्यैव- मनुमेयत्वे' इत्यादि शोभनमुक्तम् । P.110-9. अथ प्रमाणरूपेण स विध्यर्थः सशब्देन लिडादिना प्रकाशितः, प्रमाणस्य पमेयमन्तरेणासंभवात् अपूर्वस्य पदार्थसंसर्गस्याक्षेप्ता संबन्ध- ज्ञाननिरपेक्षत्वात् प्रमाणान्तरं प्रति निरपेक्षश्र कथ्यते। यदि ह्वसौ गोशब्दवत् संबन्धज्ञानापेक्षः रयात्, ततः संबन्घज्ञानस्य संबन्धिज्ञाना- धानत्वात् संबन्धिज्ञानाय च प्रमाणान्तरमपेक्षते; तत्र च यथासिद्धमनूद्य मानो नापूर्वससर्गमाक्षिपेत; न त्वेतदरिति; किंतु निरपेक्षश्र कथ्यतेऽन्य- प्रमां प्रति इत्याशङ्ग्यति-अथेति । तहूषयति-तथापीति। यद्यपि प्रमाणात्मा विध्यर्थः, तथापि प्रमाणान्त- रेणासिद्धे तस्मिन्नपूर्वोक्तावव्युत्पन्नप्रवृत्तिपदधर्मव्यतिक्माख्यौ दोषी स्याताम्; प्रमाणान्तरसिद्धे च तस्मिन्ननुवादता अनूदयमानता। तच्च यथावगतोऽनूद्यमानो नापूर्वस्य संसर्गस्याक्षेप्ता स्यात्। किंच यत्र प्रमेयस्य विध्यर्थस्य प्रामाण्यं तत्र श्रुतेः श्रूयमाणस्य शब्दस्यैव। ततश्र वृथा त्वयं विध्यर्थ इत्यर्थः । ननु शब्दे प्रमाणे तस्यानुवादकत्वादपूर्वार्थावगमो न स्याद्; तेन तद्वाच्यो विध्यर्थः प्रमाणमिष्यते; नैवमू; शब्दश्रेदनुवादकः, तद्वाच्यं विध्यर्थार्यं प्रमाणमपि यथावगममनूद्यमानं कथमपूर्वमर्थ संसर्गाख्यमव- बोचयेत्? न च-प्रमाणमनूद्यते, न तत्प्रमेयम् ; तेन तदपूर्वमर्थ बोध- विष्यतीति वाच्यम् । यतः प्रमाणं चेदनूद्यते नूनं तत्प्रमेयमप्यनुवदितव्यम्। न प्रमेयसंस्पर्शोहिता विशिष्टप्रमाणावगतिरस्ति। अतः प्रमाणमनूदमानं यथावगतप्रमेयमेव प्रतीयत इति नापूर्वप्रमेयाक्षेपसिद्धिरित्यर्थः । किंच एष विध्यर्थ: कार्ये प्रमाणम्: न तावदयागादौ स्वशब्दके, सीयो यजत्यादिशब्दो यस्यास्ति स खशब्दकः। पतदुक्तं भवति- यनत्यादिशब्देनैव यागादिरुक्तः; कि तव विध्यर्थेनेति। न च पदार्थ

नियोगकाण्ड: 235

संसर्गोऽपूर्वस्तस्य प्रमेयः ; यतो लौकिके शब्दे 'ब्राह्मण, पुत्रस्त जातः' इत्यादौ अविधौ विधिरहितेऽपि श्रोतुः अपूर्वः पदार्थसंसगोऽस्ति प्रतीयते P.111-2 श्रोत्रेति यावत् । अतो न विधिप्रमाणकोऽसाविति भावः । अथ स्वर्गादिकामिनो नियोग:, काम प्रत्यनुपाये यागादौ विषये नावकल्पते। कर्तव्ये हि विषये कामिनो नियोगः; कामोपायश्ष कर्तव्यो नान्यः । तत्राकामोपायो यागादिर्न कामिना कृतः स्यादिति कामोपायः। न चाशक्तोऽसौ कामोपायो भवतीत्येवं यागादेः फलसाधन- शक्तौ नियोग: प्रमाणमिति चेत्तत्राह-शब्दस्तत्र फलसाधनशक्तौ न दुष्यति। 'यागेन स्वर्ग साधयेत्' इति शब्दोऽपि यागस्य फलसाधन- शक्तिमवगमयितुमलम् । अतः कस्तस्य दोष: येन तमतिलङ्धय विधि- राश्रीयते। न च-शब्द: प्रमाणान्तरापेक्षः, तेन नापूर्वफलसाधनशक्ति- मवगमयितुमलमिति वाच्यम्, यतः प्रमाणान्तरापेक्षा वैदिकस्य शब्दस्या- पौरुषेयत्वेन पूर्वमेव 'अपौरुषेयता तेन पौरुषेयत्वमेव च' इत्यत्र प्रत्युक्ता। न च शब्दगम्ये फलसाघनत्वे अनन्तंर फलादर्शनाद् अनुप- लब्ध्या विरोध इति वाच्यम्; नियोगगम्येऽप्यस्य विरोधस्य तुल्यत्वात्। अथानन्वर्यस्याचोदितत्वात् तत्र विरोधाभावः, स शब्देऽपि प्रमाणें तुल्य इत्यदोषः । अन्योडर्थ :- शब्दः तत्र फळसाधनशक्ती न दुष्यति । नियोगात्फलसाधनतावगमो न संभवति। तच्चेदं विधिविवेकभावनाविवका- भ्यामवगन्तव्यम्। तत्र हि-नियोगो विषयनियोज्यमात्रापक्षो न फल- साधनापेक्षः । अधिकारी च नियोज्यः। न चाविशिष्टोऽधिकारी भवतीति तत्र सर्गकामपदमधिकारिविशेषणम्। सर्गेकामनायाश्च जीवनमेदादिवत् निमित्ततेनाप्यधिकारिविशेषणत्वोपपत्तेः न नियोगात्सर्गस्य साध्यत्वं यागस्य तत्साघनत्वमवगन्तुं शक्यत इत्यादयुक्तम्। किच फलसाधनशक्ति- श्रेन्नियोगस्य प्रमेयः, नित्येषु तदभावात् प्रमेयानुपपत्तिः। तदेवं यस्मा- न्नियोगस्य प्रमाणत्वेन विशेषो नास्ति, तस्माद् पदार्थान्तरेः संबन्धज्ञाना-

नियोगस्यैव विषयततिच्ध्यर्थ या संसर्गाकाडूक्षा तन्निबन्धनः पदार्थानां संसर्ग:, किंतु सर्व एव पदार्थाः स्वशब्दैरन्योन्यसंबन्धं प्रति यद्योग्यं क्रियाकारकादिरूपं तेन प्रकाशिताः सन्तः संसगभागिनः । यतो विशिष्ठो-

236 ब्रह्मति द्विव्ाख्या

ऽर्थः कथं नु नाम प्रतीयतामिति तत्र युक्ता पदानां समभिव्याहृनिः समुच्चारणं न पदार्थमात्रप्रतिपादनप्युक्ता, तन्मात्रस्य व्यमहारानङ्गत्वात्। विशिष्टता पदार्थस्य न संसर्गमन्तरेण। तस्मादेवमपि सर्व एव पदार्थाः संसर्गाक्षेपका न नियोग एव। अतो नियोगाभावेऽषि पदार्थानां संसर्ग उपपद्यते। न संसर्गाय वेदान्तेपु नियोगानुप्वेशः कल्ण्यत इत्यर्थः ।

P. 112-6. तत्रापरः प्रत्यवतिष्ठते-कथमिति! नियोगपरत्वेन लोके पदानां व्युत्पतेरवश्यं वेदान्तेपु नियोग उपार्यत इत्यर्थः । तद्यभिचारयति- नैतदिति। स्वरूपपरादपि व्ुत्पतेः नैतदैकान्तिकमित्यर्थः । न चात्रापि 'आनय' इत्यादिर्नियोगः कल्प्यः; अग्निसत्तामात्रप्रत्ययेनैत तदर्थिनः स्वयमेव प्रवृत्तिसिड्वेर्न वाक्यस्य नियोजनसाम्थ्य शक्यं कल्पधितुम्। किंच पदार्थमात्रे पद्पयोगविशिष्टार्थप्रत्यययोरनुपपच्या नियोगान्वयः कल्प्यः । तयोक्ष येन केनचिर् पदार्थान्तरेण्वनेऽप्युपपत्तेः न नियोगा- न्वये प्रमाणमरिति। यदि च लोके नियोगान्वयो दृष्ट इति वेदेऽपि तथा- श्रीयतें ततो लोके प्रमाणान्तरविपयत्वेनान्वयो दष्ट इति वेदेऽपि तथा स्यात्। न च तत्र प्रमाणान्तरमस्ति। अतो वेदार्थः शब्दपमाणको न स्यादित्युक्तम् । अथ प्रवृत्तिनिवृत्ती वाक्यस्य प्रयोजने, नान्ये। ते च कर्तव्यता- ज्ञानाधीने। तेन च कर्तव्यताज्ञानादिना वाक्यस्यानर्थक्यम्। अतो वेदान्तेषु विधिरुपास्यत इत्युच्यत; तत्रोच्यते-'आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति प्रंिपत्तिविधौ सत्यप्यात्मप्रतिपत्तेः उत्तरत्र प्रवृत्तिनिवृच्योरभावात् वाक्यानर्थक्यं तुल्यम्। तयोरभावेऽव आत्मस्वरूपप्रतिपत्तिरेव विधे: प्रयोजनमिति चेत्, समानमेतत् स्वरूपनिष्ठेऽवि वाक्ये। ननु न प्रति- पत्तिविधौ तुल्यमानर्थक्यम् ; यावता प्रज्ञाक्रियोपासनाधधिकारविधिभि- रुपास्यस्यात्मनो विषयभूतस्य स्वरूपावगममन्तरेणानुपपद्यमानैः अपेक्षित मर्थमुपास्यमात्मस्वरूपं समर्पयति प्रतिपत्तिविधिः; अतो नास्यानर्थक्यमिति। अत्रोत्तरं-समानमेतदित्यनुवर्तनीयम्। स्वरूपनिष्ठानामपि वेदान्तानामुपा- सनादिविषयभूतात्मस्वरूपसमर्पकत्वं समानम्। अतश्नैवमपि प्रतिपत्तिविधि र्र्थ एवेतर्थः । "विज्ञाय प्रज्ञा कुर्वीत" इति प्रज्ञाक्रिया उपासन-

नियोगकाण्ड: 237

क्रियोच्यते; "स क्रतुं कुर्वीत" इति ऋतुर्गनव्यापारः; सोऽप्युपास- नैव; "आत्मेत्यवोपाभीत" इत्युपासत सोपाशनैव ! एवमर्थाभेदेSपि विधिभेदात् भेदेनोपन्य.सः कृतः । शोके तु 'मझ्ारिा' इत्यस्योप लक्षणार्थलात् सतुकरियपि वषव्या। करियेति वा कमुकिैव पृथक्। सूत्रे Sधिकारशब्द: प्रज्ञादिभिः म्ेकगमिरांगध्यते। मोक्षार्थी आधककियते येषु विधिपु त अधिकारा:, तेषां सिद्धि, तया व्यपेक्षितमित्यन्वयः । विधिनिष्ठत्वेऽन्यपरत्वेन तथा आत्मस्रूपं समर्पयन्ति वेदान्ताः, यथा स्वरूपनिष्टत्वे इत्यमिप्रायेण वृत्ौ सुनरामित्युरूम। नन यदि वेहान्तवचः प्रज्ञाधधिकारविध्यपेक्षितं विषयं समर्पयति, ततः प्रज्ञादिनियोगानप्रवेशनस्तस्य स्वरूपनिष्ठता हीथत इति चोदयति- हन्तेति। अन्रोत्तरम् -- तल्यमिति। यदि प्रज्ञादि नियोगानुप्रवेशान्मतपक्षे P.112-21 स्वरूपनिष्ठता हीयते, तवापि तर्हि तत्मवृत्तिविधिवचः प्रज्ञादिनियोगानु- प्रवेशात् न स्ववाक्यगतप्रतिपत्तिनियोगनिष्ठं स्यादित्र्थः । 'समाप्त च वाक्यं वाक्यान्तरानुगम्' इत्यत्र 'चेत्' इति 'तुल्यमेतत्' इति चोभय- मनुवर्तते। तेनायमर्थः-प्रतिपत्तिविधिवाक्य स्वगतनियोगे समासं तत्पर्य- वसितं सत् प्रज्ञाद्यधिकारवराक्यानुगं प्रज्ञादिवाक्येनान्वीयते; तेन प्रतिपत्ति- विधिवाक्यस्य स्वगतनियोगनिष्ठता न हीयत इति चेत्, उच्यते- स्वरूपनिष्ठत्वेऽपि वेदान्तवाक्यस्य तुल्यभेतत् यदुक्तं त्वया। तस्यापि प्रतिपत्तिविधिवाक्यवत् प्रज्ञादिनियोगानुप्रवेशिनोऽपि स्वरूपनिष्ठता न हास्यत इत्यर्थः । 'सोऽयं प्राकरणकः' इत्यादिना रुनियोगपर्यवसित- स्यैवायं वाक्यान्तरेणान्वय इत्येतदेव वृत्तौ दढीकृतम्। प्राकरणिको हि संबन्धः स्वनियोगपर्यवसितस्यैव भवति, नापर्यवसितस्य; यथा-प्रया- जादिवाक्यस्य दर्शादिवाक्यैः। अपर्यवसितस्य तु वाक्यलक्षणे यथा अर्थवादानां विधिभिः । प्राकरणिकश्वायं प्रतिपत्तिविधेः संबन्धः । तस्मा- तस्वार्थपर्यवसितमिति भावः। नन्वेवं सति नियोगानुप्रवेश विना वृथा- त्वापत्तेर्वेदान्तानां स्वरूपनिष्ठानामपि प्रयाजादिवाक्यवन्नियोगानुप्रवेशस्ताव- दस्ति। अतो न नियोगनिरपेक्षाणां तेषां प्रामाण्यं त्वदिष्टं सिध्यती त्यभिप्रायेणाशङ्ड्यति-नियोगेनेति । अत्रोत्तरमाह-न चति । विषय समर्पणार्थश्चेत् आत्मतच्वावबोधविधिः, ततो वेदान्ता एव तत समर्प-

238 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

यिष्यन्ति । किं तत्वावबोधविधिना? इत्येवं तच्वावबाधेविध्यंशभावस्तावत् उद्धृतो निराकृतः । न तु परमार्थता वेदान्तानां नियोगानुप्रवेशिता, स्वरूपमात्रनिष्टलवे व्युत्पत्तिप्रतिपच्योरुक्तत्वादिति भावः ।

P.113-20 अन्र चोदयति-नन्विति ! "आग्रियोऽषटाकपालो भवति" इत्यादि- रुत्पत्तिविधि: यथा आ्ेयादिकर्मस्वरूपबोधे व्यवस्थितः कर्मस्रूपबोधार्थो न प्रवृच्यर्थः, तथा आत्मतच्वावबोधविधिरपि तच्वावबोधे व्यवतिष्ठते, तत्त्वा- वबोधमात्रार्थ एवास्तु, न प्रवृत्यर्थः । प्रवृत्तिस्तु "प्रज्ञां कुर्वीत" इत्यधिकारात् अधिकारविधेर्मता; यथा आग्रेयादौ "दर्शपूर्णमासाम्यां यजेन" इति कर्माधिकारविधेः । यत एव प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपं प्रयोजनद्दयं विधेः, अतो द्विविधं विधिमाचक्षते धीरा इत्यर्थः। एतदुक्तं भवति -- यथात्पत्तिविधि: कर्मस्वरूपं बोधयन् नानर्थकः; एवमात्मतच्वावबोधविधि: आत्मस्वरूपं बोधयन्नानर्थकः। अतो नोद्धर्तव्य इति। उत्पत्तिविधि- रज्ञातज्ञापके, अधिकारविधिरप्रवृत्तप्रवर्तने इति विवेकः । उत्पत्तिविधि- पूर्वेकोऽधिकारविविरिति सूचनार्थोऽथशब्दः । तद्ूषयति-एतदिति । ताडशमिति; असारमित्यर्थः । असारत्वमाह-कर्मेति। तत्र उत्पत्तिवाक्ये विधे: विधीयतेSनेनेति विधायकस्य शब्दस्य नामेयादिकर्मस्वरूपावगम एव फलम्, किंतु कार्य फलं बिना निष्फलस्य विध्यनुपपच्या कार्यापेक्ष- स्योत्पत्तिविधे: फलवाक्येन फलवता दर्शपूर्णमासवाक्येन संगतिः फल- मित्यर्थः। अत्र च फलवाक्येन संगत्या तद्गतमेव स्वर्गादि फलमिति उपचारात्सङ्गतिः फलमित्युक्तम् । न च तच्वप्रतिपत्तिविधेरवि तदेव फलमित्याह-इहेति। इहात्मतत्वावबोधे विधौ यस्यात्मतच्वस्य प्रज्ञाय मानत्वेन रपास्यमानत्वेन च "प्रज्ञां कुर्वीत" "आत्मेत्येवोपासात" इत्यधिकारसंबन्धः, तन्न विधीयते। भावोर्ऽर्थों हि विधीयते। न च दध्यादिविधिः, कर्मकारकत्वात्। यस्तु विधीयते तच्वावबोधः, तस्य "प्रज्ञां कुर्वीत" इत्याद्यधिकारानुप्रवेशिता नास्तीत्यथः । नन्वनवबुद्धस्यो- पासितुमशक्यत्वात तदवबोधोSप्यधिकारानुप्रवेशीत्याशङ्ग्याह-न हीति। न अमत्यक्षो ब्रीद्यादिर्नाङ्गममिति तत्प्रत्यक्षमधिकारभाक् विशाति. प्रयोगकदेशतां यातीति यावत। यतः प्रमितानां तेषामधिकार-

नियोगकाण्ड: 239

संबन्धः, अतः प्रमितिस्तेषां पूर्वसिद्धानामधिकाराक्षिप्ता; यथा-"अनो ददाति, वासो ददाति" इति शकटवासःप्रभृतीनां निष्पन्नानामधिकार- संबन्धात् न तक्षणवानादीनामधिकारानुप्रवेशः, तद्दित्यर्थः । एवं शाब्दी प्रतिपत्तिः विधेर्न गोचरत्युक्तम्। इदानीमुन्मूलितसकलविकल्पसाक्षात्कारवति या तृतीया प्रतिपत्तिः P.116-1 तद्रोचरता प्रतिपत्तिविधेनिरस्यते। तदाह-इदानीमिति। ननूपासनाख्य द्वितीय प्रतिपत्तिगोचरविधिमतिक्रम्य तृतीयप्रतिपत्तिविधिनिराकरणमयुक्तमित्या- शङ्कचाह -- तच्वावबोधेति। तृतीयप्रतिपत्तिगोचरो विधिः प्रमाणात्मतत्वावबोध- विषय इत्यनेन संबन्धेन स एवानन्तरं बुद्धिस्थो भवति, न द्विनीयप्रतिपत्ति- गोचरः । स हि न प्रमाणमूतत्त्वावबोधविषयः, किंतु स्मृतिरूपतच्वा- भ्यासविषय इत्यर्थः । तत्र तृनीयप्तिपत्तिविधिपक्षमुपन्यस्यति-सोपाय- मिति। यदि शाब्द ज्ञानं प्रतिपत्तिविधिना न विधीयते, तार्हैं शाब्दात् ज्ञानादन्यदिदमनन्तरवक्ष्यमाणस्वरूपं ज्ञानं सोपायं शमादुपायसहितं विधीयते। कीटशं तज्ज्ञानमित्यपेक्षायामाह-प्रलीनम्रहणग्राद्यविभागो- द्राहमिति। प्रलीनं प्रत्यस्तमितम् 'इदं ग्रहणम्, इदँ ग्राह्यम्' इति विभागोद्राहो भेदावभासो यत्रेति विग्रहः । द्वितीयतथाविधज्ञानाभावात् प्रमातृप्रमेयादिद्दयविरहाद्वा अद्वयं ज्ञानमित्यर्थः । शाब्दाज्ज्ञानादन्य- दित्युक्तम : तत्र हेतुमाह-न हीति। भिन्नानां पदार्थानां संसर्ग:, तद्रूपो वाक्यार्थः, तत्र धीः, तस्याः पदं विषयः न निष्प्रपश्चमात्मतच्वं यतः, अतः शब्दज्ञानादन्यदिदं ज्ञानमित्यर्थः। नानार्थसंसर्गात्मा वाक्यार्थ:, तद्विरुद्धरूपमद्वयं चात्मतच्वम्; अतो न तद्वुद्धिविषय इत्युक्तं मवति। ननु मा भवतु वाक्यप्रमाणकमात्मतच्चम्, पदप्रमाणकं तु किं न स्यादित्याशङ्क्य वाक्यलक्षणो हीत्यादि वृत्तावुक्तम्। पदमात्रमप्रमाण- मिति भावः । तदुक्तम् "पदमम्यधिकामावात्स्मारकान्न विशिष्यते" इति। तदनुगमेनेति संसर्गस्य वाक्यविषयत्वे हेतुः। वाक्ये सति संसर्गस्थ प्रतीते: वाक्यविषयत्वमित्यर्थः । यद्ा नानापदार्थानुगमेन प्रतीतेर्नानापदार्थ- संसर्गात्मा वाक्यस्य विषय इत्यर्थः । विविधेत्यादि; विविधानामर्थमात्राणां पदार्थानां संमेद: संसर्ग:, तमवभासयति यज्ज्ञानं तस्येत्यर्थः। अनवमृष्ट-

240 वक्सिद्ि व्याख्भा

P.115-7. मिति, असंस्पृष्टमित्दर्थः । तद्दषयति- एनदिति। पेलवमित्यकौशलम् अदृढम् असारमिनि ावत्। पेलवत्वमाह --- अद्दयेति। अद्वयस्यात्मनः नकाशो द्दयात्मप्रकाशः। अनवच्छदविभ्रम इति देहन्द्रियविषयेरनन्त- स्यान्तवच्तमवच्छेदः, तद्विप यो विभ्रमोडवच्छनेविभ्रमः, स न विद्यते यस्य सोऽनवच्छेदविभ्रमः ! स्वात्मस्थितिरिति, स्वात्मना स्वात्मरूपण स्थितिः। सुप्रशान्ता, सुष्ठ प्रशान्ता । प्रशान्तशाकािसकलकल्याणप्रकाशमाननिरति शयानन्दरूपा चेत्यर्थः । एतेन दुःखनिवृत्तेरानन्दावाप्तेक्ष परमपुरुषार्थतया अद्वयात्मबोधस्य फलवत्वमुपपादिनम् । तदयं वाक्यार्थ :-- अनवच्छेद- विभ्रमोऽद्दयात्मप्रकाशो योऽसौ स्वात्मस्थितिः सुप्रशान्ता फलम्, तन्न विधेरविषयो न विधेयमित्यर्थः। अवच्छेदकलुपतयेति; अवच्छिद्यतेSनेने- त्यवच्छेदो देहेन्द्रियादि, तेन कलुषतया तदनात्मस्वरूपेण प्रकाशते। न

ज्ञानानन्दात्मकः स इत्यर्थः । न च-फलेऽप्यज्ञातोपाये न प्रवर्तते; अतः कथ तत्र स्वयं प्रवृत्तिः: अपितु उपायप्रज्ञापनद्वारेण विधित एवेति वाच्यम; यत इच्छा प्रवृत्तेः पूर्वरूपन्। इच्छया हि प्रवर्तते। सा चाहित फलेऽपि। नापि विधिना। अतस्तत एव प्रवृत्तिसिद्धेर्न तत्र विध्ययेक्षेत्यर्थः । किंच अज्ञातोपाये चेत्फले न प्रवर्तते तत्रावश्यमुपायज्ञापनया फलमुद्दिश्य उपाये प्रवर्त्यः; न फलेऽपि, वाक्यमेदप्रसङ्गात्। तावता च ज्ञातोपायत्वं संवृच्तमिति तत एव फलेपि म्वृत्ति: सिद्धेति न तत्र प्रवृच्यर्थ विधि- व्यापार आश्रयितव्यः। तदुक्तम्-"तस्य लिप्सार्थलक्षणा"। तस्य फलस्य लाभेच्छा अर्थलक्षणा प्योजनलक्षणा, न विधिलक्षणेत्यर्थः । तस्मान्न फलं विधीयते, अपि तु तस्साघनम्। तदक्तम्-तत्साधनेति। ननु यः फलमिच्छति, सोडनुपायस्य फलस्यासिद्वेस्तदुपायमपीच्छत्येव । अतः फलवत्युपायेऽपि फलवदर्थलक्षणैव प्रवृत्ति:, न विधिलक्षणा; अतः साधनेऽपि न विधेर्व्यापार इति परेण चोदिते सिद्धान्ती पृच्छति- क तहीति। पर आह-इत्यंभाव इनि; कर्तव्यत्वांश इत्यर्थः । तहूषयति-नतीदीत। साधनविशेषे तावद्विषेः पूर्वमज्ञाते नार्थलक्षणा

नियोगकाण्ड: 241

प्रवृत्तिः। अथ साधनसामान्ये, इत्यंभावसामान्येऽपि समाना; यतो यथा फलार्थी तदुपायसामान्यमिच्छति, तथा तदनुग्राहकसामान्यमपि ; निरनुग्रहस्य साधनस्यासमर्थत्वात्। अयेत्थंभावविशेषो विधीयते, ततः साधनविशेषोऽपि तथा विधास्यत इनि न तत्राप्यर्थलक्षणा प्रवृत्तिरित्यर्थः । इतश्ष फलसाधने विधायकस्य व्यापार इत्याह-अपेक्षितेति। अप्रवत्त-P.116-17 प्रवर्तनरूपो विधिः । प्रवृत्तिहेतुश्र धर्मः प्रवर्तना । स च द्विविध :- इष्टता, तत्साधनता च। यत इष्टे तत्साधने वा पुरुषः प्रर्वर्तते, नान्यत्र। तत्रेष्टतायामिष्टफलधर्मभूतायां जानान्येवासौ 'मयैनत्कर्तव्यम्' इति; प्रमा- णान्तरसिद्धायां स्वयमेव पुरुषस्य प्रवृति: नाप्रवृत्तप्रवर्तनात्वम्।अतो न सा विधिः। इष्टसाधनता तु यागादेन प्रमाणान्तरावसेया; अपितु शब्दैकूगम्या । तेनेष्टसाधने शब्दादेव प्रवृत्ति', नान्यन इति तस्या एव प्रवृत्तिहेतुत्वम्। तेनेष्टसाधननैव शब्दप्रमाणिका सती विधिरिति गीयते। नन्वस्तु इष्टसाधनं प्रवृत्तिहेतुः, स च विधिः । अनुष्ठानं तु कथं तद्विषयमवगम्यते? अथान्यविषयमेव कस्मान्न भवतिः इत्यत आह- अनुतिष्ठत इति। नेष्टसाधनं वायुवद्यस्य कस्यचित्प्रवृत्तिहेतुः अपितु अनुतिष्ठतः । अनुतिष्ठतश्वानुष्ठेयं सत् इष्टसाधनं प्रवृत्तिहेतुः; न वायुवत् स्वतः सिद्धम्। तेनानुतिष्ठत इष्टसाधनता विधिः । यतश्र अनुतिष्ठतो विधि:, अतः तदिदमनुष्ठानमनुष्ठेयापेक्षमनुष्ठेय मूतेष्टसाधनविषयमेव विधायका- ल्िअादिशव्दादर्थाद्रम्यते, नान्यविषयमित्यर्थः । साधनं प्रवृत्तिहेतुरिति धर्मधर्मिणोरमेदादुक्तम्। न च गोदोहनादिना अननुष्ठेयेन व्यमिचार :; तद्धि न स्वरूपेणेष्टसाधनम; अपितु तत्साध्या प्रणयनक्रिया; अत एव तां प्राकरणिकीमपेक्षते; सा चानुष्ठेयैवेत्यव्यभिचारः। नन्वध्यवसायादि- लक्षणो विधिरिति विधिविदो विधिमाचक्षते; तत्कथमिष्टसाधनता विघिरित्या- शङ्कयाह-तत इति। 'म्रमेदं कार्यम्' इत्यथ्यवसायो निश्चयः, ततः आकूतः संकल्पविशेषः, तत आद्या प्रवृत्ति', तथा 'पचेत्' इति कालत्रयापरिच्छिन्नं प्रवृत्तिमात्रम, तथा प्रमाणन्तरेणाज्ञातो यागादिक्रियाया- स्तत्कर्तुश्र संबन्धो 'यजेत' इत्यस्मादेव गम्यमान इत्ययमध्यवसायादिस्तत एवेष्टसाधनत्वाद भवति; नाकस्मात् कारणं विनेत्यर्थः। एतदुक्तं भवति- इष्टसाघनताया एवावगम्याया अध्यवसायादिर्भवति। नैवमेव; अतः सैव 10

242

मूलभूता प्रवृत्तिहेतुरिति सैव विधि:, नाध्यवसायादीति। लिडादिभिरभि- P.117-6 घानादेवाध्यवसायादिर्भविष्यति, किं विधिनेति चेत्, अत्राह-नाभिधानत इति। नाभिधानत एषामुत्पत्तिः ; अपितु प्रतीतिमात्रम्। न च प्रतीति- मात्रेण तेषां प्रवृत्तिहेतुत्वम्। न हि प्रतीतिमात्रेण घटादयः प्रवृत्तिहेतव इत्युक्तं विधिविवेके। उत्पत्तिस्तु तेषामिष्टसाधनतायाः; तेन सैव विधि- रिति भावः । अन्योऽर्थ :- अभिधीयतेऽनेनेत्यभिधानं लिडादिशब्दः; तत एवाध्यवसायादेरुत्पत्तिर मेविष्यतीति किमिष्टसाधनतयेत्याशङ्कचाह-नामिधानत

न कारकः । यदि तु कारकः स्यात्, वायुवदव्युत्पन्नमपि प्रेरयेत्; अतश्र संबन्धव्युत्पच्यपेक्षा शब्दे न स्यात; न चैवम् इत्यपि विधिविवेक एवोक्तम् । ततो हयध्यवसायादि :; अन्योऽर्थ :- 'ममेदं कार्यम्' इति यतो- Sध्यवसायः 'नियुक्तोऽस्म' इति बुद्धि:, स एवालौकिको नियोगो विधिरिति यो मन्यते, तं प्रत्युच्यते। तत एवेष्टसाधनत्वादध्यवसायादि र्अवति। अताऽध्यवसायहेतावपि विधाविष्टसाधनतैव विधिः, न लौकिकोऽन्य इत्यर्थः । तथाहि-इष्टस्याभ्युपाये कृप्यादौ 'ममेदं कर्तव्यम्' इति कर्तु- र्बुद्धिलोंके मवति । इष्टाम्युपायाभावे चाकर्तव्यबुद्धिः । अतो=न्वयव्यति रेकाम्यां ते बुद्धी इष्टाम्युपायानभ्युपायविषये गभ्येते; तथाहि-'प्रवृत्तो 5स्मि' इति प्रवृत्तिहेतुप्रतीतिर्भवति ; न पुनर्वायुनेवात्मानं प्रवर्तितं मन्यत इति तवाप्यभिमतम्। न चेष्टसाधनताया अन्योडलौकिक: संभवति, तस्या एव कृष्यादौ प्रवृत्तिहेतुताया लोके दृष्टल्ात्। न च लोके नृसामर्थ्य प्रवृत्ति- हेतुरहेतुः, अपितु अन्य एवालौकिक इत्यकसमात्कारणं विना युक्तं वक्तुम्। लौकिकत्यागेनालौकिककल्पनायां प्रमाणाभावात्। इतश्ष नालौकिककल्पनो- चिता-यतः शब्देन तस्याभिधानमिष्यते। न चालौकिकस्याभिधानं संभवति, संबन्धाग्रहात् इत्युक्तं 'पदं स्वधर्म व्युत्क्रामेत्' इत्यत्र। ततो- Sध्यवसायः, प्रारम्भः संकल्पः, ततोऽनुष्ठानं, ततोऽनुष्ठितस्य समापनेत्ये- तत्सर्वमिष्टसाधनत्वादेव भवति, नान्यस्माद्। इष्टसाधनतासद्गाव एव नियुक्तस्य प्रवृत्ते:, यस्य कस्यचिदिष्टसाधनतामज्ञात्वा नियुञ्जानस्यानास्तस्य नियोगात् पुंसामप्रवृत्तेः । तस्मादिष्टसाघनतैव विधिः ।

नियोगकाण्ड: 243

ननु 'ममेदं कर्तव्यम्' इति प्रत्ययात्प्रवर्तते; अन्यथा यदि कर्त- व्यावगमान्न प्रवर्तते, ततः प्रमाणभूतात् वेदाद यत्कर्तव्यमवगतं तन्न कृतं स्यात्। न च तद्युक्तम् । न चेष्टसाधनमपि 'ममेद कर्तव्यम्' इति यावन्न प्रतीयते तावत्तत्र कश्व्ित्मवतैते। तस्मात्कर्तव्यतावगमादेव प्रवृत्तिः, नेष्टसाधनत्वात्। उच्यते-बाढं कर्तव्यतावगमात्प्रवृत्तिः ; न तु तदुत्पादो- Sकस्मात्कारणं विना भवति। स हि सवार्थमिष्टमस्मादवाप्यत इत्यनेन निमित्तेनेष्टसाधने मवति। ननु न ब्रूमोSकस्माद्गवतीति; किंतु शब्दादेव कर्तव्यताबुद्धिर्मवति ; तत्रोच्यते-नाभिधानत इति। न हि लिडादि-P.118-8. शब्दात्कर्तव्यताबुद्धिः; यतो नियोगः शब्दार्थस्त्वयेष्टः। स च प्रेषणादि- रूपो नियोक्तृधर्मो वा स्यात्। यद्वा न नियोक्तृधर्मः; किंतु स्वतन्त्र एव, फलनिप्पत्तेः; अतो विनाशी च। कर्तव्यता क्रियमाणभावार्थाख्यविषय- धर्मो न नियोक्तृधर्मः; न च सतन्त्रः । अतो न तद्वद्धिरभिधानतः । अथ नियोगो विषयधर्म उच्यते, ततो विषयस्येष्टसाधनत्वादन्यस्य धर्मस्या- भावादिष्टसाधनतैव नियोग इत्यापन्रम्। अथ न शब्दात्कर्तव्यताबुद्धिः, अपितु नियोगादित्युच्यते ; तथापि न तावत्तस्यां शब्द: प्रमाणम्, तस्य नियोगाभिधायकत्वात्। न च नियोगानुपपच्या अर्थात्कर्तव्यताबुद्धिः, अकर्त- व्येऽप्यनाप्नियोगदर्शनाद्।

अथ मतम्-सा कर्तव्यताविषयस्य मोक्षस्य धर्म उच्यते, ततो विषयमोक्षसाधनत्वाद्विघानमापन्नमिति; ततो भिन्नं मोक्षं मन्वानः परः प्रत्यवतिष्ठते-स्यादेतदिति। अद्वयात्मज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वं श्रुतिभि- रुपपाद्यति-श्रयत इति। अनुविद्य विजानातीति; शब्दात्प्रथमं विदित्वा पश्चाद्विशेषणापराक्षतया जानातीत्यर्थः । ननु मोक्षस्य साधनसाध्यत्वे घट- वदनित्यत्वं स्यात्, अतश्र मुक्तस्य पुनरावृत्तिः स्यादित्याशङ्कघाह- न चेति। हेतुमाह-शब्देति। शब्दमाह-न चेति। ननु साध्यत्वा- न्मोक्षस्य घटवदन्तवच्वं तर्केण प्राम्मोति; अतः कथमपुनरावृत्तिरित्या- शङ्कयाह-न हीति। न खल्वग्रीषोमीयादिहिंसा शब्दावगतधर्मता, बाद्य- हिंसावद; हिंसात्वादधर्म इति तर्केणाधर्मों भवतीति भावः । नित्यात्म- सभाव्रभूतां विद्याममिप्रेत्य परिहारान्तरमाह-अनन्तेति। क्षणिकज्ञानबादि-

244 ब्रह्म सिद्धिव्याख्या

P. 119-1 मतेऽपि विद्यानन्त्यमाह -- क्षणिकेति । अत्र सिद्धान्तमाह-न चेति । श्रोकार्थमुपपादयितुं मोक्षस्वरूपनिरूपणाय पृच्छति-कः पुनरिति। तत्र न तावदनागतदेहाद्यनुत्पादो मोक्षः, तस्य प्रागभावत्वेनासाध्यत्वादित्याह- यदीति। अशरीरं वावेति वावशब्दोऽवधारणार्थः । तदेवमसंभवादस्मि- न्पक्षे निरस्ते सारेतरविभागाय अनेकान्मोक्षपक्षानुपन्यस्पति-अथेति । चैत्रआमयोरिवेति; गतिपूर्वा संयोगलक्षणां ब्रह्मप्राप्तिमाह। आयन्निति ; गच्छन्नित्यर्थः । स यावदिति; मनसः क्षिप्रस्यैव ब्रह्मप्राप्त्यर्थमादित्यलोकं गच्छतो योगिन: क्षिप्रतामाह । एतद्वै ख़श्विति मार्गस्तुतिः। अर्चि- रिति अर्चिरादिमार्गकथनम् । मधुकृतो मधुमक्षिकाः । विधूयेति अपनीये- त्यर्थः । निरञ्ञन इति ; देहादिव्यञ्जनरहित इत्यर्थः । योगव्याघ्रवदिति; यथा योगबलेन प्राप्ताष्टगुणैश्वर्या व्याघरूपेणात्मानं परिणमयन्ति, तद्ददित्यर्थः। 'ब्रह्म संपद्यते' इत्यत्र दर्शनादित्यनुवर्तते। रागादपकर्षण इति; जपा- द्युपाघिकल्पितरागापनयने ; रज्यते अनेनेति वा रागः जपादिरेव, तदप- कर्षण इत्यर्थः ।

तत्र पृथक्स्वरूपस्य गतिपूर्वकब्रह्मप्राप्तिपक्षं तावत् दूषयति-तत्रेति। हेतुमाह-सर्वेति। चैत्रग्रामयोः प्राप्तिर्युक्ता ; न तु जीवब्रह्मणोः, ब्रह्मण: सर्वगतत्वात्; सर्वगतस्य च नित्यप्राप्तत्वादिति भावः । सर्वगतत्वं श्रुतिद्वयेन घटयति-तदिति । "तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाद्यतः" इति श्रुतिः "नित्यं विभुम्" इति च श्रुतिः बक्मगः सर्व- गतत्वमाहेत्यर्थः । 'विमुम्' इत्यस्य विवरणं सर्वगतम् इति। विविध भावाद्वा विभुरित्यपौनुरुक्त्यम्। किंच आमादविन्नस्य चैत्रस्य ग्रामप्राप्ति- र्गतिपूर्विका युक्ता। जीवस्तु ब्रह्मणो नान्यो बह्मैव सन्। तस्मा- दप्यस्य गतिहेतुका न ब्रह्मप्राप्तिरित्याह-अनन्यत्वाच्चेति। अनन्यत्वे हेतुमाह-तदिति। "आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" इति श्रुतिः जीवब्रक्मणोरनन्यत्वे घटते, नान्यत्वे। न धन्यस्मिन्विज्ञातेऽन्य द्िज्ञातं भवति। अतोऽनन्यत्वम्। तथा "तच्वमसि" इति त्वमिति जीवमुद्दिश्य तदर्थाङ्गह्मणोऽनन्यत्वमुक्तम्। तथा "अनेन जीवेनात्मना"

नियोगकाण्ड: 245

इति आत्मशब्दंन प्रत्यगात्मवत्तिना सवात्मवाचिना जीवो निर्दिष्टः । न चान्यत्सात्मा भवति। तथा "योऽन्यां देवतामुपास्त अन्योडसावन्योऽह- मिति न स वेद" इति जीवपरयोमेददर्शनं निन्दया निषिद्धम्। अतो- Sनयोरनन्यत्वमित्यर्थः ।

यत एव जीवब्रह्मणोरनन्यत्वम्, अत एव मधुनि नानारसवत् नदीसमुद्रवच्च नानयोरविभागोपपत्तिर्मोक्षः; विभागे हि सा भवति, नानन्यत्वे इत्यभिप्रायेणाह-अत इति। किंच सावयवानामन्योन्यावयव-P.120-7. मिश्रतालक्षणोऽविभागो भवति। आत्मा च "निष्कलः" इति श्रुते- रनवयवः। अतो नास्याविभागोपपत्तिरित्याह-निरवयव इति। एका- दशेन्द्रियाणि पश्चमहाभूतानि षोडश कलाः, तद्रहितत्वेनात्मनो निष्कलशब्दे- नानवयवत्वमुक्तम् ।

तथा-"यथाग्रेर्ज्वलतः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति, एवमेवास्मा- दात्मनः" इत्यादिश्रृतेः जीवस्य ब्रह्मकार्यत्वम्, कार्यस्य कारणभावापत्ति- र्ब्रझ्मप्राप्तिरित्ययमपि पक्षो नेल्याह-नापीति। सर्वदा कार्यमुपादानकार- णात्मकम्। अतोऽस्य तद्रावापत्तिर्नित्यसिद्धा, न विद्यासाध्या; विद्या- साध्यश्र मोक्ष: श्रुत इति भावः । अथ कार्यस्य नित्यं कारणात्मत्वेऽपि जैवस्य कार्यरूपस्य विनाश: कारणे ब्रह्मणि लयो मोक्ष :; ततो जीवस्यो- च्छेद एव मोक्ष: स्यात् । तत्र "विद्ययामृतमश्नुते" इति श्रुतिविरोधः। तदा हि विद्यया उच्छेद: प्रसज्येत, नामृतच्वममरत्वम्। किंच नात्मन उच्छेदं कश्रिदिच्छति। न च निष्प्रमाणं फलं भवति। तत्र निष्फलैव विद्या स्यान्। अपिच जीवब्रह्मणोस्तावदाकाशघटाकाशयोरिव भेदस्यौ- पाधिकत्वात् कार्यकारणभावो नास्त्येव। यत्राप्यसौ प्रसिद्धः, तत्रापि परमार्थतो नास्तीत्युक्तम् । किं स्वातन्त्येण: न, वाचारम्भणश्रुत्या विकारा- नृतत्वप्रतिपादनात ; तथाहि- विकारो घटादि: 'घटः' इति नामचेयं च वाचा केवलमारम्यते, न तु तच्वतोऽस्ति। कारणमात्रमेव तु सत्यम्, मृत्तिकेत्येव तु सत्यमिति। वागिति व्यवहारो लक्ष्यतें; तेन व्यवहार- साधनमात्रमिंद घटादि, न तच्वतोऽस्तीत्र्थः ।

246 ब्रह्मसिद्धि व्याख्या

P.120-13 न च योगव्याघ्रवदेव जीवस्य ब्रह्मरूपेण परिणामो मोक्ष :; अरन्यस्य हयन्यरूपेण परिणामो भवति, योगिन इव व्याघ्ररूपेण। न च जीवब्रह्मणोरन्यत्वमस्तीत्युक्तम । अपिच पूर्वावस्थातो विशेषापत्तिः परिणामे; सा नास्ति, चैतन्यबह्मरूपस्य जीवानामविशेषात्। पूर्व शोकमोहादि चैतन्यमासीत्, चैतन्यमात्रस्वभावब्रह्मपरिणामें तु जीवानां शोकाद्यभावों भूत इत्यस्ति विशेष इति चेत्, न; अस्मिन्नपि पक्षे यदि शोकादयो जीवानां स्वभावभूताः, ततो जीवानां नित्यत्वात्तेऽपि जीववदनुच्छेदयाः । अथ जीवेभ्योऽर्थान्तरभूताः क्षणिका गुणाः, ततः क्षणिकत्वादेव विन डूक्ष्यन्तीति न तदर्थ विद्याख्यं साधनमपेक्षितमिति विद्यावैफल्यम्। न चागामिनां शोकादीनामनुत्पत्तये साधनमपेक्षितमिति वाच्यम्। स हि तेषां प्रागभावः; स चासाध्य इत्युक्तम्। अतो न तदर्थमपि साधनापिक्षा। अथ ब्रक्मण्यैश्वर्यविशेषोऽस्ति; तत्प्राप्तिरेव ब्रह्मरूपपरिणामो मोक्ष उच्यते; तथाहि-"स स्वराड् भवति" इति श्रुतिर्मुक्तस्य स्वयंप्रभुत्व- माह। तदसत्, अनकेश्वरत्वानुपपत्तेः । तथाहि-ब्रह्मणो न्यूनं समं वा मुक्तानामैश्वर्य स्यात् ; तत्र न्यूनत्वे न बझ्मरूपापत्तिः, नच खयं- प्रभुत्वम् ; मुक्तेश्वराणां परमेश्वरपरत्वदर्शनात्। तथा सति चान्यराजन्यत्वं मुक्तानां स्यात्। अन्यराजन्यत्वे "अथ येऽन्यथातो विदुः, अन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति" इति श्रुतर्मुक्तानामैश्वर्यस्थान्तवच्वं, ततश्च स्वर्गिणा- मिव पुनरावत्ति: स्यात्। अतो ब्रम्मात्मभावात् अन्यथा ये विदुरित्य- 'न्वयः । अन्यो राजा येषां ते तथोक्ताः । न चान्तवर्वमनुपपत्नम्, लोके परमेश्वरेच्छया न्यूनेश्वराणामैश्वर्यप्रच्युतिदर्शनाद। ब्रह्मैश्वर्यसमस्य चैश्वर्यस्य मुक्तानां युगपद्नुपपत्तिरेव; तथाहि-एकश्रेदीश्वरः सर्वस्य जगतोंSधिपतिः प्रशासिता च स्यात्, ततोऽपरस्य कर्तव्यमेव नास्ति; स किं कुर्वन्नीश्वरः स्यात विरोधाच्च समस्यैश्वर्यस्य युगपदनुपपत्तिः न खल यदेकस्येश्वरस्याभिप्रेतं तदपरस्थापीति नियमे हेतुरस्ति। तंत्रैकस्मिन्वस्तुनि विरुद्धाभिप्राययोई्वयोरीश्वरयोर्मथ्ये यद्येकामिप्रायानुविधायित्वं तस्य वस्तुनः स्यात्, ततो यस्वेश्वरस्याभिप्रायं तद्वस्तु नानुविधत्े न तदभिप्रायानुरूपं भवति तस्यानीश्वरत्वं स्यात्। उभयेश्वराभिप्रायानुवर्तित्वं च वस्तुनो-

नियोगकाण्ड: 247

डसमाव्येव, विरोषात्। अथ उभयोरभिप्रायं नानुवर्तते, यादशं वस्तु P.121-9 उभयोरभिप्रेंत ततोऽन्यथैव स्यात्। तथोमयोरप्यनीश्वरत्वं स्यात्। अथोच्येत-स्यादेवं यद्यैकमत्ये न हेतुरस्ति; न त्वेवम। अनैकमत्ये हीश्वराणां परस्परविरोधात् कार्य न सिध्येत्। ततश्र कार्यसिद्धिरेव तेषामैकमत्ये हेतुः। भवति च कार्यसिद्धये बहूनामैकमत्यम, यथा व्यवहारादिषु परिषद इति चेत् ; तन्न; एवं हि प्रत्येकमनीश्वरत्वं स्याद्। एतच्च कर्महेतुकेऽप्यैकमत्ये तुल्यम्। अथ पूर्वोक्तविरोधाभावाय पर्यायेण तेषामीश्वरत्वमुच्यते, ततो यस्यैश्वर्यमुपरतं तदीयस्यैश्वर्यलक्षणस्य माक्ष- स्यान्तवच्वं स्यात्। भनन्तश्रासौ, अपुनरावृत्तिश्रुतेः । इतश्र न ब्रह्म- तुल्यमैश्वर्य मुक्तानाम्, यतो ब्रह्म जगत्सृजति न मुक्ताः । ते तु सृष्टय्युत्तरकालमीश्वरोपासनेनापृज्यन्ते । अतः सृष्टिसमये न सन्त्येव; कुतस्तेषां स्रष्टत्वम : अतस्तेषां स्रष्टत्वाभावात् न ब्रह्मतुल्यमैश्वर्यम्। तस्माद्यथा शुद्धसरूपस्य स्फटिकस्य जपाद्युपाधिकल्पितरागतिरोहित- स्वरूपस्य रागापनये विद्यमानमेव स्वरूपमाविर्भवति, न त्वपूर्व जन्यते, तथा "तच्वमसि" "अनेन जीवेनात्मना" इत्यादिश्रुतिसिद्धब्रह्म स्रू- पस्य जीवस्याविद्यातिरोहिततद्रपस्य विद्यया अविद्यापनये निजब्रह्मरूपा विर्मावमात्रं ब्रह्मप्राप्तिः, न रूपान्तरापत्तिः । तथा च "स्वेन रूपेण" इति श्रुतौ सवशब्द उपपद्यते, नान्यरूपनिष्पचौ। सवशब्दोऽयमात्मा- त्मीयवचनः। तत्रान्यदपि रूपं यद्यभिन्नं निप्पद्यते, तदा सम्, अथ भिन्नं तदा स्वीयम्, इत्यभेदात् संबन्धाद्वान्यरूपनिष्पत्तावपि सशब्दो- पपत्तिरिति चेत्; न, 'खेन' इति विशेषणानर्थक्यप्रसङ्गाद्। संभवे व्यमिचारे हि विशेषणमर्थवत्। अन्यरूपस्य निष्पद्यमानस्य स्वत्वं स्वीयत्वं वा संभवत्येव, न व्यभिचरति। अतः 'स्वेन' इति विशेषणा- नर्थक्यम् । स्वत्वादिति; स्वशब्द आत्मात्मीयवचनः । निजस्यैव ब्रह्म- स्वरूपस्याभिव्यक्तिमात्रं यदि मुक्ति:, कथं तहि निष्पद्यत इतिः निष्प त्तिर्हि जन्म; तच्चाभूतप्रादुर्भावः, न तु विद्यमानरूपाभिव्यक्तिमात्रम् इति चेन्न ; अभिव्यक्तावप्येवंविधशब्दप्रयोगदर्शनात्; यथा-मलापकर्षणाभि- व्यक्तशौक्ये 'घटः शुको जातः, निष्पन्नः, भूतः' इति चोच्यते। नायमप्यदोषः । तथा "ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति" इतीयमपि श्रुतिः

248 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

जीवस्य विद्यमानब्रह्मरूपाविर्भावमेव मोक्षमाह-अन्यथा "ब्रह्मीव सन्" इति न घटते।

एवं मोक्षसरूपं निरूप्य 'साध्यो मोक्षो न चापरः' इति श्रलोकार्थ- P.121-19 मुपपादयन् व्याचष्टे-तदेवमिति। न चेति नकारः काकाक्षिवत् 'न साध्यः' 'न चापरः' इत्युभाभ्यां संबध्यते। 'न साध्यः' इत्यत्र पूर्वो वा वर्तते। यद्वा 'न च' इत्यस्य साध्य इत्यनेन संबन्धः । अपर इति चान्यो न भवतीत्यर्थः । क्वचितु 'न नापरः' इति पाठः; तत्र न साध्यो नापर इत्यर्थः । न चान्यत्वमिति; विद्यातो मोक्षस्य नान्यत्व- मित्यर्थः । एतच्च 'नापरः' इत्यस्य व्याख्यानम्। अनन्यत्वे हेतुमाह- यत इति। यतो ब्रझस्वरूपभूतनित्यविद्याविर्भाव एव मोक्षः, अतो न विद्यातोऽन्यः । अन्यन् साध्यं भवति। अतो न विद्यासाध्य इति प्रकृतोपयोगः ।

यद्यपि 'अविद्यास्तमयो मोक्षः' इत्युक्तं श्रोके, तथापि विद्ैवा- विद्यास्तमय इति वक्ष्यमाणत्वात् वृत्तौ विद्याधिगमो मुक्तिरुक्तेतेत्यदोषः ! 'अविद्याविगमः' इति पाठे त्वविरोध एव। उक्तेनेति; स्फटिकन्यायेन, 'अद्दयात्मप्रकाशोऽसौ' इति वानेनोक्तेनेत्यर्थः। अद्वयात्मप्रकाशरूपाया विद्याया मोक्षत्वमुपपादयति-अविद्येति । अविद्यानिवृत्तावपि मोक्षे 'संसार- निवृत्तिर्मोक्षः' इति प्रसिद्धेर्न दोष इति। नतु तथाप्यविद्यानिवृत्तिर्मोक्षः, न विधयेत्याशङ्कयाह-विद्यैवेति। अग्रहरूपा वा अविद्या, विपर्ययज्ञान- रूपा वा; तत्र यदि तावदग्रहणमविद्या, ततो विद्यैव तन्निवत्तिः, यतो- डग्रहणप्रागमावो अ्रहणम्। तरय ग्रहणभाव एव निवृति:, नान्या; घट- प्रागभावस्येव घटभावः। अथ विपर्ययज्ञानमविद्या, तथापि तद्विरोधि- तच्वज्ञानोदय एव तन्निवृत्तिरित्यर्थः। एतत् दृष्टान्तेनोपपादयति- न हीति। तत्र शुकतिज्ञानासाध्यत्वे हेतुमाह-तयोरिति। यदि शुक्ति ज्ञानेन रजतज्ञाननिवृत्ति: साध्या, तत्न शुक्तिज्ञानरजतज्ञाननिवृच्योरयौग- पद्यं स्याद; न चं तदस्तीत्यर्थः। प्रयनान्तरासाध्यत्वे हेंतुमाह-प्रयलान्तर इवि। न हि रजतज्ञाननिवृत्तये शुक्तिज्ञानोदयाद पृथक् प्रयत्तत इत्यर्थः।

नियोग काण्ड: 249

विदयैवाभिव्यक्ता ब्रह्मप्राप्तिः; न तत्साध्येतीममर्थ श्त्या द्रढयति-तथा P.122-3. चेति। पूर्वभावि हि कारणं भवति; तत्र यदि विद्यासाध्या ब्रह्मप्राप्ति- र्भवति, ततो 'विदित्वा ब्रह्मवे भवति' इति विद्याबह्मीभावयाः, तथा 'विदित्वा न विमेति' इति विद्यामयनिवृत्योः, तथकत्वदर्शनमोहा- भावयोः पौर्वापर्य श्रयेतेति नैककालता। इह च 'वेद भवति' 'विद्वान्न विमेति' 'को मोहोउनुपश्यतः' इत्येककालता श्रयते; तथाहि-'वंद' इति विदेर्लडन्तस्य "विदो लटो वा" इति तिपो णलादेशात्प्रयोगः; 'विद्वान्' इति च "विदेः शतुर्वसुः' इनि शतुर्वरवादेशात्, अनुपश्यत इति व्यक्ता वर्तमानता। तदेवं वर्तमानैककालत्वान्न विद्याप्राप्त्योः साध्य- साधनभावः । "तदात्मानम्" इत्यत्र तु 'अवेत्, अभवत्' इत्यनयो- भृतार्थत्वादनेककालता द्रष्टव्या; तथाहि-'अवेत्' इति विदर्लडन्तात् "हलूड्याब्म्यः" इति तिपो लोपात् भृतार्थप्रयोगः । ननु "तमेव विदित्वातिमृत्युमेति" इति पौर्वापर्य श्रयत इत्याशङ्कचाह-यख्विति। ननु विद्याबह्मप्राप्त्योरेकत्वे तुल्यकालतापि न युक्ता; मिन्नयोईि सा भवतीति चोदयति-नन्विति। उत्तरमाह-नेति। यथा कपालजन्मैव घटनाशः, तथापि तयोमैंदेन व्यपदेशः; तथेहापि वरत्वभेदेऽपि व्यपदेशमात्रभेद इत्दर्थ: । यद्वा अत्रापि भावाभावरूपेणैव व्यपदेशमेंदः । स हि 'विद्वान्न बिभेतिं,' 'को मोह एकत्वमनुपश्यतः' इति व्यक्त एव । "ब्रह्मैव भवति" इत्यत्न त्ववधारणेनाब्ह्मत्वाभावोउभिप्रेयत इति दृष्टान्त- दार्ष्टान्तिकयोः साभ्यम् + ननु यदि विज्ञानात्मनो ऽद्धयबह्मरूपस्य तत्स्वरूपाविर्भावरूपविद्योदय एव मोक्ष :; ततो यत्रैव विद्योदयस्तत्रैव स मुच्येत; तंतो गत्यभावात् "तेऽचिरभिसंभवन्त्यर्चिषोऽहः" इत्याद्या मार्गश्रुतयः कथम्ः कथं च "लोके यथा मधुकृतः" इति "यथा साम्य नद्यः" इत्याद्याश्र जीव ब्रह्मणोरसति विभागे विभागस्याप्थयं लयं श्रवयन्त्यः श्रुतयः! कथं चाद्यात्मस्वरूपाविर्भावे "स एकधा भवति, द्िया" इत्याधयाः श्रतयः !- इति पृच्छीि-कथमिति। अत्रोत्तरमाह-तत्रेति। आचार्या इत्य- ध्याहार्थमेव । तथ पूजार्थमुक्तम्। न स्वमतपर्युदासाय। विद्या सगुणा

250 ब्रह्मसिद्धि व्याख्या

निर्गुणा च। तत्र मार्गादिश्रुतयो न निरगुणविद्याविषयाः; तत्र हि गति- निषेध एव "ब्रह्मैव सन्" इति श्रूयते। ब्रह्मस्वरूपस्थैव ब्रह्मभावं वदन्ती श्रुतिरेषा स्वरूपस्य तत्रैव देशे सुलभत्वादन्यत्र गर्ति निषेधति। तथा "न तस्मात्प्राणाः" इत्याद्या च श्रुतिः तस्माद्विदुषो देहान्न प्राणा उत्क्रामन्ति, अपितु अत्रैव समवनीयन्ते प्रलीयन्ते इति वदन्ती विदुषो विज्ञा- नात्मनो गति निषेधति। गत्यर्थश्च मार्गोपदेशः । स गत्यभावे निर्गुण विद्यायामनर्थक इत्याशयः । ननु प्राणानामयं गतिनिषेधो न विज्ञानात्मन P.122-14 इत्याशङ्ग्याह-प्राणेति। अत्र हेतुमाह-न हीति। यथा बिम्बस्यैवा- दर्शाद्यपाधेर्बिम्बाद्गेदेन प्रतिबिम्बत्वम्, एवं ब्रह्मण एव प्राणोपाधेः ब्रक्षणो भेदेन विज्ञानात्मत्वम; तत्र प्राणानामगमने सत्युपाधेरभावाद्विज्ञानात्मत्वमेव नास्ति; कस्य गमन भवत्विति अर्थात्प्राणगमने विज्ञानात्मन एवागतिरुक्ता भवतीत्यर्थः । अत्राह-"न तस्मात्प्राणा उत्कामन्ति" इति जीवापादाना प्राणानामुत्क्रान्तिरनेन निषिध्यते, न देहापादाना। तेनायमस्यार्थ :- जीवमुज्झित्वा प्राणा नोत्क्रामन्ति, अपितु जीवेन सहैव देहादुत्क्रामन्तीति। एवं च "न तस्य प्राणा उत्क्रामन्ति" इति शाखान्तरश्रुतिरपि 'तस्य प्राणा: कुतो नोत्कामन्तिः किं देहात्ः उत देहिनः!' इत्यपेक्षायां "न तस्मात्" इति श्रुतिबलात् देहिन इति विशेषे स्थाप्यते। किंच प्राप्ति- पूर्वकत्वान्निषेधस्य "तमुत्कामन्तं प्राणा अनूत्कामन्ति" इति देहान्तरग्रह- णायाविद्ुषो योत्कान्तिः श्रुना, सा "न तस्मात्प्राणाः" इत्यनेन विदुषि निषिध्यते, न परब्ह्मप्राप्त्यर्था। तदुक्तम्-"देहान्तरार्था योत्क्रान्तिः सा तत्र प्रतिषिध्यते" इति। तेन विदुषोऽप्युत्क्रान्तिरस्तीति परविद्या- विषया अपि मार्गश्चुतयः । तथा च तत्मकरणेऽपि ताः पठयन्त इति। तदिदमसंबद्धम्; तथाहि-यद्यविदुषो योत्कान्तिः सा विदृषो निषिध्यते, तरहि सा देहाच्छूता कथं जीवान्निषिध्यतेः अथ देहादेव सोत्क्रान्ति- निषिद्धा; किं तु देहान्तरार्था, न बक्मप्राप्त्यर्थेत्युच्यते; ततोऽनेन देद्दान्त- रारथोत्कान्तिर्विदुषो निषिद्धा; ब्रह्मप्राप्त्यर्था तु केन विहिता न तावदने- नैव, वाक्यमेदप्रसङ्गात्। न चार्थाक्षेपसिद्धा, विनैव तया देदान्तरो- त्क्रान्तिनिषेधोपपत्तेः, ब्रह्मप्राप्त्युपपचेश्र । तथाहि-यदन्यत् दूरस्थं च, तदत्या माप्यते। वक्ष तु जीवस्य निज रूप सर्वगतं च; अतो नान्यत्,

नियोगकाण्ड: 251

न च दूरस्थम। अतः किं तत्र गत्या, येन सार्थादाक्षिप्येत? किंच "अत्रैव समवनीयन्ते" इति च तत्रैव देशे प्राणानां प्रलयमभिवदन्ती श्रुतिः विदुषोनुत्क्रान्ति सूचयति । अत्रेति ब्रह्मोच्यते, न देशविशेष इति चेत्; महाभिज्ञो भवान् शब्दवृत्तस्य! न हि 'राजा न गतः, अल्नैव तिष्ठति' इत्युक्ते यतो न गतः, ततो देशादन्यत् 'अत्र' इत्यु- च्यते। तस्माद्विदुषो ब्रह्मप्राप्त्यर्था नोत्क्रान्तिरिति व्यर्था मार्गश्रुतयः पर- प्रकरणेSपि पठिताः। यत्रार्थवत्यः, तत्र पूषानुमन्त्रणमन्त्रवत् दुप्यन्त इत्यलं प्रपश्चेन। किंविषया नाम ता मार्गश्रुतयः१ इत्यपेक्षायामाह-यत्र त्विति। P,122-16 सगुणविद्याविषयास्ता इत्यर्थः । न च निर्गुणविद्यान्यायेन तत्रापि तासाम- नुपयोग इत्यभिप्रायेणाह-तत्र चेति। परब्रह्म हि जीवस्य निज रूपम्, तच्च नित्यप्राप्तमेव सदविद्यया करस्थसुवर्णवदप्राप्तं विद्यया अविद्यानिवृत्तौ तत्रैव सुलभमिति न गतिमपेक्षते ; तेन युक्तस्तत्र मार्गश्रुतीनामनुपयोगः । कार्यबझ्मलोकः पुनः इतस्तृतीयस्यां दिवि तिष्ठति; तेन स दूरस्थः; तत्प्राप्तये आ्मवत् गतिमपेक्षत इति तत्र मार्गश्रुतय उपयुज्यन्त इत्यर्थः । कार्यब्रह्मलोकास्तित्वं श्रौतत्वेन दर्शयति-यत्रेति। कार्य च ब्रक्षलोकं येऽपि न परब्रह्मविदस्तेऽपि यान्ति। तत्र श्रद्धास्त्यतपसामुपासकानां कार्यब्रह्मलोंक श्रुत्या द्रव्यति-तथा चेति। ननु सगुणोपासकानामपि बह्मप्राप्तिरेव किं न स्यादित्याशङ्ग्याह-परेति। अत्र हेतुमाह-विद्ययेति। मृत्युमत्येतीत्यन्वयः । ननु सगुणोपासकानां कार्यब्रह्मलोकप्राप्तिश्रेत्, ततस्तस्य महापरलये नाशात् तेषां पुनरावृच्या माव्यम्; अथ कथम् "इमं मानवमावतै नावर्तन्ते" इत्यनावृत्तिश्रुतिरिति पृच्छति-अपुनरावृत्तीति। अत्र मत- मेदेनोत्तरमाह-अत्रेति। तत्प्रपश्चयति-तदिति; कार्यब्रम्मलोकस्थानं निर्दिशति; तत् कार्यब्रह्मलोके स्थानं प्राप्य तत्रोत्पन्नसर्वोपाधिनिर्मुक्तबक्- तच्वविज्ञाना महाप्रलये प्राप्ते क्रमेण परं पदमश्नुवते इति तेषामपि पुनरा- वृच्यमावात् अपुनरावृत्तिक्ुत्युपपत्तिः । अत्र वाक्यं पठति-यथेति । वेदान्तविज्ञानेन सुनिश्चितोऽ्थों येषां ते तथोका:, उत्पन्नवाक्यार्थमात्रज्ञानाः,

252

अनुत्पन्नाद्दयात्मसाक्षात्कारा इति यावत्। अत एव सहसा न मुच्यन्ते, अपितु कार्यव्रह्ालोकं गत्वानन्तरं मुच्यन्ते। "ते ब्रह्मलोकेषु" इति पर- मेव ब्रह्मोच्यते; अतस्तत्प्राप्तिरेवानेन कथ्यते, न कार्यब्रह्मलोकप्राप्ति- P.123-14 रित्याशङ्डचाह-ब्रह्मेति। परं ब्रह्मैकमनवयवं च। अतस्तस्य न खतो नाप्यवयवद्वारण बहुत्वमवकल्पते; कार्यबह्मलोकस्तु यद्यप्येकः, तथाप्यवयव- बहुत्वेन तत्र बहुवचनमुपपद्यते; तेन स एवोच्यते, न परमित्यर्थः । अत्र केचित् ग्रहैकत्ववद्वहुत्वमविधेयत्वादविवक्षितम्; अतः परं ब्रह्मैवात्र ब्रह्मलोकमित्याहुः; तदयुक्तम्; परान्तकालप्रतीक्षणात; न हि विदुषां महाप्रलयकाले परब्रह्मप्राप्तिः, अपितु देहपातानन्तरमिति तेषामप्यभिमतम्। तथाच सृत्रम्-"पाते तु" इति। लोकशब्दश्व भोगभूमौ मुख्यो न परब्क्षणि : आधारत्वमपि तस्यैव कार्यबह्मलोकस्य निवासस्थानत्वात् घटते। तस्मात्कार्यब्रह्मलोकनिर्देश एवायम्। एवं च सति बहुवचनमप्ि कथचिदवकल्पत इति तदपि लिङ्गस्थानीयमुक्तमित्दोषः। सर्वमिदं कर्त्रादि ब्रह्मेत्युपासनादिति; योगशब्देन उपासनामात्रमुच्यते, न तच्चज्ञान- मित्युक्तं भवति। अत एव कार्यब्रह्मलोकप्राप्तिः फलम्। अत्रैवार्थे स्मृतिमाह-तथाचेति । बह्मलोकं गतास्ते सरवें कृतात्मानः संस्कृतबुद्धयः परस्य प्रधानस्य ब्रह्मणोडन्ते अधिकारसमाप्तौ यदा प्रतिसंचरो महाप्रलयो भवति तदा ब्रह्मणा सह परं पदं प्रविशन्तीत्यर्थः । अन्ये तु अनावृत्ति- श्रुतेरिममर्थ मन्यन्ते-यथा कर्मिणो धूमादिमार्गेण चन्द्रलोकं गतारते तल पतनकालपर्यन्तं स्थित्वा भुक्त्वा भोगांस्तस्मिन् स्थित एव निवर्तन्ते, नैवं स्थिते ब्रह्मलोके तत्र गतानां तत आवृत्तिः; अपितु ब्रह्मलोकप्रलयपर्यन्तं तत्रैव तिष्ठन्ति । न च वाच्यम्-तथापि तत्प्रलये तेषामावृत्तेः कथमना- वत्तिश्रुतिरिति ; यतस्तस्मिन् सति न तत आवत्तिर्भवति ; तत्प्रलये तु स एव नास्ति; कुतस्तत आवृत्तिः१ अतश्रेवमनावृत्तिः भ्रयते। यत्र तु 'तत्प्रलये हिं तत आवृत्तिः' इति पाठः, तत्र ततः प्रलयात् प्रागावृत्ति- र्नास्ति, ततश्रानावृत्तिः श्रयत इत्यथेः । तथाच "इमं मानवम्" इति "इह नावर्तन्ते" इति 'इमम् इह' इति विशेषणम् अस्यां संनिहि- तायां वर्तमानसष्टावनावृत्तिमाह। सर्वथानावृत्तौ दुर्योजमेतत्। "अमृतत्व- इति चामृतत्वं ये मराणिनः प्रलयादर्वागेव म्रियन्ते तानपेक्ष्य।

नियोगकाण्डः 253

महाप्रलये म्रियमाणानामपि तेषां देवानामिवामरत्वमुपपद्यते। तथा च "आभूतसंछवं स्थानम्" इति स्मृतिः यावद्धतग्रामस्यावस्थानं तावदमृतत्वम्, प्रलये त्रियन्त इत्याह। यत्तु मन्यते-ब्रह्मणः प्रादेशिकोऽयं भूतभौतिकाविकारो न सार्वत्रिकः।P.124-5 तेनाविकृतोऽप्यस्य प्रदेशोऽस्ति। तथाच "यदतः परः" इत्यादिका श्रुतिः अतो दिवः परस्ताजंडैर्विकारैरनभिभूतमात्मज्योतिर्दीप्यमानं दर्शयति। तत्रैतस्य च मुक्तिः । 'अतोऽस्ति मार्गश्रुतीनां परब्ह्मप्राप्तावुपयोग इति न कार्यब्रह्मविषयतेति। तन्निरूप्यम्-न तावदनुत्पन्नाद्यज्ञानस्थायं मार्गोपदेशः' ब्रह्मविदः श्रवणात्। योऽप्युत्पन्नाद्दयात्मविद्यः, तस्यापि विद्यया निःशेषाविद्यानिवृत्तौ तज्जस्य भेदप्रपश्वस्थ सर्वत्र विलयादिहाप्य- विकृंत ब्रह्म सुलभमिति न तत्प्राप्तयेऽन्यत्र गतिरुपयुज्यते। अतो न तदर्थों मार्गोपदेश इति कार्यब्रह्मलोकविषयतैवास्य युक्ता। यापि मधु- नदीनिदर्शनेन जीवब्रह्मणोरविभागश्रुतिः, सापि यथा मधुनि कुसुमरसानां यथा च समुद्रे नदीनां संसगे द्रव्यत्वेन परस्परमविभाग:, तथा जीवब्रक्षणो- रित्येवंपरा न भवति, तयोरसंसर्गिद्रव्यत्वाद; अपितु यथा तत्र विवेकेन ज्ञानाभाव: तथा जीवबह्मणोरपीत्येवंपरा; किंचित्सादृश्येनापि ढष्टान्तो पादानात्। तथा सृष्टिश्रुतीनां सृष्टिपरत्वे सृज्यमानप्रपश्चसत्यत्वादद्वैतहानिशङ्का निवृच्यर्थ ता अपि प्रसङ्गतो व्याचष्टे-सगेति। ता अपि न सृष्टि पराः; आत्मैंको जगतस्तत्वम्, न ततोऽन्यत् द्वितीय जगदस्तीत्येतत्प्रति- पत्तिपराः । तेनात्मैकत्वानुग्रहस्तासामर्थो व्यवस्थाप्यः, नान्यथा । आत्मै- कत्वं वाक्यार्थीभूतं विरुध्यते। कथं तासामात्मैकत्वपरत्वमुच्यते? "कस्मिन्ु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति" इत्युपक्रमः । यदि च आत्मैकः सर्वस्य तच्वं न तच्वान्तरमस्ति, तदा आत्मनि ज्ञाते सर्व- मिद ज्ञातं भवति, नान्यथा । तेनात्मैकत्वेनोपक्रम इति गम्यते। तथा "सदेव सोम्य" इत्यत्र "एकमेवाद्वितीयम्" इत्येकत्वेनोपक्रमः । तथा "ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्" इत्येकत्वेनोपसंहारः। तेनात्मैकत्वप्रतिपत्तिपरमिंद वाक्यम्। तत्र यदि भूतसृष्टिरपरा सत्यतया प्रतिपाद्येत, ततो वाक्य- भेदः स्याद्। अतो यथोपांशुयाजवाक्ये "जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते

254

यदन्वश्चौ पुरोडाशौ" इत्युपक्रमात् "उपांशुयाजमन्तरा यजत्यजामित्वाय" इत्युपसहाराचैकवाक्यत्वे अवगते तन्मध्यवर्तीनि "विष्णुरूपांशु यष्टव्यः" इत्यादीनि वचासि वाक्यभेददोषात् पुरथग्विधत्वमलभमानान्युपांशुयाजशेष- त्वात्, तदानुगुण्येन 'ईदृशोऽयमुपांशयाजो महाभागो यस्मिन्निज्यमाने विष्ण्वादयोऽपीष्टा भवन्ति' इत्येवमुपांशुयाजस्तुत्यर्थतया व्यवतिष्ठन्ते, तथा सृष्टिश्रुतयो वाक्यार्थभूतसृज्यमानप्रपश्चाभेदप्रतिपत्तिपराः । यत एकत्वेनैवो- पक्रमोपसंहारौ सर्वत्र श्रुतौ, येन च तौ श्रुतौ"स एव वाक्यार्थः, यश्च वाक्यार्थः स एव प्रधानम्, यच्च प्रधानं तदर्थमेवान्यद्युक्तम्। अफलं च भेदज्ञानम्। आत्मैकत्वज्ञानं तु दृष्टेन च शोकादिनिवृत्तिफलेन फल- वत्। अतः 'फलवत्संनिधावफलं तदङ्गम' इति न्यायेनाप्यैकात्म्यपरत्वं सृष्टिश्रुतीनाम् । तत्र विशुद्धेत्यादिना फलस्य दष्टत्वमुक्तम। "तत्र को मोह." इत्यादिना श्रुतत्वमिति विवेकः। सर्गश्रुतयः एकत्वोंपायतया P.126-7. व्यवतिष्ठन्त इत्युक्त्तम, तदुपायत्वं दर्शयति-उपायत्वं चेति। नेदमस- न्मूलमिति "कथमसतः सज्जायेत" इति श्वत्यर्थ उक्तः । अद्वितीयेक- सन्मूलमिति तु. "सदेवेदमग्र आसीदेंकमेवाद्वितीयम्" इीत श्रुत्यर्थः । नन्वेवं कार्यकारणयोमेंदात् कथमात्मैकत्वमित्याशङ्ड्च्याह-कारणेति । स्यादेवं यदि तयोव्यतिरेकः स्यात्; स एव तु नासि्त; 'मृदयं घटः' इत्यमेदप्रतीतेरिति भावः । इदमिति ; जगदित्यर्थः । अत्र दृष्टान्तमाह- घटादीति। यथा मृद्रूपेण घटादीनामेकत्वम्, एवं सद्ूपेण जगत इत्यर्थः ।

ननु यदि सन्मूलं जगत् ततो मुख्य एव कार्यकारणभाव उक्तः स्यात्। अतश्र प्रपश्चसत्यता। तत्र चाह्वैनहानिरित्यभिप्रायेण चोदयति- नन्विति । परिहरति -- नेति । एतत्प्रपश्चयति-न रवल्विति; एकत्वावतारो पायत्वं विवृणोति। तदुक्तम्- "मृल्लोहविस्फुलिङ्गादैः सृष्टिर्या चोदिता श्रुतौ । उपायः सोऽवताराय नास्ति भेद: कथंचन ॥" दति । भेदामिनिवेशातिशयात् सहसैवामेदं बोडुमशक्तः सदुपादानतया सद्पेणाभिझ्नं जगत् घटादिवन्मृद्ूपणेति प्रतिबोध्यत इत्युक्तं भवति। ननु

नियोगकाण्ड: 255

मुख्य एव कार्यकारणभाव एकत्वावतारोपायो भविष्यति; तथापि प्रपश्- सत्यता न व्याहन्यत इत्याशङ्कयाह-स चति। स च मुख्य एकत्व-P.125-18 विरोधी; तेनामुख्यो गृद्यत इत्यर्थः ।

ननु मुख्येऽपि कार्यकारणभावे, कार्यात्मना नानात्वं कारणात्मना चैकत्वमिति नैकत्वर्य कश्विद्विरोध इत्याशङ्कच तन्निषेधयति-एकमिति । किंच यदि कार्यात्मना नानात्वं ततः कार्यस्यापि सत्यत्वात् "तत्सत्यम्" इति तच्छन्दोक्तस्य कारणस्यासाधारण्येन सत्यत्वं श्रुतिरनावधारयेत् ; अव- धारवति च। अनो न कार्यात्मना नानात्वमित्याह-तत्सत्यमिति। ननु कार्येऽपि सत्यश्रुतिरस्ति : यथा-"मृत्तिकेत्येव सत्यम्." इति "प्राणा वै सत्यम्" इनि च । उच्यते-यथा अन्तरतमे मुख्य आत्मनि विवक्षिते "अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः" इत्यात्मशब्दोक्तं बोधयितुं प्राणमयादिषु प्रयुज्यते; न चैतावता तेषां मुख्यमात्मत्वम्, तथा मूलकारणमुख्यसत्यत्व विवक्षया मृत्तिकायामज्ञसिद्धसत्यत्वे कारणे प्राणेषु चासिद्धसत्यत्वेषु "तेषा- मेष सत्यम्" इति मुख्यसत्यविवक्षपा सत्यशब्द: प्रथुक्त इत्यदोषः । कार्यात्मना नानात्वाभावे श्रुतिद्वयमपरमाह-अन्यत्रेति । अत्रैव हेत्वन्तर- माह-भेदेति । 'एकत्वमविराधिन' इत्यन्न वर्णितमत्र स्मर्तव्यम्। तस्मादेतत्समस्तश्रुत्यविरोधेन यथा विम्बात्प्तिबिम्बानि विकल्पाः, वर्णेभ्यक्ष पदानि विकल्पाः, तथा जगद्विकल्पस्यात्मोपादानम् । तथा सृष्टिश्रुति- वैर्ण्यत इत्याह-एतदिति। दृष्टान्तद्वयं विवृणाति-यथा हीति। यथा विम्बात् प्रतिबिम्बानि संभूतानीत्युच्यन्ते न च तानि परमार्थतः सन्ति, तथा "आत्मन आकाश: संभूतः, आकाशाडायुः" इत्युच्यत इति। किंच समेऽपि सृष्टिश्रुतिरस्नि; न च तावता तत्र रथादीनां सत्यत्त्म् । तद्वदेषापि मूतसृष्टिर्भविष्यति, आत्मैकत्व प्रतिपत्तिनरत्वादित्याह-अपिचेति। किंच रयादपि मूतसृष्टिः पारमार्िकी, यदि सयमेव वाचारम्भणश्रुत्या "मृत्तिकेत्येव सत्यम् " इति कारणमात्रस्य सत्यत्वमवधारयन्त्या पारमा र्िकी सोक्ता ; न चैतदस्तीत्याह-स्वयमिति । एवं सृष्टिश्रुतीनां गतिमुक्ता ऐश्वर्यश्रुतीनामाह-ऐश्वर्येति। सगुण- विद्यायां स्वर्गादिस्थानीयं फलमिहानेकधादिमावः श्रूयते; न तु मोक्ष :; स

256

हि निर्गुणविद्यानिमित्त इत्यर्थः । कथं पुनस्तत्रापि क्वचिद्पुनरावृत्तिस्मृति- P.126-10 रित्याशङ्क्याह-यदपीति। द्वयी गतिरिति; क्रममुक्त्यभिप्रायं वा वर्तमान- सर्गानावृच्यभिप्रायं वा अनावृत्तिश्रवणं व्याख्यातमित्यर्थः ।

ऐश्वर्यश्रुतिषु मतान्तरमाह-अन्य इति। यतो ब्रह्म सर्वात्मकं, सर्वेश्वरं, सर्वोपभोगानां च भोक्तू, सर्वज्ञं, देवाद्यानन्दाक्ष ब्रह्मानन्दस्य मात्रा, अतो यत्किचिदीश्वरत्वादि ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु भूतेषु तत्सर्व ब्रह्मणणि, यच्च ब्रह्मणि तत्सर्वमाविर्भृतब्रह्मस्वरूपो विद्वान ब्रह्मणः सर्वात्मत्वात् आमोति, तेन "स्वीन्कामानामोति" इत्यादि तस्य स्वरूपाविर्भावलक्षणमोक्षप्रशंसार्थ- मुच्यत इत्यर्थः। ननु यद्याविर्भूतब्रह्मस्वरूपो विद्वान् सर्वात्मत्वात्सर्वकामा- नामोति, ततः सर्वात्मत्वादेव सर्वभृतगतशोकाद्यवामुयात्; ततश्ष मोक्षे दुःखमपि स्यादित्यभिप्रायेण चोदयति-नन्विति । परिहरति-नेति । ब्रह्मणो रूपं विद्वानामोति ; शोकादयस्तु न ब्रह्मणो रूपमित्यर्थः । अत्र हेतुमाह-अविद्येति। ज्ञानैश्वर्यादयश्र ब्रह्मणो रूपम; तेन ब्रह्मप्राप्तौ प्राप्यत इति युक्तमित्याह-ज्ञानेति । कुतः पुनर्ज्ञानादीनां ब्रह्मरूपत्वं गम्यत इत्याह-विज्ञानमिति । "नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा" इति च ज्ञानरूपत्वे, "एतस्य" इत्यानन्दात्मत्वे, "सर्वस्येश्ञानः" इति चैश्वर्या- त्मत्वे श्रुतिरिति विवेक: । तदेवं शोकादीनामविद्याध्यस्तत्वात् ज्ञानादीनां च ब्रह्मरूपत्वात् युक्तं यदाविर्भूतबह्मस्वरूपो विद्वान् ज्ञानादीनश्नुते, न शोकादीनित्याह-तथाचेति। अत्र चोदयति-नन्विति। तत्परिहरति- नैतदिति। दष्टान्तौ विवृणोनि-सिद्धेनेति। ननु प्रकाश्यानधीनेऽपि प्रकाशरूपे ब्रह्मणोSद्दयत्वादसति सर्वस्मिन् कथं सर्वज्ञत्वमित्याशङ्कयाह- तथाचेति। तथाच सति प्रकाश्यानपेक्षे ब्रह्मणः प्रकाशरूपत्वे सति, तच्वतः सर्वामावेऽपि अविद्यावस्थायां सर्वस्य प्रपश्वस्य "तस्य भासा" इत्यादिश्षुतिसिद्धात्मचैतन्येनावभासत्वात् आत्मनः सर्वज्ञत्वमित्यर्थः । एव- मद्दये ब्रह्मणि सर्वाभावे सर्वेश्वरत्वानुपपत्तिमाशङ्कय तदुपपादयति- सर्वेति। अत्राप्यविद्यावस्थायामेव ब्रह्मेन्द्रादीनामीश्वराणां यथायथं स्वेषु स्वेष्वीशितव्येषु यदैश्वर्य तत्सर्वं ब्रह्मणः सर्वात्मत्वात् तदैश्वर्येणैवेति तस्य अर्वेश्वरत्वमित्यर्थः । "एष भूतािपतिः" इत्यादावपि एषैव योजनेत्याइ-

नियोगकाण्ड: 257

एवमिति। तत्राप्यविद्यावस्थायामेव भूतेषु लोकेषु च ब्र्ेन्द्रादीनां यदै-P.127-14 श्वर्यं तत् कर्मोपासनाविशेषेण परमेश्वरस्यैव सर्वात्मना तेष्ववच्छिन्नमभि- व्यक्तम्। तेनेन्द्रादीनां यदैश्वर्य तत् "एष भूनाधिपतिः" इत्यादिना परमेश्वरस्योक्तमित्यर्थः। एवमाविमूताद्वयब्रक्मस्वरूपं प्रति सर्वस्य स्वर्गादेः कामस्यामावात् सर्वकामावाप्तिश्रुतेरनुपपन्नत्वमाशङ्कय तामप्युपपादयति- सर्वेति अत्राप्यविद्याभूमावेव कर्मणो यान्यान्कामानाप्नुवन्ति तेषु तेषु य आनन्दाः, ते "एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुप- जीवन्ति" इति श्रुतेः ब्रह्मानन्द एव। अतश्च ब्रम्म प्राप्तो विद्वान् तत्सर्वा- नन्दानाप्रोतीति "सर्वान्कामानवामति" इत्युच्यते। न तु सरूपेणैब सर्वकामानवामोतीत्यर्थः। एतामेव योजनां श्रुत्यन्तरेऽप्यतिदिशति- एवमिति। अत्र दृष्टान्तमाह-यथेति। दृष्टान्तासिद्धिमाशङक्य तत्साध- यति-न हीति। द्वितीयेन हि क्रीडा मिथुनीमावश्र भवति। न चाइ्यं बक्म प्राप्तस्य द्वितीयमस्ति। तेनात्र यथा मिथुनीभावानन्दप्राप्त्या "आात्ममिथुनः" इत्युक्तम्, तथा "रममाणः स्त्रीभिः" इत्याद्यपि यथोक्कत- न्यायेन तदानन्दप्राप्त्योक्तमित्यर्थः । ब्रक्ण एव यानि ज्ञानादीन्यनव- च्छिन्नानि तान्येव कल्पितावच्छेदानि भूतेषु, नान्यानीतीममर्थ गीतया द्रव्यति-यतश्नेति। यत एव ब्रह्मण एव ज्ञानानन्दादीनि यान्यनव- च्छिन्नानि तान्येवाव्छिनानि सर्वभूतेषु । अत एव यत्र यत्र भृतेषु ज्ञानादीनां नात्यन्तमवच्छेद: अल्पीभावः, तानि व्यासादिभूतानि ज्ञाना- दीनां समुत्कर्षात् भगवतः प्रत्यासन्नानि, मगवान् "मुनीनामप्यहं व्यास:" इत्यात्मत्वेनोक्त्वा "मुनीनाम्" इत्यादि यदुक्तं तत् "यद्यद्विभूतिमत्स- ववम्" इत्युपसंजहारेत्यर्थः। परमात्मज्ञानमेवानवच्छिन्नं सत् दर्शनादि- व्यवहारहेतुरिति गभ्यत इति ज्ञान प्रति विशेषेणाह-तथेति। तथा सर्वभूतदर्शनश्रवणादीनां परमात्मज्ञाननिबन्धनत्वम् "अदष्टं द्रष्ट" इत्या- दिषु श्रुतमित्यर्थः ।

एवं सर्वज्ञत्वादिकमुपपादय तत्र मतान्तरमाह-अन्य इति। नामरूपे शब्दार्थावाश्रयौ यस्य स तथोक्तः। ध्यानमेवाध्यानम्। तत्र दष्टान्त- माह-यथेति। तदुपपाद्यति-न हीति। समहिमप्रतिष्ठस्येति। भाषारा- 17

258 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

P,128-10 नपेक्षत्वमाह। देशविशेषः आदित्यमण्डलं स्वरूपं च हिरण्मयादि। ननु परब्रह्मण एव देशविशेषो रूपं चोक्तमिति कुतोऽयं गम्यत इत्याह- पर इति। श्रुतिमाह-उदित इति। पाप्मशब्देन पुण्यमप्युच्यते; तेन सर्वेभ्यः पुण्यपापेभ्य उदित उत्क्रम्योर्ध्व वा गतः; तैरसंसृष्ट इति यावत्। पुण्यपापासंस्पर्शश्च "अन्यत्र धर्मात्" इति परस्य श्रुतः । तस्मा- त्परस्यैवैष देशविशेषो रूपं च श्रुतम। न च ते तस्य विभोररूपस्य च संभवतः । तेन ध्यानं तेन रूपेण विधीयते। तथा सर्वज्ञत्वाद्यपि द्रष्टव्यमिति । तदेवं स्वरूपाविर्भावलक्षणे मोक्षे मार्गादिश्रुतीस्तद्विरुद्धार्थाः तथा अन्याश्र प्रसङ्गागताः समाघाय तमेव मोक्षं प्रतिष्ठापयति-तदेव- मिति। ब्रम्मात्मन इति ; ब्रक्षैव आत्मा यस्य विदुषः स तथोकतः, तद्ूपा- विर्भाव इत्यर्थः । सा च तत्माप्तिरात्मनो ज्ञानस्रूपत्वाद्दिद्यैवेत्याह-सा चेति । एवं स्थिते 'न साध्यो मोक्षो न च विद्याया अन्यः' इति यदुक्तं तदुप- संहरति-तस्मादिति। मतान्तरमाशङू्यति-अथेति । उक्तेऽर्थे प्रमाणमाह-श्रूयत इति । ननु पाप्ममात्रस्य विद्यया दाह: श्रुतः, न पुण्यस्य; तदपि च बन्धहेंतुः।

सावद्येति। सावरधं सदोषं फलं यस्येति विग्रहः । दोषश्र संसारा- नुबन्धित्वं पतनादिहेयवश्वं च । पाप्मशब्देन पुण्यमप्युच्यत इत्यत्रार्थे हेत्वन्तरमाह-अन्यत्रेति । सुकतदुष्क्वतोपक्रमः पाप्मशब्दस्तत्र ह्योरपि तयोरवर्तते यत इत्यर्थः । यदि च कर्मक्षयमन्तरेण मोक्ष: स्यात् ततें। नासैौ साध्येत; न चैतदस्तीत्याह-न चेति। फलैकविनाश्यत्वात् कर्मणो नादत्तफलस्य निवृत्तिः ; अतः कथं विद्यया ततक्षय इत्याशङगयाह- प्रायश्चितानामिति। गोवधादिदोषसंयोगेन प्रायश्चितान्याम्नायन्ते; न च तन्निमित्तमात्रमित्युक्तम् । अतो दोषक्षयहेतुत्वमेषां गम्यते। तेन प्रायश्चित्ते- नादत्तफलमेव पापं कर्म क्षीयते। तथा विद्यया बन्घहेतुकर्मक्षय इत्यर्थः। ननु बन्धहेतुकर्मक्षयश्रेत विद्यासाध्यो न तार्है विद्यातो मुक्तिरित्या- शंक्याह-सैवेति। एवं च स्वरूपाविर्मावो मोक्ष इत्यपि प्रत्युक्तम्।

नियोगकाण्डः 259

ननु कर्मक्षयस्य विध्ाकार्यत्वे कार्यत्वात् धटवत् अन्तवच्वं स्यात् ; अतक्ष पुनः कर्मप्रादुर्भावात् मुक्तस्य पुनर्बन्धः स्यादित्याशक्याह-एवमिति। न हि घटध्वंसो विनाशी, घटस्य पुनः प्रादुर्भावादर्शनादिति भावः । P. 129-5

एवं परमतमुपन्यस्थ दूषयति-तत्रेति। प्रायश्चित्ते या न्यायदिक् तया। बन्धहेतोः कर्मण उच्छेद: क्षयो न भवति; यतः सर्वाविद्याप्र- विलये छेद्यं कर्म नावशिष्यत इति। तत्र हेतुमाह-बन्धेति। बन्धहेतुः कर्म अविद्योपादानत्वात् अविद्यासभावम्। तत्र विद्यायां सत्यामविद्या कात्स्न्येन प्रणष्टा। तेनाविद्यानिवृत्यैव तदात्मबन्धहेतुरपि निवृत्त इति न पृथक् छद्यमवशिष्यत इत्यर्थः । विद्योत्पत्तिरेवाविद्यात्मकबन्घहेतुनिवृत्तिः । अतो न सा तत्साध्येति भावः । वृत्तिः स्पष्टार्था। अविद्योच्छेद्देन कर्मोच्छेदे लिंद्गं दर्शयति-यतक्चेति। अविद्योच्छेदने उच्छिध मानाभ्यां संशयविपर्ययाभ्यां सह कर्मणाम् "भिद्यते हृदय ग्रन्थिः" इत्यत्र संख्यानमविद्योच्छेदेन तेषामुच्छेदं सूचयतीत्यर्थः ।

मत्र चोदयति-नन्विति। अत्र दोषमाह-तस्थेति। उत्पन्नज्ञानस्य तावदेव चिरं कालविलम्बो यावद् देहेन विमोक्ष्यते। छान्दसस्तकारलोपः। अथ देहविमाक्षानन्तरं ब्रह्म संपत्स्यत इत्यर्थः। कस्य नामेयं श्रुतिर्न बाध्यते इत्यत्राह-यस्यति। यस्य कर्मक्षयह्ेतुर्विद्या शास्त्रात् गम्यते, तस्य शास्त्रानुसारेण केषांचित्कर्मणां विद्यया क्षयः, केषाचिदुपमोगेनति व्यव- स्थोपपद्यत इत्यर्थः। शास्त्रानुसारमाह-तत्रेति; तस्मिन् पक्ष इत्यर्थः। तत इति; विद्यात इत्यर्थः। अविशेषेणोत्सर्गतो विद्यया सर्वकर्मक्षयपाप्ती स मुक्तर्देहपाता वधित्वश्रुत्यापोद्यत इत्यत्र हेतुमाह-न हीति। सर्वेषां कर्मणां विद्यया क्षये विदयोदयानन्तरमेव मुक्ति: स्यात; अतो देहपातप्रतीक्षा नोपपद्येत; श्रूयते चासौ। अतः केषांचित् कर्मणां भोगेन क्षय इति गम्यत इत्यर्थः । आचार्यजुष्टश्वायं मार्ग इत्याह-तदुक्तमिति। अनारब्धकायें अप्रवृत्तफले वर्तमानदेहानारम्भके पुण्यपापे पूर्वोपात्ते विद्यया क्षपयित्वा, 17A

260 ब्रक्षसिद्धिव्याख्या

इतरे तु आरब्धकार्ये तदवधर्मुक्तेर्देहपातावधिश्रुतेर्भोंगेन क्षपयित्वा ब्रह्म संपद्यत इति सूत्रार्थः ।

यस्य तु कर्मफलव्यवहारं दृष्टेनैव विद्योच्छिनत्ति, तस्य विद्यया सर्वाविद्योच्छित्तावविशेषेण सर्वकर्मोच्छेदादनन्तरमेव मुच्येत; अतश्ष देह- P.180-6. पातावधिश्रुतिर्बाध्येतेत्याह-विद्ययेति। तत्परिहरति -- नैष इति। एष देह्वपातावधिश्रुतिबाधदोषो नास्तीत्यर्थः । तत्र हेतुमाह-न हीति। यदीयं श्रुतिर्देहपातावर्षि चिरकालताविशिष्टत्वं च मुक्तेबृयात्, ततः स्यादेष दोषः; न त्वेदस्तीत्यर्थः । कि नामाहेत्यपेक्षायामाह-किं त्विति। अत्र ढष्टान्त माह -- यथेति। यथा कश्चित् 'क्षिप्रतरं गच्छ' इति नियुक्तः क्षिप्रतरत्वं प्रतिपादयन्नाह-'तावदेव मे चिरं यत् स्नातो भुञ्जानस्य उपानहौ वा क्रम माणस्याश्वं वारोहतः' इति, तथेयमपीत्यर्थः । यदि तु चिरत्वमात्रं श्रुतौ विवक्षितं स्यात् ततश्चिरमित्येव ब्रूयात, न तु तावदेवेत्यवधिविशेषम्। देह्पातावधि तु दर्शयन्त्याः श्रुतेरयमभिप्रायः-यदविद्याजेन देहेन विद्यया अविद्यानिवृत्तावनन्तरमेव पतितव्यम्, अतः क्षिप्रमेव मुक्तिरिति। एवं क्षैप्यूपरता श्रुतेलक्ष्यत इत्याह-अन्यथेति । उपसंहरति-अत इति । न प्रतीक्षणीयमिति ; भोगेनारब्घकर्मक्षपणं न प्रतीक्षणीयमित्यर्थः । यदा चानन्तरमेव मुक्ति:, तदा देहपातमन्तरेण तदसंभवान्नान्तरीयकत्वाददेहपातो- डप्यनन्तर भवत्येवेत्याह-देहेति।

अस्यास्तावच्छूतेर्थान्तरमाह-अथवेति। उभयविधौ दाषमाह- अन्यथेति । तदेवं सति यः श्रुतेरर्थः संपध्ते तमाह-तत्रेति। अन्यतः प्राप्त कस्यचिन्मुक्तश्चिरत्वमनूद्य देह्विमोक्षणमवधिविधीयत इत्यर्थः ।

तत्र पूर्वस्मिन् श्रुत्यर्थ चोदयति-नन्विति। विद्योदयानन्तरं मुक्तौ स्थितः प्राज्ञः पतितदेहत्वान्नास्त्येव; कस्य लक्षणमुच्यतेः इत्यर्थः । द्वितीयेSपि श्रुत्यर्थे चोदयति-द्वितीयेऽपीति । विद्यातः सर्वकर्मक्षये कर्मजस्य शरीरस्यानन्तरमेंव पातान्न कस्यचिन्मुक्तेश्िरत्वमस्ति; अंतो न तदनुवादेनावधिविशषविधानमुपपद्यत इत्यर्थः । तत्राद्यं चोद तावत्परि- हरति-उच्यत इति। विगलितायां निखिलायामविद्यार्या सिद्ध:, विगलित'

नियांग काण्ड: 261

निखिला अ्रविद्या यस्यां विद्यार्या तया वा सिद्धो विगलितनिखिवलाविद्य:

मुच्यनें, न स स्थितप्रज्ञः; किंत्वद्यात्मसाक्षात्कारप्रकारस्य साधक एवा- वस्थाविशेषं प्राप्तः सिद्धेः किंचिदर्वाचीनायामवस्थायां वर्तमानो यः सिद्ध- प्रायो नाद्यापि सिध्यति स स्थितप्रज्ञः । तस्य चापतितदेहस्य लक्ष- णाभिधानं युक्तमित्यर्थः । द्वितीयं चोदं परिहरति-न चेति। आरब्घ-P.180-21 कार्यकर्मानपेक्षणे यत्सिध्यति, तदाह-तत्रेति। भोगेन कर्मक्षयापेक्षायां सर्वस्य चिरेणैवापवर्गः । तदनपेक्षार्या च कस्यचित्तत्कालः, कस्यचिच्चिरेण; यस्य चिरेण तस्य चिरत्वमनूद्यावधिविशेषविधानमुपपद्यत इति भावः। ननु यदाप्यारब्धकार्यकर्मक्षयं भोगेन न प्रतीक्षते, तदापि विद्यया अविद्याजकृत्सकर्मनिवृत्तौ तज्जन्यदेहस्यानन्तरमेव वियोगः; अतः कथ कस्यचित् चिरकालोऽपवर्ग इत्याशङ्कयाह-यथेति । तत्संस्कारादिति; तच्छब्देन भयं कम्पादि चोच्यते। भुज्यमाने विपाके प्रारब्घकार्यस्य कर्मण: फले 'अहं शरीरी भोक्ता, इदं भोग्यम्' इति यः संस्कारो जातः, तस्यानुवृत्तिः, तन्निबन्धनेत्यर्थः। संसकारात्कार्यानुवृत्तौ दृष्टान्तमाह- कुलालेति।

अत्र चोदयति-नन्विति। तत्र च दोषमाह-तथाचेति। अथै- तद्दोषमयात् भोक्कादिविभागदर्शनस्याविद्याहेतुकस्य विद्यया अविद्योच्छेदाद- ननुवृत्तिरित्युच्यते, तदा क्षणमपि न ओोकादिविभागदर्शनं स्यादिति स एव देहपातावधिश्रुतिविरोधः । सैषा उभयतो दोषादुभयतःस्पाशा रज्जुरित्युपमयोच्यत इत्याह-अथेति। तत्राननुवृत्तिपक्षमनभ्युपगम्यैवानु वृत्तिपक्षोक्तदोषं परिहरति-उच्यत इति। न च मूलकारणेति। मूल- कारणं भयं ततो यथा कम्पादि सामिनिवेशं प्रबलतर तथा तत्सस्कारा- दित्यर्थ: । एतच्च यथा कर्मणो मूलकारणस्य फलं साभिनिवेश न तथा तत्संस्कारफलमिति वक्ष्यमाणविशेषोपयोगितयोक्तम्। तत एवेति ; रज्जुत्व- दर्शनादेवेत्यर्थः। ननु क्षणिकं तत, अतः कथं क्रमेण निवृत्तिः! उच्यते-यथा यागादेः क्षणिकादपूर्वाघानद्वारेण फलसिद्धि:, तथा तत्व- दर्शनादपि संस्काराधानद्वारेण भयसंस्कारनिवृत्तिरित्यदोषः। स्वयमेव

262 ब्रह्मसिद्धिव्यार्या

वेत्यन्र चक्रभ्रमणसंस्कारो दष्टान्तः । एतच्च सर्वं 'न च भयविगमंS- व्यनुवृत्तिरित्यतावता चिरकाला भवति' इत्येतदुपयोगितयोक्तम्। स्वयं वत्यत्र क्रमेणेत्यनुवर्तते। ननु क्षणिकस्य सहतुका नाशो ढष्टः; तत्कथं स्वयमित्युच्यते; चक्रसंस्कारोऽपि फलविनाश्येव। अथ करभूभागादि- स्पर्शवद्रव्यसंयोगाद्वा नश्यतीत्यसिद्धो दष्टान्तः । उच्यते-को वा ब्रूते न सहेतुक इतिः काल एव हेतुर्भविष्यति; अत एव क्रमेणेत्युक्तम् । ढष्टं च कालस्यापि सूतकदोषादिविनाशकत्वम्। तथेहापि भविष्यति। कथं तार्है सयमित्युक्तम्: प्रयम्नान्तरानपेक्षमात्रविवक्षयोक्तमित्यदोषः । एवं P.131-16 दृष्टान्तं प्रसाध्य दार्श्टान्तिके योजयति-तथेति। कर्मसु चारब्धकार्ये- ष्वनारब्धकार्येष्वित्यत्र 'निवृत्तायाम्' इति लिङ्गवचनव्यत्ययेन 'निवृत्तेषु' इति कृत्वा योज्यम्। रूढाभिनिवेश इति; रूढ: प्रादुर्भूतोऽभिनिवेशः आस्थातिशयो यस्येति विग्रहः । तेनायमर्थः-विद्यया अविद्यायां कर्मसु चाविश्ेषादारब्घानारब्धकार्येषु निवृत्तेष आरब्धो भुज्यमानो विपाक: प्रारब्धकार्यस्य कर्मणः फलं तत्सस्कारात् विद्वानांपे शरीरिणं भोक्तारं चात्मानमाभासमात्रेण आस्थाविकलं प्रत्येति। न त्वविद्वानिवास्थातिशयो- पेतिति। एतदुक्तं भवति-यत्पारब्धफलं कर्म, तस्मित्निवत्तेऽपि तत्फले भुज्यमाने यः शरीरित्वादिसंस्कार उद्धूतः, तेनोत्तरकालमपि शरीरिणं भोक्तारमिव चात्मानं मन्यत इति। अत्रान्तरे विवक्षितमर्थमसमाप्यैव स्थितप्रज्ञलक्षणामिधानोपपत्तये स्थितप्रज्ञस्वरूपं तावदाह-स चायमिति। पूर्व साधकः स्थितप्रज्ञ उक्तः, अधुना सिद्ध एवेति विशेषः । तस्य च "प्रनहाति यदा कामान्" "आत्मन्येवात्मना तुष्टः" "दःखेष्वनु- द्विअमनाः" इत्यादिलक्षणं संपादयितुमाह-विगतेति।

अत्र दृष्टान्तमाह-यथेति। उक्तमर्थं दार्ष्टान्तिके योजयति-तथेति। क्षांणा कर्मकता अविद्या यस्य, क्षीणे वा कर्माविद्ये यस्थेति विग्रहः। तत्संस्कारादिति तच्छब्देन कर्म परामृश्यते; द्वितीयेऽपि वित्रहे कर्माविद्ये; तदा चाविद्यासंस्कारोऽपि सूचित इति मन्तव्यम्। छायामात्रेणेत्यमिनिवेश- वैकल्यं दर्शयति। विदुषः शरीरादिष्विदममिनिवेशवैकल्यं श्रुत्या पपति-तथा चेति । अहिनिर्ल्वयनी अहेस्त्वक, सा यथा प्रत्यस्ता

नियोगकाण्ड: 268

प्रतिक्षिप्ता त्यक्ता सती अहंमानशून्यतया सा विकला शेत इव, तथा विदुष: संस्कारमात्रानुवर्ति शरीरमित्यर्थः। किमिति पुनः कर्मेव शरीरे संस्कारवर्तिन्यप्यास्था न स्यादित्याशङ्कयाह-यत इति। अतुल्यत्वं च P.132-8. दर्शितं भयसंस्कारे। इदानी संस्कारच्वेद्भोक्रादिविभागदर्शनमनुवर्तते, देहपातादुत्तरकालेप्यनुव्तेतेति यदुक्तं तत्परिहरति-कमपादीति। अत्र हेतुमाह-अल्पेति। ननु संस्कारश्वेदनुवर्तत तन्निवृत्तये हेत्वन्तरमुपास्यम्, न च विदुषस्तदस्तीत्याशङ्कचाह-तद्वदेवेति । "तत्र तस्येव" इसि सप्तमीसमर्थाद्वतिः । तत्र कम्पादौ यथा संस्कारनिवृत्तये न हेत्वन्तर- मपक्ष्यते, तथात्रापीत्यर्थः । इदानीमनेनैव प्रसङ्गेन जीवन्मुक्तिमपि दर्शवति-सा चति। संस्कारक्षयः कथमवगम्यत इति चेत् अत आह-प्रारब्धेति। ननु क्वचिद्धज्यमानविपाकसंस्कार इत्युच्यते, क्वचित्कर्मसंस्कार इति; किमिदं विप्लुताभिधानम् : न विप्लुतम्, पक्षद्वयस्यापि विकल्पेनेष्टत्वात्; तथा च वक्ष्यति-लब्धवृत्तिकारणसंस्काराडवा कार्यशेष:, कार्यसंस्कारादेव बेति। यद्वा तत्रापि भुज्यमानो विपाको यस्थ सः, तथा प्रारब्धो विपाको यस्येति च बहुव्रीहिणा प्रारब्धकार्यै कर्मैवोच्यत इत्यविरोधः । कथमित्याह-तदिति। तदैव देहपाते प्रारब्घकार्यकर्मसंस्कारस्य क्षीण- त्वात् तन्निमित्तस्य कर्मफलस्य विपाकाभासमात्रेणापि देहपातोत्तरकाले दर्शनं न शक्यत इत्याह-इतीति। इतिशब्दो हेत्वर्थ: काकाक्षिवदुभपत्र संबध्यते। प्रारब्धकार्यकर्मसंस्कारक्षये लिङ्गमुक्तम्। उपपत्तिरुच्यते-ेन हीति। येन कर्मणा यच्छरीरमारब्घम्, तनैव तत्फलं ददाति, नान्यत्र । यत्र च तत्फलं ददाति, तत्रैव संस्कारादपि तत्फलशेषाभासता युक्तेत्यर्थः । ननु यथा निवृत्तेऽप्यारब्धफले कर्माण तत्संस्कारोSनुवर्तते, तथा अनारब्घ- फलानामपि कर्मणां संस्कारः कस्मान्नानुवर्ततेः तदनुवृत्तौ च दीर्घः संस्कार: स्यात्; अतः स एव देहपातावधिश्रुतिवरोध इत्याशङ्गचाह- अनारब्धेति। अत्र हेतुमाह-लब्घेति ; लब्धा कार्याय वृत्तिर्व्यापारो येन तत् तथोक्तम्। एतत् दृष्टान्तेन साधयति-न रवल्विति। अलब्घवत्तौ अत एवानुपजनितकम्पादौ इति हेतुहेतुमद्रावः। न लब्धा वृत्तिर्येंन,

264

अनुपननितं कम्पादि येनेति विग्रहः; भयमन्यपदार्थः । प्रकृतमुपसंहरति- P.182-12 तस्मादिति । एतेन 'ननु ब्रह्मविदोऽपि चेत्' इत्यादिना 'नावश्यं- भावि कैवल्यं स्यात्' इत्यन्तेन यच्चोदितं तत्परिहृतम्। इदानीं सर्वथा भिमतसिद्धे: संस्कारविशेषावधारणं प्रत्यनादरं दर्शयति-अत्र चेति ! कारणं कर्म, कार्य च तत्फलम्; तेन लब्धळत्तेः प्रारब्घकार्यस्य कर्मणः संस्कारात् तत्कार्यसंस्काराद्वा विदुषोऽपि कार्यशेषोऽनुवर्तन इत्यर्थः। तथा दृष्टान्वेऽप्येषैव दिगिति दर्शयति-तथेति। तस्मात्संस्कारविशेषो नाद्रियत इत्यपेक्षायामाह-सर्वथति। कारणमत्र भयम्; कार्यशेषः संस्कारज- कम्पादिः। प्रकृतमुपसंहरति-अत इति। तेन न देहपातावधिश्रुति- विरोध इति भाव: । 'एतेन क्षणमपि न स्यात्' इति यच्चोदितं तदपि परिहृतम्। इदमेव सपक्ष कापिलतन्त्रसिद्धल्वेन द्रढयति-तदुक्तमिति ।

प्रवृत्तभोगानां कर्मणां प्रवृत्तवेगस्येवेषोश्वक्रस्येव वान्येन विद्यया प्रतिबन्धोऽशक्यः; अतो भोगेन तेषां क्षयप्रतीक्षेति सूक्तं "भोगेन लितरे क्षपयित्वा" इति मगवत्पादीयमतमुपन्यस्यति-ये तिति तहूषयति- तदिति। प्रवृत्तवेगोऽपीषुः कुढ्यादिभिः प्रतिबन्धुं शक्यः; अतो दृष्टान्त एवासिद्धः । तेन तत्र यथा कुड्यादिभिः प्रवृत्तवेगस्यापीषोः प्रतिबन्धः, तथा कर्मणामपि विद्ययेति न भोगेन तत्क्षयप्रतीक्षा युक्तेति भावः। आस्तां तावत्प्रतिबन्धः; नाशोडपि यावच्छक्यत इति प्रतिबन्धं दण्डापूप- न्यायसिद्धं दर्शयितुं 'नाशयितुम' इत्युक्तम्। दष्टार्थस्येषोः प्रतिबन्धः शक्य:, न त्वदष्टफलस्य कर्मण इति चेदत आह-सवमेति। खरा- रोहणादिस्वमेन गृथपतनाद्यापातेन च सूचितः उपस्थितः प्रत्यासन्नो विपाकः फलं यस्य, तब्ब वर्तमानदेहभोग्यं च तत् कर्म चेति समासः। स्वपक्षमुपसंहरति-तस्मादिति। संस्कारादेवेति प्रारब्धकार्यस्य कर्मणः क्षयप्रतीक्षां निवर्तथति।

नन्वव सति 'सर्वाविद्याप्रविलये न च्छद्यमवशिष्यते' इति यदुक्ततं तद्विघटितम; तन्न, यतः संस्कारकार्यशेषाभासौं खयमेव प्रविलीयेते इति रन प्रविलाप्ये इत्यमिमायेण तावत् 'न च्छेद्यमवशिष्यते' इत्युक्तम।

नियोगकाण्डः 266

तयोक्राविद्यात्मनोरप्यकिंचित्करत्वात्, अपुत्रन्यायेनासच्वमध्यारोप्य छेद्या- भिप्रायेण 'सर्वाविद्याप्रविलये' इत्युक्तमित्युभयत्र परिह्दाराभिप्रायः। विलीन तुल्यत्वदर्शनार्थ हेतुमाह-अकिंचिदिति। यदि लीनं तदर्किंचित्करम्, P.133 6. अबन्धः, निवृत्तये हेत्वन्तरानपेक्षं च। संस्कारकार्यशेषावपि तथा। अतस्तावपि विलीनकल्पावित्यर्थः । तत्र सवनिवृत्तये हेत्वन्तरानपंक्षत्वं तत एव क्रमेण निवर्तते, स्वयमेव वा इत्यत्रोक्तमित्युपेक्ष्य अ्किचित्करत्वाबन्ध त्वयोरुपपच्यभिधानपुरःसरं कार्यशेषाभासस्य प्रतिलीनप्रायत्वमाह-विशुद्ध- मिति। प्रारब्वकार्वस्य कर्मणः कार्यशेषाभासो विपाकामासः; स विशुद्धं प्रपश्चकालुष्येणासंरपृष्टमात्मानं पश्यन्तं न स्पृशति। न च तमसंस्पृशत् तस्य किंचित्करोति, बन्नाति च तम्। अतश्छिन्नाभ्रमिंव प्रलीनप्राय एव स इत्यर्थः। यद्यपि पूर्व संस्कारस्याप्यकिंचित्करत्वं प्रतिज्ञातम् ; तथापि कार्यशेषाआसावेशमुखेन तस्यार्किचित्करता; अतस्तस्मिन्नर्किचित्करे तस्या- प्यर्किचित्करता अर्थादुक्तेति पृथगिहोक्ता। अत्र दष्टान्तमाह-यथेति। स्त्रयाद्यामास इत्यत्र प्रविलीन एवेत्यनुवतेते; प्रविलीनप्राय एवेत्यर्थः । रागादीनामिति अर्किंचित्करत्वमुक्तम् दृष्टान्तान्तरमाह-तथेति । आत्मानमिति, आत्मशब्देन लौकिक: शरीरात्मोच्यते। अवदातं गौरम्। विपरीतम् अनवदातम्। तत्रावदातस्य सुखस्य खड़ादौ श्यामाभासोS- नवदातस्य च सुवर्णादौ अवदातावभास उत्पन्नोऽपि मुखस्य रूपतच्व- ज्ञानादात्मसंस्पर्श प्रत्यवकाशमलभमानः प्रविलीनप्राय एवेत्यर्थः। प्रविलीन- प्रायत्वमेव द्रव्यति-तथा चेति। एतेन कर्मसस्कारनिमित्तयोः शरीर- स्थित्योर्महान्विशेषः, विदुषो यथोक्तकर्मफलनिवृच्या कर्मक्षयो गम्यते; ततश्र कर्मणः क्षीणत्वान्न भोगेन क्षयप्रतीक्षेत्युक्तं भवति। विदुषो विपाकाआासस्यानभिनन्द्यमानाद्विष्यमाणत्वे गतिया द्रढयति-तथा चेति। विद्वानाभासमात्मसंस्पर्शिनं न मन्यत इति यदुक्तं तदपि गीतयैव द्ृढ- यति-तथा चेति। अत्र वाक्यार्थज्ञानादेव मुक्तिरिति मन्वानश्रोदयति-नन्विति । तस्येति ; तत्त्वज्ञानस्थेत्यर्थः । परिहरति- उच्यत इति। समानजातीयं हि विरोधि भवति, न विजातीयम्; प्रत्यक्षस्य च प्रपश्ाभासस्य परोक्षं शाब्द

266

तच्वज्ञानं विजातीयम्; तेन तयोरविरोधात् परोक्षेण तच्वज्ञानेनापरोक्षस्य प्रपश्चाभासस्यात्मासंस्पर्शित्वमकिंचित्करत्वमसंबन्धत्वं वापादयितुं न शक्यत P.134 4. इत्यर्थः । अत्र दष्टान्तमाह-यथेति। यथा खण्डो मधुरः खण्डत्वात्, प्रागनुभूतरवण्डवत् इत्यनुमानादाप्तवचनाद्वा प्रमाणान्तरावगतमाधुर्येऽपि खण्डद्रव्ये प्रत्यक्षसरूप इन्द्रियजस्तिक्तावभासः खण्डद्रव्यासंस्पर्शी नाभासमात्रतया अनभिनन्द्यमानोSद्विष्यमाणश्षात्मासंस्पर्शितयावतिष्ठते, अपितु द्विष्यत इत्यर्थः ।

एतदेव द्रव्यति-तथा चेति। दुःखाय भवतीति द्विप्यमाणत्व- मुक्तम्। तथा च धूत्कृत्य त्यागादित्युक्तम्। उपासनायां तु सत्यां तया साक्षात्कृतात्मतच्वस्य विदुषोऽपरोक्षेणात्मतव्वज्ञानेनापरोक्षस्य प्रपथा- भासस्य समानजातीयत्वेन विरोधः; ततश्र सन्नपि प्रपश्चामासस्तेनासत्समी- कृतो नात्मसंस्पर्शी न सुखाय वा भवति। तेनास्त्युपासनोपयोग इति भावः । अत्र ढष्टान्तमाह-देवदत्तेति।

प्रकाश: आत्मनः "सत्यं ज्ञानमनन्तम्" इति ज्ञानात्मकस्य प्रकाश: "अविनाशी वारेऽयमात्मा" इति नित्यः । अतस्तस्मिन्नाविर्भूते न पुनः प्रपश्चभ्रान्त्यवभासो भवति। तेनात्यन्तिकसंसारनिवृत्तिरुपपद्यते। शाब्दं तु ज्ञानं क्षणिकम्। अतस्तस्मिन्नष्ते प्रमाणाननुसंधाने पुनरपि प्रपश्चभ्रान्ति- रवकाशं लभते। तस्य पुनरावृत्तिः स्यात्। ततो नित्यात्मप्रकाशाविर्भावा- योपासना युक्तत्यर्थः । दष्टं चैतत्-प्रमाणाननुसंधाने भ्रान्तिर्भवति, सा च दुःखहेतुरित्याह-दष्टमिति। ननु प्रमाणननुसंधाने चेतपुनर्श्रान्ति- र्भवति, ततोSत्रापि शाब्दमेवात्मज्ञानं संततमनुसंधीयताम् ; तत एव पुन- र्आरन्तिर्न भविष्यति; किमुपासनयेत्याशङ्कयति-अथेति। तद्द्षयति- किमिति। संततानुसंधानमेवोपासना, नापरा। अतस्तच्चदाश्रीयते, कथ- ुपासना नेष्टेत्यर्थः । पवं देहपातावधिश्रुतिविरोषं परिहृत्य वाक्यार्थज्ञानातिरिक्तोपासनोपायं 'न च्छेद्यमवशिष्यते' इति यदुक्तं तदुपसंहरति -तस्मादरि त

नियागकाण्ड: 267

श्वमविद्यानिवृत्तिमुखेन दृष्टेनैव विद्या प्रारब्धानारब्धकार्यपूर्वकर्मक्षयहेतु- रिति प्रसाध्य उत्पन्नात्मतत्वबोधस्योत्तरकालीनेन प्रमादजेन पापेनालेपमदृष्ट- शक्त्या विद्या करोतीति ये मन्यन्त, तान्निराकर्तु तत्रापि दृष्टेनैव विद्या हेतुरित्यतिदिशति-एवमिति। तत्रोत्तराघाक्लेषश्रुरति तावत्पठति-यथति ।P.184-14 यथा च तत्र दृष्टेनैव विद्या हेतुस्तथा दर्शयति-कर्त्िति। कर्तुर्हि कर्तव्येन कर्मणा संबन्धः; अतो यावदेवात्मानं कर्तारं कर्तव्यं च पाप- कर्माविद्यया मन्यते, तावदेव तल्लेपः । विद्यायां तूदितायामविद्याविलयाव् कर्तृकर्तव्यविभाग एव नास्ति; कस्य केन क्लेष :! एवं दष्टेनैवोत्तराधा- श्लेषेऽपि विद्या हतुरित्यर्थः । इदानीं दष्टेनैव विद्या पूर्वोत्तरकर्मणोः क्षयाश्ेषयोहेतुरित्यस्य सपक्षस्य साधुत्वं दर्शयन् अदष्टशक्त्ा विद्या तयोर्हेतुरित्यस्य पक्षस्यासत्तां सूचयति- एवमिति। अदष्टशक्तिवादिना- मदष्टा शक्तिस्तावत् करप्या; सा च पूर्वोत्तरकर्मक्षयाश्रेषयो मेंदादनेकेति कल्पनागौरवम् "न च पुनरावर्तते" इत्यादिवर्तमानापदेशानां च विपरि- णामेन फलविधित्वकल्पनेति दोषः; न त्वस्माकमित्यर्थः । नन्वविद्यात्वा- दितराविद्यावत् संस्कारकार्यशेषाविद्यया विनिवर्तितव्यम्; अतः कथ प्रविलीनप्राययोरपि तयोरनुवृत्तिरुच्यते ; अनुमानभिदम्; तच्चाभासानुवृच्य- र्थापत्तिदेहपातावधिश्रुतिभ्यां विरुद्धत्वादप्रमाणम्। संस्कारश्र स्वहेतुनिवृत्ता- बप्यनुवर्तते, भयादिसंस्कारवद्। इदानीं तृतीयाप्रतिपत्तिविधिवादिना यदुक्तं नानापदार्थससर्गात्मिकायाः शाब्दप्रतिपत्तेरप्रपथं ब्रह्म न विषय इति, तदुपन्यस्य दूषयति-यदिति । यदिं वेदान्तशब्दजनितधीगम्यं ब्रह्म न भवति, ततः 'भात्मा ज्ञातव्यः' इति ब्रक्मधियो विधिरशक्यः; यतो नानिरूपितपदोऽनवगतविषयो विधि "र्मवति, न तच्वमात्रमविशिष्टं विधेर्विषयः, किंतु धीविशेषः । विशेषश्र स्यमनाकाराया धियोऽर्थनिबन्धनः। अर्थश्रासिदोऽनवगतो धीविशेषस्य प्ररूपाय निरूपणाय न क्षमः । अतोऽये ब्रक्षण्यवगते ब्रह्मज्ञानं विधातुं शक्यम्। न च तस्य शब्दादभ्यतोऽवगतिरस्ति। तस्माच्छब्दगम्यं बझै- ष्टव्यमित्यर्थः । किंच यस्य प्रतिपत्तिविशेषविधिपरा वेदान्ताः तस्यात्मतश्वमप्रमाणक- मेव स्यादित्याह-अपि चेति। विधिः नियोगः ससिद्धिनिष्ठः सकार्य-

268

P.136-9. तायां पर्यवसितः; अथवा क्रियासिद्धिपरः, क्रियात्मनो विषयस्य ततः कार्यता गम्यते; तत्रादये पक्षे विधिः खवात्मनि पर्यवसितः, शब्दोऽप्य द्वयात्मप्रत्िपत्तिविषयो नियोगः कार्य इत्यत्रैव पयवसितः । द्वितीये विषय- सिद्धौ विधिः पर्यवसितः, शब्दोऽपि तथेति अद्वयात्मप्रतिपत्तिरहेतुका अप्रमाणिका स्यात्। अथ नियोगात "विजरो विमृत्युर्विशोकः" इत्यादि- पदानां सामानाधिकरण्यात् क्वचित्, अन्यत्रान्यथा वा वैयधिकरण्येन वा संबन्धात् आत्मसवरूपाधिगतिरभविष्यतीति चेदत आह-विनियोगादिति । विनियोगादात्मस्वरूपाधिगतिर्या, अस्या आत्मस्वरूपाघिगतेः 'आत्मा ज्ञातव्यः' इति या ज्ञानकरिया विहिता तदर्थता तत्परता, नात्मस्वरूप- परता। 'विरजादिस्वरूप आत्मा ज्ञातव्यः', इत्येवंपरा, न पुनः 'विरजादिरूप आत्मा' इत्यवंपरंत्युक्तं भवति। अतक्ष ज्ञानक्रियापर्यव- सितात्माधिगतिरतत्परा आत्मस्वरूपपर। न भवन्ती नात्मखरूपे प्रमाणम । यथा विधिस्तुतिपरा अर्थवादोत्था बुद्धि: 'पूजा कार्या' इत्यत्रैव पर्यव सिता, न पुनः 'अद्वय आत्मा' इत्यात्मस्रूपे। तत्रोभयथा अद्वयात्म रूपपरत्वाभावः। यत्परक्ष शब्द: स शब्दार्थों लोके। अतोऽद्वयात्म- प्रतिपत्तिरप्रमाणिका; यथा "प्रजापतिर्वेपामुदक्खिदत्" इत्यादिवृत्तान्तेषु । वृत्तावन्यथा वेत्यस्य वैयधिकरण्येन वेत्यर्थः ।

तत्र च "यतो वा इमानि मूतानि जायन्ते" इत्यादुदाहरणविधिर्न ख्वनिष्ठो नापि कियासिद्धिनिष्टः ; किंतु आत्मस्वरूपमेव विधीयते। अतः शब्दस्य तत्परत्वात् स एव तत्र प्रमाणमिति नाद्वैतात्मप्रतिपत्तिरप्रमाणि- केति चेदत आह-विधिरिति ।

अनुष्ठेये हि विषये विघिः पुंसां प्रवर्तकः ; अनुष्ठेया च क्रिया; अतः क्रियागोचरत्वात् सिद्धरूपतया स्वशब्देनोपात्तेऽनुष्ठेये आत्मद्रव्ये विधिर्न व्यापाराय क्षमः । वृत्ती सिद्धवदिति सार्थे वतिः। यथा चान्यत् घटादि सिद्धं सशब्देनोपादीयते तथा आत्मापीत्यर्थः। ननु द्रव्यं चेन्न विधीयते, कथं तहि "दभा जुहोति" इत्यादौ गुणविधिः! उच्यते-तत्रापि क्रियैव विधीयते; ननु सा "अमिदोत्रं जुह्ोति" इत्यतः प्राप्तैव। बाढम्; सणविशष्टा तु न प्राप्ता । कथं वहि स गुणविधिरुच्यते: प्राप्तापाप्त-

नियोगकाण्ड: 409

विवेकेन विधिमध्ये गुणमात्रफलत्वादित्यदोषः । किंच ईदृशं वस्तु अभूत अस्ति भविष्यि वा इति कालत्रयस्यान्यतरेण संसृष्टया सत्तयान्वितस्य द्रव्यस्य प्रतीतिरिति हेतोर्न केवलं विधिर्द्रव्यं विधातुं क्षमः; प्रत्युत दुष्यति यावत्, स्वरूपहानात्। कालकर्त्रनवच्छन्नभावार्थविषयतास्वरूपो हि सः । न हि 'यजेत्' इत्वादी कालत्रयस्य मध्येऽन्यतरेण विशिष्टा सत्ता प्रतीयते। ननु विहितमनुष्ठास्यते, अनुष्ठेयं च भविष्यति; अतश्र भविष्यत्काला तस्य सत्ता प्रतीयते। नैतत्। न विहितमवश्यमनुष्ठीयते ; अन्यथा हि तस्याकरणं न स्यात् ; अतश्च "अकुर्वन्विहितं कर्म" इति दोषश्रुतिरनर्यिका स्यात्। तस्मात्मूक्तम्- कालत्रयान्यतरसंस्पर्शे स दुष्य- तीति। ननु यथा "सोमेन यंजत" इति सोमविशिष्टहोमक्रियाविघिवाक्य- मेव तद्विशेषणे सोमे प्रमाणं न पृथक, तथा 'एवंभूत आत्मा प्रति- पत्तव्यः' इति प्रतिपत्तिकर्तव्यताप्रमाणमेवात्मस्वरूपे प्रमाणम्; अतः कथ- मप्रमाणिकात्मतच्वप्रतीतिरित्याशङ्क्योच्यते-विशिष्टेति। अन्यस्यां याग-P,186-16 क्रियायां सोमविशिष्टायां यो विधिः स एव विशेषणे सोमे प्रमाणं भवति। 'एवंभूत आत्मा प्रतिपत्तव्यः' इति विहिता प्रतिपत्तिस्तु आत्मस्वरूप- विशिष्टा प्रतिपत्तिविषयस्यात्मनो विजरादिरूपस्य सत्तां नियोगतो नियमेन न साघयति। कुनः१ समारोपेणातद्रपे तद्रूपाध्यारोपेणापि "असौ बाव लोको गौतमान्निः" इतिवत् संभवादित्यर्थः । श्रुतौ लोकशब्देन द्ुलोकादि- रुच्यते। वैदिकलौकिकमेदेन विधायकवर्तमानापदेशभेदेन वा विशेषणैकत्वा- नेकत्वभेदेन वा उत्तौ दष्टान्तद्वयमुक्तम्।

समारोपेण बुद्धे: संभवादित्युक्तमसहमानश्रोदयति-नन्विति। नो शब्दो निषेधार्थः । विपरीतोऽथों विषयो यस्याः सा, तादृशी अन्यदन्यथा गृद्वी चीर्न भवति। कुतः! य एवार्थो यस्यां संविदि भाति स तस्य विषयो नान्यत्। तत्र रजतं भाति शुक्तिर्विषय इति प्रतीतिविरुद्धम् । यदि च ज्ञानमन्यदन्यथा गृद्तीयात् ततो व्यभिचारशङ्या सर्वत्रानाश्वासः 'तयैव' इति निश्चयो न स्यात्। यदि शुक्ति: रजततया न भाति, किं नामायं शुक्तौ रजतप्रत्यय इत्यपेक्षायामाह-रजतेति। न तावदिदं रजतज्ञानमिन्द्रिय संयोगजम्, असंनिहितेन रजतेनेन्द्रियसंयोगाभावात्।

270. बझ्मसिद्धिव्याखया

नापि लिङ्गादिजम्, लिङ्गादेरभावात्। अस्ति तु पूर्वानुभवनः स्मृतिहेतुः संस्कारः । तस्मात् स्मृतेः कारणसद्गावात् स्मृतिरवायं रजतप्रत्यय इत्यर्थः । किंच विषयस्य शुक्त: रूपं चेन्नानुकरोति ज्ञानम्, शुक्त्याकारं न भवति अपितु रजताकारं भवति, तदा तज्ज्ञानं निरालम्बनं स्यात्। न चैत- दुचितम्। न विद्यते आलम्बनं विषयो यस्येति विग्रहः । शक्त्याख्य- विषयाननुकारादविषयत्वमुक्तम्। अनालम्बनमिति च दष्टान्तलामेन बौद्धानां निराळम्बनानुमानस्यावकाशः स्यादिति वचनार्थमुक्तम् । अग्राग्ममिति च कर्मविज्ञानक्रियानुपपत्तिमूचनार्थमिति विवेकः । ननु यदि नाम शुक्तिवेद्य तथा नालम्बनं, तथापि हेतुतया भविष्यति; अस्ति च निरधिष्ठानभ्रमा- P.186-23 संभवात् तस्या हेतुत्वमित्याशङ्कयाह-हेत्विति। हेतुमात्रस्यालम्बनत्वे चक्षु- रादेरपि ज्ञानालम्बनता स्यात्। न च तद्दष्टम्। तस्माद्वेद्यमेवालम्बनम्, न च शुक्तिस्तथोति नालम्बनमित्यर्थः। यदि च हेतुमात्रतयालम्बनमर्थो न वेदतया तथा सति ज्ञानस्यावेदकत्वात् प्रमाणान्तरापेक्षादपि ततो ज्ञाना- दर्थसिद्धिर्न स्यात्, किमुत निरपेक्षात्। अतश्रानपेक्षं ज्ञानप्रामाण्यं न स्थादित्यभिप्रायेणाह -- तथा चेति । यदि विपरीतार्थ रजतज्ञानमिंद न भवति, किं तर्हींदं रजतज्ञानमिति सिद्धान्ती पृच्छति-कथमिति। अपर भाह-शुक्तीति। स्मृतेरुत्पत्तिहेतुमाह-सामान्येति। शुक्कभाख्वरत्वादि- रूपस्य शुक्तिरजतयोः सामान्यस्य दर्शनात् सदृशां शुक्ति ढष्टवतः संस्कारोद्वोघात् रजते स्मृतिर्जायत इत्यर्थः। तदुक्तम्-"सदशादृष्ट- चिन्ताभ्यां स्मृतिबीजस्य बोधकः" इति । यदि शुाक्तः 'इदम्' इति ग्रहणं रजतस्य च स्पृतिः, ततस्तयोर्यथार्थतयव कथं भ्रान्तित्वमिति सिद्धान्ती पुनः पृच्छति-भ्रान्तिः कथमिति। पर आह-प्रत्यक्षेति । 'इदम्' इति प्रत्यक्षस्य शुक्तिशकलस्य ये विशेषा रजतादिविवेकहेतवः तेSभिभवान्न ज्ञाताः। शुक्कभासवरत्वादिसामान्यमात्रं ज्ञातम्। स्मृत्यापि मनोदोषांत् 'तत्'इत्युलेखरहिततया रजतं गृह्यमाणात् शक्तिशकलात् पूर्व देशकालगतत्वेनाविवेचितम्। तदेवं प्रत्यक्षस्मर्यमाणयोरविवेकात् रजतबुद्या शुक्तो प्रवृत्तस्य व्यवहारे विसंवादाद्यथार्थयोरि स्मरणग्रहणयोर्भ्रान्तित्व- सिलर्क: । ननु 'इदं रजतम्' इति सामानाधिकरण्येन प्रतीतेरभेदग्रहण-

नियोगकाण्डः 271

मिति कथमुच्यते, विवेकाग्रहणादित्याशङ्ड्च्ाह-सोधयमिति 1 अत्र P.187-8. दष्टान्तमाह-यथेति। तथा आलोकाग्रहणे कृष्णतमोरूपज्ञानाभिमानोऽ- न्धानामुंदाहार्यम्। सपक्षमुपसंहरति-तस्मादिति ।

तदेतत्सिद्धान्ती दूषयति-अत्रति। यदुक्तं नान्यस्यान्यथा भान- मिति; यदि चक्षुःसंयुक्तं शुक्तिशकलं रजतमिति न प्रतीयात्, रजतं वा देशान्तरगतं तथा पुरोवर्तितया न प्रतीयात्, तदा रजतार्थी रजत- मादातुकाम: शुक्तिशकले न प्रवर्तेत; शुक्तिशकलस्य रजतत्वेनानवगमात् । यद्धि रजतत्वेनानवगतं न तत्र रजतार्थी प्रवर्तते, यथा लोष्टादिषु। अथ रजत एव स्मर्यमाणे सा प्रवृत्तिरित्युच्यते, तन्न; स्मर्यमाणस्य पुरोवर्तिनि देशे संनिधानाभावात् पुरोवर्तिनि देशे प्रवृत्तिर्न स्यात्, अपितु पूर्वदष्ट एव रजते प्रवर्तेत। अथ 'तत्' इत्युल्लेखरहितया स्मृत्या रजतमात्र- मुपस्थापितम्, न पूर्वदेशसंबन्धः; तेन रजतमात्रप्रतीतेरसंनिधेश्राप्रतीतेः शुक्तौ प्रवृत्तिरुच्यते, तन्न ; एवं हि सर्वमिदमन्यत्राप्यविशिष्टमिति तत्रापि प्रवर्तेत, न शुक्तावेव। श्क्त तु यन्नियमेन प्रवर्तते, तत्तत्र रजतसंनिधि- कारितम्। तत्सनिधिश्र भवति यदि शुक्ती रजततया गृददीता स्यात्, नान्यथा। न हि तस्य वस्तुनः संनिधिरस्ति। तस्माच्छुक्ती रजततया गृह्यत इति भाव: ।

अथ अन्यदेशेषु वस्तुषु सविशेषेषु प्रत्यक्षेण गृद्दीतेषु रजताद्विवेकस्य मेदस्य ग्रहणादप्रवृत्तिः, शुक्तौ विवेकाग्रह्ृणात् प्रवृति: ; विवेकाग्रहणं च शुक्केर्स्वर रूपसामान्यनिबन्धनात् सादश्यात् विवेचकानां व शुककेर्विशेष- णानामप्रतीतेरित्युच्यत; एवमप्यदृष्टेप्वपि लोष्टादिष्वदष्टत्वादेव विस्मृते- श्राविवेकत्वाद्रजताद्विवेको न गृह्दीत इति तेप्वपि प्रवर्तेत। अथ तेषु रजतबुद्धिरनौस्ति, तेन तेषु न प्रवर्तते; तर्हि शुक्तावपि रजतबुद्धिर्नास्ति, तत्रापि न प्रवर्तेत। अथास्ति शुक्तौ रजतबुद्धिरित्युच्यते, ततो विपरी- तार्थाख्यातिरापत्रा; कथ सापहूयेतः विपरीतोऽर्थों यस्या इति विग्रहः। अथ लोष्टादिष्वद्ष्टत्वादप्रवृत्तिः, तहि शुक्तिरपि रजततया न दष्टेति तत्नापि रजतार्थिनः प्रवृत्तिर्न स्याद, शुक्ति: शुक्कमासरादिसामान्यस्रूपेण उष्टेति चेत्, तब्न ; न हि सामान्यरूपेण रजतार्थिनः प्रवृत्तिकारणम्,

272

अपितु रजनरूपेण। तेन तद्रपेणादृष्टलोष्टादिवत् शुक्तिशकलमपि न P.187-17 दृष्टम्, ततस्तत्रापि प्रवृत्तिर्न स्यादिति भावः । दृष्टस्मृतयोः शक्तिरजतयो- रविवेकात् प्रवृत्ति:, तत्रादृष्टेषु लोष्टादिषु कुतः प्रसङ्ग इति चत्; तत्रा- पीद विचार्यम्-किं शुक्तिरजतयोविवेकअ्रहणस्थ विवेककारिणोSभावात रजतस्य संनिधौ पुरोवर्तित्वेन प्रतीतेः शुक्तिरजतयोस्तच्वस्याभेदस्य बोध :; ततः शुक्तौ रजतवेदनात् प्रवृत्तिः, उनातच्वस्य भेदस्याबोधादिति। तत्र तच्वबोधात् प्रवृत्तिरित्यस्मिन्नाद्ये पक्षे शुक्तिशकलं रजता गृह्ाति अतः रजतमतेर्विपरीतार्थता स्यात्। परस्मिस्तु पक्षे यथा दष्टात् शुक्ति- शकलात् विवेको रजतस्य न गरृहाते, तथा लोष्टादेरदष्टादृपि। अतो दष्टादृष्टयोमेंदो न स्यात; दृष्टवददृष्टेऽपि प्रवृत्तिः स्यादित्यर्थः । ननु विषये क्ापि प्रवृत्ति ; नविषये। न चाढष्टं लोष्टादि विषयः । अतः कथं तत्र प्रवृत्तिः बाढम्; रजतमपि पुरोवर्ति न दृष्टम, तव तत्रापि प्रवृत्तिर्न स्यात्। या तु दृष्टा शुक्तिः, सा रजतार्थिनो न प्रवृत्तेर्विषय इति परस्याप्यविषयैव प्रवुन्तिः। एवं चेददष्टेऽपि किं न स्यादिति मावः। नन दृश्यमानाविवेको भ्रमः; तत् कथमदृष्टेषु तत्प्रसङ्ग :! स्थादेव यदि दृष्टादृष्टयोर्विवेकाग्रहणस्य स्वरूपमेदः स्यात् ; स तु तस्य प्रागभावत्वान्नास्तीति मन्यते। यदप्युच्यते-त्रमतम्यग्रजतज्ञानयोर्विवेका- ग्रहणं नाम साधारण रूपमस्ति, अतस्तेन रूपेण तुल्यत्वात्सम्यग्रजतज्ञान- तुल्यभ्रमेऽपि व्यवहारप्रवृत्तिरिति ; तदप्ययुक्तम् ; न हि यत्किंचित्साम्येन व्यवहारसाम्यम्, सुखदुःखहेतुज्ञानयोरपि ज्ञानत्वसाम्यात् तत्परसङ्गात्। तस्मात्सम्यग्रजतज्ञाने यत्प्रवृत्तिनिमित्तं तत्साम्ये ततुल्या प्रवृततिरिति युज्यते। सम्यग्रजतज्ञाने विवेकाअ्हो न प्रवृत्तिनिमित्तम्, अपितु विवेकग्रहः; स च अमे तब नास्तीति कथं तुल्या प्रवृत्िरिति। ननु दृष्टे दर्शनमिन्द्रिय- योगश्वास्ति, नादृष्ट इत्यस्ति तयोर्भेंद :: कथमभेद इत्याशङ्याह- नेति। तथाहि दृष्टादृष्टाभ्यां विवेकाग्रहस्य तुल्यत्वादिन्द्रिययोंगदर्शने नोपयोगिनी। न अग्रहणे तयोः कश्विदुपयोगः, तस्य प्रागभावरूपत्वा- दिति भाव: । क्व नाम ते उपयोगिनी इत्यपेक्षायां सपक्षे तयोरुपयोग- माह-ते हीते। रजतस्य शुक्तौ समारोपे उपयोगिनी इत्यपर्थः। मत्र

215

हेतुमाह-नेति। चाक्षुषोऽयं रजतम्रमः । स च चक्षुःसंयुक्ते सामान्येन P.187-22 'इदम्' इति दृष्टे च वस्तुनि युज्यते, नान्यत्र। अतस्तत्र खयोगदर्शने उपयोगिनी इत्यर्थः । दूषणान्तरमाह-स्मृतमिति। स्मृतं रजतं प्रत्यक्षतः शुक्तिशकला- द्यदि सवज्ञानात् रजतस्मृतिरूपात्तस्य विवेचनसामर्थ्यमहिम्नैव भिन्न विविक्तं भाति; तदा स्मृतप्रत्यक्षयोरविवेकः कुतःः अपितु विवेक एव। तत्र कुतो रजतार्थिनः शुक्तावविवेकात्प्रवृत्तिः। स्मृतिज्ञानस्येत्यादि पूर्वोक्तविकल्प- विवरणमात्रम्। अथ तु स्मृतिः स्वमहिम्नैव सविषयं न विविनक्ति, तत उर्ध्वत्वादिसामान्यदर्शने अन्यत् स्थाणुपुरुषादिकं स्मरतः सदा विपर्ययः स्यात् ; न चैतत्, 'स्थाणुर्वा पुरुषो वा' इति संशयस्यापि दर्शनात्। तत्र च विपर्ययशब्दो विवेकाग्रहणलक्षणं भ्रमं विवेकाअ्हणसाम्येनोपचारा- दाह। न तु परस्य विपर्ययोऽभिमतः, येनासौ संप्रसज्यते। एकस्मृतौ पुरोवर्तिनस्तदविवेकान्क्रमः, अनेकस्मृतौ तु स्मृतद्वयाविवेकात् संशय इति यदि मन्यते, तन्न; यतः स्थाणुपुरुषयोरपि स्मृतौ कदाचिदन्यतरभ्रमो इष्टः । स त्वत्पक्षे न स्यात् ।

अथ स्मृतं स्वज्ञानान्न विविच्यते, अपितु पुरोवर्तिनि शुक्त्यादौ 'इदम्' इत्यनिर्धारितविशेषे सामान्यरूपेणाध्यक्षे प्रत्यक्षेण दृश्यमाने यद्रन- तादिम्यो विवेकापादकं विशेषज्ञानं भवति तत इत्युच्यते, तन्न; तदापि हि असत्यस्मिन्नध्यक्षगते विशेषज्ञाने द्वयोः स्मृतौ सदा संशयः स्यात्, कथमेकाकारो विपर्ययःः भवति चासावपि कदाचित्। तस्मान्नायमपि पक्ष: शरेयान्। यदा तु स्मृतिः स्वार्थविवेचनस्भावतया स्मर्यमाणं दश्याद्विविनक्ति, स्मृतश्र विपर्ययो भिन्नोऽभ्युपगम्यते; तत उभयस्मृतावपि इन्द्रियादि- दोषविशेषादविवेकाकारो विपर्ययो युज्यते। तस्मात्स्मृतिः सवविषयविवेचन- स्वभावैव, विपर्ययश्ष ततो मिन्न एवेत्ययमेव पक्षः श्रेयान्। इतश्र सविज्ञानादेव स्मृतिलक्षणात् स्मृतमपि विविच्यते, न दृश्यमानस्य विशेष- ज्ञानाद, यतो दर्शितमिदं विभ्रमविवेके-"यदूर्ध्वतादिसामान्यदर्शनेऽपि स्थाणुं पुरुषं वा एकां कोर्टिं स्मरतः उभयकोटिस्मरणाभावात् न संशयः, 18

274 दोषाणामदृष्टत्वाच्च न विपर्ययः" इति। तत्र यदि स्मृतिः सविषयं स्यं न P,199-28 विविनक्ति, तत एकां कोटिं स्मरतस्तद्विपर्ययः स्यात् ; न चैवम्। अतः खज्ञानादेव स्मृतं विविच्यते न दृश्यमानस्य विशेषपरिज्ञानात्। सामान्य मात्रदर्शनसमये तस्याभावात्। अतश्र स्मृतेः समावेन स्मृतविवेकत्वात कुतः स्मर्यमाणगृह्यपाणयोः विवेकाभावःः येन विवेकाख्यातिर्भ्रम उच्यते। किंच यदि स्मर्यमाणगृद्यमाणयोरविवेको अ्रमः, तदा शशिनि प्राग्ूढ प्रसिद्धमेकत्वं स्मरतो द्वित्वं चास्मरतः तिमिरादिदोषेण योऽयं द्वित्वभ्रमो दृश्यते स न स्यात्, स्मर्यमाणस्य विवेकाग्रहासंभवात्। तिमिरादिदोषादिन्द्रियवृत्तिर्द्विया मिन्नाभिन्ने ज्ञाने जनयति; तेन ज्ञानभेदा विवेकात इन्द्रियवृत्तिभेदाविवेकाद्वा चन्द्रे भेदभ्रम इति चेत्, तन्न; तत्राविवेकयोर्ञानेन्द्रियवृत्योरनुमेयत्देनाप्रत्यक्षत्वात्। नापि स्मर्यमाणात्, तयोरस्मरणात्। नन्वनुमानन गरद्यमाणात् ज्ञानात् इन्द्रियवृत्तेवी विवेका- ग्रहो भविष्यति। नैवम् । उत्पन्ने द्विचन्द्रानुभवे पश्चादनुमानम्। अतो न तेन गृह्यमाणाम्यामिन्द्रियज्ञानवृत्तिम्यामविवेकात् द्विचन्द्रभ्रमसंभवः । तच्चानुमानज्ञानाभिप्रायेणोक्तम्। अनुभवस्तु यद्यपि प्रत्यक्षः, तथापि तस्यानाकारस्य सयमनवगतभेदस्यार्थभेदादेव भेदावगमान्न तवार्थभेदग्रम इति सूक्तम्-'ते कथं द्विचन्द्रभ्रमः?' इति । किंच यदि कश्षित्सलिलं पातु- मिच्छन् तद्राजने शुक्ताववहितचेता भवति, तदा रजतस्यास्मरणात् रजत- अ्रमो न भवेत; भवति च सोऽपि कदाचित्। भवन् वा अ्रमः सलिल स्मृतेस्तस्याश्वापि स्वार्थाविवेचकत्वात् सालल एव भवेदित्यर्थः । किंच यदि शक्तिसादृश्यदर्शनाद्रजते स्मृतिः, सा च त्रिवेकाग्रहाङ्भ्रम इत्येवं सादृश्यनिबन्धनभ्रान्तिरिष्यते, ततः श्वेतपीतयोः तिक्तमधुरयोक्ष सादृश्याभावात् श्वतपीतभ्रमो न स्याद; अस्ति चासौ। तस्मान्न सर्वथा भ्रान्तिर्नियोगेन नियमेन सादृश्यनिबन्धना। अथोच्यते-न सर्वत्रैव स्मृतिप्रामाण्येनास्माकं भ्रमोऽभिमतः, येन सर्वत्र सादृश्यनिबन्धनः स स्यात्; अपितु गृद्यमाणविवेकाय्रहादपि क्वचिद्भवति। तेनान्तरं नेत्रगतं पिन्तं पीतं संवेद्यते, रसनागतं च पिंत्त तिक्तम्, न तु स्मर्यते; तद- विवेकावं भ्रम इति। तथाहि-अप्सिवौप्ण्यं द्रव्यरहितः पीतिमा तैक्त्यं

ननिंयागकाण्ड: 275

च गृह्यते, द्रव्यं चेन्द्रियदोषात् खगुणरहित स्फटिकमणिरिव जपोपहितः । तदेवं द्रव्यगुणयोरन्योन्यापेक्षयोरसंबन्धानवबोधात् अ्मः । इन्द्रियं बहि- P,140-11 र्व्योपारयितव्यम्। तत्कथम्! उच्यते-बहिरव्यापारात् नाक्षिगनमक्ष्णा दृश्यते, यथा अञ्जनम् । नन्वञ्ञनं नायनतजेवृत्तिनिरोधकम; पित्तेन तु काचेनेव (न) तेजोवृत्तिर्निरुध्यते ; प्रसरच्च नायनतेज। ग्राहकम्, नाश्रय- स्थम्। तद्युक्तम् ; इन्द्रियमात्मस्थपीतगुगं चेत् गृह्णाति, तनो बहिरथै- व्वव्यापृतमपि गृह्लीयात्। ततश्र बहिरिन्द्रियमव्यापारयतोऽपि पंतः पीति- मादिसंवेदनं स्थात्। न चैवम्। किं नयनेनातो नाव्यापृतेनाज्नरुद्देन च नयनपित्तपीतिमा गृह्मते: नैवम्। एवं हि सगत कृष्णिमानमक्षिगतं च जलं गृह्यीयात्, तयोरपि तेजोवृत्ति(च्य) प्रतिरोधकत्वात्। तस्नात्नसर- दपि नायनं तेजो बहिरेव गृह्णाति, न नेत्रस्थम्। शङ्कखण्डयोरपि केन- चिद्रपेण पीततिक्ताभ्यां किंचित्सादृश्यमस्ति : तेन शङ्कखवण्डावुपलम्य पीत- तिक्तस्मृतिभ्रम इति चेत्, न; एवं हि क्व नाम तथा सादृश्यं नास्तीति शङ्के खण्डे वा न कश्िद्रमो न स्यात्, अपि तु सर्वत्रकारः स स्यात्। तदेवं परपक्षे दोषमुक्तमुपजीव्य रपक्षे साधुत्वमाह-तम्मादिति । कस्य- चिदिन्द्रियदोषस्य क्वचिद् भ्रमे सामर्थ्यमिति दृगादीन्द्रियदोषतामर्थ्यस्य विभागात्क्वचित्कस्यचिश्रम इति भ्रमेषु नियमो भवति। यदि दोषादग्रहण- मात्रं स्यात् न तु विपर्ययः, तदा कामिलादिदोषभेदात् भ्रमेषु नियमो न स्यात्। न हि स अ्रमनियमः सादृश्यनिमित्तः, असदृशेSपि पीतशङ्गादौ भ्रमदर्शनादिति भावः । खज्ञानादेव स्मृतं विविच्यते, तत्र कुतः स्मर्यमाणगृद्यपाणयोरविवेक इति सिद्धान्तिनोक्ते, सत्यं सवज्ञानादेव स्मृत विविच्यते; अयं तु विशष :- यद्विशेषग्रहिण्यपपि प्रत्यक्षे दूरत्वादिदोषादूर्ध्वतादिदर्शने कदाचिद्विशेषाग्रहो यथा, तथा स्मृतावपि मनोदोषादग्रहः कदाचिद्भवति। तदा विवकामावो आ्रन्तित्वं च । सति तु मनोदोषाभावाद्विशेषग्रहे पुरोवर्तिनीन्द्रियसंयुक्तेऽपि स्थाणी पुरुषे चोर्ध्वतासामान्यदर्शनेऽपि विशेषज्ञानेन विवेचितत्वात् तदवि- वेकामावः । ततश्रोभयकोटिस्मरणे संशयः। एकस्मृतौ तु न संशयो न विपर्ययः । अतश्ष 'अन्यथा तु स्यात् सदा सामान्यदर्शने। विपर्ययो डन्यं स्मरतः' इत्यादिर्न दोषो भवतीति परमतमाशङ्त्य, एवमपि द्वयो-

276 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

वितिक्तयोः स्मरणे विपर्ययो न स्यात्, भवति चासावपि कदाचिदिति P.140-16 यद्यपि दोषोऽस्ति; तथापि दूषणान्तरमाह-विशेषेति । न च स्मृतौ विशेषाग्रहो-पि कदाचिद्धवति; यतो न निर्धारितविशेषं वस्तुमात्रं स्पर्यते, अपितु वस्तुविशेष एव रजतादिः । अयोच्यते-न बूमो वस्तुविशेषो न स्मर्यत इति; किंतु स्मर्यमाणोऽप्यसौ यदा पूर्वाधिगतदेशकालविशेषा- पन्नः रमर्यते, तदा गुह्यमाणाद्विविच्यते सज्ञानात्। यत्र तु देशकाल- विशेषाग्रहः, तत्र न विविच्यते। तेन देशकालविशेषात्स्मृतं विविच्यते, तदभावे त्वविवेकाद् भ्रम इति, तत्राह-देशेति। अत्र हेतुमाह- अनेकेनि। देशग्रहणमुपलक्षणम्, अनन्तदेशकालाधिगतम्। ततो देश- कालविशेषात् स्मर्यमाण गृह्यमाणं न पुनर्विविक्तं गम्यते; अपितु सत एव स्मृतिरविविनक्ति। अन्यथा हि यद्यपि सकृद्देशकालज्ञातस्य रजतादेर्देशकालस्मृतिसंभवः, तथापि अनन्तदेशकालाधिगतानां रजतादीना- मनन्तदेशकालस्मरणासंभवात् यस्य रजतादेदेशकालविशेषः स्मर्यते, तत एव दृश्यं विनिच्येत, नान्यस्मादस्मर्यमाणदेशकालविशेषात्। अतश्ष येनानन्तदेशकालरथं रजताद्यधिगतं तस्य सर्वदेशकालविशेषस्मरणासंभवात् सदा स्मृतेरविवेकत्वाद् भ्रान्तिः स्यादित्यर्थः । यदि च समुच्चितयोर्देश- कालयोविवेचकत्वं, तदा तद्देशाधिगते तत्रैव स्मर्यमाणे यद्यपि कालमेदो- डस्ति, तथापि देशभेदाभावान्नित्यमविवेक:, ततश्च सदा भ्रान्तित्वप्रसङ्ग :; न चैवम्। तस्मात् देशकालविशेषो न विवेकहेतुः। तेन तयोरगहा- विवेके भ्रम इत्यपि न युक्तम् ।

अथ 'स्मरामि' इत्युल्लेग्वेन स्मर्यमाणताज्ञानात् स्मृतस्य विवेक:, तदभावे चाविवेक: ; तेन 'स्मरामि' इति ज्ञानशून्यानि रजतादिज्ञानानि भ्रान्तित्वहेतव इत्युच्यते, तत्राह-स्मृतिरिति। रजतस्मृतेरन्यदेव रजते 'स्मृतिरियम्' इति स्मृतित्वग्राहि 'स्मरामि' इति ज्ञानमुदाहृतम्। अत- स्तदभावेऽपि रजतक्मृति: संपूर्णैव; न तया स्विषयस्य किचिन्न गृहीतम्, येन तस्या: प्रमोष: स्याद। एवं च स्वपमेव सा स्वविषयं गृद्यमाणात् विविनक्ति। कुतः स्पर्यमाणगृद्यमाणयोरविवेंकः ! यतो भ्रान्तिः स्यादित्यर्थः । वन्तौ विपर्ययशब्दौ भ्रान्तिमात्रपरौ।

नियोगकाण्ड: 277

अयोक्तदोषपरिजिहीर्षया स्मृतिः स्वविषयविवेचनसवभावा न भवती- तयुच्यते, तदान्येषां स्थाणुपुरुषादीनां स्मृतावूर्ध्वतासामान्यदर्शने च स्मृति- दर्शनयोरप्यविवेचकत्वात्सदा भ्रमः स्यात्। न चैतत्, संशयस्यापि दर्शनात्। एतच्च 'अन्यथा तु स्यात्' इत्यत्रोक्तम्। किंच 'स्मरामि' इत्यपि स्मृतिज्ञानं प्रमाणफलादनुभवात् स्मृतं फलं भिन्नं विविकं यदि स्यात् ततः सिध्यति, न तु तस्मादविना। तस्मात् स्मृतिः स्मृतं विविक्त- मेवानुभावयतीति कुतो गृह्यमाणादविवेको यतो अ्रमः स्यादिति भावः । वृत्तौ न समरामीति; 'नैष दोषः स्मरमीति विवेकाच्चेत्' इति ग्रन्थ P.141.21 च्छेदः । स एवेति ; स एव 'स्मरामि' इति विवेक: स्मृतेः स्वविषया- विवेचकत्वे सति न स्यादित्यर्थः । किंच यदि 'स्मरामि' इति ज्ञाना- द्विवेक, तदभावाच्च स्मृतावविवेकाद्ध्रमः, ततोऽयमनयोरेकः 'स्मरामि' इत्युष्ि- ख्यमाने स्मृतिविवेके सति अपरत्र 'स एवायम्' इति यः प्रत्यभिज्ञाभ्रमो दृश्यत स न स्यात्। न चात्रापि 'स्मरामि' इति ज्ञानेन स्मृतं विवे- चितमेव । प्रत्यक्षग्राद्यस्य तु पुरोवर्तिनः स्मृताद्विवेंकाभावाद् अ्रम इति । यतः स्मृतस्य चेत्प्रत्यक्षाद्विवेकः, ततः प्रत्यक्षस्यापि स्मृताद्विवेकः सिद्धः । न द्यविविक्तात् विवेकज्ञानसंभवः । किंचैव सति स्मृतादावविवेकात् स्मृतित्रमोऽयं स्यान् । प्रत्यक्षभ्रमस्त्वयं प्रसिद्धः । तस्मान्न 'स्मरामि' इत्युल्लेखप्रमोषादविवेक: । अथासंनिहितो रजतादर्थ: संनिधिमत्तया पुरोवर्तित्वेन वेद्यः सन्नवि विक्त इत्युच्यते, एवं सत्यसंनिहिततया दर्शयन्त्या विविक्तस्मृते विपरीतार्थता स्यात्। अनश्र विपरीतार्थख्यातिः स्यात्, नाख्यातिः । विपरीतोऽथों विषयो यस्या इति विग्रहः । अथ नासंनिहितस्य संनिधिमत्तया प्रतीति- रविवेक :; किंतु असंनिधेरपरिग्रह इत्युच्यते, तन्न ; यतोऽसंनिहितश्रेत सोर्उर्थ:, कस्मात्तस्यासंनिधिन ज्ञातःः मनोदोषादिति चेत्, एवं तर्हि यत्र सम्रादिज्ञाने मनसो दोषैरुपघातस्तत्र भवत्येवम्। यत्पुनः सस्थमनस एव तिमिरादिदोषोपघातात् बहिरिन्द्रियजा भ्रान्तिः, तत्र मनसो दोषैरनुपघाता न्नासंनिषेरपरिज्ञानम्। यस्मात्कारणात् दोषो ग्रहणाभावे हेतु:, सच मनसस्तत्र नास्ति, तस्मात्तत्रासंनिध्यपरिज्ञानासंभवान् भ्रमो न स्यात्; भस्ति चासौ। किंच अत्र पक्षे शुक्तावेव प्रवृतिः, नान्यत्रेत्वपि प्रवृत्ति-

278

नियमो न स्यादिति 'असंनिधानाबोघाच्चेत् प्रवृत्तिनियमः कुतः' इत्यत्नो- क्तम्। यदि च स्मृतं सर्वात्मना-न स्मृतम्, शुक्तिरपि सर्वात्मना न गृहीतेत्येतावन्मात्रेण मिथ्यात्वं स्यात्, ततः सर्वाण्येव ज्ञानानि मिथ्या स्युः । न दि कश्रिदर्थः केनचित् ज्ञानेन सर्वात्मना गृद्यते। किंच P.142-5. यदि विवेकाग्रहणमात्रं भ्रमः स्यात्, तदा आप्तवाक्यानुमानादिना प्रमाण न्तरेण च 'एकश्रन्द्रो नानेकः, प्राचीय दिकू नोदीची' इति ज्ञात- विवेकस्य पुंसो द्विचन्द्रदिब्मोहादिविपर्ययान् अनुवृत्तिमतोंऽनुवर्तमानान् पश्यन्, सवस्थात्मा स्वस्थान्तःकरणः कोऽपह्नते: सत्यपि विवेके द्विचन्द्रादि- अ्रमोऽनुवर्तते। तस्मान्न विवेकाग्रहणं त्र्रम इत्युक्तं भवति।

इतश्राख्यातिपक्षो दुर्घट इत्याह-प्रसक्तेति। यदि शुक्तौ 'रजतम' इति ज्ञानं स्यात्, ततस्तेन रजतस्य प्राप्तौ सत्यां प्रसक्तप्रतिषेधात्मा प्रसक्तप्रतिषेधरूपा 'नेदं रजतम्' इति ख्यातिर्ज्ञानं प्रकल्पते घटते। न स्मृतदश््ययोर्विवेकाग्रहमात्रे अ्रमः । यतः प्राप्तः प्रतिषिध्यते। न चावि वेकाग्रहः प्रापकः, स हि विवकग्रहणाभावः; न चाभावः प्रापकः, अभावत्वादेव। ककिं नाम प्रापकमित्यपेक्षायामाह-प्रापिकेति। शुकि रजततया रजतं वा पुरावर्तितया या दर्शयति सा विपरीतार्था घीः प्रापिका। ननु विवेकाअहणपक्षेऽपि रजतस्मृतिः रजतस्य नयनसंयुक्ते वस्तुनि 'इदम्' इति ज्ञानं पुरोवर्तनः प्रापकमस्त्येव; अतस्ताम्यां प्रापितयोः रजतेदमंशयो रयं प्रतिषेधो भविष्यतीत्याशङ्कयाह-ये चेति। रजते नयनसंयुक्ते 'च शुक्तिवस्तुनि स्मृतिगृहीतिरूपे ख्याती ज्ञाने, ताम्यामुपनीतस्थार्थस्य नायं 'नेदं रजतम्' इति प्रतिषेधोऽवगम्यते। अपितु शुक्तौ रनतत्वस्य, रजतस्य वा पुरोवर्तित्वस्यैव प्रतिषेधः । न चाप्राप्तस्यासौ संभवति। न चाअहणमभावत्वात्प्रापकम्। तस्माच्छुक्तौ रजतत्वस्य रजतस्य वा पुरोवर्ति- त्वस्य प्रापिका विपरीतख्यातिरुपासनीया। न च स्मृतदृश्ययोविवेकाग्रहण- मेव 'नेदं रजतम्' इत्येषा प्रतीतिरपबाधते ; तथा सति सर्वासां बटादि- प्रतीतीनामत्रहणबाधेन जन्मन उत्पत्तेः सर्वैव घटादिप्रतीतिरीदृशी प्रसक्त- प्रतिषेषरूपा स्यात्, न चैवम्। किंच 'नेदं रजतम्' इति रनतमत्र निषेश्ं साति, नाग्रहणम् । अतः प्रतीतिविरुद्धश्रायं पक्ष: । न च

नियोगकाण्ड: 279

स्मृतिप्रत्यक्षयोः 'इंद रजतम्' इति, विवेकज्ञानमिदं 'नेदं रजतम्' इति; न तु प्रसक्तप्रतिषेवधीरेषा; अतो न पूर्वोक्तदोषनसङ्ग इति वाच्यम्। एवं हि धार्थाङ्गवाणः सां ग्नीतिमपह्नते: यस्मादभ्रान्तस्य शुक्तिरजतयोः P.142-14 क्रमे सति रजतमुपलभ्य पश्चाच्छुक्तितां विविका पश्यतो योगपद्ये वा युगपच्छुक्तिरजते विविक्त पश्यतो या विवेकमतिर्भवति सा 'नेदम्' इती दृशी न भवति; अपितु विविक्ते एते ईदृशी, इयं तु 'नेदम्' इती- दृशी जायेत इत्यसौ प्रतिपद्यते; तथाप्यपहनुते । न चैतत्प्रतीत्यनुसारिणो- डनुरूपमिति भाव:। शुक्तिरजतयोरविविक्तयोर्ग्रहणे स्यादीदृशीति चेतू, इदमस्माक्मपीत्याह-प्राप्तेरिति। शुक्तिरजतयोरैक्यस्यामेदस्य प्रापिकायाम् 'इंद रजतम्' इति विपरीतसंवित्तौ सत्यां रजतस्य पुरोवर्तित्वेन प्राप्ते: प्रसक्तप्रतिषेधात्मा 'नेदम्' इति प्रतीतिः स्यात्; न तु तयोर्भेदस्याग्रहणे, तस्याभावरूपस्याप्रापकत्वेन प्राप्त्यभावादित्यर्थः ।

इतश्र विवेकबुद्धिः प्रतिषेधात्मिका न भवतीत्याह-रजतस्येति, कर्मणि षछ्ठी। रजतं स्मरन् चक्षुःसंयुक्तस्य च शुक्तिवस्तुनः शुक्कमास्वरादिरूप- सामान्यं दृष्टा विपर्ययानुदयेSपि स्मृताद्रजताच्छुक्ते्विविक्ततां चक्षुषोSप्र- सादात् प्रथममबुद्धा पश्राच्क्षुषः प्रसादद्विशेषिकरूपज्ञाने सति 'शुक्ति- रियम्' इति रजताच्छुक्ति विविधन् 'नेदं रजतम्' इत्येवमन्यनिषेधेन न प्रत्येति, शुक्तिरजतयोरविवेकग्रहणाभावात्, अप्रसक्तस्य च प्रतिषेधानुप- पत्तेः । अतक्ष तत्र यथा विवेकज्ञानमप्रतिषेधात्मक्रम्, एवं च अ्रमेऽपि स्यात्, न चैवम् । ननु सामान्यदर्शने यत्रापि विपर्ययो न भवति तत्रापि संशयः स्यात ; तदपनोदकं च निर्णयज्ञानमेककोटिनिषेघात्मकमेव ; अतः कथमु- च्यते-'विविश्वन्नैवं प्रत्येति' इति, इत्याशङ्कचाह-सामान्येति। स्यादेवं यदि नियोगतो नियमेन सामान्यदर्शने संशय एव स्यात्। स तु कोटि- द्यस्मरणोत्थ ; तदभावे कचिन्न भवत्यपि। तेन तदभिप्रायेणास्माभिरिंद- मुक्तम्-'विविश्वन्नैवं प्रत्येति' इति। ननु सामान्यदर्शने यदि संशयो न मवति, विपर्ययस्तर्हि स्यात्। तदपबाधकं च ज्ञानं निषेधात्मकमव । अतः कथमुच्यते-'मैवं प्रत्येति' इति इत्याशङ्क्य वृत्तावुक्तम्-न च

280 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

P.148.20 विपर्यय इति । 'भवति' इत्यादिना 'न चैकत्वम्' इत्यन्तेन विपर्यया- भाव एव दर्शितः । यत्तु 'नान्यत्वम्' इत्युक्तम्, तद्विविक्ततामबुद्धेत्यस्य विषयप्रदर्शनार्थ प्रसङ्गादुक्तमिति मन्तव्यम् तस्माद्यन्र सामान्यदर्शने संशयविपर्यययौ न स्तः, तत्र विवेकज्ञानमात्रम्। न च तत्प्रसक्तप्रति- षेधात्मकम्, शुक्तिरजतयोरेकत्वाप्रतीतेः, शुक्तौ रजतस्य प्रसक्त्यभावात्। विवेकग्रहणाभावादिति । स्मृतस्य च रजतस्य वर्तमाने काले कालतो वर्तमानत्वे ; कालग्रहणमुपलक्षणम, देशतश्र; संनिधेः संवित्तितः रजतस्व पुरोवर्तिवत् पुरोवर्तिनो वा रजतवदवभासात् रजतस्य प्राप्तौ प्रतिषेधोप- पत्तयेऽभ्युपतायामसंनिहितस्य संनिधिप्रतीत्यभ्युपगमादन्यथाग्रहो विपरीता ख्यातिरिष्टा स्थात्। यदि परमसंनिहितत्वस्य शुक्तित्वस्य वा अग्रहस्तत्रा- न्यथाग्रहे निमित्तं स्यात, तस्मिन्सति भावात् तदभावे चाभावात्, एत- श्चेष्टमेव न इति भावः । अथवा नासंनिध्यग्रहो निमित्तम्, अभावस्या- निमिचत्वात् ; अपितु संनिधिग्रह एव भावरूपत्वान्निमित्तम्। कीदृशोऽसौ निमित्तमित्यपेक्षायामाह-भदेति । संनिधिग्रहस्य हि 'न रजतं संनिहितम्, अपितु शुक्तिः' इति मेदस्य विवेकस्य गहोऽपवाद: ; स यावन्नापतति तावत्तेन रहितः संनिधिग्रहोऽन्यथाग्रहस्य निमित्तम; नापवादेनापोदितः । किंच विपर्ययस्य विपरीतख्यातेरनम्युपगमे, विवेकाग्रह एव अ्रमः; सोऽ- अ्हनिबन्धन इति ब्रुवाणेन अग्रहोऽग्रहनिबन्धन उक्तः स्यात्। एतच शब्दैकगग्यं, न तु वस्तुवृत्तेनैकस्यैव निमित्तनैमित्तिकत्वभेदोऽस्तीति भावः। वृत्तौ सुव्याहृतमित्युपालम्भवचनम्। किंच स्मर्यमाणगूद्यमाणयोर्विवेकाग्रह- क्षेत् भ्रम, ततः सम्ने गृद्यमाणस्य कस्यचित् द्वितीयस्यामावात् न स्मर्य- माणस्याविवेको विवेकाग्रहो वा भ्रमः स्यात्। अथ गृद्यमाणाभावेऽपि स्मृतं मनोदोषात् रमृतत्वेनाविविक्तं सत् ग्रह्यमाण रमे भाति। न चैवमन्यथाख्यातिप्रसङ्गदोषः, यतो ग्रहणविशेष एव गृहीतग्रहणं स्मृति- र्नान्या। अतो गृदीतांशत्वप्रमोषे गृहीतिरवतिश्ठते। तेन समे तद्विषयस्य गुद्यमाणत्वेनावभामो मिथ्या । तदुक्तम्, "अ्रहणस्य विशेषो हि गृद्ीतग्रहणं स्मृतिः । सोडगृहीतांशमोषण गुद्दीतिरवतिष्ठते ।।" इति।:

नियोगकाण्ड: 281

तत्र च स्मृतत्वेन विवेकज्ञानं बाधकमिति चदतआह-स्मृतत्वेनेति।P.144-5. स्मृतत्वेनाविवेकेऽभ्युपगग्यमाने यथा स्मृतावज्ञातस्य स्मृतत्वधर्मस्य ज्ञानं बाधकं तच्वधर्मस्य ज्ञानं वा, यथा च तत्र स्मृतत्वरहितं त्धर्ममात्रं गृद्वती स्मृतिर्अ्रमः, तथा दूरादनिरूपितरूपविशेषे धर्मिणि देवदचादौ ज्ञाते पुनः समीपे 'गौरोऽयम्' इति धर्मान्तरप्रतीतेर्बाधकत्वं पूर्वस्याश्च धर्मिमात्र- प्रतीतेश्रीन्तित्वं स्यात्। किंच स्मृतिः परोक्षार्थग्राहिणी; सा गृददीनांश- मोषेऽपि परोक्षार्थगृहीतिरूपेणावंतिष्ठेत। समे चापरोक्षार्थवदवभासस्तव न स्यात् न चागृहीतिरित्येव सर्वागृद्दीतिरपरोक्षार्था, अनुमानादौ व्यभि- चारात्। तस्मादसदेतत्। इतिः क्लोकार्थसमासौ ।

यच्चोक्तं रबतं प्रतीथते, शुक्ति्विषय इति प्रतीतिविरुद्धमिति; स स्वदोष एवासज्जितः; यतः 'सितमिदं पुरोवर्तिद्रव्यं रजतम्' इति सामा- नाधिकरण्येन बोधादनयोरभेदप्रतीतिरस्ति; सा विवेकाग्रहवादिनो विरुध्यत इत्याह-य इति। अ्मे शुक्तित्वस्याज्ञानात् शुक्कमात्रस्येदमंशस्य. ज्ञानात् 'सितम्' इत्युक्म्। तत्र यद्यप्येकमिदममेदग्राहि सामानाधिकरण्यज्ञानं प्रतिभाति, तथाप्यन्यस्यान्यभावानुपपच्या स्मृतिगृहीतिरूपे मिन्ने इमे ज्ञाने इति करपयिष्याम इत्याशङ्गयाह-ज्ञानेति। सामानांधिक रण्य प्रतीति सिद्धं - -- चेत्, अन्यस्यान्यथाभावे को विरोधः ३ न हि प्रतीतिसिद्धे विरोधोऽस्ति ; ------- अप्रतीतिनिबन्धनत्वात्तस्येति भावः । ननु नेदं रजतज्ञानमिन्द्रियजम्, असंनिहितेनेन्द्रियसंनिकर्षाभावात; नापि लिङ्गादिजम्, लिङ्गादेरभावात्; अस्ति तु पूर्वानुभवजसंस्कारः प्रतीतिहेतुः । तस्मात्स्मृतेः कारणसद्गावात् ---- स्मृतिरेव रजतज्ञानमिति प्रतीमः । मैवं वादीः। इन्द्रियजमेवेदं रजत- -- ज्ञानम्। ननु रजतन्द्रियसंनिकर्षो नास्ति, असनिधानात्। बाढम्। कर्थ तर्हि ज्ञानमनिन्द्रियजम्: शुक्तीन्द्रियसंनिकर्षात्। अथं तु विशेष :- --- यददुष्टमिन्द्रियं तत्तथा, दुष्टस्वन्यथावभासयति दोषसामर्थ्यादित्यदोषः । -- इदानीमनाश्वासाच्चेति यदुक्तं तत्परिहरति-अनाश्वास इति। एकत्रा- न्यथात्वदर्शनात् सर्वत्र ज्ञायमानेऽर्थे तथात्वं प्रत्यनाश्वासो यः, स तज्ज्ञानेनैव तथात्वपरिच्छेदकेन बाध्यते। तथात्वपरिच्छेदकं ज्ञानमनिरुद्धा- न्यथात्वाशङ्ूं नोत्थानमर्दतीत्युक्तं भवति। तथाहि -अनाश्वास निवृच्यर्थमपि ---

282 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

यदयं परं ज्ञानमपेक्षते, तदप्यनाश्वासोSपेतं तथात्वपरिच्छेदकमेव । अस्ति च ताढशं झानम्। अतस्तस्य कोऽपराधः१ येनान्यन्मृग्यते। ननु परस्यान्यथाख्यातिमनिच्छतोSनाश्वासो नास्तेव; अतः कर्थं तं प्रतीद- मुक्तम् तस्याप्यकन्न विवेकाग्रहान सर्वत्र विवेकाग्हशङ्कया अनाश्वास स्तुल्य इति भावः ।

अथैकत्र व्यमिचारयोगात् सर्वत्रार्थपरिच्छेदं प्रत्यसमर्थ ज्ञानमप्रमाणं P.144-13 स्यात् , तथा सति चानाश्वासमपि न निरुन्ध्यादित्युच्यते, तत्राह-व्यभि- चारादिति। व्याभचारादर्थपरिच्छेदे पमाणस्य नासामर्थ्यम्, अर्थपरि- च्छेदस्य तत्कार्यस्य लाभतः प्रमाणस्य परिच्छेदफलत्वादेव सिद्धत्वात्। अतश्र परिच्छदश्रेदरि्ति, ततः सत्यपि व्यभिचारे प्रामाण्यं सिद्धम् ; यतः परिच्छेदापरिच्छेदाभ्यां प्रामाण्याप्रामाण्ये; न तु व्यभिचाराव्यभिचाराभ्याम्, प्रामाण्याप्रामाण्ये प्रति तयोरतन्त्रत्वात; तथाहि-धूमादेरव्यभिचारस्यापि संबन्धस्मरणादिवैकल्यात्क दाचित्परिच्छेदमवुर्वताऽसति परिच्छेदे न प्रामा- ण्यम् ; चक्षुषश्र कृष्णादिविषये व्यभिचारवतोऽपि सति परिच्छेदे प्रामाण्यं दृश्यते । किंच बाधकारणदोषावेव सर्वत्र प्रामाण्योपघातिनौ दृष्टौ, न व्यभिचारः, सत्यपि व्यभिचारे चक्षुषः प्रमाणत्वात; उक्तं च 'यत्र च दुष्ट करणम् इत्यादि। ननु -- व्यमिचाराइप्यप्रामाण्यं दृष्टम्; यथा शब्दस्य नित्यानित्यत्वयोः साधययोः साधारणानैकान्तिकस्य प्रमेयत्वादेः। मैवम्, न तत्र व्यमिचारादप्रामाण्यम्; अपि तु परिच्छेदाख्यं कार्यमेव तत्र न लभ्यते, लिङ्गाभावाद। यस्मादव्यभिचारि लिंङ्गं भवति; प्रमेय- त्वादि च न तथा। यत्र तु चक्षुरादावव्यभिचारः परिच्छेदे न कारणम्, तत्र सति परिच्छेदे प्रामाण्यं व्यभिचारेऽप्यविवादम्। ज्ञानं चक्षुरादि- वदेव व्यमिचार्यपि पिच्छेद निमित्तम्, न तु लिङ्गवदव्यभिचारि। अथोच्यते-व्यभिचारः 'अर्थस्तथा, अन्यथा वा' इति संशयमुत्पादयन् परामाण्यमुपहन्ति; यथा ऊर्ध्वत्वस्य स्थाणुपुरुषद्वयगतत्वेन ह्वैंविध्यं संशय हेतुः, तथा ज्ञानस्यापि तथात्वान्यथात्वोभयकोटिसंस्पर्शितया द्वैविध्यं संशय- हेतुः स्यादिति । तन्न ; यतो ज्ञानमृत्यच्यैवार्थ 'तथैव' इति परिच्छिनत्ति; वतावतो द्वैविध्यस्य कुतः संशयहेतुत्वम् न दि स्थाणी परिच्छिन्ने

नियोगकाण्ड: 283

द्वैविष्यादूर्ध्वत्वे संशेरते। अथ 'तथैव' इत्यवधारके सति मा भवतु P.145-6. संशयः; अनवधारके तु स्यादित्युच्यते। तदयुक्तम्; यतस्तदप्रमाणमेव; प्रमाणं चात्र क्वचिद्यमिचारात् 'प्रमाणम्, अप्रमाणं वा' इति विचार्यमाणतयाधिकृतम्। तत्र कुतोऽप्रमाणस्य प्रसङ्ग:। प्रमाणाच्च 'तथैव' इत्यवधारणम् । न च ततः 'अन्यथा वा' इत्यनवधारणं युज्यते, विप्रतिषेधात्। तदेवमस्माकं तावदनाश्वासो नास्ति; प्रत्युत य एव सर्वज्ञानानामव्यभिचारमाश्वासनार्थ प्रार्थयते, तस्यैवानाश्वासः। ननु ज्ञानस्याव्यभिचारित्वज्ञानं यत्, सत्यमेव तत्; अतः कथमन्यस्यानाश्चासः! मैवम्, सर्वज्ञानानामव्यभिचारित्वग्राहिणापि ज्ञानेनाश्वासात्। नन्वव्यभि- चारग्राहि ज्ञानं सामान्यन सर्वज्ञानानामव्यमिचारं गृह्ाति; ततश्र खय- मप्यव्यमिचारि सर्वेषामव्यभिचारं गृहदाश्वासकारणं भविष्यति। उच्यते- यदि तत् सयं सिद्धाव्यमिचारं स्यात्, ततः स्वस्य ज्ञानान्तराणां चाव्यभि चारं गृददाश्वासकारणं भवेत् ; न चैतदरिति; तथाहि-सयं सिद्धाव्यमि- चारे तस्मिन् अन्याव्यमिचारनिर्णयः । तन्निर्णये च तस्य सिद्धाव्यभि- चारित्वमितीतरेतराश्रयं स्यात् । भथ ज्ञानान्वरात् तस्याव्यभिचारसिद्धि:, ततस्तन्राप्येवमित्यनवस्था। किंच ज्ञानस्यार्थपरिच्छेदकत्वलक्षणात् सरूपा- ददि नाश्वासः, ततोऽर्थस्यैवासिद्धत्वान्न तेन सह ज्ञानस्याव्यमिचारो गृद्यत। तस्माच्वयापि ज्ञानरूपादेवार्थाश्वास इति वाच्यम्। एवं चेदस्माकमपि तथा भविष्यति। किंच ज्ञानस्य यथामूतार्थपरिच्छेदकत्वं नाम यत् स्रूपं तद्विपरीतर्यातावयथार्थपरिच्छेदकत्वाद्विरुध्यत इत्येवं ज्ञानस्वरूपादेव ज्ञानस्याव्यमिचारः कथ्यते। ततश्चाव्यभिचारार्थमपि चेतु ज्ञानस्वरूपमाश्र- यितव्यम्, तथा सनि तत एवार्थसिद्धिर्भविष्यति; ततः कुतो नाश्वासः? येन तन्निवृच्यर्थमव्यभिचारः प्रार्थ्यते। न च वाच्यं व्यजिचारे सति प्रामाण्यमेव न स्यादिति, यतो व्यभिचारः प्रामाण्यं नोपहन्तीत्युक्त- मित्यर्थः ।

किंच उद्रेकस्य कार्याधिक्यस्य कारणदोषास्तिमिरादयो न हेतवः । किं तर्हि? कारणस्य कार्ये यत्साम्थ्य तस्य घातिनः । अतस्तेषां सच्वात् कारणस्य ग्रहणास्यकार्यसामर्थ्यप्रतिघातादग्रहः । असच्वाच्च कार्यसामर्थ्या- प्रतिघातात् ग्रह इत्येवं दोषसदसथ्वं स्मृतद्वश्ययोर्विवेकाग्रहणे अमे 'मत्र

284

विवेकाग्रहः, अत्र न' इति विवेकस्य निर्णयस्य यत्कारणं परस्येष्टं तद्वि- पर्ययदर्शनेपि अ्रमे न दण्डैनिवार्यत। अतो विपर्ययदर्शने प्रमाणतदा- P.146-15 भासविवेकान्नाभासव्यमिचारेण प्रमाणेऽव्यनाश्वास इत्यभिप्रायेणाह-अपि चेति। अत्र हेतुमाह-विपर्यय इति। यतः कार्यसामर्थ्यप्रतिघातिनो दोषा इति यदुक्तं तद्विपर्यये अ्रमेऽपि सुतरां प्रकल्पते घटते। कर्थामे- त्यपेक्षायामाह-दृष्ठेनि। अग्रहणे अ्रमे दोषेम्य इष्टस्य ग्रहणाख्यकार्यस्य निरोधमात्रं भवति । विपर्ययलक्षणे तु अ्रमे न केवलं तत्वग्रहणस्य दोषेम्यो निरोधः; अपितु तत्प्रतिपक्षविपरीतज्ञानोदयश्ष भवति। तेन तच्वग्रहणाख्यमिंष्ट कार्यस्वरूपतः प्रतिपक्षोत्थापनेन च दोषरत्यन्तं निरुद्धमित्यतिशयार्थः। तस्मादग्रहणे अ्रम दोषाणां सत्वादग्रहः; दोषा- सश्वाच्च ग्रह इति ग्रहाग्रहविवेको यः, स विपर्ययलक्षणेऽपि अ्रमे घटत इत्याह -- तस्मादिति। यत्र दोषोडसन्, तत्रादुष्टादिन्द्रियात् तत्त्वग्रह इत्याशङ्कानिवृत्तिरित्युक्तम ; तडूषयति-दोष इति। अत्र हेतुमाह- न हीति। यदि कारणसद्भावे कार्यसत्ता नियोगतो नियोगेन स्थात्, ततो निर्दोषेन्द्रियसद्भावे तच्वग्रहार्यकार्यभावादग्रहाशङ्का निवर्तेत, न त्वेतदरिति। तथाहि-सत्यपि निर्दोषे चक्षुषि विररिते ज्ञानानुदयो दृश्यते। न च चक्षुमात्रं कारकम्, अपितु सामध्यपि; सा च तत्र नास्तीति कार्यानुदय इति वाच्यम्। यतः प्रत्येकवर्तिनी कारकशक्तिः, न समाहारवर्तिनी। कारकाणां हि कार्यसिद्धये समासः, न मिलितानां करणत्वम्। तस्माच्चक्षुरपि कारणम्। न च तस्मिन्रदुष्टेऽपि कार्य- सिद्धिरिति सूक्तम् -- 'न हि कारणसङ्गावे' इति। अतो न परस्य ग्रहा- ग्रहविवेकसिद्धिरिति मावः । किंच एवं सति विपर्ययः स्यादित्याह-प्रत्यक्षमिति। प्रत्यक्षया हि संविच्या कारणमनुमीयत इति युक्तम्; परस्य तु प्रत्यक्षं संवित्तिलक्षणं कार्यमदुष्टेन करणेनानुमीयत इति विपर्ययः। अन्यथाख्यातौ तु दोषस्य हेतोरभावात् कार्यस्याभावो युज्यते। अतस्तत्र दोषामावात् विपर्ययदर्श- नाख्यफलाभावानुमानं युक्तमित्याद्-विपयय इति। तथा विपर्ययलक्षणात् फलाद्धेतोर्लिंङ्गात् तद्धेतुदोषसंभवानुमानमपि युक्तमित्यपि द्रष्टव्यम्। अतो- उस्माकं दोषाभावभावा्म्यां प्रमाणतदामासविवेकसिद्धि, न परस्थेति भाव:।

नियोगकाण्डः 285

अन्यथाख्यातावनालम्वनं स्यादिति परोक्तो दोषः परस्याप्यस्ती- त्याह-अनालम्बनेति। यथा अन्यथाख्यातौ शुक्तेराकारादाकारान्तरस्य P.146-10 रजतस्य समर्पणात् ज्ञानस्यानालम्बनतापत्तिः, एवमख्यातिवादिनस्तवाग्रहणेऽपि अ्रमे शुक्तिस्वरूपस्य विशिष्टस्य 'इदम्' इति ज्ञानेऽनर्पणात् अनालम्बन- तापत्तिर्मवेदित्यर्थः। अथ तत्र विशेषानर्पणेSपि 'इदम्' इति ज्ञानेन शुक्कभास्वरत्वादिसामान्यांशस्य कस्यचिदर्पणमस्ति ; स च शुक्ते: साकार इति तरिमिन् गृह्यमाणे शुक्तिरेवालम्बनमापन्नेति विशेषांशाग्रहेऽपि न निरालम्बनतापत्तिरित्युच्यते, तदन्यथाख्यातावपि तुल्यम्, यतस्तत्रापीद- मंशख्यातिरस्त्येवेत्याह-कस्यचिदिति। अन्या व्याख्या-अथ कस्य- चिदन्यस्य घटादेर्वस्तुनः सेन रूपेण ग्रहणमर्तीति कस्यचित् शुक्ति-

विकल्पमात्रमेतत्। स्ाकारत्वादित्यस्यानन्तरं 'नानालम्वनत्वम्' इति योज्यम्। केषांचित्साकाराणामिति शुक्कभास्वरत्वादीनामिति प्रथमव्याख्यायां तुल्यत्वहेतुः । केषांचित् घटादिवस्तूनामवभासनादिति च द्वितीयव्यारयायां तुल्यत्वहेतुरूद्यः । यद्वा केषांचिदिति घटादिवस्तूनां स्वाकाराणामिति च शुक्कभास्वरादीनामवभासनादिति व्याख्याद्दये हेतुद्दयमुक्तम् । अथ तत्र विवेकाग्रहणे तच्चक्षुःसंयुक्त न तथा आलम्बनमिष्यत इत्युच्यत, परस्ाप्यन्यथाख्यातिवादिनः तत्रान्यथाख्यातो एवं चक्षुःसं- युक्तस्य नालम्बनत्वमिष्टम्। अथ तत्रान्यथाख्यातौ तथा स्थितेः निरा- लम्बनस्य स्थितत्वात् सर्वत्र सम्यग्ज्ञानेप्वपि तथाभावो निरालम्बनता स्पादिति शङ्कयेतेत्युच्यते, ततस्तवापि विविक्तशक्त्यग्रहणे निरालम्बनता दृष्टेति सर्वत्र शङ्कचेत एतद्यथेत्यादिना विवृतम्। तत्र विपर्ययदर्शनेऽ- निमित्तत्वान्निरालम्बनत्वाद्यथा सम्यग्ज्ञानेSनिमित्तता निरालम्बनता शङ्कयते, तथा शक्त्यग्रहे सा निरालम्बनता निरूपिता सर्वत्र घटादिग्रहेऽपि शङ्येत, अतस्तवापि सर्वत्रानाश्वासस्तुल्य इति आावः। अथ घटादिज्ञाने ज्ञाना देवार्थपरिच्छेदकादर्थसिद्धेरर्थस्य निमित्तत्वमालम्बनत्वम्, एवदन्येषामप्यन्यथा- ख्यातिवादिनां न विशिष्यत इत्यर्थः। किंच रजतर्यातिरपि शुक्तिमेवा- लम्बते, सैव हि रजतात्मना गृझ्नते। न चान्यथालम््यमानेऽर्थे ज्ञानस्य 20

286

निरालम्बनत्वं भवति। एवं च सति हेतुमात्रस्यानालम्बनत्वात् चक्षुरा- दिवदिति यदुक्तं तदपि प्रत्युक्तम्। न वयं हेतुमात्रमालम्बनं ब्रूमः, P.147-11 अपितु यत्तथा अन्यथा वा आलम्ब्यते। चक्षुस्तन्यथापि नालम्ब्यतं इति न भ्रान्तेरालम्बनम्। इतश्र शुक्तिरन्यथालम्व्यते, यतो न यदाकारं यत् ज्ञानं तत्तस्यालम्बनम्, ज्ञानस्य निराकारत्वात्। अपितु य्मिन् ज्ञाने सति यत् यथा व्यवहारयोग्यं भवति, तस्त्र तदालम्बनम्। शुक्तिश्ष रनतज्ञाने रजततया व्ययवहारयोग्या भवति, न शुक्तितया; तथाच रजत- बुच्धैव भ्रान्तस्तया व्यवहरति, न शुक्तिबुद्या। तस्मान्न शुकि: सरूवेण रजतज्ञानस्य लम्बनम्, अपितु रजततयेति स्थितम् । वृत्तौ 'रजतरुपेण' इत्यत्र आलम्बितेत्यनुवर्तते ।

'आत्मा ज्ञातव्य:' इति विधी ज्ञानक्रियानिष्ठे सनि आत्मस्वरूप- परत्वाभावात् अपहतपाप्मानन्दादेरात्मस्रूपस्यासिद्धिमाशङ्कय तत्सिद्धये कश्विदाह-अवघातेति। "व्रीहीनवहन्ति" "व्रीहीन्प्रोक्षति" इत्यादौ दृष्टादृष्टसंस्कारयोर्वीद्यर्थता यथा स्थिता, व्रीहीनिति द्वितीयया चिप्सित- तमंत्वेन प्राधान्यावगमात्, तथा ज्ञानं खवभावेन "आत्मा वारे द्रष्टव्यः" इति चात्मन: कर्मत्वेन निर्देशात् ज्ञेयभूतात्मद्रव्यार्थम्। अतो ज्ञान- विषयोऽप्यात्मज्ञानविधिः आत्मस्वरूपमानन्दादि स्पृशति; न ज्ञानमात्रे पर्यवस्यति; यस्मादात्मस्वरूपैदमर्थ्येनैव ज्ञानस्य कर्तव्यता नियोगादव- गम्यते। अतो नियोगेनात्मस्वरूपमप्यानन्दाद्याक्षिप्मिति तस्य सिद्धिरिति भाव:।

अन्न परः शङ्कयति-भवत्विति। भवतु ज्ञानस्यार्थता, तथाप्यपहत- पाष्मानन्दादिविशिष्टस्याभिप्रेतस्य सिद्धि: कुतः प्रमाणात्ः न तावचत्र 'आत्मा ज्ञातव्यः' इति शब्द: प्रमाणम्। स हि 'अपहतपाप्मादि- रूप आत्मा ज्ञातव्यः' इत्यात्मार्थतया ज्ञानस्य कार्यत्वे पर्यवसितः; 'एवं रूप आत्मा ज्ञातव्यः' इति हि वदा चोदते, न 'एवंरूप आत्मा' इत्यात्मस्वरूपनिष्ठा; यत्परश्ष शब्द: स शब्दार्थः। तस्माच्छब्दस्तावद्प- इतपाम्माद्यात्मसरूपसिद्धौ न प्रमाणम्। न च तत्र प्रमाणान्तरं प्रक्रमते। वस्मादेवमपि नातमसरूपसिद्धिरित्याशयः ।एवमाशङ््याह-ज्ञानेति।

नियोगकाण्ड: 287

ज्ञेयार्थत्वेन ज्ञानं कर्तव्यतया चोदितम्; न च तत्राकिचित्करस्य तादर्थ्येन कर्तव्यतासिद्धिर्युज्यते। तस्मात् ज्ञानेन ज्ञेये कश्िवदर्थः कर्तव्यः। स चं ज्ञेयभूतात्मस्वरूपप्रकाशनात् कोऽन्यः! अपितु तदेव। न दि P.148-11 तस्य दृष्टस्य संभवे सत्यदृष्टकल्पनोचिता। तस्माद्यथा प्रोक्षणादिविधे-

व्रीहिष्वदृष्टा संस्कृनिर्गम्यते, तथा ज्ञानविधेरात्मार्थज्ञानविषयादप्यात्मनो- Sपहतपाप्मादि रूपं गम्यत इत्यर्थः । यथा स्वर्गकाम। इत्यादेर्व्त्ति- ग्रन्थस्यायमर्थ :-- यः खल्ु यत्कामः, स तदुपायं कर्तव्यता प्रत्येति, अनु- तिष्ठति च; नानुपायमित्यनुभवसिद्धम्। अनुपायो हि तत्कामेन नानुष्ठिनः स्यात्, अन्यकामस्यान्यत्रानुष्ठानादर्शनात । अतश्र स्वर्गानुपाये यागे नियोगानुष्ठाने स्वर्गकामस्य न भवतः। तस्मात्स्वर्गयागयोः साध्यसाधन- भावो यथा यागविषयादपि विधेरवगम्यते, तथा अपहतपाप्मादिरूपमा- त्मानमुद्दिश्य ज्ञाननियोगो न युज्यते वदि तथाविध आत्मा ज्ञानेन न प्रतीयत इति ज्ञानविषयादपि विधेरात्मस्वरूपं बोध्यते ।

तद्वेतत्सिद्धान्ती दूषयति-उक्तेति। सत्यमेवमात्मा ज्ञानेन प्रतीयत इति सिध्यति, न तु स्वरूपेणेति; वस्मात्पररूपेणापि ज्ञानमर्थस्य भासक- मनन्तरमवान्यथाख्यातिप्रतिष्ठापनेन प्रदर्शितम्। तत्र किं स्वरूपेणात्मा ज्ञानेन प्रतीयते, पररूपण वेति शब्दान्न निश्रयः स्यात् ! न चात्र प्रमाणान्तरमरित, यतो निश्षयः स्यान्। अवश्यं चैवमभ्यु- पेयम्-यदात्मनोऽन्यथाप्रतीतिरस्तीति; अन्यथा ज्ञानविधेर्न किचित्फलं स्यात्। स हि निष्प्रपश्चोऽप्यात्मा शब्दात्मकप्रपशरूपेण प्रकाशत इति तदषबोधनेन तथ्वप्रतिपच्यर्थः । दृष्टा वस्वरूपभूतरजतावबोधनेन शुक्तित्व- प्रतीति। अतश्र निष्प्रपश्चस्यात्मनः प्रपश्चात्मना प्रतीतिरस्तीति नावश्य- मात्मनोSपहतपाप्मादिरूपेण ज्ञेयतया तद्ूपसिद्धि :; अध्यारोपेणापि "वाचं धेनुम्रपासीत" इतिवत् तदुपपत्तेरित्युक्तं भवति।

अथ मतम्-द्विविघेयमविद्या; एका तच्वाज्ञानात्मिका बीजभूता ततत्वमाच्छाद्यन्त्याच्छादिकेत्युच्यते; यथा रज्जुतन्वाज्ञानात्मिका रज्जुतच्व- मप्रकाशयन्ती । अन्या च तत्कार्यभूता रज्जुमेव सर्पदण्डादिरूपेण आत्मा-

288 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

नमप्रपश प्रपश्वरूपेण विस्तारयन्ती विक्षेपिकत्युच्यते। तत्राद्या बीनमात्र- रूपेण सुषुप्ते तिष्ठति । द्वितीया च समजागरितयोः प्रपञ्चात्मना। तत्र P,148-24 यद्यपि विक्षेपिकाया निवृत्तिर्नात्मज्ञानविधेः फलम्, तथाप्याच्छादिकाया निवृत्तिः फलं भविष्यतीत्यतो न ज्ञानविधेर्निप्फलत्वमित्याशङ्गचाह-लय इति । सांसारिकविविधदुःखनिवृत्तये प्रेक्षावतो ज्ञानविध्यये प्रवृत्तिः । विक्षेपश्च प्रपश्चात्मकः खमजागरितयोः शोकादिदुःखहेतुः, न लय आच्छा दिका अविद्या। न झसौ सुषुप्तगता दुःखहेतुः । दुःखहेतुश्र निवर्त्यः । अतो न लयस्तथा निवर्त्यो यथा विक्षेपः । स हयदुःखो दुःखहेतुर्न लयः। स तु दुःखात्मकत्वात. न केवलं न निवर्त्यः, प्रत्युत प्रार्थनीयः । तथाच सुषुप्ते विविधदुःखवनिवृत्तेर्लय आनन्दवासनाकृत् श्रुतौ श्रुतः ।

अपिच अविद्याद्वैविध्यमपि प्रसिद्धमख्यातिमात्रभ्रमवादिनस्तव न स्यादिति दूषणान्तरमाह-लयेति। लयः तत्वाग्रहणम, विक्षेपो विपर्यय- दर्शनम् ; तयोरभेंदो न स्यादग्रहमात्रे अ्रमे। तस्ादग्रहणविपर्यय ग्रहण लक्षणे द्वे अविधे अम्युपेतव्ये। ते च पूर्वा कारणम्, उत्तरा कार्यमित्येव व्यवस्थिते। तथाच रज्जुतत्वाग्रहणात् सर्पादिविपर्ययो दृश्यते। एवं सति च पूर्वा सुषुपे, परा च खमजागरितयोरित्येवमविद्याविभागोपपत्तिः । तथाच गौडपादेरदर्शितम्-"कार्यकारणबडौ" इति। कार्य विक्षेपा त्मिका प्रपशाविद्या, कारणमग्रहणात्मिका अविद्या; ताभ्यां बद्धावुभौ विश्वतजसशब्दवाच्यी जागरितस्थानसमस्थानावात्मानाविष्येते। प्राज्ञस्तु सुषुप्तस्थान आत्मा कारणेन तच्वाग्रहणात्मिकया अविद्यया बद्धः । उभे तु ते अविद्ये तुर्ये पूर्वोक्तस्थानत्रयापेक्षया तुर्ये "चतुरश्छयतावाद्यक्षर- लोपश्र" इति स्मरणात् चतुर्थे मुक्तिस्थाने न सिध्यत इत्यर्थः । ननु अन्यथवायमग्रहणासम्यगूग्रहणमेदेनाविद्याेदो भविष्यति, किं विपर्ययेण? तत्राग्रहणं सुषुप्ते, जागरितसवमयोस्त्वसभ्यगग्रहणमिति व्यवस्था- सिद्धि:। नन्वसम्यग्ग्रहणाग्रहणयोः किं मेदोऽस्ति ; बाढम्; तथाहि-अभिन्न- स्यैकस्य प्रपशमदैः रहितस्यात्मवस्तुनोSप्रदेशस्य विभोर्ग्रहणमसम्यग्ग्रहणमू, तथाभूतस्याभिन्नस्याप्रदेशस्य वा अग्रहणमग्रहणम्। तदेवं ग्रहणाग्रहण रपत्वात्तयोः पृथक्त्वेन प्रतीतिः । अतोऽस्त्यनयोर्मेंदः ! नैतत्सारम् ; यतो

नियोगकाण्डः 289

त्किमव्यक्तावमासित्वम्१ अथवा केनचिद्रूपेणार्थस्य ग्रहणं, न सर्वात्मना? तत्र यद्याद्यः पक्षः, तदा दूरस्थे सूक्ष्मे चार्थे भवत्यव्यक्तावभासकज्ञानम्; न च तदविद्या। तथा द्वितीये पक्षे तत्रैव दूरस्थे स्थाणावूर्ध्वतासामान्य मात्रं ज्ञातं विशेषाज्ञानान्न सर्वात्मना ज्ञातमित्यविद्या स्थात; न चैवम्। किंचैवं सति सर्वमेव ज्ञानं न सर्वात्मनार्थस्य ग्हकमिति सर्वज्ञानानाम- सम्यग्ज्ञानत्वान्मिथ्यात्मापतेत्। तस्मादसम्यग्र्हणमविद्येति यदुक्तं तत्ताव- दयुक्तम्। यदप्यभिन्नस्यात्मनोSप्रदेशस्याभेदग्रहणं द्वितीयाविद्योक्ता; तत्रापि यद्यभेदाग्रहणमात्रं प्रपश्चग्रहणरहितमविद्या, तदा तत्राविद्याया निवर्तनीयं नास्ति। न हि अमेदाग्रहण निवर्त्यम्, यतो दुःखत्रयहेतुतया यः पुरुष- स्यापराध्यति स तेन निवर्त्यः; न चाग्रहणं तथा। किंतु, प्रपश्चभेद :; स हि द्विविघदुःखायतनम् । तथाचान्यथाख्यातिरम्युपेता स्यात्। अथ भिन्न भेदेन भातीति न ब्रूमः, येनान्यथाख्यातिः स्यात् ; किंत्व- भिन्नमप्यात्मतच्वं प्रपश्चभेदेन भिन्नमिव भातीति, तत्रोऽच्यते -- किमत्र भिन्नेन सहाभिन्नस्य सादश्यम्! यदिवशब्दस्यार्थः स्यात् । यदि यथा मिन्न- मप्रकाशमानैकत्वं प्रकाशते, तथात्मतत्त्वमभिन्नमप्यप्रकाशमानिकत्वं प्रकाशत इतीदं सादृश्यमिवार्थ:, तदैकत्वरहितस्यात्मतच्वस्य ग्रहणात् केनचिदंशेन ग्रहण न सर्वात्मनेत्येकलक्षणमसभ्यग्ग्रहणमक्तं स्याद; तत्र च न किंचि- ज्ज्ञानं सर्वात्मनार्थस्य ग्राहकमिति सर्वज्ञानमिथ्यात्वापात इत्युक्तम्। अथा- भिन्नमात्मतच्वं भिन्नं प्रकाशत इव, न तु प्रकाशत एव; अतोऽन्थथा- ख्यातिप्रसङ्ग इत्युच्यते, तदापि भिन्नप्रकाशेन सहाभिन्नप्रकाशस्य किं साडश्यं वाच्यम्। यथा भिन्नप्रकाशात् भेदव्यवहारप्रवृत्तिः, तथात्मतथ्व- स्याभिन्नस्य भेदव्यवहारादिदं सादृश्यमिति चेतु; न, अभिन्नेऽपि चेदात्मनि अेदव्यवहारो भवति, भस्ति तर्हि तत्राप्यात्मनि भेदप्रकाशनम्। यतो भेदप्रकाशो भेदव्यवहारस्य कारणम्। न चासति कारणे कार्य भवति। ततश्वाभिन्नेऽप्यात्मनि भेदज्ञानोदयात् आपन्ना अन्यथाख्यातिः। अथा- मिन्नस्यात्मतच्वस्यामेदाग्रहेऽभिमानमात्रमिदम्, न तु भेदग्रहः; एतदेव व्यवहारहेतुः; अतो नान्यथाख्यातिप्रसङ्ग इति चेदुच्यते, तदसत्; अभेदा- ग्रहो हि ग्रहणाभावः । न चासावमावमप्रमेयमभ्युपगच्छतां सरूपेण पर- रूपेण वा ग्राह्यः । न चागृहीते तस्मिन् मेदग्रद्दाभिमानोSवकल्पते। न

290

अ्गृहीतायां शुक्तौ रजतग्रहाभिमानो भवति। किंचाभिन्नस्यात्मनः प्रपश्चा- त्मना भेदश्षेन्न प्रकाशेत, ततः कुतो भेदग्रहः! ननु न भेदग्रहः, किंतु तदभिमान इत्युक्तम्। सत्यमुक्तम् ; किंतु भेदग्रहादन्यो नाभिमानो नाम निरूप्यते। अतो मेदग्रह एवासौ। स च भेदाप्रक्ाशने न युक्त इति सूक्तम्। किंच अभिन्न आत्मतत्वे प्रपश्वात्मना मेदाभिमानो विपरीतज्ञान- मविद्येत्यस्मत्पक्षं परित्यज्याभिन्नस्यात्मतच्वस्थामेदाग्रहे भेदग्रहाभिमानमङ्गी कुर्वता विपरीतख्यातिरेवाङ्गीकृता। अतः कि तेन परिहतम् तस्मात् 'लयविक्षेपभेदश्व न स्यादग्रहमात्रके' इति सूक्तम् । वेदान्तानां ज्ञानविधिंपरत्वे अपहृतपाप्मादिरूपमात्मनो न सिध्यति; P.161-1, यतो नात्मस्वरूपेणावभासकं ज्ञानमित्युक्तम् ; तत्र चोदयति -नन्विति । अरूपेणानात्मरूपेण अपहृतपाप्मत्वादिना आत्मनोऽवभासे दृष्टे प्रयोजना- भावाददृष्टकल्पना स्यात्। अपहतपाप्मादेरात्मरूपस्यावभासे तत्तिद्धिर्नाम दृष्ट- फलम्। यतोऽन्यत्रापि ज्ञेयस्वरू पसिद्धिरेव ज्ञानफलम्। न च दृष्टफले संभव- त्यदृष्टकल्पनोचिता। तस्मात ज्ञानविधिपरत्वेऽपि वेदान्तानामान्मनोंऽपहत- पाप्मादिरूपसिद्धिरित्यर्थेः । अत्रोतरमाह-न दृष्टमात्रादिति । दृष्टमात्रा- धतः कुतश्रिद्पुरुषार्थादपि दृष्टान्न दृष्टार्थ ज्ञानं भवति; किंतु पुरुषार्थेन विना विधेरनैराकाडक्ष्यात् पुरुषार्थानुगं पुरुषार्थसंस्पर्शि तत् दृष्ट फलं भवति। न चापहतपाप्मादेरात्मरूपस्यानात्मरूपस्य वावभासे पुरुषार्थस्य भावो मिद्यते विशिष्यते; उभयत्रापि पुरुषार्थफलत्वमविशिष्टमित्यर्थः । अविशेषं प्रपश्ष- यति-यथेति। यथा प्रपश्वशून्यत्वपक्षे अपहतपाप्मादिविशुद्धाद्दयात्मतच्वे ज्ञानेन प्रकाशिते शोकादिदुःखस्य कर्मणां रागादेश्र क्वेशस्य हानं त्यागः, तथापहृतपाप्मादावतच्वेऽपि ज्ञानेन प्रकाशिते तेषां हानं भवेदित्यर्थः । तदुक्तम्- "तस्मान्बूतमभूतं वा यद्यदेवातिभाव्यत । भावनाफलनिष्पत्तौ स्फुटकल्पा च घीः फलम् ।." इति। यश्ष वृत्तौ जीवन्मुक्तः स मनोरपि संमतः। तथा चाह- "कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहायता। समता चैव भूतेषु एतन्मुक्तस्य लक्षणम् ।।" इतिं।

नियोगकाण्ड: 291

न चात्र रागादिमृक्तो मुक्तोऽमिमतः, विशेषस्यानुपादानात्। तस्मा- दगृष्यमाणविशेषत्वात् सर्वबन्धमुक्तोऽत्र मुक्त उक्त इति गम्यते। बन्धस्य हि मूलं कारणमविद्या। तस्यां च निलेपमपहतायां कारणनिवृत्ैव बन्धस्य निवृत्तेरुपपन्ना विदुषो जीवत एव मुक्तिः। या तु प्रपश्चस्य बाधितस्या- प्याभसमात्रेणानुवृत्ति', तदुपपत्तिः पूर्वमुक्तेति न पुनरुच्यते। अत्र चावि- र्भूताद्यात्मप्रकाशो जीवन्मुक्तोऽभिप्रेतः, न वाक्यार्थमात्रविदिति विशुद्धा- द्यादिरूपमात्मतच्वमेवात्मनो ज्ञानेन प्रकाश्यत इति। इदमेवात्र युक्तम्। एवं हि द्वयग्राहिणां प्रत्यक्षादीनां विरोधो न भवति। कर्मविधानं च साध्यसार्धनेतिकर्तव्यतादिभेद विषयं सत्यार्थं भवति। परमार्थे हि प्रपश्च- शून्यत्वे प्रपश्चग्राहीणि प्रत्यक्षादीनि बाध्येरन् । कर्मविधयश्राभूतविषयाः स्युः । तस्मात् "वाचं धेनुमुपासीत" इत्यादिवत् अभूतात्माद्वैतविषयज्ञान- विधिरयमिति युज्यते। अनौपचारिकार्था इति; अनौपचारिकः कल्पितो- P.151-11 5र्थो विषयो येषामिति विग्रहः। अभूतस्य कल्पना, सैवोपादानं यस्य, स चासौ व्यवहारसिद्धश्वासावर्यश्र, तद्रोचरा इति वत्तौ विग्रहः। ननु जानातिस्तच्वबोधविषय: ; अतः सत्यमेवाद्वयादिरूपमात्मनो ज्ञानविषय इति शङ्कयति-जानातिरिति। तत्रोत्तरमाह-नेति। जानाति- स्तच्चबोधे न वर्तते। कुतः! मिथ्याज्ञानं सम्यग्ज्ञानं संशयज्ञानमिति मिथ्यादिभिर्ज्ञानस्य विशेषणात्। अन्यथा सम्यगज्ञानमित्यत्र विशेष्यविशे- षणपदयोः पौनरुक्तयं स्यात्। मिथ्याज्ञानं संशयज्ञानमित्यत्र विरोधः । ननु 'आत्मा ज्ञातव्यः' इत्यात्मज्ञानं विधीयते। तत्र यद्यारोपिते- नात्मरूपेण विशुद्धाद्दयादीनां ज्ञानं स्यात्, तथा सति नात्मा ज्ञातः स्यात्। आत्मरूपेण हि प्रतीत आत्मा ज्ञातो भवति, नान्यथा। ततश्राद्दयादि-

न तद्रूपेति । यदि 'आत्मा जातव्यः' इत्येतावदिदं वाक्यं स्थात् ; तेन चात्मस्वरूपज्ञानं विषीयत, ततः स्यादेवम्; न त्वेतदरि्ति; आत्मनः प्रमा- णान्तरसिद्धत्वे तस्यानुवादत्वात्, अनिर्ज्ञातस्वरूपस्य जातुमशक्यत्वात्। अतश्रात्मनः प्रमाणान्तरसिद्धत्वे, अन्यथा प्रमाणान्तरासिद्धत्वे व सुतरा मात्म स्वरूपस्याविधानम् । यदि "अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युः" इत्यादिशब्दसमर्पितेन रूपेण तस्यात्मनों ज्ञानं विधीयते, तदा तेनापहतः

292 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

पाष्मादिरूपेण तच्वेनाप्यध्यारोपितेनापि "वाचं धेनुमुपासीत" इति वद- स्यात्मनो ज्ञानमवकल्पते। तेन जानविघेरपहतपाप्मादेरात्मस्वरूपस्य सत्यत्व- सिद्धिरिति भावः ।

P.152-7. किंच न तावदद्दयात्मप्रकाशलक्षणं ज्ञानमदृष्टार्थम्। न हि तेन किंचिददृष्ट जन्यते। तत्र यदि दृष्टार्थम्, तत्रोच्यते-ज्ञानमिति । तस्योपायो न ज्ातः, तेनोपायाज्ञानात् दृष्टफलेऽपि जाने विधिमन्तरेण पुरुषो न प्रवर्तत इति ज्ञानं विधीयत इत्याशङ्ग्यति-तदिति। अत्रोत्तर- माह-तस्येति। अथ दृष्टार्थमपि ज्ञानमवघातादिवत् विधास्यत इत्या- शङ्कयति-अवघातेति। तत्रापि तण्डुलगतनियमादृष्टमरिति; अवघाता- द्विलक्षणस्तुषादिविमोक:, ततो विलक्षणास्तण्डलाः, ततो विलक्षणं पिष्टम्, ततो विलक्षणं पुरोडाश इत्येवं प्रणाड्या प्रधानापूर्वसिद्धेरेवादृष्टं तत्रास्तीति भावः । अथाद्वयात्मज्ञानमदृष्टपूर्वमलौकिकम्; अतोऽदृष्टार्थमपि तद्विधीयत इति, तत्राह-अलौकिकमिति। किमर्थ तद्विधीयते? न तावदात्मस्वरूपस्य सिद्धये प्रतिपत्तये; यतो न प्रतिपत्तिमात्रफलो विधिः, अपितु कर्तव्यता अनुष्ठानं विधितो भवति। सा च दृष्टार्थे ज्ञाने दृष्टादेव फलात् भोज- नादिवत् प्रसिध्यति; किं विधिना: अतोऽलौकिके अपहतपाप्मादिरूपे आत्मतच्वेऽर्थे शब्देन प्रथमं परोक्षतया प्रतिपादिते तस्यापरोक्षजाने तमप- रोक्षीकतु तस्यापरोक्षजानस्य जेयभूतात्मोपायत्वात् स्वयमेवान्मुखः पुमान्। तथाहि- कस्यचिद्दाक्यादाक्षर्यभूतं गन्धर्वनगरादि श्रुत्वा तदपरोक्षीकरणे सयमेव पुमान् उन्मुखो भवतीति। अतः किं विधिनेति भावः । क्व नाम विधिर्धुज्यत इत्याह-तादति। उपसंहरति-नियोगेति। अतोऽप- हतपाप्मादिवचसां ज्ाननियोगानुप्रवेशो मूते सिद्धरूपेऽर्ये तेषां प्रमाणतां विहन्ति, अतत्परत्वात्। इतिर्हेता। भूतस्य सिद्धस्यापहतपाप्मादरेर्थस्य गतिमिच्छता नियोगानुप्रवशो नोपास्यो न मनसि कार्य इत्यर्थः । तदेवं प्रागुक्तासु तिसुषु प्रतिपत्तिषु मध्ये प्रथमा शाब्दी प्रतिपत्तिः, तुतीया चाद्यात्मप्रकाशरूपा न विधीयत इत्युक्तम्। अधुना उपासनाख्या या. द्वितीया प्रतिपत्तिः, तस्याः प्रतिपत्तेर्विधिर्निरस्यते-अत एवेति।

नियोगकाण्ड: 293

भूतेऽथे प्रमाणाभावप्रसङ्गादित्यर्थः । 'निष्ठता' इत्यस्यानन्तरं सिद्धानां वेदान्तानामित्यध्याहार्यम्। अत एवेत्युपजीवितमर्थ दर्शयनि-तत्रापीति ।P153-16 पूर्ववदिति; यथा तृतीयविधिपरत्वे अतत्परत्वाद्वाक्यस्य नात्मसवरूपावगति- सिद्धिः, तथेत्यर्थः । यदि त्वपहतपाप्मादिवाक्यं स्वरूपनिष्ठमेव न नियोग- निष्ठम ; तेन तस्मात्प्रमितस्यात्मस्वरूपस्य "निदिध्यासितव्यः " इत्यादे. र्वचो-न्तरादुपासनविधानभिष्यते, तत् स्यादेव; न कश्षिद्दोषः । तथाच "विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत" इत्यत्र "विज्ञाय' इति क्त्ाप्रत्ययेनात्मतच्व- ज्ञानस्य वेदान्तजस्य प्रज्ञाकरणात् पूर्वसिद्धतां दर्शयतीत्याह-स्वरूपेति। तदपि चोपासनविधानं वथा, विधेरप्राप्तार्थलात; अस्य च दृष्टार्थतयैव भोजनादिवत् प्राप्तेरित्याह-प्राप्तेरिति। दृष्टार्थत्वमाह-अभ्यासेनेति। एतदुक्त भवति-यदि सर्गादिवन्मुक्तिरदृष्टफलं स्यात्, ततस्तत्फलानु- चिन्तनमदृष्टार्थत्वादप्रास्तं विघीयेत; किंतु स्वरूपाविर्मावमात्र मुक्तिरिति वर्णितम् । स्वरूपाविर्भावक्र शब्दात्परोक्षतयावगतस्याद्दयात्मनः साक्षाद्वावः । स चानुचिन्तनस्य भोजनस्येव तृप्तिर्दृष्टं फलम्, ज्ञानाभ्यासेन प्रत्यय- प्रकर्षदर्शनात्। तथाहि-अभूतमपि यदनुभाव्यते तत्र साक्षादनुभवमा- पद्यत इत्युक्तम ; किं पुनर्भूतम् । तदेवं दृष्टार्थेमनुचिन्तनम्। न च दृष्टार्थ दृष्टनिराकाड्क्षत्वाददृष्ट फलमाकाङ्क्षते। तस्मादृष्टार्थतया प्राप्तार्थ- -- मनुचिन्तनमविघेयमित्युपसंहरति-तस्मादिति। वृत्तौ 'यदपि' इत्यादिना पूर्वपक्षोपन्यासः । 'तच्वमसि' इति तच्वंपदार्थयोर्बेक्षजीकयोरमेदं धारये - दित्याचार्येणोक्ते शिष्याभिप्रायेण 'सदस्मि' इत्युत्तमपुरुषनि्देशः । धारये- दिति धारणमनुचिन्तनमुच्यते। "तच्वमसि" इत्यत्राश्रुवोऽपि विधिः "पूषा प्रपिष्टभागः" इत्यत्रेव करप्यत इति परो मन्यते । श्रवणादिति ; वेदान्तश्रवणोपलक्षितात् वेदान्तवाक्यार्थज्ञानादन्यदित्यर्थः । "स क्रतुं कुर्वीत" इत्यादिश्रुतिषु ऋतुप्रज्ञाशब्दाम्यामनुचिन्तनमुक्तम्। ध्यायतिना तयोमैंदे तुल्यवन्निदेशानुपपत्तिर्मा भूदिति अभेददर्शनार्थमनुचिन्तनं ध्यान- मिति पर्यायनिर्देशः । प्रत्ययग्रवाह इति च ध्यानविवरणम्। कर्मवदिति ; यथाग्रिहोत्रादि कर्म स्वर्गादिफलं तथेत्यर्थः ।

294 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

P. 154-8. याश्रोपासनाविचायकाः श्रुतय उक्ताः, तासु "स क्रतुं कुर्वीत" इत्येषा तावच्छृतिः सकलविशेषनिर्मुक्तस्य निरुपाधेरात्मतच्वस्योपासनं निर्विशेषबह्मीमावफलं न विधत्ते; किंतु "मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः" इत्यनुवृत्तर्मनोमयादिविशेषोपाधिकस्य सोपाधेरात्मनोऽनुचिन्तनमैश्वर्यफलम् ; ऐश्वर्यमनुभूय पश्चात् क्रमेण वा स्वरूपाविर्मावलक्षणं मुक्तिफलं विधत्ते, न तु साक्षान्मुक्तिफलम्। अतो न तत्र निर्विशषात्मवादिनाम् "अपहत- पाप्मा विजरो विमृत्यु:" इत्यादीनाम् "अस्थूलमनणु" इत्यादीनां वाक्या- नामन्वयो घटते। नामरूपे शब्दार्थावुपाघी यस्य मनोमयादिरूपस्यात्मनः, तस्यानुध्यानमिति विग्रहः i तथा "तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत" इत्यत्रापि 'रक्तः पटो भवति' इतिवत् उपपदसंक्रान्तो विध्यर्थः । तेन नास्योपासनाविधौ तात्पर्यम् ; अपितु 'तमेव' इत्यन्यनिळत्तौ। तथाहि -- तत्राकाशादितच्वानां भेदं प्रतिपाद्यात्माभेदः प्रतिपादितः । तथाच "विरजः पर आकाशाद्" इति पूर्वाषे आकाशात्परत्वमुक्तम्। तत्र तथैव प्रज्ञा- करण प्राप्ते 'तमेव' इत्येवकारेण 'नाकाशात्परत्वेनात्मनि प्रज्ञा कर्तव्या, अपित्वाकाशमन्तर्माव्यैव केवलः' इत्येवकारार्थतात्पर्यम्। यदि तु नैवं व्याख्यायते, तदा एवकारोऽनर्थकः स्यात्। न चास्य निवर्त्यान्तरमस्ति । तथाच केवल एवात्मा ध्येयो नाकाशादीति। एतदेव "नानुध्यायाद्ह्- व्छब्दान् वाचो विग्लापनं हि तत्" इत्यनेन प्रज्ञाकरणवाक्यतापन्नेन प्रपश्यते। न च वाच्यम्-शब्दस्यानुध्याननिषेधोऽयम्, नार्थस्येति ; यतः शब्दमात्रस्यानुध्यानमप्रसक्तत्वान्न निषेध्यम्। अतः शब्दपूर्वकत्वात् शब्दार्थानुभ्याननिषेध एवायमिति। तथा "आत्मेत्येवोपासीत" इत्यय मप्येवकारश्रवणादन्यनिवृत्तिपरो विधिः, नोपासनापरः । तथा "निदि ध्यासितव्यंः" इत्ययमपि नोपासनाविधिः ; वस्मात् "आत्मनस्तु कामाय" इत्युपक्मात् "इन सवै यदयमात्मा" इत्युपसंहाराच्च आत्मस्वरूपपरमेक मिदं वाक्यम्। अतो यथा "जामि वा एतत्किरियते" इत्युपक्रमात् "उपांशुयाजमन्तरा यजतेऽजामित्वाय" इत्युपसंहारादेकवाक्यत्वे स्थिते, तदन्तर्गतानां "विष्णुरूपांशु यष्टव्यः" इत्यादीनां न पृथग्विधित्वम्, एवं न. केवलं "निदिध्यासितव्यः" इत्यादयस्तदन्तर्गता न पृथग्विधयः, अपितु यस्मादीदृक्सरूपोSयमात्मा, तस्मात् दर्शनादिकमर्द्तीत्येवम् भहै कृत्य-

नियोगकाण्ड: 295

स्मरणान् स्तुतिपरः । पृथग्व्रिधिपरत्वे तु तेषामुपक्रमोपसंहारयोरेकार्थानु- वृत्ताववगतमेकत्वं हीयेतापि। "तत्त्वमसि" इत्यत्राश्रुतविधौ स्वरूपनिष्ठे या विधिकल्पना, साध्यध्याहारादिप्रमाणाभावात् समतिकल्पितेत्युपेक्षा ।P.155-6 "पूषा प्रपिष्टभागः" इत्यत्र तु नाकृते पेषणे पूषा प्रपिष्टभागो भवती- त्यर्थात् पेषणकर्तव्यतावगमः। तस्मात्तिस्रः खलु ब्रह्मणि प्रतिपत्तय इत्यत्रोक्तस्य त्रिविधस्यापि ज्ञानस्य विध्यसंभवात् विधिं विनापि वेदान्त- वाक्यादर्थप्रतीतेरपौरुषेयत्वेन वानपेक्षत्वान्दूतेऽप्यर्थे वेदान्तानां प्रामाण्य-

संमतम्। "तत्तु समन्वयात्" इति तुशब्देन चोदनालक्षणाद्धर्माद बक्ष पृथक्; तत्तु, समन्वयः पदानामन्योन्यसंसर्गो विनियोगवाच्यः, तद्रम्यं न चोदनागम्यमित्युक्तम्।

ननु वेदाध्ययनानन्तरम् "अथातो धर्मजिज्ञासा" इति धर्मस्योपलक्ष- क्षणत्वात्कृत्स्न एव वेदार्थो जिज्ञास्यतया प्रतिज्ञातः। तेन कृत्त्न एव वेदार्थे चोदनालक्षणंसूत्रेण चोदना प्रमाणत्वेनोक्ता। इत्थं च कृत्स्े वेदार्थे चोदना प्रमाण भवति, यदि मन्त्रार्थवादोपनिषदां चोदनैकवाक्यत्वेनपृथग्वेदत्वं स्यात् ; नान्यथा। एवं च कृत्स् एव वेदश्ोदना। सा च कार्यैक- विषयेत्यविशेषेण कार्य एवार्थे कृत्स्नो वेद: प्रमाणमिति सूत्रकृतोक्त्तम् । अतः सूत्रविरुद्धमुपनिषदां भूतेऽर्यें प्रामाण्यम। नैतत्सारम्। एवं हि चोदनाप्रामाण्याधीना चेत् वेदार्थस्य कार्यात्मता, ततश्रोदनाप्रामाण्यात् प्रागसिद्धस्य कार्यात्मनो वेदार्थस्यानुवादासंभवात् न चोदनाप्रामाण्यानुवा देनैव वेदार्थो विचार्यतया प्रतिज्ञेयः ! सिद्धं चानूधते। तत्रानन्तरमौत्प- त्तिकसूत्रेण चोदनाप्रामाण्यप्रतिपादनं न युज्येत। किंचैवं सनि प्रमेय- लक्षणं स्यात्, न प्रमाणलक्षणम्। तत्र द्वितीयाध्यायादौ "प्रथमाध्याये -

प्रमाणलक्षणं वृत्तम्" इति यदुक्तं तदपि न युज्येत। किंचात्रैव यदि -- कृत्स्वेदस्य कार्यार्थता निर्णीता, ततो मन्त्रार्थवादयोः कार्यार्थत्वे विप्रति- पत्तिरुपरिष्ठान्न स्यात्। सा चोपरिष्टाद्ेदार्थवादाद्यधिकरणेन निरसिष्यते। -- तस्मादेवमादिदोषदुष्टत्वादस्य पक्षस्य, धर्ममाव्रजिज्ञसिव तत्र प्रतिज्ञाता ; - तत्रैव चोदना प्रमाणमुक्तम्, न कृत्स्नवेदार्थ इत्यलमतिप्रसङ्गेन।

296

किंच अननुवादत्वमपौरुपेयागमजत्वेनादुष्टकारणजत्वं निरपेक्षतवं च कार्ये प्रामाण्यकारणत्रयं, तत्सिद्धेSप्यर्थे समानम्। अतस्तत्रापि प्रामाण्यं P,155-18 युक्तमित्याह-यथोति। अन्येषां प्रत्यक्षादिमानानां, व्यतिभेदः संस्पर्श;, तेन मुक्ता मतिः अपौरुषेयागमलब्धजन्मा कार्येडयें यथा निरपेक्षत्वा- त्म्रामाण्यमुपैति, तथा सिद्धेSप्यर्थ इत्यर्थः । तत्रान्यमानेत्यनेनाननुवादत्व मुक्तम् ; अपौरुषयेति कारणदोषरहितत्वम्: निरपेक्षमावादिति संवादक- प्रमाणानपेक्षत्वमिति विवेकः ।

इति श्रीब्रह्मसिद्धिव्याख्याने शङ्गपाणिकृते नियोगकाण्डव्यार्यानं समाप्तम् ॥

ओम्

ब्रह्मसिद्धिव्याख्या शङ्कपाणिकृता ।

चतुर्थः (सिद्धि)काण्डः । इदानीमप्रामाण्यवादी चोदयति-नन्विति। न तावद्गह्मादिपदानि P.156-4. ब्रक्षणि प्रमाणम्, तेषां संबन्धज्ञानापेक्षित्वात; प्रमाणान्तरेण पूर्वसिद्धेऽयें ज्ञानहेतुत्वेनासिद्धे ब्रह्मणि सामर्थ्याभावात्। न च वाक्यमू; न हि तत्साक्षाद्वाचकम्, अपितु गुणप्रधानभावेन परस्परान्वितपदार्थद्वारेण विशि- ष्टार्थबोधकम्। अन्यथा ह्यपदार्थज्ञोऽपि वाक्यार्थ प्रतीयात। न त्वेवम् । अतश्र पदार्था एव परस्परसंसपृष्टा वाक्यार्थ इति स्थिते ब्रह्मणोःपदार्थ- त्वेन न वाक्यगम्यत्वम्। पदार्थत्वे तु पदानामधिगतविषयत्वादन्य एकः प्रमाणान्तरगोचरो ब्रह्मपदार्थः स्यात्। अतश्र आम्नायैकगम्यत्वप्रतिज्ञा हीयेतेत्यमिप्रायः । न संसृज्येरन्निति ; संसगों वाक्यार्थ इति मतेनोक्त्तम् । स च पदार्थानामन्योन्यमन्वयः । न भिदेरन्निति; मेदो वाक्यार्थ इति मतेनोक्तम्। स चातव्यावत्ति: ; यथा 'नीलमुत्यलम्' इति अनीला- नुत्पलयोः । चोदना इत्यपौरुषेयवचनाभिमायम्। न हि चोदनात्र विचार्य- ता प्रस्तुता। परस्य वा पूर्वोक्तन्यायेन कृत्स्न एव वेदश्रोंदनात्मक इति तदभिप्रायेणेदमुक्तम्। अपूर्वपदार्थावगम इति प्रमाणान्तरापूर्वस्य ब्रह्मपदार्थ स्यावगम इत्यर्थः । सा हीत्यादिना कार्य एवापौरुषेयं वचः प्रमाणमिति सिद्धमित्युक्तं भंवति। नन्वप्रामाण्ये निष्फलत्वाद्वेदान्तानां त्रैविद्यपरिग्रहः कथमित्याशङ्क्च, त्रैविद्येत्यादिना प्रयोजनमुक्तम् । एवमपदार्थत्वात् ब्रह्म न वाक्यार्थ इति चोदिते प्रतिविधीयते- सामान्येनेति। यथा सामान्येन लोके पक्षिणः प्रमाणान्तराघिगतस्य संबन्ध- ज्ञानसंभवात्पदार्थत्वे सिद्धे मरतकपादत्वादििरनन्यपक्षिसाधारणैर्गुणैरपूर्वस्य प्रमाणान्तरानधिगतस्य पक्षिविशषस्य वाक्येन प्रतिपादना भवति; तथा कारणमात्रस्य सन्मात्रस्य वा सामान्येन कारणपदार्थत्वे सत्पदार्यत्वे वा लोकसिद्धे, अस्य जगत्कारणविशेषस्य स्थूलादिसकलविश्ेषरहितस्य "यतो

298

वा इमानि" "अस्थूलम्" इति च वाक्यद्वयेन लोकसिद्धपदार्थकेन प्रतिपादना शक्येत्यर्थः । एतदुक्तं भवति -- यथा सामान्येन लोकसिद्धस्य पक्षिपदार्थस्य मरकतपदादिमिलकसिद्धैरेव पदार्थैः संसर्गादपूर्वपक्षिविशेष- प्रतिपत्तिः, तथा लोकसिद्धरथ कारणसामान्यस्य "यतो वा इमानि भूतानि" "अस्थूलम्" इत्यादिभिलोकसिद्धैः पदार्थैः संसर्गादपूर्व जगतः कारणमपेतसमस्तविशेषं प्रतीयते। अतो नानवबोधकत्वं न चानुवादक्त्वं वेदान्तानामिति।

P.157-10 परिहारान्तरमाह-सर्वेति। पर एवेकः प्रकाशोSविद्याकल्पितेन तेन तेन नालादिरूपेण सर्वेषु प्रत्ययेषु वेद्यते भासते ; वेद्य इत्यविवक्षितकर्मक- निर्देश :; तथाहि- सर्वत्र नीलाद्विविशेषे प्रकाशसामान्यमनुगतमेक्रमवभासते। न ह्यप्रकाशमाने प्रकाशे किचित्प्रकाशते। तथाच "स एष नेति नेत्यात्मन:" इति भेदोपसंहारेणावशिष्टं सामान्यरूप ब्रह्म सत्यं प्रदर्शितम्। अथ "वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्" इति दृष्टा- न्तात् सर्वभेदानुस्यूतस्य मृत्तिकावत्कारणमाव्रस्य सत्यत्वं दर्शितम्। तेन मृचिकेव घटादिष्वत्यन्तं प्रसिद्धं ब्रक्ष। अतः पदार्थत्वाद्वाक्यार्थत्वमिति भावः। ननु सर्वप्रत्ययसिद्धं चेङ्नल, किं त्हि शब्दैः प्रतिपादत इत्या- शङ्डचाह-प्रपश्चस्येति । सप्रपञ्चं तत्सिद्धम् ,र अप्रपव्र त्वस्थूलादिशब्देन प्रतिपाद्यते। न चात्राप्रतीनपदार्थत्वात् संसर्गाप्रतीतिः, नञर्थस्य स्थूला- देश्र प्रिद्धत्वादिति भावः । नन्वेवं प्रमाणान्तरगोचरत्वं ब्रह्मणः प्राप्तम्, अतः कथमान्नायैकगोचरत्वं प्रतिज्ञातमित्याशङ्कयाह-प्रविलीनेति। प्रपक्व- रूपेण मानान्तरात्सिद्धम्, अप्रपश्चरूपेण न सिद्धमिति प्रमाणान्तरागोचर- सुच्यत इत्यर्थः ।

·परः पुनरन्यथा प्रत्यवतिष्ठते-नन्विति । तत्रोच्यते-प्रमाणस्येति । उपेक्षापि प्रमाणफलमिष्टम। न च पुरुषार्थेवत्ता प्रमाणलक्षणम्, अपितु परिच्छेनकत्वम् ; तच्चात्राप्यस्तीति भावः। एतच्च परास्कन्दनमात्रम ; तच्व- तस्तु नाध्ययनविधिविषयस्य तुल्यसांप्रदायिकस्योपेक्षाफलत्वमुचितम्। न

मेती। ननु ज्ञानादन्यत्पुरुषार्थात्मकं फलं दृश्यते, यत्र ज्ञानं सयम

सिद्धिकाण्ड : 299

पुरुषार्थ:। इदं तु निर्दोषस्वभावात्मतव्वज्ञानमज्ञानोत्थशोकाद्यनिष्टनिवर्त- कत्वादिष्टस्यानन्दस्याविर्भावाच्च स्वयं पुरुषार्थो मतम्। अतो नापुरुषार्थ- त्वम्, न च पुरुषार्थान्तरापेक्षेति भावः । विरुद्धभावोत्पत्तिरेव पूर्व- निवृत्तिः । अतो ज्ञानमेव्राज्ञानोत्थशोकादिनिवृत्तिर्नान्येति तन्निवृत्तिर्ज्ञानमिति सामानाधिकरण्यनिर्देशः । न च वाच्यमबाधितमपि शोकित्वादिमिथ्या- ज्ञानमविद्यासंस्कारादनुवर्तते, ततस्तस्य निव्ृत्तिरेव नास्ति; कथ सा आशास्यात्मतच्वज्ञानस्य फलमिति; यतो यद्यपि तदनुवर्तत, तथापि यथा सत्यत्वेनाभिमन्यमानं तदविद्यावन्तं पुरुषममिनिवेशयद्विषावयति, नैवमुत्पन्न- ज्ञानदढीकृतशोकित्वादिज्ञानमिथ्यात्वं शाब्दमात्मनोऽशोकित्वादिज्ञानमनुसंद- धानम्। न हि मायासुवर्णज्ञानमबाधित यथा पुरुषममिनिवेशयति, तथा बाधितम्। न च शोकित्वादिमिथ्याज्ञानं संस्कारादनुवर्तमानं सन्न निवर्तत एव, अपितु क्रमेण निवर्तते। भवति च व्यवहितमपि फलम्, यथ। स्वर्गादि। दृष्ट्श्र ज्ञानोत्पत्तेः पुरुषार्थत्वमित्याह-कस्मिन्निति । यथाश्चय P,I58-8. विशेषमतिशयेन दिदृक्षो: कस्यचित्कुतूहलिनः तद्दर्शनाकुलितस्य दुःखिन- स्तद्दर्शनमेव तद्दुःखापनोदि पुरुषार्थः, तथेत्यर्थः । किंच यदि प्रवृत्ति- निवृत्तिविषयस्यैव पुरुषार्थतीतत नियम: स्यात्, ततो भूतार्थनिष्ठानां वेदा- न्तानामपुरुषार्थता स्यात ; न चैवमस्ति, प्रत्यक्षादिष व्यभिचारादित्याह- अक्षादाविति। प्रवृत्तिग्रहणमुपलणणम्, निळृत्तिरपि द्रष्टव्या । अथ प्रत्यक्षादिज्ञेयं सलिलादिवस्तु तत्र पुरुषार्थः; तेन हि पुरुषस्य स्नानपानादुपकारः क्रियने ; अतः प्रत्यक्षादीनां सिद्धार्थनिष्ठानामपि खम्र- मेयद्वारेण पुरुषार्थतत्युच्यते, तत्रापि वेदान्तजन्यतच्वज्ञानेन ज्ञेयं ब्रक्ष पुरुषजरादिदुःखोपशमानन्दात्मकत्वाञ्च सुप्रसन्नं स्वयमेव पुरुषार्थः । सलिलादे: पुरुषार्थहेतोर्विशेषप्रदर्शनार्थ स्वयमित्युक्तम्, यत एव च ब्रक्म स्वयं पुरुषार्थो लब्घो भवतीति श्वेनकेतुमुखेनानुशासनीयाय शिष्याय "तच्वमसि " इत्यभिन्नं वक्ष शिष्यते उपदिश्यते। तथा चोक्तम्-"आत्म- लाभान्न परं विद्यते" इति। अभिन्नं हि इत्यादिवत्तेरयमर्थः-तद्धि शिष्यात् भिन्नम्, अभिन्नमप्यविद्यया मेदेन प्रतीयमानम्, उभयथापि न पुरुषार्थच्वम्। अमेदे तु यथोक्तस्य ब्रक्मणः 'तदेवाहम्' इति शिष्यस्य तादात्म्यज्ञाने च, शिष्यस्य तथाभावात् यथोक्तब्रह्मभावात् सर्वेषामाध्या

300 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

P.159-9. त्मिकादिदुःखात्मकानामशिवानामकल्याणानामुपशमात्, परमस्य चानन्दास्य- शिबस्य च मावात्, पुरुषार्थ आसो भवतीति। दुःखोपशमसुखे प्रत्येक- मसंपूर्णावन्यत्र पुरुषार्थौ; इह तूमयमपि ; अतः पूर्ण इत्युक्तम्। परस्या मुत्तरकालि क्यां हानोपादानादिपवृत्तावङ्गत्वात्प्त्यक्षादीनां प्रामाण्यमिति चेत्, एवं तहिं शब्दालमिते ब्रह्मणि तत्साक्षात्करणायोपासनादिभ वृत्तेवेदान्तजज्ञानस्य तदङत्वे इष्यतामपुरुषार्थानां वेदान्तानां प्रामाण्यमिति भावः । इतिः ग्रन्थकरणपरिसमाप्ौ ।।

इति श्रीबह्मसिद्धिव्यारूयाने शङ्गपाणिकृते

समाप्रम् ॥

।। ब्रह्मसिद्धिव्याख्यानं समाप्तम्॥

APPENDIX I.

ब्रह्मसिद्धिव्याख्योदाहतानां वाक्यानामकारादि कमेणा-

नुक्रमणिका.

Page.

अकुर्वन्विहितं कर्म ... 269 Mann. 11-44. अभिहोत्रं जुहोति ... 268 Tait. Sam. 1-5-9-1.

अण्व्य इवेमा धाना: ... ... 23 Chānd. 6- 2-1.

अतो ज्यायांक्ष 154 Pura. Sūk. 3. ... ... अत्रैव समंवनीयन्ते 251 Brh. 3-2-11. ...

अथ येऽन्यथातो विदुः 246 Chand. 7-25-2. ... अथातो धर्मजिज्ञासा ... 295 Mīm. Sū. 1-1-1. ...

अदष्ठ द्रष्ट .. 257 Brh 3-8-11. ...

अद्वितीय: .. Cf. Chand. 6-2-1.

अध्वर्यु निष्क्रामन्तं ... 110 Cf. Ap. Śr. Su. 12-17-1. ...

अनादिनिधनम् 49 Vākyapadīya, 1-1. ...

अनित्याशुचि 10, 31 Yogasütra, 2-5. ... ...

अनेन जीवेनात्मना 84, 244, 247 Chand. 6-3-3. ... ... अनो ददाति 239 Of. Åp. Śr. Sū. 18-8 4. ... ... अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात् 258 Kațha. 2-14-0.

अन्योऽन्तर आत्मा ... 255 Tait. 2-5-1. ...

अपहतपाप्मा 291, 294 Chand. 8-7-1. ... अमृतत्वमेति 252 do. 8-6-6. .. ... अरुणयैकहायन्या ... 221 Of. Tait. Sam. 7.1-6 22.

अविनाशी वारेSयमात्मा 266 Brh. 4-5-14. ...

अविशिष्टस्तु वाक्यार्थ: 118, 188 Mīm Sū. 1-2-40. ...

असङ्गो ह्यथम् 46 Brh. 4-3-15. .. ...

असदेवेदम् .. 22 Chand. 3-19-1. ..

अ्क्षतिद्िव्याएया

Page. चर्मणि द्वीपिनं हन्ति 92 Mahā-Bhas. 2-3-36.

चतुरश्छयनावाद्यक्षर .. 28% Vya Var 5-2-51,

जातस्त्रिभि ऋणैः 71 Of Tait Sam 6-3.10-5

जात्यादिप्वपि सडुद्धेः .. 205 ...

जामि वा एतद्यज्ञस्य 253, 291 Tait. Sam. 2-6-6.

ज्ञानं तज्ज्ञाततावशात् .. 14

तत्तु समन्वयात् 295 rahm Sū. 1-1-4,

तत्र को मोह: 254 Īśa. 7. ... तत्र तस्येव ... 263 Pānini. 5-1-116. ... तत्वमसि 18, 32, 95,) 241, 246, 247, 293, >Chand. 6-8-7.

295

तत्सत्यम् ... 56, 255 do. 6-8-7. तदधीते तद्वेद 72 Pāņini. 4-2-59. ... ... नदन्तरस्य सर्वेस्य 244 Īśa. 5.

तद्युक्तम् ... 160 Ślo. Var. Pago. 170. ...

तदात्मानम् ... 249 Brh. 1-4-10 तदेतत्प्रेयः पुत्रात् 93 do. 1-4-8.

तधथा शङ्कनैकन ... ... 48 Chand. 2-23-3

तमुत्कामन्तं प्राणाः 250 Brh. 4-4-2.

तमेत यज्ञेन दानेन 71, 96 Cf Brh. 4-4-22.

तमेतं वेदानुवचनेन 100 Brh. 4-4-22.

तमेव धीरो विज्ञाय 294 do. 1-4-21.

तमेव विदित्वा 219 Śvēta. 3-8.

तस्माच्छान्तो दान्त: 69 Cf. Brh 4-4-23.

तस्मादेवंबित् 41 do. do.

तस्मान्ूतम भूतं 290 ...... तस्पाहिद्वानेते 49 Praśna. 5-2.

अनुक्रमणिका-

Page. तस्य भासा सर्वमिदम् ... ... 256 Katha. 5-15. तस्य लिप्सार्थलक्षणा ... ... 78, 240 Mīm. Sū. 4-1-2. तस्य चाचकः प्रणवः 47 Yoga. Su. 1-31. तेन जन्मैव विषये 130 Ślo. Vār. Page 151. ... ते बह्मलोकेषु ... 252 Mahānārāyaņa. 10-6. ते 5 चिरभिसंभवन्ति 249 Brh. 6-2-15. तेषामेष सत्यम् 255 do. 2-3-6. तं विद्याकर्मणी 10,85 do. 4-4-2. दभ्ना जुहेनि 268 Āp. Śr Sū. 6-25. दर्शपूर्णमासाभ्याम् 120, 238 Satap. Brā. 1-6-4-17.

... 262 Gītā. 2-56.

दुःखं जन्म तमः श्वभ्रम् 11 ...... दष्टो हि तस्यार्थः 118 Śāb. Bhāş. 1-1-1. देह्दान्तरार्था योत्क्रान्ति. 250 ... ..

द्रव्यसंस्कारकर्मेसु ... 76, 83, 191 Mīm. Sūt. 4-3-1. ..

द्रव्याश्रय्यगुणवान् ... 19 Vais. Sut. 1-16, : द्वादशाब्देन गोघाती 60

न कदाचित्प्रयोगोऽस्ति 16

नक्तं दढशे 48 Tait. Āran. 1-11-2.

न च पुनरावर्तते 83, 267 Ohānd. 8-15-1.

न चात्महे तुमे वासौ 115 Ślo. Vār. Page 556.

न जातु काम: कामानाम् 2, 81 Manu. 2-94.

न तत्र सूर्यो भाति ... 39 Kațha. 5-15. ...

न तस्मात्माणा: 250 Satap. Brā. 14-7-2.8. ... ...

न तस्य प्राणा: 250 Brh. 4-4-6. ... ...

नमसः पूजायाम् 4 Cf. Paņini, 3-1-19. ...

न हि तत्क्षणमप्यास्ते ... 180 ... न हि द्रष्ुर्द्ष्टेः 15, 16 Brh. 4-8-28. ... न दि वस्तु विकश्प्यते ... 169 ......

6

Page.

न ह्यनध्यात्मवित् कश्चित् 72 ......

नानुध्यायाद्वहन् ... 294 Brh. 4-4-21.

नान्यत्र सर्वसत्यागात् ... 21 ...

नान्योऽतोस्ति द्रष्टा 256 Brh 3-7-23.

नायं हन्ति न हन्यते 83 Gītā 2 19.

नित्यं विभुमू 244 Mund. 1-1-6. ...

निदिध्यासितव्यं: 97,293,294 Brh. 2.4-5. ...

निर्विकल्पक 162 Ślo. Vár Page 171. ...

निप्कलः . 245 Nārāyaņa. 2.

निष्कलं निष्क्रियम् 88,95 Śvēta. 6-19. .

नेह नानास्ति 23 Brh. 4-4 19.

पश्व पश्चनखा: 76 Rāmāyaņa 4-17-37.

पदमभ्यधिकाभावात् ... 239 Ślo. Var. Page. 432.

परमो घेष आनन्दः 80 Of. Brh. 4-33.

पाते तु 252 Brahm. Sü. 4-1-14. ...

पुरुषस्य च शुद्धस्य ... 33 Ślo. Var. Page 662.

पुरुषाशक्तितस्तत्र 217 do. do. 74. ... ...

पूर्व पूर्व मिथ्या 117 ... ...

पूषा प्रपिष्टभागः 62, 293, 295 Tait. Sam. 2-6-8. ...

पीर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यम् ... 110, 119 Mīm. Sū. 6-5-54.

प्रजहाति यदा कामान् 262 Gītā. 2 55.

प्रजापतिर्वपाम् ... ... 125, 268 Tait. Sarh. 2-1-1.

प्रजापतिस्तपोऽतप्यत ... 124 Of. Tait. Bra 2-3-3.

प्रज्ञां कुर्वीत ... 238 Brh. 4-4-21.

प्रतितिष्ठन्ते ... ... c .. 83 · Cf. Tând. Brā. 23-2-4.

प्रथमाध्याय प्रमाणलक्षणम्, ... 295 Śab. Bhāş. 2-1-1. प्रदीपस्येव निर्वाण ... 28 .... प्राणा वे सत्यम् ... 255 Bph. 2-8-6.

अनुक्रमणिका 7

l'age

प्रामाण्यस्थापनं तु 230 Ślo ar Page 96. फलवत्सनिधावफल ... 85 Šāb. Bhās. 4-4 19. फलाय विहितं कर्म ... 233 Tant. Vār. 2 1-5.

बृहस्पतिसव नेष्टा 71 Cf. Āsv. Śr. Sū. 3-9. ब्रह्मणा सह ते सवें 72 Kūrma. 1-12-269. ब्रह्म वेद ब्रह्मैव ... 37, 98,99 Mund. 3 2 9. बक्षैव भवति ... 249 do. do.

ब्रह्मैव सन् .. ... 248, 250 Brh. 4-4-6.

भिद्यते हृदयग्रन्थिः 259 Mund. 2-2.8 भूतगुणश्रुतेः ... 215 ...... भोगेन त्विनरे क्षपयिता ... 264 Brahm. Su. 4-1-19.

मनोमयः प्राणशरीरः .. ... 29 Chānd. 3-14-2.

महदल्पं चलाचलम् ... ... 215 ...... मायां तु प्रकृति विद्यात् ... 22 Śvēta. 4-10. मुनीनाम् ... ... 257 Gīta. 10-37. मृत्तिकेत्येव सत्यम् ... 255 Chand. 6-1-4. ...

मृत्युं तीत्वा .. ... 38 Īśa. 11. ...

254 Māņd. Kār. 3-15.

य एतदक्षरं गार्गि विदित्वा 85 Brh. 3-8-0. ...

यजतिरतु द्रव्यदवताक्रियम् 198 Of. Mīm. Su. 2-314; 4-2-27. यज्ञेन दानेन ... 94, 102 Brh. 4-4-22.

यतो वा इमानि 53, 268, 297 7 298 Tait. 3-1.

यथाग्रेर्ज्वलतः 245 Brh. 2-1-20.

यथा शङ्कना 52 Chand. 2-23-1. ...

यथा सोम्य नद्यः 249 do. 6-10 1. ... ...

यदत: परः .. 253 do. 3-13-7. ...

यदन्नेनातिरोहनि ... 155 Pur. Suk. ..

8 ब्रह्मसिद्धिव्याख्या

Page.

यदाभासं प्रमयम् ... 13

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते ... 4 Kaļha 2-3 14. . यदि प्रस्ताता 110 Āp Śr. Sũ. 14-26-3. ... ...

273 Vibh. Viv.

यदेव विद्यया ... 85 Chand. 1-1-10.

यद्वलेनैव यत्सिद्धि: ... ... 115 ......

यदूतम् ... 154 Pur. Sūk. 2. ...

यद्यद्विभूतिमत् 257 Gīta. 10-41. ...

यस्य पर्णमयी 82 Tait. Sam. 3-5-7-2. .. ...

यस्यैते चत्वारिंशत् ... 101 Gaut. Dhar. 8-22. ...

यूपे पशुं बन्ञाति 71 ... ... ......

योऽन्यां देवतामुपास्ते 245 Brh. 1-4-10. ...

यो वा एतदक्षरम् 85 do. 3-8-10. ... ...

रममाण: स्त्रीभि: 257 Chand. 8-12-3. .r.

लोके यथा मधुकृतः ... 249 do. 6-9-1. ...

वर्णात्कारः ... 47 Vyā, Vār. 3-3-108. ...

वस्त्व संकरसिद्धिश्च 160 Slo. Var. Page 473. ... ...

वाचं धेनुमुपासीत 3, 287,291,7 ... ... 292 Brh. 5-8-1.

वाचारम्भणम् 298 Chānd, 6-1-4. ...

विज्रो विमृत्यु: 12, 268 Chand. 8-1-5. ... ...

विज्ञानमानन्दम् 5, 18 Brh. 39-28-7. ... ...

विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ... 236, 293 do 4-4-21. ...

विदेः शतुर्वसु: 249 Pāņini. 7-1-36. ...

विदो लटो वा 249 do. 3-483. ... ...

विद्ययामृतम् 245 Isa. 11. .. ,

वद्धेनमिह वौरणम् ... 4 Gītā. 3-37.

77 Tant. Var. 1-2-42. ... ...

अनुक्रमणिका 9

Page. विभाग: शतवत् ... ... 86 Brahm. Sū. 3-4-11. विरजः पर आकाशात् ... 294 Brh 4-4-20. विरोधिमावान्तरोत्पादः ... 100 विरोधे त्वनपेक्षं स्यात् ... 100 Mīm. Su 1-2-3. विश्वा भुवनानि जज्ञे ... 49 Cf. Mahānārāyana. 2-3. विष्णुरूपांशु यष्टव्य :.. ... 254, 294 Tait Sam. 2-6-6. वेतसशाखयावकाभिश्र ... 119 do. 5-4-4. ... वेद: कृत्स्नोऽधिगन्तव्यः 187 Manu. 2-165. ... वृहिभिर्यजेत 76 Āp. Śr. Sū. 6-31-24. ... व्रीहीनवहन्ति 286 do. 1-7-10. ... वीहीन्प्रोक्षति 286 do. 1-19-1. ... ... शब्दज्ञानानुपाती 229 Yogasutra. 1-11. ... ...

शशक: शल्यक: 76 Cf Rāmāyaņa 4-17- 7 ... ...

शेश्छन्दसि बहुलम् ... 155 Pāņini. 6-1-70.

श्रोतव्यः . 97 Brh. 2-4-5. ...

स एकधा भवति 249 Chand. 7-26-2. ... ...

स एष नेति नेति 36 92, 105, Brh. 3-9-26, 298

स एष महान् 105 Cf Brh. 4-4-24. ... ...

स क्रतुं कुर्वीत 237, 293, 1 ... ... 294 Chand 3-14-1.

सति संपत्स्यामहे ... ... 58 do. 6-9-2. सति सम्पद्य न विदु: 58 do do.

सत्यं ज्ञानमनन्तम् 46, 102, 2 6 Tait. 2-1-1. सदशादृष्टचिन्ताभ्याम् 270 सदेवेदमग्रे .. ... Chānd. 6-2-1. ... 254 सदेव सोम्य 253 do. do.

सन्ध्यामुपासीत 69 Āsv. Gr. Su. III. 6-3. ... सर्वगन्ध: सर्वर्सः ... ... 54 Chand. 3-14-2,

10 बह्मसिद्धि व्याख्या

Page. सर्वस्येशानः 256 Brh. 6-j-1. सर्वान्कामानवामोति 257 Chand 8.7-1. सर्वान्कामानामोति ... .. 256 do. do. सर्वा वाच: संतृण्णाः ... 48 do. 4-23-3. सर्वै परवश दुःखम् ... 20 Manu, 4-160. स खराड़ू भवति ... 246 Chand. 7-25-2.

सहस्र ... 154 Par. Sāk. 1. ." सात्मनो Sपरिणामो वा .. 159 Ślo. Vār. Page 475. सृजेच्च शुभमेवेकम् ... 33 do, Page 652. सोमेन यजेत 269 Āpa Śr. Sū. 10-2-8. संभावितः प्रतिज्ञायाम् . 111

स्वर्गकामो यजत ... 68, 73, 80, rĀpa Sr. Sū. 10-2-1. 186 l Tait. Sam. 2-5-5. स्वव्यापारव्यवायो हि ... 117 Ślo. Vār. Page. 541. स्वाध्यायोऽध्येतव्यः ... 186 Tait. Aran. 2-15. खेन रूपेण 247 Chand. 8-3-4.

हलड्याबूम्य: 10. 249 Pāņini 6-1-08,

MADRAS GOVERNMENT ORIENTAL MANUSCRIPTS SERIES.

I. Sarvasiddhāntasangraha of Śrī ankarācārya. Edited with an English translation by Rao Bahadur M. Rangacharya, M.A., I909. Price Re. 0-12-0

2. Gaņitasārasangraha of Mahāvīrācārya. Edited with English translation and Notes by Rao Bahadur M. Rangacharya, M.A., I9I2. Price Rs. 2-4-0

3. Padyacūdamaņi of Buddhaghoșa. Edited by Rao Bahadur M. Rangacharya, M.A. and S. Kuppuswami Sastri, M.A. with a commentary written by Pandits K. Venkateswara Sastri and D. S. Satakopacharya, 192I. Price Rs. 2-8-0

4. Brahmasiddhi of Mandanamiśra and a Commentary thereon by Śankhapāņi. Edited by Mahāmahopādhyāya Vidyāvācaspati S. Kuppuswami Sastri, M.A., with a Foreword by Vidyasāgara Vidyāvācaspati P. P. S. Sastri, B.A. (Oxon), M.A. (Madras), 1937. Price Rs. 332-0

5. Mahābhāşya of Patanjali with Kaiyata's Pradīpa, Annam- bhatta's Uddyotana and Nīlakaņțhadīkșita's Prakāśa, with English translation, etc. Edited by Vidyāsāgara Vidyāvācaspati P. P. S. Sastri, B.A. (Oxon), M.A. (Madras) (in the press).